Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

นมกฺการปาฬิ

ཕྱག་འཚལ་བའི་གཞུང་།

๑.

༡.

สุคตํ [Pg.1] สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ;

อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ.

བདེ་གཤེགས་མཆོག་གྱུར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དང་། །དགེ་དང་མི་དགེ་མ་ལུས་སྤོང་མཛད་ཅིང་། །འཆི་མེད་ཞི་བ་འཆི་མེད་སྟེར་མཛད་པ། །མཚུངས་མེད་མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལ་འདུད།

สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ;

อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม.

འཇིག་རྟེན་སྐྱབས་གྱུར་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་དང་། །ཉོན་མོངས་མེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད། །འཇིགས་མེད་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མཛད་པ། །འདྲེན་པ་མཆོག་གྱུར་འདྲེན་པ་དེ་ལ་འདུད།

๒.

༢.

นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ;

อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท.

སྐུ་ཡི་ཡན་ལག་མིག་ལ་མཛེས་པ་དང་། །སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན། །ཡོན་ཏན་དཔག་མེད་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པ། །སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་པ་མེད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

๓.

༣.

โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ;

ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทวมงฺคลํ.

བློ་གྲོས་ལྡན་ཞིང་ཤེས་རབ་འཛིན་པ་ཡི། །སངས་རྒྱས་གང་གིས་འཇིག་རྟེན་ཆེད་ཉིད་དུ། །འཁོར་བར་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དག །མྱོང་མཛད་ལྷ་མིའི་བཀྲ་ཤིས་དེ་ལ་འདུད།

๔.

༤.

พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ;

ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ.

མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ། །སྐུ་ཡི་འོད་ཟེར་འཕྲོ་ཞིང་འབར་བ་དང་། །ཤེས་རབ་བརྟན་མཁས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོན་ཏན་གཏེར། །སྐྱེ་བ་ཐ་མར་གྱུར་པའི་ཐུབ་ལ་འདུད།

๕.

༥.

ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ;

ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ.

སྔ་དྲོ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་བཞིན། །དགེ་སྦྱོང་དབུས་སུ་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པ་དང་། །ཟླ་བ་ཉ་བའི་ཞལ་ལྡན་སྲེད་མེད་པ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཐུབ་པའི་དབང་པོར་འདུད།

๖.

༦.

อุเปตปุญฺโญ [Pg.2] วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา;

อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ.

བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་བྱང་ཆུབ་ཤིང་། །མཆོག་གི་དྲུང་དུ་བདུད་སྡེ་བཅས་བཅོམ་ནས། །སྐྱ་རེངས་ཤར་ཚེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་སངས་རྒྱས། །བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་མི་ཕམ་དེ་ལ་འདུད།

๗.

༧.

ราคาทิเฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ;

สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ.

འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་གཅོད་པའི་ཡེ་ཤེས་རལ། །དྲན་པ་ཞེས་བྱའི་ཕུབ་ཆེན་ལེགས་བཟུང་ཞིང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་རབ་བརྒྱན་པ། །མངོན་ཤེས་རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ལྡན་དེ་ལ་འདུད།

๘.

༨.

ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ;

ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ.

ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཀུན་ཏུ་དཀའ་ཐུབ་མཛད། །སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་བརྒལ་བའི་ལམ་དུ་གཤེགས། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་ལེགས་པར་མཉམ་བཞག་ཕན། །ཀུན་གཟིགས་ཚད་མེད་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

๙.

༩.

ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ;

นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ.

དེ་དང་དེ་རུ་ཕ་རོལ་ཕྱིན་ཚོགས་བསགས། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་ལ་བདེ་སྟེར་གོ་འཕང་གཤེགས། །ལྷ་དང་མི་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་གནས། །རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་བཀུར་འོས་དེ་ལ་འདུད།

๑๐.

༡༠.

มคฺคงฺคนาวํ มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก;

อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม.

ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཐུབ་པ་མགོན་པོ་ཡིས། །ཤེས་རབ་ལག་པས་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱ་བ་བཟུང་། །གང་གིས་དེ་ལ་ཞུགས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་། །སྲིད་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་སྡིག་སྤངས་སངས་རྒྱས་འདུད།

๑๑.

༡༡.

สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ;

วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ.

ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཤིང་། །བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་བདེན་བཞི་མངོན་སུམ་གཟིགས། །མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ལྷ་མིའི་ཕན་བདེ་མཛད། །སྲིད་གསུམ་ཉེར་ཞི་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

๑๒.

༡༢.

สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ;

ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ.

བསོད་ནམས་བརྒྱ་ཡི་མཚན་ལྡན་རྡུལ་མེད་ཅིང་། །མཁའ་ལྟར་ཡངས་པའི་ཐུགས་མངའ་ལྷུན་པོ་བཞིན། །པདྨ་ལྟར་བསིལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པ་དང་། །ས་ལྟར་བཟོད་ལྡན་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

๑๓.

༡༣.

โย [Pg.3] พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ;

อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ.

བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་མཁའ་ལ་ཉི་མ་བཞིན། །དགའ་སྐྱེད་རྡོ་ཡི་ཁྲི་ལ་མཛེས་པར་བཞུགས། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཞི་བདེའི་ཆོས་བསྟན་པ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད།

๑๔.

༡༤.

โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ;

สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ.

ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་ཞིང་མཐོ་བའི་རིས། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་མ་བསླད་རྙོག་མེད་པར། །དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་གཤེགས་པའི་མགོན་པོ་དེ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་མཆོད་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་འདུད།

๑๕.

༡༥.

พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ;

อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ.

ལྷ་མིའི་སྐྱབས་གྱུར་བརྟན་པའི་ཐུགས་མངའ་ཞིང་། །ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་བཅོམ་པ། །ཕན་འདོད་ལྷ་མིའི་དོན་སྒྲུབ་མཛད་པ་ཡི། །ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་འདུད།

๑๖.

༡༦.

อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ;

ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ.

ཡོན་ཏན་ཀུན་གྱི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་། །དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ནགས་སུ་གཤེགས། །དེ་རུ་མི་དགེ་གཅོད་པའི་ཆོས་འཁོར་བསྐོར། །མཚུངས་མེད་མཆོག་ཏུ་ཕྱག་འོས་དེ་ལ་འདུད།

๑๗.

༡༧.

สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ;

รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ.

གཙང་མས་བསྐོར་ཞིང་འོད་ཟེར་མཛེས་པས་འཁྱུད། །དཔལ་གྱི་གནས་གྱུར་དབང་པོ་ལེགས་བསྡམས་ལྡན། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་མཚན་གྱིས་བརྒྱན། །ལྷ་མིས་མཆོད་པའི་བདེ་གཤེགས་གུས་པས་འདུད།

๑๘.

༡༨.

มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ;

ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ,ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ธมฺมราชํ นมามิ.

ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོའི་རྦ་རླབས་ཅན། །འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་བརྒལ་ནས་འཇིགས་མེད་ཕ་རོལ་གཤེགས། །སྐྱོབ་པ་གནས་དང་མཚུངས་མེད་སྐྱབས་གྱུར་གཅིག་པུའི་སྟེགས། །བསོད་ནམས་ཞིང་ས་བདེ་སྟེར་ཆོས་རྒྱལ་དེ་ལ་འདུད།

๑๙.

༡༩.

กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน,อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ;

ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ,วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ.

ཀན་དམ་པ་ཡི་ཤིང་དྲུང་གཞན་ཕན་མཛད། །མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་མཚར་བའི་ཆུ་དང་མེ། །ཆོ་འཕྲུལ་མྱུར་དུ་བསྟན་ནས་ལྟ་ངན་བཅོམ། །རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ལྡན་དགའ་སྐྱེད་དེ་ལ་འདུད།

๒๐.

༢༠.

มุนินฺทกฺโก [Pg.4] ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ,วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ;

สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ,ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ.

ཐུགས་རྗེ་ཤར་བའི་ཉི་མ་ཐུབ་པའི་དབང་། །ཡེ་ཤེས་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་ཤིང་ཆོས་འོད་ཀྱིས། །གདུལ་བྱའི་པདྨའི་ཚོགས་རྣམས་ལེགས་སད་ཅིང་། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་དེ་ལ་འདུད།

๒๑.

༢༡.

โย ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ,โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิกสฺส;

ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ,ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ.

སྐྱེ་བ་དུ་མར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་། །རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ཀྱང་སྦྱིན་པར་མཛད། །སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་རྫོགས་ནས། །ཚུལ་防ཁྲིམས་ལ་སོགས་རྫོགས་པའི་སྒྲོན་མེར་འདུད།

๒๒.

༢༢.

เทวาเทวาติเทวํ นิธนวปุธรํ มารภงฺคํ อภงฺคํ,ทีปํ ทีปํ ปชานํ ชยวรสยเน โพธิปตฺตํธิปตฺตํ;

พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานํ วรคิรกถิกํ ปาปหีนํ ปหีนํ,โลกาโลกาภิรามํ สตตมภินเม ตํ มุนินฺทํ มุนินฺทํ.

ལྷ་ཡི་ལྷ་མཆོག་སྐུ་ཐ་མ་འཛིན་པ། །བདུད་སྡེ་འཇོམས་ཤིང་རང་ཉིད་མི་ཕམ་པ། །འགྲོ་བའི་སྒྲོན་མེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་སངས་རྒྱས། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད།

๒๓.

༢༣.

พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพ มุทุกรจรโณ พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆ,โกสจฺฉาทงฺคชาโต ปุนรปิ สุคโต สุปฺปติฏฺฐิตปาโท;

มูโททาตุณฺณโลโม อถมปิ สุคโต พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว,นีลกฺขี ทีฆปณฺหี สุขุมมลฉวี โถมฺยรสคฺคสคฺคี.

ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་དང་། །ཕྱག་ཞབས་འཇམ་ཞིང་ཚངས་པའི་གསུང་དབྱངས་ལྡན། །བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་བཞིན་གསང་སྦུབས་ཅན། །ཞབས་ནི་ལེགས་གནས་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་འཇམ། །སྐུ་དྲང་སྤྱན་མཐིང་རྟིང་པ་རིང་བ་དང་། །པགས་པ་སྲབ་འཇམ་རོ་བྲོ་མཆོག་དང་ལྡན།

๒๔.

༢༤.

จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท.

ཚེམས་ནི་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་ཐགས་བཟང་དང་། །ཐལ་གོང་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན། །ཚེམས་ཐགས་དམ་ཞིང་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ།

ติฏฺฐนฺโต [Pg.5] โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย.

མ་བཏུད་པར་ཡང་ཕྱག་གཉིས་པུས་མོར་སླེབས། །དཔུང་པ་ཟླུམ་ཞིང་རྫི་མ་བ་མཆོག་བཞིན། །སེང་གེའི་སྟོད་འདྲ་རྒྱལ་བ་དེ་ལ་འདུད།

๒๕.

༢༥.

สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม.

སྐུ་ཡི་གནས་བདུན་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་སོར་རིང་། །སྤུ་ཉག་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་མཆེ་བ་དཀར། །གསེར་གྱི་མདོག་ལྡན་དབུ་སྐྲ་མཐོན་མཐིང་འཁྱིལ།

สมฺพุทฺโธ ถูลชิวฺโห อถ สีหหนุโก ชาลิกปฺปาทหตฺโถ,นาโถ อุณฺหีสสีโส อิติคุณสหิตํ ตํ มเหสึ นมามิ.

ལྗགས་ཡངས་འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། །ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་ཞིང་དབུ་གཙུག་ཏོར། །ཡོན་ཏན་འདི་ལྡན་སྐྱོབ་པ་དེ་ལ་འདུད།

๒๖.

༢༦.

พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา.

སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་དཀོན། །སངས་རྒྱས་ཉིད་འགྲུབ་སྨོས་ཀྱང་ཅི་ཞིག་དགོས། །དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་མཁས་ཤིང་དགེ་བ་རྣམས། །ཕན་བདེ་སྣ་ཚོགས་དོན་དུ་གཉེར་བྱེད་པ།

อิฏฺฐํ อตฺถํ วหนฺตํ สุรนรมหิตํ นิพฺภยํ ทกฺขิเณยฺยํ,โลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ทสพลมสมํ ตํ นมสฺสนฺตุ นิจฺจํ.

འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་ལྷ་མིས་མཆོད་པ་དང་། །འཇིགས་མེད་སྦྱིན་གནས་འགྲོ་བའི་དགའ་སྐྱེད་པ། །སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད།

๒๗.

༢༧.

ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี.

བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་ང་ནི་བློ་གསལ་ཞིང་། །ཚེ་རབས་ཀུན་ཏུ་དྲན་ལྡན་ཆོག་ཤེས་པ། །མགོ་བདེ་ལྟ་བ་དྲང་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན། །ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་ཞིང་གཏོང་ཕོད་ཅན་དུ་ཤོག །

ติกฺโข สูโร ธิตตฺโต สปรหิตจโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต.

རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་རང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་། །ཚེ་རིང་ནད་མེད་སྐལ་བཟང་མདོག་མཛེས་པ། །སྙན་གྲགས་སྟོབས་ལྡན་བཟོད་པ་དང་ལྡན་ཤོག །

๒๘.

༢༨.

สทฺโธ [Pg.6] ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข.

དད་ལྡན་གཏོང་ཕོད་ཆེ་ཞིང་དཔལ་དང་ལྡན། །ཚེ་འདིར་ཆགས་མེད་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། །དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དགེ་ལ་མངོན་དགའ་ཞིང་། །བསླབ་པ་ལྔ་སོགས་སྲུང་བར་བྱེད་པར་ཤོག །

อปฺปิจฺโฉ อปฺปโกโธ อติวุชุหทโย อิทฺธิมา อปฺปเมยฺโย,ปาสํโส เปมวาโจ สุชนคุณวิทู มามโก โส ภเวยฺยํ.

འདོད་ཆུང་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་སེམས་དྲང་བ། །རྫུ་འཕྲུལ་ཚད་མེད་བསྔགས་འོས་སྙན་པར་སྨྲ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་ཡི། །སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་འཇུག་བྱེད་པར་ཤོག །

๒๙.

༢༩.

อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต;

คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ.

མགོན་པོ་དེ་ལྟར་ཚད་མེད་ཡོན་ཏན་དང་། །མཚན་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་བཅད་ལས། །མཁས་པས་ཚིགས་བཅད་གཅིག་ཙམ་དྲན་ན་ཡང་། །

๓๐.

༣༠.

จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ;

หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ.

ངན་སོང་བཞི་ལས་ཐར་ཞིང་དོན་གཉིས་འགྲུབ། །བར་ཆད་དྲ་བ་མ་ལུས་བཅོམ་པ་དང་། །ཕན་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཡིན། །

๓๑.

༣༡.

อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา;

ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ.

ལྷ་དང་མི་ཡི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་དམ་ནི། །གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དང་། །ལུས་ཐ་མ་ལ་གདུགས་དཀར་མཆོག་ཐོབ་འགྱུར། །

๓๒.

༣༢.

ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต;

อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก.

སྒོམ་པའི་ཐེག་པར་ཞུགས་ནས་ཞི་བ་ཐོབ། །ཚེ་འདི་ཉིད་ལའང་ནད་མེད་ཚེ་རིང་ཞིང་། །

๓๓.

༣༣.

ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน;

ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ.

འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱིས་མཆོད་ཅིང་སྒོམ་ལ་དགའ། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་འོང་འགྱུར་བ་ན། །གཞུང་འདི་མ་ལུས་འཛིན་པ་སྨོས་ཅི་དགོས། །

นมกฺการปาฬิ นิฏฺฐิตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་གཞུང་རྫོགས་སོ། །

นมกฺการฏีกา

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཊཱིཀཱ།

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

๑.

༡.

สุคตนฺตฺยาทิวณฺเณหิ[Pg.7], ปสตฺถญฺจ สุขทฺททํ;

วนฺทนฺตานํ ชินํ นตฺวา, ธมฺมํ สุทฺธํ คณุตฺตมํ.

བདེ་གཤེགས་ལ་སོགས་ཚིག་གིས་བསྔགས་པ་དང་། །བདེ་བ་སྟེར་བྱེད་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །དམ་ཆོས་དག་པ་ཚོགས་ཀྱི་མཆོག་ཉིད་ལ། །

๒.

༢.

นมกฺการํ หิตตฺถีหิ, โปราณาจริเยหิ จ;

ลิขิตฺวา ฐปิตํ ปุญฺญ, พุทฺธิยา เตน วนฺทินํ.

ཕན་འདོད་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །ཕྱག་འཚལ་གཞུང་འདི་བྲིས་ཤིང་བཞག་པ་སྟེ། །བསོད་ནམས་བློ་གྲོས་ལྡན་པས་ཕྱག་བྱའི་ཕྱིར། །

๓.

༣.

ตสฺสตฺถวณฺณนํ กสฺสํ, คมฺภีรตฺถสุโพธนํ;

โมวิปุนาเมน สนฺเตน, สีลุเปเตน ยาจิโต.

དེ་ཡི་དོན་བཤད་ཟབ་མོ་གསལ་བྱེད་པ། །ཞི་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་སློབ་དཔོན་གྱིས། །མོ་ཝི་པུ་ན་ཞེས་པས་གསོལ་བཏབ་ནས། །བདག་གིས་འདི་ནི་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན།

๔.

༤.

วณฺณนฺโตปิ จ ตสฺสตฺถํ, ตํ ตํ อฏฺฐกถาทิสุ;

วุตฺตญาเยน กสฺสามิ, สทฺธา สุณาถ สาธโว.

དེ་ཡི་དོན་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པར། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་བཤད་པར་བྱ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པ་དད་པས་ཉན་པར་མཛོད། །

๕.

༥.

นมนํ นมตีตี วา, นมตี เตน วา นโม;

ตสฺส กาโรนฺติ ตาหีติ, นมกฺกาโรติ วุจฺจติ.

འདུད་པ་འམ་ནི་འདུད་པར་བྱེད་པ་དང་། །གང་གིས་འདུད་པ་དེ་ནི་ཕྱག་ཡིན་ལ། །དེ་ཉིད་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་པ། །དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན།

๖.

༦.

ตญฺจ พุทฺธโฆสาจริ, เยน ปุพฺพสุตํ กตํ;

พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยญฺจ, ตํ ตํ ปน กถาทิสุ.

དེ་ཡང་སྔོན་གྱི་ཐོས་པ་མང་མཛད་པ། །སློབ་དཔོན་སངས་རྒྱས་དབྱངས་ཀྱིས་མཛད་པ་དང་། །སངས་རྒྱས་དབྱངས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་ལ་སོགས་པར། །

๗.

༧.

น ทิฏฺฐํ กตการณํ, ตสฺมา หิตตฺถิเกหิ จ;

โปราณาจริเยหี จ, ฐปิตนฺติ มยา วุตฺตํ;

ตํ การณํ วิญฺญูหี จ, วิจาเรตฺวา วิชานิตนฺติ.

བྱས་པའི་རྒྱུ་མཚན་མ་མཐོང་དེ་ཡི་ཕྱིར། །ཕན་འདོད་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །བཞག་པ་ཡིན་ཞེས་བདག་གིས་བཤད་པ་སྟེ། །རྒྱུ་མཚན་དེ་ནི་མཁས་པས་དཔྱད་དེ་ཤེས། །

๑.

༡.

สุคตํ สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ;

อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ.

สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ;

อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม.

๑. [ก] อิทานิ [Pg.8] ปฐมํ ตาว สุคตนฺตฺยาทีหิ อฏฺฐารสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา พุทฺธสฺส วนฺทิตุกาเมน สุคตนฺติอาทิ คาถาทฺวยํ อารทฺธํ. อยํ ปน สพฺพปาทาทิยมกปถฺยา วตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปน ยมกํ สุโพธาลงฺกาเร กิลิฏฺฐโทสนฺติ วุตฺตํ.

༡. །ཀ། ད་ནི་ཐོག་མར་བདེ་གཤེགས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། བདེ་གཤེགས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་བརྩམས་སོ། །འདི་ནི་རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་ཟུང་ལྡན་ཡོད་པའི་པཐྱཱ་བཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་བཅད་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཟུང་ལྡན་དེ་ནི་སྙན་ངག་གི་རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་ཉེས་པ་ཅན་དུ་བཤད་དོ། །

วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

དེ་ཉིད་དུ་བཤད་པ་ནི།

‘‘ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ;

กิลิฏฺฐปทโทเสว, ตมฺปิ อนฺโต กรียตี’’ติ.

བློ་རྨོངས་རྣམས་ཀྱིས་ཟུང་ལྡན་ལ་སོགས་པར། །བརྗོད་བྱ་ཚིག་ནི་རྙོག་པ་གང་ཡིན་པ། །ཚིག་རྙོག་ཉེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་སྟེ། །དེ་ཡང་དེ་ཡི་ནང་དུ་བསྡུ་བར་བྱ། །ཞེས་སོ། །

อยํ ปเนตฺถ ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทคุณ สงฺขาเตน สทฺทาลงฺกาเรน สํยุตฺตา โหติ. ตสฺมา ตํ ยมกํ สุวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปราสุ ยมกคาถาสุ. เตน วุตฺตํ ปุนา ลงฺกาเร –

འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་གྲགས་པའི་སྒྲས་སྦྱར་བས་ན། རབ་ཏུ་དང་བའི་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་རྒྱན་དང་ལྡན་པ་ཡིན། དེ་ཕྱིར་ཟུང་ལྡན་དེ་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཟུང་ལྡན་གྱི་ཚིགས་བཅད་གཞན་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་ཡང་བཤད་པ་ནི།

‘‘ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;

ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มตเมทิส’’นฺติ.

གྲགས་པའི་སྒྲ་ཡིས་ལེགས་སྦྱར་ཞིང་། །ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་འཇམ་པ་དང་། །རབ་ཏུ་དང་བའི་ཡོན་ཏན་ལྡན། །ཟུང་ལྡན་འདི་འདྲ་འདོད་པ་ཡིན། །ཞེས་སོ། །

ตตฺถ สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา จ สุคโต, โส หิ โสภนํ อริยมคฺเคน คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ, สุปุพฺโพ คมุธาตุ ต. สุสทฺโท โสภนตฺโถ. อริยมคฺคคมเนน ปริสุทฺธํ อนวชฺชํ เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ อตฺโถ. ตญฺจ คมนํ ทุวิธํ โหติ กายคมนํ, ญาณคมนญฺจาติ. ตตฺถ ภควโต เวเนยฺยชนุปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขสฺส นิปฺผาท นโต โสภนํ กาเยน คมนํ กายคมนํ นาม. สยมฺภู ญาเณน ปน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนโต ญาเณน คมนํ ญาณคมนํ นาม. อิธ ปน ญาณคมนํ อธิปฺเปตํ. องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต’’ติ วุตฺตํ. สุนฺทรํ ฐานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, อารมฺมณกรณวเสน อมตํ นิพฺพานํ คโตติ [Pg.9] อตฺโถ. สมฺมา อวิปรีตํ เจส คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุสทฺโท สมฺมาสทฺทตฺโถ. เตน เตน มคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ อตฺโถ. อถ วา สมฺมา อาคจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมิปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถญฺจาติ อิเม จนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต อาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุคตํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ.

de la 'bde bar gshegs pa' (sugata) zhes pa ni legs par gshegs pa'i phyir dang, bzang po'i gnas su gshegs pa'i phyir dang, yang dag par gshegs pa'i phyir bde bar gshegs pa ste, de nyid 'phags pa'i lam gyis legs par gshegs pas na 'bde bar gshegs pa' zhes brjod do. 'su' sngon du 'gro ba'i 'gam' dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba'o. 'su' zhes pa'i sgra ni legs pa'i don yin no. 'phags pa'i lam gyis gshegs pas yongs su dag pa, kha na ma tho ba med pa, bde 'jags kyi phyogs su ma chags par gshegs pa zhes pa'i don yin no. gshegs pa de yang rnam pa gnyis te, lus kyi gshegs pa dang ye shes kyi gshegs pa'o. de la bcom ldan 'das kyis gdul bya'i skye bo rnams kyi drung du gshegs pa ni gdon mi za bar de dag gi phan pa dang bde ba sgrub pa'i phyir yin pas, lus kyi sgo nas legs par gshegs pa ste lus kyi gshegs pa zhes bya'o. rang byung gi ye shes kyis ni 'jig rten mtha' dag yongs su shes pa dang mngon par rtogs pa'i dbang gis yongs su mkhyen pas na, ye shes kyi sgo nas gshegs pa ste ye shes kyi gshegs pa zhes bya'o. 'di na ni ye shes kyi gshegs pa la dgongs so. yan lag phyi ma'i rgya cher 'grel pa (Aṅguttaraṭīkā) las ni, 'legs par gyur pa'i gshegs pa 'di la mnga' bas na bde bar gshegs pa'o' zhes gsungs so. bzang po'i gnas su gshegs pas kyang bde bar gshegs pa zhes brjod de, dmigs par mdzad pa'i sgo nas 'chi med kyi mya ngan las 'das par gshegs pa zhes pa'i don yin no. yang dag par phyin ci ma log par gshegs pas kyang bde bar gshegs pa zhes brjod do. 'su' zhes pa'i sgra ni yang dag pa'i sgra'i don yin no. lam de dang des nyon mongs pa gang dag spangs pa, de dag gi phyir mi ldog, phyir mi 'ong, phyir mi 'gro ba'i phyir ro. yang na yang dag par byon pas na bde bar gshegs pa zhes kyang brjod de, mar me mdzad kyi zhabs drung nas bzung ste byang chub kyi snying po'i bar du pha rol tu phyin pa sum cu yongs su rdzogs par byas pa'i yang dag pa'i sgrub pas 'jig rten mtha' dag gi phan pa dang bde ba kho na mdzad cing, rtag pa dang, chad pa dang, 'dod pa'i bde ba dang, bdag nyid ngal bar byed pa ste mtha' de dag la ma lhung bar byon pa'i phyir ro. bde bar gshegs pa'i sangs rgyas de la phyag 'tshal lo zhes sbyar bar bya'o.

ปุน สุคตนฺติ สมฺมา คทตฺตา สุคโต. โส หิ สมฺมา คทติ ภาสตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุปุพฺพคทธาตุ ภาสายํ วิยตฺติยํ วาจายํ วา, ต, ทสฺส โต. ฉสุ วาจาสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว ทฺวิวาจํ ภาสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิยํ อภยราชกุมารสุตฺเต –

yang bde bar gshegs pa zhes pa ni yang dag par smras pa'i phyir bde bar gshegs pa'o. de nyid kyis yang dag par smra zhing gsung bas na bde bar gshegs pa zhes brjod do. 'su' sngon du 'gro ba'i 'gad' dbyings ni smra ba dang gsal bar brjod pa'i ngag la 'jug cing, 'ta' rkyen sbyar ba la 'da' yig 'ta' yig tu bsgyur ba'o. ngag drug gi nang nas skabs su bab pa'i gnas su 'os pa'i ngag gnyis kho na gsung ba'i phyir ro. dbus kyi lung gi mdo phran (Majjhimapaṇṇāsa) gyi rgyal bu 'jigs med kyi mdo (Abhayarājakumārasutta) las gsungs te-

๑

. ‘‘ราชกุมาร ยํ ตถาคโต ตํ วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๒. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา. ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๓. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺรกาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ๔. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๕. ยมฺปิ ตถาคโต ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๖. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา[Pg.10]. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ.

. “rgyal bu, ngag gang zhig mi bden pa, mi mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de mi gsung ngo. 2. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de yang mi gsung ngo. 3. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de la de bzhin gshegs pas ngag de bstan pa'i dus shes par mdzad do. 4. ngag gang zhig mi bden pa, mi mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de mi gsung ngo. 5. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de yang mi gsung ngo. 6. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de la de bzhin gshegs pas ngag de bstan pa'i dus shes par mdzad do” zhes so.

เอตฺถ ปาฬิยํ ปเนสา สุขคฺคหณตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพา. กถํ เหสา อภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถ สํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, อภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จาติ ฉพฺพิธา โหตีติ. ตตฺถ อโจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ปฐมวาจา นาม. โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ทุติยวาจา นาม. อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ปน ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรติ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ มุจฺจิสฺสตีติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน วตฺตพฺพวาจา ตติยวาจา นาม. เอโก ธุตฺโต อาห-มยฺหํ โภ มาตุ มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโฬ อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ. อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติเก คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ. ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺป มาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานีติ. เอวมาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา จตุตฺถวาจา นาม. อามิสเหตุ จาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการกํ ปเรสํ โถมนา วาจา เจว ราชกถํ โจรกถนฺติอาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ ปญฺจมวาจา นาม. อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตา ธมฺมกถา ฉฏฺฐมวาจา นาม. ตํ ปน วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ[Pg.11]. ตาสุ ปน ภควา ตติยฉฏฺฐมา ทฺวิวาจาเอว ภาสติ. ตสฺมา สปฺปุริเสหิ สาเยว ทฺวิวาจา วตฺตพฺพาติ. อยํ ตทฏฺฐกถายํ อาคโต สงฺเขปนโย. วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ ปน สารตฺถทีปนีฏีกายญฺจ ตทญฺญากาเรน วณฺณิโต. ตาสุ ปน ตํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคหคาถา –

'di la mdo lung gi don 'di bde blag tu rtogs par bya ba'i phyir bsdus te shes par bya'o. ji ltar zhe na, mi bden pa, don dang mi ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang mi ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, mi bden pa, don dang mi ldan pa, dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang mi ldan pa, dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang ldan pa, dga' ba'i ngag ste rnam pa drug yod do. de la rkun po ma yin pa la rkun po yin zhes smra ba lta bu'i ngag ni dang po'o. rkun po la rkun po yin zhes smra ba lta bu'i ngag ni gnyis pa'o. bsod nams ma byas pas dbul po, mdog ngan pa, dbang chung bar gyur pa, 'di na gnas bzhin du yang bsod nams mi byed na, sems kyi skad cig gnyis par ji ltar ngan song bzhi las thar bar 'gyur snyam du, skye bo chen po'i don dang, chos dang, gdams ngag sngon du bzhag nas smra ba'i ngag ni gsum pa'o. g-yo sgyu can zhig gis smras pa: 'kye, bdag gi ma mngal du chags pa'i tshe, kapiṭṭha'i 'bras bu la chags pa skyes so. ma de 'bras bu de len mkhan gzhan ma rnyed par bdag nyid mngags so. bdag phyin te shing la 'dzeg ma nus par, rang gi rkang pa gnyis nas bzung ste thon gshol bzhin du shing gi rtse mor 'phangs so. de nas yal ga nas yal gar 'gro zhing 'bras bu rnams blangs te babs ma nus par, khyim du phyin te skas ka blangs nas babs te ma'i drung du phyin nas 'bras bu rnams ma la byin no. de dag ni khog ma'i tshad tsam chen po yin no. de nas bdag gi mas stan gcig la 'dug ste 'bras bu drug cu rtsa gnyis zos so' zhes pa lta bu'i ngag ni bzhi pa'o. zang zing gi phyir dang kha bstod byed pa sogs kyi sgo nas gzhan la bstod pa'i ngag dang, rgyal po'i gtam dang rkun po'i gtam sogs kyi tshul du 'jug pa'i lung ma bstan gyi gtam ni lnga pa'o. 'phags pa'i bden pa la brten pa'i chos kyi gtam ni drug pa'o. de ni lo brgyar mnyan kyang mkhas pa rnams ngoms pa med pa'o. de dag gi nang nas bcom ldan 'das kyis gsum pa dang drug pa'i ngag gnyis kho na gsung ngo. de lta bas na skyes bu dam pa rnams kyis kyang ngag gnyis po de kho na smra bar bya'o. 'di ni de'i 'grel bshad las byung ba'i bsdus don gyi tshul yin no. rnam dag lam gyi rgya cher 'grel chen (Visuddhimaggamahāṭīkā) dang snying po'i don gsal bar byed pa'i rgya cher 'grel pa (Sāratthadīpanīṭīkā) las ni de las gzhan pa'i tshul gyis bshad pas, de dag la bltas te blang bar bya'o. 'di la bsdus pa'i tshigs su bcad pa ni-

‘‘โย ภูตมตฺถสํหีตํ, ปเรสมปฺปิยา วาจํ;

ภูตมตฺถสหีตญฺจ, ปเรสํ ปิยวาจนฺติ;

ทฺวิวาจํ ยุตฺตฏฺฐาเนว, วทตีติ สุคโตติ;

วุจฺจตี จ ทการสฺส, กตฺวา ตการวิญฺญุนา’’ติ.

“gang zhig bden zhing don dang ldan pa, gzhan gyis mi dga' ba'i ngag dang, bden zhing don dang ldan pa, gzhan gyis dga' ba'i ngag ste, ngag gnyis po skabs su bab pa'i gnas su kho na smra bas na bde bar gshegs pa zhes brjod de, 'di la mkhas pas 'da' yig 'ta' yig tu bsgyur ba'o” zhes so.

เสฏฺฐนฺติ คุณมหนฺตตฺตา ปสตฺถตรํ. โส หิ ปสตฺถานํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสฏฺโฐติ วุจฺจติ. ปสตฺถปทํ, วิเสสตทฺธิเต อิฏฺฐปจฺจโย. ปสตฺถสทฺทสฺส โส, ปสตฺถานํ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกาทีนํ สีลสมาธิปญฺญาทิ คุเณหิ วิเสเสน ปสตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา สุนฺทเร สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม เอสติ คเวสติ เอสึ คเวสินฺติ วา เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. สุปุพฺโพเอส คเวสเน ต. ตสฺส รฏฺโฐ. สุสทฺโท สุนฺทรตฺโถ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ เอสิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิส คเวสเน ต, สนฺตสทฺทสฺส โส, อิการสฺเส, ตสฺส ฏฺโฐ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ อิจฺฉิยติ กนฺติย ตีติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อถ วา สนฺตานํ สปฺปุริสานํ หิตสุขํ อิจฺฉตีติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. กตฺตุสาธโนยํ. สุนฺทเร สติปฏฺฐานา ทิเภเท ธมฺเม เอเสติ พุทฺเธตีติ วา เสฏฺโฐ. เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. สุปุพฺพเอสธาตุ พุทฺธิยํ ต. ตํ เสฏฺฐํ.

'mchog' (seṭṭha) zhes pa ni yon tan chen po nyid kyi phyir mchog tu bsngags pa'o. de nyid bsngags par 'os pa rnams kyi nang nas khyad par du bsngags pa'i phyir mchog ces bya'o. 'pasattha' (bsngags pa) zhes pa'i tshig la khyad par gyi phrad 'iṭṭha' sbyar ba'o. 'pasattha' zhes pa'i sgra las 'sa' yig dang, bsngags par 'os pa rang sangs rgyas dang 'phags pa'i nyan thos sogs kyi tshul khrims dang, ting nge 'dzin dang, shes rab sogs kyi yon tan las khyad par du bsngags pa'i phyir ro. yang na bzang po dran pa nye bar bzhag pa sogs kyi chos rnams tshol zhing 'tshol bar byed pas na mchog ste sangs rgyas so. 'su' sngon du 'gro ba'i 'es' (tshol ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba, de la 'raṭṭha' (seṭṭha) zhes grub pa'o. 'su' zhes pa'i sgra ni bzang po'i don yin no. zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyis btsal bar bya ba'i phyir mchog go. 'santa' (zhi ba) zhes pa'i sgra dang 'is' (tshol ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba, 'santa' zhes pa'i sgra las 'sa' yig dang, 'i' yig la 'e' yig dang, 'ta' yig la 'ṭṭha' yig tu bsgyur ba'o. yang na zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyis 'dod cing yid du 'ong bar byed pas na mchog go. 'santa' zhes pa'i sgra dang 'is' ('dod pa dang yid du 'ong ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba'o. yang na zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyi phan pa dang bde ba 'dod pas na mchog ste sangs rgyas so. 'di ni byed pa po'i sgrub pa'o. bzang po dran pa nye bar bzhag pa sogs kyi chos rnams tshol zhing rtogs par byed pas na mchog go. 'di ni rgyu'i byed pa po'i sgrub pa'o. 'su' sngon du 'gro ba'i 'es' dbyings ni rtogs pa'i don la 'jug cing 'ta' rkyen sbyar ba'o. mchog de la'o.

กุสลํกุสลํ ชหนฺติ เอตฺถ กุสลํ อกุสลํ ชหนฺติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. กุจฺฉิตํ ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ [Pg.12] กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ, จตุภูมิกกุสลํ ลพฺภติ. กุปุพฺโพ สลธาตุ อ. ตตฺถ กามาวจรกุสลํ ตทงฺคปฺปหาเนน ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ, มหคฺคต กุสลํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน สลยติ กมฺเปติ, โลกุตฺตร กุสลํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน สลยติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ.

'dge ba dang mi dge ba spong ba' (kusalaṃkusalaṃ jahanti) zhes pa 'di la 'dge ba' (kusalaṃ) dang 'mi dge ba' (akusalaṃ) dang 'spong ba' (jahanti) zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. smad par 'os pa'i sdig pa'i chos rnams g-yo bar byed pa, bskyod par byed pa, 'dar bar byed pa, rnam par 'jig par byed pas na dge ba ste, sa bzhi'i dge ba thob pa'o. 'ku' sngon du 'gro ba'i 'sal' dbyings la 'a' rkyen sbyar ba'o. de la 'dod pa'i khams kyi dge bas ni re zhig spong bas sdig pa'i chos rnams g-yo bar byed cing bskyod par byed la, rgyas par gyur pa'i dge bas ni rnam par gnon pa'i spong bas g-yo bar byed cing 'dar bar byed pa dang, 'jig rten las 'das pa'i dge bas ni kun nas bcad de spong bas g-yo bar byed cing rnam par 'jig par byed pa'i phyir ro.

อถ วา กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, กรณสาธโนยํ. อิธ ปน ชหนฺติ วุตฺตตฺตา เตภูมกกุสลเมวาธิปฺเปตํ. ตํ ปน อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทาน ปจฺจุปฏฺฐานํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ วา, โยนิโสมนสิการ ปทฏฺฐานํ. น กุสลํ อกุสลํ, มิตฺตปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย ปหายกปหาตพฺพภาเวน กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, สาวชฺชานิฏฺฐวิปาก ลกฺขณํ วา, อนตฺถชนนรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. ปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชา ภิสงฺขารสงฺขาตํ กุสลํ อปุญฺญาภิสงฺขารสงฺขาตํ อกุสลญฺจ กุสลํกุสลํ. ตํ ปน ปทํ ชหนฺติปเท กมฺมํ.

yang na smad par 'os pa'i ngan song gi sgo sdom par byed pa dang 'gog par byed pa ste, skyes bu dam pa rnams kyis 'dis sdom par byed pas na dge ba ste, 'di ni byed pa'i sgrub pa'o. 'di na ni 'spong ba' zhes gsungs pas khams gsum gyi dge ba kho na la dgongs so. de yang kha na ma tho ba med pa dang bde ba'i rnam par smin pa'i mtshan nyid can, mi dge ba rnam par 'jig pa'i byed las can, rnam par dag pa nye bar gnas pa'am yid du 'ong ba'i rnam par smin pa nye bar gnas pa, tshul bzhin yid la byed pa'i nye bar len pa'i rgyu can yin no. dge ba ma yin pa ni mi dge ba ste, grogs po'i gnyen po dgra bo bzhin du spong bar byed pa dang spang bar bya ba'i dngos po nyid kyis dge ba'i gnyen po yin pas so. de yang kha na ma tho ba dang bcas pa dang sdug bsngal gyi rnam par smin pa'i mtshan nyid can nam, kha na ma tho ba dang bcas pa dang yid du mi 'ong ba'i rnam par smin pa'i mtshan nyid can, don med pa bskyed pa'i byed las can, yid du mi 'ong ba'i rnam par smin pa nye bar gnas pa, tshul bzhin ma yin pa yid la byed pa'i nye bar len pa'i rgyu can yin no. bsod nams kyi 'du byed dang mi g-yo ba'i 'du byed du bgrang ba'i dge ba dang, bsod nams ma yin pa'i 'du byed du bgrang ba'i mi dge ba ste dge ba dang mi dge ba'o. tshig de ni 'spong ba' zhes pa'i tshig gi las yin no.

ชหนฺติ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหาเนน ปชหนฺตํ วิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ อรหตฺตมคฺคญาเณน ชหติ ปชหติ, ผลญาเณน ชหึ ปชหึ ปฏิปฺปสฺสมฺภินฺติ วา ชโห, พุทฺโธ. หาธาตุ จาเค อ. กิญฺจาปิ ปเนตฺถ กุสลํ มคฺเคน ปหาตพฺพธมฺเม น วุตฺตํ, วฏฺฏมูลภูเต อวิชฺชาตณฺหาทิกิเลเส ปน อรหตฺตมคฺค ญาเณน ชหิเต โลกิยกุสลุปฺปตฺติยา มูลภูตาย อวิชฺชาตณฺหาย อภาวา ปุญฺญาภิสงฺขาโร สํสาเร ปุน ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วฏฺฏมูลภูเต กิเลเส ชหิเต ผลูปจาเรน กุสลมฺปิ ชหิตํ นาม โหติ. รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติอาทีสุ วิย[Pg.13]. อรหนฺเตน หิ อภิสมาจาริกวตฺตํ กตมฺปิ กุสลนฺติ น วุตฺตํ, กฺริยาติ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

'spong ba' (jahanti) zhes pa ni lam gyi skad cig la kun nas bcad de spong bas dang, 'bras bu'i skad cig la nyer bar zhi ba'i spong bas spong zhing rnam par 'jig par byed pa zhes pa'i don yin no. de nyid dgra bcom pa'i lam gyi ye shes kyis spong zhing kun nas spong la, 'bras bu'i ye shes kyis spangs shing kun nas spangs te nyer bar zhi bar byed pas na spong ba po ste sangs rgyas so. 'hā' dbyings ni gtong ba'i don la 'jug cing 'a' rkyen sbyar ba'o. 'di la lam gyis spang bar bya ba'i chos rnams dge ba zhes ma gsungs kyang, 'khor ba'i rtsa bar gyur pa'i ma rig pa dang sred pa sogs kyi nyon mongs pa rnams dgra bcom pa'i lam gyi ye shes kyis spangs pas na, 'jig rten pa'i dge ba skye ba'i rtsa bar gyur pa'i ma rig pa dang sred pa med pa'i phyir, bsod nams kyi 'du byed kyis 'khor bar yang yang mtshams sbyor ba bskyed par mi nus so. de lta bas na 'khor ba'i rtsa bar gyur pa'i nyon mongs pa rnams spangs pas na, 'bras bu'i btags pa'i sgo nas dge ba yang spangs pa zhes bya ste, 'dge slong dag gzugs ni khyed kyi ma yin pas de spong zhig' ces pa sogs las gsungs pa bzhin no. dgra bcom pas kun tu spyod pa'i cho ga mdzad kyang dge ba zhes mi brjod de, byed pa (kriyā) zhes brjod par shes par bya'o.

วุตฺตญฺหิ นิทานวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ, อวิปากํ หุตฺวา กฺริยมตฺเต ติฏฺฐตี’’ติ.

འབྲེལ་པར་ལྡན་པའི་སྡེའི་གླེང་གཞིའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཟག་པ་ཟད་པས་བྱས་པའི་ལས་ནི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ལ་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པར་བྱེད་པ་ཙམ་དུ་གནས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།།

องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสล กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ.

གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཟད་པར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་པས། དེས་ན་དེས་དེ་ཉིད་འཇིག་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།།

เตน วุตฺตํ จูฬนิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ.

དེའི་ཕྱིར་ངེས་བསྟན་ཆུང་ངུའི་གཞུང་ལས། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས། མིང་དང་གཟུགས་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་འདི་ཉིད་དུ་འགག་ཅིང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རྣམ་པར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།།

อมตนฺติ มรณวิรหิตํ. โส ชิโน หิ น มโต อมโต, มรณธมฺมสฺส นิพฺพตฺตกานํ กิเลสานํ อรหตฺต มคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ปุน มรณโต วิรหิโตติ วา อมโต. อถ วา นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน อธิคเต นตฺถิ มตํ มรณํ ยสฺส ชินสฺสาติ อมโตติ วุจฺจติ. ชิเนน หิ ขนฺธมจฺจุมารํ อชิโตปิ กิเลสมารํ ชยิตฺวา เตสํ อวสฺสํ ชิยมานตฺตา ผลูปจาเรน อมโตติ วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ.

“འཆི་མེད་” ཅེས་པ་ནི་འཆི་བ་དང་བྲལ་བའོ། རྒྱལ་བ་དེ་ནི་མ་ཤི་བས་ན་འཆི་མེད་དེ། ཡང་ན་འཆི་བའི་ཆོས་བསྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་འཆི་བ་དང་བྲལ་བས་ན་འཆི་མེད་དོ། ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་གྱུར་ཚེ། རྒྱལ་བ་གང་ལ་ཤི་བ་སྟེ་འཆི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་ཅེས་བྱའོ། རྒྱལ་བས་ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འཆི་བདག་གི་བདུད་མ་བཅོམ་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་བཅོམ་ནས་དེ་དག་ངེས་པར་འཇོམས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ “འཆི་མེད་” ཅེས་བརྗོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།།

ปุน อมตนฺติ อมตนิพฺพานสมนฺนาคตํ. นตฺถิ มตํ มรณํ เอตฺถาติ อมตํ, นิพฺพานํ. ตํ ปน สนฺติลกฺขณํ, อจฺจุตรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิสฺสรณปจฺจุปฏฺฐานํ วา, นิพฺพานสฺส ปน ปทฏฺฐานํ น ลพฺภติ.

ཡང་ན་ “འཆི་མེད་” ཅེས་པ་ནི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལ་ཤི་བ་སྟེ་འཆི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་དེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ནི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་ཉམས་པའི་རོ་ཅན། མཚན་མ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་མི་རྙེད་དོ།།

วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห นาคเสนตฺเถเรน ‘‘น เกนจิ การเณน นิพฺพานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ.

མི་ལིན་དའི་དྲི་བ་ལས་གནས་བརྟན་ཀླུའི་སྡེས་ “རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།།

ตํ อสฺส อตฺถีติ อมโต, ชิโน. สทฺธาทิโต ณาติ สุตฺเตน อสฺสถฺยตฺเถ ณปจฺจโย. สทฺโธ ปญฺโญติอาทีสุ วิย[Pg.14]. อสฺส ชินสฺส จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกตํ อมตํ นิพฺพานํ อตฺถีติ อตฺโถ, ตํ อมตํ.

དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འཆི་མེད་དེ། རྒྱལ་བའོ། “དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཎའོ།” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཡོད་པའི་དོན་དུ་རྐྱེན་ “ཎ་” སྦྱར་བ་སྟེ། “དད་པ་ཅན།” དང་ “ཤེས་རབ་ཅན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། རྒྱལ་བ་འདི་ལ་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡོད་ཅེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་འཆི་མེད་དོ།།

สนฺตนฺติ สพฺพกิเลสทรเถหิ จ วฏฺฏทุกฺเขหิ จ สุวูปสนฺตํ. โส หิ พุทฺโธ สพฺพกิเลสทรถวฏฺฏทุกฺเขหิ สมิตฺถ วูปสมิตฺถาติ สนฺโตติ วุจฺจติ. สมุธาตุ อุปสเม ต. ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ ตปจฺจยสฺสนฺโตอาเทสํ กตฺวา ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สํสารวฏฺเฏ ทรถการกานํ กิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สีติภูโต สนฺตกายจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ, ตํ สนฺตํ.

“ཞི་བ་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ “ཞི་བ་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “ཤམ” (sam) ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཏ” (ta) སྦྱར་བའོ། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ཤིང་རྐྱེན་ “ཏ” ལ་ “ནྟོ” (nto) རུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་གདུང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། བསིལ་བར་གྱུར་ཅིང་ལུས་དང་སེམས་ཞི་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཞི་བའོ།།

อสมนฺติ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ, โส หิ พุทฺโธ นตฺถิ สีลาทิคุเณหิ สโม สทิโส เอตสฺสาติ อสโมติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สตฺตโลเก สีล สมาธิปญฺญาทิคุเณหิ พุทฺเธน สทิโส โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถีติ อตฺโถ. ภควโต หิ อสีติ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรรูปกาโย จ สพฺพากาเรหิ ปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณ รตนสมิทฺโธ ธมฺมกาโย จ ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺต อิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตาทิคุเณหิ จ ปรมุกฺกํสคโต จ อตฺถิ, ตสฺมา ภควา สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสโม อสทิโสติ วุตฺตํ โหติ.

“མཚུངས་པ་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་ “མཚུངས་པ་མེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་མི་འམ་ལྷའམ་ཚངས་པ་གང་ཡང་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ནི་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་མཛེས་པའི་གཟུགས་སྐུ་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རིན་པོ་ཆེས་ཕྱུག་པའི་ཆོས་སྐུ་དང་། བསོད་ནམས་ཆེ་བ་དང་། མཐུ་ཆེ་བ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ་དང་། གྲགས་པ་ཆེ་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གཤེགས་པ་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དང་ཡང་མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མི་འདྲ་བ་ཞེས་གསུངས་སོ།།

อสมํ ททนฺติ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพาน ธมฺมํ เวเนยฺยานํ สตฺตานํ เทสนาญาเณน ทายกํ. เอตฺถ จ อสมนฺติ นตฺถิ เอตฺถ เอเตสํ วา สโม สทิโส โลกิยธมฺโมติ อสโม, มคฺคผลนิพฺพานํ ลพฺภติ. อถ วา อสมนฺติ อญฺเญสํ ธมฺมานํ อคฺคภาวโต จตุพฺพิเธน อริย มคฺเคน สจฺฉิกาตพฺพํ นิพฺพานํ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ตสฺส ปน ปทสฺส ททนฺติปเทน [Pg.15] กมฺมภาเวน สมฺพนฺโธ. ททาตีติ ทโท, พุทฺโธ. ทาธาตุ อ, โส เกนจิ โลกิยธมฺเมน อสมํ อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ โลกุตฺตรธมฺมํ มหากรุณาปฺปธาเนน อมตาธิคมปฏิปตฺติทสฺสเนน เทสนาญาเณน เวเนยฺยานํ สตฺตานํ ทาตาติ อตฺโถ. ตํ อสมํ ททํ.

“མཚུངས་མེད་སྟེར་བ་” ཅེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་མཛད་པའོ། འདི་ལ་ “མཚུངས་མེད་” ཅེས་པ་ནི། འདི་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་མཚུངས་མེད་དེ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བྱའོ། ཡང་ན། ཆོས་གཞན་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་ལམ་རྣམ་པ་བཞིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ “མཚུངས་མེད་” ཅེས་བྱའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག འདུས་བྱས་སམ་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལས། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚིག་དེ་ནི་ “སྟེར་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ། སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། བྱིངས་ “དཱ” (dā) ལ་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། དེས་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་ཤིང་མི་འདྲ་བ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བརྗོད་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དེ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་གཙོ་བོར་གྱུར་པས་འཆི་མེད་རྟོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་མཚུངས་མེད་སྟེར་བའོ།།

(ข) ทุติยคาถายํ ปน สรณนฺติ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูโต ปรายโณ เลโณ ตาโณติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ พุทฺโธ สรนฺติ ปฏิสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรธาตุ ยุ. อถ วา สรนฺติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เทวมนุสฺสา สรณมิทนฺติ สรโณติ จ. สรนฺติ ปฏิวิชฺฌนฺติ เอตฺถุปคตา เทวมนุสฺสา สทฺธมฺมนฺติ สรโณติ จ วุจฺจติ. สร จินฺตายํ ยุ. สรณคมนฏฺฐาเน ปน สรติ หึสติ ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ กิเลสญฺจาติ สรณํ. รตนตฺต ยนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตํ สรณํ.

(ཁ) ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་ “སྐྱབས་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་རྟེན་དང་། དམིགས་གཏད་དང་། གནས་དང་། སྐྱོབ་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བརྟེན་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ལ་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་འདིར་འཇུག་ཅིང་འདུ་བས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། དད་ཅིང་དང་བའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་སྐྱབས་སོ།” ཞེས་བསམ་ཞིང་སེམས་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། འདིར་ཉེ་བར་སོང་བའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་དམ་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ནི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་སྐབས་སུ་ནི། འཇིགས་པ་དང་། གདུང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་སྐྱབས་སོ། དེ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསum་ཡིན་པར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་སོ། དེ་ནི་སྐྱབས་སོ།།

ปุน สรณํ โลกนฺติ สตฺตสงฺขาโรกาสสงฺขตํ โลกํ สรนฺตํ ชานนฺตํ. เอตฺถ หิ โลกยติ ปติฏฺฐยติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญญฺจ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, สตฺต โลโก ลพฺภติ. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ ณ. ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โลโก, สงฺขารโลโก. ลุชธาตุณ. โลกิยติ วิจิตฺตากาเรน ทิสฺสตีติ โลโก, โลกิยนฺติ ปติฏฺฐิยนฺติ เอตฺถ วา ชงฺคมา จ ถาวรา จาติ โลโก, จกฺกวาฬสงฺขโต โอกาสโลโก ลพฺภติ. โลกธาตุณ. เอตฺถ จ สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺโตเยว โลโก สตฺตโลโกติ วจนตฺเถน สตฺตโลโกติ เวทิตพฺโพ. เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหา รฏฺฐิติกาติ [Pg.16] อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ วา อนินฺทฺริยพทฺธานํ วา ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ สงฺขารา, สงฺขาราเอว โลโก สงฺขารโลโกติ วจนตฺเถน สงฺขารโลโกติ.

ཡང་ན། “འཇིག་རྟེན་ཤེས་པ་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པའོ། འདི་ལ་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་འདིར་གནས་ཤིང་མཐོང་བས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྙེད་དོ། བྱིངས་ “ལོཀ” (lok) ནི་གནས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་འཇིག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། བྱིངས་ “ལུཛ” (luj) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་མཐོང་བས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཡང་ན། འགྲོ་བ་དང་མི་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་འདིར་མཐོང་ཞིང་གནས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འཁོར་ཡུག་གིས་བསྡུས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་རྙེད་དོ། བྱིངས་ “ལོཀ” (lok) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། འདི་ལ། “འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ།” འམ་ “འཇིག་རྟེན་ནི་མི་རྟག་པའོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་ནི་སེམས་ཅན་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། “འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པའོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའམ་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་རྣམས་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དེ། འདུ་བྱེད་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱའོ།།

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตติ วโส’’ติ.

“ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་འཁོར་ཞིང་།། ཕྱོགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པ་དེ་སྲིད་དུ།། སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཉིད་ན།། ཁྱོད་ཀྱི་དབང་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར།།” ཞེས་སོ།།

อาคตฏฺฐาเน อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ สมูโห สนฺตาโน จ อวกสนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ โอกาโส, โสเยว โลโก โอกาสโลโกติ วจนตฺเถน โอกาส โลโกติ เวทิตพฺโพ, ตํ โลกํ. สรติ ชานาติ อชานีติ วา สรโณ, พุทฺโธ. สร จินฺตายํ ยุ. โลกํ สรณนฺติ สมฺพนฺโธ. พุทฺโธ ปน สตฺตโลกํ, สงฺขารโลกํ, โอกาสโลกํ, กิเลสโลกํ, ภวโลกํ, อินฺทฺริย โลกํ, ขนฺธโลกํ, อายตนโลกํ ธาตุโลกญฺจาติอาทิมเนกโลกํ อนาวรณญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ.

འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་རྣམས་འདིར་གོ་སྐབས་འབྱེད་ཅིང་གནས་པས་ན་གོ་སྐབས་ཏེ། དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་དེའོ། དྲན་པའམ་ཤེས་པའམ་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ནི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། “འཇིག་རྟེན་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། སངས་རྒྱས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རྣམས་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།།

อรณนฺติ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. รณสทฺโท จ กิเลเสสุ จ ยุทฺเธ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ จ ทิสฺสติ. ตถา หิ สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมาติอาทีสุ กิเลเสสุ ทิสฺสติ. เต หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ สตฺตา เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ.

“ཉོན་མོངས་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའམ། ཉོན་མོངས་པར་བརྗོད་པའི་གདུང་བ་དང་བྲལ་བའོ། སྒྲ་ “རཎ” (raṇa) ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་། གཡུལ་འགྱེད་པ་དང་། ཕྱེ་མར་འཐག་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ་། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ།།

‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล;

สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ.

“མཚུངས་མེད་གཞུ་ཐོགས་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མཐུ་ཆེན།། དགྲ་བོ་མཐའ་དག་གཡུལ་ལས་བཅོམ་བྱས་ནས།། སྡོམ་པ་ལ་ནི་ཉེ་བར་ཞུགས་པར་གྱུར།།” ཞེས་སོ།།

อสทิสชาตเก ยุทฺเธ ทิสฺสติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวา, สํยมนฺติ สํยตํ อิสิปพฺพชฺชํ อชฺฌุปาคมีติ อตฺโถ. ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺโต, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา [Pg.17] สมนฺตโตติ ฉทฺทนฺตชาตเก จุณฺณวิจุณฺณกรเณ ทิสฺสติ. รณํ กโรนฺโตติ หิ จุณฺณํ วิจุณฺณํ กโรนฺโต. เตติ สพฺเพ อฏฺฐสหสฺสนาคาติ อตฺโถ. อิธ ปน กิเลเส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. รณนฺติ สตฺเต ราคาทโย จุณฺเณนฺติ ปีเฬนฺตีติ รณา, รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺตีติ วา รณา, กิเลสา. รณธาตุ สทฺเท อ. นตฺถิ รณา กิเลสา เอตสฺสาติ อรโณติ วุจฺจติ. ชินสฺส กิเลสมารสฺส โพธิมูเล ชิยมานตฺตา รณา กิเลสา น สนฺตีติ อตฺโถ. ตํ อรณํ.

མཚུངས་མེད་སྐྱེས་རབས་ལས་གཡུལ་འགྱེད་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “གཡུལ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་འགྱེད་པ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་དང་། “སྡོམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཉེ་བར་ཞུགས་པར་གྱུར་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “རྩྭ་དང་ཤིང་རྣམས་ཕྱེ་མར་འཐག་བཞིན་དུ། དེ་དག་ཕྱོགས་བརྒྱད་ཀུན་ཏུ་བྲོས་པར་གྱུར།” ཅེས་པ་ནི་མཆེ་བ་དྲུག་པའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཕྱེ་མར་འཐག་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོར་འཐག་པར་བྱེད་པའོ། “དེ་དག་” ཅེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལ་ངེས་ཚིག་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། ཡང་ན། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “རཎ” (raṇ) ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྒྱལ་བས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་མེད་པའོ།།

อรณํ กรนฺติ เวเนยฺยสนฺตาเน รณสงฺขตกิเลสสฺส อภาวกรณํ. เอตฺถ จ รณนฺติ เอตํ เยหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ ปริทวนฺติ เอเตสํ ราคาทีนํ อธิวจนํ. เตสํ อภาวํ เวเนยฺยสนฺตาเน เทสนาญาเณน กโรติ อตฺโถ. อถ วา กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ กรํ.

“ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཉོན་མོངས་པར་བརྗོད་པའི་གདུང་བ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། འདི་ལ་ “ཉོན་མོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། དེ་དག་མེད་པར་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། བྱེད་པར་མཛད་པས་ན་བྱེད་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ནི་བྱེད་པ་པོའོ།།

อภยนฺติ ชาติภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. เอตฺถ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺป ภยญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ภายติ จิตฺเตนาติ ภยํ, จิตฺตุตฺราสภยํ. ญาเณน ตีเรตฺวา ภายตีติ ภยํ, ญาณํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อารมฺมณภยํ. ภายติ เอเตน ปาปโตติ ภยํ, โอตฺตปฺปภยํ. ภีธาตุ ภเย ณ.

“འཇིགས་པ་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། འདི་ལ་འཇིགས་པ་ནི་བཞི་སྟེ། སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། དམིགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་འཇིགས་པའོ། དེ་ལ་སེམས་ཀྱིས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པའོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བརྟགས་ནས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། འདི་ལས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། དམིགས་པའི་འཇིགས་པའོ། འདིས་སྡིག་པ་ལས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་འཇིགས་པའོ། བྱིངས་ “བྷཱི” (bhī) ནི་འཇིགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ།།

มหานิทฺเทสปาฬิยํ ปน อาคตานิ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภีฬภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกภยํ, อาชีวิกภยํ, อสิโลกภยํ, ปริสยสารชฺชภยํ, มทน ภยํ, ทุคฺคติภยนฺติอาทีนิ คหิตานิ. นตฺถิ ภยานิ เอตสฺสาติ อภโย, พุทฺโธ. ตสฺส ภยานํ การณ ภูตานํ [Pg.18] สพฺพกิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สพฺพภยํ นตฺถีติ อตฺโถ.

ངེས་བསྟན་ཆེན་པོའི་གཞུང་ལས་ནི་འདི་ལྟར་འབྱུང་སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ན་བའི་འཇིགས་པ་དང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆོམ་རྐུན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། མེའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུའི་འཇིགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་དང་། རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉ་གཤེན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། འཚོ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། མི་སྙན་པར་གྲགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། འཁོར་གྱི་ནང་དུ་བག་ཚ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། མྱོས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ངོ་། འདི་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་མེད་པས་ན་ “འཇིགས་པ་མེད་པ་” སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། ཁོང་ལ་འཇིགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།།

ปุน อภยํ ฐานํ นายกนฺติ เอตฺถ อภยนฺติปทํ ฐานนฺติปเท วิเสสนํ. ฐานนฺติปทํ นายกนฺติปเท กมฺมํ. ภยสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นตฺถิ สพฺพภยํ เอตฺถ นิพฺพาเนติ อภยํ, นิพฺพานํ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธ อรหนฺตา ฐนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, นิพฺพานํ. เวเนยฺยสตฺเต เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. นีธาตุ นยเน ณฺวุ. โส พุทฺโธ ภพฺเพ กุลปุตฺเต มคฺคาธิ คมปฺปตฺติยา ธมฺมเทสนาย มคฺคผลญาณํ อธิคเมนฺโต นิพฺพานฏฺฐานํ เนตีติ อตฺโถ, ตํ นายกํ.

ཡང་“འཇིགས་མེད་གནས་ཀྱི་འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“འཇིགས་མེད་” (abhayaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“གནས་” (ṭhānaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་ཚིག་ཡིན། “གནས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“འདྲེན་པ་” (nāyaka) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ཡིན། “འཇིགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། མྱང་འདས་འདི་ལ་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པས་ན་“འཇིགས་མེད་”དེ་མྱང་འདས་སོ། སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་འདིར་གནས་པའམ་སྐྱེ་བས་ན་“གནས་”ཏེ་མྱང་འདས་སོ། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདྲེན་པས་ན་“འདྲེན་པ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནཱི” (nī) ནི་འདྲེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎྭུ” (ṇvu) སྦྱར་བའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ལམ་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་བཅུག་སྟེ་མྱང་འདས་ཀྱི་གནས་སུ་འདྲེན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟ་བུའི་འདྲེན་པ་དེ་ལའོ།།

ปุน นายกํ นเมติ นายกํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ นายกนฺติ เวเนยฺยสตฺเต สํสารณฺณวโต นิพฺพานปารํ เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. โส หิ ยถา นาวิโก ชเน นาวาย โอริมตีรโต ปาริมตีรํ เนติ, เอวํ สตฺเต มคฺคงฺคนาวาย สํสารณฺณวโต นิพฺพาน ปารํ เนติ ปาปุเณตีติ อตฺโถ. อถ วา นายกนฺติ ติณฺณํ โลกานํ เชฏฺฐภาวคมนตฺตา นายโก เชฏฺฐ เสฏฺฐวุฑฺฒตโร. โส หิ เชฏฺฐภาวํ เนติ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ นายโกติ วุจฺจติ. นีธาตุ คติมฺหิ ณฺวุ. โส ปน อิธ โลเก อวิชฺชณฺฑคตานํ สพฺพปชานํ ปฐมตรํ อวิชฺชณฺฑโกสํ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลตฺวา อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐเชฏฺฐวุฑฺฒตรภาวํ คโตติ อตฺโถ. ตํ นายกํ. นเมติ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ วตฺตมานมิวิภตฺติยา กฺวจิธาตุตฺยาทิสุตฺเตน เออาเทโส โหติ. อยํ ปเนตฺถ วาจฺจตฺถาทินโย. นเมติปทสฺส อาขฺยาตปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ –

ཡང་“འདྲེན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། འདྲེན་པ་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། དེ་ལ་“འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་པས་ན་“འདྲེན་པ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ཇི་ལྟར་གྲུ་པ་ཞིག་གིས་མི་རྣམས་གྲུ་གཟིངས་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུ་རོལ་གྱི་འགྲམ་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་སྐྱེལ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་གཟིངས་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་ཅིང་བགྲོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། “འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པས་ན་འདྲེན་པ་སྟེ། གཙོ་བོ་དང་། མཆོག་དང་། བགྲེས་པའོ། ཁོང་ཉིད་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་འདྲེན་པའམ་གཤེགས་ཤིང་བགྲོད་པས་ན་“འདྲེན་པ་”ཞེས་བྱའོ། འདིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནཱི” (nī) ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎྭུ” (ṇvu) སྦྱར་བའོ། ཁོང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་མ་རིག་པའི་སྒོ་ང་ལྟ་བུར་གནས་པའི་སྐྱེ་དགུ་མཐའ་དག་གི་ནང་ནས། ཐོག་མར་མ་རིག་པའི་སྒོ་ངའི་སྦུབས་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅག་སྟེ། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་གཙོ་བོ་དང་བགྲེས་པའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟ་བུའི་འདྲེན་པ་དེ་ལའོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ད་ལྟ་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྐྱེན་“མི” (mi) ལ། “ཀྭ་ཅི་དྷཱ་ཏུ་...” (kvacidhātu...) ཞེས་པའི་མདོ་ལས་“ཨེ” (e) རུ་འགྱུར་རོ། འདི་ནི་འདིར་བརྗོད་བྱའི་དོན་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་” (nameti) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱ་ཚིག་ (ākhyāta) ཡིན་པས་ན་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་དབྱེ་བར་མི་བྱའོ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་སྐད་བཤད་དེ།

‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา;

สพฺพนามนฺติเมเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ.

“འཇུག་པ་དང་ནི་བྱ་ཚིག་དང་། །ཚིག་ཕྲད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། །བོད་པ་དང་ནི་ཐམས་ཅད་མིང་། །དྲུག་པོ་འདི་ལ་རྣམ་དབྱེ་མེད། །”ཅེས་སོ།།

ตํ [Pg.19] ปน ปทํ นมุธาตุวตฺตมานอมฺหโยคปรสฺสปทมิวิภตฺยนฺตํ อาขฺยาตปทํ. นมุธาตุยา วาจฺจตฺโถ นมนกฺริยา สงฺขาโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท ปธานวเสน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจตฺโถ เตน จิตฺตุปฺปาเทน อุปลกฺขิโต อุปฺปาท วนฺโต ตทากาโร ปุคฺคโล อปฺปธานวเสน ลพฺภติ. ปทสมุทายสฺส ปน วาจฺจตฺโถ กตฺตุกมฺมภาเวสุ กตฺตุภูโต อตีตาทิกาเลสุ ปจฺจุปฺปนฺนกาลภูโต ธาตฺวตฺถ กิริยาวิเสโสว ลพฺภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป.

ཚིག་དེ་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ” (namu) དང་། ད་ལྟ་བ། བདག་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བ། གཞན་གྱི་ཚིག བྱ་ཚིག་གི་རྐྱེན་“མི” (mi) ཡིས་མཐའ་བརྒྱན་པའི་བྱ་ཚིག་ཅིག་ཡིན། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ”ཡི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་“མི”ཡི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། སེམས་སྐྱེ་བ་དེས་མཚོན་པར་བྱས་ཤིང་སྐྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་དེའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། ཚིག་གི་ཚོགས་པའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། བྱེད་པ་པོ་དང་། ལས། དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ད་ལྟ་བའི་དུས་སུ་གྱུར་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་ཐོབ་པའོ། འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནོ།

วิตฺถาโร ปเนวํ เวทิตพฺโพ. นมุธาตุยา วจฺจํ สุคตาทิ พุทฺธคุณํ อารมฺมณํ กตฺวา วนฺทนาการปฺปวตฺโต กายวจี วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปโก สทฺธาเจตนาปญฺญาปธาโน กุสล จิตฺตุปฺปาโท จ ทฺเว วิญฺญตฺติโย อสมุฏฺฐาเปตฺวา มโนทฺวาเร วนฺทนาการปฺปวตฺโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท จ มุขฺเยน ลพฺภติ. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน ปวตฺโต โยนิโสมนสิกา ราทิปุเรจรานุจรกุสลจิตฺตุปฺปาโท ผลูปจาเรน. ทิฏฺฐธมฺมิ กสมฺปรายิกสงฺขาตํ ปจฺฉิมปจฺฉิมผลํ โรคาทิอนฺตรายานํ อภาวญฺจ วา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขญฺจ การณูปจาเรน, ปุเร ปุเร วนฺทนา สทิสฺยูปจาเรน, วนฺทนสฺส นามปญฺญตฺติ ฐานูปจาเรน, วตฺถุทฺวารารมฺมณํ ฐานูปจาเรน, วนฺทน คุเณน ลกฺขิตํ ปุคฺคลทพฺพํ คุณูปจาเรน. อุกฺกฏฺฐมชฺฌ มุทุตฺตมตฺตภาโว คุณฺยูปจาเรน, อวยวภูตา วนฺทนา เอกเทสูปจาเรน. สมูหภูตา วนฺทนา เอกเทสฺยูปจาเรน, ปุพฺพปุพฺพกุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปูปจาเรน, ปจฺฉิมปจฺฉิม กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปฺยูปจาเรน, ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทภูตานํ ปรมตฺถธมฺมานํ นิพฺยาปารภาโว ตทฺธมฺมูปจาเรน. เตสํ เอวํ ธมฺมตาภาโว อตทฺธมฺมูปจาเรน, วนฺทนากาโร อเภทเภทูปจาเรน. วนฺทนสตฺติ เภทอเภทูปจาเรน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจํ ตํมุขฺยาทีหิ ลกฺขิโต กตฺตุ กฺริยาวิเสเสน จ วตฺตมานวิภตฺติสงฺขาเตน วิภตฺติวิเส เสน [Pg.20] จ ปรสฺสปทสงฺขาเตน ปทวิเสเสน จ อุตฺตมปุริส วิเสเสน จ อมฺหโยควิเสเสน จ สพฺพธาตุวิเสเสน จ เอกวจนวิเสเสน จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวิเสเสน จ ธาตฺวตฺถกฺริยาวิเสเสน จ อลิงฺค วิเสเสน จ ภูวาทิคณ วิเสเสน จ โนวิกรณวิเสเสน จ ภาวกมฺมกตฺตูสุกตฺตุวิเสเสน จ ลกฺขิโต อหํสงฺขาโต ขนฺธสงฺขโต สนฺตาโน อปฺปธาเนน ลพฺภติ. กฺริยาปทสฺส กฺริยาย ปธาเนน วาจกตฺตา ธาตฺวตฺโถว ปธาเนน ลพฺภติ. อปจฺจยสฺส วาจฺจํ ภูวาทิคณโชตกา รูปสิทฺธิมตฺตา ปท สิลิฏฺฐตา ลพฺภติ.

རྒྱས་པར་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ”ཡི་བརྗོད་བྱ་ནི། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དམིགས་པར་བྱས་ནས། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་ཅིང་ལུས་ངག་གི་རིག་བྱེད་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པ། དད་པ་དང་། སེམས་པ། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དང་། རིག་བྱེད་གཉིས་པོ་ཀུན་ནས་མ་བསླངས་པར་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་གཉིས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འགྲོ་དང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་འབྲས་བུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་མཚུངས་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་མིང་གི་བཏགས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། དངོས་པོ་དང་། སྒོ། དམིགས་པ་རྣམས་ནི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚོན་པའི་གང་ཟག་གི་རྫས་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། མཆོག་དང་། འབྲིང་། ཐ་མ། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡོན་ཏན་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཚོགས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉེ་བའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བར་གྱུར་པའི་དོན་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ནི་ཆོས་དེའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། དེ་དག་གི་དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ཆོས་དེ་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པ་ནི་དབྱེར་མེད་པ་ལ་དབྱེ་བའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་མཐུ་ནི་དབྱེ་བ་ལ་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་“མི”ཡི་བརྗོད་བྱ་ནི། དངོས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱས་ཤིང་། བྱེད་པ་པོའི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་། ད་ལྟ་བའི་རྣམ་དབྱེ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་དབྱེའི་ཁྱད་པར་དང་། གཞན་གྱི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་དང་། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་ཁྱད་པར་དང་། བདག་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བའི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱིངས་མཐའ་དག་གི་ཁྱད་པར་དང་། ཚིག་གཅིག་པའི་ཁྱད་པར་དང་། ད་ལྟ་བའི་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་། རྟགས་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་ཁྱད་པར་དང་། རྐྱེན་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། དངོས་པོ་དང་། ལས། བྱེད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་མཚོན་པའི། བདག་ཅེས་བྱ་བ་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། བྱ་ཚིག་གི་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོར་བརྗོད་བྱ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཉིད་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་མེད་པའི་བརྗོད་བྱ་ནི། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྒྲ་གྲུབ་པ་ཙམ་དང་། ཚིག་འབྲེལ་ཆགས་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།

อถ วา โย อหํ นมามีติ โส นเม. สามญฺญตฺถ วิคฺคโหยํ. วาจฺจตฺโถ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. นมนญฺเจตฺถ พุทฺธสฺส สีลาทิอนนฺตคุเณสุ นินฺนปพฺภารตาวเสน ปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา. สา จ วนฺทเนยฺย วนฺทนกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส ปุริมกมฺมสฺส อนุพลปฺปทาน วเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺติกาเล โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. สมฺปราเย จ อุปปชฺชเวทนียภูตา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขํ นิพฺพตฺเตตีติ.

ཡང་ན། བདག་གང་ཞིག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་དེ་ནི་“བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་” (name) ཞེས་པའོ། འདི་ནི་སྤྱིའི་དོན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་འབྱེད་ཚུལ་ལོ། བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདིར་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ་པའི་དབང་གིས། ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དགེ་བའི་སེམས་པའོ། སེམས་པ་དེ་ཡང་ཕྱག་བྱ་བའི་ཡུལ་དང་ཕྱག་འཚལ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས། མཐོང་ཆོས་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྔོན་གྱི་ལས་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས། དེས་བསྐྱེད་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་རྣམས་བཟློག་ནས། འཚོ་བའི་དུས་སུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་ཡང་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།།

อยํ ปเนตฺถ ทสฺสนตฺถนโย. นเมติอิมินา พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณํ อารพฺภ ปวตฺตา ติวิธา ปณามกุสล เจตนา มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ตสฺสา การณภูตา โยนิโสมนสิการาทโย จ จตุจกฺกสมฺปตฺติญฺจ พุทฺธุปฺปาทนวมเขตฺตญฺจ ปุพฺพภาเค ปวตฺตํ สทฺธาปญฺญาปธานํ กุสลจิตฺตุปฺปาทญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเนน ตสฺสา ผลภูตํ ทิฏฺฐธมฺมโรคาทิอนฺตรายวิโสสนญฺจ สคฺคโมกฺข สุขญฺจ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน พุทฺธสฺส ปณามารหภาวํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ[Pg.21]. ตํวิภาวเนน วนฺทกสฺส เม เขตฺตงฺคตภาวญฺจ ปณาเม ตพฺพภาวญฺจ ตติยการณูปจาเรน อนุภาเวติ.

འདི་ནི་འདིར་བསྟན་པའི་དོན་གྱི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་ནས་བྱུང་བའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དངོས་སུ་སྟོན་ཏོ། དེ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཁོར་ལོ་བཞིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཞིང་དགུ་པ་དང་། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བྱུང་བའི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། དེའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཚེ་འདིའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་བྲལ་བ་དང་། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་བདེ་བ་རྣམས་རྒྱུ་དང་པོའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། དེ་རབ་ཏུ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཕྱག་བྱར་འོས་པའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། དེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཕྱག་འཚལ་བ་པོ་བདག་གི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་རྒྱུ་གསུམ་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ།

อยํ ปเนตฺถ อลงฺการนโย. นเมติวาจกปทสฺส วาจฺจภูตา ติวิธา พุทฺธปณามกุสลเจตนา สมฏฺฐายี ภาโว นาม. กสฺมา, สรีรตฺตา. อถ วา ติวิธาย พุทฺธปณา มกุสลเจตนาย สมฺปยุตฺโต สมาธิปฺปธาโน มหา กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมฏฺฐายีภาโว นาม. กสฺมา, พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณารมฺมเณ เอกคฺคตฺตา สมาหิตจิตฺตตฺตา วา. โสเยว ปน สนฺตรโส นาม. กสฺมา, พุทฺธปณามเจตนา กุสลงฺเคน อกุสลงฺคสฺส ปหีนตฺตา. พุทฺธนฺติปาฐเสส ปทสฺส วาจฺจภูโต พุทฺธทพฺโพ อารมฺมณวิภาโว นาม. กสฺมา, ตสฺส ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปจฺจเยน อุปการตฺตา. พุทฺธสฺส สุคตนฺตฺยาทิคุโณ อุทฺทีปนวิภาโว นาม. กสฺมา, ปณามสฺส การณตฺตา. การณภูตํ ตํ สมฏฺฐายีภาวํ อุปาทาย ชานิตพฺโพ ทิฏฺฐธมฺมโรคา ทิอนฺตรายาภาโว จ สมฺปราเย สคฺคโมกฺขสุขสมฺปตฺติ จ อานุภาโว นาม. กสฺมา, อานิสํสผลตฺตา.

འདི་ནི་འདིར་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་གི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་“གནས་པའི་ཉམས་” (samaṭṭhāyī bhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན། སྒོ་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་<ལྡན་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་གནས་པའི་ཉམས་ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་རྩེ་གཅིག་པའམ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ནི་“ཞི་བའི་ཉམས་” (santaraso) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སེམས་པའི་དགེ་བའི་ཡན་ལག་གིས་མི་དགེ་བའི་ཡན་ལག་སྤངས་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལྷག་མའི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫས་ནི་“དམིགས་པའི་རྐྱེན་” (ārammaṇavibhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་“གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་” (uddīpanavibhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུར་གྱུར་པའི་གནས་པའི་ཉམས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཚེ་འདིའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་མེད་པ་དང་། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་བདེ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་“མཐུ་” (ānubhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར།

ตตฺถ หิ กิญฺจาปิ อานุภาวทีปกํ ปทํ นตฺถิ. การณสฺส ปน ผเลน วินาภาวโต การณสฺส ผลํ วิญฺเญยฺยนฺติ. อถ วา นเมติปทสฺส สามตฺถิยโต อานุภาโว ทสฺสิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺโพ. อาวิภูโต อุสฺสุโก จ พุทฺธปณามสฺส อานิสํสปชานนา มติ จ อลสาภาโว จ จิตฺตปฺปสาโท จ สมาธิตฺยาทิ จ พฺยภิจารีภาโว นาม. โลมหํสาทิภาโว สตฺวํกาภาโว นามาติ อลงฺการ นโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปจฺฉิมปจฺฉิมคาถาสูติ.

དེ་ལ་འདིར་མཐུ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་གང་ཡང་མེད་མོད་ཀྱི། རྒྱུ་ནི་འབྲས་བུ་དང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར། རྒྱུ་ལས་འབྲས་བུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ཡང་ན། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཐུ་ལས་མཐུ་དེ་ཉིད་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། མངོན་པར་གྱུར་པ་དང་། སྤྲོ་བ་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་ཤེས་པའི་བློ་དང་། ལེ་ལོ་མེད་པ་དང་། སེམས་དང་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནི་“འགྱུར་བའི་ཉམས་” (byabhicārībhāvo) ཞེས་བྱའོ། སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་“རང་བཞིན་གྱི་ཉམས་” (sattvabhāvo) ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལའང་རིག་པར་བྱའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุคตํ โสภนคตํ สุนฺทรนิพฺพานฏฺฐานํ คตํ วา สมฺมา คตํ วา, สุคตํ สมฺมา วจนํ คทํ ภาสนํ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม [Pg.22] คเวสนฺตํ วา สนฺเตหิ คเวสิตพฺพํ วา สตฺตานํ หิตสุขํ อิจฺฉิตํ วา, กุสลํกุสลํ กุสลํอกุสลํ, ชหํ ชหิตํ, อมตํ มรณวิรหิตํ อมตํ อมตนิพฺพานสมนฺนา คตํ, สนฺตํ กิเลสทรถวูปสมํ, อสมํ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานธมฺมํ. ททํ ทาตํ ทายกํ วา, สรณํ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูตํ. โลกํ สตฺตสงฺข โรกาสสงฺขตํ ติโลกํ, สรณํ ชานนฺตํ, อรณํ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. อรณํ สตฺเตสุ กิเลสรชสฺสาภาวํ, กรํ เทสนาญาเณน กตํ, อภยํ นิพฺภยํ, อภยํ นิพฺภยฏฺฐานํ นิพฺพานทิสํ, นายกํ สตฺเต นิพฺพานปารํ เนนฺตํ, นายกํ ติโลกานํ เชฏฺฐํ ปาโมกฺขํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นเม นมามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ (sugataṃ) ནི་ལེགས་པར་གཤེགས་པའམ། མཛེས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་གནས་སུ་གཤེགས་པའམ། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པའོ། ཡང་ན། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་གསུང་གསུངས་པའོ། མཆོག་ (seṭṭhaṃ) ནི་ཤིན་ཏུ་བསྔགས་པར་འོས་པ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཚོལ་བར་མཛད་པའམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའམ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པའོ། དགེ་དང་མི་དགེ་ (kusalaṃkusalaṃ) ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའོ། །སྤོང་བ་ (jahaṃ) ནི་སྤངས་པའོ། འཆི་མེད་ (amataṃ) ནི་འཆི་བ་དང་བྲལ་བའོ། །ཡང་ན། འཆི་མེད་ནི་འཆི་མེད་མྱང་འདས་དང་ལྡན་པར་གཤེགས་པའོ། ཞི་བ་ (santaṃ) ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། མི་མཉམ་པ་ (asamaṃ) ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་སོ། སྦྱིན་པ་ (dadaṃ) ནི་སྦྱིན་པར་མཛད་པའམ་གནང་བ་པོའོ། སྐྱབས་ (saraṇaṃ) ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའོ། འཇིག་རྟེན་ (lokaṃ) ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ། །སྐྱབས་ (saraṇaṃ) ནི་མཁྱེན་པའོ། ཉོན་མོངས་མེད་པ་ (araṇaṃ) ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའམ། ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགྲ་དང་བྲལ་བའོ། ཉོན་མོངས་མེད་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་མེད་པའོ། མཛད་པ་ (karaṃ) ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཛད་པའོ། འཇིགས་མེད་ (abhayaṃ) ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ། །ཡང་ན། འཇིགས་མེད་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱོགས་སོ། འདྲེན་པ་ (nāyakaṃ) ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་པའོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོ་དང་དབུ་མཛད་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།།

ปฐมวนฺทนคาถาทฺวยวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๒.

༢.

นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ;

อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท.

མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡི་ཡན་ལག་ཅན། སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན། ཚད་མེད་ཡོན་ཏན་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པ། སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་པ་མེད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๒. เอวํ ปฐมํ คาถาทฺวเยน พุทฺธสฺส นมสฺสิตฺวา อิทานิ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุํ นยนสุภคกายงฺคนฺติอาทิคาถมาห. อยํ ปน น น มคณยุตฺตตฺตา นวกฺขเรหิ ลกฺขิตา ภุชคสุ สุคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘ภุชคสุสุมตา นาโม’’ติ.

༢. དེ་ལྟར་ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱིར། "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར"་ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ "ན"་དང་ "ན"་དང་ "མ"་ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་དགུ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ "འབྲུག་གཞོན་ནུ"་ (bhujagasusū) ཞེས་བྱ་བའི་སྡེབ་སྦྱོར་བཟང་པོ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། "འབྲུག་གཞོན་ནུ་ཞེས་བྱའོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།།

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นา จ ทฺเว นคณาโม จ มคโณ จ ยทิ สิยา. สา ภุชคสุสุ คาถาติ มตา ญาตพฺพาติ. ตตฺถ ปน นยนสุภคกายงฺคนฺติ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคนสมนฺนาคตํ. เอตฺถ [Pg.23] หิ นยนนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, จกฺขุ ลพฺภติ. นีธาตุ ยุ. สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ สุภคํ, กายงฺคํ ลพฺภติ. สุภสทฺทูปปโท คมุธาตุ กฺวิ. กายสฺส องฺคํ อวยวํ กายงฺคํ. ภควโต กายงฺคํ ลพฺภติ. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. นยนสฺส สุภคํ นยนสุภคํ, ตํ กายงฺคํ ยสฺส พุทฺธสฺสาติ นยนสุภค กายงฺโค, พุทฺโธ. โส หิ รูปกายสฺส ทสฺสนา นุตฺตริยคุณโยคโต สพฺพสตฺตานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนํ คเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยา นุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ ลกฺขิเตน กายงฺเคน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྐང་པ་རེ་རེར་གལ་ཏེ་ "ན"་ཚོགས་གཉིས་དང་ "མ"་ཚོགས་གཅིག་ཡོད་ན། དེ་ནི་ "འབྲུག་གཞོན་ནུ"འི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར"་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་ "ནཡན"་ (nayana) ཞེས་པ་ནི་མཐོ་དམན་སྟོན་བཞིན་ལུས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མིག་ཅེས་བྱ་སྟེ། མིག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ "ནཱི"་ (nī) ལ་རྐྱེན་ "ཡུ"་ (yu) སྦྱར་བའོ།། མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་བས་ན་ "སུབྷག"་ (subhaga) སྟེ། སྐུའི་ཡན་ལག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། སྒྲ་ "སུབྷ"་ཉེ་བར་སྦྱར་ནས་རྩ་བ་ "གམུ"་ (gamu) ལ་རྐྱེན་ "ཀྭི"་ (kvi) སྦྱར་བའོ།། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གམ་ཆ་ཤས་ནི་ "ཀཱཡངྒ"་ (kāyaṅga) སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་ཡན་ལག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། འདི་ནི་འབྲེལ་སྒྲའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (chaṭṭhītappurisasamāsa) ཡིན་ནོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་ནི་ "ནཡནསུབྷག"་ (nayanasubhaga) སྟེ། སྐུའི་ཡན་ལག་དེ་ཉིད་སངས་རྒྱས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་མངའ་བ"་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ཉིད་ནི་གཟུགས་སྐུ་མཇལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དད་པའི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་མཚན་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།

มธุรวรสโรเปตนฺติ ปิยเปมนียอุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, โส หิ ภควา มธิยติ ปิยติ เปมิยติ วาติ มธุโร. มธธาตุ อุโร. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสฏีกายํ ‘‘มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ’’ติ. อถ วา มธิยติ อสฺสาทิยตีติ มธุโร, มธติ สพฺพสตฺตานํ ปีตึ อุนฺเทติ วฑฺเฒตีติ มธุโร, มธธาตุ อุนฺเท อุโร. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘มธ อุนฺเท’’ติ. วริตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ วาติ วโร, สโร. วรธาตุ อิจฺฉายํ อ. สรติ คจฺฉติ โสตวิญฺญาณารมฺมณภาวนฺติ สโร, สทฺโท. สรธาตุ คติยํ อ. สรติ คจฺฉติ สุยฺยมานตนฺติ วา สโร, สริยติ สุณิยตีติ วา สโร, ภควโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สทฺโท ลพฺภติ. อุปสมฺปชฺชตีติ อุเปโต, อุปปุพฺพอิธาตุ ต. มธุโร จ วโร จ โส สโร จาติ มธุรวรสโร, เตน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ มธุรวรสโรเปโตติ วุจฺจติ. ภควโต ปน หทย วตฺถุโน สุวิสุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตฺตา เทว มนุสฺเสหิ มธุเรน ปิเยน มนาปิเยน วเรน อิจฺฉิตปตฺถิ เตน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน สเรน สทฺเทน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ.

"སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བྱམས་པར་འོས་པའི་གསུང་མཆོག་དང་ལྡན་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་ནི་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པ་དང་། བྱམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་ (madhura) ཞེས་བྱའོ།། རྩ་བ་ "མདྷ"་ (madha) ལ་རྐྱེན་ "ཨུར"་ (uro) སྦྱར་བའོ།། དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ (Majjhimapaṇṇāsa-ṭīkā) ལས། "མདྷུར་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ། བྱམས་པར་འོས་པ། སྒྲིབ་པ་མེད་པའོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་རམ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དགའ་བ་སྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་ཏེ། རྩ་བ་ "མདྷ"་ནི་བརླན་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨུར"་སྦྱར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ (Saddanīti) ལས། "མདྷ་ནི་བརླན་པའི་དོན་ནོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། འདམ་པར་བྱ་བ། འདོད་པར་བྱ་བ། སྨོན་པར་བྱ་བ་ནི་ "ཝར"་ (vara) སྟེ། གསུང་ངོ་།། རྩ་བ་ "ཝར"་ (vara) ནི་འདོད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་ (a) སྦྱར་བའོ།། རྣ་བའི་ཤེས་པའི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ "སར"་ (sara) སྟེ། སྒྲའི་དོན་ཐོབ་བོ།། རྩ་བ་ "སར"་ (sara) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཐོས་པར་འགྱུར་བའི་ཉིད་དུ་འགྲོ་བས་ན་ "སར"་རམ། ཐོས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ "སར"་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། ཉེ་བར་ཐོབ་པས་ན་ "ཨུཔེཏ"་ (upeto) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "ཨུཔ"་ (upa) དང་བཅས་པའི་རྩ་བ་ "ཨི"་ (i) ལ་རྐྱེན་ "ཏ"་ (ta) སྦྱར་བའོ།། སྙན་པ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་གསུང་ཡིན་པས་ན་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང"་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཉེ་བར་འབྱོར་པས་ན་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཙིཏྟའི་རྟེན་ (hadayavatthu) ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་ལ་སོགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྙན་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ། ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། འདོད་ཅིང་སྨོན་པར་བྱ་བའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་གི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཉེ་བར་འབྱོར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།།

เอตฺถ [Pg.24] จ กิญฺจาปิ สโรเปตนฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตํ, ภควโต สโร ปน วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย, มญฺชุ, สวนีโย, พินฺทุ, อวิสารี, คมฺภีโร, นินฺนาทิ จาติ วิเสเสน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิม ปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข ปนสฺส โคตมสฺส มุขโต โฆโส นิจฺฉรติ วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย จ, มญฺชุ จ, สวนีโย จ, พินฺทุ จ, อวิสารี จ, คมฺภีโร จ, นินฺนาทิ จ. ยถาปริสํ โข ปน โส ภวํ โคตโม สเรน วิญฺญาเปติ, น จสฺส พหิทฺธา ปริสาย โฆโส น นิจฺฉรตี’’ติ.

འདིར་ "གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་པ་ནི་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ནའང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གསལ་བ། གོ་སླ་བ། སྙན་པ། ཉན་སྤྲོ་བ། འདུས་པ། མི་འཐོར་བ། ཟབ་པ། སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་བཅས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པར་དོན་རྟོགས་པར་བྱའོ།། དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ (Brahmāyusutta) ལས། "ཀྱེ་མ་གཽ་ཏ་མ་དེའི་ཞལ་ནས་འཐོན་པའི་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གསལ་བ་དང་། གོ་སླ་བ་དང་། སྙན་པ་དང་། ཉན་སྤྲོ་བ་དང་། འདུས་པ་དང་། མི་འཐོར་བ་དང་། ཟབ་པ་དང་། སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་དེས་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ལ་གསུང་གིས་གོ་བར་མཛད་ལ། ཁོང་གི་གསུང་གི་སྒྲ་ནི་འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མི་འཐོན་ནོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།།

ตสฺสาฏฺฐกถายํ ปน วิสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ. วิสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ. พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนทวา. คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาทิ โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตาปิ เอกพทฺธํ ปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. กสฺมา. โส เอวรูโป มธุรสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺตเกเนว จรตีติ วณฺณิโตติ. อภิธานปฺปทีปิกายญฺจ วุตฺตา สงฺคหคาถา –

དེའི་འགྲེལ་བཤད་ (Aṭṭhakathā) ལས་ནི། "གསལ་བ"་ (visaṭṭha) ཞེས་པ་ནི་འཇམ་ཞིང་ཐོགས་པ་མེད་པའོ།། "གོ་སླ་བ"་ (viññeyya) ཞེས་པ་ནི་གོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་གསལ་པོའོ།། གསལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་གོ་སླ་བ་ཡིན་ནོ།། "སྙན་པ"་ (mañju) ཞེས་པ་ནི་མངར་བའོ།། "ཉན་སྤྲོ་བ"་ (savanīya) ཞེས་པ་ནི་རྣ་བར་བདེ་བ་སྟེ། སྙན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཉན་སྤྲོ་བ་ཡིན་ནོ།། "འདུས་པ"་ (bindu) ཞེས་པ་ནི་རིལ་པོར་འདྲིལ་བའོ།། "མི་འཐོར་བ"་ (avisārī) ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་ནས་མི་འཐོར་བའོ།། འདུས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མི་འཐོར་བ་ཡིན་ནོ།། "ཟབ་པ"་ (gambhīra) ཞེས་པ་ནི་གཏིང་ནས་བྱུང་བའོ།། "སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ"་ (ninnādī) ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་བརྙན་འཁོར་བའོ།། ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། "འཁོར་དང་མཐུན་པར"་ (yathāparisaṃ) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚོགས་འཁོར་ཡུག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་ཡང་གོ་བར་མཛད་པའོ།། "ཕྱི་རོལ"་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ལས་སོར་མོ་གང་ཙམ་ཡང་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མི་འགྲོ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་གསུང་སྙན་པོ་དེ་རྒྱུ་མེད་པར་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་འཁོར་གྱི་ཚད་ཙམ་དུ་ཁྱབ་པར་འཇུག་གོ་ཞེས་བསྔགས་སོ།། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས་ཀྱང་བསྡུས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་པ་ནི།

‘‘วิสฏฺฐมญฺชุวิญฺเญยฺยา, สวนียาวิสาริโน;

พินฺทุคมฺภีรนินฺนาทิ, ตฺเยวมฏฺฐงฺคิโก สโร’’ติ.

"གསལ་ཞིང་སྙན་ལ་གོ་སླ་དང་།། ཉན་སྤྲོ་བ་དང་མི་འཐོར་བ།། འདུས་དང་ཟབ་ཅིང་སྒྲ་བརྙན་ལྡན།། དེ་ལྟར་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད།།"

ยถา หิ พฺรหฺมุโน สโร ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา วิสุทฺโธ มธุโร โหติ. ยถา จ สีหพฺยคฺฆาทีหิ วาฬมิเคหิ อนุพนฺธา ธาวนฺตา ขุทฺทกมิคา กรวีกสกุณสฺส วิกูชมานํ สทฺทํ สุตฺวา สรสฺส มธุรตฺตา มรณภยํ หิตฺวา อธาวิตฺวา อุกฺขิตฺตปาทํ [Pg.25] อนิกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺตา สุณนฺติ, เอวํ กรวีกสฺส สทฺโท ธมฺมตาภาเวน มธุโร ปิโย มนาโป โหติ. เอวํ ภควตา กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺเหหิ จ อปลิพุทฺธตฺตา ภควโต นาภิโต สมุฏฺฐหนฺโต สโรปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สุวิสุทฺโธ อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ. สา ปเนสา หีนูปมา โหติ, ภควโต หิ สโร เตหิ สทฺเทหิ สตภาเคน สหสฺสภาเคน อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ, ตถา หิ ธมฺมาโส กรญฺโญ อสนฺธิมิตฺตา เทวี กรวีกสกุณสฺส มธุรสทฺทํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส ติรจฺฉานสฺส มธุโร สทฺโท, โก นาม สพฺพญฺญุตญาณสิรึ ปตฺตสฺส ภควโต อติมธุโร สทฺโท’’ติ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา ภควโต มธุรวรสโรเปตนฺติ โถเมตีติ.

ཇི་ལྟར་ཚངས་པའི་གསུང་ནི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་ཅིང་སྙན་པ་ཡིན་པ་དང་། ཇི་ལྟར་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་གཅན་གཟན་གྱིས་དེད་ནས་བྲོས་པའི་རི་དྭགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱའི་སྐད་སྙན་པར་སྒྲོག་པ་ཐོས་ནས། གསུང་དེའི་སྙན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་སྤངས་ཏེ། མི་བྲོས་པར་བཏེགས་པའི་རྐང་པ་ས་ལ་མ་བཞག་པར་ལངས་ནས་ཉན་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྙན་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཛད་པའི་ལས་ཀྱིས་རྟེན་ (vatthu) དག་པར་བྱེད་ལ། རྟེན་དག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལྟེ་བ་ནས་བྱུང་བའི་གསུང་ཡང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་རྣར་པར་དག་པ། མཆོག་ཏུ་སྙན་པ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་དཔེ་དམན་པ་ (hīnūpamā) ཞིག་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་སྒྲ་དེ་དག་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་མཆོག་ཏུ་སྙན་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་བཙུན་མོ་ཨ་སན་དྷི་མི་ཏྲཱ་ (Asandhimittā) ཡིས་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱའི་སྐད་སྙན་པོ་ཐོས་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "དུད་འགྲོ་འདིའི་སྒྲ་ཡང་འདི་འདྲ་བར་སྙན་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཔལ་ལ་མངའ་བརྙེས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་ཅི་འདྲ་ཞིག་སྙན་པར་མི་འགྱུར"་ཞེས་སོ།། དེས་དགའ་བ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་དེ། དགའ་བ་དེ་མ་བོར་བར་འཁོར་བུད་མེད་བདུན་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་བསྟོད་དོ།།

อมิตคุณคณาธารนฺติ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ. เอตฺถ จ สมิโตติ ปริมิณิตพฺโพติ มิโต, มาธาตุ ปริมาเณ ต, น มิโต อมิโต. คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา. เต หิ คุเณนฺติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ ปกาเสนฺตีติ คุณาติ วุจฺจนฺติ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. มณิสารมญฺชูสาฏีกายํ ปน ‘‘คุณนฺติ อตฺตโน อาธารํ ปากฏํ กโรนฺตีติ คุณา’’ติ วุตฺตํ.

"ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན"་ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ།། འདིར་ "མི་ཏ"་ (mito) ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བར་བྱ་བ་སྟེ། རྩ་བ་ "མཱ"་ (mā) ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཏ"་ (ta) སྦྱར་བའོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ་ནི་ "ཨ་མི་ཏ"་ (amito) འོ།། "གུ་ཎ"་ (guṇa) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་གིས་རང་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "ཡོན་ཏན"་ཞེས་བྱའོ།། རྩ་བ་ "གུ་ཎ"་ (guṇa) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་ (a) སྦྱར་བའོ།། ནོར་བུའི་སྙིང་པོའི་སྒྲོམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Maṇisāramañjūsā-ṭīkā) ལས་ནི། "རང་གི་རྟེན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།།

สทฺทนีติธาตุมาลายญฺจ ‘‘คุณ อามนฺตเน, คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา, โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิ ธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุ อามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณาติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํน ปสฺสาม[Pg.26]. คุณ อามนฺตเน อิจฺเจว ปสฺสาม. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. อมิโต คุโณ อมิตคุโณ, เตสํ คโณ สมูโห อมิตคุณคโณ, เตสํ. อาธารติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อมิตคุณคณาธาโร, ชิโน ลพฺภติ. โส ปน สมุทฺโททกํ นาฬิปตฺเตน อปริมิตํ วิย เกนจิ อปริมิตานํ สีลาทิคุณสมูหานํ อาธาโร ปติฏฺฐานภูโตติ อตฺโถ.

སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཚོགས་ (Saddanīti-dhātumālā) ལས། "གུ་ཎ་ནི་འབོད་པའི་དོན་ཏེ། གུ་ཎ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། དོན་ཅིའི་ཕྱིར་ན་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། རང་ཉིད་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། མཆོད་པར་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་ནོ།། འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འབོད་པ་དངོས་སུ་མེད་ནའང་། དེའི་རྒྱུ་ལས་འབོད་པ་དང་མགྲོན་དུ་གཉེར་བ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ནི་སྒྲོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་ནོ་ཞེས་དོན་བཤད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དང་མཐུན་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲ་ནི་བདག་ཅག་གིས་མ་མཐོང་ངོ་།། 'གུ་ཎ་ནི་འབོད་པའི་དོན་ཏོ'་ཞེས་པ་འདི་ཁོ་ན་མཐོང་བས། བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན"་ཏེ། དེ་དག་གི་ཚོགས་སམ་འདུས་པ་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས"་སོ།། འདིར་གནས་པས་ན་ "རྟེན"་ཏེ། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན"་ཏེ། རྒྱལ་བའི་དོན་ཐོབ་བོ།། དེ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཕོར་པས་གཞལ་དུ་མེད་པ་བཞིན། སུས་ཀྱང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།

ทสพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตทสพลสมฺปนฺนํ. เอตฺถ หิ พลนฺติ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณ หิ พลนฺติ น กมฺเปนฺติ ถิรนฺตีติ พลํ, ทส พลานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. ตํ ปน ทุวิธํ โหติ ตถา คตสฺส ทสพลํ กายทสพลญฺจ, ญาณทสพลญฺจาติ. เตสุ หิ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

"སྟོབས་བཅུ་པ"་ཞེས་པ་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་ "སྟོབས"་ (bala) ཞེས་པ་ནི་འགལ་བའི་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གཡོ་ཞིང་བརྟན་པས་ན་སྟོབས་ཞེས་བྱ་ལ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "སྟོབས་བཅུ་པ"་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་པོ་དེ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུའོ།། དེ་དག་ལས་སྐུའི་སྟོབས་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ།

‘‘กาฬา วกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธ มงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถํ ฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.

"ནག་པོ་དང་ནི་གངྒཱ་སྐྱེས།། སྐྱ་བོ་ཟངས་དང་སེར་སྐྱ་དང་།། སྤོས་དང་བཀྲ་ཤིས་གསེར་དང་ནི།། གསོ་སྦྱོང་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་བཅུ།།"

อิมานิ หิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส, นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถีนํ คณนาย หตฺถิโกฏิสหสฺสานํ[Pg.27]. ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตถาคตสฺส กายพลํ โหติ. อิทํ ปน ตาสุ ตาสุ ปาฬีสุ น อาคตํ. อฏฺฐกถาสุเยว อาคตํ. เตน วุตฺตํ ทสก นิปาต องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘ทส พลญาณํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว. น กายพลํ วิย อฏฺฐ กถารูฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย’’ติ. เอตฺถ จ นารายน สงฺฆาต พลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ. ตสฺมา นารายนสงฺฆาต พลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถติ.

འདི་དག་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་བཅུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་གླང་པོའི་རིགས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་བཅུའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གངྒཱའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གངྒཱའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དཀར་པོའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །དཀར་པོའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཟངས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །ཟངས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སེར་སྐྱའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །སེར་སྐྱའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གངས་ཅན་གྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གངས་ཅན་གྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གསོ་སྦྱོང་གི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་གཅིག་གི་སྟོབས་ཏེ། འདི་ལ་སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་འདི་ནི་ཕལ་པའི་གླང་པོའི་གྲངས་སུ་བྱས་ན་གླང་པོ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་སྟོབས་དང་། སྐྱེས་བུའི་གྲངས་སུ་བྱས་ན་སྐྱེས་བུ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅུ་སྟོང་གི་སྟོབས་སུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་ལུང་སོ་སོ་ལས་མ་བྱུང་བར། གཞུང་འགྲེལ་དག་ལས་ཁོ་ནར་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཅུ་པའི་སྐབས་ལས། “སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལུང་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ལྟར་གཞུང་འགྲེལ་ལས་བྱུང་བ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་“སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་”ཞེས་པ་ལ། “ནཱ་རཱ་”ཞེས་པ་ནི་འོད་ཟེར་ཏེ། དེ་དག་མང་པོ་དང་སྣ་ཚོགས་པ་འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་“ནཱ་རཱ་ཡ་ཎ་”སྟེ་རྡོ་རྗེའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་པ་ནི་རྡོ་རྗེ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

ญาณทสพลํ ปน วิภงฺคปาฬิยญฺจ มูลปณฺณาเส มหา สีหนาทสุตฺเต ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยญฺจ วิตฺถาเรน อาคตเมว. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสามิ. เสยฺยถิทํ. ฐานาฏฺฐานญาณญฺจ, กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาณํ, อเนกธาตุ นานาธาตุ โลก ญาณํ, สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ญาณํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณํ, อาสวานํ ขยญาณญฺจาติ. อยํ ปน กโม อภิธมฺมวิภงฺคปาฬิยํ อาคตกฺกโม.

ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་དང་། རྩ་བའི་ལེའུ་ལྔ་བཅུ་པའི་སེང་གེའི་ང་རོའི་མདོ་ཆེན་པོ་དང་། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་བཅུ་པའི་སྐབས་དག་ལས་རྒྱས་པར་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་གཞན་དང་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་ལྡང་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གོ་རིམ་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་གོ་རིམ་མོ། །

จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ปน มูลปณฺณาสปาฬิยํ มหาสีหนาทสุตฺเต จ ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อาคตํ. อตฺถโต ปน ทิพฺพจกฺขุญาเณน จุตูปปาตสฺส ปสฺสิตตฺตา สทิสเมวาติ. ตตฺถ หิ ฐานาฏฺฐานญาณนฺติ การณาการณํ ยถาภูตํ ชานนญาณํ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลกมฺมานํ สุคติทุคฺคติปฏิสนฺธิสงฺขาตํ วิปากํ นิพฺพานผลญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สพฺพตฺถ คามินิปฏิปทํ [Pg.28] ญาณนฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ ปฏิปทํ มคฺคํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ตตฺถ จ ปฏิปทนฺติ ปฏิปชฺชติ ปาปุณาติ เอเตนาติ ปฏิปทํ, มคฺคํ. คติคามินินฺติ นิรยาทิปญฺจคติคามินึ. อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ สาริปุตฺต ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ.

འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སུ། རྩ་བའི་ལེའུ་ལྔ་བཅུ་པའི་ལུང་དང་སེང་གེའི་ང་རོའི་མདོ་ཆེན་པོ་དང་། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་བཅུ་པའི་སྐབས་ལས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱུང་ངོ་། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་“གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྒྱུ་གང་ལས་འབྲས་བུ་དེ་ལ་གནས་ཤིང་། དེ་ལ་རག་ལས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བ་དང་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་“གནས་”ཞེས་བྱའོ། །“ལས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བྱས་པའི་འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་གྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་གྲགས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འབྲས་བུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ལམ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལ་“ལམ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ལམ་མོ། །“འགྲོ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྲོ་བ་ལྔར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །“འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །འདི་ལྟར་“ཤཱ་རིའི་བུ་ང་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡང་རབ་ཏུ་ཤེས་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །

อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ญาณนฺติ เอตฺถ อเนก ธาตูติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตูหิ วา พหุธาตุํ. นานาธาตูติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา วิสทิส สภาวตฺตา นานาปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตน ธาตุโลกํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ อธิมุตฺติกตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ เอตฺถ ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ทฺเวธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวํ วฑฺฒญฺจ อปรภาวํ หานิญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ.

“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“ཁམས་དུ་མ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་མང་པོའོ། །“ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་མི་མཐུན་པ་དང་རང་བཞིན་མི་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཁམས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །“ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་གཞན་དང་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“སེམས་ཅན་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །“གང་ཟག་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་དམན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་རང་བཞིན་ཏེ་འཕེལ་བ་དང་། མཆོག་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ་ཉམས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณนฺติ เอตฺถ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, รูปี รูปานิ ปสฺสตีติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌาน สมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณนฺติ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธานุสฺสรณสงฺขาตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ จุติญฺจ อุปปาตญฺจ ปชานนํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ. อาสวานํ ขยญาณนฺติ กามาสวาทีนํ ขยสงฺขาตํ อาสวนิโรธํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ปชานน ญาณนฺติ[Pg.29]. อิมานิ ปน ญาณานิ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺส ทสพลญาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

“བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་ལྡང་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་བཞི་དང་། གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་དང་། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུམ་དང་། བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སོགས་པ་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུའོ། །“ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ། །“རྣམ་པར་བྱང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ། །“ལྡང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡང་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་དེའོ། །“ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་གྲགས་པའི་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཟག་པ་ཟད་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཟད་པར་གྲགས་པའི་ཟག་པ་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །

โหนฺติ เจตฺถ –

འདིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དག་ཡོད་དེ།

‘‘ฐานาฏฺฐานํ วิปากญฺจ, ญาณํ ปฏิปทํ ญาณํ;

อเนกธาตุโลกญฺจ, สตฺตานํ อธิมุตฺติกํ. [สา ปเนสา เสตววิปุลาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา;

]

“གནས་དང་གནས་མིན་རྣམ་སྨིན་དང་། །ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དང་ནི། །ཁམས་མང་འཇིག་རྟེན་ཡེ་ཤེས་དང་། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་དང་། ། [འདི་ནི་ཤེ་ཏ་ཝ་བི་པུ་ལའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །]”

อินฺทฺริยปราปรญฺจ, ฌานาทินํ สํกิเลสํ;

โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ;

สตฺตานํ จุตูปปาตํ, อาสวกฺขยํ ญาณนฺติ;

ทสิมานิ พุทฺธสฺส จา, สาธารณานิ ญาณานี’’ติ. [สา ปเนสา สามญฺญคาถาติ ทฏฺฐพฺพา;

]

“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མིན་དང་། །བསམ་གཏན་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་དང་། །རྣམ་བྱང་ལྡང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། །སྔོན་གྱི་གནས་ནི་རྗེས་དྲན་དང་། །སེམས་ཅན་འཆི་འཕོ་སྐྱེ་བ་དང་། །ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་པོ། །ཐུན་མོང་མིན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། [འདི་ནི་ཕལ་པའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །]

นนุ ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญาณเมว โหติ, อถ กสฺมา ตํ ญาณํ ทสเภเทน วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญาณํ, ทสพลญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ปชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ. ทุติยํ กมฺมนฺตร วิปากนฺตรเมว. ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว. จตุตฺถํ ธาตุ นานตฺตการณเมว. ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว. ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว. สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว. อฏฺฐมํ ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว. นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว. ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ. มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ. เอวํ เตสํ ญาณทฺวยานํ วิเสโสติ. ตํ ปน อิธ ญาณทฺวยํ อธิปฺเปตนฺติ.

ཅི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་ལོགས་སུ་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་བཅུར་གསུངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཉིདདོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཉིད་དོ། །སྟོབས་བཅུ་ནི་རང་རང་གི་བྱ་བ་ཁོ་ན་ཤེས་ལ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་དེ་ཡང་ཤེས་ཤིང་དེ་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལས་དང་པོས་ནི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཁོ་ན་ཤེས་སོ། །གཉིས་པས་ནི་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཁོ་ནའོ། །གསུམ་པས་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཁོ་ནའོ། །བཞི་པས་ནི་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཁོ་ནའོ། །ལྔ་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མོས་པ་ཁོ་ནའོ། །དྲུག་པས་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྣོ་རྟུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཁོ་ནའོ། །བདུན་པས་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ནའོ། །བརྒྱད་པས་ནི་སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ཁོ་ནའོ། །དགུ་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཁོ་ནའོ། །བཅུ་པས་ནི་བདེན་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཁོ་ནའོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་འདི་དག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་ལ། དེ་ལས་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཉིད་བསམ་གཏན་དུ་གྱུར་ཏེ་སྙོམས་པར་འཇུག་མི་ནུས་སོ། །རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་ཏེ་ཆོ་འཕྲུལ་སྟོན་མི་ནུས་སོ། །ལམ་དུ་གྱུར་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་དེ་དག་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། །

อตุลนฺติ [Pg.30] สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ตุลนํ อุมฺมานํ ตุลา, ตุล สทิสฺยํ. สทฺทนีติยญฺหิ ‘‘ตุล อุมฺมาเน’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตุลิยติ ปมิยติ เอตายาติ ตุลา, ปกติตุลา. ตุลา วิยาติ ตุลา, ญาณํ. ตาย สมฺมิโต ตุโล. สมฺมิต ตทฺธิเต อปจฺจโย. ตุลสทิสญาเณน สมฺมิโต ปุคฺคโล. น ตุโล อตุโล. กมฺมธารยมิสฺสกตปฺปุริส สมาโสยํ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิโส ภควา ลพฺภติ. อถ วา นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, ภควา. อตคฺคุณสํวิญฺญาโณยํ พหุพฺพีหิ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิโส อคฺคปุคฺคโลติ อตฺโถ. สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ, วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. ตํ อตุลํ พุทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. วนฺเทติ พุทฺธสฺส นยนสุภคกายงฺคาทิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา มหาวิสยสุตฺเตน เอการา เทโสติ ทฏฺฐพฺโพ. วนฺทนา ปน ติวิธา โหติ กายวจีมโนวนฺทนาวเสนาติ. ยถาห ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตี’’ติ.

“མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། འཇལ་བྱེད་དམ་ཚད་ནི་སྲང་སྟེ། མཚུངས་པ་ནི་མཚུངས་པའོ། །སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལས། “ཏུ་ལཱ་ནི་འཇལ་བྱེད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་འཇལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲང་སྟེ། ཕལ་པའི་སྲང་ངོ་། །སྲང་དང་འདྲ་བས་ན་སྲང་སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེས་བཅལ་བ་ནི་མཚུངས་པའོ། །མཚུངས་པའི་ཕྱིར་སྦྱར་བའི་ཚིག་གོ། །སྲང་དང་འདྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཅལ་བའི་གང་ཟག་གོ། །མི་མཚུངས་པ་ནི་མཚུངས་པ་མེད་པའོ། །འདི་ནི་ལས་འཛིན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་འདྲེས་པ་ཞིག་གོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐོབ་པའོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །འདི་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་མི་མཚོན་པའི་འབྲུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མཆོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཟག་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་“དགེ་སློང་དག། སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་འམ། རྐང་གཉིས་པ་འམ། རྐང་བཞི་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། རྐང་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྤྱན་ལྡན་པ་ནི་མཆོག་གོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་”ཞེས་སྦྱར་རོ། །“ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ལ་མཛེས་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། སྒོ་གསུམ་གྱིས་གུས་པས་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཡང་“མི་”ཞེས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལ། ཡུལ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས་“ཨེ་”ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟར་“དགེ་སློང་དག། ཕྱག་འཚལ་བ་འདི་དག་ནི་གསུམ་མོ། །གསུམ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ངག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །

ตตฺถ โยนิโส มนสิการจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวยกปฺปรทฺวยนลาฏสงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปตนฺโต กาเยน วนฺทติ นาม. ยํ สนฺธาย ‘‘ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา’’ติ อฏฺฐ กถาทีสุ วุตฺตํ. พุทฺธคุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทติ นาม. วิปสฺสิสฺส นมตฺถุ, สิขิสฺสาปิ นมตฺถุ, เวสฺส ภุสฺส นมตฺถุ, กกุสนฺธสฺส นมตฺถุ, โกณาคมนสฺส นมตฺถุ[Pg.31], กสฺสปสฺส นมตฺถุ, องฺคีรสฺสสฺส นมตฺถุ ตฺยาทีสุปิ วาจาวนฺทนาเยว. พุทฺธาทิ คุณานิ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทติ นามาติ.

དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སེམས་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ཏེ། པུས་མོ་གཉིས་དང་། གྲུ་མོ་གཉིས་དང་། དཔྲལ་བ་སྟེ་ཡན་ལག་ལྔ་པོ་ས་ལ་གཏུགས་ནས། ཕྱག་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་མངོན་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་འགྱེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས། 'ཡན་ལག་ལྔ་ས་ལ་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ངག་གིས་བརྗོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ངག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་གཟིགས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གཙུག་ཏོར་ཅན་ལའང་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །འཁོར་བ་འཇིག་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གསེར་ཐུབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །འོད་སྲུང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གསལ་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའང་ངག་གི་ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་དོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་བཞིན་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นยนสุภคกายงฺคํ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคน สมนฺนาคตํ, มธุรวรสโรเปตํ ปิยเปมนีเยน อสฺสาทิ เยน อุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, อมิตคุณคณาธารํ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ, ทสพลํ อนญฺญสาธารเณน ตถาคตสฺส กายญาณทส พเลน สมนฺนาคตํ, อตุลํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ.

འདི་ལ་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། མིག་ལ་མཛེས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ། སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བྱམས་པར་བྱེད་པའི་མཆོག་གི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་སྟེ། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱིས་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

ทุติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๓.

༣.

โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ;

ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทว มงฺคลํ.

སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ། །འཁོར་བར་འཇིག་རྟེན་དོན་དུ་ལུས་ཀྱི་ནི། །སྡུག་བསྔལ་དང་ནི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་། །ལྷ་མིའི་བཀྲ་ཤིས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๓. เอวํ ตติยคาถาย พุทฺธสฺส วนฺทิตฺวา อิทานิ สมาธิ อาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก ติอาทิคาถมาห. อยํ ปน มสชคณ ครุยุตฺตตฺตา ทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สุทฺธวิรา ชิตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย-มฺสา ชฺคา สุทฺธวิรา ชิตํ มตนฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺสา มสคณา จ ชฺคา ชคณครุกา จ เจ สิยฺยุํ, ตํ วุตฺตํ สุทฺธวิราชิตนฺติ มตํ ญาตพฺพนฺติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ โลกโต สํสาเร กายิกํ ทุกฺขญฺจ เจตสิกํ ทุกฺขญฺจ อนุโภสิ นรเทวมงฺคลํ, ตํ พุทฺธํ อหํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ.

༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཞིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ 'མ་' དང་ 'ས་' དང་ 'ཇ་' ཡི་ཚོགས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་དང་ལྡན་པས་ཡི་གེ་བཅུ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ 'ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། 'མ་ས་ཇ་དང་ལྕི་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་འདོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ 'མ་' དང་ 'ས་' ཡི་ཚོགས་དང་། 'ཇ་' ཡི་ཚོགས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་ཡོད་ན། དེ་ནི་ 'ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་འཛིན་པའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་འཁོར་བར་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་མཛད་པ། ལྷ་དང་མིའི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །

ตตฺถ [Pg.32] หิ โยติ อนิยมนิทฺเทโส. โย ยาทิโสติ อตฺโถ. ตสฺส จ อนิยมวาจก สพฺพนามปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. ตสฺส ปน ย โอติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. เตสุ จ ยสทฺทสฺส วาจฺจํ อนิยโม พุทฺธทพฺโพ อปฺปธาเนน ลพฺภติ, ตสฺส ยาทิสยุตฺตชจฺจนามโคตฺตสีลวิหารี โคจรสงฺขาตํ อนิยมสามญฺญาการตฺตคุณเมว ปธาเนน ลพฺภติ. ปฐมาสิวิภตฺติยา การิยภูตสฺส โอการสฺส วาจฺจํ ปกตูปนิสฺสยสงฺขาตํ กตฺตุการเกกวจนสงฺขฺยํ ลพฺภติ. อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ โย, อนิยมวาจกภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ วา โย, สพฺพนาม ภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย, สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน วา อนิยมตฺโถติ โย.

དེ་ལ་ 'གང་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་ངེས་པའི་བསྟན་པ་སྟེ། གང་འདྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་སྤྱི་སྒྲ་ཡིན་པས་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་བྱ་བར་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ 'ཡ་' དང་ 'ཨོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱ་དགོས་སོ། །དེ་དག་ལས་ 'ཡ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་མ་ངེས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཕལ་པ་ཉིད་དུ་ཐོབ་ལ། དེའི་གང་འདྲ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་དང་། མིང་དང་། རུས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གནས་པ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གཏོགས་པའི་མ་ངེས་པའི་སྤྱིའི་རྣམ་པ་ཉིད་གཙོ་བོར་ཐོབ་བོ། །རྣམ་དབྱེ་དང་པོའི་བྱ་བར་གྱུར་པའི་ 'ཨོ་' ཡིག་གི་བརྗོད་བྱ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་སྟེ། བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དང་གཅིག་ཚིག་གི་གྲངས་སུ་ཐོབ་བོ། །ཡང་ན། ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོས་འཇུག་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིས་མ་ངེས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །

เตนาหุ โปราณา –

དེ་སྐད་དུ་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ།

‘‘นานาการณํ ปฏิจฺจ, ธาตุปจฺจยวิคฺคหํ;

จินฺตกานํ ปภาโวว, ปธานํ โหติ จินฺตเน’’ติ.

“རྒྱུ་མཚན་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས། །ཁམས་དང་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་ནི། །རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་དེ། །བསམ་པའི་གནས་ལ་གཙོ་བོ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། །

พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ พุทฺโธ, ภควา. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. พุธธาตุ ต. โพเธตา ปชายาติ วา พุทฺโธ, เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. อญฺเญสํ จตฺตาริ สจฺจานิ โพเธตีติ อตฺโถ. อถ วา อนญฺญโพธิโต หุตฺวา สวาสนาย สมฺโมหนิทฺทาย พุชฺฌติ ชาคโรตีติ พุทฺโธ, ทินกรกิรณ สมาคเมน ปรมรุจิรสิรีโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกต สพฺพญฺญุตญาณปฺปตฺติยา พุชฺฌติ วิกสตีติ วา พุทฺโธ, นิพฺพาน สงฺขาตํ เอกายนมคฺคํ พุชฺฌติ คจฺฉตีติ วา พุทฺโธ. พุธสทฺโท หิ ญาณาทีสุ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ.

'སངས་རྒྱས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པ་སྟེ། འདི་ལ་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། 'བུདྷ་' བྱ་བའི་དབྱིངས་ལ་ 'ཏ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ། འདི་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ། །གཞན་དག་ལ་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་གཞན་གྱིས་སད་པར་མ་བྱས་པར་རང་ཉིད་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་གཏི་མུག་གི་གཉིད་ལས་སད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཉི་མའི་འོད་ཟེར་དང་ཕྲད་པས་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པའི་དཔལ་གྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་ཐོབ་སྟེ་ཁ་བྱེ་བའི་པདྨ་བཞིན། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ཕྲད་པས་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་སྟེ་རྒྱས་པར་གྱུར་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཡང་ན་མྱང་འདས་སུ་གཏོགས་པའི་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་ལ་བགྲོད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །'བུདྷ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ །

เตน [Pg.33] วุตฺตํ –

དེ་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ།

‘‘ญาเณ วิกสเน เจว, คมเน จาปิ ชาคเร;

จตูสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, พุธสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

“ཡེ་ཤེས་དང་ནི་རྒྱས་པ་དང་། །བགྲོད་པ་དང་ནི་སད་པ་སྟེ། །དོན་འདི་བཞི་པོ་དག་ལ་ནི། །'བུདྷ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ །” ཞེས་སོ། །

อถ วา สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌติ ชานาตีติ พุทฺโธ, ปารมิ ภาวิตาย ปญฺญาย สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุทฺโธ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตญาณคุณวิเสเสหิ พุชฺฌิตพฺโพติ วา พุทฺโธ, ภควตา พุชฺฌิตพฺพํ ญาตพฺพนฺติ พุทฺธํ. กึ ตํ, สพฺพญฺญุต ญาณํ, ตทสฺสตฺถีติ พุทฺโธ, ภควา. อตฺถโต ปน ปารมิตา ภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธสฺต นิรวเสสกฺเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญาณาทิอปริ เมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ.

ཡང་ན་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་ཤིང་མཁྱེན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཡང་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ་' ཞེས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་སྟེ་མཁྱེན་པར་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམས་ཤིང་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་བཅོམ་ཞིང་བཤིགས་པ་དང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ཞིག་རང་བྱུང་བ་སློབ་དཔོན་མེད་པར། སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཤིང་། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་དང་། སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །

เอตฺถ จ พุทฺโธ นาม สพฺพญฺญุพุทฺธ, ปจฺเจกพุทฺธ, จตุสจฺจพุทฺธ, สุต พุทฺธวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺโพธิปฺปตฺโต สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สยมฺภูปตฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ นาม. อวเสสา ขีณาสวา จตุสจฺจพุทฺโธ นาม. พหุสฺสุโต สุตพุทฺโธ นาม. อิธ ปน สพฺพญฺญุพุทฺโธ อธิปฺเปโต.

འདི་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། བདེན་བཞི་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་སུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་བདེན་བཞི་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །མང་དུ་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་དགོངས་སོ། །

ธิติมาญฺญธารโกติ เอตฺถ ธิติมา อญฺญธารโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ธิติมาติ สมาธิวนฺโต, สมฺปยุตฺต ธมฺเม เอการมฺมเณ ธาเรตีติ ธิติ, สมาธิ. ธาธาตุติ. อาการสฺส อิการาเทโส. ธิยติ ฐเปติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเมติ ธิติ, จิตฺเตน โยเคเนเวโส เอกา รมฺมเณ [Pg.34] ปติฏฺฐาปนวเสน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. ธิติ อสฺส อตฺถีติ ธิติมา, พุทฺโธ. โส หิ ยถา มหาเมรุ จตูหิ ทิสาหิ ภุสํ อาคเตหิ วาเตหิ น สมิญฺชติ, เอวํ ปฏิปกฺเขหิ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณหิ จ ลาภาลาภ ยสายส นินฺทา ปสํส สุขทุกฺขสงฺขาเตหิ โลกธมฺเมหิ จ น สมิญฺชติ, สมาธิวนฺโตเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

'བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་འདི་ལ་ 'བརྟན་ལྡན་' དང་ 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །'བརྟན་ལྡན་' ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་སྟེ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཛིན་པས་ན་ 'བརྟན་པ་' སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །'དྷཱ་' བྱ་བའི་དབྱིངས་ལས་སོ། །'ཨཱ་' ཡིག་ 'ཨི་' ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་ 'བརྟན་པ་' སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་མི་གཡོ་བར་གནས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་ 'བརྟན་ལྡན་' ཏེ་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ནི་དཔེར་ན་རི་རབ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་ནས་དྲག་ཏུ་བབས་པའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལོག་པར་སྨྲ་བའི་རླུང་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་རྣམས་དང་། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། སྙན་པ་དང་མི་སྙན་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་ཞིང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །

อญฺญธารโกติ อรหตฺตผลหารโก. วิมุตฺติสงฺขาตํ อรหตฺตผลเสตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา. ชานาติ ปฐม มคฺเคน ทิฏฺฐสจฺจสฺส อามริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา วาติ อญฺญํ, อรหตฺตผลํ. อาปุพฺพญาธาตุ กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺโส, ตํ ธาเรตีติ อญฺญธารโก. อญฺญสทฺทูปปทธรธาตุ ณฺวุ. สํสาเรติ ขนฺธธาตุอายตนานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมาเน สํสารวฏฺเฏ.

'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པ་སྟེ། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་དཀར་པོ་འཛིན་པའོ། །ལམ་དང་པོས་བདེན་པ་མཐོང་བའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་མཁྱེན་པས་ན་ 'མཆོག་' སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །'ཨཱ་' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ 'ཉཱ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཀྭི་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །'ཨཱ་' སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །འདུས་པ་རྗེས་སུ་ཡོད་པས་ 'ཨཱ་' ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །'ཨཉྙཱ་' སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ 'དྷ་ར་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎྭུ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །'འཁོར་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །

วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ –

འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ.

“ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་ཀྱང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །” ཞེས་སོ། །

ขนฺธธาตุอายตนานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธน สํปุนปฺปุนํ สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติมฺหิ ณ. อถ วา ขนฺธายตนธาตุโย สํ อพฺโพจฺฉินฺนํ สรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ สํสาโรติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ตสฺมึ. อนุโภสีติ อนุปุนปฺปุนํ อภุญฺชิ, อเวทยีติ อตฺโถ. กายิกนฺติ กาเย สรีเร ปวตฺตํ กายิกํ. เจตสิกนฺติ เจตสิ ปวตฺตํ เจตสิกํ. ตํ ปน ปททฺวยํ ทุกฺขนฺติปเท วิเสสนํ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ทุกฺขนํ ทุกฺขํ, อถ วา ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ, ทุกฺขธาตุ อ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ การิตวเสน วุตฺตํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. โลกโตติ สตฺตโลกเหตุ. โลกิยนฺติ [Pg.35] ปวตฺตนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก. โลกธาตุ ณ. อถ วา กุสลาทีนิ ลาติ คณฺหาตีติ โลโก. ลาธาตุ โอกปจฺจโย. สตฺต โลโกว ลพฺภติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ สํสารวฏฺเฏ นิมุคฺคานํ สตฺตานมนุทยาย สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปโมเจตุกาโม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติทุกฺกรานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจ มหา ปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สตฺตโลกเหตุ กายิกํ เจตสิกํ สํสารวฏฺฏทุกฺขํ อนุภวสีติ วุตฺตํ โหติ. ตนฺติ ตาทิสํ พุทฺธํ. วนฺเทติ วนฺทามิ.

ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ 'འཁོར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'སཾ་' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ 'སྲྀ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་རྣམས་འདི་ལ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ 'འཁོར་བ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་བྱ་དགོས་ཏེ། དེ་ལའོ། །'མྱོང་བར་མཛད་' ཅེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ལོངས་སྤྱད་ཅིང་མྱོང་བར་མཛད་པའི་དོན་ཏོ། །'ལུས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་སམ་ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་ལ་གནས་པའོ། །'སེམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་གནས་པའོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་ 'སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་རོ། །'སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། 'དུཀྑ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཨ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །འདི་ནི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་ཚིག་བཤད་པ་སྟེ། གང་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །'འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་ལས་སོ། །བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་འདིར་འཇུག་ཅིང་གནས་པས་ན་ 'འཇིག་རྟེན་' ནོ། །'ལུཀ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལེན་པས་ན་ 'འཇིག་རྟེན་' ནོ། །'ལཱ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཨོ་ཀ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་འཛིན་པའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་དེ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མཛད་བཞིན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་མཛད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །'དེ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ལའོ། །'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བགྱིའོ། །

นรเทวมงฺคลนฺติ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโต. นิรยํ เนติ ปาปุณาตีติ นโร, มนุสฺโส. นิธาตุ ปาปุนเน อโร. อริยมนุสฺโส ปน ภูตปุพฺพคติก นเยน นโร นามาติ. อถ วา เสฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร, อุตฺตมํ ปพฺพชฺชํ เนตีติ อตฺโถ. วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ปน เชฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต อิตราสนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ปน นรตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริอุจฺเจ ฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุ ภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฐาเน ติฏฺฐติ. ปเคว อิตรา อิตราสนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิธ ปน นรนฺติ สามญฺเญน วุตฺตมฺปิ วิเสเสน ปุริสนรนฺติ วิญฺญายติ ปธานนเยน คหณสฺส ยุตฺตตฺตา. ทิพฺพนฺติ กามคุณ ฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺตีติ เทวา. ทิวุธาตุ ณ. อถ วา สรีราลงฺการชุติยา ทิพฺพนฺตีติ เทวา. เทวา จ นาม ติวิธา โหนฺติ สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา จาติ. ตตฺถ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน [Pg.36] เทวาติ สมฺมตตฺตา ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา จ สมฺมุติเทวา นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. อิธ ปน อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา.

མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའོ། །འདི་ལ་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། དམྱལ་བར་འཁྲིད་པའམ་སླེབས་པར་བྱེད་པས་ན་མི་ (naro) སྟེ་གང་ཟག་གོ། །ནི་ (ni) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཐོབ་པའི་དོན་དང་། ཨ་ར་ (aro) ཞེས་པའོ། །འཕགས་པའི་གང་ཟག་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་བབས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་མི་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་འཁྲིད་པས་ན་མི་སྟེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འཁྲིད་པའི་དོན་ཏོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། གཙོ་བོའི་གནས་བབས་སུ་འཁྲིད་པས་ན་མི་ཞེས་བཤད་དོ། །བུ་དང་སྤུན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བའི་ཕའི་གནས་སུ་གནས་ན། ཁྱོ་ཤུག་ཏུ་གྱུར་པ་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་ཊཱི་ཀ་ཆེན་མོ་ལས་ནི། འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་མི་ (naro) སྟེ་སྐྱེས་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོག་མའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་ནི་རང་བཞིན་གཞན་ལས་གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་མཐོ་བའི་གནས་སུ་གནས་ཤིང་འཇུག་པས་ན་སྐྱེས་བུ་ (purisa) ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཁྲིད་པའི་དོན་གྱིས་མི་ (nara) ཞེས་བྱའོ། །བུ་དང་སྤུན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བའི་ཕའི་གནས་སུ་གནས་ན། གཞན་དང་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་འདིར་མི་ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་རིགས་པའི་ཕྱིར་བྱེ་བྲག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་མི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན། མངོན་ཤེས། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷ་ (devā) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་དིབུ་ (divu) ལ་རྐྱེན་ཎའོ། །ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷའོ། །ལྷ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ། །དེ་ལ་མང་པོས་བཀུར་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ལྷ་ཞེས་མཐུན་པར་གྲགས་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་རྣམས་ལ་དགོངས་སོ། །

มงฺคลนฺติ มงฺคลภูตํ. ตนฺติปเท วิเสสนํ. มงฺคนฺติ วฑฺเฒนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ สตฺตานํ เอเตนาติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคล ธาตุ วฑฺฒเน อโล. อถ วา มงฺคํ วุจฺจติ ปาปํ, ตํ เวเนยฺยานํ เทสนาย ลุนาติ ฉินฺทตีติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคสทฺทูปปทลุธาตุ กฺวิ. นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ มงฺคโล นรเทวมงฺคโล, พุทฺโธ. โส ปน มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปูชนียตฺตา จ สงฺเข, จกฺกํ, ปุณฺณกุมฺโภ, ครา, สิรี, เสตจฺฉตฺตํ, องฺกุโส, ธชํ, โสวตฺติกญฺจาติ อฏฺฐหิ โลกิยมงฺคเลหิ เสฏฺฐตฺตา อุตฺตมตฺตา จ มงฺคโล นามาติ วุจฺจติ, ตสฺมา พุทฺธสฺส นรเทวมงฺคลนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโยติ.

བཀྲ་ཤིས་ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའོ། །འདི་ནི་གཞུང་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྒྲའོ། །འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །བྱིངས་མང་གྷ་ལ་ (maṅgala) ནི་འཕེལ་བའི་དོན་དང་། རྐྱེན་ཨ་ལོའོ། །ཡང་ན། མང་གྷ་ (maṅga) ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པས་དེ་ཉིད་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །མང་གྷ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱིངས་ལུ་ (lu) ལ་རྐྱེན་ཀྭིའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷ་སྟེ། དེ་དག་གི་བཀྲ་ཤིས་ནི་མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །ཁོང་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་འོས་པ་ཉིད་དང་། དུང་དང་། འཁོར་ལོ་དང་། བུམ་པ་གང་བ་དང་། ཉ་དང་། དཔལ་དང་། གདུགས་དཀར་པོ་དང་། ལྕགས་ཀྱུ་དང་། རྒྱལ་མཚན་དང་། དཔལ་གྱི་བེའུ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་རྫས་བརྒྱད་ལས་མཆོག་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ธิติมา สมาธิวนฺโต อญฺญธารโก อรหตฺตผลธารโก อรหตฺตผลเส ตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา, โย ยาทิโส พุทฺโธ, สํสาเร สํสารวฏฺเฏ, กายิกํ กาเย ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ เจตสิ ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ, โลกโต โลกเหตุ, อนุโภสิ ปุนปฺปุนํ อภวสิ อเวทยิ, นรเทวมงฺคลํ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ, ตํ ตาทิสํ พุทฺธํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའམ། ཤེས་རབ་འཛིན་པའམ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པའམ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་དཀར་པོ་འཛིན་པ་གང་ཉིད། སངས་རྒྱས་ཇི་ལྟ་བུ་གང་ཞིག འཁོར་བ་སྟེ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལ། ལུས་ལ་འབྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། སེམས་ལ་འབྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས། འཇིག་རྟེན་ལས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་ལས། ཡང་དང་ཡང་དུ་མྱོང་བར་མཛད་ཅིང་གྱུར་ཏེ་ཚོར་བར་མཛད་པ། མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པ། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། །

ตติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๔.

༤.

พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ;

ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,

མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་སྐུ་མངའ་བ། ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཕྱིར་འཕྲོས་པས་རབ་ཏུ་འབར་བ། ཤེས་རབ་དང་བརྟན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུ་གཏེར་ཐོབ་པ།

วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ.

སྐྱེ་བ་ཐ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཐུབ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๔. เอวํ [Pg.37] ตติยคาถาย พุทฺธสฺส นตฺวา อิทานิ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนิโน วนฺทิตุกาโม พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทห นฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ช ช คณ ครุทฺวย ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปฏฺฐิตา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ตฺชา ชฺคา ครุนายมุปฏฺฐิตา สา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตฺชา ตชคณา จ ชฺคาชคณครู จ ครุนา ปาทนฺตครุนา เจ ยุตฺตา, สา อยํ คาถา อุปฏฺฐิตา นามาติ. เอตฺถ จ เอก ครุเก สติปิ ทฺวิครุเกปิ ลกฺขณสมานตฺตา อุปฏฺฐิตา คาถา นามาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทหนฺติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ สรีรวนฺตํ. เอตฺถ จ ทฺวีหิ อธิกํ ตึสํ พาตฺตึสติ. ทฺวิสทฺทสฺส พาเทโส. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธสรีรํ เอเตนาติ ลกฺขณํ. ทิหติ อุปจยติ วฑฺฒติ วา เอตฺถ กุสลา กุสลนฺติ เทหํ, สรีรํ. ทิหธาตุ อุปจเย วฑฺฒเน วา ณ. พาตฺตึสติ มหาปุริสลกฺขเณหิ จิตฺรํ วิจิตฺรํ เทหํ สรีรํ ยสฺส โสติ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทโห, มุนิ ลพฺภติ.

༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་གིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ཏ་ (ta) དང་ ཇ་ (ja) དང་ ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་ (gaṇa) དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ 'ཉེ་བར་གནས་པ་' (upaṭṭhitā) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས་ཀྱང་། 'ཏ་དང་ཇ་དང་ཇ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ ཏ་ (ta) དང་ ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་དང་། ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་དང་ལྕི་བ་དང་། རྐང་པའི་མཐའི་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་ 'ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །འདིར་ལྕི་བ་གཅིག་གམ་གཉིས་ཡོད་ཀྱང་མཚན་ཉིད་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཀྲ་བའི་ལུས་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་གཉིས་ཀྱིས་ལྷག་པའི་སུམ་ཅུ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །སྒྲ་ 'དྭི་' (dvi) ནི་ 'བཱ་' (bā) རུ་འགྱུར་བའོ། །འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐུ་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཚན་ (lakkhaṇa) ནོ། །འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་གསོག་པའམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལུས་ (deha) ཏེ་ལུས་སོ། །བྱིངས་དིཧ་ (dih) ནི་གསོག་པའམ་འཕེལ་བའི་དོན་དང་། རྐྱེན་ཎའོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཀྲ་བའི་ལུས་སམ་སྐུ་མངའ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' སྟེ། ཐུབ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། །

อิทํ ปเนตฺถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปสฺส สงฺเขป ทสฺสนํ. สุปฺปติฏฺฐิตปาโท จ, อายตปณฺหิ, ทีฆงฺคุลิ, มุทุต ลุณหตฺถปาโท, ชาลหตฺถปาโท, อุสฺสงฺขปาโท, เอณิชงฺโฆ, ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุ กานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ, โกโสหิตวตฺถคุยฺโห, สุวณฺณ วณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, สุขุมจฺฉวี, เอเกกโลโม, อุทฺธคฺคโลโม, พฺรหฺมุชุคตฺโต, สตฺตุสฺสโท, สีหปุพฺพทฺธ กาโย, จิตนฺตรํโส, นิคฺโรธปริมณฺฑโล, สมวฏฺฏกฺขนฺโธ, รสคฺครสี, สีหหนุ, จตฺตาลีสทนฺโต, สมทนฺโต, อวิรฬทนฺโต, สุสุกฺกทาโฐ, ปหูตชิวฺโห, พฺรหฺมสฺสโร กรวีกภาณิ, อตินีลเนตฺโต, โคปขุโม, อุณฺณา ภมุ กนฺตเร [Pg.38] ชาโต, อุณฺหีสสีโส จาติ ทฺวตฺตึสวิธานิ โหนฺติ มหาปุริสลกฺขณานิ.

འདིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་དང་། རྟིང་པ་ཡངས་པ་དང་། ཕྱག་སོར་རིང་བ་དང་། ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་དང་། ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་དང་། ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མཐོ་བ་དང་། བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ་དང་། སྐུ་དྲང་པོར་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ་དང་། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་དང་། སྐུ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་དང་། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་དང་། སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་དང་། སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་། སྐུ་ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་དང་། སྐུ་ལུས་ཀྱི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་དང་། སྐུ་སྟོད་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། ཕྲག་པའི་བར་ཐལ་བ་དང་། ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་དང་། དཔུང་པ་ཟླུམ་པ་དང་། རོ་འཛིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ་དང་། འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་དང་། ཚེམས་མཉམ་པ་དང་། ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་དང་། མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་དང་། ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་དང་། གསུང་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པ་དང་། སྤྱན་མཐོན་མཐིང་དང་ལྡན་པ་དང་། སྤྱན་གྱི་རྫི་མ་བ་ལྟ་བུ་དང་། སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་སྐྱེས་པ་དང་། དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །

เตน วุตฺตํ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต ‘‘กตมานิ ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเว คติโย ภวนฺติ, อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ…เป… สเจ โขปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉโท ๑. อิธ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺติ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพา การปริปูรานิ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณํ ภวติ ๓. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อายตปณฺหี โหติ ๔. ทีฆงฺคุลี โหติ ๕. มุทุตลุณ หตฺถปาโท โหติ ๖. ชาลหตฺถปาโท โหติ ๗. อุสฺสงฺขปาโท โหติ ๘. เอณิชงฺโฆ โหติ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ ๑๐. โกโสหิตวตฺถคุยฺโห โหติ ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี โหติ สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปติ ๑๓. เอเกกโลโม โหติ, เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตานิ ๑๔. อุทฺธคฺคโลโม โหติ. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลา วตฺตานิ ปทกฺขิณาวตฺตกชาตานิ ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต โหติ ๑๖. สตฺตุสฺสโท โหติ ๑๗. สีหปุพฺพทฺธ กาโย โหติ ๑๘. จิตนฺตรํโส โหติ ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล โหติ, ยาวตกฺวสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวสฺส [Pg.39] กาโย ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ โหติ ๒๑. รสคฺค สคฺคี โหติ ๒๒. สีหหนุ โหติ ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต โหติ ๒๔. สมทนฺโต โหติ ๒๕. อวิรฬทนฺโต โหติ ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ โหติ ๒๗. ปหูตชิวฺโห โหติ ๒๘. พฺรหฺมสฺสโร โหติ กรวีกภาณิ ๒๙. อตินีลเนตฺโต โหติ ๓๐. โคปขุโม โหติ ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูลสนฺนิภา. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๓๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ. อิมานิ โข ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณานี’’ติ. เอเตสํ ปน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อตฺโถ ปจฺฉา อาวิภวิสฺสตีติ.

དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤིང་རྟའི་ཚོགས་ཀྱི་ལེའུ་ (Pātheyyavagga) ལས་མཚན་གྱི་མདོ་ (Lakkhaṇasutta) རུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་གང་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ལ་འགྲོ་བ་གཉིས་ལས་གཞན་མེད་དེ། གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ན་གནས་ན་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་འགྱུར་རོ། །...པེ... གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་ན། འཇིག་རྟེན་དུ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །༡. དགེ་སློང་དག་འདི་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༢. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་རྩིབས་སྟོང་དང་ལྡན་པ། མུ་ཁྱུད་དང་ལྟེ་བ་དང་བཅས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༣. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རྟིང་པ་ཡངས་པ་ཡིན་ནོ། །༤. ཕྱག་སོར་རིང་བ་ཡིན་ནོ། །༥. ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །༦. ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ། །༧. ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མཐོ་བ་ཡིན་ནོ། །༨. བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༩. སྐུ་དྲང་པོར་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༠. འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་ཡིན་ནོ། །༡༡. སྐུ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༡༢. པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་ཡིན་ཏེ། པགས་པ་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༣. སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཏེ། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༤. སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ཏེ། གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པའི་བ་སྤུ་རྣམས་ནི་མཐོན་མཐིང་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་ཞིང་རབ་ཏུ་འཁྱིལ་བ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༥. སྐུ་ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་ཡིན་ནོ། །༡༦. སྐུ་ལུས་ཀྱི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཡིན་ནོ། །༡༧. སྐུ་སྟོད་སེང་གེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༡༨. ཕྲག་པའི་བར་ཐལ་བ་ཡིན་ནོ། །༡༩. ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་ཡིན་ཏེ། སྐུ་ལུས་ཀྱི་མཐོ་ཚད་ཇི་ལྟ་བ་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱག་བརྐྱངས་པའི་ཚད་ཀྱང་དེ་དང་མཚུངས་པ་ཡིན་ནོ། །༢༠. དཔུང་པ་ཟླུམ་པ་ཡིན་ནོ། །༢༡. རོ་འཛིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༢༢. འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༢༣. ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །༢༤. ཚེམས་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ། །༢༥. ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་ཡིན་ནོ། །༢ camino ༢༦. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་ཡིན་ནོ། །༢༧. ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་ཡིན་ནོ། །༢༨. གསུང་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པ་ཡིན་ནོ། །༢༩. སྤྱན་མཐོན་མཐིང་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༣༠. སྤྱན་གྱི་རྫི་མ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༣༡. སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་ཤིང་བལ་འཇམ་པོ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་ཤིང་བལ་འཇམ་པོ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༣༢. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་རྣམས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་དོན་ནི་ཕྱིས་སུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །

เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ ภควโต รูปกายโต นิกฺขนฺเตหิ ฉพฺพณฺณรํสีสงฺขาเตหิ โอภาเสหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ. ชวติ ทิพฺพตีติ ชุติ. ชุธาตุติ. นิคจฺฉติ นิจฺฉรตีติ นิคฺคตา, รสฺมิ. นิปุพฺพคมุธาตุ ต. ปกาเรน ชลเต ทิพฺพเต ปชฺชลนฺตํ. เอตฺถ จ เทหนิคฺคตชุตีติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เทหชฺชุตินิคฺคตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เทหโต นิคฺคตา ชุตีติ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. เทหโต รูปกายโต นิคฺคเตหิ นิจฺฉเรหิ ชุตีหิ รํสีหิ ปชฺชลนฺตํ ยสฺส โสติ เทหชฺชุติ นิคฺคตปชฺชลนฺโต, มุนิ ลพฺภติ. มุนิโน หิ ปุรตฺถิมกายโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺค เหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต วามหตฺถโต ฉพฺพณฺณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ [Pg.40] อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐาปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ, เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จตุทฺทีปิก มหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสูติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ โถเมตีติ.

“sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” zhes pa ni, bcom ldan 'das kyi gzugs sku las byung ba'i kha dog drug gi 'od zer du grags pa'i 'od kyis kun nas yongs su gsal bar byed pa'o. 'gro bar byed pa'am gsal bar byed pas na 'od (juti) de, ju-byings so. phyir 'gro bar byed pa'am phyir 'phro bar byed pas na byung ba (niggatā) ste 'od zer ro. ni-sngon du 'gro ba'i gam-byings dang ta-rkyen no. rnam par 'bar ba'am gsal bar byed pas na rab tu 'bar ba'o. 'di la “lus las byung ba'i 'od” (dehaniggatajuti) ces brjod par bya ba la, sdeb sbyor bsrung ba'i phyir tshig go rim bsnol te “sku lus kyi 'od byung ba” (dehajjutiniggata) zhes gsungs so. de'i phyir “lus las byung ba'i 'od” ces pa'i bsdus tshig tu blta bar bya'o. lus te gzugs sku las byung ba dang 'phros pa'i 'od zer gyis rab tu 'bar ba gang la mnga' ba de ni “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” ste, thub pa nyid la 'jug go. thub pa'i sku'i shar phyogs nas kha dog drug gi 'od zer byung ste khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. sku'i nub phyogs dang, phyag gyas pa dang, phyag gyon pa las kyang kha dog drug gi 'od zer byung ste khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. steng gi dbu skra'i mtshams nas bzung ste dbu skra'i gtsug tor thams cad las rma bya'i mgrin pa lta bu'i kha dog gi 'od zer byung ste nam mkha'i dbyings su khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. 'og gi zhabs mthil gnyis las byur ru lta bu'i kha dog gi 'od zer byung ste sa gzhi mthug po la khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. de ltar kun nas khru brgyad bcu tsam gyi gnas su sangs rgyas kyi 'od zer kha dog drug po dag gsal zhing gyo bzhin du, gser gyi yu ba can gyi sgron me las 'phros te nam mkha' la 'phrog pa'i dra ba bzhin dang, gling bzhi'i sprin chen po las byung ba'i glog gi zhags pa bzhin du rgyug par gyur to zhes gsungs pa yin no. de'i phyir “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” zhes bstod par mdzad do.

ปญฺญาธิติ สีล คุโณฆวินฺทนฺติ เอตฺถ ปญฺญาติ สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธิตีติ ฌานมคฺคผลสมฺปยุตฺตสมาธิ. สีลนฺติ ปจฺเจก พุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารณํ สุวิสุทฺธํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โอฆนฺติ สมูหํ. วินฺทนฺติ ลทฺธํ. ปกาเรน ยถาสภาวํ สพฺพเญยฺยธมฺมํ วา ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปญฺญา. สพฺพญฺญุต ญาณํ. ปปุพฺพญาธาตุ อ. สา ปเนสา ปชานนลกฺขณา ปฏิเวธลกฺขณา โอภาสนลกฺขณา จ, วิสโยภาส รสา, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา, สมาธิปทฏฺฐานา. ธิติสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สีลตีติ สีลํ. กายวจีกมฺมานิ สมฺมา ทหติ สมฺมา ฐเปตีติ อตฺโถ. อถ วา สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺย ภาเวน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สีลธาตุ อ. อิทํ ปน ปติฏฺฐาปนลกฺขณํ, ทุสฺสิลฺยวิทฺธํสนรสํ อนวชฺชรสํ วา, โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, หิริโอตฺตปฺปปทฏฺฐานํ. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อุหนติ สมูหํ กโรติ เอตฺถ อวยวนฺติ โอโฆ, สมูโห. อุปุพฺพหนธาตุ ณ. อุสฺส โอ. หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ พฺยปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. วินฺทนํลภนํ วินฺทํ, วินฺทิยิตฺถ ลพฺภิตฺถาติ วา วินฺทํ, ปญฺญา จ ธิติ จ สีลญฺจ ตํ คุณญฺจาติ ปญฺญาธิติสีลคุณา, เตสํ โอโฆ สมูโหติ ตถา, ตํ วินฺทํ ลภนํ ยสฺสาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท, มุนิ[Pg.41]. อถ วา วินฺทํ ลภิตพฺพํ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆํ เยนาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. วินฺทานํ ลภิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีล สงฺขาตานํ คุณานํ สมูโห อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ.

“shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa” zhes pa 'di la, shes rab (paññā) ces pa ni thams cad mkhyen pa'i ye shes so. brtan pa (dhiti) ces pa ni bsam gtan dang lam dang 'bras bu dang mtshungs par ldan pa'i ting nge 'dzin to. tshul khrims (sīla) ces pa ni rang sangs rgyas dang 'phags pa'i nyan thos rnams dang thun mong ma yin pa, shin tu rnam par dag pa'i rnam par dag pa'i tshul khrims bzhi'o. tshogs (ogha) ces pa ni 'dus pa'o. thob pa (vinda) ces pa ni rnyed pa'o. rnam par rang bzhin lta bur shes bya'i chos thams cad mkhyen par mdzad cing rtogs par mdzad pas na shes rab ste, thams cad mkhyen pa'i ye shes so. pa-sngon du 'gro ba'i ñā-byings dang a-rkyen no. shes rab de ni rab tu shes pa'i mtshan nyid can, rtogs pa'i mtshan nyid can, gsal bar byed pa'i mtshan nyid can yin te, yul gsal bar byed pa'i byed las can, ma rmongs pa'i nye bar gnas pa can, ting nge 'dzin gyi nye ba'i rgyu can no. brtan pa (dhiti) zhes pa'i sgra'i nges tshig ni 'og tu bshad zin to. tshul khrims su byed pas na tshul khrims te, lus dang ngag gi las rnams yang dag par 'jog cing yang dag par gnas par byed pa'i don to. yang na, tshul khrims su byed de ting nge 'dzin du byed pa ste, lus kyi las la sogs pa tshul khrims bzang po'i dngos pos rnam par mi 'thor bar byed pas na tshul khrims so. yang na, 'dis sems yang dag par 'dzin pas na tshul khrims te, rnam par dag pa'i tshul khrims bzhi'o. sīla-byings dang a-rkyen no. 'di ni gzhi 'dzin pa'i mtshan nyid can, tshul khrims 'chal ba 'joms pa'i byed las can nam kha na ma tho ba med pa'i byed las can, gtsang ba'i nye bar gnas pa can, ngo tsha shes pa dang khrel yod pa'i nye ba'i rgyu can no. yon tan (guṇa) zhes pa'i sgra'i nges tshig ni 'og tu bshad zin to. 'di la yan lag rnams sdud par byed dam tshogs par byed pas na ogha ste tshogs so. u-sngon du 'gro ba'i han-byings dang ṇa-rkyen no. u la o ru 'gyur zhing han la gho ru 'gyur ro. mngon brjod sgron me'i rgya cher 'grel pa las ni “yan lag la khyab par byed dam 'gro bar byed pas na ogha'o” zhes gsungs so. thob pa dang rnyed pa ni vinda'o, yang na thob par gyur pa dang rnyed par gyur pas na vinda'o. shes rab dang brtan pa dang tshul khrims dang yon tan de dag ni shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan rnams so, de dag gi ogha ni tshogs te de bzhin no, de thob pa gang la mnga' ba de ni “shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa” ste, thub pa'o. yang na, gang gis thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob par byas pa de ni paññādhitisīlaguṇoghavindo'o. 'di ni byed pa po'i 'bru mang po'i bsdus tshig go. thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs mnga' ba'i don to. de la'o.

วนฺเทติ อหํ วนฺทามิ. มุนินฺติ พุทฺธํ. มุนาติ ชานาติ ปริจฺฉินฺทติ วา หิตาหิตนฺติ มุนิ, พุทฺโธ. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา มุนาติ ชานาติ อุโภ อตฺเถติ มุนิ, ขนฺธาทิ โลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา อิเม พาหิราติอาทินา นเยน อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ ภควา ชานาตีติ อตฺโถ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนาคาริยมุนิ, เสขมุนิ, อเสขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนิ จาติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนาคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เตสุ ปน อิธ มุนิมุนิ อธิปฺเปโต, ตํ มุนึ. อนฺติมชาติยุตฺตนฺติ อนฺติเมน จริมภเวน ยุตฺตํ. อวสานํ อมติ คจฺฉตีติ อนฺตํ. อมธาตุ ต. มสฺส โน. อนฺเต ภโว อนฺติโม, จริมภโว. ชานนํ นิพฺพตฺตนํ ชาติ, ขนฺธานํ ปวตฺติ. กมฺเมน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ วา ชาติ. อุปปตฺติภโว ลพฺภติ. ชานิธาตุติ. ธาตฺวนฺต โลโป. อนฺติมชาติยา ยุตฺโตติ อนฺติมชาติยุตฺโต, มุนิ. อายติญฺหิ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ สพฺพ กิเลสานํ โพธิปลฺลงฺเกเยว อคฺคมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ภควโต อนาคเต ปุนพฺภโว นตฺถิ, ตสฺมา อยํ อริยชาติ ปจฺฉิมตฺตภาวยุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

“phyag 'tshal lo” zhes pa ni bdag gis phyag 'tshal lo. “thub pa la” zhes pa ni sangs rgyas la'o. phan pa dang mi phan pa shes par mdzad dam yongs su gcod par mdzad pas na thub pa (muni) ste, sangs rgyas so. shes pa'i don la mun-byings dang i-rkyen no. yang na, don gnyis po shes par mdzad pas na thub pa ste, phung po la sogs pa'i 'jig rten la srang la btegs te 'jal ba bzhin du, 'di dag ni nang gi phung po'o, 'di dag ni phyi'i phung po'o la sogs pa'i tshul gyis 'jig rten 'di'i don dang 'jig rten pha rol gyi don bcom ldan 'das kyis mkhyen par mdzad pa'i don to. thub pa de yang khyim na gnas pa'i thub pa, khyim nas byung ba'i thub pa, slob pa'i thub pa, mi slob pa'i thub pa, rang sangs rgyas kyi thub pa, thub pa'i thub pa ste rnam pa du ma yod do. de la khyim na gnas pa'i thub pa ces pa ni khyim pa yin yang 'bras bu thob cing bstan pa shes pa'o. khyim nas byung ba'i thub pa ces pa ni de lta bu'i rab tu byung ba'o. slob pa'i thub pa ces pa ni slob pa bdun no. mi slob pa'i thub pa ces pa ni zag pa zad pa'o. rang sangs rgyas kyi thub pa ces pa ni rang sangs rgyas so. thub pa'i thub pa ces pa ni rdzogs pa'i sangs rgyas so. de dag gi nang nas 'di la thub pa'i thub pa nyid bzhed pa yin te, thub pa de la'o. “mthar thug gi skye ba dang ldan pa” zhes pa ni mthar thug gam tha ma'i srid pa dang ldan pa'o. mthar thug par 'gro bar byed pas na mtha' (anta) 'o. am-byings dang ta-rkyen no. ma la na ru 'gyur ro. mtha' la yod pa ni mthar thug (antimo) ste, tha ma'i srid pa'o. skye ba dang grub pa ni skye ba (jāti) ste, phung po rnams kyi 'jug pa'o. yang na, las kyis bskyed par byed dam grub par byed pas na skye ba ste, skye ba'i srid pa thob pa'o. jan-byings so. byings kyi mtha' zad par 'gyur ro. mthar thug gi skye ba dang ldan pas na mthar thug gi skye ba dang ldan pa ste, thub pa'o. ma 'ongs pa'i dus su srid pa gsum du nying mtshams sbyor bar byed pa'i nyon mongs pa thams cad byang chub kyi snying po nyid du lam gyi mchog gis rtsad nas bcad pas na, bcom ldan 'das la ma 'ongs par yang srid med de, de'i phyir 'phags pa'i skye ba 'di ni tha ma'i lus dang ldan pa yin no zhes gsungs pa'i don to.

เตน วุตฺตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺเต –

de'i phyir chos kyi 'khor lo bskor ba'i mdo las gsungs te -

‘‘ญาณญฺจ เมทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปาเม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

“ye shes dang mthong ba skyes so, bdag gi rnam par grol ba ni mi 'khrugs pa'o, 'di ni mthar thug gi skye ba yin te, da ni yang srid med do” zhes so.

อยํ [Pg.42] ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรํ เทหํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ รูปกายวนฺตํ, เทหชฺชุตินิคฺคต ปชฺชลนฺตํ รูปกายโต นิคฺคเตหิ ฉพฺพณฺณรํ สีหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ, ปญฺญาธิติสีลคุโณ ฆวินฺทํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขตานํ คุณานํ สมูหํ ลภนวนฺตํ, วินฺทิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขาตานํ คุณานํ สมูหวนฺตํ วา, อนฺติมชาติยุตฺตํ จริมภเวน จริมตฺตภาเวน วา ยุตฺตํ มุนึ พุทฺธํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ วนฺเท วนฺทามีติ.

'di la bsdus pa'i sbyor ba ni 'di yin te. skyes bu chen po'i mtshan sum cu rtsa gnyis kyis rnam par bkra ba'i gzugs sku mnga' ba, sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba ste gzugs sku las byung ba'i kha dog drug gi 'od zer gyis kun nas yongs su gsal bar byed pa, shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa ste shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs thob par mdzad pa'am, thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs mnga' ba, mthar thug gi skye ba dang ldan pa ste tha ma'i srid pa'am tha ma'i lus dang ldan pa'i thub pa sangs rgyas de la bdag gis sgo gsum gyis gus par phyag 'tshal lo zhes pa'o.

จตุตฺถวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

phyag 'tshal ba'i tshigs su bcad pa bzhi pa'i rnam par bshad pa rdzogs so.

๕.

༥.

ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ;

ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ.

skya rengs shar ba'i nyi gzhon lta bu ste། dge sbyong rnams kyi dbus na dpal gyis rol། zla ba nya ba lta bu'i zhal mnga' sred med pa། thams cad mkhyen pa thub dbang la bdag phyag 'tshal།

๕. เอวํ จตุตฺถคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สิรีหิ ลลิตนฺตฺยาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ปาโตทยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ต ช คณทฺวิครูหิ ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อินฺทวชิรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อินฺทาทิกา ตา วชิรา ชคาโค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตา ทฺเวต คณา จ ชคา ชคณ ครุ จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา อินฺทา ทิกา อินฺทสทฺทอาทิกา วชิรา วชิราคาถา นามาติ.

༥. de ltar tshigs su bcad pa bzhi pas sangs rgyas la phyag 'tshal nas, da ni “dpal gyis rol pa” la sogs pa'i yon tan bzhi po dag gis bstod de phyag 'tshal bar 'dod pas “skya rengs shar ba” la sogs pa'i tshigs su bcad pa gsungs so. 'di ni ta-gaṇa gnyis dang ja-gaṇa gcig dang lci ba gnyis dang ldan pas yi ge bcu gcig gis mtshon pa'i dbang po'i rdo rje (indavajirā) zhes pa'i tshigs su bcad par blta bar bya'o. sdeb sbyor 'byung ba (vuttodaya) las kyang “dbang po la sogs pa'i rdo rje ni ta dang ja dang ga dang go'o” zhes gsungs so. de'i don ni, rkang pa gang la ta-gaṇa gnyis dang, ja-gaṇa gcig dang, lci ba gnyis yod na, de ni dbang po'i sgra sngon du 'gro ba'i dbang po'i rdo rje (indavajirā) zhes bya ba'i tshigs su bcad pa'o.

ตตฺถ ปาโตทยนฺติ เอตฺถ ปาโต อุทยนฺติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปเค ปุพฺพณฺหสมเย ปาจีนโลกธาตุโต อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. ปาโต ปเค ปาจีนโลกธาตุโต อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ ปาโตทโย, สูริโย. ปาโตปุพฺพ อุทธาตุ อุคฺคมเน อโย, ตํ ปาโตทยํ. พาลทิวา กรํ [Pg.43] วาติ พาลทิวากรํ อิวาติปทจฺเฉโท. พาลทิวากรํ วาติ นิคฺคตาภินวสูริยํ วิย. เอตฺถ จ พาโลติ สมฺปติ ชาโต ตรุณทารโก โปตโก วา. โส หิ พลติ อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ พาโล, ตรุณทารโก. พลธาตุ ปาณเน ชีวายํ วา. สูริยรํสินา ทิวติ ทิพฺพตีติ ทิวา. ทิวุธาตุ อ. อถ วา ทียติ ขียติ อนฺธกาโร เอเตนาติ ทิวา. ทีธาตุ ขเย อ, วาคโม. ตํ กโรตีติ ทิวากโร, ทิวา ทิวเส วา กโร อาภา ยสฺสาติ ทิวากโร, สูริโย. พาลสทิโส ทิวากโร พาลทิวากโร. อถ วา พาโล อิว ทิวากโรติ พาลทิวากโร, นวุคฺคตสูริโย. โส ปน อากาเส นกฺขตฺตตารานํ มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ วิยาติ อตฺโถ.

de la “pātodayanti” zhes pa la “pāto” dang “udaya” zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. snga dro'i dus su shar phyogs kyi 'jig rten gyi khams nas shar ba'i don to. snga dro shar phyogs kyi 'jig rten gyi khams nas shar bas na pātodayo ste, nyi ma'o. pāto-sngon du 'gro ba'i ud-byings shar ba'i don la ayo-rkyen no, de la pātodaya'o. “bāladivākaraṃ vā” zhes pa ni “bāladivākaraṃ iva” zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. “bāladivākaraṃ vā” zhes pa ni shar ma thag pa'i nyi gzhon bzhin no. 'di la byis pa (bālo) ces pa ni da lta skyes pa'i bu chung ngam bu gu chung chung ngo. de ni dbugs phyi nang du rgyu ba tsam gyis 'tsho bar byed kyi, mchog tu gyur pa'i shes rab kyi srog gis mi 'tsho bas na byis pa ste, bu chung ngo. srog 'dzin pa dang 'tsho ba'i don la bal-byings so. nyi ma'i 'od zer gyis gsal bar byed pas na nyin mo (divā) 'o. divu-byings dang a-rkyen no. yang na, 'dis mun pa zad par byed pas na nyin mo'o. zad pa'i don la dī-byings dang a-rkyen, vā-yig sbyar ba'o. de byed par byed pas na divākaro'o, yang na nyin mo'am nyin par 'od zer gang la mnga' ba de ni divākaro ste, nyi ma'o. byis pa dang 'dra ba'i nyi ma ni nyi gzhon (bāladivākaro) no. yang na, byis pa lta bu'i nyi ma ni nyi gzhon te, shar ma thag pa'i nyi ma'o. de ni nam mkha' la rgyu skar dang skar ma'i dbus su 'od zer stong dang ldan par rol zhing mdzes par gyo ba bzhin no zhes pa'i don to.

ยตีนนฺติ ภิกฺขูนํ. เต หิ ยตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ กุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยต ธาตุ ปติยตเน วายาเม วา อิ. อถ วา ยมนฺติ อุปรมนฺติ อกุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยมุธาตุ อุปรเม อิ. ธาตฺวนฺตโลโป. เตสํ ยตีนํ. ลลิตนฺติ วิลาสิตํ. ลลติ วิลาเสตีติ ลลิโต, มุนิ. ลลธาตุ วิลาเส ต. ตํ. สิรีหีติ ภควโต กายงฺคโสภคฺคปตฺเตหิ สิรีหิ, พาตฺตึสลกฺขณาสีตฺยา นุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีสงฺขเตหิ สมฺปตฺติสิรีหิ วา. กตปุญฺเญ นิสฺสยตีติ สิรี. สิธาตุ เสวายํ รปจฺจโย อิตฺถิ ลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ วา สิรี, สมฺปตฺติ. มูลฏีกายํ ปน ‘‘สิรีติ ปญฺญาปุญฺญาน เมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ อิทํ วุตฺตํ โหติ, ยถา ปาโต อุทิโต อุคฺคโต สูริโย อากาเส นกฺขตฺตตารานํ [Pg.44] มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ, เอวํ มุนิ โลเก ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีหิ อลงฺกเตหิ สรีรโสภคฺค ปตฺตีหิ สมฺปตฺติสิรีหิ ลลติ วิลาสตีติ.

“dge sbyong rnams kyi” (yatīnaṃ) ces pa ni dge slong rnams kyi'o. de dag ni dge ba'i chos la brtson par byed pa, ldang bar byed pa, sgrub par byed pa, rtsol bar byed pas na dge sbyong (yatī) zhes brjod do. brtson pa dang rtsol ba'i don la yata-byings dang i-rkyen no. yang na, mi dge ba'i chos las ldog par byed pas na dge sbyong zhes brjod do. ldog pa'i don la yamu-byings dang i-rkyen no. byings kyi mtha' zad par 'gyur ro. dge sbyong de dag kyi'o. “rol pa” (lalita) ces pa ni mdzes par gyo ba'o. rol par byed dam mdzes par gyo bar byed pas na rol pa ste, thub pa'o. rol ba'i don la lala-byings dang ta-rkyen no. de la'o. “dpal rnams kyis” (sirīhi) ces pa ni bcom ldan 'das kyi sku'i yan lag gi mdzes pa phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis sam, mtshan sum cu rtsa gnyis dang dpe byad bzang po brgyad bcu dang kha dog drug gi 'od zer du grags pa'i phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis so. bsod nams byas pa la rten par byed pas na dpal (sirī) lo. bsten pa'i don la si-byings dang ra-rkyen, bud med kyi rtags mtshon par byed pa'i ī-rkyen no. yang na, bsod nams byas pa rnams kyis bsten par byed pas na dpal te, phun sum tshogs pa'o. rtsa ba'i rgya cher 'grel pa las ni “dpal ces pa ni shes rab dang bsod nams kyi tshig rnam grangs so” zhes gsungs so. dge sbyong ste dge slong rnams kyi dbus na dpal gyis rol pa zhes sbyar bar bya'o. 'di la 'di skad gsungs pa yin te, dper na snga dro shar zhing mngon par 'phags pa'i nyi ma nam mkha' la rgyu skar dang skar ma'i dbus su 'od zer stong dang ldan par rol zhing mdzes par gyo ba bzhin du, de bzhin du thub pa yang 'jig rten na dge sbyong ste dge slong rnams kyi dbus na mtshan sum cu rtsa gnyis dang dpe byad bzang po brgyad bcu dang kha dog drug gi 'od zer gyis brgyan pa'i sku'i mdzes pa phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis rol zhing mdzes par gyo'o zhes pa'o.

ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนสมฺปนฺนํ. ยถา หิ จนฺโท กาฬปกฺเข ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ทิเน ทิเน อูโน โหติ, เอวํ น มุนิโน มุขํ อานนํ อูนํ. ภควโต ปน มุขํ นิจฺจํ ปริปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย อนูนํ หุตฺวา โสภติ, ตสฺมา ปุณฺณสทฺเทน วิเสเสตฺวา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ. โสฬสกเลหิ ปูเรตีติ ปุณฺณํ. ปูรธาตุ ต, ตสฺส ณฺโณ. อิทติ นกฺขตฺตตารานํ อิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺทุ, อิทิธาตุ อิสฺสริยํ อุ. ปุณฺณํ ปริปุณฺณํ อินฺทุ ปุณฺณินฺทุ, จนฺโท. สงฺกาสนฺติ สทิสํ. สงฺกาสสทฺโท หิ อุปมาวาจโก นิปาโต. วุตฺตญฺหิ

“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་པ་ནི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཞལ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ལྟར་ཟླ་བ་ནི་ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚེས་གཅིག་ནས་བཟུང་ཉིན་རེ་བཞིན་ཆ་ཤས་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། ཐུབ་པའི་ཞལ་ནི་དེ་ལྟར་ཉམས་པ་མེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞལ་ནི་རྟག་ཏུ་ཡོངས་སུ་གང་བའི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པར་མཛེས་པར་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་“ཉ་གང་བའི་”སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ། “ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །ཆ་ཤས་བཅུ་དྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་བས་ན་“ཉ་གང་བའོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pūr ལ་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བས་ ṇṇ རུ་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་སྐར་དང་སྐར་མ་རྣམས་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་“དབང་པོའོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ id དབང་བྱེད་པ་ལ་རྐྱེན་ u སྦྱར་རོ། །ཉ་གང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་པོ་ནི་ཉ་གང་དབང་པོ་སྟེ་ཟླ་བའོ། །“མཚུངས་པ།”ཞེས་པ་ནི་འདྲ་བའོ། །“མཚུངས་པའི་”སྒྲ་ནི་དཔེ་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ།

สุโพธาลงฺกาเร –

སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར (ལེགས་རྟོགས་རྒྱན་) ལས།

‘‘อิวาทิ อิว วา ตุลฺย, สมานนิภสนฺนิภา;

ยถา สงฺกาส ตุลิต, ปฺปกาส ปติรูปกา’’ตฺยาทิ.

“བཞིན་དང་ཡང་ན་མཚུངས་པ་དང་། །མཉམ་དང་འདྲ་དང་ཉེ་བར་འདྲ། །ཇི་ལྟར་མཚུངས་དང་གཞལ་བ་དང་། །གསལ་དང་གཟུགས་བརྙན་ལ་སོགས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །

ปุณฺณจนฺทํ วิย มุขติ โสภตีติ มุขํ, อานนํ. มุขธาตุ อ. ปุณฺณินฺทุนา สงฺกาสํ สทิสํ มุขํ อานนํ ยสฺส โสติ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุโข, มุนินฺโท. ตํ. มุนินฺทสฺส ปน ปุณฺณ จนฺทสฺส สหสฺสรํสีหิ สสฺสิริโก วิย ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึส มหาปุริส ลกฺขณาสีตฺยานุพฺยญฺชน ปฏิมณฺฑิเตหิ สิรีหิ จ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อาเวฬาเวฬา ยมกายมกา คุมฺพาคุมฺพา หุตฺวา วินิจฺฉรนฺตีหิ ฆนพุทฺธรสฺมิสงฺขาเตหิ อลงฺกิโต สสฺสิริกมุโข โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ.

ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་བཞིན་དུ་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཞལ།”ལོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ mukh ལ་རྐྱེན་ a སྦྱར་རོ། །ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་ཞལ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ་ཅན།”ཏེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་ཞལ་ནི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་འོད་ཟེར་སྟོང་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དགེ་སློང་གི་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པའི་དཔལ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ཀྱིས་བསྐོར་ཞིང་། རིམ་པ་རིམ་པར་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་ཚོམ་བུ་ཚོམ་བུར་འཕྲོ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འོད་ཟེར་སྟུག་པོ་ཞེས་བྱ་བས་བརྒྱན་ཏེ། གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པའི་ཞལ་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །

อเนชนฺติ นิตฺตณฺหํ. ลาภาลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, ตณฺหา. เอชธาตุ กมฺปเน อ, นตฺถิ เอชา ยสฺสาติ [Pg.45] อเนโช, มุนินฺโท. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘ลาภาลาภ ยสายส นินฺทานินฺท สุขทุกฺเขหิ น อิญฺชตีติ อเนโช, ภควา ลพฺภตี’’ติ.

“གཡོ་བ་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ། །རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཡོ་ཞིང་འགུལ་བས་ན་“གཡོ་བ།”སྟེ་སྲེད་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ej འགུལ་བ་ལ་རྐྱེན་ a སྦྱར་རོ། །གང་ལ་གཡོ་བ་དེ་མེད་པས་ན་“གཡོ་བ་མེད་པ།”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །འདི་ལྟར་མཧཱ་ནིདྡེསའི་གཞུང་ལས། “རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མི་གཡོ་བས་ན་གཡོ་བ་མེད་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །

สพฺพญฺญุนฺติ ปฏิวิทฺธ สพฺพเญยฺยธมฺมํ. สงฺขรวิการลกฺขณนิพฺพาน ปญฺญตฺติวเสน ปญฺจวิธํ สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ สีเลนาติ สพฺพญฺญู, มุนินฺโท. สพฺพสทฺทูปปท ญาธาตุ รู. เอตฺถ จ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สงฺขรา นาม สกสกปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยํ ลหุตาทิตฺตยญฺจ วิกาโร นาม จตูหิ มหาภูเตหิ วิรูปํ กริยตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ยถากฺกมํ จิตฺตชวาโยธาตุ จิตฺตชปถวี ธาตูนํ วิเสสคุณตฺตา, ลหุตาทิตฺตยสฺส จ จิตฺโต ตฺวาหารชนิปฺผนฺนรูปานํ วิเสสคุณตฺตา. ผสฺสาทิธมฺมานํ ผุสนาทิลกฺขณญฺจ ปถวีธาตฺวาทีนํ กกฺขฬาทิลกฺขณญฺจ, จิตฺตสฺส อารมฺมณวิชานนลกฺขณญฺจ, นิพฺพานสฺส สนฺติลกฺขณญฺจ, รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณญฺจ, นามสฺส นมนลกฺขณญฺจ, อนิจฺจตาทิตฺตยานิ จ อุปจยาทิจตฺตาริ ลกฺขณรูปานิ จ ลกฺขณานิ นาม ลกฺขิยนฺติ เอเตน ลกฺขิตพฺพา ธมฺมาติ กตฺวา. อสงฺขตธาตุนิพฺพานํ นาม วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตโต นิกฺขนฺตนฺติ กตฺวา. ปริจฺเฉทรูปํ อิตฺถิปุริสาทิฆฏปฏาทโย สพฺพ โวหารตฺถา จ ปญฺญตฺติ นาม ปญฺญาปิยติ ปกาเรน ญาปิยตีติ กตฺวา. เอตฺถ จ สงฺขารนิพฺพานานิ ปรมตฺถธมฺมา โหนฺติ. วิการาทีสุ ปน วิการลกฺขณานิ ปญฺญตฺติวิเสสตฺตา วิสุํ วุตฺตานิ. อิเมหิ ทฺวีหิ วินิมุตฺตา ปน ปริจฺเฉทรูปา สพฺพโวหารตฺถา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อปทาน อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สพฺพํ อตีตาทิเภทํ หตฺถามลกํ วิย ชานาตีติ สพฺพญฺญู’’ติ วุตฺตํ.

“ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། །འདུ་བྱེད་དང་། འགྱུར་བ། མཚན་ཉིད། མྱང་འདས། བཏགས་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་“ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །སྒྲ་ sabba སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ñā ལ་རྐྱེན་ rū སྦྱར་རོ། །འདིར་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་རང་རང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་“འདུ་བྱེད།”ཅེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་གཉིས་དང་ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞིས་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བར་བྱེད་པས་ན་“འགྱུར་བ།”ཞེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་གཉིས་ནི་རིམ་པ་བཞིན་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་དང་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་སེམས་དང་། དྲོད་དང་། ཟས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། མྱང་འདས་ཀྱི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མིང་གི་གཞོལ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་དང་། ཉེ་བར་བསགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་བཞི་ནི་“མཚན་ཉིད།”ཅེས་བྱ་སྟེ། འདི་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཁམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་ vāna ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལས་བྲལ་བས་ན་“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་དང་། བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། བུམ་པ་དང་སྣམ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་“བཏགས་པ།”ཞེས་བྱ་སྟེ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་འདུ་བྱེད་དང་མྱང་འདས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་འགྱུར་བ་དང་མཚན་ཉིད་རྣམས་ནི་བཏགས་པའི་བྱེ་བྲག་ཡིན་པས་ལོགས་སུ་བཤད་དོ། །འདི་གཉིས་ལས་གྲོལ་བའི་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་དང་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཨ་པ་དཱ་ནའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །

สพฺพญฺญูติ จ กมสพฺพญฺญู, สกึ สพฺพญฺญู, สตตสพฺพญฺญู, สตฺติ สพฺพญฺญู, ญาตสพฺพญฺญู จาติ ปญฺจวิธา โหติ สพฺพญฺญู. ตตฺถ ยถากฺกมํ สพฺพํ ชานนธมฺโม กมสพฺพญฺญู นาม. เอกาวชฺชเนน ชวนวาเรน [Pg.46] ชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ ชานนธมฺโม สกึสพฺพญฺญู นาม. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิยตารมฺมณตฺตํ ชานนธมฺโม สตตสพฺพญฺญู นาม. เอกปฺปหาเรน สพฺพธมฺมํ ชานนสมตฺโถ ธมฺโม สตฺติสพฺพญฺญู นาม. อาวชฺชนาเภเทน ชานิตพฺพํ สพฺพธมฺมํ ชานนธมฺโม ญาตสพฺพญฺญู นาม. เตสุ จ สกึ สพฺพญฺญู สตฺติสพฺพญฺญูวเสน ทฺเว ธมฺมา มคฺคญาณานิเยว. ตทวเสสา สพฺพญฺญุตญาณานิ โหนฺติ. ตํ สพฺพญฺญุํ.

ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལ་རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཤེས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། །དེ་ལས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཅིག་དང་མྱུར་བའི་ཤེས་པའི་ཐེངས་གཅིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཐེངས་གཅིག་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་ནུས་པའི་ཆོས་ནི་“ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབྱེ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“ཤེས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ལས་ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་གཉིས་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དེ་ལའོ། །

มุนินฺทนฺติ เอตฺถ มุนิสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร มุนินฺโท, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ.

“ཐུབ་པའི་དབང་པོ།”ཞེས་པ་འདིར་“ཐུབ་པའི་”སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་སྟེ་མངའ་བདག་ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ปาโตทยํ ปเคว อุทยํ อุคฺคตํ, พาลทิวากรํว นวุคฺคตสูริยมาณโวอิว, ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตํ, ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนวนฺตํ, อเนชํ นิตฺตณฺหํ, โลกธมฺเมหิ อนิญฺชนํ วา, สพฺพญฺญุํ สพฺพธมฺม วิชานนฺตํ, มุนินฺทํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་ལྟར། སྡོམ་བརྩོན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔལ་གྱིས་རྣམ་པར་རོལ་པ། ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཞལ་དང་ལྡན་པ། སྲེད་པ་དང་བྲལ་ཞིང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བ། ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། །

ปญฺจมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๖.

༦.

อุเปตปุญฺโญ วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา;

อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ.

བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་དུ། །བདུད་དང་དཔུང་བཅས་བཅོམ་ནས་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ། །བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་སངས་རྒྱས་པ་དེ་ཉིད་ལ། །བདུད་ལས་རྒྱལ་ཞིང་མི་ཕམ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๖. เอวํ ปญฺจมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มารชินคุเณน โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม อุเปตปุญฺโญ ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช คณ ทฺวิครุยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุเปนฺทวชิราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อุปาทิกา [Pg.47] สาว ชตา ชคา โค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชคณ ตคณา จ ชคา ชคณครู จ โค ครุ จ เจ สิยา, สาว สาคาถาเอว อุปาทิกา อุปสทฺทาทิกา อินฺทวชิราคาถา นามาติ.

༦. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་བདུད་ལས་རྒྱལ་བའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ ja དང་ ta དང་ ja ཡི་སྡེ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ཉེ་བའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (upendavajirā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། “ཉེ་བར་སྦྱར་བ་དེ་ནི་ ja ta ja དང་ ga དང་ go འོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ ja སྡེ་དང་ ta སྡེ་དང་ ja སྡེ་དང་ལྕི་བ་གཅིག་དང་ཡང་ལྕི་བ་གཅིག་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་ནི་ཉེ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །

อุเปตปุญฺโญ โย สุคโต วรโพธิมูเล สเสน มารํ ชินิตฺวา อรุโณทยมฺหิ โพธึ อโพชฺฌิ มารชินํ อภงฺคํ, ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อุเปตปุญฺโญติ สมฺปนฺนทานสีลาทิปารมีปุญฺญวา. ทานสีลาทิ ปารมีปุญฺเญน สมนฺนาคโต วา. ทานสีลาทิปารมีปุญฺเญน อุเปโต สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ, อุปนฺโน สมฺปนฺโน หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุเปตํ, ปุญฺญํ. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ปุนาติ อตฺตโน การกนฺติ ปุญฺญํ, ปารมีปุญฺญํ ลพฺภติ. ปุธาตุ ปีณเน โสธเน วา ณฺโย. ตสฺส โญ. ตตฺถ อตฺตโน การกนฺติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติยา สจิตฺตสนฺตติญฺจ สํชนิตปณีตรูปวิสเฏน สนิสฺสย รูปสนฺตติญฺจ ปุนาติ ปีเณติ โสเธติ วาติ อตฺโถ. อยํ ปฏิสมฺภิทามคฺคคณฺฐิปเท วุตฺโต. ปูเรติ อชฺฌาสยนฺติ วา ปุญฺญํ. ปูรธาตุ ณฺย. โย ปุคฺคโล ปุญฺญํ กโรติ ตสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรตีติ อตฺโถ.

བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་གང་ཞིག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པ་བཅོམ་ནས། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ། བདུད་ལས་རྒྱལ་ཞིང་མི་ཕམ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །དེ་ལ་“བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའོ། །སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ཉེ་བར་གནས་པ། ཉེ་བར་སོང་བ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདིར་སྒྲའི་དོན་ནི། སྐྱེས་ཤིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ནས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“ཉེ་བར་གནས་པའོ།” །བསོད་ནམས་སོ། །ཉེ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ i འགྲོ་བ་ལ་རྐྱེན་ ta སྦྱར་རོ། །རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཐོབ་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pū ཚིམ་པ་དང་དག་པ་ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་བས་ ña རུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་འཇུག་པས་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྟེན་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པ། ཚིམ་པར་བྱེད་པ། གཙང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་པཊིསམྦྷིདཱམགྒའི་དཀའ་འགྲེལ་ལས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pūr ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་རོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་བསོད་ནམས་བྱས་པ་དེའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །

อถ วา ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺญํ. นิพฺพตฺติตทฺธิตายํ. ปูช ปทํ ณฺยปจฺจโย. โย ปุญฺญํ กโรติ, ตสฺส ปูชิตพฺพํ ภวํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนี อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนาติ อตฺตโน การกํ ปูเรติ จสฺส อชฺฌาสยํ ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺโญ’’ติ. มูลฏีกายญฺจ ‘‘ปุนาตีติ โสเธติ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ หิตชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํ นิปฺผาทเนน การกสฺสชฺฌาสยํ ปูเรตีติ ปุญฺโญ. ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺติลกฺขเณน ปุญฺโญติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ[Pg.48]. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายญฺจ- ‘‘ปุนาติ อตฺตโน สนฺตานํ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. หิตสุขชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํนิปฺผาทเนน การกสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรติ, ปุชฺชภวํ นิพฺพตฺเตตีติ วา ปุญฺญํ. อิติ ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺตินเยน ปุญฺญนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. อุเปตํ สมฺปนฺนํ ปุญฺญํ ปารมีปุญฺญํ ยสฺส โสติ อุเปตปุญฺโญ, สุคโต ลพฺภติ.

ཡང་ན་མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །འདི་ནི་བསྐྱེད་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཕན་ཚུན་སྦྱོར་བའོ། །མཆོད་པའི་ཚིག་ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་རོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ལ། མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་སམྨོཧབིནོདནཱིའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་པ་དང་། དེའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩ་བའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་། “དག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཕན་པའི་བསམ་པས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་བྱེད་པ་པོའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་ཊཱིཀཱ་ཆེན་མོ་ལས་ཀྱང་། “རང་གི་རྒྱུད་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་བསམ་པས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་བྱེད་པ་པོའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ངེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསོད་ནམས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་“བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”སྟེ་བདེ་གཤེགས་ལ་ཐོབ་པའོ། །

วรโพธิมูเลติ อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป. ตตฺถ วโรติ วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ วา วโร. โพธิมูเลติ เอตฺถ โพธีติ วุจฺจติ รุกฺโขปิ, มคฺโคปิ, สพฺพญฺญุตญาณมฺปิ, นิพฺพานมฺปิ. ตตฺถ หิ โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิ สมฺพุทฺโธติ จ, อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยนฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข. โพธีติ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ เมธโสติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญาณํ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ โพธีติ วุจฺจติ. อิธ ปน โพธิรุกฺโขติ อธิปฺเปโต. อยํ ปน เตสํ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ สพฺพํ เญยฺยธมฺมมฺปิ เอตฺถาติ โพธิ, โพธิรุกฺโข. พุธธาตุ ณิ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ โพธิ, มคฺโค. พุชฺฌติ สพฺพเญยฺยธมฺมนฺติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อริเยน พุชฺฌิตพฺพนฺติ โพธิ, นิพฺพานํ ลพฺภติ. วโร อุตฺตโม โพธิรุกฺโขติ วรโพธิ, ตสฺส มูลํ สมีปํ วรโพธิมูลํ, ตสฺมึ.

“བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་དྲུང་དུ།”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དམ་པའི་ཉེ་འཁོར་དུའོ། །དེ་ལ་“མཆོག་”ཅེས་པ་ནི་གདམ་པར་བྱ་བ། གསོལ་བ་གདབ་པར་བྱ་བ། འདོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དྲུང་དུ།”ཞེས་པ་འདིར་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་པ་ནི་ཤིང་ལའང་བརྗོད། ལམ་ལའང་བརྗོད། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་བརྗོད། མྱང་འདས་ལའང་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།” ཞེས་པ་དང་། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དང་གཱ་ཡཱའི་བར་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ཤིང་ངོ་། །“བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ལམ་མོ། །“ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ཉིད་དུ་དགོངས་སོ། །འདི་དག་གི་སྒྲའི་དོན་ནི། འདི་ཉིད་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་དང་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པ། རྟོགས་ཟིན་པ། རྟོགས་པར་འགྱུར་བས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ངོ་། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ budh ལ་རྐྱེན་ ṇi སྦྱར་རོ། །བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་ལམ་མོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འཕགས་པས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའོ། །མཆོག་སྟེ་དམ་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ནི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་སྟེ། དེའི་རྩ་བ་སྟེ་ཉེ་འཁོར་ནི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་སྟེ། དེ་ཉིད་དུའོ། །

สเสนมารนฺติ สห เสนาย ปวตฺตํ มารราชํ. ตตฺถ สิยติ พนฺธิยตีติ เสนา. สิธาตุ พนฺธเนยุ. ตาย สห ปวตฺตตีติ สเสโน, มารราชา. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน สตฺเต มาเรตีติ มาโร. มรธาตุ ณ. สตฺตานํ กุสลํ มาเรติ วินาเสตีติ วา มาโร. สเสโน จ โส มาโร จาติ สเสนมาโร, มารราชา. ตํ[Pg.49]. ชินิตฺวาติ ปเท กมฺมํ. อุเปตปุญฺโญ โย สุคโตติ สมฺพนฺโธ. สุคตสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

“དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་” (sasenamāraṃ) ཞེས་པ་ནི། དཔུང་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པའི་བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལའོ། །དེ་ལ། གང་ཞིག་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་དཔུང་ཚོགས་ (senā) ཏེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “སི” (si) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པས་ན་དཔུང་དང་བཅས་པ་ (saseno) སཏེ། བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་ཡོན་ཏན་གསོད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོད་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་ (māro) དེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “མར” (mar) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བ་གསོད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་དོ། །དཔུང་དང་བཅས་པ་དེ་ཉིད་བདུད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་དེ། བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །དེ་ལ། “བཅོམ་ནས་” (jinitvā) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །“བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །

ชินิตฺวาติ วิสาขปุณฺณมิยํ พุทฺธทิเน อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวาติ อตฺโถ. อโพชฺฌีติ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา. โพธินฺติ อนุตฺตรํ สมฺมา สมฺโพธึ, อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณนฺติ อตฺโถ. สพฺพญฺญุต ญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ โพธีติ วุจฺจติ. ตํ โพธึ.

“བཅོམ་ནས་” (jinitvā) ཞེས་པ་ནི། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་ཆེན་ཉིན་མོར། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་དུ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྟོགས་སོ་” (abojjhi) ཞེས་པ་ནི། ཁོང་དུ་ཆུད་པའམ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །“བྱང་ཆུབ་” (bodhiṃ) ཞེས་པ་ནི། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་དེ་ལའོ། །

อรุโณทยมฺหีติ อรุณอุทยมฺหีติ ปทจฺเฉโท. อรุณุคฺคมนเวลายนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุนติ คจฺฉตีติ อรุโณ. อาปุพฺพอุนธาตุ คติมฺหิ ณ. อาการสฺส รสฺโส. รการาคโม. นสฺส โณ. สูริยสฺส อุทยโต ปุพฺเพ อุคฺคตรํสิ อรุโณ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ ทสกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘สูริยสฺส ภิกฺขเว อุทยโต เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ อรุณุคฺคํ, เอวเมว โข ภิกฺขเว กุสลานํ ธมฺมานํ เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘สูรสฺโสทยโต ปุพฺพุ, ฏฺฐิตรํสิ สิยารุโณ’’ติ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อรุณวณฺณตาย อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ’’ติ วุตฺตํ. อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ อุทโย, สูริโย. อุทิธาตุ อ. อุทยสฺส สูริยสฺส อรุโณ อุคฺคตรํสีติ อรุโณทโย. ตสฺสํ อรุณุคฺคมนเวลายํ. โพธึ อโพชฺฌีติ สมฺพนฺโธ.

“སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ན།” (aruṇodayamhi) ཞེས་པ་ནི། “ཨ་རུ་ཎ་” (aruṇa) དང་ “ཨུ་ད་ཡ་” (udaya) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་ཕྲལ་བའོ། །སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ། ཀུན་ནས་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་སྐྱ་རེངས་ (aruṇa) ཏེ། སྔོན་འཇུག་ “ཨཱ” (ā) དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “ཨུན” (un) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །“ཨཱ” (ā) ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་ཅིང་། “ར” (ra) ཡིག་གི་ཕྲད་བྱུང་ལ། “ན” (na) ཡིག་ “ཎ” (ṇa) ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། །ཉི་མ་མ་ཤར་བའི་གོང་དུ་ཤར་བའི་འོད་ཟེར་ལ་སྐྱ་རེངས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འགུཏྟར་ནི་ཀཱ་ཡའི་ཚན་པོ་བཅུ་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག །འདི་ལྟ་སྟེ་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ནི་ཉི་མ་འཆར་བའི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། “ཉི་མ་མ་ཤར་བའི་གོང་དུ་གནས་པའི་འོད་ཟེར་ནི་སྐྱ་རེངས་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “སྐྱ་རེངས་ཀྱི་ཁ་དོག་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱ་རེངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤར་བའམ་སྟེང་དུ་འགྲོ་བས་ན་འཆར་བ་ (udaya) སྟེ། ཉི་མའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “ཨུད-ཨི” (ud-i) ལ་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། །འཆར་བར་བྱེད་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཤར་བ་ནི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ (aruṇodaya) སྟེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་དེ་ཉིད་ལའོ། །“བྱང་ཆུབ་རྟོགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །

ภควา หิ วิสาขปุณฺณมิยํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปตมาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิกริตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา มหาวชิรญาณสงฺขาตํ [Pg.50] วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺคญาเณน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ยทา อรุโณ อุคฺคมิสฺสติ, ตทา สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพ พุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมีติ วุตฺตํ โหติ.

བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོར། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་དུ་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་རྣམ་པར་བཅོམ་ཞིང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མྱུ་གུ་བྱུ་རུ་དམར་པོའི་ལོ་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། མཚན་མོའི་ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ཤིང་། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་ནས་དེ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ཏེ། རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོར་གྲགས་པའི་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ནས། ལམ་གྱི་རིམ་པས་ཐོབ་པའི་ལམ་བཞི་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱས་ཏེ། ནམ་ནམ་ལངས་པའི་སྐབས་སུ། དེའི་ཚེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་ཁོང་དུ་ཆུད་ཅིང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །

มารชินนฺติ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ. เทวปุตฺต กิเลสาภิ สงฺขารขนฺธมจฺจุสงฺขาเต ปญฺจมาเร ชินาติ อชินิ ชินิสฺสตีติ มารชิโน, สุคโต. เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขรสงฺขตํ มารตฺตยํ ชินาติ อชินิ, ขนฺธมจฺจุสงฺขตํ มารทฺวยํ อวสฺสํ ชินิสฺสตีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิชิตาวินฺติ วุตฺตนฺติ. อวิรทฺธํ เอกนฺเตน ชิยมานตฺตาติ. อภงฺคนฺติ สเสนมารสฺส ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ. ยสฺส กสฺสจิ ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ วา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. มาเรน เยน เกนจิ ภญฺชิตุํ น สกฺโกตีติ อภงฺโค, เตน วา น ภญฺชิยติ น วิทฺธํสิยตีติ อภงฺโค, สุคโต. นปุพฺพ ภนฺชธาตุ ต. ตสฺส ธาตฺวนฺเตน คการาเทโส. อถ วา ภนฺชติ วิทฺธํสตีติ ภงฺโค, มาโร. โย โกจิ วา. นตฺถิ ภงฺโค มาโร โย โกจิ วา ยสฺสาติ อภงฺโค, สุคโต. ตํ อภงฺคํ. ตนฺติ สุคตํ. มารชินํ อภงฺคํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་” (mārajina) ཞེས་པ་ནི། བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའོ། །ལྷའི་བུ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། ཕུང་པོ་དང་། འཆི་བདག་སྟེ་བདུད་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའམ་རྒྱལ་བར་གྱུར་པའམ་རྒྱལ་བར་འགྱུར་བས་ན་བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ལྷའི་བུ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་བདུད་གསུམ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའམ་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཅིང་། ཕུང་པོ་དང་འཆི་བདག་ཏུ་གཏོགས་པའི་བདུད་གཉིས་ལས་ནི་ངེས་པར་རྒྱལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་” (vijitāvī) ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། འཁྲུལ་པ་མེད་པར་གདོན་མི་ཟ་བར་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་འཇིག་པ་” (abhaṅga) ཞེས་པ་ནི། དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་ཀྱིས་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་ནུས་པའོ། །ཡང་ན། གང་ཟག་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་ནུས་པའོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། བདུད་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འཇིག་པར་མི་ནུས་པས་ན་མི་འཇིག་པ་ (abhaṅgo) སྟེ། ཡང་ན། དེས་འཇིག་པར་མི་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་བྱེད་པས་ན་མི་འཇིག་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དགག་ཚིག་ “ན” (na) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “བྷཉྫ” (bhañj) ལ་རྐྱེན་ “ཏ” (ta) སྦྱར་བའོ། །དེའི་རྩ་བའི་མཐའ་ “ག” (ga) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །ཡང་ན། འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་པ་པོ་ (bhaṅgo) སྟེ། བདུད་དམ་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བའོ། །གང་ལ་འཇིག་པ་པོ་སྟེ་བདུད་དམ་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་མེད་པས་ན་མི་འཇིག་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །མི་འཇིག་པ་དེ་ལའོ། །“དེ་” (taṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལའོ། །“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་མི་འཇིག་པ་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །

อิมิสฺสํ ปน คาถายํ เอกนิปาตชาตกฏฺฐกถายํ, อปทานฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยน พุทฺธสฺส มารวิชยาทึ โสตุชนานํ พหุสฺสุตตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพํ. โพธิ สตฺโต หิ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา หตฺถคตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฏฺเฏตฺวา เอกูนตึสวสฺเส อาสฬฺหิปุณฺณมาย อุตฺตรสฬฺหนกฺขตฺเตน ยุตฺเต มหาภินิกฺขมํ นิกฺขมิตฺวา อโนมนทีตีเร ฆฏีการพฺรหฺมุนา ทินฺนํ อรหตฺต ธชภูตํ อฏฺฐปริกฺขารํ ปฏิคฺคเหตฺวา นิวาเสตฺวา สมณปพฺพชฺชํ กตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ จริตฺวา นิคฺโรธรุกฺขมูเล เสนนิคเม เสนกุฏุมฺพิกสฺส ธีตราย สุชาตาย สห สตสหสฺสคฺฆิยา [Pg.51] สุวณฺณปาติยา ทินฺนํ สพฺพํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ เอกฏฺฐิตาลปกฺกปฺปมาณํ เอกูนปญฺญาสาโลปํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺหสมเย เทวตาหิ อลงฺกเตน มคฺเคน โพธิรุกฺขาภิมุโข คจฺฉนฺเต อนฺตรมคฺเค โสตฺถิเยน นาม ติณหารเกน ทินฺนํ อฏฺฐมุฏฺฐิกติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อิทํ ฐานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตํ อจลฏฺฐานํ กิเลสภญฺชนฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตาวเทว จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. ตานิปิ ติณานิ ตถารูเปน สณฺฐาเนน สนฺถรึสุ สณฺฐหึสุ วา. ยถารูปํ สุกุสโลปิ วิจิตฺตกาโร วา โปตฺถตาโร วา อาลิขิตุมฺปิ สมตฺโถ นตฺถิ. โพธิ สตฺโต โพธิขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข ทฬฺหมานโส หุตฺวา –

ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལ། སྐྱེས་རབས་ཚན་པོ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་། རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱུང་བའི་ལུགས་བཞིན། ཐོས་པ་མང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བདུད་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་ཉམས་སུ་མྱོང་ནས། རང་གི་ལག་ཏུ་བབས་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་མཆིལ་མའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་མེད་པར་བོར་ཏེ། དགུང་ལོ་ཉེར་དགུ་པར་ཆུ་སྟོད་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་སྐར་མ་ཆུ་སྟོད་དང་འགྲོགས་པའི་ཚེ་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་མཛད་ནས། ཨ་ནོ་མཱ་ (Anomā) གཙང་པོའི་འགྲམ་དུ་ཚངས་པ་བུམ་བཟང་ (Ghaṭīkāra) གིས་ཕུལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྒྱལ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བརྒྱད་པོ་བཞེས་ཤིང་གྱོན་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མཛད་དོ། །ལོ་དྲུག་གི་བར་དུ་དཀའ་བ་སྤྱད་དེ། སྡེ་བའི་གྲོང་རྡལ་གྱི་ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷའི་དྲུང་དུ། སྡེ་བའི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལེགས་སྐྱེས་མ་ (Sujātā) ཡིས་གསེར་གྱི་སྣོད་འབུམ་ཐང་རི་བ་ཞིག་གི་ནང་དུ་ཕུལ་བའི་ཆུ་ཉུང་ངུས་བསྐོལ་བའི་འོ་ཐུག་མངར་མོ་ཐམས་ཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་འབྲས་བུ་སྨིན་པ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་ལས་ཁམ་བུ་ཞེ་དགུ་བྱས་པ་ཉིད་གསོལ་ཏེ། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ལམ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མངོན་དུ་གཤེགས་པའི་ལམ་བར་དུ། རྩྭ་འཐུ་བ་བདེ་བྱེད་ (Sotthiya) ཅེས་བྱ་བས་ཕུལ་བའི་རྩྭ་སྤར་མོ་བརྒྱད་བཟུང་ནས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་ཏེ། “གནས་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མི་གཏོང་བའི་གནས་མི་གཡོ་བ་དང་ཉོན་མོངས་པ་འཇིག་པའི་གནས་སོ། །”ཞེས་མཁྱེན་ནས། རྩྭ་དེ་དག་གི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཡོབ་པར་མཛད་དོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཁྲུ་བཅུ་བཞི་ཡོད་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །རྩྭ་དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་དབྱིབས་སུ་བཏིང་ཞིང་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དབྱིབས་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཁས་པའི་རི་མོ་མཁན་ནམ་འཇིམ་བཟོ་བས་ཀྱང་བྲི་བར་མི་ནུས་པ་ལྟ་བུའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་སྡོང་པོ་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ཏེ། ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཞལ་གཏད་ནས་བསམ་པ་བརྟན་པོས།

‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ, อฏฺฐิ จ อวสุสฺสตุ;

อุปสุสฺสตุ นิเสสํ, สรีเร มํสโลหิต’’นฺติ.

“ལུས་ཀྱི་པགས་པ་ཆུ་རྒྱུས་དང་། །རུས་པ་རྣམས་ནི་སྐམ་པར་རུང་། །ལུས་ཀྱི་ཤ་དང་ཁྲག་རྣམས་ཀྱང་། །མ་ལུས་སྐམ་པར་གྱུར་ཀྱང་རུང་། །”

น ตฺเวว สมฺมาสมฺโพธึ อปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามีติ อสนิสตสนฺนิปาเตนปิ อเภชฺชรูปํ ตํ ปลฺลงฺกํ อภญฺชิตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มาโร เทวปุตฺโต สิทฺธตฺถกุมาโร ‘‘มยฺหํ วสํ อติกฺกมิตุกาโม, น ทานิ อสฺส อติกฺกมิตุํ ทสฺสามี’’ติ มารพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจตฺวา มารโฆสนํ นาม โฆสาเปตฺวา มารพลํ อาทาย นิกฺขมิ. สา มารเสนา มารสฺส ปุรโต ทฺวาทส โยชนา โหนฺติ. ทกฺขิณโต จ วามโต จ ทฺวาทส โยชนา. ปจฺฉโต จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา ฐิตา, อุทฺธํ นวโยชนุพฺเพธา. ยสฺสา อุนฺนาทนฺติยา อุนฺนาทสทฺโท โยชนสหสฺสโต ปฏฺฐาย ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. อถ มาโร เทวปุตฺโต ทิยฑฺฒโยชนสติกํ คิริเมขลํ นาม หตฺถึ อภิรูหิตฺวา พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา นานาวุธานิ อคฺคเหสิ. อวเสสายปิ มารปริสาย ทฺเว ชนา เอกสทิสํ [Pg.52] อาวุธํ น คณฺหึสุ. นานปฺปการวณฺณา นานปฺปการ มุขา หุตฺวา มหาสตฺตํ อชฺโฌตฺถรมานา อาคมํสุ.

“ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མ་ཐོབ་ཀྱི་བར་དུ་བདག་གིས་སྐྱིལ་ཀྲུང་འདི་མི་གཞིག་གོ །”ཞེས་ཐོག་བརྒྱ་ཕྲག་དུས་གཅིག་ཏུ་བབས་ཀྱང་གཞིག་པར་མི་ནུས་པའི་ཁྲི་དེ་ལས་མ་ལངས་པར་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བདུད་ཀྱི་བུ་དེས་ “གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་འདི་བདག་གི་དབང་ལས་འདས་པར་འདོད་པ་ན། ད་ནི་ཁོ་བོས་ཁོ་རང་ཐར་དུ་མི་སྟེར་རོ། །”ཞེས་བསམས་ནས། བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་དོན་འདི་བསྒྲགས་ཤིང་། བདུད་ཀྱི་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་ནས། བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཁྲིད་དེ་མངོན་པར་བྱུང་ངོ། །བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་དེ་ནི་བདུད་ཀྱི་མདུན་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་དང་། གཡས་དང་གཡོན་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་རེ། རྒྱབ་ཏུ་འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་གནས་ཤིང་། སྟེང་གི་མཐོ་ཚད་ལ་དཔག་ཚད་དགུ་ཡོད་དོ། །དཔུང་ཚོགས་དེས་སྒྲ་ཆེན་པོ་སྒྲོག་པའི་ཚེ། དེའི་སྒྲ་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་གི་ཕ་རོལ་ནས་ས་ཆེན་པོ་གས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཐོས་སོ། །དེ་ནས་བདུད་ཀྱི་བུས་དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡོད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རི་བོའི་ལྷིང་བ་ (Girimekhala) ཞེས་བྱ་བ་ལ་ཞོན་ཏེ། ལག་པ་སྟོང་སྤྲུལ་ནས་མཚོན་ཆ་སྣ་ཚོགས་བཟུང་ངོ། །བདུད་ཀྱི་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ལས་ཀྱང་མི་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་ཆ་གཅིག་མཚུངས་སུ་བཟུང་བ་མེད་དོ། །ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་དང་གདོང་པ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ཀུན་ནས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་སོ། །

ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา ปน มหาสตฺตสฺส ถุติ โย วทมานา อฏฺฐํสุ. สกฺโก เทวราชา วิชยุตฺตรสงฺขํ ธมมาโน อฏฺฐาสิ. โส กิร สงฺโข วีสหตฺถสติโก โหติ. สกึ วาตํ คาหาเปตฺวา ธมนฺโต จตฺตาโร มาเส สทฺทํ กริตฺวา นิสฺสทฺโท โหติ. มหากาฬนาค ราชา อติเรกปทสเตน วณฺณํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ ธารยมาโน อฏฺฐาสิ. มาร พเล ปน โพธิมณฺฑลํ อุปสงฺกมนฺเต เตสํ เอโกปิ ฐาตุํ นาสกฺขิ. สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเนเนว ปลายึสุ. กาโฬ นาม นาคราชา ปถวึ นิมุชฺชิตฺวา ปญฺจโยชนสติกํ มนฺติรกนาคภวนํ คนฺตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ มุขํ ปิทหิตฺวา นิปนฺโน. สกฺโก วิชยุตฺตรสงฺขํ ปิฏฺฐิยํ กตฺวา จกฺกวาฬมุข วฏฺฏิยํ อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ โกฏิยํ คเหตฺวา พฺรหฺมโลกเมว อคมาสิ. เอกเทวตาปิ ฐาตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. มหาปุริโส เอกโกว นิสีทิ. มาโรปิ อตฺตโน ปริสํ อาห ‘‘ตาต สุทฺโธทนปุตฺเตน สิทฺธตฺเถน สทิโส อญฺโญ ปุริโส นาม นตฺถิ, มยํ สมฺมุขา ยุทฺธํ ทาตุํ น สกฺขิสฺสาม, ปจฺฉา ภาเคน ทสฺสามา’’ติ. มหาปุริโสปิ ตีณิ ปสฺสานิ โอโลเกตฺวา สพฺพเทวตานํ ปลายิตตฺตา สุญฺญานิ อทฺทส. ปุน อุตฺตรปสฺเสน มารพลํ อชฺโฌตฺถรมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตโก ชโน มํ เอกกํ สนฺธาย มหนฺตํ วายามํ กโรติ, อิมสฺมึ ฐาเน มยฺหํ มาตา วา ปิตา วา ภาตา วา อญฺโญ โกจิ ญาตโก วา นตฺถิ, อิมา ปน ทส ปารมิโยว มยฺหํ ทีฆรตฺตํ ปุตฺตปริชนสทิสา, ตสฺมา มยา ปารมิโยว ผลกํ กตฺวา ปารมิสตฺเถเนว ปหริตฺวา อยํ พลกาโย มยา วิทฺธํเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ ทส ปารมิโย อาวชฺชมาโน นิสีทิ.

སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དུང་དཀར་ (Vijayuttara) འབུད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དུང་དཀར་དེ་ནི་ཁྲུ་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུ་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། །ལན་ཅིག་རླུང་གིས་བཀང་སྟེ་བུས་ན། ཟླ་བ་བཞིའི་བར་དུ་སྒྲ་བསྒྲགས་ནས་དེ་ནས་སྒྲ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནག་པོ་ཆེན་པོ་ (Mahākāḷa) ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱ་ལྷག་གིས་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་སྟེ་གནས་སོ། །བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཉེ་བར་འོངས་པ་ན། དེ་དག་ལས་ལྷ་གཅིག་ཀྱང་གནས་པར་མ་ནུས་སོ། །རང་རང་གི་གནས་ནས་བྲོས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནག་པོ་ (Kāḷa) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ས་ལ་བྱིང་སྟེ། དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀླུའི་གནས་མཉྫེ་རི་ཀ་ (Mañjerika) རུ་སོང་ནས། ལག་པ་གཉིས་ཀྱིས་གདོང་བཀབ་སྟེ་ཉལ་ལོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དུང་དཀར་རྒྱབ་ཏུ་ཁུར་ནས་འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་རྩེ་མོར་ལངས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོས་གདུགས་དཀར་པོའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་སོང་ངོ། །ལྷ་གཅིག་ཀྱང་གནས་ནུས་པ་མ་བྱུང་ངོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ། །བདུད་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་ “གྲོགས་དག་ ཟས་གཙང་གི་བུ་དོན་གྲུབ་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གཞན་མེད་པས། ངེད་རྣམས་ཀྱིས་མདུན་ནས་གཡུལ་སྤྲོད་མི་ནུས་ཀྱི། རྒྱབ་ཕྱོགས་ནས་གཡུལ་སྤྲོད་པར་བྱའོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ཕྱོགས་གསུམ་དུ་གཟིགས་པ་ན། ལྷ་ཐམས་ཅད་བྲོས་པས་སྟོང་པར་གཟིགས་སོ། །ཡང་བྱང་ཕྱོགས་ནས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཀུན་ནས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་པ་གཟིགས་ནས། “སྐྱེ་བོ་འདི་སྙེད་པ་ཞིག་གིས་བདག་གཅིག་པུ་ལ་དམིགས་提བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་བྱེད་ན། གནས་འདི་རུ་བདག་གི་མ་མའམ། ཕའམ། སྤུན་ནམ། གཉེན་འདུན་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ནི་བདག་གི་བུ་དང་འཁོར་གཡོག་བཞིན་དུ་དུས་རིང་པོར་གནས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཕུབ་ཏུ་བྱས་ཤིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཚོན་ཆས་བསྣུན་ཏེ་དཔུང་ཚོགས་འདི་རྣམ་པར་གཏོར་བར་བྱའོ། །”ཞེས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ། །

อถ [Pg.53] มาโร เทวปุตฺโต เอเตเนว สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตงฺขณญฺเญเยว ปุรตฺถิมา ทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนเอกโยชน ทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุทฺธํ มูลานิ กตฺวา สามนฺตา คามนิคเม จุณฺณวิจุณฺณํ กาตุํ สมตฺถาปิ มหาปุริสสฺส ปุญฺญเตเชน มหานุภาเวน โพธิสตฺตํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา มาเรสฺสามาติ มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วฬาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ. วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ภินฺนา อโหสิ. วนรุกฺขาทีนํ อุปริภาเคน มหาเมโฆ อาคนฺตฺวา มหา สตฺตสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุคฺคหณมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพมาลาคุฬภาวํ อาปชฺชึสุ. ตโต ปหรวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. เอกโตธารา อุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพ ปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุฬวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อจฺจุณฺโห อคฺคิวณฺโณ กุกฺกุโฬ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพจนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปตติ. ตโต วาฬุกวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อติสุขุมวาฬิกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเส นาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพวิเลปนํ หุตฺวา ปตติ. ตโต อิมินา ภึเสตฺวา สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ อนฺธการํ [Pg.54] สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อนฺธการํ วิย มหาตมํ หุตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา สูริยปฺปภา วิหตํ วิย อนฺตรธายติ.

དེ་ནས་བདུད་ཀྱི་བུ་དེས་“འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་གྲུབ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་རླུང་འཚུབ་ཆེན་པོ་ཞིག་བསླངས། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཤར་ཕྱོགས་སོགས་ནས་རླུང་ཆེན་པོ་ལངས་ཏེ། དཔག་ཚད་ཕྱེད་པ་དང་། དཔག་ཚད་གཅིག་དང་། དཔག་ཚད་གཉིས་དང་། དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ཚད་ཡོད་པའི་རི་རྩེ་རྣམས་བཤིགས་ཤིང་། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་རྩ་བ་ནས་བཀོག མཐའ་སྐོར་གྱི་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་རྣམས་ཕྱེ་མར་བརླག་པར་ནུས་པ་ཞིག་བྱུང་ཡང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དང་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭ་ཙམ་ཡང་གཡོ་བར་མ་ནུས། དེ་ནས་“ཆུས་བསྣུབས་ཏེ་གསོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ཆར་ཆེན་པོ་བསླངས། དེའི་མཐུས་སྤྲིན་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དང་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ལངས་ཏེ་ཆར་བབས། ཆར་གྱི་རྒྱུན་དྲག་པོས་ས་གཞི་གས་པར་གྱུར། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་ནས་སྤྲིན་ཆེན་པོ་བབས་ཀྱང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཆོས་གོས་ལ་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཙམ་ཡང་སྦང་བར་མ་ནུས། དེ་ནས་རྡོའི་ཆར་བསླངས། རི་རྩེ་ཆེན་པོ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར། དེ་ནས་མཚོན་ཆའི་ཆར་བསླངས། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྣོ་བ་དང་ཕྱོགས་གཉིས་ཀར་རྣོ་བའི་རལ་གྲི་དང་། མདུང་། སྤུ་གྲི་ལ་སོགས་པ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར། དེ་ནས་མེ་ལྕེའི་ཆར་བསླངས། ཤིང་ཀིཾ་ཤུ་ཀའི་མདོག་ལྟ་བུའི་མེ་སྟག་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཐོར། དེ་ནས་ཐལ་ཚན་གྱི་ཆར་བསླངས། ཤིན་ཏུ་ཚ་བའི་མེ་མདོག་གི་ཐལ་ཚན་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མར་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་བྱེ་མའི་ཆར་བསླངས། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་བྱེ་མ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་བསླངས། འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་དེ་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་བྱུག་པར་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་“འདིས་སྐྲག་པར་བྱས་ཏེ་དོན་གྲུབ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་མུན་པ་བསླངས། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་པ་ལྟ་བུའི་མུན་ནག་ཆེན་པོ་དེ་བྱུང་ཡང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་བཅོམ་པ་བཞིན་དུ་ཡལ་བར་གྱུར།

เอวํ มาโร อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรองฺคาร กุกฺกุฬวาฬุก กลลอนฺธการวุฏฺฐีหิ โพธิสตฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กึ ภเณ ติฏฺฐถ อิมํ สิทฺธตฺถกุมารํ คณฺหถ หนถ ปลาเปถา’’ติ ปริสํ อาณาเปตฺวา สยมฺปิ คิริเมขลสฺส หตฺถิโน ขนฺเธ นิสินฺโน จกฺกาวุธํ อาทาย โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สิทฺธตฺถ อุฏฺฐาหิ เอตสฺมา ปลฺลงฺกา, นายํ ตุมฺหากํ ปาปุณาติ, มยฺหํเอว ปาปุณาตี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ตสฺส วจนํ สุตฺวา อโวจ ‘‘มาร เนว ตยา ทสปารมิโย ปูริตา, น อุปปารมิโย น ปรมตฺถ ปารมิโย นาปิ ปญฺจมหาปริจฺจาคา ปริจฺจตฺตา น ญาตตฺถจริยา น โลกตฺถจริยา น พุทฺธตฺถจริยา ปูริตา, สพฺพา ตา มยาเยว ปูริตา, ตสฺมา นายํ ปลฺลงฺโก ตุยฺหํ ปาปุณาติ, มยฺหเมว ปาปุณาตี’’ติ. มาโร กุทฺโธ โกธเวคํ อสหนฺโต มหาปุริสสฺส จกฺกาวุธํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ตสฺส ทสปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส อุปริภาเค มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ตํ กิร ขุรจกฺกาวุธํ อญฺญทา เตน กุทฺเธน วิสฺสฏฺฐํ เอกฆนปาสาณ ถมฺเภ วํสกฬีเร วิย ฉินฺทนฺตํ คจฺฉติ. อิทานิ ปน ตสฺมึ มาลาวิตานํ หุตฺวา ฐิเต อวเสสา มารปริสา อิทานิ ปลฺลงฺกโต วุฏฺฐาย ปลายิสฺสตีติ มหนฺตมหนฺตานิ เสลกูฏานิ วิสฺสชฺเชสุํ. ตานิปิ มหาปุริสสฺส ปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส มาลาคุฬภาวํ อาปชฺชิตฺวา ภูมิยํ ปตึสุ.

དེ་ལྟར་བདུད་ཀྱིས་རླུང་དང་། ཆར། རྡོ། མཚོན་ཆ། མེ་ལྕེ། ཐལ་ཚན། བྱེ་མ། འདམ་རྫབ། མུན་པ་སྟེ་ཆར་པ་དགུ་པོ་འདི་དག་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་མ་ནུས་པར། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག ཅིའི་ཕྱིར་ལུས་སམ། གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་འདི་ཟུངས་ཤིག སོད་ཅིག བྲོས་སུ་ཆུག་ཅིག་”ཅེས་རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྒོས་ཤིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་གླང་པོ་ཆེ་རི་མེ་ཁ་ལའི་རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་ཏེ། འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། “དོན་གྲུབ་ཁྱོད་སེང་གེའི་ཁྲི་འདི་ལས་ལོངས་ཤིག འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་མི་དབང་གི ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེའི་ཚིག་ཐོས་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །“བདུད་ཁྱོད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་མ་རྫོགས། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའང་མ་རྫོགས། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའང་མ་བཏང་། གཉེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པའང་མ་རྫོགས་སོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ངས་རྫོགས་པར་བྱས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྲི་འདི་ཁྱོད་ལ་མི་དབང་གི ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། བདུད་ཁྲོས་ཏེ་ཁོང་ཁྲོའི་ཤུགས་མ་བཟོད་པར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་འཕངས་སོ། །དེ་ནི་ཁོང་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ལ་དམིགས་བཞིན་པའི་སྟེང་དུ་མེ་ཏོག་གི་བླ་རེ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་དེ་ནི་དུས་གཞན་དུ་ཁྲོས་ཏེ་འཕངས་ན་རྡོ་རྗེའི་ཀ་བ་རྣམས་ཀྱང་སྨྱུག་མའི་ལྡུམ་བུ་བཞིན་དུ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ། །ད་ནི་དེ་ཉིད་མེ་ཏོག་གི་བླ་རེར་གྱུར་ནས་གནས་པ་ན། བདུད་ཀྱི་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་“ད་ནི་ཁྲི་ལས་ལངས་ཏེ་བྲོས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་རི་རྩེ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་རྣམས་འཕངས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་བཞིན་པའི་ཚེ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར་ཏེ་ས་ལ་བབས་སོ། །

เทวตา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิตา คีวํ ปสาเรตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘นฏฺโฐ วต โภ สิทฺธตฺถกุมารสฺส รูปคฺคปฺปตฺโต อตฺตภาโว, กึ นุ โข กริสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺติ. ตโต [Pg.55] มหาปุริโส ปูริตปารมีนํ โพธิสตฺตานํ อภิ สมฺพุชฺฌนทิวเส ปตฺตปลฺลงฺโก มยฺหํว ปาปุณาตีติ วตฺวา ฐิตํ มารํ อาห ‘‘มาร ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มาโร ‘‘เอตฺตกา ชนา สกฺขิโน’’ติ มาร พลาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรติ. ตสฺมึ ขเณ มารปริสาย ‘‘อหํ สกฺขี อหํ สกฺขี’’ติ ปวตฺตสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺทสทิโส อโหสิ. อถ โข มาโร มหาปุริสํ อาห ‘‘สิทฺธตฺถ ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘ตุยฺหํ ตาว ทานสฺส ทินฺนภาเว สเจตนา สกฺขิโน. มยฺหํ ปน อิมสฺมึ ฐาเน สเจตโน โกจิ สกฺขี นาม นตฺถิ. ติฏฺฐตุ ตาว เม อวเสสตฺตภาเวสุ ทินฺนทานํ, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน ฐตฺวา มยฺหํ สตฺตสตฺตก มหาทานสฺส ทินฺนภาเว อเจตนาปิ ฆนมหาปถวี สกฺขี’’ติ จีวรคพฺภนฺตรโต ทกฺขิณหตฺถํ นีหริตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาเว มยฺหํ สตฺตสตฺตกมหาทานสฺส ทินฺนภาเว ตฺวํ สกฺขิ น สกฺขีติ มหาปถวิยาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรสิ. มหา ปถวี ‘‘อหํ เต ทานสฺส สกฺขี’’ติ วิรวสหสฺเสน วิรวสตสหสฺเสน มารพลํ อวตฺถรมานา วิย อุนฺนทิ.

འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མགུལ་བསྲིངས་ཤིང་མགོ་བོ་བཏེགས་ཏེ། “ཀྱེ་མ་གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་ལུས་འདི་བརླག་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་ཅི་ཞིག་བྱེད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་བལྟས་སོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཉིན་མོར་ཐོབ་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་འདི་ནི་ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ལངས་ནས་གནས་པའི་བདུད་ལ་“བདུད་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་སུ་ཡོད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །བདུད་ཀྱིས་“འདི་སྙེད་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དཔང་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་གི་ཕྱོགས་སུ་ལག་པ་བསྲིངས་སོ། །དེའི་ཚེ་བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་“ང་དཔང་པོ་ཡིན། ང་དཔང་པོ་ཡིན་”ཞེས་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ནི་ས་གཞི་གས་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བདུད་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་“དོན་གྲུབ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་སུ་ཡོད་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་ནི་སེམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། ང་ལ་ནི་གནས་འདིར་སེམས་དང་ལྡན་པའི་དཔང་པོ་གང་ཡང་མེད་དོ། །ངའི་སྐྱེ་བ་གཞན་དག་ཏུ་སྦྱིན་པ་བཏང་བ་རྣམས་ལྟ་ཞོག ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེ་བར་གནས་ཏེ་བདག་གིས་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་ནི། སེམས་མེད་པའི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆོས་གོས་ཀྱི་གསེབ་ནས་ཕྱག་གཡས་པ་ཕྱུང་སྟེ། “ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེ་བར་བདག་གིས་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་ཚེ་ཁྱོད་དཔང་པོ་ཡིན་ནམ་མིན་”ཞེས་ས་གཞི་ཆེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་ཕྱག་བསྲིངས་སོ། །ས་གཞི་ཆེན་པོས་“ང་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་དཔང་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྒྲ་སྟོང་ཕྲག་དང་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་གནོན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས་སོ། །

ตโต มหาปุริเส ทินฺนํ เต สิทฺธตฺถ มหาทานํ อุตฺตม ทานนฺติ เวสฺสนฺตรทานํ สมฺมสนฺเต ทิยฑฺฒโยชนสติโก คิริเมขโล หตฺถี ชาณุเกหิ ปติฏฺฐาสิ. มารปริสา ทิสาวิทิสา ปลายึสุ. ทฺเว เอกมคฺเคน คตา นาม นตฺถิ. สีสาภรณานิ เจว วตฺถาภรณานิ จ ปหาย สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเน ทิสาวิทิสาหิเยว ปลายึสุ. ตโต เทวสงฺโฆ ปลายมานํ มารพลํ ทิสฺวา มารสฺส ปราชโย ชาโต. สิทฺธตฺถกุมารสฺส ชโย. ชยปูชํ กริสฺสามาติ นาคา นาคานํ, สุปณฺณา สุปณฺณานํ, เทวตา เทวตานํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมานํ เปเสตฺวา คนฺธมาลาทิ หตฺถา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ โพธิปลฺลงฺกํ อาคมํสุ. เอวํ คเตสุ จ ปเนเตสุ –

དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“དོན་གྲུབ་ཁྱོད་ཀྱིས་བཏང་བའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཚེ། དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ཕྱེད་པ་ཡོད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རི་མེ་ཁ་ལ་དེ་པུས་མོ་ས་ལ་བཙུགས་ཏེ་འགྱེལ། བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་བྲོས། གཉིས་མཉམ་དུ་ལམ་གཅིག་ལ་བྲོས་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །དབུ་རྒྱན་དང་གོས་རྒྱན་རྣམས་བོར་ཏེ་རང་རང་གི་མདུན་ཐད་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་བྲོས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་རྣམས་བྲོས་པ་མཐོང་ནས། “བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ། །གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་བའི་མཆོད་པ་བྱའོ་”ཞེས་ཀླུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀླུ་རྣམས་དང་། མཁའ་ལྡིང་རྣམས་ཀྱིས་མཁའ་ལྡིང་རྣམས་དང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་དང་། ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚངས་པ་རྣམས་བཏང་སྟེ། ལག་ན་དྲི་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་དྲུང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ཁྲི་ལ་ལྷགས་སོ། །དེ་ལྟར་ལྷགས་པ་ན་—

‘‘ชโย [Pg.56] หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา นาคคณา มเหสิโน.

“དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ཀླུ་ཡི་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །”

ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา สุปณฺณสงฺฆา มเหสิโน.

“དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་མཁའ་ལྡིང་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །”

ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา เทวคณา มเหสิโน.

“དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ལྷ་ཡི་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །”

ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา พฺรหฺมคณาปิ ตาทิโน’’ติ.

“དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ཚངས་པའི་ཚོགས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་བསྒྲགས། །”

อวเสเสสุ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตา มาลาคนฺธวิเลปเนหิ จ ปูชยมานา นานปฺปการ ถุติโย จ วทมานา อฏฺฐํสุ. เอวํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มหาปุริโส มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปต มาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกุเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรสิ. อถสฺส ทฺวาทสปทิกํ ปจฺจยา การํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน อนุโลมโต ปฏิโลมโต สมฺมสนฺตสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ทฺวาทสกฺขตฺตุํ สมฺปกมฺปิ. มหาปุริเสน ปน ทสสหสฺสิ โลกธาตุํ อุนฺนาเทตฺวา อรุณุคฺคมนเวลายํ สพฺพญฺญุต ญาณํ [Pg.57] ปฏิวิชฺฌีติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ปน วุตฺตาวเสสํ ตาสุ จ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ.

འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་དང་། དྲི། བྱུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་ཅིང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་བཅོམ་ཞིང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མྱུ་གུ་བྱུ་རུ་དམར་པོའི་ལོ་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་བཞིན་དུ། ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲན་པར་བྱས། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གཞོལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་འཁོར་བ་དང་ལྡོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཚེ། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ཆུའི་མཐའི་བར་དུ་ལན་བཅུ་གཉིས་སུ་རབ་ཏུ་གཡོས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྒྲ་ཆེན་པོས་གཡོ་བར་མཛད་དེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ནི་བཤད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དེ་དག་ལས་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อุเปตปุญฺโญ สมฺปนฺน ทานาทิปารมีปุญฺญวา ทานาทิปารมีปุญฺเญน สมฺปนฺโน วา, โย สุคโต วรโพธิมูเล อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป, สเสนมารํ เสนาย สห ปวตฺตํ มารราชํ, ชินิตฺวา ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวา, อรุโณทยมฺหิ วิสาขปุณฺณมิยํ อรุณุคฺคมนเวลายํ, โพธึ อรหตฺตมคฺคญาณ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ โพธึ, อโพชฺฌิ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา, มารชินํ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ, อภงฺคํ สเสนมาโร โย โกจิ วา ภินฺทิตุํ อสมตฺถํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ.

འདིར་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་གང་ཞིག བདེ་བར་གཤེགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་དུ། བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པ་སྟེ་དཔུང་ཚོགས་དང་བཅས་པའི་བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལས། རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཕམ་པར་མཛད་དེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་སྟེ་ས་ག་ཟླ་བའི་ཉ་གང་བའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ། བྱང་ཆུབ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའམ་ཐོབ་པར་མཛད་པ། བདུད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ། མི་ཕྱེད་པ་ནི་བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པའམ་གཞན་སུས་ཀྱང་བཤིག་པར་མི་ནུས་པ་དེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

ฉฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๗.

༧.

ราคาทิ เฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ;

สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ.

“འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་གཅོད་པའི་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་བསྣམས། །དྲན་པ་ཞེས་བྱའི་ཕུབ་ཆེན་ལེགས་པར་བཟུང་ཞིང་བསྒྲིལ་བ་དང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་པ་དེ་ཉིད་ལ། །མངོན་ཤེས་མཆོག་དང་རྫུ་འཕྲུལ་ལྡན་པ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །”

๗. เอวํ ฉฏฺฐมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อรหตฺต มคฺคญาณาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ราคาทิตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน อินฺทวชิร อุเปนฺทวชิร คาถาทฺวยสฺส ลกฺขณสฺส มิสฺสกตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปชาติคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อนนฺตโรทีริตลกฺขณา เจ, ปาทาวิมิสฺสา อุปชาติโย ตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสา วุตฺติยา อนนฺตโร ทีริตลกฺขณา อนนฺตเร อุทีริตํ วุตฺตํ อินฺทวชิโรเปนฺท วชิรคาถานํ ลกฺขณวนฺตา ปาทา วิมิสฺสา สํสฏฺฐา เจ ภวนฺติ, ตา วุตฺติโย อุปชาติโย นามาติ.

༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཞི་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཆགས་སོགས་' (rāgādi) ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་ (indavajira) དང་ཉེ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་ (upendavajira) ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འདྲེས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ཉེ་བར་སྐྱེ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (upajātigāthā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ (Vuttodaya) ལས། 'གལ་ཏེ་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྐང་པ་རྣམས་ནི་འདྲེས་པ་ཉིད། དེ་དག་ཉེ་བར་སྐྱེ་བ་ཡིན།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། སྡེབ་སྦྱོར་གང་ཞིག་ལ་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གོང་དུ་བརྗོད་ཅིང་གསུངས་པའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་དང་ཉེ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་རྐང་པ་རྣམས་འདྲེས་ཤིང་འདྲེས་པར་གྱུར་ན། སྡེབ་སྦྱོར་དེ་དག་ལ་ཉེ་བར་སྐྱེ་བ་ (upajāti) ཞེས་བྱའོ། །

ตตฺถ [Pg.58] ราคาทิเฉทามล ญาณขคฺคนฺติ เอตฺถ ราคอาทิเฉท อมลญาณขคฺคนฺติปทจฺเฉโท. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิร หิตํ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตํ อสิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. รูปาทีสุ รญฺชตีติ ราโค. รนฺชธาตุ ราเค ณ. ราโค อาทิ เยสนฺเตติ ราคาทโย, กิเลสา. เต ฉินฺทตีติ ราคาทิเฉทํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. อปายํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, ราคาทิ. อถ วา มลติ สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ มลํ. มลธาตุ สํกิเลสเน อ. มลโต วิรหิตํ อมลํ, ญาณํ. จตฺตาริ สจฺจานิ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาณํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. ราคาทิเฉทญฺจ อมลญฺจ ตํ ญาณญฺจาติ ราคาทิเฉทามลญาณํ. รุกฺขาทึ ขคฺคติ ฉินฺทติ เอเตนาติ วา ขคฺคํ, ปกติอสิ. ขคฺคํ วิยาติ ขคฺคํ, ญาณํ. ราคาทิเฉทามลญาณสงฺขตํ ขคฺคํ ยสฺส โสติ ราคาทิเฉทามลญาณขคฺโค, พุทฺโธ. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺเตน มลวิร หิเตน อคฺคมคฺคญาณสงฺขเตน อสินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ.

དེ་ལ་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་' (rāgādichedāmalañāṇakhagga) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་' (rāga-ādi-cheda) དང་ 'དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་' (amala-ñāṇa-khagga) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པ། དྲི་མ་དང་བྲལ་བ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། གཟུགས་སོགས་ལ་གས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་པ་ (rāgo) སྟེ། རཉྫ་ (rañj) བྱིངས་ཆགས་པའི་དོན་ལ་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ལ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་ཆགས་སོགས་ (rāgādayo) ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་ (rāgādicheda) དེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ངན་འགྲོ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲི་མ་ (mala) སྟེ། ཆགས་སོགས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་དྲི་མ་ (mala) སྟེ། མལ་ (mal) བྱིངས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལ་ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །དྲི་མ་དང་བྲལ་བས་ན་དྲི་མེད་ (amala) དེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །བདེན་པ་བཞི་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡེ་ཤེས་ (ñāṇa) ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་ཀྱང་ཡིན་ལ་དྲི་མ་མེད་པའང་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ནི་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་ (rāgādichedāmalañāṇa) སོ། །ཤིང་ལ་སོགས་པ་འདིས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་རལ་གྲི་ (khagga) སྟེ། ཕལ་པའི་རལ་གྲིའོ། །རལ་གྲི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་རལ་གྲི་ (khagga) སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་ཅན་ (rāgādichedāmalañāṇakhagga) ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་བྱེད་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལའོ། །

สตีสมญฺญา ผลกาภิคาหนฺติ เอตฺถ สติสมญฺญาผลก อภิคาหนฺติปทจฺเฉโท. สมฺมาสตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคาห กนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. สรณํ สติ, สรติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ, สรตีติ วา สติ. สรธาตุติ. อถ วา ปมาทํ สรติ หึสตีติ สติ, สมฺมาสติ. สรธาตุ หึสายํติ. สมฺมา อาชานาติ เอตายาติ สมญฺญา, สติอิติ สมญฺญา สติสมญฺญา, อสิอาทิสตฺถํ ผลติ นิวาเรตีติ ผลกํ, เขฏกํ. ผลธาตุ นิวารเณ ณฺวุ. สติสมญฺญํ ผลกํ อภิทฬฺหํ คณฺหตีติ สติสมญฺญาผล กาภิคาโห, พุทฺโธ ลพฺภติ. ยถา หิ เสนาย ผลกํ อสิอาทิสตฺถํ รกฺขติ, เอวํ สติสํวโร จกฺขาทิ ทฺวาเรสุ รูปาทิอารมฺมณํ ปวิสิตุํ อทตฺวา รกฺขติ. ตสฺมา ภควา สติธมฺโม สพฺพากุสลานํ รกฺขกตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ อุปการตฺตา สพฺพตฺถานํ สาธกตฺตา จ สติผลกํ ทฬฺหํ [Pg.59] คณฺหตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ จ. ‘‘สตึ ขฺวาหํ ภิกฺขเว สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ จ.

དེ་ལ་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་' (satīsamaññāphalakābhigāha) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་' (satisamaññāphalaka) དང་ 'བཟུང་བ་' (abhigāha) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། དྲན་པ་ནི་དྲན་པའོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དྲན་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། སར (sar) བྱིངས་སོ། །ཡང་ན། བག་མེད་པ་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། ཡང་དག་པའི་དྲན་པའོ། །སར (sar) བྱིངས་གནོད་པའི་དོན་ལའོ། །འདིས་ཡང་དག་པར་ཤེས་པས་ན་མིང་ (samaññā) སྟེ། དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ནི་དྲན་པའི་མིང་ (satisamaññā) ངོ། །རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཕུབ་ (phalaka) སྟེ། ལག་ཆ་ཕུབ་བོ། །ཕལ (phal) བྱིངས་འགོག་པའི་དོན་ལ་ཎྭུ (ṇvu) རྐྱེན་ནོ། །དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་ཤིན་ཏུ་མཁྲེགས་པོར་འཛིན་པས་ན་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་ (satisamaññāphalakābhigāha) སྟེ། སངས་རྒྱས་ཉིད་ཐོབ་པའོ། །དཔེར་ན་དམག་དཔུང་གི་ཕུབ་ཀྱིས་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་ལས་སྐྱོབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པའི་སྡོམ་པས་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོའི་སྒོ་རྣམས་སུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་འཇུག་ཏུ་མ་བྱིན་པར་སྐྱོབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲན་པའི་ཆོས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པ་དང་། དོན་ཐམས་ཅད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དྲན་པའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །གསུངས་པ་ཉིད་དེ། 'དགེ་བའི་ཆོས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ། བག་ཡོད་པ་ལ་འདུ་བ། བག་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་དོ། །' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག །ངས་ནི་དྲན་པ་ནི་ཀུན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་སྨྲའོ། །' ཞེས་སོ། །

สีโลฆลงฺการวิภูสิตนฺติ สีลโอฆอลงฺการ วิภู สิตนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสุทฺธสีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สีลนฺติ โลกุตฺตร สีลํ. ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตา ทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนา. เจตสิกสีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติ. สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, สติ สํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโร จาติ ปญฺจวิโธ โหติ, สพฺพเมตํ สํวโร สีลํ นาม. อวีติกฺกโม สีลํ นาม สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโมติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กึสีลนฺติเจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ. อิธ ปน อวีติกฺกโม สีลํ นาธิปฺเปตํ. กสฺมา. ภควโต สมาทินฺนสิกฺขาปทสฺส อภาวโต. พุทฺธานญฺหิ สิกฺขาปทํ นาม นตฺถีติ. โอโฆติ สมูโห. โอฆสทฺโท หิ สมูหวาจโก. เตน วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ –

'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་' (sīloghalaṅkāravibhūsita) ཞེས་པ་ནི། 'ཚུལ་ཁྲིམས་' (sīla) དང་ 'ཆུ་བོ་' (ogha) དང་ 'རྒྱན་' (alaṅkāra) དང་ 'བརྒྱན་པ་' (vibhūsita) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བགྲང་བའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ (sīla) ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (cetanā sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའམ། ཆོ་གའི་ལག་ལེན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའོ། །སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (cetasika sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྤོང་བའོ། །སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (saṃvaro sīla) ཞེས་པ་ལ། སྡོམ་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། །མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (avītikkamo sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་ལུས་དང་ངག་གིས་མི་འདའ་བའོ། །འདི་ནི་སོ་སོར་རིག་པའི་མདོ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས། 'ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཞེ་ན། སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆུ་བོ་ (ogha) ནི་ཚོགས་སོ། །ཆུ་བོའི་སྒྲ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས།

‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา, สมุทาโย จ สญฺจโย;

สนฺโทโห นิวโห โอโฆ, วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ.

'ཚོགས་དང་སྡེ་དང་འདུ་བ་དང་། ཕུང་པོ་དང་ནི་འདུས་པ་དང་། ཆུ་བོ་དང་ནི་ཁྱུ་དང་ཚོགས།' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །

อวหนติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อวยวํ เอตฺถาติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพหนธาตุ คติมฺหิ โณ. อวสฺส โอ, หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ กตฺวา [Pg.60] พฺยาปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. สีลานํ โอโฆ สมูโห สีโลโฆ. อลงฺกาโรติ ปิฬนฺธโน. อลํ วิภุสํ ตํ สมงฺคีปุคฺคลํ กโรติ อเนนาติ อลงฺกาโร, สีลํ. อลํสทฺทูปปทกรธาตุ โณ. สีโลโฆ เอว อลงฺกาโร สีโลฆาลงฺกาโร, เตน วิภู สิยตีติ สีโลฆลงฺการวิภูสิโต, พุทฺโธ. เตน ปน อญฺเญหิ อสาธารเณน โลกุตฺตรสีลาลงฺกาเรน วิภูสิโต. น จีวราทินาลงฺกาเรนาติ อตฺโถ. สีลาลงฺกาเรน หิ สทิโส อลงฺกาโร นาม นตฺถิ. ตํ สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ.

འདིར་ཡན་ལག་རྣམས་འདྲེན་པའམ་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་ཆུ་བོ་ (ogha) སྟེ། ཚོགས་སོ། །ཨ་ཝ་ (ava) སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་ཧན (han) བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཨ་ཝ་ལ་ཨོ་ (o) དང་། ཧན་ལ་གྷོ་ (gho) རུ་འགྱུར་རོ། །མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'ཡན་ལག་ཏུ་བྱས་ནས་ཁྱབ་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ཆུ་བོའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ (sīlogha) འོ། །རྒྱན་ (alaṅkāra) ནི་རྒྱན་ཆའོ། །འདིས་གང་ཟག་དེ་རྒྱན་གྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་རྒྱན་ (alaṅkāra) ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཨ་ལཾ་ (alaṃ) སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཀར (kar) བྱིངས་ལ་ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ཉིད་རྒྱན་ཡིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་ (sīloghālaṅkāra) ཏེ། དེས་བརྒྱན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ (sīloghalaṅkāravibhūsito) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དེས་བརྒྱན་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འདྲ་བའི་རྒྱན་ནི་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་དེ་ལའོ། །

นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ เอตฺถ นมามิ อภิญฺญาวรํ อิทฺธิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ นมามีติ วนฺทามิ. อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ อภิญฺญาสงฺขาตาย อุตฺตมาย อิทฺธิยา สมนฺนาคตนฺติ อตฺโถ. อภิวิเสเสน ชานาตีติ อภิญฺญา, ฉพฺพิธํ ญาณํ. ตญฺหิ อิทฺธิวิธทิพฺพโสต ปรจิตฺต วิชานน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ จุตูปปาต อาสวกฺขย ญาณวเสน ฉพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ อิทฺธิวิธญาณนฺติ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทินยปฺปวตฺเต อิทฺธิวิเธ ชานน ญาณํ. ทิพฺพโสตญาณนฺติ ทูรสนฺติกาทิเภทสทฺทารมฺมณาย ทิพฺพโสตธาตุยา ชานนญาณํ. ปรจิตฺตวิชานนญาณนฺติ ปรสตฺตานํ จิตฺตปริจฺเฉทสฺส วิชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสา นุสฺสติญาณนฺติ อตฺตสนฺตาเน วุตฺถวเสน เจว โคจร นิวาสวเสน จ ปุพฺเพ อตีตภเวสุ ขนฺธาทีนํ อนุสฺสรณ สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ. จุตูปปาตญาณนฺติ สตฺตานํ จุติยญฺจ อุปปาเต จ ชานนญาณํ. เอตฺถ จ อฏฺฐกถาสุ จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ตสฺส สาธกตฺตา ทิพฺพจกฺขุญาณนฺติ วุตฺตํ. อาสวกฺขยญาณนฺติ สจฺจปริจฺเฉทสฺส ชานนํ อรหตฺต มคฺคญาณนฺติ. วรนฺติ อุตฺตมํ. อิทฺธีติ อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิธธาตุติ. อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย [Pg.61] อิทฺธิยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปโต, พุทฺโธ. ตํ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmibhiññāvaramiddhupeta) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmi) དང་ 'མངོན་ཤེས་མཆོག་' (abhiññāvara) དང་ 'རྫུ་འཕྲུལ་' (iddhi) དང་ 'ལྡན་པ་' (upeta) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །དེ་ལ་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmi) ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱའོ། །'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་ཤེས་པས་ན་མངོན་ཤེས་ (abhiññā) ཏེ། ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་དང་། ལྷའི་རྣ་བ་དང་། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པ་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ (iddhividhañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཅིག་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མང་པོར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ལྷའི་རྣ་བའི་ཡེ་ཤེས་ (dibbasotañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཐག་རིང་བ་དང་ཉེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྒྲའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷའི་རྣ་བའི་ཁམས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (paracittavijānanañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་གཞན་གྱི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ (pubbenivāsānussatiñāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཡུལ་དང་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སྔོན་གྱི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (cutūpapātañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདིར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སུ། དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (āsavakkhayañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཤེས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །མཆོག་ (vara) ནི་དམ་པའོ། །རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ནི་འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པའོ། །ཡང་ན། འགྲུབ་ཅིང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ཏེ། ཨིདྷ (idh) བྱིངས་སོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་ནི་མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ (abhiññāvaramiddhupeto) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། །སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱོར་བའོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ราคาทิเฉทามลญาณ ขคฺคํ ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิรหิตํ อรหตฺตมคฺคญาณ สงฺขาตํ อสิวนฺตํ, สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ สมฺมา สตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคหณํ, สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ สีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตํ, อภิญฺญา วรมิทฺธุเปตํ อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย อุตฺตมาย อิทฺธิยา อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པ། དྲི་མ་དང་བྲལ་བ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པའི་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་ཅན་' དང་། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བའི་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་' དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བགྲང་བའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་' དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་ 'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' སྟེ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། །

สตฺตมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๘.

༨.

ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ;

ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ.

ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཀུན་ཏུ་དཀའ་བ་སྤྱད། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་ལམ་མཆོག་གཤེགས། འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་ལེགས་པར་མཉམ་བཞག་ཕན། ཀུན་སྤྱན་ཚད་མེད་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

๘. เอวํ สตฺตมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มหากรุณา ทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ทยาลยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช รคเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา จตุปาทนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชตคณา จ ชรา ชรคณา จ เจ ภวนฺติ, อิทํ วุตฺตํ วํสฏฺฐํ วํสฏฺฐคาถา นามาติ มุนโย อิสโย วทนฺตีติ.

༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཐུགས་རྗེའི་གནས་' (dayālaya) ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ ཛ་ (ja) ཏ་ (ta) ཛ་ (ja) ར་ (ra) ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་པ། རྐང་པ་བཞིའི་མཐའ་ཟུང་ལྡན་ (yamaka) གྱི་གདུང་རྒྱུད་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (vaṃsaṭṭhagāthā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས། 'ཛ་ཏ་ཛ་ར་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི། གདུང་རྒྱུད་གནས་པ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་རེ་རེ་བཞིན་དུ་ ཛ་ཏ་ (jatā) སྟེ་ ཛ་ (ja) ཚོགས་དང་ ཏ་ (ta) ཚོགས་དང་། ཛ་ར་ (jarā) སྟེ་ ཛ་ (ja) ཚོགས་དང་ ར་ (ra) ཚོགས་རྣམས་གལ་ཏེ་ཡོད་ན། འདི་ལ་གདུང་རྒྱུད་གནས་པ་ (vaṃsaṭṭha) སྟེ། གདུང་རྒྱུད་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱ་བར་ཐུབ་པ་དྲང་སྲོང་རྣམས་སྨྲའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །

ตตฺถ ทยาลยนฺติ มหากรุณาย จ, เมตฺตาย จ อาธารํ. ทยาสทฺโท หิ กรุณาย จ, เมตฺตาย จ วตฺตติ. อทยาปนฺโนติ เอตฺถ หิ กรุณาย วตฺตติ. นิกฺกรุณิกตํ [Pg.62] อาปนฺโนติ อตฺโถ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตาย เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ วฏฺฏติ. ตสฺมา ทยา จ ทยา จ ทยาติ สทฺทสรูเปกเสโส กาตพฺโพ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ. ทยติ หึสติ การุณิกนฺติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ยา กรุณา ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาว การุณิกํ หึสตีติ อตฺโถ. ทยติ หึสติ อปเนติ ปรทุกฺขนฺติ วา ทยา. อถ วา ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา, ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา, ทยนฺติ คณฺหนฺติ โพธิสตฺตา สมฺมาสมฺโพธึ เอตายาติ วา ทยา, โพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณ กาเล หตฺถคตมฺปิ อคฺคผลํ ฉฏฺเฏตฺวา มหากรุณาย สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาส กรํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขญฺจ ปจฺฉิมภเว สห อมต ธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา, เมตฺตา. ทยธาตุ ทาเน อ. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา สตฺเตสุ สมํ ปวตฺตตีติ ทยา. ยถา อุทกํ สพฺพสตฺเตสุ สีเตน สมํ ผรติ รโชมลญฺจ ปวาเหติ, เอวํ เมตฺตา ปาปกลฺยาณชเนสุ วิภาคํ อกตฺวา สมํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ.

དེ་ལ་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ (dayālaya) ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པའི་རྟེན་ནོ།། བརྩེ་བའི་སྒྲ་ (dayā-sadda) ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། ‘བརྩེ་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་’ (adayāpanno) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་སྟེ། སྙིང་རྗེ་མེད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་’ (dayāpanno) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། དེས་ན་ ‘བརྩེ་བ་དང་བརྩེ་བ་ནི་བརྩེ་བའོ་’ ཞེས་སྒྲ་མཐུན་པའི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་སྒྲུབ་པ་ (saddasarūpekasesa) བྱ་དགོས་སོ།། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའོ།། བརྩེ་བའི་དབྱིངས་ (dayā-dhātu) ནི་གནོད་པ་འཚེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། སྙིང་རྗེ་གང་ཞིག་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་གཞན་གྱི་ཕན་པ་མ་གྲུབ་ཀྱི་བར་དུ། དེ་སྲིད་དུ་སྙིང་རྗེ་ཅན་གྱི་ཡིད་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ཏེ་ངལ་བ་དང་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་སོན་པའི་འབྲས་བུ་མཆོག་ཀྱང་དོར་ནས། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ལ་འཆི་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡོན་ཏན་དུ་མ་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ་བྱམས་པའོ།། བརྩེ་བའི་དབྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་བརྩེ་བའོ།། དཔེར་ན། ཆུས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བསིལ་བས་མཉམ་པར་ཁྱབ་ཅིང་རྡུལ་དང་དྲི་མ་འཁྲུད་པར་བྱེད་པ་བཞིན། བྱམས་པས་ཀྱང་སྡིག་པ་ཅན་དང་དགེ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་མཉམ་པར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།

อปโร นโย. ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทฺทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, กรุณาเมตฺตา ลพฺภนฺติ. ตาย อาลยติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ทยาลโย, พุทฺโธ. ภควา หิ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิ สตฺเตสุ จ อวิโรธิสตฺเตสุ โอรเส ราหุเล จ สมํ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตาย มหากรุณาย เมตฺตาย จ ฐิโต[Pg.63], ตสฺมา ทยาลยนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ –

ཚུལ་གཞན་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ནི་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་བོ།། དེ་ལ་གནས་ཤིང་རྟེན་པས་ན་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ (dayālayo) སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། དགྲ་བོ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། རང་གི་བུ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་ཕན་པའི་བསམ་པ་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ (Apadāna) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘วธเก เทวทตฺเต จ, โจเร องฺคุลิมาลเก;

ธนปาเล ราหุเล จ, สมจิตฺโต มหามุนี’’ติ.

“གསོད་བྱེད་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་དང་།། ཆོམ་པོ་སོར་ཕྲེང་ཅན་དང་ནི།། དྷ་ན་པཱ་ལ་སྒྲ་གཅན་ལ།། ཐུབ་ཆེན་སེམས་ནི་མཉམ་པ་ཉིད།།” ཅེས་སོ།།

สพฺพธีติ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว. พุทฺธภาวาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย สพฺพตฺตภาเวสูติ อตฺโถ. ทุกฺกรนฺติ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ทุกฺเขน กริตพฺพนฺติ ทุกฺกรํ, ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ลพฺภติ. เอตฺถ จ ปญฺจมหา ปริจฺจาโคติ ธนปริจฺจาโค, องฺคปริจฺจาโค, ปุตฺตปริจฺจาโค, ภริยปริจฺจาโค, ชีวิตปริจฺจาโค จาติ ปญฺจวิโธ โหติ. ตตฺถ หตฺถิอสฺส ทาสิทาสาทิ สวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา มุตฺตามณิรชตาทิ อวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา ปริจฺจาโค ธนปริจฺจาโค นาม. หตฺถปาทจกฺขุกณฺณนาสาทิสรีราว ยวสฺส ปริจฺจาโค องฺคปริจฺจาโค นาม. ปุตฺตสฺส จ ธีตุยา จ ปริจฺจาโค ปุตฺตปริจฺจาโค นาม. ภริยาย ปริจฺจาโค ภริยปริจฺจาโค นาม. ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธสฺส สรีรสฺส ปริจฺจาโค ชีวิตปริจฺจาโค นาม. กิญฺจาปิ ปน ธนปริจฺจาคา ทโย ทานปารมิยํเยว อนฺโตคธา, ตถาปิ ปริจฺจาค วิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาควเสน วิสุํ กตนฺติ อธิปฺปาโย. มหาปทานสุตฺตฏีกายํ ปน ‘‘องฺคปริจฺจาโค, นยนปริจฺจาโค, อตฺตปริจฺจาโค, รชฺชปริจฺจาโค, ปุตฺตทารปริจฺจาโคติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาคา. ตตฺถปิ กามํ องฺคปริจฺจาคาทโยปิ ทานปารมีเยว. ตถาปิ ปริจฺจาควิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ. ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโตปิ วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ รชฺชปริจฺจาค ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ทุกฺกรํ. อิทํ ปน กรนฺติ เอตสฺส กมฺมปทํ. กรนฺติ กโรนฺตํ, กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ.

‘ཐམས་ཅད་དུ་’ (sabbadhī) ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘བྱ་དཀའ་བ་’ (dukkaraṃ) ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ལས་ཀྱིས་བྱ་དགོས་པ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ནི་དཀའ་བས་བྱ་དགོས་པས་ན་བྱ་དཀའ་བ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ ‘གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་’ ནི། ནོར་གཏོང་བ་དང་། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། བུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའོ།། དེ་ལ་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་དང་བྲན་ཕོ་བྲན་མོ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ནོར་རམ། ཡང་ན་མུ་ཏིག་དང་ནོར་བུ་དང་དངུལ་ལ་སོགས་པ་སེམས་མེད་པའི་ནོར་གཏོང་བ་ནི་ ‘ནོར་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་མིག་དང་རྣ་བ་དང་སྣ་ལ་སོགས་པ་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ནི་ ‘ཡན་ལག་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། བུ་དང་བུ་མོ་གཏོང་བ་ནི་ ‘བུ་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཆུང་མ་གཏོང་བ་ནི་ ‘ཆུང་མ་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་གཏོང་བ་ནི་ ‘སྲོག་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཅི་སྟེ་ནོར་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་འདུ་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། འོན་ཀྱང་ ‘རྣམ་གྲངས་ཆེན་པོའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་’ (Mahāpadānasutta-tīkā) ལས་ནི། “ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། མིག་གཏོང་བ་དང་། བདག་ཉིད་གཏོང་བ་དང་། རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་སྟེ་འདི་དག་ནི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའོ།། དེ་ལའང་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཡིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འོན་ཀྱང་གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ་སོར་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལས་ཀྱང་ལོགས་སུ་མིག་གཏོང་བ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བའི་རང་བཞིན་སྤྱི་མཚུངས་ཡིན་ཡང་། རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་ལོགས་སུ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱ་དཀའ་བ་དེ་ནི། ‘བྱེད་པ་’ (karanti) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ‘བྱེད་པ་’ ནི་བྱེད་བཞིན་པ་སྟེ། བྱེད་པས་ན་བྱེད་པ་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལའོ།།

ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตนฺติ [Pg.64] เอตฺถ ภวอณฺณวอติกฺกมํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ กามรูปอรูปภวสงฺขตา อณฺณวา สมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. อณฺโณ วุจฺจติ อุทกํ. ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ อณฺณวา, สมุทฺโท. ภวสงฺขาโต อณฺณโวติ ภวณฺณวา, มหาสมุทฺโท. พหูหิ อูมิเวคาทีหิ ภเยหิ โอกิณฺโณ วิย ติวิโธปิ ภโว พหูหิ ชาติชรามรณาทีหิ ทุกฺขภเยหิ โอกิณฺโณ โหติ, ตสฺมา ภวณฺณวาติ วุจฺจติ. ตํ อติกฺกมิตฺถ อุตฺตริตฺถาติ ภวณฺณวาติกฺกโม, พุทฺโธ. ตสฺส หิ คมฺภีเร มหาอุทกกฺขนฺเธ มหาสมุทฺเท อุทกํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ สนฺทติอิว ติภวสงฺขเต สํสาเร ปฏิสนฺธิจุติโย อพฺโพจฺฉินฺนํ นิพฺพตฺตกานํ ทิยฑฺฒสหสฺสกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน อเสสํ วิทฺธํสิตตฺตา ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภโว นตฺถิ. ตสฺมา พุทฺธํ ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภวณฺณวาติกฺกมํ.

‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་མཆོག་ཉིད་དུ་’ (bhavaṇṇavātikkamamaggataṃ) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ (bhavaṇṇavātikkamaṃ) དང་ ‘མཆོག་ཉིད་དུ་’ (aggataṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པར་བསྡུས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བའོ།། འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྲིད་པའོ།། ‘ཨཎྞ་’ (aṇṇa) ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དོ།། ཆུ་དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ ‘ཨཎྞ་ཝ་’ (aṇṇava) སྟེ་རྒྱ་མཚོའོ།། སྲིད་པ་ཉིད་རྒྱ་མཚོ་ཡིན་པས་ན་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའོ།། རླབས་ཀྱི་ཤུགས་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་དུ་མས་གང་བ་བཞིན། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཡང་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཇིགས་པ་དུ་མས་གང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པས་ན་ ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། གཏིང་ཟབ་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་མངའ་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་ཆུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འབབ་པ་བཞིན། སྲིད་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་འཁོར་བ་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོ་བ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་པོ་རྣམས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་བསྐྱར་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། དེས་ན་སངས་རྒྱས་ལ་ ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་དེ་ལའོ།།

อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ. อยํ ปเนตฺถ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติอาทีสุ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺยาติอาทีสุ โกฏิยํ. อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุนฺติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. อคฺโค หมสฺมิ โลกสฺสาติอาทีสุ เสฏฺเฐ. สฺวายมิธปิ โสเยว ทฏฺฐพฺโพ. เทวมนุสฺสานํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อสทิสฏฺเฐน คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐน อสมสมฏฺเฐน จ อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. อถ วา ทุลฺลภปาตุ ภาวโต อจฺฉริยมนุสฺสภาวโต พหุชนหิตสุขาวหโต อทุติยอสหายาทิภาวโต จ ภควา โลเก อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา [Pg.65] วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ตํ ปน คตนฺติเอตสฺส กมฺมปทํ. คตนฺติ ปตฺตํ, ปาปุณนฺตนฺติ อตฺโถ.

‘མཆོག་ཉིད་’ (aggataṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་རང་བཞིན་ནོ།། འདིར་ ‘ཨགྒ་’ (agga) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཐོག་མ་དང་། རྩེ་མོ་དང་། ཆ་ཤས་དང་། མཆོག་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོག་མ་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་ “སོར་མོའི་རྩེ་མོས་སོར་མོའི་རྩེ་མོ་དེ་ལ་རེག་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྩེ་མོ་ལ་འཇུག་གོ། “དགེ་སློང་དག་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆ་ཤས་སམ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་བགོ་བར་གནང་ངོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཆ་ཤས་ལ་འཇུག་གོ། “ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མཆོག་གོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ཡང་དེ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པས་ན་མཆོག་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་དང་། ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དོན་དང་། མཉམ་པ་མེད་པ་དང་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་ན་མཆོག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། འབྱུང་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་བུ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཟླ་མེད་ཅིང་གྲོགས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་ (Aṅguttara-nikāya) ལས་ཀྱང་། “དགེ་སློང་དག་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་དང་། རྐང་གཉིས་པ་དང་། རྐང་བཞི་པ་དང་། རྐང་མང་པོ་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། མཆོག་གི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་ ‘གཤེགས་པ་’ (gataṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ‘གཤེགས་པ་’ ནི་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐོབ་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།

ติโลกนาถนฺติ กามรูปอรูปสงฺขตานํ ติณฺณํ โลกานํ ปฏิสรณํ. เอตฺถ จ โลกสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตโย โลกา ติโลกา. นาถสทฺโท ปน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปฏิสรณตฺโถ โหติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ. ติโลกานํ นาโถ ปฏิสรโณติ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. สพฺพานตฺถปริหาร ปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปรายนิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา จ สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ เอกปฏิสรโณ นามาติ อตฺโถ.

‘འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་’ (tilokanāthaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་སྐྱབས་སོ།། འདིར་ ‘འཇིག་རྟེན་’ (loka) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ།། ‘ནཱ་ཐ་’ (nātha) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲུབ་པ་དང་མ་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་མ་གྲུབ་པའི་མགོན་པོའི་སྒྲ་ནི་བརྡ་ཆད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱབས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ལྟར་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (Aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། “བརྡ་ཆད་ཀྱི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་རྒྱུའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སྐྱབས་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཕན་མ་ཡིན་པ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས། མ་ལུས་པའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་གཞོལ་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འགྲོ་བ་ལ་གཏན་དུ་ཕན་འདོགས་པ་དང་། ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།

นิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปน ยาจเน, อุปตาเป, อิสฺสริเย, อาสีเส จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. ตตฺถ ยาจเน นาถติ ยาจตีติ นาโถ, พุทฺโธ. นาถธาตุ อ. โส ปน เวเนยฺยสตฺเต อตฺตโน หิตกรเณ ยาจิตฺวาปิ นิโยเชตีติ อตฺโถ. อถ วา ภควา สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยาติอาทินา สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจิตฺวาปิ กรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติ. ตสฺมา นาโถ นามาติ อตฺโถ. อุปตาเป นาถติ เวเนยฺยคเต กิเลเส อุปตาเปตีติ นาโถ, พุทฺโธ. ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยสนฺตาเน กิเลเส วิทฺธํสาเปตีติ อตฺโถ. อิสฺสริเย นาถติ อิสฺสริยติ สตฺเตติ นาโถ. ปรเมน ปน [Pg.66] จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต ภควา สพฺพสตฺเต ธมฺเมน อิสติ อภิภวตีติ อตฺโถ. อาสีเส ปน นาถติ อาสีสตีติ นาโถ. เวเนยฺยานํ หิตสุขํ เมตฺตาย นวเสน ปตฺเถตีติ อตฺโถ. ติโลกานํ นาโถ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. ตํ ติโลกนาถํ.

གྲུབ་པའི་མགོན་པོའི་སྒྲ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་ལ། གསོལ་བ་འདེབས་པས་ན་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། མགོན་པོའི་དབྱིངས་ (nāthadhātu) ལ་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། ཁོང་གིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་རང་གི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཀྱང་སྦྱོར་བར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག་ལེགས་སོ། དགེ་སློང་གིས་དུས་ནས་དུས་སུ་རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཀྱང་། སྙིང་རྗེས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ་དེ་དག་དེ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་པས། དེས་ན་མགོན་པོ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དབང་མཛད་པས་ན་མགོན་པོའོ།། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཆོས་ཀྱིས་དབང་དུ་མཛད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དོན་ལ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པས་ན་མགོན་པོའོ།། བྱམས་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་རེ་ཞིང་སྨོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་དེ་ལའོ།།

สุสมาหิตนฺติ ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ อจล มานตฺตา สุนฺทรสมาธิวนฺตํ. สํสมํ อาธิยติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ฐเปติ เอเตนาติ สมาธิ. สํปุพฺพ ธา ธาตุ อิ. สุนฺทโร ปสตฺโถ วา สมาธิ สุสมาธิ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สุสมาหิโต, พุทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ โต. ปพฺพโตติอาทีสุ วิย. ธสฺส โห. จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ อจลมาโน มหาเมรุปพฺพโต วิย ภควา ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อจลมาเนน สมาธินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุสมาหิตํ.

‘ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་’ (susamāhitaṃ) ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། བཟང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའོ།། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་མཚུངས་པར་ཡང་དག་པར་འཛིན་ཅིང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་ (samādhi) ཏོ།། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ ‘སཾ་’ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབྱིངས་ ‘དྷཱ་’ (dhā) ལ་རྐྱེན་ ‘ཨི་’ (i) སྦྱར་བའོ།། བཟང་པོའམ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཤིན་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། དེ་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ལྡན་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ ‘ཏ་’ (ta) སྦྱར་བ་སྟེ། ‘རི་བོ་དང་ལྡན་པ་’ (pabbato) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ‘དྷཱ་’ (dhā) ཡིག་ ‘ཧ་’ (ha) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཕྱོགས་བཞི་ནས་ལྡང་བའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་བའི་རི་རབ་ལྷུན་པོ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། ལོག་པར་སྨྲ་བའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་དེ་ལའོ།།

หิตนฺติ มนุสฺสเทวพฺรหฺมสงฺขาตานํ สพฺพสตฺตานํ ปโยชน ธาเรนฺตํ. การณานุรูปํ หิโนติ ปวตฺตตีติ หิตํ, ปโยชนํ. หิธาตุ คติยํ ต. ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. กิตนฺต สมาโสยํ. หิตธรนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถาย อุตฺตร ปทโลเปน หิตนฺติ วตฺตพฺพํ. ยถา สมชฺชนี ปทีโปติ. อถ วา ทุกฺขํ หึสตีติ หิตํ. หึสธาตุ หึสายํ ตปจฺจโย. ยถา จ พฺยาธิยา โอสมํ โรคีนํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขหนนโต หิตํ นาม โหติ. สุขํ วิทธาตีติ วา หิตํ. ธาธาตุ ธารเณ ต. ยถา จ รุธิรมํสาทิ ธาตุ วฑฺฒนํ รสายตนํ กิสฺสานํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สุขวหนโต หิตนฺติ วุจฺจติ. ปโยชนํ ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. โส ปน ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยชนานํ ทุกฺขาปนยนมฺปิ ญาณปริปาจนมฺปิ กตฺวา โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ หิตํ.

"ཕན་པ་" (hita) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པར་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་སྒྲུབ་པའམ་འཛིན་པའོ།། རྒྱུ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་དོན་ནོ།། ཧི་ (hi) ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། འདི་ནི་ཀྲྀདནྟ་ (kitanta) ཡི་བསྡུས་ཚིག་ཅིག་གོ། "ཕན་པ་འཛིན་པ་" (hitadhara) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་ནས་ "ཕན་པ་" (hita) ཞེས་བརྗོད་དོ།། དཔེར་ན། ཕྱགས་མ་ལ་ "ཕྱགས་བྱེད་" དང་། སྒྲོན་མེ་ལ་ "སྣང་བྱེད་" ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པས་ན་ཕན་པའོ།། ཧིཾསཱ་ (hiṃsā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཚེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ནད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནད་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྨན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བས་ན་ཕན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། བདེ་བ་སྒྲུབ་པས་ན་ཕན་པའོ།། དྷཱ་ (dhā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཁྲག་དང་ཤ་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་བཅུད་ལེན་ནི་རུས་པ་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདེ་བ་འདྲེན་པས་ན་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དོན་དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཁོང་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཛད་ནས། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་འཛིན་པར་མཛད་པས་ན་དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ།། དེ་ནི་ཕན་པའོ།།

สมนฺตจกฺขุนฺติ [Pg.67] เอตฺถ จกฺขุ นาม พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ญาณ จกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจวิธํ โหติ. ตตฺถ อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโตติ อิทํ พุทฺธจกฺขุ นาม. วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุนฺติ อิทํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺต ยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺขุ นาม. จกฺขุํ อุทปาทีติ อิทํ ญาณจกฺขุ นาม. สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณนฺติ อิทํ สมนฺตจกฺขุ นาม. อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนาติ อิทํ ทิพฺพจกฺขุ นาม. อิธ ปน สมนฺตจกฺขุ อธิปฺเปตํ. ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. สมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ จกฺขติ ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญุตญาณํ. จกฺขธาตุ อุ. เตน วุตฺตํ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณ’’นฺติ. สมนฺตจกฺขุ อสฺส อตฺถีติ สมนฺตจกฺขุ, พุทฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค –

"ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་" (samantacakkhu) ཞེས་པ་ལ། འདིར་སྤྱན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ (buddhacakkhu)། ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ (dhammacakkhu)། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ (ñāṇacakkhu)། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ (samantacakkhu)། ལྷའི་སྤྱན་ (dibbacakkhu) ཞེས་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ།། དེ་ལས་ "དགེ་སློང་དག་ ངས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན་མཐོང་ངོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "རྡུལ་མེད་ཅིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལམ་འོག་མ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "སྤྱན་སྐྱེས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "དགེ་སློང་དག་ ངས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་ངོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷའི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ལ་དགོངས་སོ།། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་སྒྲ་བཤད་ནི། ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གཟིགས་པས་ན་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཙཀྑུ་ (cakkhu) ཡི་རྩ་བ་ནི་ཙཀྑ་ (cakkh) ཡིན་ཞིང་། རྐྱེན་ནི་ཨུ་ (u) འོ།། དེའི་ཕྱིར་མཧཱ་ནིདྡེས་ལས། "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ཉིད་སོར་མོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལམ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ།

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ.

"འདི་ན་ཁོང་གིས་མ་གཟིགས་པའི་ཆོས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད།། ཤེས་པར་བྱ་བ་ལས་མ་མཁྱེན་པ་དང་མ་རྟོགས་པའང་མེད།། ཤེས་བྱར་གྱུར་པ་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་མངའ་བའོ།།"

ตสฺสตฺโถ. ตสฺส ตถาคตสฺส อทฺทิฏฺฐํ อปสฺสนฺตํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อิธโลเก น อตฺถิ. อโถ อวิญฺญาตํ อวิทิตํ อปากฏํ วา อชานิตพฺพํ ธมฺมชาตํ น อตฺถิ. เนยฺยํ ญาตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ. สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เตน ตสฺมา ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ นามาติ. ตํ สมนฺตจกฺขุํ.

དེའི་དོན་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེས་མ་གཟིགས་པའམ་མ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མེད། ཡང་ན་མ་མཁྱེན་པའམ་མ་རྟོགས་པ། ཡང་ན་གསལ་པོ་མ་བྱུང་བའི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་གང་ཡང་མེད། ཤེས་བྱ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་དེ་ལའོ།།

ปณมามิ ตํมิตนฺติ เอตฺถ ปณมามิ ตํ อมิตนฺติ ปทจฺเฉโท. อมิตํ ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อมิตนฺติ อปริเมยฺยํ ญาเณน อปริจฺฉินฺนํ วา, สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุณวนฺตํ. อมิตพฺพํ ญาเณน อปริจฺฉินฺทิตพฺพนฺติ วา อมิตํ, สีลาทิคุณํ. นปุพฺพ มาธาตุ ปริมาเณ ต. ตํ อสฺส อตฺถีติ [Pg.68] อมิโต, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานีติ วาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวเมว พุทฺธสฺส น สุกรํ สีลาทิคุณสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกํ สีลคุณํ, เอตฺตโก สมาธิคุโณ, เอตฺตกา ปญฺญาคุณาติอาทินาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาคุณกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เตนวุตฺตํ อปทานปาฬิยํ –

"ཕྱག་འཚལ་ལོ་དེ་ལ་ཚད་མེད་" (paṇamāmi taṃmitanti) ཞེས་པ་འདིར་ "ཕྱག་འཚལ་ལོ་" (paṇamāmi)། "དེ་ལ་" (taṃ)། "ཚད་མེད་པ་" (amitaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། "ཚད་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་" ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེ་ལས་ "ཚད་མེད་པ་" (amita) ཞེས་པ་ནི་ཚད་གཟུང་དུ་མེད་པའམ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་དཔག་ཏུ་མེད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཚད་གཟུང་དུ་མེད་པ་ནི་ཚད་མེད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ།། དགག་སྒྲ་ "ན་" (na) སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་། "མཱ་" (mā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཚད་འཇལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། "ཏ་" (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཚད་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ། ཆུའི་ཚད་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་བརྒྱའོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་སྟོང་ངོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་འབུམ་མོ་ཞེས་གྲངས་སུ་བགྲང་བར་མི་ནུས་པ་ལྟར། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་དང་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སོགས་སུ་བགྲང་བར་མི་ནུས་སོ།། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་དང་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ཁོ་ནའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཨཔདཱནལས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ།

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตาน’’นฺติ จ.

"སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་ན།། གལ་ཏེ་བསྐལ་པར་ཆོས་གཞན་མ་གསུངས་པར་བརྗོད་ཀྱང་།། དུས་ཡུན་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་བསྐལ་པ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བསྔགས་པ་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་དང་།

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ จ.

"དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་མཚན་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཡིན།། ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཚན་བཏགས་པ་ནི་མཚན་སྟོང་ཕྲག་ལས་ཀྱང་ལྷག་གོ།" ཞེས་སོ།།

เตน พุทฺธํ อมิตนฺติ โถเมตีติ.

དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་ "ཚད་མེད་པ་" ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยาลยํ มหากรุณาย เมตฺตาย อาธารํ. สพฺพธิ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว, ทุกฺกรํ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ กรํ กโรนฺตํ, ภวณฺณวาติกฺกมํ ติภวสงฺขาตสมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ, อคฺคตํ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ, คตํ ปตฺตํ, ติโลกนาถํ กามรูป อรูปสงฺขาตสฺส ติโลกสฺส ปฏิสรณํ, สุสมาหิตํ สุนฺทร สมาธิวนฺตํ, หิตํ สพฺพสตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ อตฺถธารณํ, สมนฺตจกฺขุํ ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, อมิตํ อปริเมยฺยํ สีลาทิคุณวนฺตํ, ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามิ วนฺทามีติ.

འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། སྙིང་རྗེའི་གནས་ཏེ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། ཐམས་ཅད་དུ་སྟེ་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ། དཀའ་བ་སྟེ་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་སྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མཛད་པ། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་སྟེ། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བ། མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པའམ་ཐོབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ། འདོད་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཁམས། གཟུགས་མེད་ཁམས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ། ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། བཟང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཕན་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དོན་འཛིན་པར་མཛད་པ། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་མངའ་བ་སྟེ། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། ཚད་མེད་པ་སྟེ། དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཕྱག་བགྱིའོ།།

อฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๙.

༩.

ตหึ [Pg.69] ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ;

นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ.

"སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་བསགས་ནས།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་ཤིང་གཤེགས་པ།། མི་དང་མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་སུ་གྱུར་པའི་སྲིད་པ་མངའ་བ།། ང་རྒྱལ་དང་བྲལ་ཞིང་རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་མངའ་བ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།"

๙. เอวํ อฏฺฐมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปารมิสญฺจยํ จยนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํจยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ชตชร คเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สพฺพปาทาทฺยนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

༩. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་" ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་ནས། "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ཛ་-ཏ་-ཛ་-ར་ (ja-ta-ja-ra) ཡི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚོགས་དང་ལྡན་ཞིང་། ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་པ་དང་། རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མཐའ་ཟུང་ལྡན་ (yamaka) དུ་ཡོད་པའི་ ཝཾསཊྛ་ (vaṃsaṭṭha) ཡི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ཝུཏྟོདཡ་ (Vuttodaya) ལས། "ཛ་དང་ཏ་དང་ཛ་དང་ར་རྣམས་ནི་ཝཾསཊྛ་ཡིན་པར་བཤད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།།

ตตฺถ ตหึ ตหินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อตฺตภาเว วา, พุทฺธวรํ ปณิธานโต ปฏฺฐาย เตสุ เตสุ ภเวสุ อตฺตภาเวสุ วาติ อตฺโถ. ปารมิสญฺจยนฺติ ทานาทิปา รมีนํ สมูหํ. เอตฺถ จ ปารมี นาม ทานสีลเนกฺขมฺมปญฺญา วีริย ขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาวเสน ทสวิธา โหติ. วุตฺตญฺจ พุทฺธวํเส –

དེ་ལས་ "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་" (tahiṃ tahiṃ) ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་དེ་དང་དེའམ་ལུས་དེ་དང་དེ་ལའོ།། སངས་རྒྱས་མཆོག་གི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལུས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་" (pāramisañcaya) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སོ།། འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས། ངེས་འབྱུང་། ཤེས་རབ། བརྩོན་འགྲུས། བཟོད་པ། བདེན་པ། ལྷག་པར་གནས་པ། བྱམས་པ། བཏང་སྙོམས་ཏེ་རྣམ་པ་བཅུ་ཡོད་དོ།། དེ་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ (Buddhavaṃsa) ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ།

‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขาติ เต ทสา’’ติ.

"སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ངེས་འབྱུང་དང་།། ཤེས་རབ་དང་ལྔ་པ་བརྩོན་འགྲུས་དང་།། བཟོད་པ་དང་བདེན་པ་དང་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་།། བྱམས་པ་དང་བཏང་སྙོམས་ཏེ་བཅུ་པོ་དག་གོ།" ཞེས་སོ།།

อยํ ปน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ. ทานสีลาทิคุณ วิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย มหาโพธิสตฺโต ปรโม. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ วา ปารมี, ทานาทิ กฺริยาว ลพฺภติ. สนฺตกภาวกมฺมตทฺธิเต ณปจฺจโย. อิตฺถิลิงฺคโชตก อีปจฺจโย จ. อถ วา ทานาทีนิ ปูเรตีติ ปรโม. ทานาทิคุณานํ ปูรโก ปาลโก จ โพธิสตฺโต. ปูรธาตุ อมปจฺจโย. ปเร สตฺเต มวติ อตฺตนิ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ วา ปรโม, โพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มุธาตุ พนฺธเน กฺวิ. ปรํ อติเรกํ มชฺชติ กิเลสมลโตติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท [Pg.70] มชฺชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกตฺโถ. ปรํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ วิเสเสน มยติ คจฺฉตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มยธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. ปร สทฺโท เสฏฺฐตฺโถ. ปรํ โลกํ ปมาณภูเตน ญาณ วิเสเสน อิธโลกมิว มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท มุนธาตุ ปริจฺฉินฺทเน กฺวิ. ปรํ อติ วิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ ปกฺขิปเน กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกวาจโก. ปรํ อตฺตภูตธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ วา ปรโม, มหาโพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ หึสายํ กฺวิ. ปรสทฺโท อญฺญวาจโก, ปฏิปกฺขวาจโก วา. ปรมสฺส อยนฺติอาทินา วุตฺตนเยน ปารมีติ. อปิ จ ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌตีติ ปารมี, มหาโพธิ สตฺโต. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. ปารสทฺทูปปท มชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. อี จ. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มชฺชติ โสเธตีติ วา ปารมี, เหตุกตฺตุสาธโนยํ.

འདི་ནི་ "པཱ་ར་མཱི་" (pāramī - ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་དོ།། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ "པ་ར་མ་" (parama - མཆོག་) ཡིན་ནོ།། ཁོང་གི་རང་བཞིན་ནམ་བྱ་བ་ནི་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ནི་ཡོད་པ་དང་། དངོས་པོ། ལས་ཀྱི་ཏདྡྷི་ཏ་ (taddhita) ཡི་རྐྱེན་ "ཎ་" (ṇa) ཡིན་ནོ།། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་རྐྱེན་ "ཨཱི་" (ī) ཡང་ཡོད་དོ།། ཡང་ན། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" (parama) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱོང་བར་མཛད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ།། པཱུ་ར་ (pūr) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ལ་ "ཨ་མ་" (ama) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་རང་ཉིད་ལ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མུ་ (mu) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཆིང་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་ལྷག་པར་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མཛྫ་ (majj) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མ་ཡ་ (may) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ཚད་མར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་འདི་བཞིན་དུ་རྟོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མུ་ན་ (mun) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ལྷག་པར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་འཇོག་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཇོག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པར་བརྗོད་པའོ།། ཡང་ན། རང་གི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ལས་གཞན་པའམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཇག་ཚོགས་འཇོམས་པས་ན་ "པ་ར་མ་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཚེ་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་ནམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བརྗོད་པའོ།། པ་ར་མ་ (parama) ཡི་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་སྒྲུབ་པའོ།། པཱ་ར་ (pāra) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མཛྫ་ (majj) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) དང་། ཨཱི་ (ī) ཡང་ཡོད་དོ།། ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། འདི་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ།།

ปาเรนิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชตีติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ สตฺเต จ มาเยติ คเมติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปารมี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปารมี. มิธาตุ ปกฺขิปเน อี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺตานํ มินาติ หึสตีติ วา ปารมี, มหาโพธิสตฺโต. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ ทานาทิกฺริยา ปารมีติ. อิมินา วุตฺตนเยน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. กิญฺจาปิ ปน ปารมีสทฺทสฺส นิพฺพจนํ สงฺเขเปน วุตฺตํ. โสตูนํ ปน นิรุตฺตินยโกสลฺลตฺถํ วิตฺถาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཆིང་བའམ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་ཞིང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཇོག་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཇོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། རྐྱེན་ནི་ཨཱི་ (ī) འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། ཁོང་གི་རང་བཞིན་ནམ་བྱ་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་སྟེ། "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་བྱའོ།། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་འདི་དག་གིས་ "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ཤེས་པར་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཉན་པ་པོ་རྣམས་སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་ལ་མཁས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།།

สา ปน ทสปารมี, ทสอุปปารมี, ทสปรมตฺถปารมี จาติ ติวิธา โหติ. ตตฺถ สวิญฺญาณาวิญฺญาณกํ ธนํ ปริจฺจาคํ กตฺวา [Pg.71] ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสปารมิโย นาม. หตฺถ ปาท กณฺณ นาสาทิองฺคปจฺจงฺคปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสอุปปารมิโย นาม. ชีวิตินฺทฺริยปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทส ปรมตฺถปารมิโย นามาติ. ทานาทิปารมีนํ ปน อตฺโถ จริยปิฏกอฏฺฐกถาทีสุ คเหตพฺโพ. อวยวํ สงฺคหวเสน จยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สญฺจโย, สํปุพฺพ จิธาตุ คติยํ ณ. สญฺจิโนติ อวยวนฺติ วา สญฺจโย, สมูโห. ปารมีนํ สญฺจโย สมูโหติ ปารมิสญฺจโย, ตํ ปารมิสญฺจยํ. ตํ ปน จยนฺติ เอตสฺส กมฺมํ. จยนฺติ อุปจิตํ, ปริสมฺภูตนฺติ อตฺโถ. จยติ อุปจินาตีติ จโย, จิยิตฺถ อุปจิยิตฺถาติ วา จโย, พุทฺโธ. จิธาตุ อุปจเย ณ. ตํ จยํ. สพฺภิคตนฺติ สมฺพนฺโธ.

ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་ནོར་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་བླང་བར་བྱའོ། ཆ་ཤས་རྣམས་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསོག་པའམ། འགྲོ་བའམ། འཇུག་པས་ན་བསགས་པ་ (sañcayo) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ saṃ-དང་བཅས་པའི་ ci-སྐད་དོད་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ཆ་ཤས་རྣམས་གསོག་པས་ན་བསགས་པ་སྟེ་ཚོགས་པའོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསགས་པ་འམ་ཚོགས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ (pāramisañcayo) སྟེ། དེ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ལའོ། དེ་ཡང་ caya (བསགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་འདིའི་ལས་སོ། caya ཞེས་པ་ནི་བསགས་པའམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་ཏོ། གསོག་པའམ། ཉེ་བར་གསོག་པས་ན་ cayo (བསགས་པ་) སྟེ། ཡང་ན་བསགས་ཟིན་པའམ་ཉེ་བར་བསགས་ཟིན་པས་ན་ cayo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ci-རྩ་བ་ནི་ཉེ་བར་གསོག་པའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། དེ་ནི་ caya (བསགས་པ་) ལའོ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་ (sabbhigataṃ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།

ตตฺถ สพฺภีติ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ. ราคาทิกิเลเส สเมนฺติ อุปสเมนฺตีติ สนฺตา, สปฺปุริสา. สมุธาตุ อุปสเมต, อนฺตปจฺจโย วา. สนฺเตหีติ วตฺตพฺเพ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหา ภิมฺหิวาติ สุตฺเตน หิวิภตฺติยา ภิการํ สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเตติ สุตฺเตน ภกาเร ปเร สนฺตสทฺทสฺส สการํ กตฺวา อนฺเต จ พการาคมํ กตฺวา สพฺภีติ วุตฺตํ. เตหิ สพฺภิ. ตํ ปน คตนฺติ เอตสฺส อวุตฺตกตฺตา. คตนฺติ อุปคมิตพฺพํ. ตญฺหิ เทวมนุสฺเสหิ คมิยติ อุปคมิยติ อุปสงฺกมิยตีติ คโตติ วุจฺจติ. ตํ พุทฺธํ อตฺถกาเมหิ สปฺปุริเสหิ เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิอนนฺตคุณิกตฺตา สรณนฺติ อภิมานา ปยิรุปาสิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ. สุขปฺปทํ ปทํ คตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สุขปฺปทนฺติ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ. สุขนํ สุขํ, ตสฺส ปชฺชติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ สุขปฺปทํ, นิพฺพานํ. ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปชฺชิยติ คมิยตีติ ปทนฺติ วุจฺจติ. คตนฺติ อคมินฺติ คโต, พุทฺโธ. ทุกฺขาทิอสมฺมิสฺสสฺส เอกนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสน อปาปุณินฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ.

དེ་ལ་ sabbhi ཞེས་པ་ནི་ཞི་བ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་པའམ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཞི་བ་ (santā) སྟེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། samu-རྩ་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཡང་ན་ anta-རྐྱེན་ནོ། santehi ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། 'smāhismiṃnaṃ mhā bhimhi' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ hi-རྣམ་དབྱེ་ལ་ bhi-རུ་བསྒྱུར་ཞིང་། 'so bhe bo cante' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ bha-ཡིག་གི་རྗེས་སུ་ sant-སྒྲ་ལ་ sa-ཡིག་ཏུ་བྱས་ཤིང་། མཐའ་རུ་ ba-ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་ནས་ sabbhi ཞེས་བརྗོད་དོ། དེ་དག་གིས་ནི་ sabbhi འོ། དེ་ཡང་ gata (བསྟེན་པའམ་སོང་བ) ཞེས་པ་ནི་འདིའི་མ་བརྗོད་པའི་བྱེད་པ་པོའོ། gata ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་བའོ། དེ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའམ། ཉེ་བར་བསྟེན་པའམ། ཉེ་བར་བཅར་བར་བྱེད་པས་ན་ gata (བགྲོད་པའམ་བསྟེན་པ) ཞེས་བྱའོ། དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དང་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་མཐའ་ཡས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པའི་བསམ་པས་བསྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ gata (བསྟེན་པ) ལའོ། བདེ་བ་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གཤེགས་པ་ (sukhappadaṃ padaṃ gataṃ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། དེ་ལ་ sukhappada ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། བདེ་བ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་སྟེ། དེ་འདིར་འཇུག་པའམ་གནས་པས་ན་ sukhappada སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། pada ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པའམ་བགྲོད་པས་ན་ pada (གནས་སམ་གོ་འཕང་) ཞེས་བྱའོ། gata ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་པས་ན་ gata སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་དང་མ་འདྲེས་པའི་གཅིག་ཏུ་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་མཛད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ gata (གཤེགས་པ) ལའོ།

นรานรานนฺติ [Pg.72] นรอนรานนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสเทวานนฺติ อตฺโถ. ปพฺพชฺชาทิเสฏฺฐภาวํ นรติ เนตีติ นโร, นรียติ สเกน กมฺเมน นิยตีติ วา นโร, มนุสฺโส, สตฺโต วา. นรธาตุ นยเน อ. น นโร อนโร, เทโว. นโร จ อนโร จ นรานโร, เตสํ นรานรานํ. ตํ ปน สุขสมฺภวนฺติ ปเท สมฺพนฺโธ.

narānarānaṃ ཞེས་པ་ནི་ nara-anarānaṃ ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་ naro (མི) འམ། ཡང་ན་རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་ naro སྟེ་མིའམ་སེམས་ཅན་ནོ། nara-རྩ་བ་ནི་འཁྲིད་པའི་དོན་ལ་ a-རྐྱེན་ནོ། མི་མ་ཡིན་པ་ནི་ anaro སྟེ་ལྷའོ། མི་དང་མི་མ་ཡིན་པ་ནི་ narānaro སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་ narānarānaṃ མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱིའོ། དེ་ཡང་ sukhasambhava (བདེ་བའི་འབྱུང་གནས) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་འབྲེལ་ལོ།

สุขสมฺภวนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ. ติวิธสุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา. สุขยตีติ สุขํ. ติวิธสุขํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพขนุธาตุ อวธารเณ อ. สมฺภวติ สุขสงฺขาตํ ผลํ อเนน ปุญฺเญนาติ สมฺภวํ, ปุญฺญกรณํ. สํปุพฺพภูธาตุ สตฺตายํณ. สุขสฺส สมฺภวํ สุขสมฺภวํ, ตํ ปน ภวนฺติปเท กมฺมํ. ภวนฺติ นิพฺพตฺเตนฺตํ. ตํ สุขสมฺภวํ ภาเวติ นิพฺพตฺเตตีติ ภโว, พุทฺโธ. ตํ ภวํ. โส หิ มหากรุณาปุพฺพงฺคมาย ธมฺมเทสนาย เทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส ลภนการณภูตํ ทานสีลภาวนาสงฺขาตํ ปุญฺญํ กาเรติ, ตสฺมา ภควโต นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวนฺติ โถเมตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

sukhasambhava ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུའོ། ཡང་ན་བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་ sukha (བདེ་བ) སྟེ། བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ sukha (བདེ་བ) འོ། སྔོན་འཇུག་ su-དང་བཅས་པའི་ khanu-རྩ་བ་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དོན་ལ་ a-རྐྱེན་ནོ། བསོད་ནམས་འདིས་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན་ sambhava (འབྱུང་བ) སྟེ་བསོད་ནམས་བྱེད་པའོ། སྔོན་འཇུག་ saṃ-དང་བཅས་པའི་ bhū-རྩ་བ་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་ནི་ sukhasambhava སྟེ། དེ་ཡང་ bhava (སྐྱེད་པར་བྱེད་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ། bhava ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་དེ་ཉིད་སྒོམ་པར་བྱེད་པའམ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་ bhavo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ནི་ bhava (སྐྱེད་པར་བྱེད་པ) ལའོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་བྱེད་དུ་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་ལ་བསྟོད་དོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།

นมานมานนฺติ ปทสฺส นเม อนมานนฺติ ปทจฺเฉโท. นเมติ อหํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา เอการาเทโสติ เวทิตพฺโพ. อนมานนฺติ อนเมนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อนาทรานนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ควนฺติเอตสฺส วิเสสนํ. ควนฺติ โคณสทิสานํ พาลานํ. ควนฺติ หิ ฉฏฺฐีพหุวจนนฺตนามปทํ. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเสติ สุตฺเต สมภินิวิฏฺเฐน จคฺคหเณน นํวจนสฺส อํ อาเทสญฺจ โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. คจฺฉนฺตีติ คาโว, โคณา. คาโว วิยาติ คาโว, เตสํ ควํ พาลานํ. ตํ ปน ชินปุงฺควนฺติปเท ฉฏฺฐีกมฺมํ. ชินปุงฺควนฺติ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ปุงฺคว สทฺโท [Pg.73] กมฺมธารยสมาเส เสฏฺฐตฺถวาจโก. มุนิปุงฺคโวติอาทีสุ วิย. วุตฺตญฺจ อมรโกเส –

namānamānaṃ ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ name anamānaṃ ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། name ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ mi-རྣམ་དབྱེ་ལ་ e-ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བར་རིག་པར་བྱའོ། anamānaṃ ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་མི་འཚལ་བ་དང་། མི་འདུད་པ། མ་གུས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ཡང་ gavaṃ (བ་ལང་ལྟ་བུ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའོ། gavaṃ ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། gavaṃ ཞེས་པ་ནི་དྲུག་པའི་མང་ཚིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་མིང་གི་ཚིག་གོ། དེ་ནས་ 'namaṃ patimhālutte ca samāse' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ ca-ཡིག་བཟུང་བས་ naṃ-ཚིག་ལ་ aṃ-དུ་བསྒྱུར་ཞིང་། go-ཞེས་པའི་ o-ཡིག་ལ་ ava-རུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ gāvo སྟེ་བ་ལང་རྣམས་སོ། བ་ལང་དང་འདྲ་བས་ན་ gāvo སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་ gavaṃ སྟེ་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། དེ་ཡང་ jinapuṅgava (རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དྲུག་པའི་ལས་ོ། jinapuṅgava ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། འདིར་ puṅgava ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ནང་གཙོ་བོའམ་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ (munipuṅgavo) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། འཆི་མེད་མཛོད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘อุตฺตรสฺมึ ปเท พฺยคฺฆ, ปุงฺคโวสภกุญฺชรา;

สีหสทฺทูลนาคาทฺยา, ปุเม เสฏฺฐตฺถโคจรา’’ติ.

“ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་སྟག་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་རྒོད། གླང་པོ་ཆེ། སེང་གེ། གཟིག ཀླུ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་མཆོག་གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ།”

ตสฺสตฺโถ. กมฺมธารยสมาเส อุตฺตรปเท วตฺตมานา พฺยคฺฆปุงฺคโวสภกุญฺชรา พฺยคฺฆปุงฺควอุสภกุญฺชรสทฺทา จ สีห สทฺทูลนาคาทฺยา สีห สทฺทูล นาคาสทฺทา จ ปุเม เสฏฺฐตฺถ วาจกาติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. โค วิย พุทฺธคุเณ อชานนฺเต อนมนฺเต อญฺญทิฏฺฐิเก พาเล ชินาติ อชินีติ วา ชิโน. ปกฏฺฐภาวํ ปธานภาวํ วา อุทฺธํ คจฺฉตีติ ปุงฺคโว. ปอุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ อวปจฺจโย. นิคฺคหิตา คโม. ตสฺส กวคฺคนฺตํ ธาตฺวนฺตโลปญฺจ ยทาทินา กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ชิโน จ โส ปุงฺคโว จาติ ชินปุงฺคโว, พุทฺโธ. โส ปน คุนฺนํ วิย พุทฺธานํ สีลาทิเก อปฺปเมยฺยคุเณ อชานนฺตานํ อนมนฺตานํ อคารวนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อญฺญ ทิฏฺฐิคติกานํ พาลานํ อสตฺเถน ปารมีปุญฺญเตเชน อชินีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ชินปุงฺควนฺติ.

དེའི་དོན་ནི། ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་ཡོད་པའི་ byaggha (སྟག)། puṅgava (ཁྱུ་མཆོག)། usabha (གླང་རྒོད)། kuñjara (གླང་པོ་ཆེ) ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དང་། sīha (སེང་གེ)། saddūla (གཟིག)། nāga (ཀླུའམ་གླང་པོ) ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་རྣམས་སོ། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། བ་ལང་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མི་ཤེས་ཤིང་། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། ལྟ་བ་གཞན་པ་ཅན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཟིན་པས་ན་ jino (རྒྱལ་བ) འོ། མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ puṅgavo (ཁྱུ་མཆོག) འོ། སྔོན་འཇུག་ pa-དང་བཅས་པའི་ gamu-རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ava-རྐྱེན་ནོ། རྗེས་སུ་ང་རོ་ལས་ g-ཡིག་འབྱུང་ངོ། དེའི་ ka-སྡེའི་མཐའ་དང་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། རྒྱལ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཁྱུ་མཆོག་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ jinapuṅgavo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ཡང་བ་ལང་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཚད་མེད་པ་མི་ཤེས་པ་དང་། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། མ་གུས་པ། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། ལྟ་བ་གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ལ། མཚོན་ཆ་མེད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ལོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ jinapuṅgava (རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག) ལའོ།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ตหึ ตหึ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว, อตฺตภาเว วา, ปารมิสญฺจยํ ทานาทิปารมีนํ สมูหํ, จยํ อุปจิตํ ปริสมฺภูตํ, สพฺภิ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ, คตํ อุปคมิตพฺพํ ปยิรุปาสิตพฺพํ, สุขปฺปทํ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐาน ภูตํ, ปทํ นิพฺพานํ คตํ ปตฺตํ อคมึ, นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ, สุขสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ ติวิธ สุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ, อนมานํ อนมนฺตานํ อนาทรานํ อวนฺทนฺตานํ วา, ควํ โคณสทิสานํ พาลานํ ชินปุงฺควํ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་དག་གམ། ལུས་དེ་དང་དེ་དག་ལ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་པ། བསགས་པ་སྟེ་ཉེ་བར་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞི་བ་རྣམས་ཀྱིས། བསྟེན་པ་སྟེ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞིང་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བ། བདེ་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། གནས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཤེགས་པ་སྟེ་ཐོབ་པར་མཛད་པ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུའམ། བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སྐྱེད་པར་མཛད་པ། ཕྱག་མི་འཚལ་བ་སྟེ་ཕྱག་མི་འཚལ་བ་དང་། མ་གུས་པའམ། མི་འདུད་པ་རྣམས་ཀྱི། བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི། རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་སྟེ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

นวมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།

๑๐.

༡༠.

มคฺคงฺคนาวํ [Pg.74] มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก;

อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม.

ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གྲུ་གཟིངས་ལ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་གྱིས།། བརྩོན་འགྲུས་སྐྱ་བ་ཡེ་ཤེས་ལག །བཟུང་ནས་གང་ཞིག་ཞུགས་པ་དེས།། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས། །སྐྱེ་བོ་མང་པོ་བསྒྲལ་མཛད་པ།། སྡིག་པ་སེལ་བའི་སངས་རྒྱས་དེར། །བདག་གིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๑๐. เอวํ นวมคาถาย พุทฺธํ นตฺวา อิทานิ พหู สตฺเต ติภวสงฺขาตา สํสารสมุทฺทโต ตาเรนฺเตน คุเณน จ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปหาเนน คุเณน จ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม มคฺคงฺคนาวนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตต ชร คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา อินฺทวํส คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘สายินฺทวํสา ขลุ ยตฺถ ตา ชรา’’ติ.

༡༠. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སེམས་ཅན་མང་པོ་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་བགྲང་བའི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'maggaṅganāvaṃ' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ta-ta-ja-ra ཡི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དབང་པོའི་རིགས་ (Indavaṃsa) ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ (Vuttodaya) ལས་ཀྱང་། 'གང་ལ་ ta-ta-ja-ra ཡོད་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་དབང་པོའི་རིགས་ཞེས་བྱའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ།

ตสฺสตฺโถ. ยตฺถ ยสฺสํ คาถายํ ตา ตคณทฺวยญฺจ ชรา ชคณ รคณา จ เจ สิยุํ, สา คาถา ขลุ เอกนฺตํ อินฺทวํสคาถา นามาติ.

དེའི་དོན་ནི། གང་ལ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གང་གི་ནང་དུ། tā སྟེ་ ta-སྡེ་གཉིས་དང་། jarā སྟེ་ ja-སྡེ་དང་ ra-སྡེ་རྣམས་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་གཅིག་ཏུ་དབང་པོའི་རིགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་པའོ།

ตตฺถ โย มุนิทกฺขนาวิโกติ สมฺพนฺโธ. โย พุทฺธ สงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโกติ อตฺโถ. ตตฺถ มุนีติ อุโภ โลเก มุนาติ ชานาตีติ มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. อสฺสถฺยตฺเถ อิปจฺจโย. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาเต วณฺณปถชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. กาย โมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตเรน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล มุนีติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนีติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺตเสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. อิธ ปน มุนิมุนิ อธิปฺเปโต.

དེ་ལ་ 'yo munidakkhanāviko' (གང་ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། གང་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་ muni (ཐུབ་པ) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ muni སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། muna-རྩ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དོན་ལ་ i-རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ mona ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ muni སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ i-རྐྱེན་ནོ། སྐྱེས་རབས་ཚོགས་གཅིག་མ་ལས་ཚོང་ལམ་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Vaṇṇapatha-jātaka-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'muni ཞེས་པ་ནི་ mona སྟེ་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པ་གང་རུང་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ muni ཞེས་བྱའོ། དེ་ཡང་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་སྟེ་དུ་མ་ཡོད་དོ། དེ་ལ་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་བསྟན་པ་རིག་པའི་ཁྱིམ་པའོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་སློབ་པ་བདུན་ནོ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་སོ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ཉིད་དགོངས་པའོ།

ทกฺโขติ [Pg.75] เฉโก. สมุทฺทตรเณ ทกฺขติ กุสลตฺตํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, นาวิโก. ทกฺขธาตุ คติยํ อ. อถ วา ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, โยโกจิ กุสโล ปุคฺคโล. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทกฺโข วิยาติ ทกฺโข, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ สตฺตานํ สํสารสมุทฺทโต อุทฺธารณสฺส การณํ ทกฺขติ ปริจฺฉินฺทติ ญาเณนาติ ทกฺโขติ วุจฺจติ. นาวิโกติ สมุทฺทตีรํ นาวาย ตรตีติ นาวิโก, นาวาเชฏฺฐโก. ตรติตทฺธิเต ณิโก. นาวิโก วิยาติ นาวิโก, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ นิพฺพานํ ปารํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ตรตีติ นาวิโกติ วุจฺจติ. ทกฺโข นาวิโก ทกฺขนาวิโก, มุนิ จ โส ทกฺขนาวิโกจาติ มุนิทกฺขนาวิโก, กมฺมธารยสมาโสยํ. อถ วา ทกฺขนาวิโก วิย ทกฺโข มุนีติ มุนิทกฺขนาวิโก, พุทฺโธ. อุปมากมฺมธารยสมาโสยํ. ยถา หิ สมุทฺทตรเณ เฉโก นาวิโก มนุสฺเส สมุทฺทปารํ เนติ, เอวํ พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺเต นิพฺพานปารํ เนตีติ วุตฺตํ โหติ.

“དཀྵོ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའོ། །རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བ་ལ་མཁས་པར་འགྱུར་བས་“དཀྵོ་”སྟེ་གྲུ་པའོ། །“དཀྵ་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བྱེད་ལ་མི་ལོ་བར་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་“དཀྵོ་”སྟེ། མཁས་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“དཀྵ་”དབྱིངས་ནི་མྱུར་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །མཁས་པ་དང་མཚུངས་པས་“དཀྵོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །ངེས་པའི་དོན་དུ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་“དཀྵོ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུ་ཡིས་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་གྲུ་པ་སྟེ་གྲུ་དཔོན་ནོ། །“ཏ་ར་ཏི་”ཞེས་པའི་ཀུན་བཤད་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་“ཎི་ཀ་”ཡིན་ནོ། །གྲུ་པ་དང་མཚུངས་པས་“ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །ངེས་པའི་དོན་དུ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་གྲུ་ཡིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་“ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་བྱའོ། །མཁས་པའི་གྲུ་པ་ནི་“དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ། ཐུབ་པ་དེ་ཉིད་མཁས་པའི་གྲུ་པ་ཡང་ཡིན་པས་“མུ་ནི་དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། མཁས་པའི་གྲུ་པ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པ་མཁས་པ་ནི་“མུ་ནི་དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ནི་དཔེའི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན། རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བ་ལ་མཁས་པའི་གྲུ་པས་མི་རྣམས་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།།

มคฺคงฺคนาวํ อารุยฺหาติ สมฺพนฺโธ. มคฺคงฺคนาวนฺติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตํ นาวํ. อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวาติ อตฺโถ. กิเลเส มาเรนฺโต อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ มคฺโค. มารสทฺทูปปท คมุธาตุ กฺวิ. มาเรนฺต โคติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน มคฺโคติ วุตฺตํ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค. เอกนฺตโต ชาติ ชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค, จตุมคฺโค. วุตฺตญฺหิ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนียฏฺเฐน จา’’ติ. องฺคติ คจฺฉติ ผลนิพฺพานํ เอเตนาติ องฺคํ. อคิธาตุ คมเน อ. มคฺคสฺส องฺคํ การณนฺติ มคฺคงฺคํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺต สมฺมาอาชีว สมฺมาวายาม [Pg.76] สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิวเสน อฏฺฐมคฺคงฺคํ ลพฺภติ. นุยติ ถวียตีติ นาวา. นุธาตุ ถวิยํ อโว. อถ วา โอรโต ปารํ เนตีติ นาวา, ภารํ นยนฺติ เอตายาติ วา นาวา. นิธาตุ นยเน อโว. มคฺคงฺคสงฺขาตา นาวา มคฺคงฺคนาวา. อถ วา นาวา วิย มคฺคงฺคนฺติ มคฺคงฺค นาวา. ยถา หิ นาวา อตฺตนิ อารุฬฺเห มนุสฺเส สมุทฺท นทีปารํ เนติ, เอวํ อฏฺฐมคฺคงฺคธมฺมา อตฺตานํ ปฏิปชฺชนฺเต นิพฺพาน ปารํ เนนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มคฺคงฺคนาวํ.

“མགྒངྒ་ནཱ་བཾ་ ཨཱ་རུ་ཡ྄ཧ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། “མགྒངྒ་ནཱ་བཾ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ལའོ། །“ཨཱ་རུ་ཡ྄ཧ་”ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ནས་སམ་བཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསོད་ཅིང་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །“མཱ་ར་”སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་“གམུ་”དབྱིངས་ལ་“ཀྭི་”རྐྱེན་ནོ། །“མཱ་རེན་ཏོ་ གོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་“མགྒོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་ཞིང་སྒྲུབ་པས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །“མགྒ་”དབྱིངས་ནི་འཚོལ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །གཏན་དུ་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། བཙལ་བར་བྱ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“མགྒོ་”སྟེ། ལམ་བཞིའོ། །འདི་ལྟར་“ལམ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ཤེ་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་འབྲས་བུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བས་“ཨངྒཾ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨ་གི་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གམ་རྒྱུ་ནི་“མགྒངྒཾ་”སྟེ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ། ཡང་དག་པའི་ངག །ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཐོབ་པའོ། །བསྟོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནུ་”དབྱིངས་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་བོ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཚུར་རོལ་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་ཁུར་འཁྱེར་བས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནི་”དབྱིངས་ནི་འཁྱེར་བའམ་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་བོ་”རྐྱེན་ནོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ཏུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ནི་“མགྒངྒ་ནཱ་བཱ་”འོ། །ཡང་ན། གྲུ་ལྟ་བུའི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ནི་“མགྒངྒ་ནཱ་བཱ་”འོ། །དཔེར་ན། གྲུ་ནི་རང་ལ་ཞུགས་པའི་མི་རྣམས་རྒྱ་མཚོ་དང་ཆུ་བོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རང་ལ་ཉམས་སུ་ལེན་པ་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་དེ་ལའོ།།

อีหาผิยนฺติ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ. วุตฺตญฺหิ สุตฺตนิ ปาตอฏฺฐกถายํ ‘‘ผิเยนาติ ทพฺพิสารเกนา’’ติ. อีหติ อารพฺภตีติ อีหา. อีหติ วายมติ เจตยติ เอเตนาติ วา อีหา, วีริยํ. สทฺทนีติยํ ปน ‘‘อีห เจตาย’’นฺติ วุตฺตํ. ผาติ วฑฺเฒติ อุทกํ เอเตนาติ ผิยํ. ผาธาตุ วฑฺฒิยํ อิโย. ผาติ ฆฏฺเฏติ อุทกนฺติ วา ผิยํ. อถ วา ผายติ คจฺฉติ นาวํ เอเตนาติ ผิยํ. ทพฺพิสารกํ. ผายิ ธาตุ คติยํ อ. อาการสฺส อิ. อีหาสงฺขาตํ ผิยนฺติ อีหาผิยํ. ผิยํ วิย อีหาติ อีหาผิยํ. ยถา หิ ผิเยน นาวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ, เอวํ อีหาสงฺขาเตน วีริเยน ตํ ตํ กิจฺจํ สาเธติ, อิจฺฉิตํ นิพฺพานฏฺฐานํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน คาหโกติ ปเท กมฺมํ. ญาณกเรนาติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน. สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรตีติ กโร, หตฺโถ. ญาณสงฺขาโต กโร ญาณ กโร, กรํ วิย ญาณนฺติ วา ญาณกโร, เตน ญาณกเรน. คาหโกติ ทฬฺหคณฺหมาโน หุตฺวา. ตายาติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตาย ตาย นาวาย, พหูติ อเนเก เวเนยฺยสตฺเต. ภวณฺณวาติ ติภวสงฺขาตา สํสารวฏฺฏสงฺขาตา วา มหาสมุทฺทโต. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྲགས་པའི་གྲུ་སྐྱ་འོ། །འདི་ལྟར་མདོ་སྡེའི་བསྡུས་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “‘ཕི་ཡེ་ནཱ་’ཞེས་པ་ནི་གྲུ་སྐྱས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩོམ་པར་བྱེད་པས་“ཨཱི་ཧཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་འབད་རྩོལ་བྱེད་ཅིང་སེམས་པར་བྱེད་པས་“ཨཱི་ཧཱ་”སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ལས་ནི། “‘ཨཱི་ཧཱ་’ནི་སེམས་པའི་དོན་ལའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་ཆུ་སྤེལ་བར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཕཱ་”དབྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་ཡོ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཆུ་ལ་བརྡེག་པར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་གྲུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”སྟེ་གྲུ་སྐྱའོ། །“ཕཱ་ཡི་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཨཱ་ཡིག་ནི་ཨི་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །བརྩོན་པར་གྲགས་པའི་སྐྱ་བ་ནི་“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”མོ། །སྐྱ་བ་ལྟ་བུའི་བརྩོན་པ་ནི་“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”མོ། །དཔེར་ན། སྐྱ་བས་གྲུ་ནི་འདོད་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། བརྩོན་པར་གྲགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་སྒྲུབ་ཅིང་། འདོད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་“གཱ་ཧ་ཀོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ཡིན་ནོ། །“ཉཱ་ཎ་ཀ་རེ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་གིས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་“ཉཱ་ཎཾ་”སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ལས་དེ་དང་དེ་བྱེད་པས་“ཀ་རོ་”སྟེ་ལག་པའམ་ཕྱག་གོ། །ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་ནི་“ཉཱ་ཎ་ཀ་རོ་”འོ། །ཡང་ན། ཕྱག་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ཉཱ་ཎ་ཀ་རོ་”སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་དེས་སོ། །“གཱ་ཧ་ཀོ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པོར་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །“ཏཱ་ཡཱ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་དེས་སོ། །“བཧཱུ་”ཞེས་པ་ནི་དུ་མ་སྟེ་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་མང་པོའོ། །“བྷ་བཎྞ་བཱ་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའམ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་གྲགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་སོ། །དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།།

ตาเรสีติ โอติณฺเณสิ, อติกฺกเมสีติ อตฺโถ. พุทฺธนฺติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ. อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปช หนฺตํ[Pg.77]. ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ กิเลสปฺปชหนฺตํ. กิเลสวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ อฆสทฺโท ทุกฺเข กิเลเส จ วตฺตติ. ตตฺถ หิ ทุกฺขํ อฆยติ ทุกฺขยตีติ อฆนฺติ จ, อฆยติ ทุกฺขากาเรน ปวตฺตตีติ วา อฆนฺติ จ วุจฺจติ. กิเลโส ปน อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อโฆติ วุจฺจติ. อฆธาตุ ปาปกรเณ อ. อฆํ ปชหติ วิทฺธํเสตีติ อฆปฺปโห, พุทฺโธ. อฆสทฺทูปปทปปุพฺพหาธาตุ จาเค. พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺตานํ ทุกฺขญฺจ กิเลสญฺจ ธมฺมเทสนาย อปเนตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ทุกฺขสฺส อปฺปหาตพฺพธมฺมตฺตา มคฺเคน อปฺปหาตพฺพมฺปิ ผลูปจาเรน ทุกฺขปฺปชหนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตนฺติ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

“ཏཱ་རེ་སཱི་”ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བར་མཛད་དམ་བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བུདྡྷཾ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལའོ། །“ཨ་གྷཔྤ་ཧཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། “ཨ་གྷཔྤ་ཧཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“ཨགྷ་”སྒྲ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་“ཨགྷཾ་”ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པས་འཇུག་པས་“ཨགྷཾ་”ཞེས་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པ་ནི་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡིག་པ་བྱེད་པར་བྱེད་པས་“ཨགྷོ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨ་གྷ་”དབྱིངས་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །སྡིག་པ་སྤོང་ཞིང་འཇོམས་པས་“ཨགྷཔྤཧོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨ་གྷ་”སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་“པ་”སྔོན་འཇུག་གི་“ཧཱ་”དབྱིངས་ལའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་སེལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལྟར་ན། སྡུག་བསྔལ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་མ་ཡིན་པས་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཀྱང་། འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย มุนิทกฺขนาวิโก โย พุทฺธสงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโก, มคฺคงฺคนาวํ อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาตํ นาวํ อารุยฺห อาโรหิตฺวา อีหาผิยํ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ, ญาณกเรน สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน, คาหโก ทฬฺหํ คณฺหมาโน หุตฺวา ตาย อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย, พหู อเนเก เวเนยฺยสตฺเต ภวณฺณวา ติภวสงฺขาตมหาสมุทฺทโต, ตาเรสิ โอตาเรสิ, พุทฺธํ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ อฆปฺปหํ สตฺตานํ ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตํ กิเลส วิทฺธํเสนฺตํ วา ตํ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་དེས། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་སྟེ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ལ་ཞུགས་ནས། བརྩོན་པའི་སྐྱ་བ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྲགས་པའི་གྲུ་སྐྱ་དེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་གིས། དམ་པོར་འཛིན་པར་མཛད་དེ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་གྲུ་དེས་སོ། །གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་མང་པོ་དུ་མ་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས། བསྒྲལ་བར་མཛད་དོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པར་མཛད་པའམ་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་མཛད་པའི་སྡིག་པ་སྤོང་བ་དེ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

ทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།།

๑๑.

༡༡.

สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ;

วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ.

ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཤིང་། །བྱང་ཆུབ་ཤིང་དབང་དྲུང་དུ་བདེན་བཞི་གཟིགས། །རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་བརྙེས་ལྷ་མིའི་ཕན་བདེ་མཛད། །སྲིད་གསུམ་ཉེར་ཞི་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๑๑. เอวํ [Pg.78] ทสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สมตึ สติปารมิสมฺภรณาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ สคเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อิห โตฏก มมฺพุธิเสหิ มิต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อมฺพุธิเสหิ จตูหิ สคเณหิ มิตํ ปมิตํ รจิตํ ลกฺขิตํ วา วุตฺตํ อิธ ชคติฉนฺเท โตฏกํ นามาติ.

༡༡. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་དེ་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎཾ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་“ས་”སྡེ་བཞིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་“ཏོ་ཊ་ཀ་”ཡི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས། “འདིར་‘ས་’སྡེ་བཞིས་བཅལ་བ་ནི་‘ཏོ་ཊ་ཀ་’འོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་“ས་”སྡེ་བཞིས་བཅལ་བའམ་བསྒྲིགས་ཤིང་མཚོན་པར་བྱས་པ་ནི། འདིར་“ཛ་ག་ཏཱི་”སྡེབ་སྦྱོར་ལས་“ཏོ་ཊ་ཀ་”ཞེས་བྱའོ།།

ตตฺถ ปน สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺติ ทสปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโย จาติ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ, ปริปูริตนฺติ อตฺโถ. ตาสํ ปน วิเสโส ปารมิสทฺทสฺส จ วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมฺภริตฺถ ปริปูรยิตฺถาติ สมฺภรโณ, ชิโน. สํปุพฺพภรธาตุ ปูรเณ ยุ. สมตึสปารมิโย สมฺภรโณติ สมตึสติปารมิสมฺภรโณ, ชิโน. ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูรยิตฺถาติ อตฺโถ. ตํ สมตึสติปารมิสมฺภรณํ. วรโพธิทุเมติ อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล. เอตฺถ จ วรโพธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ทวติ คจฺฉติ มูลขนฺธตจสาข วิฏป ปลฺลว ผเลหิ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ รชต สุวณฺณมณิ สนฺตา รุจีหิ อติโสภนํ วา ปาปุณาตีติ ทุโม, โพธิสตฺตสฺส วิชาตทิวเสเยว โพธิสตฺเตน สทฺธึ สห ชาโต สตหตฺถุพฺเพโธ อสตฺถทุมราชา ลพฺภติ. ทุธาตุ คติมฺหิ อโม. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ทุนาติ กมฺปตีติ ทุโม. ทุมติ ปูเรติ อากาสตลนฺติ วา ทุโม’’ติ วุตฺตํ. วโร โพธิ วรโพธิ, วรโพธิ จ โส ทุโม จาติ วรโพธิทุโม, ตสฺมึ.

དེ་ལ་“སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎཾ་”ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའམ་ཁེངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་དང་“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པས་“སམྦྷ་ར་ཎོ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །“སཾ་”སྔོན་འཇུག་གི་“བྷ་ར་”དབྱིངས་ལ་“ཡུ་”རྐྱེན་ནོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པས་“སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎོ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པ་ནས་བཟུང་། བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དེ་ལའོ། །“བཱ་ར་བོ་དྷི་དུ་མེ་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་དམ་པའི་དྲུང་དུའོ། །འདིར་“བྱང་ཆུབ་དམ་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ། ཤུན་པ། ཡལ་ག། ལོ་མ། མྱུ་གུ། འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་ལ་ཡངས་པར་འགྱུར་བའམ། དངུལ་དང་། གསེར། ནོར་བུ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་འགྱུར་བས་“དུ་མོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐུ་བལྟམས་པའི་ཉིན་མོ་ཉིད་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཁྲུ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་ལྟ་བུའོ། །“དུ་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་མོ་”རྐྱེན་ནོ། །རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “གཡོ་བས་‘དུ་མོ་’ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་གང་བར་བྱེད་པས་‘དུ་མོ་’ཞེས་བྱའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་དམ་པ་ནི་“བཱ་ར་བོ་དྷི་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་དམ་པ་དེ་ཉིད་ལྗོན་ཤིང་ཡང་ཡིན་པས་“བཱ་ར་བོ་དྷི་དུ་མོ་”སྟེ། དེའི་དྲུང་དུའོ།།

จตุสจฺจทสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปฏิวิชฺฌิตํ. เอตฺถ จ สจฺจสทฺโท อเนเกสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ. สจฺจํ [Pg.79] ภเณ น กุชฺเฌยฺยาติอาทีสุ วาจาสจฺเจ. สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณาติอาทีสุ วิรติสจฺเจ. กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา ปวาทิยาเส กุสลาวทานาติอาทีสุ ทิฏฺฐิสจฺเจ. เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถีติอาทีสุ ปรมตฺถสจฺเจ นิพฺพาเน เจว มคฺเค จ, จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลาติอาทีสุ อริยสจฺเจ. สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. สถนํ สจฺจํ, อวิตถํ. สถธาตุ อวิตเถ ณฺโย. ยถา หิ อคฺคีนํ สภาโว เอกนฺตํ อุณฺโหเยว โหติ, น สีตโล, เอวํ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิ สภาวํ เอกนฺตํ สจฺจํ ตถํ อวิตถํ อนญฺญถํ โหติ. ตํ ปน จตุพฺพิธํ โหติ ทุกฺขสจฺจํ, สมุทยสจฺจํ, นิโรธสจฺจํ, มคฺคสจฺจญฺจาติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺจนฺติ ทุกฺขจฺฉิตํ ขํ ตุจฺฉนฺติ ทุกฺขํ. กมฺมธารยสมาโสยํ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘ทุอิติ อยํสทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติ. กุจฺฉิตญฺหิ ปุตฺตํ ทุปุตฺโตติ วทนฺติ. ขํสทฺโท ปน ตุจฺเฉ. ตุจฺฉญฺหิ อากาสํ ขนฺติ วุจฺจติ. อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉิตํ. อเนกอุปทฺทวาธิฏฺฐานโต, ตุจฺฉํพาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโต. ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขญฺจ ตํ สจฺจญฺจาติ ทุกฺขสจฺจํ. เตภูมิกวฏฺฏํ ลพฺภติ.

བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །འདི་ལ་བདེན་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པར་སྣང་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ‘བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་ཁྲོ་བར་མི་བྱ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངག་གི་བདེན་པ་དང་། ‘དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་བདེན་པ་ལ་གནས་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤོང་བའི་བདེན་པ་དང་། ‘ཅི་ཕྱིར་མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་བདེན་པ་སྣ་ཚོགས་སྨྲ་ཞིང་རྩོད་པར་བྱེད་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྟ་བའི་བདེན་པ་དང་། ‘བདེན་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་དེ་གཉིས་པ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མྱང་འདས་དང་ལམ་གཉིས་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་དང་། ‘བདེན་པ་བཞི་ལས་དགེ་བ་དུ་ཡོད་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འདིར་ཡང་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་ནི་མི་བསླུ་བ་སྟེ་མ་ནོར་བའོ། །‘སཐ་’ (satha) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་མི་བསླུ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཎྱ་’ (ṇya) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དཔེར་ན་མེའི་རང་བཞིན་ནི་ཚ་བ་ཉིད་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི་བསིལ་བ་མ་ཡིན་པ་བཞིན། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཅིག་ཏུ་བདེན་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། འགོག་པའི་བདེན་པ་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘དུ་’ (du) ནི་སྨད་པ་དང་། ‘ཁ་’ (kha) ནི་གསོག་གམ་སྟོང་པ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །འདི་ནི་ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“དུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་སྨད་པའི་དོན་ལ་སྣང་སྟེ། བུ་ངན་པ་ལ་བུ་ངན་ (duputta) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །“ཁ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྟོང་པའི་དོན་ཏེ། ནམ་མཁའ་སྟོང་པ་ལ་ “ཁ་” (kha) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །བདེན་པ་དང་པོ་འདི་ཡང་སྨད་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་མའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་དང་། གཙང་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་གི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བས་སྟོང་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བ་ལ་འཇུག་གོ །

สมุทยสจฺจนฺติ อยติ ปวตฺตติ ทุกฺขผลํ เอเตนาติ อโย, โลโภ. อยธาตุ คติมฺหิ อ. สํ อวเสส ปจฺจยสํโยเค สติ อุ ทุกฺขุปฺปตฺติยา อโย การโณติ สมุทโย. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. วุตฺเตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘สํอิติ จ อยํสทฺโท สมาคโม สเมตนฺติอาทีสุ สํโยคํ ทีเปติ. อุอิติ อยํสทฺโท อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺติอาทีสุ อุปฺปตฺตึ. อยสทฺโท ปน การณํ ทีเปติ. อิทญฺจาปิ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติการณํ. อิติ ทุกฺขสฺส สํโยเค อุปฺปตฺติการณตฺตา ทุกฺขสมุทยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. สมุทโย จ โส สจฺจญฺจาติ สมุทยสจฺจํ, โลภสงฺขาตา ตณฺหา ลพฺภติ[Pg.80]. นิโรธสจฺจนฺติ โรธติ จรติ ปวตฺตตีติ โรโธ, เตภูมิกวฏฺฏธมฺโม. โรธธาตุ จรเณ ณ. นตฺถิ เตภูมิกวฏฺฏธมฺมสฺส โรโธ จรณํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. อถ วา นิรุชฺฌติ สํสารทุกฺขํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. รุธิธาตุ อาวรเณ ณ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐ กถายํ ‘‘ตติยสจฺจํ ปน ยสฺมา นิสทฺโท อภาวํ. โรธ สทฺโท จารกํ ทีเปติ. ตสฺมา อภาโว เอตฺถ สํสาร จารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา. สมธิ คเต วา ตสฺมึ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโว โหติ ตปฺปฏิปกฺขตฺตาติปิ ทุกฺขนิโรธนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรธนฺติ. นิโรโธ จ โส สจฺจญฺจาติ นิโรธสจฺจํ. นิพฺพานํ. มคฺคสจฺจนฺติ ทุกฺขนิโรธํ นิพฺพานํ มคฺคติ คจฺฉติ เอเตนาติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘จตุตฺถสจฺจํ ปน ยสฺมา เอตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ อารมฺมณวเสน ตทภิมุขภูตตฺตา ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา. ตสฺมา ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ วุจฺจตี’’ติ. มคฺโค จ โส สจฺจญฺจาติ มคฺคสจฺจํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ลพฺภติ. ยสฺมา ปเนตานิ พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ. อถ วา พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปฏิวิชฺฌิยนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ.

ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ ‘ཨ་ཡ་’ (aya) སྟེ་ཆགས་པའོ། །‘ཨ་ཡ་’ བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །‘སཾ་’ (saṃ) ནི་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་ ‘ཨུ་’ (u) སྟེ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ ‘ཨ་ཡ་’ (ayo) ཡིན་པས་ཀུན་འབྱུང་ (samudaya) ངོ་། །འདི་ནི་འབྲེལ་བའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“སཾ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་འདུ་བ་དང་འཛོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུས་པ་སྟོན་ལ། “ཨུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་སྟོན་ཏོ། །“ཨ་ཡ་” སྒྲ་ནི་རྒྱུ་སྟོན་ཏོ། །བདེན་པ་གཉིས་པ་འདི་ཡང་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་འདུས་ནས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་སོ། །ཀུན་འབྱུང་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འགོག་ཅིང་རྒྱུ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ ‘རོ་དྷ་’ (rodha) སྟེ་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་ཆོས་སོ། །‘རུ་དྷ་’ (rudh) བྱིངས་ནི་རྒྱུ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཎ་’ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །འདི་ལ་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་ཆོས་ཀྱི་འགོག་པ་སྟེ་རྒྱུ་བ་མེད་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འགག་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །‘རུ་དྷ་’ བྱིངས་ནི་སྒྲིབ་པའི་དོན་ལ་ ‘ཎ་’ རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“བདེན་པ་གསུམ་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ ‘ནི་’ (ni) སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་དང་། ‘རོ་དྷ་’ (rodha) སྒྲ་ནི་བཙོན་ར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་འཁོར་བའི་བཙོན་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགོག་པ་མེད་པ་ནི་འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་དེ་མངོན་དུ་བྱས་པ་ན་འཁོར་བའི་བཙོན་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགོག་པ་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ་”’ ཞེས་སོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་མི་སྐྱེ་བར་འགག་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ། །འགོག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །དེ་ནི་མྱང་འདས་སོ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་མྱང་འདས་ལ་འགྲོ་བས་ན་ལམ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ། །‘མ་གྒ་’ (magg) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“བདེན་པ་བཞི་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ནི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ལ་འགྲོ་ཞིང་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཐོབ་པའི་བགྲོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་བགྲོད་པ་ཞེས་བྱའོ་”’ ཞེས་སོ། །ལམ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཐོབ་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་དག་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །

เตสํ ปน ลกฺขณาทีนิ เอวํ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ หิ พาธนลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ, สนฺตาปนรสํ, ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ, ปภวลกฺขณํ สมุทยสจฺจํ, อนุปจฺเฉทกรณรสํ, ปลิโพธปจฺจุปฏฺฐานํ. สนฺติลกฺขณํ นิโรธสจฺจํ, อจฺจุติรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. นิยฺยานลกฺขณํ มคฺคสจฺจํ, กิเลสปฺปหาน กรณรสํ, วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานนฺติ. เอเตสุ ปน จตูสุ สจฺเจสุ ปฐมตติยสจฺจานิ ผลานิ โหนฺติ. ทุติย จตุตฺถสจฺจานิ เหตูนิ โหนฺติ. ปุริมานิ ทฺเวสจฺจานิ ทุทฺท สตฺตา คมฺภีรานิ. ปจฺฉิมานิ ทฺเวสจฺจานิ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสานิ.

དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ནི་གནོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གདུང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། འཇུག་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་རབ་ཏུ་སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྒྱུན་མི་གཅོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཀུན་ཏུ་འཆིང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །འགོག་པའི་བདེན་པ་ནི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་འཆི་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། མཚན་མ་མེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། ལྡང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །བདེན་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་དང་པོ་དང་གསུམ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཡིན་ལ། གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །སྔ་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་མཐོང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟབ་མོ་ཡིན་ལ། ཕྱི་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་ཟབ་མོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཐོང་དཀའ་བའོ། །

อปิ [Pg.81] จ โข ปน ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ คมฺภีรญฺเจว ทุทฺทสญฺจาติ เวทิตพฺพํ. เอเกกสฺส ปน สจฺจสฺส จตุนฺนํ จตุนฺนํ อตฺถานํ วเสน โสฬส สจฺจฏฺฐา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทา มคฺคปาฬิยํ ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ ทุกฺขํ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร สมุทยสฺส สมุทยฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ สมุทโย ตถฏฺเฐน สจฺจํ. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร นิโรธสฺส นิโรธฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ นิโรโธ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตฺวฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อธิปเตยฺยฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ มคฺโค ตถฏฺเฐน สจฺจ’’นฺติ.

གཞན་ཡང་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ནི་ཟབ་ཅིང་མཐོང་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་རེ་རེ་ལ་དོན་བཞི་བཞིའི་དབང་གིས་བདེན་པའི་དོན་བཅུ་དྲུག་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་གཞུང་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནོད་པའི་དོན་དང་། འདུས་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། གདུང་བའི་དོན་དང་། ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་དང་། གཞི་འཛིན་པའི་དོན་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དོན་དང་། བར་དུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཀུན་འབྱུང་གི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །འགོག་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། དབེན་པའི་དོན་དང་། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། འཆི་བ་མེད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་འགོག་པའི་འགོག་པའི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་དང་། མཐོང་བའི་དོན་དང་། དབང་མཛད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་ལམ་གྱི་ལམ་གྱི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ་’ ཞེས་སོ། །

ทสฺสนํ ทสํ, ทิสติ ปสฺสตีติ วา ทสํ, จตุมคฺคญาณํ. ทิสธาตุ อเปกฺขเน อ. จตุนฺนํ สจฺจานํ ทสฺสนํ อสฺสาติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. อถ วา จตฺตาริ สจฺจานิ อทสฺสิ อปสฺสีติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. โส จตฺตาริ สจฺจานิ จตุมคฺคญาเณน อปฺปฏิวิชฺฌีติ อตฺโถ. ตํ จตุสจฺจทสํ. จตุสจฺจญาณํ ปน ทุวิธํ โหติ อนุโพธญาณญฺจ, ปฏิเวธ ญาณญฺจาติ. ตตฺถ อนุโพธญาณํ โลกิยํ อนุสฺสวาทิวเสน นิโรเธ มคฺเค จ ปวตฺตติ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ นิโรธมารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจโต จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. ยถาห โย ภิกฺขเว ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ. ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิ ปทมฺปิ ปสฺสตีติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. จตุสจฺจปฏิเวธญาณํ ปน อนุโพธญาเณน วินา น ปวตฺตติ, ตสฺมา อนุโพธ ญาณตฺถาย ปุพฺเพ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปณฺฑิเตน สมารมฺภิ ตพฺพนฺติ[Pg.82]. นนุ จ อริยสาวกา จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. อถ กสฺมา ชิโนเยว จตุสจฺจทสนฺติ โถมิโตติ. ภควา ปน อริยสาวเกหิ วิสิฏฺเฐน อนญฺโญปเทเสน อรหตฺตมคฺคญาเณน จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ตสฺมา ภควาเยว จตุสจฺจทสนฺติ อภิตฺถวิโตติ. ตตฺถ ปน ฐเปตฺวา ตณฺหญฺจ นิพฺพานญฺจ อวเสสธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ นาม. อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตา สมุทยสจฺจํ นาม. นิพฺพานํ นิโรธ สจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค มคฺคสจฺจํ นาม. วุตฺตํ ปน อภิธมฺมตฺถสงฺคเห –

མཐོང་བ་ནི་ ‘ད་སཾ་’ (dasaṃ) སྟེ། མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘ད་སཾ་’ སྟེ་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །‘དི་ས་’ (dis) བྱིངས་ནི་ལྟ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ (catusaccadaso) སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །ཡང་ན། བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་ཤིང་མཐོང་བས་ན་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །དེས་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པའོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལ་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་སྟེ། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འགོག་པ་དང་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་སྟེ། འགོག་པ་ལ་དམིགས་ནས་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་ག་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘དགེ་སློང་དག་ གང་ཞིག་གིས་སྡུག་བསྔལ་མཐོང་བ་དེས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཡང་མཐོང་ངོ་། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཡང་མཐོང་ངོ་། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་བགྲོད་པ་ཡང་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མེད་པར་མི་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཆེད་དུ་སྔོན་ལ་མཁས་པས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གནས་བརྩམ་པར་བྱའོ། །འོ་ན། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པས། ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱལ་བ་ཁོ་ན་ལ་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་བསྟོད་ཅེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་གཞན་གྱི་གདམས་ངག་ལ་མ་བརྟེན་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་དོ། །དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་མྱང་འདས་མ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྲེད་པའི་རྣམ་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མྱང་འདས་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་མངོན་པའི་དོན་བསྡུས་ལས་ཀྱང་གསུངས་པ་ནི།

‘‘ทุกฺขํ เตภูมกํ วฏฺฏํ, ตณฺหา สมุทโย ภเว;

นิโรโธ นาม นิพฺพานํ, มคฺโค โลกุตฺตโร มโต’’ติ.

“ཁམས་གསུམ་འཁོར་བ་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། །སྲེད་པ་ཀུན་འབྱུང་ཉིད་དུ་འགྱུར། །འགོག་པ་ཞེས་བྱ་མྱང་འདས་ཏེ། །ལམ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདས་པར་འདོད། །”

วรมิทฺธิคตนฺติ วรํ อิทฺธิคตํ. อุตฺตมํ อตีตพุทฺธานํ อิทฺธึ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ, อิชฺฌติ สมิชฺฌติ นิปฺปชฺชตีติ วา อิทฺธิ. อิทฺธิวิธญาณญฺจ อรหตฺตมคฺโค จ ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ตถา เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติ จ อรหตฺตมคฺโค อิชฺฌตีติ อิทฺธี’’ติ จ. อถ วา อิชฺฌนฺติ สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ, อฏฺฐสมาปตฺติโย จ จตฺตาโร มคฺคา จ ลพฺภนฺติ. อิธธาตุ วุฑฺฒิยนฺติ ปจฺจโย. อถ วา ตปจฺจโย อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. อิทฺธึ อคมินฺติ อิทฺธิคโต, ชิโน. อถ วา คจฺฉติ ปติฏฺฐหติ เอตฺถาติ คโต, วรานํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ คโต ปติฏฺฐานภูโตติ วรมิทฺธิคโต, ชิโน. ตํ วรมิทฺธิคตํ. กิญฺจาปิ ปน อริยสาวกา อิทฺธิปฺปตฺตา โหนฺติ, พุทฺธา ปน วิเสสโต เอตาย อภิญฺญาย อิทฺธา สมิทฺธา วุทฺธา อติอุกฺกํสคตา โหนฺติ, ตสฺมา พุทฺโธเยว วรมิทฺธิคตนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ เวทิตพฺโพ.

མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ། །འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ཏེ། འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་ཅིང་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། །འདི་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཐོབ་པའོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ་”’ ཞེས་སོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲུབ་ཅིང་། འཕེལ་ཞིང་། མཆོག་ཏུ་འགྱུར་བས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ཏེ། སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་ལམ་བཞི་ཐོབ་པའོ། །‘ཨིདྷ་’ (idh) བྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་ ‘ཏ་’ (ta) རྐྱེན་ནི་མོ་རྟགས་མཚོན་བྱེད་དང་ ‘ཨཱི་’ (ī) རྐྱེན་ནོ། །རྫུ་འཕྲུལ་ལ་གཤེགས་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་གཤེགས་པ་ (iddhigato) སཏེ་རྒྱལ་བའོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་འགྲོ་ཞིང་གནས་པས་ན་ ‘གཏ་’ (gato) སྟེ། མཆོག་དང་དམ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སམ་རྟེན་དུ་གྱུར་པས་ན་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ (varamiddhigato) སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །དེ་ནི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ། །འོན་ཀྱང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནའང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མངོན་ཤེས་འདི་དག་གིས་གྲུབ་ཅིང་། ཀུན་ཏུ་གྲུབ་ལ། འཕེལ་ཞིང་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཁོ་ན་ལ་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །

นรเทวหิตนฺติ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตํ ปโยชนํ ธารณํ. เตสํ ปน อตฺโถ เหฏฺฐา [Pg.83] วุตฺโตเยว. ติภวูปสมนฺติ ติภวอุปสมํ. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อภาวโต กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติโต วา อุปสมิตํ นิพฺพุตํ นิรุทฺธนฺติ อตฺโถ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว, ตโย ภวา ติภวา, เตหิ อุปสมิตฺถาติ ติภวูปสโม, ชิโน. ตํ ติภวูปสมํ. ภควโต ปน โพธิปลฺลงฺเกว กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ อวิชฺชาตณฺหามูลกานํ ปุญฺญาทิสงฺขารานํ อรหตฺตมคฺคญาเณน นิรวเสสํ ปหีนตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. ตสฺมา ภควนฺตํเยว วิเสเสน ติภวูปสมนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. ชินนฺติ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ. ปณมามีติ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ โยชนา.

མི་དང་ལྷ་ལ་ཕན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གྲགས་པའི་ཕན་པ་དང་དགོས་པ་འཛིན་པའོ།། དེ་དག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ལས་སམ། ཡང་ན་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། འགགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་སྐྱེ་བས་ན་སྲིད་པའོ།། སྲིད་པ་གསུམ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་མོ།། དེ་དག་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལ་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ། མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། རྒྱལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สมตึสติ สมฺภรณํ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ ปริปูริตํ, วรโพธิทุเม อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล, จตุสจฺจทสํ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปสฺสนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ, วรมิทฺธิคตํ อุตฺตมํ อตีต พุทฺธานํ อิทฺธิปตฺตํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตํ วา, นรเทวหิตํ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ ปโยชนํ ธารณํ, ติภวูปสมํ กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ อุปสมิตํ, กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวา ภินิพฺพตฺติโต อุปสมิตํ นิพฺพุตํ วา, ชินํ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ ปณมามิ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ.

འདི་ལ་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་རྫོགས་པར་ཚོགས་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་དུ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་ཤིང་རྟོགས་པར་མཛད་པ། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ཏུ་བརྙེས་པའམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གྲགས་པའི་དགོས་པ་འཛིན་པའི་ཕན་པ་མཛད་པ། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བའམ། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་རྒྱལ་བ་ལ་བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ།།

เอกาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๑๒.

༡༢.

สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ;

ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ.

བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་རྡུལ་དང་བྲལ།། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་བློ་མངའ་བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ།། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་།། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་མཛད་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๑๒. เอวํ [Pg.84] เอกาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุ กาโม สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ ส คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปน อนนฺตรคาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

༡༢. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་གིས་བསྟོད་དེ་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ས་གྷ་ཎ་བཞིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཏོ་ཊ་ཀའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་གི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཉིད་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།།

ตตฺถ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ. เอตฺถ จ สตสทฺโท อเนกสงฺขฺยาวาจโก. สตเตโช สหสฺสรํ สีติอาทีสุ วิย. สเตน อเนเกน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาตนฺติ สตปุญฺญชํ, ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธทพฺพํ เอเตหีติ ลกฺขณํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทิ. ลกฺขธาตุ ทสฺสนงฺเกสุยุ. สตปุญฺญชญฺจ ตํ ลกฺขณญฺจาติ สตปุญฺญช ลกฺขณํ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สตปุญฺญชลกฺขณิโก, ชิโน. ตํ. ภควา หิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ ปุญฺญกมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺเตน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตหิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีติอนุพฺยญฺชน ลกฺขเณ หิ จ สมฺปนฺโนติ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. วุตฺตญฺหิ พุทฺธวํสฏฺฐกถายํ –

དེ་ལ་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དུ་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་བརྒྱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དུ་མའི་གྲངས་ལ་འཇུག་སྟེ། གཟི་བརྗིད་བརྒྱ་པ། འོད་ཟེར་སྟོང་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དུ་མ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། འདི་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཕིྱར་མཚན་ཏེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པའོ།། ལཀྵ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཐོང་བ་དང་རྟགས་ཀྱི་དོན་ལའོ།། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་མཚན་ཡང་ཡིན་པས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ནོ།། དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཏེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཅིག་པུས་རེ་རེ་བཞིན་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་གྲུབ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ནི།

‘‘สตปุญฺญ ลกฺขโณติ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ, เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตกมฺมํ โพธิสตฺโต สยเมว เอโก สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ วุจฺจติ. เกจิ ปน สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกลกฺขโณติ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ. ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ. ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สต ปุญฺญลกฺขณนฺติ สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกํ ลกฺขณํ[Pg.85]. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ น โรจยึสุ. อนนฺเตสุ ปน จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ กมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ กมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ อิมมตฺถํ โรจยึสู’’ติ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ ปน อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ.

བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིད་ཀྱིས་གཅིག་པུས་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་རེ་ལས་མཚན་རེ་རེ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། དེ་ལྟ་ན་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་བཀག་གོ།། ལམ་གྱི་རིམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་རེ་ལས་མཚན་རེ་རེ་སྐྱེས་པའོ།། དེ་ལྟ་ན་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་དེ་ལ་མ་མཉེས་སོ།། འོན་ཀྱང་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཅིག་པུས་རེ་རེ་བཞིན་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལ་མཉེས་སོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ནི་འོག་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།།

วิรชนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ. รญฺชติ สญฺชติ รูปาทิอารมฺมเณสูติ รโช, ราคาทิรโช. รนฺชธาตุ ราเค อ. วิคโต รโช อสฺสาติ วิรโช, ชิโน. ตํ วิรชํ. ชิโน หิ โพธิปลฺลงฺเกเยว สพฺพกิเลสมาร รชสฺส ชยิตตฺตา วิคตรโชติ อตฺโถ. คคนูปมธินฺติ เอตฺถ ธี วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ตสฺมา อากาสูปมสพฺพญฺญุต ญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคมาทโยติ คคนํ, อากาโส. คมุธาตุ คติยํ ยุ. มการสฺส โค. อุปมิยเต อุปมา. ภาวสาธโนยํ. อุปปุพฺพมาธาตุ ปริมาเน อ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ธรติ ชานาตีติ ธี, สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธรธาตุ ญาเณ กฺวิ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. คคเนน อากาเสน ยุตฺตา อุปมา คคนูปมา, ตํ สทิสํ ธี สพฺพญฺญุตญาณํ ยสฺสาติ คคนูปมธิ, ชิโน. ตํ คคนูปมธึ. อยํ ปน อนนฺตาทิคุณหีนตฺตา ธมฺมหีโนปมา นาม. วุตฺตญฺหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘ธมฺมหีนามุขมฺโภช, สทิสํ มุนิโน อิตี’’ติ. ยถา หิ อากาโส อนนฺโตติ วุตฺตตฺตา อากาโส อนนฺโต หุตฺวา วิตฺถรติ, เอวํ ภควโต อนนฺตํ พุทฺธญาณนฺติ วุตฺตตฺตา สพฺพญฺญุตญาณสฺส อนนฺตารมฺมณตฺตา จ ญาณํ อนนฺตํ หุตฺวา วิตฺถรติ. ตสฺมา คคนูปมธินฺติ โถเมตีติ.

རྡུལ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྡུལ་དང་བྲལ་བའོ།། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་ན་རྡུལ་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ལོ།། རཉྫ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ།། རྡུལ་དང་བྲལ་བས་ན་རྡུལ་མེད་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། རྒྱལ་བས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་ཉོན་མོངས་པ་དང་བདུད་ཀྱི་རྡུལ་ཐམས་ཅད་ལས་རྒྱལ་བའི་ཕྱིར་རྡུལ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་ཞེས་པ་འདིར་བློ་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལ་བྱ་ལ་སོགས་པ་འགྲོ་བས་ན་མཁའ་སྟེ་ནམ་མཁའོ།། གམུ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། མ་ཡིག་ནི་ག་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། དཔེར་བྱེད་པས་ན་དཔེ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ།། ཨུ་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་མཱ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལའོ།། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་འཛིན་ཅིང་ཤེས་པས་ན་བློ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དྷ་ར་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལའོ།། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་ཨཱི་ཡིག་གི་རྐྱེན་ཡང་ངོ་།། ནམ་མཁའ་དང་ལྡན་པའི་དཔེ་ནི་མཁའ་མཚུངས་ཏེ། དེ་དང་འདྲ་བའི་བློ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། འདི་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དམན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་དམན་པའི་དཔེ་ཞེས་བྱའོ།། སྙན་ངག་གི་མེ་ལོང་ལས། ཐུབ་པའི་ཞལ་ནི་པདྨ་དང་། མཚུངས་པ་ཆོས་དམན་དཔེ་ཉིད་དོ།། ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ནམ་མཁའ་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་གསུངས་པས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པ་དེ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་གསུངས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པ་མཐའ་ཡས་པའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པོ།། དེའི་ཕྱིར་མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ།།

ธิติเมรุสมนฺติ เอตฺถ ธิติ วุจฺจติ สมาธิ. สิเนรุปพฺพต สทิสํ อจลสมาธิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ธิยติ ฐปิยติ สมฺปยุตฺตธมฺเม [Pg.86] เอการมฺมเณ เอเตนาติ ธิติ, ภควโต โลกิยโลกุตฺตรฌานสมาธิ. ธิธาตุ ธารเณติ. รํสิยา อนฺธการํ มินาติ หึสตีติ เมรุ, ปพฺพตราชา. มีธาตุ หึสายํ รุปจฺจโย. อิมํ วจนตฺถญฺหิ สิเนรุสฺส ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลฺลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ สุวณฺณมยํ โหตีติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อถ วา มินาติ หึสติ สพฺเพ ปพฺพเต อตฺตโน อุจฺจตรฏฺเฐนาติ เมรุ, เมรุนา สโม ธิติ สมาธิ ยสฺสาติ ธิติเมรุสโม, ชิโน. ตํ ธิติเมรุ สมํ. ยถา หิ เมรุราชา อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ น กมฺปติ น จลติ, เอวํ ชิโน กามจฺฉนฺทาทินีวรเณ ปชหิตฺวา โลกุตฺตรชฺฌานสมาธินา สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาเตหิ จ น กมฺปติ น จลตีติ ธิติเมรุสมนฺติ โถเมติ.

བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་ཞེས་པ་འདིར་བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བརྗོད་དོ།། རི་རབ་ལྟ་བུའི་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པས་ན་བརྟན་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ།། དྷཱི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ།། འོད་ཟེར་གྱིས་མུན་པ་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་ལྷུན་པོ་སྟེ་རིའི་རྒྱལ་པོའོ།། མཱི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ལའོ།། ངེས་ཚིག་གི་དོན་འདི་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་དངུལ་ལས་གྲུབ་པ། ལྷོ་ཕྱོགས་བཻཌཱུརྱ་ལས་གྲུབ་པ། ནུབ་ཕྱོགས་ཤེལ་ལས་གྲུབ་པ། བྱང་ཕྱོགས་གསེར་ལས་གྲུབ་པའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། རང་ཉིད་མཐོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རི་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་ལྷུན་པོའོ།། ལྷུན་པོ་དང་མཚུངས་པའི་བརྟན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། ཇི་ལྟར་རིའི་རྒྱལ་པོ་ལྷུན་པོ་ནི་ཕྱོགས་བརྒྱད་ནས་བབས་པའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འགུལ་བ་དེ་བཞིན། རྒྱལ་བས་ཀྱང་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་དང་ལོག་པར་ལྟ་བའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འགུལ་བས། བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ།།

ชลชูปมสีตลสีลยุตนฺติ อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สํยุตฺตํ. วุตฺตญฺหิ อปทาน ปาฬิยํ ‘‘สีลํ ตสฺส อสงฺขฺเยยฺย’’นฺติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ภควโต ปน สีลํ อสงฺขฺเยยฺยเมวา’’ติ. ชลติ ทิพฺพตีติ ชลํ, อุทกํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ อ. ชเล อุทเก ชาตํ ชลชํ, ปทุมํ. ชลเชน ปทุเมน อุปมํ สทิสนฺติ ชลชูปมํ, สีลํ. สุขตฺถิเกหิ เสวิยตีติ สีตลํ, สีลํ. สิธาตุ เสวายํ ตลปจฺจโย. อถ วา สีตคุณํ ลาติ คณฺหาตีติ สีตลํ, สีลํ. สีตสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. อุทเก ปน ชาตํ ปทุมํ อุทเกน อุณฺหสฺส สมิตตฺตา สีตลํ วิย. สีลํ ปน พุทฺธสฺส กิเลสตา ปนสฺส สเมตตฺตา อจฺจนฺตสีตลํ โหติ. สุรกฺขิตญฺหิ วิสุทฺธํ สีลํ กิเลสปฺปหาเนน สตฺตานํ กิเลสปริฬาหํ อุปสเมติ น หริตจนฺทนํ มุตฺตาหาโร มณิ อุทกํ วาโต จนฺทกิรโณ จ. ตสฺมา สีลเมว สีตลนฺติ อจฺจนฺตสีตลนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค –

ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བའི་གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ།། རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་ལུང་ལས། ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གྲངས་མེད་པའོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། གསལ་ཞིང་མཛེས་པས་ན་ཆུ་སྟེ། ཛ་ལ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་གསལ་བའི་དོན་ལའོ།། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་ཆུ་སྐྱེས་ཏེ་པདྨའོ།། ཆུ་སྐྱེས་པདྨ་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བས་ན་ཆུ་སྐྱེས་ལྟ་བུ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ོས།། བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་བསིལ་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། སི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལའོ།། ཡང་ན། བསིལ་བའི་ཡོན་ཏན་ལེན་པས་ན་བསིལ་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། བསིལ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལཱ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ།། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ནི་ཆུས་ཚ་བ་ཞི་བར་བྱས་པས་བསིལ་བ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པས་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བ་ཡིན་ནོ།། ལེགས་པར་བསྲུངས་ཤིང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་ཀྱི། ཙན་དན་སེར་པོ་དང་། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ། ནོར་བུ། ཆུ། རླུང་། ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལྟར་མི་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་བསིལ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པའི་བསིལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པ་ནི།

‘‘น [Pg.87] ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ;

เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา;

สมยนฺตีธ สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ;

ยํ สเมติทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตล’’นฺติ.

ཆུ་འཛིན་བཅས་པའི་རླུང་དང་ཙན་དན་སེར་པོ་དང་།། མུ་ཏིག་དོ་ཤལ་ནོར་བུ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས།། འདི་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་ཞི་མི་བྱེད།། ལེགས་བསྲུངས་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསིལ་བ་མཆོག་འདིས་ཞི།།

อยํ ปน ตสฺส คาถาทฺวยสฺสตฺโถ. สุรกฺขิตํ สุฏฺฐุรกฺขิตํ อริยํ วิสุทฺธํ อจฺจนฺตสีตลํ อิทํ สีลํ อิธโลเก สตฺตานํ ยํ ปริฬาหํ สเมติ, ตํ ปริฬาหํ สชลทา อุทกทเทน เมเฆน สห ปวตฺตา วาตา สีตวาตา น สมยนฺติ หริตจนฺทนญฺจาปิ น สมยติ. หารา มุตฺตาหารา เนว สมยนฺติ. มณโย เวฬุริยาทิมณิโย น สมยนฺติ. จนฺทกิรณงฺกุรา จนฺทสฺส รํสิองฺกุรา น สมยนฺตีติ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. สีลธาตุ สมาธิมฺหิ อ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ, สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ อาภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, เจตนาธมฺโม, กุสลจิตฺตุปฺปาโท วา ลพฺภติ. สีลธาตุ อุปธารเณ อ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลํ นาม, สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ’’ติ. ชลชูปเมน ปทุมสทิเสน สีตเลน อจฺจนฺตสีตเลน สีเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน ยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีลยุโต, ชิโน. ตํ ชลชูปมสีตลสีลยุตํ. ยถา หิ อุทเก ชาตํ ปทุมํ ชเลน สีตลํ โหติ, เอวํ ภควโต มคฺคสีเลน กิเลสุปตาปนสฺส ปหีนตฺตา ตํ สีตลํ อจฺจนฺตสีตลํ. เตน สมฺปยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีล ยุตนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ.

འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་དེའི་དོན་ཏོ། ལེགས་པར་བསྲུངས་པ། ཤིན་ཏུ་བསྲུངས་པ། འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པ། མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བ་འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་གང་ཞིག་ཞི་བར་བྱེད་པ་དེའོ། གདུང་བ་དེ་ནི་ཆུ་འཛིན་ཏེ་ཆུ་སྦྱིན་པའི་སྤྲིན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུ་བའི་རླུང་བསིལ་པོས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས་ལ། ཙན་དན་ལྗང་ཁུས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། བཻ་ཌཱུརྱ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱི་མྱུ་གུ་སྟེ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས་སོ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་མི་གཏོར་ཞིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདིས་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་སེམས་པ་དང་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ཉིད་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “དོན་གང་གིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། མཉམ་པར་འཇོག་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་མ་གཏོར་བའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་ཉེ་བར་འཛིན་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ།” ཞེས་སོ། ཆུ་སྐྱེས་དང་འདྲ་བའི་པདྨ་ལྟ་བུའི་བསིལ་བ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་ན་ “ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ནི་ཆུས་བསིལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་བསིལ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བའོ། དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ “ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་བསྟོད་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།

ปถวีสหนนฺติ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ ขนฺติวนฺตํ วา. ปถนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ตรุปพฺพตาทโยติ ปถวี, ภูมิ. ปถธาตุ ปติฏฺฐายํ [Pg.88] วีปจฺจโย. อถ วา ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ ปถวี. ชาตตทฺธิตตฺเถ วีปจฺจโย. สหยเต ขมิยเต สหนํ, สหติ ขมตีติ วา สหนํ, อธิวาสนขนฺติ. สหธาตุ ขนฺติยํ ยุ. ปถวี วิย สหนํ ขมนํ ยสฺส โสติ ปถวีสหโน, ชิโน. ตํ ปถวีสหนํ. ยถา หิ ปถวี อตฺตโน อุปริ ปกฺขิตฺตํ สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ปฏิฆานุนยํ กโรติ, เอวํ ชิโน อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ อนิฏฺฐารมฺมณมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุนยํ กโรตีติ ปถวีสหนนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ อปทานปาฬิยํ –

“ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའམ་བཟོད་པ་ཅན་ནོ། འདི་ལ་ཤིང་དང་རི་ལ་སོགས་པ་གནས་པས་ན་ས་གཞི་སྟེ་ས་འོ། པཐ་བྱིངས་ནི་གནས་པའི་དོན་ཏེ། བཱི་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། ཡངས་པར་གྱུར་ནས་སྐྱེས་པས་ན་ས་གཞི་འོ། སྐྱེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དོན་དུ་བཱི་རྐྱེན་ནོ། བཟོད་པར་བྱེད་པས་ན་བཟོད་པ་སྟེ། བཟོད་པའམ་དང་ལེན་གྱི་བཟོད་པའོ། སཧ་བྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་དེ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ས་གཞི་ནི་རང་གི་སྟེང་དུ་བཏང་བའི་གཙང་བ་དང་མི་གཙང་བ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་བས་ཀྱང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཡུལ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་། དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་མཛད་པས་ན། “ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་” ཞེས་བསྟོད་པའི་དགོངས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘ลาภาลาเภ น สชฺชนฺติ, สมฺมานนวิมานเน;

ปถวีสทิสา พุทฺธา, ตสฺมา เต น วิราธิยา’’ติ.

“རྙེད་དང་མ་རྙེད་ལ་མི་ཆགས་ཤིང་། །བཀུར་སྟི་དང་ནི་བརྙས་པ་ལའང་། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ས་དང་མཚུངས། །དེ་ཕྱིར་དེ་དག་མི་འཁྲུག་གོ །” ཞེས་སོ།

อหํ ชินํ ปณมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

བདག་གིས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ, วิรชํ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ, คคนูปมธึ อากาสูปมสพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, ธิติเมรุสมํ สิเนรุปพฺพตสทิสํ อจลสมาธิวนฺตํ, ชลชูปมสีตล สีลยุตํ. อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อจฺจนฺตอติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สมฺปยุตฺตํ, ปถวีสหนํ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ, ขนฺติวนฺตํ วา, ชินํ ปญฺจมารวิชยํ พุทฺธํ อหํ สกฺกจฺจํ ปณมามิ วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་དང་ལྡན་པ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དུ་མའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པ། རྡུལ་མེད་པ་སྟེ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་མེད་པས་རྡུལ་དང་བྲལ་བ། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་བློ་གྲོས་ཏེ་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། བརྟན་པ་རི་རབ་དང་མཚུངས་པ་སྟེ་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལྟར་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་དང་འདྲ་བའི་ཤིན་ཏུ་བསིལ་ཞིང་གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་སྟེ་ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའམ་བཟོད་པ་ཅན་ཉིད། བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་བ་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ། ཞེས་པའོ།

ทฺวาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།

๑๓.

༡༣.

โย พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ;

อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ.

གང་ཞིག་བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་ཉིན་མོར་བྱེད་པ་བཞིན། །དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་རྡོ་ཡི་གདན་སྟེང་མཛེས་པར་བཞུགས། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་ཆོས་བསྟན་པ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། །

๑๓. เอวํ [Pg.89] ทฺวาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ตาวตึสปุเร มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อภิธมฺมํ เทสก คุเณน อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ สุมติตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม น ช ร คเณหิ จ เอกครุนา จ ตีหิ ยตีหิ จ ทสหิ ยตีหิ จ รจิตตฺตา เตรสกฺขร สํยุตฺตา ปหสฺสิณีคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘มฺนา ชรา โค ติทสยติปฺปหสฺสิณี สา’’ติ.

༡༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཉིས་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མ་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་མངོན་པ་སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “གང་ཞིག་བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ མ། ན། ཛ། ར། ཚོགས་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཅིག་དང་། གནས་གསུམ་པའི་མཚམས་གཅོད་དང་། གནས་བཅུ་པའི་མཚམས་གཅོད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ “རབ་ཏུ་དགའ་བའི་ཚིགས་བཅད་” ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། འདི་ཉིད་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས་གསུངས་ཏེ། “མ། ན། ཛ། ར། དང་ལྕི་བ་གཅིག་ལྡན་ཞིང་། གསུམ་དང་བཅུ་ལ་མཚམས་གཅོད་པ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ།” ཞེས་སོ།

ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺนา มคณ นคณา จ ชรา ช คณ รคณา จ โค ครุ จ ติทสยติ ติยติ จ ทสยติ จ เจ สิยา, สา คาถา ปหสฺสิณีคาถา นามาติ. ตตฺถ สุมติ โย พุทฺโธ ธมฺมํ เทวานํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. โยติ อนิยมวาจกสพฺพนามปทํ. ตสฺส วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ –

དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ མ། ན། སྟེ་མ་ཚོགས་དང་ན་ཚོགས། ཛ། ར། སྟེ་ཛ་ཚོགས་དང་ར་ཚོགས། གོ། སྟེ་ལྕི་བ་དང་། གསུམ་དང་བཅུ་ལ་མཚམས་གཅོད་པ་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བྱའོ། དེ་ལ་ “བློ་བཟང་བའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། “གང་” ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་སྤྱི་མིང་གི་ཚིག་གོ། དེའི་སྒྲ་བཤད་བྱ་བར་མི་ནུས་ཏེ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ།

‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา;

สพฺพนามนฺติ เอเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ.

“འཇིག་རྟེན་གྲགས་པ་བྱིངས་དང་ནི། །ཚིག་ཕྲད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། །བོད་པ་དང་ནི་སྤྱི་མིང་སྟེ། །དྲུག་པོ་འདི་ལ་སྒྲ་བཤད་མེད། །” ཞེས་སོ།

อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาตีติ โย, อนิยมวาจก ภาวํ ยาตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. อนิยมวาจกภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน อนิยมตฺโถติ วา โย. สพฺพนามสงฺขาตํ ยอิติปทํ ลพฺภติ. โย ยาทิ โสติ อตฺโถ. พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม, ปฏิวิทฺธสพฺพเญยฺยธมฺโม วา. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สุมตีติ สุนฺทรสพฺพญฺญุตญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ วุจฺจมานตฺตา หิ อิธ สพฺพญฺญุต ญาณํ สุมตีติ วุจฺจติ. มนติ ชานาติ สพฺพเญยฺยธมฺมํ เทเสตพฺพธมฺมํ วาติ มติ. มนธาตุ ญาเณติ. สุนฺทรา มติ สุมติ, สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถํ เตสํ เทเส ตพฺพปฺปการชานนสมตฺถํ [Pg.90] โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิ มุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถญฺจาติ ติสมตฺถสมฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ ลพฺภติ. สุมตีติ อิมินา หิ สพฺพญฺญุตญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ. นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อนญฺญสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. สุนฺทรา มติ อสฺส อสฺมึ วา อตฺถีติ สุมติ, พุทฺโธ. สมาสนฺต ตทฺธิตายํ. ตทสฺสตฺถีติวี จาติ สุตฺเต จสทฺเทน อปจฺจโย. ยถา ปีติสุขนฺติ. วุตฺตญฺหิ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ.

ཡང་ན། སྤྱི་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ན་ “གང་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “གང་” ངོ། མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ “གང་” ངོ། འདིས་མ་ངེས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་དུ་བགྲང་བའི་ “ཡ་” ཡིག་གི་ཚིག་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། “གང་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དོ། “སངས་རྒྱས་” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའམ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའམ། ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། “ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་བྱའོ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་དང་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རིག་ཅིང་ཤེས་པས་ན་ “བློ་གྲོས་” སོ། མན་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། བཟང་བའི་བློ་གྲོས་ནི་བློ་བཟང་བ་སྟེ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནུས་པ་དང་། དེ་དག་སྟོན་པའི་ཚུལ་ཤེས་ནུས་པ་དང་། གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་ནུས་པ་སྟེ། ནུས་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ཀུན་ནས་སློང་བར་ནུས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ། བཟང་བའི་བློ་གྲོས་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན་བློ་བཟང་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། འདི་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཕྲད་དོ། “Tadassatthītivī” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ “ca” སྒྲས་ “a” རྐྱེན་ནོ། དཔེར་ན། “དགའ་བདེ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ཕམ་པའི་གཞུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “དགའ་བ་འདི་དང་བདེ་བ་འདི་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་བསམ་གཏན་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན། བསམ་གཏན་འདི་ལ་དགའ་བདེ་ཞེས་བྱའོ།” ཞེས་སོ།

ทิเวติ ทิวเส. สูริโยภาเสน ทิพฺพติ เอตฺถาติ ทิโว. ทิวุธาตุ ชุติยํ อ. ตสฺมึ ทิเว. ทิวา กโรวาติ สูริโย อิว. ทิวาทินํ กโรตีติ ทิวากโร, สูริโย. ทิวาสทฺทูป ปท กรธาตุ กรเณ อ. อถ วา ทิวา ทิวเส กโร รํสิ อสฺสาติ ทิวากโร. กรสทฺโท หิ รํสิวาจโก. โสภนฺโตติ วิโรจมาโน หุตฺวา. สุภติ วิโรจติ ฉพฺพณฺณรํสิอาทีหีติ โสภนฺโต, พุทฺโธ. สุภธาตุ โสเภ, ทิตฺติยํ วา อนฺตปจฺจโย. ภควา หิ ฉพฺพณฺณรํสีหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ อสีตฺยานุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ เทวานํ มชฺเฌ โสภติ วิโรจตีติ อตฺโถ. รติชนเนติ เทวานํ อตปฺปกปีติโสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา. รมนํ รติ. รมุธาตุ กีฬายนฺติ. ตํ ชเนติ อุปฺปาเทตีติ รติชนนํ. สิลาสนํ. รติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน ยุ. ตสฺมึ รติชนเน.

“མཁའ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའམ་མཁའ་ལའོ། ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་འདིར་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མཁའ་འོ། དིབུ་བྱིངས་ནི་གསལ་བའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། མཁའ་དེ་ལའོ། “ཉིན་མོར་བྱེད་པ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་བཞིན་ནོ། ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པས་ན་ཉིན་མོར་བྱེད་པ་སྟེ་ཉི་མའོ། དིབཱ་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་ཀརབྱིངས་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། ཉིན་མོ་སྟེ་ཉིན་པར་འོད་ཟེར་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཉིན་མོར་བྱེད་པའོ། ཀར-སྒྲ་ནི་འོད་ཟེར་གྱི་མིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། “མཛེས་པར་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གསལ་བར་གྱུར་ཏེའོ། འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་ལ་སོགས་པས་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་བས་ན་མཛེས་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། སུབྷ་བྱིངས་ནི་མཛེས་པའམ་གསལ་བའི་དོན་ཏེ། ཨནྟ་རྐྱེན་ནོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ལ་མི་ངོམས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པའམ། བྱམས་པ་སྐྱེད་པའི་དོན་ཏོ། དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་འོ། རམུ་བྱིངས་ནི་རྩེ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་དོ། རཏི་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་ཛནབྱིངས་ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་དེ་ལའོ།

สิลาสนมฺหีติ ติทสาลเย, ปาริจฺฉตฺตกมูเล ชาเต นิกฺขิตฺเต วา ทีฆโต สฏฺฐิโยชเน วิตฺถารโต ปณฺณาส โยชเน ปุถุลโต ปนฺนรสโยชเน วณฺณโต ชยสุมนปุปฺผสทิเส รตฺตกมฺปลวณฺเณ วา สณฺหสุขุเม ปณฺฑุกมฺป ลนามเก สิลาสเน. สกฺเกน เสวิยตีติ สิลํ. ปาสาโณ[Pg.91]. สิธาตุ เสวายํ อลปจฺจโย. อาสิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อถ วา อาคนฺตฺวา เสวิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อาปุพฺพสิธาตุ เสวายํ ยุ. สิลํเอว อาสนํ สิลาสนํ. ปณฺฑุกมฺปลสิลาสนํ ลพฺภติ. ตสฺมึ สิลาสนมฺหิ. อาสีโนติ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ อาคมฺม สนฺนิสินฺนานํ เทวานํ คเณน ปริวาริโต หุตฺวา นิสีทนฺโต. อาสีทนํ นิสชฺชนํ อาสีโน. อาสมนฺตโต สีทติ วสตีติ วา อาสีโน. อภิธมฺมกถาภิมุขํ สีทติ นิสชฺชตีติ วา อาสีโน, พุทฺโธ. อาปุพฺพสีทธาตุ นิสชฺชายํ. วิสรณ คตฺยาวสาเนสุ วา ตปจฺจโย. ตสฺส อีณาเทโส, ณสฺสนตฺตํ, ธาตฺวนฺตโลโป. สิวสุขทนฺติ นิพฺพานสุขทายกํ. อริเยหิ เสวิยตีติ สิวํ, นิพฺพานํ. สิธาตุ เสวายํ อโว. อถ วา ราคคฺคิอาทีหิ สมติ อุปสมติ เอตฺถาติ สิวํ, นิพฺพานํ. สมุธาตุ อุปสเม ริโว. อภิธานปฺปทีปิกฏีกายํ ปน ‘‘สิวํ เขมภาวํ กโรตีติ สิวํ, สํสารภีรุเกหิ เสวิตพฺพตฺตา วา สิวํ. ยทาทินา วปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. สิวสฺส นิพฺพานสฺส สุขํ สิวสุขํ, ตํ ททาตีติ สิวสุขทํ, อภิธมฺมธมฺโม. สิวสุขสทฺทูปปททาธาตุ อ. โย หิ อภิธมฺมธมฺมํ สุณาติ, โส ตสฺส นิพฺพานสุขํ ททาตีติ อตฺโถ.

“རྡོ་ཡི་གདན་སྟེང་” ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ། ཡོངས་འདུའི་ཤིང་གི་རྩ་བར་སྐྱེས་པའམ་བཏིང་བ། སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ། ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ། མཐུག་ཚད་དུ་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔ་ཡོད་པ། ཁ་དོག་ནི་ཛ་ཡ་སུ་མ་ནའི་མེ་ཏོག་དང་འདྲ་བའམ་ཕྱིང་པ་དམར་པོའི་ཁ་དོག་ལྟ་བུ། འཇམ་ཞིང་ཕྲ་བའི་པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོའི་གདན་ལའོ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསྟེན་པས་ན་རྡོ་སྟེ་རྡོའོ། སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ལ་རྐྱེན་ནོ། འདི་ལ་བཞུགས་པས་ན་གདན་ནོ། ཡང་ན། ལྷགས་ནས་བསྟེན་པས་ན་གདན་ནོ། ཨཱ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། རྡོ་ཉིད་གདན་ཡིན་པས་ན་རྡོའི་གདན་ནོ། པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོའི་གདན་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། རྡོའི་གདན་དེ་ལའོ། “བཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ནས་ལྷགས་ཏེ་འཁོད་པའི་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་བཞུགས་པའོ། བཞུགས་པ་ནི་འདུག་པ་སྟེ་བཞུགས་པའོ། ཡང་ན། ཀུན་ནས་བཞུགས་ཤིང་གནས་པས་ན་བཞུགས་པའོ། ཡང་ན། ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་བཞུགས་ཤིང་འཁོད་པས་ན་བཞུགས་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ཨཱ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་སཱིད་བྱིངས་ནི་འདུག་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འཐོར་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གནས་པའི་དོན་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། དེ་ལ་ཨཱི་ཎ་རུ་བསྒྱུར་བ་དང་། ཎ་ཡིག་ཎ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དང་། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། “ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་” ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པའོ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པས་ན་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ཝོ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། སམུ་བྱིངས་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ཏེ། རི་ཝོ་རྐྱེན་ནོ། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “བདེ་འཇགས་ཀྱི་དངོས་པོ་བྱེད་པས་ན་ཞི་བའོ། ཡང་ན་འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཞི་བའོ། ཡ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཝ་རྐྱེན་ནོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་ཅན་དུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ། སུ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་ཁ་ནུ་བྱིངས་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ཏེ། ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ནི་ཞི་བའི་བདེ་བ་སྟེ། དེ་སྦྱིན་པས་ན་ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་ཏེ། ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། ཞི་བའི་བདེ་བའི་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་དཱ་བྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། གང་ཞིག་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དེ་ལ། དེས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།

อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ เทวานํ ธมฺมํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ธมฺมนฺติ นานานยวิจิตฺตํ คมฺภีรํ สณฺหสุขุมํ ทุทฺทสํ อภิธมฺม ธมฺมํ. อตฺตโน สภาวํ ธาเรตีติ ธมฺโม, ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ น พาเลหีติ วา ธมฺโม, อภิธมฺมปิฏกํ. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ตํ ธมฺมํ. เทวานนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐสาลินีอฏฺฐกถายํ –

“ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་“ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་དུ་མ་ལས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པར་བཀྲ་བ། ཟབ་མོ། ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ། མཐོང་བར་དཀའ་བའི་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སམ། ཡང་ན་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དོ། འཛིན་པའི་དོན་ལ་དྷར-ཁམས་དང་རམ-རྐྱེན་ནོ། ཆོས་དེ་ལའོ། “ལྷ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལའོ། འདི་ནི་ཨཊྛསཱལིནཱིའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘มาตรํ [Pg.92] ปมุขํ กตฺวา, ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา;

อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ.

“མ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ནི། མོ་ཡི་ཤེས་རབ་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས། ཆོས་མངོན་གཏམ་གྱི་ལམ་མཆོག་འདི། ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་རབ་ཏུ་བསྐོར།”ཞེས་སོ།

เอตฺถ จ มาตรนฺติปทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ชินาลงฺการปาฬิยํ –

འདིར་“མ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་ཛིནཱལངྐཱརའི་གཞུང་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘ตโต ปุตฺตํ คเหตฺวาน, คตา มาตา สกํ ฆรํ;

สตฺตมิยํ จุตา คนฺตฺวา, เทวปุตฺตตฺตมาคมี’’ติ.

“དེ་ནས་བུ་ནི་བཟུང་བྱས་ཏེ། མ་ནི་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་སོང་། ཞག་བདུན་པ་ལ་འཆི་འཕོས་ནས། ལྷ་ཡི་བུ་ཡི་དངོས་པོར་གྱུར།”ཞེས་སོ།

ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘โพธิสตฺตมาตา คพฺภวุฏฺฐานโต สตฺตเม ทิวเส กาลงฺกตฺวา ตุสิตปุเร เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตเมว. กาฬุทายี เถรคาถาอฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺตภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตา’’ติ วุตฺตํ. ชาตกฏีกายญฺจ ‘‘เทโวโรหเนติ มาตุเทวปุตฺตสฺส เตมาสํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา เทโวโรหนกาเล’’ติ มาตุเทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. อภิธมฺมาวตารฏีกายญฺจ ‘‘เทวานนฺติ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬาธิวาสีนํ มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวาน’’นฺติ มาตุเทวปุตฺต สทฺเทน วุตฺตํ. สิรีมหามายาสตฺเถ จ ‘‘สิรีมหามายา เทวีปิ สตฺตทิวเสเยว วสิตฺวา กาลงฺกตฺวา อตฺตโน ปุญฺญานุภาเวน ตุสิตภวเน เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. มณิทีปฏีกายญฺจ ‘‘มาตรนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ. สิรีมหามายา หิ โพธิสตฺตํ วิชายิตฺวา สตฺตาหมตฺตํ ฐตฺวา อิโต จวิตฺวา ตุสิตภวเน ปุริสภาเวเนว นิพฺพตฺโต, น อิตฺถิภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา มาตรนฺติปทสฺส มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ มุขฺเยน ทฏฺฐพฺโพ.

དེའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ནི་བཙས་ནས་ཞག་བདུན་པ་ལ་དུས་ལས་འདས་ཏེ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཡང་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། ཀཱ་ལུ་དཱ་ཡཱི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“‘བསྐོར་ཏེ་གནས་’ཞེས་མོ་རྟགས་སུ་བསྟན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྲུབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའམ་ལྷ་མོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ལྷར་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“ལྷ་ལས་བབས་པ་ཞེས་པ་ནི། མ་ལྷའི་བུ་ལ་ཟླ་བ་གསུམ་དུ་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་བསྟན་ནས་ལྷ་ལས་འབབ་པའི་དུས་སོ”ཞེས་མ་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། ཆོས་མངོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“ལྷ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་ཆོས་ཉན་པ་པོ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ན་གནས་པའི་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལའོ”ཞེས་མ་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། དཔལ་ལྡན་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་“ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་ཡང་ཞག་བདུན་ཁོ་ནར་བཞུགས་ནས་དུས་ལས་འདས་ཏེ། རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་sོ། མ་ཎི་དཱི་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“མ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་ནས་ཞག་བདུན་ཙམ་བཞུགས་ཏེ། འདི་ནས་འཆི་འཕོས་ནས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་ཀྱི། བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོར་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན། “མ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གཙོ་བོར་གོ་བར་བྱའོ།

มธุสารตฺถ ทีปนีฏีกายํ ปน –‘‘สุทฺโธทโน นาม ปิตา มเหสิโน,พุทฺธสฺส มาตา ปน มายา นาม.

མདྷུ་སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ནི། “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཡབ་ནི་ཟས་གཙང་ཞེས། སངས་རྒྱས་ཡུམ་ནི་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ།

โพธิสตฺตํ [Pg.93] ปริหริย กุจฺฉินา,กายสฺส เภทา ติทิวสฺมึ โมทติ;

สา โคตมี กาลํกตา อิโต จุตา,ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูตา;

อาโมทติ กามคุเณหิ ปญฺจหิ,ปริวาริตา เทวคเณหิ เตหี’’ติ;

เถราปาฬิ;

མངལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བསྐྱངས་བྱས་ནས། ལུས་ཞིག་ནས་ནི་གསུམ་རྩེན་གནས་སུ་དགའ། གཽ་ཏ་མཱི་དེ་དུས་བྱས་འདི་ནས་འཕོས། ལྷ་ཡི་འདོད་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཡིས་རབ་ཏུ་དགའ། ལྷ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་དེ་དག་གིས་བསྐོར་ཏོ།”ཞེས་གནས་བརྟན་གྱི་ལུང་ལས་སོ།

ตทฏฺฐกถายํ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺต ภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตาติ วุตฺตตฺตา มาตรนฺติ มนุสฺสตฺตภาววเสน วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เถรฏฺฐกถา ปน นสงฺคหารุฬฺหา. อญฺญฏฺฐกถาฏีกาสุ จ ตาทิสํ วจนํ นตฺถิ. ปตฺถนากาเล จ พุทฺธมาตา หุตฺวา ปจฺฉา ปุริโส โหมีติ ปตฺถนา นตฺถิ. ตึสธมฺมตายญฺจ พุทฺธมาตุยา ปุริสภาโว นาม นตฺถิ. ตสฺมา ตํ วีมํสิตพฺพนฺติปิ วิทู วทนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน น คเหตพฺพํ. กสฺมา, สํสยวจเนน วีมํสิตพฺพนฺติ วิทูวทนฺตีติ จ วุตฺตตฺตา จ ยถาวุตฺตฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ อุชุกํ วิรุทฺธตฺตา จ. เทวตาสทฺโท หิ เทวปุตฺเต พฺรหฺเม เทวธีตาย จ วตฺตติ. ตถาเหส ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ เทวปุตฺเต. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญตราติ อนิยมิต นิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา. ตสฺมา อญฺญตราติ วุตฺตา. เทโวเยว เทวตา. อิตฺถิปุริสสาธารณเมเวตํ. อิธ ปน ปุริโสเอว. โส เทวปุตฺโต. กินฺตุสาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต’’ติ. สุนีตตฺเถรอปทาน ปาฬิยํ อาคตาสุ ‘‘ตถา ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺเม. ปทีปวิมานวตฺถุปาฬิยํ วุตฺตาสุ –

དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“‘བསྐོར་ཏེ་གནས་’ཞེས་མོ་རྟགས་སུ་བསྟན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྲུབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའམ་ལྷ་མོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ལྷར་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ‘མ་’ཞེས་པ་ནི་མིའི་སྐྱེ་གནས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ”ཞེས་སྨྲའོ། འོན་ཀྱང་གནས་བརྟན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ནི་བསྡུ་བར་མ་ཚུད་དོ། འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱ་གཞན་དག་ལས་དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་མེད་དོ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དུས་སུའང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་དུ་གྱུར་ནས་ཕྱིས་སུ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་སྨོན་ལམ་མེད་དོ། ཆོས་ཉིད་སུམ་ཅུའི་ནང་དུའང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་ལ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་མེད་དོ། དེ་ལྟ་བས་ན། དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཞིག་གོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བཟུང་བར་མི་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཚིག་གིས་བརྟག་པར་བྱའོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་རྣམས་དང་དངོས་སུ་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་“ལྷ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷའི་བུ་དང་། ཚངས་པ་དང་། ལྷའི་བུ་མོ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་“དེ་ནས་ལྷ་ཞིག་མཚན་མོ་རབ་ཏུ་འདས་པ་ན། མདོག་ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷའི་བུ་ལ་འཇུག་གོ། ཁུདྡྷཀ་པཱ་ཋའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“‘གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་’ཅེས་པ་ནི་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། མོ་ནི་མིང་དང་རུས་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་‘གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་’ཅེས་གསུངས་སོ། ལྷ་ཉིད་ལྷ་མོ་སྟེ། འདི་ནི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཀར་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་དོ། འདིར་ནི་སྐྱེས་པ་ཁོ་ནའོ། དེ་ནི་ལྷའི་བུ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་ཐུན་མོང་གི་མིང་གི་དབང་གིས་ལྷ་ཞེས་གསུངས་སོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། སུ་ནཱི་ཏa་གནས་བརྟན་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་“དེ་བཞིན་དུ་ལྷ་དེ་དག་བདུན་བརྒྱ་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཚངས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་མངོན་པར་བྱུང་སྟེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཚངས་པ་ལ་འཇུག་གོ། པདཱི་པཱ་བི་མཱ་ན་ཝཏྠུའི་ལུང་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐติ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ.

“མདོག་ནི་ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་ཡིས། ལྷ་མོ་ཁྱོད་ནི་གང་གནས་པ། ཕྱོགས་རྣམས་ཐམས་ཅད་གསལ་བྱེད་པ། སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་བཞིན་དུ་འོ།”ཞེས་སོ།

อาทีสุ [Pg.94] เทวธีตาย. เอวํ ปน ปริวาริตาสทฺโทปิ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตาย เถรฏฺฐกถาย วุตฺตวจนํ ชาตกฏีกาย วุตฺตวจนญฺจ อาจริยสุมงฺคลตฺเถเรน กตาย อภิธมฺมาวตารฏีกาย วุตฺตวจนํ ปมาณํ กตฺวา มาตุเทวปุตฺโตติ อตฺโถเยว ทฏฺฐพฺโพ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยา เถราปาฬิยํ อาคตํ ปริวาริตาสทฺทญฺจ มธุสารตฺถทีปนีฏีกาวจนญฺจ ปฏิจฺจ มาตุเทวธีตาติ วทนฺติ. ตํ ปน เตสํ มติมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อเทสีติ มหากรุณาปุพฺพงฺคเมน สพฺพญฺญุตญาเณน กเถสิ. อสทิสํ ตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ตนฺติ พุทฺธํ. อสทิสนฺติ อปฺปฏิปุคฺคลํ. นตฺถิ เอตสฺส สทิโส ปฏิปุคฺคโลติ อสทิโส, พุทฺโธ. สเทวเก โลเก สีลาทิคุเณน พุทฺเธน สทิโส โกจิ ปุคฺคโล นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห วินยมหาวคฺคปาฬิยํ –

ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷའི་བུ་མོ་ལའོ། དེ་བཞིན་དུ་“བསྐོར་ཏེ་གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལྟ་བས་ན། སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གནས་བརྟན་གྱིས་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སློབ་དཔོན་བཟང་པོ་ལྡན་པའི་གནས་བརྟན་གྱིས་མཛད་པའི་ཆོས་མངོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཚད་མར་བྱས་ནས། “མ་ལྷའི་བུ་”ཞེས་པའི་དོན་ཉིད་དུ་གོ་བར་བྱའོ། དེང་སང་གི་དུས་སུ་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་གནས་བརྟན་གྱི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་“བསྐོར་ཏེ་གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་། མདྷུ་སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་ལ་བརྟེན་ནས། “མ་ལྷའི་བུ་མོ་”ཞེས་སྨྲའོ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཁོ་བོ་ཅག་གི་བློ་བཟོ་ཙམ་དུ་གོ་བར་བྱའོ། “བསྟན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། “མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལའོ”ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་“དེ་ལའོ”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ། “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་ལའོ། འདི་ལ་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་ལུང་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ.

“ང་ལ་སློབ་དཔོན་གང་ཡང་མེད། ང་དང་མཚུངས་པའང་ཡོད་མ་ཡིན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན། ང་དང་ཟླ་བོ་ཡོད་མ་ཡིན།”ཞེས་སོ།

นิจฺจนฺติสตตํ สมิตํ, สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. อสทิสํ ตํ พุทฺธํ นิจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

“རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བར་མ་ཆད་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ལོ”ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุมติ สุนฺทรสพฺพญฺญุต ญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. โย ยาทิโส พุทฺโธ. ทิเว ทิวเส ทิวากโรว สูริโยอิว, โสภนฺโต วิโรจมาโน หุตฺวา, รติชนเน เทวานํ อตปฺปกปีติ โสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา, สิลาสนมฺหิ ปณฺฑุ กมฺปลนามเก สิลาสเน, อาสีโน นิสีทนฺโต หุตฺวา สิวสุขทํ นิพฺพานสุขทายกํ, ธมฺมํ อภิธมฺมธมฺมํ, เทวานํ มาตุ ปุพฺพเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อเทสิ กเถสิ. อสทิสํ อปฺปฏิปุคฺคลํ ตํ พุทฺธํ อหํ นิจฺจํ สตตํ นมามิ วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བློ་བཟང་པོ་ནི་མཛེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། སངས་རྒྱས་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཉིན་མོ་ཉི་མ་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་བར་གྱུར་ཏེ། དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་ལ་མི་ངོམས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པའམ། ཡང་ན་བྱམས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། རྡོ་ལེབ་སྟེ། པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོ་ལེབ་ལའོ། བཞུགས་པ་ནི་བཞུགས་པར་གྱུར་ཏེ། ཞི་བའི་བདེ་བ་སྟེར་བ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྟེར་བའོ། ཆོས་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། ལྷ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་གསུངས་སོ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་དེའི་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ།

เตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།

๑๔.

༡༤.

โย [Pg.95] ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ;

สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ.

“ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་པོའི་མཐིལ་གྱི་རི་མོ་ཡིས། འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་མ་ཚང་མེད་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པར། མགོན་པོ་གང་ཞིག་དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་རབ་ཐོབ་པ། འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱིས་མཆོད་པའི་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་འདུད།”

๑๔. เอวํ เตรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ พุทฺธสฺส ปาทตเล วิจิตฺตปฺปวตฺเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย ปาทปงฺกชตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ภ ช ช คเณหิ จ ครุทฺวเยน รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺตา วสนฺตติลกา ต ภ ชา ชคา โค’’ติ. ตสฺสายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ต ภ ชา ต ภ ช คณา จ ชคา ชคณครุกา จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา คาถา วสนฺตติลกาคาถาติ ฉนฺทาจริเยหิ วุตฺตาติ.

༡༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞབས་མཐིལ་དུ་རྣམ་པར་བཀྲ་བར་གནས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། འདི་ནི་ཏ-བྷ-ཛ-ཛ-ཚོགས་རྣམས་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ཚིགས་བཅད་དུ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས་“ཏ་བྷ་ཛ་ཛ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ཏ-བྷ-ཛ-ཛ-ཚོགས་རྣམས་དང་། ཛ-ཚོགས་དང་ལྕི་བ། ལྕི་བ་བཅས་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ཚིགས་བཅད་དོ་ཞེས་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ།

ตตฺถ ปน โย นาโถ อวิกเลหิ นิรากุเลหิ ปาทปงฺกชมุทุตฺตเลหิตีหิ โลเกหิ นิรุปเมยฺยตํ สมฺปาปุเณเอว สพฺพโลกมหิตํ อสมํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน สทฺทกฺกเมน อทสฺเสตฺวา อตฺถกฺกเมน วณฺณนํ ทสฺสยิสฺสาม. โย นาโถติ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณเอวาติปเท กตฺตุภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. นาถสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อวิกเลหีติ เกนจิ อเวกลฺเลหิ สพฺพปาทจกฺกลกฺขเณหิ สมฺปุณฺเณหีติ อตฺโถ. วิรูปํ กลติ คจฺฉตีติ วิกโล. วิปุพฺพกลธาตุ คติยํ อ. นตฺถิ กิญฺจิ วิกลํ เอติสฺสา ราชิยาติ อวิกลา, ปาทราชิ. ปาททฺวเย ปริพฺยตฺตํ สณฺฐานรูปํ กิญฺจิ วิกลํ นตฺถีติ อตฺโถ. เตหิ อวิกเลหิ.

དེ་ལ་མགོན་པོ་གང་ཞིག་མ་ཚང་བ་མེད་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པའི་ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་པོའི་མཐིལ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ལས་དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པའི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་ནི་སྒྲའི་གོ་རིམ་ལྟར་མ་བསྟན་པར། དོན་གྱི་གོ་རིམ་ལྟར་རྣམ་པར་བཤད་པ་བསྟན་པར་བྱའོ། “མགོན་པོ་གང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཚིག་དེ་ནི་“རབ་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ”ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་སྦྱོར་བར་བྱའོ། “མགོན་པོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། “མ་ཚང་བ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཀྱང་མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མི་སྡུག་པར་འགྲོ་བས་ན་མ་ཚང་བའོ། ཝི-སྔོན་འཇུག་དང་ཀལ-ཁམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཨ-རྐྱེན་ནོ། རི་མོ་འདི་ལ་མ་ཚང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་པས་ན་མ་ཚང་བ་མེད་པ་སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རི་མོའོ། ཞབས་གཉིས་ལ་གསལ་བའི་དབྱིབས་ཀྱི་གཟུགས་ལ་མ་ཚང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་སོ།

นิรากุเลหีติ [Pg.96] อากุลวิรหิเตหิ. ปาทจกฺกลกฺขณานํ อญฺญมญฺญํ อสํมิสฺเสหิ อสํสฏฺเฐหีติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ พนฺธตีติ อากุลํ, อาปุพฺพ กุลธาตุ พนฺธเน อ. อถ วา อาภุโส กุลติ อาวรติ โสภนนฺติ อากุลํ, นตฺถิ อากุลํ อญฺญมญฺญมิสฺสํ เอติสฺสา ปาทราชิ ยาติ นิรากุลา, ปาทราชิ. เตหิ นิรากุเลหิ. ตํ ปน ปททฺวยํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติปเท วิเสสนํ. ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺห ตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ ปทติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิณ. ปงฺเก กทฺทเม ชาตนฺติ ปงฺกชํ, ปทุมํ. ปาทสงฺขาตํ ปงฺกชํ ปาทปงฺกชํ. ปงฺกชํอิว ปาโท วา ปาทปงฺกชํ, ปาโท. สณฺหภาเวน มุทติ ปวตฺตตีติ มุทุ, มุทธาตุ คติยํ อุ. ตลติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ตลํ. ตลธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. มุทุ จ ตํ ตลญฺจาติ มุทุตฺตลํ, ปาทปงฺกชสฺส มุทุตฺตลํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลํ, ราชติ ทิสฺสตีติ ราชิกา, ราชติ โสภติ เอเตนาติ ราชิกา. ราชธาตุ โสภเน ณิโก. ปาทปงฺกช มุทุตฺตเล ชาตํ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณสงฺขาตํ ราชิกนฺติ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิกํ, เตหิ.

"Nirākulehi" (རྙོག་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་) ཞེས་པ་ནི་འཁྲུགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པ་དང་མ་འཆོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཀུན་ནས་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "ākula" (འཁྲུགས་པ་) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "ā" དང་ལྡན་པའི་འཆིང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "kula" བྱིངས་ལས་ "a" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །ཡང་ན། ཀུན་ནས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "ākula" (འཁྲུགས་པ་) ཞེས་བྱའོ། །ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་འཁྲུགས་པ་མེད་པའི་ཞབས་ཀྱི་རི་མོ་དེ་དག་ནི་ "nirākulā" (རྙོག་པ་མེད་པ་) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རི་མོའོ། །རྙོག་པ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་སོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttalarājikehi" (ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་རི་མོ་རྣམས་ཀྱིས་) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའོ། །"pādapaṅkajamuduttalarājikehi" ཞེས་པ་ནི། ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་པད་མའི་མཐིལ་འཇམ་པོར་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རི་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "pāda" (ཞབས་) ཞེས་བྱའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "pada" བྱིངས་ལས་ "ṇa" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །འདམ་རྫབ་ལ་སྐྱེས་པས་ན་ "paṅkaja" (འདམ་སྐྱེས་) ཏེ། པད་མའོ། །ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་འདམ་སྐྱེས་ནི་ "pādapaṅkaja" (ཞབས་པད་) དོ། །ཡང་ན་པད་མ་ལྟ་བུའི་ཞབས་ནི་ "pādapaṅkaja" སྟེ། ཞབས་སོ། །འཇམ་པའི་དངོས་པོས་མཉེན་པར་འཇུག་པས་ན་ "mudu" (མཉེན་པ་) སྟེ། འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "muda" བྱིངས་ལས་ "u" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །འདིར་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ "tala" (མཐིལ་) ཏེ། གནས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "tala" བྱིངས་ལས་ "a" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །མཉེན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཐིལ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ "muduttala" (མཉེན་འཇམ་མཐིལ་) ཏེ། ཞབས་པད་ཀྱི་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttala" འོ། །མཛེས་ཤིང་མངོན་པར་གསལ་བས་ན་ "rājikā" (རི་མོ་) སྟེ། འདིས་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ "rājikā" འོ། །མཛེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "rāja" བྱིངས་ལས་ "ṇika" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །ཞབས་པད་ཀྱི་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ལ་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་བགྲང་བའི་རི་མོ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttalarājika" སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། །

ตํ ปน อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณํ นาเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควโต ปาทปงฺกชมุทุตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ. นาภิปฏิจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ. นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ. ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ. อรา ทิสฺสนฺติ. อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ. เนมิ ทิสฺสติ. เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว. สมฺปหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสโก, วฑฺฒมานกํ, มจฺฉยุคลํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุสํ, โตมโร, ปาสาโท, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺโค, ตาลวณฺฑํ, โมรหตฺถโก, วาฬพีชนิ, อุณฺหีสํ, ปตฺโต[Pg.97], มณิกุสุมทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, เสตุปฺปลํ, ปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณฆโฏ, ปุณฺณปาติ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬํ, หิมวา, สิเนรุ, จนฺทิมสูริยา, นกฺขตฺตานิ, จตฺตาโร มหาทีปา, ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ อนฺตมโส จกฺกวตฺติ รญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโรติ เอตฺตกเมว มชฺฌิมปณฺณาสฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དེ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་དབུས་སུ་ལྟེ་བ་སྣང་བར་འགྱུར། ལྟེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྐོར་ཐིག་སྣང་བར་འགྱུར། ལྟེ་བའི་ཁ་གཏད་ཀྱི་མཐའ་སྐོར་གྱི་རི་མོ་སྣང་བར་འགྱུར། སྦུ་གུའི་ཁ་སྣང་བར་འགྱུར། རྩིབས་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། རྩིབས་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་དུ་སྐོར་ཐིག་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། མུ་ཁྱུད་སྣང་བར་འགྱུར། མུ་ཁྱུད་ཀྱི་ནོར་བུ་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། འདི་ནི་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །རྒྱས་པར་བཤད་པའི་སྐབས་ནི་ལུང་ལས་མ་འོངས་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མདུང་ཐུང་། དཔལ་གྱི་བེའུ། གཡུང་དྲུང་འཁྱིལ་བ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རི་མོ། གཙུག་རྒྱན། བུམ་པ་བཟང་པོ། གསེར་ཉ་ཟུང་། ཁྲི་བཟང་པོ། ལྕགས་ཀྱུ། འཁོར་ལོ། ཁང་བཟང་། སྒོ་གཏན། གདུགས་དཀར། རལ་གྲི། ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ། རྨ་བྱའི་སྒྲོ་བསིལ། རྔ་ཡབ། གཙུག་ཏོར། ལྷུང་བཟེད། ནོར་བུའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ། ཨུཏྤལ་དམར་པོ། ཨུཏྤལ་དཀར་པོ། པད་མ། པད་མ་དཀར་པོ། བུམ་པ་གང་བ། སྣོད་གང་བ། རྒྱ་མཚོ། འཁོར་ཡུག གངས་རི། ལྷུན་པོ། ཟླ་བ་དང་ཉི་མ། རྒྱུ་སྐར་རྣམས། གླིང་ཆེན་པོ་བཞི། གླིང་ཕྲན་སྟོང་ཕྲག་གཉིས། མཐར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དང་བཅས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འཁོར་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཙམ་ཞིག་དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ (Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །

ชินาลงฺการฏีกายํ ปน ‘‘เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ จกฺกลกฺขณํ นาม ทฺวีสุ ปาทตเลสุ ทฺเว จกฺกานิ เอเกกสฺมึ สหสฺสมตฺตา อรา ยุตฺตา โหนฺติ. เนมิวลยํ สุวณฺณวณฺณํ. นาภิ อินฺทนีลมณิวณฺณา. ตสฺมึ มชฺเฌ จ นาภิปริยนฺเต จ นาภิมุเข จ วฏฺฏเลขา มชฺเฌ ฉิทฺทํ จกฺกปริยนฺเต เนมิโต พหิทฺธา วฏฺเฏ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสกํ, วฑฺฒมานกํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุโส, ปาสาทํ, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺคํ, ตาลวณฺฑํ, มยูรหตฺถํ, จามรํ, อุณฺหีสํ, ปตฺตํ, มณิ, สุมนทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, รตฺตปทุมํ, เสตปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณกลสํ, ปุณฺณปตฺตํ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬปพฺพโต, หิมวนฺตปพฺพโต, เมรุปพฺพโต, สูริยมณฺฑลํ, จนฺทมณฺฑลํ, นกฺขตฺตํ, สปริวารา จตุมหาทีปา, สปริวาโร สตฺตรตนสมงฺคี จกฺกวตฺติ, ทกฺขิณาวฏฺฏ เสตสงฺขํ, สุวณฺณมจฺฉยุคฬํ, จกฺกาวุธํ, สตฺตมหาคงฺคา, สตฺตกุลปพฺพตา, สตฺตสีทนฺตสาครา, สุวณฺณ หํสราชา, สํสุมาโร, ธชปฏาโก, สุวณฺณสิวิกา, สุวณฺณวาฬพีชนิ, เกลาสปพฺพโต, สีหราชา, พฺยคฺฆราชา, วลาหกอสฺสราชา, อุโปสถฉทฺทนฺตหตฺถิราชา, วาสุกีนาคราชา, หํสราชา, อุสภราชา, เอราวณ หตฺถิราชา, สุวณฺณมกรํ, จตุมุขสุวณฺณนาวา, สวจฺฉกา เธนุ, กึปุริโส, กินฺนรี, กรวีโก, มยูรราชา, โกญฺจราชา, จกฺกวากราชา, ชีวญฺชีวกราชา ฉ เทวโลกา, โสฬส [Pg.98] พฺรหฺมโลกาติ อิเม เอตฺตกา อคฺคมงฺคลลกฺขณา ปาทตเล ปญฺญายนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิมินา จ วจเนน อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ ปริปุณฺณํ เวทิตพฺพนฺติ.

རྒྱལ་བའི་རྒྱན་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Jinālaṅkāra-ṭīkā) ལས་ནི། “ཞབས་མཐིལ་གཉིས་ཀྱི་འོག་ཏུ་འཁོར་ལོ་རྣམས་སྐྱེས་པ་ནི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་བྱ་སྟེ། ཞབས་མཐིལ་གཉིས་ལ་འཁོར་ལོ་གཉིས་ཡོད་ཅིང་། རེ་རེ་ལའང་རྩིབས་སྟོང་ཕྲག་རེ་དང་ལྡན་པའོ། །མུ་ཁྱུད་ཀྱི་སྐོར་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ནོ། །ལྟེ་བ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་མདོག་ཅན་ནོ། །དེའི་དབུས་དང་། ལྟེ་བའི་མཐའ་སྐོར་དང་། ལྟེ་བའི་ཁ་གཏད་དུ་སྐོར་ཐིག་ཡོད་ཅིང་། དབུས་སུ་བུ་ག་དང་། འཁོར་ལོའི་མཐའ་སྐོར་གྱི་མུ་ཁྱུད་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་སྐོར་ཐིག་ཡོད། མདུང་ཐུང་། དཔལ་གྱི་བེའུ། གཡུང་དྲུང་འཁྱིལ་བ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རི་མོ། གཙུག་རྒྱན། བུམ་པ་བཟང་པོ། ཁྲི་བཟང་པོ། ལྕགས་ཀྱུ། ཁང་བཟང་། སྒོ་གཏན། གདུགས་དཀར། རལ་གྲི། ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ། རྨ་བྱའི་སྒྲོ་བསིལ། རྔ་ཡབ། གཙུག་ཏོར། ལྷུང་བཟེད། ནོར་བུ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ། ཨུཏྤལ་དམར་པོ། པད་མ་དམར་པོ། པད་མ་དཀར་པོ། པད་མ་དཀར་པོ་ཆེན་པོ། བུམ་པ་གང་བ། སྣོད་གང་བ། རྒྱ་མཚོ། འཁོར་ཡུག་གི་རི། གངས་རི། ལྷུན་པོ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར། རྒྱུ་སྐར། འཁོར་དང་བཅས་པའི་གླིང་ཆེན་བཞི། འཁོར་དང་རིན་ཆེན་བདུན་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་དུང་དཀར། གསེར་གྱི་ཉ་ཟུང་། འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ། ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བདུན། གསེར་གྱི་རི་བདུན། རོལ་བའི་མཚོ་བདུན། གསེར་གྱི་ངང་པའི་རྒྱལ་པོ། ཆུ་སྲིན་འཛིན་ཁྲི། རྒྱལ་མཚན་དང་བ་དན། གསེར་གྱི་ཁྱོགས་དཔྱང་། གསེར་གྱི་རྔ་ཡབ། གངས་རི་ཏི་སེ། སེང་གེའི་རྒྱལ་པོ། སྟག་གི་རྒྱལ་པོ། རྟ་མཆོག་སྤྲིན་གྱི་ཤུགས་ཅན། གླང་པོའི་རྒྱལ་པོ་ཉེ་བར་འཁོར་བ་དང་ས་སྲུང་གི་བུ་གཉིས། ལྷའི་སྦྲུལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་པད་མ། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ། ཁྱུ་མཆོག་གི་རྒྱལ་པོ། གླང་པོ་ཆེ་ས་སྲུང་གི་བུ། གསེར་གྱི་ཆུ་སྲིན། གསེར་གྱི་གྲུ་གཟིངས་སྒོ་བཞི་པ། བེའུ་དང་བཅས་པའི་བ་མོ། མི་འམ་ཅི་ཕོ། མི་འམ་ཅི་མོ། ཀ་ལ་པིང་ཀ། རྨ་བྱའི་རྒྱལ་པོ། ཁྲུང་ཁྲུང་གི་རྒྱལ་པོ། ངང་སྐྱའི་རྒྱལ་པོ། ཤང་ཤང་ཏེའུའི་རྒྱལ་པོ། འདོད་ལྷ་རིགས་དྲུག ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་བཅུ་དྲུག་སྟེ། འདི་སྙེད་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་མཚན་མཆོག་རྣམས་ཞབས་མཐིལ་ལ་གསལ་བར་སྣང་ངོ་།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་འདིས་ནི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །

ตีหิ โลเกหีติ สมฺพนฺโธ. ตีหิ กามรูปารูป โลเกหีติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปเนตํ กตฺวตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺส ปน ปทสฺส นิรุปเมยฺยาติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. นิรุปเมยฺยตนฺติ อปฺปเมยฺยภาวํ. อุปมิตพฺพนฺติ อุปเมยฺยํ. อุปปุพฺพ มาธาตุ ปมาเน ณฺโย. อุปเมยฺยสฺส ภาโว อุปเมยฺยตํ. นตฺถิ อุปเมยฺยตํ อสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺยตํ. อถ วา นตฺถิ อุปเมยฺยํ เอตสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺโย, ปาทจกฺกลกฺขณราชิโก ลพฺภติ. ตสฺส ภาโว นิรุปเมยฺยตํ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณ เอวาติปเท กมฺมํ. สมฺปาปุเณเอวาติ สมฺพนฺโธ. สมฺมา คจฺฉติเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ตีหิ โลเกหิ ปาทปงฺกชมุทุตเลหิ นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ. พุทฺธโต อญฺญสฺส กสฺสจิ เทวมนุสฺสสฺส ปาทตลมชฺเฌ ปาทจกฺกลกฺขณสฺส อภาวโต. ภควโต หิ ปาทปงฺกชมุทุตเล ปารมิปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺตานิ อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณานิ สมฺปาปุณนฺติ, น อญฺเญสํ. ตสฺมา นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ.

"Tīhi lokehi" (འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་) ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱེད་སྒྲའོ། །ཚིག་དེ་ནི་ "nirupameyyā" (དཔེ་མེད་པ་) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ། །"nirupameyyataṃ" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། །དཔེར་བྱ་བ་ནི་ "upameyya" (དཔེར་བྱ་བ་) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "upa" དང་ལྡན་པའི་ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "mā" བྱིངས་ལས་ "ṇya" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །དཔེར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་ "upameyyatā" (དཔེར་བྱ་བའི་ཉིད་) འོ། །རི་མོ་འདི་ལ་དཔེར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་པས་ན་ "nirupameyyataṃ" (དཔེ་མེད་པ་ཉིད་) དོ། །ཡང་ན། རི་མོ་འདི་ལ་དཔེར་བྱ་བ་མེད་པས་ན་ "nirupameyya" (དཔེ་མེད་པ་) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རི་མོ་ཐོབ་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་ "nirupameyyatā" (དཔེ་མེད་པ་ཉིད་) འོ། །ཚིག་དེ་ནི་ "sampāpuṇe eva" (ཡང་དག་པར་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ། །"sampāpuṇe eva" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ལས་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་གང་གི་ཡང་ཞབས་མཐིལ་གྱི་དབུས་སུ་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ལ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །

สพฺพโลกมหิตนฺติ สพฺพโลเกน ปูชิตํ. สพฺเพน เทวมนุสฺสโลเกน มหิตพฺโพ ปูชิตพฺโพติ สพฺพโลก มหิโต, นาโถ ลพฺภติ. ตํ. อุปฺปนฺเน หิ ตถาคเต เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา พุทฺธสฺส ปูเชนฺติ, ปเคว อญฺญา. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตน ทาเมน ตถาคตํ ปูเชติ. ยถาพลญฺจ อญฺเญปิ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย นิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสก มหาราชา [Pg.99] สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปติ. กา กถา ปน อญฺเญสํ ปูชาติ วุตฺตํ โหติ.

"Sabbalokamahitaṃ" (འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པའོ། །ལྷ་དང་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀུར་བར་བྱ་བ་དང་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ "sabbalokamahita" (འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་) སྟེ། མགོན་པོ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པ་ན། མཐུ་ཆེ་བའི་ལྷ་དང་མི་གང་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་ན། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས། འདི་ལྟར་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོས་རི་རབ་ཙམ་གྱི་རིན་པོ་ཆེའི་ཕྲེང་བས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་དོ། །རང་རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྔམས་དང་། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་དང་གསལ་རྒྱལ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མཆོད་དོ། །ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྗེས་སུའང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དམིགས་ཏེ་གསེར་སྲང་བྱེ་བ་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་བཏང་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་གཙུག་ལག་ཁང་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་བཞེངས་སོ། །དེ་ལྟ་ན་གཞན་དག་གི་མཆོད་པ་ལྟ་ཅི་ཞིག་བཤད་དགོས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །

อสมนฺติ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ. อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ อตฺโถ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล อสฺสาติ อสโม, นาโถ. โส ปน อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณ วิจิตฺรรูปกาโย. สพฺพาการ ปริสุทฺธ สีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธธมฺมกาโย. ปุญฺญมหตฺต ถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺต ยสมหตฺต ปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํส คโต จ โหติ, ตสฺมา ตถาคเตน สโม สทิโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ตํ อสมํ. ตนฺติ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

"Asamaṃ" (མཉམ་པ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཚུངས་པའོ། །གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལ་མཉམ་པ་འམ་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་ "asama" (མཉམ་པ་མེད་པ་) སྟེ། མགོན་པོའོ། །ཁོང་ནི་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་ཅིང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་གཟུགས་སྐུ་མངའ་བའོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རིན་པོ་ཆེས་ཕྱུག་པའི་ཆོས་སྐུ་མངའ་བའོ། །བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། གྲགས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གཤེགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཉམ་པ་འམ་མཚུངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མཉམ་པ་མེད་པ་དེ་ལའོ། །མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย นาโถ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ, อวิกเลหิ เกหิจิ อเวกลฺเลหิ, นิรากุเลหิ อากุลวิรหิเตหิ, ปาทปงฺกช มุทุตฺตลราชิเกหิ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺหตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ, ตีหิ โลเกหิ กตฺตุภูเตหิ, นิรุปเมยฺยตํ อปฺปเมยฺยภาวํ อปฺปมิตพฺพ ภาวํ วา, สมฺปาปุเณเอว สมฺมา คจฺฉติเอว, สพฺพโลกมหิตํ สพฺพโลเกน ปูชิตํ, อสมํ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། མགོན་པོ་གང་ཞིག་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དེ། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དག་དང་། རྙོག་པ་མེད་པ་སྟེ་འཁྲུགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་དང་། ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་པད་མའི་མཐིལ་འཇམ་པོར་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རི་མོ་རྣམས་དང་། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དེ་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོའམ་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ། །འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་དང་། མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཚུངས་པ་མཉམ་པ་མེད་པ་དེ་ལྟ་བུའི་མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། །

จุทฺทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๑๕.

༡༥.

พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ;

อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ.

མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན། ། ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་དང་། ། དོན་གཉེར་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ནི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་མཛད་པ། ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་མཆོག་མངའ་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๑๕. เอวํ [Pg.100] จุทฺทสมคาถาย นาถํ นตฺวา อิทานิ นรานรส โมสรณนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม พุทฺธํ นรานรสโมสรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตภชชคเณหิ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

༡༥. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པས་མགོན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ "narānarasamosaraṇaṃ" (མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་) ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བདུན་གྱིས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། "buddhaṃ narānarasamosaraṇaṃ" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ "ta" "bha" "ja" "ja" སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ (Vasantatilakā) ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །

ตตฺถ ปน นรานรสโมสรณนฺติ เอตฺถ นรอนรสมํ โอสรณนฺติ ปทวิภาโค. มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. นรานรสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมํ อวสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ สโมสรโณ, พุทฺโธ. สมอวปุพฺพ สรธาตุ คติยํ ยุ. นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ นรานรสโมสรโณ, พุทฺโธ. ยถา หิ มหานิคฺโรโธ ผลกามานํ สกุณ สมูหานํ สโมสรณํ โหติ, เอวํ พุทฺโธ โลกิย โลกุตฺตรสมฺปตฺติกามานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ สนฺนิปติโต ปฏิสรโณ วา โหติ. ตสฺมา นรานรสโมสรณนฺติ โถเมติ.

དེ་ལ་ "narānarasamosaraṇaṃ" ཞེས་པ་འདིར་ "nara-anara-samaṃ-osaraṇaṃ" ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་མཉམ་པའི་འདུ་གནས་ཏེ་འདུ་བའི་གནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"narānara" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་མཉམ་པར་འདུ་ཞིང་འཛོམས་པས་ན་ "samosaraṇa" (འདུ་གནས་) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །སྔོན་འཇུག་ "sama" དང་ "ava" དང་ལྡན་པའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "sara" བྱིངས་ལས་ "yu" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་ནི་ "narānarasamosaraṇa" སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ནི་འབྲས་བུ་འདོད་པའི་བྱ་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་སུ་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་པའི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་ཏེ་འདུ་བའི་གནས་སམ་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ "narānarasamosaraṇa" (མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་) ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ། །

ธิตตฺตนฺติ สมาหิตจิตฺตํ. เอตฺถ อตฺตสทฺโท อตฺตสมฺมา ปณิธิ จาติอาทีสุ อตฺตสทฺโท วิย จิตฺตวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ธิยติ ฐปิยติ เอตฺถ เอเตน วา เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺต ธมฺมาติ ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ปติฏฺฐายํ ต. อารมฺมณํ อทติ อาททาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อทธาตุ อาทาเน ต. ธิตํ สมาหิตํ อตฺตํ จิตฺตํ ยสฺสาติ ธิตตฺโต, พุทฺโธ. ตํ ธิตตฺตํ.

“དྷི་ཏཏྟ་” (dhitatta) ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་སོ། །འདིར་“ཨཏྟ་” (atta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “ཨཏྟསམྨཱཔཎིདྷི” (བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་“ཨཏྟ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ། སེམས་ཀྱི་བརྗོད་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིར་རམ། འདིས་འཇོག་པའམ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་“དྷི་ཏ་” (dhita) སྟེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །“དྷཱ་” (dhā) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །དམིགས་པ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་“ཨཏྟ་” (atta) སྟེ། སེམས་སོ། །“ཨད་” (ad) དམ་“ཨཱ་-དཱ་” (ā-dā) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །གང་གི་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་དེ་ནི་“དྷི་ཏཏྟ་” (dhitatta) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“དྷི་ཏཏྟ་”ཞེས་བྱའོ། །

ปญฺญาปทีปชุติยาติ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตปทีโปภาเสน กรณภูเตน. ปชานาตีติ ปญฺญา, อรหตฺตมคฺค ญาณํ. ยถาสภาวํ สพฺพปฺปกาเรหิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ปญฺญาว เญยฺยาวรณปฺปหานโต สพฺพปกาเรหิ [Pg.101] ธมฺมสภาวํ ทีเปตีติ ปญฺญาปทีโป. โชเตตีติ ชุติ, ปญฺญาปทีโปภาโส. ชุธาตุ ทิตฺติยนฺติ. ปญฺญา ปทีโปเอว ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ. อถ วา ปญฺญาปทีปสฺส ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ, อยํ ปน สมาโส อเภทเภทู ปจาเรน ทฏฺฐพฺโพ. ตาย ปญฺญาปทีปชุติยา.

“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ” (paññāpadīpajutiyā) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་“པཉྙཱ” (paññā - ཤེས་རབ་) སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དོན་ནི་གནས་ལུགས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ཉིད་ཤེས་བྱའི་སྒྲོན་མེས་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“པཉྙཱཔདཱིཔོ” (paññāpadīpa - ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ) ཞེས་བྱའོ། །གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཛུཏི” (juti - འོད) སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་རོ། །“ཛུ” (ju) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གསལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཉིད་འོད་ཡིན་པས་ན་“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏི” (shes rab kyi sgron me'i 'od) འོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ནི་“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏི”སྟེ། ཚིག་སྡུད་འདི་ནི་དབྱེར་མེད་པ་དང་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་དེས་སོ། །

วิหตนฺธการนฺติ หนิตพฺพอวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ. สวาสนกิเลสปฺปหานโต วิเสเสน หนิตพฺโพติ วิหโต. วิปุพฺพหนธาตุ หึสายํ ต. อนฺธํ ตมํ กโรตีติ อนฺธกาโร, อวิชฺชาสงฺขาตโมโห. วิสยสภาวปฏิจฺฉาทนโต อนฺธการสริกฺขกตาย โมโห อนฺธกาโรติ วุจฺจติ. อถ วา อนฺธํ ปญฺญาจกฺขุอนฺธํ กโรตีติ อนฺธกาโร, โมโห. อนฺธสทฺทูปปท กรธาตุ ณ. วิหโต อนฺธกาโร เยน โสติ วิหตนฺธกาโร, พุทฺโธ. ตํ วิหตนฺธการํ. ยถา หิ โลเก ปทีโป อตฺตโน ชุติยา อนฺธการํ หนติ, เอวํ พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคปญฺญาปิ อวิชฺชนฺธการํ หนตีติ วุตฺตา. อยํ ปน หีนูปมาติ วุจฺจติ. ปญฺญาวโต หิ เอกปลฺลงฺเกนปิ นิสินฺนสฺส ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เอกปชฺโชตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปชฺโชตา. กตเม จตฺตาโร. จนฺทปชฺโชโต, สูริยปชฺโชโต, อคฺคิปชฺโชโต, ปญฺญา ปชฺโชโต. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร ปชฺโชตา. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิเมสํ จตุนฺนํ ปชฺโชตานํ ยทิทํ ปญฺญา ปชฺโชโต’’ติ.

“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ” (vihatandhakāraṃ) ཞེས་པ་ནི། གཞོམ་པར་བྱ་བ་མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པའོ། །བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་པས་ན་“བིཧཏ་” (vihata - རྣམ་པར་བཅོམ་པ) ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་“བི” (vi) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“ཧན” (han) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །ལོང་བའི་མུན་པ་བྱེད་པས་ན་“ཨནྡྷཀཱརོ” (andhakāra - མུན་པ) སྟེ། མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གོ །ཡུལ་གྱི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་མུན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། གཏི་མུག་ལ་མུན་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ལོང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨནྡྷཀཱརོ”སྟེ། གཏི་མུག་གོ །“ཨནྡྷ་” (andha) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཀར” (kar) ལ་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །གང་གིས་མུན་པ་རྣམ་པར་བཅོམ་པ་དེ་ནི་“བིཧཏནྡྷཀཱརོ” (vihatandhakāra) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་སྒྲོན་མེས་རང་གི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སེལ་ལོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་ཞེས་བྱའོ། །ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྟན་གཅིག་ལ་བཞུགས་ཀྱང་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་སྒྲོན་མེ་གཅིག་གིས་གསལ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ སྣང་བ་འདི་བཞི་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། ཟླ་བའི་སྣང་བ་དང་། ཉི་མའི་སྣང་བ་དང་། མེའི་སྣང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བའོ། །དགེ་སློང་དག་ སྣང་བ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས། སྣང་བ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བའོ། །” ཞེས་སོ། །

ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ เอตฺถ ปน ปญฺญาปทีป ชุติยาติอิมินา พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ปารมีญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ เหฏฺฐิมมคฺคผล ญาณญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเกน อวิชฺชนฺธการปฺปหานํ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน อรหตฺต ผลญาณลภนํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ. ตํ วิภาวเนน [Pg.102] สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพพุทฺธคุณลภนํ ตติย การณูปจาเรน อานุภาเวติ.

“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ བིཧཏནྡྷཀཱརཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ”ཞེས་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སྤོང་བ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་པོའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་རབ་ཏུ་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་གཉིས་པའི་སྒོ་ནས་རམ་པར་འབྱེད་དོ། །དེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་གསུམ་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ། །

นนุ จ สพฺเพสมฺปิ ขีณาสวานํ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตา สมฺภวติ, อถ กสฺมา อญฺญสาธารณาวิเสส คุเณน พุทฺธสฺส โถมนา กตาติ. สวาสนปฺปหาเนน อนญฺญสาธารณวิเสสตาย สมฺภวโต. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ สติปิ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตฺเต อริยสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ สวาสนาย กิเลสปฺปหานํ น วิชฺชติ. สมฺมาสมฺพุทฺธานํเยว สวาสนปฺปหาเนน กิเลสปฺปหานสฺส วิเสโส วิชฺชตีติ สาติสยวเสน อวิชฺชนฺธการปฺปหาเนน ภควนฺตํเยว ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ โถเมตีติ.

ཅི་སྟེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་འདིས་སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་པ་མཛད་ཅེ་ན། བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་དང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་མི་མངའོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་ཁྱད་པར་མངའ་བས། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པའོ་”ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ། །

อตฺถาภิกามนฺติ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ ปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ. การณานุรูปํ อสติ ภวตีติ อตฺถํ, ผลํ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ อภิอติเรกํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺถาภิกาโม, พุทฺโธ. อตฺถสทฺทูปปท อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉายํ ณ. ตํ อตฺถาภิกามํ. นรเทวหิตาวหนฺติ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ. หิตํ นรติ เนตีติ นโร, มนุสฺโส. อถ วา นริยติ สเกน กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, มนุสฺโส. นรธาตุ นยเน อ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กมฺเมน นิยฺยติ โลโก’’ติ. กามคุณ ฌานาภิญฺญจิตฺติสฺสริยาทีหิ ทิพฺพนฺติ กีฬนฺตีติ เทวา, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา, ทิวุธาตุ กีฬาทีสุ ณ. นรา จ เทวา จ นรเทวา. หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, ผลํ. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. นรเทวานํ หิตํ นรเทวหิตํ, ตํ อาวหตีติ นรเทวหิตาวโห, พุทฺโธ. นรเทวหิตสทฺทูปปทอาปุพฺพ วหธาตุ หรเณ ณ. พุทฺโธ หิ สพฺพเทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติอตฺถํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ, ตํ นรเทวหิตาวหํ. การุณิกมคฺคมนนฺต ญาณนฺติ [Pg.103] เอตฺถ การุณิกํ อคฺคํ อนนฺตญาณนฺติปทจฺเฉโท. ตตฺถ การุณิกนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ยุตฺตํ, มหากรุณวนฺตํ วา. กิรตีติ กรุณา. กิรธาตุ อปนยเน อุณปจฺจโย. ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ.

“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ” (atthābhikāmaṃ) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་པའོ། །རྒྱུ་དང་མཐུན་པར་འབྱུང་བས་ན་“ཨཏྠ་” (attha - དོན) སྟེ། འབྲས་བུའོ། །“ཨས” (as) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཐ་” (tha) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་ཅིང་མོས་པས་ན་“ཨཏྠཱབྷིཀཱམོ” (atthābhikāmo) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཏྠ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྔོན་འཇུག་“ཨབྷི” (abhi) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“ཀམ” (kam) ནི་འདོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ” (naradevahitāvahaṃ) ཞེས་པ་ནི། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའོ། །ཕན་པ་ལ་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརོ” (naro) སྟེ། མིའོ། །ཡང་ན། རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརོ”སྟེ། མིའོ། །“ནར” (nar) ལས་བྱུང་བའི་བྱིངས་ནི་འཁྲིད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །འདི་སྐད་དུ། “ལས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འཁྲིད་པར་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན། མངོན་ཤེས། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་“དེབཱ” (devā - ལྷ) སྟེ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པས་ན་ལྷའོ། །“དིབ” (div) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་རྩེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་“ནརདེབཱ” (naradevā) འོ། །འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཧིཏཾ” (hita - ཕན་པ) སྟེ། འབྲས་བུའོ། །“ཧི” (hi) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་ནི་“ནརདེབཧིཏཾ”སྟེ། དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརདེབཧིཏཱབཧོ” (naradevahitāvaho) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ནརདེབཧིཏ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྔོན་འཇུག་“ཨཱ་” (ā) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“བཧ” (vah) ནི་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །སངས་རྒྱས་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་དུ་ཆོས་སྟོན་པས་འཛིན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཀཱརུཎིཀམགྒམནནྟཉཱཎཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “ཀཱརུཎིཀཾ” (kāruṇikaṃ) དང་། “ཨགྒཾ” (aggaṃ) དང་། “ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་“ཀཱརུཎིཀཾ”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་མངའ་བའོ། །སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ” (karuṇā - སྙིང་རྗེ) འོ། །“ཀིར” (kir) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨུཎ་” (uṇa) སྦྱར་བའོ། །གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

อถ วา กินาตีติ กรุณา. กิธาตุ หึสายํ รุณปจฺจโย. ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ วา กรุณา. กรธาตุ อุณปจฺจโย. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. กํสทฺทูปปท รุธิธาตุ อาวรเณ ยุปจฺจโย. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตา ลกฺขณา. อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพาธตีติ อตฺโถ. กรุณาย มหากรุณาย ยุตฺโต การุณิโก. กรุณา อสฺส อตฺถีติ วา การุณิโก, พุทฺโธ. ตํ การุณิตํ. อคฺคนฺติ ชาติปุญฺญ คุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ คติยํ อ. ชสฺส โค. พุทฺโธ หิ อสมฺภินฺนขตฺติยวํเส ชาตตฺตา ชาติวเสน จ ปูริตปารมีปุญฺญตฺตา ปุญฺญวเสน จ อปริมิตนิรุปมสีลาทิ คุณวิเสเสน สมนฺนาคตตฺตา คุณวเสน จ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวํ คจฺฉตีติ อคฺโค. นิพฺพานํ อชติ คจฺฉตีติ วา อคฺโค. อถ วา อเชติ เขเปติ กิเลเสติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ เขปเน อ. ตํ อคฺคํ. อนนฺตญาณนฺติ คณนวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ. เกนจิ ปุคฺคเลน ญาเณน อนนฺตํ อปริจฺฉินฺนํ, สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา. นตฺถิ อนฺตํ ยสฺสาติ อนนฺตํ, ญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส โสติ อนนฺตญาโณ, พุทฺโธ. พุทฺธสฺส หิ ญาณํ โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา เอตฺตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อนนฺตํ อปริมาณํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

ཡང་ན། གཟིར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ” (snying rje) འོ། །“ཀི” (ki) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“རུཎ་” (ruṇa) སྦྱར་བའོ། །དོན་ནི་གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་གཟིར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་འདར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ”འོ། །“ཀར” (kar) ཞེས་པའི་བྱིངས་ལ་རྐྱེན་“ཨུཎ་” (uṇa) སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། “ཀཾ” (kaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ”འོ། །“ཀཾ”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“རུདྷ” (rudh) ནི་སྒྲིབ་པའམ་འགོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། །འདི་ནི་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་བདེ་བ་ལ་མི་ལྟ་བས་སྙིང་རྗེ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་འགོག་ཅིང་གཟིར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ན་“ཀཱརུཎིཀོ” (kāruṇika) འོ། །ཡང་ན། སྙིང་རྗེ་མངའ་བས་ན་“ཀཱརུཎིཀོ”སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“ཀཱརུཎིཀཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཨགྒཾ” (aggaṃ) ཞེས་པ་ནི། རིགས་དང་། བསོད་ནམས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨགྒོ” (aggo - མཆོག) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཛ” (aj) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །“ཛ་” (ja) ནི་“ག་” (ga) རུ་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་ནི་མ་འདྲེས་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་གདུང་དུ་སྐྱེས་པས་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བས་ན་“མཆོག་”གོ །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་བས་ན་“མཆོག་”གོ །ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན་“མཆོག་”སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཛ” (aj) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཟད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་“ཨགྒཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི། གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །སྐྱེས་བུ་གང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་མཐའ་མ་བཅད་པའམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །གང་ལ་མཐའ་མེད་པ་དེ་ནི་“ཨནནྟ་” (ananta - མཐའ་ཡས་པ) སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་“ཉཱཎཾ” (ñāṇa - ཡེ་ཤེས) སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གང་གི་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་དེ་ནི་“ཨནནྟཉཱཎོ” (anantañāṇo) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་མིའམ། ལྷའམ། ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་མཐའ་གཅོད་པར་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.104] สาริปุตฺตตฺเถรอปทาเน –

འདི་སྐད་དུ་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อฬฺหเกน วา;

นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ.

“རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འབོ་ལ་སོགས་པས་ནི། །གཞལ་བར་ནུས་པ་སྲིད་པར་འགྱུར་བ་ཉིད། །ཀུན་མཁྱེན་ཁྱོད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། །གཞལ་བར་ནུས་པ་ག་ལ་སྲིད་པ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། །

การุณิกมคฺคมนนฺตญาณนฺติ เอตฺถ จ กรุณคฺคหเณน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ, มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหาโร กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลนฺติ. อคฺคนฺติ เอเตน ภควโต อปริมิตนิรุปมสีลาทิคุณสมงฺคีตาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อุตฺตมภาวํ ทสฺเสติ. อนนฺตญาณนฺติเอเตน สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ สมฺมาสมฺโพธีติ วุจฺจติ. ตสฺส จ สามตฺถิเยน จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ ฉอสาธารณญาณานิ จ ฉอภิญฺญา อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปน ญาณานิ ทสพลญาณานิ โสฬสญาณจริยา จ จตุจตฺตารีสญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติญาณวตฺถูนิ จาติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปเภทานํ วเสน ญาณาจารํ ทสฺเสตีติ. ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ.

“ཀཱརུཎིཀམགྒམནནྟཉཱཎཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “ཀརུཎཱ” (སྙིང་རྗེ) ཞེས་པ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་བའི་ཐུགས་དང་ལྡན་པས། འཁོར་བའི་འདམ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར། མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་ལྷག་པ་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་རིམ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། སྙིང་རྗེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ། །“ཨགྒཾ” (མཆོག) ཞེས་པས་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས) ཞེས་པས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟོན་ཏོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ། །དེའི་མཐུ་ལས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་། འཁོར་བརྒྱད་དུ་མི་འཁྲུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། །“སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นรานรสโมสรณํ มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานํ, ธิตตฺตํ สมาหิตจิตฺตํ, ปญฺญาปทีปชุติยา อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาต ปทีโปภาเสน กรณภูเตน วิหตนฺธการํ หนิตพฺพ อวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ, อตฺถาภิกามํ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ, นรเทวหิตาวหํ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ, การุณิกํ สพฺพสตฺเตสุ [Pg.105] มหากรุณาย ยุตฺตํ มหากรุณวนฺตํ วา, อคฺคํ ชาติปุญฺญคุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ, อนนฺต ญาณํ คณวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ, อนนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ནརཱནརསམོསརཎཾ” (narānarasamosaraṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་མཚུངས་པར་འདུ་བའི་གནས་སོ། །“དྷི་ཏཏྟཾ” (dhitattaṃ) ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་སོ། །“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ” (paññāpadīpajutiyā) ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ” (vihatandhakāraṃ) ཞེས་པ་ནི་གཞོམ་པར་བྱ་བ་མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པའོ། །“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ” (atthābhikāmaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་པའོ། །“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ” (naradevahitāvahaṃ) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའོ། །“ཀཱརུཎིཀཾ” (kāruṇikaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་མངའ་བའོ། །“ཨགྒཾ” (aggaṃ) ཞེས་པ་ནི་རིགས་དང་། བསོད་ནམས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་སམ། མཐའ་ཡས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །“སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སོ། །

ปนฺนรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๑๖.

༡༦.

อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ;

ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ.

ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག །སྡོམ་བརྩོན་རྣམས་ཀྱི་གནས་གྱུར་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་སུ་གཤེགས་ནས། །དེར་མི་དགེ་བ་མཐའ་དག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་པ། །མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་ཕྱག་གི་འོས་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๑๖. เอวํ ปนฺนรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อิสิปตน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปวตฺตนาทิคุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุ กาโม อขิลคุณนิธาโน ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน นนมยยคเณหิ รจิตตฺตา ปนฺนรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มาลินี คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นนมยยยุตายํ มาลินีโภคิสีหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ โภคิสีหิ อฏฺฐสตฺตยตีหิ ยุตฺตา จ นนมยยยุตา นนคณมคณ ยยคเณหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ, อยํ คาถา มาลินีคาถา นามาติ. เอตฺถ จ โภคิสีหีติ โภคอิสีหีติ ปทจฺเฉโท. โภคสทฺโท อฏฺฐสงฺขฺยา วาจโก. อิสิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

༡༦. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་ལྔ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ན་ ན་ མ་ ཡ་ ཡ་ ཞེས་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅོ་ལྔ་དང་ལྡན་པས་ན། མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་ (Mālinī) གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས། “ན་ན་མ་ཡ་ཡ་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི་ཀླུ་དང་དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་དང་ལྡན་པའི་མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་རེ་རེ་བཞིན་ཀླུ་དང་དྲང་སྲོང་སྟེ་བརྒྱད་དང་བདུན་གྱི་མཚམས་དང་ལྡན་ཞིང་། ན་-ཚོགས་གཉིས་དང་། མ་-ཚོགས་གཅིག །ཡ་-ཚོགས་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལ་མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ “bhogisīhi” ཞེས་པ་ནི་ “bhoga-isīhi” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“bhoga” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བརྒྱད་མཚོན་བྱེད་དང་། “isi” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།།

ตตฺถ อขิลคุณนิธาโนติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐาโน. เอตฺถ จ อขิลสทฺโท อนวเสสวาจโก. สพฺโพติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มธุฏีกายํ ‘‘ขิลสทฺโท เหตฺถ อวเสสวาจโก’’ติ. น ขิลํ อขิลํ. อถ วา น ขียตีติ อขิลํ[Pg.106], สพฺพํ. นปุพฺพขิธาตุ ขเย โล. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลานิ สพฺพานิ คุณานิ อขิลคุณานิ, เตสํ นิธาติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อขิลคุณนิธาโน, มุนินฺโท ลพฺภติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทปคนฺตฺวาติ เอตฺถ มุนินฺโท อุปคนฺตฺวาติ ปทจฺเฉโท. มุนินฺโทติ อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจก มุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโท สญฺญตานํ นิเกตํ อิสิปตนอวฺหํ วนํ อุปคนฺตฺวา ตหึ อกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโตติ สมฺพนฺโธ.

དེ་ལ་ “akhilaguṇanidhāno” (ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ནོ། །འདིར་ “akhila” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་མ་མ་ལུས་པ་སྟོན་བྱེད་དེ། ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ནོ། །སྦྲང་རྩིའི་འགྲེལ་བཤད་ (Madhuṭīkā) ལས། “འདིར་ khila ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་མའི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་མེད་པ་ནི་ akhila འོ། །ཡང་ན། ཟད་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་ akhila སྟེ། ཐམས་ཅད་དོ། །དགག་ཚིག་ na སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཟད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ khī-དབྱིངས་ལས་ la-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །guṇa ཞེས་པའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ akhilaguṇāni སྟེ། དེ་དག་གང་དུ་གནས་པའམ་བཞུགས་པའི་གཏེར་ནི་ akhilaguṇanidhāno ཞེས་བྱ་ལ། དེས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། །“yo” ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་གམ་གང་འདྲ་བའོ། །“munindopagantvā” ཞེས་པ་འདིར་ “munindo upagantvā” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“munindo” ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་སྟེ་ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །དེའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག །སྡོམ་བརྩོན་རྣམས་ཀྱི་གནས་གྱུར་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་སུ་གཤེགས་ནས། དེར་མི་དགེ་བ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་དོ། །ཞེས་པའོ།།

วนมิสิปตนวฺหนฺติ วนํ อิสิปตนอวฺหนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ วนนฺติ มิคทายวนํ. ตญฺหิ วิเวกกาเมหิ วนิตพฺพํ สมฺภชิตพฺพํ เอตฺถาติ วนนฺติ วุจฺจติ. วนธาตุ สมฺภตฺติยํ กฺวิ. อิสิปตนวฺหนฺติ อิสิปตนนามิกํ อิสีนํ ปตนฏฺฐานตฺตา อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ อิสิ, ปจฺเจกพุทฺธาทโย. อิสธาตุ คเวสเน อิปจฺจโย. เต ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ อิสิปตนํ, วนํ. อิสิสทฺทูปปทปตธาตุ คติยํ ยุ. อถ วา อิสีนํ ปตนํ อิสิปตนํ, วนํ. อวฺเหตพฺพํ โวหริตพฺพนฺติ อวฺหํ. อาปุพฺพวฺเหธาตุ อวฺหยเน กฺวิ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺสาเทโส. อิสิปตนนฺติ อวฺเหตพฺพนฺติ อิสิปตนวฺหํ, วนํ. สญฺญตานนฺติ กายวจีมโนสํยมนฺตานํ สาธูนํ. สํยมนฺตีติ สญฺญตา, ปจฺเจกพุทฺธาทโย สาธู. สํปุพฺพยมุธาตุ อุปรเม ต. เตสํ สญฺญตานํ. นิเกตนฺติ วสนฏฺฐานํ, รมฺมณฏฺฐานํ วา. นิกิตติ นิวสติ รมฺมติ วา เอตฺถาติ นิเกตํ, วนํ. นิปุพฺพ กิตธาตุ นิวาเส ณ. อุปคนฺตฺวาติ คมิตฺวา. ตหินฺติ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทายวเน. อกุสลเฉทนฺติ อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ. อกุสลํ ฉินฺทติ สมุจฺฉินฺทติ [Pg.107] เอเตน สุตฺเตนาติ อกุสลเฉทํ, ธมฺมจกฺก ปวตฺตนสุตฺตํ. อกุสลสทฺทูปปทฉิทิธาตุ ทฺวิธากรเณ ณ.

“vanamisipatanavhaṃ” ཞེས་པ་ནི་ “vanaṃ isipatana-avhaṃ” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདིར་ “vanaṃ” (ནགས་) ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །དབེན་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བས་ན། “vana” (ནགས་) ཞེས་བྱའོ། །བསྟེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ van-དབྱིངས་ལས་ kvi-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །“isipatanavhaṃ” ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཏེ། དྲང་སྲོང་རྣམས་ལྷུང་བའི་གནས་ཡིན་པས་ན། “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “isi” (དྲང་སྲོང་) སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །འཚོལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ is-དབྱིངས་ལས་ i-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དེ་དག་འདིར་ལྷུང་བའམ་འདུ་བར་བྱེད་པས་ན། “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བའི་ནགས་) ཞེས་བྱའོ། །isi ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ pat-དབྱིངས་ལས་ yu-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱི་ལྷུང་བ་ནི་ “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བའི་ནགས་) སོ། །བརྗོད་པར་བྱ་བའམ་མིང་དུ་འབོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “avhaṃ” མིང་ཅན་ནོ། །ā སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འབོད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ vhe-དབྱིངས་ལས་ kvi-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ ā-ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའོ། །དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་མིང་དུ་འབོད་པར་བྱ་བས་ན། “isipatanavhaṃ” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་) སོ། །“saññatānaṃ” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །སྡོམ་པར་བྱེད་པས་ན་ “saññatā” (སྡོམ་བརྩོན་) སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །saṃ སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཞི་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ yam-དབྱིངས་ལས་ ta-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །སྡོམ་བརྩོན་དེ་དག་གིའོ། །“niketaṃ” ཞེས་པ་ནི་གནས་སམ་དགའ་བའི་གནས་ོ། །འདིར་གནས་པའམ་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན། “niketaṃ” (གནས་) ཞེས་བྱ་སྟེ། ནགས་ཚལ་ལོ། །ni སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གནས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ kit-དབྱིངས་ལས་ ṇa-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །“upagantvā” ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་ནས་སོ། །“tahiṃ” ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་དེར་རོ། །“akusalachedaṃ” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྩད་ནས་གཅོད་པའོ། །མདོ་འདིས་མི་དགེ་བ་གཅོད་པའམ་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན། “akusalachedaṃ” (མི་དགེ་བ་གཅོད་བྱེད་) དེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །akusala ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ chid-དབྱིངས་ལས་ ṇa-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།།

ธมฺมจกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตํ. เอตฺถ หิ จกฺกสทฺโท สมฺปตฺติยํ, ลกฺขเณ, รถงฺเค, อิริยาปเถ, ทาเน, รตน ธมฺมขุรจกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานนฺติอาทีสุ หิ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ เอตฺถ ลกฺขเณ. จกฺกํว วหโต ปทนฺติ เอตฺถ รถงฺเค. จตุจกฺกํ นวทฺวารนฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณีนนฺติ เอตฺถ ทาเน. ทิพฺพจกฺกรตนํ ปาตุรโหสีติ เอตฺถ รตนจกฺเก. มยา ปวตฺติตํ จกฺกนฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส จกฺกํ ภมติ มตฺถเกติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ขุรปริยนฺเตน จกฺเกนาติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. อสนิวิจกฺกนฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ สติปฏฺฐานาทิธมฺมํ จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. อริยสจฺจาทิธมฺมํ วา จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ จกฺกนฺติ. อถ วา ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ อาณาจกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ, เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ. อปิ จ ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ปน ธมฺมเทสนาญาณํ อธิปฺเปตํ. สุตฺตํ ปน ฐานูปจาเรน ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. ปวตฺโตติ ปญฺจวคฺคิยานํ [Pg.108] ภิกฺขูนํ ทฺเวเม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพาติอาทินา อเทสยิ.

“dhammacakka” (ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །འདིར་ “cakka” (འཁོར་ལོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཚན་དང་། ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། རིན་པོ་ཆེ་དང་། ཆོས་དང་། སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “དགེ་སློང་དག་འཁོར་ལོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ལ། “ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ།” ཞེས་པར་མཚན་ལ་འཇུག་གོ །“བགྲོད་བྱེད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་འཁོར་ལོ་བཞིན།” ཞེས་པར་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་ལ་འཇུག་གོ །“འཁོར་ལོ་བཞི་དང་སྒོ་དགུ་པ།” ཞེས་པར་སྤྱོད་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །“བྱིན་ཅིག་ཟོ་ཞིག་བག་མ་མེད་པར་བྱོས། །སྲོག་ཆགས་ཀུན་ལ་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛོད།” ཞེས་པར་སྦྱིན་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ལྷའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པར་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་འཇུག་གོ །“བདག་གིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ།” ཞེས་པར་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“འདོད་པས་བཅོམ་པའི་སྐྱེས་བུ་དེའི། །མགོ་བོར་འཁོར་ལོ་འཁོར་བར་འགྱུར།” ཞེས་པར་སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“སྤུ་གྲིའི་མཐའ་ཅན་གྱི་འཁོར་ལོས་སོ།” ཞེས་པར་མཚོན་ཆའི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“ཐོག་གི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་པར་ཐོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་རིག་པར་བྱའོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཁོར་ལོའི་ཚུལ་དུ་བསྐོར་བར་མཛད་པས་ན། “dhammacakka” (ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཁོར་ལོའི་ཚུལ་དུ་བསྐོར་བར་མཛད་པས་ན་ “cakka” (འཁོར་ལོ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ཆོས་ལས་མ་འདས་པས་ན། ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ་བཀའི་འཁོར་ལོའང་ཡིན་པས་ན་ “dhammacakka” འོ། །ཆོས་སམ་ཚུལ་མཐུན་གྱིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ་ནི་ “dhammacakka” སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས། “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཆོས་ཀྱང་བསྐོར་ལ་འཁོར་ལོའང་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །འཁོར་ལོའང་བསྐོར་ལ་ཆོས་ཀྱང་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་ཀྱིས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་སྤྱོད་པས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་ལ་གནས་ནས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་། “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལ་ “རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་ལ་བཞུགས་ནས་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་དང་ཚུལ་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཅུའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་མཛད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེའོ། །“བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེའོ། །འདི་གཉིས་ཀ་ནི་སྟོབས་བཅུ་པའི་ཐུགས་སུ་འཁྲུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། །མདོ་ཉིད་ལ་ནི་གནས་མིང་གནས་ཅན་ལ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“pavatto” (བསྐོར་བར་མཛད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྔ་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ། “དགེ་སློང་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བས་མཐའ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལ་བསྟེན་པར་མི་བྱའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པའོ།།

ตมตุลมภิกนฺตนฺติ ตํ อตุลํ อภิกนฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ ตนฺติ มุนินฺทํ. อตุลนฺติ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, มุนินฺโท. ตสฺส หิ อปริมาณาสุ โลก ธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ สทิโส ปุคฺคโล นตฺถิ. อสทิเสหิ พุทฺเธหิ สโมติ อตฺโถ. อภิกนฺตนฺติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ สรีรวณฺณวนฺตํ. อติเรกํ ตุสิตพฺพสรีรวณฺณสมฺปนฺนํ วา. อภิกฺกนฺตวณฺณนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปญฺจ วณฺณปทโลปํ กตฺวา วุตฺตสนฺธิวเสน อภิกนฺตนฺติ วุตฺตํ. อุตฺตรปทโลป วเสน วา. มุนินฺทสฺส ปน สรีรวณฺณํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย อติเรกํ วา กมิยติ โตสิยตีติ อภิกนฺตนฺติ วุจฺจติ. อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อภิกนฺตํ วณฺณํ สรีรวณฺณํ ยสฺส โสติ อภิกนฺโต, มุนินฺโท. ตสฺส หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยานุพฺยญฺชน ลกฺขเณหิ จ ฉพฺพณฺณรํสีหิ จ สุวณฺณวณฺเณน จ สมนฺนา คตตฺตา สรีรโสภคฺคปฺปตฺติโต สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กมนีโย ตุฏฺโฐ สรีรวณฺโณ อตฺถีติ อภิกนฺตนฺติ โถเมติ. ตํ อภิกนฺตํ. วนฺทเนยฺยนฺติ เทวมนุสฺสานํ วนฺทนารหํ. เตหิ วนฺทิตพฺพํ วา, วนฺทิยเต โถมิยเต วา วนฺทนํ. ภาวสาธโนยํ. วนฺทธาตุ วทิธาตุ วา อภิวาทนถุตีสุ ยุ. ตํ อรหตีติ วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. วนฺทปทํ อรหติตทฺธิเต เณยฺโย.

“tamatulamabhikantaṃ” ཞེས་པ་ནི་ “taṃ atulaṃ abhikantaṃ” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདིར་ “taṃ” (དེ་ལ་) ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལའོ། །“atulaṃ” (མཚུངས་པ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །གང་ལ་མཚུངས་པའམ་འདྲ་བའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་ “atulo” (མཚུངས་མེད་) དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཁོང་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །“abhikantaṃ” (མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་འདོད་པར་བྱ་བའི་སྐུའི་མདོག་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན། ཤིན་ཏུ་མགུ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ངེས་པར་དུ་ “abhikkantavaṇṇaṃ” ཞེས་བརྗོད་དགོས་པ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ ཀ་-ཡིག་ཕྱིས་ཤིང་ vaṇṇa ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཕྱིས་ནས། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ “abhikantaṃ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། རྗེས་ཀྱི་ཚིག་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་སྐུའི་མདོག་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་མགུ་བར་བྱེད་པས་ན། “abhikantaṃ” ཞེས་བྱའོ། །abhi སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འདོད་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ kam-དབྱིངས་ལས་ ta-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །གང་གི་སྐུའི་མདོག་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དེ་ནི་ “abhikanto” སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཁོང་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ། འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་དང་། གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་ཞིང་སྐུའི་མཛེས་པའི་ཕུལ་དུ་ཕྱིན་པས་ན། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་མངའ་བས། “abhikantaṃ” (མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་) ཞེས་བསྟོད་དོ། །མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དེ་ལའོ། །“vandaneyyaṃ” (ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པའོ། །ཡང་ན། དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའོ། །ཕྱག་བྱེད་པའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ “vandana” (ཕྱག་བྱེད་པ་) སྟེ། འདི་ནི་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའོ། །ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ vand-དབྱིངས་སམ་ vad-དབྱིངས་ལས་ yu-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དེ་དང་འོས་པས་ན་ “vandaneyyo” (ཕྱག་འོས་པ་) སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །vanda ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་འོས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཏདྡྷི་ཏའི་ ṇeyyo-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།།

อถ วา เทวมนุสฺเสหิ วนฺทิตพฺพํ โถมิตพฺพนฺติ วา วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. โส หิ อาทิมชฺฌปริโยสาน คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพเทวมนุสฺสานํ วนฺทนารโห เตหิ วา วนฺทิตพฺโพ โหติ. ตตฺถ จ อาทิคุณํ นาม กรุณานิทานํ [Pg.109] สีลํ ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต. มชฺฌ คุณํ นาม สมาธิ ฌานตฺตยโยคโต. ปริโยสานคุณํ นาม ปญฺญา ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโตติ วิเสเสน ภควโต วนฺทเนยฺยนฺติ โถเมติ. อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

ཡང་ན། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་ཤིང་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “vandaneyyo” སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཁོང་ནི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ཉིད་དམ་དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ “ཐོག་མའི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་སྙིང་རྗེའི་གཞི་རྩ་ཅན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །“བར་གྱི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །“མཐའི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ “ཕྱག་འོས་པ་” ཞེས་བསྟོད་དོ། །བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อขิลนิธาโน สพฺพ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณ สมูหานํ ปติฏฺฐาโน โย ยาทิโส มุนินฺโท ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร ภควา, สญฺญตานํ กายวจีมโนสํย มนฺตานํ สาธูนํ, นิเกตํ วสนฏฺฐานํ รมฺมณฏฺฐานํ วา, อิสิปตนวฺหํ อิสิปตนนามิกํ อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, วนํ มิคทายวนํ, อุปคนฺตฺวา คมิตฺวา ตหึ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทาย วเน, อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ, ธมฺมจกฺกํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ, ปวตฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ อเทสยิ, อตุลํ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ, อภิกนฺตํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ ตุฏฺฐิ สรีรวณฺณวนฺตํ, วนฺทเนยฺยํ เทว มนุสฺสานํ วนฺทนารหํ เตหิ วา วนฺทิตพฺพํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “akhilaguṇanidhāno” ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ནོ། །“yo” ནི་གང་ཞིག་གམ་གང་འདྲ་བའོ། །“munindo” ནི་ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །“saññatānaṃ” ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“niketaṃ” ནི་གནས་སམ་དགའ་བའི་གནས་སོ། །“isipatanavhaṃ” ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཏེ། དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའོ། །“vanaṃ” ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །“upagantvā” ནི་གཤེགས་ནས་སོ། །“tahiṃ” ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་དེར་རོ། །“akusalachedaṃ” ནི་མི་དགེ་བ་རྩད་ནས་གཅོད་པའོ། །“dhammacakkaṃ” ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །“pavatto” ནི་ལྔ་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བསྟན་པའོ། །“atulaṃ” ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །“abhikantaṃ” ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“vandaneyyaṃ” ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ཉིད་དམ་དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའོ། །“taṃ munindaṃ” ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ། “akaṃ tīhi dvārehi namāmi” ནི་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཞེས་པའོ།།

โสฬสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๑๗.

༡༧.

สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ;

รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ.

གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་བསྐོར་ཞིང་། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཀྱིས་མཛེས། །དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་གྱུར་པ། །དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི། །མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་སྟེ། །ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་ཡི། །བདེ་གཤེགས་ལ་ནི་གུས་ཕྱག་འཚལ། །

๑๗. เอวํ โสฬสมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สุจิปริวาริตนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม สุจิปริวาริตนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน น ชภชรคเณหิ จ เอกครุนา จ รจิตตฺตา โสฬสกฺขเรหิ ยุตฺตาวาณินีคาถาติ [Pg.110] ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นชภชรา ยทา ภวติ วาณินี คยุตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นชภชรา นคณ ชคณ ภคณ ชคณ รคณา ยทา คยุตฺตา ปาทนฺตครุนา สํโยคา เจ สิยุํ, ตทา สา วุตฺตา วาณินี วาณินีคาถา นาม ภวตีติ.

༡༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་དྲུག་གིས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བདུན་གྱིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་“ན་”དང་“ཇ་”དང་“བྷ་”དང་“ཇ་”དང་“ར་”ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྕི་བ་གཅིག་གིས་བསྒྲུབས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་“ཝཱ་ཎི་ནཱིའི་” (vāṇinī) ཚིགས་བཅད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། “ན། ཇ། བྷ། ཇ། ར། རྣམས་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཚེ་ཝཱ་ཎི་ནཱི་ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་“ན་”ཡི་ཚོགས། “ཇ་”ཡི་ཚོགས། “བྷ་”ཡི་ཚོགས། “ཇ་”ཡི་ཚོགས། “ར་”ཡི་ཚོགས་རྣམས་རྐང་པའི་མཐའི་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པར་འདུས་པར་གྱུར་ན། དེའི་ཚེ་སྡེབ་སྦྱོར་དེ་ལ་“ཝཱ་ཎི་ནཱི་”འམ་“ཝཱ་ཎི་ནཱིའི་ཚིགས་བཅད་”ཅེས་བྱའོ། །

ตตฺถ สุจิปริวาริตนฺติ ราคาทิมลวิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา. ราคาทิมเลหิ สุจติ สุชฺฌตีติ สุจิ, ปริสา. สุจธาตุ โสเจยฺเย อิ. ปริสมนฺตโต อริยภิกฺขุอาทีหิ เทว มนุสฺเสหิ วาริยติ ปริกฺขริยตีติ ปริวาโร, สุคโต. ปริปุพฺพวรธาตุ อาวรเณ ปริกฺขาเร วา ณ. สุจีหิ ปริสาหิ ปริวาริโต สุจิปริวาริโต, สุคโต. ตติย ตปฺปุริสสมาโสยํ. ภควโต หิ สทา ราคาทิมล วิสุทฺเธหิ อริยภิกฺขุอาทีหิ จตูหิ ปริสาหิ อฏฺฐหิ ปริสาหิ วา ปริวาริโต โหตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา สุจิปริสุทฺธํ ปริวาริตํ ยสฺส โสติ สุจิปริวาริโต, สุคโต. สุรุจิรปฺปภาหีติ สุฏฺฐุ กนฺติตสรีรนิกฺขนฺต พฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ สุฏฺฐุ รุจิยติ กมิยติ ตุสิยตีติ สุรุจิรา, รํสิ. สุปุพฺพ รุจธาตุ โรจเน อิโร. ปกาเรน ภาติ ทิพฺพตีติ ปภา, รํสิ. ปปุพฺพ ภาธาตุ ทิพฺพเน กฺวิ. สุรุจิรา จ สา ปภา จาติ สุรุจิรปฺปภา, ตาหิ สุรุจิรปฺปภาหิ. รตฺตนฺติ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ. รญฺชิยตีติ รตฺโต, กาโย. รนฺชธาตุ ราเค ต. รตฺโต กาโย ยสฺส โสติ รตฺโต, สุคโต. อุตฺตรปทโลปสมา โสยํ. รูปสฺส ภโว รูปํ วิย, ตํ รตฺตํ. ภควโต หิ สรีรโต นิจฺจํ นิกฺขนฺเตหิ พฺยามมตฺตรํสีหิ รญฺชิตพฺโพ รูปกาโย อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

དེ་ལ། “གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་བའམ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡོ་བྱད་དང་ལྡན་པའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་གཙང་བར་བྱེད་པའམ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་“གཙང་མ་” (suci) སྟེ། འཁོར་རོ། །བྱིངས་“སུ་ཅ་” (suca) ནི་གཙང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་” (i) སྦྱོར་རོ། །འཕགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་སྐོར་དུ་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་“འཁོར་” (parivāra) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“པ་རི་” (pari) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཝ་ར་” (vara) ནི་སྒྲིབ་པ་འམ་བསྐོར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱོར་རོ། །གཙང་མའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་” (suciparivārito) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་གསུམ་པའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (tatiya-tappurisa-samāsa) ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྟག་ཏུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་བཞིའམ་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་ནས་བཞུགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡིན་པས་ན་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སྐུ་ལས་བྱུང་བའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་བྱེད་པ་འམ་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་” (surucirā) སྟེ། འོད་ཟེར་རོ། །སྔོན་འཇུག་“སུ་” (su) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“རུ་ཅ་” (ruca) ནི་གསལ་བའམ་མཛེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་ར་” (ira) སྦྱོར་རོ། །རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པའམ་འཚེར་བར་བྱེད་པས་ན་“འོད་” (pabhā) སྟེ། འོད་ཟེར་རོ། །སྔོན་འཇུག་“པ་” (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“བྷཱ་” (bhā) ནི་འཚེར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི་” (kvi) སྦྱོར་རོ། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་འོད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་” (surucirappabhā) སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། །“ཆགས་པ་” (ratta) ཞེས་པ་ནི། རྟག་ཏུ་མཛེས་པར་བྱ་བའི་སྐུའོ། །མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཆགས་པ་” (ratta) སྟེ། སྐུའོ། །བྱིངས་“རན་ཇ་” (ranja) ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །གང་གི་སྐུ་ནི་མཛེས་པར་བྱས་པ་ཡིན་པས་ན་“ཆགས་པ་” (ratta) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྡུད་ (uttarapadalopa-samāsa) ཡིན་ནོ། །གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་བཞིན་ཏེ། དེ་ནི་ཆགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལས་རྟག་ཏུ་འཕྲོས་པའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་གྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་འོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །

สิริวิสราลยนฺติ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิสมูหานํ ปติฏฺฐานํ. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา [Pg.111] สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ. สา หิ กตปุญฺเญ สิยติ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา สิยติ นิสฺสิยตีติ สิรีติ วุจฺจติ, ปญฺญาปุญฺญํ, อิสฺสริยํ วา. สรีรโสภคฺคาทิ สมฺปตฺติ วา ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถาทีสุ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ จ. สิรีติ อิสฺสริยนฺติ จ สิรีติ รูปกายสมฺปตฺตี’’ติ จ. สิธาตุ เสวายํ, รปจฺจโย จ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. สิรีติ หิ ทีฆวเสน วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ รสฺสวเสน วุตฺตํ. วิสราลยนฺติ วิสรอาลยนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสโรติ สมูโห. วิสนฺติ ปวิสนฺติ อวยวา ยสฺมึ สมูเหติ วิสโร, สมูโห. วิสธาตุ ปเวสเน อรปจฺจโย. อถ วา วิสรนฺติ สโมสรนฺติ อวยวา ยสฺมินฺติ วิสโร. วิปุพฺพ สรธาตุ สโมสรเณ อ. โปตฺถเกสุ ปน วิสยาล ยนฺติ ยกาเรน ปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ. กสฺมา, วิสรสทฺทสฺเสว สมูหวาจกตฺตา. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺป ทีปิกายํ –

“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirivisarālaya) ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སུ་བགྲང་བའི་དཔལ་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་ནམ་གནས་སོ། །འདི་ལ། “དཔལ་” (sirī) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཡང་ན། བསོད་ནམས་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །དེ་ནི་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་པའམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་“དཔལ་” (sirī) ཞེས་བྱ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སམ། དབང་ཕྱུག་གམ། ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་པ་ (Vimānavatthu-aṭṭhakathā) ལ་སོགས་པ་ལས། “དཔལ་ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། དཔལ་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། དཔལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱིངས་“སི་” (si) ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ར་” (ra) དང་མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་རྐྱེན་“ཨཱི” (ī) སྦྱོར་རོ། །“སི་རཱི” (sirī) ཞེས་རིང་པོའི་ཚུལ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ཐུང་ངུའི་ཚུལ་གྱིས་“སི་རི་” (siri) ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཝི་ས་རཱ་ལ་ཡ་” (visarālaya) ཞེས་པ་ནི་“ཝི་ས་ར་” (visara) དང་“ཨཱ་ལ་ཡ་” (ālaya) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“ཝི་ས་ར་” (visara) ནི་ཚོགས་སོ། །ཚོགས་གང་ལ་ཡན་ལག་རྣམས་འཇུག་པའམ་ཞུགས་པས་ན་“ཚོགས་” (visaro) ཏེ། འདུས་པའོ། །བྱིངས་“ཝི་ས་” (visa) ནི་འཇུག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་ར་” (ara) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། གང་ལས་ཡན་ལག་རྣམས་འདུ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཚོགས་” (visaro) འོ། །སྔོན་འཇུག་“ཝི་” (vi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ས་ར་” (sara) ནི་འདུ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཕྱག་དཔེ་རྣམས་སུ་ནི་“ཡ་”ཡིག་དང་བཅས་པའི་“ཝི་ས་ཡཱ་ལ་ཡ་” (visayālaya) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་སྣང་མོད། དེ་ནི་མི་རིགས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “ཝི་ས་ར་” (visara) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས་གསུངས་པ་ལྟར།

‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา,สมุทาโย จ สญฺจโย;

สนฺโทโห นิวโห โอโฆ,วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ.

“ཚོགས་དང་སྡེ་དང་འདུས་པ་དང་། །འདུ་བ་དང་ནི་ཕུང་པོ་དང་། །མང་པོ་ཚོགས་དང་རྒྱུན་དང་ནི། །ཚོགས་དང་ཕུང་པོ་གསོག་པ་ཉིད། །”ལ་སོགས་པའོ། །

อาลยนฺติ ปติฏฺฐานํ. อาลยนฺติ ปติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, สุคโต. อาปุพฺพ ลิธาตุ อลฺลิยเน ณ. สิรีนํ ปญฺญาสงฺขาตลกฺขีนํ วิสโร สมูโห สิรีวิสโร, เตสํ อาลโย สิรีวิสราลโย, สุคโต. ตํ สิริวิสราลยํ. คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โคปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ จกฺขาทีหิ ฉหิ อินฺทฺริเยหิ อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ. คุปิยนฺติ รกฺขิยนฺตีติ คุปิตานิ. คุปธาตุ รกฺขเน ต. อิทนฺติ สหชาตธมฺเม อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อิทิธาตุ ปรมิสฺสริเย อิโย. คุปิตานิ อินฺทฺริยานิ คุปิตมินฺทฺริยานิ[Pg.112], จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ ลพฺภนฺติ. เตหิ. อุเปติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, สุคโต. อุปปุพฺพ อิธาตุ คติยํ ต, ตํ อุเปตํ. กิญฺจาปิ พุทฺธโต อญฺเญหิ อริยสาวกาทีหิ ปุคฺคเลหิ จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ รกฺขิตานิ. พุทฺโธเยว ปน โพธิปลฺลงฺเก สห วาสนาย สพฺพ กิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน วิทฺธํสิตตฺตา วิสิฏฺเฐน จกฺขาทิ อินฺทฺริยํ รกฺขิโต โหตีติ ตสฺส คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โถเมติ.

“གནས་” (ālaya) ཞེས་པ་ནི་རྟེན་ནོ། །འདི་ལ་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་“གནས་” (ālayo) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཨཱ་” (ā) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ལི་” (li) ནི་བརྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱོར་རོ། །ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་དཔལ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་” (sirīvisaro) སྟེ། དེ་དག་གི་གནས་ནི་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirīvisarālayo) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལ་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirivisarālayaṃ) ཞེས་བྱའོ། །“དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་པ་” (gupitamindriyehupetaṃ) ཞེས་པ་ནི། བསྲུང་བར་བྱ་བ་དང་བསྡམ་པར་བྱ་བའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་དང་ལྡན་པའམ་ཡང་དག་པར་ལྡན་པའོ། །བསྲུང་བར་བྱ་བས་ན་“བསྲུངས་པ་”འམ་“བསྡམས་པ་” (gupitāni) འོ། །བྱིངས་“གུ་པཱ་” (gupā) ནི་བསྲུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་“དབང་པོ་” (indriyāni) རྣམས་སོ། །བྱིངས་“ཨི་དི་” (idi) ནི་མཆོག་གི་དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་ཡ་” (iya) སྦྱོར་རོ། །བསྡམས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ནི་“བསྡམས་པའི་དབང་པོ་” (gupitamindriyāni) སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །དེ་དག་གིས། ཉེ་བར་འགྲོ་བའམ་ལྡན་པར་གྱུར་པས་ན་“ལྡན་པ་” (upeto) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཨུ་པ་” (upa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཨི་” (i) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །དེ་ལ་“ལྡན་པ་” (upetaṃ) ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་ལས་གཞན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་བསྲུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཁོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་བསྲུངས་པ་དང་ལྡན་པས་ན། དེ་ལ་“དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตนฺติ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ. อุปสทฺโท เจตฺถ ภุสฏฺฐวาจโก. อภิวิจิตฺรํ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา. เอตฺถ จ รวีติ สูริโย, โส หิ รวติ สีฆํ คจฺฉตีติ รวีติ วุจฺจติ. รุธาตุ คติยํ ณิ. วุตฺตญฺหิ ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ‘‘จนฺโท อุชุกํ สณิกํ คจฺฉติ, สูริยสฺส ปน อุชุกํ คมนํ สีฆ’’นฺติ. ณฺวาทิ โมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘รุสทฺเท อิ. โอ อวาเทโส. รวติ คชฺชตีติ รวิ. อาทิจฺโจ’’ติ วุตฺตํ. อภิธาน ฏีกายญฺจ ‘‘รวนฺติ เอเตน สตฺตา ปภาวิตตฺตาติ รวี’’ติ วุตฺตํ. สสีติ จนฺโท. โส หิ สสติ ติเณน ปาณติ ชีวตีติ สโส, สสปณฺฑิโต. สสธาตุ ปาเณ อ. สสรูปลกฺขณเมตฺถ อตฺถีติ สสีติ วุจฺจติ. อตีเต หิ สสราชา พฺราหฺมณเวเสน อาคนฺตฺวา ยาจกสฺส สกฺกรญฺโญ องฺคารราสิมฺหิ ลงฺฆิตฺวา ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา กายํ อทาสิ. อถ ปน สกฺโก ราชา ตสฺส สสปณฺฑิตสฺส ชีวิตปริจฺจชิตสฺส ชีวิตทานคุโณ สกลกปฺปํ ปากโฏ โหตูติ ปพฺพตํ ปีเฬตฺวา ปพฺพตรสํ อาทาย จนฺทมณฺฑเล สสรูปลกฺขณํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ. ตสฺมา จนฺโท สสีติ โลเกหิ โวหริยติ. ตสฺส ปน วิตฺถาโร สสปณฺฑิตชาตเก ปสฺสิตฺวา คเหตพฺโพ.

“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitta) ཞེས་པ་ནི། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་རྣམས་ཀྱིས་ཞབས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའོ། །འདིར་ཉེ་བར་སྒྱུར་བ་“ཨུ་པ་” (upa) ནི་ཤིན་ཏུ་བའི་དོན་སྟོན་བྱེད་དོ། །ཡང་ན། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ལྡན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའོ། །འདི་ལ། “ཉི་མ་” (ravi) ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་སྟེ། དེ་ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་ན་“ཉི་མ་” (ravi) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་“རུ་” (ru) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎི་” (ṇi) སྦྱོར་རོ། །དག་བྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ (Pātheyya-aṭṭhakathā) ལས། “ཟླ་བ་ནི་དྲང་པོར་དལ་གྱིས་འགྲོ་ལ། ཉི་མའི་དྲང་པོར་འགྲོ་བ་ནི་མྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མོགྒལླཱནའི་སྒྲ་གཞུང་གི་ཎྭཱ་དི་ (Ṇvādi) ལས་ནི། “བྱིངས་རུ་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ཨི་སྦྱོར་ལ། ཨོ་ནི་ཨ་ཝ་རུ་གྱུར་རོ། །སྒྲ་སྒྲོག་པས་ན་ཉི་མ་ (ravi) སྟེ། ཉི་མའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Abhidhāna-ṭīkā) ལས་ཀྱང་། “འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉི་མ་ (ravi) ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བ་སྟེ། དེ་ནི་རྩྭ་ཟ་ཞིང་དབུགས་གཏོང་ལེན་བྱེད་དེ་གསོན་པས་ན་“རི་བོང་” (saso) སྟེ། རི་བོང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ། །བྱིངས་“ས་ས་” (sasa) ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །འདི་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡོད་པས་ན་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་བྱུང་བ་ལ། རི་བོང་གི་རྒྱལ་པོས་བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ཆེད་དུ་མེ་མདག་གི་ཕུང་པོར་མཆོངས་ཏེ། སྲོག་བཏང་ནས་ལུས་སྦྱིན་པར་བྱས་སོ། །དེ་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རི་བོང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྲོག་བཏང་བ་དེའི་སྲོག་སྦྱིན་གྱི་ཡོན་ཏན་བསྐལ་པ་མཐའ་ཡས་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རི་བོ་བཙིར་ཏེ་རི་བོའི་བཅུད་བླངས་ནས་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་བྲིས་ཏེ་བཞག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟླ་བ་ལ་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། །དེའི་རྒྱས་པར་ནི་རི་བོང་གི་སྐྱེས་རབས་ (Sasapaṇḍita-jātaka) ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། །

อถ [Pg.113] วา สสติ หึสติ อุณฺหคุณนฺติ สสีติ วุจฺจติ. สสุธาตุ หึสายํ อีปจฺจโย. มณฺฑิยติ วิภูสิยติ ปริจฺเฉทกรณวเสนาติ มณฺฑลํ. มณฺฑธาตุ มฑิธาตุ วา วิภูสเน อโล. อถ วา มณฺฑํ วิภูสนํ ปริสมนฺตโต ลาติ คณฺหาตีติ มณฺฑลํ. มณฺฑสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. รวิโน มณฺฑลํ รวิมณฺฑลํ, สสิโน มณฺฑลํ สสิมณฺฑลํ, รวิมณฺฑลญฺจ สสิมณฺฑลญฺจ รวิสสิมณฺฑลํ, มณฺฑลสทฺโท รวิสทฺเทปิ โยเชตพฺโพ. มณฺฑลสทฺทสฺส ทฺวนฺทปทโต สุยฺยมานตฺตา. ปภุตีติอาทิ. โส หิ อาทฺยตฺถวาจโก อพฺยยนิปาโต. รวิสสิมณฺฑลํ ปภุติอาทิ ยสฺสาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ, ปาทจกฺกลกฺขณํ ลพฺภติ. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ เอเตนาติ ลกฺขณํ, ปาทปฺป วตฺตจกฺกลกฺขณํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ จ ตํ ลกฺขณญฺจาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ, เตน อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ ปาทํ ยสฺส โสติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณป จิตฺโต, สุคโต. อถ วา อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ รวิสสิ มณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ ปาทจกฺกลกฺขณํ อสฺสาติ ตถา, สุคโต. ตํ.

ཡང་ན། ཚ་བའི་རང་བཞིན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་“ས་སུ་” (sasu) ནི་གནོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨཱི” (ī) སྦྱོར་རོ། །མཚམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) རོ། །བྱིངས་“མན་ཌ་” (maṇḍa) འམ་“མ་ཌི་” (maḍi) ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་ལ་” (ala) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། མཐའ་སྐོར་དུ་རྒྱན་ནམ་མཛེས་པ་འཛིན་པས་ན་“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) རོ། །སྒྲ་“མན་ཌ་” (maṇḍa) ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ལཱ་” (lā) ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི་” (kvi) སྦྱོར་རོ། །ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (ravimaṇḍala) དང་། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (sasimaṇḍala) སྟེ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (ravisasimaṇḍala) ལོ། །“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉི་མའི་སྒྲ་ལའང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། ཟློས་པའི་ཚིག་སྡུད་ (dvanda) ལས་“དཀྱིལ་འཁོར་”གྱི་སྒྲ་ཐོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལ་སོགས་པ་” (pabhuti) ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མའི་དོན་སྟོན་པའི་མི་འགྱུར་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་གང་གི་ཐོག་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་” (ravisasimaṇḍalappabhuti) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཐོབ་པའོ། །འདིས་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“མཚན་མ་” (lakkhaṇa) སྟེ། ཞབས་ལ་གནས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མའོ། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཚན་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇa) འོ། །དེས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའི་ཞབས་མངའ་བས་ན་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་ཡིན་པས་ན་དེ་ལྟར་ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལའོ། །

สุรนรปูชิตนฺติ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ. สุรนฺติ อิสฺสริย กีฬาทีหิ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิพฺพเน อ. อถ วา สุรติ อิสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ อิสฺสริยทิตฺตีสุ อ. สุนฺทรา ราวาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ สกกมฺมํ วา นรนฺติ นิยนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา, เตหิ ปูชิตพฺโพติ สุรนร ปูชิโต, สุคโต. ตํ. สุคตนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโตติ วุจฺจติ. ภควโต หิ เวเนยฺยชนูปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนโต โสภนํ. ตถา ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิ มณฺฑิตรูปกายตาย [Pg.114] ทุตวิลมฺพิตขลิตานุกฑฺฒนนิปฺปิฬินุกฺกุฏิก กุฏิลากุฏิลตาทิ โทสรหิต มวหสิต ราชหํสอุสภ วารณ มิคราชคมนํ กายคมนํ. ญาณคมนญฺจ วิปุล นิมฺมล กรุณา สติ วีริยาทิ คุณวิเสส สหิต อภินีหารโต ยาว มหาโพธิ อนวชฺชตาย โสภนเมวาติ.

“ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་” (suranarapūjita) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བའོ། །དབང་ཕྱུག་དང་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པས་རོལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“སུ་ར་” (sura) ནི་རོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། དབང་བྱེད་པའམ་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པར་བྱེད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“སུ་ར་” (sura) ནི་དབང་ཕྱུག་དང་གསལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། གང་དག་ལ་མཛེས་པའི་སྒྲ་འམ་སྐད་ཡོད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནམ་རང་གི་ལས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་“མི་” (narā) སྟེ། མི་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“ན་ར་” (nara) ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ལྷ་དང་མི་རྣམས་ནི་“ལྷ་དང་མི་” (suranarā) སྟེ། དེ་དག་གིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་” (suranarapūjito) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལའོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” (sugata) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་སོ། །གང་གི་གཤེགས་པ་ནི་བཟང་པོ་ཡིན་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” (sugata) ཞེས་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་གཤེགས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་མཚན་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོས་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་བས། མགྱོགས་པ་དང་། དལ་བ། འཁྱོར་བ། འཐེན་པ། གནོན་པ། ཙོག་པུར་འགྲོ་བ། གྱ་གྱུ་དང་མི་གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་པོ་ཆེ། རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་ལྟར་གཤེགས་པ་ནི་སྐུའི་གཤེགས་པའོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཤེགས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པའི་ཐུགས་རྗེ་དང་། དྲན་པ། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་བར་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། །

อถ วา สยมฺภูญาเณน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิ สมยวเสน ปริชานนฺโต ญาเณน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, ตถา โลกสมุทยํ ปหานาติสมยวเสน ปชหนฺโต อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธคามินิปฺปฏิปทํ ภาวนาภิ สมยวเสน สมฺมา คโต ปฏิปนฺโนติ สุคโต, โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโตติอาทินา นเยน อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อถ วา สุนฺทรํ ฐานํ สมฺมาสมฺโพธึ นิพฺพานเมว วา คโต อธิคโตติ สุคโต. ยสฺมา วา ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ เวเนยฺยานํ ยถารหํ ยุตฺตเมว จ ธมฺมํ ภาสติ, ตสฺมา สมฺมา คทตีติ สุคโต ทการสฺส ตการํ กตฺวา. อิติ โสภน คมนตาทีหิ สุคโต, ตํ สุคตํ. อาทรนฺติ สกฺกจฺจํ, อาทรนํ อาทโร. อาปุพฺพ ทรธาตุ อาทเร ณ. ตํ อาทรํ. นมามีติ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถติ.

ཡང་ན། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ཡོངས་ཤེས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་ཞིང་། མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མཛད་དེ་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་བསྒོམས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་བགྲོད་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་ཞིང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་ལ། སླར་མི་འོང་བས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་འདི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། གནས་བཟང་པོ་སྟེ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་བམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དུ་གཤེགས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་ཤིང་རིགས་པའི་ཆོས་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་སྨྲ་བར་མཛད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ད་ཡིག་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །འདི་ལྟར་ལེགས་པར་གཤེགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལའོ། །“གུས་པས་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་བཀུར་བའི་སྒོ་ནས་ཏེ། མངོན་པར་བཀུར་བ་ནི་གུས་པའོ། །ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དརཱ་བྱིངས་ནི་གུས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །གུས་པ་དེ་ལའོ། །“ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุจิปริวาริตํ ราคาทิมล วิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา, สุรุจิรปฺปภาหิ สุฏฺฐุ กนฺติต สรีรนิกฺขนฺตพฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ, รตฺตํ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ, สิริวิสราลยํ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิส มูหานํ [Pg.115] ปติฏฺฐานํ, คุปิตมินฺทฺริเยหิ คุปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ ฉหิ จกฺขาทิอินฺทฺริเยหิ, อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ สูริยมณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ, อภิวิจิตฺรํ สูริย มณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา, สุรนรปูชิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ, สุคตํ พุทฺธํ อาทรํ สกฺกจฺจํ อหํ นมามิ วนฺทามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་“གཙང་མས་བསྐོར་བ་”སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའམ། ཡང་ན་ཡོ་བྱད་དང་ལྡན་པའོ། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཟེར་ཏེ། ལུས་ལས་བྱུང་བའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་གྱི་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་ལུས་མཛེས་པར་བྱས་པས་ན་“ཆགས་པ་”སྟེ། རྟག་ཏུ་མཛེས་པར་བྱ་བའི་སྐུ་ལུས་ཅན། དཔལ་གྱི་གནས་ཆེན་ཏེ། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སུ་བགྲང་བའི་དཔལ་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། སྲུང་བར་བྱ་བ་དང་སྡོམ་པར་བྱ་བའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་གིས་དབང་པོ་རྣམས་བསྡམས་པས་ན་“དབང་པོ་བསྲུངས་པ།” ལྡན་པ་སྟེ་ཡང་དག་པར་ལྡན་ཞིང་ཉེ་བར་འབྱོར་པ། ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པ་སྟེ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་ཞབས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའམ། ཡང་ན་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་དང་ལྡན་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྟེ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་འོས་པ། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་མངོན་པར་བཀུར་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྟོད་དོ། །

สตฺตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๑๘.

༡༨.

มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ;

ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་རླུང་གིས་གཡོ་བའི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱabsདང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་གནས་དང་། ཐར་པའི་འཇུག་ངོགས་གཅིག་པུ་དང་། གཞི་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๑๘. เอวํ สตฺตรสมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สํสาโรฆํ ตริตาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม มคฺโคฬุมฺเปนตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม ภ น ต ต คเณหิ จ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา สตฺตรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มนฺทกฺกนฺตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มนฺทกฺกนฺตา ม ภ น ตต คา โค ยุคุตฺวสฺส เกหี’’ติ. ตสฺสา ปนายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ยุคุตฺวสฺสเกหิ จตุ ฉ สตฺตยตีหิ ม ภ น ต ต คา มคณ ภคณ นคณ ตคณ ตคณ ครู จ โค ครุ จ เจ ยุตฺตา, มนฺทกฺกนฺตาคาถานามาติ. ยุคุตฺวสฺสเกหีติ เอตฺถ จ ยุคสทฺทสฺส มคฺคผลจตุพฺพิธปุริสยุคฬวาจกตฺตา ยุคสทฺโท จตุสงฺขฺยาวาจโก, อุตูนํ เหมนฺตสิสิร วสฺสนฺต คิมฺห วสฺสาน สรท อุตุวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโก. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ[Pg.116]. ฉปฺปจฺจยฏีกาทีสุ หิ ‘‘อสฺสสทฺทสฺส สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว วุตฺโต’’ติ.

༡༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བདུན་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མ་དང་། བྷ་དང་། ན་དང་། ཏ་དང་། ཏ་ཡི་སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བདུན་དང་ལྡན་པའི་“དལ་གྱིས་བགྲོད་པའི་”ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “དལ་གྱིས་བགྲོད་པ་ནི་མ་བྷ་ན་ཏ་ཏ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ཏེ་ཟུང་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྐང་པ་རེ་རེ་ལ་ཟུང་དང་། དུས་དང་། རྟ་རྣམས་ཏེ་བཞི་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་སུ་ངལ་གསོ་བ་དང་། མ་སྡེ་དང་། བྷ་སྡེ་དང་། ན་སྡེ་དང་། ཏ་སྡེ་དང་། ཏ་སྡེ་དང་། ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་དལ་གྱིས་བགྲོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །“ཟུང་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་འདིར་ཟུང་གི་སྒྲ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སྐྱེས་བུ་ཟུང་བཞི་མཚོན་པས་ཟུང་གི་སྒྲ་ནི་བཞིའི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་དང་། དུས་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀ་སྟེ་དུས་དྲུག་གི་དབང་གིས་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་དྲུག་གི་གྲངས་མཚོན་བྱེད། རྟའི་སྒྲ་ནི་བདུན་གྱི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྐྱེན་དྲུག་གི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱང་། “རྟའི་སྒྲ་ནི་བདུན་གྱི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་དུ་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར།

ตตฺถ ปน โย ธมฺมราชา มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ สํสาโรฆํ มคฺโคฬุมฺเปน ตริ, อภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอติสฺสํ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสามิ. มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจินฺติ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทอูมิกํ. มุยฺหนฺติ เอเตน สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมเวตนฺติ มุโห, โมโห. มุหธาตุ เวขิตฺเต ณ. ปฏิหญฺญนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา ปฏิหญฺญติ ปฏิหญฺญนมตฺตเมเวตนฺติ ปฏิโฆ, โทโส. ปฏิปุพฺพ หนธาตุ หึสาคตีสุ อ. หนสฺส โฆ. อสนํ อิจฺฉนํ อาสา, อิสติ อิจฺฉตีติ วา อาสา, ตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉายํ อ. อิสฺส อา. มุโห จ ปฏิโฆ จ อาสา จ มุหปฏิฆาสา, เต อาทิ เยสนฺเตติ มุหปฏิฆาสาทิ, โลภาทิกิเลสา ลพฺภนฺติ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน มาน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถิน อุทฺธจฺจ อหิริก อโนตฺตปฺปกิเลเส จ อกุสลจิตฺตุปฺปาเท จ สงฺคณฺหาติ. อุทฺธํ อุทกํ โลลติ อากุเลตีติ อุลฺโลโล, มหาตรงฺโค. อุปุพฺพโลล ธาตุ อุมฺมาทเน ณ. ตีรํ อุลติ คจฺฉตีติ วา อุลฺโลโล. อุลธาตุ คติยํ โอลปจฺจโย. วิมฺหยํ วิจิตฺตํ จิโนตีติ วีจิ, ขุทฺทกอูมิ. วิปุพฺพ จิธาตุ จเย กฺวิ. อุลฺโลโล จ วีจิ จ อุลฺโลลวีจิ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ จ กุลฺโลลวีจินฺติปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ, กสฺมา, กุลฺลสทฺทสฺส อุฬุมฺปตฺถวาจกตฺตา. อุลฺโลลสทฺโทเยว หิ มหาตรงฺคตฺถ วาจโก โหตีติ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อุลฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล, มหาวีจิสุ กถฺยเต’’ติ.

དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གང་གིས་གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་བརྒལ་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱabsདང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་གནས་དང་། ཐར་པའི་འཇུག་ངོགས་གཅིག་པུ་དང་། གཞི་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདིའི་དོན་གྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །“གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་”ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོ་རྣམས་སོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རྨོངས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་རྨོངས་པར་འགྱུར་བའམ། རྨོངས་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་“མུཧ་”སྟེ་གཏི་མུག་གོ །མུཧ་བྱིངས་ནི་རྨོངས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་གནོད་པར་འགྱུར་བའམ། གནོད་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་“པཊིགྷ་”སྟེ་ཞེ་སྡང་ངོ། །པཊི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་འཚེ་བ་དང་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཧན་ལ་གྷོའོ། །འདོད་པ་ནི་“ཨཱསཱ_”སྟེ། འདོད་པས་ན་ཨཱསཱ་སྟེ་སྲེད་པའོ། །ཨིསཱུ་བྱིངས་ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཨིས་ལ་ཨཱའོ། །གཏི་མུག་དང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་། ཆགས་པ་ནི་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་ཏེ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །འདིར་“སོགས་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །ཆུ་གྱེན་དུ་གཡོ་ཞིང་འཁྲུག་པར་བྱེད་པས་ན་“ཨུལློལ།”སྟེ་རྦ་རླབས་ཆེན་པོའོ། །ཨུད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལོལཱ་བྱིངས་ནི་སྨྱོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ངོགས་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཨུལློལའོ། །ཨུལཱ་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨོ་ལ་རྐྱེན་ནོ། །ངོ་མཚར་བའི་རྣམ་པ་སྡུད་པས་ན་“ཝཱིཙི།”སྟེ་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོའོ། །ཝི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཙཱི་བྱིངས་ནི་སྡུད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོ་ནི་རྦ་རླབས་སོ། །དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་“ཀུལློལཝཱིཙི།”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་སྣང་སྟེ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཀུལླ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཟིངས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཨུལློལ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་རྦ་རླབས་ཆེན་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེ་ལས་ཀྱང་། “ཨུལློལ་དང་ཀལློལ་ནི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་ལ་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར།

มูลปณฺณาสฏฺฐกถายญฺจ ‘‘กุลฺโล นาม ตรณตฺถาย กลาปํ กตฺวา พนฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺธา ปน ปทรจาฏิ อาทโย [Pg.117] อุฬุมฺโป’’ติ วุตฺโต. มุหปฏิฆาสาทิเอว อุลฺโลลวีจิ. สา อสฺมึ สํสาโรเฆ อตฺถีติ มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจิ. สมาสนฺตตทฺธิตายํ. ปีติสุขํ, มหาสนฺนํ, รตฺติทิวนฺตฺยาทีสุ วิย. เอวํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, ตํ อสฺส ฌานสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปีติสุขํ, ฌานํ. มหนฺตํ อาสนํ มหาสนํ, ตสฺส ภาโว มหาสนฺนํ. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺติทิวํ. รตฺติทิวํ กตํ รตฺติทิวนฺติ. อถ วา อุลฺโลลวีจิ วิย มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจิ, สํสาโรฆํ ลพฺภติ. อุปมา พหุพฺพีหิสมาโสยํ. ยถา ปน มหาสมุทฺเท ภายิตพฺพา มหาตรงฺคอูมิเวคาทโย จ สํสุมาร ติมิ ติปิงฺคลาทิ มจฺฉมการาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺติ, เอวํ โมหาทิกิเลสา จ อกุสลจิตฺตุปฺปาทา จ เตหิ นิพฺพตฺตา ภยานกา พหู ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทโย จ ขนฺธาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สํสาโรฆนฺติ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ. สํปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ วา สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติยํ ณ. ขนฺธธาตุอายต นานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ –

དབུས་ཀྱི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཀུལླ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཆུན་པོར་བྱས་ཏེ་བཅིངས་པའོ། །བཀྲམ་ནས་བཅིངས་པ་ནི་པང་ལེབ་ལ་སོགས་པའི་གཟིངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་རྦ་རླབས་ཡིན་ལ། དེ་ནི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་”ཏེ། འདི་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐའི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ནོ། །དགའ་བ་དང་བདེ་བ། གདན་ཆེན་པོ། ཉིན་མཚན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་བྱ་སྟེ། དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ནི་དགའ་བདེ་སྟེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་དགའ་བདེ་སྟེ་བསམ་གཏན་ནོ། །ཆེན་པོའི་གདན་ནི་གདན་ཆེན་པོ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གདན་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །མཚན་མོ་དང་ཉིན་མོ་ནི་ཉིན་མཚན་ནོ། །ཉིན་མཚན་དུ་བྱས་པ་ནི་ཉིན་མཚན་ནོ། །ཡང་ན། རྦ་རླབས་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་ཏེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལ་ཡོད་པའོ། །འདི་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་བཤད་པའི་འབྲུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ཆུ་རླབས་ཀྱི་ཤུགས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་དང་། ཉ་ཆེན་པོ་དང་། ཉ་མིང་གི་བྱེ་བྲག་ལ་སོགས་པའི་ཉ་དང་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པས་གང་བར་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་སེམས་བྱུང་རྣམས་དང་། དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པས་གང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བར་བགྲང་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་རྒྱུན་ནོ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཁོར་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་“འཁོར་བ་”སྟེ། སམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སརཱ་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་གསུངས་པ་ནི།

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ.

สตฺเต โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา เหฏฺฐา หนติ หรตีติ โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ หรเณ ณ. หนสฺส โฆ. อวสทฺโท โอตฺถรณตฺโถ. อตฺตนิ ปติเต สตฺเต เหฏฺฐา กตฺวา หเนติ โอสีทาเปตีติ วา โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ โอสีทาปเน ณ. อวสทฺโท เหฏฺฐาภาคตฺโถ. โอโฆ วิยาติ โอโฆ, สํสาโร. อถ [Pg.118] วา สตฺตสงฺขาเร โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา วฏฺฏสฺมึ หนติ หรตีติ โอโฆ, โอหเนติ โอสีทาเปติ วฏฺฏสฺมึ สตฺตสงฺขาเรติ วา โอโฆ, ราคาทิ กิเลสา ลพฺภนฺติ. สํสาโรเอว โอโฆ สํสาโรโฆ, ตํ สํสาโรฆํ.

སེམས་ཅན་རྣམས་གནོན་ཅིང་ཀུན་ནས་གནོན་ཏེ་འོག་ཏུ་འཇོམས་ཤིང་འཁྱེར་བས་ན་“ཆུ་བོ་”སྟེ་ཆུའི་རྒྱུན་ནོ། །ཨཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་འཁྱེར་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཧན་ལ་གྷོའོ། །ཨཝ་སྒྲ་ནི་གནོན་པའི་དོན་ནོ། །ཡང་ན། རང་ཉིད་ལ་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འོག་ཏུ་བྱས་ཏེ་འཇོམས་ཤིང་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཆུ་བོ་”སྟེ་ཆུའི་རྒྱུན་ནོ། །ཨཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་བྱིང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཨཝ་སྒྲ་ནི་འོག་གི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ནོ། །ཆུ་བོ་བཞིན་པས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ་འཁོར་བའོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་གནོན་ཅིང་ཀུན་ནས་གནོན་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་འཁོར་བར་འཇོམས་ཤིང་འཁྱེར་བས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ། ཡང་ན་འཁོར་བའི་ནང་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འོག་ཏུ་གནོན་ཅིང་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །འཁོར་བ་ཉིད་ཆུ་བོ་ཡིན་པས་ན་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་དེ་ལའོ། །

มคฺโคฬุมฺเปนาติ เอตฺถ มคฺคโอฬุมฺเปนาติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลนาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มคฺโค วุจฺจติ อฏฺฐงฺคิกมคฺโค. มคฺคนฺติ คจฺฉนฺติ พุทฺธา จ อริยสาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานนฺติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺหิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘เอเตน มคฺเคน พุทฺธา จ สาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ญาเณน ทสฺสิยตีติ อตฺโถ. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโค, นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนิยฏฺเฐน จา’’ติ. อถ วา มคฺคิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ปฏิปชฺชิยตีติ อตฺโถ. อุฬุ วุจฺจติ อุทกํ, ตโต ปาติ รกฺขตีติ อุฬุโป, โสเยว นิคฺคหิตาคมวเสน อุฬุมฺโป, กุลฺโล. อุฬุสทฺทูปปทปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. มคฺโคเอว อุฬุมฺโป มคฺโคฬุมฺโป, มคฺคสงฺขาโต วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺคสทิโส วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค วิย วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค จ อุฬุมฺโป จ มคฺโคฬุมฺโป. อถ วา อุฬุมฺโปเอว มคฺโค มคฺโคฬุมฺโป, อุฬุมฺปสงฺขาโต วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺป สทิโส วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป วิย วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป จ มคฺโค จ มคฺโคฬุมฺโปติ เอวํ รูปกสทิสอุปมา สมุเปกฺขตฺถวเสน จ ปรปกฺข สกปกฺขตฺถวเสน จ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน มคฺโคฬุมฺเปน. ตรีติ อตริ. ธมฺมราชา หิ [Pg.119] อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย สํสาโรฆํ ตริตฺวา นิพฺพานตีรํ ปาปุณาติ. อตีตา พุทฺธา ปาปุณึสุ. อนาคตา พุทฺธา ปาปุณิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ มหาวคฺคสํยุตฺเต

“maggoḷumpena”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ magga དང་ uḷumpa ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གཟིངས་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ་བརྗོད་དོ། སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་ལམ་ཞེས་བྱའོ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ magg ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། སོར་རྟོག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། “ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལམ་སྟེ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། རྩ་བ་ magg ནི་འཚོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། འདི་ཉིད་མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་སྐབས་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “ལམ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་ལམ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན། བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལམ་སྟེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ་བགྲོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། uḷu ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ uḷupo ཞེས་བྱ་ལ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྣན་པའི་དབང་གིས་ uḷumpo ཞེས་གྲུབ་པ་ནི་གཟིངས་སོ། uḷu ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ pā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ kvi སྦྱར་བའོ། ལམ་ཉིད་གཟིངས་ཡིན་པས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་སམ། ཡང་ན་ལམ་དུ་གྲགས་པའི་གཟིངས་སམ། ལམ་དང་འདྲ་བའི་གཟིངས་སམ། ལམ་ལྟ་བུའི་གཟིངས་སམ། ལམ་དང་གཟིངས་གཉིས་ཀ་ལ་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། གཟིངས་ཉིད་ལམ་ཡིན་པས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་སམ། གཟིངས་སུ་གྲགས་པའི་ལམ་མམ། གཟིངས་དང་འདྲ་བའི་ལམ་མམ། གཟིངས་ལྟ་བུའི་ལམ་མམ། གཟིངས་དང་ལམ་གཉིས་ཀ་ལ་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདི་ལྟར་གཟུགས་སུ་བྱེད་པ་དང་། མཚུངས་པ་དང་། དཔེ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དང་། ཕ་རོལ་གྱི་ཕྱོགས་དང་རང་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཚིག་གི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། དེས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་དེས་སོ། བརྒལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་གཤེགས་སོ། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་གཤེགས་ཟིན་ཏོ། མ་བྱོན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱང་གཤེགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་སྐབས་ཆེན་པོ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར།

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี,มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ,ตริสฺสนฺติเยว ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ;

พุทฺธวํเส จ

“སྐྱེ་བ་ཟད་པར་གཟིགས་ཤིང་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ། ཕན་པར་བརྩེ་བས་ལམ་དེ་རབ་ཏུ་མཁྱེན། ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྔོན་ཆད་བརྒལ་བར་གྱུར། བརྒལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ཆུ་བོ་ལས་ཐར་རོ།” ཞེས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ལས་ཀྱང་།

‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, ตาเรมิ ชนตํ พหุ’’นฺติ.

“འཁོར་བའི་རྒྱུན་བཅད་དེ། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་རྣམ་པར་བཤིགས་ནས། ཆོས་ཀྱི་གྲུ་གཟིངས་ལ་རབ་ཏུ་ཞུགས་ཏེ། སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་མང་པོ་བསྒྲལ་བར་བྱའོ།” ཞེས་སོ།

อภยนฺติ ชาติชราพฺยาธิมรณภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. โส หิ ภควา นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ อภโยติ วุจฺจติ. อถ วา อภยนฺติ เขมํ. ตญฺหิ นิพฺพานํ นตฺถิ ชาติอาทิภยํ เอตฺถาติ อภยนฺติ วุจฺจติ. เอตสฺมึ ปน ทุติยวิกปฺเป ตํ ปทํ ปารนฺติปเท วิเสสนํ. ปารปตฺตนฺติ เอตฺถ ปารนฺติ สํสารวฏฺฏสฺส ปรตีรฏฺเฐน วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อุทกํ ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, สมุทฺทปารํ. ปาธาตุ รกฺขเน อโร. อถ วา ปาเรติ สมตฺเถติ ตรงฺคาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ. ปารธาตุ สมตฺถิยํ อ. ปารํ วิยาติ ปารนฺติ วุจฺจติ. นีตตฺเถน ปน เอวํ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ชาติ ภยาทึ ปาติ รกฺขติ เอตฺถาติ ปารํ, ปาเรติ สมตฺเถติ เอตฺถ วา ชาติภยาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตํ ปชฺชิตฺถ อธิคมิตฺถาติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺทูปปท ปทธาตุ คติยํ ต. อถ วา มุตฺโต โมเจยฺยนฺติอาทินา นเยน ปวตฺตสฺส มหาภินีหารสฺส สกลสฺส สํสารทุกฺขสฺส วา สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณานํ วา ปารํ ปริยนฺตํ ปตฺโต คโตติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺโท หิ ปริยนฺต วาจโก. ตํ ปารปตฺตํ. ปชานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปกาเรน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. เตสํ ปชานํ.

འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། འཇིགས་པ་མེད་པ་ནི་བདེ་འབྱུང་ངོ་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་འདི་ལ་ནི་ཚིག་དེ་ཕ་རོལ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་རོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཕ་རོལ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་གྱི་དོན་གྱིས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། ཆུ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ལྟ་བུའོ། རྩ་བ་ pā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ara སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། རླབས་ལ་སོགས་པ་ཟློག་པར་ནུས་པས་ན་ཕ་རོལ་ལོ། རྩ་བ་ pār ནི་ནུས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། ཕ་རོལ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཞེས་བྱའོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་ཚིག་གི་དོན་འདི་ལྟར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། ཡང་ན་འདིར་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཟློག་པར་ནུས་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ལ་བགྲོད་པར་གྱུར་ཏོ། ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pāra ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ pad ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། “བདག་ཐར་ནས་གཞན་དག་སྒྲོལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྩམས་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་གམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pāra ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐའི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པས་སོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ལའོ། pajānaṃ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞེས་པའོ། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་དགུ་ཞེས་བྱའོ། སྐྱེ་དགུ་དེ་དག་གི་ཞེས་པའོ།

ตาณนฺติ [Pg.120] ตายนฏฺเฐน ตาณํ. สตฺตานํ สํสาร ภยโต ตายติ รกฺขตีติ ตาโณ, ธมฺมราชา. ตาธาตุ รกฺขเน ยุ. อถ วา ตาณนฺติ สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปริปาลนฏฺเฐน ตาณํ. โส หิ ธมฺมราชา สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ธมฺมเทสนาย มคฺค ผลนิพฺพานสุขํ ททนฺโต ตายติ ปาเลตีติ ตาโณติ วุจฺจติ. ตํ ตาณํ. เลณนฺติ นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ชาติภยาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณ, ธมฺมราชา. ลีธาตุ นิลียเน ยุ. อถ วา เลณนฺติ สํสารภยํ ปสฺสนฺเตหิ นิลียนฏฺเฐน เลณํ. โส หิ ธมฺมราชา สํสารนิสฺสรณตฺถิเกหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณติ วุจฺจติ. ตํ เลณํ. ธมฺมราชา หิ สํสารภเยหิ ปีฬิตานํ สพฺพสตฺตานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

སྐྱོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱོབ་པའོ། སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ tā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སྐྱོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཡོངས་སུ་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱོབ་པའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་ཞིང་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྐྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། སྐྱོབ་པ་དེ་ལའོ། སྐྱབས་གནས་ཞེས་པ་ནི་ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱབས་གནས་ཏེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་ཡིབ་ཅིང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ན་སྐྱབས་གནས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ lī ནི་ཡིབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སྐྱབས་གནས་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱབས་གནས་སོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་འདི་ལ་ཡིབ་ཅིང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ན་སྐྱབས་གནས་ཞེས་བྱའོ། སྐྱབས་གནས་དེ་ལའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱབས་གནས་དང་། སྐྱབས་དང་། དཔུང་གཉེན་དང་། གནས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།

อสมสรณนฺติ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, นตฺถิ เอตสฺส สโม สทิโส สีลาทิคุเณนาติ อสโม, ธมฺมราชา. สรติ คจฺฉติ อวสฺสยติ เอตฺถาติ สรโณ, ธมฺมราชา. สรธาตุ คติมฺหิ ยุ. อสโม อสทิโส หุตฺวา สรโณติ อสมสรโณ, ธมฺมราชา. สมฺภาว นากมฺมธารยสมาโสยํ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสมฺปตฺติสุขานํ ทายกตฺตา สพฺพสตฺตานํ อนญฺญสาธารณํ อสมํ สรณํ อวสฺสยนํ ปรายนํ โหตีติ อตฺโถ. ตํ อสมสรณํ. เอกติตฺถนฺติ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถภูตํ. ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถ เอเตน วา นชฺชสมุทฺทาทินฺติ ติตฺถํ. นชฺชสมุทฺทาทีนํ ปาริมตีรคมนตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ ลพฺภติ. ตรธาตุ โอตรเณ ถ. รสฺส โต, อิการาคโม. มนุสฺสานํ เอกํ ติตฺถํ เอกติตฺถํ, ตํ วิยาติ เอกติตฺโถ, ธมฺมราชา. ยถา หิ ติตฺเถน นชฺชาทึ ตรนฺตา มนุสฺสา ปาริมตีรํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน, เอวํ เสฏฺฐภูเตน พุทฺธติตฺเถน สํสาโรฆํ [Pg.121] ตรนฺตา เวเนยฺยสตฺตา นิพฺพานปารํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน อญฺญติตฺถิเยน, ตสฺมา ธมฺมราชํ เอกติตฺโถติ โถเมติ. นีตตฺเถน ปน เอโก เสฏฺโฐ หุตฺวา นิพฺพานปารํ ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถาติ เอก ติตฺโถ, ธมฺมราชา. เขมํ นิพฺพานปารํ ตริตุกามา เวเนยฺยสตฺตา เอตฺถ พุทฺธติตฺเถ เทสิตธมฺมํ สุตฺวา เทสิตธมฺมานุรูปํ ปฏิปชฺชิตฺวา สํสาโรฆํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ฉินฺทิตฺวา เขมํ นิพฺพานปารํ สุขํ ตรนฺติ, อิติตสฺมา เอตฺถาติปเทน นิทฺทิฏฺโฐ โส พุทฺโธ สพฺพสตฺตานํ เอโก เสฏฺโฐ ติตฺโถ นาม. น อญฺญติตฺถิยา เอกติตฺถา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. ตํ เอกติตฺถํ.

མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་རྟེན་གནས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འདི་དང་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ sar ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་འདྲ་བ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཡིན་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ནི་སྲིད་པའི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་སྡུད་དོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བདེ་བ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་པོ་ཡིན་པས་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་དང་། རྟེན་དང་། དཔུང་གཉེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་དེ་ལའོ། གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ། འདི་ལས་སམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྒལ་ཞིང་འཐོན་པས་ན་གྲུ་ཁའོ། ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་འབབ་པའི་གནས་སུ་རྙེད་པའོ། རྩ་བ་ tar ནི་འབབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ tha སྦྱར་བའོ། ta ཐུང་ངུར་བྱས་ཤིང་ i སྒྲ་བསྣན་པའོ། མི་རྣམས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལྟར་མི་རྣམས་ཀྱིས་གྲུ་ཁ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་གྱི། གྲུ་ཁ་མེད་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་གྱི། ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུ་ཁ་མ་ཡིན་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་གཅིག་པུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འདི་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་ཞིང་འཐོན་པས་ན་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། བདེ་འབྱུང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་བར་འདོད་པའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་འདི་ལས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཐོས་ནས། བསྟན་པའི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བསྒྲུབས་ཏེ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་བཅད་ནས། བདེ་འབྱུང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བདེ་བླག་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གྲུ་ཁ་མཆོག་གཅིག་པུ་ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་དེ་ལའོ།

ปติฏฺฐนฺติ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ. ปฏิสรณํ เลณํ ปรายนนฺติ อตฺโถ. ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ ปติฏฺโฐ, ธมฺมราชา. ปติปุพฺพฏฺฐาธาตุ คตินิวตฺติมฺหิ อ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสุขตฺถิกานํ สตฺตานํ มหาทีโป วิย ปติฏฺโฐ ปฏิสรโณ เลโณ ปรายโน โหตีติ อตฺโถ, ตํ ปติฏฺฐํ. ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ. ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฐานํ เขตฺตภูตํ วา, อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. อถ วา ปรํ ปุชฺชภาวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ, สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปูชสทฺทูปปท ชนธาตุ ณฺโย. นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวเสสํ อปุญฺญํ ปุนาติ โสเธตีติ วา ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺตํ, เกทาราทิ. ขิปสทฺทูปปท ตาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. พีชานิ วปนฺตานํ มนุสฺสานํ มหปฺผลภาวกรเณน พีชํ รกฺขตีติ อตฺโถ. อถ วา ขิปนฺติ วปนฺติ เอตฺถ พีชานีติ เขตฺตํ. ขิปธาตุ เปรเณ เขเป วา ต. เขตฺตํ วิยาติ เขตฺโต. ธมฺมราชา. นีตตฺเถน ปน ปุญฺญพีชานิ วปนฺตานํ สตฺตานํ มหปฺผล ภาวกรเณน [Pg.122] ขิตฺตํ วุตฺตํ ปุญฺญพีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺโต. อถ วา นิพฺพานตฺถิเกหิ ปุญฺญพีชานิ ขิปิยนฺติ วปิยนฺติ เอตฺถาติ เขตฺโต. ธมฺมราชาติ กาตพฺโพ. ปุญฺญานํ เขตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺโต, ธมฺมราชา. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลิเขตฺตํ ยวเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. เอวํ ธมฺมราชา สพฺพโลกสฺส ปุญฺญมหพฺพลภาวกรเณน ปุญฺญานํ วิรูห นฏฺฐานํ ธมฺมราชํ นิสฺสาย สตฺตโลกสฺส นานาปฺปการหิต สุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ, ตสฺมา ธมฺมราชา ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ อภิตฺถวิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ.

གནས་གཞི་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་གཞི་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། སྐྱབས་དང་། ཡིབ་གནས་དང་། དཔུང་གཉེན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ལ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་གཞི་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pati སྔོན་དུ་བྱས་པའི་རྩ་བ་ ṭhā ནི་འགྲོ་བ་ལྡོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་གཞི་དང་། སྐྱབས་དང་། ཡིབ་གནས་དང་། དཔུང་གཉེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གནས་གཞི་དེ་ལའོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་གྱི་ཞིང་ས་ལྟ་བུར་གྱུར་པའོ། ཡང་ན། བསོད་ནམས་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་གནས་ཞིང་ས་ལྟ་བུའམ། རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། རྩ་བ་ pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། ཡང་ན་རྟག་ཏུ་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། pūja ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ jan ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲ་གྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ན། མ་དག་པའི་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། རྩ་བ་ pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། བཏབ་ཅིང་བཏབ་པའི་ས་བོན་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ཞིང་ས་ལ་སོགས་པའོ། khipa ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ tā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ kvi སྦྱར་བའོ། ས་བོན་འདེབས་པའི་མི་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ས་བོན་སྲུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདི་ལ་ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བས་ན་ཞིང་ངོ་། རྩ་བ་ khip ནི་གཏོར་བ་འམ་འཕེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བའོ། ཞིང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བཏབ་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་ངོ་། ཡང་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བས་ན་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱའོ། བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལྟར་རྒྱལ་པོ་འམ་བློན་པོ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་སམ་ནས་སྐྱེ་བའི་གནས་ལ་རྒྱལ་པོའི་འབྲས་ཞིང་ངམ་བློན་པོའི་ནས་ཞིང་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་བསོད་ནམས་ལ་མཐུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསོད་ནམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་ལ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དེ་ལའོ།

ปรมสุขทนฺติ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ. เอตฺถ จ ปรมสทฺโท อุตฺตมตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา ปรํ อติเรกํ อริเยหิ มานิตพฺพนฺติ ปรมํ, นิพฺพานํ. ปรปุพฺพมาธาตุ มาเน อ. ปกาเรน อริเยหิ รมิยติ เอตฺถาติ วา ปรมํ, นิพฺพานํ. ปปุพฺพรมุธาตุ รมเน ณ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ปรํ ปจฺจนีกํ มาเรตีติ ปรมํ. ปกฏฺฐภาเว รมตีติ ปรมํ. โณ’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส สุขํ ปรมสุขํ. ปรมํ อุตฺตมํ วา สุขํ ปรมสุขํ. ตํ ททาตีติ ปรมสุขโท, ธมฺมราชา. ปรมสุขสทฺทูปปท ทาธาตุ ทาเน กฺวิ. ธมฺมราชา ปน เวเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จ จตุปจฺจยปฺปฏิคฺคหเณน จ นิพฺพานสุขํ เทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปรมสุขทํ. ธมฺมราชนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โลกิย โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทวมนุสฺสานํ รญฺเชติ โตเสตีติ ธมฺมราชาติ. อถ วา ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธตฺตํ ปตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชาติ. ปารมีธมฺเมเนว ชาโต วา ราชาติ ธมฺมราชาติ จ วุจฺจติ. ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

“པརམསུཁད” (མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའོ།། གསུངས་པ་ཉིད་དེ། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་བདེ་བ་མཆོག་གོ”ཞེས་སོ།། འདིར་“པརམ” (མཆོག) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་དམ་པའི་དོན་སྟོན་བྱེད་རྐྱེན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན། ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་བཀུར་བར་བྱ་བ་ནི་“པརམ” (མཆོག) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། སྔོན་འཇུག་“པར”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“མཱ”་ནི་བཀུར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་འདི་ལ་དགྱེས་པར་མཛད་པས་ན་“པརམ” (མཆོག) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། སྔོན་འཇུག་“པ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“རམ”་ནི་དགྱེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། “ཕ་རོལ་གྱི་དགྲ་བོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་‘པརམ’་ཞེས་བྱའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གནས་ལ་དགྱེས་པར་མཛད་པས་ན་‘པརམ’་ཞེས་བྱའོ།། རྐྱེན་‘ཎ’་སྦྱར་བའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་བདེ་བའོ།། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་བདེ་བའོ།། དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་མཛད་པས་ན་མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ།། མཆོག་གི་བདེ་བའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“དཱ”་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི”་སྦྱར་བའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོས་ནི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། ཡོ་བྱད་བཞི་བཞེས་པའི་སྒོ་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ་པོའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དགའ་བར་མཛད་ཅིང་ཚིམ་པར་མཛད་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་ཏེ་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་པའི་རྒྱལ་པོ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ธมฺมราชา มุห ปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทกอูมิกํ, สํสาโรฆํ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ[Pg.123]. มคฺโคฬุมฺเปน อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลน ตริ อตรึ, อภยํ เขมํ, ชาติอาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ วา, ปารปตฺตํ นิพฺพานปารํ ปตฺตํ อธิคตํ, ปชานํ สพฺพ สตฺตานํ, ตาณํ ตายนฏฺเฐน ตาณํ รกฺขณํ. เลณํ นิลียนฏฺเฐน เลณํ นิลียนํ, อสมสรณํ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, เอกติตฺถํ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถ ภูตํ, ปติฏฺฐํ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ, ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฏฺฐานํ เขตฺตภูตํ วา, ปรมสุขํ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ, ธมฺมราชํ พุทฺธํ โลกิยโลกุตฺตร ธมฺเมหิ ปชานํ รญฺชาปนํ วา, ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธภาวํ ชาตํ พุทฺธํ วา, อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གང་ཞིག་གིས། གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ཆུང་ངུ་སྟེ། གཏི་མུག་དང་། ཞེ་སྡང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་རྦ་རླབས་དྲག་པོ་དང་ལྡན་པའི། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ། འཁོར་བར་བགྲང་བའི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་དེ། ལམ་གྱི་གཟིངས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པར་བགྲང་བའི་གཟིངས་ཀྱིས་བརྒལ་བར་མཛད་པ། འཇིགས་པ་མེད་པའི་བདེ་འཇགས་སམ། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་མཐར་ཕྱིན་ཅིང་རྟོགས་པ། སྐྱེ་དགུ་སྟེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི། སྐྱོབ་པ་སྟེ། སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱོབ་པ་དང་སྲུང་བར་མཛད་པ། སྐྱབས་གནས་ཏེ། ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱབས་གནས་སམ་ཡིབ་སའོ།། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བའི་སྐྱབས་གནས་སོ།། འབབ་སྟེགས་གཅིག་པུ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་འབབ་སྟེགས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ། གནས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་སམ་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་གདབ་པའི་ཞིང་ངམ། བསོད་ནམས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་གནས་སམ་ཞིང་དུ་གྱུར་པ། མཆོག་གི་བདེ་བ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སངས་རྒྱས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་དགའ་བར་མཛད་པ་པོའམ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དུ་འཁྲུངས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།།

อฏฺฐารสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๑๙.

༡༩.

กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน;

อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ;

ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ;

วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ.

གང་ཞིག་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་བཞུགས་ནས་གཞན་ཕན་མཛད་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེས།། མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་མྱུར་དུ་འཕྲོ་བའི་ངོ་མཚར་ཅན།། མུ་སྟེགས་ངན་པའི་དྲ་བ་འཇོམས་ཤིང་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་མཛད་པ་དེ།། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་ཅིང་རྫུ་འཕྲུལ་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་གཙོ་བོ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ།།

๑๙. เอวํ อฏฺฐารสมคาถาย ธมฺมราชํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สาวตฺถิยํ กณฺฑมฺพมูเล อิทฺธิปาฏิเหราทีหิ คุเณหิ มุนินฺทสฺส โถเมตฺวา วนฺทิตุกาโม กณฺฑมฺพํมูเลตฺยาทิ คาถมาห. อยํ ปน มตนยยยคเณหิ จ ปญฺจ ยติ ฉยติ สตฺตย ตีหิ จ รจิตตฺตา อฏฺฐารสกฺขเรหิ ยุตฺตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘โม โต โน โย ยา กุสุมิตลตา เวลฺลิตากฺขุตฺวิสีหี’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อกฺขุตฺวิสีหิ ปญฺจยติ ฉยติ สตฺตยตีหิ โมคโณ จ โตคโณ จ โนคโณ จ โยคโณ จ ยา ยคณทฺวยญฺจ เจ ยุตฺตา[Pg.124], สา คาถา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ อกฺขสทฺทสฺส ปญฺจินฺทฺริยวาจกตฺตา อกฺขสทฺโท ปญฺจสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺตสิสีรวสฺสนฺตคิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อิสิสทฺโท วิปสฺสีอาทีนํ พุทฺธานํ สตฺตวิธตฺตา สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพติ.

༡༩. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་བརྒྱད་པས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། དེང་འདིར་མཉན་ཡོད་དུ་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་མ། ཏ། ན། ཡ། ཡ། ཡ་སྟེ་ཚོགས་རྣམས་དང་། ལྔ་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་གསུམ་གྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅོ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་“མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བ” (ཀུ་སུ་མི་ཏ་ལ་ཏཱ་བེ་ལི་ཏཱ) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “མོ་ཏོ་ནོ་ཡོ་ཡཱ་ཀུ་སུ་མི་ཏ་ལ་ཏཱ་བེ་ལི་ཏཱཀྵུ་ཏྭི་སཱི་ཧཱི” (མ། ཏ། ན། ཡ། ཡ། ཡ་རྣམས་དང་དབང་པོ་དང་། དུས་དང་། དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་གཅོད་ལྡན་པ་ནི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བའོ།།) ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྐང་པ་རེ་རེར་དབང་པོ་དང་། དུས་དང་། དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་གཅོད་དེ་ལྔ་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་དང་། མ་ཚོགས། ཏ་ཚོགས། ན་ཚོགས། ཡ་ཚོགས། ཡང་ཡ་ཚོགས་གཉིས་དང་ལྡན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་ནོ།། འདིར་“ཨཀྵ” (མིག) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དབང་པོ་ལྔ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཨཀྵ”འི་སྒྲ་ནི་གྲངས་ལྔ་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དུས་རྣམས་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཨུཏུ” (དུས) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དྲང་སྲོང་གི་སྒྲ་ནི་རྣམ་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་རྣམ་པ་བདུན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཨིསི” (དྲང་སྲོང) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།།

ตตฺถ ปน ปรหิตกโร โย มุนินฺโท กณฺฑมฺพมูเล นิสินฺโน ปาฏิเหรํ สีฆํ อกาสิ, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. อตฺถกฺกเมน ปเนตฺถ วณฺณยิสฺสามิ. ปรหิตกโรติ อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ หิตํ อตฺถํ กโรนฺโต. หิโนติ วฑฺฒติ สุขํ เอเตนาติ หิตํ, อตฺถํ ปโยชนํ วา. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. ตํสมงฺคิโน โลกิยโลกุตฺตรสุขํ วฑฺฒตีติ อตฺโถ. ปเรสํ หิตํ ปรหิตํ, ตํ กโรตีติ ปรหิตกโร, มุนินฺโท. โส หิ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สุขํ ปชหนฺโต สตฺตโลกสฺส หิตสุขตฺถาย กปฺปสต สหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สพฺพญฺญุพุทฺธภาวํ ปตฺตกาเล จ ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ธมฺม เทสนาย สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรหิต สุขํ กโรตีติ ปรหิตกโรติ โถเมติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทติ พุทฺโธ. โส หิ อคาริย มุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโทติ วุจฺจติ. กณฺฑมฺพมูเลติ เอตฺถ กณฺฑอมฺพมูเลติ ปทจฺเฉโท. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ พินฺทาคโม. กณฺฑนามิเกน ปเสนทีโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเปติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กณฺฑนฺติ ตสฺเสว นามํ. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ เฑติ คจฺฉติ [Pg.125] ปาปุณาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล. กํสทฺทูปปทฑิ ธาตุ คติยํ ณ. กํ วุจฺจติ วา อุทกํ, ตํ รุกฺเขสุ สิญฺจนํ ฏินาติ ชานาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล อุยฺยาน นายโก วา. ผลกาเมหิ ชเนหิ อมิยติ คมิยตีติ อมฺโพ, เสตมฺพรุกฺโข. อมธาตุ คติยํ โพ. กณฺฑนามิเกน อุยฺยานปาเลน โรปิโต อมฺโพ กณฺฑมฺโพ, ตสฺส มูลํ สมีปนฺติ กณฺฑมฺพมูลํ, ตสฺมึ กณฺฑมฺพมูเล.

དེ་ལ་གང་ཞིག་གཞན་ཕན་མཛད་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་བཞུགས་ནས་ཆོ་འཕྲུལ་མྱུར་དུ་མཛད་པ་དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདིར་དོན་གྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། གཞན་ཕན་མཛད་པ་ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་དོན་སྒྲུབ་པར་མཛད་པའོ།། འདིས་བདེ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ། དོན་ནམ་དགོས་པའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཧི”་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ”་སྦྱར་བའོ།། དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གཞན་གྱི་ཕན་པ་ནི་གཞན་ཕན་ཏེ། དེ་ཉིད་མཛད་པས་ན་གཞན་ཕན་མཛད་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པ་ནས་བཟུང་། རང་གི་བདེ་བ་བཏང་སྟེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཆེད་དུ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་རིང་ལ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མཛད་ཅིང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་པའི་ཚེ་ནའང་། ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་རིང་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་མཛད་པས་ན། “གཞན་ཕན་མཛད་པ”་ཞེས་བསྟོད་པའོ།། གང་ཞིག་ཅེས་པ་ནི་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་སྟེ་ཐུབ་པ་ལྔ་པོའི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་ཞེས་པ་འདིར་“ཀན་ཌ”་དང་“ཨམ་བ”་དང་“མཱུ་ལ”་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་ཐིག་ལེ་བྱུང་བའོ།། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོ་“ཀན་ཌ”་ཞེས་བྱ་བས་བཙུགས་པའི་ཨམ་བྲ་དཀར་པོའི་ཤིང་གི་དྲུང་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་“ཀན་ཌ”་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་མིང་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། “ཀ”་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ལ་འགྲོ་བའམ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀན་ཌ”་སྟེ། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོའོ།། བདེ་བའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཌི”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། “ཀ”་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། ཤིང་རྣམས་ལ་ཆུ་གཏོར་བ་ཤེས་པས་ན་“ཀན་ཌ”་སྟེ། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོའམ་སྐྱེད་ཚལ་གྱི་གཙོ་བོའོ།། འབྲས་བུ་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ནི་“ཨམ་བ”་སྟེ། ཨམ་བྲ་དཀར་པོའི་ཤིང་ངོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨམ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“བོ”་སྦྱར་བའོ།། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོ་ཀན་ཌ་ཞེས་བྱ་བས་བཙུགས་པའི་ཨམ་བྲ་ནི་ཀན་ཌམ་བ་སྟེ། དེའི་རྩ་བའམ་ཉེ་འཁོར་ནི་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བ་སྟེ། ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བ་དེ་ཉིད་དུའོ།།

นิสินฺโนติ วสมาโน. วิมฺหาปนิยฏฺเฐน อจฺเฉรํ. อยญฺหิ อจฺเฉรสทฺโท วิมฺหยตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา อาภุโส วิมฺหโย จรติ ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. อาปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. จรธาตุสฺสจฺเฉราเทโส. อาการสฺส รสฺโส. อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น จรติ น ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. นปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. ยถา หิ อนฺธสฺส ปพฺพาตาโรหนํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ, เอวเมว ภควโต ปาฏิหาริยํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ. ตสฺมา ตํ อจฺเฉรนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ เนตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริย’’นฺติ. อถ วา อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. โยคฺคตทฺธิเต ณิยปจฺจโย. อจฺฉริยนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อิยสทฺทโลเปน อจฺเฉรนฺติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ’’ติ. นยนสุภคนฺติ เทวมนุสฺสานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ. สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, ปสาทจกฺขุ. นีธาตุ นเย ยุ. ตสฺส สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ นยนสุภคํ, ปาฏิเหรํ. นยนสุภ สทฺทูปปทคมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ตํ นยนสุภคํ.

བཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་པའོ།། ངོ་མཚར་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ངོ་མཚར་ཏོ།། འདིར་“ཨཙྪེར”་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་དོན་སྟོན་བྱེད་རྐྱེན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན། ཡང་ན། ལྷག་པར་ངོ་མཚར་བར་འཇུག་ཅིང་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། སྔོན་འཇུག་“ཨཱ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ལ་“ཨཙྪེར”་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཡི་གེ་“ཨཱ”་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའོ།། དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་མི་འཇུག་ཅིང་མི་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། དགག་སྒྲ་“ན”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བར་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ཡང་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བར་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ངོ་མཚར་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་གདགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས། “གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བ་དེ་ནི་ངོ་མཚར་རོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་གྱི་ཡུན་ལ་འོས་པས་ན་ངོ་མཚར་རོ།། འོས་པའི་དོན་གྱི་རྗེས་གྲུབ་ཀྱི་རྐྱེན་“ཎིཡ”་སྦྱར་བའོ།། འདིར་“ཨཙྪརིཡ”་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་“ཨིཡ”འི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་“ཨཙྪེར”་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྡེའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་། “དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་རོ།། འདི་ནི་སྒྲའི་ལུགས་སོ།། འདི་ནི་འགྲེལ་པའི་ལུགས་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་དང་འོས་པས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པར་རིགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དྭངས་བའི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པའོ།། མཐོ་དམན་སྟོན་ཅིང་ལུས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མིག་སྟེ། དྭངས་བའི་མིག་གོ། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ནཱི”་ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཡུ”་སྦྱར་བའོ།། དེའི་མཛེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན་མིག་ལ་མཛེས་པ་སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། མིག་གི་མཛེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“གམ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི”་སྦྱར་བའོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་དེ་ཉིད་དོ།།

อากุลณฺณคฺคิชาลนฺติ [Pg.126] เอตฺถ อากุลอณฺณอคฺคิชาลนฺติ ปทจฺเฉโท. ปริกิณฺณ อุทกธาร อคฺคิสิขาวนฺตํ. อถ วา ปริสมนฺตโต กุลํ ปกิณฺณํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตนฺติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ อุทกคฺคิชาลํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ กโรตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อาปุพฺพกุลธาตุ กรเณ อ. อาภุสํ กุลติ พนฺธติ อญฺญมญฺญนฺติ วา อากุลํ. อถ วา อาสมนฺตโต กุลติ ยมกํ ยมกํ อุทกคฺคิชาลํ ปวตฺตตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อุทกชาลํ อคฺคิชาเลน อคฺคิชาลญฺจ อุทกชาเลน สมฺมิสฺโส โหตีติ อตฺโถ. อนนฺติ ชีวนฺติ เอเตน สตฺตาติ อณฺณํ, อุทกํ. อนธาตุ ชีวายํ อ. นสฺส โณ. ตสฺส ทฺวิตฺตํ. ทฺวิภาโว วา. อถ วา อรติ คจฺฉติ ตํ ตํ ฐานนฺติ อณฺณํ. อรธาตุ คติมฺหิโต. ตสฺส อนฺนาเทโส, ธาตฺวนฺตโลโป, นฺนสฺส ณฺณตฺตํ. อณฺณสฺส ธารํ อณฺณํ. อุตฺตรปทโลเปน. กุฏิลภาเวน อชติ คจฺฉตีติ อคฺคิ, อชธาตุ คติยํ อิ. ชสฺส คฺโค. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, สิขํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. อคฺคิโน ชาลํ อคฺคิชาลํ. อณฺณญฺจ อคฺคิชาลญฺจ อณฺณคฺคิชาลํ, อากุลํ ปริกิณฺณํ อณฺณคฺคิชาลํ อสฺสาติ อากุลณฺณคฺคิชาลํ, ยมก ปาฏิเหรํ ลพฺภติ. ตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ.

ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་ཞེས་པ་འདིར་“ཨཱཀུལ”་དང་“ཨཎྞ”་དང་“ཨགྒིཛཱལ”་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། ཀུན་ནས་ཁྱབ་པའི་ཆུ་རྒྱུན་དང་མེ་ལྕེ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་ཕན་ཚུན་འདྲེས་ཤིང་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་པར་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བའོ།། སྔོན་འཇུག་“ཨཱ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཀུལ”་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ལྷག་པར་ཕན་ཚུན་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུགས་པའོ།། ཡང་ན། ཕྱོགས་ཀུན་ནས་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་འཇུག་པས་ན་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བའོ།། ཆུའི་དྲ་བ་ནི་མེའི་དྲ་བ་དང་། མེའི་དྲ་བ་ནི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་སྟེ། ཆུའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨན”་ནི་གསོན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་“ན”་ལ་“ཎ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། དེ་ཉིད་ལྡབ་པར་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན་གཉིས་སུ་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན། གནས་དེ་དང་དེ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཆུའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལས་སོ།། དེ་ལ་“ཨནྣ”་དུ་འགྱུར་བ་དང་། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པ་དང་། “ནྣ”་ལ་“ཎྞ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། ཆུའི་རྒྱུན་ནི་ཆུའོ།། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། གྱ་གྱུའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བས་ན་མེ་སྟེ། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨཛ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི”་སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་“ཛ”་ལ་“གྒ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། འབར་ཞིང་གསལ་བས་ན་དྲ་བ་སྟེ། མེ་ལྕེའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཛལ”་ནི་འབར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། མེའི་དྲ་བ་ནི་མེའི་དྲ་བའོ།། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ནི་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་སྟེ། ཀུན་ནས་ཁྱབ་པའི་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་ཏེ། ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ།། ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་དེ་ཉིད་དོ།།

ทุชฺชาลทฺธํสนฺติ ทุฏฺฐุ ทิฏฺฐิวาทสงฺขาตชาลํ วิทฺธํสิตํ. ทุฏฺฐุ ชลติ พนฺธติ สํสารวฏฺเฏติ ทุชฺชาลํ, ทิฏฺฐิวาทชาลํ. ติตฺถิย วาโท หิ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินยปวตฺโต สํสารโต นิสฺสริตุมปฺปทานวเสน ชาลสทิสตฺตา ทุชฺชาลนฺติ อตฺโถ. ทุปุพฺพ ชลธาตุ พนฺธเน โณ. ตํ ธํสติ วิทฺธํสตีติ ทุชฺชาลทฺธํสํ, ยมกปาฏิหาริยํ. มุนิภิชหิตนฺติ มุนิภิ อชหิตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ มุนิภีติ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ. เต หิ โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. กายโมเนยฺย วจีโมเนยฺย มโนโมเนยฺยํ เอเตสํ อตฺถีติ วา [Pg.127] มุนิ. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณีปจฺจโย. อถ วา อิธโลก ปรโลกํ อตฺตหิต ปรหิตํ หิตาหิตญฺจ มุนนฺติ ชานนฺตีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. เตหิ มุนีภิ.

དྲ་བ་ངན་པ་འཇིག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་ངན་པ་རྣམ་པར་བཤིག་པའོ།། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་ངན་པར་འཆིང་ཞིང་འབར་བས་ན་དྲ་བ་ངན་པ་སྟེ། ལྟ་བར་སྨྲ་བའི་དྲ་བའོ།། མུ་སྟེགས་པའི་སྨྲ་བ་ནི་ 'སྦྱིན་པ་མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་། འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དྲ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་ 'དྲ་བ་ངན་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྔོན་དུ་ 'དུ' (du) སྦྱར་བའི་ 'ཛལ' (jal) གྱི་དབྱིངས་ནི་འཆིང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་བཤིག་པས་ན་ 'དྲ་བ་ངན་པ་འཇིག་པ་' སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་ངོ།། 'མུ་ནི་བྷི་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ 'མུ་ནི་བྷི་' དང་ 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། དེ་ལ་ 'མུ་ནི་བྷི་' ཞེས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ།། དེ་དག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ 'མོ་ན' (mona) ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ཉིད་འདི་དག་ལ་མངའ་བས་ན་ 'ཐུབ་པ་' (muni) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་དང་། ངག་གི་ཐུབ་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པ་འདི་དག་ལ་མངའ་བས་ན་ཐུབ་པའོ།། འདི་ནི་ཡོད་པའི་དོན་གྱི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ 'ཎི' (ṇī) ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་དང་། ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་རྣམས་ 'མུ་ནནྟི' སྟེ་མཁྱེན་པས་ན་ 'ཐུབ་པ་' ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།།

อชหิตนฺติ อวิชหิตํ อปริจฺจตฺตํ วา, หาตพฺพํ จชิตพฺพนฺติ ชหิตํ. หาธาตุ จาเค ต. น ชหิตํ อชหิตํ, ปาฏิเหรํ. ตํ อชหิตํ. ภควโต หิ สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล กตํ ปาฏิหาริยญฺจ ภควา ปน ตสฺมึ ปาฏิหาริยาวสาเน ตาวตึสปุรํ คโต, ตสฺมึ ปาริฉตฺตกมูลมฺหิ ปณฺฑุกมฺพลนามเก สิลาสเน สนฺนิสินฺโน เทวานํ อภิธมฺมกถาย เทสนา จ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตา ธมฺมตาเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ. พุทฺธวํสฏฺฐกถายญฺหิ สมตึสธมฺมตาปกาสเน สาวตฺถิ นครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยกรณํ. ตาวตึเส ภวเน อภิธมฺมเทสนาติ ธมฺมตาภาเวน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาฏิเหรํ มุนีภิชหิตนฺติ โถเมติ.

'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་མ་བཏང་བ་འམ་ཡོངས་སུ་མ་བོར་བའོ།། སྤང་བར་བྱ་བ་འམ་གཏང་བར་བྱ་བ་ནི་ 'ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་བྱའོ།། 'ཧཱ' (hā) དབྱིངས་ནི་གཏོང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ' (ta) རྐྱེན་ནོ།། མ་བཏང་བ་ནི་ 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། དེ་ནི་མ་བཏང་བའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་སྒོར་ཀནྡའི་ཨམ་རའི་དྲུང་དུ་མཛད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཆོ་འཕྲུལ་དེའི་མཐར་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་གཤེགས་ཏེ། དེར་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དྲུང་གི་རྡོ་ལེབ་སྐྱ་བོ་ལ་བཞུགས་ནས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གསུངས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཆོས་ཉིད་སུམ་ཅུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། མཉན་ཡོད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོར་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་མཛད་པ་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་ཆོས་མངོན་པ་སྟོན་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གསུངས་སོ།། དེ་བས་ན་ 'ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།།

ปาฏิเหรนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย มทฺทิตฺวา หิโนติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ. ปฏิปุพฺพหิธาตุ คติยํ โณ. หิสฺส เหรณิเทโส. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรติ อปเนตีติ ปาฏิเหรํ, อิทฺธิวิธญาณํ. ปฏิปุพฺพหรธาตุ อปนยเน โณ. ปฏิหรติ อปเนติ สตฺตานํ ทิฏฺฐิมาโนปคตานิ จิตฺตานีติ วา ปาฏิเหรํ. อปฺปสนฺนานํ ปสาทํ อาหรตีติ วา ปาฏิเหรํ. สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปฏิปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา ปาฏิเหรํ. ปฏีติ หิ อยํสทฺโท ปจฺฉาติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ. ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคจฺฉิ พฺราหฺมโณติอาทีสุ วิย. อถ วา ปฏิปุนปฺปุนํ อุทกคฺคิชาลํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ยมกํ ยมกํ หุตฺวา หรติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ, ยมกปาฏิหาริยํ. ตญฺจ ปน อิทฺธิปาฏิหาริย, อาเทสนาปาฏิหาริย, อนุสา สนี [Pg.128] ปาฏิหาริยวเสน ติวิธํ โหติ. เตสุ ปน อิธ อิทฺธิปาฏิหาริยํ อธิปฺเปตนฺติ. สีฆนฺติ ขิปฺปํ อาสุํ ลหุํ วา. ตํ ปน อกาสีติปเท กฺริยาวิเสสนํ. เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ. สิธาตุ คติมฺหิ ฆปจฺจโย. ทีโฆ. อกาสีติ อกริ.

'པཱ་ཊི་ཧེ་རཾ' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་བཟློག་པའི་དབང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་བཅོམ་ནས་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། སྔོན་དུ་ 'པཊི' (paṭi) སྦྱར་བའི་ 'ཧི' (hi) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། 'ཧི' ནི་ 'ཧེ་ར' རུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་བསྟན་པ་ལ་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་འཕྲོག་ཅིང་སེལ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། སྔོན་དུ་ 'པཊི' (paṭi) སྦྱར་བའི་ 'ཧར' (har) དབྱིངས་ནི་སེལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་རྣམས་སེལ་ཞིང་སྤོང་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་མ་དད་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་འདྲེན་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་ལ་བྱ་བ་བྱས་པས་ཕྱིར་སླར་ཡང་བསྒྲུབ་ཅིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། 'པཊི' (paṭi) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ནི་ 'ཕྱིར་' (pacchā) ཞེས་པའི་དོན་སྟོན་ཏེ། 'དེ་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ན་བྲམ་ཟེ་གཞན་ཞིག་ལྷགས་སོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཆུ་དང་མེའི་འོད་ཟེར་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་བྱས་ནས་འཛིན་ཅིང་འཇུག་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་ངོ།། དེ་ཡང་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། དེ་དག་ལས་འདིར་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་དགོངས་སོ།། 'སཱིགྷཾ' ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པའམ་མྱུར་བའམ་ཡང་བའོ།། དེ་ནི་ 'བྱས་སོ་' (akāsī) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་རོ།། ཡང་བར་གྱུར་ནས་འཇུག་པས་ན་ 'སཱིགྷཾ' སྟེ། 'སི' (si) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'གྷ' (gha) རྐྱེན་ནོ།། རིང་པོའོ།། 'ཨ་ཀཱ་སཱི' ཞེས་པ་ནི་བྱས་སོ།།

เอตฺถ จ ปาฏิหาริยเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล เทวานมินฺเทน สกฺเกน อาณาปิเตน วิสุกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิเต ทฺวาทสโยชเน รตน มณฺฑเป ภควตา นิมฺมิเต โยชนปฺปมาเณ รตนปลฺลงฺเก รตนจงฺกเม จ นิสีทิตฺวา ติโยชนิเก ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต ธารยมาเน สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย อตฺถาทานปริทีปนํ ติตฺถิยมทฺทนํ อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, อุปริมกายโต อุทกธารา. ปุรตฺถิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปจฺฉิมกายโต อุทกธารา. ปจฺฉิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปุรตฺถิมกายโต อุทกธารา, ทกฺขิณอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอกฺขิโต อุทกธารา. วามอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอกฺขิโต อุทกธารา. ทกฺขิณกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามกณฺณโสตโต อุทกธารา. วามกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณกณฺณโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณ นาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามนาสิกาโส ตโต อุทกธารา. วามนาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณนาสิกาโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอํสกูฏโต อุทกธารา. วามอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอํสกูฏโต อุทกธารา. ทกฺขิณหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามหตฺถโต อุทกธารา. วามหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณหตฺถโต อุทกธารา. ทกฺขิณปสฺสโต [Pg.129] อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปสฺสโต อุทกธารา. วามปสฺสโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปสฺสโต อุทกธารา. ทกฺขิณปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปาทโต อุทกธารา. วามปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปาทโต อุทกธารา. องฺคุลงฺคุเลหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลนฺตริกาหิ อุทกธารา. องฺคุลนฺตริกาหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลงฺคุเลหิ อุทกธารา. เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ, เอเกกโลมโต อุทกธารา. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ. ฉนฺนํ วณฺณานํ นีลานํ ปีตานํ โลหิตกานํ โอทาตานํ มญฺชฏฺฐานํ ปภสฺสรานํ อุพฺพหนภูตานํ ยมกา ยมกา วณฺณา ปวตฺตนฺติ. ภควา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา ติฏฺฐติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา นิสีทติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา เสยฺยํ กปฺเปติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา. นิมฺมิโต จงฺกมติ, ภควา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต ติฏฺฐติ, ภควา จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต นิสีทติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต เสยฺยํ กปฺเปติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วาติ วิวิธํ ยมกปาฏิหาริยํ ติตฺถิยานํ มทฺทนตฺถาย อกาสีติ. เอตฺถ จ ปน โย โกจิ เอวรูปํ ปาฏิหาริยํ กาตุํ สมตฺโถ เจ. โส อาคจฺฉตูติ โจทนาสทิสตฺตา วุตฺตํ อตฺถาทานปริทีปนนฺติ. อตฺถาทานญฺหิ อนุโยโค, ปฏิปกฺขสฺส อตฺถสฺส อาทานํ คหณนฺติ กตฺวา, ตสฺส ปริทีปนํ อตฺถาทานปริทีปนํ. ติตฺถิยมทฺทนนฺติ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามาติ กุหายนวเสน ปุพฺเพ อุฏฺฐิตานํ ติตฺถิยานํ มทฺทนํ. ตญฺจ ตถา กาตุํ อสมตฺถตา สมฺปาทนเมว. ตเทตํ ปททฺวยํ ยมกปาฏิหาริยนฺติ เอเตน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ.

འདི་ལ་ཆོ་འཕྲུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས་ལོ་བདུན་པ་ལ། མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་སྒོར་ཀནྡའི་ཨམ་རའི་དྲུང་དུ། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བཀས་བསྐུལ་བའི་ལྷའི་བུ་བཟོ་སྦྱངས་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁང་བཟང་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁྲི་དང་རིན་པོ་ཆེའི་འཆག་ས་ལ་བཞུགས་ཤིང་། དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པའི་ལྷའི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་ནས། མཐའ་སྐོར་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་འཁོར་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ། དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་མུ་སྟེགས་པ་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར། སྐུའི་སྟོད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབར་ཞིང་། སྐུའི་སྨད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད། སྐུའི་སྨད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབར་ཞིང་། སྐུའི་སྟོད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད། སྐུའི་ཤར་ཕྱོགས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ནུབ་ཕྱོགས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྐུའི་ནུབ་ཕྱོགས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤར་ཕྱོགས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྤྱན་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྤྱན་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྤྱན་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྤྱན་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྙན་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྙན་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྙན་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྙན་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཤངས་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤངས་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཤངས་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤངས་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྲག་པ་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྲག་པ་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྲག་པ་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྲག་པ་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྱག་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྱག་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྱག་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྱག་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། རྩིབས་ལོགས་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། རྩིབས་ལོགས་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཞབས་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཞབས་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཞབས་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཞབས་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སོར་མོ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སོར་མོའི་བར་རྣམས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སོར་མོའི་བར་རྣམས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སོར་མོ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། བ་སྤུ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། བ་སྤུ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད་དོ།། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། དཀར་པོ་དང་། བཙོད་ཁ་དང་། འོད་གསལ་བ་སྟེ་ཁ་དོག་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་འོད་ཟེར་འཕྲོ་ཞིང་ཟུང་དང་ཟུང་གི་ཁ་དོག་རྣམས་འབྱུང་ངོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པར་མཛད་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་བཞུགས་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞེངས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་གཟིམ་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་འཆག་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་བཞེངས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་བཞུགས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་གཟིམ་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པར་མཛད་དོ།། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་མཛད་དོ།། འདི་ལ་ཡང་ 'གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱེད་ནུས་པ་ཡོད་ན་དེ་ཚུར་ཤོག་ཅིག་' ཅེས་བསྐུལ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་ 'དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་ལེན་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དོན་ལེན་པ་འམ་འཛིན་པར་བྱས་ནས། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། 'མུ་སྟེགས་པ་ཚར་གཅོད་པ་' ཞེས་པ་ནི། 'བདག་ཅག་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་བྱའོ་' ཞེས་གཡོ་སྒྱུའི་སྒོ་ནས་སྔོན་དུ་ལངས་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཚར་གཅོད་པ་སྟེ། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བྱེད་མི་ནུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་ 'ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་' ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།།

เสฏฺฐนฺติ [Pg.130] ปสตฺถตรํ. ตสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปรมรติชนฺติ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ. ปรมานํ อุตฺตมสาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ปรมสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก นิปาโต. ทุติยวิกปฺเป สาธุวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. เทวมนุสฺสานํ ปรมํ อุตฺตมํ รตึ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ปรมรติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน กฺวิ. อถ วา ปกาเรน สทฺธมฺเม รมนฺตีติ ปรมา, สาธู ลพฺภนฺติ. ปปุพฺพ รมุธาตุ กีฬายํ อ. เตสํ จิตฺตสฺส รตึ รมนํ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ตํ ปรมรติชํ. โส หิ ธมฺม เทสนาย จ ปาฏิหาริเยน อิทฺธิยา สรีรโสภคฺค สมฺปตฺติอาทีหิ จ เทวมนุสฺสานํ จิตฺตสฺส อภิรตึ อภิกฺกนฺตํ ชเนตีติ ปรมรติชนฺติ โถเมติ.

'སེཊྛཾ' ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བསྔགས་པའོ།། དེའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། 'པཱ་ར་མ་ར་ཏི་ཛཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལ་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལ། 'པཱ་ར་མ་' (parama) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་ཚིག་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ། དམ་པའི་ཚིག་སྟེ་གྲུབ་པའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགའ་བ་སྐྱེད་པས་ན་ 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། 'པཱ་ར་མ་ར་ཏི' (paramarati) སྒྲའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ 'ཛན' (jan) དབྱིངས་ནི་སྐྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཀྭི' (kvi) རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་དགའ་བས་ན་ 'པཱ་ར་མཱ' སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་སོ།། སྔོན་དུ་ 'པ' (pa) སྦྱར་བའི་ 'རམ' (ram) དབྱིངས་ནི་རྩེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ' (a) རྐྱེན་ནོ།། དེ་དག་གི་སེམས་ཀྱི་དགའ་བ་སྐྱེད་པས་ན་ 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། དེ་ནི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ།། ཁོང་ཉིད་ནི་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། ཆོ་འཕྲུལ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། སྐུའི་མཛེས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ལ་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན། 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།།

อิทฺธิธมฺเมหุเปตนฺติ อิทฺธิธมฺเมหิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. อิทฺธิ ธมฺเมหีติ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิสงฺขาตคุเณหิ. ธมฺมสทฺโท หิ คุเณ วตฺตติ พุทฺธธมฺมาติอาทีสุ วิย. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌติ ยถิจฺฉิตตฺโถ เอตายาติ อิทฺธิ. อิธธาตุ วุทฺธิยํ อิ, ติปจฺจโย วา. ภควา เอตาย อิทฺธิยา ยถิจฺฉิตตฺโถ อิทฺโธ วุทฺโธ อุกฺกํสคโต โหตีติ อตฺโถ. ธาเรติ ปกาเสติ ตํสมงฺคิโน ทพฺพนฺติ ธมฺโม, คุโณ. อิทฺธิเอว ธมฺโม อิทฺธิธมฺโม, เตหิ ธมฺเมหิ. อุเปตนฺติ สมนฺนาคตํ. อุปคจฺฉติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, มุนินฺโท. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ตํ อุเปตํ.

'ཨིདྡྷི་དྷམྨེ་ཧུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ 'ཨིདྡྷི་དྷམྨེ་ཧི' དང་ 'ཨུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། 'རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་དུ་བགྲང་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། 'ཆོས་' (dhamma) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ཡོན་ཏན་ལ་འཇུག་གོ། གྲུབ་པ་འམ་རབ་ཏུ་གྲུབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་འགྲུབ་ཅིང་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་འདི་ལས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་ཅིང་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། 'ཨིདྷ' (idh) དབྱིངས་ནི་འཕེལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨི' (i) འམ་ 'ཏི' (ti) རྐྱེན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་འདིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་ཅིང་འཕེལ་ལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་རྒྱུད་འཛིན་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ཡོན་ཏན་ནོ།། རྫུ་འཕྲུལ་ཉིད་ཆོས་ཡིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་གིས་སོ།། 'ཨུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྡན་པའོ།། ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ན་ལྡན་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། སྔོན་དུ་ 'ཨུཔ' (upa) སྦྱར་བའི་ 'ཨི' (i) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ' (ta) རྐྱེན་ནོ།། དེ་དང་ལྡན་པའོ།།

อิทฺธิ ปน อธิฏฺฐานา อิทฺธิ, วิกุปฺปนา อิทฺธิ, มโนมยา อิทฺธิ, ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ, อริยา อิทฺธิ, กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, ปุญฺญวโต อิทฺธิ, วิชฺชามยา อิทฺธิ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ จาติ ทสวิธา โหติ. ตตฺถ ปกติยา เอโก พหุกํ อาปชฺชติ. สตํ [Pg.131] วา สหสฺสํ วา อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ พหุโก โหมีติ เอวํ วิภชิตฺวา ทสฺสิตา อิทฺธิ อธิฏฺฐาน วเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ นาม. ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา กุมารวณฺณํ วา ทสฺเสติ นาควณฺณํ วา สุปณฺณวณฺณํ วา ยกฺขวณฺณํ วา…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสตีติ เอวํ อาคตา อิทฺธิ ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุปฺปนา อิทฺธิ นาม. อิธ ภิกฺขุ อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปํ มโนมยนฺติ อิมินา นเยน อาคตา อิทฺธิ สรีรพฺภนฺตเร อญฺญสฺเสว มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยา อิทฺธิ นาม. ญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา ญาณานุภาวนิพฺพตฺตา วิเสสา ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต พากุลตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สํกิจฺจตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ภูตปาลตฺเถรสฺส จ ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา. สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา สมถานุภาเวน นิพฺพตฺตา วิเสสา สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สญฺชีวตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส จ อุตฺตราย อุปาสิกาย จ สามาวติยา อุปาสิกาย จ สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา.

རྫུ་འཕྲུལ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱིས་གཅིག་པུ་ལས་མང་པོར་འགྱུར་བ། བརྒྱའམ་སྟོང་ལ་བསམས་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་རློབ་པར་བྱེད་དེ། 'ང་མང་པོར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་བསྟན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པས་ན། 'བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བོར་ནས་གཞོན་ནུའི་གཟུགས་སྟོན་པའམ། ཀླུའི་གཟུགས་སམ། མཁའ་ལྡིང་གི་གཟུགས་སམ། གནོད་སྦྱིན་གྱི་གཟུགས་སམ། ...ལྷ་དམག་གི་བཀོད་པ་སྣ་ཚོགས་སྟོན་པ་སོགས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བོར་ནས་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། 'རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་ལུས་འདི་ལས་ལུས་གཞན་ཞིག་མངོན་པར་སྤྲུལ་ཏེ། གཟུགས་ཡིད་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་འདིས་འབྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། ལུས་ཀྱི་ནང་དུ་ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་གཞན་ཞིག་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། 'ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཡེ་ཤེས་མ་སྐྱེས་པའི་གོང་ངམ། རྗེས་སམ། དེའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་ནི། 'ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་བཱ་ཀུ་ལའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སཾ་ཀི་ཙའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷཱུ་ཏ་པཱ་ལའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གོང་ངམ། རྗེས་སམ། དེའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ། ཞི་གནས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་ནི། 'ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སཉྫཱི་བའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཁཱ་ཎུ་ཀོ་ཎྜཉྙའི་གནས་བརྟན་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་ཨུཏྟ་རཱ་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་སཱ་མཱ་བ་ཏཱི་རྣམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།།

ปฏิกูลาทีสุ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหาราทิกา ปน อริยา อิทฺธิ นาม. ปกฺขิเทวาทีนํ เวหาสคมนาทิกา กมฺม วิปากชา อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา วิปากชา อิทฺธิ. สพฺเพสํ ปกฺขีนํ สพฺเพสํ เทวานํ เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ เอกจฺจา นญฺจ วินิปาติกานํ อยํ กมฺมวิปากชา อิทฺธี’’ติอาทิ. จกฺกวตฺติอาทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน ปุญฺญวโต อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ราชา จกฺกวตฺติ เวหาสํ คจฺฉติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย อนฺตมโส อสฺสพนฺธโคพนฺธปุริเส [Pg.132] อุปาทาย. โชติกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ชฏิลสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. โฆสกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. เมณฺฑกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธี’’ติ. วิชฺชาธราทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน วิชฺชามยา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน อากาเส อนฺตลิกฺเข หตฺถิมฺปิ ทสฺเสติ. อสฺสมฺปิ…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสติ ตฺยาทึ สงฺคณฺหาติ. เตน เตน สมฺมาปโยเคน ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อิชฺฌนํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมา ปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ นาม.

མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྡུག་པར་མི་འདུ་ཤེས་པར་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། བྱ་དང་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞེ་ན། བྱ་ཐམས་ཅད་དང་། ལྷ་ཐམས་ཅད་དང་། མི་ཁ་ཅིག་དང་། ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཁ་ཅིག་གི་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞེ་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ནི་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་བཅས་ཏེ། ཐ་ན་རྟ་རྫི་དང་བ་རྫིའི་སྐྱེ་བོ་ཡན་ཆད་བསྡུས་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོའོ།། ཁྱིམ་བདག་འོད་ལྡན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་རལ་པ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་སྒྲ་སྒྲོགས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་ལུག་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།།" ཞེས་སོ།། རིག་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནམ་མཁའ་དང་བར་སྣང་ལ་གླང་པོ་ཆེ་ཡང་སྟོན་པ། རྟ་ཡང་... དམག་གི་བཀོད་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱང་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། དེ་དང་དེའི་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བས་ལས་དེ་དང་དེ་འགྲུབ་པ་ནི། 'དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย จ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถาย จ คเหตพฺโพ. ตาสุ ปน อิทฺธีสุ ภควโต ฐเปตฺวา วิชฺชามยิทฺธึ อวเสสา อตฺถีติ เวทิตพฺพา. อถ วา ภควโต ตีหิ วิชฺชาหิ จ อฏฺฐหิ วิชฺชาหิ จ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพา พุทฺธอิทฺธิโย สนฺตีติ วิชฺชามยิทฺธิปิ ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ།། རྒྱས་པར་ནི་ 'སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་' གྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་གཏམ་དང་། 'རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་' ལས་བླང་བར་བྱའོ།། རྫུ་འཕྲུལ་དེ་དག་གི་ནང་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་མ་གཏོགས་པ། ལྷག་མ་རྣམས་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རིག་པ་གསུམ་དང་རིག་པ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐམས་ཅད་ཡོད་པས་ན། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཡང་མངའ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ།།' ཞེས་སྦྱར་རོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺถโยชนา. ปรหิตกโร อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ อตฺถํ ปโยชนํ กโรนฺโต, โย มุนินฺโท โย ยาทิโส พุทฺโธ, กณฺฑมฺพํมูเล กณฺฑนามิเกน ปเสนทิโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเป สนฺนิสินฺโน วสมาโน อจฺเฉรํ วิมฺหาปนียํ นยนสุภคํ เทวมนุสฺสานํ ปสาท จกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ ปริกิณฺณอุทก ธารอคฺคิสิขวนฺตํ ปริสมนฺตโต กุลํ ปริกิณฺณํ อญฺญมญฺญ มิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตํ วา, ทุชฺชาลทฺธํสํ ทุฏฺฐุํ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาทสงฺขาตํ ชาลํ วิทฺธํสิตํ, มุนิภิชหิตํ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตํ, ปาฏิเหรํ ปจฺจนีก ปฏิหารกํ ปาฏิหาริยํ อุทกคฺคิยมกํยมกํ ปาฏิหาริยํ วา[Pg.133], สีฆํ ขิปฺปํ อกาสิ อกริ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ, ปรมรติชํ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ อุตฺตมานํ สาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, อิทฺธิธมฺเมหิ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิ คุเณหิ อุเปตํ สมนฺนาคตํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ สิรสา วนฺเท วนฺทามีติ.

འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། གཞན་གྱི་དོན་མཛད་པ་པོ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་དང་དགོས་པ་མཛད་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག སངས་རྒྱས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག ཀཎྜ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་མས་བཙུགས་པའི་ཨམ་རའི་ཤིང་དཀར་པོའི་དྲུང་དུ་བཞུགས་ཤིང་བཞུགས་པ་ན། ངོ་མཚར་བ། ཡིད་འཕྲོག་པ། མིག་ལ་མཛེས་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དད་པའི་མིག་གི་མཛེས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ། འཁྲུགས་པའི་མེ་ལྕེའི་དྲ་བ་དང་། ཀུན་ནས་བསྐོར་བའི་ཆུ་རྒྱུན་དང་མེ་ལྕེ་དང་ལྡན་པ། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་བསྐོར་ཞིང་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་ཟུང་དང་ཟུང་གི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་མེའི་དྲ་བ་དང་ལྡན་པའམ། དྲ་བ་ངན་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ། ལོག་པར་ལྟ་བའི་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་ངན་པ་རྣམ་པར་བཤིག་པ། ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བོར་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་བོར་བའི་ཆོ་འཕྲུལ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། ཆུ་དང་མེའི་ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། མྱུར་དུ་མཛད་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་བསྔགས་པ། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་མཆོག་གི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དགའ་བར་བྱེད་པའམ། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་མགོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་སྦྱར་རོ།།

เอกูนวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

བཅུ་དགུ་པ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།།

๒๐. มุนินฺทกฺโก ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ. สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ, ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ.

༢༠. གང་ཞིག་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་གཅིག་པུ། བརྩེ་བའི་འཆར་ཀའི་སྐྱ་རེངས་ཅན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་པདྨ་ལྟ་བུར། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས། སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སྟོང་དག་པ་ལ། རབ་ཏུ་སད་པར་མཛད་ཅིང་། སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ། སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པ་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๒๐. เอวํ เอกูนวีสติมาย คาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมเทสนาย จตุสจฺจธมฺมํ โพธเนยฺยาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตุกาโม มุนินฺทกฺโกตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ย ม น ส ร รคเณหิ จ เอกครุนา จ ฉยตีหิ จ สตฺตยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกูนวีสตกฺขรา เมฆวิปฺผุชฺชิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘รสุตฺวสฺเสหิ ยฺมา น ส ร ร ครู เมฆวิปฺผุชฺชิตา สา’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รสุตฺวสฺเสหิ ฉ ฉ สตฺต ยตีหิ ยฺมา ยคณมคณา จ น ส รร ครู นคณ สคณ รคณ รคณ เอกครุ จ เจ ยุตฺตา, สา คาถา เมฆวิปฺผุชฺชิตา เมฆ วิปฺผุชฺชิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ รสานํ กสาว ติตฺต มธุรลวณ อมฺพิล กฏุกวเสน ฉพฺพิธตฺตา รสสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺต สิสีร วสนฺต คิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อสฺสสทฺทสฺส หิ สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว ฉนฺทฏีกาสุ วุตฺโตติ.

༢༠. དེ་ལྟར་བཅུ་དགུ་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་ཆོས་སྟོན་པས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་མཛད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་...' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ ཡ་ མ་ ན་ ས་ ར་ ར་ ཞེས་པའི་སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཅིག་དང་། མཚམས་གཅོད་པ་དྲུག་དང་། མཚམས་གཅོད་པ་བདུན་གྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་དགུ་པ་ 'སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ 'སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་' ལས། "རོ་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས། ཡ་མ་ན་ས་ར་ར་ལྕི་བཅས། སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་དེའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་སྦྱར་བ་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་རོ་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཏེ། དྲུག་དང་དྲུག་དང་བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་པ་དང་། ཡ་མ་སྟེ་ཡ་སྡེ་ཚན་དང་མ་སྡེ་ཚན་དང་། ན་ས་ར་ར་སྟེ་ན་སྡེ་ཚན་དང་ས་སྡེ་ཚན་དང་ར་སྡེ་ཚན་དང་ར་སྡེ་ཚན་དང་ལྕི་བ་གཅིག་དང་ལྡན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ 'སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། འདིར་ 'རོ་' ཞེས་པ་ནི་བསྐ་བ་དང་། ཁ་བ། མངར་བ། ལན་ཚྭ། སྐྱུར་བ། ཚ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པས། རོའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་གི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'དུས་' ཞེས་པ་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པས། དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་གི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'རྟ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་གྱི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། རྟའི་སྒྲ་གྲངས་བདུན་གྱི་ཚབ་ཡིན་པར་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།།

ตตฺถ [Pg.134] ปน ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ เอโก โย มุนินฺทกฺโก สุทฺเธ ติภวกุหเร กมลกถิตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมรํสีวเรหิ สุโพเธสิ พฺยาปิตกฺกิตฺติ นญฺจ ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ มเหสึ ตํ มุนินฺทกฺกํ นมามีติ โยชนา.

དེ་ལ་སྦྱར་བ་ནི། བརྩེ་བའི་འཆར་ཀའི་སྐྱ་རེངས་ཅན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ། གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་གང་ཞིག སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སྟོང་དག་པ་ལ། པདྨ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་སད་པར་མཛད་པ། སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ། སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་སོ།།

อิมิสฺสา คาถาย จ อตฺถกฺกเมเนว สุขชานนตฺถํ วณฺณยิสฺสาม, น สทฺทกฺกเมน. ทยุทยรุโณติปทสฺส ทยาอุทยอรุโณติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทยาสทฺโท กรุณาเมตฺตาสุ วตฺตติ. อทยาติ วุจฺจติ นิกฺกรุณตนฺติ เอตฺถ หิ กรุณายํ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตายํ วตฺตติ. เมตฺตาจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน กรุณา อธิปฺเปตา.

ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་དོན་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱ་ཡི། སྒྲའི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། 'དཡུདཡརུཎོ' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། 'དཡཱ' དང་། 'ཨུདཡ་' དང་། 'ཨརུཎོ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ན། ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'དཡཱ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་གོ། "སྙིང་རྗེ་མེད་པ་ལ་ 'ཨདཡཱ' ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་གོ། "བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འདོད་དོ།།

อยํ ปน วจนตฺโถ. ทยติ หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิพฺพตฺตึ น ปาปุณาติ ตาวาติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา. ทยธาตุ อนุคฺคหเณ. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาตีติ วา ทยา. ทยธาตุ คหเณ. อถ วา ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย โพธิสตฺตา สํสารทุกฺขญฺจ สพฺพญฺญุตญาณญฺจาติ ทยา, มหากรุณา. มหาโพธิสตฺตา หิ พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺต ผลํ ฉฏฺเฏตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ สํสารทุกฺขํ ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา. เตน วุตฺตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ, ตนฺนิทานภาวโต’’ติ.

འདི་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏེ། ཇི་སྲིད་དུ་གཞན་གྱི་ཕན་པ་བསྒྲུབ་པ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་མ་ཐོབ་པ་དེ་སྲིད་དུ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་གདུང་བའམ་གནོད་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། འདིས་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ནས་ངལ་བ་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའང་དོར་ནས། འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་ཅིང་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། ཡོན་ཏན་དུ་མ་ལས་རྣམ་པར་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ཤ་སྟག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་འགྲེལ་བཤད་' ལས། "སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་དེའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།།

อปิ [Pg.135] จ ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา. ทยธาตุ อนุรกฺขเณ อปจฺจโย. อุเทติ วฑฺเฒตีติ อุทโย, ปพฺพโต. อุทิธาตุ ปสวเน ณ. อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุณติ คจฺฉตีติ อรุโณ, สูริยรํสี วิเสโส. อาปุพฺพอุณธาตุ คติยํ ณ. ทยาสงฺขาตโต อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย ทยา มหากรุณา ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ อาโลกสฺส อาทิ โหติ, เอวํ โพธิสตฺโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กโรปยาตํ นิพฺพานสุขโมสชฺช มหากรุณาย สํสารสมุทฺทโต สตฺเต สมุทฺธริตุกาโม พุทฺธภาวาย สุทุกฺกรา ทานาทโย ทส ปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อกาสีติ กรุณา พุทฺธภาวาย อาทิ. ตสฺมา พุทฺธสฺเสว ทยุทยรุโณติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ.

གཞན་ཡང་། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བརྩེ་ཞིང་སྲུང་བར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་བརྩེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བརྩེ་བ་ཙམ་ཉིད་ནི་བརྩེ་བ་ (dayā) ཞེས་བྱའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'day' ནི་སྲུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'a' སྦྱར་བའོ།། ཤར་བའམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'udayo' (ཤར་རིའམ་འཕེལ་བ) སྟེ་རི་བོའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'udi' ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇa' སྦྱར་བའོ།། ཀུན་ནས་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ 'aruṇo' (སྐྱ་རེངས) ཏེ་ཉི་མའི་འོད་ཟེར་གྱི་བྱེ་བྲག་གོ། སྔོན་འཇུག་ 'ā' དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'uṇ' ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇa' སྦྱར་བའོ།། བརྩེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'dayudayaruṇo' (བརྩེ་བའི་ཤར་རིའི་སྐྱ་རེངས) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཤར་རི་ལས་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་བརྩེ་བ་ཆེན་པོ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'dayudayaruṇo' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། ཇི་ལྟར་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ནི་སྣང་བའི་ཐོག་མ་ཡིན་པ་བཞིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་བཏང་ནས། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་བཞེད་དེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཆེད་དུ་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་བསྒྲུབས་པས། བརྩེ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཐོག་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་སངས་རྒྱས་ཉིད་ལ་ 'dayudayaruṇo' ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།།

ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถาร ปริมณฺฑโล. วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณ สพฺพญฺญุตญาณวา. สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺเพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ญาธาตุ อวโพธเนยุ. วิเสเสน ตโนติ วิตฺถาเรตีติ วิตฺถิณฺณํ, ญาณํ. วิปุพฺพตนุธาตุ วิตฺถาเร ตปจฺจโย. ตสฺส อิณฺณาเทโส. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, อสรูปทฺวิตฺตํ. อถ วา วิตฺถรติ ปตฺถรตีติ วิตฺถิณฺณํ. ถรธาตุเมเวตฺถ วิเสโส. วมติ ปริมณฺฑลากาเรน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ พิมฺพํ, ญาณมณฺฑลํ. วมธาตุ คติยํ โพ. อสฺสิ. วสฺส โพ.

'Ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ།། རྒྱ་ཆེ་བའི་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་ཡེ་ཤེས་ (ñāṇaṃ) ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'ñā' ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'yu' སྦྱར་བའོ།། ཁྱད་པར་དུ་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'vitthiṇṇaṃ' (རྒྱ་ཆེ་བ) སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ།། སྔོན་འཇུག་ 'vi' དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'tan' ནི་རྒྱས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ta' སྦྱར་བའོ།། དེ་ལ་ 'iṇṇa' རུ་འགྱུར་ཞིང་། རྨང་གཞིའི་མཐའ་ཟད་པ་དང་། མི་འདྲ་བའི་ཟུང་ལྡན་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། རྒྱས་པར་བྱེད་ཅིང་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་ན་ 'vitthiṇṇaṃ' ཞེས་བྱ་ལ། འདིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'thar' ཉིད་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ།། ཟླུམ་པོའི་རྣམ་པས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'bimba' (དཀྱིལ་འཁོར) ཏེ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'vam' ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ba' སྦྱར་བའོ།། 'i' ཡོད་ལ། 'va' ནི་ 'ba' རུ་འགྱུར་བའོ།།

ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘วม อุคฺคิรเณ พ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ, สรีร’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน พิมฺพสทฺทสฺส สรีรวาจเก [Pg.136] ยุตฺตเมว. น ปริมณฺฑลวาจเก. อิธ ปน พิมฺพสทฺทสฺส ปริมณฺฑลวาจกตฺตา. อาจริยา ปน อิธ พิมฺพสทฺทสฺส อตฺถํ จกฺกมณฺฑลนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน วิจาเรตพฺพํ. กสฺมา, อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘พิมฺพํ ตุ ปฏิพิมฺเพ จ, มณฺฑเล พิมฺพิกาผเล’’ติ จ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘มณฺฑเล ปฏิมณฺฑเล’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ ปริมณฺฑลํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ. อถ วา วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ จกฺกวาฬปริมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณํ ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ จกฺกวาฬสฺส อนนฺตตฺตา จกฺกวาฬมณฺฑลํ วิปุลํ มหนฺตํ โหติ, เอว เมว พุทฺธสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ อนนฺตารมฺมณตฺตา วิปุลํ มหนฺตํ. ตสฺมา ตสฺส ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ โถเมตีติ. ยฺเวโกติ โย เอโกติ ปทจฺเฉโท. เยโกติปิ กตฺถจิ ปาโฐ. ตสฺส ปน โย เอโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ตํ ปน ปาฐทฺวยํ ยุตฺตเมว. ยฺเวโกติ หิ ปาเฐ อาเทสสนฺธิ โหติ. เยโกติ ปาเฐ ปน โลปสนฺธีติ อยเมเตสํ วิเสโส. โย มุนินฺทกฺโกติ สมฺพนฺโธ.

འོན་ཀྱང་ཎྭཱ་དི་མོགྒལླཱནེ་ (Ṇvādimoggallāna) ལས། “'vam' ནི་སྐྱུག་པའམ་འབྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ba' སྦྱར་བའོ།། 'vam' གྱི་ 'va' ནི་ 'b' ཟུང་དུ་འགྱུར་བའོ།། འབྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ 'bimba' (ལུས) ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པའི་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་འོས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། ཟླུམ་པོའམ་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ནི་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འཁོར་ལོའི་དཀྱིལ་འཁོར་ (cakkamaṇḍala) ཡིན་པར་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། “'bimba' ནི་གཟུགས་བརྙན་དང་། དཀྱིལ་འཁོར་དང་། བིམྦའི་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་དང་། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཉེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཟླུམ་པོའི་དཀྱིལ་འཁོར་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། ཇི་ལྟར་འཁོར་ཡུག་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཡིན་པས་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཆེན་པོ་ཡིན་པ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་དམིགས་པ་མཐའ་ཡས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ལ་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ།། 'Yveko' ཞེས་པ་ནི་ 'yo eko' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། ལ་ལར་ 'yeko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ལའང་ 'yo eko' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་བྱའོ།། ཀློག་ཚུལ་དེ་གཉིས་ཀ་འཐད་པ་ཉིད་དོ།། 'yveko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་ནི་འགྱུར་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ (ādesasandhi) ཡོད་ལ། 'yeko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་ནི་ཕྱིས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ (lopasandhi) ཡོད་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། 'yo munindakko' (གང་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།།

เอโกติ อสหาโย, อทุติยโก เอก พุทฺธภูโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เอกสทฺโท อญฺญเสฏฺฐาสหาย สงฺขฺยาทีสุ ทิสฺสติ. ตถาเหส สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตีติอาทีสุ อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ. เจตโส เอโกทิภาวนฺติอาทีสุ เสฏฺเฐ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ อสหาเย. เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยายาติอาทีสุ สงฺขฺยายํ. อิธ ปน อสหาเย อธิปฺเปโต. อยํ ปนสฺส วจนตฺโถ. อสหาโย หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอโก, อทุติยโก หุตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ เอติ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ วา เอโก, มุนินฺทกฺโก. เอธาตุ อิธาตุ วา ญาณคตีสุ ณฺวุ. อถ วา เอโก ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก. อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก[Pg.137], เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกาย มคฺคํ คโตติ เอโก, อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโกติอาทินา อาคเตน มหานิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'Eko' (གཅིག་པུ) ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་མེད་པ། ཟླ་མེད་པ། སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'eka' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་དང་། མཆོག་དང་། གྲོགས་མེད་པ་དང་། གྲངས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདི་ལྟར་ “འདི་ལྟར་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་བརྫུན་ནོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་ (eke) སྨྲའོ་” ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་གྱི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་ཉིད་ (ekodibhāva) ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་གི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། གཅིག་པུར་དབེན་པར་གནས་པ་ (eko vūpakaṭṭho) ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དུས་དང་སྐབས་ནི་གཅིག་ (eko) ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲངས་ཀྱི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདིར་ནི་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་དགོངས་སོ།། འདིའི་སྒྲ་བཤད་ནི། གྲོགས་མེད་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'eko' ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན། ཟླ་མེད་པར་གྱུར་ནས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་རྟོགས་ཤིང་མངོན་དུ་བྱེད་པས་ན་ 'eko' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'e' འམ་ 'i' ནི་ཤེས་པ་དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇvu' སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་སྒོ་ནས་གཅིག་པུ་ཡིན་པས་ 'eko' ཞེས་བྱའོ།། ཟླ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ 'eko' དང་། སྲེད་པ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་གཏི་མུག་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ 'eko' དང་། བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་པས་ 'eko' དང་། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ 'eko' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མཧཱ་ནིདྡེ་ས་ (Mahāniddesa) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་ཡང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།།

อปิ จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุเยว เอโกว พุทฺโธ เอติ อุปฺปชฺชติ วิกสติ วาติ เอโก. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตร ปาฬิยํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ ภิกฺขเว วิชฺชติ, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เอโกว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ ชาติกฺเขตฺตํ อาณกฺเขตฺตํ วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสิโลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุ สงฺขารโวสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ, โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬํ ปน อาณกฺเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยปริตฺต โมรปริตฺตธชคฺคปริตฺต รตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา ปวตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ. ยาวตกํ เญยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ. ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณนฺติ วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ หิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ. ติสฺโส สํคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สํคีติ, ยสตฺเถรสฺส สํคีติ, โมคฺคลิปุตฺตตฺเถรสฺส สํคีติ, อิมา ติสฺโส สํคีติโย [Pg.138] อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อิมํ จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถี’’ติ.

གཞན་ཡང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་བྱུང་ཞིང་རྒྱས་པར་འགྱུར་བས་ན་ 'eko' ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ (Aṅguttara Nikāya) ཚན་པོ་གཅིག་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་སྟེ། གནས་དེ་མི་སྲིད་དོ།། དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་ཡོད་པ་སྟེ། གནས་དེ་སྲིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ (dasasahassilokadhātu) ལའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་ནི་གསུམ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་ཞིང་ (jātikkhetta) དང་། དབང་གི་ཞིང་ (āṇakkhetta) དང་། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ (visayakkhetta) ངོ་།། དེ་ལས་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཏེ། དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པའི་ཚེ་དང་། ལྷུམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚེ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཚེ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཚེ་དང་། ཚེའི་འདུ་བྱེད་བཏང་བའི་ཚེ་དང་། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཚེ་ན་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ།། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ནི་དབང་གི་ཞིང་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ནི་ལྕགས་མཁར་གྱི་བསྲུང་བ་ (Āṭānāṭiyaparitta) དང་། རྨ་བྱའི་བསྲུང་བ་ (Moraparitta) དང་། རྒྱལ་མཚན་གྱི་རྩེ་མོའི་བསྲུང་བ་ (Dhajaggaparitta) དང་། དཀོན་མཆོག་གི་བསྲུང་བ་ (Ratanaparitta) ལ་སོགས་པའི་བཀའ་ལུང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ལ་ནི་ཚད་མེད་དེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཤེས་བྱ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐའ་ནི་ཤེས་བྱ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱའི་མཐའ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ།། ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་འཁོར་ཡུག་འདི་བོར་ནས་འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་མདོ་ནི་མེད་དོ།། མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ།། སྡེ་སྣོད་གསུམ་སེ། འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་དང་། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དང་། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དོ།། བསྡུ་བ་གསུམ་སྟེ། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོའི་བསྡུ་བ་དང་། གནས་བརྟན་གྲགས་པའི་བསྡུ་བ་དང་། གནས་བརྟན་མོགྒལི་པུཏྟའི་བསྡུ་བའོ།། བསྡུ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཏུ་བསྡུས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས། འཁོར་ཡུག་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་མདོ་ནི་མེད་དོ།། མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།།

เอตฺถ จ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิ โลกธาตุยาติ อิทํ ชาติกฺเขตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสสหสฺสิโลกธาตุ หิ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา โหติ. ตตฺตกานํเยว ชาติกฺเขตฺตภาโว ธมฺมตา วเสน เวทิตพฺโพ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อิมินา ทสสหสฺสิโลกธาตุสงฺขาเต ชาติกฺเขตฺเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสงฺขาเต อาณกฺเขตฺเต อนนฺตจกฺกวาฬ สงฺขาเต วิสยกฺเขตฺเต จาติ อิเมสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. ติวิธญฺหิ พุทฺธกฺเขตฺตํ ทสฺเสตฺวา อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อาธารภาเวน วุตฺตํ, น นิทฺธารณภาเวน. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ นิทฺธารณียปทสฺส อภาวโต. สติ หิ อฏฺฐกถาจริโย ตสฺส ปทสฺส นิทฺธารณตฺเถ อธิปฺเปเต อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสุ อาณกฺเขตฺเต ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติอาทิ วุจฺเจยฺย. น. ตสฺมา ตสฺส ปทสฺส อาธารตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ปุพฺพนิสฺสยา จริเยหิ จ ตสฺส ปทสฺส อาธารภาเวน อตฺถโยชนา กตาติ. ตเถว ปน อภิธมฺมญาณวิภงฺคปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ อุปริปณฺณาเส พหุธาตุสุตฺตปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ เนตฺติปาฬิยญฺจ ตทฏฺฐกถายญฺจ ตํ การณํ อาคตเมวาติ. ตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม นวิชฺชตีติอาทิ. อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา กึปนาวุโส สาริปุตฺต อตฺเถตรหิ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ภควตา สมสโม สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐหํ ภนฺเต โนติ วเทยฺยนฺติ วตฺวา ตสฺส [Pg.139] การณํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อิมํ สุตฺตํ อาหรนฺเตน ธมฺม เสนาปตินา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตเถว ปน ญาณวิภงฺคมูลฏีกายํ, อุปริปณฺณาสพหุธาตุ สุตฺตฏีกายญฺจ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อิมินา พุทฺธกฺเขตฺตภูตโต อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. อญฺญตฺถาติ หิ สามญฺเญน วุตฺเตปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสูติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อนนฺตจกฺกวาฬภูโต วิเสสตฺโถ คเหตพฺโพ. สามญฺญวจโนปิ หิ สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสวิสโยติ.

འདིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལ་གོ་ཞིང་། འདི་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་སོ།། དེ་ཙམ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པས་ནི། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དང་། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱར་གྱུར་པའི་དབང་གི་ཞིང་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱུང་བར་སྟོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་རྣམ་པ་གསུམ་བསྟན་ནས། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པ་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་ (ādhāra) དུ་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དབྱེ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ (niddhāraṇa) དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འགྲེལ་བཤད་ལས་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་ཚིག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་འགྲེལ་བཤད་མཛད་པས་ཚིག་དེའི་དོན་དབྱེ་བར་བྱེད་པ་ལ་དགོངས་ན། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་དབང་གི་ཞིང་བོར་ཏེ་འཁོར་ཡུག་འདི་...” ལ་སོགས་པ་གསུངས་པར་འགྱུར་མོད་ཀྱང་། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཚིག་དེའི་དོན་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ།། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཚིག་དེའི་དོན་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྦྱར་བར་མཛད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པ་ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་གཞུང་ (Ñāṇavibhaṅgapāḷi) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཁམས་མང་པོའི་མདོ་ (Bahudhātusutta) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། ནེཏྟི་པཱ་ལི་ (Nettipāḷi) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཉིད་འབྱུང་ངོ་།། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ (Aṅguttaraṭīkā) ལས་ནི། “'མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། 'ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད་དེ། ང་དང་འདྲ་བ་མེད་དོ་' ལ་སོགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་བཞུགས་ནས་གསུང་བར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད། ད་ལྟ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཉམ་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་བྱང་ཆུབ་ལ་མཚུངས་པ་ཡོད་དམ་' ཞེས་དྲིས་པ་ན། 'བཙུན་པ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་སྤྱི་དཔོན་གྱིས་ 'དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདི་དྲངས་པས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་མི་འབྱུང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་རྩ་བའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ (Ñāṇavibhaṅgamūlaṭīkā) དང་། པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཁམས་མང་པོའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། འདིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་མི་འབྱུང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པས་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱུང་བ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། “གཞན་དུ་” ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཉིད་གཟུང་བར་བྱའོ།། སྤྱིའི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་སྒྲ་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་བྱེ་བྲག་གི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།།

อยํ ปเนตฺถ อปโร นโย. อฏฺฐกถายํ วุตฺเต พุทฺธา หิ อุปฺปชฺชมานา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปน วาริเต อิโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ วาริตเมว โหตีติเอตฺถ วากฺเย อิมสฺมึ เยวาติปเท สมภินิวิฏฺโฐ เอวสทฺโท นิวตฺตาปนาวธารณตฺโถ. เอเตน อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ นิวตฺเตติ. ยทิปิ หิ อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺพธมฺมํ ชานนฺโต ปสฺสนฺโต อมฺหากํ ภควา อญฺญจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ วุจฺเจยฺย. น. ตณฺหงฺกราทโย หิ อฏฺฐวีสติ สมฺพุทฺธา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนฺตีติวจนํ เตปิฏเก พุทฺธวจเน นตฺถิ, ตถา อฏฺฐกถา ฏีกาสุ จ. ตสฺมา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺต จกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สุตฺตนฺตมหาวคฺคฏฺฐกถายํ มหาสมยสุตฺตวณฺณนายํ –

འདི་ལ་ལུགས་གཞན་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འགྲེལ་པ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ན། འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་ངོ་། །འབྱུང་བའི་གནས་བཀག་པ་ན། འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་མི་འབྱུང་ཞེས་བཀག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ཚིག་འདི་ལས་ 'འདི་ཉིད་དུ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་ཞུགས་པའི་ 'ཉིད་' (eva) ཀྱི་སྒྲ་ནི་གཞན་འགོག་པ་དང་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་འབྱུང་བ་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པའི་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། འཁོར་ཡུག་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་ངོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་སོ། །སྲེད་མེད་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་མི་འབྱུང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་ཀྱང་མི་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟ་བས་ན། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མི་འབྱུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་ཚོགས་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་པ་ལས་འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘อถสฺส [Pg.140] เอตทโหสิ มาทิโส พุทฺโธเยว สกฺกุเณยฺย. อตฺถิ ปน กตฺถจิ อญฺโญ พุทฺโธติ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตญาณํ ปตฺถริตฺวา โอโลเกนฺโต อญฺญํ พุทฺธํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ อิทานิ อตฺตนา สมํ น ปสฺเสยฺย. โย ชาตทิวเสปิ พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนเยน อตฺตนา สมํ อปสฺสนฺโต อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสาติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ อญฺญํ อตฺตนา สมํ อปสฺสิตฺวา จินฺเตสี’’ติ. ตเถเวตํ. ปุราเภทสุตฺต มหานิทฺเทสฏฺฐกถายญฺจ, ตํ มหาสมยสุตฺตฏีกายญฺจ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ สุตฺเต อาคตนเยน สพฺพตฺเถว ปน อปุพฺพํ อจริมํ ทฺเว พุทฺธา นาม น โหนฺเตว. เตเนวาห ‘‘อนนฺตาสุ โลก ธาตูสุ…เป… น อทฺทสา’’ติ สํวณฺเณติ.

དེ་ནས་ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་པ་བྱུང་སྟེ། བདག་དང་འདྲ་བའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་སོ། །ཡང་ཕྱོགས་གང་ཞིག་ན་སངས་རྒྱས་གཞན་ཡོད་དམ་སྙམ་ནས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་བཀྲམ་སྟེ་གཟིགས་པ་ན། སངས་རྒྱས་གཞན་མ་གཟིགས་སོ། །ད་ལྟ་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས། རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པར། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མཆོག་གོ་ཞེས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ། །དེ་ལྟར་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པའི་གཞན་མ་གཟིགས་པར་བསམས་སོ་ཞེས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །སྔོན་གྱི་དབྱེ་བའི་མདོའི་ཚིག་གི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་པ་དང་། འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། ཐམས་ཅད་དུ་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་སངས་རྒྱས་གཉིས་མཉམ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་... བྱས་ནས་... མ་གཟིགས་སོ་' ཞེས་བཤད་དོ།

อปณฺณกชาตกฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สตฺถา อุปาสกา เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ พุทฺเธน สทิโส นาม นตฺถิ. กุโต อธิกตโร…เป… อาหา’’ติ วุตฺตํ. อิมาสุ ทฺวีสุ อฏฺฐกถาสุ จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสูติ จ อปริมาณาสุ โลกธาตูสูติ จ อนนฺตอปริมาณ สทฺเทน วุตฺตํ. เตหิ ทฺวีหิ สทฺเทหิ ฏีกาวจเนน จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ.

སྐྱེས་རབས་ཐོག་མའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་། 'སྟོན་པས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ལ། འོག་ནས་མནར་མེད་པ་དང་། སྟེང་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་མཚམས་བཅད་དེ། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པ་ཞིག་མེད་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། ... ཞེས་གསུངས་སོ་' ཞེས་བཤད་དོ། །འགྲེལ་པ་འདི་གཉིས་ལས་ 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་' ཞེས་པ་དང་། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཚད་མེད་པ་རྣམས་སུ་' ཞེས་མཐའ་ཡས་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། །སྒྲ་དེ་གཉིས་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་གིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མི་འབྱུང་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།

สมฺโมหวิโนทนีอฏฺฐกถาย โยชนายํ ปน อิเมสุ ปนาติอาทินา โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาเปติ. มยํ ปน เอวํ วิตกฺกยาม. อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ สพฺเพสุปิ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสูติ อตฺเถ คยฺหมาเน สติ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญายติ. ยทิ ปน อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต อญฺญสฺมึ ชาติอาณาเขตฺตภูเต จกฺกวาเฬติ อตฺเถ [Pg.141] คหิเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ ภเวยฺยาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทิปาฬิยา จ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว ราชาโน จกฺกวตฺตี’’ติอาทิปาฬิยา สทฺธึ กถนโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ วิย อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา จกฺกวตฺติรญฺโญ อนุปฺปตฺติ ภเวยฺย. กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ น ปฏิเสธิตา. ตสฺมา อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธสฺส ภเวยฺยาติ อยํ อมฺหากํ ขนฺติ. วีมํเสตฺวา คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ.

གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་གྱི་འགྲེལ་པའི་སྦྱོར་ཚིག་ལས་ནི། 'འདི་དག་ལས་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །བདག་ཅག་ནི་འདི་ལྟར་རྟོག་སཏེ། 'འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་' ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་སོ། །གལ་ཏེ་ 'འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་' ཞེས་པ་འདི་ལས་གཞན་པའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དང་བཀའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་སོ། །'གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་དང་། 'གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་མི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བ་བཀག་པ་མེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། བཀའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། །'བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།

เอตฺถ จ ยํ กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ…เป… น ปฏิเสธิตาติ วุตฺตํ. ตํ ปน กถาวตฺถุปาฬิยํ นตฺเถว. อิมิสฺสา ปน สพฺพทิสากถายํ ปรวาทีนํ ปริกปฺปวจนมตฺตเมว อตฺถิ. เตน วุตฺตํ ตสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘สพฺพทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ. อามนฺตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ กึโคตฺโต, กินฺนามา ตสฺส ภควโต มาตาปิตโร, กินฺนามํ ตสฺส ภควโต สาวกยุคํ, โก นาโม ตสฺส ภควโต อุปฏฺฐโก, กึทิสํ จีวรํ ธาเรติ, กึทิสํ ปตฺตํ ธาเรติ. กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา รฏฺเฐ วา ชนปเท วาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ตฺยาทิ.

འདི་ལ་ 'རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་... བཀག་པ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་ཉིད་ལས་མི་འབྱུང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཏམ་འདི་ལ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་ཚིག་ཙམ་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ལུང་དེ་ལས་ 'ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། འོ་ན། ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ། །... ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། འོ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། རིགས་གང་ཡིན། རུས་གང་ཡིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཡབ་ཡུམ་གྱི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཟུང་གི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉེ་གནས་ཀྱི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། ཆོས་གོས་ཅི་འདྲ་བ་བསྣམས། ལྷུང་བཟེད་ཅི་འདྲ་བ་བསྣམས། གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་དང་། ཡུལ་དང་། ལྗོངས་གང་ན་བཞུགས། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།

ตทฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิทานิ สพฺพทิสากถา นาม โหติ. ตตฺถ จตูสุ ทิสาสุ เหฏฺฐา อุปรีติ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ สพฺพโลกธาตูสุ จ พุทฺโธ อตฺถีติ อตฺตโน วิกปฺปสิปฺปํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ เยสํ…เป… [Pg.142] เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐ สกฺยมุนึ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปุฏฺโฐ ลทฺธิวเสน อญฺญโลกธาตุยํ ฐิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. กินฺนาโม โส ภควาติอาทิ สเจ ตฺวํ ชานาสิ. นามาทิวเสน นํ กเถหีติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ จตูสุ ทิสาสุ…เป… เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานนฺติ อิมินา ปรวาทีนํ ลทฺธึ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปน จตูสุ ทิสาสุ จ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อิติ เอวํ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ อตฺถีติ โยชนา. เยสํ…เป… มหาสงฺฆิกานนฺติ เยสํ ปรวาทีนํ ลทฺธิ โหติ. เกสํ ลทฺธิ วิย. มหาสงฺฆิกานํ ลทฺธิ เสยฺยถาปีติ อตฺโถ. เต สนฺธายาติ เต ปรวาทีปุคฺคเล สนฺธาย ญาเณน ธาเรตฺวา สลฺลกฺเขตฺวาติ อตฺโถ. ปุจฺฉา สกวาทิสฺสาติ สกวาทิสฺส สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ ปุจฺฉา โหติ. ปฏิญฺญา อิตรสฺสาติ ปรวาทิสฺส ปฏิชานนา โหติ. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุรตฺถิ มายาติอาทินา ปุจฺฉิเต สติ. สกฺยมุนินฺติ สกฺยวํส ขตฺติยชาติภูตํ อมฺหากํ โคตมพุทฺธํ สนฺธาย. ปฏิกฺขิปตีติ ปรวาทีปุคฺคโล อปเนติ. ปุน ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุน ปุรตฺถิมาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ ปุจฺฉิเต สติ. ลทฺธิวเสนาติ อตฺตโน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ อตฺถิ จ อุปฺปชฺชติ จาติ มิจฺฉาลทฺธิวเสน ปฏิชานาตีติ ปรวาที ปุคฺคโล ปฏิชานาติ. ยทิ ปน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ ติฏฺฐติ. เอวํ สติ ตสฺส นามโคตฺตาทึ ตฺวํ กเถหีติ สกวาทิสฺส โจทนาวจนํ ทสฺเสตุํ กินฺนาโม โส ภควาติอาทิมาห. อิมินา จ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ กถาวตฺถุปาฬิยํ ‘‘กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ…เป… ชนปเทวาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ.

དེའི་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། 'ད་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཏམ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་སྟེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བཀོད་པ་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་ཡོད་དོ་ཞེས་རང་གི་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་བཟོ་བསྐྲུན་ཏེ། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སོ་ཞེས་གང་དག་གི་... དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ། །དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བ་དང་། གཞན་གྱི་དམ་བཅའ་འོ། །ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་ཞེས་དྲིས་པ་ན། ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ལ་དམིགས་ནས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དྲིས་པ་ན། རང་གི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་བཞུགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་ན། མཚན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ཐབས་འདིས་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་ 'ཕྱོགས་བཞི་... དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ་' ཞེས་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གྲུབ་མཐའ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ 'ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་སྟེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བཀོད་པ་ཡོད་དོ་' ཞེས་སྦྱོར་རོ། །'གང་དག་གི་... དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་གང་དག་གི་གྲུབ་མཐའ་ཡིན་པའོ། །གང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་ལྟ་བུའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཟུང་སྟེ་མཚོན་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ 'ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ།' ཞེས་དྲི་བ་བྱེད་པའོ། །'གཞན་གྱི་དམ་བཅའ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བས་ཁས་ལེན་པའོ། །'ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་ཞེས་དྲིས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ 'ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲིས་པ་ནའོ། །'ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི། ཤཱཀྱའི་རིགས་རྒྱལ་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་བདག་ཅག་གི་སངས་རྒྱས་གཽ་ཏ་མ་ལ་དམིགས་ནས་སོ། །'འགོག་པར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་སེལ་བར་བྱེད་པའོ། །'ཡང་དྲིས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ཡང་ 'ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ།' ཞེས་དྲིས་པ་ནའོ། །'རང་གི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་སངས་རྒྱས་ཡོད་ཅིང་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཁས་ལེན་ཏོ་ཞེས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་ཁས་ལེན་པའོ། །གལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་ན། དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁོང་གི་མཚན་དང་རུས་ལ་སོགས་པ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་རང་གི་སྨྲ་བའི་བརྒལ་ཚིག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་ལས། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། རིགས་གང་ཡིན། ... ལྗོངས་གང་ན་བཞུགས། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།

เอตฺถ [Pg.143] จ ปน สกวาทินา กินฺนาโมตฺยาทินา ปุจฺฉิเต ปรวาทีปุคฺคโล อตฺตโน ลทฺธิยา สพฺพโลกธาตูสุ อุปฺปชฺชมานานํ พุทฺธานํ นามาทึ อชานนฺโต อปสฺสนฺโต น เหวํ วตฺตพฺเพติ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺมา ปเนตฺถ สกวาที ปุคฺคลสฺส ลทฺธิยา อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนาภาโว วิญฺญายติ. ยทิปิ หิ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ พุทฺธสฺส มตึ ยถาภูตโต ชานนฺโต ปสฺสนฺโต มหาปญฺโญ อิทฺธิมา ทิพฺพจกฺขุอาทีหิ ฉฬภิญฺเญหิ สมฺปนฺโน ปฏิสมฺภิทา ปตฺโต สตฺถารา ทินฺนมาติกานเยน กถาวตฺถุปาฬึ เทเสนฺโต อายสฺมา มหาโมคฺคลิปุตฺตตฺเถโร อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ กเถยฺย จ. นาติ. ตสฺมา อยํ กถาวตฺถุปาฬิ จ ตทฏฺฐกถาวจนญฺจ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อภาวทีปเน สพฺพฏฺฐกถาฏีกาสุ วุตฺตวจเนหิ ทฬฺหตรํ ปธานวจนเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

འདི་ལ་ཡང་རང་གི་སྨྲ་བས་ 'མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲིས་པ་ན། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་དུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ལ་སོགས་པ་མི་ཤེས་ཤིང་མ་མཐོང་བས། 'དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། འདི་ལ་རང་གི་སྨྲ་བའི་གང་ཟག་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟར། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་སོ། །གལ་ཏེ་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་སྤྱན་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་ལྡན་པ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པ། སྟོན་པས་གནང་བའི་མ་མོའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་སྟོན་པར་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མོངྒ་ལི་པུཏྟ་ཏིསྶ་ཡིས། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་གསུངས་པར་འགྱུར་རམ། མ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་འདི་དང་དེའི་འགྲེལ་པའི་ཚིག་ནི། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ། འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་ཐམས་ཅད་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལས་ཀྱང་ཆེས་བརྟན་ཞིང་གཙོ་བོ་གྱུར་པའི་ཚིག་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།

น ปน พุทฺธาเอว อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ น อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อถ โข ลทฺธพฺยากรณา มหาโพธิสตฺตา จ ปจฺเจกโพธิ สตฺตา อคฺคสาวกมหาสาวกโพธิสตฺตา ปริปากินฺทฺริยา สาวกโพธิสตฺตา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญตฺถ. กสฺมา, เตสุ พุทฺธานํ อนุปฺปนฺนตฺตา, เตสํ ปน อภินีหาโร ปารมีสมฺภรณํ ญาณปริปาจนญฺจ ตสฺมึเอว สมิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เตน วุตฺตํ มหาปทาน สุตฺตฏีกายํ –

འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་མི་འབྱུང་བ་མ་ཟད། འོན་ཀྱང་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དང་། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་གི གཞན་དུ་མི་འབྱུང་ངོ་། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་གི་མངོན་པར་བསྒྲུབ་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསགས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་འདི་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཟིགས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมิยา สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเอว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถา’’ติ. ตเถเวตํ เอกนิปาตองฺคุตฺตรฏีกายญฺจาติ.

'སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་བསྒྲུབ་པ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསགས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདིའི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་བོ་' ཞེས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་ཚན་པ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །

เอตรหิ [Pg.144] ปน อปเร อาจริยา ‘‘อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ปน วจนํ อยุตฺตเมว. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติปทโต อญฺญสฺส อปาทานสฺส อสมฺภวโต จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พหูสุ พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ พุทฺธสฺส อนจฺฉริยตฺตา จ. อจฺฉริยมนุสฺโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ

ད་ལྟ་ནི་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས། “དབང་གི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འགྲེལ་བཤད་ལས་“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལ། འདིར་“གཞན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་མ་གཏོགས་པའི་གཞན་པའི་འབྱུང་ཁུངས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མང་པོ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་མང་པོ་བྱུང་ན་སངས་རྒྱས་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཉིད་དོ། །གཅིག་གི་ཚོགས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཕྱིར་མའི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข ภิกฺขเว เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ. อญฺญํ ปน การณํ มยา เหฏฺฐา วุตฺตนเยนปิ วิญฺญูหิ วิญฺญาตพฺพนฺติ. อญฺเญ ปน อาจริยา พุทฺธอปทานปาฬิยํ –

“དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་བུ་གཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །སྐྱེས་བུ་གཅིག་པོ་དེ་གང་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་པོ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ། །རྒྱུ་མཚན་གཞན་ནི་བདག་གིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་གཞུང་ལས།

‘‘ทิสา ทสวิธา โลเก, ยายโต นตฺถิ อนฺตกํ;

ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ, พุทฺธกฺเขตฺเต อสงฺขยา;

ปภา ปกิตฺติตา มยฺหํ, ยมกา รํสิวาหนา;

เอตฺถนฺตเร รํสิชาลํ, อาโลโก วิปุโล ภเว’’ติ.

“འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ། །གང་དུ་སོང་ཡང་མཐའ་མི་རྙེད། །ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཉིད་དང་། །སངས་རྒྱས་ཞིང་དུ་གྲངས་མེད་པའི། །བདག་གི་འོད་ཟེར་ཟུང་འཛིན་པ། །འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས། །དེ་དག་བར་གྱི་འོད་ཟེར་དྲྭ། །སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་འབྱུང་བར་འགྱུར།” ཞེས་སོ། །

วุตฺตาสุ ทฺวีสุ คาถาสุ ปฐมคาถาย อตฺถํ พุทฺธสฺส อนาธิปฺปาเยน คเหตฺวา มิจฺฉาญาเณน อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชมานา พุทฺธา อสงฺขยาติ วทนฺติ. เตสํ ปเนตํ อยุตฺตเมว อสุนฺทรเมว. กสฺมา, ปาฬิยา จ อฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ จ วิรุทฺธตฺตา จ ตสฺสา คาถาย อตฺถคฺคหณสฺส มิจฺฉตฺตา จ. อิมาย หิ ปาฬิยา คาถาย วา อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อฏฺฐกถาสุ อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ, ตีณิ หิ [Pg.145] ปิฏกานิ…เป… อิมา ติสฺโส สํคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน…เป… สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ อุชุกํ วิรุชฺฌติ จ. ภทฺทนฺตมหา พุทฺธโฆสาทโย อฏฺฐกถาจริยา ตํ ปาฬึ น ปสฺสนฺตีติ อตฺตโน ทุคฺคหิเตน อฏฺฐกถาจริยานํ อพฺภกฺขานํ อาปชฺชติ จ. กึ ปเนเต ติปิฏกธรา ติกฺขวิสทชวน คมฺภีราทิญาณิกา อฏฺฐกถาจริยา น ปสฺเสยฺยุํ. ปสฺเสยฺยุํ เอว. ตสฺมา อยุตฺตเมว. อฏฺฐกถาสุ ปน อาคตํ สุตฺตํ นตฺถีติอาทิวจนเมว ยุตฺตตรํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

གསུངས་ཟིན་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་ལས་ཚིགས་བཅད་དང་པོའི་དོན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་མ་ཡིན་པར་བཟུང་ནས། ལོག་པའི་ཤེས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གྲངས་མེད་པ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་འདོད་པ་དེ་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་ལེགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་རྣམས་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེའི་དོན་འཛིན་ཚུལ་ལོག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ལུང་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་‘ཞིང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་མ་གཏོགས་པར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་མདོ་ནི་མེད་ལ། མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཡོད་དོ་’ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་…བྱས་ནས…བསྡུ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་བཀོད་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་…བྱས་ནས…མདོ་མེད་དོ། །མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་དངོས་སུ་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡང་བཙུན་པ་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་དབྱངས་ལ་སོགས་པའི་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལུང་དེ་མ་གཟིགས་སོ་ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལོག་པར་བཟུང་བས་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་རྣམས་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པར་འགྱུར་རོ། །སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པ་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་མྱུར་བ་དང་ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་དེ་དག་གིས་མ་གཟིགས་སམ། གཟིགས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་བྱུང་བའི་‘མདོ་མེད་དོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཆེས་རིགས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །

เอตฺถ จ พุทฺธกฺเขตฺเตติปทํ ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหีติปเท วิเสสนํ, อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. โลเก จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทส โกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส เม อนฺตกํ ปริโยสานํ นตฺถิ. พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธสฺส ทสสหสฺสิสงฺขาตชาติกฺเขตฺตภูเต ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ มยฺหํ อสงฺขยา สงฺขารหิตา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิวหนฺตา รํสิมุญฺจมานา วา ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ อาโลกา ปกิตฺติตา ปากฏา ปตฺถริตา วา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูเหน วิปุโล พหุตโร อาโลโก ภเว อโหสินฺติ. อยมตฺโถ จกฺกินฺทาภิสิรีสทฺธมฺม ธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติลทฺธลญฺฉิเตน อาจริยพุเธน ลิขิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

འདིར་‘སངས་རྒྱས་ཞིང་དུ་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་‘ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཉིད་དང་’ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ‘གྲངས་མེད་པའི་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་‘འོད་’ཅེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ་ཆ་ཤས་བཅུ་ཡོད། ཆ་ཤས་དེ་དག་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སོང་བའི་བདག་ལ་མཐའ་མ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པ་མེད་དོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དེར་དང་། ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཏུ་བདག་གི་གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པ། ཟུང་དང་ཟུང་དུ་གྱུར་ནས་འོད་ཟེར་འཛིན་པ་སྟེ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པའི་འོད་དེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་འོད་སྣང་རྣམས་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་པ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་པ་འམ་བརྡལ་བའོ། །དེ་དག་གི་བར་ཏེ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བར་དག་ཏུ་འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྟེ་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྟེ་ཆེས་མང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །དོན་འདི་ནི་‘འཁོར་ལོའི་དབང་ཕྱུག་མངོན་པར་དཔལ་ལྡན་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ཆེན་པོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ་བླ་མ་’ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པའི་སློབ་དཔོན་བུདྷས་བྲིས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །

ภควา หิ อิมาหิ คาถาหิ จกฺกวตฺติราชกาเล มยฺหํจกฺกรตนมณีรตนาทีนํ อสงฺขยา ปภา พุทฺธกฺเขตฺตภูเต ทสสหสฺสิจกฺกวาเฬ ปากฏา ปตฺถริตาติ ทสฺเสติ. น อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนพุทฺธานํ อสงฺขยภาวนฺติ.

བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས། བདག་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱེད་པའི་ཚེ། བདག་གི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་མེད་པའི་འོད་རྣམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་གསལ་བར་བྱས་ཤིང་བརྡལ་ལོ་ཞེས་སྟོན་པ་ཡིན་གྱི། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.146] พุทฺธอปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทสโกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถ. จกฺกวตฺติกาเล ตสฺมึ มยา คตฏฺฐาเน ทิสาภาเค วา พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธวิสยา อสงฺขยา สงฺขารหิตา. ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติ ราชกาเล มยฺหํ ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ ปภา อาโลกา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิมุญฺจมานา ปกิตฺติตา ปากฏา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูหํ อาโลโก วิปุโล พหุตโร ภเว อโหสินฺติ อตฺโถ’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมคาถาย ปุพฺพฑฺฒสฺส เอกวากฺยภาวโต ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก…เป… อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถติ วุตฺตํ. อปรฑฺฒสฺส ทุติยคาถายํ อนฺโตคธตฺตา จกฺกวตฺติกาเล…เป… อสงฺขยา สงฺขารหิตา ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติกาเล…เป… ภเว อโหสินฺติ อตฺโถติ วุตฺตํ. ตสฺมา อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ་ཆ་ཤས་བཅུ་ཡོད། ཆ་ཤས་དེ་དག་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སོང་བའི་བདག་ལ་མཐའ་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་བདག་ཉིད་སོང་བའི་གནས་སམ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་རྣམས་ནི་གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པའོ། །འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱེད་པའི་དུས་སུ་བདག་གི་འོད་དེ་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་འོད་སྣང་རྣམས་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་གྱུར་ནས་འོད་ཟེར་འཛིན་པ་སྟེ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་པ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དེ་དག་བར་ཏེ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བར་དག་ཏུ་འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྟེ་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྟེ་ཆེས་མང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་སོ། །འདིར་ཡང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་སྟོད་ཀྱི་ཆ་ནི་ཚིག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ‘འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་…བྱས་ནས…མཐའ་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྨད་ཀྱི་ཆ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར། ‘འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་…བྱས་ནས…གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པའི་འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་…བྱས་ནས…བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་‘གྲངས་མེད་པའི་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་‘འོད་’ཅེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །

ชินาลงฺการฏีกายํ ปน เอวมสฺส สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหต ญาณาจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลเก ตาทิสสฺส อญฺญสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห.

རྒྱལ་བའི་རྒྱན་གྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ནི་འདི་ལྟར་ཁོང་གི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་འཇིག་རྟེན་ན་དེ་ལྟ་བུའི་གཞན་མེད་པར་སྟོན་ཅིང་གསུངས་ཏེ།

‘‘อนนฺตสตฺเตสุ จ โลกธาตุสุ,เอโกว สพฺเพปิ สมา น เตนา’’ติ.

“མཐའ་ཡས་སེམས་ཅན་འཇིག་རྟེན་ཁམས་རྣམས་སུ། །གཅིག་པུ་ཉིད་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་དང་མཉམ་མི་འགྱུར།” ཞེས་སོ། །

ตตฺถ อนนฺตโลกธาตูสุ เอเกกิสฺสํ โลกธาตุยา อนนฺตสตฺเตสุ เตน ตถาคเตน สโม เอโกปิ นตฺถิ. สเจ เอโก ปน สโม น ภเวยฺย. สพฺเพ สตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา สมา ภเวยฺยุนฺติ เจ. ตถาปิ นตฺถิ, สพฺเพ เอกชฺฌํ หุตฺวาปิ อิมินา เอกเกน สมา น โหนฺตีติ อธิปฺปาโยติ [Pg.147] วุตฺตํ. เอตฺถ จ อนนฺตโลกธาตุสูติอาทินา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ ปน มยา ปถโวชํ อุทฺธริตฺวา ทสฺสิโต วิย ทสฺสิเตหิ อติทฬฺหตเรหิ สาธกวจเนหิ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺญจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ มิจฺฉาวาโท สูริโย อนฺธการํ ปฏิหนติ วิย ปฏิหนิยติ อปนิยตีติ สทฺธหกํ ทฏฺฐพฺโพติ.

དེ་ལ་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རེ་རེའི་མཐའ་ཡས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་དང་མཉམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་མཉམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ་མཉམ་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཀྱང་གཅིག་པུ་འདི་དང་མཉམ་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་‘མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བདག་གིས་ས་བཅུད་ཕྱུང་སྟེ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་ནི། ཉི་མས་མུན་པ་འཇོམས་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ཞིང་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དད་པས་བལྟ་བར་བྱའོ། །

มุนินฺทกฺโกติ มุนินฺท อกฺโกติ ปทจฺเฉโท. พุทฺธาทิจฺโจติ อตฺโถ. สพฺพธมฺเม มนติ ชานาตีติ มุนิ. มนธาตุ ญาเณ อิ. มกาเร อสฺสุตฺตํ. อถ วา มุนาติ สพฺพธมฺเม สก สามญฺญลกฺขณาทินา ปฏิวิชฺฌตีติ มุนิ. มุนติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ วา มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ปฏิวิชฺฌเน, จตุสจฺจธมฺเม มุนาติ ชานาตีติ วา โมนํ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘โมนนฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตญฺหิ มุนาตีติ โมนํ, จตุสจฺจธมฺเม ชานาตีติ อตฺโถ’’ติ. โมนํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. มุนิ จ โส อินฺทติ เวเนยฺยสตฺเต ธมฺเมน อภิภวติ อินฺโท จาติ มุนินฺโท, ภควา. อถ วา มุนีนํ ปญฺจมุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโท, ภควา. น กมติ น คจฺฉติ ปาเทน อตฺตโน ปุญฺญชวิมาเนน คจฺฉตีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. นปุพฺพ กมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. กสฺส ทฺวิตฺตํ. อถ วา ยุคนฺธรุพฺเพธปฺปมาเณ อากาเส อรติ คจฺฉตีติ อกฺโก. อรธาตุ คมเน กปจฺจโย. กสฺส ทฺวิตฺตํ. ตํ ตํ ราสิโต ตํ ตํ ราสึ อรติ ยาตีติ วา อกฺโก. อถ วา มหนฺตชุตตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. อกฺกธาตุ ถวเน อ. มุนินฺโท จ โส อกฺโก จาติ มุนินฺทกฺโก, อกฺโก อาทิจฺโจ วิย วา มุนินฺโทติ มุนินฺทกฺโก, พุทฺโธ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน [Pg.148] สหสฺสรํสิยา เอกจกฺกวาเฬ ติมิรนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน นวโยชนสตสหสฺสปฺปเทสํ โกฏิสหสฺสปฺปเทสํ วา ทสทิสํ วา โอภาเสตฺวา วิโรจมาโน จรติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน สทฺธมฺมรํ สิยา พุทฺธกฺเขตฺตภูเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ วิเนยฺยานํ อวิชฺชนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค เวเนยฺยสตฺตสมูหํ จตุสจฺจธมฺโมภาเสน โชตยมาโน วิโรจนํ จรตีติ ฐานานุรูปํ มุนินฺทกฺโกติ โถเมติ. อยํ สมาโสปมา หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา.

‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་’ཞེས་པ་ནི་‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་’དང་‘ཉི་མ་’ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སངས་རྒྱས་ཉི་མ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐུབ་པ་སཏེ། མན་གྱི་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་དབྱངས་ཨི་སྦྱར་བའོ། །མ་ཡིག་ལ་དབྱངས་མེད་པའོ། །ཡང་ན། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐུབ་པའོ། །ཡང་ན། ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་ཐུབ་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །མུན་གྱི་བྱིངས་ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མོ་ནཱ་སྟེ། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་‘མོ་ནཱ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མོ་ནཱ་སྟེ། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །མོ་ནཱ་དེ་ཉིད་གང་ལ་ཡོད་པ་ནི་ཐུབ་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཁོང་ནི་ཐུབ་པ་ཡང་ཡིན་ལ། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆོས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཡང་ན། ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །རྐང་པས་མི་འགྲོ་སྟེ་རང་གི་བསོད་ནམས་ལས་བྱུང་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གིས་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐ་སྟེ་ཉི་མའོ། །དགག་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀམ་གྱི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། །ཀ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སོ། །ཡང་ན། གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་མཐོ་ཚད་དང་མཉམ་པའི་མཁའ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐའོ། །ཨར་གྱི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཀ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སོ། །ཁྱིམ་དེ་དང་དེ་ལས་ཁྱིམ་དེ་དང་དེར་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐའོ། །ཡང་ན། གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཨཀྐ་སྟེ་ཉི་མའོ། །ཨཀྐ་ཡི་བྱིངས་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉི་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མའོ། །ཡང་ན་ཉི་མ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཉི་མས་རང་གི་འོད་ཟེར་སྟོང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་གི་མུན་པ་ནག་པོ་བཅོམ་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དགུ་འམ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་ས་ཕྱོགས་སམ་ཕྱོགས་བཅུར་སྣང་བར་བྱས་ཏེ་གསལ་བར་རྒྱུ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དང་དེར་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱུ་བར་མཛད་པས། གནས་དང་མཐུན་པར་‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་’ཞེས་བསྟོད་དོ། །འདི་ནི་སྡུད་པའི་དཔེ་སྟེ་དམན་པའི་དཔེ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །

สุทฺเธติ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ. สุชฺฌติ วิสุชฺฌตีติ สุทฺโธ, ติภโว. สุธธาตุ โสเจยฺเยติ. ติภว กุหเรติ ติภวสงฺขาตกมลสเร. กมลสรํ วิย ติภวสฺมึ วา ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. ตโย ภวา ติภวา, กามรูปารูปภูมิ ลพฺภติ. กุํ วุจฺจติ อุทกํ, ตํ หรตีติ กุหโร. กุปุพฺพหรธาตุ หรเณ อ. ตโย ภวา จ เต กุหโร จาติ ติภวกุหโร, กุหโร วิย ตโย ภวาติ วา ตถา. ตสฺมึ ติภวกุหเร. กมล กถิตนฺติ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ กํ ชลํ อลยติ วิภูสยตีติ กมลํ, อุปฺปลํ. กํสทฺทูปปท อลธาตุ วิภูสเน อ. อถ วา กมิยติ อิจฺฉิยตีติ กมลํ. กมุธาตุ อิจฺฉายํ อลปจฺจโย. กมลนฺติ อุปฺปลนฺติ กถิยตีติ กมลกถิตํ. วิเนยฺยปฺปาโณฆนฺติ วิเนยฺยปาณโอฆนฺติ ปทวิภาโค. วิเนตพฺพสตฺตสมูหนฺติ อตฺโถ. วิเนตพฺโพ ทเมตพฺโพ สตฺถาราติ วิเนยฺโย, สตฺโต. วิปุพฺพนิธาตุ ทมเน ณฺโย. ปณนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา อเนนาติ ปาณํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ปณธาตุ ชีวายํ ณ. ตํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปาโณ, สตฺโต. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณปจฺจโย. วิเนยฺโย จ โส ปาโณ จาติ วิเนยฺยปฺปาโณ. อวยเวน [Pg.149] สห หนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพ หนธาตุ คติยํ โณ. อวสฺส โอ. หนสฺส โฆ. วิเนยฺยปฺปาณานํ โอโฆ สมูโหติ วิเนยฺยปฺปาโณโฆ, ตํ.

དག་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའོ། དག་པར་འགྱུར་བའམ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་བས་ན་དག་པ་སྟེ། སྲིད་པ་གསུམ་མོ། སུདྷ་བྱིངས་ནི་གཙང་བའི་དོན་ཏོ། སྲིད་གསུམ་ཁོངས་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་པད་མའི་མཚོ་ལའོ། ཡང་ན་པད་མའི་མཚོ་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པ་སྟེ། བྷཱུ་བྱིངས་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ཏེ། ཎ་རྐྱེན་ནོ། སྲིད་པ་གསུམ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་སྟེ། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ས་རྣམས་ཐོབ་པའོ། ཀུ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་འཛིན་པས་ན་ཁོངས་སམ་གཤོང་བུའོ། ཀུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧ་ར་བྱིངས་ནི་འཛིན་པའམ་འཕྲོག་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་ཁོངས་ཡིན་པས་ན་སྲིད་གསུམ་ཁོངས་སམ། ཡང་ན་ཁོངས་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ན་སྲིད་གསུམ་ཁོངས་དེ་ཉིད་ལའོ། པད་མ་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཀཾ་སྟེ་ཆུ་ལ་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀ་མ་ལའམ་པད་མའོ། ཀཾ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨ་ལ་བྱིངས་ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་འདོད་པར་བྱ་བས་ན་ཀ་མ་ལའོ། ཀ་མུ་བྱིངས་ནི་འདོད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ལ་རྐྱེན་ནོ། པད་མ་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ཞེས་བརྗོད་པས་ན་པད་མར་བཤད་པའོ། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཞེས་པ་ནི་གདུལ་བྱ་དང་། སྐྱེ་བོ་དང་། ཚོགས་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། གདུལ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། སྟོན་པས་གདུལ་བར་བྱ་བའམ་འདུལ་བར་བྱ་བས་ན་གདུལ་བྱ་སྟེ། སེམས་ཅན་ནོ། བི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ནཱི་བྱིངས་ནི་འདུལ་བའི་དོན་ཏེ། ཎྱོ་རྐྱེན་ནོ། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲོག་སྟེ། སྲོག་གི་དབང་པོའོ། པཱ་ཎ་བྱིངས་ནི་འཚོ་བའི་དོན་ཏེ། ཎ་རྐྱེན་ནོ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན་སྲོག་ཆགས་ཏེ། སེམས་ཅན་ནོ། ཡོད་པའི་དོན་གྱི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ལས་ཎ་རྐྱེན་ནོ། གདུལ་བྱ་ཡང་ཡིན་ལ་སྲོག་ཆགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་གདུལ་བྱའི་སྲོག་ཆགས་སོ། ཡན་ལག་དང་བཅས་ཏེ་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་ཚོགས་སོ། ཨ་ཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧ་ན་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ཏེ། ཎོ་རྐྱེན་ནོ། ཨ་ཝ་ནི་ཨོ་རུ་འགྱུར་ཞིང་། ཧ་ན་ནི་གྷོ་རུ་འགྱུར་རོ། གདུལ་བྱའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སམ་འདུས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཏེ། དེ་ལའོ།

ธมฺมรํสิวเรหีติ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ. เอตฺถ จ ธมฺโมติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ธาเรติ จ อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสํ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. จตุริยมคฺโค จ นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน สมุจฺเฉทกตฺตา, นิพฺพานสฺส จ นิสฺสรณปฺปหานวเสน ตสฺส อารมฺมณภาวํ ปตฺวา ตทตฺถสิทฺธิเหตุตฺตา. จตุริยผลญฺจ ปริยตฺติธมฺโม จ ปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, ผลสฺส มคฺเคน วิทฺธํสิ ตพฺพานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหานวเสน มคฺคานุกูลปฺป วตฺตตฺตา. ปริยตฺติธมฺมสฺส จ ตทงฺคปฺปหานวเสน ตทธิคม เหตุตฺตา. อถ วา กิเลเส ธุนาติ กมฺปติ จลติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม, จตุริยมคฺโค. ธุนธาตุ กมฺปเน รมฺโม. อริเยหิ ธาริยติ ปฏิวิชฺฌิยติ สจฺฉิกริยติ อารมฺมณ กรณวเสนาติ ธมฺโม, นิพฺพานํ. ธรธาตุ ญาเณ. ธํเสติ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ มคฺคปฺปหีนกิเลสวาสนนฺติ ธมฺโม, อริยผลํ. ธํสธาตุ วิทฺธํสเน. อตฺตโน สภาวํ ธาเรติ จ ธาริยติ จ ปณฺฑิเตหิ น พาเลหีติ ธมฺโม, ปริยตฺติธมฺโม. ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จาติ ธมฺโม เอก เสสนเยน, ทสวิโธ ธมฺโม ลพฺภติ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตวิมาเน –

ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་སུ་གྲགས་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འདི་ལ་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་སྒྲུབ་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་བཞི་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་མ་ལྷུང་བར་བྱས་ཏེ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ། དྷ་ར་བྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏེ། རམ་མ་རྐྱེན་ནོ། འཛིན་པ་དང་ངན་སོང་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་མྱང་འདས་ནི་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མྱང་འདས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་དེའི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ་དོན་དེ་གྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་བཞི་དང་ལུང་གི་ཆོས་ནི་བརྒྱུད་ནས་ཐོབ་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འབྲས་བུ་ནི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུང་གི་ཆོས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་རྟོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤྲུགས་པ་དང་། གཡོ་བར་བྱེད་པ་དང་། འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞིའོ། དྷུ་ན་བྱིངས་ནི་གཡོ་བའི་དོན་ཏེ། རམ་མོ་རྐྱེན་ནོ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། མྱང་འདས་སོ། དྷ་ར་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་རྣམས་འཇོམས་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུའོ། དྷཾ་ས་བྱིངས་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ཏོ། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པ་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ལུང་གི་ཆོས་སོ། ཆོས་དང་ཆོས་དང་ཆོས་དང་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཏེ། ཆོས་རྣམ་པ་བཅུ་ཐོབ་པའོ། འདི་ཉིད་གདུགས་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ,ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ,ธมฺมมิมํ สรณตฺตมุเปหี’’ติ.

“འདོད་ཆགས་བྲལ་ཞིང་གཡོ་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་མེད། །འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཏེ་མི་མཐུན་མེད་པ་དང་། །ཞིམ་ཞིང་བྱང་བར་བྱས་ཤིང་ལེགས་པར་རྣམ་ཕྱེ་བ། །ཆོས་འདི་ཉིད་ནི་སྐྱབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་ཞིག་ཅེས། །”

อยํ [Pg.150] ปเนตฺถ โยชนา. มาณว ราควิราคํ ราควิคตํ อิมํ ธมฺมํ มคฺคธมฺมญฺจ อเนชํ เอชาสงฺขาตตณฺหาวิรหิตํ อโสกํ โสกวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ ผลธมฺมญฺจ, อสงฺขตํ สงฺขตวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ นิพฺพานธมฺมญฺจ. อปฺปฏิกูลํ อวิโรธนํ มธุรํ อตฺถพฺยญฺชน สมฺปนฺนตฺตา มธุรํ, ปคุณํ ปกฏฺฐคุณํ สุวิภตฺตํ สุฏฺฐุ วิภชิตพฺพํ, อิมํ ธมฺมํ ปริยตฺติธมฺมญฺจ สรณตฺตํ สรณภาวํ อุเปหิ อุปคจฺฉาหีติ.

འདི་ལ་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཁྱོད་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའམ་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཆོས་འདི་དང་ལམ་གྱི་ཆོས་ལའང་། གཡོ་བ་མེད་པ་སྟེ་སྲེད་པར་གྲགས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བ་དང་། མྱ་ངན་མེད་པ་སྟེ་མྱ་ངན་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་འདི་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་ལའང་། འདུས་མ་བྱས་པ་སྟེ་འདུས་བྱས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་འདི་དང་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་ལའང་། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་སྟེ་འགལ་བ་མེད་པ་དང་། ཞིམ་པ་སྟེ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཞིམ་པ་དང་། བྱང་བར་བྱས་པ་སྟེ་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་སྟེ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བ་དང་། ཆོས་འདི་དང་ལུང་གི་ཆོས་ལའང་སྐྱབས་ཀྱི་དངོས་པོའམ་སྐྱབས་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་ཞིག་ཅེས་པའོ།

เอตฺถ หิ กามราคาทิเภโท สพฺโพปิ ราโค วิรชฺชติ ปหิยติ เอเตนาติ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณสฺส จ โสกสฺส ตทุปฺปตฺติยา สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา อเนชม โสกนฺติ ผลํ กถิตํ. เกนจิ ปจฺจเยน อสงฺขตตฺตา ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ กถิตํ. อวิโรธทีปนโต ปน อตฺถพฺยญฺชนสฺส สมฺปนฺนตาย ปกฏฺฐคุณวิภาวนโต สุฏฺฐุ วิภชิตตฺตา จ อปฺปฏิกูลนฺติอาทินา สพฺโพปิ ปริยตฺติ ธมฺโม กถิโต. วุตฺตญฺหิ ตทฏฺฐกถายํ ‘‘เอตฺถ หิ ราควิราคนฺติ มคฺโค กถิโต. อเนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธา’’ติ. อิธ ปน สามญฺญโต ทสวิโธ ธมฺโม. วิเสสโต ปน ปริยตฺติ ธมฺโม อธิปฺเปโต. กสฺมา, สุโพเธสีติ วุจฺจมานตฺตา. รํสีติ รสิยนฺติ อสฺสาทิยนฺตีติ รํสี, รสนฺติ อสฺสาเทนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา รํสี, รสธาตุ อสฺสาทเน อ จ อี จ. อถ วา รสิยติ สิเนหิยติ ตํ ชเนหีติ รํสี. รสธาตุ สิเนเห. นิคฺคหีตาคโม.

འདི་ལྟར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འདོད་ཆགས་མཐའ་དག་འདིས་འབྲལ་བར་བྱེད་པའམ་སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་སྟེ། ལམ་ལ་བཤད་དོ། གཡོ་བར་གྲགས་པའི་སྲེད་པ་དང་ནང་དུ་སྲེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མྱ་ངན་དང་དེ་ལས་སྐྱེ་བ་རྣམས་གཏན་ནས་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་བཤད་དོ། རྐྱེན་གང་གིས་ཀྱང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ལ་བཤད་དོ། འགལ་བ་མེད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་ན། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པས་ལུང་གི་ཆོས་མཐའ་དག་བཤད་དོ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “འདི་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་བཤད་དོ། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའོ། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་སོ། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་དང་། ཞིམ་པ་དང་། བྱང་བར་བྱས་པ་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མཐའ་དག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་སྤྱིར་བཏང་དུ་ཆོས་རྣམ་པ་བཅུ་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ལ་དགོངས་སོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། འོད་ཟེར་ཞེས་པ་ནི་རོ་མྱོང་བར་བྱ་བའམ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱ་བས་ན་འོད་ཟེར་རམ། ཡང་ན་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་འོད་ཟེར་ཏེ། ར་ས་བྱིངས་ནི་རོ་མྱོང་བའི་དོན་ཏེ། ཨ་དང་ཨཱི་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆགས་པར་བྱ་བའམ་མཛའ་བར་བྱ་བས་ན་འོད་ཟེར་ཏེ། ར་ས་བྱིངས་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ཏོ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྣན་པའོ།

วโรติ อุตฺตโม, วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพติ วโร, วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ ปตฺถเน นิวารเณ วา อ. ธมฺโม จ โส รํสิ จาติ ธมฺมรํสิ, ธมฺมสฺส วา รํสิ ธมฺมรํสิ. อยํ ปน สมาโส อเภทูปจาเรน วุตฺโต[Pg.151]. วโร จ โส ธมฺมรํสิ จาติ ธมฺมรํสิวโร, เตหิ ธมฺมรํสิวเรหิ. สุโพเธสีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสตีติ อตฺโถ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน รํสิยา ผุสยิตฺวา กุหร สงฺขาเต สเร ชาตํ อุปฺปลํ วิกาเสติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน ธมฺมเทสนาสงฺขาตรํสิยา กมลสรสงฺขาเต ภวตฺตเย วสนฺตํ ปุญฺญูปนิสฺสยํ ปฏิวิชฺฌารหํ กมล สงฺขาตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาโน ผลธมฺเมน ปโพเธสิ วิกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ.

མཆོག་ཞེས་པ་ནི་དམ་པ་སྟེ། བདམས་པར་བྱ་བའམ་གསོལ་བར་བྱ་བས་ན་མཆོག་གམ། ཡང་ན་དམན་པ་བཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་མཆོག་གོ། ཝ་ར་བྱིངས་ནི་གསོལ་བའམ་བཟློག་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ་འོད་ཟེར་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་རམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་རོ། སྦྱོར་བ་འདི་ནི་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསུངས་སོ། མཆོག་ཀྱང་ཡིན་ལ་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་དེ་དག་གིས་སོ། ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་སད་པར་བྱས་སམ་ཁ་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ལྟར་ཉི་མས་རང་གི་འོད་ཟེར་གྱིས་རེག་སྟེ་གཤོང་བུར་གྲགས་པའི་མཚོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཨུཏྤལ་ཁ་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་དུ་གྲགས་པའི་འོད་ཟེར་གྱིས་པད་མའི་མཚོ་རུ་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ན་གནས་ཤིང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུ་མཐན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེན་པ་རྟོགས་པར་འོས་པ། པད་མ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་ཆོས་ཀྱིས་སད་པར་བྱས་སམ་ཁ་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།

พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจาติ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ. สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกนฺติ อตฺโถ. จสทฺโท เจตฺถ ปทปูรณมตฺโตเยว. วิเสเสน วิวิธํ วา อาปติ วฑฺฒตีติ พฺยาปิโต. วิปุพฺพอาปธาตุ พฺยาปเน วฑฺฒเน วา ต. พฺยาปนํ วา พฺยาปิตํ. กิตฺติยเต อภิตฺถวิยเต กิตฺตินํ. ภาวสาธโนยํ. ถุติกฺริยา ลพฺภติ. กิตฺติยติ อภิตฺถวิยติ เทวมนุสฺเสหีติ กิตฺตินํ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ อภิตฺถวเน ยุ. พฺยาปิโต ปตฺถโฏ กิตฺตโน ถุติโฆโส ยสฺส โสติ พฺยาปิตกฺกิตฺติโน, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควโต หิ ติโลเก เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิคุเณหิ จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธตฺยาทีหิ คุเณหิ จ โถมิโต กิตฺติสทฺโท ยาว ภวคฺคํ อพฺภุคฺคจฺฉตีติ พฺยาปิตกฺกิตฺตินนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ.

གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་ཉིས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་གྲགས་པ་རྒྱས་པའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྙན་ཁྱབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདིར་ཚིག་ཕྲད་ 'ཅ་' (དང་) ནི་ཚིག་རྐང་གསོ་བ་ཙམ་ཉིད་དོ། ཁྱད་པར་དུ་འམ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ཁྱབ་པའོ། བི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཨཱ་པ་བྱིངས་ནི་ཁྱབ་པའམ་འཕེལ་བའི་དོན་ཏེ། ཏ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ཁྱབ་པ་ནི་ཁྱབ་པའོ། བསྟོད་པར་བྱ་བའམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས་བསྟོད་པའི་བྱ་བ་ཐོབ་པའོ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱ་བའམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཀིཏྟ་བྱིངས་ནི་མངོན་པར་བསྟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྙན་ཁྱབ་པའམ་རྒྱས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་མངོན་པར་འཕགས་པས་ན། 'གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།

ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ ติโลเก เอกจกฺขูติ ปทจฺเฉโท. กามรูป อรูปสงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตนฺติ อตฺโถ. ตโย โลกา ติโลกํ. ตสฺส จกฺขุ วิย เอก ภูตํปญฺญาจกฺขุ ยสฺส โสติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. เอตฺถ จ เอกจกฺขุสทฺทสฺส โลโป โหติ พฺรหฺมสฺสโรติอาทีสุ วิย. อถ วา ติโลกสฺส เอกํ ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ติโลเกกจฺจกฺขุภูตนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ภูตสทฺทโลปํ กตฺวา [Pg.152] ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ วุตฺตํ. อถ วา ติโลกสฺส เอกภูโต ปญฺญาจกฺขุ หุตฺวา สพฺพธมฺเม จกฺขติ ปสฺสตีติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควา หิ ปญฺญาจกฺขุ มยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต ติโลกสฺส จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต โหติ. วุตฺตญฺหิ มธุปิณฺฑิกสุตฺเต ‘‘โส หาวุโส ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ. ตสฺมา ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ โถเมติ.

འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ན་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ། དེའི་མིག་བཞིན་དུ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། འདིར་ཡང་ཚངས་པའི་དབྱངས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་ཡི་གེ་ཕྱིས་པའོ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པའམ་ཐོབ་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ 'གྱུར་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཕྱིས་ཏེ་ 'འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། ཅུང་ཟད་སྦྲང་རྩིའི་དུམ་བུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ལ། གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་ཏེ། མིག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ། སྨྲ་བར་བྱེད་པ། རབ་ཏུ་སྨྲ་བར་བྱེད་པ། དོན་གྱི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ། བདུད་རྩི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་བས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་བསྟོད་དོ།

ทุขมสหนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ. ปุถุชฺชเนหิ ทุกฺเขน กสิเรน ขมิตพฺพนฺติ ทุขมํ, อิฏฺฐานิฏฺฐาทิ อารมฺมณํ. ทุกฺขมนฺติ วตฺตพฺเพ คชฺชพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปํ กตฺวา ทุขมนฺติ วุตฺตํ. ตํ สหติ ขมตีติ ทุขมสหโน, มุนินฺทกฺโก. สหธาตุ ปริสหเน ยุ. ตํ ทุขมสหนํ. ภควา หิ ปุถุชฺชเนหิ สุทุกฺขมิตํ อิฏฺฐา นิฏฺฐาทิอารมฺมณํ สีตุณฺหาทึ ลาภาลาภยสายส นินฺทปสํสสุขทุกฺขสงฺขาตํ โลกธมฺมญฺจ อติวิย ขมติ อธิวาเสติ, ตสฺมา ทุขมสหนนฺติ โถเมติ.

བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གནས་ལ་བཟོད་པའོ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལམ་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་བཟོད་པར་བྱ་བས་ན་བཟོད་དཀའ་བ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པའོ། སྡུག་བསྔལ་ལམ་བཟོད་དཀའ་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ 'ཀ་' ཡིག་ཕྱིས་ཏེ་ 'བཟོད་དཀའ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་བཟོད་པར་བྱེད་པའམ་སྲན་ཐུབ་པས་ན་བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། ས་ཧ་བྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་དང་། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་དུ་གྲགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་བཟོད་ཅིང་དང་དུ་ལེན་པར་མཛད་པས་ན། 'བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།

มเหสินฺติ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสติ คเวสติ ปริเยสตีติ มเหสี, มุนินฺทกฺโก. มหนฺตสทฺทูป ปท เอสธาตุ คเวสเน อี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสีติ มเหสี. ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ มเหสี. มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. มหนฺเต สตฺตตึสโพธิปกฺขิย ธมฺเม เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี, มหนฺตํ นิพฺพานํ เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มหนฺเต สติปฏฺฐาเน มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน มหนฺเต อิทฺธิปาเท มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ [Pg.153] มหนฺตานิ พลานิ มหนฺเต โพชฺฌงฺเค มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. อถ วา มเหสกฺเขหิ สตฺเตหิ เอสิยติ คเวสิยติ ปริเยสิยติ อมฺหากํ กหํ พุทฺโธติ มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต กหํ พุทฺโธ’’ตฺยาทิ. ตํ มเหสึ. ตนฺติ มุนินฺทกฺกํ. อหํ สิรสา นมามีติ สมฺพนฺโธ.

«དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ (mahesī)» ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའམ། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་འཚོལ་ལ། ཀུན་ཏུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ནི་ «མ་ཧནྟ་» (ཆེན་པོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ནས། འཚོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ «ཨེ་སཱ» བྱིངས་དང་ «ཨཱི» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» (གདགས་པ་ཆེན་པོ་) ལས་གསུངས་ཏེ། “«དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་འཚོལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» ལས་གསུངས་ཏེ། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། དབང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། སྟོབས་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་དམ་པ་ཆེན་པོ་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། “ངེད་ཅག་གི་སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས།” ཞེས་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» ལས་གསུངས་ཏེ། “མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་བར་བྱ་བ་ ‘སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།།” «དེ་ལྟ་བུའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ།» ཞེས་པ་ནི། «དེ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ་ལ།» ཞེས་པའོ།། «བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།» ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་འབྲེལ་ལོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยุทยรุโณ มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ, อุทยปพฺพ ตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วา, ญาณ วิตฺถิณฺณพิมฺโพ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถารปริมณฺฑโล, วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณสพฺพญฺญุตญาณวา, เอโก อสหาโย เอกพุทฺธภูโต, โย ยาทิโส มุนินฺทกฺโก พุทฺธาทิจฺโจ สุทฺเธ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ ติภว กุหเร ติภวสงฺขาตกมลสเร, กมลกถิตํ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ วิเนตพฺพสตฺตสมูหํ, ธมฺมรํ สีวเรหิ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ, สุโพเธสิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิเวธยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสสิ, พฺยาปิตกฺกิตฺตินํ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ, สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกํ วา, ติโลเกกจฺจกฺขุํ กามรูปอรูป สงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตํ, ทุขมสหนํ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ, มเหสึ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา, ตํ มุนินฺทกฺกํ อหํ สิรสา นมามิ วนฺทามีติ.

འདི་ལ་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། «སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ» (dayudayaruṇo) ཞེས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་སམ། ཡང་ན་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། «ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ» (ñāṇavitthiṇṇabimbo) ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཏེ། རྒྱ་ཆེ་བའི་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟར་ཡུལ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་འཇུག་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། «གཅིག་པུ» (eko) ཞེས་པ་ནི། གྲོགས་མེད་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ།། གང་ཉིད་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་སངས་རྒྱས་ཉི་མ་གང་འདྲ་བ་ཞིག་ནི། «དག་པ» (suddhe) སྟེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ «སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སུབས» (tibhava kuhare) ཏེ། སྲིད་པ་གསུམ་ཞེས་བྱ་བའི་པད་མའི་མཚོ་ལས། (པད་མ་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ལའང་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ་།།) «གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས» (vineyyappāṇoghaṃ) ཏེ་གདུལ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ། «ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས» (dhammaraṃsīvarehi) ཏེ་དམ་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས། «ལེགས་པར་སད་པར་མཛད་པ» (subodhesi) སྟེ་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་སད་པར་མཛད་ཅིང་ཁ་ཕྱེ་བར་མཛད་པའོ།། «སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ» (byāpitakkittinaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་སྙན་གྲགས་རྒྱས་པའམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྔགས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པའོ།། «འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ» (tilokekaccakkhuṃ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ།། «བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ» (dukhamasahanaṃ) ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གནས་ལ་བཟོད་པར་མཛད་པའོ།། «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ» (mahesiṃ) སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའམ། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་དེའོ།། «ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ་ལ།» བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།།

วีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๒๑.

༢༡.

โย [Pg.154] ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ;

โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺส;

ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ;

ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ.

རྒྱལ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་།། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡན་ལག་སྲོག་ཀྱང་ནི།། བྱང་ཆུབ་དགའ་བས་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད།། གནང་བར་མཛད་པ་གཞན་ལ་ཡོད་དམ་ཅི།། དེ་ནས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་དང་།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་བསྐངས།། དེ་དག་གྲུབ་པས་ལམ་གྱི་མཆོག་གཤེགས་པ།། གླིང་གཅིག་པུ་གྱུར་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๒๑. เอวํ วีสติมาย คาถาย มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปุพฺเพ อเนกชาติยํ โพธิสตฺตกาเล ชีวิตปริจฺจาคาทีหิ จ ทานาทิทสปารมิโย ปูเรนฺเตหิ คุเณหิ จ โถเมตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม โย ชิโน ตฺยาทิมาห. อยํ ปน รช รช รช คเณหิ จ ครุลหูหิ จ รจิตตฺตา วีสตกฺขเรหิ ลกฺขิตา วุตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺต มีทิสนฺตุ นามโต รชา รชา รชา ครุลฺลหู จา’’ติ.

༢༡. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སྔོན་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐབས་སུ། སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་དེ། རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་ནས། «རྒྱལ་བ་གང་ཞིག» ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) རྣམས་དང་། ལྕི་ཡང་གི་ཡི་གེ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་། ཡི་གེ་ཉི་ཤུས་མཚོན་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་བཅད་ (vuttagāthā) ཅིག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ» (Vuttodaya) ལས་གསུངས་ཏེ། “«ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་། ལྕི་བ་དང་ཡང་བ་ཉིད་ཡོད་ན། དེ་ལྟ་བུའི་སྡེབ་སྦྱོར་ལ་མིང་གི་སྒོ་ནས་ [འདི་ལྟ་བུ] ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།།

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ ครุลฺลหู จ เจ สิยฺยุํ, อีทิสนฺตุ อีทิสํ ปน คาถา นามโต นาเมน วุตฺตํ วุตฺต คาถา นามาติ.

འདི་ལ་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྐང་པ་གང་གི་ནང་དུ་ «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། ལྕི་བ་དང་ཡང་བ་རྣམས་ཡོད་ན། དེ་ལྟ་བུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་མིང་གི་སྒོ་ནས་ «བུཏྟཱ» (Vutta) ཞེས་བྱ་བའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བྱའོ།།

ตตฺถ ปน โย ชิโนติ โย พุทฺโธ. โส หิ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารขนฺธมจฺจุวเสน ปญฺจมาเร อชินิ ชินาติ ชินิสฺสตีติ ชิโนติ วุจฺจติ. นนุ จ พุทฺธสาวกาปิ ปญฺจมาเร ชินตฺตา ชินา นามาติ เจ. น ภควโต ปรูป นิสฺสยวิรหนิรติสยวเสน ปญฺจมารชินตฺตา ภควาเยว ชิโน นามาติ. วุตฺตญฺหิ ธาตุกถามูลฏีกายํ –

དེ་ལ་ «རྒྱལ་བ་གང་ཞིག» ཅེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན། ཁོང་གིས་ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ཕུང་པོའི་བདུད་དང་། འཆི་བདག་གི་བདུད་དེ་བདུད་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་མཛད་པ་དང་། རྒྱལ་བཞིན་པ་དང་། རྒྱལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «རྒྱལ་བ» ཞེས་བྱའོ།། ཅི་སྟེ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བས་ན་ ‘རྒྱལ་བ’ ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་” ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡིན་པས་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ «རྒྱལ་བ» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «ཁམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྩ་བའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ» (Dhātukathāmūlaṭīkā) ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘ตตฺถ พลวิธมน วิสยาติกฺกมวเสน เทวปุตฺตมารสฺส, อปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมารานํ, สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสน ขนฺธมารสฺส, มจฺจุมารสฺส, จ โพธิมูเล เอว ภญฺชิตตฺตา ปรูปนิสฺสยรหิตํ นิรติสยํ ตํ ภญฺชนํ อุปาทาย ภควาเอว มารภญฺชโนติ โถมิโต’’ติ.

“དེ་ལ། སྟོབས་བཅོམ་པ་དང་ཡུལ་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། ཕྱིན་ཆད་མི་འབྱུང་བར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པ་དང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འཆི་བདག་གི་བདུད་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་ཅིང་བླ་ན་མེད་པའི་འཇོམས་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ ‘བདུད་འཇོམས་པ’ ཞེས་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་སོ།།

อเนกชาติยนฺติ [Pg.155] อเนกสํสารภเว. เอตฺถ หิ อยํ ชาติสทฺโท อเนกตฺโถ. ตถา เหส เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโยติ เอตฺถ ภเว อาคโต. อตฺถิ วิสาเข นิคณฺฐา นาม สมณชาตีติ เอตฺถ นิกาเย. ติริ นาม ติณชาติ นาภิยา อุคฺคนฺตฺวา นภํ อาหจฺจ ฐิตา อโหสีติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตาติ เอตฺถ สงฺขตลกฺขเณ. ยํ มาตุกุจฺฉิยํ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ. ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตีติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํ. สมฺปติชาโต อานนฺท โพธิสตฺโตติ เอตฺถ ปสูติยํ. อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ เอตฺถ กุเล. ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโตติ เอตฺถ อริยสีเล. อิธ ปนายํ ภเว วตฺตติ. ตสฺมา อเนกสํสารภเวติ อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ. โส หิ ชายติ โยนิ คติอาทิ วิภาโคติ ชาตีติ วุจฺจติ. อถ วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ เอตฺถ ขนฺธาทโยติ ชาติ, ภโว. ชนิธาตุ นิพฺพตฺตเนติ. น เอกา อเนกา, อเนกา จ สา ชาติ จาติ อเนก ชาติ. ตสฺสํ อเนกชาติยํ.

«སྐྱེ་བ་དུ་མར» (anekajātiyaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྐྱེ་གནས་དུ་མ་ལའོ།། འདིར་ «སྐྱེ་བ» (jāti) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། “སྐྱེ་བ་གཅིག་གམ། སྐྱེ་བ་གཉིས།” ཞེས་པ་འདིར་ «སྲིད་པ» (bhava) ལ་འཇུག་གོ། “བི་སཱ་ཁཱ། གཅེར་བུ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་སྦྱོང་གི་རིགས་ཤིག་ཡོད།” ཞེས་པ་འདིར་ «ཚོགས» (nikāya) སམ་སྡེ་ལ་འཇུག་གོ། “ཏི་རི་ཞེས་བྱ་བའི་རྩྭའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ལྟེ་བ་ལས་སྐྱེས་ཏེ་གནམ་ལ་རེག་པར་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «བཏགས་པ» (paññatti) ལ་འཇུག་གོ། “སྐྱེ་བ་ནི་ཕུང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་སོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད» (saṅkhatalakkhaṇa) ལ་འཇུག་གོ། “མ་ཡི་མངལ་དུ་སེམས་དང་པོ་གང་སྐྱེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་པོ་གང་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་ནི་ཁོང་གི་སྐྱེ་བའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ» (paṭisandhi) ལ་འཇུག་གོ། “ཀུན་དགའ་བོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་མ་ཐག་པའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «བཙས་པ» (pasūti) ལ་འཇུག་གོ། “སྐྱེ་བའི་རྩོད་པ་ལས་སྐྱོན་མེད་པའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «རིགས» (kula) ལ་འཇུག་གོ། “སྲིང་མོ། བདག་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་།” ཞེས་པ་འདིར་ «འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས» (ariyasīla) ལ་འཇུག་གོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ «སྲིད་པ» ལ་འཇུག་གོ། དེས་ན་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་དུ་མ་ལ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྐྱེ་གནས་དང་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «སྐྱེ་བ» ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འདིར་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྐྱེ་ཞིང་འགྲུབ་པས་ན་ «སྐྱེ་བ» སྟེ་སྲིད་པའོ།། «ཇ་ནི་» (jan) བྱིངས་ནི་འགྲུབ་པའི་དོན་ལའོ།། གཅིག་མ་ཡིན་པ་ནི་དུ་མ་ (aneka) སྟེ། དུ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བ་ཡིན་པས་ན་ «སྐྱེ་བ་དུ་མ» (anekajāti) འོ།། དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་དུ་ཞེས་པའོ།།

สปุตฺตทารนฺติ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ. อตฺตโน กุลํ ปุนาติ ปวติ โสเธตีติ วา ปุตฺโต. ปุธาตุ ปวเน ต. มาตาปิตูนํ มนํ ปูเรตีติ วา ปุตฺโต. ปูรธาตุ ปูรเณ ต. ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺโต. วิรูเปก เสโสยํ. สามิเกน ธริยเตติ ทาโร. ธรธาตุ ธารเณ โณ. ธสฺส โท. อถ วา ปุริเสน โภคํ ทียตีติ ทาโร. ทาธาตุ ทาเน รปจฺจโย. ทากุจฺฉิตา กาเรน ปุริเสน รมิยติ เอตฺถาติ วา ทาโร, ภริยา. ทาปุพฺพรมุธาตุ รมเน กฺวิ. ทาสทฺโท กุจฺฉิตตฺโถ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ. อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ’’ติ วุตฺตํ. ปุตฺโต จ ทาโร จ ปุตฺตทาโร. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ [Pg.156] ปุลฺลิงฺคํ อิจฺฉนฺติ อาจริยา. เตน สห วตฺตติ ยสฺสาติ สปุตฺตทาโร, ปุตฺตทารปริจฺจาโค. ตํ สปุตฺตทารํ. องฺคชีวิตมฺปีติ หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ องฺคติ คจฺฉติ กาเยติ องฺโค, จกฺขาทิสรีราวยโว. อคิธาตุ คติยํ อ. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ ชีวิตํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ชีวธาตุ ปาณธารเณ ต. องฺโค จ ชีวิตญฺจ องฺคชีวิตํ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ธนรฏฺฐปริจฺจาคํ สมฺปิณฺเฑติ. วุตฺตญฺหิ สีลกฺขนฺธฏฺฐ กถายํ –

«བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ» (saputtadāraṃ) ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ།། རང་གི་རིགས་གཙང་མར་བྱེད་པའམ། དག་པར་བྱེད་པས་ན་ «བུ» (putto) སྟེ། «པཱུ» (pū) བྱིངས་ནི་དག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཕ་མའི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ «བུ» སྟེ། «པཱུར» (pūr) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པའམ་གང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། བུ་དང་བུ་མོ་གཉིས་ཀ་ལ་ «བུ» ཞེས་བརྗོད་དེ། འདི་ནི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་ལས་གཅིག་ལྷག་པའི་ཚུལ་ལོ།། ཁྱོ་གས་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» (dāro) སྟེ། «དྷར» (dhar) བྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཎོ» རྐྱེན་སྦྱར་ལ། «དྷ» ཡིག་ «ད» རུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་པས་ལོངས་སྤྱོད་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དཱ» (dā) བྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ར» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་པས་དམན་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ལ་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དཱ» སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ «རམ» (ram) བྱིངས་ནི་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཀྭི» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། «དཱ» ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དམན་པའི་དོན་ཏོ།། «མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ» (Abhidhānaṭīkā) ལས་ནི། “གང་གིས་འགེམས་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དར» (dar) བྱིངས་ནི་འགེམས་པའི་དོན་ལའོ།། བྱེད་པ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ལས་ལ་མིང་གི་ཚུལ་དུ་ «ཎོ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། བུ་དང་ཆུང་མ་ནི་ «བུ་དང་ཆུང་མ» (puttadāro) འོ།། བསྡུ་བའི་ཟླས་དབྱེ་བ་ལའང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕོ་རྟགས་སུ་འདོད་དོ།། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ «བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ» སྟེ། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། «དེ་ལྟ་བུའི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་ལའོ།།» «ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང» (aṅgajīvitampi) ཞེས་པ་ནི། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་མཐའག་ལའོ།། ལུས་ལ་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བས་ན་ «ཡན་ལག» (aṅgo) སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ། «ཨག» (ag) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཨ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོན་པར་བྱེད་པས་ན་ «སྲོག» (jīvitaṃ) སྟེ་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། «ཇཱིབ» (jīv) བྱིངས་ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡན་ལག་དང་སྲོག་ནི་ «ཡན་ལག་དང་སྲོག» (aṅgajīvitaṃ) གོ། འདིར་ «ཀྱང» (api/pi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྡུ་བའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ནོར་དང་རྒྱལ་སྲིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཡང་བསྡུས་སོ།། དེ་ཉིད་ «ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་མདོ་འགྲེལ» (Sīlakkhandhavagga-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา’’ติ. อถ วา สมฺภาวนตฺโถ. เตน ภควา สพฺพญฺญุตญาณเหตุปิ ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อลคฺคมานโส ปริจฺจเชติ, ปเคว ธนาทิพาหิรวตฺถุ ปริจฺจาเคปีติ สมฺภาเวติ.

“ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་དང་། ནོར་དང་། རྒྱལ་སྲིད་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་”ཞེས་པའོ།། ཡང་ན་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་དུའང་། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཐུགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་མཛད་ན། ནོར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་ཞེས་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱའོ།།

โพธิเปมโตติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, เหตฺวตฺเถ หิ โตปจฺจโย. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. สพฺพ เญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ. อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ – ‘‘โพธิ สพฺพญฺญุตญาเณ, อริยมคฺเค จ นาริย’’นฺติ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเส สวเสน. ปิยนํ เปโม, ปิยายิตพฺโพติ วา เปโม. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ มนิปจฺจโย. โพธิยา เปโม โพธิเปโม, ตโต โพธิเปมโต. ภควตา หิ ปุตฺตทารองฺคชีวิเตหิปิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สต สหสฺสคุเณนปิ โพธิญาณเมว ปิยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก –

«བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར» (bodhipemato) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། «ཏོ» (to) རྐྱེན་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ལའོ།། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ «བྱང་ཆུབ» (bodhi) སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ «བྱང་ཆུབ» སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། «བུདྷ» (budh) བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཎ» རྐྱེན་སྦྱར་ལ། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་ «ཨཱི» རྐྱེན་ཡང་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ «མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ» (Abhidhānappadīpikā) ལས་གསུངས་ཏེ། “བྱང་ཆུབ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་འཇུག་ཅིང་མོ་རྟགས་སོ།།” ཞེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ནི་ «བྱང་ཆུབ» སྟེ། རྣམ་པ་མཐུན་པ་ལས་གཅིག་ལྷག་པའི་ཚུལ་ལོ།། དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་ «ཆགས་པ» (pemo) འམ། དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་ «ཆགས་པ» འོ།། «པཱི» (pī) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པ་དང་འདོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «མ་ནི» (mani) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པ་ནི་ «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པ» (bodhipemo) སྟེ། དེ་ལས་ «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར» ཞེས་བྱུང་བའོ།། བཅོམ་ལན་འདས་ཀྱིས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལས་ཀྱང་། བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་བརྒྱ་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་ཆེས་ཆེར་དགའ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ཉིད་ «ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས» (Vessantarajātaka) ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺที เทวี น เทสฺสิยา;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ.

“བདག་གི་བུ་གཉིས་སྡང་བ་མ་ཡིན་ལ།། ལྷ་མོ་མ་དྲི་ཡང་ནི་སྡང་མ་ཡིན།། བདག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཉིད་དགའ་བའི་ཕྱིར།། དེ་ཕྱིར་དགའ་བའི་གཉེན་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱས།།” ཞེས་སོ།།

อลคฺคมานโสติ [Pg.157] ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียน จิตฺโต หุตฺวา ลคนํ สงฺคนํ ลคฺโค, ลคติ สงฺคติ อลฺลยติ วาติ ลคฺโค. ลคธาตุ สงฺเค อลฺลียเน วา คปจฺจโย. น ลคฺโค อลคฺโค, นตฺถิ ลคฺโค เอตฺถ ปุตฺตทาร องฺคชีวิตาทีสูติ วา อลคฺโค. มนติ ชานาติ อารมฺมณนฺติ มโน. โสเยว มานโส. อลคฺโค มานโส ยสฺส โสติ อลคฺคมานโส, ชิโน. อตฺถิกสฺสาติ ปุตฺต ทาราทึ กามิกสฺส, ยาจกสฺส ปฏิคฺคาหกสฺส วาติ อตฺโถ. อตฺโถ กาโม อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก, ณิโก. ตสฺส อตฺถิกสฺส. อทาสิเยวาติ ปูชานุคฺคหกามตาย ญาณสมฺปยุตฺตปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอวาติ อตฺโถ. โพธิสตฺโต หิ ปารมีปูรณ กาเล สราคสโทสสโมหสฺเสว สโต อาคตา คตานํ ยาจกานํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ สีสํ กนฺติตฺวา คลโลหิตํ นีหริตฺวา สุอญฺชิตานิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา กุลวํสปฺปทีปํ ปุตฺตํ มนาปจารินึ ภริยญฺจ เขฬปิณฺฑมิว อนเปกฺโข ปริจฺจชิตฺวา ทียมาโนว สมฺมาสมฺโพธิญาณํ ลทฺธุํ สกฺกา, น ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อปริจฺจชิตฺวา. ปญฺจ หิ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ. ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกา ปน ปุตฺตทารองฺคชีวิตํ อปริจฺจชนฺตาปิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกโพธิญาณํ ลทฺธุํ สมตฺถาว. ตสฺมาเยว ภควนฺตํเยว สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺสาติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ เวสฺสนฺตรชาตกฏฺฐ กถายํ ‘‘สพฺพโพธิสตฺตา ธนปริจฺจาคํ, ปุตฺตปริจฺจาคํ, ภริยปริจฺจาคํ, องฺคปริจฺจาคํ, ชีวิตปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถี’’ติ.

“ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཆགས་པའི་སེམས་སུ་གྱུར་ཏེ། འབྱར་བ་དང་ཆགས་པ་ནི་ལགྒོ (laggo) སྟེ། འབྱར་བའམ་ཆགས་པའམ་ཞེན་པར་བྱེད་པས་ན་ལགྒོ (laggo) ཞེས་བྱའོ།། ལག་ (Laga) བྱིངས་ནི་ཆགས་པ་འམ་ཞེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ག (ga) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། མ་ཆགས་པ་ནི་ཨ་ལགྒོ (alaggo) སྟེ། ཡང་ན་འདི་ལྟར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས་ན་ཨ་ལགྒོ (alaggo) ཞེས་བྱའོ།། དམིགས་པ་ཤེས་ཤིང་རིག་པས་ན་ཡིད་ (mano) དེ། དེ་ཉིད་ལ་མཱ་ན་སོ་ (mānaso) ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཡིད་མ་ཆགས་པ་དེ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅན་ (alaggamānaso) ཏེ། རྒྱལ་བའོ།། “དོན་དུ་གཉེར་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་པོའམ། སློང་མོ་བའམ། ལེན་པ་པོ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དོན་ཏེ་འདོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཨཏྠི་ཀོ་ (atthiko) སྟེ། ཎི་ཀ་ (ṇika) རྐྱེན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུའི་དོན་དུ་གཉེར་བ་དེ་ལའོ།། “བྱིན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། མཆོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འདོད་པས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཏོང་བའི་སེམས་པས་བྱིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚེ། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པ་གཏི་མུག་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་གནས་བཞིན་དུ། ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་བརྒྱན་ཅིང་བཅོས་པའི་མགོ་བོ་བཅད་དེ་མགྲིན་པའི་ཁྲག་ཕྱུང་ནས་བྱིན་པ་དང་། ལེགས་པར་བྱུགས་པའི་མིག་བཏོན་ནས་བྱིན་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུའི་བུ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆུང་མ་རྣམས་མཆིལ་མའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ལྟོས་པ་མེད་པར་བཏང་སྟེ་བྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་ནུས་ཀྱི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་མ་བཏང་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མ་བཏང་བར་སྔོན་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ།། རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་མ་བཏང་ཡང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་དང་བཅས་པ་ཡང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བྱམས་པ་ལས་ཡིད་ཆགས་པ་མེད་པར་དོན་དུ་གཉེར་བ་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ནི་ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནོར་གཏོང་བ་དང་། བུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་གཏོང་བ་དང་། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་རྣམས་མ་བཏང་བར་སྔོན་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།།

เอวํ ปญฺจหิ มหาปริจฺจาคคุเณหิ ภควโต โถมนํ กตฺวา อิทานิ ทานาทิปารมีปูรณคุเณน โถมนํ กตฺตุ กาโม ทานปารมินฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทานนฺติ ติวิธํ โหติ [Pg.158] จาคเจตนา จ, วิรติ จ, เทยฺยธมฺโม จาติ. สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานนฺติ อาคตฏฺฐาเน หิ จาคเจตนา ทานํ นาม. อภยํ เทตีติ อาคตฏฺฐาเน วิรตี ทานํ นาม. ทานํ เทติ อนฺนํ ปานนฺติ อาคตฏฺฐาเน เทยฺยธมฺโม ทานํ นาม. ตตฺถ จาคเจตนา เทติ วา เทยฺยธมฺมํ เทนฺติ วา เอตาย เทยฺยธมฺมนฺติ ทานํ. วิรติ อวขณฺฑนฏฺเฐน ลวนฏฺเฐน วา ทานํ. สา หิ อุปฺปชฺชมานา ภยเภรวสงฺขาตํ ทุสฺสิลฺยํ เจตนํ ทาติ ลุนาติ จาติ ทานํ, เทยฺยธมฺโม ทิยฺยตีติ ทานํ. อิธ ปน ติวิธํ ทานํ อธิปฺเปตํ. ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อถ วา ปารํ นิพฺพานํ เอติ คจฺฉติ เอตายาติ ปารมิ. ปารสทฺทูปปท อิธาตุ คติยํ กฺวิ. ปารํ อิตีติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ทานเมว ปารมี ทานปารมี, ตํ ทานปารมึ. ตโตติ ทานปารมิโต. ปรนฺติ อญฺญํ. สีลปารมาทิกมฺปีติ สีลตีติ สีลํ. สีล ธาตุ สมาธิมฺหิ อ. กายวจีกมฺมานิ สมาทหติ สมาธเปตีติ อตฺโถ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ วา สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ. อถ วา สีลยติ อุปธาเรตีติ สีลํ, สีลธาตุ อุปธารเณ อ. กุสล ธมฺมานํ ปติฏฺฐานภาเวน อาภุโส ธาเรตีติ อตฺโถ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, สีลิยติ อุปธาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวาติ วา สีลํ, สีเลติ อุปธาเรติ ตํ สมงฺคี ปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินีวารณวเสน สุคฺคติ นิพฺพานนฺติ วา สีลํ, สีลเมว ปารมี สีลปารมี, สา อาทิ ยาสนฺเตติ สีลปารมาทิกา. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน เนกฺขมฺมปญฺญา วีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ พุทฺธวํสปาฬิยํ –

དེ་ལྟར་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་མཛད་ནས། ད་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པར་བཞེད་ནས། “སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། གཏོང་བའི་སེམས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སོ།། “དད་པ་དང་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་དགེ་བའི་སྦྱིན་པ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་གཏོང་བའི་སེམས་པ་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྤོང་བ་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “ཟས་དང་སྐོམ་གྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་གཏོང་བའི་སེམས་པས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་སྦྱིན་པའོ།། སྤོང་བ་ནི་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏམ། གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་སྦྱིན་པའོ།། དེ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཚེ་འཇིགས་སུ་རུང་བར་བགྲང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་སེམས་པ་གཅོད་ཅིང་འཇོམས་པས་ན་སྦྱིན་པ་ (dāna) ཞེས་བྱ་ལ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པའོ།། འདིར་ནི་སྦྱིན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་བསྟན་པར་འདོད་དོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། པཱ་ར་ (pāra) སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ ཨི་ (i) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་ནོ།། པཱ་རཾ་ ཨི་ཏི་ (pāraṃ iti) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པ་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་སོ།། “གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་”ཞེས་པ་ལ། གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ (sīla) ཏེ། སཱི་ལ (sīla) བྱིངས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྣམས་ལེགས་པར་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་མི་འཐོར་བར་གནས་ཤིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འགྱུར་བས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། འདིས་སེམས་ལེགས་པར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འཛིན་ཅིང་རྟེན་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། སཱི་ལ (sīla) བྱིངས་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་ལེགས་པར་འཛིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྙིང་གི་དབུས་སུ་བཅུག་ནས་འཛིན་ཅིང་བསྟེན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། གང་ཟག་དེ་ཉིད་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་བཟློག་པའི་དབང་གིས་བདེ་འགྲོ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཛིན་ཅིང་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འདིར་ཡང་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་གཞུང་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา อิมา ทสา’’ติ.

“སྦྱིན་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ངེས་འབྱུང་དང་། །ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས་ལྔ་པ་དང་། །བཟོད་པ་བདེན་པ་སྨོན་ལམ་དང་། །བྱམས་དང་བཏང་སྙོམས་འདི་བཅུ་འོ།།”ཞེས་སོ།།

ปิสทฺโท [Pg.159] เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค สมฺปิณฺเฑติ.

འདིར་“ཡང་” (pi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།།

อปูรีติ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสีติ อตฺโถ. ภควโต หิ ทีปงฺกรปาทมูเล อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา พุทฺธตฺถาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย อเนกชาตีสุ สมฺมาสมฺโพธึ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺโต อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตสีลํ นาม นตฺถิ. อปูริตา ปารมี นาม นตฺถิ. อติพหุมฺปิ ปูรณํ อกาสิเยว. ภควา หิ โพธิสตฺต ภูโต จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกํ ปราเชตฺวา อธิกํ โลหิตทานมกาสิ. สกลปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อธิกํ มํสมทาสิ. สิเนรุปพฺพตราชํ ปราเชตฺวา อธิกํ สีสทานมทาสิ. อากาเส ตารกสมูหํ ปราเชตฺวา อธิกํ นยนมทาสิ.

“ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཆོས་བརྒྱད་འདུས་པར་བྱས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་། སྐྱེ་བ་དུ་མར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་མཛད་པ་ན། མ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ལ། མ་བསྲུངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ཡང་མེད་དོ།། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། ཤིན་ཏུ་མང་པོ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་ཚེ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྲག་གི་སྦྱིན་པ་མཛད་དོ།། ས་གཞི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྡུལ་ལས་ལྷག་པའི་ཤའི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལས་ལྷག་པའི་མགོ་བོའི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། ནམ་མཁའི་སྐར་ཚོགས་ལས་ལྷག་པའི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།།

เตน วุตฺตํ ชินาลงฺกาเร –

དེ་བས་ན་རྒྱལ་བའི་རྒྱན་ (Jinālaṅkāra) ལས་གསུངས་པ་ནི།

‘‘โส สาคเร ชลธิกํ รุธิรํ อทาสิ,ภูมึ ปราชิย สมํสมทาสิ ทานํ;

เมรุปฺปมาณมธิกญฺจ สโมฬิสีสํ,เข ตารกาธิกตรํ นยนํ อทาสี’’ติ.

“ཁོང་གིས་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྲག་ཉིད་བྱིན་པ་དང་། །ས་གཞི་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་རང་གི་ཤ་ཡི་སྦྱིན་པ་བཏང་། །རི་རབ་ཚ端ལས་ལྷག་པའི་ཅོད་པན་བཅས་པའི་མགོ་བོ་དང་། །ནམ་མཁའི་སྐར་མ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་མིག་རྣམས་བྱིན་པར་མཛད།།”ཞེས་སོ།།

วสนฺตติลกคาถา.

འདི་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེ་ (Vasantatilaka) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།།

ตตฺถ จ โสติ โส เอวํวิโธ โพธิสตฺโต. สาคเรติ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ. ชลธิกนฺติ อุทกโต อธิกํ กตฺวา. รุธิรํ อทาสีติ โลหิตทานมทาสิ. ภูมึ ปราชิยาติ ปํสุปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อตฺตโน สรีรมํสํ อธิกํ อทาสิ. เมรุปฺปมาณมธิกนฺติ โยชน อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสุพฺเพธสฺส คิริราชสฺส ปมาณโตปิ อธิกํ กตฺวา. สโมฬิสีสนฺติ โมฬิยา สห อภิสิตฺตสีสํ อทาสิ. เขติ จกฺกวาฬปพฺพตปริยนฺเต อากาเส. ตารกาธิกตรนฺติ นกฺขตฺตาทิตารกรูปโตปิ อธิกํ กตฺวา[Pg.160]. นยนํ อทาสีติ เนตฺตทานํ อทาสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

དེ་ལ་“ཁོང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའོ།། “རྒྱ་མཚོའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞི་ལའོ།། “ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལས་ཀྱང་མང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “ཁྲག་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲག་གི་སྦྱིན་པ་མཛད་པའོ།། “ས་གཞི་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞིའི་རྡུལ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་བྱས་ཏེ་རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཤ་མང་པོ་བྱིན་པའོ།། “རི་རབ་ཚད་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཡོད་པའི་རིའི་རྒྱལ་པོའི་ཚད་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་བྱས་ནས་སོ།། “ཅོད་པན་བཅས་པའི་མགོ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་ཅོད་པན་དང་བཅས་པའི་དབང་བསྐུར་བའི་མགོ་བོ་བྱིན་པའོ།། “ནམ་མཁའི་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་མཐར་ཐུག་པའི་ནམ་མཁའ་ལའོ།། “སྐར་མ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་སྐར་ལ་སོགས་པའི་སྐར་མའི་གཟུགས་ལས་ཀྱང་མང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “མིག་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་བྱིན་པ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།།

ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตนฺติ ตาสํ อิทฺธิยา อุปยาตํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตาสนฺติ ตาสํ ปารมีนํ. อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา, เหตฺวตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. อุปยาตนฺติ อุปคตํ. อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ อุตฺตมภาวํ, เสฏฺฐภูตํ พุทฺธตฺตนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ปทํ อุปยาตนฺติปเท กมฺมํ. อคฺคสทฺโท เจตฺถ อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อคฺคติ อุตฺตมภาวํ เสฏฺฐภูตํ วา พุทฺธภาวํ ปาปุณาตีติ อคฺโค, ชิโน. อคฺคธาตุ คติยํ อ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ภควา หิ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพ สตฺตานํ อคฺโค อุตฺตมตโร เสฏฺฐตโรติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ทสนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ –

“ཏཱ་ས་མིདྡྷི་ཡོ་པ་ཡཱ་ཏaམགྒ་ཏཾ་” (Tāsamiddhiyopayātamaggataṃ) ཞེས་པ་ནི། ཏཱ་སཾ་ ཨིདྡྷི་ཡཱ་ ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་ ཨགྒ་ཏཾ་ (tāsaṃ iddhiyā upayātaṃ aggataṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། “ཏཱ་སཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དག་གིའོ།། “ཨིདྡྷི་ཡཱ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའམ་འབྱོར་པ་སྟེ། འདིར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་དུའོ།། “ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ཨགྒ་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་གི་དངོས་པོའམ། གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིག་དེ་ནི་“ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ།། འདིར་“ཨགྒ་” (agga) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་ལ་བརྗོད་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ།། ཡང་ན། མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པས་ན་ཨགྒོ (aggo) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཨགྒ་ (agga) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། མཆོག་གི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཉིད་ (aggataṃ) དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དང་། གཙོ་བོ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་ཚན་པོ་བཅུ་པའི་མཛུབ་མོ་རིང་པོའི་མདོ་ (Aṅguttara Nikāya, Dasakanipāta) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ.

“དགེ་སློང་དག་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་འམ། རྐང་གཉིས་པ་འམ། རྐང་བཞི་པ་འམ། རྐང་མང་པོ་པ་འམ། གཟུགས་ཅན་ནམ། གཟུགས་མེད་པ་འམ། འདུ་ཤེས་ཅན་ནམ། འདུ་ཤེས་མེད་པ་འམ། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་པ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་དག་གི་ནང་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ།།”ཞེས་སོ།།

ตเมกทีปกนฺติ ตํ เอกทีปกนฺติ ปทจฺเฉโท. ตนฺติ ชินํ. เอกทีปกนฺติ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐภูตํ วา. ทีปกสทฺโท หิ ปฏิสรณปติฏฺฐวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน ทีป’’นฺติ. ทีปนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ ปฏิสรณภาเวน สตฺตา เอตฺถาติ วา ทีปโก, ชิโน. ทีปธาตุ ปติฏฺฐายํ อโก. เอกสทฺโท สงฺขฺยาวาจโก. เอโก เอกภูโต ทีปโกติ เอกทีปโก, ชิโน. อถ วา เอกทีปกนฺติ มนุสฺสานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ สมุทฺททีปกมิว สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ เอกพุทฺธภูตํ.

“ཏཾ་ཨེ་ཀ་དཱི་པ་ཀཾ་” (Tamekadīpakaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཏཾ་ ཨེ་ཀ་དཱི་པ་ཀཾ་ (taṃ ekadīpakaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། “ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བ་དེ་ལའོ།། “གླིང་གཅིག་པུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་རྟེན་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ལའོ།། དཱི་པ་ཀ་ (dīpaka) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱབས་དང་རྟེན་ལ་བརྗོད་པ་སྟེ། གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ།། འདི་ནི་ཀུན་ལྡན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (Saṃyutta Aṭṭhakathā) ལས། “རྟེན་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་གླིང་ (dīpa) ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱབས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གནས་ཤིང་རྟེན་པས་ན་གླིང་ (dīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། དཱི་པ (dīpa) བྱིངས་ནི་རྟེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ཀོ (ako) རྐྱེན་ནོ།། ཨེ་ཀ་ (eka) སྒྲ་ནི་གྲངས་ལ་བརྗོད་པའོ།། གཅིག་པུ་སྟེ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་གླིང་ནི་གླིང་གཅིག་པུ་ (ekadīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཡང་ན། གླིང་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་བཞིན་དུ་མི་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ།།

อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป. ทฺวิธา อาโปสนฺทติ เอตฺถาติ วา ทีโป. โสเยว ทีปโก. โสวิย [Pg.161] เอโก พุทฺโธ หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอกทีปโก, ชิโน. ยถา หิ มหาสมุทฺเท ภินฺนนาวานํ มนุสฺสานํ สมุทฺททีโป ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหติ, เอวํ ชิโน สํสารสาคเร อลพฺภเนยฺยปติฏฺเฐ โอสีทนฺตานํ สพฺพสตฺตานํ เอกพุทฺธภูโต ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหตีติ เอกทีปกนฺติ โถเมติ. ตํ ชินํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆུའི་དབུས་སུ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་གླིང་ (dīpo) ངོ་།། ཡང་ན། འདི་ལ་ཆུ་གཉིས་སུ་འབབ་པས་ན་གླིང་ (dīpo) སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་དཱི་པ་ཀ་ (dīpaka) ཞེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་ཏེ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་གླིང་གཅིག་པུ་ (ekadīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་གྲུ་ཞིག་པའི་མི་རྣམས་ལ་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་ནི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་བ་ནི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་རྟེན་མེད་པར་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“གླིང་གཅིག་པུ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། “རྒྱལ་བ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ชิโน อเนก ชาติยํ อเนกสํสารภเว, สปุตฺตทารํ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ, องฺคชีวิตมฺปิ องฺคปจฺจงฺคชีวิตินฺทฺริยมฺปิ. อถ วา หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ, โพธิเปมโต อรหตฺตมคฺค สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, อลคฺค มานโสติ ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียนจิตฺโต หุตฺวา, อตฺถิกสฺส ปุตฺตทาราทึ กามิกสฺส ยาจกสฺส อทาสิเยว ปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอว. ทานปารมิมฺปิ ตโต ทานปารมิโต ปรํ อญฺญํ สีลปารมาทิกมฺปิ สีลปารมีอาทิกมฺปิ, อปูริ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสิ, ตาสํ ปารมีนํ อิทฺธิยา สมิทฺธิยา อคฺคตํ อุตฺตม ภาวํ เสฏฺฐพุทฺธตฺตํ วา, อุปยาตํ อุปคตํ, เอกทีปกํ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ เอกปติฏฺฐานภูตํ วา, ทีปกมิว เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ วา ตํ ชินํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ.

འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན། རྒྱལ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དུ་མ་དང་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་དུ་མར། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་པ་དང་། ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡང་། ཡང་ན། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་མཐའ་དག་ཀྱང་། བྱང་ཆུབ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཆགས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། དགོས་པ་ཡོད་པ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་སློང་མོ་བ་ལ། གཏོང་བའི་སེམས་པས་བྱིན་པ་ཉིད་དེ། བྱིན་པ་ཉིད་དོ།། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡང་། དེའི་འོག་ཏུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་གཞན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་། རྫོགས་པར་མཛད་དེ། རྫོགས་པར་མཛད་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཡིན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དག་གི་མཐུ་དང་གྲུབ་པས་མཆོག་ཉིད་དམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་ཉེ་བར་སོང་བ། ཉེ་བར་བཅར་བ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་གཅིག་པུ། སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་གནས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ། ཡང་ན་གླིང་བཞིན་དུ་སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་གནས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་དེ། རྒྱལ་བ་དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་གྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

เอกวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๒๒.

༢༢.

ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ། བདུད་འཇོམས་ཤིང་གཞན་གྱིས་མི་ཆོམས་པ། སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ། རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་བརྙེས་ཤིང་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པ། ཚངས་པ་དང་ཚངས་པ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ། སྡིག་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་སྤངས་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྣང་བ་དང་དགའ་བར་མཛད་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๒๒. เอวํ [Pg.162] เอกวีสติมาย คาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ เทวาเทวาติเทวนฺตฺยาทีหิ ทสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุกาโม เทวาเทวาติเทวนฺติอาทิมาห. อยํ ปน ม ร ภ น ย ย คเณหิ จ ติมุนิยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกวีสตกฺขเรหิ ยุตฺตา อาทฺยนฺตยมกา สทฺธรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มฺรา ภฺนา โย โยตฺร เยน ติมุนิยติยุตา สทฺธรา กิตฺติตาย’’นฺติ.

༢༢. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཅིག་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་མ་དང་། ར་དང་། བྷ་དང་། ན་དང་། ཡ་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་གཅོད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་ཉེར་གཅིག་དང་ལྡན་པ། ཐོག་མཐའ་ཟུང་ལྡན་གྱི་སྲག་དྷ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “མ་ར་བྷ་ན་ཡ་ཡ་ཡ་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ལྡན་པ། སྲག་དྷ་ར་ཞེས་བསྒྲགས་པ་ཡིན།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར།

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺรา มรคณา จ ภฺนา ภนคณา จ โยคโณ จ เยน ยคเณน สห โยคโณ จ ติมุนิยติยุตา สตฺตมกฺขรนฺเตตีหิ ยตีหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ. อตฺร อิมสฺมึ ปกติ ฉนฺเท อยํ คาถา สทฺธราคาถาติ กิตฺติตาติ. เอตฺถ จ มุนิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เอกสฺมึ ปาเท สตฺตมกฺขรนฺเต สตฺตมกฺขรนฺเต ยตีนํ ติปริวตฺตตฺตา ติมุนิยติยุตาติ วุตฺตํ. เอกวีสตกฺขรวนฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

འདི་ནི་འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ཡིན། རྐང་པ་གང་ལ་མ་དང་ར་ཡི་ཚོགས་དང་། བྷ་དང་ན་ཡི་ཚོགས་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་གཞན་དང་བཅས་པ་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་གཅོད་དེ་ཡི་གེ་བདུན་པའི་མཐར་མཚམས་གཅོད་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡོད་ན། འདིར་རང་བཞིན་གྱི་སྡེབ་སྦྱོར་འདི་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་སྲག་དྷ་རའི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བསྒྲགས་སོ།། འདིར་“ཐུབ་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། རྐང་པ་གཅིག་ལ་ཡི་གེ་བདུན་རེའི་མཚམས་སུ་མཚམས་གཅོད་ཐེངས་གསུམ་འཁོར་བའི་ཕྱིར། “ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ལྡན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡི་གེ་ཉེར་གཅིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན།

ตตฺถ จ เทวาเทวาติเทวนฺติ ราชสงฺขาตสมฺมุติเทว จตุมหาราชาทิกอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วิสุทฺธิเทวภูตํ. เอตฺถ หิ เทวาติ สมฺมุติเทวา. เต หิ มานุสฺสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ มนุสฺสราชเทวี กุมารา เทวาติ วุจฺจนฺติ. ปุน เทวาติ อุปปตฺติเทวา. เต หิ ทิพฺพอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ จตุมหาราชิกา เทวา วุจฺจนฺติ, ทิพฺพนฺติ กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยธนาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํ ตํ อตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ. ปุญฺญาติสยโยคานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺติ. ยถาธิปฺเปตญฺจ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺติ. ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน จ สกฺโกนฺตีติ เทวาติ วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ. อติเทวนฺติ [Pg.163] เตสํ เทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วา วิสุทฺธิ เทวภูตํ ภควนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ เตสํ สมฺมุติ อุปปตฺติเทวานํ สีลาทิคุเณหิ อติเรกตฺตา อติเรโก เทโวติ ภควา อติเทโวติ วุจฺจติ. เทโว เทวานํ อติเรโก อติอุตฺตโม อติเสฏฺโฐ อติวิสิฏฺโฐ เทโว เทวาเทวาติเทโว, วิสุทฺธิเทวภูโต มุนินฺโท ลพฺภติ. ตํ เทวาเทวาติเทวํ.

དེ་ལ་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོར་བགྲང་བའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞི་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་མིའི་དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་རོལ་པའི་ཕྱིར། མིའི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ལ་“ལྷ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་“ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་རོལ་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ལ་“ལྷ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། “རྩེ་ཞིང་རོལ་པ་”ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པ། རྒྱལ་བར་ནུས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ། དབང་ཕྱུག་དང་། ནོར་ལ་སོགས་པའི་བཀུར་སྟི་དང་བྱིན་པ་ལེན་པ་དང་། དོན་དེ་དང་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལྷག་མའི་མཐུ་ལས་ཐོབ་པའི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པ། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཡུལ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་ནུས་པ་སྟེ། དེས་ན་“ལྷ་”ཞེས་བྱ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི། ལྷ་དེ་དག་གི་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀུན་རྫོབ་དང་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་དེ་དག་ལས་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ལྷག་པའི་ལྷ་སྟེ་“ལྷ་མཆོག་”ཅེས་བྱའོ།། ལྷ་རྣམས་ལས་ལྷག་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ལྷ་ནི་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཡིན་ལ། དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉིད་དོ།། ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་དེ་ལའོ།།

วุตฺตญฺหิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘‘เทวาติ ตโย เทวา สมฺมุติ เทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุปริ เทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ.

ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་ཀྱང་། “ལྷ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ།། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་དང་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་སོ།། སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེའི་གོང་གི་ལྷ་རྣམས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར།

ภควา ปน นิราติสยาย อภิญฺญากีฬาย อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ สปรสนฺตานคตปญฺจวิธมารวิช ยิจฺฉานิปฺผตฺติยาจิตฺติสฺสริย สตฺตธนาทิ สมฺมาปฏิปตฺติ อเวจฺจปฺปสาทสกฺการทานคฺคหณสงฺขาเตน ธมฺมสภาวปุคฺคลชฺฌาสยานุรูปานุสาสนีสงฺขาเตน จ โวหาราติสเยน ปรมาย ปญฺญาสรีรปฺปภาสงฺขาตาย ชุติยา อนญฺญสาธารณาย ญาณสรีรคติยา มารวิชย สพฺพญฺญุคุณปรหิต นิปฺผาทเนสุ อปฺปฏิหตาย สตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ คมนียโต อภิตฺถวนียโต ภตฺติวเสน กมนียโต จ สพฺเพ เต เทเว เตหิ คุเณหิ อภิภุยฺย ฐิตตฺตา เตสํ เทวานํ อติเสฏฺโฐ อติอุตฺตโม เทโวติ เทวาเทวาติเทโวติ วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ.

བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྩེད་མོ་དང་། ལྷ་དང་ཚངས་པ་དང་འཕགས་པའི་གནས་པ་མཆོག་རྣམས་དང་། རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་གྲུབ་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་དང་། འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་། མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་བྱིན་པ་ལེན་པར་བགྲང་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་གང་ཟག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པར་བགྲང་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་ཏུ་བགྲང་བའི་གཟི་བརྗིད་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འགྲོས་དང་། བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་དང་། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བ་དང་། དད་པའི་དབང་གིས་དང་དུ་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ལྷ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཡོན་ཏན་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་བཞུགས་པས། ལྷ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ལྷ་སྟེ། “ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་བྱ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།།

นิธนวปุธรนฺติ อนฺติมกายธารณํ. เอตฺถ จ นิธนสทฺโท ปริโยสานวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา นิเธติ ปริโยสานํ กโรติ เอเตนาติ นิธนํ. นิเธติ วินาเสติ ภวนฺติ วา นิธนํ, อนฺติมกาโย ลพฺภติ. นิปุพฺพ ธา ธาตุ [Pg.164] นาเส ยุ. วปติ กุสลากุสลพีชเมตฺถาติ วปุ, กาโย. วปธาตุ พีชสนฺตาเน อุ. นิธนญฺจ ตํ วปุ จาติ นิธนวปุ, ตํ ธาเรตีติ นิธนวปุธโร, มุนินฺโท. ตํ นิธนวปุธรํ. โส หิ อนมตคฺคสํสารภเวสุ นิพฺพตฺเตนฺตานํ สพฺพกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อคฺคมคฺคญาณสตฺเถน สมุจฺฉินฺทิ ตตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. อยญฺหิ พุทฺธภาวชาติ อนฺติม ภโว โหติ, ตสฺมา วิเสเสน มุนินฺทเมว นิธนวปุธรนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘พุทฺโธ อนฺติม ธโร’’ติ.

“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”ཅེས་པ་ནི། ཐ་མའི་ལུས་འཛིན་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ནི་དྷ་ནཱ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐར་ཐུག་པའི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཡིན། ཡང་ན། “ནི་དྷེ་ཏི་”སྟེ་འདིས་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པས་ན་“ནི་དྷ་ནཱ་”ཞེས་བྱའོ།། “ནི་དྷེ་ཏི་”སྟེ་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འཇིག་པར་འགྱུར་བས་ན་“ནི་དྷ་ནཱ་”སྟེ། མཐའ་མའི་ལུས་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། ཉེ་བར་སྒྱུར་བ་“ནི་”སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་རྩ་བ་“དྷཱ་”འཇིག་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཡུ་”སྦྱར་བའོ།། “ཝ་པ་ཏི་”སྟེ་འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ས་བོན་འདེབས་པས་ན་“ཝ་པུ་”སྟེ་ལུས་སོ།། རྩ་བ་“ཝ་པཱ་”ས་བོན་འདེབས་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨུ་”སྦྱར་བའོ།། མཐར་ཐུག་པ་དེ་ཉིད་ལུས་ཡིན་པས་ན་“མཐའ་མའི་ལུས་”སྟེ། དེ་འཛིན་པས་ན་“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་དེ་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་མཐའ་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚོན་ཆས་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། ཡང་སྲིད་དུ་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་སྲིད་པ་མཐའ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉིད་ལ་“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ནི་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ལས། “སངས་རྒྱས་ནི་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར།

มารภงฺคนฺติ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ. มารสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปญฺจมาเร ภญฺชติ อภญฺชิ ภญฺชิสฺสตีติ มารภงฺโค, มุนินฺโท. มารสทฺทูปปท ภนฺชธาตุ อวมทฺทเน ตปจฺจโย. ตสฺส สห ธาตฺวนฺเตน โคอาเทโส. นการสฺส นิคฺคหิตาเทโส. ตสฺส กวคฺคนฺตาเทโส. ตํ มารภงฺคํ. อภงฺคนฺติ มารเสนาย ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ, ภญฺชิยเต ภงฺโค. นภงฺโค อภงฺโค. อถ วา มารเสนาย น ภญฺชิยตีติ อภงฺโค. มารเสนาย ภญฺชิตุํ น อรหตีติ อตฺโถ. มารเสนา ภญฺชิตุํ น สมตฺโถติ วา อภงฺโค, มุนินฺโท. ตํ อภงฺคํ.

“བདུད་འཇོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་བུ་ལ་སོགས་པའི་བདུད་ལྔ་རྣམ་པར་འཇོམས་པ་ཉིད་དོ།། “བདུད་”ཅེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། བདུད་ལྔ་པོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའམ། བཅོམ་པའམ། འཇོམས་པར་འགྱུར་བས་ན་“བདུད་འཇོམས་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། “བདུད་”ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ཞིང་རྩ་བ་“བྷཉྫ་”རྡེག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཏ་”སྦྱར་བའོ།། དེ་ནི་རྩ་བའི་མཐའ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་“ག་”རུ་བསྒྱུར་བའོ།། “ན་”ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོ་རུ་བསྒྱུར་བའོ།། དེ་ནི་ཀ་སྡེའི་མཐའ་རུ་བསྒྱུར་བའོ།། བདུད་འཇོམས་པ་དེ་ལའོ།། “གཞན་གྱིས་མི་ཆོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་འཇོམས་པའམ་རྣམ་པར་གཞིག་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། བཅོམ་པར་བྱ་བ་ནི་“བཅོམ་པ་”ཡིན། བཅོམ་པ་མེད་པ་ནི་“མ་བཅོམ་པ་”སྟེ། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་“མ་བཅོམ་པ་”འོ།། དོན་ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་འོས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་ནུས་པས་ན་“མ་བཅོམ་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། མ་བཅོམ་པ་དེ་ལའོ།།

ทีปํทีปํ ปชานนฺติ เอตฺถ ปชานํ ทีปํ ทีปนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปชานนฺติ สตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปชายนฺติ นิพฺพตฺติยนฺติ, ปกาเรน วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ ปฏิสนฺธิจุติวเสนาติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. ทีปนฺติ ปญฺญาปทีปํ. ตญฺหิ กุสลากุสเล ธมฺเม วิภชิตฺวา ทีเปติ ปกาเสติ โชเตตีติ ทีปนฺติ วุจฺจติ. อถ วา ทิปฺปติ โชเตตีติ ทีโป. อนฺธการํ วิธเมตฺวา อาโลกํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ทีปมิวาติ ทีปา, ปญฺญา. ยถา หิ ปทีโป อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ปกาเสติ, เอวํ ปญฺญา อวิชฺชนฺธการํ หนฺตฺวา ธมฺมาโลกํ ปกาเสตีติ [Pg.165] วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ. ปุน ทีปนฺติ ทีปกํ ปกาเสนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ ทีเปติ ปกาเสตีติ ทีโปติ วุจฺจติ. มุนินฺโท หิ ปยิรุปาสนวเสน คตาคตานํ วิเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จตุมคฺคญาณาทิปญฺญาปทีปํ ปกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ.

“སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་“སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ཡིན། དེ་ལ་“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། དེ་དག་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་དེ་དག་གིས་སྐྱེ་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་ཞིང་འགྲུབ་པས་ན་“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་བྱའོ།། “སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་སྟེ། དེ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་དང་། སྣང་བར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། “དིཔྤ་ཏི་”སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”འོ།། མུན་པ་བསལ་ནས་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། རྩ་བ་“དཱི་པཱ་”གསལ་བའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། “སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། ཇི་ལ|}ར་སྒྲོན་མེས་མུན་པ་བསལ་ནས་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། སྒྲོན་མེ་དེ་ལའོ།། ཡང་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ཁོང་ནི་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་བྱའོ།། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འོངས་ཤིང་སོང་བའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། སྒྲོན་མེ་དེ་ལའོ།།

ชยวรสยเนติ ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตม โพธิปลฺลงฺกาสเน. ปญฺจมาเร ชินาติ เอตฺถาติ ชโย, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ชิธาตุ ชเย ณ. วริตพฺโพ ปตฺถิ ตพฺโพติ วโร, วรธาตุ ปตฺถเน อ. วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ นิวารเณ อ. พุทฺเธน เสวิยติ ภชิยติ เอตฺถาติ สยโน. สิธาตุ เสวายํยุ. วโร อุตฺตโม สยโน วรสยโน, ชโยเอว วรสยโน ชยวรสยโน, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ตสฺมึ.

“རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་མཛད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་མཆོག་ལའོ།། འདིར་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་“རྒྱལ་བ་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་གདན་ནོ།། རྩ་བ་“ཇི་”རྒྱལ་བའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཎ་”སྦྱར་བའོ།། བདམས་པར་བྱ་བའམ་འདོད་པར་བྱ་བས་ན་“མཆོག་”གོ། རྩ་བ་“ཝ་ར་”འདོད་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། དམན་པ་རྣམས་ཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་“མཆོག་”གོ། རྩ་བ་“ཝ་ར་”ཟློག་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། འདིར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྟེན་ཅིང་བཞུགས་པས་ན་“གནས་”སོ།། རྩ་བ་“སི་”བསྟེན་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཡུ་”སྦྱར་བའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་“གནས་མཆོག་”སྟེ། རྒྱལ་བ་ཉིད་གནས་མཆོག་ཡིན་པས་ན་“རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་གདན་ནོ།། དེ་ལའོ།།

โพธิปตฺตํธิปตฺตนฺติ โพธิปตฺตํ อธิปตฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. โพธิปตฺตนฺติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ. เอตฺถ จ โพธิสทฺโท รุกฺขมคฺคญาณสพฺพญฺญุตญาณนิพฺพาเนสุปิ วตฺตติ. ตถา เหส โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติอาทีสุ รุกฺเข วตฺตติ. โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติอาทีสุ มคฺเค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูรี เมธโสติอาทีสุ สพฺพญฺญุตญาเณ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติอาทีสุ นิพฺพาเน. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ อธิปฺเปตํ. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺต มคฺคญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ อี จ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเสสวเสน. ตํ อปชฺชึ อคมินฺติ โพธิ ปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ โพธิปตฺตํ. อธิปตฺตนฺติ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตนฺติ อตฺโถ. สพฺพเทวมนุสฺสานํ อธิกํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ ปตฺโต คโตติ อธิปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ อธิปตฺตํ. ยถา หิ กุกฺกุฏโปตกานํ [Pg.166] โย กุกฺกุฏโปตโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺภิโท, โส เตสํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ คโต, เอวเมว ภควา สเทวเก โลเก อวิชฺชา คตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา จ สีลสมาธิปญฺญาทิ สพฺพคุเณหิ อธิกตฺตา จ อปฺปฏิสมตฺตา จ สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ เสฏฺฐภาวํ อปฺปฏิสมภาวญฺจ ปตฺโต คโตติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อธิปตฺตนฺติ โถเมติ.

“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་དང་དབང་འབྱོར་ཐོབ་”ཅེས་པ་ནི། “བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”དང་“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གཤེགས་པའོ། །འདིར་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དང་། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། མྱང་འདས་རྣམས་ལའང་འཇུག་སྟེ། དེ་ལྟར་ན། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ་”ལ་སོགས་པར་ཤིང་ལ་འཇུག་གོ །“ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ་”ལ་སོགས་པར་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །“བློ་གྲོས་ཆེན་པོས་བྱང་ཆུབ་མཆོག་ཐོབ་བོ་”ལ་སོགས་པར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་འཇུག་གོ །“འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས་”ལ་སོགས་པར་མྱང་འདས་ལ་འཇུག་གོ །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། །བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བུདྷ་བྱིངས་ལས་ཎ་དང་ཨཱི་རྐྱེན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ནི་གཟུགས་མཚུངས་ལྷག་མའི་ཚུལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་བོ། །དེ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ཞིང་གཤེགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་དུ་གཤེགས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལྷག་པའི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་རྒན་རབས་ཉིད་དུ་ཐོབ་ཅིང་གཤེགས་པས་ན་དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལ་དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། བྱ་སྲེག་པའི་ཕྲུ་གུ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱ་ཕྲུ་གུ་གང་ཞིག་གིས་སྒོང་སྐོགས་བཅག་སྟེ་ཕྱིར་ཐོན་པ་དེ་ནི། དེ་དག་གི་གཙོ་བོ་དང་རྒན་རབས་སུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མ་རིག་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་དགུའི་ནང་ནས། མ་རིག་པའི་སྒོང་སྐོགས་དེ་ཉིད་བཅག་སྟེ། ཐོག་མར་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལྷག་པའི་ཕྱིར་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། རྒན་རབས་ཉིད་དང་། མཆོག་ཉིད་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཉིད་དུ་ཐོབ་ཅིང་གཤེགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བས་ན་“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །

พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานนฺติ พฺรหฺม อพฺรหฺม อาคตานนฺติ ปทจฺเฉโท. อาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ พฺรหฺมาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิ พฺรหฺมา. เต หิ ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺตีติ พฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อพฺรหฺมาติ เทวมนุสฺสา. เต หิ น พฺรหฺมา อพฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อาคจฺฉนฺติ ปยิรุปาสนวเสนาติ อาคตา, พฺรหฺมา พฺรหฺมาโน ลพฺภนฺติ. อาปุพฺพคมุธาตุ คติยํ ต. อาคตา พฺรหฺมา จ อพฺรหฺมา จาติ พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตา, เตสํ. วิเสสน ปรนิปาตปทเมตํ อคฺยาหิโตติอาทีสุ วิย. ตํ ปน ปทํ วรคิรกถิกนฺติปเท สมฺปทานํ. ปยิรุปาสนานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ.

“ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “ཚངས་པ་”དང་“མི་ཚངས་པ་”དང་“ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །“ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པའོ། །དེ་དག་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒྱས་ཤིང་འཕེལ་བས་ན་ཚངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“མི་ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ཚངས་པ་མ་ཡིན་པས་ན་མི་ཚངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པས་ན་ལྷགས་པ་སྟེ། ཚངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །སྔོན་དུ་ཨཱ་སྦྱར་བའི་གམུ་བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་མི་ཚངས་པ་རྣམས་ནི་ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ལའོ། །འདི་ནི་“མེ་ལ་མཆོད་པ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཕྱི་མར་བསྣུར་བའི་ཚིག་གོ །ཚིག་དེ་ནི་“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཆེད་དུ་བྱ་བའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

วรคิรกถิกนฺติ อุตฺตมํ ธมฺมวาจํ เทเสนฺตํ. เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ วา, คายติ กถิยตีติ คิรา, วาจา. คาธาตุ สทฺเท อีโร. วรา เสฏฺฐา คิรา วาจา วรคิรา. ตาย ธมฺมํ กเถตีติ วรคิรกถิโก, มุนินฺโท. อุตฺตมาย มนาปภูตวาจาย ธมฺมํ เทเสตีติ อตฺโถ. ตํ.

“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་མཆོག་སྟོན་པའོ། །ཡང་ན་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་སྟེ། བརྗོད་ཅིང་བཤད་པས་ན་གསུང་ངམ་ངག་གོ །སྒྲ་ལ་འཇུག་པའི་གཱ་བྱིངས་ལས་ཨཱི་ར་རྐྱེན་ནོ། །མཆོག་གམ་གཙོ་བོའི་གསུང་ནི་གསུང་མཆོག་གོ །དེས་ཆོས་སྒྲོག་པས་ན་གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བར་གྱུར་པའི་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལའོ། །

ปาปหีนนฺติ ลามกอกุสลกิเลสํ. ตญฺหิ อปายาทิ ทุกฺขํ ปาเปตีติ ปาโปติ วุจฺจติ. อกุสลกิเลโส. ปปุพฺพอปธาตุ ปาปุณเน. กุสลธมฺเมน หาตพฺพํ จชิ ตพฺพนฺติ หีนนฺติ วุจฺจติ. ลามกธมฺโม. หาธาตุ จาเค ตปจฺจโย, ตสฺสิโน. ปาโปเอว หีนํ ปาปหีนํ. ปหีนนฺติ [Pg.167] อรหตฺตมคฺคญาเณน สุสมุจฺฉินฺนํ. ปชหตีติ ปหีโน, มุนินฺโท. ปปุพฺพหาธาตุ จาเค อิโน. สพฺเพ อกุสลธมฺเม อคฺคมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทตีติ อตฺโถ.

“སྡིག་པ་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་པ་མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། །དེ་ནི་ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བས་ན་སྡིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། །སྔོན་དུ་པ་སྦྱར་བའི་ཨ་པ་བྱིངས་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་ཞིང་དོར་བར་བྱ་བས་ན་དམན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་ངན་པའོ། །གཏོང་བའི་དོན་ལ་ཧཱ་བྱིངས་ལས་ཏ་རྐྱེན་དང་། དེ་ལ་ཨི་ནའོ། །སྡིག་པ་ཉིད་དམན་པ་ནི་སྡིག་པ་དམན་པའོ། །“སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཅད་པའོ། །སྤོང་བས་ན་སྤངས་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །སྔོན་དུ་པ་སྦྱར་བའི་ཧཱ་བྱིངས་གཏོང་བའི་དོན་ལ་ཨི་ན་རྐྱེན་ནོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ། །

โลกาโลกาภิรามนฺติ โลกอโลกอภิรามนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสโลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. โลโกติ มนุสฺส โลโก, โส หิ โลกยติ ปติฏฺฐหติ ปวตฺตติ วา เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญํ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, มนุสฺส โลโก. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. น โลโก อโลโก. เทวพฺรหฺมโลโก. โลโก จ อโลโก จ โลกาโลกา, เตสํ สตฺตโลกานํ อภิอธิกํ รมนฺติ เอตฺถาติ โลกาโลกาภิราโม. มุนินฺโท, ตํ. โส หิ ติโลกานํ ปูชานุคฺคหาทิกรณวเสน อภิรามฏฺฐานํ โหตีติ โลกาโลกาภิรามนฺติ โถเมติ. สตตนฺติ นิจฺจํ. รตฺติทิวํ อภิณฺหนฺติ อตฺโถ. มุนินฺทนฺติ ปญฺจมุนิสฺสรํ, ตํ มุนินฺทํ. อภินเมติ อหํ อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

“འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་”དང་“འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་”དང་“དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། དེ་ནི་མཐོང་བར་བྱེད་པ་དང་། འདིར་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་གནས་ཤིང་འཇུག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། མིའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །གནས་པའི་དོན་ལ་ལོ་ཀ་བྱིངས་ལས་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པའོ། །ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དེ་དག་འདི་ལ་ལྷག་པར་དགའ་བས་ན་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལའོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ལ་མཆོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་མཛད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་འགྱུར་བས་ན། “འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །“རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུའོ། །ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་ལྔའི་དབང་ཕྱུག་དེ་ལའོ། །“མངོན་པར་འདུད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་མངོན་པར་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. เทวาเทวาติเทวํ สมฺมุติเทวอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ วิสุทฺธิเทวภูตํ นิธนวปุธรํ อนฺติมกายธารณํ, มารภงฺคํ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ อภงฺคํ มารเสนาย ภญฺชิตุํ อสมตฺถํ, มารเสนา ภญฺชนารหํ วา, ปชานํ สตฺตานํ ทีปํ ปญฺญาปทีปํ, กมฺมภูตํ ทีปํ ทีปกํ ปกาเสนฺตํ, ชยวรสยเน ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตมโพธิปลฺลงฺกาสเน อาธารภูเต, โพธิปตฺตํ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ อธิปตฺตํ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตํ, พฺรหฺมา พฺรหฺมาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺมเทว มนุสฺสปริสานํ วรคิรกถิกํ เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ ปาปหีนํ ลามกอกุสลกิเลสํ ปหีนํ อรหตฺตมคฺค ญาเณน [Pg.168] สุสมุจฺฉินฺนํ โลกาโลกาภิรามํ มนุสฺส โลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามภูตํ, มุนินฺทํ ปญฺจมุนิสฺสรํ ตํ มุนินฺทํ สตตํ นิจฺจํ อภิณฺหํ อหํ อภินเม อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ.

འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ལྷ་ཡི་ལྷ་ལས་ལྷག་པའི་ལྷ་”ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་སྐྱེ་བ་ལྷ་རྣམས་ལས་ལྷག་པར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའོ། །“ཐ་མའི་སྐུ་ལུས་འཛིན་པ་”ནི་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ། །“བདུད་བཅོམ་པ་”ནི་ལྷའི་བུ་ལ་སོགས་པའི་བདུད་ལྔ་རྣམ་པར་འཇོམས་པའོ། །“མི་ཕྱེད་པ་”ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེས་གཞིག་པར་མི་ནུས་པ་འམ། ཡང་ན་བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པར་འོས་པའོ། །“སྐྱེ་དགུའི་སྒྲོན་མེ་”ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའོ། །“གླིང་དུ་གྱུར་པ་”ནི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་གླིང་གསལ་བར་མཛད་པའོ། །“རྒྱལ་བའི་མལ་མཆོག་”ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་མཆོག་ལ་བརྟེན་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གཤེགས་པའོ། །“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་དུ་གཤེགས་པའོ། །“ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་”ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ལའོ། །“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ནི་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པའོ། །“སྡིག་པ་སྤངས་པ་”ནི་ངན་པ་མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཅད་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའོ། །“ཐུབ་པའི་དབང་པོ་”ནི་ཐུབ་པ་ལྔའི་དབང་ཕྱུག་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་“རྟག་ཏུ་”ནི་རྒྱུན་དུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་“མངོན་པར་འདུད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། །

ทฺวาวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๒๓.

༢༣.

སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེས་མཚུངས། །ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན། །བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་འདྲ་གསང་བའི་གནས། །སྦུབས་སུ་ནུབ་ཅིང་ཞབས་ནི་ལེགས་པར་གནས། །མཛོད་སྤུ་དཀར་འཇམ་སྐུ་ནི་ཚངས་ལྟར་དྲང་། །སྤྱན་མཐིང་རྟིང་རིང་པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ། །དྲི་མེད་རོ་བྲོ་མཆོག་གི་རྩེ་མོ་ཅན། །

๒๔.

༢༤.

จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท;

ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย.

ཚེམས་ནི་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་ཐགས་བཟང་ལ། །ཕྲག་པའི་མཚམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་དང་། །ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ཚེམས་མི་དབྱེ། །ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་ཕྱག་གཉིས་འཇམ། །མ་བཏུད་པར་ཡང་པུས་མོར་སླེབས་པ་དང་། །དཔུང་པ་ཟླུམ་ཞིང་རྒྱལ་བ་བ་གཞོན་གྱི། །རྫི་མ་ལྟ་བུ་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ཅན། །

๒๕.

༢༥.

สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม;

སྐུ་ཡི་གནས་བདུན་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་སོར་རིང་། །སྤུ་ཉག་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་མཆེ་བ་དཀར། །གསེར་གྱི་མདོག་འདྲ་དབུ་སྐྲ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས། །ལྗགས་ཡངས་མཐུག་ཅིང་འགྲམ་པ་སེང་གེ་འདྲ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ནི་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་དང་། །དབུ་གཙུག་ཏོར་ཅན་མགོན་པོ་དྲང་སྲོང་ཆེ། །ཡོན་ཏན་འདི་དག་ལྡན་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

๒๓. เอวํ [Pg.169] ทฺวาวีสติมาย คาถาย มุนินฺทสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทีหิ ตีหิ คาถาหิ พุทฺธสฺส ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มเหสึ วนฺทิตุกาโม พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทิคาถาตฺตยมาห. ตํ ปน คาถาตฺตยํ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธกํ ปน เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

༢༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཉིས་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་ནས། “སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ནི་སྲག་དྷ་རཱ་ (Sragdharā) སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །

ตตฺถ ปฐมคาถายํ พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม ปฏิวิทฺธนิรวเสสสพฺพธมฺโม วา. ตํ ปน ปทํ นิคฺโรธพิมฺโพ ตฺยาทีสุ ปเทสุ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. โส หิ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ, นิรวเสสสพฺพธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ พุทฺโธติ วุจฺจติ. เตสุ ปน ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ ปฐมวิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ จตุสจฺจธมฺมปฏิวิชฺฌนํ อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. เหฏฺฐา มคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อรหตฺตผลญาณญฺจ สพฺพญฺญุตญาณาทิปจฺฉิมปจฺฉิมญาณานิ จ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมิตคุณคณาลงฺการํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. ทุติย วิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ สพฺพเญยฺยธมฺมปฏิวิชฺฌนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. จตุมคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนา ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อาสยานุสยญาณาทิปจฺฉิม ปจฺฉิมญาณานิ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมาณคุโณฆาลงฺกตํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. กึปเนตฺถ พุธธาตุสฺส วาจฺจภูตํ ญาณเมว พุทฺโธ นาม โหติ. อุทาหุ ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ. ญาเณน ปน มลกร กิเลสานํ สวาสนานํ นิรวเสสํ ปหีนตฺตา จิตฺต สนฺตาโน สุทฺโธ โหติ. ตสฺส ปน สุทฺธตฺตา ตสฺส นิสฺสยภูโต [Pg.170] รูปกาโยปิ สุทฺโธ โหติ. ตสฺมา ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต อรหตฺตมคฺคญาณาทีนํ อาธารภูโต ขนฺธสนฺตาโน นามปญฺญตฺติโวหาเรน พุทฺโธ นามาติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ –

དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལས། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པ་འམ། ཡང་ན་མ་ལུས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། །ཚིག་དེ་ནི་“ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེས་མཚུངས་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོང་གིས་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། མ་ལུས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ན་“སངས་རྒྱས་”ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པོ་དེ་དག་ལས་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལྟར་ན། བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། །འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་དངོས་དང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དེས་མཚོན་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས། “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་”ཞེས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལྟར་ན། བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། །ལམ་བཞི་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །བག་ལ་ཉལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་དངོས་དང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དེས་མཚོན་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུ་གཏེར་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས། “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་”ཞེས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའོ། །འོ་ན་འདིར་བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན་ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ནི་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ཡང་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེ་བས་ན་ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ། མིང་དང་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་“སངས་རྒྱས་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณ นิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ’’ติ.

“ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ལས་བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཐོབ་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་འམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་སྟེ་བདེན་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །”ཞེས་སོ། །

ปรมตฺถภูเต หิ ขนฺธสนฺตาเน โวหารสุขตฺถํ สตฺต ปุคฺคลาทิโวหาโร อาโรปิโต. เอวํ โวหารปฺปตฺโต สตฺโต ยาว โพธิญาณตฺถาย น วายมติ, ปณิธานํ น กโรติ. ตาว สตฺโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยโต ปน ปฏฺฐาย โพธิญาณตฺถาย วายมติ, ปณิธานํ กโรติ, ตทา โพธิสตฺโต นาม โวหาโร โหติ. โส ปน ยทา โพธิญาณํ ลภติ, ตทา พุทฺโธ นาม โวหาโร โหติ. ตสฺมา ปญฺญตฺติสงฺขาโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสา โลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธติ ตํ พุทฺธ’’นฺติ. อถ วา ปฏฺฐานนเยน วา นานนฺตริกนเยน วา ญาณปฺปธาโน สุวิสุทฺธขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตวาติ.

དོན་དམ་པར་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་བདེ་བའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་དང་གང་ཟག་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་བཏགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐ་སྙད་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ཇི་སྲིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་མི་བརྩོན་ཞིང་སྨོན་ལམ་མི་འདེབས་པ་དེ་སྲིད་དུ་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ། །གང་གི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་བརྩོན་ཞིང་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་གང་གི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དེའི་ཚེ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་བཏགས་པའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མདོ་ཆེན་པོ་ལས་གསུངས་ཏེ། “སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མ་ཡིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། ཕ་ཡིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། སྤུན་ཟླས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། སྲིང་མོས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། མཛའ་བཤེས་དང་གྲོགས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། གཉེན་འདུན་དང་ཉེ་དུ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའི་མངོན་སུམ་གྱི་བཏགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའོ”ཞེས་སོ། །ཡང་ན་གཏན་ཚིགས་ཀྱི་ཚུལ་ལམ། མཚམས་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །

นิคฺโรธพิมฺโพติ นิคฺโรธรุกฺขสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร. อโธภาคํ รุนฺธตีติ นิคฺโรโธ, วฏรุกฺโข. นิปุพฺพรุธธาตุ อาวรเณ ณ, อุสฺโส คาคโม. วมติ [Pg.171] อุคฺคิรตีติ พิมฺโพ, สรีโร. วมุธาตุ อุคฺคิรเณ โพ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล พิมฺโพ สรีโร ยสฺสาติ นิคฺโรธพิมฺโพ, พุทฺโธ. นิคฺโรธปริมณฺฑลพิมฺโพติ วตฺตพฺเพ ปริมณฺฑลสทฺทโลเป เนวํ วุตฺตํ. ยถา หิ ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ, พฺยาโม วา น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘นิคฺโรธปริมณฺฑโล โข ปน ภวํ โคตโม. ยาวตกฺวาสฺส กาโย, ตาว ตกฺวาสฺส พฺยาโม. ยาวตกฺวาสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวาสฺส กาโย’’ติ.

“ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་” ཞེས་པ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་གི་ཟླུམ་པོ་ལྟར་སྐུ་ཟླུམ་པའོ། །འོག་གི་ཆ་འགོག་པས་ན་ནྱ་གྲོ་དྷ་སྟེ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ངོ་། །ནི་སྔོན་འཇུག་གི་རུ་དྷ་སྒྲ་ནི་འགོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་དང་ཨུ་སྒྲ་དང་ག་ཡིག་གི་ཕྲད་དོ། །སྐྱུག་པའམ་འདོན་པས་ན་བིམྦ་སྟེ་ལུས་སོ། །ཝ་མུ་སྒྲ་ནི་འདོན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་བོ་རྐྱེན་དང་ཝ་ཡིག་བི་རུ་འགྱུར་རོ། །ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཟླུམ་པོ་ལྟར་ཟླུམ་པའི་བིམྦ་སྟེ་ལུས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷ་བིམྦ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །“ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཟླུམ་པའི་སྐུ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཟླུམ་པོའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་འདི་ལྟར་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ཁྲུ་ལྔ་བཅུ་པའམ་ཁྲུ་བརྒྱ་པ་ཡིན་ཡང་རུང་སྟེ། སྡོང་པོ་དང་ཡལ་ག་མཉམ་པའི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ནི་སྲིད་དུ་ཡང་ཞེང་དུ་ཡང་ཚད་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་གནས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སྐུ་ཡི་སྲིད་དང་འདོམ་གྱི་ཞེང་ཡང་ཚད་གཅིག་པའོ། །གཞན་དག་གི་ལུས་རིང་པོའམ་འདོམ་གྱི་ཞེང་མི་མཉམ་པའི་ཚད་ཅན་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཟླུམ་པའོ། །སྐུ་ཡི་སྲིད་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་འདོམ་གྱི་ཞེང་ཡོད་ལ། འདོམ་གྱི་ཞེང་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་སྐུ་ཡི་སྲིད་ཡོད་དོ”ཞེས་སོ། །

มุทุกรจรโณติ สณฺหหตฺถปาโท. เอตฺถ จ มุทุสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ โมทยติ สตฺเตติ มุทุ, สณฺหหตฺถปาโท. มุทธาตุ โมทเน หาเส วา อุ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรติ เอเตนาติ กโร, หตฺโถ จรติ คจฺฉติ เอเตน ตํ ตํ ฐานนฺติ จรโณ, ปาโท. จรธาตุ คติยํ ยุ. มุทุกโร จ จรโณ จ ยสฺสาติ มุทุกรจรโณ, พุทฺโธ. สปฺปิ มณฺเฑ โอสาริตฺวา ฐปิตํ สตวารํ วิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทุชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ มุทุหตฺถ ปาโทติ อตฺโถ.

“ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཤིན་ཏུ་མཉེན་པའོ། །འདིར་“མུ་དུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཉེན་ཞིང་ཕྲ་བའི་དོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཚིག་གོ །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་མུ་དུ་སྟེ་ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པའོ། །མུ་དུ་སྒྲ་ནི་དགའ་བ་དང་བཞད་གད་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨུ་རྐྱེན་ནོ། །དེས་ལས་དེ་དང་དེ་བྱེད་པས་ན་ཀ་ར་སྟེ་ཕྱག་གོ །དེས་གནས་དེ་དང་དེར་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བས་ན་ཙ་ར་ཎ་སྟེ་ཞབས་སོ། །ཙ་ར་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པོ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མུ་དུ་ཀ་ར་ཙ་ར་ཎ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །མར་གྱི་སྙིང་པོའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་ལྟར་དང་། སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་ལྟར་རྟག་ཏུ་ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པོ་མངའ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆติ พฺรหฺมโฆโส เอณิชงฺโฆติ ปทจฺเฉโท. พฺรหฺมโฆโสติ พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺค สมฺปนฺนสรวนฺโตติ อตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหติ วฑฺฒตีติพฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ มนิปจฺจโย. ฆุสิยติ สทฺทิยติ กถิยตีติ โฆโส, สโร. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. พฺรหฺมุโน โฆโส สโร พฺรหฺมโฆโส, โส วิย โฆโส [Pg.172] สโร ยสฺสาติ พฺรหฺมโฆโส, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาพฺรหฺมุโน ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ, เอวเมว ตถาคเตนปิ กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา พฺรหฺมโฆโส วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสรวนฺโตติ โถเมติ.

“ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“ཚངས་པའི་དབྱངས་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གསུང་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་མངའ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་ཚངས་པའོ། །བྲཱུ་ཧ་སྒྲ་ལ་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །སྒྲོག་པ་དང་སྒྲ་འབྱིན་པ་དང་བརྗོད་པས་ན་གྷོ་ཥ་སྟེ་དབྱངས་སོ། །གྷུ་ས་སྒྲ་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཚངས་པའི་དབྱངས་སམ་གསུང་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་དབྱངས་སམ་གསུང་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་མངའ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པས་གསུང་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཀྱང་མཛད་པའི་ལས་ཀྱིས་གཞི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ལ། གཞི་དག་པའི་ཕྱིར་ལྟེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱུང་བའི་གསུང་ནི་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་ཚངས་པའི་དབྱངས་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་མངའ་བའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก. เอติ คจฺฉตีติ เอณิ, มิโค. อิธาตุ คติยํ ณิ. ชายติ กมนเมตายาติ ชงฺโฆ, ชาณุ. ชนธาตุ ชนเน โฆ. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ วิย ชงฺโฆ ยสฺส โสติ เอณิชงฺโฆ, พุทฺโธ. ยถา หิ เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ สุวฏฺโฏ โหติ, เอวเมว พุทฺธสฺส มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ. น เอกโต พนฺธปิณฺฑิกมํโส. สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิ คพฺภยวคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา เอณิมิคชงฺฆสทิโส สุวฏฺฏชาณุโกติ โถเมติ.

“ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟར་པུས་མོ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའོ། །འགྲོ་བས་ན་ཨེ་ཎི་སྟེ་རི་དྭགས་སོ། །ཨི་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎི་རྐྱེན་ནོ། །དེས་འགྲོ་བར་བྱེད་ཅིང་སྐྱེ་བས་ན་བྱིན་པ་སྟེ་པུས་མོའོ། །ཛ་ན་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་གྷོ་རྐྱེན་ནོ། །ན་ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོར་འགྱུར་རོ། །རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་མངའ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱིན་པའང་ཤ་རྒྱས་པས་ཡོངས་སུ་གང་བའོ། །ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཤ་རྡོག་ཆགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཀུན་ནས་མཉམ་པར་གནས་པའི་ཤས་བསྐོར་ཞིང་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་འབྲས་ཀྱི་སྙིང་པོའམ་ནས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟར་པུས་མོ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

โกสจฺฉาทงฺคชาโตติ โกสจฺฉาทองฺคชาโตติ ปทจฺเฉโท. อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุม กณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. กุสติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ โกโส. กุสธาตุ คติยํ ณ. ฉาทิยตีติ ฉาโท. ฉทธาตุ ปฏิจฺฉนฺเน ณ. โกเสน ฉาโท โกสจฺฉาโท. องฺเค สรีราวยเว ชาตนฺติ องฺคชาตํ. โกสจฺฉาทํ องฺคชาตํ พฺยญฺชนํ ยสฺสาติ โกสจฺฉาทงฺคชาโต, พุทฺโธ. ภควโต หิ อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิ กสทิเสน โกโสหิตวตฺถคุยฺเหน พฺยญฺชเนน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา โกสจฺฉาทงฺคชาตสมฺปนฺโนติ โถเมติ. ปุนรปีติ ปุน อปีติ ปทจฺเฉโท. รการา คโม[Pg.173]. ปุนาติ เอโส อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. อปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ.

“འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཀོ་ས་ཆཱ་དཱ་དང་ཨངྒ་ཛཱ་ཏ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྟར། གསེར་གྱི་པད་མའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་ཀྱིས་བཀབ་པའི་གསང་བའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་གནས་པས་ན་ཀོ་ས་སྟེ་ཤུབས་སོ། །ཀུ་ས་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །འགེབས་པས་ན་ཆཱ་དཱ་སྟེ་གཡོགས་པའོ། །ཆ་དཱ་སྒྲ་ནི་འགེབས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཤུབས་ཀྱིས་གཡོགས་པ་ནི་ཀོ་ས་ཆཱ་དཱའོ། །ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཏུ་སྐྱེས་པས་ན་ཨངྒ་ཛཱ་ཏ་སྟེ་དབང་པོའོ། །ཤུབས་ཀྱིས་གཡོགས་པའི་དབང་པོའི་མཚན་མ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྟར། གསེར་གྱི་པད་མའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་སུ་ནུབ་པའི་གསང་བའི་མཚན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །“ཡང་ནའང་” ཞེས་པ་ནི་པུ་ན་དང་ཨ་པི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ར་ཡིག་ནི་སྒྲ་སྦྱོར་གྱི་ཕྱིར་འཇུག་གོ །པུ་ན་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཨ་པི་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཁོང་ནི་བདེ་བར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །

สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ สุวณฺณปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท. สมํ สุฏฺฐุ ภูมิยํ ปติฏฺฐตีติ สุปฺปติฏฺฐิโต, ปาโท. สุ ปติ ปุพฺโพ ฐา ธาตุ คตินิวตฺติยํ ต. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิ ณ. สุปฺปติฏฺฐิโต ปาโท ยสฺสาติ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหึ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ, ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺถงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต. โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผากิณฺณา โหนฺติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ. สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ [Pg.174] ภูมึ ผุสติ, ตสฺมา สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ โถเมติ.

“ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་སོ། །ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པས་ན་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་སོ། །སུ་དང་པ་ཏི་སྔོན་འཇུག་གི་ཐཱ་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །དེས་འགྲོ་ཞིང་བགྲོད་པས་ན་ཞབས་ོ། །པ་ད་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་གཞན་དག་གིས་ས་ལ་ཞབས་འཇོག་པའི་ཚེ། ཞབས་ཀྱི་རྩེ་མོའམ། རྟིང་པའམ། ལོགས་གང་རུང་ཐོག་མར་རེག་ཅིང་དབུས་ཀྱི་ཆ་ནི་སྟོང་པར་ལུས་ལ། ཞབས་འདེགས་པའི་ཚེའང་ཞབས་རྩེ་ལ་སོགས་པའི་ཆ་གཅིག་ཉིད་ཐོག་མར་འདེགས་པ་ལྟ་བུ་ཁོང་ལ་མི་མངའ་འོ། །ཁོང་གི་ཞབས་ནི་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ཐེངས་གཅིག་ཉིད་ལ་ཞབས་མཐིལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ས་ལ་རེག་ཅིང་ས་ལས་འདེགས་སོ། །གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་ཚད་ཀྱི་གཡང་ས་ལས་བརྒལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་ན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ས་ཕྱོགས་དམའ་བ་རྣམས་ནི་རླུང་གིས་གང་བའི་མགར་བའི་སྦུད་པ་ལྟར་མཐོ་བར་འགྱུར་ཏེ་ས་དང་མཉམ་པར་འགྱུར་ལ། ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་རྣམས་ཀྱང་ནང་དུ་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཐག་རིང་པོར་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་ན། རི་རབ་ལྟ་བུའི་རི་ཆེན་པོའང་བཙོས་པའི་སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་ལྟར་བཏུད་དེ་ཞབས་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོང་ངོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་བསྟན་ནས་རི་གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་པ་ན། རི་དེ་ཉིད་བཏུད་དེ་ཞབས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ལྷགས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ལ་ཞབས་ཀྱིས་བཅགས་ནས་ཞབས་གཉིས་པས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་བགྲོད་པར་མཛད་དོ། །འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བཅག་པར་བྱ་བའི་གནས་ནི་མི་མཉམ་པར་འགྱུར་མི་སྲིད་དོ། །སྡོང་དུམ་མམ། ཚེར་མའམ། གསེག་མ་དང་གྱོ་དུམ་མམ། བཤང་གཅིའམ། མཆིལ་མ་དང་སྣབས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་ལ་ཉིད་དུ་ཕྱིར་བསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་ས་འོག་ཏུ་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་ས་ཆེན་པོ་འདི་ནི་མཉམ་ཞིང་འཇམ་ལ་མེ་ཏོག་གིས་བཀྲམ་པར་འགྱུར་རོ། །དེར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཞབས་མཉམ་པར་འཇོག་ཅིང་མཉམ་པར་འདེགས་ལ། ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ས་ལ་རེག་པའི་ཕྱིར། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

มูโท ทาตุณฺณโลโมติ มุท โอทาต อุณฺณโลโมติ ปทจฺเฉโท. ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มุทสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ มุทยติ สตฺเตติ มุโท, สุขุโม. มุทธาตุ โมทเน อ. อวทายติ ขณฺฑิยตีติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. อถ วา อวทายติ สุชฺฌตีติ โอทาโต, ยถา โวทานนฺติ. มุโท จ โอทาโต จ มุโททาโต, อุณติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ อุณฺณา, โลโม. อุณฺณสทฺโท หิ โลเก โลมสทฺทปริยาโยติ วทนฺติ อาจริยา. มํสสฺส อุปริ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อุณธาตุ คติยํ ณ. มํสจมฺมานิ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม. ลุธาตุ ฉินฺทเน มนิปจฺจโย. ลุนิตพฺโพติ วา โลโม, อุณฺณา จ สา โลโม จาติ อุณฺณโลโม, โลมวิเสโส. มุโท ทาโต อุณฺณโลโม ยสฺส โสติ มุโททาตุณฺณ โลโม, สุคโต. อุณฺณาโลมํ ปน ภควโต ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิมตฺถเกเยว ชาตํ. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺเฌ ชาตํ. สปฺปิมณฺเฑ โอสาเรตฺวา ฐปิตสต วิตตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทํ. ปริสุทฺธโอสธิตารกวณฺณํ วิย จ สิปฺปลิตูลลตาตูลํ วิย จ วิคตมเลน โอทาตํ อุณฺณาโลมํ อตฺถิ, น อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต –

“མཛོད་སྤུ་འཇམ་ཞིང་དཀར་བ་” ཞེས་པ་ནི་མུ་དུ་དང་ཨོ་དཱ་ཏ་དང་ཨུཎྞ་ལོ་མ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སྨིན་མཚམས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་མཉེན་ལ་ཕྲ་བ་དཀར་ཞིང་དག་པའི་མཛོད་སྤུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“མུ་དུ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཉེན་ཞིང་ཕྲ་བའི་དོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཚིག་གོ །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་མུ་དུ་སྟེ་ཕྲ་བའོ། །མུ་དུ་སྒྲ་ནི་དགའ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །རྣམ་པར་གཅོད་པས་ན་ཨོ་དཱ་ཏ་སྟེ་དཀར་བའོ། །ཨ་ཝ་སྔོན་འཇུག་གི་དཱ་སྒྲ་ནི་རྣམ་པར་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ཨོ་དཱ་ཏ་སྟེ་དཀར་བ་སྟེ། དཔེར་ན་རྣམ་པར་བྱང་བ་ལྟ་བུའོ། །འཇམ་པོ་དང་དཀར་པོ་ནི་མུ་དོ་དཱ་ཏའོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ཨུཎྞཱ་སྟེ་སྤུའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཨུཎྞཱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྤུའི་སྒྲའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པར་སློབ་དཔོན་རྣམས་གསུངས་སོ། །ཤ་ཡི་སྟེང་དུ་གནས་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཨུ་ཎ་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཤ་དང་པགས་པ་གཅོད་པས་ན་ལོ་མ་སྟེ་སྤུའོ། །ལཱུ་སྒྲ་ནི་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །བྲེག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལོ་མའོ། །ཨུཎྞཱ་ཡང་ཡིན་ལ་ལོ་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཨུཎྞཱ་ལོ་མ་སྟེ་སྤུའི་བྱེ་བྲག་གོ །འཇམ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཛོད་སྤུ་འཇམ་ཞིང་དཀར་བ་མངའ་བ་སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཛོད་སྤུ་ནི་སྨིན་མ་གཉིས་ཀྱི་བར་སྣའི་སྟེང་ཉིད་དུ་སྐྱེས་སོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་ཞིང་དཔྲལ་བའི་དབུས་སུ་གནས་སོ། །མར་གྱི་སྙིང་པོའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་ལྟར་འཇམ་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་ཀྱི་མདོག་ལྟར་དང་། ཤིང་བལ་ལམ་འཁྲི་ཤིང་གི་བལ་ལྟར་དྲི་མ་དང་བྲལ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་མངའ་བ་སྟེ། གཞན་དག་ལ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ།

‘‘อุณฺณา โข ปนสฺส โภโต โคตมสฺส ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา’’ติ.

“ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མའི་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་སྐྱེས་པ་ནི་དཀར་ཞིང་འཇམ་ལ་རས་བལ་ལྟ་བུའོ”ཞེས་སོ། །

ตํ ปเนตํ โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานํ อุปฑฺฒ พาหุปฺปมาณํ โหติ. วิสฺสฏฺฐํ ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ. สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชต ปุปฺผุฬกํ [Pg.175] วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมฺมมานํ ขีรธารํ วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คคนตเล โอสธิตารกํ วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ, ตสฺมา มูโททาตุณฺณโลโมติ โถเมติ.

མཛོད་སྤུ་དེ་ནི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཐེན་ན་ལག་པ་ཕྱེད་ཀྱི་ཚད་ཙམ་ཡོད། གློད་པའི་ཚེ་གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཁྱིལ་ཏེ་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་བསྟན་ནས་གནས་སོ། །གསེར་གྱི་པང་ལེབ་ཀྱི་དབུས་སུ་བཞག་པའི་དངུལ་གྱི་ཆུ་བུར་བཞིན་དང། གསེར་གྱི་བུམ་པ་ལས་འབབ་པའི་འོ་མའི་རྒྱུན་བཞིན་དང། སྐྱ་རེངས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པའི་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པར་གསལ་བས། དེའི་ཕྱིར་“འཇམ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

อถมปีติ ตทญฺญํ อปิ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรวาจํ คทติ วทตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ พฺรหฺมอุชุอุคฺคตอตฺตภาโวติ ปทวิภาโค. พฺรหฺมุโน อุชุ อุคฺคตอตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคตอตฺตภาโว ทีฆสรีโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘พฺรหฺมุชุคตฺโต’’ติปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ พฺรหฺมุชุคตฺโตติ พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโรติ วิวรติ. ตํ ปน สนฺธาย พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ วุตฺตํ.

“Athamapī” (ཡང་ནའང་) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའང་ངོ། །“Sugato” (བདེ་བར་གཤེགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ལེགས་པའི་གསུང་གསུང་ཞིང་སྨྲ་བས་ན། “བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“Brahmujuggattabhāvo” (ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་) ཞེས་པ་ནི། brahmā-uju-uggata-attabhāvo ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་བཞིན་དུ། སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་ལ་རིང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འོན་ཀྱང་《ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་》 (Brahmāyusutta) ལས་ནི་“brahmujugatto” (ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་བ་) ཞེས་འབྱུང་ལ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“brahmujugatto” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པ་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་དྲང་བ་སྟེ། དྲང་ཞིང་མཐོ་ལ་རིང་བའི་སྐུ་ལུས་ཉིད་དོ་ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་“brahmujuggattabhāvo” ཞེས་གསུངས་སོ། །

อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ อุปรูปริพฺรูหติ วฑฺฒตีติ พฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ วฑฺฒเน ม, อรติ อวงฺกภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. อุทฺธํ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ อุคฺคโต. อุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ โต. อาหิโต อาโรปิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, สรีโร. อาปุพฺพ ธา ธาตุ โรปเน มนิปจฺจโย ตุปจฺจโย วา. ธสฺส โต. มสฺส โต. อถ วา สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา. อทธาตุ อนุภวเน มนิปจฺจโย. กจฺจายนสทฺทสตฺเถ ปน ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, ชาติชรามรณาทีหิ อทิยเต ภกฺขิยเตติ วา อตฺตา. อาตุมา’’ติ วุตฺตํ. ขฺยาทีหิ มนิมจ โตวาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อตฺตาติ อภิธานํ พุทฺธิ จ ภวนฺติ เอตสฺมาติ อตฺตภาโว, รูปกาโย. อนุฏีกายํ ปน ‘‘อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โสเอว ภวติ อุปฺปชฺชติ น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว’’ติ วุตฺตํ[Pg.176]. พฺรหฺมุโน อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว ยสฺส โสติ พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว, สุคโต. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณุสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. โถกํ กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ. อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสา วงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ, ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณ โตรณํ วิย โหติ. ตสฺมา พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ โถเมติ.

འདི་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་“ཚངས་པ་” (brahmā) ཞེས་བྱའོ། །འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ brūha-dhātu ལ་ ma-paccaya སྦྱར་བའོ། །མི་གྱ་གྱུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་“དྲང་པོ་” (uju) སྟེ། གྱ་གྱུ་མེད་པའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ara-dhātu ལ་ ju-paccaya སྦྱར་ཞིང་། ara ཡི་རྗེས་སུ་ u རུ་འགྱུར་བའོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་“མཐོ་བ་” (uggato) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ u དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gamu-dhātu ལ་ to-paccaya སྦྱར་བའོ། །འདི་ལ་“ང་”ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་བཞག་ཅིང་བསྐྱེད་པས་ན་“བདག་” (attā) སྟེ་ལུས་སོ། །སྔོན་འཇུག་ ā དང་འཛུགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ dhā-dhātu ལ་ manipaccayo འམ་ tupaccayo སྦྱར་བའོ། །dh ནི་ t རུ་འགྱུར་ཞིང་ m ཡང་ t རུ་འགྱུར་བའོ། །ཡང་ན། བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་མྱོང་བས་ན་“བདག་” (attā) སྟེ། མྱོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ada-dhātu ལ་ manipaccayo སྦྱར་བའོ། །《ཀཱ་ཙཱ་ཡ་ནའི་སྒྲ་མདོ་》ལས་ནི་“བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པས་ན་བདག་གམ། སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་ལ་སོགས་པས་ཟ་ཞིང་གཙེས་པས་ན་བདག་སྟེ། ལུས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Khyādīhi manimaca tovā” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཚིག་གྲུབ་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བདག་”ཅེས་པའི་མིང་དང་བློ་འདི་ལས་འབྱུང་བས་ན་“ལུས་” (attabhāvo) སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །《རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་》 (Anuṭīkā) ལས་ནི་“འདི་ལ་ང་ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་བཞག་པས་ན་བདག་སྟེ། དེ་ཉིད་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བས་ན་ལུས་ཞེས་བྱ་ལ། གཞན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་ལྟ་བུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། ལྟ་བ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ལྟར་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ལུས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚངས་པའི་སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་བཞིན་དུ། གང་གི་སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་དེ་ནི་“ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཕྲག་པ་དང་། རྐེད་པ། པུས་མོ་སྟེ་གནས་གསུམ་དུ་གུག་པར་བྱེད་དོ། །རྐེད་པ་ཅུང་ཟད་གུག་པ་རྣམས་ནི་རྒྱབ་ཏུ་གུག་གོ །གནས་གཞན་གཉིས་སུ་ནི་མདུན་དུ་གུག་གོ །ལུས་རིང་པོ་ཅན་ཁ་ཅིག་ནི་རྩིབས་ལོགས་གྱ་གྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་གདོང་གྱེན་དུ་བཏེགས་ཏེ་སྐར་མ་བགྲང་བ་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ཤ་ཁྲག་ཉུང་བས་གསལ་ཤིང་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཞིང་འདར་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དྲང་པོར་གྱེན་དུ་འཕགས་ཤིང་སྐུ་ཚད་རིང་བ་སྟེ། ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཙུགས་པའི་གསེར་གྱི་སྒོ་རྟེན་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

นีลกฺขีติ นีลอกฺขีติ ปทจฺเฉโท. อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิกฺขติ ปสฺสติ อเนน รูปารมฺมณํ สมวิสมํ วาติ อกฺขิ, เนตฺตํ. อิกฺขธาตุ ทสฺสเน อิ. อิสฺส อตฺตํ. นีลา อตินีลา อกฺขิ เนตฺตา ยสฺสาติ นีลกฺขิ, สุคโต. ภควโต หิ น สกลนีลกฺขิว โหติ. นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมฺมารปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. เสต ยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน. กาฬ ยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจวณฺณา สํวิชฺชนฺติ. นีโล จ วณฺโณ, ปีตโก จ วณฺโณ, โลหิตโก จ วณฺโณ, กณฺโห จ วณฺโณ, โอทาโต จ วณฺโณ อกฺขิโลมานิ จ ภควโต, ยตฺถ จ อกฺขิ โลมานิ ปติฏฺฐิตานิ. ตํ นีลํ โหติ สุนีลํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อุมฺมารปุปฺผสมานํ. ตสฺส ปรโต ปีตกํ โหติ [Pg.177] สุปีตกํ สุวณฺณวณฺณํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ กณิการปุปฺผสมานํ. อุภโต อกฺขิกุฏานิ ภควโต โลหิตกานิ โหนฺติ สุโลหิกานิ ปาสาทิกานิ ทสฺสเนยฺยานิ อินฺทโคปกสมานานิ. มชฺเฌ กณฺหํ โหติ สุกณฺหํ อลูขํ สุทฺธํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อทฺทาริฏฺฐก สมานํ. ตสฺส ปรโต โอทาตํ โหติ สุโอทาตํ เสตํ ปณฺฑรํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ โอสธิตารกสมาน’’นฺติ. ภควา ปน เตน มํสจกฺขุนา จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเรปิ สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ.

“Nīlakkhī” (སྤྱན་མཐོན་མཐིང་) ཞེས་པ་ནི་ nīla-akkhī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་བཟང་ངན་རྣམས་ལ་ལྟ་ཞིང་མཐོང་བས་ན་“མིག་” (akkhi) སྟེ་སྤྱན་ནོ། །མཐོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ikkha-dhātu ལ་ i-paccaya སྦྱར་ཞིང་། i ནི་ a རུ་འགྱུར་བའོ། །གང་གི་སྤྱན་ནི་སྔོ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བ་དེ་ནི་“སྤྱན་མཐོན་མཐིང་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་སྔོན་པོ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ། །སྔོ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་ཟར་མའི་མེ་ཏོག་ (ummārapuppha) ལྟར་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་སྔོན་པོའི་མདོག་དང་ལྡན་པའི་སྤྱན་ཡོད་དོ། །སེར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་སྐརྣི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་ (kaṇikārapuppha) ལྟར་སེར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །དམར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་བན་དྷུ་ཇི་བ་ཀའི་མེ་ཏོག་ (bandhujīvakapuppha) ལྟར་དམར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །དཀར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་ལྟར་དཀར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །ནག་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་ཨ་རུ་རའི་ས་བོན་ནག་པོ་ (addāriṭṭhaka) ལྟར་ནག་པོའི་མདོག་དང་ལྡན་ཏེ། གསེར་གྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་ཕྱེ་བའི་ནོར་བུའི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །《མདོ་ཆེན་པོ་ནིདྡེ་ས་》 (Mahāniddesa) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤའི་སྤྱན་ལ་ཁ་དོག་ལྔ་མངའ་སྟེ། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། ནག་པོ་དང་། དཀར་པོའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྫི་མ་དང་། རྫི་མ་གང་ལ་ཆགས་པའི་གནས་དེ་ནི་སྔོ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྔོ་ལ། དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཟར་མའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པའོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་ནི་སེར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སེར་ལ། གསེར་གྱི་མདོག་ལྟར་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་སྐརྣི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་མཐའ་གཉིས་ནི་དམར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དམར་ལ། དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ལྷ་མིག་གི་སྲིན་བུ་ (indagopaka) དང་མཚུངས་པའོ། །དབུས་ནི་ནག་ཅིང་ཤིན་ཏུ་ནག་ལ། མི་རྩུབ་ཅིང་དག་པ་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཨ་རུ་རའི་ས་བོན་ནག་པོ་དང་མཚུངས་པའོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་ནི་དཀར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དཀར་ལ། དཀར་སང་ངེ་བ་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་དང་མཚུངས་པའོ། །”ཞེས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཤའི་སྤྱན་དེས་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་གི་ནང་དུའང་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །

วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส –

《མདོ་ཆེན་པོ་ནིདྡེ་ས་》ལས་གསུངས་པ་ནི།

‘‘เตน ภควา ปากติเกน มํสจกฺขุนา อตฺตภาว ปริยาปนฺเนน ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพตฺเตน สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. ยทาปิ จตุรงฺคสมนฺนาคโต อนฺธกาโร โหติ, สูริโย จ อตฺถงฺคมิโต โหติ, กาฬปกฺโข จ อุโปสโถ โหติ, ติพฺโพ จ วนสณฺโฑ โหติ, มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฏฺฐิโต โหติ, เอวรูเปปิ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ. นตฺถิ โส กุฏฺโฏ วา กวาฏํ วา ปากาโร วา ปพฺพโต วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนายา’’ติ. ตสฺมา อุปลกฺขณนเยน นีลกฺขีติ โถเมติ.

“བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྔོན་གྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ལས་གྲུབ་པའི་རང་གི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་ཐ་མལ་གྱི་ཤའི་སྤྱན་དེས་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །གང་གི་ཚེ་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་སྟེ། ཉི་མ་ནི་ནུབ་ལ། ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ཡིན་ལ། ནགས་ཚལ་ནི་སྟུག་ཅིང་། སྤྲིན་ནག་ཆེན་པོ་ནི་འཁྲིགས་པ་ལྟ་བུའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་པའི་ཚེའང་། ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་ལ་བར་དུ་གཅོད་པའི་རྩིག་པ་འམ། སྒོ་འམ། ར་བ་འམ། རི་འམ། ཤིང་ཕྲན་ནམ། འཁྲི་ཤིང་གང་ཡང་མེད་དོ་”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་“སྤྱན་མཐོན་མཐིང་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

ทีฆปณฺหีติ อายตปณฺหิ. ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ปสติ พาธติ อเนน ปเรสนฺติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค. ปสธาตุ พาธเน ณิ. สสฺส โห. ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘ปณ พฺยวหารถุตีสุ หิ ปณิยติ โวหาริยตีติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค’’ติ วุตฺตํ. ทีฆา ปณฺหิ ยสฺส โสติ ทีฆปณฺหิ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺค ปาโท ทีโฆ โหติ. ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ ปณฺหึ [Pg.178] ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ. น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาทา โหนฺติ. ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ. จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ. ตสฺมา ทีฆปณฺหีติ โถเมติ.

“Dīghapaṇhī” (ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་) ཞེས་པ་ནི་རྟིང་པ་རིང་པོ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟིང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིས་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“རྟིང་པ་” (paṇhi) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ཕྱོགས་སོ། །གནོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ pasa-dhātu ལ་ ṇi-paccaya སྦྱར་ཞིང་། s ནི་ h རུ་འགྱུར་བའོ། །《མོ་གྒལླཱ་ནའི་དབྱངས་ཅན་སྒྲ་མདོ་》 (Ṇvādimoggallāna) ལས་ནི་“paṇa ནི་ཐ་སྙད་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པས་ན། ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་པས་ན་རྟིང་པ་སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ཕྱོགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་རྟིང་པ་རིང་བ་དེ་ནི་“ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་གཞན་དག་གི་ཞབས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་ནི་རིང་ལ། རྟིང་པའི་སྟེང་དུ་རྗེ་ངར་ཆགས་པས་ན། རྟིང་པ་བཞར་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་ཆ་བཞི་ལས་ཆ་གཉིས་ནི་ཞབས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། ཆ་གསུམ་པ་ལ་རྗེ་ངར་ཆགས་ཤིང་། ཆ་བཞི་པ་ནི་གཟོང་གིས་ཟླུམ་པོར་བཟོས་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ལ་ཆ་དམར་པོའི་ཕོ་ལོང་བཞིན་དུ་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

สุขุมมลฉวีติ สุขุม อมล ฉวีติ ปทจฺเฉโท. สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมลวิรหิตตโจ วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สุขุมสทฺโท สณฺหวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา สุขยติ สณฺหภาเวนาติ สุขุมํ, สณฺหํ. สุขธาตุ ตกฺกริยํ อุมปจฺจโย. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ กิลิฏฺฐํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, รชาทิมลํ. มลธาตุ ธารเณ อ, นตฺถิ มลเมติสฺสาติ อมลา, ฉวี. มํสํ ฉาเทตีติ ฉวี. ฉท ธาตุ สํวรเณ รวปจฺจโย อีปจฺจโย จ. สุขุมา สณฺหา อมลา มลวิรหิตา ฉวี ยสฺสาติ สุขุมมลฉวี, สุคโต. ภควโต หิ สุวณฺณสินิทฺธสณฺหสรีรตฺตา กญฺจนสนฺนิภ ตจตฺตา จ รูปกาเย ปทุมปลาเส อุทกพินฺธุ วิย รโชชลฺลํ วา มลํ วา น ลิมฺปติ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต –

“Sukhumamalachavī” (པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི་ sukhuma-amala-chavī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་དྲི་མ་དག་པ་འམ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིར་“sukhuma” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ །ཡང་ན། འཇམ་པའི་དངོས་པོས་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་“འཇམ་པོ་” (sukhuma) སྟེ། ཕྲ་བའོ། །བྱ་བ་དེ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ sukha-dhātu ལ་ uma-paccaya སྦྱར་བའོ། །དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་འཛིན་པས་ན་“དྲི་མ་” (mala) སྟེ། རྡུལ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མའོ། །འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ mala-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་ཞིང་། དྲི་མ་འདི་ལ་མེད་པས་ན་“དྲི་མ་མེད་པ་” (amalā) སྟེ་པགས་པའོ། །ཤ་འགེབས་པར་བྱེད་པས་ན་“པགས་པ་” (chavī) སྟེ། འགེབས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ chada-dhātu ལ་ ra-paccaya དང་ ī-paccaya སྦྱར་བའོ། །གང་གི་པགས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་དེ་ནི་“པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལུས་ནི་གསེར་ལྟར་སྣུམ་ཞིང་འཇམ་ལ་གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་པའི་པགས་པ་མངའ་བས། པདྨའི་ལོ་མ་ལ་ཆུ་ཐིགས་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་སོ། །《དབུས་མའི་པཎྞཱ་ས་》ཡི་《ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་》ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘สุขุมจฺฉวี โข ปน ภวํ โคตโม สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปตี’’ติ. ตสฺมา สุขุม มลฉวีติ โถเมติ.

“ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པ་སྟེ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པའི་ཕྱིར་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་སོ་”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถมฺยรส คส อคฺคีติ ปทจฺเฉโท. โถมิตพฺพ รสหรณสตฺตสหสฺสนฺหารู อุทฺธคฺคิกาติ อตฺโถ. โถมิยตีติ โถมฺโย, นฺหารุ. โถมธาตุ สีลาฆายํ ณฺโย. มธุราทิเภทํ รสํ คเสนฺติ อนฺโต ปเวเสนฺตีติ รสคฺคสา, นฺหารุ. รสสทฺทูปปทคสธาตุ อทเน อ. อถ วา รสํ คสติ หรติ เอเตหีติ รสคฺคสา[Pg.179], นฺหารุ. คสธาตุ หรเณ อ. ธาตุสทฺโท หิ อเนกตฺโถ. รสคฺคสานํ อคฺคาติ รสคฺคสคฺคา, เต เอตฺถ สนฺตีติ รสคฺคสคฺคี, นฺหารุ. อสฺสถฺยตฺเถ อีปจฺจโย. โถมฺโย รสคฺคสคฺคี ยสฺส โสติ โถมฺยรสคฺคสคฺคี, สุคโต. ตถาคตสฺส หิ สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ. เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กฬายยูสปสเตนปิ กายสฺส ยาปนํ โหติ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ. เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺสวเสน ปากฏํ โหติ, ตสฺมา โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถเมติ.

“Thomyarasaggasaggī” (རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་) ཞེས་པ་ནི་ thomya-rasa-gasa-aggī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །བསྔགས་པར་བྱ་བས་ན་“བསྔགས་པར་འོས་པ་” (thomyo) སྟེ་རྩའོ། །བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ thoma-dhātu ལ་ ṇyo-paccaya སྦྱར་བའོ། །མངར་བ་ལ་སོགས་པའི་རོ་རྣམས་ཟ་ཞིང་ནང་དུ་གཏོང་བས་ན་“རོ་འཛིན་པ་” (rasaggasā) སྟེ་རྩའོ། །རོ་ (rasa) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཟ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gasa-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། འདི་དག་གིས་རོ་ཟ་ཞིང་ལེན་པས་ན་“རོ་འཛིན་པ་” (rasaggasā) སྟེ་རྩའོ། །ལེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gasa-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་བའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲ་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་གོ །རོ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ནི་“རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་” (rasaggasaggā) སྟེ། དེ་དག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་” (rasaggasaggī) སྟེ་རྩའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ī-paccaya སྦྱར་བའོ། །གང་ལ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་ཡོད་པ་དེ་ནི་“རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་ནི་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་མགུལ་པ་ཉིད་དུ་འབྲེལ་ལོ། །ཏིལ་གྱི་འབྲུ་མ་ཙམ་གྱི་ཟས་ཀྱང་ལྗགས་ཀྱི་རྩེ་མོར་བཞག་ན་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔོན་ཆེན་པོར་བརྩོན་པ་བྱེད་པའི་ཚེ་འབྲས་འབྲུ་གཅིག་ལ་སོགས་པ་དང་། སྲན་མའི་ཁུ་བ་སྦར་གང་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སྐུ་ལུས་འཚོ་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མེད་པས་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་བཅུད་མི་ཁྱབ་བོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཚོ་ནི་ནད་མང་བར་འགྱུར་རོ། །མཚན་འདི་ནི་ནད་ཉུང་བའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་“རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། །

เตวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๒๔. ทุติยคาถายํ ชิโนติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ. ตสฺส ปน ปทสฺส สมจตฺตาลีสคฺคทนฺโตตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ จตฺตาลีสอคฺคทนฺโตติ ปทจฺเฉโท. สมจตฺตาลีส อุตฺตมทนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อคฺคสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อุตฺตมภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ โภชฺชมเนนาติ ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ต. ตสฺส นฺโต ธาตฺวนฺตโลโป. สมจตฺตาลีสํ อคฺโค อุตฺตโม ทนฺโต ยสฺสาติ จตฺตาลีสคฺคทนฺโต, ชิโน. อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา ทนฺตา วีสติ เหฏฺฐิเม วีสตีติ สมจตฺตาลีสทนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ. ตถา คตสฺส ปน จตฺตาลีสํ. ตสฺมา จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ โถเมติ.

༢༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་“རྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ། ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་རོ། “ཚ་ཏྟཱ་ལཱི་སཱ་གྒ་དནྟ་”ཞེས་པ་ནི་“ཚ་ཏྟཱ་ལཱི་སཱ་”དང་“ཨ་གྒ་དནྟ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། དོན་ནི་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“ཨགྒ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ་བྱིངས་ལས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་རྐྱང་ངོ་། ཡང་ན། མཆོག་གི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་“ཨགྒ་”སྟེ་སོའོ། འདིས་ཟས་ལ་སོ་འདེབས་ཤིང་བཟའ་བར་བྱེད་པས་ན་“དནྟ་”སྟེ་སོའོ། སོ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་“དཾསཱ་”བྱིངས་ལས་“ཏ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ནས་“ནྟོ་”རུ་གྲུབ་པའོ། གང་ལ་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ཡ་སོར་ཉི་ཤུ་དང་མ་སོར་ཉི་ཤུ་གནས་པས་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གཞན་སོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ལའང་སོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལས་མི་མངའ་འོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་བཞི་བཅུ་མངའ་འོ། དེ་བས་ན་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

สมกลปนโชติ [Pg.180] กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโตติ อตฺโถ. ลปติ วทติ เอเตนาติ ลปนํ, มุขํ. ลปธาตุ วทเน ยุ. ตสฺมึ ลปเน มุเข ชาโตติ ลปนโช, ทนฺโต. ตปฺปุริสสมาโสยํ, สมโก ลปนโช ทนฺโต ยสฺสาติ สมกลปนโช, ชิโน. ปาฬิยํ ปน ‘‘สมทนฺโต’’ติ ปาโฐ อตฺถิ. อยเมวตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา, เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา โหนฺติ. ตสฺมา สมกลปนโชติ โถเมติ.

“ས་མ་ཀ་ལ་པ་ན་ཛོ་”ཞེས་པ་ནི་སོག་ལེས་བཅད་དེ་བཞག་པ་བཞིན་དུ་སོ་མཉམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིས་སྨྲ་ཞིང་བརྗོད་པས་ན་“ལ་པ་ནཾ་”སྟེ་ཁའོ། སྨྲ་བའི་དོན་ལ་“ལཔཱ་”བྱིངས་ལས་“ཡུ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། ཁ་དེར་སྐྱེས་པས་ན་“ལ་པ་ན་ཛོ་”སྟེ་སོའོ། འདི་ནི་དེ་སྐྱེས་ཀྱི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ལ། གང་ལ་ཁར་སྐྱེས་པའི་སོ་མཉམ་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“སོ་མཉམ་པར་སྐྱེས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་“ས་མ་དནྟོ་”ཞེས་འབྱུང་ལ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ། གཞན་དག་གི་སོ་ནི་འགའ་ཞིག་མཐོ་ཞིང་འགའ་ཞིག་དམའ་བས་མི་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སོ་ནི་ལྕགས་ལེབ་ཀྱིས་བཅད་པའི་དུང་གི་པང་ལེབ་བཞིན་དུ་མཉམ་པར་གནས་སོ། དེ་བས་ན་“སོ་མཉམ་པར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

อนฺตรํสปฺปปีโนติ อนฺตรอํสปีโนติ ปทวิภาโค. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปการาคมํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโลติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อํสสทฺโท ขนฺธตฺเถ วตฺตติ. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อํโส นิตฺถิ ภุชสิโร, ขนฺโธ ตสฺสนฺธิ ชตฺตุ ต’’นฺติ.

“ཨནྟ་རཾ་སཔྤ་པཱི་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཨནྟ་རཾ་སོ་”དང་“པཱི་ནོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་དབང་གིས་“པ་”ཡིག་གི་ཕྲད་བཅུག་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། དོན་ནི་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“ཨཾས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྲག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ནི་མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ལས། “ཨཾས་ནི་ཕྲག་པ་དང་ལག་པའི་མགོ་སྟེ། དེའི་ཚིགས་ནི་དཔུང་མགོའོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།

อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส, ขนฺโธ. อนธาตุ ปาเณ โสปจฺจโย. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. สรีรสฺส อวยวภาเวน อนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา อํโส, ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺฌนฺติ อนฺตรํโส, ปิณติ ปูรตีติ ปีโน, ปิฏฺฐิตลํ. ปิณธาตุ ปินเน ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปีนํ ปริปุณฺณํ ปิฏฺฐิตลํ ยสฺสาติ อนฺตรํสปฺปปีโน, ชิโน. อุตฺตรปทโลปพหุพฺพีหิสมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเอกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ. ตสฺมา อนฺตรํสปฺปปีโนติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘จิตนฺตรํโส’’ติ ปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘จิตนฺตรํ โสติ [Pg.181] อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ. ตํ ปริปุณฺณ มสฺสาติ อนฺตรํโส’’ติ วุตฺตํ.

འདིས་དབུགས་གཏོང་ཞིང་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨཾས་”ཏེ་ཕྲག་པའོ། སྲོག་གི་དོན་ལ་“ཨན་”བྱིངས་ལས་“ས་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། “ན་”ཡིག་ཀླད་སྐོར་དུ་བསྒྱུར་བའོ། ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“ཨཾས་”སོ། ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་ནི་“ཨནྟ་རཾས་”སོ། རྒྱས་ཤིང་གང་བར་བྱེད་པས་ན་“པཱི་ན་”སྟེ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་སོ། རྒྱས་པ་འམ་གང་བའི་དོན་ལ་“པིཎ་”བྱིངས་ལས་“ཎ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། “ཎ་”ཡིག་“ན་”རུ་བསྒྱུར་བའོ། གང་ལ་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“ཕྲག་པའི་བར་རྒྱས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་བདག་སྒྲའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ནོ། གཞན་དག་གི་གནས་དེ་ནི་གཤོང་བུར་གྱུར་ཅིང་། རྒྱབ་ཀྱི་རུས་པ་གཉིས་སོ་སོར་མངོན་པར་སྣང་ངོ་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་རྐེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤའི་པང་ལེབ་ཕྲག་པའི་བར་དུ་འཕགས་ནས། གསེར་གྱི་པང་ལེབ་བསླངས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱབ་བཀབ་སྟེ་གནས་སོ། དེ་བས་ན་“ཕྲག་པའི་བར་རྒྱས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་“ཙི་ཏནྟ་རཾ་སོ་”ཞེས་འབྱུང་ལ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཙི་ཏནྟ་རཾ་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ཕྲག་པའི་བར་གང་བ་ཞེས་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ།

จกฺเกนงฺกิตปาโทติ จกฺเกน องฺกิตปาโทติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิตปาทตโลติ อตฺโถ. จกฺเกน อฏฺฐสตปาทจกฺเกน องฺกิโต ลกฺขิโต ปาโท เยน โสติ จกฺเกนงฺกิตปาโท, ชิโน. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ปาทตเล อฏฺฐสตปาทจกฺก ลกฺขณํ นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปาทตเลเอว วิจิตฺรํ อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ อตฺถิ. ตสฺมา จกฺเกนงฺกิตปาโทติ โถเมติ.

“ཙཀྐེ་ནངྐི་ཏ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཙཀྐེ་ནཱ་”དང་“ཨངྐི་ཏ་པཱ་དོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། དོན་ནི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་མཚན་པ་ཞེས་པའོ། གང་གི་ཞབས་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་མཚན་ཞིང་བརྒྱན་པ་དེ་ནི་“ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། འདི་ནི་བྱེད་པ་པོའི་བདག་སྒྲའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ནོ། གཞན་དག་གི་ཞབས་མཐིལ་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་མེད་དོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་མཐིལ་ཉིད་ལ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་མངའ་འོ། དེ་བས་ན་“ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เหฏฺฐา โข ปน ตสฺส โภโต โคตมสฺส ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพาการปริปูรานี’’ติ. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณสรูปํ ปน โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลรา ชิเกหีติ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมวาติ.

བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་དེའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་རྩིབས་སྟོང་དང་ལྡན་པ། མུ་ཁྱུད་དང་བཅས་པ། ལྟེ་བ་དང་བཅས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཁོར་ལོ་དག་སྐྱེས་སོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་“ཡོ་པཱ་ད་པངྐ་ཛ་མུ་དུ་ཏྟ་ལ་རཱ་ཛི་ཀེ་ཧི་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་ཟིན་ཏོ།

อวิรฬทสโนติ อวิวรทนฺโต. อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. วิวรติ ผุลฺลตีติ วิรโฬ. วรธาตุ ผุลฺลเนโฬ. อสฺสิ. น วิรโฬ อวิรโฬ, นตฺถิ วิรโฬ เอตสฺสาติ อวิรโฬ, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทสโน, ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ยุ. นิคฺคหิตโลโป. อวิรโฬ ทสโน ทนฺโต ยสฺสาติ อวิรฬทสโน, ชิโน. อญฺเญสญฺหิ กุมฺภิลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ. มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิร ปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ, ตสฺมา อวิรฬทสโนติ โถเมติ.

“ཨ་བི་ར་ལཱ་ད་ས་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོའོ། དོན་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའོ། བྱེ་ཞིང་ཁ་འབྱེད་པས་ན་“བི་ར་ལ་”སྟེ་བར་མཚམས་སོ། ཁ་འབྱེད་པའི་དོན་ལ་“བརཱ་”བྱིངས་ལས་“ཨེ་ལ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། བར་མཚམས་མེད་པས་ན་“ཨ་བི་ར་ལ་”སྟེ། གང་ལ་བར་མཚམས་མེད་པ་དེ་ནི་སོའོ། འདིས་བཟའ་བ་འམ་བཅའ་བ་ལ་སོ་འདེབས་ཤིང་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་“ད་ས་ན་”སྟེ་སོའོ། སོ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་“དཾསཱ་”བྱིངས་ལས་“ཡུ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། ཀླད་སྐོར་བསྡུས་པའོ། གང་ལ་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོ་མངའ་བ་དེ་ནི་“སོ་ཐགས་བཟང་བ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། གཞན་དག་གི་སོ་ནི་ཆུ་སྲིན་གྱི་སོ་བཞིན་དུ་བར་མཚམས་ཆེ་བར་གནས་སོ། ཉ་དང་ཤ་ལ་སོགས་པ་ཟ་བའི་ཚེ་སོའི་བར་དུ་འགག་པར་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སོ་ནི་གསེར་གྱི་འཁྲི་ཤིང་ལ་རྡོ་རྗེའི་ཕྲེང་བ་བསྟར་བ་བཞིན་དུ་བར་མཚམས་མེད་ཅིང་། པིར་གྱིས་བྲིས་པའི་ཐིག་རིས་བཞིན་དུ་མཚམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་གནས་པས། དེ་བས་ན་“སོ་ཐགས་བཟང་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

มารชุสฺสงฺขปาโทติ มารชิ อุสฺสงฺขปาโทติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ จ มารชีติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ กตฺตุภูโต. โส [Pg.182] หิ ปญฺจมาเร ชิตวาติ มารชีติ วุจฺจติ. อุสฺสงฺขปาโทติ ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. สํสุฏฺฐุํ ปถวึ ขนตีติ สงฺเข. สํปุพฺพขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สํสุฏฺฐุํ ขาทนฺโต ขณนฺโต คจฺฉตีติ สงฺเข. สมุทฺทชลปริยนฺเต จรมาโน คจฺฉติ จรตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สงฺเข วิยาติ สงฺเข, โคปฺผโก. ปาทสฺส อุทฺธํ อุปริ ฐิตํ สงฺขสทิสํ โคปฺผก มสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท, ชิโน. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท’’ติ. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย พทฺธา โหนฺติ. น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ. คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อภิรูหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิต สุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโต อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ. น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยวาติ. ตสฺมา อุสฺสงฺขปาโทติ โถเมติ.

“མཱ་ར་ཛུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་“མཱ་ར་ཛི་”དང་“ཨུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། འདིར་“མཱ་ར་ཛི་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་ཏེ་བྱེད་པ་པོའོ། ཁོང་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བས་ན་“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། “ཨུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་དུང་དང་འདྲ་བས་ན་དུང་གི་མིང་ཅན་གྱི་ལོང་བུ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ས་ལ་ལེགས་པར་རྐོ་བས་ན་“སངྑེ་”ཞེས་བྱའོ། སྔོན་འཇུག་“སཾ་”དང་བཅས་པའི་རྐོ་བའི་དོན་ལ་“ཁ་ནུ་”བྱིངས་ལས་“ཀྭི་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “ལེགས་པར་ཟ་ཞིང་རྐོ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བས་ན་དུང་སྟེ། རྒྱ་མཚོའི་ཆུའི་མཐར་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་བའི་དོན་ཏོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། དུང་དང་འདྲ་བས་ན་“སངྑེ་”སྟེ་ལོང་བུའོ། གང་ལ་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་དུང་དང་འདྲ་བའི་ལོང་བུ་མངའ་བ་དེ་ནི་“ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ལོང་བུ་སྟེང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། གཞན་དག་གི་ལོང་བུ་ནི་ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ངོས་སུ་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཚོའི་ཞབས་ནི་གཟེར་གྱིས་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་བཅིངས་ཏེ་གནས་སོ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་བསྐོར་མི་ཐུབ་བོ། འགྲོ་བའི་ཚེ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་མི་མངོན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་ལོང་བུ་ཡར་འཕགས་ཏེ་སྟེང་དུ་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ལྟེ་བ་ནས་ཡར་གྱི་སྐུ་སྟོད་ནི་གྲུ་གཟིངས་སུ་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་བཞིན་དུ་མི་གཡོ་བར་གནས་སོ། སྐུ་སྨད་ཁོ་ན་གཡོ་བར་བྱེད་དོ། ཞབས་རྣམས་བདེ་བླག་ཏུ་བསྐོར་ཐུབ་བོ། མདུན་དང་རྒྱབ་དང་གློ་གཉིས་གང་ནས་བལྟས་ཀྱང་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་མངོན་པར་གསལ་ལོ། གླང་པོ་ཆེ་བཞིན་དུ་རྒྱབ་ཁོ་ན་ནས་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། དེ་བས་ན་“ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานาม สนฺโตติ เอตฺถ ติฏฺฐนฺโต โน นมนฺโต อุภย กรมุทุนา ชณฺณุกานิ อามสนฺโตติ ปทวิภาโค. ติฏฺฐนฺโตติ ฐิตโกว. โนนมนฺโตติ อนมมาโน หุตฺวา. อุภย กรมุทุนาติ สุขุเมน หตฺถทฺวเยน. ชณฺณุกานีติ ชงฺฆานิ. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติ ชณฺณุ, ชนธาตุ ชนเน ณุ. โสเอว ชณฺณุกา, ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ ลพฺภติ. ตานิ. อามสนฺโตติ ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต. เอตฺถ จ ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตติ อิมินา ตถาคตสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต[Pg.183]. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา. ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ โนนมนฺโต ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ, ตสฺมา ติฏฺฐนฺโต…เป… ชณฺณุกา นามสนฺโตติ โถเมติ.

“ཏིཊྛནྟོ་ ནོ་ན་མནྟོ་བྷ་ཡ་ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་ ཛཎྞུ་ཀཱ་ནཱ་མ་ སནྟོ་”ཞེས་པ་འདིར་“ཏིཊྛནྟོ་” “ནོ་” “ན་མནྟོ་” “ཨུ་བྷ་ཡ་” “ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་” “ཛཎྞུ་ཀཱ་ནི་” “ཨཱ་མ་སནྟོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། “ཏིཊྛནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་བཞེངས་བཞིན་པ་ཉིད་དོ། “ནོ་ན་མནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐུ་མ་བཏུད་པར་རོ། “ཨུ་བྷ་ཡ་ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་གཉིས་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པས་སོ། “ཛཎྞུ་ཀཱ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་པུས་མོའོ། འདིས་འགྲོ་འོང་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཛཎྞུ་”སྟེ། སྐྱེ་བའི་དོན་ལ་“ཛ་ནཱ་”བྱིངས་ལས་“ཎུ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། དེ་ཉིད་ནི་“ཛཎྞུ་ཀཱ་”སྟེ། རྗེ་ངར་དང་བརླའི་མཚམས་སོ། དེ་དག་ལའོ། “ཨཱ་མ་སནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་གིས་རེག་ཅིང་བྱུག་ཐུབ་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“བཞེངས་བཞིན་དུ་སྐུ་མ་བཏུད་པར་”ཞེས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྐུ་གཟུགས་མི་གཉོམ་ཞིང་མི་ཐུང་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། གཞན་དག་ནི་སྒུར་པོ་འམ་མིའུ་ཐུང་དུ་གྱུར་ཏོ། སྒུར་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་སྟོད་མ་རྫོགས་པ་དང་། མིའུ་ཐུང་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་སྨད་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ཚོ་ནི་ལུས་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་སྐུ་མ་བཏུད་པར་པུས་མོ་ལ་ཕྱག་གིས་རེག་མི་ཐུབ་བོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྐུ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ཐུབ་པས། དེ་བས་ན་“བཞེངས་བཞིན་དུ་སྐུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་འཇམ་པོས་པུས་མོ་ལ་རེག་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

วฏฺฏกฺขนฺโธติ สุวณฺณาลิงฺโค วิย สมวฏฺฏิตคลิโก. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘สมวฏฺฏกฺขนฺโธ’’ติ. ปริมณฺฑลา กาเรน วฏฺฏติ ปวตฺตตีติ วฏฺโฏ, ปริมณฺฑโล. วฏฺฏธาตุ วฏฺฏเน อ. โภชนํ ขาทติ เอเตน คเลนาติ ขนฺโธ, คโล. ขาทธาตุ ขาทเน ภกฺขเน วา กฺวิปจฺจโย. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กํ มตฺถกํ ทธาตีติ กนฺโธ. โสเอว กการสฺส ขการกรณวเสนา’’ติ วุตฺตํ. วฏฺโฏ สมปริมณฺฑโล ขนฺโธ คโล ยสฺสาติ วฏฺฏกฺขนฺโธ, ชิโน. ยถา หิ เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุคลา จ โหนฺติ. กถนกาเล สิราชลํ ปญฺญายติ. มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ คโล โหติ. กถนกาเล สิราชลํ น ปญฺญายติ. เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ. ตสฺมา วฏฺฏกฺขนฺโธติ โถเมติ.

“བཊྛཀྑནྡྷོ་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་མགུལ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་ཞེས་པའོ། བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། “མགུལ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ཟླུམ་པོའི་ཚུལ་དུ་འཁོར་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“བཊྛོ་”སྟེ་ཟླུམ་པོའོ། ཟླུམ་པོའི་དོན་ལ་“བཊྛཱ་”བྱིངས་ལས་“ཨ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། མིད་པ་འདིས་ཟས་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཁནྡྷོ་”སྟེ་མགུལ་ལོ། ཟ་བའི་དོན་ལ་“ཁཱདཱ་”བྱིངས་ལས་“ཀྭི་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། “ཁཱདཱ་མ་ག་མཱ་ནཾ་ ཁནྡྷནྡྷ་གནྡྷཱ་”ཞེས་པའི་མདོ་ལས་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “མགོ་བོ་འཛིན་པས་ན་ཀནྡྷོ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀ་ཡིག་ཁ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། གང་ལ་མགུལ་ཟླུམ་ཞིང་ཡོངས་སུ་ཟླུམ་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“མགུལ་ཟླུམ་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། དཔེར་ན། ལ་ལ་ནི་ཁྲུང་ཁྲུང་དང་། ཆུ་སྐྱར་དང་། ཕག་པ་བཞིན་དུ་མགུལ་རིང་བ་དང་། མགུལ་ཀྱོག་པ་དང་། མགུལ་སྦོམ་པ་དག་ཏུ་འགྱུར་རོ། སྨྲ་བའི་ཚེ་རྩ་རྒྱུས་རྣམས་མངོན་པར་གསལ་ལོ། སྒྲ་སྐད་ཆུང་ངུ་འབྱུང་བ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་ལེགས་པར་བཟོས་པའི་གསེར་གྱི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་མགུལ་ཟླུམ་པར་གནས་སོ། སྨྲ་བའི་ཚེ་རྩ་རྒྱུས་རྣམས་མི་མངོན་ནོ། འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པ་བཞིན་དུ་གསུང་སྐད་ཆེན་པོ་འབྱུང་ངོ་། དེ་བས་ན་“མགུལ་ཟླུམ་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།

ปุน ชิโนติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส โคตรุณปขุมโกตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. โคตรุณปขุมโกติ ตํมุหุตฺตชาตรตฺต วจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา. เอตฺถ จ ปขุมโกติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ จกฺขุปริวารํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ. อกฺขิทลปตฺตนฺติ วทนฺติ อญฺเญ. อกฺขิทเล หิ [Pg.184] ปน สทฺธึ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ปตติ จกฺขุํ ปริวาเรติ เอเตนาติ ปขุมํ, ปมฺหาทิปริวารํ. ปตธาตุ ปริวาเร อุโม. ตการสฺส โข. อถ วา อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตนฺติ ปขุมํ, ปมฺหํ. ชาตตทฺธิเต อุโม. ปกฺขุมนฺติ วตฺตพฺเพ กการโลปวเสน ปขุมนฺติ วุจฺจติ. ปขุมํเยว ปขุมโก. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมํ วิย ปขุมํ ยสฺส โสติ โคตรุณปขุมโก, ชิโน. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมสทิสํ วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺฑํ อตฺถีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺโฑ อปริปุณฺโณ โหติ. หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีล สุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ตสฺมา โคตรุณปขุมโกติ โถเมติ.

ཡང་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་རྒྱལ་བའོ། །ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་མིག་གི་དབང་པོ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པའོ། །འདིར་རྫི་མ་ཞེས་པས་མིག་གི་དབང་པོ་མཐའ་དག་ལ་བསྟན་ཏོ། །མིག་གི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་འཁོར་རོ། །མིག་གི་དབང་པོ་ནི་མིག་གི་པགས་པ་ཡིན་པར་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་མིག་གི་པགས་པའི་ལོ་མ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །མིག་གི་པགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མིག་གི་འབྲས་བུ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ལྷུང་བའམ་མིག་ལ་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་རྫི་མ་སྟེ། རྫི་མ་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་རོ། །ལྷུང་བའི་དབྱིངས་འཁོར་བ་ལ་ཨུ་མོའོ། །ཏ་ཡིག་གི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་མིག་གི་གཤོག་པ་གཉིས་ལ་སྐྱེས་པས་ན་རྫི་མ་སྟེ། རྫི་མའོ། །སྐྱེས་པའི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ལ་ཨུ་མོའོ། །པཀྵུ་མཾ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཀ་ཡིག་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་པཁུ་མཾ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །རྫི་མ་ཉིད་ནི་རྫི་མ་ཅན་ནོ། །བ་གཞོན་ནུ་སྟེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་རྫི་མ་ལྟ་བུའི་རྫི་མ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་སྟེ། རྒྱལ་བའོ། །བ་གཞོན་ནུ་སྟེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་རྫི་མ་དང་འདྲ་བའི་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གཞན་དག་གི་མིག་གི་དབང་པོ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྩི་གུ། བྱ་རོག་ལ་སོགས་པའི་མིག་དང་འདྲ་བར་ཕྱིར་ཐོན་པ་དང་། ཟབ་པའི་མིག་དང་ཡང་ལྡན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མིག་ནི་བཀྲུས་ཤིང་ཕྱིས་ཏེ་བཞག་པའི་ནོར་བུའི་རིལ་བུ་བཞིན་དུ་མཉེན་ཞིང་སྣུམ་ལ་སྔོ་ཞིང་ཕྲ་བའི་རྫི་མས་བརྒྱན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย. วาตาตปาทิปริสฺสยํ สหติ ขมตีติ สีโห, สหธาตุ ขมเน อ. อีการาคโม. อถ วา สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสตีติ สีโห. หึสธาตุ หนเน ณ. หึโสติ วตฺตพฺเพ อกฺขรวิปริยาเยน สีโหติ วุจฺจติ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหติ วายมตีติ สีโห, เกสรสีโห. สุปุพฺพ อีหธาตุ เจตายํ อ. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘สหหึส อีหาวสา, สีหสทฺทคตึ วเท’’ติ. สีหสฺส ปุพฺพฑฺเฒ ชาโต กาโย วิย ปริปุณฺณกาโย ยสฺสาติ สีหปุพฺพฑฺฒกาโย, ชิโน. ยถา หิ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน กาโย สพฺพปริปุณฺโณติ อตฺโถ. สีหสฺส ปน ปุริมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิม กาโย [Pg.185] อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยอิว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิต วิสณฺฐิโต. ทีฆยุตฺตฏฺฐาเน ปน ทีโฆ. รสฺสกิสถูล อนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มนาปิเย จ โข ภิกฺขเว กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ. อิติ นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปติรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ตสฺมา สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ โถเมติ.

སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ཕྱེད་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་ལུས་སོ། །རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟོད་ཅིང་ནུས་པས་ན་སེང་གེ་སྟེ། བཟོད་པ་ལ་ས་ཧ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །ཨི་ཡིག་གི་ཨཱ་ག་མའོ། །ཡང་ན་ཕག་པ་དང་མ་ཧེ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཚེ་བར་བྱེད་པས་ན་སེང་གེ་སྟེ། གསོད་པ་ལ་ཧིཾ་ས་དབྱིངས་ལ་ཎའོ། །ཧིཾ་ས་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཡི་གེ་གོ་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་སཱི་ཧ་ (སེང་གེ་) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་འབད་ཅིང་རྩོལ་བས་ན་སེང་གེ་སྟེ། རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེའོ། །སུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འབད་པ་ལ་ཨཱི་ཧ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་རིག་པ་ (སདྡ་ནཱི་ཏི་) ལས། 'བཟོད་པ་དང་འཚེ་བ་དང་འབད་པ་ལས་སེང་གེའི་སྒྲའི་འཇུག་པ་བཤད་དོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་ལ་སྐྱེས་པའི་ལུས་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་ལུས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་སྟེ། རྒྱལ་བའོ། །ཇི་ལྟར་སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། དེ་ལྟར་དེའི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ནི་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །སེང་གེའི་ནི་ལུས་ཀྱི་མདུན་ཕྱེད་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ལ། ལུས་ཀྱི་སྨད་ཕྱེད་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ནི་སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཡང་སེང་གེ་བཞིན་དུ་དེ་དང་དེར་དམའ་བ་དང་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབྱིབས་མི་ལེགས་པ་དང་མི་མཛེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །རིང་བར་འོས་པའི་གནས་སུ་ནི་རིང་བ་དང་། ཐུང་བ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། སྦོམ་པ་དང་། ཟླུམ་པར་འོས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དགོས། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། ཡན་ལག་གང་དག་རིང་བས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་སྦོམ་པར་གནས་སོ། །ཡན་ལག་གང་དག་ཕྲ་བས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་ཕྲ་བར་གནས་སོ། །ཡན་ལག་གང་དག་ཟླུམ་པས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་ཟླུམ་པར་གནས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་སྣ་ཚོགས་པའི་སེམས་ཏེ་བསོད་ནམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཅིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོས་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་འདི་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིའི་བཟོ་བོ་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དང་འདྲ་བ་ཞིག་བྱེད་པར་མི་ནུས་སོ། །དེ་ཕྱིར་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

จตุวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

๒๕. ตติย คาถายํ สุคโตติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส สตฺตปฺปีโนตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. สตฺตปฺปีโนติ ทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ เอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโกติ อตฺโถ. อาจริยา ปน ปริปุณฺณทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ ขนฺธสงฺขาตสตฺตฏฺฐาโนติ อตฺถํ วทนฺติ. มํเสน ปีณติ ปริปูรตีติ ปีโน. ปีณเต ปริปูรเต วา ปีโน. ปีณธาตุ ปีณเน, ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ เอกคโล จาติ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปีโน ปริปุณฺโณ มํโส อสฺสาติ สตฺตปีโน, สุคโต ลพฺภติ. อญฺเญสญฺหิ หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ อํสกูฏคเลสุ อฏฺฐิโกฏิโย. เต มนุสฺสา เปตา วิย ขายนฺติ. น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ [Pg.186] ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคุฬนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน คเลน สีลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ, ตสฺมา สตฺตปฺปีโนติ โถเมติ.

༢༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་གཉིས་དང་། རྐང་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ལྟག་པ་གཅིག་སྟེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཡོངས་སུ་རྒྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །སློབ་དཔོན་དག་ནི་ལག་པ་གཉིས་དང་། རྐང་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པའི་མཚམས་ཏེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་སྨྲའོ། །ཤས་ཚིམ་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བས་ན་རྒྱས་པ་སྟེ། ཚིམ་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བའོ། །ཚིམ་པ་དང་གང་བ་ལ་པཱི་ཎ་དབྱིངས་ལ་ཎའོ། །ཎ་ཡིག་གི་ནོའོ། །ལག་མཐིལ་གཉིས་དང་། རྐང་མཐིལ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ལྟག་པ་གཅིག་སྟེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གང་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་དག་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པའི་རྒྱབ་རྣམས་སུ་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲ་བ་མངོན་ཞིང་། ཕྲག་པ་དང་ལྟག་པ་རྣམས་སུ་རུས་པའི་མཐའ་མངོན་ནོ། །མི་དེ་དག་ནི་ཡི་དྭགས་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲ་བ་མི་མངོན་པ་དང་། ལག་མཐིལ་ལ་སོགས་པ་ཟླུམ་པོར་བསྒྲིལ་ཏེ་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་དབྱིབས་དང་འདྲ་བའི་ལྟག་པ་དང་ལྡན་པས། རྡོ་སྐུ་ལྟ་བུ་དང་རི་མོའི་གཟུགས་བརྙན་ལྟ་བུར་སྣང་བས། དེ་ཕྱིར་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘สตฺตุสฺสโท’’ติ ปาโฐ. ตสฺส ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโทติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ (བྲཧྨཱཡུསུཏྟ) ལས་ནི་ 'གནས་བདུན་མཐོ་བ་' (སཏྟུསྶད) ཞེས་འབྱུང་ངོ། །དེའི་དོན་ནི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །

ทีฆงฺคุลีติ ทีฆองฺคุลีติ ปทจฺเฉโท. สมอายตหตฺถ ปาทงฺคุลีติ อตฺโถ. องฺคติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ องฺคุลิ. องฺคติ ตํ ตํ กายงฺคํ ปรามสติ เอตายาติ วา องฺคุลิ, กรสาขา. อคิธาตุ คติยํ อุลิปจฺจโย. อถ วา องฺคํ กายงฺคํ อุลติ คจฺฉติ ปรามสติ เอตายาติ องฺคุลิ, กรสาขา. องฺค สทฺทูปปทอุลธาตุ คติยํ อิ. สมทีฆา องฺคุลิ หตฺถ ปาทงฺคุลิ ยสฺส โสติ ทีฆงฺคุลิ, สุคโต. สมทีฆา หตฺถปาทงฺคุลิ อตฺถีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา ทีฆงฺคุลีติ โถเมติ. มถาติ มอถาติ ปทจฺเฉโท. มกาโร หิ ปทสนฺธิกโร. อถาติ อตฺถนฺตเร นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ.

ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་ཞེས་པ་ནི་དཱི་གྷ་དང་ཨངྒུ་ལཱི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་སོར་མོའོ། །ཡང་ན་འདིས་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དེ་དང་དེ་ལ་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་སོར་མོ་སྟེ། ཕྱག་གི་ཡལ་གའོ། །འགྲོ་བ་ལ་ཨ་གི་དབྱིངས་ལ་ཨུ་ལི་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་འགྲོ་ཞིང་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་སོར་མོ་སྟེ། ཕྱག་གི་ཡལ་གའོ། །ཨངྒ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ཨུ་ལ་དབྱིངས་ལ་ཨིའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སོར་མོ་རིང་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་མངའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་སོར་མོ་ཁ་ཅིག་རིང་བ་དང་ཁ་ཅིག་ཐུང་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་པོ་རྣམས་ནི་སྤྲེའུ་བཞིན་དུ་རྩ་བ་སྦོམ་ཞིང་རིམ་གྱིས་ཕྲ་བར་གྱུར་ཏེ། རྩི་ཡི་སྣུམ་གྱིས་བསྐུས་ཤིང་བསྒྲིལ་བའི་ལྡོང་རོས་ཀྱི་རིལ་བུ་བཞིན་དུ་མཛེས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་སོར་མོ་རིང་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །མ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་མ་དང་ཨ་ཐཱ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ། །ཨ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །

โลมกูเปกโลโมติ โลมกูปเอกโลโมติ ปทจฺเฉโท. เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโมติ อตฺโถ. จมฺมมํสํ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม, วฑฺฒมานํ ลุนิตพฺพนฺติ วา โลโม, ลูธาตุ เฉทเน มนิปจฺจโย. กุวุจฺจติ อุทกํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. กุปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. อุสฺส ทีโฆ. กูโป วิยาติ กูโป, อถ วา [Pg.187] กุวุจฺจติ โลมํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กุสทฺเท โป. ทีฆาทิ. กูโป. เกน อุภตีติ วา กูโป. ภสฺส โป’’ติ วุตฺตํ. โลมสฺส กูโป โลมกูโป. ตสฺมึ ตสฺมึ ชาโต เอเกก โลโม ยสฺสาติ โลมกูเปกโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ เอเกกสฺมิมฺปิ โลมกูเป อเนกานิ โลมานิ ชายนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน เอเกกสฺมึ โลมกูเป เอเกกโลโม ชายติ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เอเกกโลโม โข ปน ภวํ โคตโม. เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตา นี’’ติ. ตสฺมา โลมกูเปกโลโมติ โถเมติ.

བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོ་མ་ཀཱུ་པ་དང་ཨེ་ཀ་ལོ་མ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །པགས་པ་དང་ཤ་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བ་སྤུ་སྟེ། འཕེལ་བ་ན་གཅོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའམ། གཅོད་པ་ལ་ལཱུ་དབྱིངས་ལ་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །ཆུ་ལ་ཀུ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །ཀུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྲུང་བ་ལ་པཱ་དབྱིངས་ལ་ཀྭིའོ། །ཨུ་ཡིག་རིང་པོར་འགྱུར་རོ། །ཁུང་བུ་བཞིན་པས་ན་ཁུང་བུའོ། །ཡང་ན་བ་སྤུ་ལ་ཀུ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'ཀུ་སྒྲ་ལ་པོའོ། །རིང་པོ་ལ་སོགས་པའོ། །ཁུང་བུའོ། །གང་གིས་གང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །བྷ་ཡིག་གི་པོའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུའོ། །དེ་དང་དེར་སྐྱེས་པའི་བ་སྤུ་རེ་རེ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལའང་བ་སྤུ་དུ་མ་སྐྱེ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་བ་སྤུ་རེ་རེ་ཉིད་སྐྱེའོ། །ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། 'ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་བ་སྤུ་རེ་རེ་མངའ་བ་སྟེ། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རྣམས་སུ་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་ཤིང་སྔོ་ལ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ สมฺปนฺโนโอทาตทาโฐติ ปทจฺเฉโท. สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐติ อตฺโถ. สมฺปชฺชตีติ สมฺปนฺโน. สํปุพฺพปทธาตุ คติยํ ต. ตสฺส อนฺโน. อวทายติ อวขณฺฑิยติ อญฺญวณฺโณภาสนฺติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. ทํสติ โอทนาทึ เอตายาติ ทาโฐ, ทนฺตวิเสโส. ทํสธาตุ ทํสเน โฐ. ทํสิสฺส ทา. สมฺปนฺโน จ โอทาโต จ ทาโฐ ยสฺสาติ สมฺปนฺโน ทาตทาโฐ, สุคโต. อญฺเญสญฺหิ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ. เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต ปน สุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. ตสฺมา สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ โถเมติ.

མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སམྤནྣ་དང་ཨོདཱཏ་དཱ་ཋོ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དཀར་བའི་མཆེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་བས་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་པ་དཱ་དབྱིངས་ལ་ཏའོ། །དེ་ལ་ཨནྣའོ། །གཞན་གྱི་མདོག་གི་འོད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པས་ན་དཀར་པོ་སྟེ། ཨ་ཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཅོད་པ་ལ་དཱ་དབྱིངས་ལ་ཏའོ། །འདིས་ཟས་ལ་སོགས་པ་སོ་འདེབས་པར་བྱེད་པས་ན་མཆེ་བ་སྟེ། སོའི་བྱེ་བྲག་གོ །སོ་འདེབས་པ་ལ་དཾ་ས་དབྱིངས་ལ་ཋོའོ། །དཾ་སའི་དཱའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དཀར་བའི་མཆེ་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །གཞན་དག་གི་ནི་སོ་རུལ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མཆེ་བ་ཁ་ཅིག་ནག་པོ་དང་མདོག་ཉམས་པར་ཡང་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མཆེ་བ་དཀར་པོ་ནི་སྐར་མ་གསལ་བར་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འཚེར་བའི་འོད་དང་ལྡན་པའི་མཆེ་བ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །ལུང་ལས་ནི་ 'མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་' (སུསུཀྐདཱཋ) ཞེས་འབྱུང་ངོ། །འདི་ཉིད་དོན་ཏོ། །དེ་ཕྱིར་མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

กนกสมตโจติ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม. กนติ ทิพฺพติ โอภาเสนาติ กนกํ. กนิยติ อิจฺฉิยติ มนุสฺเส หีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. กนธาตุ ทิตฺติคติกนฺตีสุ อกปจฺจโย, สํสทิเสน อมติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมํ. สํปุพฺพอมธาตุ คติยํ อ. ตจติ มํสํ ฉาเทติ สํวรติ วาติ [Pg.188] ตโจ, ตจติ ทิพฺพติ สุวณฺโณภาเสนาติ วา ตโจ, จมฺมํ. ตจธาตุ สํวรณทิตฺตีสุ อ. กนเกน สุวณฺเณน สโม สทิโส ตโจ ยสฺสาติ กนก สมตโจ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ตโจ โกจิ นีลตโจ เสตตโจ ปีตตโจ โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา นิสทาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิต ฆนสุวณฺณรูปกํ วิย กญฺจนสทิสตโจ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ วุตฺโต. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺณวณฺโณ, กญฺจเนน สนฺนิภํ สทิสํ ตจมสฺสาติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺณนฺติ อิมินา ตถาคตสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสติ. กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ อิมินา ฉวิวณฺณํ ทสฺเสติ. อถ วา เววจนเมตํ ปททฺวยํ. ตสฺมา กนกสมตโจติ โถเมติ.

གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གསེར་དང་འདྲ་བའི་པགས་པའོ། །འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་འཚེར་བས་ན་གསེར་རོ། །ཡང་ན་མི་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་ཅིང་རེ་བས་ན་གསེར་ཏེ། གསེར་རོ། །འོད་དང་འགྲོ་བ་དང་འདོད་པ་ལ་ཀ་ན་དབྱིངས་ལ་ཨ་ཀ་རྐྱེན་ནོ། །མཚུངས་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་མཉམ་པ་སྟེ། སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ཨ་མ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །ཤ་ལ་གཡོགས་ཤིང་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་པགས་པའམ། ཡང་ན་གསེར་གྱི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་འཚེར་བས་ན་པགས་པ་སྟེ། པགས་པའོ། །སྒྲིབ་པ་དང་འོད་ལ་ཏ་ཅ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །གསེར་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་པགས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་པགས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་སྔོ་བ་དང་། དཀར་བ་དང་། སེར་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་པགས་པ་ནི་མཚལ་གྱིས་ཕྱིས་ཤིང་ལེགས་པར་བརྡར་ཏེ་བཙག་གི་ལས་བྱས་ནས་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་བཞིན་དུ་གསེར་དང་འདྲ་བའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །ལུང་ལས་ནི་ 'གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་' (སུཝཎྞཝཎྞོ ཀཉྩནསནྣིབྷཏྟཅོ) ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་མདོག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ནོ། །གསེར་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་པགས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་བྱ་བར་ཚིག་གི་དོན་བྱའོ། །འདིར་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ཞེས་པས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་ཤིན་ཏུ་སྣུམ་ཞིང་འཇམ་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་པས་ནི་པགས་པའི་མདོག་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །

นีลมุทฺธคฺคโลโมติ นีลํ อุทฺธํ อคฺคโลโมติ ปทจฺเฉโท. นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, นีลานิ อุทฺธํ อคฺคานิ โกฏีนิ หุตฺวา ฐิตานิ โลมานิ ยสฺสาติ นีลมุทฺธคฺคโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ โลมานิ เหฏฺฐา อคฺคานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน โลมานิ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธํ อคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ติฏฺฐนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อุทฺธคฺคโลโม ภวํ โคตโม. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลาวฏฺฏานิ ปทกฺขิณาวฏฺฏกชาตานี’’ติ. ตสฺมา นีลมุทฺธคฺคโลโมติ โถเมติ.

"Nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་པ་ནི་ "nīlaṃ" (སྔོན་པོ) དང་ "uddhaggalomo" (སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཤིང་། ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་སྤུ་སྟེ། སྤུ་རྣམས་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། གཞན་དག་གི་སྤུ་རྣམས་ནི་རྩེ་མོ་ཐུར་དུ་བལྟས་ཏེ་གནས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྤུ་རྣམས་ནི་གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་མཐར། གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཏེ་ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། འདི་ནི་བྲམ་ཟེ་བྲཱཧྨཱཡུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། \"ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མ་ནི་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ནོ།། སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་པོ་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་ཞིང་རིམ་པར་འཁྱིལ་བ་སྐྱེས་པའོ།།\" ཞེས་སོ།། དེ་བས་ན་ "nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།།

สมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. โส หิ อนญฺญพุทฺโธ หุตฺวา สามํเยว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ สมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.189] ปน ปทสฺส ถูลชิวฺโหตฺยาทีหิ ตีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ.

"Sambuddho" (རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས) ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ཁོང་ནི་གཞན་གྱིས་བསྟན་པ་ལ་མ་བརྟེན་པར་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན། \"རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས\" ཞེས་བྱའོ།། ཚིག་དེ་ནི་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གསུམ་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་ལོ།།

ถูลชิวฺโหติ มุทุทีฆปุถุล ชิวฺหาย สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. คาถาพนฺธวเสน หิ มุทุทีฆสทฺทโลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘มุทุชิวฺหา ทีฆา ถูลา วณฺณ สมฺปนฺนา’’ติ. ถูลติ พฺรูหตีติ ถูลา, ชิวฺหา. ถูลธาตุ พุทฺธิยํ อ. ชีวติ ปาณํ ธาเรตีติ ชิวฺหา, รสนา. ชีวธาตุ ปาณธารเณ หปจฺจโย. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตน รเสนาติ ชีวิตํ, ฉพฺพิธรโส. ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา, ชิวฺหาปสาทรูปํ. สมฺภารชิวฺหา ฐานูปจาเรน ลพฺภติ. ชีวิตสทฺทูปปท อวฺหธาตุ อวฺหายเน อ. ชีวิตอวฺหาติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน วิตสทฺทโลปํ กตฺวา ชิวฺหาติ วุตฺตํ. ถูลา มหนฺตา ทีฆา มุทุกา ชิวฺหา ยสฺสาติ ถูลชิวฺโห, สมฺพุทฺโธ. อญฺเญสญฺหิ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ. ตถาคตสฺส ปน มุทุชิวฺหา ทีฆา ปุถุลา วณฺณ สมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณาทีนํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ ชิวฺหาย มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจิ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภปิ นาสิกาโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขาวิโนเทติ, เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ถูล ชิวฺโหติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ.

"Thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ཞེས་པ་ནི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་ལྗགས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་ "mudu" (མཉེན་པ) དང་ "dīgha" (རིང་བ) ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེ་བས་ན་འགྲེལ་བཤད་ལས། \"ལྗགས་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།།\" ཞེས་གསུངས་སོ།། "Thūlā" ཞེས་པ་ནི་ཆེ་ཞིང་རྒྱས་པ་ལ་བྱ་སྟེ། ལྗགས་སོ།། "Thūla" ནི་འཕེལ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "a" སྦྱར་བའོ།། འཚོ་ཞིང་སྲོག་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ "jivhā" (ལྗགས) སྟེ། རོ་འཛིན་ནོ།། "Jīv" ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ha" སྦྱར་བའོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་རོ་འདིས་འཚོ་བས་ན་ "jīvitaṃ" (སྲོག) སྟེ། རོ་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ "jivhā" སྟེ། ལྗགས་ཀྱི་དབང་པོའི་གཟུགས་སོ།། ལྗགས་ཀྱི་འདུས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་བཏགས་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཐོབ་བོ།། "Jīvita" ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ "avha" དབྱིངས་ནི་འབོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ "a" སྦྱར་བའོ།། "Jīvita-avhā" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་བཞིན་ "vita" ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་ "jivhā" ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྗགས་ཆེ་ཞིང་རིང་ལ་མཉེན་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། གཞན་དག་གི་ལྗགས་ནི་སྦོམ་པའམ། ཕྲ་བའམ། ཐུང་བའམ། རྩུབ་པའམ། མི་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལྗགས་ནི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁོང་གིས་མཚན་དེ་འཚོལ་བར་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་བྲཱཧྨཱཡུ་ལ་སོགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར། ལྗགས་མཉེན་པའི་ཕྱིར་ན་ལྗགས་དེ་ཁབ་རྣོན་པོ་བཞིན་དུ་བསྒྲིལ་ནས་ཤངས་ཀྱི་བུ་ག་གཉིས་ཀར་རེག་པར་མཛད། རིང་བའི་ཕྱིར་ན་སྙན་གྱི་བུ་ག་གཉིས་ཀར་རེག་པར་མཛད། ཡངས་པའི་ཕྱིར་ན་སྐྲའི་མཚམས་ཀྱི་བར་དུ་དཔྲལ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་མཐའ་དག་ཁེབས་པར་མཛད་དེ། དེ་ལྟར་ལྗགས་ཀྱི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ནས་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ལྗགས་ལ་དགོངས་ནས་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་ "pahūtajivho" (ལྗགས་ཤིན་ཏུ་རིང་བ) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།།

อถาติ อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ. สีหหนุโกติ สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย ปริปุณฺณ หนุโก. สีหสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. หนติ โอทนาทีนํ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ. หนธาตุ หึสายํ อุ. สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย หนุ ยสฺสาติ สีหหนุโก[Pg.190], สมฺพุทฺโธ. สมาสนฺเต โก. สีหสฺส หิ เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ. ตสฺมา สีหหนุโกติ โถเมติ.

"Atha" (དེ་ནས) ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་བྱའོ།། "Sīha" (སེང་གེ) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཟས་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཁྱད་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "hanu" (འགྲམ་པ) སྟེ། "Han" ནི་འཇོམས་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "u" སྦྱར་བའོ།། སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲམ་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐར་ "ka" སྦྱར་བའོ།། སེང་གེའི་ནི་འོག་གི་འགྲམ་པ་ཁོ་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། སྟེང་གི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་། ཚེས་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཟླ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བས་ན་ "sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།།

ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. ชาลํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ชาลิกํ, วาตปานํ. อสฺสถฺยตฺเถ ณิโก. อถ วา ชาลํ เอว ชาลิกํ. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท, จรโณ. ปทธาตุ คมเน ณ. ตํ ตํ ภารํ หรตีติ หตฺโถ, กโร. หรธาตุ หรเณ โถ. ชาลิกํ วิย หตฺถปาทงฺคุลนฺตรํ ยสฺสาติ ชาลิกปฺปาทหตฺโถ, สมฺพุทฺโธ. กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตานิ ชาลสทิสานิ หตฺถปาทงฺคุลนฺตรานิ โหนฺติ. น จ จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตรานีติ อตฺโถ. เอตฺถ ชาลิกปฺปาทหตฺถงฺคุลนฺตรนฺติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลเปน เอวํ วุตฺตํ. จมฺเมน ปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ. ตาสํ เอกปฺปมาณ ตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา สมฺมาโยชิตชาลวาต ปานสทิสา โหนฺติ, ตสฺมา ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ.

"Jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་པ་ནི་ཚགས་མཁས་པས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་བཞིན་དུ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་རྣམས་པགས་པས་མ་འབྲེལ་བའོ།། གསལ་ཞིང་མཛེས་པས་ན་ "jālaṃ" (དྲ་བ) སྟེ། "jal" ནི་གསལ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ṇa" སྦྱར་བའོ།། དྲ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ལ་གནས་པས་ན་ "jālikaṃ" སྟེ། སྐར་ཁུང་ངོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ṇika" སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན་དྲ་བ་ཉིད་ལ་ "jālika" ཞེས་བྱའོ།། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "pādo" (ཞབས) སྟེ། རྐང་པའོ།། "pad" ནི་འགྲོ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ṇa" སྦྱར་བའོ།། ཁུར་དེ་དང་དེ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་ "hattho" (ཕྱག) སྟེ། ལག་པའོ།། "har" ནི་ལེན་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "tho" སྦྱར་བའོ།། སྐར་ཁུང་གི་དྲ་བ་བཞིན་དུ་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་མངའ་བ་དེ་ནི་ "jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚགས་མཁས་པས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་ལྟ་བུའི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་གྱི་ཆ་ཤས་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ།། པགས་པས་སོར་མོའི་བར་རྣམས་སྦྲེལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ "jālikappādahatthaṅgulantara" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། པགས་པས་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་སྦྲེལ་བ་ནི་སྦྲུལ་གྱི་གདེངས་ཀ་ལྟ་བུའི་ལག་པ་སྟེ། སྐྱེས་པའི་སྐྱོན་གྱིས་གནོད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའང་མི་ཐོབ་བོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཕྱག་སོར་བཞི་དང་ཞབས་སོར་ལྔ་པོ་རྣམས་ནི་ཚད་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་ཚད་མཉམ་པའི་ཕྱིར་ན། ནས་ཀྱི་མཚན་མ་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཐད་ཀར་གནས་སོ།། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཕྱག་དང་ཞབས་ནི་ཚགས་མཁས་པས་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བའི་སྐར་ཁུང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། དེ་བས་ན་ "jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་ "jālahatthapādo" (ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།།

นาโถติ พุทฺโธ กตฺตุวเสน. โส หิ นาถติ วิเนยฺยานํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสํ อุปตาเปติ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนา คโต[Pg.191]. สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวติ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ วา อาสีสตีติ นาโถติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ สทฺทนีติยํ ‘‘นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสิสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ ปวตฺตตี’’ติ.

"Nātho" (མགོན་པོ) ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཁོང་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པར་མཛད་པའམ། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གནོད་པ་གདུང་བར་མཛད་པའམ། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པར་གཤེགས་པའོ།། ཡང་ན་ཡོན་ཏན་གྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དབང་བྱེད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའམ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སྨོན་པར་མཛད་པས་ན། "མགོན་པོ" ཞེས་བྱའོ།། སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་སདྡ་ནཱི་ཏི་ལས་ཀྱང་། "Nāth དབྱིངས་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་གསུངས་སོ།།

ตสฺส ปน ปทสฺส อุณฺหีสสีโสติปเทน ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. อุณฺหีสสีโสติ รญฺโญ พทฺธอุณฺหีส ปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส. นลาเฏ นหิยติ พนฺธิยตีติ อุณฺหีโส. อุปุพฺพนหธาตุ พนฺธเน, อีโส. วณฺณวิกาโร. วุตฺตญฺหิ ชาลินิยํ –

ཚིག་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་ལོ།། "Uṇhīsasīso" ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལ་བཅིངས་པའི་ཐོད་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་། རང་བཞིན་གྱི་ཤའི་གོང་བུ་ལས་གྲུབ་པའི་གཙུག་ཏོར་གྱི་ཐོད་ལྟ་བུའི་དབུ་ལའོ།། དཔྲལ་བར་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "uṇhīso" (གཙུག་ཏོར) སྟེ། ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ "nah" ནི་འཆིང་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "īsa" སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་འགྱུར་བའོ།། ཛཱ་ལི་ནཱི་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา;

ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺติ’’นฺติ.

"ཡི་གེ་སྣོན་དང་ཡི་གེ་བརྗེ།། གཞན་ཡང་འགྱུར་དང་འཇིག་པ་གཉིས།། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཁྱད་སྦྱོར་བ་སྟེ།། འདི་ནི་ངེས་ཚིག་རྣམ་པ་ལྔའོ།།" ཞེས་སོ།།

ตตฺถ จ อวิชฺชมานสฺส อาคมา วณฺณาคโม นาม. วิชฺชมานอกฺขรานํ เหฏฺฐุปริยายวเสน วณฺณวิปริยาโย นาม. อญฺญกฺขรสฺส อญฺญกฺขราปชฺชนตา วณฺณวิกาโร นาม. วิชฺชมานกฺขรวินาโส วณฺณวินาโส นาม. ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ วิเสสตฺถโยโค ธาตูนํ อตฺถาติสย โยโค นามาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน นการสฺส ณการํ กตตฺตา วณฺณวิกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ. มาลาทึ สิยติ พนฺธิยตีติ สีโส, อุตฺตมงฺโค. สิธาตุ พนฺธเน อีโส. ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺเฏน เวฐิตสีโส วิย สีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส. อถ วา ราชูนํ อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส, นาโถ.

དེ་ལ་མེད་པའི་ཡི་གེ་གསར་དུ་སྣོན་པ་ནི་ "ཡི་གེ་སྣོན་པ" (vaṇṇāgamo) ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་རྣམས་གོང་འོག་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་ "ཡི་གེ་བརྗེ་བ" (vaṇṇavipariyāyo) ཞེས་བྱའོ།། ཡི་གེ་གཞན་ཞིག་ཡི་གེ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་ "ཡི་གེ་འགྱུར་བ" (vaṇṇavikāro) ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་ཞིག་པ་ནི་ "ཡི་གེ་འཇིག་པ" (vaṇṇavināso) ཞེས་བྱའོ།། སྐབས་དེ་དང་དེར་ཅི་རིགས་པར་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྦྱོར་བ་ནི་ "དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཁྱད་སྦྱོར་བ" ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། འདིར་ནི་ "na" ཡིག་ "ṇa" ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་ཕྱིར་ "ཡི་གེ་འགྱུར་བ" ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "sīso" (དབུ) སྟེ། ཡན་ལག་གི་མཆོག་གོ། "si" ནི་འཆིང་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "īsa" སྦྱར་བའོ།། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབུ་ཐོད་ཀྱིས་དཀྲིས་པ་བཞིན་དུ་དབུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) འོ།། ཡང་ན་རྒྱལ་པོའི་ཐོད་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཟླུམ་པའི་དབུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) སྟེ། མགོན་པོའོ།།

วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏญฺเจว ปริปุณฺณสีสญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏํ [Pg.192] อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ. รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ. อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ. เกจิ กปิสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพ สีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุลสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑล สีโสติ อุณฺหีสสีโส’’ติ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘ทฺเว อตฺถ วเส ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ, ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณ นลาฏตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย อุณฺหีสสีสาติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมา เต ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ อุณฺหีสสีโสติ วุตฺต’’นฺติ วณฺเณติ. ตสฺมา อุณฺหีสสีโสติ โถเมติ.

བྲཱཧྨཱཡུ་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། "uṇhīsasīso (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔྲལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་དབུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྟེ་དོན་གཉིས་ལ་བརྡེན་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྙན་གཡས་པའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤའི་ལྷེབ་མ་ཞིག་ལངས་ནས་དཔྲལ་བ་མཐའ་དག་ཁེབས་ཤིང་གང་བར་བྱས་ཏེ་སྙན་གཡོན་པའི་རྩེ་མོར་གནས་སོ།། དེ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལ་བཅིངས་པའི་ཐོད་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ།། སྲིད་པ་ཐ་མའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་འདི་ཤེས་ནས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབུ་ཐོད་བཟོས་སོ་ཞེས་གྲགས་སོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་དོན་གཅིག་གོ། སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་ནི་དབུ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁ་ཅིག་ནི་སྤྲེའུའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་ཤིང་ཏོག་གི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་རུས་པའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་ཀུ་བའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་གཟར་བའི་དབུ་ལྟ་བུའོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དབུ་ནི་འཁོར་ལོས་བསྐོར་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་ཆུའི་ཆུ་བུར་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ལུགས་སྔ་མ་ལྟར་ན། དབུ་ཐོད་ཀྱིས་དཀྲིས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།། ལུགས་ཕྱི་མ་ལྟར་ན། དབུ་ཐོད་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཟླུམ་པའི་དབུ་ཞེས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།།" ཞེས་སོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། "དོན་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་དང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་དཔྲལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་དབུ་ཡི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།། དེ་བས་ན་དོན་གཉིས་པོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་གསུངས་སོ།།" ཞེས་བཤད་དོ།། དེ་བས་ན་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།།

อิติคุณสหิตนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมฺปนฺนํ. อิติเอวํ วุตฺตปฺปการํ คุณํ อิติคุณํ. เตน สห อิโต ปตฺโตติ อิติคุณสหิโต, มเหสี. อญฺเญ หิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนา น โหนฺติ, จกฺกวตฺติราชาโน มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนาปิ ฐเปตฺวา โกโสหิตวตฺถ คุยฺหลกฺขณํ อวเสเสหิ สมฺปนฺนา โหนฺติ. ตถาคโตเยว สพฺพมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต. ตสฺมา ภควนฺตํเยว อิติคุณสหิตนฺติ โถมนํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มเหสินฺติ สีลกฺขนฺธาทิเก จ นิพฺพานญฺจ เอสติ คเวสตีติ มเหสี. ตํ มเหสึ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

"Itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "nigrodhabimbo" (ཏཱ་ལ་ལ་སོགས་པའི་ཤིང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟ་བུ) ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལྟར་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ "itiguṇa" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན) ནོ།། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པས་ན་ "itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) སྟེ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། གཞན་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ལ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་དང་ལྡན་ཡང་། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པའི་མཚན་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཁོ་ན་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ "itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། "Taṃ mahesiṃ" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་ཞིང་གཉེར་བས་ན་ "mahesī" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ) འོ།། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་ལོ།།

ปญฺจวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།།

๒๓. อยํ [Pg.193] ปน อิมาสุ ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา. พุทฺโธ กตฺตุภูโต นิคฺโรธพิมฺโพ นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร มุทุกรจรโณ สณฺหหตฺถปาโท, พฺรหฺมโฆโส พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺคสมฺปนฺนสรวนฺโต, เอณิชงฺฆา เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก, โกสจฺฉาทงฺคชาโต อุสภวารณา ทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโต, ปุนรปิ ปุนอปิ, สุคโต พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท สุวณฺณ ปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท, มูโท ทาตุณฺณโลโม ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโต, อถมปิ ตทญฺญํอปิ, สุคโต พุทฺโธ, พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว พฺรหฺมุโน อุชุอุคฺคต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อตฺตภาโว, นีลกฺขี อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโต, ทีฆปณฺหิ อายตปณฺหิ ปริปุณฺณปณฺหิ วา, สุขุมมลฉวี สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมล วิรหิตตโจ วา, โถมฺยรสคฺคสคฺคี โถมิตพฺพสตฺตร สหรณสหสฺสนฺหารุอุทฺธคฺคิกา.

༢༣. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་བསྡུས་དོན་སྦྱོར་ཚུལ་ལོ།། སངས་རྒྱས་ནི་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་སྟེ། ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་སྟེ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པའི་སྐུ་དང་ལྡན་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ། ཚངས་པའི་དབྱངས་ཏེ་ཚངས་པའི་གསུང་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ། ཨེ་ཎ་ཡའི་བྱིན་པ་སྟེ་ཨེ་ཎ་ཡ་རི་དྭགས་ཀྱི་བྱིན་པ་ལྟར་ལྷ་ང་ཤིན་ཏུ་ཟླུམ་པ། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་སྟེ་ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་གསང་དབང་ལྟར་གསེར་གྱི་པདྨའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་ཀྱིས་བཀབ་པའི་གསང་བའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ། ཡང་ནའང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་དང་ལྡན་པ། སྨིན་མཚམས་ཀྱི་མཛོད་སྤུ་སྟེ་སྨིན་མའི་བར་དུ་སྐྱེས་ཤིང་འཇམ་ཞིང་ཕྲ་ལ་དཀར་ཞིང་དག་པའི་མཛོད་སྤུ་དང་ལྡན་པ། གཞན་ཡང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་སྐུ་དྲང་པོ་ཚངས་པ་ལྟ་བུ་སྟེ་ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་པོར་འཕགས་པ་ལྟར་དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱི་སྐུ་དང་ལྡན་པ། སྤྱན་མཐོན་མཐིང་སྟེ་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ། ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་སྟེ་རྟིང་པ་རིང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་འཇམ་པ་སྟེ་དྲི་མ་མེད་པར་དག་པའི་པགས་པ་འཇམ་པོའམ་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་པགས་པ་དང་ལྡན་པ། རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་སྟེ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་པའི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་གྱི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།།

๒๔. ชิโน ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมจตฺตาลีสอุตฺตมทนฺโต, สมกลปนโช กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโต, อนฺตรํสปฺปปีโน ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโล, จกฺเกนงฺกิตปาโท อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิต ปาทตโล, อวิรฬทสโน อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโน, มารชิ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, อุสฺสงฺขปาโท ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโต, ติฏฺฐนฺโต ฐิตโกว โนนมนฺโต อนมมาโน หุตฺวา อุภยกรมุทุนา สุขุเมน หตฺถทฺวเยน ชณฺณุกานิ ชงฺฆานิ อามสนฺโต ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต, วฏฺฏกฺขนฺโธ สุวณฺณาลิงฺโค [Pg.194] วิย สมวฏฺฏิตคลิโก, โคตรุณ ปขุมโก ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย.

༢༤. རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་སྟེ་མཆོག་གི་ཚེམས་བཞི་བཅུ་ཐམ་པ་མཉམ་པར་ཡོད་པ། ཚེམས་མཉམ་པ་སྟེ་སོག་ལེས་བཅད་དེ་བཞག་པ་ལྟར་ཚེམས་མཉམ་པ། ཐལ་གོང་རྒྱས་པ་སྟེ་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ལ་བཀྲ་ཤིས་པའི་མཚན་མ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ལྡན་པ། ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་སྟེ་བར་མཚམས་མེད་པའི་ཚེམས་དང་ལྡན་པ། བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་དུང་དང་འདྲ་བས་དུང་གི་མིང་ཅན་གྱི་ལོང་བུ་དང་ལྡན་པ། སྐུ་བསྲངས་ཏེ་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་ཅིང་མ་བསྒུར་བར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱི་མཐིལ་འཇམ་ཞིང་ཕྲ་བས་པུས་མོ་གཉིས་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ། མགུར་ཟླུམ་པ་སྟེ་གསེར་གྱི་ཀ་བ་ལྟར་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའི་མགུར་དང་ལྡན་པ། རྫི་མ་བ་ཡི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་སྟེ་སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་མིག་གི་དབང་པོ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའམ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ། སེང་གེའི་རོ་སྟོད་ལྟ་བུ་སྟེ་སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ཕྱེད་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་དང་ལྡན་པའོ།།

๒๕. สุคโต พุทฺโธ, สตฺตปีโน ทฺวิหตฺถปาทอํสกูฏเอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโก, ทีฆงฺคุลิ สมอายตหตฺถปาทงฺคุลิ, อถ ตทญฺญํ โลม กูเปกโลโม เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโม, สมฺปนฺโนทาตทาโฐ สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐ, กนก สมตโจ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม นีลมุทฺธคฺคโลโม นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, สมฺพุทฺโธ ตถาคโต, ถูลชิวฺโห มุทุทีฆปุถุลชิวฺหาย สมฺปนฺโน, อถ ตทญฺญํ, สีหหนุโก สีหสฺส เหฏฺฐาหนุ วิย ปริปุณฺณหนุโก, ชาลิกปฺปาท หตฺโถ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิต ชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร, นาโถ พุทฺโธ, อุณฺหีสสีโส รญฺโญ อุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส, อิติ คุณสหิตํ เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมนฺนาคตํ ตํ มเหสึ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นมามิ วนฺทามีติ.

༢༥. བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི། སྐུ་ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་བདུན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཕྱག་གཉིས་དང་ཞབས་གཉིས་དང་ཕྲག་གོང་གཉིས་དང་མགུར་བཅས་གནས་བདུན་པོ་དག་ཏུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་སྟེ་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རྣམས་མཉམ་ཞིང་རིང་བ། གཞན་ཡང་། བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་སྟེ་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ། མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་སྟེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཆེ་བ་དཀར་པོ་དང་ལྡན་པ། པགས་པ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་སྟེ་གསེར་དང་མཚུངས་པའི་པགས་པ་དང་ལྡན་པ། བ་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་སྔོ་བ་སྟེ་བ་སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ལྟ་ཞིང་སྔོ་ལ། ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་ལྟར་གནས་པའི་བ་སྤུ་དང་ལྡན་པ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི། ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རིང་བ་སྟེ་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་ལྗགས་དང་ལྡན་པ། གཞན་ཡང་། འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འདྲ་བ་སྟེ་སེང་གེའི་མ་ལྷེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འགྲམ་པ་དང་ལྡན་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་སྟེ་མཁས་པའི་ཤིང་བཟོ་བས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་ལྟར་པགས་པས་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་མ་འབྲེལ་བར་གནས་པ། མགོན་པོ་སངས་རྒྱས་ནི། དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་སྟེ་རྒྱལ་པོའི་དབུ་རྒྱན་ལྟར་རྣམ་པར་མཛེས་ཤིང་། རང་བཞིན་གྱི་ཤ་གྲུབ་པའི་གཙུག་ཏོར་གྱི་དབུ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་འདི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་གྱིས་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།།

ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา สมตฺตา.

ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱི་བསྡུས་དོན་སྦྱོར་ཚུལ་རྫོགས་སོ།།

อิมิสฺสํ ปน นมกฺการปาฬิยํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ พุทฺธวจนปาฬิยํ อาคตนยานุกฺกเมน น วุตฺตํ. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถเมว ปน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา อกฺกเมน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณกฺกมํ [Pg.195] สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสาม พหุสฺสุตปญฺญาวฑฺฒนตฺถํ.

འོན་ཀྱང་ཕྱག་འཚལ་བའི་ལུང་འདིའི་ནང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་མ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ཁོ་ནར་ "ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་" ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གོ་རིམ་མེད་པར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་དང་ཐོས་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་གོ་རིམ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པར་བྱའོ།།

๑

. พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท ๒. เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกชาโต ๓. อายตปณฺหิ ๔. ทีฆงฺคุลิ ๕. มุทุตลุน หตฺถปาโท ๖. ชาลหตฺถปาโท ๗. อุสฺสงฺขปาโท ๘. เอณิชงฺโฆ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ๑๐. โกโสหิต วตฺถคุยฺโห ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี ๑๓. เอเกกโลมกูเปสุ เอเกกโลโม ๑๔. นีลมุทฺธคฺคโลโม ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต ๑๖. สตฺตุสฺสโท ๑๗. สีหปุพฺพฑฺฒกาโย ๑๘. จิตนฺตรํโส ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ ๒๑. รสคฺคสคฺคี ๒๒. สีหหนุโก ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต ๒๔. สมทนฺโต ๒๕. อวิรฬทนฺโต ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ ๒๗. ปหุต ชิวฺโห ๒๘. พฺรหฺมสโร ๒๙. อภินีลเนตฺโต ๓๐. โคป ขุโม ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา ๓๒. อุณฺหีสสีโสติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสฺส กโม เวทิตพฺโพ. อิมานิ ปน ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปารมีปุญฺญกมฺเมน ยถารหํ กมฺมสริกฺขกํ ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ ปน กมฺมานิ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตานิ, ตานิ ปเนตฺถ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพานีติ.

. སངས་རྒྱས་ཀྱི་ ༡. ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ། ༢. ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ལ་འཁོར་ལོ་བྱུང་བ། ༣. རྟིང་པ་རིང་བ། ༤. སོར་མོ་རིང་བ། ༥. ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ། ༦. ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ། ༧. ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ། ༨. བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ། ༩. སྐུ་བསྲངས་ཏེ་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་པ། ༡༠. འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ། ༡༡. པགས་པ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། ༡༢. པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་འཇམ་པ། ༡༣. བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ། ༡༤. བ་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་སྔོ་བ། ༡༥. སྐུ་དྲང་པོ་ཚངས་པ་ལྟ་བུ། ༡༦. སྐུ་ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་བདུན་དང་ལྡན་པ། ༡༧. སེང་གེའི་རོ་སྟོད་ལྟ་བུ། ༡༨. ཐལ་གོང་རྒྱས་པ། ༡༩. ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པའི་སྐུ། ༢༠. མགུར་ཟླུམ་པ། ༢༡. རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ། ༢༢. འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འདྲ་བ། ༢༣. ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ། ༢༤. ཚེམས་མཉམ་པ། ༢༥. ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ། ༢༦. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ། ༢༧. ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རིང་བ། ༢༨. ཚངས་པའི་དབྱངས། ༢༩. སྤྱན་མཐོན་མཐིང་། ༣༠. རྫི་མ་བ་ཡི་རྫི་མ་ལྟ་བུ། ༣༡. སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་བལ་འདབ་ལྟར་འཇམ་པ་སྐྱེས་པ། ༣༢. དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་གོ་རིམ་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ཐོབ་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལས་དེ་དག་ནི་འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པས། དེ་དག་འདིར་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ།།

ติสฺโส วนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๒๖.

༢༦.

พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา;

འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས།། དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མཁས་པ་རྣམས།། འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ། འཇིགས་པ་མེད་ཅིང་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ།། འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་སྤེལ་ཞིང་སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།

๒๖. เอวํ [Pg.196] สุคตนฺติอาทีหิ ปญฺจวีสติวนฺทนคาถาหิ พุทฺธสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตสฺส วนฺทเน อุยฺโยชนํ กโรนฺโต อาห พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโส ตฺยาทิคาถํ. อยํ ปน สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺโพ.

༢༦. དེ་ལྟར་ "བདེ་བར་གཤེགས་པ་" ལ་སོགས་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་བྱས་ནས། ད་ནི་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་ "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྲག་དྷ་རཱ་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།།

ตตฺถ ปน โลเก พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโร พุทฺธภาโว กา กถาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ โลเกติ มนุสฺสโลเก ติโลเก วา อนนฺตจกฺกวาฬ โลเก วา. พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโสติ พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา. ฆุสนํ โฆโส. ฆุสิยติ กถิยตีติ วา โฆโส, กิตฺติสทฺโท. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. อถ วา ฆุสิยติ ถวิยตีติ โฆโส, ถุติสทฺโท. เตน วุตฺตํ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเอว. ถุติโฆโส วา’’ติ. พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ ปวตฺโต โฆโส ถุติโฆโสติ พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส. อติทุลภตโรติ อติวิย ทุลฺลภตโม. ทุลฺลภตโรติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ลการโลเปน ทุลภตโรติ วุตฺตํ. ทุกฺเขน ลภิยตีติ ทุลฺลโภ. ทุปุพฺพลภธาตุ ลภเน อ. อถ วา ลภสฺส อสมิทฺธนฺติ ทุลฺลโภ, ทุพฺภิชาเนยฺย อพฺยยีภาวสมาโสยํ. ทุสทฺโท อสมิทฺธตฺโถ, ยถา ทุพฺภิกฺโขติ. อติ วิย ทุลฺลโภติ อติทุลโภ. เตสํ วิเสเสน อติทุลฺลโภติ อติทุลภตโร. พุทฺธา หิ โลเก กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโรติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ จูฬวคฺคขนฺธเก ‘‘โฆโสปิ โข เอโส คหปติ ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ พุทฺโธ’’ติ. ยถา จ หิ โลเก อุทุมฺพริกปุปฺผํ ทุลฺลภํ. จนฺทมฺหิ สสกํ หตฺเถน คณฺหิตุํ. วายสานํ ขีรํ, เอวํ พุทฺธภาโว อติทุลฺลภตโรติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปน หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ –

དེ་ལ་ "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། འདིར་ "འཇིག་རྟེན་" ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཡང་ན་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་ལའོ།། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲའམ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། སྒྲོག་པ་ནི་སྒྲའོ།། སྒྲོག་པར་བྱེད་པའམ་བརྗོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ་གྲགས་པའི་སྒྲའོ།། གྷུསཱ་ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ རྐྱེན་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན། སྒྲོག་པར་བྱེད་པའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཕམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲགས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱུང་བའི་སྒྲ་ནི་བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྟེ། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ཞེས་བྱའོ།། "ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་མཆོག་གོ། "dullabhataro" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚེ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ "ལ་" ཡིག་བསྡུས་ནས་ "dulabhataro" ཞེས་གསུངས་སོ།། དཀའ་ལས་ཀྱིས་རྙེད་པར་བྱ་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "དུ་" ཡི་རྗེས་སུ་ "ལབྷཱ་" བྱིངས་རྙེད་པ་ལ་འཇུག་པ་ལ་ "ཨ་" རྐྱེན་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན། རྙེད་པ་མ་འགྲུབ་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། འདི་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ།། "དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་འགྲུབ་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན་མུ་གེ་ལྟ་བུའོ།། ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཁྱད་པར་དུ་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ནི་ "atidulabhataro" ཞེས་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྡེ་ཚན་ཆུང་ངུའི་ལེའུ་ལས། "ཁྱིམ་བདག་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྒྲ་འདི་ཡང་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་རྙེད་པར་དཀའ་བ་དང་། ཟླ་བའི་ནང་གི་རི་བོང་ལག་པས་གཟུང་བར་དཀའ་བ་དང་། བྱ་རོག་གི་འོ་མ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ལྟར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་རུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་ལུང་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘อุทุมฺพริกปุปฺผํว[Pg.197], จนฺทมฺหิ สสกํ ยถา;

วายสานํ ยถา ขีรํ, ทุลฺลภํ โลกนายก’’นฺติ จ;

ทุลฺลโภ พุทฺธุปฺปาโท โลกสฺมิ’’นฺติ จ;

“ཇི་ལྟར་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་དང་། ཟླ་བའི་ནང་གི་རི་བོང་ལྟ་བུ་དང་། བྱ་རོག་རྣམས་ཀྱི་འོ་མ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་གཙོ་བོ་རྙེད་པར་དཀའ།།” ཞེས་དང་། “འཇིག་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།།

กิญฺจาปิ หิ โลเก จกฺกวตฺติราชูนํ อุปฺปชฺชมาโน ทุลฺลโภ. เอกสฺมิมฺปิ ปน กปฺเป จกฺกวตฺติราชาโน อเนกา อุปฺปชฺชนฺติ. ตถาคตา ปน โลเก อุปฺปชฺชมานาปิ เอกสฺมึ กปฺเป เอก ทฺวิติ จตุ ปญฺจ พุทฺธาเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น ตทุตฺตริ. ยสฺมา หิ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โหติ. ตสฺมา ตถาคตสฺเสว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโวติ วุตฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา มหาปรินิพฺพานสมเย ‘‘เทวตา อานนฺท อุชฺฌายนฺติ. ทุราวตมฺหา อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา. อชฺช รตฺติยา ปจฺจูสสมเย ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ. อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต โอตเรนฺโต วา น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’ติ.

འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། བསྐལ་པ་གཅིག་ལའང་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དུ་མ་འབྱུང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ཡང་བསྐལ་པ་གཅིག་ལ་སངས་རྒྱས་གཅིག་གམ་གཉིས་སམ་བཞིའམ་ལྔ་ཁོ་ན་འབྱུང་གི དེ་ལས་ལྷག་པ་མི་འབྱུང་ངོ་།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མེད་པའི་སྟོང་བསྐལ་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་བས། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་དུས་སུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "ཀུན་དགའ་བོ་ལྷ་རྣམས་ནི་འཁང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་ཐག་རིང་པོ་ནས་ལྷགས་པ་ཡིན་ནོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་ངོ་།། དེ་རིང་མཚན་མོ་ནམ་གྱི་ཆ་སྨད་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རོ།། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མདུན་དུ་ལངས་ཏེ་བསྒྲིབས་ཤིང་བཀག་པས། བདག་ཅག་གིས་དུས་ཐ་མ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཇལ་བའི་སྐབས་མ་ཐོབ་བོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།།

พุทฺธภาโวติ พุทฺธสฺส ภาโว. กา กถาติ กึ วตฺตพฺโพเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺโธ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตํ. นนุ พุทฺธา โลเก อเนกา อุปฺปชฺชนฺตีติ. สจฺจเมตํ. พุทฺโธ นาม ปน อเนกาสงฺขฺเยยฺยวาเรน วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยทิวสมาสสํวจฺฉรํ วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ วา ทสปารมิโย จ ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว ภวิตุํ สกฺโกติ, น เอเกกวาราทินา. อถ โข ปน อนฺตมโส กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทสปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว พุทฺโธ [Pg.198] ภวิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺธา กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตนฺติ.

“སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་དོ།། “ལྟ་ཅི་སྨོས་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་ནི་རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། འཇིག་རྟེན་ན་སངས་རྒྱས་དུ་མ་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་ནོ།། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲངས་མེད་པ་དུ་མའི་ཐེངས་སམ། གྲངས་མེད་པའི་ཉིན་ཞག་དང་ཟླ་བ་དང་ལོ་འཁོར་རམ། གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན་གྱི། ཐེངས་རེ་རེ་ཙམ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཐ་ན་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱིས་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ།།

เอวํ พุทฺธสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปนฺนตฺตา จเอว พุทฺโธพุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส มหปฺผลํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน –

དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན། “སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཡོད་དོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ.

“སངས་རྒྱས་ཞེས་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད་པ་ལ། །ལུས་ལ་དགའ་བ་གང་སྐྱེ་བ། །དགའ་བ་དེ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་། །མཐའ་དག་ཐོབ་པ་ལས་ཀྱང་མཆོག །”ཅེས་སོ།།

ตสฺมาติ ยสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลฺลภตโร, พุทฺธภาโว กา กถา. ตสฺมา. วิภาวีติ เมธาวี. เต หิ หิตาหิตํ การณาการณํ วา วิเสเสน ภาเวติ ปกาเสตีติ วิภาวา, ปญฺญา. วิปุพฺพ ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. สา เอเตสํ อตฺถีติ วิภาวีติ วุจฺจนฺติ, สาธโว ลพฺภติ. ตํ ปน สาธโวติ ปเท วิเสสนํ.

“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་“སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་རོ།། “རྣམ་པར་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པའམ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པས་ན་རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་བོ།། བྱིངས་“བྷཱུ”ཡོད་པ་ལ་སྔོན་འཇུག་“ཝི”དང་རྐྱེན་“ཎ”སྦྱར་བའོ།། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་“རྣམ་པར་གསལ་བ་”ཞེས་བརྗོད་དེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པའོ།། དེ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་ཉིད་དོ།།

วิวิธหิตสุขนฺติ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตสุขํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน ปตฺถยนฺตาติปเท กมฺมํ. สาธโวติ สปฺปุริสา. เต หิ สปรหิตํ สาเธติ นิพฺพตฺเตตีติ สาธโวติ วุจฺจติ. สาธธาตุ สํสิทฺธิยํ อโว. ตสฺส ปน ปทสฺส นมสฺสนฺตูติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. ปตฺถยนฺตาติ ยาจนฺตา. วิวิธหิตสุขํ ปตฺถยนฺติ ยาจนฺตีติ ปตฺถยนฺตา, สาธโว. ปตฺถธาตุ ยาจเน อนฺโต. ยการาคโม. ตํ ปน สาธโวติปเท วิเสสนํ. อิฏฺฐนฺติ กามยมานํ. อิจฺฉิตพฺพํ กมิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. อิสุธาตุ อิจฺฉา กนฺตีสุ ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺโฐ, ธาตฺวนฺตโลโป. อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ. อตฺถิยติ ปตฺถิยตีติ อตฺโถ, วิปากานิสํสผลํ. อตฺถธาตุ ยาจนายํ อ[Pg.199]. อถ วา อสติ ภวติ ผลภาเวนาติ อตฺโถ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ ปน ปททฺวยํ วหนฺตนฺติปเท กมฺมํ. วหนฺตนฺติ ธารกํ. วหติ หรตีติ วหนฺโต, พุทฺโธ. วหธาตุ วหเน ปาปุณเน วา อนฺโต. พุทฺโธ หิ สตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ อตฺโถ.

“ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དེ་ནི་“གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་སྐྱེད་པས་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། བྱིངས་“སཱདྷ”གྲུབ་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨཝོ”སྦྱར་བའོ།། ཚིག་དེ་ནི་“ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག”ཅེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ།། “གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སློང་བའོ།། ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སློང་བས་ན་གསོལ་བ་འདེབས་པ་སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། བྱིངས་“པཏྠ”གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨནྟོ”དང་། ཡ་ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་བའོ།། དེ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། “འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། འདོད་པར་བྱ་ཞིང་དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་འདོད་པའོ།། བྱིངས་“ཨིསུ”འདོད་པ་དང་དགའ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཏ”སྦྱར་བའོ།། དེའི་“ཏ”ནི་“ཊྛ”རུ་འགྱུར་ཞིང་བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ།། “དོན་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ།། གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་འདོད་པས་ན་དོན་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུའོ།། བྱིངས་“ཨཏྠ”གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འབྲས་བུའི་ཚུལ་དུ་ཡོད་པར་འགྱུར་བས་ན་དོན་ཏོ།། བྱིངས་“ཨས”ཡོད་པ་ལ་རྐྱེན་“ཐ”སྦྱར་བའོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་“འཛིན་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉར་བའོ།། འཛིན་ཅིང་འཁྱེར་བས་ན་འཛིན་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། བྱིངས་“ཝཧ”འཛིན་པའམ་ཐོབ་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨནྟོ”སྦྱར་བའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཀྱིས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

สุรนรมหิตนฺติ เทเวหิ จ มนุสฺเสหิ จ จตุปจฺจยาทีหิ ปูชิตํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ. อิสฺสริยกีฬาทีหิ สุรนฺติ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิตฺติยํ. อถ วา สุรนฺติ อีสนฺติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณนฺติ วิโรจนฺติ จาติ สุรา, เทวา. สุนฺทรา รา วาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ นรนฺติ เนนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา. เตหิ มหิตพฺพา ปูชิตพฺพาติ สุรนรมหิโต, พุทฺโธ. มหธาตุ ปูชายํ ต. ตํ สุรนรมหิตํ. นิพฺภยนฺติ อภยํ. ภิยเต ภยํ. นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ นิพฺภโย, พุทฺโธ. ตํ นิพฺภยํ. ตถาคตสฺส อฏฺฐสุ ปริสาสุ เกนจิ การเณน ภยํ หทยจลนํ กมฺปนํ นตฺถีติ อตฺโถ.

“ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་སོགས་པས་མཆོད་པའོ།། འདི་ལ་ངེས་ཚིག་ནི། དབང་ཕྱུག་དང་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པས་རྩེ་ཞིང་གསལ་བས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། བྱིངས་“སུར”གསལ་བ་ལའོ།། ཡང་ན། དབང་བྱེད་ཅིང་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་ལ་རྣམ་པར་གསལ་བས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། ཡང་ན། དེ་དག་གི་གསུང་ནི་མཛེས་ཤིང་སྙན་པས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། ཕུང་པོའི་རྒྱུན་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མི་སྟེ། མི་རྣམས་སོ།། བྱིངས་“ནར”འདྲེན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ལྷ་དང་མི་ནི་ལྷ་དང་མིའོ།། དེ་དག་གིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། བྱིངས་“མཧ”མཆོད་པ་ལ་རྐྱེན་“ཏ”སྦྱར་བའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པའོ།། “འཇིགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པའོ།། འདི་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་འཇིགས་པ་དང་། སྙིང་འདར་བ། འགུལ་བ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

ทกฺขิเณยฺยนฺติ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ. ทาตพฺพาติ ทกฺขิณา, เทยฺยธมฺมวตฺถุ. ทาธาตุ ทาเนกฺขิณปจฺจโย. อถ วา ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตาย สตฺตา ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหีติ ทกฺขิณา, ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ. ทกฺขธาตุ วฑฺฒเนยุ, ตํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. อรหติตทฺธิเต เณยฺโย. อถ วา ทกฺขิณาย หิตํ อนุรูปํ มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. วิโสเธติตทฺธิตายํ. พุทฺโธเยว หิ ทกฺขิณาย มหปฺผลกรณวเสน จ, วิโสธนวเสน จ, เทวสกฺกพฺรหฺเมหิ จ, โกสลราชาทีหิ จ, อนาถปิณฺฑิกเสฏฺฐาทีหิ จ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพํ อุตฺตมทานํ วิเสเสน อรหติ, ตสฺมา ทกฺขิเณยฺยนฺติ โถเมติ.

“སྦྱིན་གནས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་འོས་པའོ།། སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ནི་ཡོན་ཏེ། སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོའོ།། བྱིངས་“དཱ”སྦྱིན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨིཀྵིཎ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་འདོད་པ་བཞིན་གྱི་འབྱོར་པ་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པའོ།། བྱིངས་“དཀྵ”འཕེལ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨེཡུ”སྦྱར་བའོ།། དེ་ལ་འོས་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། འོས་པའི་ཕོགས་ཀྱི་རྐྱེན་“ཎེཡ྄ཡོ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཡོན་གྱི་ཕན་པ་དང་མཐུན་པར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའི་ཕོགས་ཀྱི་རྐྱེན་འདིའོ།། སངས་རྒྱས་ཉིད་ཁོ་ན་ནི་ཡོན་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ལྷ་དང་བརྒྱ་བྱིན་དང་ཚངས་པ་རྣམས་དང་། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཁྱིམ་བདག་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་དེ་བྱེ་བྲག་ཏུ་འོས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་གནས་”ཞེས་བསྟོད་དོ།།

โลกานนฺติ [Pg.200] สตฺตโลกานํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นนฺทิวฑฺฒนฺติ ปีติยา วฑฺฒาเปนฺตํ. นนฺทิยเต นนฺทิ. ภาวสาธโนยํ. นนฺทธาตุ สมิทฺธิยํ นนฺทเน วา อิ. ปีติยา อธิวจนเมตํ. สา วฑฺเฒติ พุทฺเธตีติ นนฺทิวฑฺโฒ, พุทฺโธ. นนฺทิสทฺทูปปทวฑฺฒธาตุ วฑฺฒเน อ. พุทฺโธ หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนลกฺขณสมฺปนฺเนน จ สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณสมฺปนฺเนน ธมฺมเทสนาย จ โลเก สพฺพสตฺตานํ ปีตึ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. สพฺพสตฺตานญฺหิ พุทฺธทสฺสเน ธมฺมสวเน จ ติตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา โลกานํ นนฺทิวฑฺฒนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ปกติยาเอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน อติตฺโต โลโกติ. กถํ ปน สพฺพสตฺตานํ พุทฺธทสฺสเน อติตฺโต โหตี’’ติ. พุทฺธสฺส ปน พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทีหิ สีลาทิอสาธารณคุเณหิ จ อธิก สมฺปนฺโน หุตฺวา สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิโรจมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ตาวตึเส –

“འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱིའོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། “དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ།། འདི་ནི་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་པའོ།། བྱིངས་“ནནྡ”འབྱོར་པའམ་དགའ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨི”སྦྱར་བའོ།། འདི་ནི་དགའ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། དེས་འཕེལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བ་“ནནྡི”དང་བྱིངས་“ཝཌྜྷ”འཕེལ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་ཆོས་ཉན་པ་ལ་ངོམས་པ་མེད་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་། ཟླ་བ་ཉ་བ་དང་། རྒྱ་མཚོའི་རྒྱལ་པོ་མཐོང་བ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ངོམས་པ་མེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་ལ་ངོམས་པ་མེད་པ་ཡིན་ཞེ་ན།” སངས་རྒྱས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ལས་ལྷག་པར་རྣམ་པར་གསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་གསུངས་ཏེ།

‘‘น โกจิ เทโว วณฺเณน, สมฺพุทฺธํ อติโรจติ;

สพฺเพ เทเว อธิคฺคยฺห, สมฺพุทฺโธว วิโรจตี’’ติ.

“ལྷ་གང་གིས་ཀྱང་མདོག་ཉིད་ཀྱིས། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཟིལ་མི་གནོན། །ལྷ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གནོན་ནས། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་གསལ་ལོ།།”ཞེས་སོ།།

ทสพลนฺติ อญฺเญหิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารเณน ทสกายพเลน จ ทสญาณพเลน สมฺปนฺนํ. ตญฺหิ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณหิ พลนฺติ น กมฺเปนฺตีติ พลนฺติ วุจฺจติ. อถ วา พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลํ. พลธาตุ ปาเณ อ. พลนฺติ ภารํ วหิตุํ สกฺกุณนฺตีติ วา พลํ, พลนฺติ ชานนฺติ สพฺพธมฺมนฺติ พลํ, ญาณ พลํ. ทสพลญฺจ ทสพลญฺจ ทสพลานิ เอกเสสนเยน. ตานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. อิธ ปน สามญฺญวเสน วุตฺโตปิ วิเสสฏฺฐานิยตฺตา ภควโต ทสกายพลานิ จ, ทสญาณพลานิ จ อธิปฺเปตานิ. เตสํ ปน สรู ปตฺถํ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทิ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

“སྟོབས་བཅུ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ནི་འགལ་བའི་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གཡོ་བས་ན་སྟོབས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྲོག་འཛིན་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། བྱིངས་“བལ”སྲོག་འཛིན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཁུར་འཁྱེར་ནུས་པས་ན་སྟོབས་སམ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། སྟོབས་བཅུ་དང་སྟོབས་བཅུ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་གི་ཚུལ་གྱིས་སྟོབས་བཅུ་རྣམས་སོ།། སྟོབས་དེ་དག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སྟོབས་བཅུ་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། འདིར་ནི་སྤྱིའི་ཚུལ་དུ་གསུངས་ཀྱང་། བྱེ་བྲག་གི་གནས་སྐབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་རྣམས་ལ་བྱའོ།། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ནི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཤད་ཟིན་ཏོ།།

อสมนฺติ [Pg.201] สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อสโม, พุทฺโธ. ตํ อสมํ. ตนฺติ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ. นิจฺจนฺติ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. นมสฺสนฺตูติ อภิวนฺทนฺตูติ.

“མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ།། འདི་ལ་མཚུངས་པའམ་འདྲ་བའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མཚུངས་པ་མེད་པའོ།། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། “རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โลเก ติโลเก มนุสฺสโลเก วา, พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส พุทฺโธ พุทฺโธอิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา, อติทุลภตโร อติวิย ทุลฺลภตโม, พุทฺธภาโว พุทฺธสฺส ภาโว, กา กถา กึวตฺตพฺโพ เอว, ตสฺมา พุทฺโธพุทฺโธติ โฆสสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา, วิภาวี เมธาวี วิวิธหิตสุขํ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ หิตสุขํ ปตฺถยนฺตา ยาจนฺตา, สาธโว สปฺปุริสา อิฏฺฐํ กามยมานํ, อตฺถํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ, วหนฺตํ ธารกํ, สุรนรมหิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตํ, นิพฺภยํ อภยํ อสนฺตาสํ วา, ทกฺขิเณยฺยํ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ, โลกานํ สตฺตโลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ปีติยา วฑฺฒาปเนนฺตํ. ทสพลํ อสาธารเณน ทสกายญาณพเลน สมฺปนฺนํ, อสมํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ ตํ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ นิจฺจํ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ, นมสฺสนฺตุ อภิวนฺทนฺตูติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། འཇིག་རྟེན་ནམ་ཁམས་གསུམ་མམ་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན། “སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲའམ། སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲའམ་བསྟོད་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་མཆོག་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན། རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ། ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སློང་བ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ། འདོད་པ་སྟེ་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན། འཛིན་པ་སྟེ་ཉར་བ། ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་སྟེ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པ། འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ་འཇིགས་པ་མེད་པའམ་སྐྲག་པ་མེད་པ། སྦྱིན་གནས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་འོས་པ། འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཏེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ། སྟོབས་བཅུ་པ་སྟེ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པ། དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར། ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་སྟེ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ།།

ฉพฺพีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།།

๒๗.

༢༧.

ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี;

ติกฺโข [Pg.202] สูโร ธิตตฺโต สปรหิตธโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต.

བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་བདག་ནི་བློ་ཞིབ་ཅིང་། །དྲན་ལྡན་ཕྱི་མར་ངོམས་ཤིང་མཁས་པ་དང་། །ལྟ་བ་དྲང་བའི་ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན། །ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་ཞིང་གཏོང་ཕོད་ཆེ་བ་དང་། །རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན། །རང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་ཚེ་རིང་ནད་མེད་དང་། །སྐལ་བཟང་མདོག་ལྡན་གྲགས་པ་སྟོབས་ཆེན་འཛིན། །སྙན་གྲགས་ལྡན་ཞིང་བཟོད་པ་དང་ལྡན་ཤོག །

๒๘.

༢༨.

สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข;

དད་ལྡན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་ཞིང་། །དཔལ་མཆོག་འཛིན་ཅིང་ཚེ་འདིར་ཆགས་པ་མེད། །ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལྡན། །དགེ་ལ་མངོན་དགའ་བསླབ་ལྔ་ལ་སོགས་སྲུང་། །འདོད་ཆུང་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་སྙིང་དྲང་ལྡན། །རྫུ་འཕྲུལ་ལྡན་ཞིང་ཚད་མེད་པར་འགྱུར་ཤོག །བསྔགས་འོས་སྙན་པར་སྨྲ་ཞིང་དམ་ཡོན་ཤེས། །བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་དད་གུས་ལྡན་པར་ཤོག །

๒๗. เอวํ พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโสตฺยาทิคาถาย พุทฺธวนฺทเน อุยฺโยชนํ กตฺวา อิทานิ สุคตนฺตฺยาทีหิ คาถาหิ พุทฺธํ วนฺทิตฺวา ปณิธึ กโรนฺโต อาห ปุญฺเญเนเตน โสหนฺตฺยาทิ คาถาทฺวยํ. อยํ ปน คาถาทฺวยมฺปิ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปฐมคาถายํ โสอหํ เอเตน ปุญฺเญน สมฺปราเย นิปุณมติ จ สโต จ…เป… ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ สมฺพนฺโธ. โสหนฺติ โส อหํ. พุทฺธสฺส นมกฺกาโร โสอหนฺติ อตฺโถ. เอเตน ปุญฺเญนาติ อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺย. ปุญฺญนฺติ จ อิธ ปน พุทฺธปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา อธิปฺเปตา. สา จ วนฺทเนยฺยวนฺทกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺม เวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส อนุพลปฺปทานวเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ตนฺนิทานานํ ยถาธิปฺเปตสิทฺธิวิพนฺธกานํ โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึสาเธติ จาติ อตฺโถ จ เวทิตพฺโพ. สมฺปราเย จาติ เอตฺถ [Pg.203] จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส จ นิปุณมติตฺยาทีสุ ปเทสุ โยเชตพฺโพ. สมฺปราเยติ ปรโลเก. โส หิ สมฺปรายิตพฺพา อุปคมิตพฺพา เอตฺถ สตฺเตหีติ จ, กมฺมกิเลสวเสน สตฺเตหิ สมฺปรายิตพฺพา ปาปุณิตพฺพาติ วา เอตฺถาติ จ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปริปุพฺพ อยธาตุ หิ คติยํ ณ. อถ วา กมฺมวเสน อภิมุโข สมฺปเรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปุพฺพปรธาตุ คติยํ ณฺย. อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตีติอาทีสุ วิย หิ จุราทิ คณวเสน ปรสทฺทํ คติยมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ตสฺมึ สมฺปราเย.

༢༧. དེ་ལྟར་ “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བསྐུལ་ནས། ད་ནི་ “བདེ་བར་གཤེགས་པ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར། “བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་བདག་ནི་...” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཀྱང་སྲག་དྷ་རཱ་ (saddharā) ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། “བདག་དེ་ཉིད་བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བློ་གྲོས་ཕྲ་ཞིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་... བྱས་ནས་... བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་སྦྱར་རོ། །“སོ་ཧཾ་” (sohaṃ) ནི་ “བདག་དེ་ཉིད་” (so ahaṃ) ཅེས་པའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བདག་དེ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་” (etena puññena) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་གཙང་བར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ (puñña) ཞེས་བྱའོ། །པཱུ་ (pū) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གཙང་བར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །འདིར་བསོད་ནམས་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ལ་འདོད་དོ། །དེ་ཡང་ཕྱག་བྱ་བ་དང་ཕྱག་བྱེད་པ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ཞིང་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་རྣམས་བཟློག་ནས། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་གྲུབ་པ་ལ་བགེགས་བྱེད་པའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཡང་” (samparāye ca) ཞེས་པ་འདིར་ “ཡང་” (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱར་བ་སྟེ། དེ་ནི་ “བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་” (samparāye) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏོ། །དེ་ཉིད་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་འགྲོ་བར་བྱ་བ་འམ་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ “སམ་པ་རཱ་ཡ་” (samparāya) ཞེས་བྱའོ། །སམ་ (saṃ) དང་པཱ་རི་ (pari) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཨཡ་ (aya) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ལས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “སམ་པ་རཱ་ཡ་” ཞེས་བྱའོ། །སམ་ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་པཱ་ར་ (para) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །“ཀུན་དགའ་བོ་དེ་ལྟར་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི་རིམ་གྱིས་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཅུ་རཱ་དི་ (curādi) སྡེ་པའི་དབང་གིས་ “པཱ་ར་” (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་འགྲོ་བ་ལ་འདོད་དོ། །དེའི་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུའོ། །

นิปุณมตีติ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ. สณฺหสุขุมํ อตฺถนฺตรํ ปฏิวิชฺฌนสมตฺถาย ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ วา. เอตฺถ จ นิปุณสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. หิตาหิตํ มนติ ชานาตีติ มติ, ปญฺญา. มนธาตุ ญาเณติ. นิปุณา สณฺหา มติ ปญฺญา ยสฺส เมติ นิปุณมติ. สโตติ สติมา จ. สรตีติ สติ, สรธาตุ จินฺตายนฺติ. สา อสฺส เม อตฺถีติ สโต. ติตฺโตติ ตปฺปโน จ. ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จาติ อตฺโถ. ติสนํ ตปฺปนํ ติตฺโต. ติสธาตุ ตปฺปเน ตปจฺจโย. สการสฺส โตอาเทโส. ยถาลาภ สนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโต โส จาติ ติวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ.

“བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་” (nipuṇamatī) ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་དོན་གྱི་བྱེ་བྲག་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་ “ནི་པུ་ཎ་” (nipuṇa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ། །ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་ཤེས་པས་ན་བློ་གྲོས་ (mati) ཏེ་ཤེས་རབ་བོ། །མན་ (mana) བྱིངས་ནི་ཤེས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །གང་ལ་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་བློ་གྲོས་ཏེ་ཤེས་རབ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་ (nipuṇamati) འོ། །“དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་” (sato) ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡོད་པའོ། །དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། སར་ (sara) བྱིངས་ནི་བསམ་པ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་བདག་ལ་ཡོད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཆོག་ཤེས་པ་” (titto) ཞེས་པ་ནི་ཚིམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དངོས་པོས་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོག་ཤེས་པ་ (titto) སྟེ། ཏིས་ (tisa) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །ས་ཡིག་ལ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འོས་པས་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ། ཆོག་ཤེས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བྱའོ། །

ทกฺโขติ ตํ ตํ กิจฺเจ เฉโก จ กุสโล จ วา. โส หิ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญติ ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท. อุชุ ทิฏฺฐิปญฺญาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐิชฺชุ ปญฺโญติ ปาโฐ. ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท, โสเย วตฺโถ[Pg.204]. อุชูติ อกุฏิลภาเวน ภวตีติ อุชุ, อชฺชโว. อุชุธาตุ อชฺชเว กฺวิ. อถ วา อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. สมฺมา ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ, มติ. ทิสธาตุ ปสฺสเน ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺฐาเทโส. ธาตฺวนฺตโลโป จ อี จ. อุชุ อชฺชวา ทิฏฺฐิ มติ ทิฏฺฐุชุ วิเสสนปรนิปาตวเสน. ปกาเรน ชานาติ อนิจฺจาทิวเสน อวพุชฺฌตีติ ปญฺญา. ปปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน อ. อุชุทิฏฺฐิ จ อุชุปญฺญา จ ยสฺส เมติ ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ, ปุคฺคโล. อวิกลวีริโยติ อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย จาติ อตฺโถ. วิหีนํ กโรตีติ วิกโล. วิปุพฺพกรธาตุ กรเณ อ. รสฺสโล. วีรานํ กมฺมํ วีริยํ. อวิกลํ อนูนํ วีริยํ อสฺสเมติ อวิกลวีริโย. น สกฺกา กุสีเตเนว นวโลกุตฺตรธมฺมา ลทฺธุํ, อารทฺธวีริเยเนว สกฺกา. ตสฺมา อวิกลวีริโยติ ปตฺเถตีติ วุตฺตํ โหติ.

“མཁས་པ་” (dakkho) ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་གོ་ཆོད་པ་དང་མཁས་པའོ། །དེ་ནི་དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་ལེ་ལོ་མེད་པར་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་མཁས་པའོ། །དཀྵ་ (dakkha) བྱིངས་ནི་མྱུར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །“ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་” (diṭṭhujjupañño) ཞེས་པ་ནི་ “ལྟ་བ་” (diṭṭhi) དང་ “དྲང་པོ་” (uju) དང་ “ཤེས་རབ་” (paññā) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་ “དིཊྛིཛྫུ་པཉྙོ་” (diṭṭhijju pañño) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དེ་ཡང་ “ལྟ་བ་དྲང་པོའི་ཤེས་རབ་” ཅེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་སྟེ་དོན་གཅིག་གོ། །“དྲང་པོ་” (uju) ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་དྲང་པོ་སྟེ་གཤོལ་ལོ། །ཨུ་ཇུ་ (uju) བྱིངས་ནི་དྲང་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། གྱ་གྱུ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་དྲང་པོ་སྟེ་མི་གྱོན་པའོ། །ཨར་ (ara) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཇུ་ (ju) རྐྱེན་ནོ། །ཨར་ལ་ཨུ་རུ་བསྒྱུར་རོ། །ཡང་དག་པར་ལྟ་བས་ན་ལྟ་བ་ (diṭṭhi) སྟེ་བློ་གྲོས་སོ། །དིས། (disa) བྱིངས་ནི་ལྟ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །དེ་ལ་ཊྛ་ (ṭṭha) རུ་བསྒྱུར་ཞིང་བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ནས་ ཨཱི་ (ī) སྦྱར་རོ། །དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་སྟེ་བློ་གྲོས་ནི་ལྟ་བ་དྲང་པོ་ (diṭṭhuju) སྟེ། ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་ཕྱི་མར་སྦྱར་བའི་དབང་གིས་སོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་ཤིང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་ (paññā) བོ། །པཱ་ (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཉཱ་ (ñā) བྱིངས་ནི་རྟོགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་ཡོད་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི་ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པ་” (avikalavīriyo) ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཆད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉམས་པ་ (vikalo) འོ། །བཱི་ (vi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀར་ (kara) བྱིངས་ནི་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །ལ་ཡིག་ཐུང་ངུར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་དཔའ་བོ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ (vīriya) སོ། །གང་ལ་མ་ཉམས་ཤིང་མ་ཆད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཡོད་པ་དེ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པའོ། །ལེ་ལོ་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་ཀྱི། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །

โภควาติ ภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ. ภุญฺชิตพฺโพติ โภโค, สมฺปตฺติ. ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ ณ. โภโค อสฺส เม อตฺถีติ โภควา. สํวิภาคีติ สํวิภชนสีโล จ สํวิภชนสมฺปนฺโน จ วา, สํวิภชติ สีเลนาติ สํวิภาคี. สํวิภชนสีโลติ วา สํวิภาคี, สํวิภชิตุํ สีลมสฺสาติ วา สํวิภาคี. สํวิภาเค สีลมสฺสาติ สํวิภาคี. อยํ ตสฺสีลตฺโถ. สํวิภชติ ธมฺเมนาติ สํวิภชนธมฺโมติ วา. สํวิภชิตุํ ธมฺโม อสฺสาติ วา, สํวิภชเน ธมฺโม อสฺสาติ วา สํวิภาคี. อยํ ตทฺธมฺมตฺโถ. สํวิภชนํ สาธุกาโร อสฺส อตฺถิ. สาธุการินา สํวิภชตีติ วา, สํวิภชิตุํ สาธุการีติ วา, สํวิภชเน สาธุการีติ วา สํวิภาคี. อยํ ตสฺสา ธุการตฺโถ. สํวิปุพฺพ ภชธาตุ วิภาเค ณ. ชสฺส โค. อถ วา สํวิภชนํ สํวิภาโค. โส เม อสฺส อตฺถีติ สํวิภาคี[Pg.205]. อสฺสถฺยตฺเถ อี. ปเรสํ ยาจกานํ อนฺนาทิทานวตฺถุํ นิจฺจํ ปริจฺจชนการีติ วุตฺตํ โหติ.

“ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་” (bhogavā) ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ (bhogo) ཏེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །བྷུ་ཇ་ (bhuja) བྱིངས་ནི་སྐྱོང་བ་དང་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཡོད་པ་དེ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པའོ། །“གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ་” (saṃvibhāgī) ཞེས་པ་ནི་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པའོ། །རང་གི་ངང་ཚུལ་གྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་གི་ངང་ཚུལ་ཡིན་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ངང་ཚུལ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ངང་ཚུལ་གྱི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། ཆོས་ཀྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་ན་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་གི་ཆོས་ཡིན་པས་སམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ཆོས་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ལེགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཁོང་ལ་ཡོད་དོ། །ཡང་ན། ལེགས་པར་བྱེད་པས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པའམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ལེགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །སམ་ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྷ་ཇ་ (bhaja) བྱིངས་ནི་བགོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཇ་ཡིག་ལ་ག་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་བགོ་བཤའ་ (saṃvibhāgo) སྟེ། དེ་བདག་ལ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཨཱི་ (ī) རྐྱེན་ནོ། །གཞན་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་ཟས་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྟག་ཏུ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །

ติกฺโขติ ติกฺขปฺปญฺญวา จ นิสานปญฺญวา วา. ติชนํ นิสนํ ติกฺขา, ปญฺญา. ติชธาตุ นิสาเน ข. ชสฺส โก. ติกฺขา ปญฺญา เม อสฺส อตฺถีติ ติกฺโข. อสฺสถฺยตฺเถ โณ. ติกฺข ปญฺญาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ปญฺญาย จ สพฺพ กุสลานํ ธมฺมานํ เสฏฺฐตฺตา มูลการณตฺตา จ ติกฺโขติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห –

“རྣོ་བ་” (tikkho) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་རྣོ་བའོ། །རྣོ་བར་བྱེད་པས་ན་རྣོ་བ་ (tikkhā) སྟེ་ཤེས་རབ་བོ། །ཏི་ཇ་ (tija) བྱིངས་ནི་རྣོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཁ་ (kha) རྐྱེན་ནོ། །ཇ་ཡིག་ལ་ཀ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །གང་ལ་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་ཡོད་པ་དེ་ནི་རྣོ་བའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་རྩ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣོ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ། །མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལས་ཀྱང་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ།

‘‘ปญฺญา ปสฏฺฐา โลกสฺมึ, กตา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา;

ปญฺญาย วิมตึ หนฺตฺวา, สนฺตึ ปปฺโปติ ปณฺฑิโต’’ติ.

“འཇིག་རྟེན་དུ་ནི་ཤེས་རབ་བསྔགས། །དམ་ཆོས་གནས་པར་བྱ་ཕྱིར་བྱས། །མཁས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་བཅོམ་ནས། །ཞི་བ་ཉིད་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། །

สูโรติ จตูสุ ปริสาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ จ วีโร จ. สตฺติวนฺโต นิพฺภโยติ อตฺโถ. สูรยเต วิรยเต สูโร. ภาวสาธโนยํ. สูรธาตุ วิกฺกนฺติยํ วีเร วา อ. อถ วา อภิรุอฉมฺภิอนุตฺราสภาเวน สูรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สูโร. สูรธาตุ คติยํ อ. สีโห วิย ปริสมชฺเฌ สูรวีรสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สาสนิ เกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ สูรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ. เกวลํ ปน สูโรติ วิสิฏฺฐสูโรติ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ธิตตฺโตติ เอตฺถ ธิต อตฺโตติ ปทจฺเฉโท. ธิโตติ สมาธิ. อตฺตนฺติ จิตฺตํ. เอกคฺคจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ธาติ ติฏฺฐติ เอการมฺมเณหิ ธิโต, เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ธาเรตีติ วา ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ธารเณ ต. อารมฺมณํ อรติ ชานาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อรธาตุ คติยํ ต. รสฺส โต. ธิโต สมาธิ อตฺตํ จิตฺตํ อสฺส เมติ ธิตตฺโต.

“དཔའ་བོ་” (sūro) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བཞི་དང་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་དཔའ་བོའོ། །མཐུ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔའ་བར་བྱེད་ཅིང་བརྟུལ་ཕོད་པར་བྱེད་པས་ན་དཔའ་བོའོ། །འདི་ནི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ། །སཱུ་ར་ (sūra) བྱིངས་ནི་རྩལ་དང་དཔའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། མི་འཇིགས་པ་དང་། མི་སྐྲག་པ། དངངས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་དཔའ་བོའོ། །སཱུ་ར་ (sūra) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །སེང་གེ་བཞིན་དུ་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་དཔའ་རྩལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །བསྟན་པ་ལ་མཁས་པའི་དམ་ཆོས་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ “སཱུ་ར་” ཞེས་པའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་མ་བཤད་དོ། །འོན་ཀྱང་ “དཔའ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དཔའ་བོ་ཞེས་དོན་བཤད་པ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་ཏོ། །“བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་” (dhitatto) ཞེས་པ་འདིར་ “དྷི་ཏ་” (dhita) དང་ “ཨཏྟ་” (atta) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“དྷི་ཏ་” ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །“ཨཏྟ་” ནི་སེམས་སོ། །སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་གནས་པས་ན་བརྟན་པ་ (dhito) འམ། དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་པས་ན་བརྟན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །དྷཱ་ (dhā) བྱིངས་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །དམིགས་པ་ཤེས་པས་ན་བདག་ཉིད་ (attaṃ) དེ་སེམས་སོ། །ཨར་ (ara) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །ར་ཡིག་ལ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །གང་ལ་བརྟན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སེམས་ཡོད་པ་དེ་ནི་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་དོ། །

สปรหิตจโรติ อตฺตหิตปรหิตจโร, อตฺตโน จ ปรสฺส จ อตฺถํ ปฏิปนฺนโก จาติ อตฺโถ. อตฺตโน จ ปรสฺส จ หิตํ อตฺถํ ปโยชนํ จรติ ปฏิปชฺชตีติ สปรหิตจโร[Pg.206]. สปรหิตสทฺทูปปท จรธาตุ จรเณ อ. ทีฆชีวีติ ทีฆายุโก จ. ทีเฆน ชีวิตินฺทฺริเยน สมฺปนฺโน วา. ทีโฆ ชีโว ชีวิตํ อสฺส เมติ ทีฆชีวิ. อายุกปฺปมฺปิ ทีฆชีวิตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. อโรโคติ โรควิรโห จ อาโรคฺยํ วา. รุชฺชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิ. รุชธาตุ ภงฺเค ณ. อถ วา รุชฺชติ หึสตีติ โรโค. รุชธาตุ หึสายํ ณ. นตฺถิ โรโค ตสฺส เมติ อโรโค, ฉนฺนวุติโรคานํ อภาโว ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ธญฺโญติ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ. ธญฺญสทฺโท หิ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก ‘‘ธญฺญํ มงฺคล สมฺมต’’นฺติ จ. เตมิยชาตเก ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติ จ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. ธนนํ สมฺปชฺชนํ ธญฺญํ, สิรีปญฺญาปุญฺญลกฺขณานํ สมฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. ธนธาตุ สมฺปนฺเน. ธาตูนํ อเนกตฺถตฺตา ณฺยปจฺจโย. ณการานุพนฺเธ โลเป กเต ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญการํ กตฺวา ธญฺญนฺติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อถ วา ธนํ สิรีปญฺญา ปุญฺญลกฺขณสมฺปทํ อสฺส เม อตฺถีติ ธญฺโญ. อสฺสถฺยตฺเถ ณฺโย.

“རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པ་” (saparahitacaro) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་སྟེ། རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པ་དང་དོན་དང་དགོས་པ་སྤྱོད་ཅིང་སྒྲུབ་པས་ན་རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པའོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཙར་ (cara) བྱིངས་ནི་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །“ཚེ་རིང་བ་” (dīghajīvī) ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ཚེའི་དབང་པོ་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །གང་ལ་ཚེ་རིང་པོ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཚེ་རིང་བའོ། །བསྐལ་པའི་བར་དུ་ཚེ་རིང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ནད་མེད་པ་” (arogo) ཞེས་པ་ནི་ནད་དང་བྲལ་བའམ་ནད་མེད་པའི་ཉིད་དོ། །ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་གཟིར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་ (rogo) དེ་ཚ་བའོ། །རུ་ཇ་ (ruja) བྱིངས་ནི་འཇིག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། གཟིར་ཞིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་དོ། །རུ་ཇ་ (ruja) བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ནད་མེད་པ་དེ་ནི་ནད་མེད་པ་སྟེ། ནད་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“སྐལ་བ་བཟང་པོ་” (dhañño) ཞེས་པ་ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ། །“དྷཉྙ་” (dhañña) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་ “སྐལ་བ་བཟང་པོ་བཀྲ་ཤིས་པར་འདོད་པ་” ཞེས་དང་། ཏེ་མི་ཡའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་ “སྐལ་བ་བཟང་པོ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་བུ་བཙས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ངེས་ཚིག་སྟེ། ནོར་འབྱོར་པ་ནི་སྐལ་བ་བཟང་པོ་ (dhañña) སྟེ། དཔལ་དང་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དྷ་ན་ (dhana) བྱིངས་ནི་འབྱོར་པ་ལ་འཇུག་གོ། །བྱིངས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །ཎ་ཡིག་གི་རྗེས་འབྲེལ་བསྡུས་ནས་ ཡ་ (ya) རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ན་ཡིག་ལ་ཉ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ “དྷཉྙ་” (dhañña) ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་ལ་ནོར་ཏེ་དཔལ་དང་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་སྐལ་བ་བཟང་པོའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཎྱོ་ (ṇyo) རྐྱེན་ནོ། །

วณฺโณติ วณฺณสมฺปนฺโน จ. เอตฺถ จ วณฺโณ ทุวิโธ โหติ สรีรวณฺณคุณวณฺณวเสน. ตตฺถ สรีร วณฺโณ นาม รูปกายสฺส ปาสาทิกรูปสมฺปนฺนตา. คุณ วณฺโณ นาม สีลสมาธิปญฺญาทิคุเณน จ ธุตงฺคาทิปฏิปทาคุเณน จ สมฺปนฺนตา. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. วณฺเณติ วิการมาปนฺนานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, สรีรรูปํ. วณฺเณติ อตฺตโน ทพฺพํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, คุโณ. วณฺณธาตุ ปกาสเน อ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ ยุชฺชติ. วณฺณํ อสฺส เม อตฺถีติ วณฺโณ. อสฺสถฺยตฺเถ อ. ยสสฺสีติ ปริวารสมฺปนฺโน กิตฺติวนฺโต วา. เอตฺถ จ [Pg.207] ทุวิโธ โหติ ยโส ปริวารกิตฺติยสวเสน. ตตฺถ ยชิยติ ปูชิยติ เอเตน ปริวาเรนาติ ยโส, ปริวาโร. ยชธาตุ ปูชายํ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สามิกสฺส ปริวารนฺติ ยโส, ปริวาโร. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยชิยติ ปูชิยติ เอเตนาติ ยโส, กิตฺติสทฺโท. ยชธาตุ เทวปูชาสงฺคหกรณทานธมฺเมสุ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สพฺพตฺถ พฺยาปนนฺติ ยโส, กิตฺติโฆโส ถุติสทฺโท วา. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยโส จ ยโส จ ยโส เอกเสสนเยน. โส อสฺส เม อตฺถีติ ยสสฺสี, อสฺสถฺยตฺเถ สีปจฺจโย.

མདོག་ཅེས་པ་ནི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདིར་མདོག་ནི་ལུས་ཀྱི་མདོག་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་མདོག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་མདོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་མཛེས་ཤིང་དང་བ་འདྲེན་པའི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ། ཡོན་ཏན་གྱི་མདོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། འདི་ནི་ངེས་ཚིག་སྟེ། རྣམ་འགྱུར་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་ལ་གནས་པའི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མདོག་སྟེ། ལུས་ཀྱི་གཟུགས་སོ། རང་གི་རྫས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མདོག་སྟེ། ཡོན་ཏན་ནོ། མདོག་གི་དབྱིངས་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། འདིར་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་རུང་ངོ་། ང་ལ་མདོག་དེ་ཡོད་པས་ན་མདོག་ལྡན་ནོ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འམ། ཡང་ན་སྙན་གྲགས་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལ་གྲགས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་གྲགས་པ་དང་སྙན་གྲགས་ཀྱི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་འཁོར་འདིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བར་བྱེད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་རོ། ཡ་ཛ་དབྱིངས་ནི་མཆོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། 'ཛ་' ཡིག་ནི་ 'ས་' རུ་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། བདག་པོའི་འཁོར་དུ་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་རོ། ཡཱ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ས་' རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ། འདིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བར་བྱེད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། སྙན་པའི་སྒྲའོ། ཡ་ཛ་དབྱིངས་ནི་ལྷ་མཆོད་པ་དང་། སྡུད་པར་བྱེད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། 'ཛ་' ཡིག་ནི་ 'ས་' རུ་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། སྙན་གྲགས་ཀྱི་སྒྲ་འམ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཡཱ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ས་' རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ། གྲགས་པ་དང་གྲགས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་གྲགས་པའོ། དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'སཱི' རྐྱེན་ནོ།

อติพลวธโรติ อติพลวนฺตธารโก จ อติวิย กายพลญาณพลวนฺตํ ธาเรตีติ อติพลวธโร. อชาตสตฺตุราชาทโย วิย ปญฺจหตฺถิ ทสหตฺถิพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย วิย ญาณพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. กิตฺติมาติ กิตฺติโฆสวนฺโต จ. กิตฺติยเต กถิยเต คุณนฺติ กิตฺติ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ สทฺเท อิ. กิตฺติโฆโส อสฺส เม อตฺถีติ กิตฺติมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. ขนฺตุเปโตติ ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ขมนํ สหนํ ขนฺติ. ขมุธาตุ สหเน ตปจฺจโย. ตสฺสนฺติ ตาย อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ขนฺตุเปโต. ขนฺติวาทตาปโส วิย ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ขนฺติยา หิ ทุกฺกรตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ ปธานตฺตา เสฏฺฐตปตฺตา จ ขนฺตุเปโตติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา’’ติ จ. ‘‘ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติ จ. ‘‘ขนฺตีพลํ พลานีก’’นฺติ จ.

སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པས་ན་སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པའོ། རྒྱལ་པོ་མ་སྐྱེས་དགྲ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེ་ལྔའི་སྟོབས་སམ་བཅུའི་སྟོབས་འཛིན་ནུས་པ་དང་། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་འཛིན་ནུས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པའོ། ཡོན་ཏན་བརྗོད་ཅིང་བསྔགས་པར་བྱེད་པས་ན་སྙན་གྲགས་ཏེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཀིཏྟ་དབྱིངས་ནི་སྒྲའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨི' རྐྱེན་ནོ། སྙན་པའི་སྒྲ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'མནྟུ' རྐྱེན་ནོ། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། བཟོད་པ་དང་དང་དུ་ལེན་པ་ནི་བཟོད་པའོ། ཁ་མུ་དབྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དེ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བཟོད་པ་དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའོ། བཟོད་པར་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། བཟོད་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'བཟོད་པ་དཀའ་ཐུབ་མཆོག་སྟེ་གཤེ་བར་བཟོད།' ཅེས་དང་། 'བཟོད་པ་ལས་ལྷག་པ་མ་མཆིས་སོ།' ཅེས་དང་། 'བཟོད་པའི་སྟོབས་ནི་དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།' ཅེས་གསུངས་སོ།

‘‘สีลสมาธิปญฺญานํ[Pg.208], ขนฺติปฺปธานการณํ;

สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, ขนฺตฺยายตฺตาว วฑฺฒเร’’ติ จ.

‘ཚུལ་ཁྲིམས་ཏིང་འཛིན་ཤེས་རབ་ཀྱི། །བཟོད་པ་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་ཏེ། །དགེ་བའི་ཆོས་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། །བཟོད་ལ་བརྟེན་ནས་འཕེལ་བར་འགྱུར། །’ ཞེས་སོ།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โสหํ โส อหํ, เอเตน ปุญฺเญน อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน สมฺปราเย ปรโลเก, นิปุณมติ จ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ, สโต สติมา จ ติตฺโต ตปฺปโน ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จ, ทกฺโข ตํตํกิจฺเจ เฉโก จ, ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อุชุทิฏฺฐิ ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ อวีกลวีริโย อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย วา, โภควาภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ สํวิภาคี สํวิภชนสีโล จ ติกฺโข ติกฺขปญฺญวา จ, สูโรติ สตฺติวนฺโต นิพฺภโย จ, ธิตตฺโต สมาหิต จิตฺโต จ เอกคฺคจิตฺโต วา, สปรหิตจโร อตฺตหิต ปรหิตปฏิปนฺนโก จ ทีฆชีวี ทีฆายุโก จ อโรโค โรควิรโห จ ธญฺโญ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ วณฺโณ วณฺณสมฺปนฺโน จ ยสสฺสี ปริวารสมฺปนฺโน จ อติพลวธโร อติพลวนฺตธารโก จ กิตฺติมา กิตฺติ โฆสวนฺโต จ ขนฺตุเปโต ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བདག་དེ་ཉིད་དགེ་བའི་རྩ་བ་འདིས། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་ལས་འདིས། ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ། བློ་གྲོས་ཞིབ་མོ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཕྲ་ཞིང་ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་དངོས་པོས་ཚིམ་ཞིང་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། མཁས་པ་སྟེ་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་བྱང་ཆ་ཆེ་བ་དང་། ལྟ་བ་དྲང་པོའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་དང་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་མི་ཉམས་པ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཆད་པ་འམ་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། གཏོང་ཕོད་ཅན་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དང་། རྣོ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པ་དང་། དཔའ་བོ་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་། བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་སྟེ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་འམ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་། རང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟེ་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཚེ་རིང་བ་སྟེ་ཚེ་ཚད་རིང་བ་དང་། ནད་མེད་པ་སྟེ་ནད་དང་བྲལ་བ་དང་། སྐལ་བ་བཟང་པོ་སྟེ་དཔལ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མདོག་བཟང་པོ་སྟེ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པ་སྟེ་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པ་དང་། སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་སྟེ་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།

สตฺตวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།

๒๘. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิคาถาย สมฺปราเย ปณิธึ กตฺวา อิทานิ ทิฏฺฐธมฺเม ปตฺถนํ กตฺตุกาโม สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ตฺยาทิคาถมาห. ตตฺถ สทฺโธติ กมฺมาทิ สทฺทหนลกฺขณาย สทฺธาย สมฺปนฺโน จ. สทฺทหนํ สทฺธา, สทฺทหตีติ วา สทฺธา. สทฺทหนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ สทฺธา. สํปุพฺพธาธาตุ ธารเณ ต. สา ปน กมฺมาทีสุ สทฺทหนลกฺขณา. โอกปฺปนลกฺขณา วา. ปสาทรสา. อุทกปฺปสาทกมณิ วิย. ปกฺขนฺทนรสา วา. โอฆุตฺตรโณ วิย[Pg.209]. อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา วา. สา หตฺถวิตฺตพีชานิ วิย ทฏฺฐพฺพา. ภควตา หิ สา สทฺธา ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ จ. ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ จ. ‘‘สทฺธาพีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ จ ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ จ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ, สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ จ, ‘‘สทฺเธสิโก ภิกฺขเว อริยสาวโก’’ติ จ, ‘‘สทฺธาธน’’นฺติ จ.

༢༨. དེ་ལྟར་ 'དགེ་བའི་རྩ་བ་འདི་ཡིས་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ད་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་འདོད་པས། 'དད་ལྡན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ལྡན།' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དད་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཡིད་ཆེས་པ་ནི་དད་པ་སྟེ། ཡང་ན་ཡིད་ཆེས་པས་ན་དད་པའོ། འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པས་ན་དད་པའོ། སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དྷཱ་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དེ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། ཡང་ན་མོས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། དང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཆུ་དྭངས་པར་བྱེད་པའི་ནོར་བུ་བཞིན་ནོ། ཡང་ན་མཆོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་བ་བཞིན་ནོ། རྙོག་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་འམ། ཡང་ན་མོས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། དེ་ནི་ལག་པ་དང་། ནོར་དང་། ས་བོན་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་立དན་འདས་ཀྱིས་དད་པ་དེ་ཉིད་ 'སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དད་པའི་ལག་པ་ཅན་ནོ།' ཅེས་དང་། 'འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེས་བུའི་ནོར་གྱི་མཆོག་ནི་དད་པའོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པ་ནི་ས་བོན་ཏེ། དཀའ་ཐུབ་ནི་ཆར་པའོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་ལོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པས་རྒྱགས་ཕྱེ་འཆིང་བར་བྱེད་དེ། དད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་གྲོགས་སོ།' ཅེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དད་པའི་ཀ་བ་ཅན་ནོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པའི་ནོར་རོ།' ཅེས་གསུངས་སོ།

‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน;

เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา’’ติ.

‘གང་དག་སངས་རྒྱས་ཆོས་ཉིད་དང་། །དཀོན་མཆོག་དགེ་འདུན་ལ་དད་པ། །དེ་དག་ཚེ་དང་གྲགས་པ་དང་། །དཔལ་གྱིས་ང་ལས་ལྷག་པར་མཛེས། །’ ཞེས་དང་།

จ. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ, วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ, สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติ จ. ‘‘ทุลฺลภา สทฺธาสมฺปตฺตี’’ติ จ วุตฺตา. ตสฺมา สทฺโธ จ ภเวยฺยนฺติ ปตฺถนํ กโรติ.

ཡང་། 'དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱེད་པ་དང་། བསམ་གཏན་སྐྱེད་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་སྐྱེད་པ་དང་། ལམ་སྐྱེད་པ་དང་། མངོན་ཤེས་སྐྱེད་པ་དང་། སྙོམས་འཇུག་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན། བདག་དད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའོ།

สา จ ปน จตุพฺพิธา โหติ อาคมสทฺธา, อธิคมสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธา, ปสาทสทฺธา จาติ. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ อภินีหารโต อาคตตฺตา อาคมสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ สจฺจปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. พุทฺธาทีสุ ปสาทุปฺปตฺติมตฺตา ปสาทสทฺธา นาม. อิธ ปน ปณิธานฏฺฐานตฺตา สพฺพสทฺธา อธิปฺเปตา. สทฺธา อสฺส เม อตฺถีติ สทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ ณ.

དད་པ་དེ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ལུང་གི་དད་པ་དང་། རྟོགས་པའི་དད་པ་དང་། མོས་པའི་དད་པ་དང་། དང་བའི་དད་པ་འོ། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ལུང་གི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བདེན་པ་རྟོགས་པ་ལས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྟོགས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། སངས་རྒྱས་དང་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་ཞེས་བརྗོད་པ་ན་མི་གཡོ་བར་མོས་པ་ནི་མོས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་དང་བ་སྐྱེ་བ་ཙམ་ནི་དང་བའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། འདིར་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དད་པ་ཐམས་ཅད་བཟུང་བར་བྱའོ། དད་པ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་དད་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་ནོ།

ทาตงฺคุเปโตติ ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธนสมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา. ทิยเต ทาตํ. ภาวสาธโนยํ. ทาธาตุ ทาเน อ. องฺคียติ [Pg.210] ญายติ เอเตนาติ องฺโค, ธนสมฺปตฺติ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, อถ วา ทิยตีติ ทาตํ, ทานวตฺถุ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหก ปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ อิติวุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘สทฺธา เทยฺยธมฺโม ปฏิคฺคาหโก จาติ อิเมสํ ติณฺณํ สมุขีภูตกาเลเยว หิ ทานํ สมฺภวตี’’ติ.

སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ནོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། ཡང་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་པ་འོ། དཱ་དབྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། འདིས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དམ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡན་ལག་སྟེ། ནོར་གྱི་ཕུམ་སུམ་ཚོགས་པའོ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་དངོས་པོའོ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ཉིད་དོ། འདི་ལྟར་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'དད་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་། ལེན་པ་པོ་སྟེ་གསུམ་པོ་འདི་དག་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་ཉིད་དུ་སྦྱིན་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།' ཅེས་གསུངས་སོ།

ปรมสิริธโรติ อุตฺตมสิรีธารโก จ. อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺตีนเมตํ อธิวจนํ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ สิรี, กตปุญฺเญ ปุคฺคเล เสวติ นิสฺสยตีติ วา สิรี, ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺติ ลพฺภติ. สิธาตุ เสวายํ อิโร อี จ. ปรมา อุตฺตมา สิรี ปรมสิรี, ตํ ธาเรตีติ ปรมสิรีธโร, ปรมสิริยา ธารณสมตฺโถติ อตฺโถ.

དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་འམ། ཡང་ན་དཔལ་མཆོག་འཛིན་ནུས་པའོ། འདིར་དཔལ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལུས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་དཔལ་ལམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་ཅིང་གནས་པས་ན་དཔལ་ཏེ། ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལུས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ། སི་དབྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་རོ་' དང་ 'ཨཱི' རྐྱེན་ནོ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དཔལ་ནི་དཔལ་མཆོག་སྟེ། དེ་འཛིན་པས་ན་དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་སྟེ། དཔལ་མཆོག་འཛིན་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།

ทิฏฺฐธมฺเมติ ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว. เอตฺถ จ ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว. โส หิ ปสฺสิตพฺโพติ ทิฏฺโฐ, อตฺตภาโว. ทิฏฺโฐ ปสฺสิตพฺโพ ธมฺโม สภาโว อสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐธมฺเม. วิรตฺโตติ กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, รชฺชนํ รตฺโต. รนฺชธาตุ ราเค. วิคโต รตฺโต อสฺส เมติ วิรตฺโต. ลชฺชีติ ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา. อถ วา ลชฺชีติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน จ. ลชฺชีสทฺเทน หิ ลกฺขณาหารนเยน โอตฺตปฺปมฺปิ คเหตพฺพํ. กสฺมา, กุสล ลกฺขณสภาเวน สมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติปาฬิยํ –

ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་འདི་ལའོ། འདིར་ཚེ་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་བརྗོད་དོ། དེ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཐོང་བ་སྟེ། ལུས་སོ། མཐོང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་སམ་རང་བཞིན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་འདི་ཉིད་ཅེས་བྱའོ། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་འོ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། ཆགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་པའོ། རཉྫ་དབྱིངས་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ། ང་ལ་ཆགས་པ་དེ་དང་བྲལ་བས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་འམ། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པའོ། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་སྒྲ་འདིས་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྲེལ་ཡོད་ཀྱང་བཟུང་བར་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ནི་ནེཏྟི་པཱ་ལི་ལས་གསུངས་ཏེ།

‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺโพ, โสหาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ.

‘ཆོས་གཅིག་བརྗོད་པར་གྱུར་པ་ན། །མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་ཆོས་གང་དག །དེ་དག་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ། །’ ཞེས་སོ།

ลชฺชตีติ [Pg.211] ลชฺชา, หิริ. ลชฺชธาตุ หิริยํ. ลชฺชา อสฺส เม อตฺถีติ ลชฺชา, กายทุจฺจริตาทิโต หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จาติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติ สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ. กลฺยาณสทฺโท หิ สุนฺทรวาจโก อนิปฺผนฺน ปาฏิปทิโก. อถ วา กลฺยํ หิตํ อณยติ ปาปยตีติ กลฺยาโณ, สุมิตฺโต. กลฺยสทฺทูปปทอณธาตุ คติยํ ณ. มิชฺชติ สิเนหตีติ มิตฺโต, มิชฺชิยติ สิเนหิยตีติ วา มิตฺโต, มิทธาตุ สิเนเห ต. กลฺยาโณ มิตฺโต อสฺส เมติ กลฺยาณมิตฺโต. หิตธรสุมิตฺตสมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. อิธ ปน สทฺธาสีลสุตจาควีริยสติ สมาธิปญฺญาคุเณหิ สมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต อธิปฺเปโต. ตํ ปน สนฺธาย ภควตา สิงฺคาลสุตฺเต –

ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ངོ་ཚའོ། ལཛྫ་དབྱིངས་ནི་ངོ་ཚ་བའི་དོན་ལའོ། ངོ་ཚ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ལས་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། དགེ་བ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཟང་པོ་བརྗོད་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་གཞི་རྟེན་ནོ། ཡང་ན། ཕན་པ་བཟང་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བ་སྟེ། མཛའ་བཤེས་བཟང་པོའོ། ཀལྱ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨ་ཎ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ་' རྐྱེན་ནོ། མཛའ་བར་བྱེད་པས་ན་མཛའ་བཤེས་སྟེ། ཡང་ན་མཛའ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཛའ་བཤེས་སོ། མི་ད་དབྱིངས་ནི་མཛའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དགེ་བའི་མཛའ་བཤེས་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནོ། ཕན་པ་འཛིན་པའི་མཛའ་བཤེས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ནི་དད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བྱའོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སིངྒཱ་ལ་གྱི་མདོ་ལས།

‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต, สุขทุกฺเข จ โย สขา;

อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต, โย จ มิตฺตานุกมฺปโก;

เอเตปิ มิตฺเต จตฺตาโร, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

สกฺกจฺจํปยิรุปาเสยฺย, มาตา ปุตฺตํว โอรส’’นฺติ วุตฺโต.

གང་ཞིག་ཕན་འདོགས་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། གང་ཞིག་བདེ་སྡུག་གི་ཚེ་ན་ཡང་མཛའ་བཤེས་བྱེད་པ་དང་། གང་ཞིག་དོན་སྟོན་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། གང་ཞིག་གྲོགས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། མཁས་པས་གྲོགས་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱས་ནས། མ་ཡིས་རང་གི་བུ་ལ་བཞིན་དུ་གུས་པ་ཆེན་པོས་བསྟེན་པར་བྱའོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།།

วิสุทฺธิมคฺเค จ –

རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་ཀྱང་།

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม. คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จาฏฺฐาเน นิโยชเย’’ติ วุตฺโต. อิติ เอวรูปสฺส จ กลฺยาณมิตฺตสฺส ทุลฺลภตฺตา กลฺยาณมิตฺเตน สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

བྱམས་ཤིང་བཀུར་འོས་བསྔགས་པར་འོས། སྨྲ་མཁས་ཚིག་ལ་བཟོད་པ་དང་། ཟབ་མོའི་གཏམ་ནི་བྱེད་པ་དང་། གནས་མིན་པ་ལ་མི་སྦྱོར་རོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟ་བུའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། 'བདག་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་འཕྲད་པར་ཤོག' ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

อภิรตกุสโลติ ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, ทานาทิปุญฺญธมฺมา. กุปุพฺพ สลธาตุ สํวรเณ อ. เตสุ อภิอติเรกํ รมตีติ อภิรตกุสโล[Pg.212], กิตนฺตสมาโสยํ. กุสลาภิรโตติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เอวํ วุตฺตนฺติ. อถ วา อภิอติเรกํ รมนํ อภิรโต, กุสเลสุ อภิรโต ยสฺส เมติ อภิรตกุสโล, นิจฺจํ กุสลปุญฺญสฺส กรเณ อภิรตจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ.

'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' (Abhiratakusalo) ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ཉིད་དོ།། དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ངན་སོང་གི་སྒོ་ངན་པ་རྣམས་འགོག་ཅིང་སྡོམ་པ་དང་འགེགས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'དགེ་བ་' (kusala) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སོ།། སྔོན་འཇུག་ ku- དང་། སྡོམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ (dhātu) sala- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྷག་པར་དགའ་བས་ན་ 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ཀྲྀདནྟ་ (kitanta) ཡི་བསྡུ་ཚིག་ཅིག་གོ། 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' (kusalābhirato) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་ (chanda) སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་ཚིག་གི་གོ་རིམ་བསྒྱུར་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ལྷག་པར་དགའ་བ་ནི་ 'མངོན་པར་དགའ་བ་' (abhirato) ཡིན་ལ། གང་ཞིག་དགེ་བ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དེ་ནི་ 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปญฺจสีลาทีนํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน คิหีนํ อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ, สามเณรานํ ทสงฺคสีลญฺจ, ภิกฺขูนํ จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ปญฺจสีลํ อาทิ เยสํ เตติ ปญฺจสีลาทิ, ตํ รกฺขติ รกฺขิตุํ สมตฺเถตีติ ปญฺจสีลาทิรกฺโข. คหฏฺฐานํ นิจฺจสีลวเสน ปญฺจสีลํ สติ อุสฺสาหสมตฺเถ อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐงฺคสีลํ ทสงฺคสีลญฺจ อขณฺฑํ อจฺฉิทฺทํ อสพลํ อกมฺมาสํ กตฺวา รกฺขิตุํ สามเณรสีลวเสน ทสสีลญฺจ, ภิกฺขุสีลวเสน จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จาติ อตฺโถ. ภควตา หิ ‘‘สีลวิปตฺติเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปทาเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปนฺโน มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ. จตุปริสํ วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ จ วุตฺตตฺตา จ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถี’’ติ จ. ‘‘สีล สมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาตี’’ติ จ. ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ วิโสเธยฺยา’’ติ จ. ‘‘สตฺตา สีเลน วิสุชฺฌนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลํ สาสนสฺส อาที’’ติ จ. ‘‘สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ [Pg.213] สีลวิสุทฺธิ สรีรํ นามา’’ติ จ. ‘‘สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายน’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' (Pañcasīlādirakkho) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བར་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་ 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱི་ཡན་ལག་བཅུ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་' ཡིན་ལ། དེ་དག་སྲུང་ཞིང་སྲུང་བར་ནུས་པ་ནི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ནུས་པ་ཡོད་ཚེ་གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་གི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཡན་ལག་བཅུ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་མ་ཉམས་པ། མ་ཞིག་པ། མ་འདྲེས་པ། སྐྱོན་མེད་པར་བྱས་ཏེ་སྲུང་བ་དང་། དགེ་ཚུལ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་བཅུ་དང་། དགེ་སློང་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་པོ་རྣམས་སྲུང་བར་ནུས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི། 'དགེ་སློང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ངན་སོང་དང་། ལོག་ལྟའི་ལམ་དང་། ལྷུང་བ་དང་། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྙན་པའི་སྒྲ་བཟང་པོ་ཀུན་ཏུ་གྲགས་པར་འགྱུར་རོ།། འཁོར་བཞིའི་ནང་དུ་བག་ཚ་བ་མེད་པར་འཇིགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ།། མ་རྨོངས་པར་ཤི་འཕོ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (Aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འདྲ་བའི་རྒྱན་གཞན་མེད། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་འདྲ་བའི་མེ་ཏོག་མེད། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དྲི་དང་འདྲ་བའི་དྲི་ཞིམ་པོ་མེད།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རིག་པ་གསུམ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱའོ།།' ཞེས་དང་། 'སེམས་ཅན་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་བསྟན་པའི་ཐོག་མའོ།།' ཞེས་དང་། 'རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ལུས་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐྱབས་དང་། གནས་དང་། དམིགས་པ་དང་། སྐྱོབ་པ་དང་། གནས་བཅའ་ས་དང་། འགྲོ་ས་དང་། སྐྱབས་གནས་དམ་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' ཞེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

อปฺปิจฺโฉติ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อภาวตฺโถเหตฺถ อปฺปสทฺโท. อปฺปฑํสมกสวา ตาตปาติอาทีสุ วิย อิจฺฉนํ อิจฺฉา, รูปาทิกามคุณํ อิจฺฉตีติ วา อิจฺฉา, กามตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ อ. ธาตฺวนฺตสฺสจฺโฉ. นตฺถิ อิจฺฉา ยสฺส เมติ อปฺปิจฺโฉ, รูปาทีสุ กาเมสุ อนิจฺฉนฺโต จาติ อตฺโถ. อปฺปิจฺโฉ ปน จตุพฺพิโธ โหติ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ, ปฏิเวธอปฺปิจฺโฉ จาติ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ. โย ปน ปจฺจเย พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ วา คณฺหติ น วา คณฺหติ. น อนวเสสคาหี โหติ. อยํ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ นาม. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ, อยํ ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมอปฺปิจฺโฉ นาม. อิเมหิ อปฺปิจฺฉคุเณหิ สมฺปนฺโน จ อหํ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

'འདོད་ཆུང་བ་' (Appiccho) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་མེད་པ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'ཉུང་བ་' (appa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏོ།། 'ཤ་སྦྲང་དང་སྦྲང་བུ་དང་ཚ་བ་དང་རླུང་ལ་སོགས་པ་ཉུང་བ་' ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འདོད་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཏེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ།། (སྒྲ་བཤད་ནི།) འདོད་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ isu- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་ཅིང་། བྱ་བའི་ཚིག་གི་མཐའ་མ་ནི་ ccha- རུ་འགྱུར་རོ།། གང་ལ་འདོད་པ་མེད་པ་དེ་ནི་ 'འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདོད་ཆུང་བ་ལ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དེ། ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བའོ།། དེ་ལས་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་ 'ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་གིས་ཡོ་བྱད་མང་པོ་བྱིན་ན་ཉུང་ངུ་ལེན་པ་དང་། ཉུང་ངུ་བྱིན་ན་དེ་ལས་ཀྱང་ཉུང་ངུ་ལེན་པའམ་མི་ལེན་པ་དང་། ལྷག་མ་མེད་པར་མི་ལེན་པ་སྟེ། འདི་ནི་ 'ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པ་ཡིན་ཡང་རང་ཉིད་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་དུ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ 'ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལ། རང་གིས་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྤྱོད་པ་དེ་གཞན་གྱིས་ཤེས་པར་མི་འཇུག་པ་ནི་ 'སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་། རང་ཉིད་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་དེ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ 'རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། 'བདག་ནི་འདོད་ཆུང་བའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།།

อปฺปโกโธติ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ. โส หิ กุชฺฌตีติ โกโธติ วุจฺจติ. โทสสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ โกโธ อสฺส เมติ อปฺปโกโธ.

'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' (Appakodho) ཞེས་པ་ནི། གནོད་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཞེ་སྡང་གི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དོ།། གང་ཞིག་ཁྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཁྲོ་བ་' (kodho) ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་ཞེ་སྡང་ (dosa) གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། གང་ལ་ཁྲོ་བ་མེད་པ་དེ་ནི་ 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།།

กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โกโธ สหเต นรนฺติ.

ཁྲོས་པས་དོན་ནི་མི་ཤེས་ལ། ཁྲོས་པས་ཆོས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་། གང་ཚེ་ཁྲོ་བས་ཟིལ་གནོན་པ། དེ་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར། ཞེས་སོ།།

วุตฺตเทสนํ มนสิกริตฺวา อปฺปโกโธติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

གསུངས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' ཞེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

อติวุชุหทโยติ [Pg.214] อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อกุฏิลภาเวนาติ อุชุ, อชฺชวํ. อรธาตุ คติยํ ชุ. อริสฺส อุ. อารมฺมณํ หรตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรธาตุ หรเณ อย. รสฺส โท. อถ วา อารมฺมณํ หรนฺตํ อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรสทฺทูปปท อยธาตุ คติยํ อ. อุชุ จ ตํ หทยญฺจาติ อุชุหทยํ. อติเอว อุชุ หทยํ อสฺส เมติ อติวุชุหทโย. โคมุตฺตวงฺโก จ จนฺทเลขาวงฺโก จ นงฺคลโกฏิ วงฺโก จาติ ตีหิ วงฺเกหิ วิคโต หุตฺวา อติวิย อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ จ โย ปาปํ กตฺวาว น กโรมีติ ภาสติ. โส คนฺตฺวา ปจฺโจสกฺกนตาย โคมุตฺตวงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว ภายามหํ ปาปสฺสาติ ภาสติ. โส เยภุยฺเยน กุฏิลตาย จนฺทเลขา วงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว โก ปาปสฺส น ภาเยยฺยาติ ภาสติ, โส นาติกุฏิลตาย นงฺคลโกฏิวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส วา ตีณิ กมฺมทฺวารานิ อสุทฺธานิ. โส โคมุตฺตวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส ยานิ กานิจิ ทฺเว. โส จนฺทเลขา วงฺโก นาม. ยสฺส ยํกิญฺจิ เอกํ. โส นงฺคลโกฏิวงฺโก นามาติ เวทิตพฺโพ.

'ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་' (Ativujuhadayo) ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། གཡོ་སྒྱུ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་ལ་གནས་པས་ན་ 'དྲང་པོ་' (uju) སྟེ། གཡོ་མེད་པའོ།། (སྒྲ་བཤད་ནི།) འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ ara- དང་། ju- ལས་གྲུབ་ཅིང་། ara- ཡི་ ra- ནི་ u- རུ་འགྱུར་རོ།། དམིགས་པ་འཛིན་པས་ན་ 'སྙིང་' (hadaya) སྟེ། སེམས་སོ།། འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ hara- དང་། aya- ལས་གྲུབ་ཅིང་། ra- ནི་ da- རུ་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན། དམིགས་པ་འཛིན་བཞིན་དུ་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་ལ་གནས་པས་ན་ 'སྙིང་' སྟེ། སེམས་སོ།། hara- ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ aya- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་སྙིང་ཡང་ཡིན་པས་ན་ 'དྲང་བའི་སྙིང་' (ujuhadaya) ཞེས་བྱའོ།། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པས་ན་ 'ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་' ཞེས་བྱའོ།། བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་ཏེ། གྱ་གྱུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་བྲལ་ནས། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལས་གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱས་ནས་ཀྱང་ 'བདག་གིས་མ་བྱས་སོ་' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཕྱིར་བཤོལ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་ 'བདག་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཇིགས་སོ་' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཕལ་ཆེར་གྱ་གྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་ 'སྡིག་པ་ལ་མི་འཇིགས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད།' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཤིན་ཏུ་གྱ་གྱུ་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། གང་གི་ལས་ཀྱི་སྒོ་གསུམ་པོ་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་གང་རུང་གཉིས་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་གང་རུང་གཅིག་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།།

อิทฺธิมาติ อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อิทฺธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อิทฺธิ อสฺส เม อตฺถีติ อิทฺธิมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. มานุสฺสิกาเล มนุสฺสิทฺธิยา เทวุปฺปตฺติกาเล เทวิทฺธิยา สมณุปฺปตฺติกาเล สมณิทฺธิยา จ สมฺปุณฺเณยฺยนฺติ อตฺโถ.

'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' (Iddhimā) ཞེས་པ་ནི། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། 'རྫུ་འཕྲུལ་' (iddhi) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། གང་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྗེས་འཇུག་ mantu- སྦྱར་བའོ།། མིའི་སྐྱེ་བ་བླངས་པའི་ཚེ་མིའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལྷར་སྐྱེས་པའི་ཚེ་ལྷའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དགེ་སྦྱོང་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་དགེ་སྦྱོང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།།

อปฺปเมยฺโยติ อปฺปเมตพฺเพหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ. ปเมตพฺโพติ ปเมยฺโย. ปปุพฺพมาธาตุ ปมาเณ ณฺย. น ปเมยฺโย อปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺโย สีลาทิคุโณ เม อสฺส อตฺถีติ อปฺปเมยฺโย. อสฺสถฺยตฺเถ ณ. อปฺปเมยฺเยหิ [Pg.215] สีลาทิคุเณหิ จ โภคสมฺปตฺตีหิ จ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

'ཚད་མེད་པ་' (Appameyyo) ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། གཞལ་བར་བྱ་བ་ནི་ 'གཞལ་བྱ་' (pameyyo) ཞེས་བྱའོ།། སྔོན་འཇུག་ pa- དང་། ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ mā- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇya- ལས་གྲུབ་པའོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ་ནི་ 'ཚད་མེད་པ་' (appameyyo) ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་ལ་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'ཚད་མེད་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྗེས་འཇུག་ ṇa- སྦྱར་བའོ།། 'བདག་ནི་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།།

ปาสํโสติ สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, ปสํสิยเต ถวิยเต ปสํโส. ภาว สาธโนยํ. ปปุพฺพสํสธาตุ ถุติยํ, ตํ อรหตีติ ปาสํโส. อรหติตทฺธิเต ณ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ ปสํสิ ตพฺเพหิ ทานสีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

'བསྔགས་པར་འོས་པ་' (Pāsaṃso) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ།། བསྔགས་པར་བྱ་བ་དང་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ནི་ 'བསྔགས་པ་' (pasaṃso) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་ངོ་བོ་སྒྲུབ་པ་ (bhāvasādhana) ཞིག་གོ། སྔོན་འཇུག་ pa- དང་། བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ saṃsa- ལས་གྲུབ་ཅིང་། དེ་ལ་འོས་པས་ན་ 'བསྔགས་པར་འོས་པ་' ཞེས་བྱའོ།། འོས་པའི་དོན་གྱི་ཏདྡྷི་ཏ་ (taddhita) ཡི་རྗེས་འཇུག་ ṇa- སྦྱར་བའོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པར་འོས་པའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།།

เปมวาโจติ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ. ปิยเตติ เปมา, วาจา. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ อิโม. วจิตพฺพาติ วาจา. วจธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ ณ. เปมา วาจา อสฺส เมติ เปม วาโจ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิยา จตุรงฺคสมนฺนาคต วาจาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สปฺปุริสานํ ปน วาจา จตุรงฺคสมนฺนาคตา โหติ. สุภาสิตวาจา จ ธมฺมวาจา ปิยวาจา สจฺจวาจาติ. ตถาเหตํ วุตฺตํ สคาถาวคฺค สํยุตฺเต –

'སྙན་པར་སྨྲ་བ་' (Pemavāco) ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་འོས་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དགྱེས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'སྙན་པ་' (pemā) སྟེ། ངག་གོ། ཚིམ་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ pī- དང་། རྗེས་འཇུག་ imo- ལས་གྲུབ་པའོ།། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ 'ངག་' (vācā) ཞེས་བྱའོ།། གགསལ་བར་བརྗོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ vaca- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇa- ལས་གྲུབ་པའོ།། གང་ལ་སྙན་པའི་ངག་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'སྙན་པར་སྨྲ་བ་' ཞེས་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་འོས་པའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ངག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ངག་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། ལེགས་པར་བཤད་པའི་ངག་དང་། ཆོས་ཀྱི་ངག་དང་། སྙན་པའི་ངག་དང་། བདེན་པའི་ངག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་སག་ཐཱ་ཝགྒ་སཾ་ཡུཏྟ་ (Sagāthāvagga Saṃyutta) ལས་གསུངས་ཏེ།

สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถนฺติ.

དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་བཤད་མཆོག་ཏུ་གསུངས། ཆོས་ཉིད་སྨྲ་ཞིང་ཆོས་མིན་མི་སྨྲ་གཉིས། སྙན་པར་སྨྲ་ཞིང་མི་སྙན་མི་སྨྲ་གསུམ། བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་རྫུན་དུ་མི་སྨྲ་བཞི། ཞེས་སོ།།

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. สนฺโต สปฺปุริสา อุตฺตมํ สุภาสิตํ สุฏฺฐุ ภาสิตํ วาจํ อาหุ, ธมฺมํ ภเณ ภเณยฺย อธมฺมํ น ภเณ น ภเณยฺย, ทุติยํ ตํ วาจํ อาหุ, ปิยํ ภเณ ภเณยฺย, อปฺปิยํ น ภเณ น ภเณยฺย, ตติยํ ตํ วาจํ อาหุ, สจฺจํ ภเณ ภเณยฺย อลิกํ น ภเณ น ภเณยฺย, จตุตฺถํ ตํ วาจํ อาหูติ.

འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དམ་པ་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཤད་པ་སྟེ་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བརྗོད་པའི་ངག་ནི་མཆོག་ཡིན་པར་གསུངས། ཆོས་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་གཉིས་པ་ཡིན་པར་གསུངས། སྙན་པར་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་མི་སྙན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་གསུམ་པ་ཡིན་པར་གསུངས། བདེན་པར་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་རྫུན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་བཞི་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ།།

สุชนคุณวิทูติ [Pg.216] พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ. สุนฺทโร ชโน สุชโน. คุณติ ปกาเสติ สีลาทิคุณสมงฺคิตํ ปุคฺคลนฺติ คุณํ, สีลาทิคุณํ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. สุชนานํ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ คุโณ สุชนคุโณ, ตํ วิทติ ชานาตีติ สุชนคุณวิทู. สุชน คุณสทฺทูปปทวิทธาตุ ญาเณ อู. พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณํ ชานิตุํ สมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ.

'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་' (Sujanaguṇavidū) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། མཛེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་' (sujano) ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཡོན་ཏན་' (guṇa) སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ།། གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ guṇa- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་' ཡིན་ལ། དེ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པས་ན་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་' ཞེས་བྱའོ།། 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ vida- དང་། རྗེས་འཇུག་ ū- ལས་གྲུབ་པའོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཤེས་པར་ནུས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།།

มามโกติ พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ. มมายตีติ มามโก. มมธาตุ มานเน เปเม วา ณฺวุ. ตสฺส อโก. พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. โสติ โส อหํ. ภเวยฺยนฺติ ภวามีติ.

'བདག་གིར་འཛིན་པ་' (Māmako) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་ཉིད་དོ།། བདག་གིར་བྱེད་པས་ན་ 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་བྱམས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ mama- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇvu- ལས་གྲུབ་ཅིང་། དེ་ནི་ ako- རུ་འགྱུར་རོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'དེ་' (so) ཞེས་པ་ནི་ 'བདག་དེ་' ཞེས་པའོ།། 'གྱུར་ཅིག་' (bhaveyyaṃ) ཞེས་པ་ནི་ 'བདག་འགྱུར་བར་བྱའོ་' ཞེས་པའོ།།

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โส อหํ ทิฏฺฐธมฺเม ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว, สทฺโธ สทฺธาย สมนฺนาคโต จ, ทาตงฺคุเปโต ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธน สมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ, ทาตพฺพ วตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา, ปรมสิริธโร อุตฺตมสิรีธารโก จ, อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา, วิรตฺโต กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, ลชฺชี ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา, หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จ วา, กลฺยาณมิตฺโต สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ, อภิรตกุสโล ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ, ปญฺจสีลาทิรกฺโข ปญฺจสีลาทีนิ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ, อปฺปิจฺโฉ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโต จ วา, อปฺปโกโธ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ, อติวุชุหทโย อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ, อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อปฺปเมยฺโย อปฺปเมยฺเยหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ, ปาสํโส สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, เปมวาโจ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย [Pg.217] พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ, สุชนคุณวิทู พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ, มามโก พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ, พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ วา, ภเวยฺยํ ภวามีติ.

འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ང་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ། དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དད་པ་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ནོར་གྱི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། དེ་ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་སྟེ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་དཔལ་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་དཔལ་འཛིན་པར་ནུས་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་མཛེས་པའི་གྲོགས་པོ་དང་ལྡན་པ་དང་། དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་སྟེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་ནུས་པ་དང་། འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་མི་འདོད་པ་དང་། ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་སྟེ་གནོད་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལྷག་པར་དྲང་བའི་སེམས་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། ཚད་མེད་པ་སྟེ་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། བྱམས་པའི་ཚིག་དང་ལྡན་པ་སྟེ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་མཛད་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་རིག་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་དང་། བདག་གིར་འཛིན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ལ་རི་མོར་བྱེད་པ་དང་། གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའོ།།

อฏฺฐวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།

๒๙.

༢༩.

อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต;

คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ.

མཁས་པས་འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པའི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྲངས་མེད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་དྲན་པར་བྱེད་ན།

๓๐.

༣༠.

จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ;

หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ.

དེ་ནི་ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བ་དང་། །དོན་གཉིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་ནི། །ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དང་། །ཕན་པ་དང་ནི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར། །

๓๑.

༣༡.

อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา;

ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ.

མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནི་བདག་པོ་འམ། །ཡང་ན་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་དུ་འགྱུར། །མཐའ་མའི་ལུས་ལ་གདུགས་དཀར་གཞན་དེ་ཉིད། །ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་ཐེ་ཚོམ་མེད། །

๓๒.

༣༢.

ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต;

อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก.

སྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་ནི་བཞོན་ནས་སུ། །བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར། །ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ་ཡང་ནད་མེད་ཅིང་། །ཚེ་རིང་བ་ཉིད་དུ་ནི་འགྱུར་བ་ཡིན། །

๓๓.

༣༣.

ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน;

ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ.

འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་མཆོད་བྱ་ཞིང་། །སྒོམ་པ་ལ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་དགའ་ཡིད་དུ་འོང་འགྱུར་ན། །མཐའ་དག་འཛིན་པ་ཉིད་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། །

๒๙. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิ คาถาทฺวเยน ปณิธึ กตฺวา อิทานิ พุทฺธวนฺทนสฺส ผลานิสํสํ ทสฺเสนฺโต อิตฺถนฺตฺยาทิ คาถาปญฺจกํ อาห. ตํ ปน มูลาจริเยหิ น วุตฺตํ, ปจฺฉา ปน หิตกาเมหิ ปณฺฑิเตหิ ปกฺขิตฺตํ คาถาปญฺจกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตา ปน คาถาโย ปถฺยาวตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา.

༢༩. དེ་ལྟར་ 'བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ད་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་སྟོན་པར་བྱེད་པས། 'འདི་ལྟར་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་རྩ་བའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མ་གསུངས་ལ། ཕྱིས་སུ་ཕན་པར་འདོད་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཅུག་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ནི་པཐྱཱ་བཏྟ་ (Pathyāvatta) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།།

ตาสุ ปน ปฐมคาถายํ อิตฺถํ อสงฺขเย ลกฺขณทีปิเต นาถคุเณ สูจกาสุ คาถาสุ เอกคาถมฺปิ โย พุโธ สรเตติ สมฺพนฺโธ. อิตฺถนฺติ อิมินา สุคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. อสงฺขเยติ เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ คเณตุํ อสมตฺเถ. สงฺขิยเต สงฺขยา. สงฺขิยติ คณิยตีติ วา สงฺขยา[Pg.218]. สขิธาตุ สงฺขฺยายํ ยปจฺจโย. อถ วา สงฺขิตุํ น สกฺโกนฺตีติ อสงฺขยา. เอตฺตกา พุทฺธคุณา เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ นิรวเสสโต เอกพุทฺโธปิ อเนกวสฺส สตสหสฺสโกฏิยาปิ คเณตุํ อสมตฺโถว. ปเคว ปน อญฺเญติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ อปทาเน –

དེ་དག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། 'འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པའི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྲངས་མེད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་མཁས་པ་གང་གིས་དྲན་པར་བྱེད་ན།' ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། 'གྲངས་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་སྙེད་དོ་ཞེས་བགྲང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བགྲང་བར་བྱ་བ་ནི་གྲངས་སོ།། ཡང་ན་བགྲང་བར་བྱེད་པས་ན་གྲངས་སོ།། སཁི་ (sakhi) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གྲངས་ལ་འཇུག་ཅིང་ཡ་ (ya) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན་བགྲང་བར་མི་ནུས་པས་ན་གྲངས་མེད་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་སྙེད་དོ་འདི་སྙེད་དོ་ཞེས་མ་ལུས་པར་སངས་རྒྱས་གཅིག་གིས་ཀྱང་ལོ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་དུ་མར་བགྲང་བར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ (Apadāna) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ།

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ จ.

“སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་ན། །གཞན་གང་ཡང་མི་གསུང་བར་བསྐལ་པར་ཡང་། །དུས་ཡུན་རིང་པོའི་བསྐལ་པ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བསྔགས་པ་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་དང་།

‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อาฬฺหเกน วา;

นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ จ.

“རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འབྲོ་བོས་ཀྱང་གཞལ་བར་ནུས་སྲིད་ཀྱི། །ཀུན་མཁྱེན་ཁྱོད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞལ་བར་མི་ནུས་སོ།།” ཞེས་པ་དང་།

มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อปฺปมาณา หิ พุทฺธา เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชา’’ติ จ. ลกฺขณทีปิเตติ อุปลกฺขณ นเยน ปกาสิตพฺเพ. เอตฺถ จ ปธานนโย นิทสฺสน นโย จ ลพฺภติ. นาถคุเณติ พุทฺธสฺส สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุเณ. ตสฺส ปน ปทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สูจกาสฺเวกคาถมฺปีติ สูจกาสุ เอกคาถมฺปีติ ปทจฺเฉโท. สูจกาสูติ ปกาสกาสุ. คาถาสูติ สุคตนฺตฺยาทินา วุตฺตาสุ ฉพฺพีสติวนฺทนคาถาสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. กวีหิ คายติ กถิยตีติ คาถา. ปชฺชวิเสโส. เคธาตุ สทฺเท ถ. เคธาตุสฺส คาเทโส. อถ วา คํ วุจฺจติ ญาณํ. ตํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ คาถา. คํสทฺทูปปทถาธาตุ คตินิวตฺติยํ. คํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน กวีหิ พนฺธิตฺวา ถิยติ ถปิยตีติ วา คาถา, ตาสุ คาถาสุ. เอกคาถมฺปีติ เอกปชฺชมฺปิ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. เตน อเนกคาถาย พุทฺธคุณสรเณ กา กถาวาติ สมฺภาเวติ. พุโธติ โย ปณฺฑิโต. โส [Pg.219] หิ อตฺถานตฺถํ พุธติ ชานาตีติพุโธติ วุจฺจติ. สรเตติ สรติ. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถญฺหิ ปรสฺสปทติวิภตฺติยา อตฺตโนปทเตวิภตฺตาเทโส.

མདོ་སྡེ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ (Mahāvaggasaṃyutta-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཚད་མེད་པ་ཡིན་པས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དག་གི་བསྔགས་པ་མ་ལུས་པར་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ན། སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས།' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་བྱ་བ་ལའོ།། འདིར་གཙོ་བོའི་ཚུལ་དང་དཔེའི་ཚུལ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་བོ།། 'མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལའོ།། ཚིག་དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། 'སཱུ་ཅ་ཀཱ་སྭེ་ཀ་གཱ་ཐམ་པི' ཞེས་པ་ནི་ 'སཱུ་ཅ་ཀཱ་སུ' (sūcakāsu) དང་ 'ཨེ་ཀ་གཱ་ཐམ་པི' (ekagāthampi) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། 'མཚོན་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ།། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་' ཞེས་པ་ནི་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་སོ།། འདི་ནི་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་གནས་ཀྱི་བདུན་པ་ (Locative of selection) ཡིན་ནོ།། སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་གླུ་རུ་ལེན་ཞིང་བརྗོད་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (gāthā) སྟེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གོ། གེ་ (ge) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཐ་ (tha) རྐྱེན་སྦྱར་བ་དང་། གེ་བྱིངས་ལ་གཱ་ (gā) རུ་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། གང་ (gaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་འདིར་གནས་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། གང་ (gaṃ) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཐཱ་ (thā) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལའོ།། གང་ (gaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དེ། དེས་ན་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་བཅིངས་ཏེ་གནས་པར་བྱས་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ལས་སོ།། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་བཞི་པ་གཅིག་ལའོ།། འདིར་ 'ཡང་' (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དུ་མས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དྲན་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྲིད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། 'མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་མཁས་པ་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་ཕན་པ་དང་གནོད་པ་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པས་ན་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ།། 'སཱ་ར་ཏེ་' (sarate) ཞེས་པ་ནི་དྲན་པའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དབྱངས་གཞན་གྱི་བྱ་བའི་ཏི་ (ti) རྐྱེན་གྱི་ཚབ་ཏུ་བདག་གི་བྱ་བའི་ཏེ་ (te) རྐྱེན་དུ་བསྒྱུར་བའོ།།

๓๐. โสติ โส พุโธ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. จตุราปายมุตฺโตติ นิรยติรจฺฉานเปตอสุรกายสงฺขาเตหิ จตูหิ อปาเยหิ วิมุตฺโต จ. ปุญฺญสมฺมตา อยาเยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโย. อยโต สุขโต อปคโตติ วา อปาโย. อพฺยยีภาวสมาโสยํ. อถ วา ติสฺโส สมฺปตฺติโย อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอเตนาติ อโย, ปุญฺญํ. อยธาตุ คติยํ อ. ปุญฺญโต อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา, ปุญฺญการีหิ อยิตพฺโพ ปวตฺเตตพฺโพติ วา อโย, สุขํ. ตโต อปคโตติ อปาโย. จตุโร อปาโย จตุราปาโย, เตหิ มุตฺโต วิมุตฺโตติ จตุราปายมุตฺโต. สาธกตฺถทฺวยสฺส จาติ สาธโก อตฺถทฺวยสฺส จาติ ปทจฺเฉโท. อตฺถทฺวยสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาตสฺส อตฺถทฺวยสฺส. เอตฺถ จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส ปน สาธโก ตฺยาทีสุ ปเทสุ ยุตฺโต. สาธโกติ นิปฺผาทโก จ. โส หิ สาเธติ นิปฺผาเทตีติ สาธโกติ วุจฺจติ.

༣༠. 'དེ་' ཞེས་པ་ནི་ 'མཁས་པ་དེ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། 'ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོ། ཡི་དྭགས། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་ངན་སོང་བཞི་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། བསོད་ནམས་སུ་གྲགས་པའི་བདེ་འགྲོ་ལས་ཕལ་ཆེར་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ (apāya) ངོ་།། ཡང་ན། བདེ་བ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ངོ་།། འདི་ནི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (Avyayībhāva-samāsa) ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། འབྱོར་པ་གསུམ་པོ་འདི་ལས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ་ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་བྱའོ།། ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། བསོད་ནམས་ལས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་སམ། བསོད་ནམས་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་བདེ་བ་སྟེ་ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ (apāya) ངོ་།། ངན་སོང་བཞི་ནི་ངན་སོང་བཞི་སྟེ། དེ་དག་ལས་གྲོལ་ཞིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བའོ།། 'སཱ་དྷ་ཀ་ཏྠ་དྭ་ཡ་ས྿་ ཅ་' ཞེས་པ་ནི་ 'སཱ་དྷ་ཀོ' (sādhako) དང་ 'ཨ་ཏྠ་དྭ་ཡ་ས྿' (atthadvayassa) དང་ 'ཅ་' (ca) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། 'དོན་གཉིས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གཉིས་ཀྱི་འོ།། འདིར་ 'ཅ་' (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་དང་སྦྱོར་བའོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་སྦྱར་རོ།། 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་སྒྲུབ་ཅིང་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།།

หตูปทฺทวชาโล จาติ หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล จ. หนยิตฺถ อปนยิตฺถาติ หโต. หนธาตุ หึสายํ ต. อุปคนฺตฺวา ทวติ หึสตีติ อุปทฺทโว, ชาติภยาทิ โสฬสอุปทฺทโว. อุปปุพฺพทุธาตุ หึสายํ, อุปทฺทวา นาม ปน โสฬสวิธา โหนฺติ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภิลภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกาภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยญฺจาติ. ชลติ หึสติ มจฺเฉ เอเตนาติ ชาลํ, มจฺฉชาลํ. ชาลํ [Pg.220] วิยาติ ชาโล, อุปทฺทโว. นิตตฺเถน ปน ชลติ หึสติ สตฺเต เอเตนาติ ชาโล. อุปทฺทโว. ชลธาตุ หึสายํ ณ. หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล เยน โสติ หตูปทฺทวชาโล. พุทฺธปณามเจตนาย ปหิโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ลาภี หิตสุขสฺส จาติ หิตสฺส จ สุขสฺส จ ลาภี จ. ลภนํ ลาโภ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ลาภี, หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, อตฺถํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวธารเณ กฺวิ. หิตญฺจ สุขญฺจ หิตสุขํ, ตสฺส ลาภี ภเวยฺยาติ อตฺโถ.

'ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དང་། བཅོམ་པའམ་བསལ་བས་ན་བཅོམ་པའོ།། ཧ་ན་ (hana) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་ (ta) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཉེ་བར་སོང་ནས་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ (upaddava) སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཅུ་དྲུག་གོ། ཨུ་པ་ (upa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དུ་ (du) བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ན་བའི་འཇིགས་པ་དང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆོམ་རྐུན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། མེའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུའི་འཇིགས་པ་དང་། རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉ་གཤེད་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པའོ།། འདིས་ཉ་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲ་བ་ (jāla) སྟེ། ཉ་དྲའོ།། དྲ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་དྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ངེས་པའི་དོན་དུ་ན། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ཇ་ལ་ (jala) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། གང་གིས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སེམས་པས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་པོའོ།། ཐོབ་པ་ནི་རྙེད་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོབ་པ་པོའོ།། འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕན་པ་ (hita) སྟེ། དོན་ནོ།། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་ (sukha) སྟེ། གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་བདེ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ།། སུ་ (su) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཁ་ནུ་ (khanu) བྱིངས་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ནི་ཕན་བདེ་སྟེ། དེ་ཐོབ་པ་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།།

๓๑-๓๒. นรเทวานํ อธิโป จ จตุทีปิสฺสโรปิ วา ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. นรเทวานนฺติ นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ. กมฺมตฺเถ เจตํ ฉฏฺฐีวจนํ. อธิโปติ อิสฺสโร จ. โส หิ อตฺตาธีนํ ปาติ รกฺขติ ธมฺเมน วา อธิอภิภวิตฺวา ปาติ รกฺขตีติ อธิโปติ วุจฺจติ. อธิปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน อ, นรานํ อธิโป อิสฺสโร มนุสฺสราชา จ เทวานํ อธิโป อิสฺสโร เทวราชา จ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. จตุทีปิสฺสโรปิ วาติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺเถ นิปาโต. เตน ปเคว เอกทีปิสฺสรราชภาโว จ, ปเท สิสฺสรราชภาโว จาติ สมฺภาเวติ. วา สทฺโท ปทปูรณ มตฺโตเยว. จตุทีปิสฺสโรติ ปุพฺพวิเทโห, อปรโค ยาโน, ชมฺพุทีโป, อุตฺตรกุรุ จาติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จกฺกวตฺติราชาปิ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุพฺพวิเทโหติ สิเนรุโน ปุเร ภวํ ปุพฺพํ, เวเทน ปญฺญาย อีหนฺติ วายมนฺติ เอตฺถาติ เวเทโห, วิทสทฺทูปปท อีหธาตุ วายาเม ณ. โสเยว วิเทโห. อิมํ ทีปมุปาทาย สิเนรุโน ปุพฺพทิสภาคตฺตา ปุพฺโพ จ โส วิเทโห จาติ ปุพฺพวิเทโห, ปุพฺพทีโป.

༣༡-༣༢. 'མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་དང་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཀྱང་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། 'མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷ་སྟེ། དེ་དག་གིའོ།། འདི་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་དྲུག་པའི་ཚིག་གོ། 'བདག་པོ་' ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་རང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བའམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བས་ན་བདག་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཨ་དྷི་ (adhi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་པཱ་ (pā) བྱིངས་ནི་སྲུང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བ་སྟེ། མི་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་སྟེ་མིའི་དབང་པོ་མི་དབང་དང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་སྟེ་ལྷའི་དབང་པོ་ལྷ་དབང་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཀྱང་' ཞེས་པའི་འདིར་ 'ཀྱང་' (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། དེས་ན་གླིང་གཅིག་གི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་དང་། ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྲིད་པར་སྟོན་ཏོ།། 'ཝཱ་' (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྐང་པ་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་ཉིད་དོ།། 'གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་' ཞེས་པ་ནི་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་དང་། ནུབ་ཀྱི་བ་ལང་སྤྱོད་གླིང་དང་། ལྷོའི་འཛམ་བུའི་གླིང་དང་། བྱང་གི་སྒྲ་མི་སྙན་གླིང་སྟེ་གླིང་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་ཡང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་ 'ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་' ཞེས་པ་ནི། རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་བྱུང་བས་ན་ཤར་དང་། རིག་པ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདིར་བརྩོན་པར་བྱེད་པས་ན་ལུས་འཕགས་ (videha) ཏེ། བི་ (vi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨཱི་ཧ་ (īha) བྱིངས་ནི་བརྩོན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ནི་ལུས་འཕགས་སོ།། གླིང་འདི་ལ་ལྟོས་ནས་རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་心གནས་པའི་ཕྱིར་ཤར་ཡང་ཡིན་ལ་ལུས་འཕགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་ཏེ། ཤར་གྱི་གླིང་ངོ་།།

อปรโคยาโนติ [Pg.221] สิเนรุโน อปเร ปจฺฉิเม ภโว อปโร. คเวน ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ โคยาโน. โคสทฺทูปปท ยาธาตุ คมเน ยุ. สิเนรุโน ปจฺฉิม ทิสภาคตฺตา อปโร จ โส โคยาโน จาติ อปรโคยาโน, ปจฺฉิมทีโป. ชมฺพุทีโปติ ชายตีติ ชมฺพู. โยชนสตุพฺเพโธ รุกฺโข. ชนธาตุ ชนเน อู. นสฺส โม. พการาคโม. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป, ทิปฺปนฺติ โชตนฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมาติ วา ทีโป. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ตสฺส ปน ทฺวิอาโปติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา ทฺวิธา อาโป สนฺทติ เอตฺถาติ ทีโปติ พหุพฺพีหิสมาโสปิ ยุชฺชติ. ชมฺพุยา ลกฺขิโต ปญฺญาโต วา ทีโป ชมฺพุทีโป, ทกฺขิณทีโป. อุตฺตรกุรูติ สิเนรุโน อุตฺตเร ภวา อุตฺตรา. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน กํ สุขํ อุรุมหนฺตํ เอตฺถาติ กุรุ. พหุพฺพีหิสมาโสยํ. กุํ วุจฺจติ ปาปํ. ตํ รุนฺธนฺติ เอตฺถาติ วา กุรุ. กุปุพฺพรุธิธาตุ อาวรเณ กฺวิ. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป. สิเนรุโน อุตฺตรทิสภาคตฺตา อุตฺตโร จ โส กุรุ จาติ อุตฺตรกุรุ. อุตฺตรทีโปติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จตุทีปิสฺสโร, จกฺกวตฺติราชา ลพฺภติ.

བ་ལང་སྤྱོད་ཅེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་ནུབ་བོ། །བ་ལང་གིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་བ་ལང་སྤྱོད་དོ། །བ་ལང་གི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཡཱ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །རི་རབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཡིན་པས་ནུབ་དང་བ་ལང་སྤྱོད་དེ་ཉིད་ཡིན་པས་ནུབ་བ་ལང་སྤྱོད་དེ་ནུབ་ཀྱི་གླིང་ངོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བས་ན་འཛམ་བུའོ། །དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་མཐོ་ཚད་ཡོད་པའི་ཤིང་ངོ། །སྐྱེ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཇན་བྱིངས་ལ་ཨཱུ་རྐྱེན་དང་། ཇ་ལ་མ་དང་བ་ཡིག་བྱུང་བའོ། །ཆུའི་དབུས་སུ་གསལ་བས་ན་གླིང་ངོ། །ཡང་ན་འདི་རུ་དམ་པའི་ཆོས་གསལ་ཞིང་འབར་བས་ན་གླིང་ངོ། །གསལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་དཱིཔཱ་བྱིངས་ལ་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་དེའི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་དྭི་ཨཱ་པོ་ཞེས་བྱས་ནས་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་ཆུ་འབབ་པས་ན་གླིང་ཞེས་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱང་རུང་ངོ། །འཛམ་བུའི་ཤིང་གིས་མཚོན་པ་འམ་ཤེས་པར་བྱས་པའི་གླིང་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་སྟེ་ལྷོའི་གླིང་ངོ། །སྒྲ་མི་སྙན་ཞེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་བྱང་ངོ། །ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔའི་མཐུ་ལས་བདེ་བ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པས་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ནོ། །འདི་ནི་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཡང་ན་ཀུ་ནི་སྡིག་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ནོ། །སྔོན་འཇུག་ཀུ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་རུདྷི་བྱིངས་ལ་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། །རི་རབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཡིན་པས་བྱང་དང་སྒྲ་མི་སྙན་དེ་ཉིད་ཡིན་པས་བྱང་སྒྲ་མི་སྙན་ཏེ་བྱང་གི་གླིང་ངོ། །གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ནི་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་སྟེ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཐོབ་པའོ། །

เอวํ โลกิยหิตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรหิตํ ทสฺเสนฺโต อาห อนฺติเม เทเห…เป… สุพฺพโตติ อนฺติเม เทเห สุพฺพโต ภาวนายานํ อารุยฺห อญฺญํ ตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต สมํ เอสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสาม. อนฺติเมติ จริเม ปจฺฉิเม วา. อนฺเต ปริโยสาเน ภโว อนฺติโม, ปจฺฉิมสรีโร. ตสฺมึ. เทเหติ สรีเร. ทิหติ อุปจิยติ วฑฺฒตีติ เทโห, สรีโร. ทิหธาตุ อุปจเย ณ. อถ วา ทิหติ อุปจยติ เอเตน ปุญฺญาปุญฺญนฺติ เทโห, ปจฺฉิมภวภูเต ภพฺพกุลปุตฺตภูเต วา สรีเรติ อตฺโถ. สุพฺพโตติ สุฏฺฐุ ปฏิปนฺนโก หุตฺวา[Pg.222]. สุฏฺฐุ วตํ ปฏิปนฺนํ อสฺสาติ สุพฺพโต. วการสฺสพฺโพ. ภาวนายานมารุยฺหาติ ภาวนายานํ อารุยฺหาติ ปทจฺเฉโท. วิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. ภาเวตพฺพา วฑฺเฒตพฺพาติ ภาวนา. เตภูมก สงฺขารารมฺมณํ. อถ วา ตทารมฺมณํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ ภาวนา, วิปสฺสนาปญฺญา. ภูธาตุ สตฺตายํ วฑฺฒเน วา ยุ. สา จ สมถวิปสฺสนา ภาวนาวเสน ทุวิธา โหติ. ตตฺถ อิธ ปน อญฺญํ เสตฉตฺตกนฺติ สทฺทนฺตรสนฺนิฏฺฐาเนน วิปสฺสนาภาวนา อธิปฺเปตา. ยนฺติ ปาปุณนฺติ เอเตน นิพฺพานนฺติ ยานํ, อนิจฺจาทิวิปสฺสนาญาณํ. ยาธาตุ คติยํ ยุ. ภาวนาสงฺขาตํ ยานํ ภาวนายานํ, ภาวนา จ สา ยานญฺจาติ วา ภาวนายานํ.

དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕན་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། 'ལུས་མཐའ་མ་ལ་... བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ལུས་མཐའ་མ་ལ་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོས་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས། གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་དེ་བཟུང་སྟེ་ཞི་བ་ལ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །དེ་ལ་དོན་གྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །'མཐའ་མ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ཐ་མ་འམ་ཕྱི་མ་ལའོ། །མཐའ་འམ་མཐར་ཐུག་པར་གནས་པས་མཐའ་མ་སྟེ་ཕྱི་མའི་ལུས་སོ། །དེ་ལའོ། །'ལུས་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཉིད་ལའོ། །གསོག་ཅིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ལུས་ཏེ་ལུས་སོ། །གསོག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་དིཧ་བྱིངས་ལ་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། འདིས་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་གསོག་པར་བྱེད་པས་ལུས་ཏེ། སྲིད་པ་མཐའ་མར་གྱུར་པའམ་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུར་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་'ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པ་པོར་གྱུར་ནས་སོ། །ལེགས་པར་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་ཞུགས་པས་ན་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོའོ། །ཝ་ཡིག་ལ་བ་ཡིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །'བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་བྷཱ་ཝ་ནཱ་ཡཱ་ནཾ་ཨཱ་རུ་ཧྱ་ཞེས་པའོ། །ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསྒོམ་པར་བྱ་བ་འམ་འཕེལ་བར་བྱ་བས་ན་སྒོམ་པའོ། །ཁམས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའོ། །ཡང་ན། དེ་ལ་དམིགས་ནས་བསྒོམ་ཞིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྒོམ་པ་སྟེ་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་བོ། །ཡོད་པ་འམ་འཕེལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་བྷཱུ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །དེ་ཡང་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་འདིར་ནི་ 'གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་གྱི་ངེས་པ་ལས་ལྷག་མཐོང་གི་สྒོམ་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ། །འདིས་མྱང་འདས་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཐེག་པ་སྟེ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཡཱ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐེག་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་སྟེ། སྒོམ་པ་དེ་ཉིད་ཐེག་པ་ཡིན་པས་ན་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པའོ། །

อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวา. ปกติยานสทิสํ อนิจฺจ ทุกฺขอนตฺตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. อนิจฺจาทิลกฺขเณน หิ วินา มคฺคผลนิพฺพานํ ปตฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภาวนายานมารุยฺหาติ วุตฺตํ. อญฺญนฺติ อรหตฺตผลํ. ตญฺหิ ปฐมมคฺเคน อาทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา จตุสจฺจธมฺมํ อวพุชฺฌตีติ อญฺญนฺติ วุจฺจติ. อาปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. เสตฉตฺตกนฺติ โอทาตาตปตฺตํ. เสวิยตีติ เสตํ, ธวลํ. สิธาตุ เสวายํ ต. กิเลสตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ฉทธาตุ สํวรเณ ต. ตํเยว ฉตฺตกํ. เสตญฺจ ตํ ฉตฺตกญฺจาติ เสตฉตฺตกํ. อรหตฺตผลอาตปตฺตํ ลพฺภติ. อญฺญํ อรหตฺตผลสงฺขาตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สมนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติ วูปสมติ นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ สมนฺติ วุจฺจติ. เอสฺสตีติ ปาปุณิสฺสตีติ.

'བཞོན་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཞོན་ནས་སོ། །ཕལ་པའི་ཐེག་པ་དང་འདྲ་བར་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པའི་ཐེག་པ་ལ་ཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་བྲལ་བར་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ལ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཞན་'ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །དེ་ནི་ལམ་དང་པོས་བསྟན་པའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'གཞན་' ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་ཨཱ་དང་བཅས་པའི་རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཛྙཱ་བྱིངས་ལ་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །ཨཱ་སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ནོ། །'གདུགས་དཀར་པོ་'ཞེས་པ་ནི་གདུགས་དཀར་པོའོ། །བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་དཀར་པོ་སྟེ་དཀར་བའོ། །བསྟེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་སི་བྱིངས་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ཚ་བ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་གདུགས་སོ། །སྒྲིབ་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཚད་བྱིངས་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །དེ་ཉིད་གདུགས་སོ། །དཀར་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་གདུགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་གདུགས་དཀར་པོའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་ཐོབ་པའོ། །'དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་དེ་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་'ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །'ཞི་བ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའོ། །དེ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་འདི་རུ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བས་ན་ 'ཞི་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། །

อิทานิ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมสฺมึ อตฺตภาเวปีติอาทิมาห. ตตฺถ อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ อโรโค จ ทีฆายุโก จ สพฺพโลเกหิ ปูชิโต จ ภาวนาภิ รติมโน [Pg.223] จ ชนปฺปิโย จ มนาโป จ ภเวยฺยาติ โยชนา. อตฺตภาเวปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน สมฺปรายิกตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อตฺตาติ ภวติ เอเตน อภิธานํ พุทฺธิ จาติ อตฺตภาโว. ขนฺธปญฺจกสฺเสตมธิวจนํ. อโรโคติ สพฺพพฺยาธิวิรโห จ. โส หิ นตฺถิ โรโค อสฺสาติ อโรโคติ วุจฺจติ. ทีฆชีวิโกติ ทีฆายุโก จ. โส หิ ทีฆา ชีวิ อายุ อสฺสาติ ทีฆชีวิโกติ วุจฺจติ.

ད་ནི་ཚེ་འདིའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ལུས་འདི་ལ་ཡང་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ལུས་འདི་ལ་ཡང་ནད་མེད་པ་དང་། ཚེ་རིང་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་དང་། སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། མགུ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་སྦྱོར་རོ། །'ལུས་འདི་ལ་ཡང་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ཡང་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་ཡོན་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །'བདག་'ཅེས་པ་ནི་འདིས་མིང་དང་བློ་འབྱུང་བས་ན་ལུས་སོ། །འདི་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །'ནད་མེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་ནད་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ། །དེ་ལ་ནད་མེད་པས་ན་ནད་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །'ཚེ་རིང་བ་'ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་བའོ། །དེ་ལ་ཚེ་རིང་བའི་སྲོག་གམ་དབང་པོ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་རིང་བ་ཞེས་བྱའོ། །

๓๓. สพฺพโลเกหีติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ. ปูชิโตติ ปูชิตพฺโพ จ. ภาวนาภิรติมโนติ สมถวิปสฺสนา สงฺขาตาย ภาวนาย อภิรมณจิตฺโต จ. ชนปฺปิโยติ สพฺพชเนหิ ปิยายิตพฺโพ จ. มนาโปติ สพฺพสตฺตานํ จิตฺตวฑฺฒนโก จ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ.

༣༣. 'འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་'ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ། །'མཆོད་པ་'ཞེས་པ་ནི་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །'སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དུ་བརྗོད་པའི་སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པའོ། །'སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གཅེས་པར་བྱ་བའོ། །'མགུ་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སེམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །

เอวํ ฉพฺพีสติยา วนฺทนคาถาสุ เอกคาถามตฺตมฺปิ พุทฺธคุณานุสฺสรเณ ผลานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพคาถาโย วจสา ธาเรตฺวา พุทฺธวนฺทเน อเนกานิ ผลานิสํสานิ ทสฺเสตุํ กา กถาขิลธารเณติ อาห. ตตฺถ กา กถาขิลธารเณติ กา กถา อขิลธารเณติ ปทจฺเฉโท. สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาย วจสา ธารเณ กึ วตฺตพฺพา เยวาติ อตฺโถ.

དེ་ལྟར་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་གི་ནང་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མ་ལུས་འཛིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'མ་ལུས་འཛིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་པ་ནི་ 'ཀཱ་ ཀ་ཐཱ་ ཨ་ཁི་ལ་-དྷཱ་ར་ཎེ་' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་འཛིན་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །

เอตฺถ จ อขิลสทฺโท สพฺพวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา ขิยนํ ขิลํ. ขิธาตุ ขเย ลปจฺจโย. ขยํ ลาติ คณฺหาตีติ วา ขิลํ, อปฺปกํ. ขยสทฺทูปปทลาธาตุ คหเณ อ. น ขิลํ อขิลํ, สพฺพคาถาโย. ธาริยเต ธารณํ, อขิลาย สพฺพาย คาถาย ธารณํ อขิลธารณํ, ตสฺมึ. ฉพฺพีสติยา พุทฺธวนฺทนคาถาสุ เอกํ คาถํ วจสา ธารยิตฺวา พุทฺธวนฺทเน ยถาวุตฺตผลานิสํสานิ ลพฺภนฺติ, ปเคว ปน สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา ทิเน ทิเน พุทฺธวนฺทเนติ [Pg.224] อตฺโถติ. อิมินา ปน คาถาปญฺจเกน ยถาวุตฺต ผลานิสํสํ ญตฺวา สทฺทหโก สมฺมาทิฏฺฐิโก กุลปุตฺโต สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา รตฺตินฺทิวํ ปุพฺพณฺหกาเล จ สายนฺหกาเล จ รตฺติยา ปฐมยาเม จ ปจฺฉิมยาเม จ สตตํ สมิตํ นิรนฺตรํ พุทฺธํ วนฺเทยฺยาติ อุยฺโยชนํ ทสฺเสตีติ.

འདིར་ 'ཨ་ཁི་ལ་' (མ་ལུས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐམས་ཅད་སྟོན་པ་སྟེ་མ་གྲུབ་པའི་རྩ་བའོ། །ཡང་ན། ཟད་པ་ནི་ཁི་ལའོ། །ཟད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཁི་བྱིངས་ལ་ལ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཟད་པ་ལེན་པས་ན་ཁི་ལ་སྟེ་ཉུང་ངུའོ། །ཟད་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ལེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ལཱ་བྱིངས་ལ་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཉུང་ངུ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ལུས་པ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་འཛིན་པའོ། །མ་ལུས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་འཛིན་པ་ནི་མ་ལུས་འཛིན་པ་སྟེ། དེ་ལའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ངག་གིས་བཟུང་ནས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕན་ཡོན་ཐོབ་ན། ཉིན་རེ་བཞིན་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་ནས་ཕྱག་འཚལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པོ་འདིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕན་ཡོན་ཤེས་ནས། དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་རིགས་ཀྱི་བུས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་སྟེ། ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་སྔ་དྲོའི་དུས་དང་། ཕྱི་དྲོའི་དུས་དང་། མཚན་མོའི་ཐུན་སྟོད་དང་། ཐུན་སྨད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རྟག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱའོ་ཞེས་བསྐུལ་མ་བསྟན་པའོ། །

ปญฺจกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །

อิติ โปราณาจริเยหิ วนฺทิตสฺส นมกฺการสฺส สทฺทตฺถนเยหิ ฉนฺทาลงฺการนเยหิ จ สณฺหสุขุมสุทุทฺทส คมฺภีรสฺส พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส สปฺปุริสานํ จิตฺตปสนฺนชนกสฺส สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิร วิสารทญาณจารินา สาสนโสธเกน ภทฺทนฺตเรว ตตฺเถรวเรน รจิตา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา วณฺณนา.

དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱག་བྱ་བ་འདི། སྒྲ་དང་དོན་གྱི་ཚུལ་དང་། སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་ལ་མཐོང་བར་དཀའ་ཞིང་ཟབ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། བསྟན་པ་དག་ཐེར་མཛད་པ་པོ་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བཙུན་པ་རེ་ཝ་ཏ་ཉིད་ཀྱིས་མཛད་པའི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲོན་མེ་' ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། །

นิคมน

མཇུག་བསྡུ་བ།

อิทํ ปน ปุรํ นิมฺมิเตน สิรีปวรวิชยานนฺตยสปณฺฑิต ตฺริภวนาทิตฺยาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชาติ ลญฺฉิตนามิเกน ปิฏกตฺตยปาฬึ สิลารูฬฺหํ การยิตฺวา ปญฺจม สงฺคีติกรเณน ติมหาธมฺมราเชน รตนาปุญฺชนฺติ สมฺมเต ราชธานีภูเต นานากุลสํกิณฺเณ ปุญฺญธญฺญวนฺตานํ สาธูนญฺจ สีลสมาธิปญฺญวนฺตานํ ภิกฺขูนญฺจ นิวาสภูเต พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนากเร จนฺทิมสูริยา วิย พุทฺธสาสนุชฺโชตเน มนฺตเล นคเร อิติ ปริกิตฺติเต มหาราเม เทเส วสนฺเตน อุปาสก คุณสมฺปนฺเนน นามิเกน อุปาสเกน จ ตสฺสุปฏฺฐากาย นามิกาย อุปาสิกาย จ สมกุสลจฺฉนฺทํ กตฺวา นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย การิเต มโนรเม สุวณฺเณน ลิมฺปิตตฺตา สุวณฺณวตี นามิเก [Pg.225] ทฺวิภุมฺมิเก มหิฏฺฐกวิหาเร อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคตานํ สุเตสนภิกฺขูนํ สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ ทิเน ทิเน สตตํ นิรนฺตรํ วาเจนฺเตน อธิวสนฺเตน สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิรวิสารทญาณจารินา มนฺตเล ปุเร ปริยตฺติสาสนหิตธมฺมาจริยคณสฺส เชฏฺฐุกฺกฏฺฐภูเตน เรวตาภิปณฺฑิตธชสาสนวํสมหาธมฺมราชคุรูติ จ อคฺค มหาปณฺฑิตาติ จ ลทฺธลญฺฉิเตน มูลทฺวาทสสาสน กรมหาคณสฺส เชฏฺฐมหานายกภูเตน สาสนาปฺรุญฺโญ อาจริโยติ วิสฺสุเตน สาสนโสธก มหานายกตฺเถรวเรน โปราเณหิ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ ภควตา วุตฺเตหิ พุทฺธคุณปฺปกาสเกหิ พุทฺธคุณปเทหิ โถมิตฺวา วนฺทิตสฺส อตฺถพฺยญฺชเนน ฉนฺทาลงฺการนเยน จ ปถวีสนฺธารกสฺส อุทกกฺขนฺธสฺส วิย คมฺภีรสฺส ปพฺพเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิตสฺส วตฺถุสฺส วิย อติทุทฺทสสฺส สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส อคฺคโกฏิยา วิย อติสณฺห สุขุมสฺส ปุถุชฺชนญาเณน พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส นมกฺการสฺส ลีนตฺถปฺปกาสนา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา สํวณฺณนา ตาสุ ตาสุ อฏฺฐกถาฏีกาสุ อาคตํ สํวณฺณนานยํ นิสฺสาย ปญฺญาปาฏวตฺถาย สาสนวุทฺธิยา จ กตา.

གྲོང་ཁྱེར་འདི་ནི་དཔལ་ལྡན་མཆོག་གི་རྒྱལ་བ་མཐའ་ཡས་པའི་གྲགས་པ་མཁས་པ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཉི་མ་དབང་ཕྱུག་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་མཚན་གྱི་ཐེལ་ཚེ་མངའ་བ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ལུང་རྣམས་རྡོ་ལ་བརྐོས་སུ་བཅུག་ནས་བཀའ་བསྡུ་ལྔ་པ་མཛད་པ་པོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དེས་རིན་ཆེན་སྤུངས་པ་ཞེས་གྲགས་པའི་རྒྱལ་ས་ཆེན་པོ། རིགས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་འདུན་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས། སངས་རྒྱས་ཆོས་དགེ་འདུན་གྱི་དཀོན་མཆོག་གི་འབྱུང་གནས། ཉི་ཟླ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མན་ཌ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་བཞུགས་ཤིང་། དགེ་བསྙེན་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བསྙེན་དང་། དེའི་ཉེ་བར་གནས་པའི་དགེ་བསྙེན་མ་གཉིས་ཀྱིས་མཐུན་པའི་དགེ་བའི་བསམ་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཞེངས་པ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་གསེར་གྱིས་བྱུགས་པས་ན་གསེར་ལྡན་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐོག་བརྩེགས་གཉིས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་འདིར། ཕྱོགས་བརྒྱད་ནས་ལྷགས་པའི་ཐོས་པ་འཚོལ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ཉིན་རེ་བཞིན་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འཆད་ཅིང་བཞུགས་པ་པོ། འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། མན་ཌ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལུང་གི་བསྟན་པའི་ཕན་བདེའི་ཆོས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཚོགས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པ། རེ་ཝ་ཏ་ཨ་བྷི་པཎྜི་ཏ་དྷ་ཛ་སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས་མ་ཧཱ་དྷ་མ་རཱ་ཛ་གུ་རུ་ཞེས་པ་དང་། ཨགྒ་མ་ཧཱ་པཎྜི་ཏ་ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པ། རྩ་བའི་བསྟན་པ་འཛིན་པའི་ཚོགས་ཆེན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོར་གྱུར་པ། བསྟན་པའི་གསལ་བྱེད་སློབ་དཔོན་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ། བསྟན་པ་དག་ཐེར་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས། སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མདོ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་ཅིང་ཕྱག་འཚལ་བ། དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་དང་སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ས་འཛིན་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་ཟབ་པ། རི་བོས་བཀབ་ནས་བཞག་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་མཐོང་བར་དཀའ་བ། བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་གཤགས་པའི་སྐྲའི་རྩེ་མོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ། 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲོན་མེ་' ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི་ནི། འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་བཤད་པའི་ཚུལ་ལ་བརྟེན་ནས། ཤེས་རབ་རྣོ་བའི་ཕྱིར་དང་བསྟན་པ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའོ། །

เอตฺตาวตา จ –

འདི་ཙམ་གྱིས་ནི་ –

สมฺปตฺเต จกฺกวสฺเส สา, ทฺวิสหสฺเส จตูสเต;

นวาธิกาสิตียา จ, สกฺกราเช จ สมฺปตฺเต.

སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལོ་ཆེན་ཉིས་སྟོང་བཞི་བརྒྱ་དང་། །བརྒྱད་ཅུ་རྩ་དགུ་ལོན་པའི་དུས་སུ་དང་། །ས་སྐྱ་རཱ་ཛའི་ལོ་ཡང་སླེབས་པ་ན། །

สตฺตติสตสหสฺส, วสฺเส ผุสฺสมาสสฺเสว;

กาลปกฺขสตฺตเม จ, พุทฺธทิเน สุนิฏฺฐิตา;

สามญฺญ.

ལོ་ནི་བརྒྱ་དང་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ། །རྒྱལ་གྱི་ཟླ་བའི་མར་ངོའི་ཚེས་བདུན་དང་། །གཟའ་ལྷག་པའི་ཉིན་ལེགས་པར་གྲུབ་པའོ། །ཐུན་མོང་།

เอสา จ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา;

อญฺญมฺปิ เตน ปุญฺเญน, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ.

བདག་གིས་འདི་ཉིད་བརྩམས་པ་ལས། །བསོད་ནམས་གང་ཞིག་བསགས་པ་དེས། །གཞན་དག་ཀྱང་ནི་བསོད་ནམས་དེས། །བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ།

สํสารโต [Pg.226] พหู สตฺเต, ตารยิตฺวา ตณฺหกฺขยํ;

นิพฺพานํ สจฺฉิกาเรยฺยํ, มคฺคญาณุตฺตเรน จ.

འཁོར་བ་ལས་ནི་སེམས་ཅན་མང་། །བསྒྲལ་ནས་སྲེད་པ་ཟད་པ་ཡི། །མྱ་ངན་འདས་པ་ལམ་གྱི་ནི། །ཡེ་ཤེས་མཆོག་གིས་མངོན་བྱེད་ཤོག

สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว ปชํ อิมํ;

สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ.

རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བཞིན་དུ། །སྐྱེ་དགུ་འདི་དག་རྟག་སྐྱོང་ཞིང་། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་གྱུར་ཅིག །རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་གསལ་བར་ཤོག

มฺรมฺมรฏฺเฐ มนุสฺสา จ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา;

นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ.

མར་མའི་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱང་། །རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཚེ་མེད་ཅིང་། །རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་བསམ་པ་ཡིས། །འཆི་མེད་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ཤོག

พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา

སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བའི་སྒྲོན་མེ་ཞེས་བྱ་བ།

นมกฺการฏีกา สมตฺตา.

ཕྱག་འཚལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། །

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། นมกฺการปาฬิ ཕྱག་འཚལ་བའི་གཞུང་། ๑. ༡. สุคตํ [Pg.1] สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ; อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ. བདེ་གཤེགས་མཆོག་གྱུར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དང་། །དགེ་དང་མི་དགེ་མ་ལུས་སྤོང་མཛད་ཅིང་། །འཆི་མེད་ཞི་བ་འཆི་མེད་སྟེར་མཛད་པ། །མཚུངས་མེད་མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལ་འདུད། สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ; อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม. འཇིག་རྟེན་སྐྱབས་གྱུར་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་དང་། །ཉོན་མོངས་མེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད། །འཇིགས་མེད་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མཛད་པ། །འདྲེན་པ་མཆོག་གྱུར་འདྲེན་པ་དེ་ལ་འདུད། ๒. ༢. นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ; อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท. སྐུ་ཡི་ཡན་ལག་མིག་ལ་མཛེས་པ་དང་། །སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན། །ཡོན་ཏན་དཔག་མེད་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པ། །སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་པ་མེད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ๓. ༣. โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ; ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทวมงฺคลํ. བློ་གྲོས་ལྡན་ཞིང་ཤེས་རབ་འཛིན་པ་ཡི། །སངས་རྒྱས་གང་གིས་འཇིག་རྟེན་ཆེད་ཉིད་དུ། །འཁོར་བར་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དག །མྱོང་མཛད་ལྷ་མིའི་བཀྲ་ཤིས་དེ་ལ་འདུད། ๔. ༤. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ; ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ. མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ། །སྐུ་ཡི་འོད་ཟེར་འཕྲོ་ཞིང་འབར་བ་དང་། །ཤེས་རབ་བརྟན་མཁས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོན་ཏན་གཏེར། །སྐྱེ་བ་ཐ་མར་གྱུར་པའི་ཐུབ་ལ་འདུད། ๕. ༥. ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ; ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ. སྔ་དྲོ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་བཞིན། །དགེ་སྦྱོང་དབུས་སུ་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པ་དང་། །ཟླ་བ་ཉ་བའི་ཞལ་ལྡན་སྲེད་མེད་པ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཐུབ་པའི་དབང་པོར་འདུད། ๖. ༦. อุเปตปุญฺโญ [Pg.2] วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา; อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ. བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་བྱང་ཆུབ་ཤིང་། །མཆོག་གི་དྲུང་དུ་བདུད་སྡེ་བཅས་བཅོམ་ནས། །སྐྱ་རེངས་ཤར་ཚེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་སངས་རྒྱས། །བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་མི་ཕམ་དེ་ལ་འདུད། ๗. ༧. ราคาทิเฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ; สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་གཅོད་པའི་ཡེ་ཤེས་རལ། །དྲན་པ་ཞེས་བྱའི་ཕུབ་ཆེན་ལེགས་བཟུང་ཞིང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་རབ་བརྒྱན་པ། །མངོན་ཤེས་རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ལྡན་དེ་ལ་འདུད། ๘. ༨. ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ; ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ. ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཀུན་ཏུ་དཀའ་ཐུབ་མཛད། །སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་བརྒལ་བའི་ལམ་དུ་གཤེགས། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་ལེགས་པར་མཉམ་བཞག་ཕན། །ཀུན་གཟིགས་ཚད་མེད་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ๙. ༩. ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ; นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ. དེ་དང་དེ་རུ་ཕ་རོལ་ཕྱིན་ཚོགས་བསགས། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་ལ་བདེ་སྟེར་གོ་འཕང་གཤེགས། །ལྷ་དང་མི་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་གནས། །རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་བཀུར་འོས་དེ་ལ་འདུད། ๑๐. ༡༠. มคฺคงฺคนาวํ มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก; อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม. ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཐུབ་པ་མགོན་པོ་ཡིས། །ཤེས་རབ་ལག་པས་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱ་བ་བཟུང་། །གང་གིས་དེ་ལ་ཞུགས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་། །སྲིད་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་སྡིག་སྤངས་སངས་རྒྱས་འདུད། ๑๑. ༡༡. สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ; วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ. ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཤིང་། །བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་བདེན་བཞི་མངོན་སུམ་གཟིགས། །མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ལྷ་མིའི་ཕན་བདེ་མཛད། །སྲིད་གསུམ་ཉེར་ཞི་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ๑๒. ༡༢. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ; ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ཡི་མཚན་ལྡན་རྡུལ་མེད་ཅིང་། །མཁའ་ལྟར་ཡངས་པའི་ཐུགས་མངའ་ལྷུན་པོ་བཞིན། །པདྨ་ལྟར་བསིལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པ་དང་། །ས་ལྟར་བཟོད་ལྡན་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ๑๓. ༡༣. โย [Pg.3] พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ; อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ. བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་མཁའ་ལ་ཉི་མ་བཞིན། །དགའ་སྐྱེད་རྡོ་ཡི་ཁྲི་ལ་མཛེས་པར་བཞུགས། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཞི་བདེའི་ཆོས་བསྟན་པ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། ๑๔. ༡༤. โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ; สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ. ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་ཞིང་མཐོ་བའི་རིས། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་མ་བསླད་རྙོག་མེད་པར། །དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་གཤེགས་པའི་མགོན་པོ་དེ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་མཆོད་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་འདུད། ๑๕. ༡༥. พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ; อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ. ལྷ་མིའི་སྐྱབས་གྱུར་བརྟན་པའི་ཐུགས་མངའ་ཞིང་། །ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་བཅོམ་པ། །ཕན་འདོད་ལྷ་མིའི་དོན་སྒྲུབ་མཛད་པ་ཡི། །ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་འདུད། ๑๖. ༡༦. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ; ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ. ཡོན་ཏན་ཀུན་གྱི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་། །དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ནགས་སུ་གཤེགས། །དེ་རུ་མི་དགེ་གཅོད་པའི་ཆོས་འཁོར་བསྐོར། །མཚུངས་མེད་མཆོག་ཏུ་ཕྱག་འོས་དེ་ལ་འདུད། ๑๗. ༡༧. สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ; รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ. གཙང་མས་བསྐོར་ཞིང་འོད་ཟེར་མཛེས་པས་འཁྱུད། །དཔལ་གྱི་གནས་གྱུར་དབང་པོ་ལེགས་བསྡམས་ལྡན། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་མཚན་གྱིས་བརྒྱན། །ལྷ་མིས་མཆོད་པའི་བདེ་གཤེགས་གུས་པས་འདུད། ๑๘. ༡༨. มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ; ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ,ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ธมฺมราชํ นมามิ. ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོའི་རྦ་རླབས་ཅན། །འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་བརྒལ་ནས་འཇིགས་མེད་ཕ་རོལ་གཤེགས། །སྐྱོབ་པ་གནས་དང་མཚུངས་མེད་སྐྱབས་གྱུར་གཅིག་པུའི་སྟེགས། །བསོད་ནམས་ཞིང་ས་བདེ་སྟེར་ཆོས་རྒྱལ་དེ་ལ་འདུད། ๑๙. ༡༩. กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน,อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ; ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ,วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ. ཀན་དམ་པ་ཡི་ཤིང་དྲུང་གཞན་ཕན་མཛད། །མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་མཚར་བའི་ཆུ་དང་མེ། །ཆོ་འཕྲུལ་མྱུར་དུ་བསྟན་ནས་ལྟ་ངན་བཅོམ། །རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ལྡན་དགའ་སྐྱེད་དེ་ལ་འདུད། ๒๐. ༢༠. มุนินฺทกฺโก [Pg.4] ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ,วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ; สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ,ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ. ཐུགས་རྗེ་ཤར་བའི་ཉི་མ་ཐུབ་པའི་དབང་། །ཡེ་ཤེས་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་ཤིང་ཆོས་འོད་ཀྱིས། །གདུལ་བྱའི་པདྨའི་ཚོགས་རྣམས་ལེགས་སད་ཅིང་། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་དེ་ལ་འདུད། ๒๑. ༢༡. โย ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ,โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิกสฺส; ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ,ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ. སྐྱེ་བ་དུ་མར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་། །རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ཀྱང་སྦྱིན་པར་མཛད། །སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་རྫོགས་ནས། །ཚུལ་防ཁྲིམས་ལ་སོགས་རྫོགས་པའི་སྒྲོན་མེར་འདུད། ๒๒. ༢༢. เทวาเทวาติเทวํ นิธนวปุธรํ มารภงฺคํ อภงฺคํ,ทีปํ ทีปํ ปชานํ ชยวรสยเน โพธิปตฺตํธิปตฺตํ; พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานํ วรคิรกถิกํ ปาปหีนํ ปหีนํ,โลกาโลกาภิรามํ สตตมภินเม ตํ มุนินฺทํ มุนินฺทํ. ལྷ་ཡི་ལྷ་མཆོག་སྐུ་ཐ་མ་འཛིན་པ། །བདུད་སྡེ་འཇོམས་ཤིང་རང་ཉིད་མི་ཕམ་པ། །འགྲོ་བའི་སྒྲོན་མེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་སངས་རྒྱས། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། ๒๓. ༢༣. พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพ มุทุกรจรโณ พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆ,โกสจฺฉาทงฺคชาโต ปุนรปิ สุคโต สุปฺปติฏฺฐิตปาโท; มูโททาตุณฺณโลโม อถมปิ สุคโต พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว,นีลกฺขี ทีฆปณฺหี สุขุมมลฉวี โถมฺยรสคฺคสคฺคี. ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་དང་། །ཕྱག་ཞབས་འཇམ་ཞིང་ཚངས་པའི་གསུང་དབྱངས་ལྡན། །བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་བཞིན་གསང་སྦུབས་ཅན། །ཞབས་ནི་ལེགས་གནས་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་འཇམ། །སྐུ་དྲང་སྤྱན་མཐིང་རྟིང་པ་རིང་བ་དང་། །པགས་པ་སྲབ་འཇམ་རོ་བྲོ་མཆོག་དང་ལྡན། ๒๔. ༢༤. จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท. ཚེམས་ནི་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་ཐགས་བཟང་དང་། །ཐལ་གོང་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན། །ཚེམས་ཐགས་དམ་ཞིང་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ། ติฏฺฐนฺโต [Pg.5] โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย. མ་བཏུད་པར་ཡང་ཕྱག་གཉིས་པུས་མོར་སླེབས། །དཔུང་པ་ཟླུམ་ཞིང་རྫི་མ་བ་མཆོག་བཞིན། །སེང་གེའི་སྟོད་འདྲ་རྒྱལ་བ་དེ་ལ་འདུད། ๒๕. ༢༥. สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม. སྐུ་ཡི་གནས་བདུན་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་སོར་རིང་། །སྤུ་ཉག་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་མཆེ་བ་དཀར། །གསེར་གྱི་མདོག་ལྡན་དབུ་སྐྲ་མཐོན་མཐིང་འཁྱིལ། สมฺพุทฺโธ ถูลชิวฺโห อถ สีหหนุโก ชาลิกปฺปาทหตฺโถ,นาโถ อุณฺหีสสีโส อิติคุณสหิตํ ตํ มเหสึ นมามิ. ལྗགས་ཡངས་འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། །ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་ཞིང་དབུ་གཙུག་ཏོར། །ཡོན་ཏན་འདི་ལྡན་སྐྱོབ་པ་དེ་ལ་འདུད། ๒๖. ༢༦. พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา. སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་དཀོན། །སངས་རྒྱས་ཉིད་འགྲུབ་སྨོས་ཀྱང་ཅི་ཞིག་དགོས། །དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་མཁས་ཤིང་དགེ་བ་རྣམས། །ཕན་བདེ་སྣ་ཚོགས་དོན་དུ་གཉེར་བྱེད་པ། อิฏฺฐํ อตฺถํ วหนฺตํ สุรนรมหิตํ นิพฺภยํ ทกฺขิเณยฺยํ,โลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ทสพลมสมํ ตํ นมสฺสนฺตุ นิจฺจํ. འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་ལྷ་མིས་མཆོད་པ་དང་། །འཇིགས་མེད་སྦྱིན་གནས་འགྲོ་བའི་དགའ་སྐྱེད་པ། །སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། ๒๗. ༢༧. ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี. བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་ང་ནི་བློ་གསལ་ཞིང་། །ཚེ་རབས་ཀུན་ཏུ་དྲན་ལྡན་ཆོག་ཤེས་པ། །མགོ་བདེ་ལྟ་བ་དྲང་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན། །ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་ཞིང་གཏོང་ཕོད་ཅན་དུ་ཤོག ། ติกฺโข สูโร ธิตตฺโต สปรหิตจโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต. རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་རང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་། །ཚེ་རིང་ནད་མེད་སྐལ་བཟང་མདོག་མཛེས་པ། །སྙན་གྲགས་སྟོབས་ལྡན་བཟོད་པ་དང་ལྡན་ཤོག ། ๒๘. ༢༨. สทฺโธ [Pg.6] ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข. དད་ལྡན་གཏོང་ཕོད་ཆེ་ཞིང་དཔལ་དང་ལྡན། །ཚེ་འདིར་ཆགས་མེད་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། །དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དགེ་ལ་མངོན་དགའ་ཞིང་། །བསླབ་པ་ལྔ་སོགས་སྲུང་བར་བྱེད་པར་ཤོག ། อปฺปิจฺโฉ อปฺปโกโธ อติวุชุหทโย อิทฺธิมา อปฺปเมยฺโย,ปาสํโส เปมวาโจ สุชนคุณวิทู มามโก โส ภเวยฺยํ. འདོད་ཆུང་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་སེམས་དྲང་བ། །རྫུ་འཕྲུལ་ཚད་མེད་བསྔགས་འོས་སྙན་པར་སྨྲ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་ཡི། །སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་འཇུག་བྱེད་པར་ཤོག ། ๒๙. ༢༩. อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต; คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ. མགོན་པོ་དེ་ལྟར་ཚད་མེད་ཡོན་ཏན་དང་། །མཚན་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་བཅད་ལས། །མཁས་པས་ཚིགས་བཅད་གཅིག་ཙམ་དྲན་ན་ཡང་། ། ๓๐. ༣༠. จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ; หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ. ངན་སོང་བཞི་ལས་ཐར་ཞིང་དོན་གཉིས་འགྲུབ། །བར་ཆད་དྲ་བ་མ་ལུས་བཅོམ་པ་དང་། །ཕན་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཡིན། ། ๓๑. ༣༡. อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา; ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ. ལྷ་དང་མི་ཡི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་དམ་ནི། །གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དང་། །ལུས་ཐ་མ་ལ་གདུགས་དཀར་མཆོག་ཐོབ་འགྱུར། ། ๓๒. ༣༢. ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต; อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก. སྒོམ་པའི་ཐེག་པར་ཞུགས་ནས་ཞི་བ་ཐོབ། །ཚེ་འདི་ཉིད་ལའང་ནད་མེད་ཚེ་རིང་ཞིང་། ། ๓๓. ༣༣. ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน; ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ. འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱིས་མཆོད་ཅིང་སྒོམ་ལ་དགའ། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་འོང་འགྱུར་བ་ན། །གཞུང་འདི་མ་ལུས་འཛིན་པ་སྨོས་ཅི་དགོས། ། นมกฺการปาฬิ นิฏฺฐิตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་གཞུང་རྫོགས་སོ། ། นมกฺการฏีกา ཕྱག་འཚལ་བའི་ཊཱིཀཱ། นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ๑. ༡. สุคตนฺตฺยาทิวณฺเณหิ[Pg.7], ปสตฺถญฺจ สุขทฺททํ; วนฺทนฺตานํ ชินํ นตฺวา, ธมฺมํ สุทฺธํ คณุตฺตมํ. བདེ་གཤེགས་ལ་སོགས་ཚིག་གིས་བསྔགས་པ་དང་། །བདེ་བ་སྟེར་བྱེད་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །དམ་ཆོས་དག་པ་ཚོགས་ཀྱི་མཆོག་ཉིད་ལ། ། ๒. ༢. นมกฺการํ หิตตฺถีหิ, โปราณาจริเยหิ จ; ลิขิตฺวา ฐปิตํ ปุญฺญ, พุทฺธิยา เตน วนฺทินํ. ཕན་འདོད་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །ཕྱག་འཚལ་གཞུང་འདི་བྲིས་ཤིང་བཞག་པ་སྟེ། །བསོད་ནམས་བློ་གྲོས་ལྡན་པས་ཕྱག་བྱའི་ཕྱིར། ། ๓. ༣. ตสฺสตฺถวณฺณนํ กสฺสํ, คมฺภีรตฺถสุโพธนํ; โมวิปุนาเมน สนฺเตน, สีลุเปเตน ยาจิโต. དེ་ཡི་དོན་བཤད་ཟབ་མོ་གསལ་བྱེད་པ། །ཞི་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་སློབ་དཔོན་གྱིས། །མོ་ཝི་པུ་ན་ཞེས་པས་གསོལ་བཏབ་ནས། །བདག་གིས་འདི་ནི་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན། ๔. ༤. วณฺณนฺโตปิ จ ตสฺสตฺถํ, ตํ ตํ อฏฺฐกถาทิสุ; วุตฺตญาเยน กสฺสามิ, สทฺธา สุณาถ สาธโว. དེ་ཡི་དོན་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པར། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་བཤད་པར་བྱ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པ་དད་པས་ཉན་པར་མཛོད། ། ๕. ༥. นมนํ นมตีตี วา, นมตี เตน วา นโม; ตสฺส กาโรนฺติ ตาหีติ, นมกฺกาโรติ วุจฺจติ. འདུད་པ་འམ་ནི་འདུད་པར་བྱེད་པ་དང་། །གང་གིས་འདུད་པ་དེ་ནི་ཕྱག་ཡིན་ལ། །དེ་ཉིད་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་པ། །དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན། ๖. ༦. ตญฺจ พุทฺธโฆสาจริ, เยน ปุพฺพสุตํ กตํ; พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยญฺจ, ตํ ตํ ปน กถาทิสุ. དེ་ཡང་སྔོན་གྱི་ཐོས་པ་མང་མཛད་པ། །སློབ་དཔོན་སངས་རྒྱས་དབྱངས་ཀྱིས་མཛད་པ་དང་། །སངས་རྒྱས་དབྱངས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་ལ་སོགས་པར། ། ๗. ༧. น ทิฏฺฐํ กตการณํ, ตสฺมา หิตตฺถิเกหิ จ; โปราณาจริเยหี จ, ฐปิตนฺติ มยา วุตฺตํ; ตํ การณํ วิญฺญูหี จ, วิจาเรตฺวา วิชานิตนฺติ. བྱས་པའི་རྒྱུ་མཚན་མ་མཐོང་དེ་ཡི་ཕྱིར། །ཕན་འདོད་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །བཞག་པ་ཡིན་ཞེས་བདག་གིས་བཤད་པ་སྟེ། །རྒྱུ་མཚན་དེ་ནི་མཁས་པས་དཔྱད་དེ་ཤེས། ། ๑. ༡. สุคตํ สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ; อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ. བདེ་གཤེགས་མཆོག་གྱུར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དང་། །དགེ་དང་མི་དགེ་མ་ལུས་སྤོང་མཛད་ཅིང་། །འཆི་མེད་ཞི་བ་འཆི་མེད་སྟེར་མཛད་པ། །མཚུངས་མེད་མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལ་འདུད། สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ; อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม. འཇིག་རྟེན་སྐྱབས་གྱུར་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་དང་། །ཉོན་མོངས་མེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད། །འཇིགས་མེད་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མཛད་པ། །འདྲེན་པ་མཆོག་གྱུར་འདྲེན་པ་དེ་ལ་འདུད། ๑. [ก] อิทานิ [Pg.8] ปฐมํ ตาว สุคตนฺตฺยาทีหิ อฏฺฐารสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา พุทฺธสฺส วนฺทิตุกาเมน สุคตนฺติอาทิ คาถาทฺวยํ อารทฺธํ. อยํ ปน สพฺพปาทาทิยมกปถฺยา วตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปน ยมกํ สุโพธาลงฺกาเร กิลิฏฺฐโทสนฺติ วุตฺตํ. ༡. །ཀ། ད་ནི་ཐོག་མར་བདེ་གཤེགས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། བདེ་གཤེགས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་བརྩམས་སོ། །འདི་ནི་རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་ཟུང་ལྡན་ཡོད་པའི་པཐྱཱ་བཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་བཅད་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཟུང་ལྡན་དེ་ནི་སྙན་ངག་གི་རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་ཉེས་པ་ཅན་དུ་བཤད་དོ། ། วุตฺตญฺหิ ตตฺถ – དེ་ཉིད་དུ་བཤད་པ་ནི། ‘‘ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ; กิลิฏฺฐปทโทเสว, ตมฺปิ อนฺโต กรียตี’’ติ. བློ་རྨོངས་རྣམས་ཀྱིས་ཟུང་ལྡན་ལ་སོགས་པར། །བརྗོད་བྱ་ཚིག་ནི་རྙོག་པ་གང་ཡིན་པ། །ཚིག་རྙོག་ཉེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་སྟེ། །དེ་ཡང་དེ་ཡི་ནང་དུ་བསྡུ་བར་བྱ། །ཞེས་སོ། ། อยํ ปเนตฺถ ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทคุณ สงฺขาเตน สทฺทาลงฺกาเรน สํยุตฺตา โหติ. ตสฺมา ตํ ยมกํ สุวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปราสุ ยมกคาถาสุ. เตน วุตฺตํ ปุนา ลงฺกาเร – འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་གྲགས་པའི་སྒྲས་སྦྱར་བས་ན། རབ་ཏུ་དང་བའི་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་རྒྱན་དང་ལྡན་པ་ཡིན། དེ་ཕྱིར་ཟུང་ལྡན་དེ་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཟུང་ལྡན་གྱི་ཚིགས་བཅད་གཞན་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་ཡང་བཤད་པ་ནི། ‘‘ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ; ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มตเมทิส’’นฺติ. གྲགས་པའི་སྒྲ་ཡིས་ལེགས་སྦྱར་ཞིང་། །ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་འཇམ་པ་དང་། །རབ་ཏུ་དང་བའི་ཡོན་ཏན་ལྡན། །ཟུང་ལྡན་འདི་འདྲ་འདོད་པ་ཡིན། །ཞེས་སོ། ། ตตฺถ สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา จ สุคโต, โส หิ โสภนํ อริยมคฺเคน คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ, สุปุพฺโพ คมุธาตุ ต. สุสทฺโท โสภนตฺโถ. อริยมคฺคคมเนน ปริสุทฺธํ อนวชฺชํ เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ อตฺโถ. ตญฺจ คมนํ ทุวิธํ โหติ กายคมนํ, ญาณคมนญฺจาติ. ตตฺถ ภควโต เวเนยฺยชนุปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขสฺส นิปฺผาท นโต โสภนํ กาเยน คมนํ กายคมนํ นาม. สยมฺภู ญาเณน ปน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนโต ญาเณน คมนํ ญาณคมนํ นาม. อิธ ปน ญาณคมนํ อธิปฺเปตํ. องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต’’ติ วุตฺตํ. สุนฺทรํ ฐานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, อารมฺมณกรณวเสน อมตํ นิพฺพานํ คโตติ [Pg.9] อตฺโถ. สมฺมา อวิปรีตํ เจส คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุสทฺโท สมฺมาสทฺทตฺโถ. เตน เตน มคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ อตฺโถ. อถ วา สมฺมา อาคจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมิปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถญฺจาติ อิเม จนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต อาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุคตํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. de la 'bde bar gshegs pa' (sugata) zhes pa ni legs par gshegs pa'i phyir dang, bzang po'i gnas su gshegs pa'i phyir dang, yang dag par gshegs pa'i phyir bde bar gshegs pa ste, de nyid 'phags pa'i lam gyis legs par gshegs pas na 'bde bar gshegs pa' zhes brjod do. 'su' sngon du 'gro ba'i 'gam' dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba'o. 'su' zhes pa'i sgra ni legs pa'i don yin no. 'phags pa'i lam gyis gshegs pas yongs su dag pa, kha na ma tho ba med pa, bde 'jags kyi phyogs su ma chags par gshegs pa zhes pa'i don yin no. gshegs pa de yang rnam pa gnyis te, lus kyi gshegs pa dang ye shes kyi gshegs pa'o. de la bcom ldan 'das kyis gdul bya'i skye bo rnams kyi drung du gshegs pa ni gdon mi za bar de dag gi phan pa dang bde ba sgrub pa'i phyir yin pas, lus kyi sgo nas legs par gshegs pa ste lus kyi gshegs pa zhes bya'o. rang byung gi ye shes kyis ni 'jig rten mtha' dag yongs su shes pa dang mngon par rtogs pa'i dbang gis yongs su mkhyen pas na, ye shes kyi sgo nas gshegs pa ste ye shes kyi gshegs pa zhes bya'o. 'di na ni ye shes kyi gshegs pa la dgongs so. yan lag phyi ma'i rgya cher 'grel pa (Aṅguttaraṭīkā) las ni, 'legs par gyur pa'i gshegs pa 'di la mnga' bas na bde bar gshegs pa'o' zhes gsungs so. bzang po'i gnas su gshegs pas kyang bde bar gshegs pa zhes brjod de, dmigs par mdzad pa'i sgo nas 'chi med kyi mya ngan las 'das par gshegs pa zhes pa'i don yin no. yang dag par phyin ci ma log par gshegs pas kyang bde bar gshegs pa zhes brjod do. 'su' zhes pa'i sgra ni yang dag pa'i sgra'i don yin no. lam de dang des nyon mongs pa gang dag spangs pa, de dag gi phyir mi ldog, phyir mi 'ong, phyir mi 'gro ba'i phyir ro. yang na yang dag par byon pas na bde bar gshegs pa zhes kyang brjod de, mar me mdzad kyi zhabs drung nas bzung ste byang chub kyi snying po'i bar du pha rol tu phyin pa sum cu yongs su rdzogs par byas pa'i yang dag pa'i sgrub pas 'jig rten mtha' dag gi phan pa dang bde ba kho na mdzad cing, rtag pa dang, chad pa dang, 'dod pa'i bde ba dang, bdag nyid ngal bar byed pa ste mtha' de dag la ma lhung bar byon pa'i phyir ro. bde bar gshegs pa'i sangs rgyas de la phyag 'tshal lo zhes sbyar bar bya'o. ปุน สุคตนฺติ สมฺมา คทตฺตา สุคโต. โส หิ สมฺมา คทติ ภาสตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุปุพฺพคทธาตุ ภาสายํ วิยตฺติยํ วาจายํ วา, ต, ทสฺส โต. ฉสุ วาจาสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว ทฺวิวาจํ ภาสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิยํ อภยราชกุมารสุตฺเต – yang bde bar gshegs pa zhes pa ni yang dag par smras pa'i phyir bde bar gshegs pa'o. de nyid kyis yang dag par smra zhing gsung bas na bde bar gshegs pa zhes brjod do. 'su' sngon du 'gro ba'i 'gad' dbyings ni smra ba dang gsal bar brjod pa'i ngag la 'jug cing, 'ta' rkyen sbyar ba la 'da' yig 'ta' yig tu bsgyur ba'o. ngag drug gi nang nas skabs su bab pa'i gnas su 'os pa'i ngag gnyis kho na gsung ba'i phyir ro. dbus kyi lung gi mdo phran (Majjhimapaṇṇāsa) gyi rgyal bu 'jigs med kyi mdo (Abhayarājakumārasutta) las gsungs te- ๑ . ‘‘ราชกุมาร ยํ ตถาคโต ตํ วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๒. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา. ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๓. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺรกาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ๔. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๕. ยมฺปิ ตถาคโต ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๖. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา[Pg.10]. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ. . “rgyal bu, ngag gang zhig mi bden pa, mi mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de mi gsung ngo. 2. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de yang mi gsung ngo. 3. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de la de bzhin gshegs pas ngag de bstan pa'i dus shes par mdzad do. 4. ngag gang zhig mi bden pa, mi mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de mi gsung ngo. 5. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de yang mi gsung ngo. 6. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de la de bzhin gshegs pas ngag de bstan pa'i dus shes par mdzad do” zhes so. เอตฺถ ปาฬิยํ ปเนสา สุขคฺคหณตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพา. กถํ เหสา อภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถ สํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, อภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จาติ ฉพฺพิธา โหตีติ. ตตฺถ อโจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ปฐมวาจา นาม. โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ทุติยวาจา นาม. อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ปน ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรติ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ มุจฺจิสฺสตีติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน วตฺตพฺพวาจา ตติยวาจา นาม. เอโก ธุตฺโต อาห-มยฺหํ โภ มาตุ มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโฬ อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ. อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติเก คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ. ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺป มาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานีติ. เอวมาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา จตุตฺถวาจา นาม. อามิสเหตุ จาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการกํ ปเรสํ โถมนา วาจา เจว ราชกถํ โจรกถนฺติอาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ ปญฺจมวาจา นาม. อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตา ธมฺมกถา ฉฏฺฐมวาจา นาม. ตํ ปน วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ[Pg.11]. ตาสุ ปน ภควา ตติยฉฏฺฐมา ทฺวิวาจาเอว ภาสติ. ตสฺมา สปฺปุริเสหิ สาเยว ทฺวิวาจา วตฺตพฺพาติ. อยํ ตทฏฺฐกถายํ อาคโต สงฺเขปนโย. วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ ปน สารตฺถทีปนีฏีกายญฺจ ตทญฺญากาเรน วณฺณิโต. ตาสุ ปน ตํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคหคาถา – 'di la mdo lung gi don 'di bde blag tu rtogs par bya ba'i phyir bsdus te shes par bya'o. ji ltar zhe na, mi bden pa, don dang mi ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang mi ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, mi bden pa, don dang mi ldan pa, dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang mi ldan pa, dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang ldan pa, dga' ba'i ngag ste rnam pa drug yod do. de la rkun po ma yin pa la rkun po yin zhes smra ba lta bu'i ngag ni dang po'o. rkun po la rkun po yin zhes smra ba lta bu'i ngag ni gnyis pa'o. bsod nams ma byas pas dbul po, mdog ngan pa, dbang chung bar gyur pa, 'di na gnas bzhin du yang bsod nams mi byed na, sems kyi skad cig gnyis par ji ltar ngan song bzhi las thar bar 'gyur snyam du, skye bo chen po'i don dang, chos dang, gdams ngag sngon du bzhag nas smra ba'i ngag ni gsum pa'o. g-yo sgyu can zhig gis smras pa: 'kye, bdag gi ma mngal du chags pa'i tshe, kapiṭṭha'i 'bras bu la chags pa skyes so. ma de 'bras bu de len mkhan gzhan ma rnyed par bdag nyid mngags so. bdag phyin te shing la 'dzeg ma nus par, rang gi rkang pa gnyis nas bzung ste thon gshol bzhin du shing gi rtse mor 'phangs so. de nas yal ga nas yal gar 'gro zhing 'bras bu rnams blangs te babs ma nus par, khyim du phyin te skas ka blangs nas babs te ma'i drung du phyin nas 'bras bu rnams ma la byin no. de dag ni khog ma'i tshad tsam chen po yin no. de nas bdag gi mas stan gcig la 'dug ste 'bras bu drug cu rtsa gnyis zos so' zhes pa lta bu'i ngag ni bzhi pa'o. zang zing gi phyir dang kha bstod byed pa sogs kyi sgo nas gzhan la bstod pa'i ngag dang, rgyal po'i gtam dang rkun po'i gtam sogs kyi tshul du 'jug pa'i lung ma bstan gyi gtam ni lnga pa'o. 'phags pa'i bden pa la brten pa'i chos kyi gtam ni drug pa'o. de ni lo brgyar mnyan kyang mkhas pa rnams ngoms pa med pa'o. de dag gi nang nas bcom ldan 'das kyis gsum pa dang drug pa'i ngag gnyis kho na gsung ngo. de lta bas na skyes bu dam pa rnams kyis kyang ngag gnyis po de kho na smra bar bya'o. 'di ni de'i 'grel bshad las byung ba'i bsdus don gyi tshul yin no. rnam dag lam gyi rgya cher 'grel chen (Visuddhimaggamahāṭīkā) dang snying po'i don gsal bar byed pa'i rgya cher 'grel pa (Sāratthadīpanīṭīkā) las ni de las gzhan pa'i tshul gyis bshad pas, de dag la bltas te blang bar bya'o. 'di la bsdus pa'i tshigs su bcad pa ni- ‘‘โย ภูตมตฺถสํหีตํ, ปเรสมปฺปิยา วาจํ; ภูตมตฺถสหีตญฺจ, ปเรสํ ปิยวาจนฺติ; ทฺวิวาจํ ยุตฺตฏฺฐาเนว, วทตีติ สุคโตติ; วุจฺจตี จ ทการสฺส, กตฺวา ตการวิญฺญุนา’’ติ. “gang zhig bden zhing don dang ldan pa, gzhan gyis mi dga' ba'i ngag dang, bden zhing don dang ldan pa, gzhan gyis dga' ba'i ngag ste, ngag gnyis po skabs su bab pa'i gnas su kho na smra bas na bde bar gshegs pa zhes brjod de, 'di la mkhas pas 'da' yig 'ta' yig tu bsgyur ba'o” zhes so. เสฏฺฐนฺติ คุณมหนฺตตฺตา ปสตฺถตรํ. โส หิ ปสตฺถานํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสฏฺโฐติ วุจฺจติ. ปสตฺถปทํ, วิเสสตทฺธิเต อิฏฺฐปจฺจโย. ปสตฺถสทฺทสฺส โส, ปสตฺถานํ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกาทีนํ สีลสมาธิปญฺญาทิ คุเณหิ วิเสเสน ปสตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา สุนฺทเร สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม เอสติ คเวสติ เอสึ คเวสินฺติ วา เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. สุปุพฺโพเอส คเวสเน ต. ตสฺส รฏฺโฐ. สุสทฺโท สุนฺทรตฺโถ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ เอสิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิส คเวสเน ต, สนฺตสทฺทสฺส โส, อิการสฺเส, ตสฺส ฏฺโฐ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ อิจฺฉิยติ กนฺติย ตีติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อถ วา สนฺตานํ สปฺปุริสานํ หิตสุขํ อิจฺฉตีติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. กตฺตุสาธโนยํ. สุนฺทเร สติปฏฺฐานา ทิเภเท ธมฺเม เอเสติ พุทฺเธตีติ วา เสฏฺโฐ. เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. สุปุพฺพเอสธาตุ พุทฺธิยํ ต. ตํ เสฏฺฐํ. 'mchog' (seṭṭha) zhes pa ni yon tan chen po nyid kyi phyir mchog tu bsngags pa'o. de nyid bsngags par 'os pa rnams kyi nang nas khyad par du bsngags pa'i phyir mchog ces bya'o. 'pasattha' (bsngags pa) zhes pa'i tshig la khyad par gyi phrad 'iṭṭha' sbyar ba'o. 'pasattha' zhes pa'i sgra las 'sa' yig dang, bsngags par 'os pa rang sangs rgyas dang 'phags pa'i nyan thos sogs kyi tshul khrims dang, ting nge 'dzin dang, shes rab sogs kyi yon tan las khyad par du bsngags pa'i phyir ro. yang na bzang po dran pa nye bar bzhag pa sogs kyi chos rnams tshol zhing 'tshol bar byed pas na mchog ste sangs rgyas so. 'su' sngon du 'gro ba'i 'es' (tshol ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba, de la 'raṭṭha' (seṭṭha) zhes grub pa'o. 'su' zhes pa'i sgra ni bzang po'i don yin no. zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyis btsal bar bya ba'i phyir mchog go. 'santa' (zhi ba) zhes pa'i sgra dang 'is' (tshol ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba, 'santa' zhes pa'i sgra las 'sa' yig dang, 'i' yig la 'e' yig dang, 'ta' yig la 'ṭṭha' yig tu bsgyur ba'o. yang na zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyis 'dod cing yid du 'ong bar byed pas na mchog go. 'santa' zhes pa'i sgra dang 'is' ('dod pa dang yid du 'ong ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba'o. yang na zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyi phan pa dang bde ba 'dod pas na mchog ste sangs rgyas so. 'di ni byed pa po'i sgrub pa'o. bzang po dran pa nye bar bzhag pa sogs kyi chos rnams tshol zhing rtogs par byed pas na mchog go. 'di ni rgyu'i byed pa po'i sgrub pa'o. 'su' sngon du 'gro ba'i 'es' dbyings ni rtogs pa'i don la 'jug cing 'ta' rkyen sbyar ba'o. mchog de la'o. กุสลํกุสลํ ชหนฺติ เอตฺถ กุสลํ อกุสลํ ชหนฺติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. กุจฺฉิตํ ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ [Pg.12] กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ, จตุภูมิกกุสลํ ลพฺภติ. กุปุพฺโพ สลธาตุ อ. ตตฺถ กามาวจรกุสลํ ตทงฺคปฺปหาเนน ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ, มหคฺคต กุสลํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน สลยติ กมฺเปติ, โลกุตฺตร กุสลํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน สลยติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. 'dge ba dang mi dge ba spong ba' (kusalaṃkusalaṃ jahanti) zhes pa 'di la 'dge ba' (kusalaṃ) dang 'mi dge ba' (akusalaṃ) dang 'spong ba' (jahanti) zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. smad par 'os pa'i sdig pa'i chos rnams g-yo bar byed pa, bskyod par byed pa, 'dar bar byed pa, rnam par 'jig par byed pas na dge ba ste, sa bzhi'i dge ba thob pa'o. 'ku' sngon du 'gro ba'i 'sal' dbyings la 'a' rkyen sbyar ba'o. de la 'dod pa'i khams kyi dge bas ni re zhig spong bas sdig pa'i chos rnams g-yo bar byed cing bskyod par byed la, rgyas par gyur pa'i dge bas ni rnam par gnon pa'i spong bas g-yo bar byed cing 'dar bar byed pa dang, 'jig rten las 'das pa'i dge bas ni kun nas bcad de spong bas g-yo bar byed cing rnam par 'jig par byed pa'i phyir ro. อถ วา กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, กรณสาธโนยํ. อิธ ปน ชหนฺติ วุตฺตตฺตา เตภูมกกุสลเมวาธิปฺเปตํ. ตํ ปน อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทาน ปจฺจุปฏฺฐานํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ วา, โยนิโสมนสิการ ปทฏฺฐานํ. น กุสลํ อกุสลํ, มิตฺตปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย ปหายกปหาตพฺพภาเวน กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, สาวชฺชานิฏฺฐวิปาก ลกฺขณํ วา, อนตฺถชนนรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. ปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชา ภิสงฺขารสงฺขาตํ กุสลํ อปุญฺญาภิสงฺขารสงฺขาตํ อกุสลญฺจ กุสลํกุสลํ. ตํ ปน ปทํ ชหนฺติปเท กมฺมํ. yang na smad par 'os pa'i ngan song gi sgo sdom par byed pa dang 'gog par byed pa ste, skyes bu dam pa rnams kyis 'dis sdom par byed pas na dge ba ste, 'di ni byed pa'i sgrub pa'o. 'di na ni 'spong ba' zhes gsungs pas khams gsum gyi dge ba kho na la dgongs so. de yang kha na ma tho ba med pa dang bde ba'i rnam par smin pa'i mtshan nyid can, mi dge ba rnam par 'jig pa'i byed las can, rnam par dag pa nye bar gnas pa'am yid du 'ong ba'i rnam par smin pa nye bar gnas pa, tshul bzhin yid la byed pa'i nye bar len pa'i rgyu can yin no. dge ba ma yin pa ni mi dge ba ste, grogs po'i gnyen po dgra bo bzhin du spong bar byed pa dang spang bar bya ba'i dngos po nyid kyis dge ba'i gnyen po yin pas so. de yang kha na ma tho ba dang bcas pa dang sdug bsngal gyi rnam par smin pa'i mtshan nyid can nam, kha na ma tho ba dang bcas pa dang yid du mi 'ong ba'i rnam par smin pa'i mtshan nyid can, don med pa bskyed pa'i byed las can, yid du mi 'ong ba'i rnam par smin pa nye bar gnas pa, tshul bzhin ma yin pa yid la byed pa'i nye bar len pa'i rgyu can yin no. bsod nams kyi 'du byed dang mi g-yo ba'i 'du byed du bgrang ba'i dge ba dang, bsod nams ma yin pa'i 'du byed du bgrang ba'i mi dge ba ste dge ba dang mi dge ba'o. tshig de ni 'spong ba' zhes pa'i tshig gi las yin no. ชหนฺติ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหาเนน ปชหนฺตํ วิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ อรหตฺตมคฺคญาเณน ชหติ ปชหติ, ผลญาเณน ชหึ ปชหึ ปฏิปฺปสฺสมฺภินฺติ วา ชโห, พุทฺโธ. หาธาตุ จาเค อ. กิญฺจาปิ ปเนตฺถ กุสลํ มคฺเคน ปหาตพฺพธมฺเม น วุตฺตํ, วฏฺฏมูลภูเต อวิชฺชาตณฺหาทิกิเลเส ปน อรหตฺตมคฺค ญาเณน ชหิเต โลกิยกุสลุปฺปตฺติยา มูลภูตาย อวิชฺชาตณฺหาย อภาวา ปุญฺญาภิสงฺขาโร สํสาเร ปุน ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วฏฺฏมูลภูเต กิเลเส ชหิเต ผลูปจาเรน กุสลมฺปิ ชหิตํ นาม โหติ. รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติอาทีสุ วิย[Pg.13]. อรหนฺเตน หิ อภิสมาจาริกวตฺตํ กตมฺปิ กุสลนฺติ น วุตฺตํ, กฺริยาติ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 'spong ba' (jahanti) zhes pa ni lam gyi skad cig la kun nas bcad de spong bas dang, 'bras bu'i skad cig la nyer bar zhi ba'i spong bas spong zhing rnam par 'jig par byed pa zhes pa'i don yin no. de nyid dgra bcom pa'i lam gyi ye shes kyis spong zhing kun nas spong la, 'bras bu'i ye shes kyis spangs shing kun nas spangs te nyer bar zhi bar byed pas na spong ba po ste sangs rgyas so. 'hā' dbyings ni gtong ba'i don la 'jug cing 'a' rkyen sbyar ba'o. 'di la lam gyis spang bar bya ba'i chos rnams dge ba zhes ma gsungs kyang, 'khor ba'i rtsa bar gyur pa'i ma rig pa dang sred pa sogs kyi nyon mongs pa rnams dgra bcom pa'i lam gyi ye shes kyis spangs pas na, 'jig rten pa'i dge ba skye ba'i rtsa bar gyur pa'i ma rig pa dang sred pa med pa'i phyir, bsod nams kyi 'du byed kyis 'khor bar yang yang mtshams sbyor ba bskyed par mi nus so. de lta bas na 'khor ba'i rtsa bar gyur pa'i nyon mongs pa rnams spangs pas na, 'bras bu'i btags pa'i sgo nas dge ba yang spangs pa zhes bya ste, 'dge slong dag gzugs ni khyed kyi ma yin pas de spong zhig' ces pa sogs las gsungs pa bzhin no. dgra bcom pas kun tu spyod pa'i cho ga mdzad kyang dge ba zhes mi brjod de, byed pa (kriyā) zhes brjod par shes par bya'o. วุตฺตญฺหิ นิทานวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ, อวิปากํ หุตฺวา กฺริยมตฺเต ติฏฺฐตี’’ติ. འབྲེལ་པར་ལྡན་པའི་སྡེའི་གླེང་གཞིའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཟག་པ་ཟད་པས་བྱས་པའི་ལས་ནི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ལ་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པར་བྱེད་པ་ཙམ་དུ་གནས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสล กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཟད་པར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་པས། དེས་ན་དེས་དེ་ཉིད་འཇིག་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། เตน วุตฺตํ จูฬนิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ. དེའི་ཕྱིར་ངེས་བསྟན་ཆུང་ངུའི་གཞུང་ལས། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས། མིང་དང་གཟུགས་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་འདི་ཉིད་དུ་འགག་ཅིང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རྣམ་པར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། อมตนฺติ มรณวิรหิตํ. โส ชิโน หิ น มโต อมโต, มรณธมฺมสฺส นิพฺพตฺตกานํ กิเลสานํ อรหตฺต มคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ปุน มรณโต วิรหิโตติ วา อมโต. อถ วา นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน อธิคเต นตฺถิ มตํ มรณํ ยสฺส ชินสฺสาติ อมโตติ วุจฺจติ. ชิเนน หิ ขนฺธมจฺจุมารํ อชิโตปิ กิเลสมารํ ชยิตฺวา เตสํ อวสฺสํ ชิยมานตฺตา ผลูปจาเรน อมโตติ วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ. “འཆི་མེད་” ཅེས་པ་ནི་འཆི་བ་དང་བྲལ་བའོ། རྒྱལ་བ་དེ་ནི་མ་ཤི་བས་ན་འཆི་མེད་དེ། ཡང་ན་འཆི་བའི་ཆོས་བསྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་འཆི་བ་དང་བྲལ་བས་ན་འཆི་མེད་དོ། ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་གྱུར་ཚེ། རྒྱལ་བ་གང་ལ་ཤི་བ་སྟེ་འཆི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་ཅེས་བྱའོ། རྒྱལ་བས་ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འཆི་བདག་གི་བདུད་མ་བཅོམ་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་བཅོམ་ནས་དེ་དག་ངེས་པར་འཇོམས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ “འཆི་མེད་” ཅེས་བརྗོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ปุน อมตนฺติ อมตนิพฺพานสมนฺนาคตํ. นตฺถิ มตํ มรณํ เอตฺถาติ อมตํ, นิพฺพานํ. ตํ ปน สนฺติลกฺขณํ, อจฺจุตรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิสฺสรณปจฺจุปฏฺฐานํ วา, นิพฺพานสฺส ปน ปทฏฺฐานํ น ลพฺภติ. ཡང་ན་ “འཆི་མེད་” ཅེས་པ་ནི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལ་ཤི་བ་སྟེ་འཆི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་དེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ནི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་ཉམས་པའི་རོ་ཅན། མཚན་མ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་མི་རྙེད་དོ།། วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห นาคเสนตฺเถเรน ‘‘น เกนจิ การเณน นิพฺพานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. མི་ལིན་དའི་དྲི་བ་ལས་གནས་བརྟན་ཀླུའི་སྡེས་ “རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ตํ อสฺส อตฺถีติ อมโต, ชิโน. สทฺธาทิโต ณาติ สุตฺเตน อสฺสถฺยตฺเถ ณปจฺจโย. สทฺโธ ปญฺโญติอาทีสุ วิย[Pg.14]. อสฺส ชินสฺส จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกตํ อมตํ นิพฺพานํ อตฺถีติ อตฺโถ, ตํ อมตํ. དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འཆི་མེད་དེ། རྒྱལ་བའོ། “དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཎའོ།” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཡོད་པའི་དོན་དུ་རྐྱེན་ “ཎ་” སྦྱར་བ་སྟེ། “དད་པ་ཅན།” དང་ “ཤེས་རབ་ཅན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། རྒྱལ་བ་འདི་ལ་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡོད་ཅེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་འཆི་མེད་དོ།། สนฺตนฺติ สพฺพกิเลสทรเถหิ จ วฏฺฏทุกฺเขหิ จ สุวูปสนฺตํ. โส หิ พุทฺโธ สพฺพกิเลสทรถวฏฺฏทุกฺเขหิ สมิตฺถ วูปสมิตฺถาติ สนฺโตติ วุจฺจติ. สมุธาตุ อุปสเม ต. ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ ตปจฺจยสฺสนฺโตอาเทสํ กตฺวา ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สํสารวฏฺเฏ ทรถการกานํ กิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สีติภูโต สนฺตกายจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ, ตํ สนฺตํ. “ཞི་བ་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ “ཞི་བ་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “ཤམ” (sam) ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཏ” (ta) སྦྱར་བའོ། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ཤིང་རྐྱེན་ “ཏ” ལ་ “ནྟོ” (nto) རུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་གདུང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། བསིལ་བར་གྱུར་ཅིང་ལུས་དང་སེམས་ཞི་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཞི་བའོ།། อสมนฺติ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ, โส หิ พุทฺโธ นตฺถิ สีลาทิคุเณหิ สโม สทิโส เอตสฺสาติ อสโมติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สตฺตโลเก สีล สมาธิปญฺญาทิคุเณหิ พุทฺเธน สทิโส โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถีติ อตฺโถ. ภควโต หิ อสีติ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรรูปกาโย จ สพฺพากาเรหิ ปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณ รตนสมิทฺโธ ธมฺมกาโย จ ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺต อิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตาทิคุเณหิ จ ปรมุกฺกํสคโต จ อตฺถิ, ตสฺมา ภควา สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสโม อสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. “མཚུངས་པ་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་ “མཚུངས་པ་མེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་མི་འམ་ལྷའམ་ཚངས་པ་གང་ཡང་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ནི་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་མཛེས་པའི་གཟུགས་སྐུ་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རིན་པོ་ཆེས་ཕྱུག་པའི་ཆོས་སྐུ་དང་། བསོད་ནམས་ཆེ་བ་དང་། མཐུ་ཆེ་བ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ་དང་། གྲགས་པ་ཆེ་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གཤེགས་པ་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དང་ཡང་མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མི་འདྲ་བ་ཞེས་གསུངས་སོ།། อสมํ ททนฺติ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพาน ธมฺมํ เวเนยฺยานํ สตฺตานํ เทสนาญาเณน ทายกํ. เอตฺถ จ อสมนฺติ นตฺถิ เอตฺถ เอเตสํ วา สโม สทิโส โลกิยธมฺโมติ อสโม, มคฺคผลนิพฺพานํ ลพฺภติ. อถ วา อสมนฺติ อญฺเญสํ ธมฺมานํ อคฺคภาวโต จตุพฺพิเธน อริย มคฺเคน สจฺฉิกาตพฺพํ นิพฺพานํ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ตสฺส ปน ปทสฺส ททนฺติปเทน [Pg.15] กมฺมภาเวน สมฺพนฺโธ. ททาตีติ ทโท, พุทฺโธ. ทาธาตุ อ, โส เกนจิ โลกิยธมฺเมน อสมํ อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ โลกุตฺตรธมฺมํ มหากรุณาปฺปธาเนน อมตาธิคมปฏิปตฺติทสฺสเนน เทสนาญาเณน เวเนยฺยานํ สตฺตานํ ทาตาติ อตฺโถ. ตํ อสมํ ททํ. “མཚུངས་མེད་སྟེར་བ་” ཅེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་མཛད་པའོ། འདི་ལ་ “མཚུངས་མེད་” ཅེས་པ་ནི། འདི་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་མཚུངས་མེད་དེ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བྱའོ། ཡང་ན། ཆོས་གཞན་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་ལམ་རྣམ་པ་བཞིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ “མཚུངས་མེད་” ཅེས་བྱའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག འདུས་བྱས་སམ་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལས། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚིག་དེ་ནི་ “སྟེར་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ། སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། བྱིངས་ “དཱ” (dā) ལ་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། དེས་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་ཤིང་མི་འདྲ་བ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བརྗོད་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དེ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་གཙོ་བོར་གྱུར་པས་འཆི་མེད་རྟོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་མཚུངས་མེད་སྟེར་བའོ།། (ข) ทุติยคาถายํ ปน สรณนฺติ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูโต ปรายโณ เลโณ ตาโณติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ พุทฺโธ สรนฺติ ปฏิสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรธาตุ ยุ. อถ วา สรนฺติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เทวมนุสฺสา สรณมิทนฺติ สรโณติ จ. สรนฺติ ปฏิวิชฺฌนฺติ เอตฺถุปคตา เทวมนุสฺสา สทฺธมฺมนฺติ สรโณติ จ วุจฺจติ. สร จินฺตายํ ยุ. สรณคมนฏฺฐาเน ปน สรติ หึสติ ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ กิเลสญฺจาติ สรณํ. รตนตฺต ยนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตํ สรณํ. (ཁ) ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་ “སྐྱབས་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་རྟེན་དང་། དམིགས་གཏད་དང་། གནས་དང་། སྐྱོབ་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བརྟེན་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ལ་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་འདིར་འཇུག་ཅིང་འདུ་བས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། དད་ཅིང་དང་བའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་སྐྱབས་སོ།” ཞེས་བསམ་ཞིང་སེམས་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། འདིར་ཉེ་བར་སོང་བའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་དམ་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ནི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་སྐབས་སུ་ནི། འཇིགས་པ་དང་། གདུང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་སྐྱབས་སོ། དེ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསum་ཡིན་པར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་སོ། དེ་ནི་སྐྱབས་སོ།། ปุน สรณํ โลกนฺติ สตฺตสงฺขาโรกาสสงฺขตํ โลกํ สรนฺตํ ชานนฺตํ. เอตฺถ หิ โลกยติ ปติฏฺฐยติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญญฺจ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, สตฺต โลโก ลพฺภติ. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ ณ. ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โลโก, สงฺขารโลโก. ลุชธาตุณ. โลกิยติ วิจิตฺตากาเรน ทิสฺสตีติ โลโก, โลกิยนฺติ ปติฏฺฐิยนฺติ เอตฺถ วา ชงฺคมา จ ถาวรา จาติ โลโก, จกฺกวาฬสงฺขโต โอกาสโลโก ลพฺภติ. โลกธาตุณ. เอตฺถ จ สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺโตเยว โลโก สตฺตโลโกติ วจนตฺเถน สตฺตโลโกติ เวทิตพฺโพ. เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหา รฏฺฐิติกาติ [Pg.16] อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ วา อนินฺทฺริยพทฺธานํ วา ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ สงฺขารา, สงฺขาราเอว โลโก สงฺขารโลโกติ วจนตฺเถน สงฺขารโลโกติ. ཡང་ན། “འཇིག་རྟེན་ཤེས་པ་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པའོ། འདི་ལ་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་འདིར་གནས་ཤིང་མཐོང་བས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྙེད་དོ། བྱིངས་ “ལོཀ” (lok) ནི་གནས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་འཇིག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། བྱིངས་ “ལུཛ” (luj) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་མཐོང་བས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཡང་ན། འགྲོ་བ་དང་མི་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་འདིར་མཐོང་ཞིང་གནས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འཁོར་ཡུག་གིས་བསྡུས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་རྙེད་དོ། བྱིངས་ “ལོཀ” (lok) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། འདི་ལ། “འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ།” འམ་ “འཇིག་རྟེན་ནི་མི་རྟག་པའོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་ནི་སེམས་ཅན་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། “འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པའོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའམ་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་རྣམས་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དེ། འདུ་བྱེད་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา; ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตติ วโส’’ติ. “ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་འཁོར་ཞིང་།། ཕྱོགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པ་དེ་སྲིད་དུ།། སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཉིད་ན།། ཁྱོད་ཀྱི་དབང་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར།།” ཞེས་སོ།། อาคตฏฺฐาเน อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ สมูโห สนฺตาโน จ อวกสนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ โอกาโส, โสเยว โลโก โอกาสโลโกติ วจนตฺเถน โอกาส โลโกติ เวทิตพฺโพ, ตํ โลกํ. สรติ ชานาติ อชานีติ วา สรโณ, พุทฺโธ. สร จินฺตายํ ยุ. โลกํ สรณนฺติ สมฺพนฺโธ. พุทฺโธ ปน สตฺตโลกํ, สงฺขารโลกํ, โอกาสโลกํ, กิเลสโลกํ, ภวโลกํ, อินฺทฺริย โลกํ, ขนฺธโลกํ, อายตนโลกํ ธาตุโลกญฺจาติอาทิมเนกโลกํ อนาวรณญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ. འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་རྣམས་འདིར་གོ་སྐབས་འབྱེད་ཅིང་གནས་པས་ན་གོ་སྐབས་ཏེ། དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་དེའོ། དྲན་པའམ་ཤེས་པའམ་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ནི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། “འཇིག་རྟེན་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། སངས་རྒྱས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རྣམས་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། อรณนฺติ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. รณสทฺโท จ กิเลเสสุ จ ยุทฺเธ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ จ ทิสฺสติ. ตถา หิ สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมาติอาทีสุ กิเลเสสุ ทิสฺสติ. เต หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ สตฺตา เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ. “ཉོན་མོངས་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའམ། ཉོན་མོངས་པར་བརྗོད་པའི་གདུང་བ་དང་བྲལ་བའོ། སྒྲ་ “རཎ” (raṇa) ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་། གཡུལ་འགྱེད་པ་དང་། ཕྱེ་མར་འཐག་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ་། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล; สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ. “མཚུངས་མེད་གཞུ་ཐོགས་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མཐུ་ཆེན།། དགྲ་བོ་མཐའ་དག་གཡུལ་ལས་བཅོམ་བྱས་ནས།། སྡོམ་པ་ལ་ནི་ཉེ་བར་ཞུགས་པར་གྱུར།།” ཞེས་སོ།། อสทิสชาตเก ยุทฺเธ ทิสฺสติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวา, สํยมนฺติ สํยตํ อิสิปพฺพชฺชํ อชฺฌุปาคมีติ อตฺโถ. ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺโต, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา [Pg.17] สมนฺตโตติ ฉทฺทนฺตชาตเก จุณฺณวิจุณฺณกรเณ ทิสฺสติ. รณํ กโรนฺโตติ หิ จุณฺณํ วิจุณฺณํ กโรนฺโต. เตติ สพฺเพ อฏฺฐสหสฺสนาคาติ อตฺโถ. อิธ ปน กิเลเส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. รณนฺติ สตฺเต ราคาทโย จุณฺเณนฺติ ปีเฬนฺตีติ รณา, รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺตีติ วา รณา, กิเลสา. รณธาตุ สทฺเท อ. นตฺถิ รณา กิเลสา เอตสฺสาติ อรโณติ วุจฺจติ. ชินสฺส กิเลสมารสฺส โพธิมูเล ชิยมานตฺตา รณา กิเลสา น สนฺตีติ อตฺโถ. ตํ อรณํ. མཚུངས་མེད་སྐྱེས་རབས་ལས་གཡུལ་འགྱེད་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “གཡུལ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་འགྱེད་པ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་དང་། “སྡོམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཉེ་བར་ཞུགས་པར་གྱུར་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “རྩྭ་དང་ཤིང་རྣམས་ཕྱེ་མར་འཐག་བཞིན་དུ། དེ་དག་ཕྱོགས་བརྒྱད་ཀུན་ཏུ་བྲོས་པར་གྱུར།” ཅེས་པ་ནི་མཆེ་བ་དྲུག་པའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཕྱེ་མར་འཐག་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོར་འཐག་པར་བྱེད་པའོ། “དེ་དག་” ཅེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལ་ངེས་ཚིག་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། ཡང་ན། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “རཎ” (raṇ) ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྒྱལ་བས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་མེད་པའོ།། อรณํ กรนฺติ เวเนยฺยสนฺตาเน รณสงฺขตกิเลสสฺส อภาวกรณํ. เอตฺถ จ รณนฺติ เอตํ เยหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ ปริทวนฺติ เอเตสํ ราคาทีนํ อธิวจนํ. เตสํ อภาวํ เวเนยฺยสนฺตาเน เทสนาญาเณน กโรติ อตฺโถ. อถ วา กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ กรํ. “ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཉོན་མོངས་པར་བརྗོད་པའི་གདུང་བ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། འདི་ལ་ “ཉོན་མོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། དེ་དག་མེད་པར་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། བྱེད་པར་མཛད་པས་ན་བྱེད་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ནི་བྱེད་པ་པོའོ།། อภยนฺติ ชาติภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. เอตฺถ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺป ภยญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ภายติ จิตฺเตนาติ ภยํ, จิตฺตุตฺราสภยํ. ญาเณน ตีเรตฺวา ภายตีติ ภยํ, ญาณํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อารมฺมณภยํ. ภายติ เอเตน ปาปโตติ ภยํ, โอตฺตปฺปภยํ. ภีธาตุ ภเย ณ. “འཇིགས་པ་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། འདི་ལ་འཇིགས་པ་ནི་བཞི་སྟེ། སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། དམིགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་འཇིགས་པའོ། དེ་ལ་སེམས་ཀྱིས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པའོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བརྟགས་ནས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། འདི་ལས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། དམིགས་པའི་འཇིགས་པའོ། འདིས་སྡིག་པ་ལས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་འཇིགས་པའོ། བྱིངས་ “བྷཱི” (bhī) ནི་འཇིགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ།། มหานิทฺเทสปาฬิยํ ปน อาคตานิ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภีฬภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกภยํ, อาชีวิกภยํ, อสิโลกภยํ, ปริสยสารชฺชภยํ, มทน ภยํ, ทุคฺคติภยนฺติอาทีนิ คหิตานิ. นตฺถิ ภยานิ เอตสฺสาติ อภโย, พุทฺโธ. ตสฺส ภยานํ การณ ภูตานํ [Pg.18] สพฺพกิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สพฺพภยํ นตฺถีติ อตฺโถ. ངེས་བསྟན་ཆེན་པོའི་གཞུང་ལས་ནི་འདི་ལྟར་འབྱུང་སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ན་བའི་འཇིགས་པ་དང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆོམ་རྐུན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། མེའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུའི་འཇིགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་དང་། རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉ་གཤེན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། འཚོ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། མི་སྙན་པར་གྲགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། འཁོར་གྱི་ནང་དུ་བག་ཚ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། མྱོས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ངོ་། འདི་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་མེད་པས་ན་ “འཇིགས་པ་མེད་པ་” སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། ཁོང་ལ་འཇིགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། ปุน อภยํ ฐานํ นายกนฺติ เอตฺถ อภยนฺติปทํ ฐานนฺติปเท วิเสสนํ. ฐานนฺติปทํ นายกนฺติปเท กมฺมํ. ภยสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นตฺถิ สพฺพภยํ เอตฺถ นิพฺพาเนติ อภยํ, นิพฺพานํ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธ อรหนฺตา ฐนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, นิพฺพานํ. เวเนยฺยสตฺเต เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. นีธาตุ นยเน ณฺวุ. โส พุทฺโธ ภพฺเพ กุลปุตฺเต มคฺคาธิ คมปฺปตฺติยา ธมฺมเทสนาย มคฺคผลญาณํ อธิคเมนฺโต นิพฺพานฏฺฐานํ เนตีติ อตฺโถ, ตํ นายกํ. ཡང་“འཇིགས་མེད་གནས་ཀྱི་འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“འཇིགས་མེད་” (abhayaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“གནས་” (ṭhānaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་ཚིག་ཡིན། “གནས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“འདྲེན་པ་” (nāyaka) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ཡིན། “འཇིགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། མྱང་འདས་འདི་ལ་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པས་ན་“འཇིགས་མེད་”དེ་མྱང་འདས་སོ། སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་འདིར་གནས་པའམ་སྐྱེ་བས་ན་“གནས་”ཏེ་མྱང་འདས་སོ། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདྲེན་པས་ན་“འདྲེན་པ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནཱི” (nī) ནི་འདྲེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎྭུ” (ṇvu) སྦྱར་བའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ལམ་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་བཅུག་སྟེ་མྱང་འདས་ཀྱི་གནས་སུ་འདྲེན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟ་བུའི་འདྲེན་པ་དེ་ལའོ།། ปุน นายกํ นเมติ นายกํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ นายกนฺติ เวเนยฺยสตฺเต สํสารณฺณวโต นิพฺพานปารํ เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. โส หิ ยถา นาวิโก ชเน นาวาย โอริมตีรโต ปาริมตีรํ เนติ, เอวํ สตฺเต มคฺคงฺคนาวาย สํสารณฺณวโต นิพฺพาน ปารํ เนติ ปาปุเณตีติ อตฺโถ. อถ วา นายกนฺติ ติณฺณํ โลกานํ เชฏฺฐภาวคมนตฺตา นายโก เชฏฺฐ เสฏฺฐวุฑฺฒตโร. โส หิ เชฏฺฐภาวํ เนติ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ นายโกติ วุจฺจติ. นีธาตุ คติมฺหิ ณฺวุ. โส ปน อิธ โลเก อวิชฺชณฺฑคตานํ สพฺพปชานํ ปฐมตรํ อวิชฺชณฺฑโกสํ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลตฺวา อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐเชฏฺฐวุฑฺฒตรภาวํ คโตติ อตฺโถ. ตํ นายกํ. นเมติ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ วตฺตมานมิวิภตฺติยา กฺวจิธาตุตฺยาทิสุตฺเตน เออาเทโส โหติ. อยํ ปเนตฺถ วาจฺจตฺถาทินโย. นเมติปทสฺส อาขฺยาตปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ – ཡང་“འདྲེན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། འདྲེན་པ་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། དེ་ལ་“འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་པས་ན་“འདྲེན་པ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ཇི་ལྟར་གྲུ་པ་ཞིག་གིས་མི་རྣམས་གྲུ་གཟིངས་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུ་རོལ་གྱི་འགྲམ་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་སྐྱེལ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་གཟིངས་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་ཅིང་བགྲོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། “འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པས་ན་འདྲེན་པ་སྟེ། གཙོ་བོ་དང་། མཆོག་དང་། བགྲེས་པའོ། ཁོང་ཉིད་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་འདྲེན་པའམ་གཤེགས་ཤིང་བགྲོད་པས་ན་“འདྲེན་པ་”ཞེས་བྱའོ། འདིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནཱི” (nī) ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎྭུ” (ṇvu) སྦྱར་བའོ། ཁོང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་མ་རིག་པའི་སྒོ་ང་ལྟ་བུར་གནས་པའི་སྐྱེ་དགུ་མཐའ་དག་གི་ནང་ནས། ཐོག་མར་མ་རིག་པའི་སྒོ་ངའི་སྦུབས་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅག་སྟེ། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་གཙོ་བོ་དང་བགྲེས་པའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟ་བུའི་འདྲེན་པ་དེ་ལའོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ད་ལྟ་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྐྱེན་“མི” (mi) ལ། “ཀྭ་ཅི་དྷཱ་ཏུ་...” (kvacidhātu...) ཞེས་པའི་མདོ་ལས་“ཨེ” (e) རུ་འགྱུར་རོ། འདི་ནི་འདིར་བརྗོད་བྱའི་དོན་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་” (nameti) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱ་ཚིག་ (ākhyāta) ཡིན་པས་ན་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་དབྱེ་བར་མི་བྱའོ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา; สพฺพนามนฺติเมเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ. “འཇུག་པ་དང་ནི་བྱ་ཚིག་དང་། །ཚིག་ཕྲད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། །བོད་པ་དང་ནི་ཐམས་ཅད་མིང་། །དྲུག་པོ་འདི་ལ་རྣམ་དབྱེ་མེད། །”ཅེས་སོ།། ตํ [Pg.19] ปน ปทํ นมุธาตุวตฺตมานอมฺหโยคปรสฺสปทมิวิภตฺยนฺตํ อาขฺยาตปทํ. นมุธาตุยา วาจฺจตฺโถ นมนกฺริยา สงฺขาโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท ปธานวเสน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจตฺโถ เตน จิตฺตุปฺปาเทน อุปลกฺขิโต อุปฺปาท วนฺโต ตทากาโร ปุคฺคโล อปฺปธานวเสน ลพฺภติ. ปทสมุทายสฺส ปน วาจฺจตฺโถ กตฺตุกมฺมภาเวสุ กตฺตุภูโต อตีตาทิกาเลสุ ปจฺจุปฺปนฺนกาลภูโต ธาตฺวตฺถ กิริยาวิเสโสว ลพฺภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. ཚིག་དེ་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ” (namu) དང་། ད་ལྟ་བ། བདག་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བ། གཞན་གྱི་ཚིག བྱ་ཚིག་གི་རྐྱེན་“མི” (mi) ཡིས་མཐའ་བརྒྱན་པའི་བྱ་ཚིག་ཅིག་ཡིན། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ”ཡི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་“མི”ཡི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། སེམས་སྐྱེ་བ་དེས་མཚོན་པར་བྱས་ཤིང་སྐྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་དེའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། ཚིག་གི་ཚོགས་པའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། བྱེད་པ་པོ་དང་། ལས། དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ད་ལྟ་བའི་དུས་སུ་གྱུར་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་ཐོབ་པའོ། འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནོ། วิตฺถาโร ปเนวํ เวทิตพฺโพ. นมุธาตุยา วจฺจํ สุคตาทิ พุทฺธคุณํ อารมฺมณํ กตฺวา วนฺทนาการปฺปวตฺโต กายวจี วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปโก สทฺธาเจตนาปญฺญาปธาโน กุสล จิตฺตุปฺปาโท จ ทฺเว วิญฺญตฺติโย อสมุฏฺฐาเปตฺวา มโนทฺวาเร วนฺทนาการปฺปวตฺโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท จ มุขฺเยน ลพฺภติ. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน ปวตฺโต โยนิโสมนสิกา ราทิปุเรจรานุจรกุสลจิตฺตุปฺปาโท ผลูปจาเรน. ทิฏฺฐธมฺมิ กสมฺปรายิกสงฺขาตํ ปจฺฉิมปจฺฉิมผลํ โรคาทิอนฺตรายานํ อภาวญฺจ วา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขญฺจ การณูปจาเรน, ปุเร ปุเร วนฺทนา สทิสฺยูปจาเรน, วนฺทนสฺส นามปญฺญตฺติ ฐานูปจาเรน, วตฺถุทฺวารารมฺมณํ ฐานูปจาเรน, วนฺทน คุเณน ลกฺขิตํ ปุคฺคลทพฺพํ คุณูปจาเรน. อุกฺกฏฺฐมชฺฌ มุทุตฺตมตฺตภาโว คุณฺยูปจาเรน, อวยวภูตา วนฺทนา เอกเทสูปจาเรน. สมูหภูตา วนฺทนา เอกเทสฺยูปจาเรน, ปุพฺพปุพฺพกุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปูปจาเรน, ปจฺฉิมปจฺฉิม กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปฺยูปจาเรน, ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทภูตานํ ปรมตฺถธมฺมานํ นิพฺยาปารภาโว ตทฺธมฺมูปจาเรน. เตสํ เอวํ ธมฺมตาภาโว อตทฺธมฺมูปจาเรน, วนฺทนากาโร อเภทเภทูปจาเรน. วนฺทนสตฺติ เภทอเภทูปจาเรน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจํ ตํมุขฺยาทีหิ ลกฺขิโต กตฺตุ กฺริยาวิเสเสน จ วตฺตมานวิภตฺติสงฺขาเตน วิภตฺติวิเส เสน [Pg.20] จ ปรสฺสปทสงฺขาเตน ปทวิเสเสน จ อุตฺตมปุริส วิเสเสน จ อมฺหโยควิเสเสน จ สพฺพธาตุวิเสเสน จ เอกวจนวิเสเสน จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวิเสเสน จ ธาตฺวตฺถกฺริยาวิเสเสน จ อลิงฺค วิเสเสน จ ภูวาทิคณ วิเสเสน จ โนวิกรณวิเสเสน จ ภาวกมฺมกตฺตูสุกตฺตุวิเสเสน จ ลกฺขิโต อหํสงฺขาโต ขนฺธสงฺขโต สนฺตาโน อปฺปธาเนน ลพฺภติ. กฺริยาปทสฺส กฺริยาย ปธาเนน วาจกตฺตา ธาตฺวตฺโถว ปธาเนน ลพฺภติ. อปจฺจยสฺส วาจฺจํ ภูวาทิคณโชตกา รูปสิทฺธิมตฺตา ปท สิลิฏฺฐตา ลพฺภติ. རྒྱས་པར་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ”ཡི་བརྗོད་བྱ་ནི། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དམིགས་པར་བྱས་ནས། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་ཅིང་ལུས་ངག་གི་རིག་བྱེད་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པ། དད་པ་དང་། སེམས་པ། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དང་། རིག་བྱེད་གཉིས་པོ་ཀུན་ནས་མ་བསླངས་པར་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་གཉིས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འགྲོ་དང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་འབྲས་བུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་མཚུངས་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་མིང་གི་བཏགས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། དངོས་པོ་དང་། སྒོ། དམིགས་པ་རྣམས་ནི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚོན་པའི་གང་ཟག་གི་རྫས་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། མཆོག་དང་། འབྲིང་། ཐ་མ། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡོན་ཏན་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཚོགས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉེ་བའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བར་གྱུར་པའི་དོན་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ནི་ཆོས་དེའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། དེ་དག་གི་དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ཆོས་དེ་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པ་ནི་དབྱེར་མེད་པ་ལ་དབྱེ་བའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་མཐུ་ནི་དབྱེ་བ་ལ་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་“མི”ཡི་བརྗོད་བྱ་ནི། དངོས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱས་ཤིང་། བྱེད་པ་པོའི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་། ད་ལྟ་བའི་རྣམ་དབྱེ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་དབྱེའི་ཁྱད་པར་དང་། གཞན་གྱི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་དང་། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་ཁྱད་པར་དང་། བདག་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བའི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱིངས་མཐའ་དག་གི་ཁྱད་པར་དང་། ཚིག་གཅིག་པའི་ཁྱད་པར་དང་། ད་ལྟ་བའི་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་། རྟགས་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་ཁྱད་པར་དང་། རྐྱེན་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། དངོས་པོ་དང་། ལས། བྱེད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་མཚོན་པའི། བདག་ཅེས་བྱ་བ་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། བྱ་ཚིག་གི་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོར་བརྗོད་བྱ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཉིད་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་མེད་པའི་བརྗོད་བྱ་ནི། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྒྲ་གྲུབ་པ་ཙམ་དང་། ཚིག་འབྲེལ་ཆགས་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། อถ วา โย อหํ นมามีติ โส นเม. สามญฺญตฺถ วิคฺคโหยํ. วาจฺจตฺโถ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. นมนญฺเจตฺถ พุทฺธสฺส สีลาทิอนนฺตคุเณสุ นินฺนปพฺภารตาวเสน ปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา. สา จ วนฺทเนยฺย วนฺทนกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส ปุริมกมฺมสฺส อนุพลปฺปทาน วเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺติกาเล โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. สมฺปราเย จ อุปปชฺชเวทนียภูตา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขํ นิพฺพตฺเตตีติ. ཡང་ན། བདག་གང་ཞིག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་དེ་ནི་“བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་” (name) ཞེས་པའོ། འདི་ནི་སྤྱིའི་དོན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་འབྱེད་ཚུལ་ལོ། བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདིར་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ་པའི་དབང་གིས། ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དགེ་བའི་སེམས་པའོ། སེམས་པ་དེ་ཡང་ཕྱག་བྱ་བའི་ཡུལ་དང་ཕྱག་འཚལ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས། མཐོང་ཆོས་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྔོན་གྱི་ལས་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས། དེས་བསྐྱེད་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་རྣམས་བཟློག་ནས། འཚོ་བའི་དུས་སུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་ཡང་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།། อยํ ปเนตฺถ ทสฺสนตฺถนโย. นเมติอิมินา พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณํ อารพฺภ ปวตฺตา ติวิธา ปณามกุสล เจตนา มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ตสฺสา การณภูตา โยนิโสมนสิการาทโย จ จตุจกฺกสมฺปตฺติญฺจ พุทฺธุปฺปาทนวมเขตฺตญฺจ ปุพฺพภาเค ปวตฺตํ สทฺธาปญฺญาปธานํ กุสลจิตฺตุปฺปาทญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเนน ตสฺสา ผลภูตํ ทิฏฺฐธมฺมโรคาทิอนฺตรายวิโสสนญฺจ สคฺคโมกฺข สุขญฺจ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน พุทฺธสฺส ปณามารหภาวํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ[Pg.21]. ตํวิภาวเนน วนฺทกสฺส เม เขตฺตงฺคตภาวญฺจ ปณาเม ตพฺพภาวญฺจ ตติยการณูปจาเรน อนุภาเวติ. འདི་ནི་འདིར་བསྟན་པའི་དོན་གྱི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་ནས་བྱུང་བའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དངོས་སུ་སྟོན་ཏོ། དེ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཁོར་ལོ་བཞིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཞིང་དགུ་པ་དང་། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བྱུང་བའི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། དེའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཚེ་འདིའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་བྲལ་བ་དང་། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་བདེ་བ་རྣམས་རྒྱུ་དང་པོའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། དེ་རབ་ཏུ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཕྱག་བྱར་འོས་པའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། དེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཕྱག་འཚལ་བ་པོ་བདག་གི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་རྒྱུ་གསུམ་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། อยํ ปเนตฺถ อลงฺการนโย. นเมติวาจกปทสฺส วาจฺจภูตา ติวิธา พุทฺธปณามกุสลเจตนา สมฏฺฐายี ภาโว นาม. กสฺมา, สรีรตฺตา. อถ วา ติวิธาย พุทฺธปณา มกุสลเจตนาย สมฺปยุตฺโต สมาธิปฺปธาโน มหา กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมฏฺฐายีภาโว นาม. กสฺมา, พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณารมฺมเณ เอกคฺคตฺตา สมาหิตจิตฺตตฺตา วา. โสเยว ปน สนฺตรโส นาม. กสฺมา, พุทฺธปณามเจตนา กุสลงฺเคน อกุสลงฺคสฺส ปหีนตฺตา. พุทฺธนฺติปาฐเสส ปทสฺส วาจฺจภูโต พุทฺธทพฺโพ อารมฺมณวิภาโว นาม. กสฺมา, ตสฺส ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปจฺจเยน อุปการตฺตา. พุทฺธสฺส สุคตนฺตฺยาทิคุโณ อุทฺทีปนวิภาโว นาม. กสฺมา, ปณามสฺส การณตฺตา. การณภูตํ ตํ สมฏฺฐายีภาวํ อุปาทาย ชานิตพฺโพ ทิฏฺฐธมฺมโรคา ทิอนฺตรายาภาโว จ สมฺปราเย สคฺคโมกฺขสุขสมฺปตฺติ จ อานุภาโว นาม. กสฺมา, อานิสํสผลตฺตา. འདི་ནི་འདིར་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་གི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་“གནས་པའི་ཉམས་” (samaṭṭhāyī bhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན། སྒོ་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་<ལྡན་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་གནས་པའི་ཉམས་ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་རྩེ་གཅིག་པའམ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ནི་“ཞི་བའི་ཉམས་” (santaraso) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སེམས་པའི་དགེ་བའི་ཡན་ལག་གིས་མི་དགེ་བའི་ཡན་ལག་སྤངས་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལྷག་མའི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫས་ནི་“དམིགས་པའི་རྐྱེན་” (ārammaṇavibhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་“གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་” (uddīpanavibhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུར་གྱུར་པའི་གནས་པའི་ཉམས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཚེ་འདིའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་མེད་པ་དང་། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་བདེ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་“མཐུ་” (ānubhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ตตฺถ หิ กิญฺจาปิ อานุภาวทีปกํ ปทํ นตฺถิ. การณสฺส ปน ผเลน วินาภาวโต การณสฺส ผลํ วิญฺเญยฺยนฺติ. อถ วา นเมติปทสฺส สามตฺถิยโต อานุภาโว ทสฺสิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺโพ. อาวิภูโต อุสฺสุโก จ พุทฺธปณามสฺส อานิสํสปชานนา มติ จ อลสาภาโว จ จิตฺตปฺปสาโท จ สมาธิตฺยาทิ จ พฺยภิจารีภาโว นาม. โลมหํสาทิภาโว สตฺวํกาภาโว นามาติ อลงฺการ นโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปจฺฉิมปจฺฉิมคาถาสูติ. དེ་ལ་འདིར་མཐུ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་གང་ཡང་མེད་མོད་ཀྱི། རྒྱུ་ནི་འབྲས་བུ་དང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར། རྒྱུ་ལས་འབྲས་བུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ཡང་ན། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཐུ་ལས་མཐུ་དེ་ཉིད་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། མངོན་པར་གྱུར་པ་དང་། སྤྲོ་བ་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་ཤེས་པའི་བློ་དང་། ལེ་ལོ་མེད་པ་དང་། སེམས་དང་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནི་“འགྱུར་བའི་ཉམས་” (byabhicārībhāvo) ཞེས་བྱའོ། སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་“རང་བཞིན་གྱི་ཉམས་” (sattvabhāvo) ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལའང་རིག་པར་བྱའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุคตํ โสภนคตํ สุนฺทรนิพฺพานฏฺฐานํ คตํ วา สมฺมา คตํ วา, สุคตํ สมฺมา วจนํ คทํ ภาสนํ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม [Pg.22] คเวสนฺตํ วา สนฺเตหิ คเวสิตพฺพํ วา สตฺตานํ หิตสุขํ อิจฺฉิตํ วา, กุสลํกุสลํ กุสลํอกุสลํ, ชหํ ชหิตํ, อมตํ มรณวิรหิตํ อมตํ อมตนิพฺพานสมนฺนา คตํ, สนฺตํ กิเลสทรถวูปสมํ, อสมํ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานธมฺมํ. ททํ ทาตํ ทายกํ วา, สรณํ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูตํ. โลกํ สตฺตสงฺข โรกาสสงฺขตํ ติโลกํ, สรณํ ชานนฺตํ, อรณํ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. อรณํ สตฺเตสุ กิเลสรชสฺสาภาวํ, กรํ เทสนาญาเณน กตํ, อภยํ นิพฺภยํ, อภยํ นิพฺภยฏฺฐานํ นิพฺพานทิสํ, นายกํ สตฺเต นิพฺพานปารํ เนนฺตํ, นายกํ ติโลกานํ เชฏฺฐํ ปาโมกฺขํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นเม นมามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ (sugataṃ) ནི་ལེགས་པར་གཤེགས་པའམ། མཛེས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་གནས་སུ་གཤེགས་པའམ། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པའོ། ཡང་ན། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་གསུང་གསུངས་པའོ། མཆོག་ (seṭṭhaṃ) ནི་ཤིན་ཏུ་བསྔགས་པར་འོས་པ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཚོལ་བར་མཛད་པའམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའམ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པའོ། དགེ་དང་མི་དགེ་ (kusalaṃkusalaṃ) ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའོ། །སྤོང་བ་ (jahaṃ) ནི་སྤངས་པའོ། འཆི་མེད་ (amataṃ) ནི་འཆི་བ་དང་བྲལ་བའོ། །ཡང་ན། འཆི་མེད་ནི་འཆི་མེད་མྱང་འདས་དང་ལྡན་པར་གཤེགས་པའོ། ཞི་བ་ (santaṃ) ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། མི་མཉམ་པ་ (asamaṃ) ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་སོ། སྦྱིན་པ་ (dadaṃ) ནི་སྦྱིན་པར་མཛད་པའམ་གནང་བ་པོའོ། སྐྱབས་ (saraṇaṃ) ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའོ། འཇིག་རྟེན་ (lokaṃ) ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ། །སྐྱབས་ (saraṇaṃ) ནི་མཁྱེན་པའོ། ཉོན་མོངས་མེད་པ་ (araṇaṃ) ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའམ། ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགྲ་དང་བྲལ་བའོ། ཉོན་མོངས་མེད་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་མེད་པའོ། མཛད་པ་ (karaṃ) ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཛད་པའོ། འཇིགས་མེད་ (abhayaṃ) ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ། །ཡང་ན། འཇིགས་མེད་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱོགས་སོ། འདྲེན་པ་ (nāyakaṃ) ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་པའོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོ་དང་དབུ་མཛད་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།། ปฐมวนฺทนคาถาทฺวยวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒. ༢. นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ; อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท. མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡི་ཡན་ལག་ཅན། སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན། ཚད་མེད་ཡོན་ཏན་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པ། སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་པ་མེད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๒. เอวํ ปฐมํ คาถาทฺวเยน พุทฺธสฺส นมสฺสิตฺวา อิทานิ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุํ นยนสุภคกายงฺคนฺติอาทิคาถมาห. อยํ ปน น น มคณยุตฺตตฺตา นวกฺขเรหิ ลกฺขิตา ภุชคสุ สุคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘ภุชคสุสุมตา นาโม’’ติ. ༢. དེ་ལྟར་ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱིར། "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར"་ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ "ན"་དང་ "ན"་དང་ "མ"་ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་དགུ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ "འབྲུག་གཞོན་ནུ"་ (bhujagasusū) ཞེས་བྱ་བའི་སྡེབ་སྦྱོར་བཟང་པོ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། "འབྲུག་གཞོན་ནུ་ཞེས་བྱའོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นา จ ทฺเว นคณาโม จ มคโณ จ ยทิ สิยา. สา ภุชคสุสุ คาถาติ มตา ญาตพฺพาติ. ตตฺถ ปน นยนสุภคกายงฺคนฺติ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคนสมนฺนาคตํ. เอตฺถ [Pg.23] หิ นยนนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, จกฺขุ ลพฺภติ. นีธาตุ ยุ. สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ สุภคํ, กายงฺคํ ลพฺภติ. สุภสทฺทูปปโท คมุธาตุ กฺวิ. กายสฺส องฺคํ อวยวํ กายงฺคํ. ภควโต กายงฺคํ ลพฺภติ. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. นยนสฺส สุภคํ นยนสุภคํ, ตํ กายงฺคํ ยสฺส พุทฺธสฺสาติ นยนสุภค กายงฺโค, พุทฺโธ. โส หิ รูปกายสฺส ทสฺสนา นุตฺตริยคุณโยคโต สพฺพสตฺตานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนํ คเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยา นุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ ลกฺขิเตน กายงฺเคน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྐང་པ་རེ་རེར་གལ་ཏེ་ "ན"་ཚོགས་གཉིས་དང་ "མ"་ཚོགས་གཅིག་ཡོད་ན། དེ་ནི་ "འབྲུག་གཞོན་ནུ"འི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར"་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་ "ནཡན"་ (nayana) ཞེས་པ་ནི་མཐོ་དམན་སྟོན་བཞིན་ལུས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མིག་ཅེས་བྱ་སྟེ། མིག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ "ནཱི"་ (nī) ལ་རྐྱེན་ "ཡུ"་ (yu) སྦྱར་བའོ།། མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་བས་ན་ "སུབྷག"་ (subhaga) སྟེ། སྐུའི་ཡན་ལག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། སྒྲ་ "སུབྷ"་ཉེ་བར་སྦྱར་ནས་རྩ་བ་ "གམུ"་ (gamu) ལ་རྐྱེན་ "ཀྭི"་ (kvi) སྦྱར་བའོ།། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གམ་ཆ་ཤས་ནི་ "ཀཱཡངྒ"་ (kāyaṅga) སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་ཡན་ལག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། འདི་ནི་འབྲེལ་སྒྲའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (chaṭṭhītappurisasamāsa) ཡིན་ནོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་ནི་ "ནཡནསུབྷག"་ (nayanasubhaga) སྟེ། སྐུའི་ཡན་ལག་དེ་ཉིད་སངས་རྒྱས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་མངའ་བ"་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ཉིད་ནི་གཟུགས་སྐུ་མཇལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དད་པའི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་མཚན་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། มธุรวรสโรเปตนฺติ ปิยเปมนียอุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, โส หิ ภควา มธิยติ ปิยติ เปมิยติ วาติ มธุโร. มธธาตุ อุโร. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสฏีกายํ ‘‘มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ’’ติ. อถ วา มธิยติ อสฺสาทิยตีติ มธุโร, มธติ สพฺพสตฺตานํ ปีตึ อุนฺเทติ วฑฺเฒตีติ มธุโร, มธธาตุ อุนฺเท อุโร. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘มธ อุนฺเท’’ติ. วริตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ วาติ วโร, สโร. วรธาตุ อิจฺฉายํ อ. สรติ คจฺฉติ โสตวิญฺญาณารมฺมณภาวนฺติ สโร, สทฺโท. สรธาตุ คติยํ อ. สรติ คจฺฉติ สุยฺยมานตนฺติ วา สโร, สริยติ สุณิยตีติ วา สโร, ภควโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สทฺโท ลพฺภติ. อุปสมฺปชฺชตีติ อุเปโต, อุปปุพฺพอิธาตุ ต. มธุโร จ วโร จ โส สโร จาติ มธุรวรสโร, เตน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ มธุรวรสโรเปโตติ วุจฺจติ. ภควโต ปน หทย วตฺถุโน สุวิสุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตฺตา เทว มนุสฺเสหิ มธุเรน ปิเยน มนาปิเยน วเรน อิจฺฉิตปตฺถิ เตน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน สเรน สทฺเทน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ. "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བྱམས་པར་འོས་པའི་གསུང་མཆོག་དང་ལྡན་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་ནི་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པ་དང་། བྱམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་ (madhura) ཞེས་བྱའོ།། རྩ་བ་ "མདྷ"་ (madha) ལ་རྐྱེན་ "ཨུར"་ (uro) སྦྱར་བའོ།། དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ (Majjhimapaṇṇāsa-ṭīkā) ལས། "མདྷུར་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ། བྱམས་པར་འོས་པ། སྒྲིབ་པ་མེད་པའོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་རམ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དགའ་བ་སྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་ཏེ། རྩ་བ་ "མདྷ"་ནི་བརླན་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨུར"་སྦྱར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ (Saddanīti) ལས། "མདྷ་ནི་བརླན་པའི་དོན་ནོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། འདམ་པར་བྱ་བ། འདོད་པར་བྱ་བ། སྨོན་པར་བྱ་བ་ནི་ "ཝར"་ (vara) སྟེ། གསུང་ངོ་།། རྩ་བ་ "ཝར"་ (vara) ནི་འདོད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་ (a) སྦྱར་བའོ།། རྣ་བའི་ཤེས་པའི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ "སར"་ (sara) སྟེ། སྒྲའི་དོན་ཐོབ་བོ།། རྩ་བ་ "སར"་ (sara) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཐོས་པར་འགྱུར་བའི་ཉིད་དུ་འགྲོ་བས་ན་ "སར"་རམ། ཐོས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ "སར"་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། ཉེ་བར་ཐོབ་པས་ན་ "ཨུཔེཏ"་ (upeto) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "ཨུཔ"་ (upa) དང་བཅས་པའི་རྩ་བ་ "ཨི"་ (i) ལ་རྐྱེན་ "ཏ"་ (ta) སྦྱར་བའོ།། སྙན་པ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་གསུང་ཡིན་པས་ན་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང"་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཉེ་བར་འབྱོར་པས་ན་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཙིཏྟའི་རྟེན་ (hadayavatthu) ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་ལ་སོགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྙན་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ། ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། འདོད་ཅིང་སྨོན་པར་བྱ་བའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་གི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཉེ་བར་འབྱོར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། เอตฺถ [Pg.24] จ กิญฺจาปิ สโรเปตนฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตํ, ภควโต สโร ปน วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย, มญฺชุ, สวนีโย, พินฺทุ, อวิสารี, คมฺภีโร, นินฺนาทิ จาติ วิเสเสน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิม ปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข ปนสฺส โคตมสฺส มุขโต โฆโส นิจฺฉรติ วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย จ, มญฺชุ จ, สวนีโย จ, พินฺทุ จ, อวิสารี จ, คมฺภีโร จ, นินฺนาทิ จ. ยถาปริสํ โข ปน โส ภวํ โคตโม สเรน วิญฺญาเปติ, น จสฺส พหิทฺธา ปริสาย โฆโส น นิจฺฉรตี’’ติ. འདིར་ "གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་པ་ནི་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ནའང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གསལ་བ། གོ་སླ་བ། སྙན་པ། ཉན་སྤྲོ་བ། འདུས་པ། མི་འཐོར་བ། ཟབ་པ། སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་བཅས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པར་དོན་རྟོགས་པར་བྱའོ།། དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ (Brahmāyusutta) ལས། "ཀྱེ་མ་གཽ་ཏ་མ་དེའི་ཞལ་ནས་འཐོན་པའི་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གསལ་བ་དང་། གོ་སླ་བ་དང་། སྙན་པ་དང་། ཉན་སྤྲོ་བ་དང་། འདུས་པ་དང་། མི་འཐོར་བ་དང་། ཟབ་པ་དང་། སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་དེས་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ལ་གསུང་གིས་གོ་བར་མཛད་ལ། ཁོང་གི་གསུང་གི་སྒྲ་ནི་འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མི་འཐོན་ནོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ตสฺสาฏฺฐกถายํ ปน วิสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ. วิสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ. พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนทวา. คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาทิ โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตาปิ เอกพทฺธํ ปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. กสฺมา. โส เอวรูโป มธุรสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺตเกเนว จรตีติ วณฺณิโตติ. อภิธานปฺปทีปิกายญฺจ วุตฺตา สงฺคหคาถา – དེའི་འགྲེལ་བཤད་ (Aṭṭhakathā) ལས་ནི། "གསལ་བ"་ (visaṭṭha) ཞེས་པ་ནི་འཇམ་ཞིང་ཐོགས་པ་མེད་པའོ།། "གོ་སླ་བ"་ (viññeyya) ཞེས་པ་ནི་གོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་གསལ་པོའོ།། གསལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་གོ་སླ་བ་ཡིན་ནོ།། "སྙན་པ"་ (mañju) ཞེས་པ་ནི་མངར་བའོ།། "ཉན་སྤྲོ་བ"་ (savanīya) ཞེས་པ་ནི་རྣ་བར་བདེ་བ་སྟེ། སྙན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཉན་སྤྲོ་བ་ཡིན་ནོ།། "འདུས་པ"་ (bindu) ཞེས་པ་ནི་རིལ་པོར་འདྲིལ་བའོ།། "མི་འཐོར་བ"་ (avisārī) ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་ནས་མི་འཐོར་བའོ།། འདུས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མི་འཐོར་བ་ཡིན་ནོ།། "ཟབ་པ"་ (gambhīra) ཞེས་པ་ནི་གཏིང་ནས་བྱུང་བའོ།། "སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ"་ (ninnādī) ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་བརྙན་འཁོར་བའོ།། ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། "འཁོར་དང་མཐུན་པར"་ (yathāparisaṃ) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚོགས་འཁོར་ཡུག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་ཡང་གོ་བར་མཛད་པའོ།། "ཕྱི་རོལ"་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ལས་སོར་མོ་གང་ཙམ་ཡང་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མི་འགྲོ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་གསུང་སྙན་པོ་དེ་རྒྱུ་མེད་པར་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་འཁོར་གྱི་ཚད་ཙམ་དུ་ཁྱབ་པར་འཇུག་གོ་ཞེས་བསྔགས་སོ།། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས་ཀྱང་བསྡུས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་པ་ནི། ‘‘วิสฏฺฐมญฺชุวิญฺเญยฺยา, สวนียาวิสาริโน; พินฺทุคมฺภีรนินฺนาทิ, ตฺเยวมฏฺฐงฺคิโก สโร’’ติ. "གསལ་ཞིང་སྙན་ལ་གོ་སླ་དང་།། ཉན་སྤྲོ་བ་དང་མི་འཐོར་བ།། འདུས་དང་ཟབ་ཅིང་སྒྲ་བརྙན་ལྡན།། དེ་ལྟར་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད།།" ยถา หิ พฺรหฺมุโน สโร ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา วิสุทฺโธ มธุโร โหติ. ยถา จ สีหพฺยคฺฆาทีหิ วาฬมิเคหิ อนุพนฺธา ธาวนฺตา ขุทฺทกมิคา กรวีกสกุณสฺส วิกูชมานํ สทฺทํ สุตฺวา สรสฺส มธุรตฺตา มรณภยํ หิตฺวา อธาวิตฺวา อุกฺขิตฺตปาทํ [Pg.25] อนิกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺตา สุณนฺติ, เอวํ กรวีกสฺส สทฺโท ธมฺมตาภาเวน มธุโร ปิโย มนาโป โหติ. เอวํ ภควตา กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺเหหิ จ อปลิพุทฺธตฺตา ภควโต นาภิโต สมุฏฺฐหนฺโต สโรปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สุวิสุทฺโธ อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ. สา ปเนสา หีนูปมา โหติ, ภควโต หิ สโร เตหิ สทฺเทหิ สตภาเคน สหสฺสภาเคน อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ, ตถา หิ ธมฺมาโส กรญฺโญ อสนฺธิมิตฺตา เทวี กรวีกสกุณสฺส มธุรสทฺทํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส ติรจฺฉานสฺส มธุโร สทฺโท, โก นาม สพฺพญฺญุตญาณสิรึ ปตฺตสฺส ภควโต อติมธุโร สทฺโท’’ติ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา ภควโต มธุรวรสโรเปตนฺติ โถเมตีติ. ཇི་ལྟར་ཚངས་པའི་གསུང་ནི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་ཅིང་སྙན་པ་ཡིན་པ་དང་། ཇི་ལྟར་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་གཅན་གཟན་གྱིས་དེད་ནས་བྲོས་པའི་རི་དྭགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱའི་སྐད་སྙན་པར་སྒྲོག་པ་ཐོས་ནས། གསུང་དེའི་སྙན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་སྤངས་ཏེ། མི་བྲོས་པར་བཏེགས་པའི་རྐང་པ་ས་ལ་མ་བཞག་པར་ལངས་ནས་ཉན་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྙན་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཛད་པའི་ལས་ཀྱིས་རྟེན་ (vatthu) དག་པར་བྱེད་ལ། རྟེན་དག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལྟེ་བ་ནས་བྱུང་བའི་གསུང་ཡང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་རྣར་པར་དག་པ། མཆོག་ཏུ་སྙན་པ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་དཔེ་དམན་པ་ (hīnūpamā) ཞིག་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་སྒྲ་དེ་དག་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་མཆོག་ཏུ་སྙན་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་བཙུན་མོ་ཨ་སན་དྷི་མི་ཏྲཱ་ (Asandhimittā) ཡིས་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱའི་སྐད་སྙན་པོ་ཐོས་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "དུད་འགྲོ་འདིའི་སྒྲ་ཡང་འདི་འདྲ་བར་སྙན་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཔལ་ལ་མངའ་བརྙེས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་ཅི་འདྲ་ཞིག་སྙན་པར་མི་འགྱུར"་ཞེས་སོ།། དེས་དགའ་བ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་དེ། དགའ་བ་དེ་མ་བོར་བར་འཁོར་བུད་མེད་བདུན་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་བསྟོད་དོ།། อมิตคุณคณาธารนฺติ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ. เอตฺถ จ สมิโตติ ปริมิณิตพฺโพติ มิโต, มาธาตุ ปริมาเณ ต, น มิโต อมิโต. คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา. เต หิ คุเณนฺติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ ปกาเสนฺตีติ คุณาติ วุจฺจนฺติ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. มณิสารมญฺชูสาฏีกายํ ปน ‘‘คุณนฺติ อตฺตโน อาธารํ ปากฏํ กโรนฺตีติ คุณา’’ติ วุตฺตํ. "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན"་ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ།། འདིར་ "མི་ཏ"་ (mito) ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བར་བྱ་བ་སྟེ། རྩ་བ་ "མཱ"་ (mā) ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཏ"་ (ta) སྦྱར་བའོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ་ནི་ "ཨ་མི་ཏ"་ (amito) འོ།། "གུ་ཎ"་ (guṇa) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་གིས་རང་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "ཡོན་ཏན"་ཞེས་བྱའོ།། རྩ་བ་ "གུ་ཎ"་ (guṇa) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་ (a) སྦྱར་བའོ།། ནོར་བུའི་སྙིང་པོའི་སྒྲོམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Maṇisāramañjūsā-ṭīkā) ལས་ནི། "རང་གི་རྟེན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། สทฺทนีติธาตุมาลายญฺจ ‘‘คุณ อามนฺตเน, คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา, โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิ ธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุ อามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณาติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํน ปสฺสาม[Pg.26]. คุณ อามนฺตเน อิจฺเจว ปสฺสาม. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. อมิโต คุโณ อมิตคุโณ, เตสํ คโณ สมูโห อมิตคุณคโณ, เตสํ. อาธารติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อมิตคุณคณาธาโร, ชิโน ลพฺภติ. โส ปน สมุทฺโททกํ นาฬิปตฺเตน อปริมิตํ วิย เกนจิ อปริมิตานํ สีลาทิคุณสมูหานํ อาธาโร ปติฏฺฐานภูโตติ อตฺโถ. སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཚོགས་ (Saddanīti-dhātumālā) ལས། "གུ་ཎ་ནི་འབོད་པའི་དོན་ཏེ། གུ་ཎ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། དོན་ཅིའི་ཕྱིར་ན་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། རང་ཉིད་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། མཆོད་པར་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་ནོ།། འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འབོད་པ་དངོས་སུ་མེད་ནའང་། དེའི་རྒྱུ་ལས་འབོད་པ་དང་མགྲོན་དུ་གཉེར་བ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ནི་སྒྲོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་ནོ་ཞེས་དོན་བཤད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དང་མཐུན་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲ་ནི་བདག་ཅག་གིས་མ་མཐོང་ངོ་།། 'གུ་ཎ་ནི་འབོད་པའི་དོན་ཏོ'་ཞེས་པ་འདི་ཁོ་ན་མཐོང་བས། བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན"་ཏེ། དེ་དག་གི་ཚོགས་སམ་འདུས་པ་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས"་སོ།། འདིར་གནས་པས་ན་ "རྟེན"་ཏེ། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན"་ཏེ། རྒྱལ་བའི་དོན་ཐོབ་བོ།། དེ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཕོར་པས་གཞལ་དུ་མེད་པ་བཞིན། སུས་ཀྱང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ทสพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตทสพลสมฺปนฺนํ. เอตฺถ หิ พลนฺติ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณ หิ พลนฺติ น กมฺเปนฺติ ถิรนฺตีติ พลํ, ทส พลานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. ตํ ปน ทุวิธํ โหติ ตถา คตสฺส ทสพลํ กายทสพลญฺจ, ญาณทสพลญฺจาติ. เตสุ หิ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ – "སྟོབས་བཅུ་པ"་ཞེས་པ་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་ "སྟོབས"་ (bala) ཞེས་པ་ནི་འགལ་བའི་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གཡོ་ཞིང་བརྟན་པས་ན་སྟོབས་ཞེས་བྱ་ལ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "སྟོབས་བཅུ་པ"་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་པོ་དེ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུའོ།། དེ་དག་ལས་སྐུའི་སྟོབས་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘กาฬา วกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ; คนฺธ มงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถํ ฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ. "ནག་པོ་དང་ནི་གངྒཱ་སྐྱེས།། སྐྱ་བོ་ཟངས་དང་སེར་སྐྱ་དང་།། སྤོས་དང་བཀྲ་ཤིས་གསེར་དང་ནི།། གསོ་སྦྱོང་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་བཅུ།།" อิมานิ หิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส, นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถีนํ คณนาย หตฺถิโกฏิสหสฺสานํ[Pg.27]. ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตถาคตสฺส กายพลํ โหติ. อิทํ ปน ตาสุ ตาสุ ปาฬีสุ น อาคตํ. อฏฺฐกถาสุเยว อาคตํ. เตน วุตฺตํ ทสก นิปาต องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘ทส พลญาณํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว. น กายพลํ วิย อฏฺฐ กถารูฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย’’ติ. เอตฺถ จ นารายน สงฺฆาต พลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ. ตสฺมา นารายนสงฺฆาต พลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถติ. འདི་དག་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་བཅུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་གླང་པོའི་རིགས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་བཅུའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གངྒཱའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གངྒཱའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དཀར་པོའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །དཀར་པོའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཟངས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །ཟངས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སེར་སྐྱའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །སེར་སྐྱའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གངས་ཅན་གྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གངས་ཅན་གྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གསོ་སྦྱོང་གི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་གཅིག་གི་སྟོབས་ཏེ། འདི་ལ་སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་འདི་ནི་ཕལ་པའི་གླང་པོའི་གྲངས་སུ་བྱས་ན་གླང་པོ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་སྟོབས་དང་། སྐྱེས་བུའི་གྲངས་སུ་བྱས་ན་སྐྱེས་བུ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅུ་སྟོང་གི་སྟོབས་སུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་ལུང་སོ་སོ་ལས་མ་བྱུང་བར། གཞུང་འགྲེལ་དག་ལས་ཁོ་ནར་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཅུ་པའི་སྐབས་ལས། “སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལུང་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ལྟར་གཞུང་འགྲེལ་ལས་བྱུང་བ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་“སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་”ཞེས་པ་ལ། “ནཱ་རཱ་”ཞེས་པ་ནི་འོད་ཟེར་ཏེ། དེ་དག་མང་པོ་དང་སྣ་ཚོགས་པ་འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་“ནཱ་རཱ་ཡ་ཎ་”སྟེ་རྡོ་རྗེའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་པ་ནི་རྡོ་རྗེ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ญาณทสพลํ ปน วิภงฺคปาฬิยญฺจ มูลปณฺณาเส มหา สีหนาทสุตฺเต ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยญฺจ วิตฺถาเรน อาคตเมว. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสามิ. เสยฺยถิทํ. ฐานาฏฺฐานญาณญฺจ, กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาณํ, อเนกธาตุ นานาธาตุ โลก ญาณํ, สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ญาณํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณํ, อาสวานํ ขยญาณญฺจาติ. อยํ ปน กโม อภิธมฺมวิภงฺคปาฬิยํ อาคตกฺกโม. ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་དང་། རྩ་བའི་ལེའུ་ལྔ་བཅུ་པའི་སེང་གེའི་ང་རོའི་མདོ་ཆེན་པོ་དང་། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་བཅུ་པའི་སྐབས་དག་ལས་རྒྱས་པར་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་གཞན་དང་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་ལྡང་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གོ་རིམ་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་གོ་རིམ་མོ། ། จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ปน มูลปณฺณาสปาฬิยํ มหาสีหนาทสุตฺเต จ ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อาคตํ. อตฺถโต ปน ทิพฺพจกฺขุญาเณน จุตูปปาตสฺส ปสฺสิตตฺตา สทิสเมวาติ. ตตฺถ หิ ฐานาฏฺฐานญาณนฺติ การณาการณํ ยถาภูตํ ชานนญาณํ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลกมฺมานํ สุคติทุคฺคติปฏิสนฺธิสงฺขาตํ วิปากํ นิพฺพานผลญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สพฺพตฺถ คามินิปฏิปทํ [Pg.28] ญาณนฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ ปฏิปทํ มคฺคํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ตตฺถ จ ปฏิปทนฺติ ปฏิปชฺชติ ปาปุณาติ เอเตนาติ ปฏิปทํ, มคฺคํ. คติคามินินฺติ นิรยาทิปญฺจคติคามินึ. อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ สาริปุตฺต ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ. འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སུ། རྩ་བའི་ལེའུ་ལྔ་བཅུ་པའི་ལུང་དང་སེང་གེའི་ང་རོའི་མདོ་ཆེན་པོ་དང་། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་བཅུ་པའི་སྐབས་ལས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱུང་ངོ་། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་“གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྒྱུ་གང་ལས་འབྲས་བུ་དེ་ལ་གནས་ཤིང་། དེ་ལ་རག་ལས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བ་དང་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་“གནས་”ཞེས་བྱའོ། །“ལས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བྱས་པའི་འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་གྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་གྲགས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འབྲས་བུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ལམ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལ་“ལམ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ལམ་མོ། །“འགྲོ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྲོ་བ་ལྔར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །“འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །འདི་ལྟར་“ཤཱ་རིའི་བུ་ང་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡང་རབ་ཏུ་ཤེས་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ญาณนฺติ เอตฺถ อเนก ธาตูติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตูหิ วา พหุธาตุํ. นานาธาตูติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา วิสทิส สภาวตฺตา นานาปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตน ธาตุโลกํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ อธิมุตฺติกตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ เอตฺถ ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ทฺเวธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวํ วฑฺฒญฺจ อปรภาวํ หานิญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“ཁམས་དུ་མ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་མང་པོའོ། །“ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་མི་མཐུན་པ་དང་རང་བཞིན་མི་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཁམས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །“ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་གཞན་དང་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“སེམས་ཅན་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །“གང་ཟག་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་དམན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་རང་བཞིན་ཏེ་འཕེལ་བ་དང་། མཆོག་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ་ཉམས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณนฺติ เอตฺถ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, รูปี รูปานิ ปสฺสตีติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌาน สมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณนฺติ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธานุสฺสรณสงฺขาตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ จุติญฺจ อุปปาตญฺจ ปชานนํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ. อาสวานํ ขยญาณนฺติ กามาสวาทีนํ ขยสงฺขาตํ อาสวนิโรธํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ปชานน ญาณนฺติ[Pg.29]. อิมานิ ปน ญาณานิ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺส ทสพลญาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. “བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་ལྡང་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་བཞི་དང་། གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་དང་། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུམ་དང་། བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སོགས་པ་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུའོ། །“ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ། །“རྣམ་པར་བྱང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ། །“ལྡང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡང་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་དེའོ། །“ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་གྲགས་པའི་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཟག་པ་ཟད་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཟད་པར་གྲགས་པའི་ཟག་པ་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། โหนฺติ เจตฺถ – འདིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དག་ཡོད་དེ། ‘‘ฐานาฏฺฐานํ วิปากญฺจ, ญาณํ ปฏิปทํ ญาณํ; อเนกธาตุโลกญฺจ, สตฺตานํ อธิมุตฺติกํ. [สา ปเนสา เสตววิปุลาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา; ] “གནས་དང་གནས་མིན་རྣམ་སྨིན་དང་། །ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དང་ནི། །ཁམས་མང་འཇིག་རྟེན་ཡེ་ཤེས་དང་། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་དང་། ། [འདི་ནི་ཤེ་ཏ་ཝ་བི་པུ་ལའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །]” อินฺทฺริยปราปรญฺจ, ฌานาทินํ สํกิเลสํ; โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ; สตฺตานํ จุตูปปาตํ, อาสวกฺขยํ ญาณนฺติ; ทสิมานิ พุทฺธสฺส จา, สาธารณานิ ญาณานี’’ติ. [สา ปเนสา สามญฺญคาถาติ ทฏฺฐพฺพา; ] “དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མིན་དང་། །བསམ་གཏན་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་དང་། །རྣམ་བྱང་ལྡང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། །སྔོན་གྱི་གནས་ནི་རྗེས་དྲན་དང་། །སེམས་ཅན་འཆི་འཕོ་སྐྱེ་བ་དང་། །ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་པོ། །ཐུན་མོང་མིན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། [འདི་ནི་ཕལ་པའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །] นนุ ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญาณเมว โหติ, อถ กสฺมา ตํ ญาณํ ทสเภเทน วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญาณํ, ทสพลญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ปชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ. ทุติยํ กมฺมนฺตร วิปากนฺตรเมว. ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว. จตุตฺถํ ธาตุ นานตฺตการณเมว. ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว. ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว. สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว. อฏฺฐมํ ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว. นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว. ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ. มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ. เอวํ เตสํ ญาณทฺวยานํ วิเสโสติ. ตํ ปน อิธ ญาณทฺวยํ อธิปฺเปตนฺติ. ཅི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་ལོགས་སུ་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་བཅུར་གསུངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཉིདདོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཉིད་དོ། །སྟོབས་བཅུ་ནི་རང་རང་གི་བྱ་བ་ཁོ་ན་ཤེས་ལ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་དེ་ཡང་ཤེས་ཤིང་དེ་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལས་དང་པོས་ནི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཁོ་ན་ཤེས་སོ། །གཉིས་པས་ནི་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཁོ་ནའོ། །གསུམ་པས་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཁོ་ནའོ། །བཞི་པས་ནི་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཁོ་ནའོ། །ལྔ་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མོས་པ་ཁོ་ནའོ། །དྲུག་པས་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྣོ་རྟུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཁོ་ནའོ། །བདུན་པས་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ནའོ། །བརྒྱད་པས་ནི་སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ཁོ་ནའོ། །དགུ་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཁོ་ནའོ། །བཅུ་པས་ནི་བདེན་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཁོ་ནའོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་འདི་དག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་ལ། དེ་ལས་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཉིད་བསམ་གཏན་དུ་གྱུར་ཏེ་སྙོམས་པར་འཇུག་མི་ནུས་སོ། །རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་ཏེ་ཆོ་འཕྲུལ་སྟོན་མི་ནུས་སོ། །ལམ་དུ་གྱུར་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་དེ་དག་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། ། อตุลนฺติ [Pg.30] สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ตุลนํ อุมฺมานํ ตุลา, ตุล สทิสฺยํ. สทฺทนีติยญฺหิ ‘‘ตุล อุมฺมาเน’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตุลิยติ ปมิยติ เอตายาติ ตุลา, ปกติตุลา. ตุลา วิยาติ ตุลา, ญาณํ. ตาย สมฺมิโต ตุโล. สมฺมิต ตทฺธิเต อปจฺจโย. ตุลสทิสญาเณน สมฺมิโต ปุคฺคโล. น ตุโล อตุโล. กมฺมธารยมิสฺสกตปฺปุริส สมาโสยํ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิโส ภควา ลพฺภติ. อถ วา นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, ภควา. อตคฺคุณสํวิญฺญาโณยํ พหุพฺพีหิ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิโส อคฺคปุคฺคโลติ อตฺโถ. สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ, วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. ตํ อตุลํ พุทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. วนฺเทติ พุทฺธสฺส นยนสุภคกายงฺคาทิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา มหาวิสยสุตฺเตน เอการา เทโสติ ทฏฺฐพฺโพ. วนฺทนา ปน ติวิธา โหติ กายวจีมโนวนฺทนาวเสนาติ. ยถาห ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตี’’ติ. “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། འཇལ་བྱེད་དམ་ཚད་ནི་སྲང་སྟེ། མཚུངས་པ་ནི་མཚུངས་པའོ། །སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལས། “ཏུ་ལཱ་ནི་འཇལ་བྱེད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་འཇལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲང་སྟེ། ཕལ་པའི་སྲང་ངོ་། །སྲང་དང་འདྲ་བས་ན་སྲང་སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེས་བཅལ་བ་ནི་མཚུངས་པའོ། །མཚུངས་པའི་ཕྱིར་སྦྱར་བའི་ཚིག་གོ། །སྲང་དང་འདྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཅལ་བའི་གང་ཟག་གོ། །མི་མཚུངས་པ་ནི་མཚུངས་པ་མེད་པའོ། །འདི་ནི་ལས་འཛིན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་འདྲེས་པ་ཞིག་གོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐོབ་པའོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །འདི་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་མི་མཚོན་པའི་འབྲུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མཆོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཟག་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་“དགེ་སློང་དག། སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་འམ། རྐང་གཉིས་པ་འམ། རྐང་བཞི་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། རྐང་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྤྱན་ལྡན་པ་ནི་མཆོག་གོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་”ཞེས་སྦྱར་རོ། །“ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ལ་མཛེས་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། སྒོ་གསུམ་གྱིས་གུས་པས་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཡང་“མི་”ཞེས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལ། ཡུལ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས་“ཨེ་”ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟར་“དགེ་སློང་དག། ཕྱག་འཚལ་བ་འདི་དག་ནི་གསུམ་མོ། །གསུམ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ངག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ โยนิโส มนสิการจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวยกปฺปรทฺวยนลาฏสงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปตนฺโต กาเยน วนฺทติ นาม. ยํ สนฺธาย ‘‘ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา’’ติ อฏฺฐ กถาทีสุ วุตฺตํ. พุทฺธคุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทติ นาม. วิปสฺสิสฺส นมตฺถุ, สิขิสฺสาปิ นมตฺถุ, เวสฺส ภุสฺส นมตฺถุ, กกุสนฺธสฺส นมตฺถุ, โกณาคมนสฺส นมตฺถุ[Pg.31], กสฺสปสฺส นมตฺถุ, องฺคีรสฺสสฺส นมตฺถุ ตฺยาทีสุปิ วาจาวนฺทนาเยว. พุทฺธาทิ คุณานิ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทติ นามาติ. དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སེམས་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ཏེ། པུས་མོ་གཉིས་དང་། གྲུ་མོ་གཉིས་དང་། དཔྲལ་བ་སྟེ་ཡན་ལག་ལྔ་པོ་ས་ལ་གཏུགས་ནས། ཕྱག་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་མངོན་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་འགྱེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས། 'ཡན་ལག་ལྔ་ས་ལ་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ངག་གིས་བརྗོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ངག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་གཟིགས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གཙུག་ཏོར་ཅན་ལའང་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །འཁོར་བ་འཇིག་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གསེར་ཐུབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །འོད་སྲུང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གསལ་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའང་ངག་གི་ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་དོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་བཞིན་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นยนสุภคกายงฺคํ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคน สมนฺนาคตํ, มธุรวรสโรเปตํ ปิยเปมนีเยน อสฺสาทิ เยน อุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, อมิตคุณคณาธารํ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ, ทสพลํ อนญฺญสาธารเณน ตถาคตสฺส กายญาณทส พเลน สมนฺนาคตํ, อตุลํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ. འདི་ལ་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། མིག་ལ་མཛེས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ། སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བྱམས་པར་བྱེད་པའི་མཆོག་གི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་སྟེ། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱིས་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ทุติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓. ༣. โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ; ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทว มงฺคลํ. སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ། །འཁོར་བར་འཇིག་རྟེན་དོན་དུ་ལུས་ཀྱི་ནི། །སྡུག་བསྔལ་དང་ནི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་། །ལྷ་མིའི་བཀྲ་ཤིས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๓. เอวํ ตติยคาถาย พุทฺธสฺส วนฺทิตฺวา อิทานิ สมาธิ อาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก ติอาทิคาถมาห. อยํ ปน มสชคณ ครุยุตฺตตฺตา ทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สุทฺธวิรา ชิตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย-มฺสา ชฺคา สุทฺธวิรา ชิตํ มตนฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺสา มสคณา จ ชฺคา ชคณครุกา จ เจ สิยฺยุํ, ตํ วุตฺตํ สุทฺธวิราชิตนฺติ มตํ ญาตพฺพนฺติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ โลกโต สํสาเร กายิกํ ทุกฺขญฺจ เจตสิกํ ทุกฺขญฺจ อนุโภสิ นรเทวมงฺคลํ, ตํ พุทฺธํ อหํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ. ༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཞིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ 'མ་' དང་ 'ས་' དང་ 'ཇ་' ཡི་ཚོགས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་དང་ལྡན་པས་ཡི་གེ་བཅུ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ 'ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། 'མ་ས་ཇ་དང་ལྕི་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་འདོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ 'མ་' དང་ 'ས་' ཡི་ཚོགས་དང་། 'ཇ་' ཡི་ཚོགས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་ཡོད་ན། དེ་ནི་ 'ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་འཛིན་པའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་འཁོར་བར་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་མཛད་པ། ལྷ་དང་མིའི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། ตตฺถ [Pg.32] หิ โยติ อนิยมนิทฺเทโส. โย ยาทิโสติ อตฺโถ. ตสฺส จ อนิยมวาจก สพฺพนามปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. ตสฺส ปน ย โอติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. เตสุ จ ยสทฺทสฺส วาจฺจํ อนิยโม พุทฺธทพฺโพ อปฺปธาเนน ลพฺภติ, ตสฺส ยาทิสยุตฺตชจฺจนามโคตฺตสีลวิหารี โคจรสงฺขาตํ อนิยมสามญฺญาการตฺตคุณเมว ปธาเนน ลพฺภติ. ปฐมาสิวิภตฺติยา การิยภูตสฺส โอการสฺส วาจฺจํ ปกตูปนิสฺสยสงฺขาตํ กตฺตุการเกกวจนสงฺขฺยํ ลพฺภติ. อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ โย, อนิยมวาจกภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ วา โย, สพฺพนาม ภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย, สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน วา อนิยมตฺโถติ โย. དེ་ལ་ 'གང་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་ངེས་པའི་བསྟན་པ་སྟེ། གང་འདྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་སྤྱི་སྒྲ་ཡིན་པས་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་བྱ་བར་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ 'ཡ་' དང་ 'ཨོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱ་དགོས་སོ། །དེ་དག་ལས་ 'ཡ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་མ་ངེས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཕལ་པ་ཉིད་དུ་ཐོབ་ལ། དེའི་གང་འདྲ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་དང་། མིང་དང་། རུས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གནས་པ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གཏོགས་པའི་མ་ངེས་པའི་སྤྱིའི་རྣམ་པ་ཉིད་གཙོ་བོར་ཐོབ་བོ། །རྣམ་དབྱེ་དང་པོའི་བྱ་བར་གྱུར་པའི་ 'ཨོ་' ཡིག་གི་བརྗོད་བྱ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་སྟེ། བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དང་གཅིག་ཚིག་གི་གྲངས་སུ་ཐོབ་བོ། །ཡང་ན། ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོས་འཇུག་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིས་མ་ངེས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། ། เตนาหุ โปราณา – དེ་སྐད་དུ་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘นานาการณํ ปฏิจฺจ, ธาตุปจฺจยวิคฺคหํ; จินฺตกานํ ปภาโวว, ปธานํ โหติ จินฺตเน’’ติ. “རྒྱུ་མཚན་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས། །ཁམས་དང་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་ནི། །རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་དེ། །བསམ་པའི་གནས་ལ་གཙོ་བོ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ พุทฺโธ, ภควา. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. พุธธาตุ ต. โพเธตา ปชายาติ วา พุทฺโธ, เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. อญฺเญสํ จตฺตาริ สจฺจานิ โพเธตีติ อตฺโถ. อถ วา อนญฺญโพธิโต หุตฺวา สวาสนาย สมฺโมหนิทฺทาย พุชฺฌติ ชาคโรตีติ พุทฺโธ, ทินกรกิรณ สมาคเมน ปรมรุจิรสิรีโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกต สพฺพญฺญุตญาณปฺปตฺติยา พุชฺฌติ วิกสตีติ วา พุทฺโธ, นิพฺพาน สงฺขาตํ เอกายนมคฺคํ พุชฺฌติ คจฺฉตีติ วา พุทฺโธ. พุธสทฺโท หิ ญาณาทีสุ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. 'སངས་རྒྱས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པ་སྟེ། འདི་ལ་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། 'བུདྷ་' བྱ་བའི་དབྱིངས་ལ་ 'ཏ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ། འདི་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ། །གཞན་དག་ལ་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་གཞན་གྱིས་སད་པར་མ་བྱས་པར་རང་ཉིད་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་གཏི་མུག་གི་གཉིད་ལས་སད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཉི་མའི་འོད་ཟེར་དང་ཕྲད་པས་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པའི་དཔལ་གྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་ཐོབ་སྟེ་ཁ་བྱེ་བའི་པདྨ་བཞིན། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ཕྲད་པས་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་སྟེ་རྒྱས་པར་གྱུར་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཡང་ན་མྱང་འདས་སུ་གཏོགས་པའི་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་ལ་བགྲོད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །'བུདྷ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ ། เตน [Pg.33] วุตฺตํ – དེ་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ญาเณ วิกสเน เจว, คมเน จาปิ ชาคเร; จตูสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, พุธสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ. “ཡེ་ཤེས་དང་ནི་རྒྱས་པ་དང་། །བགྲོད་པ་དང་ནི་སད་པ་སྟེ། །དོན་འདི་བཞི་པོ་དག་ལ་ནི། །'བུདྷ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ །” ཞེས་སོ། ། อถ วา สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌติ ชานาตีติ พุทฺโธ, ปารมิ ภาวิตาย ปญฺญาย สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุทฺโธ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตญาณคุณวิเสเสหิ พุชฺฌิตพฺโพติ วา พุทฺโธ, ภควตา พุชฺฌิตพฺพํ ญาตพฺพนฺติ พุทฺธํ. กึ ตํ, สพฺพญฺญุต ญาณํ, ตทสฺสตฺถีติ พุทฺโธ, ภควา. อตฺถโต ปน ปารมิตา ภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธสฺต นิรวเสสกฺเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญาณาทิอปริ เมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ. ཡང་ན་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་ཤིང་མཁྱེན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཡང་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ་' ཞེས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་སྟེ་མཁྱེན་པར་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམས་ཤིང་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་བཅོམ་ཞིང་བཤིགས་པ་དང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ཞིག་རང་བྱུང་བ་སློབ་དཔོན་མེད་པར། སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཤིང་། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་དང་། སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอตฺถ จ พุทฺโธ นาม สพฺพญฺญุพุทฺธ, ปจฺเจกพุทฺธ, จตุสจฺจพุทฺธ, สุต พุทฺธวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺโพธิปฺปตฺโต สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สยมฺภูปตฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ นาม. อวเสสา ขีณาสวา จตุสจฺจพุทฺโธ นาม. พหุสฺสุโต สุตพุทฺโธ นาม. อิธ ปน สพฺพญฺญุพุทฺโธ อธิปฺเปโต. འདི་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། བདེན་བཞི་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་སུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་བདེན་བཞི་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །མང་དུ་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་དགོངས་སོ། ། ธิติมาญฺญธารโกติ เอตฺถ ธิติมา อญฺญธารโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ธิติมาติ สมาธิวนฺโต, สมฺปยุตฺต ธมฺเม เอการมฺมเณ ธาเรตีติ ธิติ, สมาธิ. ธาธาตุติ. อาการสฺส อิการาเทโส. ธิยติ ฐเปติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเมติ ธิติ, จิตฺเตน โยเคเนเวโส เอกา รมฺมเณ [Pg.34] ปติฏฺฐาปนวเสน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. ธิติ อสฺส อตฺถีติ ธิติมา, พุทฺโธ. โส หิ ยถา มหาเมรุ จตูหิ ทิสาหิ ภุสํ อาคเตหิ วาเตหิ น สมิญฺชติ, เอวํ ปฏิปกฺเขหิ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณหิ จ ลาภาลาภ ยสายส นินฺทา ปสํส สุขทุกฺขสงฺขาเตหิ โลกธมฺเมหิ จ น สมิญฺชติ, สมาธิวนฺโตเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ. 'བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་འདི་ལ་ 'བརྟན་ལྡན་' དང་ 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །'བརྟན་ལྡན་' ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་སྟེ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཛིན་པས་ན་ 'བརྟན་པ་' སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །'དྷཱ་' བྱ་བའི་དབྱིངས་ལས་སོ། །'ཨཱ་' ཡིག་ 'ཨི་' ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་ 'བརྟན་པ་' སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་མི་གཡོ་བར་གནས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་ 'བརྟན་ལྡན་' ཏེ་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ནི་དཔེར་ན་རི་རབ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་ནས་དྲག་ཏུ་བབས་པའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལོག་པར་སྨྲ་བའི་རླུང་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་རྣམས་དང་། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། སྙན་པ་དང་མི་སྙན་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་ཞིང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། อญฺญธารโกติ อรหตฺตผลหารโก. วิมุตฺติสงฺขาตํ อรหตฺตผลเสตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา. ชานาติ ปฐม มคฺเคน ทิฏฺฐสจฺจสฺส อามริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา วาติ อญฺญํ, อรหตฺตผลํ. อาปุพฺพญาธาตุ กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺโส, ตํ ธาเรตีติ อญฺญธารโก. อญฺญสทฺทูปปทธรธาตุ ณฺวุ. สํสาเรติ ขนฺธธาตุอายตนานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมาเน สํสารวฏฺเฏ. 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པ་སྟེ། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་དཀར་པོ་འཛིན་པའོ། །ལམ་དང་པོས་བདེན་པ་མཐོང་བའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་མཁྱེན་པས་ན་ 'མཆོག་' སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །'ཨཱ་' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ 'ཉཱ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཀྭི་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །'ཨཱ་' སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །འདུས་པ་རྗེས་སུ་ཡོད་པས་ 'ཨཱ་' ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །'ཨཉྙཱ་' སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ 'དྷ་ར་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎྭུ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །'འཁོར་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། ། วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ – འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ; อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་ཀྱང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །” ཞེས་སོ། ། ขนฺธธาตุอายตนานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธน สํปุนปฺปุนํ สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติมฺหิ ณ. อถ วา ขนฺธายตนธาตุโย สํ อพฺโพจฺฉินฺนํ สรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ สํสาโรติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ตสฺมึ. อนุโภสีติ อนุปุนปฺปุนํ อภุญฺชิ, อเวทยีติ อตฺโถ. กายิกนฺติ กาเย สรีเร ปวตฺตํ กายิกํ. เจตสิกนฺติ เจตสิ ปวตฺตํ เจตสิกํ. ตํ ปน ปททฺวยํ ทุกฺขนฺติปเท วิเสสนํ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ทุกฺขนํ ทุกฺขํ, อถ วา ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ, ทุกฺขธาตุ อ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ การิตวเสน วุตฺตํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. โลกโตติ สตฺตโลกเหตุ. โลกิยนฺติ [Pg.35] ปวตฺตนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก. โลกธาตุ ณ. อถ วา กุสลาทีนิ ลาติ คณฺหาตีติ โลโก. ลาธาตุ โอกปจฺจโย. สตฺต โลโกว ลพฺภติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ สํสารวฏฺเฏ นิมุคฺคานํ สตฺตานมนุทยาย สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปโมเจตุกาโม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติทุกฺกรานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจ มหา ปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สตฺตโลกเหตุ กายิกํ เจตสิกํ สํสารวฏฺฏทุกฺขํ อนุภวสีติ วุตฺตํ โหติ. ตนฺติ ตาทิสํ พุทฺธํ. วนฺเทติ วนฺทามิ. ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ 'འཁོར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'སཾ་' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ 'སྲྀ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་རྣམས་འདི་ལ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ 'འཁོར་བ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་བྱ་དགོས་ཏེ། དེ་ལའོ། །'མྱོང་བར་མཛད་' ཅེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ལོངས་སྤྱད་ཅིང་མྱོང་བར་མཛད་པའི་དོན་ཏོ། །'ལུས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་སམ་ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་ལ་གནས་པའོ། །'སེམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་གནས་པའོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་ 'སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་རོ། །'སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། 'དུཀྑ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཨ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །འདི་ནི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་ཚིག་བཤད་པ་སྟེ། གང་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །'འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་ལས་སོ། །བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་འདིར་འཇུག་ཅིང་གནས་པས་ན་ 'འཇིག་རྟེན་' ནོ། །'ལུཀ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལེན་པས་ན་ 'འཇིག་རྟེན་' ནོ། །'ལཱ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཨོ་ཀ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་འཛིན་པའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་དེ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མཛད་བཞིན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་མཛད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །'དེ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ལའོ། །'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བགྱིའོ། ། นรเทวมงฺคลนฺติ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโต. นิรยํ เนติ ปาปุณาตีติ นโร, มนุสฺโส. นิธาตุ ปาปุนเน อโร. อริยมนุสฺโส ปน ภูตปุพฺพคติก นเยน นโร นามาติ. อถ วา เสฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร, อุตฺตมํ ปพฺพชฺชํ เนตีติ อตฺโถ. วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ปน เชฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต อิตราสนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ปน นรตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริอุจฺเจ ฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุ ภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฐาเน ติฏฺฐติ. ปเคว อิตรา อิตราสนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิธ ปน นรนฺติ สามญฺเญน วุตฺตมฺปิ วิเสเสน ปุริสนรนฺติ วิญฺญายติ ปธานนเยน คหณสฺส ยุตฺตตฺตา. ทิพฺพนฺติ กามคุณ ฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺตีติ เทวา. ทิวุธาตุ ณ. อถ วา สรีราลงฺการชุติยา ทิพฺพนฺตีติ เทวา. เทวา จ นาม ติวิธา โหนฺติ สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา จาติ. ตตฺถ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน [Pg.36] เทวาติ สมฺมตตฺตา ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา จ สมฺมุติเทวา นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. อิธ ปน อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའོ། །འདི་ལ་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། དམྱལ་བར་འཁྲིད་པའམ་སླེབས་པར་བྱེད་པས་ན་མི་ (naro) སྟེ་གང་ཟག་གོ། །ནི་ (ni) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཐོབ་པའི་དོན་དང་། ཨ་ར་ (aro) ཞེས་པའོ། །འཕགས་པའི་གང་ཟག་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་བབས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་མི་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་འཁྲིད་པས་ན་མི་སྟེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འཁྲིད་པའི་དོན་ཏོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། གཙོ་བོའི་གནས་བབས་སུ་འཁྲིད་པས་ན་མི་ཞེས་བཤད་དོ། །བུ་དང་སྤུན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བའི་ཕའི་གནས་སུ་གནས་ན། ཁྱོ་ཤུག་ཏུ་གྱུར་པ་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་ཊཱི་ཀ་ཆེན་མོ་ལས་ནི། འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་མི་ (naro) སྟེ་སྐྱེས་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོག་མའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་ནི་རང་བཞིན་གཞན་ལས་གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་མཐོ་བའི་གནས་སུ་གནས་ཤིང་འཇུག་པས་ན་སྐྱེས་བུ་ (purisa) ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཁྲིད་པའི་དོན་གྱིས་མི་ (nara) ཞེས་བྱའོ། །བུ་དང་སྤུན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བའི་ཕའི་གནས་སུ་གནས་ན། གཞན་དང་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་འདིར་མི་ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་རིགས་པའི་ཕྱིར་བྱེ་བྲག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་མི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན། མངོན་ཤེས། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷ་ (devā) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་དིབུ་ (divu) ལ་རྐྱེན་ཎའོ། །ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷའོ། །ལྷ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ། །དེ་ལ་མང་པོས་བཀུར་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ལྷ་ཞེས་མཐུན་པར་གྲགས་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་རྣམས་ལ་དགོངས་སོ། ། มงฺคลนฺติ มงฺคลภูตํ. ตนฺติปเท วิเสสนํ. มงฺคนฺติ วฑฺเฒนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ สตฺตานํ เอเตนาติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคล ธาตุ วฑฺฒเน อโล. อถ วา มงฺคํ วุจฺจติ ปาปํ, ตํ เวเนยฺยานํ เทสนาย ลุนาติ ฉินฺทตีติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคสทฺทูปปทลุธาตุ กฺวิ. นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ มงฺคโล นรเทวมงฺคโล, พุทฺโธ. โส ปน มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปูชนียตฺตา จ สงฺเข, จกฺกํ, ปุณฺณกุมฺโภ, ครา, สิรี, เสตจฺฉตฺตํ, องฺกุโส, ธชํ, โสวตฺติกญฺจาติ อฏฺฐหิ โลกิยมงฺคเลหิ เสฏฺฐตฺตา อุตฺตมตฺตา จ มงฺคโล นามาติ วุจฺจติ, ตสฺมา พุทฺธสฺส นรเทวมงฺคลนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโยติ. བཀྲ་ཤིས་ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའོ། །འདི་ནི་གཞུང་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྒྲའོ། །འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །བྱིངས་མང་གྷ་ལ་ (maṅgala) ནི་འཕེལ་བའི་དོན་དང་། རྐྱེན་ཨ་ལོའོ། །ཡང་ན། མང་གྷ་ (maṅga) ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པས་དེ་ཉིད་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །མང་གྷ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱིངས་ལུ་ (lu) ལ་རྐྱེན་ཀྭིའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷ་སྟེ། དེ་དག་གི་བཀྲ་ཤིས་ནི་མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །ཁོང་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་འོས་པ་ཉིད་དང་། དུང་དང་། འཁོར་ལོ་དང་། བུམ་པ་གང་བ་དང་། ཉ་དང་། དཔལ་དང་། གདུགས་དཀར་པོ་དང་། ལྕགས་ཀྱུ་དང་། རྒྱལ་མཚན་དང་། དཔལ་གྱི་བེའུ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་རྫས་བརྒྱད་ལས་མཆོག་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ธิติมา สมาธิวนฺโต อญฺญธารโก อรหตฺตผลธารโก อรหตฺตผลเส ตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา, โย ยาทิโส พุทฺโธ, สํสาเร สํสารวฏฺเฏ, กายิกํ กาเย ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ เจตสิ ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ, โลกโต โลกเหตุ, อนุโภสิ ปุนปฺปุนํ อภวสิ อเวทยิ, นรเทวมงฺคลํ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ, ตํ ตาทิสํ พุทฺธํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའམ། ཤེས་རབ་འཛིན་པའམ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པའམ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་དཀར་པོ་འཛིན་པ་གང་ཉིད། སངས་རྒྱས་ཇི་ལྟ་བུ་གང་ཞིག འཁོར་བ་སྟེ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལ། ལུས་ལ་འབྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། སེམས་ལ་འབྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས། འཇིག་རྟེན་ལས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་ལས། ཡང་དང་ཡང་དུ་མྱོང་བར་མཛད་ཅིང་གྱུར་ཏེ་ཚོར་བར་མཛད་པ། མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པ། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། ། ตติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. ༤. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ; ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ, མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་སྐུ་མངའ་བ། ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཕྱིར་འཕྲོས་པས་རབ་ཏུ་འབར་བ། ཤེས་རབ་དང་བརྟན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུ་གཏེར་ཐོབ་པ། วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ. སྐྱེ་བ་ཐ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཐུབ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๔. เอวํ [Pg.37] ตติยคาถาย พุทฺธสฺส นตฺวา อิทานิ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนิโน วนฺทิตุกาโม พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทห นฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ช ช คณ ครุทฺวย ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปฏฺฐิตา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ตฺชา ชฺคา ครุนายมุปฏฺฐิตา สา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตฺชา ตชคณา จ ชฺคาชคณครู จ ครุนา ปาทนฺตครุนา เจ ยุตฺตา, สา อยํ คาถา อุปฏฺฐิตา นามาติ. เอตฺถ จ เอก ครุเก สติปิ ทฺวิครุเกปิ ลกฺขณสมานตฺตา อุปฏฺฐิตา คาถา นามาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทหนฺติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ สรีรวนฺตํ. เอตฺถ จ ทฺวีหิ อธิกํ ตึสํ พาตฺตึสติ. ทฺวิสทฺทสฺส พาเทโส. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธสรีรํ เอเตนาติ ลกฺขณํ. ทิหติ อุปจยติ วฑฺฒติ วา เอตฺถ กุสลา กุสลนฺติ เทหํ, สรีรํ. ทิหธาตุ อุปจเย วฑฺฒเน วา ณ. พาตฺตึสติ มหาปุริสลกฺขเณหิ จิตฺรํ วิจิตฺรํ เทหํ สรีรํ ยสฺส โสติ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทโห, มุนิ ลพฺภติ. ༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་གིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ཏ་ (ta) དང་ ཇ་ (ja) དང་ ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་ (gaṇa) དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ 'ཉེ་བར་གནས་པ་' (upaṭṭhitā) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས་ཀྱང་། 'ཏ་དང་ཇ་དང་ཇ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ ཏ་ (ta) དང་ ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་དང་། ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་དང་ལྕི་བ་དང་། རྐང་པའི་མཐའི་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་ 'ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །འདིར་ལྕི་བ་གཅིག་གམ་གཉིས་ཡོད་ཀྱང་མཚན་ཉིད་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཀྲ་བའི་ལུས་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་གཉིས་ཀྱིས་ལྷག་པའི་སུམ་ཅུ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །སྒྲ་ 'དྭི་' (dvi) ནི་ 'བཱ་' (bā) རུ་འགྱུར་བའོ། །འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐུ་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཚན་ (lakkhaṇa) ནོ། །འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་གསོག་པའམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལུས་ (deha) ཏེ་ལུས་སོ། །བྱིངས་དིཧ་ (dih) ནི་གསོག་པའམ་འཕེལ་བའི་དོན་དང་། རྐྱེན་ཎའོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཀྲ་བའི་ལུས་སམ་སྐུ་མངའ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' སྟེ། ཐུབ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། ། อิทํ ปเนตฺถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปสฺส สงฺเขป ทสฺสนํ. สุปฺปติฏฺฐิตปาโท จ, อายตปณฺหิ, ทีฆงฺคุลิ, มุทุต ลุณหตฺถปาโท, ชาลหตฺถปาโท, อุสฺสงฺขปาโท, เอณิชงฺโฆ, ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุ กานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ, โกโสหิตวตฺถคุยฺโห, สุวณฺณ วณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, สุขุมจฺฉวี, เอเกกโลโม, อุทฺธคฺคโลโม, พฺรหฺมุชุคตฺโต, สตฺตุสฺสโท, สีหปุพฺพทฺธ กาโย, จิตนฺตรํโส, นิคฺโรธปริมณฺฑโล, สมวฏฺฏกฺขนฺโธ, รสคฺครสี, สีหหนุ, จตฺตาลีสทนฺโต, สมทนฺโต, อวิรฬทนฺโต, สุสุกฺกทาโฐ, ปหูตชิวฺโห, พฺรหฺมสฺสโร กรวีกภาณิ, อตินีลเนตฺโต, โคปขุโม, อุณฺณา ภมุ กนฺตเร [Pg.38] ชาโต, อุณฺหีสสีโส จาติ ทฺวตฺตึสวิธานิ โหนฺติ มหาปุริสลกฺขณานิ. འདིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་དང་། རྟིང་པ་ཡངས་པ་དང་། ཕྱག་སོར་རིང་བ་དང་། ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་དང་། ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་དང་། ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མཐོ་བ་དང་། བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ་དང་། སྐུ་དྲང་པོར་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ་དང་། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་དང་། སྐུ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་དང་། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་དང་། སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་དང་། སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་། སྐུ་ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་དང་། སྐུ་ལུས་ཀྱི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་དང་། སྐུ་སྟོད་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། ཕྲག་པའི་བར་ཐལ་བ་དང་། ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་དང་། དཔུང་པ་ཟླུམ་པ་དང་། རོ་འཛིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ་དང་། འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་དང་། ཚེམས་མཉམ་པ་དང་། ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་དང་། མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་དང་། ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་དང་། གསུང་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པ་དང་། སྤྱན་མཐོན་མཐིང་དང་ལྡན་པ་དང་། སྤྱན་གྱི་རྫི་མ་བ་ལྟ་བུ་དང་། སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་སྐྱེས་པ་དང་། དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། ། เตน วุตฺตํ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต ‘‘กตมานิ ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเว คติโย ภวนฺติ, อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ…เป… สเจ โขปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉโท ๑. อิธ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺติ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพา การปริปูรานิ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณํ ภวติ ๓. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อายตปณฺหี โหติ ๔. ทีฆงฺคุลี โหติ ๕. มุทุตลุณ หตฺถปาโท โหติ ๖. ชาลหตฺถปาโท โหติ ๗. อุสฺสงฺขปาโท โหติ ๘. เอณิชงฺโฆ โหติ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ ๑๐. โกโสหิตวตฺถคุยฺโห โหติ ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี โหติ สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปติ ๑๓. เอเกกโลโม โหติ, เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตานิ ๑๔. อุทฺธคฺคโลโม โหติ. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลา วตฺตานิ ปทกฺขิณาวตฺตกชาตานิ ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต โหติ ๑๖. สตฺตุสฺสโท โหติ ๑๗. สีหปุพฺพทฺธ กาโย โหติ ๑๘. จิตนฺตรํโส โหติ ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล โหติ, ยาวตกฺวสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวสฺส [Pg.39] กาโย ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ โหติ ๒๑. รสคฺค สคฺคี โหติ ๒๒. สีหหนุ โหติ ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต โหติ ๒๔. สมทนฺโต โหติ ๒๕. อวิรฬทนฺโต โหติ ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ โหติ ๒๗. ปหูตชิวฺโห โหติ ๒๘. พฺรหฺมสฺสโร โหติ กรวีกภาณิ ๒๙. อตินีลเนตฺโต โหติ ๓๐. โคปขุโม โหติ ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูลสนฺนิภา. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๓๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ. อิมานิ โข ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณานี’’ติ. เอเตสํ ปน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อตฺโถ ปจฺฉา อาวิภวิสฺสตีติ. དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤིང་རྟའི་ཚོགས་ཀྱི་ལེའུ་ (Pātheyyavagga) ལས་མཚན་གྱི་མདོ་ (Lakkhaṇasutta) རུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་གང་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ལ་འགྲོ་བ་གཉིས་ལས་གཞན་མེད་དེ། གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ན་གནས་ན་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་འགྱུར་རོ། །...པེ... གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་ན། འཇིག་རྟེན་དུ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །༡. དགེ་སློང་དག་འདི་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༢. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་རྩིབས་སྟོང་དང་ལྡན་པ། མུ་ཁྱུད་དང་ལྟེ་བ་དང་བཅས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༣. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རྟིང་པ་ཡངས་པ་ཡིན་ནོ། །༤. ཕྱག་སོར་རིང་བ་ཡིན་ནོ། །༥. ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །༦. ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ། །༧. ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མཐོ་བ་ཡིན་ནོ། །༨. བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༩. སྐུ་དྲང་པོར་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༠. འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་ཡིན་ནོ། །༡༡. སྐུ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༡༢. པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་ཡིན་ཏེ། པགས་པ་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༣. སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཏེ། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༤. སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ཏེ། གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པའི་བ་སྤུ་རྣམས་ནི་མཐོན་མཐིང་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་ཞིང་རབ་ཏུ་འཁྱིལ་བ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༥. སྐུ་ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་ཡིན་ནོ། །༡༦. སྐུ་ལུས་ཀྱི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཡིན་ནོ། །༡༧. སྐུ་སྟོད་སེང་གེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༡༨. ཕྲག་པའི་བར་ཐལ་བ་ཡིན་ནོ། །༡༩. ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་ཡིན་ཏེ། སྐུ་ལུས་ཀྱི་མཐོ་ཚད་ཇི་ལྟ་བ་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱག་བརྐྱངས་པའི་ཚད་ཀྱང་དེ་དང་མཚུངས་པ་ཡིན་ནོ། །༢༠. དཔུང་པ་ཟླུམ་པ་ཡིན་ནོ། །༢༡. རོ་འཛིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༢༢. འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༢༣. ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །༢༤. ཚེམས་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ། །༢༥. ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་ཡིན་ནོ། །༢ camino ༢༦. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་ཡིན་ནོ། །༢༧. ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་ཡིན་ནོ། །༢༨. གསུང་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པ་ཡིན་ནོ། །༢༩. སྤྱན་མཐོན་མཐིང་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༣༠. སྤྱན་གྱི་རྫི་མ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༣༡. སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་ཤིང་བལ་འཇམ་པོ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་ཤིང་བལ་འཇམ་པོ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༣༢. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་རྣམས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་དོན་ནི་ཕྱིས་སུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། ། เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ ภควโต รูปกายโต นิกฺขนฺเตหิ ฉพฺพณฺณรํสีสงฺขาเตหิ โอภาเสหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ. ชวติ ทิพฺพตีติ ชุติ. ชุธาตุติ. นิคจฺฉติ นิจฺฉรตีติ นิคฺคตา, รสฺมิ. นิปุพฺพคมุธาตุ ต. ปกาเรน ชลเต ทิพฺพเต ปชฺชลนฺตํ. เอตฺถ จ เทหนิคฺคตชุตีติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เทหชฺชุตินิคฺคตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เทหโต นิคฺคตา ชุตีติ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. เทหโต รูปกายโต นิคฺคเตหิ นิจฺฉเรหิ ชุตีหิ รํสีหิ ปชฺชลนฺตํ ยสฺส โสติ เทหชฺชุติ นิคฺคตปชฺชลนฺโต, มุนิ ลพฺภติ. มุนิโน หิ ปุรตฺถิมกายโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺค เหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต วามหตฺถโต ฉพฺพณฺณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ [Pg.40] อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐาปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ, เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จตุทฺทีปิก มหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสูติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ โถเมตีติ. “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” zhes pa ni, bcom ldan 'das kyi gzugs sku las byung ba'i kha dog drug gi 'od zer du grags pa'i 'od kyis kun nas yongs su gsal bar byed pa'o. 'gro bar byed pa'am gsal bar byed pas na 'od (juti) de, ju-byings so. phyir 'gro bar byed pa'am phyir 'phro bar byed pas na byung ba (niggatā) ste 'od zer ro. ni-sngon du 'gro ba'i gam-byings dang ta-rkyen no. rnam par 'bar ba'am gsal bar byed pas na rab tu 'bar ba'o. 'di la “lus las byung ba'i 'od” (dehaniggatajuti) ces brjod par bya ba la, sdeb sbyor bsrung ba'i phyir tshig go rim bsnol te “sku lus kyi 'od byung ba” (dehajjutiniggata) zhes gsungs so. de'i phyir “lus las byung ba'i 'od” ces pa'i bsdus tshig tu blta bar bya'o. lus te gzugs sku las byung ba dang 'phros pa'i 'od zer gyis rab tu 'bar ba gang la mnga' ba de ni “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” ste, thub pa nyid la 'jug go. thub pa'i sku'i shar phyogs nas kha dog drug gi 'od zer byung ste khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. sku'i nub phyogs dang, phyag gyas pa dang, phyag gyon pa las kyang kha dog drug gi 'od zer byung ste khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. steng gi dbu skra'i mtshams nas bzung ste dbu skra'i gtsug tor thams cad las rma bya'i mgrin pa lta bu'i kha dog gi 'od zer byung ste nam mkha'i dbyings su khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. 'og gi zhabs mthil gnyis las byur ru lta bu'i kha dog gi 'od zer byung ste sa gzhi mthug po la khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. de ltar kun nas khru brgyad bcu tsam gyi gnas su sangs rgyas kyi 'od zer kha dog drug po dag gsal zhing gyo bzhin du, gser gyi yu ba can gyi sgron me las 'phros te nam mkha' la 'phrog pa'i dra ba bzhin dang, gling bzhi'i sprin chen po las byung ba'i glog gi zhags pa bzhin du rgyug par gyur to zhes gsungs pa yin no. de'i phyir “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” zhes bstod par mdzad do. ปญฺญาธิติ สีล คุโณฆวินฺทนฺติ เอตฺถ ปญฺญาติ สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธิตีติ ฌานมคฺคผลสมฺปยุตฺตสมาธิ. สีลนฺติ ปจฺเจก พุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารณํ สุวิสุทฺธํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โอฆนฺติ สมูหํ. วินฺทนฺติ ลทฺธํ. ปกาเรน ยถาสภาวํ สพฺพเญยฺยธมฺมํ วา ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปญฺญา. สพฺพญฺญุต ญาณํ. ปปุพฺพญาธาตุ อ. สา ปเนสา ปชานนลกฺขณา ปฏิเวธลกฺขณา โอภาสนลกฺขณา จ, วิสโยภาส รสา, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา, สมาธิปทฏฺฐานา. ธิติสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สีลตีติ สีลํ. กายวจีกมฺมานิ สมฺมา ทหติ สมฺมา ฐเปตีติ อตฺโถ. อถ วา สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺย ภาเวน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สีลธาตุ อ. อิทํ ปน ปติฏฺฐาปนลกฺขณํ, ทุสฺสิลฺยวิทฺธํสนรสํ อนวชฺชรสํ วา, โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, หิริโอตฺตปฺปปทฏฺฐานํ. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อุหนติ สมูหํ กโรติ เอตฺถ อวยวนฺติ โอโฆ, สมูโห. อุปุพฺพหนธาตุ ณ. อุสฺส โอ. หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ พฺยปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. วินฺทนํลภนํ วินฺทํ, วินฺทิยิตฺถ ลพฺภิตฺถาติ วา วินฺทํ, ปญฺญา จ ธิติ จ สีลญฺจ ตํ คุณญฺจาติ ปญฺญาธิติสีลคุณา, เตสํ โอโฆ สมูโหติ ตถา, ตํ วินฺทํ ลภนํ ยสฺสาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท, มุนิ[Pg.41]. อถ วา วินฺทํ ลภิตพฺพํ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆํ เยนาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. วินฺทานํ ลภิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีล สงฺขาตานํ คุณานํ สมูโห อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ. “shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa” zhes pa 'di la, shes rab (paññā) ces pa ni thams cad mkhyen pa'i ye shes so. brtan pa (dhiti) ces pa ni bsam gtan dang lam dang 'bras bu dang mtshungs par ldan pa'i ting nge 'dzin to. tshul khrims (sīla) ces pa ni rang sangs rgyas dang 'phags pa'i nyan thos rnams dang thun mong ma yin pa, shin tu rnam par dag pa'i rnam par dag pa'i tshul khrims bzhi'o. tshogs (ogha) ces pa ni 'dus pa'o. thob pa (vinda) ces pa ni rnyed pa'o. rnam par rang bzhin lta bur shes bya'i chos thams cad mkhyen par mdzad cing rtogs par mdzad pas na shes rab ste, thams cad mkhyen pa'i ye shes so. pa-sngon du 'gro ba'i ñā-byings dang a-rkyen no. shes rab de ni rab tu shes pa'i mtshan nyid can, rtogs pa'i mtshan nyid can, gsal bar byed pa'i mtshan nyid can yin te, yul gsal bar byed pa'i byed las can, ma rmongs pa'i nye bar gnas pa can, ting nge 'dzin gyi nye ba'i rgyu can no. brtan pa (dhiti) zhes pa'i sgra'i nges tshig ni 'og tu bshad zin to. tshul khrims su byed pas na tshul khrims te, lus dang ngag gi las rnams yang dag par 'jog cing yang dag par gnas par byed pa'i don to. yang na, tshul khrims su byed de ting nge 'dzin du byed pa ste, lus kyi las la sogs pa tshul khrims bzang po'i dngos pos rnam par mi 'thor bar byed pas na tshul khrims so. yang na, 'dis sems yang dag par 'dzin pas na tshul khrims te, rnam par dag pa'i tshul khrims bzhi'o. sīla-byings dang a-rkyen no. 'di ni gzhi 'dzin pa'i mtshan nyid can, tshul khrims 'chal ba 'joms pa'i byed las can nam kha na ma tho ba med pa'i byed las can, gtsang ba'i nye bar gnas pa can, ngo tsha shes pa dang khrel yod pa'i nye ba'i rgyu can no. yon tan (guṇa) zhes pa'i sgra'i nges tshig ni 'og tu bshad zin to. 'di la yan lag rnams sdud par byed dam tshogs par byed pas na ogha ste tshogs so. u-sngon du 'gro ba'i han-byings dang ṇa-rkyen no. u la o ru 'gyur zhing han la gho ru 'gyur ro. mngon brjod sgron me'i rgya cher 'grel pa las ni “yan lag la khyab par byed dam 'gro bar byed pas na ogha'o” zhes gsungs so. thob pa dang rnyed pa ni vinda'o, yang na thob par gyur pa dang rnyed par gyur pas na vinda'o. shes rab dang brtan pa dang tshul khrims dang yon tan de dag ni shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan rnams so, de dag gi ogha ni tshogs te de bzhin no, de thob pa gang la mnga' ba de ni “shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa” ste, thub pa'o. yang na, gang gis thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob par byas pa de ni paññādhitisīlaguṇoghavindo'o. 'di ni byed pa po'i 'bru mang po'i bsdus tshig go. thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs mnga' ba'i don to. de la'o. วนฺเทติ อหํ วนฺทามิ. มุนินฺติ พุทฺธํ. มุนาติ ชานาติ ปริจฺฉินฺทติ วา หิตาหิตนฺติ มุนิ, พุทฺโธ. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา มุนาติ ชานาติ อุโภ อตฺเถติ มุนิ, ขนฺธาทิ โลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา อิเม พาหิราติอาทินา นเยน อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ ภควา ชานาตีติ อตฺโถ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนาคาริยมุนิ, เสขมุนิ, อเสขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนิ จาติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนาคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เตสุ ปน อิธ มุนิมุนิ อธิปฺเปโต, ตํ มุนึ. อนฺติมชาติยุตฺตนฺติ อนฺติเมน จริมภเวน ยุตฺตํ. อวสานํ อมติ คจฺฉตีติ อนฺตํ. อมธาตุ ต. มสฺส โน. อนฺเต ภโว อนฺติโม, จริมภโว. ชานนํ นิพฺพตฺตนํ ชาติ, ขนฺธานํ ปวตฺติ. กมฺเมน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ วา ชาติ. อุปปตฺติภโว ลพฺภติ. ชานิธาตุติ. ธาตฺวนฺต โลโป. อนฺติมชาติยา ยุตฺโตติ อนฺติมชาติยุตฺโต, มุนิ. อายติญฺหิ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ สพฺพ กิเลสานํ โพธิปลฺลงฺเกเยว อคฺคมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ภควโต อนาคเต ปุนพฺภโว นตฺถิ, ตสฺมา อยํ อริยชาติ ปจฺฉิมตฺตภาวยุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. “phyag 'tshal lo” zhes pa ni bdag gis phyag 'tshal lo. “thub pa la” zhes pa ni sangs rgyas la'o. phan pa dang mi phan pa shes par mdzad dam yongs su gcod par mdzad pas na thub pa (muni) ste, sangs rgyas so. shes pa'i don la mun-byings dang i-rkyen no. yang na, don gnyis po shes par mdzad pas na thub pa ste, phung po la sogs pa'i 'jig rten la srang la btegs te 'jal ba bzhin du, 'di dag ni nang gi phung po'o, 'di dag ni phyi'i phung po'o la sogs pa'i tshul gyis 'jig rten 'di'i don dang 'jig rten pha rol gyi don bcom ldan 'das kyis mkhyen par mdzad pa'i don to. thub pa de yang khyim na gnas pa'i thub pa, khyim nas byung ba'i thub pa, slob pa'i thub pa, mi slob pa'i thub pa, rang sangs rgyas kyi thub pa, thub pa'i thub pa ste rnam pa du ma yod do. de la khyim na gnas pa'i thub pa ces pa ni khyim pa yin yang 'bras bu thob cing bstan pa shes pa'o. khyim nas byung ba'i thub pa ces pa ni de lta bu'i rab tu byung ba'o. slob pa'i thub pa ces pa ni slob pa bdun no. mi slob pa'i thub pa ces pa ni zag pa zad pa'o. rang sangs rgyas kyi thub pa ces pa ni rang sangs rgyas so. thub pa'i thub pa ces pa ni rdzogs pa'i sangs rgyas so. de dag gi nang nas 'di la thub pa'i thub pa nyid bzhed pa yin te, thub pa de la'o. “mthar thug gi skye ba dang ldan pa” zhes pa ni mthar thug gam tha ma'i srid pa dang ldan pa'o. mthar thug par 'gro bar byed pas na mtha' (anta) 'o. am-byings dang ta-rkyen no. ma la na ru 'gyur ro. mtha' la yod pa ni mthar thug (antimo) ste, tha ma'i srid pa'o. skye ba dang grub pa ni skye ba (jāti) ste, phung po rnams kyi 'jug pa'o. yang na, las kyis bskyed par byed dam grub par byed pas na skye ba ste, skye ba'i srid pa thob pa'o. jan-byings so. byings kyi mtha' zad par 'gyur ro. mthar thug gi skye ba dang ldan pas na mthar thug gi skye ba dang ldan pa ste, thub pa'o. ma 'ongs pa'i dus su srid pa gsum du nying mtshams sbyor bar byed pa'i nyon mongs pa thams cad byang chub kyi snying po nyid du lam gyi mchog gis rtsad nas bcad pas na, bcom ldan 'das la ma 'ongs par yang srid med de, de'i phyir 'phags pa'i skye ba 'di ni tha ma'i lus dang ldan pa yin no zhes gsungs pa'i don to. เตน วุตฺตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺเต – de'i phyir chos kyi 'khor lo bskor ba'i mdo las gsungs te - ‘‘ญาณญฺจ เมทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปาเม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. “ye shes dang mthong ba skyes so, bdag gi rnam par grol ba ni mi 'khrugs pa'o, 'di ni mthar thug gi skye ba yin te, da ni yang srid med do” zhes so. อยํ [Pg.42] ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรํ เทหํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ รูปกายวนฺตํ, เทหชฺชุตินิคฺคต ปชฺชลนฺตํ รูปกายโต นิคฺคเตหิ ฉพฺพณฺณรํ สีหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ, ปญฺญาธิติสีลคุโณ ฆวินฺทํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขตานํ คุณานํ สมูหํ ลภนวนฺตํ, วินฺทิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขาตานํ คุณานํ สมูหวนฺตํ วา, อนฺติมชาติยุตฺตํ จริมภเวน จริมตฺตภาเวน วา ยุตฺตํ มุนึ พุทฺธํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ วนฺเท วนฺทามีติ. 'di la bsdus pa'i sbyor ba ni 'di yin te. skyes bu chen po'i mtshan sum cu rtsa gnyis kyis rnam par bkra ba'i gzugs sku mnga' ba, sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba ste gzugs sku las byung ba'i kha dog drug gi 'od zer gyis kun nas yongs su gsal bar byed pa, shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa ste shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs thob par mdzad pa'am, thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs mnga' ba, mthar thug gi skye ba dang ldan pa ste tha ma'i srid pa'am tha ma'i lus dang ldan pa'i thub pa sangs rgyas de la bdag gis sgo gsum gyis gus par phyag 'tshal lo zhes pa'o. จตุตฺถวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. phyag 'tshal ba'i tshigs su bcad pa bzhi pa'i rnam par bshad pa rdzogs so. ๕. ༥. ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ; ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ. skya rengs shar ba'i nyi gzhon lta bu ste། dge sbyong rnams kyi dbus na dpal gyis rol། zla ba nya ba lta bu'i zhal mnga' sred med pa། thams cad mkhyen pa thub dbang la bdag phyag 'tshal། ๕. เอวํ จตุตฺถคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สิรีหิ ลลิตนฺตฺยาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ปาโตทยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ต ช คณทฺวิครูหิ ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อินฺทวชิรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อินฺทาทิกา ตา วชิรา ชคาโค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตา ทฺเวต คณา จ ชคา ชคณ ครุ จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา อินฺทา ทิกา อินฺทสทฺทอาทิกา วชิรา วชิราคาถา นามาติ. ༥. de ltar tshigs su bcad pa bzhi pas sangs rgyas la phyag 'tshal nas, da ni “dpal gyis rol pa” la sogs pa'i yon tan bzhi po dag gis bstod de phyag 'tshal bar 'dod pas “skya rengs shar ba” la sogs pa'i tshigs su bcad pa gsungs so. 'di ni ta-gaṇa gnyis dang ja-gaṇa gcig dang lci ba gnyis dang ldan pas yi ge bcu gcig gis mtshon pa'i dbang po'i rdo rje (indavajirā) zhes pa'i tshigs su bcad par blta bar bya'o. sdeb sbyor 'byung ba (vuttodaya) las kyang “dbang po la sogs pa'i rdo rje ni ta dang ja dang ga dang go'o” zhes gsungs so. de'i don ni, rkang pa gang la ta-gaṇa gnyis dang, ja-gaṇa gcig dang, lci ba gnyis yod na, de ni dbang po'i sgra sngon du 'gro ba'i dbang po'i rdo rje (indavajirā) zhes bya ba'i tshigs su bcad pa'o. ตตฺถ ปาโตทยนฺติ เอตฺถ ปาโต อุทยนฺติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปเค ปุพฺพณฺหสมเย ปาจีนโลกธาตุโต อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. ปาโต ปเค ปาจีนโลกธาตุโต อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ ปาโตทโย, สูริโย. ปาโตปุพฺพ อุทธาตุ อุคฺคมเน อโย, ตํ ปาโตทยํ. พาลทิวา กรํ [Pg.43] วาติ พาลทิวากรํ อิวาติปทจฺเฉโท. พาลทิวากรํ วาติ นิคฺคตาภินวสูริยํ วิย. เอตฺถ จ พาโลติ สมฺปติ ชาโต ตรุณทารโก โปตโก วา. โส หิ พลติ อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ พาโล, ตรุณทารโก. พลธาตุ ปาณเน ชีวายํ วา. สูริยรํสินา ทิวติ ทิพฺพตีติ ทิวา. ทิวุธาตุ อ. อถ วา ทียติ ขียติ อนฺธกาโร เอเตนาติ ทิวา. ทีธาตุ ขเย อ, วาคโม. ตํ กโรตีติ ทิวากโร, ทิวา ทิวเส วา กโร อาภา ยสฺสาติ ทิวากโร, สูริโย. พาลสทิโส ทิวากโร พาลทิวากโร. อถ วา พาโล อิว ทิวากโรติ พาลทิวากโร, นวุคฺคตสูริโย. โส ปน อากาเส นกฺขตฺตตารานํ มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ วิยาติ อตฺโถ. de la “pātodayanti” zhes pa la “pāto” dang “udaya” zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. snga dro'i dus su shar phyogs kyi 'jig rten gyi khams nas shar ba'i don to. snga dro shar phyogs kyi 'jig rten gyi khams nas shar bas na pātodayo ste, nyi ma'o. pāto-sngon du 'gro ba'i ud-byings shar ba'i don la ayo-rkyen no, de la pātodaya'o. “bāladivākaraṃ vā” zhes pa ni “bāladivākaraṃ iva” zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. “bāladivākaraṃ vā” zhes pa ni shar ma thag pa'i nyi gzhon bzhin no. 'di la byis pa (bālo) ces pa ni da lta skyes pa'i bu chung ngam bu gu chung chung ngo. de ni dbugs phyi nang du rgyu ba tsam gyis 'tsho bar byed kyi, mchog tu gyur pa'i shes rab kyi srog gis mi 'tsho bas na byis pa ste, bu chung ngo. srog 'dzin pa dang 'tsho ba'i don la bal-byings so. nyi ma'i 'od zer gyis gsal bar byed pas na nyin mo (divā) 'o. divu-byings dang a-rkyen no. yang na, 'dis mun pa zad par byed pas na nyin mo'o. zad pa'i don la dī-byings dang a-rkyen, vā-yig sbyar ba'o. de byed par byed pas na divākaro'o, yang na nyin mo'am nyin par 'od zer gang la mnga' ba de ni divākaro ste, nyi ma'o. byis pa dang 'dra ba'i nyi ma ni nyi gzhon (bāladivākaro) no. yang na, byis pa lta bu'i nyi ma ni nyi gzhon te, shar ma thag pa'i nyi ma'o. de ni nam mkha' la rgyu skar dang skar ma'i dbus su 'od zer stong dang ldan par rol zhing mdzes par gyo ba bzhin no zhes pa'i don to. ยตีนนฺติ ภิกฺขูนํ. เต หิ ยตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ กุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยต ธาตุ ปติยตเน วายาเม วา อิ. อถ วา ยมนฺติ อุปรมนฺติ อกุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยมุธาตุ อุปรเม อิ. ธาตฺวนฺตโลโป. เตสํ ยตีนํ. ลลิตนฺติ วิลาสิตํ. ลลติ วิลาเสตีติ ลลิโต, มุนิ. ลลธาตุ วิลาเส ต. ตํ. สิรีหีติ ภควโต กายงฺคโสภคฺคปตฺเตหิ สิรีหิ, พาตฺตึสลกฺขณาสีตฺยา นุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีสงฺขเตหิ สมฺปตฺติสิรีหิ วา. กตปุญฺเญ นิสฺสยตีติ สิรี. สิธาตุ เสวายํ รปจฺจโย อิตฺถิ ลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ วา สิรี, สมฺปตฺติ. มูลฏีกายํ ปน ‘‘สิรีติ ปญฺญาปุญฺญาน เมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ อิทํ วุตฺตํ โหติ, ยถา ปาโต อุทิโต อุคฺคโต สูริโย อากาเส นกฺขตฺตตารานํ [Pg.44] มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ, เอวํ มุนิ โลเก ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีหิ อลงฺกเตหิ สรีรโสภคฺค ปตฺตีหิ สมฺปตฺติสิรีหิ ลลติ วิลาสตีติ. “dge sbyong rnams kyi” (yatīnaṃ) ces pa ni dge slong rnams kyi'o. de dag ni dge ba'i chos la brtson par byed pa, ldang bar byed pa, sgrub par byed pa, rtsol bar byed pas na dge sbyong (yatī) zhes brjod do. brtson pa dang rtsol ba'i don la yata-byings dang i-rkyen no. yang na, mi dge ba'i chos las ldog par byed pas na dge sbyong zhes brjod do. ldog pa'i don la yamu-byings dang i-rkyen no. byings kyi mtha' zad par 'gyur ro. dge sbyong de dag kyi'o. “rol pa” (lalita) ces pa ni mdzes par gyo ba'o. rol par byed dam mdzes par gyo bar byed pas na rol pa ste, thub pa'o. rol ba'i don la lala-byings dang ta-rkyen no. de la'o. “dpal rnams kyis” (sirīhi) ces pa ni bcom ldan 'das kyi sku'i yan lag gi mdzes pa phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis sam, mtshan sum cu rtsa gnyis dang dpe byad bzang po brgyad bcu dang kha dog drug gi 'od zer du grags pa'i phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis so. bsod nams byas pa la rten par byed pas na dpal (sirī) lo. bsten pa'i don la si-byings dang ra-rkyen, bud med kyi rtags mtshon par byed pa'i ī-rkyen no. yang na, bsod nams byas pa rnams kyis bsten par byed pas na dpal te, phun sum tshogs pa'o. rtsa ba'i rgya cher 'grel pa las ni “dpal ces pa ni shes rab dang bsod nams kyi tshig rnam grangs so” zhes gsungs so. dge sbyong ste dge slong rnams kyi dbus na dpal gyis rol pa zhes sbyar bar bya'o. 'di la 'di skad gsungs pa yin te, dper na snga dro shar zhing mngon par 'phags pa'i nyi ma nam mkha' la rgyu skar dang skar ma'i dbus su 'od zer stong dang ldan par rol zhing mdzes par gyo ba bzhin du, de bzhin du thub pa yang 'jig rten na dge sbyong ste dge slong rnams kyi dbus na mtshan sum cu rtsa gnyis dang dpe byad bzang po brgyad bcu dang kha dog drug gi 'od zer gyis brgyan pa'i sku'i mdzes pa phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis rol zhing mdzes par gyo'o zhes pa'o. ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนสมฺปนฺนํ. ยถา หิ จนฺโท กาฬปกฺเข ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ทิเน ทิเน อูโน โหติ, เอวํ น มุนิโน มุขํ อานนํ อูนํ. ภควโต ปน มุขํ นิจฺจํ ปริปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย อนูนํ หุตฺวา โสภติ, ตสฺมา ปุณฺณสทฺเทน วิเสเสตฺวา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ. โสฬสกเลหิ ปูเรตีติ ปุณฺณํ. ปูรธาตุ ต, ตสฺส ณฺโณ. อิทติ นกฺขตฺตตารานํ อิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺทุ, อิทิธาตุ อิสฺสริยํ อุ. ปุณฺณํ ปริปุณฺณํ อินฺทุ ปุณฺณินฺทุ, จนฺโท. สงฺกาสนฺติ สทิสํ. สงฺกาสสทฺโท หิ อุปมาวาจโก นิปาโต. วุตฺตญฺหิ “ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་པ་ནི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཞལ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ལྟར་ཟླ་བ་ནི་ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚེས་གཅིག་ནས་བཟུང་ཉིན་རེ་བཞིན་ཆ་ཤས་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། ཐུབ་པའི་ཞལ་ནི་དེ་ལྟར་ཉམས་པ་མེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞལ་ནི་རྟག་ཏུ་ཡོངས་སུ་གང་བའི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པར་མཛེས་པར་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་“ཉ་གང་བའི་”སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ། “ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །ཆ་ཤས་བཅུ་དྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་བས་ན་“ཉ་གང་བའོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pūr ལ་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བས་ ṇṇ རུ་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་སྐར་དང་སྐར་མ་རྣམས་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་“དབང་པོའོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ id དབང་བྱེད་པ་ལ་རྐྱེན་ u སྦྱར་རོ། །ཉ་གང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་པོ་ནི་ཉ་གང་དབང་པོ་སྟེ་ཟླ་བའོ། །“མཚུངས་པ།”ཞེས་པ་ནི་འདྲ་བའོ། །“མཚུངས་པའི་”སྒྲ་ནི་དཔེ་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། สุโพธาลงฺกาเร – སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར (ལེགས་རྟོགས་རྒྱན་) ལས། ‘‘อิวาทิ อิว วา ตุลฺย, สมานนิภสนฺนิภา; ยถา สงฺกาส ตุลิต, ปฺปกาส ปติรูปกา’’ตฺยาทิ. “བཞིན་དང་ཡང་ན་མཚུངས་པ་དང་། །མཉམ་དང་འདྲ་དང་ཉེ་བར་འདྲ། །ཇི་ལྟར་མཚུངས་དང་གཞལ་བ་དང་། །གསལ་དང་གཟུགས་བརྙན་ལ་སོགས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ปุณฺณจนฺทํ วิย มุขติ โสภตีติ มุขํ, อานนํ. มุขธาตุ อ. ปุณฺณินฺทุนา สงฺกาสํ สทิสํ มุขํ อานนํ ยสฺส โสติ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุโข, มุนินฺโท. ตํ. มุนินฺทสฺส ปน ปุณฺณ จนฺทสฺส สหสฺสรํสีหิ สสฺสิริโก วิย ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึส มหาปุริส ลกฺขณาสีตฺยานุพฺยญฺชน ปฏิมณฺฑิเตหิ สิรีหิ จ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อาเวฬาเวฬา ยมกายมกา คุมฺพาคุมฺพา หุตฺวา วินิจฺฉรนฺตีหิ ฆนพุทฺธรสฺมิสงฺขาเตหิ อลงฺกิโต สสฺสิริกมุโข โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ. ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་བཞིན་དུ་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཞལ།”ལོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ mukh ལ་རྐྱེན་ a སྦྱར་རོ། །ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་ཞལ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ་ཅན།”ཏེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་ཞལ་ནི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་འོད་ཟེར་སྟོང་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དགེ་སློང་གི་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པའི་དཔལ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ཀྱིས་བསྐོར་ཞིང་། རིམ་པ་རིམ་པར་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་ཚོམ་བུ་ཚོམ་བུར་འཕྲོ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འོད་ཟེར་སྟུག་པོ་ཞེས་བྱ་བས་བརྒྱན་ཏེ། གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པའི་ཞལ་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་བསྟོད་པའོ། ། อเนชนฺติ นิตฺตณฺหํ. ลาภาลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, ตณฺหา. เอชธาตุ กมฺปเน อ, นตฺถิ เอชา ยสฺสาติ [Pg.45] อเนโช, มุนินฺโท. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘ลาภาลาภ ยสายส นินฺทานินฺท สุขทุกฺเขหิ น อิญฺชตีติ อเนโช, ภควา ลพฺภตี’’ติ. “གཡོ་བ་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ། །རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཡོ་ཞིང་འགུལ་བས་ན་“གཡོ་བ།”སྟེ་སྲེད་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ej འགུལ་བ་ལ་རྐྱེན་ a སྦྱར་རོ། །གང་ལ་གཡོ་བ་དེ་མེད་པས་ན་“གཡོ་བ་མེད་པ།”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །འདི་ལྟར་མཧཱ་ནིདྡེསའི་གཞུང་ལས། “རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མི་གཡོ་བས་ན་གཡོ་བ་མེད་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། สพฺพญฺญุนฺติ ปฏิวิทฺธ สพฺพเญยฺยธมฺมํ. สงฺขรวิการลกฺขณนิพฺพาน ปญฺญตฺติวเสน ปญฺจวิธํ สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ สีเลนาติ สพฺพญฺญู, มุนินฺโท. สพฺพสทฺทูปปท ญาธาตุ รู. เอตฺถ จ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สงฺขรา นาม สกสกปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยํ ลหุตาทิตฺตยญฺจ วิกาโร นาม จตูหิ มหาภูเตหิ วิรูปํ กริยตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ยถากฺกมํ จิตฺตชวาโยธาตุ จิตฺตชปถวี ธาตูนํ วิเสสคุณตฺตา, ลหุตาทิตฺตยสฺส จ จิตฺโต ตฺวาหารชนิปฺผนฺนรูปานํ วิเสสคุณตฺตา. ผสฺสาทิธมฺมานํ ผุสนาทิลกฺขณญฺจ ปถวีธาตฺวาทีนํ กกฺขฬาทิลกฺขณญฺจ, จิตฺตสฺส อารมฺมณวิชานนลกฺขณญฺจ, นิพฺพานสฺส สนฺติลกฺขณญฺจ, รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณญฺจ, นามสฺส นมนลกฺขณญฺจ, อนิจฺจตาทิตฺตยานิ จ อุปจยาทิจตฺตาริ ลกฺขณรูปานิ จ ลกฺขณานิ นาม ลกฺขิยนฺติ เอเตน ลกฺขิตพฺพา ธมฺมาติ กตฺวา. อสงฺขตธาตุนิพฺพานํ นาม วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตโต นิกฺขนฺตนฺติ กตฺวา. ปริจฺเฉทรูปํ อิตฺถิปุริสาทิฆฏปฏาทโย สพฺพ โวหารตฺถา จ ปญฺญตฺติ นาม ปญฺญาปิยติ ปกาเรน ญาปิยตีติ กตฺวา. เอตฺถ จ สงฺขารนิพฺพานานิ ปรมตฺถธมฺมา โหนฺติ. วิการาทีสุ ปน วิการลกฺขณานิ ปญฺญตฺติวิเสสตฺตา วิสุํ วุตฺตานิ. อิเมหิ ทฺวีหิ วินิมุตฺตา ปน ปริจฺเฉทรูปา สพฺพโวหารตฺถา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อปทาน อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สพฺพํ อตีตาทิเภทํ หตฺถามลกํ วิย ชานาตีติ สพฺพญฺญู’’ติ วุตฺตํ. “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། །འདུ་བྱེད་དང་། འགྱུར་བ། མཚན་ཉིད། མྱང་འདས། བཏགས་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་“ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །སྒྲ་ sabba སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ñā ལ་རྐྱེན་ rū སྦྱར་རོ། །འདིར་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་རང་རང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་“འདུ་བྱེད།”ཅེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་གཉིས་དང་ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞིས་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བར་བྱེད་པས་ན་“འགྱུར་བ།”ཞེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་གཉིས་ནི་རིམ་པ་བཞིན་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་དང་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་སེམས་དང་། དྲོད་དང་། ཟས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། མྱང་འདས་ཀྱི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མིང་གི་གཞོལ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་དང་། ཉེ་བར་བསགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་བཞི་ནི་“མཚན་ཉིད།”ཅེས་བྱ་སྟེ། འདི་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཁམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་ vāna ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལས་བྲལ་བས་ན་“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་དང་། བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། བུམ་པ་དང་སྣམ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་“བཏགས་པ།”ཞེས་བྱ་སྟེ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་འདུ་བྱེད་དང་མྱང་འདས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་འགྱུར་བ་དང་མཚན་ཉིད་རྣམས་ནི་བཏགས་པའི་བྱེ་བྲག་ཡིན་པས་ལོགས་སུ་བཤད་དོ། །འདི་གཉིས་ལས་གྲོལ་བའི་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་དང་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཨ་པ་དཱ་ནའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། สพฺพญฺญูติ จ กมสพฺพญฺญู, สกึ สพฺพญฺญู, สตตสพฺพญฺญู, สตฺติ สพฺพญฺญู, ญาตสพฺพญฺญู จาติ ปญฺจวิธา โหติ สพฺพญฺญู. ตตฺถ ยถากฺกมํ สพฺพํ ชานนธมฺโม กมสพฺพญฺญู นาม. เอกาวชฺชเนน ชวนวาเรน [Pg.46] ชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ ชานนธมฺโม สกึสพฺพญฺญู นาม. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิยตารมฺมณตฺตํ ชานนธมฺโม สตตสพฺพญฺญู นาม. เอกปฺปหาเรน สพฺพธมฺมํ ชานนสมตฺโถ ธมฺโม สตฺติสพฺพญฺญู นาม. อาวชฺชนาเภเทน ชานิตพฺพํ สพฺพธมฺมํ ชานนธมฺโม ญาตสพฺพญฺญู นาม. เตสุ จ สกึ สพฺพญฺญู สตฺติสพฺพญฺญูวเสน ทฺเว ธมฺมา มคฺคญาณานิเยว. ตทวเสสา สพฺพญฺญุตญาณานิ โหนฺติ. ตํ สพฺพญฺญุํ. ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལ་རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཤེས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། །དེ་ལས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཅིག་དང་མྱུར་བའི་ཤེས་པའི་ཐེངས་གཅིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཐེངས་གཅིག་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་ནུས་པའི་ཆོས་ནི་“ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབྱེ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“ཤེས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ལས་ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་གཉིས་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དེ་ལའོ། ། มุนินฺทนฺติ เอตฺถ มุนิสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร มุนินฺโท, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ. “ཐུབ་པའི་དབང་པོ།”ཞེས་པ་འདིར་“ཐུབ་པའི་”སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་སྟེ་མངའ་བདག་ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ปาโตทยํ ปเคว อุทยํ อุคฺคตํ, พาลทิวากรํว นวุคฺคตสูริยมาณโวอิว, ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตํ, ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนวนฺตํ, อเนชํ นิตฺตณฺหํ, โลกธมฺเมหิ อนิญฺชนํ วา, สพฺพญฺญุํ สพฺพธมฺม วิชานนฺตํ, มุนินฺทํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་ལྟར། སྡོམ་བརྩོན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔལ་གྱིས་རྣམ་པར་རོལ་པ། ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཞལ་དང་ལྡན་པ། སྲེད་པ་དང་བྲལ་ཞིང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བ། ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། ། ปญฺจมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖. ༦. อุเปตปุญฺโญ วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา; อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ. བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་དུ། །བདུད་དང་དཔུང་བཅས་བཅོམ་ནས་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ། །བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་སངས་རྒྱས་པ་དེ་ཉིད་ལ། །བདུད་ལས་རྒྱལ་ཞིང་མི་ཕམ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๖. เอวํ ปญฺจมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มารชินคุเณน โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม อุเปตปุญฺโญ ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช คณ ทฺวิครุยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุเปนฺทวชิราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อุปาทิกา [Pg.47] สาว ชตา ชคา โค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชคณ ตคณา จ ชคา ชคณครู จ โค ครุ จ เจ สิยา, สาว สาคาถาเอว อุปาทิกา อุปสทฺทาทิกา อินฺทวชิราคาถา นามาติ. ༦. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་བདུད་ལས་རྒྱལ་བའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ ja དང་ ta དང་ ja ཡི་སྡེ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ཉེ་བའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (upendavajirā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། “ཉེ་བར་སྦྱར་བ་དེ་ནི་ ja ta ja དང་ ga དང་ go འོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ ja སྡེ་དང་ ta སྡེ་དང་ ja སྡེ་དང་ལྕི་བ་གཅིག་དང་ཡང་ལྕི་བ་གཅིག་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་ནི་ཉེ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། ། อุเปตปุญฺโญ โย สุคโต วรโพธิมูเล สเสน มารํ ชินิตฺวา อรุโณทยมฺหิ โพธึ อโพชฺฌิ มารชินํ อภงฺคํ, ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อุเปตปุญฺโญติ สมฺปนฺนทานสีลาทิปารมีปุญฺญวา. ทานสีลาทิ ปารมีปุญฺเญน สมนฺนาคโต วา. ทานสีลาทิปารมีปุญฺเญน อุเปโต สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ, อุปนฺโน สมฺปนฺโน หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุเปตํ, ปุญฺญํ. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ปุนาติ อตฺตโน การกนฺติ ปุญฺญํ, ปารมีปุญฺญํ ลพฺภติ. ปุธาตุ ปีณเน โสธเน วา ณฺโย. ตสฺส โญ. ตตฺถ อตฺตโน การกนฺติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติยา สจิตฺตสนฺตติญฺจ สํชนิตปณีตรูปวิสเฏน สนิสฺสย รูปสนฺตติญฺจ ปุนาติ ปีเณติ โสเธติ วาติ อตฺโถ. อยํ ปฏิสมฺภิทามคฺคคณฺฐิปเท วุตฺโต. ปูเรติ อชฺฌาสยนฺติ วา ปุญฺญํ. ปูรธาตุ ณฺย. โย ปุคฺคโล ปุญฺญํ กโรติ ตสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรตีติ อตฺโถ. བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་གང་ཞིག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པ་བཅོམ་ནས། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ། བདུད་ལས་རྒྱལ་ཞིང་མི་ཕམ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །དེ་ལ་“བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའོ། །སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ཉེ་བར་གནས་པ། ཉེ་བར་སོང་བ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདིར་སྒྲའི་དོན་ནི། སྐྱེས་ཤིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ནས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“ཉེ་བར་གནས་པའོ།” །བསོད་ནམས་སོ། །ཉེ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ i འགྲོ་བ་ལ་རྐྱེན་ ta སྦྱར་རོ། །རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཐོབ་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pū ཚིམ་པ་དང་དག་པ་ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་བས་ ña རུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་འཇུག་པས་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྟེན་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པ། ཚིམ་པར་བྱེད་པ། གཙང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་པཊིསམྦྷིདཱམགྒའི་དཀའ་འགྲེལ་ལས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pūr ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་རོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་བསོད་ནམས་བྱས་པ་དེའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། อถ วา ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺญํ. นิพฺพตฺติตทฺธิตายํ. ปูช ปทํ ณฺยปจฺจโย. โย ปุญฺญํ กโรติ, ตสฺส ปูชิตพฺพํ ภวํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนี อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนาติ อตฺตโน การกํ ปูเรติ จสฺส อชฺฌาสยํ ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺโญ’’ติ. มูลฏีกายญฺจ ‘‘ปุนาตีติ โสเธติ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ หิตชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํ นิปฺผาทเนน การกสฺสชฺฌาสยํ ปูเรตีติ ปุญฺโญ. ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺติลกฺขเณน ปุญฺโญติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ[Pg.48]. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายญฺจ- ‘‘ปุนาติ อตฺตโน สนฺตานํ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. หิตสุขชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํนิปฺผาทเนน การกสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรติ, ปุชฺชภวํ นิพฺพตฺเตตีติ วา ปุญฺญํ. อิติ ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺตินเยน ปุญฺญนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. อุเปตํ สมฺปนฺนํ ปุญฺญํ ปารมีปุญฺญํ ยสฺส โสติ อุเปตปุญฺโญ, สุคโต ลพฺภติ. ཡང་ན་མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །འདི་ནི་བསྐྱེད་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཕན་ཚུན་སྦྱོར་བའོ། །མཆོད་པའི་ཚིག་ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་རོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ལ། མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་སམྨོཧབིནོདནཱིའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་པ་དང་། དེའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩ་བའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་། “དག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཕན་པའི་བསམ་པས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་བྱེད་པ་པོའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་ཊཱིཀཱ་ཆེན་མོ་ལས་ཀྱང་། “རང་གི་རྒྱུད་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་བསམ་པས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་བྱེད་པ་པོའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ངེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསོད་ནམས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་“བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”སྟེ་བདེ་གཤེགས་ལ་ཐོབ་པའོ། ། วรโพธิมูเลติ อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป. ตตฺถ วโรติ วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ วา วโร. โพธิมูเลติ เอตฺถ โพธีติ วุจฺจติ รุกฺโขปิ, มคฺโคปิ, สพฺพญฺญุตญาณมฺปิ, นิพฺพานมฺปิ. ตตฺถ หิ โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิ สมฺพุทฺโธติ จ, อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยนฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข. โพธีติ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ เมธโสติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญาณํ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ โพธีติ วุจฺจติ. อิธ ปน โพธิรุกฺโขติ อธิปฺเปโต. อยํ ปน เตสํ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ สพฺพํ เญยฺยธมฺมมฺปิ เอตฺถาติ โพธิ, โพธิรุกฺโข. พุธธาตุ ณิ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ โพธิ, มคฺโค. พุชฺฌติ สพฺพเญยฺยธมฺมนฺติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อริเยน พุชฺฌิตพฺพนฺติ โพธิ, นิพฺพานํ ลพฺภติ. วโร อุตฺตโม โพธิรุกฺโขติ วรโพธิ, ตสฺส มูลํ สมีปํ วรโพธิมูลํ, ตสฺมึ. “བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་དྲུང་དུ།”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དམ་པའི་ཉེ་འཁོར་དུའོ། །དེ་ལ་“མཆོག་”ཅེས་པ་ནི་གདམ་པར་བྱ་བ། གསོལ་བ་གདབ་པར་བྱ་བ། འདོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དྲུང་དུ།”ཞེས་པ་འདིར་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་པ་ནི་ཤིང་ལའང་བརྗོད། ལམ་ལའང་བརྗོད། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་བརྗོད། མྱང་འདས་ལའང་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།” ཞེས་པ་དང་། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དང་གཱ་ཡཱའི་བར་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ཤིང་ངོ་། །“བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ལམ་མོ། །“ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ཉིད་དུ་དགོངས་སོ། །འདི་དག་གི་སྒྲའི་དོན་ནི། འདི་ཉིད་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་དང་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པ། རྟོགས་ཟིན་པ། རྟོགས་པར་འགྱུར་བས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ངོ་། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ budh ལ་རྐྱེན་ ṇi སྦྱར་རོ། །བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་ལམ་མོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འཕགས་པས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའོ། །མཆོག་སྟེ་དམ་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ནི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་སྟེ། དེའི་རྩ་བ་སྟེ་ཉེ་འཁོར་ནི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་སྟེ། དེ་ཉིད་དུའོ། ། สเสนมารนฺติ สห เสนาย ปวตฺตํ มารราชํ. ตตฺถ สิยติ พนฺธิยตีติ เสนา. สิธาตุ พนฺธเนยุ. ตาย สห ปวตฺตตีติ สเสโน, มารราชา. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน สตฺเต มาเรตีติ มาโร. มรธาตุ ณ. สตฺตานํ กุสลํ มาเรติ วินาเสตีติ วา มาโร. สเสโน จ โส มาโร จาติ สเสนมาโร, มารราชา. ตํ[Pg.49]. ชินิตฺวาติ ปเท กมฺมํ. อุเปตปุญฺโญ โย สุคโตติ สมฺพนฺโธ. สุคตสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. “དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་” (sasenamāraṃ) ཞེས་པ་ནི། དཔུང་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པའི་བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལའོ། །དེ་ལ། གང་ཞིག་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་དཔུང་ཚོགས་ (senā) ཏེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “སི” (si) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པས་ན་དཔུང་དང་བཅས་པ་ (saseno) སཏེ། བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་ཡོན་ཏན་གསོད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོད་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་ (māro) དེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “མར” (mar) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བ་གསོད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་དོ། །དཔུང་དང་བཅས་པ་དེ་ཉིད་བདུད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་དེ། བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །དེ་ལ། “བཅོམ་ནས་” (jinitvā) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །“བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། ชินิตฺวาติ วิสาขปุณฺณมิยํ พุทฺธทิเน อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวาติ อตฺโถ. อโพชฺฌีติ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา. โพธินฺติ อนุตฺตรํ สมฺมา สมฺโพธึ, อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณนฺติ อตฺโถ. สพฺพญฺญุต ญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ โพธีติ วุจฺจติ. ตํ โพธึ. “བཅོམ་ནས་” (jinitvā) ཞེས་པ་ནི། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་ཆེན་ཉིན་མོར། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་དུ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྟོགས་སོ་” (abojjhi) ཞེས་པ་ནི། ཁོང་དུ་ཆུད་པའམ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །“བྱང་ཆུབ་” (bodhiṃ) ཞེས་པ་ནི། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་དེ་ལའོ། ། อรุโณทยมฺหีติ อรุณอุทยมฺหีติ ปทจฺเฉโท. อรุณุคฺคมนเวลายนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุนติ คจฺฉตีติ อรุโณ. อาปุพฺพอุนธาตุ คติมฺหิ ณ. อาการสฺส รสฺโส. รการาคโม. นสฺส โณ. สูริยสฺส อุทยโต ปุพฺเพ อุคฺคตรํสิ อรุโณ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ ทสกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘สูริยสฺส ภิกฺขเว อุทยโต เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ อรุณุคฺคํ, เอวเมว โข ภิกฺขเว กุสลานํ ธมฺมานํ เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘สูรสฺโสทยโต ปุพฺพุ, ฏฺฐิตรํสิ สิยารุโณ’’ติ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อรุณวณฺณตาย อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ’’ติ วุตฺตํ. อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ อุทโย, สูริโย. อุทิธาตุ อ. อุทยสฺส สูริยสฺส อรุโณ อุคฺคตรํสีติ อรุโณทโย. ตสฺสํ อรุณุคฺคมนเวลายํ. โพธึ อโพชฺฌีติ สมฺพนฺโธ. “སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ན།” (aruṇodayamhi) ཞེས་པ་ནི། “ཨ་རུ་ཎ་” (aruṇa) དང་ “ཨུ་ད་ཡ་” (udaya) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་ཕྲལ་བའོ། །སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ། ཀུན་ནས་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་སྐྱ་རེངས་ (aruṇa) ཏེ། སྔོན་འཇུག་ “ཨཱ” (ā) དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “ཨུན” (un) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །“ཨཱ” (ā) ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་ཅིང་། “ར” (ra) ཡིག་གི་ཕྲད་བྱུང་ལ། “ན” (na) ཡིག་ “ཎ” (ṇa) ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། །ཉི་མ་མ་ཤར་བའི་གོང་དུ་ཤར་བའི་འོད་ཟེར་ལ་སྐྱ་རེངས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འགུཏྟར་ནི་ཀཱ་ཡའི་ཚན་པོ་བཅུ་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག །འདི་ལྟ་སྟེ་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ནི་ཉི་མ་འཆར་བའི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། “ཉི་མ་མ་ཤར་བའི་གོང་དུ་གནས་པའི་འོད་ཟེར་ནི་སྐྱ་རེངས་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “སྐྱ་རེངས་ཀྱི་ཁ་དོག་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱ་རེངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤར་བའམ་སྟེང་དུ་འགྲོ་བས་ན་འཆར་བ་ (udaya) སྟེ། ཉི་མའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “ཨུད-ཨི” (ud-i) ལ་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། །འཆར་བར་བྱེད་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཤར་བ་ནི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ (aruṇodaya) སྟེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་དེ་ཉིད་ལའོ། །“བྱང་ཆུབ་རྟོགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། ภควา หิ วิสาขปุณฺณมิยํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปตมาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิกริตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา มหาวชิรญาณสงฺขาตํ [Pg.50] วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺคญาเณน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ยทา อรุโณ อุคฺคมิสฺสติ, ตทา สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพ พุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมีติ วุตฺตํ โหติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོར། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་དུ་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་རྣམ་པར་བཅོམ་ཞིང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མྱུ་གུ་བྱུ་རུ་དམར་པོའི་ལོ་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། མཚན་མོའི་ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ཤིང་། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་ནས་དེ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ཏེ། རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོར་གྲགས་པའི་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ནས། ལམ་གྱི་རིམ་པས་ཐོབ་པའི་ལམ་བཞི་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱས་ཏེ། ནམ་ནམ་ལངས་པའི་སྐབས་སུ། དེའི་ཚེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་ཁོང་དུ་ཆུད་ཅིང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། มารชินนฺติ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ. เทวปุตฺต กิเลสาภิ สงฺขารขนฺธมจฺจุสงฺขาเต ปญฺจมาเร ชินาติ อชินิ ชินิสฺสตีติ มารชิโน, สุคโต. เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขรสงฺขตํ มารตฺตยํ ชินาติ อชินิ, ขนฺธมจฺจุสงฺขตํ มารทฺวยํ อวสฺสํ ชินิสฺสตีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิชิตาวินฺติ วุตฺตนฺติ. อวิรทฺธํ เอกนฺเตน ชิยมานตฺตาติ. อภงฺคนฺติ สเสนมารสฺส ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ. ยสฺส กสฺสจิ ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ วา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. มาเรน เยน เกนจิ ภญฺชิตุํ น สกฺโกตีติ อภงฺโค, เตน วา น ภญฺชิยติ น วิทฺธํสิยตีติ อภงฺโค, สุคโต. นปุพฺพ ภนฺชธาตุ ต. ตสฺส ธาตฺวนฺเตน คการาเทโส. อถ วา ภนฺชติ วิทฺธํสตีติ ภงฺโค, มาโร. โย โกจิ วา. นตฺถิ ภงฺโค มาโร โย โกจิ วา ยสฺสาติ อภงฺโค, สุคโต. ตํ อภงฺคํ. ตนฺติ สุคตํ. มารชินํ อภงฺคํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. “བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་” (mārajina) ཞེས་པ་ནི། བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའོ། །ལྷའི་བུ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། ཕུང་པོ་དང་། འཆི་བདག་སྟེ་བདུད་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའམ་རྒྱལ་བར་གྱུར་པའམ་རྒྱལ་བར་འགྱུར་བས་ན་བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ལྷའི་བུ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་བདུད་གསུམ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའམ་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཅིང་། ཕུང་པོ་དང་འཆི་བདག་ཏུ་གཏོགས་པའི་བདུད་གཉིས་ལས་ནི་ངེས་པར་རྒྱལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་” (vijitāvī) ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། འཁྲུལ་པ་མེད་པར་གདོན་མི་ཟ་བར་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་འཇིག་པ་” (abhaṅga) ཞེས་པ་ནི། དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་ཀྱིས་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་ནུས་པའོ། །ཡང་ན། གང་ཟག་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་ནུས་པའོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། བདུད་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འཇིག་པར་མི་ནུས་པས་ན་མི་འཇིག་པ་ (abhaṅgo) སྟེ། ཡང་ན། དེས་འཇིག་པར་མི་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་བྱེད་པས་ན་མི་འཇིག་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དགག་ཚིག་ “ན” (na) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “བྷཉྫ” (bhañj) ལ་རྐྱེན་ “ཏ” (ta) སྦྱར་བའོ། །དེའི་རྩ་བའི་མཐའ་ “ག” (ga) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །ཡང་ན། འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་པ་པོ་ (bhaṅgo) སྟེ། བདུད་དམ་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བའོ། །གང་ལ་འཇིག་པ་པོ་སྟེ་བདུད་དམ་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་མེད་པས་ན་མི་འཇིག་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །མི་འཇིག་པ་དེ་ལའོ། །“དེ་” (taṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལའོ། །“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་མི་འཇིག་པ་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། อิมิสฺสํ ปน คาถายํ เอกนิปาตชาตกฏฺฐกถายํ, อปทานฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยน พุทฺธสฺส มารวิชยาทึ โสตุชนานํ พหุสฺสุตตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพํ. โพธิ สตฺโต หิ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา หตฺถคตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฏฺเฏตฺวา เอกูนตึสวสฺเส อาสฬฺหิปุณฺณมาย อุตฺตรสฬฺหนกฺขตฺเตน ยุตฺเต มหาภินิกฺขมํ นิกฺขมิตฺวา อโนมนทีตีเร ฆฏีการพฺรหฺมุนา ทินฺนํ อรหตฺต ธชภูตํ อฏฺฐปริกฺขารํ ปฏิคฺคเหตฺวา นิวาเสตฺวา สมณปพฺพชฺชํ กตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ จริตฺวา นิคฺโรธรุกฺขมูเล เสนนิคเม เสนกุฏุมฺพิกสฺส ธีตราย สุชาตาย สห สตสหสฺสคฺฆิยา [Pg.51] สุวณฺณปาติยา ทินฺนํ สพฺพํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ เอกฏฺฐิตาลปกฺกปฺปมาณํ เอกูนปญฺญาสาโลปํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺหสมเย เทวตาหิ อลงฺกเตน มคฺเคน โพธิรุกฺขาภิมุโข คจฺฉนฺเต อนฺตรมคฺเค โสตฺถิเยน นาม ติณหารเกน ทินฺนํ อฏฺฐมุฏฺฐิกติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อิทํ ฐานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตํ อจลฏฺฐานํ กิเลสภญฺชนฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตาวเทว จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. ตานิปิ ติณานิ ตถารูเปน สณฺฐาเนน สนฺถรึสุ สณฺฐหึสุ วา. ยถารูปํ สุกุสโลปิ วิจิตฺตกาโร วา โปตฺถตาโร วา อาลิขิตุมฺปิ สมตฺโถ นตฺถิ. โพธิ สตฺโต โพธิขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข ทฬฺหมานโส หุตฺวา – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལ། སྐྱེས་རབས་ཚན་པོ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་། རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱུང་བའི་ལུགས་བཞིན། ཐོས་པ་མང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བདུད་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་ཉམས་སུ་མྱོང་ནས། རང་གི་ལག་ཏུ་བབས་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་མཆིལ་མའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་མེད་པར་བོར་ཏེ། དགུང་ལོ་ཉེར་དགུ་པར་ཆུ་སྟོད་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་སྐར་མ་ཆུ་སྟོད་དང་འགྲོགས་པའི་ཚེ་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་མཛད་ནས། ཨ་ནོ་མཱ་ (Anomā) གཙང་པོའི་འགྲམ་དུ་ཚངས་པ་བུམ་བཟང་ (Ghaṭīkāra) གིས་ཕུལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྒྱལ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བརྒྱད་པོ་བཞེས་ཤིང་གྱོན་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མཛད་དོ། །ལོ་དྲུག་གི་བར་དུ་དཀའ་བ་སྤྱད་དེ། སྡེ་བའི་གྲོང་རྡལ་གྱི་ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷའི་དྲུང་དུ། སྡེ་བའི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལེགས་སྐྱེས་མ་ (Sujātā) ཡིས་གསེར་གྱི་སྣོད་འབུམ་ཐང་རི་བ་ཞིག་གི་ནང་དུ་ཕུལ་བའི་ཆུ་ཉུང་ངུས་བསྐོལ་བའི་འོ་ཐུག་མངར་མོ་ཐམས་ཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་འབྲས་བུ་སྨིན་པ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་ལས་ཁམ་བུ་ཞེ་དགུ་བྱས་པ་ཉིད་གསོལ་ཏེ། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ལམ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མངོན་དུ་གཤེགས་པའི་ལམ་བར་དུ། རྩྭ་འཐུ་བ་བདེ་བྱེད་ (Sotthiya) ཅེས་བྱ་བས་ཕུལ་བའི་རྩྭ་སྤར་མོ་བརྒྱད་བཟུང་ནས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་ཏེ། “གནས་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མི་གཏོང་བའི་གནས་མི་གཡོ་བ་དང་ཉོན་མོངས་པ་འཇིག་པའི་གནས་སོ། །”ཞེས་མཁྱེན་ནས། རྩྭ་དེ་དག་གི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཡོབ་པར་མཛད་དོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཁྲུ་བཅུ་བཞི་ཡོད་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །རྩྭ་དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་དབྱིབས་སུ་བཏིང་ཞིང་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དབྱིབས་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཁས་པའི་རི་མོ་མཁན་ནམ་འཇིམ་བཟོ་བས་ཀྱང་བྲི་བར་མི་ནུས་པ་ལྟ་བུའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་སྡོང་པོ་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ཏེ། ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཞལ་གཏད་ནས་བསམ་པ་བརྟན་པོས། ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ, อฏฺฐิ จ อวสุสฺสตุ; อุปสุสฺสตุ นิเสสํ, สรีเร มํสโลหิต’’นฺติ. “ལུས་ཀྱི་པགས་པ་ཆུ་རྒྱུས་དང་། །རུས་པ་རྣམས་ནི་སྐམ་པར་རུང་། །ལུས་ཀྱི་ཤ་དང་ཁྲག་རྣམས་ཀྱང་། །མ་ལུས་སྐམ་པར་གྱུར་ཀྱང་རུང་། །” น ตฺเวว สมฺมาสมฺโพธึ อปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามีติ อสนิสตสนฺนิปาเตนปิ อเภชฺชรูปํ ตํ ปลฺลงฺกํ อภญฺชิตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มาโร เทวปุตฺโต สิทฺธตฺถกุมาโร ‘‘มยฺหํ วสํ อติกฺกมิตุกาโม, น ทานิ อสฺส อติกฺกมิตุํ ทสฺสามี’’ติ มารพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจตฺวา มารโฆสนํ นาม โฆสาเปตฺวา มารพลํ อาทาย นิกฺขมิ. สา มารเสนา มารสฺส ปุรโต ทฺวาทส โยชนา โหนฺติ. ทกฺขิณโต จ วามโต จ ทฺวาทส โยชนา. ปจฺฉโต จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา ฐิตา, อุทฺธํ นวโยชนุพฺเพธา. ยสฺสา อุนฺนาทนฺติยา อุนฺนาทสทฺโท โยชนสหสฺสโต ปฏฺฐาย ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. อถ มาโร เทวปุตฺโต ทิยฑฺฒโยชนสติกํ คิริเมขลํ นาม หตฺถึ อภิรูหิตฺวา พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา นานาวุธานิ อคฺคเหสิ. อวเสสายปิ มารปริสาย ทฺเว ชนา เอกสทิสํ [Pg.52] อาวุธํ น คณฺหึสุ. นานปฺปการวณฺณา นานปฺปการ มุขา หุตฺวา มหาสตฺตํ อชฺโฌตฺถรมานา อาคมํสุ. “ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མ་ཐོབ་ཀྱི་བར་དུ་བདག་གིས་སྐྱིལ་ཀྲུང་འདི་མི་གཞིག་གོ །”ཞེས་ཐོག་བརྒྱ་ཕྲག་དུས་གཅིག་ཏུ་བབས་ཀྱང་གཞིག་པར་མི་ནུས་པའི་ཁྲི་དེ་ལས་མ་ལངས་པར་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བདུད་ཀྱི་བུ་དེས་ “གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་འདི་བདག་གི་དབང་ལས་འདས་པར་འདོད་པ་ན། ད་ནི་ཁོ་བོས་ཁོ་རང་ཐར་དུ་མི་སྟེར་རོ། །”ཞེས་བསམས་ནས། བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་དོན་འདི་བསྒྲགས་ཤིང་། བདུད་ཀྱི་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་ནས། བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཁྲིད་དེ་མངོན་པར་བྱུང་ངོ། །བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་དེ་ནི་བདུད་ཀྱི་མདུན་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་དང་། གཡས་དང་གཡོན་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་རེ། རྒྱབ་ཏུ་འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་གནས་ཤིང་། སྟེང་གི་མཐོ་ཚད་ལ་དཔག་ཚད་དགུ་ཡོད་དོ། །དཔུང་ཚོགས་དེས་སྒྲ་ཆེན་པོ་སྒྲོག་པའི་ཚེ། དེའི་སྒྲ་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་གི་ཕ་རོལ་ནས་ས་ཆེན་པོ་གས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཐོས་སོ། །དེ་ནས་བདུད་ཀྱི་བུས་དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡོད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རི་བོའི་ལྷིང་བ་ (Girimekhala) ཞེས་བྱ་བ་ལ་ཞོན་ཏེ། ལག་པ་སྟོང་སྤྲུལ་ནས་མཚོན་ཆ་སྣ་ཚོགས་བཟུང་ངོ། །བདུད་ཀྱི་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ལས་ཀྱང་མི་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་ཆ་གཅིག་མཚུངས་སུ་བཟུང་བ་མེད་དོ། །ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་དང་གདོང་པ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ཀུན་ནས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་སོ། ། ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา ปน มหาสตฺตสฺส ถุติ โย วทมานา อฏฺฐํสุ. สกฺโก เทวราชา วิชยุตฺตรสงฺขํ ธมมาโน อฏฺฐาสิ. โส กิร สงฺโข วีสหตฺถสติโก โหติ. สกึ วาตํ คาหาเปตฺวา ธมนฺโต จตฺตาโร มาเส สทฺทํ กริตฺวา นิสฺสทฺโท โหติ. มหากาฬนาค ราชา อติเรกปทสเตน วณฺณํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ ธารยมาโน อฏฺฐาสิ. มาร พเล ปน โพธิมณฺฑลํ อุปสงฺกมนฺเต เตสํ เอโกปิ ฐาตุํ นาสกฺขิ. สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเนเนว ปลายึสุ. กาโฬ นาม นาคราชา ปถวึ นิมุชฺชิตฺวา ปญฺจโยชนสติกํ มนฺติรกนาคภวนํ คนฺตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ มุขํ ปิทหิตฺวา นิปนฺโน. สกฺโก วิชยุตฺตรสงฺขํ ปิฏฺฐิยํ กตฺวา จกฺกวาฬมุข วฏฺฏิยํ อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ โกฏิยํ คเหตฺวา พฺรหฺมโลกเมว อคมาสิ. เอกเทวตาปิ ฐาตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. มหาปุริโส เอกโกว นิสีทิ. มาโรปิ อตฺตโน ปริสํ อาห ‘‘ตาต สุทฺโธทนปุตฺเตน สิทฺธตฺเถน สทิโส อญฺโญ ปุริโส นาม นตฺถิ, มยํ สมฺมุขา ยุทฺธํ ทาตุํ น สกฺขิสฺสาม, ปจฺฉา ภาเคน ทสฺสามา’’ติ. มหาปุริโสปิ ตีณิ ปสฺสานิ โอโลเกตฺวา สพฺพเทวตานํ ปลายิตตฺตา สุญฺญานิ อทฺทส. ปุน อุตฺตรปสฺเสน มารพลํ อชฺโฌตฺถรมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตโก ชโน มํ เอกกํ สนฺธาย มหนฺตํ วายามํ กโรติ, อิมสฺมึ ฐาเน มยฺหํ มาตา วา ปิตา วา ภาตา วา อญฺโญ โกจิ ญาตโก วา นตฺถิ, อิมา ปน ทส ปารมิโยว มยฺหํ ทีฆรตฺตํ ปุตฺตปริชนสทิสา, ตสฺมา มยา ปารมิโยว ผลกํ กตฺวา ปารมิสตฺเถเนว ปหริตฺวา อยํ พลกาโย มยา วิทฺธํเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ ทส ปารมิโย อาวชฺชมาโน นิสีทิ. སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དུང་དཀར་ (Vijayuttara) འབུད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དུང་དཀར་དེ་ནི་ཁྲུ་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུ་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། །ལན་ཅིག་རླུང་གིས་བཀང་སྟེ་བུས་ན། ཟླ་བ་བཞིའི་བར་དུ་སྒྲ་བསྒྲགས་ནས་དེ་ནས་སྒྲ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནག་པོ་ཆེན་པོ་ (Mahākāḷa) ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱ་ལྷག་གིས་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་སྟེ་གནས་སོ། །བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཉེ་བར་འོངས་པ་ན། དེ་དག་ལས་ལྷ་གཅིག་ཀྱང་གནས་པར་མ་ནུས་སོ། །རང་རང་གི་གནས་ནས་བྲོས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནག་པོ་ (Kāḷa) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ས་ལ་བྱིང་སྟེ། དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀླུའི་གནས་མཉྫེ་རི་ཀ་ (Mañjerika) རུ་སོང་ནས། ལག་པ་གཉིས་ཀྱིས་གདོང་བཀབ་སྟེ་ཉལ་ལོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དུང་དཀར་རྒྱབ་ཏུ་ཁུར་ནས་འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་རྩེ་མོར་ལངས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོས་གདུགས་དཀར་པོའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་སོང་ངོ། །ལྷ་གཅིག་ཀྱང་གནས་ནུས་པ་མ་བྱུང་ངོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ། །བདུད་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་ “གྲོགས་དག་ ཟས་གཙང་གི་བུ་དོན་གྲུབ་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གཞན་མེད་པས། ངེད་རྣམས་ཀྱིས་མདུན་ནས་གཡུལ་སྤྲོད་མི་ནུས་ཀྱི། རྒྱབ་ཕྱོགས་ནས་གཡུལ་སྤྲོད་པར་བྱའོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ཕྱོགས་གསུམ་དུ་གཟིགས་པ་ན། ལྷ་ཐམས་ཅད་བྲོས་པས་སྟོང་པར་གཟིགས་སོ། །ཡང་བྱང་ཕྱོགས་ནས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཀུན་ནས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་པ་གཟིགས་ནས། “སྐྱེ་བོ་འདི་སྙེད་པ་ཞིག་གིས་བདག་གཅིག་པུ་ལ་དམིགས་提བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་བྱེད་ན། གནས་འདི་རུ་བདག་གི་མ་མའམ། ཕའམ། སྤུན་ནམ། གཉེན་འདུན་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ནི་བདག་གི་བུ་དང་འཁོར་གཡོག་བཞིན་དུ་དུས་རིང་པོར་གནས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཕུབ་ཏུ་བྱས་ཤིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཚོན་ཆས་བསྣུན་ཏེ་དཔུང་ཚོགས་འདི་རྣམ་པར་གཏོར་བར་བྱའོ། །”ཞེས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ། ། อถ [Pg.53] มาโร เทวปุตฺโต เอเตเนว สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตงฺขณญฺเญเยว ปุรตฺถิมา ทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนเอกโยชน ทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุทฺธํ มูลานิ กตฺวา สามนฺตา คามนิคเม จุณฺณวิจุณฺณํ กาตุํ สมตฺถาปิ มหาปุริสสฺส ปุญฺญเตเชน มหานุภาเวน โพธิสตฺตํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา มาเรสฺสามาติ มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วฬาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ. วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ภินฺนา อโหสิ. วนรุกฺขาทีนํ อุปริภาเคน มหาเมโฆ อาคนฺตฺวา มหา สตฺตสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุคฺคหณมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพมาลาคุฬภาวํ อาปชฺชึสุ. ตโต ปหรวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. เอกโตธารา อุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพ ปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุฬวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อจฺจุณฺโห อคฺคิวณฺโณ กุกฺกุโฬ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพจนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปตติ. ตโต วาฬุกวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อติสุขุมวาฬิกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเส นาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพวิเลปนํ หุตฺวา ปตติ. ตโต อิมินา ภึเสตฺวา สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ อนฺธการํ [Pg.54] สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อนฺธการํ วิย มหาตมํ หุตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา สูริยปฺปภา วิหตํ วิย อนฺตรธายติ. དེ་ནས་བདུད་ཀྱི་བུ་དེས་“འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་གྲུབ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་རླུང་འཚུབ་ཆེན་པོ་ཞིག་བསླངས། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཤར་ཕྱོགས་སོགས་ནས་རླུང་ཆེན་པོ་ལངས་ཏེ། དཔག་ཚད་ཕྱེད་པ་དང་། དཔག་ཚད་གཅིག་དང་། དཔག་ཚད་གཉིས་དང་། དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ཚད་ཡོད་པའི་རི་རྩེ་རྣམས་བཤིགས་ཤིང་། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་རྩ་བ་ནས་བཀོག མཐའ་སྐོར་གྱི་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་རྣམས་ཕྱེ་མར་བརླག་པར་ནུས་པ་ཞིག་བྱུང་ཡང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དང་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭ་ཙམ་ཡང་གཡོ་བར་མ་ནུས། དེ་ནས་“ཆུས་བསྣུབས་ཏེ་གསོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ཆར་ཆེན་པོ་བསླངས། དེའི་མཐུས་སྤྲིན་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དང་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ལངས་ཏེ་ཆར་བབས། ཆར་གྱི་རྒྱུན་དྲག་པོས་ས་གཞི་གས་པར་གྱུར། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་ནས་སྤྲིན་ཆེན་པོ་བབས་ཀྱང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཆོས་གོས་ལ་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཙམ་ཡང་སྦང་བར་མ་ནུས། དེ་ནས་རྡོའི་ཆར་བསླངས། རི་རྩེ་ཆེན་པོ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར། དེ་ནས་མཚོན་ཆའི་ཆར་བསླངས། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྣོ་བ་དང་ཕྱོགས་གཉིས་ཀར་རྣོ་བའི་རལ་གྲི་དང་། མདུང་། སྤུ་གྲི་ལ་སོགས་པ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར། དེ་ནས་མེ་ལྕེའི་ཆར་བསླངས། ཤིང་ཀིཾ་ཤུ་ཀའི་མདོག་ལྟ་བུའི་མེ་སྟག་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཐོར། དེ་ནས་ཐལ་ཚན་གྱི་ཆར་བསླངས། ཤིན་ཏུ་ཚ་བའི་མེ་མདོག་གི་ཐལ་ཚན་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མར་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་བྱེ་མའི་ཆར་བསླངས། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་བྱེ་མ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་བསླངས། འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་དེ་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་བྱུག་པར་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་“འདིས་སྐྲག་པར་བྱས་ཏེ་དོན་གྲུབ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་མུན་པ་བསླངས། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་པ་ལྟ་བུའི་མུན་ནག་ཆེན་པོ་དེ་བྱུང་ཡང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་བཅོམ་པ་བཞིན་དུ་ཡལ་བར་གྱུར། เอวํ มาโร อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรองฺคาร กุกฺกุฬวาฬุก กลลอนฺธการวุฏฺฐีหิ โพธิสตฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กึ ภเณ ติฏฺฐถ อิมํ สิทฺธตฺถกุมารํ คณฺหถ หนถ ปลาเปถา’’ติ ปริสํ อาณาเปตฺวา สยมฺปิ คิริเมขลสฺส หตฺถิโน ขนฺเธ นิสินฺโน จกฺกาวุธํ อาทาย โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สิทฺธตฺถ อุฏฺฐาหิ เอตสฺมา ปลฺลงฺกา, นายํ ตุมฺหากํ ปาปุณาติ, มยฺหํเอว ปาปุณาตี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ตสฺส วจนํ สุตฺวา อโวจ ‘‘มาร เนว ตยา ทสปารมิโย ปูริตา, น อุปปารมิโย น ปรมตฺถ ปารมิโย นาปิ ปญฺจมหาปริจฺจาคา ปริจฺจตฺตา น ญาตตฺถจริยา น โลกตฺถจริยา น พุทฺธตฺถจริยา ปูริตา, สพฺพา ตา มยาเยว ปูริตา, ตสฺมา นายํ ปลฺลงฺโก ตุยฺหํ ปาปุณาติ, มยฺหเมว ปาปุณาตี’’ติ. มาโร กุทฺโธ โกธเวคํ อสหนฺโต มหาปุริสสฺส จกฺกาวุธํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ตสฺส ทสปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส อุปริภาเค มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ตํ กิร ขุรจกฺกาวุธํ อญฺญทา เตน กุทฺเธน วิสฺสฏฺฐํ เอกฆนปาสาณ ถมฺเภ วํสกฬีเร วิย ฉินฺทนฺตํ คจฺฉติ. อิทานิ ปน ตสฺมึ มาลาวิตานํ หุตฺวา ฐิเต อวเสสา มารปริสา อิทานิ ปลฺลงฺกโต วุฏฺฐาย ปลายิสฺสตีติ มหนฺตมหนฺตานิ เสลกูฏานิ วิสฺสชฺเชสุํ. ตานิปิ มหาปุริสสฺส ปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส มาลาคุฬภาวํ อาปชฺชิตฺวา ภูมิยํ ปตึสุ. དེ་ལྟར་བདུད་ཀྱིས་རླུང་དང་། ཆར། རྡོ། མཚོན་ཆ། མེ་ལྕེ། ཐལ་ཚན། བྱེ་མ། འདམ་རྫབ། མུན་པ་སྟེ་ཆར་པ་དགུ་པོ་འདི་དག་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་མ་ནུས་པར། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག ཅིའི་ཕྱིར་ལུས་སམ། གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་འདི་ཟུངས་ཤིག སོད་ཅིག བྲོས་སུ་ཆུག་ཅིག་”ཅེས་རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྒོས་ཤིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་གླང་པོ་ཆེ་རི་མེ་ཁ་ལའི་རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་ཏེ། འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། “དོན་གྲུབ་ཁྱོད་སེང་གེའི་ཁྲི་འདི་ལས་ལོངས་ཤིག འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་མི་དབང་གི ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེའི་ཚིག་ཐོས་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །“བདུད་ཁྱོད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་མ་རྫོགས། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའང་མ་རྫོགས། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའང་མ་བཏང་། གཉེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པའང་མ་རྫོགས་སོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ངས་རྫོགས་པར་བྱས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྲི་འདི་ཁྱོད་ལ་མི་དབང་གི ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། བདུད་ཁྲོས་ཏེ་ཁོང་ཁྲོའི་ཤུགས་མ་བཟོད་པར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་འཕངས་སོ། །དེ་ནི་ཁོང་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ལ་དམིགས་བཞིན་པའི་སྟེང་དུ་མེ་ཏོག་གི་བླ་རེ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་དེ་ནི་དུས་གཞན་དུ་ཁྲོས་ཏེ་འཕངས་ན་རྡོ་རྗེའི་ཀ་བ་རྣམས་ཀྱང་སྨྱུག་མའི་ལྡུམ་བུ་བཞིན་དུ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ། །ད་ནི་དེ་ཉིད་མེ་ཏོག་གི་བླ་རེར་གྱུར་ནས་གནས་པ་ན། བདུད་ཀྱི་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་“ད་ནི་ཁྲི་ལས་ལངས་ཏེ་བྲོས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་རི་རྩེ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་རྣམས་འཕངས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་བཞིན་པའི་ཚེ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར་ཏེ་ས་ལ་བབས་སོ། ། เทวตา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิตา คีวํ ปสาเรตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘นฏฺโฐ วต โภ สิทฺธตฺถกุมารสฺส รูปคฺคปฺปตฺโต อตฺตภาโว, กึ นุ โข กริสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺติ. ตโต [Pg.55] มหาปุริโส ปูริตปารมีนํ โพธิสตฺตานํ อภิ สมฺพุชฺฌนทิวเส ปตฺตปลฺลงฺโก มยฺหํว ปาปุณาตีติ วตฺวา ฐิตํ มารํ อาห ‘‘มาร ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มาโร ‘‘เอตฺตกา ชนา สกฺขิโน’’ติ มาร พลาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรติ. ตสฺมึ ขเณ มารปริสาย ‘‘อหํ สกฺขี อหํ สกฺขี’’ติ ปวตฺตสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺทสทิโส อโหสิ. อถ โข มาโร มหาปุริสํ อาห ‘‘สิทฺธตฺถ ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘ตุยฺหํ ตาว ทานสฺส ทินฺนภาเว สเจตนา สกฺขิโน. มยฺหํ ปน อิมสฺมึ ฐาเน สเจตโน โกจิ สกฺขี นาม นตฺถิ. ติฏฺฐตุ ตาว เม อวเสสตฺตภาเวสุ ทินฺนทานํ, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน ฐตฺวา มยฺหํ สตฺตสตฺตก มหาทานสฺส ทินฺนภาเว อเจตนาปิ ฆนมหาปถวี สกฺขี’’ติ จีวรคพฺภนฺตรโต ทกฺขิณหตฺถํ นีหริตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาเว มยฺหํ สตฺตสตฺตกมหาทานสฺส ทินฺนภาเว ตฺวํ สกฺขิ น สกฺขีติ มหาปถวิยาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรสิ. มหา ปถวี ‘‘อหํ เต ทานสฺส สกฺขี’’ติ วิรวสหสฺเสน วิรวสตสหสฺเสน มารพลํ อวตฺถรมานา วิย อุนฺนทิ. འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མགུལ་བསྲིངས་ཤིང་མགོ་བོ་བཏེགས་ཏེ། “ཀྱེ་མ་གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་ལུས་འདི་བརླག་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་ཅི་ཞིག་བྱེད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་བལྟས་སོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཉིན་མོར་ཐོབ་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་འདི་ནི་ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ལངས་ནས་གནས་པའི་བདུད་ལ་“བདུད་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་སུ་ཡོད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །བདུད་ཀྱིས་“འདི་སྙེད་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དཔང་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་གི་ཕྱོགས་སུ་ལག་པ་བསྲིངས་སོ། །དེའི་ཚེ་བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་“ང་དཔང་པོ་ཡིན། ང་དཔང་པོ་ཡིན་”ཞེས་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ནི་ས་གཞི་གས་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བདུད་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་“དོན་གྲུབ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་སུ་ཡོད་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་ནི་སེམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། ང་ལ་ནི་གནས་འདིར་སེམས་དང་ལྡན་པའི་དཔང་པོ་གང་ཡང་མེད་དོ། །ངའི་སྐྱེ་བ་གཞན་དག་ཏུ་སྦྱིན་པ་བཏང་བ་རྣམས་ལྟ་ཞོག ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེ་བར་གནས་ཏེ་བདག་གིས་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་ནི། སེམས་མེད་པའི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆོས་གོས་ཀྱི་གསེབ་ནས་ཕྱག་གཡས་པ་ཕྱུང་སྟེ། “ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེ་བར་བདག་གིས་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་ཚེ་ཁྱོད་དཔང་པོ་ཡིན་ནམ་མིན་”ཞེས་ས་གཞི་ཆེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་ཕྱག་བསྲིངས་སོ། །ས་གཞི་ཆེན་པོས་“ང་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་དཔང་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྒྲ་སྟོང་ཕྲག་དང་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་གནོན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས་སོ། ། ตโต มหาปุริเส ทินฺนํ เต สิทฺธตฺถ มหาทานํ อุตฺตม ทานนฺติ เวสฺสนฺตรทานํ สมฺมสนฺเต ทิยฑฺฒโยชนสติโก คิริเมขโล หตฺถี ชาณุเกหิ ปติฏฺฐาสิ. มารปริสา ทิสาวิทิสา ปลายึสุ. ทฺเว เอกมคฺเคน คตา นาม นตฺถิ. สีสาภรณานิ เจว วตฺถาภรณานิ จ ปหาย สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเน ทิสาวิทิสาหิเยว ปลายึสุ. ตโต เทวสงฺโฆ ปลายมานํ มารพลํ ทิสฺวา มารสฺส ปราชโย ชาโต. สิทฺธตฺถกุมารสฺส ชโย. ชยปูชํ กริสฺสามาติ นาคา นาคานํ, สุปณฺณา สุปณฺณานํ, เทวตา เทวตานํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมานํ เปเสตฺวา คนฺธมาลาทิ หตฺถา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ โพธิปลฺลงฺกํ อาคมํสุ. เอวํ คเตสุ จ ปเนเตสุ – དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“དོན་གྲུབ་ཁྱོད་ཀྱིས་བཏང་བའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཚེ། དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ཕྱེད་པ་ཡོད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རི་མེ་ཁ་ལ་དེ་པུས་མོ་ས་ལ་བཙུགས་ཏེ་འགྱེལ། བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་བྲོས། གཉིས་མཉམ་དུ་ལམ་གཅིག་ལ་བྲོས་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །དབུ་རྒྱན་དང་གོས་རྒྱན་རྣམས་བོར་ཏེ་རང་རང་གི་མདུན་ཐད་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་བྲོས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་རྣམས་བྲོས་པ་མཐོང་ནས། “བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ། །གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་བའི་མཆོད་པ་བྱའོ་”ཞེས་ཀླུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀླུ་རྣམས་དང་། མཁའ་ལྡིང་རྣམས་ཀྱིས་མཁའ་ལྡིང་རྣམས་དང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་དང་། ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚངས་པ་རྣམས་བཏང་སྟེ། ལག་ན་དྲི་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་དྲུང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ཁྲི་ལ་ལྷགས་སོ། །དེ་ལྟར་ལྷགས་པ་ན་— ‘‘ชโย [Pg.56] หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา นาคคณา มเหสิโน. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ཀླུ་ཡི་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །” ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา สุปณฺณสงฺฆา มเหสิโน. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་མཁའ་ལྡིང་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །” ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา เทวคณา มเหสิโน. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ལྷ་ཡི་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །” ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา พฺรหฺมคณาปิ ตาทิโน’’ติ. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ཚངས་པའི་ཚོགས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་བསྒྲགས། །” อวเสเสสุ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตา มาลาคนฺธวิเลปเนหิ จ ปูชยมานา นานปฺปการ ถุติโย จ วทมานา อฏฺฐํสุ. เอวํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มหาปุริโส มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปต มาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกุเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรสิ. อถสฺส ทฺวาทสปทิกํ ปจฺจยา การํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน อนุโลมโต ปฏิโลมโต สมฺมสนฺตสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ทฺวาทสกฺขตฺตุํ สมฺปกมฺปิ. มหาปุริเสน ปน ทสสหสฺสิ โลกธาตุํ อุนฺนาเทตฺวา อรุณุคฺคมนเวลายํ สพฺพญฺญุต ญาณํ [Pg.57] ปฏิวิชฺฌีติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ปน วุตฺตาวเสสํ ตาสุ จ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་དང་། དྲི། བྱུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་ཅིང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་བཅོམ་ཞིང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མྱུ་གུ་བྱུ་རུ་དམར་པོའི་ལོ་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་བཞིན་དུ། ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲན་པར་བྱས། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གཞོལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་འཁོར་བ་དང་ལྡོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཚེ། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ཆུའི་མཐའི་བར་དུ་ལན་བཅུ་གཉིས་སུ་རབ་ཏུ་གཡོས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྒྲ་ཆེན་པོས་གཡོ་བར་མཛད་དེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ནི་བཤད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དེ་དག་ལས་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อุเปตปุญฺโญ สมฺปนฺน ทานาทิปารมีปุญฺญวา ทานาทิปารมีปุญฺเญน สมฺปนฺโน วา, โย สุคโต วรโพธิมูเล อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป, สเสนมารํ เสนาย สห ปวตฺตํ มารราชํ, ชินิตฺวา ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวา, อรุโณทยมฺหิ วิสาขปุณฺณมิยํ อรุณุคฺคมนเวลายํ, โพธึ อรหตฺตมคฺคญาณ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ โพธึ, อโพชฺฌิ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา, มารชินํ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ, อภงฺคํ สเสนมาโร โย โกจิ วา ภินฺทิตุํ อสมตฺถํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ. འདིར་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་གང་ཞིག བདེ་བར་གཤེགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་དུ། བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པ་སྟེ་དཔུང་ཚོགས་དང་བཅས་པའི་བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལས། རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཕམ་པར་མཛད་དེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་སྟེ་ས་ག་ཟླ་བའི་ཉ་གང་བའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ། བྱང་ཆུབ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའམ་ཐོབ་པར་མཛད་པ། བདུད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ། མི་ཕྱེད་པ་ནི་བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པའམ་གཞན་སུས་ཀྱང་བཤིག་པར་མི་ནུས་པ་དེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ฉฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗. ༧. ราคาทิ เฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ; สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་གཅོད་པའི་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་བསྣམས། །དྲན་པ་ཞེས་བྱའི་ཕུབ་ཆེན་ལེགས་པར་བཟུང་ཞིང་བསྒྲིལ་བ་དང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་པ་དེ་ཉིད་ལ། །མངོན་ཤེས་མཆོག་དང་རྫུ་འཕྲུལ་ལྡན་པ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ๗. เอวํ ฉฏฺฐมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อรหตฺต มคฺคญาณาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ราคาทิตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน อินฺทวชิร อุเปนฺทวชิร คาถาทฺวยสฺส ลกฺขณสฺส มิสฺสกตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปชาติคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อนนฺตโรทีริตลกฺขณา เจ, ปาทาวิมิสฺสา อุปชาติโย ตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสา วุตฺติยา อนนฺตโร ทีริตลกฺขณา อนนฺตเร อุทีริตํ วุตฺตํ อินฺทวชิโรเปนฺท วชิรคาถานํ ลกฺขณวนฺตา ปาทา วิมิสฺสา สํสฏฺฐา เจ ภวนฺติ, ตา วุตฺติโย อุปชาติโย นามาติ. ༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཞི་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཆགས་སོགས་' (rāgādi) ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་ (indavajira) དང་ཉེ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་ (upendavajira) ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འདྲེས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ཉེ་བར་སྐྱེ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (upajātigāthā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ (Vuttodaya) ལས། 'གལ་ཏེ་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྐང་པ་རྣམས་ནི་འདྲེས་པ་ཉིད། དེ་དག་ཉེ་བར་སྐྱེ་བ་ཡིན།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། སྡེབ་སྦྱོར་གང་ཞིག་ལ་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གོང་དུ་བརྗོད་ཅིང་གསུངས་པའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་དང་ཉེ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་རྐང་པ་རྣམས་འདྲེས་ཤིང་འདྲེས་པར་གྱུར་ན། སྡེབ་སྦྱོར་དེ་དག་ལ་ཉེ་བར་སྐྱེ་བ་ (upajāti) ཞེས་བྱའོ། ། ตตฺถ [Pg.58] ราคาทิเฉทามล ญาณขคฺคนฺติ เอตฺถ ราคอาทิเฉท อมลญาณขคฺคนฺติปทจฺเฉโท. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิร หิตํ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตํ อสิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. รูปาทีสุ รญฺชตีติ ราโค. รนฺชธาตุ ราเค ณ. ราโค อาทิ เยสนฺเตติ ราคาทโย, กิเลสา. เต ฉินฺทตีติ ราคาทิเฉทํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. อปายํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, ราคาทิ. อถ วา มลติ สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ มลํ. มลธาตุ สํกิเลสเน อ. มลโต วิรหิตํ อมลํ, ญาณํ. จตฺตาริ สจฺจานิ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาณํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. ราคาทิเฉทญฺจ อมลญฺจ ตํ ญาณญฺจาติ ราคาทิเฉทามลญาณํ. รุกฺขาทึ ขคฺคติ ฉินฺทติ เอเตนาติ วา ขคฺคํ, ปกติอสิ. ขคฺคํ วิยาติ ขคฺคํ, ญาณํ. ราคาทิเฉทามลญาณสงฺขตํ ขคฺคํ ยสฺส โสติ ราคาทิเฉทามลญาณขคฺโค, พุทฺโธ. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺเตน มลวิร หิเตน อคฺคมคฺคญาณสงฺขเตน อสินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ. དེ་ལ་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་' (rāgādichedāmalañāṇakhagga) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་' (rāga-ādi-cheda) དང་ 'དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་' (amala-ñāṇa-khagga) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པ། དྲི་མ་དང་བྲལ་བ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། གཟུགས་སོགས་ལ་གས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་པ་ (rāgo) སྟེ། རཉྫ་ (rañj) བྱིངས་ཆགས་པའི་དོན་ལ་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ལ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་ཆགས་སོགས་ (rāgādayo) ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་ (rāgādicheda) དེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ངན་འགྲོ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲི་མ་ (mala) སྟེ། ཆགས་སོགས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་དྲི་མ་ (mala) སྟེ། མལ་ (mal) བྱིངས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལ་ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །དྲི་མ་དང་བྲལ་བས་ན་དྲི་མེད་ (amala) དེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །བདེན་པ་བཞི་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡེ་ཤེས་ (ñāṇa) ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་ཀྱང་ཡིན་ལ་དྲི་མ་མེད་པའང་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ནི་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་ (rāgādichedāmalañāṇa) སོ། །ཤིང་ལ་སོགས་པ་འདིས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་རལ་གྲི་ (khagga) སྟེ། ཕལ་པའི་རལ་གྲིའོ། །རལ་གྲི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་རལ་གྲི་ (khagga) སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་ཅན་ (rāgādichedāmalañāṇakhagga) ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་བྱེད་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལའོ། ། สตีสมญฺญา ผลกาภิคาหนฺติ เอตฺถ สติสมญฺญาผลก อภิคาหนฺติปทจฺเฉโท. สมฺมาสตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคาห กนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. สรณํ สติ, สรติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ, สรตีติ วา สติ. สรธาตุติ. อถ วา ปมาทํ สรติ หึสตีติ สติ, สมฺมาสติ. สรธาตุ หึสายํติ. สมฺมา อาชานาติ เอตายาติ สมญฺญา, สติอิติ สมญฺญา สติสมญฺญา, อสิอาทิสตฺถํ ผลติ นิวาเรตีติ ผลกํ, เขฏกํ. ผลธาตุ นิวารเณ ณฺวุ. สติสมญฺญํ ผลกํ อภิทฬฺหํ คณฺหตีติ สติสมญฺญาผล กาภิคาโห, พุทฺโธ ลพฺภติ. ยถา หิ เสนาย ผลกํ อสิอาทิสตฺถํ รกฺขติ, เอวํ สติสํวโร จกฺขาทิ ทฺวาเรสุ รูปาทิอารมฺมณํ ปวิสิตุํ อทตฺวา รกฺขติ. ตสฺมา ภควา สติธมฺโม สพฺพากุสลานํ รกฺขกตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ อุปการตฺตา สพฺพตฺถานํ สาธกตฺตา จ สติผลกํ ทฬฺหํ [Pg.59] คณฺหตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ จ. ‘‘สตึ ขฺวาหํ ภิกฺขเว สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ จ. དེ་ལ་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་' (satīsamaññāphalakābhigāha) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་' (satisamaññāphalaka) དང་ 'བཟུང་བ་' (abhigāha) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། དྲན་པ་ནི་དྲན་པའོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དྲན་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། སར (sar) བྱིངས་སོ། །ཡང་ན། བག་མེད་པ་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། ཡང་དག་པའི་དྲན་པའོ། །སར (sar) བྱིངས་གནོད་པའི་དོན་ལའོ། །འདིས་ཡང་དག་པར་ཤེས་པས་ན་མིང་ (samaññā) སྟེ། དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ནི་དྲན་པའི་མིང་ (satisamaññā) ངོ། །རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཕུབ་ (phalaka) སྟེ། ལག་ཆ་ཕུབ་བོ། །ཕལ (phal) བྱིངས་འགོག་པའི་དོན་ལ་ཎྭུ (ṇvu) རྐྱེན་ནོ། །དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་ཤིན་ཏུ་མཁྲེགས་པོར་འཛིན་པས་ན་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་ (satisamaññāphalakābhigāha) སྟེ། སངས་རྒྱས་ཉིད་ཐོབ་པའོ། །དཔེར་ན་དམག་དཔུང་གི་ཕུབ་ཀྱིས་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་ལས་སྐྱོབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པའི་སྡོམ་པས་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོའི་སྒོ་རྣམས་སུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་འཇུག་ཏུ་མ་བྱིན་པར་སྐྱོབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲན་པའི་ཆོས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པ་དང་། དོན་ཐམས་ཅད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དྲན་པའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །གསུངས་པ་ཉིད་དེ། 'དགེ་བའི་ཆོས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ། བག་ཡོད་པ་ལ་འདུ་བ། བག་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་དོ། །' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག །ངས་ནི་དྲན་པ་ནི་ཀུན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་སྨྲའོ། །' ཞེས་སོ། ། สีโลฆลงฺการวิภูสิตนฺติ สีลโอฆอลงฺการ วิภู สิตนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสุทฺธสีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สีลนฺติ โลกุตฺตร สีลํ. ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตา ทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนา. เจตสิกสีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติ. สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, สติ สํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโร จาติ ปญฺจวิโธ โหติ, สพฺพเมตํ สํวโร สีลํ นาม. อวีติกฺกโม สีลํ นาม สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโมติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กึสีลนฺติเจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ. อิธ ปน อวีติกฺกโม สีลํ นาธิปฺเปตํ. กสฺมา. ภควโต สมาทินฺนสิกฺขาปทสฺส อภาวโต. พุทฺธานญฺหิ สิกฺขาปทํ นาม นตฺถีติ. โอโฆติ สมูโห. โอฆสทฺโท หิ สมูหวาจโก. เตน วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ – 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་' (sīloghalaṅkāravibhūsita) ཞེས་པ་ནི། 'ཚུལ་ཁྲིམས་' (sīla) དང་ 'ཆུ་བོ་' (ogha) དང་ 'རྒྱན་' (alaṅkāra) དང་ 'བརྒྱན་པ་' (vibhūsita) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བགྲང་བའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ (sīla) ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (cetanā sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའམ། ཆོ་གའི་ལག་ལེན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའོ། །སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (cetasika sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྤོང་བའོ། །སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (saṃvaro sīla) ཞེས་པ་ལ། སྡོམ་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། །མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (avītikkamo sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་ལུས་དང་ངག་གིས་མི་འདའ་བའོ། །འདི་ནི་སོ་སོར་རིག་པའི་མདོ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས། 'ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཞེ་ན། སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆུ་བོ་ (ogha) ནི་ཚོགས་སོ། །ཆུ་བོའི་སྒྲ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། ‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา, สมุทาโย จ สญฺจโย; สนฺโทโห นิวโห โอโฆ, วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ. 'ཚོགས་དང་སྡེ་དང་འདུ་བ་དང་། ཕུང་པོ་དང་ནི་འདུས་པ་དང་། ཆུ་བོ་དང་ནི་ཁྱུ་དང་ཚོགས།' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། อวหนติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อวยวํ เอตฺถาติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพหนธาตุ คติมฺหิ โณ. อวสฺส โอ, หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ กตฺวา [Pg.60] พฺยาปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. สีลานํ โอโฆ สมูโห สีโลโฆ. อลงฺกาโรติ ปิฬนฺธโน. อลํ วิภุสํ ตํ สมงฺคีปุคฺคลํ กโรติ อเนนาติ อลงฺกาโร, สีลํ. อลํสทฺทูปปทกรธาตุ โณ. สีโลโฆ เอว อลงฺกาโร สีโลฆาลงฺกาโร, เตน วิภู สิยตีติ สีโลฆลงฺการวิภูสิโต, พุทฺโธ. เตน ปน อญฺเญหิ อสาธารเณน โลกุตฺตรสีลาลงฺกาเรน วิภูสิโต. น จีวราทินาลงฺกาเรนาติ อตฺโถ. สีลาลงฺกาเรน หิ สทิโส อลงฺกาโร นาม นตฺถิ. ตํ สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ. འདིར་ཡན་ལག་རྣམས་འདྲེན་པའམ་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་ཆུ་བོ་ (ogha) སྟེ། ཚོགས་སོ། །ཨ་ཝ་ (ava) སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་ཧན (han) བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཨ་ཝ་ལ་ཨོ་ (o) དང་། ཧན་ལ་གྷོ་ (gho) རུ་འགྱུར་རོ། །མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'ཡན་ལག་ཏུ་བྱས་ནས་ཁྱབ་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ཆུ་བོའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ (sīlogha) འོ། །རྒྱན་ (alaṅkāra) ནི་རྒྱན་ཆའོ། །འདིས་གང་ཟག་དེ་རྒྱན་གྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་རྒྱན་ (alaṅkāra) ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཨ་ལཾ་ (alaṃ) སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཀར (kar) བྱིངས་ལ་ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ཉིད་རྒྱན་ཡིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་ (sīloghālaṅkāra) ཏེ། དེས་བརྒྱན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ (sīloghalaṅkāravibhūsito) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དེས་བརྒྱན་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འདྲ་བའི་རྒྱན་ནི་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་དེ་ལའོ། ། นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ เอตฺถ นมามิ อภิญฺญาวรํ อิทฺธิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ นมามีติ วนฺทามิ. อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ อภิญฺญาสงฺขาตาย อุตฺตมาย อิทฺธิยา สมนฺนาคตนฺติ อตฺโถ. อภิวิเสเสน ชานาตีติ อภิญฺญา, ฉพฺพิธํ ญาณํ. ตญฺหิ อิทฺธิวิธทิพฺพโสต ปรจิตฺต วิชานน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ จุตูปปาต อาสวกฺขย ญาณวเสน ฉพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ อิทฺธิวิธญาณนฺติ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทินยปฺปวตฺเต อิทฺธิวิเธ ชานน ญาณํ. ทิพฺพโสตญาณนฺติ ทูรสนฺติกาทิเภทสทฺทารมฺมณาย ทิพฺพโสตธาตุยา ชานนญาณํ. ปรจิตฺตวิชานนญาณนฺติ ปรสตฺตานํ จิตฺตปริจฺเฉทสฺส วิชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสา นุสฺสติญาณนฺติ อตฺตสนฺตาเน วุตฺถวเสน เจว โคจร นิวาสวเสน จ ปุพฺเพ อตีตภเวสุ ขนฺธาทีนํ อนุสฺสรณ สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ. จุตูปปาตญาณนฺติ สตฺตานํ จุติยญฺจ อุปปาเต จ ชานนญาณํ. เอตฺถ จ อฏฺฐกถาสุ จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ตสฺส สาธกตฺตา ทิพฺพจกฺขุญาณนฺติ วุตฺตํ. อาสวกฺขยญาณนฺติ สจฺจปริจฺเฉทสฺส ชานนํ อรหตฺต มคฺคญาณนฺติ. วรนฺติ อุตฺตมํ. อิทฺธีติ อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิธธาตุติ. อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย [Pg.61] อิทฺธิยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปโต, พุทฺโธ. ตํ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. 'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmibhiññāvaramiddhupeta) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmi) དང་ 'མངོན་ཤེས་མཆོག་' (abhiññāvara) དང་ 'རྫུ་འཕྲུལ་' (iddhi) དང་ 'ལྡན་པ་' (upeta) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །དེ་ལ་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmi) ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱའོ། །'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་ཤེས་པས་ན་མངོན་ཤེས་ (abhiññā) ཏེ། ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་དང་། ལྷའི་རྣ་བ་དང་། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པ་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ (iddhividhañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཅིག་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མང་པོར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ལྷའི་རྣ་བའི་ཡེ་ཤེས་ (dibbasotañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཐག་རིང་བ་དང་ཉེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྒྲའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷའི་རྣ་བའི་ཁམས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (paracittavijānanañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་གཞན་གྱི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ (pubbenivāsānussatiñāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཡུལ་དང་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སྔོན་གྱི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (cutūpapātañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདིར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སུ། དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (āsavakkhayañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཤེས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །མཆོག་ (vara) ནི་དམ་པའོ། །རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ནི་འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པའོ། །ཡང་ན། འགྲུབ་ཅིང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ཏེ། ཨིདྷ (idh) བྱིངས་སོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་ནི་མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ (abhiññāvaramiddhupeto) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། །སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱོར་བའོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ราคาทิเฉทามลญาณ ขคฺคํ ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิรหิตํ อรหตฺตมคฺคญาณ สงฺขาตํ อสิวนฺตํ, สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ สมฺมา สตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคหณํ, สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ สีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตํ, อภิญฺญา วรมิทฺธุเปตํ อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย อุตฺตมาย อิทฺธิยา อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པ། དྲི་མ་དང་བྲལ་བ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པའི་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་ཅན་' དང་། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བའི་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་' དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བགྲང་བའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་' དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་ 'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' སྟེ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། ། สตฺตมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. ༨. ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ; ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ. ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཀུན་ཏུ་དཀའ་བ་སྤྱད། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་ལམ་མཆོག་གཤེགས། འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་ལེགས་པར་མཉམ་བཞག་ཕན། ཀུན་སྤྱན་ཚད་མེད་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ๘. เอวํ สตฺตมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มหากรุณา ทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ทยาลยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช รคเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา จตุปาทนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชตคณา จ ชรา ชรคณา จ เจ ภวนฺติ, อิทํ วุตฺตํ วํสฏฺฐํ วํสฏฺฐคาถา นามาติ มุนโย อิสโย วทนฺตีติ. ༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཐུགས་རྗེའི་གནས་' (dayālaya) ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ ཛ་ (ja) ཏ་ (ta) ཛ་ (ja) ར་ (ra) ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་པ། རྐང་པ་བཞིའི་མཐའ་ཟུང་ལྡན་ (yamaka) གྱི་གདུང་རྒྱུད་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (vaṃsaṭṭhagāthā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས། 'ཛ་ཏ་ཛ་ར་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི། གདུང་རྒྱུད་གནས་པ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་རེ་རེ་བཞིན་དུ་ ཛ་ཏ་ (jatā) སྟེ་ ཛ་ (ja) ཚོགས་དང་ ཏ་ (ta) ཚོགས་དང་། ཛ་ར་ (jarā) སྟེ་ ཛ་ (ja) ཚོགས་དང་ ར་ (ra) ཚོགས་རྣམས་གལ་ཏེ་ཡོད་ན། འདི་ལ་གདུང་རྒྱུད་གནས་པ་ (vaṃsaṭṭha) སྟེ། གདུང་རྒྱུད་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱ་བར་ཐུབ་པ་དྲང་སྲོང་རྣམས་སྨྲའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ตตฺถ ทยาลยนฺติ มหากรุณาย จ, เมตฺตาย จ อาธารํ. ทยาสทฺโท หิ กรุณาย จ, เมตฺตาย จ วตฺตติ. อทยาปนฺโนติ เอตฺถ หิ กรุณาย วตฺตติ. นิกฺกรุณิกตํ [Pg.62] อาปนฺโนติ อตฺโถ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตาย เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ วฏฺฏติ. ตสฺมา ทยา จ ทยา จ ทยาติ สทฺทสรูเปกเสโส กาตพฺโพ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ. ทยติ หึสติ การุณิกนฺติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ยา กรุณา ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาว การุณิกํ หึสตีติ อตฺโถ. ทยติ หึสติ อปเนติ ปรทุกฺขนฺติ วา ทยา. อถ วา ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา, ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา, ทยนฺติ คณฺหนฺติ โพธิสตฺตา สมฺมาสมฺโพธึ เอตายาติ วา ทยา, โพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณ กาเล หตฺถคตมฺปิ อคฺคผลํ ฉฏฺเฏตฺวา มหากรุณาย สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาส กรํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขญฺจ ปจฺฉิมภเว สห อมต ธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา, เมตฺตา. ทยธาตุ ทาเน อ. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา สตฺเตสุ สมํ ปวตฺตตีติ ทยา. ยถา อุทกํ สพฺพสตฺเตสุ สีเตน สมํ ผรติ รโชมลญฺจ ปวาเหติ, เอวํ เมตฺตา ปาปกลฺยาณชเนสุ วิภาคํ อกตฺวา สมํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. དེ་ལ་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ (dayālaya) ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པའི་རྟེན་ནོ།། བརྩེ་བའི་སྒྲ་ (dayā-sadda) ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། ‘བརྩེ་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་’ (adayāpanno) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་སྟེ། སྙིང་རྗེ་མེད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་’ (dayāpanno) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། དེས་ན་ ‘བརྩེ་བ་དང་བརྩེ་བ་ནི་བརྩེ་བའོ་’ ཞེས་སྒྲ་མཐུན་པའི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་སྒྲུབ་པ་ (saddasarūpekasesa) བྱ་དགོས་སོ།། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའོ།། བརྩེ་བའི་དབྱིངས་ (dayā-dhātu) ནི་གནོད་པ་འཚེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། སྙིང་རྗེ་གང་ཞིག་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་གཞན་གྱི་ཕན་པ་མ་གྲུབ་ཀྱི་བར་དུ། དེ་སྲིད་དུ་སྙིང་རྗེ་ཅན་གྱི་ཡིད་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ཏེ་ངལ་བ་དང་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་སོན་པའི་འབྲས་བུ་མཆོག་ཀྱང་དོར་ནས། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ལ་འཆི་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡོན་ཏན་དུ་མ་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ་བྱམས་པའོ།། བརྩེ་བའི་དབྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་བརྩེ་བའོ།། དཔེར་ན། ཆུས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བསིལ་བས་མཉམ་པར་ཁྱབ་ཅིང་རྡུལ་དང་དྲི་མ་འཁྲུད་པར་བྱེད་པ་བཞིན། བྱམས་པས་ཀྱང་སྡིག་པ་ཅན་དང་དགེ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་མཉམ་པར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། อปโร นโย. ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทฺทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, กรุณาเมตฺตา ลพฺภนฺติ. ตาย อาลยติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ทยาลโย, พุทฺโธ. ภควา หิ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิ สตฺเตสุ จ อวิโรธิสตฺเตสุ โอรเส ราหุเล จ สมํ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตาย มหากรุณาย เมตฺตาย จ ฐิโต[Pg.63], ตสฺมา ทยาลยนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ – ཚུལ་གཞན་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ནི་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་བོ།། དེ་ལ་གནས་ཤིང་རྟེན་པས་ན་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ (dayālayo) སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། དགྲ་བོ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། རང་གི་བུ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་ཕན་པའི་བསམ་པ་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ (Apadāna) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘วธเก เทวทตฺเต จ, โจเร องฺคุลิมาลเก; ธนปาเล ราหุเล จ, สมจิตฺโต มหามุนี’’ติ. “གསོད་བྱེད་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་དང་།། ཆོམ་པོ་སོར་ཕྲེང་ཅན་དང་ནི།། དྷ་ན་པཱ་ལ་སྒྲ་གཅན་ལ།། ཐུབ་ཆེན་སེམས་ནི་མཉམ་པ་ཉིད།།” ཅེས་སོ།། สพฺพธีติ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว. พุทฺธภาวาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย สพฺพตฺตภาเวสูติ อตฺโถ. ทุกฺกรนฺติ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ทุกฺเขน กริตพฺพนฺติ ทุกฺกรํ, ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ลพฺภติ. เอตฺถ จ ปญฺจมหา ปริจฺจาโคติ ธนปริจฺจาโค, องฺคปริจฺจาโค, ปุตฺตปริจฺจาโค, ภริยปริจฺจาโค, ชีวิตปริจฺจาโค จาติ ปญฺจวิโธ โหติ. ตตฺถ หตฺถิอสฺส ทาสิทาสาทิ สวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา มุตฺตามณิรชตาทิ อวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา ปริจฺจาโค ธนปริจฺจาโค นาม. หตฺถปาทจกฺขุกณฺณนาสาทิสรีราว ยวสฺส ปริจฺจาโค องฺคปริจฺจาโค นาม. ปุตฺตสฺส จ ธีตุยา จ ปริจฺจาโค ปุตฺตปริจฺจาโค นาม. ภริยาย ปริจฺจาโค ภริยปริจฺจาโค นาม. ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธสฺส สรีรสฺส ปริจฺจาโค ชีวิตปริจฺจาโค นาม. กิญฺจาปิ ปน ธนปริจฺจาคา ทโย ทานปารมิยํเยว อนฺโตคธา, ตถาปิ ปริจฺจาค วิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาควเสน วิสุํ กตนฺติ อธิปฺปาโย. มหาปทานสุตฺตฏีกายํ ปน ‘‘องฺคปริจฺจาโค, นยนปริจฺจาโค, อตฺตปริจฺจาโค, รชฺชปริจฺจาโค, ปุตฺตทารปริจฺจาโคติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาคา. ตตฺถปิ กามํ องฺคปริจฺจาคาทโยปิ ทานปารมีเยว. ตถาปิ ปริจฺจาควิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ. ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโตปิ วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ รชฺชปริจฺจาค ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ทุกฺกรํ. อิทํ ปน กรนฺติ เอตสฺส กมฺมปทํ. กรนฺติ กโรนฺตํ, กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ. ‘ཐམས་ཅད་དུ་’ (sabbadhī) ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘བྱ་དཀའ་བ་’ (dukkaraṃ) ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ལས་ཀྱིས་བྱ་དགོས་པ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ནི་དཀའ་བས་བྱ་དགོས་པས་ན་བྱ་དཀའ་བ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ ‘གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་’ ནི། ནོར་གཏོང་བ་དང་། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། བུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའོ།། དེ་ལ་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་དང་བྲན་ཕོ་བྲན་མོ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ནོར་རམ། ཡང་ན་མུ་ཏིག་དང་ནོར་བུ་དང་དངུལ་ལ་སོགས་པ་སེམས་མེད་པའི་ནོར་གཏོང་བ་ནི་ ‘ནོར་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་མིག་དང་རྣ་བ་དང་སྣ་ལ་སོགས་པ་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ནི་ ‘ཡན་ལག་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། བུ་དང་བུ་མོ་གཏོང་བ་ནི་ ‘བུ་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཆུང་མ་གཏོང་བ་ནི་ ‘ཆུང་མ་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་གཏོང་བ་ནི་ ‘སྲོག་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཅི་སྟེ་ནོར་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་འདུ་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། འོན་ཀྱང་ ‘རྣམ་གྲངས་ཆེན་པོའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་’ (Mahāpadānasutta-tīkā) ལས་ནི། “ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། མིག་གཏོང་བ་དང་། བདག་ཉིད་གཏོང་བ་དང་། རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་སྟེ་འདི་དག་ནི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའོ།། དེ་ལའང་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཡིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འོན་ཀྱང་གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ་སོར་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལས་ཀྱང་ལོགས་སུ་མིག་གཏོང་བ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བའི་རང་བཞིན་སྤྱི་མཚུངས་ཡིན་ཡང་། རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་ལོགས་སུ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱ་དཀའ་བ་དེ་ནི། ‘བྱེད་པ་’ (karanti) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ‘བྱེད་པ་’ ནི་བྱེད་བཞིན་པ་སྟེ། བྱེད་པས་ན་བྱེད་པ་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལའོ།། ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตนฺติ [Pg.64] เอตฺถ ภวอณฺณวอติกฺกมํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ กามรูปอรูปภวสงฺขตา อณฺณวา สมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. อณฺโณ วุจฺจติ อุทกํ. ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ อณฺณวา, สมุทฺโท. ภวสงฺขาโต อณฺณโวติ ภวณฺณวา, มหาสมุทฺโท. พหูหิ อูมิเวคาทีหิ ภเยหิ โอกิณฺโณ วิย ติวิโธปิ ภโว พหูหิ ชาติชรามรณาทีหิ ทุกฺขภเยหิ โอกิณฺโณ โหติ, ตสฺมา ภวณฺณวาติ วุจฺจติ. ตํ อติกฺกมิตฺถ อุตฺตริตฺถาติ ภวณฺณวาติกฺกโม, พุทฺโธ. ตสฺส หิ คมฺภีเร มหาอุทกกฺขนฺเธ มหาสมุทฺเท อุทกํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ สนฺทติอิว ติภวสงฺขเต สํสาเร ปฏิสนฺธิจุติโย อพฺโพจฺฉินฺนํ นิพฺพตฺตกานํ ทิยฑฺฒสหสฺสกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน อเสสํ วิทฺธํสิตตฺตา ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภโว นตฺถิ. ตสฺมา พุทฺธํ ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภวณฺณวาติกฺกมํ. ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་མཆོག་ཉིད་དུ་’ (bhavaṇṇavātikkamamaggataṃ) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ (bhavaṇṇavātikkamaṃ) དང་ ‘མཆོག་ཉིད་དུ་’ (aggataṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པར་བསྡུས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བའོ།། འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྲིད་པའོ།། ‘ཨཎྞ་’ (aṇṇa) ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དོ།། ཆུ་དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ ‘ཨཎྞ་ཝ་’ (aṇṇava) སྟེ་རྒྱ་མཚོའོ།། སྲིད་པ་ཉིད་རྒྱ་མཚོ་ཡིན་པས་ན་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའོ།། རླབས་ཀྱི་ཤུགས་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་དུ་མས་གང་བ་བཞིན། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཡང་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཇིགས་པ་དུ་མས་གང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པས་ན་ ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། གཏིང་ཟབ་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་མངའ་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་ཆུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འབབ་པ་བཞིན། སྲིད་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་འཁོར་བ་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོ་བ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་པོ་རྣམས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་བསྐྱར་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། དེས་ན་སངས་རྒྱས་ལ་ ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་དེ་ལའོ།། อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ. อยํ ปเนตฺถ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติอาทีสุ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺยาติอาทีสุ โกฏิยํ. อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุนฺติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. อคฺโค หมสฺมิ โลกสฺสาติอาทีสุ เสฏฺเฐ. สฺวายมิธปิ โสเยว ทฏฺฐพฺโพ. เทวมนุสฺสานํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อสทิสฏฺเฐน คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐน อสมสมฏฺเฐน จ อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. อถ วา ทุลฺลภปาตุ ภาวโต อจฺฉริยมนุสฺสภาวโต พหุชนหิตสุขาวหโต อทุติยอสหายาทิภาวโต จ ภควา โลเก อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา [Pg.65] วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ตํ ปน คตนฺติเอตสฺส กมฺมปทํ. คตนฺติ ปตฺตํ, ปาปุณนฺตนฺติ อตฺโถ. ‘མཆོག་ཉིད་’ (aggataṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་རང་བཞིན་ནོ།། འདིར་ ‘ཨགྒ་’ (agga) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཐོག་མ་དང་། རྩེ་མོ་དང་། ཆ་ཤས་དང་། མཆོག་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོག་མ་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་ “སོར་མོའི་རྩེ་མོས་སོར་མོའི་རྩེ་མོ་དེ་ལ་རེག་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྩེ་མོ་ལ་འཇུག་གོ། “དགེ་སློང་དག་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆ་ཤས་སམ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་བགོ་བར་གནང་ངོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཆ་ཤས་ལ་འཇུག་གོ། “ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མཆོག་གོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ཡང་དེ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པས་ན་མཆོག་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་དང་། ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དོན་དང་། མཉམ་པ་མེད་པ་དང་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་ན་མཆོག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། འབྱུང་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་བུ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཟླ་མེད་ཅིང་གྲོགས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་ (Aṅguttara-nikāya) ལས་ཀྱང་། “དགེ་སློང་དག་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་དང་། རྐང་གཉིས་པ་དང་། རྐང་བཞི་པ་དང་། རྐང་མང་པོ་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། མཆོག་གི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་ ‘གཤེགས་པ་’ (gataṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ‘གཤེགས་པ་’ ནི་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐོབ་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ติโลกนาถนฺติ กามรูปอรูปสงฺขตานํ ติณฺณํ โลกานํ ปฏิสรณํ. เอตฺถ จ โลกสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตโย โลกา ติโลกา. นาถสทฺโท ปน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปฏิสรณตฺโถ โหติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ. ติโลกานํ นาโถ ปฏิสรโณติ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. สพฺพานตฺถปริหาร ปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปรายนิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา จ สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ เอกปฏิสรโณ นามาติ อตฺโถ. ‘འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་’ (tilokanāthaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་སྐྱབས་སོ།། འདིར་ ‘འཇིག་རྟེན་’ (loka) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ།། ‘ནཱ་ཐ་’ (nātha) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲུབ་པ་དང་མ་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་མ་གྲུབ་པའི་མགོན་པོའི་སྒྲ་ནི་བརྡ་ཆད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱབས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ལྟར་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (Aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། “བརྡ་ཆད་ཀྱི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་རྒྱུའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སྐྱབས་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཕན་མ་ཡིན་པ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས། མ་ལུས་པའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་གཞོལ་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འགྲོ་བ་ལ་གཏན་དུ་ཕན་འདོགས་པ་དང་། ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། นิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปน ยาจเน, อุปตาเป, อิสฺสริเย, อาสีเส จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. ตตฺถ ยาจเน นาถติ ยาจตีติ นาโถ, พุทฺโธ. นาถธาตุ อ. โส ปน เวเนยฺยสตฺเต อตฺตโน หิตกรเณ ยาจิตฺวาปิ นิโยเชตีติ อตฺโถ. อถ วา ภควา สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยาติอาทินา สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจิตฺวาปิ กรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติ. ตสฺมา นาโถ นามาติ อตฺโถ. อุปตาเป นาถติ เวเนยฺยคเต กิเลเส อุปตาเปตีติ นาโถ, พุทฺโธ. ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยสนฺตาเน กิเลเส วิทฺธํสาเปตีติ อตฺโถ. อิสฺสริเย นาถติ อิสฺสริยติ สตฺเตติ นาโถ. ปรเมน ปน [Pg.66] จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต ภควา สพฺพสตฺเต ธมฺเมน อิสติ อภิภวตีติ อตฺโถ. อาสีเส ปน นาถติ อาสีสตีติ นาโถ. เวเนยฺยานํ หิตสุขํ เมตฺตาย นวเสน ปตฺเถตีติ อตฺโถ. ติโลกานํ นาโถ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. ตํ ติโลกนาถํ. གྲུབ་པའི་མགོན་པོའི་སྒྲ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་ལ། གསོལ་བ་འདེབས་པས་ན་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། མགོན་པོའི་དབྱིངས་ (nāthadhātu) ལ་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། ཁོང་གིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་རང་གི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཀྱང་སྦྱོར་བར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག་ལེགས་སོ། དགེ་སློང་གིས་དུས་ནས་དུས་སུ་རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཀྱང་། སྙིང་རྗེས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ་དེ་དག་དེ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་པས། དེས་ན་མགོན་པོ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དབང་མཛད་པས་ན་མགོན་པོའོ།། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཆོས་ཀྱིས་དབང་དུ་མཛད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དོན་ལ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པས་ན་མགོན་པོའོ།། བྱམས་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་རེ་ཞིང་སྨོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་དེ་ལའོ།། สุสมาหิตนฺติ ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ อจล มานตฺตา สุนฺทรสมาธิวนฺตํ. สํสมํ อาธิยติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ฐเปติ เอเตนาติ สมาธิ. สํปุพฺพ ธา ธาตุ อิ. สุนฺทโร ปสตฺโถ วา สมาธิ สุสมาธิ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สุสมาหิโต, พุทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ โต. ปพฺพโตติอาทีสุ วิย. ธสฺส โห. จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ อจลมาโน มหาเมรุปพฺพโต วิย ภควา ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อจลมาเนน สมาธินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุสมาหิตํ. ‘ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་’ (susamāhitaṃ) ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། བཟང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའོ།། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་མཚུངས་པར་ཡང་དག་པར་འཛིན་ཅིང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་ (samādhi) ཏོ།། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ ‘སཾ་’ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབྱིངས་ ‘དྷཱ་’ (dhā) ལ་རྐྱེན་ ‘ཨི་’ (i) སྦྱར་བའོ།། བཟང་པོའམ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཤིན་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། དེ་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ལྡན་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ ‘ཏ་’ (ta) སྦྱར་བ་སྟེ། ‘རི་བོ་དང་ལྡན་པ་’ (pabbato) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ‘དྷཱ་’ (dhā) ཡིག་ ‘ཧ་’ (ha) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཕྱོགས་བཞི་ནས་ལྡང་བའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་བའི་རི་རབ་ལྷུན་པོ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། ལོག་པར་སྨྲ་བའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་དེ་ལའོ།། หิตนฺติ มนุสฺสเทวพฺรหฺมสงฺขาตานํ สพฺพสตฺตานํ ปโยชน ธาเรนฺตํ. การณานุรูปํ หิโนติ ปวตฺตตีติ หิตํ, ปโยชนํ. หิธาตุ คติยํ ต. ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. กิตนฺต สมาโสยํ. หิตธรนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถาย อุตฺตร ปทโลเปน หิตนฺติ วตฺตพฺพํ. ยถา สมชฺชนี ปทีโปติ. อถ วา ทุกฺขํ หึสตีติ หิตํ. หึสธาตุ หึสายํ ตปจฺจโย. ยถา จ พฺยาธิยา โอสมํ โรคีนํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขหนนโต หิตํ นาม โหติ. สุขํ วิทธาตีติ วา หิตํ. ธาธาตุ ธารเณ ต. ยถา จ รุธิรมํสาทิ ธาตุ วฑฺฒนํ รสายตนํ กิสฺสานํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สุขวหนโต หิตนฺติ วุจฺจติ. ปโยชนํ ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. โส ปน ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยชนานํ ทุกฺขาปนยนมฺปิ ญาณปริปาจนมฺปิ กตฺวา โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ หิตํ. "ཕན་པ་" (hita) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པར་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་སྒྲུབ་པའམ་འཛིན་པའོ།། རྒྱུ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་དོན་ནོ།། ཧི་ (hi) ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། འདི་ནི་ཀྲྀདནྟ་ (kitanta) ཡི་བསྡུས་ཚིག་ཅིག་གོ། "ཕན་པ་འཛིན་པ་" (hitadhara) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་ནས་ "ཕན་པ་" (hita) ཞེས་བརྗོད་དོ།། དཔེར་ན། ཕྱགས་མ་ལ་ "ཕྱགས་བྱེད་" དང་། སྒྲོན་མེ་ལ་ "སྣང་བྱེད་" ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པས་ན་ཕན་པའོ།། ཧིཾསཱ་ (hiṃsā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཚེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ནད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནད་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྨན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བས་ན་ཕན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། བདེ་བ་སྒྲུབ་པས་ན་ཕན་པའོ།། དྷཱ་ (dhā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཁྲག་དང་ཤ་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་བཅུད་ལེན་ནི་རུས་པ་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདེ་བ་འདྲེན་པས་ན་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དོན་དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཁོང་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཛད་ནས། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་འཛིན་པར་མཛད་པས་ན་དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ།། དེ་ནི་ཕན་པའོ།། สมนฺตจกฺขุนฺติ [Pg.67] เอตฺถ จกฺขุ นาม พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ญาณ จกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจวิธํ โหติ. ตตฺถ อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโตติ อิทํ พุทฺธจกฺขุ นาม. วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุนฺติ อิทํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺต ยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺขุ นาม. จกฺขุํ อุทปาทีติ อิทํ ญาณจกฺขุ นาม. สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณนฺติ อิทํ สมนฺตจกฺขุ นาม. อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนาติ อิทํ ทิพฺพจกฺขุ นาม. อิธ ปน สมนฺตจกฺขุ อธิปฺเปตํ. ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. สมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ จกฺขติ ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญุตญาณํ. จกฺขธาตุ อุ. เตน วุตฺตํ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณ’’นฺติ. สมนฺตจกฺขุ อสฺส อตฺถีติ สมนฺตจกฺขุ, พุทฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค – "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་" (samantacakkhu) ཞེས་པ་ལ། འདིར་སྤྱན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ (buddhacakkhu)། ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ (dhammacakkhu)། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ (ñāṇacakkhu)། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ (samantacakkhu)། ལྷའི་སྤྱན་ (dibbacakkhu) ཞེས་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ།། དེ་ལས་ "དགེ་སློང་དག་ ངས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན་མཐོང་ངོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "རྡུལ་མེད་ཅིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལམ་འོག་མ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "སྤྱན་སྐྱེས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "དགེ་སློང་དག་ ངས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་ངོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷའི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ལ་དགོངས་སོ།། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་སྒྲ་བཤད་ནི། ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གཟིགས་པས་ན་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཙཀྑུ་ (cakkhu) ཡི་རྩ་བ་ནི་ཙཀྑ་ (cakkh) ཡིན་ཞིང་། རྐྱེན་ནི་ཨུ་ (u) འོ།། དེའི་ཕྱིར་མཧཱ་ནིདྡེས་ལས། "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ཉིད་སོར་མོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལམ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ; สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ. "འདི་ན་ཁོང་གིས་མ་གཟིགས་པའི་ཆོས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད།། ཤེས་པར་བྱ་བ་ལས་མ་མཁྱེན་པ་དང་མ་རྟོགས་པའང་མེད།། ཤེས་བྱར་གྱུར་པ་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་མངའ་བའོ།།" ตสฺสตฺโถ. ตสฺส ตถาคตสฺส อทฺทิฏฺฐํ อปสฺสนฺตํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อิธโลเก น อตฺถิ. อโถ อวิญฺญาตํ อวิทิตํ อปากฏํ วา อชานิตพฺพํ ธมฺมชาตํ น อตฺถิ. เนยฺยํ ญาตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ. สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เตน ตสฺมา ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ นามาติ. ตํ สมนฺตจกฺขุํ. དེའི་དོན་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེས་མ་གཟིགས་པའམ་མ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མེད། ཡང་ན་མ་མཁྱེན་པའམ་མ་རྟོགས་པ། ཡང་ན་གསལ་པོ་མ་བྱུང་བའི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་གང་ཡང་མེད། ཤེས་བྱ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་དེ་ལའོ།། ปณมามิ ตํมิตนฺติ เอตฺถ ปณมามิ ตํ อมิตนฺติ ปทจฺเฉโท. อมิตํ ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อมิตนฺติ อปริเมยฺยํ ญาเณน อปริจฺฉินฺนํ วา, สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุณวนฺตํ. อมิตพฺพํ ญาเณน อปริจฺฉินฺทิตพฺพนฺติ วา อมิตํ, สีลาทิคุณํ. นปุพฺพ มาธาตุ ปริมาเณ ต. ตํ อสฺส อตฺถีติ [Pg.68] อมิโต, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานีติ วาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวเมว พุทฺธสฺส น สุกรํ สีลาทิคุณสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกํ สีลคุณํ, เอตฺตโก สมาธิคุโณ, เอตฺตกา ปญฺญาคุณาติอาทินาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาคุณกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เตนวุตฺตํ อปทานปาฬิยํ – "ཕྱག་འཚལ་ལོ་དེ་ལ་ཚད་མེད་" (paṇamāmi taṃmitanti) ཞེས་པ་འདིར་ "ཕྱག་འཚལ་ལོ་" (paṇamāmi)། "དེ་ལ་" (taṃ)། "ཚད་མེད་པ་" (amitaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། "ཚད་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་" ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེ་ལས་ "ཚད་མེད་པ་" (amita) ཞེས་པ་ནི་ཚད་གཟུང་དུ་མེད་པའམ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་དཔག་ཏུ་མེད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཚད་གཟུང་དུ་མེད་པ་ནི་ཚད་མེད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ།། དགག་སྒྲ་ "ན་" (na) སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་། "མཱ་" (mā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཚད་འཇལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། "ཏ་" (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཚད་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ། ཆུའི་ཚད་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་བརྒྱའོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་སྟོང་ངོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་འབུམ་མོ་ཞེས་གྲངས་སུ་བགྲང་བར་མི་ནུས་པ་ལྟར། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་དང་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སོགས་སུ་བགྲང་བར་མི་ནུས་སོ།། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་དང་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ཁོ་ནའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཨཔདཱནལས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตาน’’นฺติ จ. "སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་ན།། གལ་ཏེ་བསྐལ་པར་ཆོས་གཞན་མ་གསུངས་པར་བརྗོད་ཀྱང་།། དུས་ཡུན་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་བསྐལ་པ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བསྔགས་པ་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་དང་། ‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน; คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ จ. "དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་མཚན་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཡིན།། ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཚན་བཏགས་པ་ནི་མཚན་སྟོང་ཕྲག་ལས་ཀྱང་ལྷག་གོ།" ཞེས་སོ།། เตน พุทฺธํ อมิตนฺติ โถเมตีติ. དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་ "ཚད་མེད་པ་" ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยาลยํ มหากรุณาย เมตฺตาย อาธารํ. สพฺพธิ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว, ทุกฺกรํ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ กรํ กโรนฺตํ, ภวณฺณวาติกฺกมํ ติภวสงฺขาตสมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ, อคฺคตํ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ, คตํ ปตฺตํ, ติโลกนาถํ กามรูป อรูปสงฺขาตสฺส ติโลกสฺส ปฏิสรณํ, สุสมาหิตํ สุนฺทร สมาธิวนฺตํ, หิตํ สพฺพสตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ อตฺถธารณํ, สมนฺตจกฺขุํ ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, อมิตํ อปริเมยฺยํ สีลาทิคุณวนฺตํ, ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามิ วนฺทามีติ. འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། སྙིང་རྗེའི་གནས་ཏེ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། ཐམས་ཅད་དུ་སྟེ་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ། དཀའ་བ་སྟེ་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་སྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མཛད་པ། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་སྟེ། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བ། མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པའམ་ཐོབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ། འདོད་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཁམས། གཟུགས་མེད་ཁམས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ། ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། བཟང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཕན་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དོན་འཛིན་པར་མཛད་པ། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་མངའ་བ་སྟེ། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། ཚད་མེད་པ་སྟེ། དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཕྱག་བགྱིའོ།། อฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๙. ༩. ตหึ [Pg.69] ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ; นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ. "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་བསགས་ནས།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་ཤིང་གཤེགས་པ།། མི་དང་མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་སུ་གྱུར་པའི་སྲིད་པ་མངའ་བ།། ང་རྒྱལ་དང་བྲལ་ཞིང་རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་མངའ་བ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།" ๙. เอวํ อฏฺฐมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปารมิสญฺจยํ จยนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํจยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ชตชร คเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สพฺพปาทาทฺยนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ༩. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་" ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་ནས། "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ཛ་-ཏ་-ཛ་-ར་ (ja-ta-ja-ra) ཡི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚོགས་དང་ལྡན་ཞིང་། ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་པ་དང་། རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མཐའ་ཟུང་ལྡན་ (yamaka) དུ་ཡོད་པའི་ ཝཾསཊྛ་ (vaṃsaṭṭha) ཡི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ཝུཏྟོདཡ་ (Vuttodaya) ལས། "ཛ་དང་ཏ་དང་ཛ་དང་ར་རྣམས་ནི་ཝཾསཊྛ་ཡིན་པར་བཤད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ตตฺถ ตหึ ตหินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อตฺตภาเว วา, พุทฺธวรํ ปณิธานโต ปฏฺฐาย เตสุ เตสุ ภเวสุ อตฺตภาเวสุ วาติ อตฺโถ. ปารมิสญฺจยนฺติ ทานาทิปา รมีนํ สมูหํ. เอตฺถ จ ปารมี นาม ทานสีลเนกฺขมฺมปญฺญา วีริย ขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาวเสน ทสวิธา โหติ. วุตฺตญฺจ พุทฺธวํเส – དེ་ལས་ "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་" (tahiṃ tahiṃ) ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་དེ་དང་དེའམ་ལུས་དེ་དང་དེ་ལའོ།། སངས་རྒྱས་མཆོག་གི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལུས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་" (pāramisañcaya) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སོ།། འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས། ངེས་འབྱུང་། ཤེས་རབ། བརྩོན་འགྲུས། བཟོད་པ། བདེན་པ། ལྷག་པར་གནས་པ། བྱམས་པ། བཏང་སྙོམས་ཏེ་རྣམ་པ་བཅུ་ཡོད་དོ།། དེ་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ (Buddhavaṃsa) ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ; ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขาติ เต ทสา’’ติ. "སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ངེས་འབྱུང་དང་།། ཤེས་རབ་དང་ལྔ་པ་བརྩོན་འགྲུས་དང་།། བཟོད་པ་དང་བདེན་པ་དང་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་།། བྱམས་པ་དང་བཏང་སྙོམས་ཏེ་བཅུ་པོ་དག་གོ།" ཞེས་སོ།། อยํ ปน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ. ทานสีลาทิคุณ วิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย มหาโพธิสตฺโต ปรโม. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ วา ปารมี, ทานาทิ กฺริยาว ลพฺภติ. สนฺตกภาวกมฺมตทฺธิเต ณปจฺจโย. อิตฺถิลิงฺคโชตก อีปจฺจโย จ. อถ วา ทานาทีนิ ปูเรตีติ ปรโม. ทานาทิคุณานํ ปูรโก ปาลโก จ โพธิสตฺโต. ปูรธาตุ อมปจฺจโย. ปเร สตฺเต มวติ อตฺตนิ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ วา ปรโม, โพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มุธาตุ พนฺธเน กฺวิ. ปรํ อติเรกํ มชฺชติ กิเลสมลโตติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท [Pg.70] มชฺชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกตฺโถ. ปรํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ วิเสเสน มยติ คจฺฉตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มยธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. ปร สทฺโท เสฏฺฐตฺโถ. ปรํ โลกํ ปมาณภูเตน ญาณ วิเสเสน อิธโลกมิว มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท มุนธาตุ ปริจฺฉินฺทเน กฺวิ. ปรํ อติ วิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ ปกฺขิปเน กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกวาจโก. ปรํ อตฺตภูตธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ วา ปรโม, มหาโพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ หึสายํ กฺวิ. ปรสทฺโท อญฺญวาจโก, ปฏิปกฺขวาจโก วา. ปรมสฺส อยนฺติอาทินา วุตฺตนเยน ปารมีติ. อปิ จ ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌตีติ ปารมี, มหาโพธิ สตฺโต. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. ปารสทฺทูปปท มชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. อี จ. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มชฺชติ โสเธตีติ วา ปารมี, เหตุกตฺตุสาธโนยํ. འདི་ནི་ "པཱ་ར་མཱི་" (pāramī - ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་དོ།། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ "པ་ར་མ་" (parama - མཆོག་) ཡིན་ནོ།། ཁོང་གི་རང་བཞིན་ནམ་བྱ་བ་ནི་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ནི་ཡོད་པ་དང་། དངོས་པོ། ལས་ཀྱི་ཏདྡྷི་ཏ་ (taddhita) ཡི་རྐྱེན་ "ཎ་" (ṇa) ཡིན་ནོ།། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་རྐྱེན་ "ཨཱི་" (ī) ཡང་ཡོད་དོ།། ཡང་ན། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" (parama) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱོང་བར་མཛད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ།། པཱུ་ར་ (pūr) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ལ་ "ཨ་མ་" (ama) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་རང་ཉིད་ལ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མུ་ (mu) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཆིང་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་ལྷག་པར་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མཛྫ་ (majj) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མ་ཡ་ (may) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ཚད་མར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་འདི་བཞིན་དུ་རྟོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མུ་ན་ (mun) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ལྷག་པར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་འཇོག་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཇོག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པར་བརྗོད་པའོ།། ཡང་ན། རང་གི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ལས་གཞན་པའམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཇག་ཚོགས་འཇོམས་པས་ན་ "པ་ར་མ་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཚེ་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་ནམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བརྗོད་པའོ།། པ་ར་མ་ (parama) ཡི་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་སྒྲུབ་པའོ།། པཱ་ར་ (pāra) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མཛྫ་ (majj) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) དང་། ཨཱི་ (ī) ཡང་ཡོད་དོ།། ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། འདི་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ།། ปาเรนิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชตีติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ สตฺเต จ มาเยติ คเมติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปารมี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปารมี. มิธาตุ ปกฺขิปเน อี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺตานํ มินาติ หึสตีติ วา ปารมี, มหาโพธิสตฺโต. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ ทานาทิกฺริยา ปารมีติ. อิมินา วุตฺตนเยน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. กิญฺจาปิ ปน ปารมีสทฺทสฺส นิพฺพจนํ สงฺเขเปน วุตฺตํ. โสตูนํ ปน นิรุตฺตินยโกสลฺลตฺถํ วิตฺถาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཆིང་བའམ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་ཞིང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཇོག་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཇོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། རྐྱེན་ནི་ཨཱི་ (ī) འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། ཁོང་གི་རང་བཞིན་ནམ་བྱ་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་སྟེ། "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་བྱའོ།། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་འདི་དག་གིས་ "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ཤེས་པར་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཉན་པ་པོ་རྣམས་སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་ལ་མཁས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། สา ปน ทสปารมี, ทสอุปปารมี, ทสปรมตฺถปารมี จาติ ติวิธา โหติ. ตตฺถ สวิญฺญาณาวิญฺญาณกํ ธนํ ปริจฺจาคํ กตฺวา [Pg.71] ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสปารมิโย นาม. หตฺถ ปาท กณฺณ นาสาทิองฺคปจฺจงฺคปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสอุปปารมิโย นาม. ชีวิตินฺทฺริยปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทส ปรมตฺถปารมิโย นามาติ. ทานาทิปารมีนํ ปน อตฺโถ จริยปิฏกอฏฺฐกถาทีสุ คเหตพฺโพ. อวยวํ สงฺคหวเสน จยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สญฺจโย, สํปุพฺพ จิธาตุ คติยํ ณ. สญฺจิโนติ อวยวนฺติ วา สญฺจโย, สมูโห. ปารมีนํ สญฺจโย สมูโหติ ปารมิสญฺจโย, ตํ ปารมิสญฺจยํ. ตํ ปน จยนฺติ เอตสฺส กมฺมํ. จยนฺติ อุปจิตํ, ปริสมฺภูตนฺติ อตฺโถ. จยติ อุปจินาตีติ จโย, จิยิตฺถ อุปจิยิตฺถาติ วา จโย, พุทฺโธ. จิธาตุ อุปจเย ณ. ตํ จยํ. สพฺภิคตนฺติ สมฺพนฺโธ. ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་ནོར་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་བླང་བར་བྱའོ། ཆ་ཤས་རྣམས་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསོག་པའམ། འགྲོ་བའམ། འཇུག་པས་ན་བསགས་པ་ (sañcayo) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ saṃ-དང་བཅས་པའི་ ci-སྐད་དོད་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ཆ་ཤས་རྣམས་གསོག་པས་ན་བསགས་པ་སྟེ་ཚོགས་པའོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསགས་པ་འམ་ཚོགས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ (pāramisañcayo) སྟེ། དེ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ལའོ། དེ་ཡང་ caya (བསགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་འདིའི་ལས་སོ། caya ཞེས་པ་ནི་བསགས་པའམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་ཏོ། གསོག་པའམ། ཉེ་བར་གསོག་པས་ན་ cayo (བསགས་པ་) སྟེ། ཡང་ན་བསགས་ཟིན་པའམ་ཉེ་བར་བསགས་ཟིན་པས་ན་ cayo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ci-རྩ་བ་ནི་ཉེ་བར་གསོག་པའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། དེ་ནི་ caya (བསགས་པ་) ལའོ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་ (sabbhigataṃ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། ตตฺถ สพฺภีติ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ. ราคาทิกิเลเส สเมนฺติ อุปสเมนฺตีติ สนฺตา, สปฺปุริสา. สมุธาตุ อุปสเมต, อนฺตปจฺจโย วา. สนฺเตหีติ วตฺตพฺเพ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหา ภิมฺหิวาติ สุตฺเตน หิวิภตฺติยา ภิการํ สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเตติ สุตฺเตน ภกาเร ปเร สนฺตสทฺทสฺส สการํ กตฺวา อนฺเต จ พการาคมํ กตฺวา สพฺภีติ วุตฺตํ. เตหิ สพฺภิ. ตํ ปน คตนฺติ เอตสฺส อวุตฺตกตฺตา. คตนฺติ อุปคมิตพฺพํ. ตญฺหิ เทวมนุสฺเสหิ คมิยติ อุปคมิยติ อุปสงฺกมิยตีติ คโตติ วุจฺจติ. ตํ พุทฺธํ อตฺถกาเมหิ สปฺปุริเสหิ เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิอนนฺตคุณิกตฺตา สรณนฺติ อภิมานา ปยิรุปาสิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ. สุขปฺปทํ ปทํ คตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สุขปฺปทนฺติ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ. สุขนํ สุขํ, ตสฺส ปชฺชติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ สุขปฺปทํ, นิพฺพานํ. ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปชฺชิยติ คมิยตีติ ปทนฺติ วุจฺจติ. คตนฺติ อคมินฺติ คโต, พุทฺโธ. ทุกฺขาทิอสมฺมิสฺสสฺส เอกนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสน อปาปุณินฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ. དེ་ལ་ sabbhi ཞེས་པ་ནི་ཞི་བ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་པའམ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཞི་བ་ (santā) སྟེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། samu-རྩ་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཡང་ན་ anta-རྐྱེན་ནོ། santehi ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། 'smāhismiṃnaṃ mhā bhimhi' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ hi-རྣམ་དབྱེ་ལ་ bhi-རུ་བསྒྱུར་ཞིང་། 'so bhe bo cante' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ bha-ཡིག་གི་རྗེས་སུ་ sant-སྒྲ་ལ་ sa-ཡིག་ཏུ་བྱས་ཤིང་། མཐའ་རུ་ ba-ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་ནས་ sabbhi ཞེས་བརྗོད་དོ། དེ་དག་གིས་ནི་ sabbhi འོ། དེ་ཡང་ gata (བསྟེན་པའམ་སོང་བ) ཞེས་པ་ནི་འདིའི་མ་བརྗོད་པའི་བྱེད་པ་པོའོ། gata ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་བའོ། དེ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའམ། ཉེ་བར་བསྟེན་པའམ། ཉེ་བར་བཅར་བར་བྱེད་པས་ན་ gata (བགྲོད་པའམ་བསྟེན་པ) ཞེས་བྱའོ། དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དང་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་མཐའ་ཡས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པའི་བསམ་པས་བསྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ gata (བསྟེན་པ) ལའོ། བདེ་བ་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གཤེགས་པ་ (sukhappadaṃ padaṃ gataṃ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། དེ་ལ་ sukhappada ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། བདེ་བ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་སྟེ། དེ་འདིར་འཇུག་པའམ་གནས་པས་ན་ sukhappada སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། pada ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པའམ་བགྲོད་པས་ན་ pada (གནས་སམ་གོ་འཕང་) ཞེས་བྱའོ། gata ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་པས་ན་ gata སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་དང་མ་འདྲེས་པའི་གཅིག་ཏུ་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་མཛད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ gata (གཤེགས་པ) ལའོ། นรานรานนฺติ [Pg.72] นรอนรานนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสเทวานนฺติ อตฺโถ. ปพฺพชฺชาทิเสฏฺฐภาวํ นรติ เนตีติ นโร, นรียติ สเกน กมฺเมน นิยตีติ วา นโร, มนุสฺโส, สตฺโต วา. นรธาตุ นยเน อ. น นโร อนโร, เทโว. นโร จ อนโร จ นรานโร, เตสํ นรานรานํ. ตํ ปน สุขสมฺภวนฺติ ปเท สมฺพนฺโธ. narānarānaṃ ཞེས་པ་ནི་ nara-anarānaṃ ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་ naro (མི) འམ། ཡང་ན་རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་ naro སྟེ་མིའམ་སེམས་ཅན་ནོ། nara-རྩ་བ་ནི་འཁྲིད་པའི་དོན་ལ་ a-རྐྱེན་ནོ། མི་མ་ཡིན་པ་ནི་ anaro སྟེ་ལྷའོ། མི་དང་མི་མ་ཡིན་པ་ནི་ narānaro སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་ narānarānaṃ མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱིའོ། དེ་ཡང་ sukhasambhava (བདེ་བའི་འབྱུང་གནས) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་འབྲེལ་ལོ། สุขสมฺภวนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ. ติวิธสุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา. สุขยตีติ สุขํ. ติวิธสุขํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพขนุธาตุ อวธารเณ อ. สมฺภวติ สุขสงฺขาตํ ผลํ อเนน ปุญฺเญนาติ สมฺภวํ, ปุญฺญกรณํ. สํปุพฺพภูธาตุ สตฺตายํณ. สุขสฺส สมฺภวํ สุขสมฺภวํ, ตํ ปน ภวนฺติปเท กมฺมํ. ภวนฺติ นิพฺพตฺเตนฺตํ. ตํ สุขสมฺภวํ ภาเวติ นิพฺพตฺเตตีติ ภโว, พุทฺโธ. ตํ ภวํ. โส หิ มหากรุณาปุพฺพงฺคมาย ธมฺมเทสนาย เทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส ลภนการณภูตํ ทานสีลภาวนาสงฺขาตํ ปุญฺญํ กาเรติ, ตสฺมา ภควโต นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวนฺติ โถเมตีติ ทฏฺฐพฺพํ. sukhasambhava ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུའོ། ཡང་ན་བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་ sukha (བདེ་བ) སྟེ། བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ sukha (བདེ་བ) འོ། སྔོན་འཇུག་ su-དང་བཅས་པའི་ khanu-རྩ་བ་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དོན་ལ་ a-རྐྱེན་ནོ། བསོད་ནམས་འདིས་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན་ sambhava (འབྱུང་བ) སྟེ་བསོད་ནམས་བྱེད་པའོ། སྔོན་འཇུག་ saṃ-དང་བཅས་པའི་ bhū-རྩ་བ་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་ནི་ sukhasambhava སྟེ། དེ་ཡང་ bhava (སྐྱེད་པར་བྱེད་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ། bhava ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་དེ་ཉིད་སྒོམ་པར་བྱེད་པའམ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་ bhavo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ནི་ bhava (སྐྱེད་པར་བྱེད་པ) ལའོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་བྱེད་དུ་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་ལ་བསྟོད་དོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། นมานมานนฺติ ปทสฺส นเม อนมานนฺติ ปทจฺเฉโท. นเมติ อหํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา เอการาเทโสติ เวทิตพฺโพ. อนมานนฺติ อนเมนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อนาทรานนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ควนฺติเอตสฺส วิเสสนํ. ควนฺติ โคณสทิสานํ พาลานํ. ควนฺติ หิ ฉฏฺฐีพหุวจนนฺตนามปทํ. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเสติ สุตฺเต สมภินิวิฏฺเฐน จคฺคหเณน นํวจนสฺส อํ อาเทสญฺจ โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. คจฺฉนฺตีติ คาโว, โคณา. คาโว วิยาติ คาโว, เตสํ ควํ พาลานํ. ตํ ปน ชินปุงฺควนฺติปเท ฉฏฺฐีกมฺมํ. ชินปุงฺควนฺติ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ปุงฺคว สทฺโท [Pg.73] กมฺมธารยสมาเส เสฏฺฐตฺถวาจโก. มุนิปุงฺคโวติอาทีสุ วิย. วุตฺตญฺจ อมรโกเส – namānamānaṃ ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ name anamānaṃ ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། name ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ mi-རྣམ་དབྱེ་ལ་ e-ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བར་རིག་པར་བྱའོ། anamānaṃ ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་མི་འཚལ་བ་དང་། མི་འདུད་པ། མ་གུས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ཡང་ gavaṃ (བ་ལང་ལྟ་བུ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའོ། gavaṃ ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། gavaṃ ཞེས་པ་ནི་དྲུག་པའི་མང་ཚིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་མིང་གི་ཚིག་གོ། དེ་ནས་ 'namaṃ patimhālutte ca samāse' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ ca-ཡིག་བཟུང་བས་ naṃ-ཚིག་ལ་ aṃ-དུ་བསྒྱུར་ཞིང་། go-ཞེས་པའི་ o-ཡིག་ལ་ ava-རུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ gāvo སྟེ་བ་ལང་རྣམས་སོ། བ་ལང་དང་འདྲ་བས་ན་ gāvo སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་ gavaṃ སྟེ་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། དེ་ཡང་ jinapuṅgava (རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དྲུག་པའི་ལས་ོ། jinapuṅgava ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། འདིར་ puṅgava ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ནང་གཙོ་བོའམ་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ (munipuṅgavo) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། འཆི་མེད་མཛོད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘อุตฺตรสฺมึ ปเท พฺยคฺฆ, ปุงฺคโวสภกุญฺชรา; สีหสทฺทูลนาคาทฺยา, ปุเม เสฏฺฐตฺถโคจรา’’ติ. “ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་སྟག་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་རྒོད། གླང་པོ་ཆེ། སེང་གེ། གཟིག ཀླུ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་མཆོག་གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ།” ตสฺสตฺโถ. กมฺมธารยสมาเส อุตฺตรปเท วตฺตมานา พฺยคฺฆปุงฺคโวสภกุญฺชรา พฺยคฺฆปุงฺควอุสภกุญฺชรสทฺทา จ สีห สทฺทูลนาคาทฺยา สีห สทฺทูล นาคาสทฺทา จ ปุเม เสฏฺฐตฺถ วาจกาติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. โค วิย พุทฺธคุเณ อชานนฺเต อนมนฺเต อญฺญทิฏฺฐิเก พาเล ชินาติ อชินีติ วา ชิโน. ปกฏฺฐภาวํ ปธานภาวํ วา อุทฺธํ คจฺฉตีติ ปุงฺคโว. ปอุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ อวปจฺจโย. นิคฺคหิตา คโม. ตสฺส กวคฺคนฺตํ ธาตฺวนฺตโลปญฺจ ยทาทินา กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ชิโน จ โส ปุงฺคโว จาติ ชินปุงฺคโว, พุทฺโธ. โส ปน คุนฺนํ วิย พุทฺธานํ สีลาทิเก อปฺปเมยฺยคุเณ อชานนฺตานํ อนมนฺตานํ อคารวนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อญฺญ ทิฏฺฐิคติกานํ พาลานํ อสตฺเถน ปารมีปุญฺญเตเชน อชินีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ชินปุงฺควนฺติ. དེའི་དོན་ནི། ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་ཡོད་པའི་ byaggha (སྟག)། puṅgava (ཁྱུ་མཆོག)། usabha (གླང་རྒོད)། kuñjara (གླང་པོ་ཆེ) ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དང་། sīha (སེང་གེ)། saddūla (གཟིག)། nāga (ཀླུའམ་གླང་པོ) ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་རྣམས་སོ། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། བ་ལང་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མི་ཤེས་ཤིང་། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། ལྟ་བ་གཞན་པ་ཅན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཟིན་པས་ན་ jino (རྒྱལ་བ) འོ། མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ puṅgavo (ཁྱུ་མཆོག) འོ། སྔོན་འཇུག་ pa-དང་བཅས་པའི་ gamu-རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ava-རྐྱེན་ནོ། རྗེས་སུ་ང་རོ་ལས་ g-ཡིག་འབྱུང་ངོ། དེའི་ ka-སྡེའི་མཐའ་དང་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། རྒྱལ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཁྱུ་མཆོག་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ jinapuṅgavo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ཡང་བ་ལང་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཚད་མེད་པ་མི་ཤེས་པ་དང་། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། མ་གུས་པ། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། ལྟ་བ་གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ལ། མཚོན་ཆ་མེད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ལོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ jinapuṅgava (རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག) ལའོ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ตหึ ตหึ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว, อตฺตภาเว วา, ปารมิสญฺจยํ ทานาทิปารมีนํ สมูหํ, จยํ อุปจิตํ ปริสมฺภูตํ, สพฺภิ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ, คตํ อุปคมิตพฺพํ ปยิรุปาสิตพฺพํ, สุขปฺปทํ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐาน ภูตํ, ปทํ นิพฺพานํ คตํ ปตฺตํ อคมึ, นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ, สุขสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ ติวิธ สุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ, อนมานํ อนมนฺตานํ อนาทรานํ อวนฺทนฺตานํ วา, ควํ โคณสทิสานํ พาลานํ ชินปุงฺควํ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་དག་གམ། ལུས་དེ་དང་དེ་དག་ལ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་པ། བསགས་པ་སྟེ་ཉེ་བར་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞི་བ་རྣམས་ཀྱིས། བསྟེན་པ་སྟེ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞིང་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བ། བདེ་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། གནས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཤེགས་པ་སྟེ་ཐོབ་པར་མཛད་པ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུའམ། བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སྐྱེད་པར་མཛད་པ། ཕྱག་མི་འཚལ་བ་སྟེ་ཕྱག་མི་འཚལ་བ་དང་། མ་གུས་པའམ། མི་འདུད་པ་རྣམས་ཀྱི། བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི། རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་སྟེ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། นวมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๑๐. ༡༠. มคฺคงฺคนาวํ [Pg.74] มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก; อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม. ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གྲུ་གཟིངས་ལ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་གྱིས།། བརྩོན་འགྲུས་སྐྱ་བ་ཡེ་ཤེས་ལག །བཟུང་ནས་གང་ཞིག་ཞུགས་པ་དེས།། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས། །སྐྱེ་བོ་མང་པོ་བསྒྲལ་མཛད་པ།། སྡིག་པ་སེལ་བའི་སངས་རྒྱས་དེར། །བདག་གིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๑๐. เอวํ นวมคาถาย พุทฺธํ นตฺวา อิทานิ พหู สตฺเต ติภวสงฺขาตา สํสารสมุทฺทโต ตาเรนฺเตน คุเณน จ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปหาเนน คุเณน จ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม มคฺคงฺคนาวนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตต ชร คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา อินฺทวํส คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘สายินฺทวํสา ขลุ ยตฺถ ตา ชรา’’ติ. ༡༠. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སེམས་ཅན་མང་པོ་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་བགྲང་བའི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'maggaṅganāvaṃ' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ta-ta-ja-ra ཡི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དབང་པོའི་རིགས་ (Indavaṃsa) ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ (Vuttodaya) ལས་ཀྱང་། 'གང་ལ་ ta-ta-ja-ra ཡོད་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་དབང་པོའི་རིགས་ཞེས་བྱའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ตสฺสตฺโถ. ยตฺถ ยสฺสํ คาถายํ ตา ตคณทฺวยญฺจ ชรา ชคณ รคณา จ เจ สิยุํ, สา คาถา ขลุ เอกนฺตํ อินฺทวํสคาถา นามาติ. དེའི་དོན་ནི། གང་ལ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གང་གི་ནང་དུ། tā སྟེ་ ta-སྡེ་གཉིས་དང་། jarā སྟེ་ ja-སྡེ་དང་ ra-སྡེ་རྣམས་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་གཅིག་ཏུ་དབང་པོའི་རིགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ตตฺถ โย มุนิทกฺขนาวิโกติ สมฺพนฺโธ. โย พุทฺธ สงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโกติ อตฺโถ. ตตฺถ มุนีติ อุโภ โลเก มุนาติ ชานาตีติ มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. อสฺสถฺยตฺเถ อิปจฺจโย. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาเต วณฺณปถชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. กาย โมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตเรน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล มุนีติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนีติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺตเสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. อิธ ปน มุนิมุนิ อธิปฺเปโต. དེ་ལ་ 'yo munidakkhanāviko' (གང་ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། གང་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་ muni (ཐུབ་པ) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ muni སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། muna-རྩ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དོན་ལ་ i-རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ mona ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ muni སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ i-རྐྱེན་ནོ། སྐྱེས་རབས་ཚོགས་གཅིག་མ་ལས་ཚོང་ལམ་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Vaṇṇapatha-jātaka-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'muni ཞེས་པ་ནི་ mona སྟེ་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པ་གང་རུང་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ muni ཞེས་བྱའོ། དེ་ཡང་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་སྟེ་དུ་མ་ཡོད་དོ། དེ་ལ་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་བསྟན་པ་རིག་པའི་ཁྱིམ་པའོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་སློབ་པ་བདུན་ནོ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་སོ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ཉིད་དགོངས་པའོ། ทกฺโขติ [Pg.75] เฉโก. สมุทฺทตรเณ ทกฺขติ กุสลตฺตํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, นาวิโก. ทกฺขธาตุ คติยํ อ. อถ วา ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, โยโกจิ กุสโล ปุคฺคโล. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทกฺโข วิยาติ ทกฺโข, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ สตฺตานํ สํสารสมุทฺทโต อุทฺธารณสฺส การณํ ทกฺขติ ปริจฺฉินฺทติ ญาเณนาติ ทกฺโขติ วุจฺจติ. นาวิโกติ สมุทฺทตีรํ นาวาย ตรตีติ นาวิโก, นาวาเชฏฺฐโก. ตรติตทฺธิเต ณิโก. นาวิโก วิยาติ นาวิโก, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ นิพฺพานํ ปารํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ตรตีติ นาวิโกติ วุจฺจติ. ทกฺโข นาวิโก ทกฺขนาวิโก, มุนิ จ โส ทกฺขนาวิโกจาติ มุนิทกฺขนาวิโก, กมฺมธารยสมาโสยํ. อถ วา ทกฺขนาวิโก วิย ทกฺโข มุนีติ มุนิทกฺขนาวิโก, พุทฺโธ. อุปมากมฺมธารยสมาโสยํ. ยถา หิ สมุทฺทตรเณ เฉโก นาวิโก มนุสฺเส สมุทฺทปารํ เนติ, เอวํ พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺเต นิพฺพานปารํ เนตีติ วุตฺตํ โหติ. “དཀྵོ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའོ། །རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བ་ལ་མཁས་པར་འགྱུར་བས་“དཀྵོ་”སྟེ་གྲུ་པའོ། །“དཀྵ་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བྱེད་ལ་མི་ལོ་བར་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་“དཀྵོ་”སྟེ། མཁས་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“དཀྵ་”དབྱིངས་ནི་མྱུར་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །མཁས་པ་དང་མཚུངས་པས་“དཀྵོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །ངེས་པའི་དོན་དུ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་“དཀྵོ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུ་ཡིས་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་གྲུ་པ་སྟེ་གྲུ་དཔོན་ནོ། །“ཏ་ར་ཏི་”ཞེས་པའི་ཀུན་བཤད་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་“ཎི་ཀ་”ཡིན་ནོ། །གྲུ་པ་དང་མཚུངས་པས་“ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །ངེས་པའི་དོན་དུ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་གྲུ་ཡིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་“ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་བྱའོ། །མཁས་པའི་གྲུ་པ་ནི་“དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ། ཐུབ་པ་དེ་ཉིད་མཁས་པའི་གྲུ་པ་ཡང་ཡིན་པས་“མུ་ནི་དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། མཁས་པའི་གྲུ་པ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པ་མཁས་པ་ནི་“མུ་ནི་དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ནི་དཔེའི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན། རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བ་ལ་མཁས་པའི་གྲུ་པས་མི་རྣམས་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། มคฺคงฺคนาวํ อารุยฺหาติ สมฺพนฺโธ. มคฺคงฺคนาวนฺติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตํ นาวํ. อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวาติ อตฺโถ. กิเลเส มาเรนฺโต อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ มคฺโค. มารสทฺทูปปท คมุธาตุ กฺวิ. มาเรนฺต โคติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน มคฺโคติ วุตฺตํ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค. เอกนฺตโต ชาติ ชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค, จตุมคฺโค. วุตฺตญฺหิ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนียฏฺเฐน จา’’ติ. องฺคติ คจฺฉติ ผลนิพฺพานํ เอเตนาติ องฺคํ. อคิธาตุ คมเน อ. มคฺคสฺส องฺคํ การณนฺติ มคฺคงฺคํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺต สมฺมาอาชีว สมฺมาวายาม [Pg.76] สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิวเสน อฏฺฐมคฺคงฺคํ ลพฺภติ. นุยติ ถวียตีติ นาวา. นุธาตุ ถวิยํ อโว. อถ วา โอรโต ปารํ เนตีติ นาวา, ภารํ นยนฺติ เอตายาติ วา นาวา. นิธาตุ นยเน อโว. มคฺคงฺคสงฺขาตา นาวา มคฺคงฺคนาวา. อถ วา นาวา วิย มคฺคงฺคนฺติ มคฺคงฺค นาวา. ยถา หิ นาวา อตฺตนิ อารุฬฺเห มนุสฺเส สมุทฺท นทีปารํ เนติ, เอวํ อฏฺฐมคฺคงฺคธมฺมา อตฺตานํ ปฏิปชฺชนฺเต นิพฺพาน ปารํ เนนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มคฺคงฺคนาวํ. “མགྒངྒ་ནཱ་བཾ་ ཨཱ་རུ་ཡ྄ཧ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། “མགྒངྒ་ནཱ་བཾ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ལའོ། །“ཨཱ་རུ་ཡ྄ཧ་”ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ནས་སམ་བཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསོད་ཅིང་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །“མཱ་ར་”སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་“གམུ་”དབྱིངས་ལ་“ཀྭི་”རྐྱེན་ནོ། །“མཱ་རེན་ཏོ་ གོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་“མགྒོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་ཞིང་སྒྲུབ་པས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །“མགྒ་”དབྱིངས་ནི་འཚོལ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །གཏན་དུ་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། བཙལ་བར་བྱ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“མགྒོ་”སྟེ། ལམ་བཞིའོ། །འདི་ལྟར་“ལམ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ཤེ་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་འབྲས་བུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བས་“ཨངྒཾ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨ་གི་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གམ་རྒྱུ་ནི་“མགྒངྒཾ་”སྟེ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ། ཡང་དག་པའི་ངག །ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཐོབ་པའོ། །བསྟོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནུ་”དབྱིངས་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་བོ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཚུར་རོལ་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་ཁུར་འཁྱེར་བས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནི་”དབྱིངས་ནི་འཁྱེར་བའམ་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་བོ་”རྐྱེན་ནོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ཏུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ནི་“མགྒངྒ་ནཱ་བཱ་”འོ། །ཡང་ན། གྲུ་ལྟ་བུའི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ནི་“མགྒངྒ་ནཱ་བཱ་”འོ། །དཔེར་ན། གྲུ་ནི་རང་ལ་ཞུགས་པའི་མི་རྣམས་རྒྱ་མཚོ་དང་ཆུ་བོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རང་ལ་ཉམས་སུ་ལེན་པ་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་དེ་ལའོ།། อีหาผิยนฺติ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ. วุตฺตญฺหิ สุตฺตนิ ปาตอฏฺฐกถายํ ‘‘ผิเยนาติ ทพฺพิสารเกนา’’ติ. อีหติ อารพฺภตีติ อีหา. อีหติ วายมติ เจตยติ เอเตนาติ วา อีหา, วีริยํ. สทฺทนีติยํ ปน ‘‘อีห เจตาย’’นฺติ วุตฺตํ. ผาติ วฑฺเฒติ อุทกํ เอเตนาติ ผิยํ. ผาธาตุ วฑฺฒิยํ อิโย. ผาติ ฆฏฺเฏติ อุทกนฺติ วา ผิยํ. อถ วา ผายติ คจฺฉติ นาวํ เอเตนาติ ผิยํ. ทพฺพิสารกํ. ผายิ ธาตุ คติยํ อ. อาการสฺส อิ. อีหาสงฺขาตํ ผิยนฺติ อีหาผิยํ. ผิยํ วิย อีหาติ อีหาผิยํ. ยถา หิ ผิเยน นาวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ, เอวํ อีหาสงฺขาเตน วีริเยน ตํ ตํ กิจฺจํ สาเธติ, อิจฺฉิตํ นิพฺพานฏฺฐานํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน คาหโกติ ปเท กมฺมํ. ญาณกเรนาติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน. สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรตีติ กโร, หตฺโถ. ญาณสงฺขาโต กโร ญาณ กโร, กรํ วิย ญาณนฺติ วา ญาณกโร, เตน ญาณกเรน. คาหโกติ ทฬฺหคณฺหมาโน หุตฺวา. ตายาติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตาย ตาย นาวาย, พหูติ อเนเก เวเนยฺยสตฺเต. ภวณฺณวาติ ติภวสงฺขาตา สํสารวฏฺฏสงฺขาตา วา มหาสมุทฺทโต. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. “ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྲགས་པའི་གྲུ་སྐྱ་འོ། །འདི་ལྟར་མདོ་སྡེའི་བསྡུས་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “‘ཕི་ཡེ་ནཱ་’ཞེས་པ་ནི་གྲུ་སྐྱས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩོམ་པར་བྱེད་པས་“ཨཱི་ཧཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་འབད་རྩོལ་བྱེད་ཅིང་སེམས་པར་བྱེད་པས་“ཨཱི་ཧཱ་”སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ལས་ནི། “‘ཨཱི་ཧཱ་’ནི་སེམས་པའི་དོན་ལའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་ཆུ་སྤེལ་བར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཕཱ་”དབྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་ཡོ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཆུ་ལ་བརྡེག་པར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་གྲུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”སྟེ་གྲུ་སྐྱའོ། །“ཕཱ་ཡི་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཨཱ་ཡིག་ནི་ཨི་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །བརྩོན་པར་གྲགས་པའི་སྐྱ་བ་ནི་“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”མོ། །སྐྱ་བ་ལྟ་བུའི་བརྩོན་པ་ནི་“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”མོ། །དཔེར་ན། སྐྱ་བས་གྲུ་ནི་འདོད་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། བརྩོན་པར་གྲགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་སྒྲུབ་ཅིང་། འདོད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་“གཱ་ཧ་ཀོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ཡིན་ནོ། །“ཉཱ་ཎ་ཀ་རེ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་གིས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་“ཉཱ་ཎཾ་”སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ལས་དེ་དང་དེ་བྱེད་པས་“ཀ་རོ་”སྟེ་ལག་པའམ་ཕྱག་གོ། །ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་ནི་“ཉཱ་ཎ་ཀ་རོ་”འོ། །ཡང་ན། ཕྱག་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ཉཱ་ཎ་ཀ་རོ་”སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་དེས་སོ། །“གཱ་ཧ་ཀོ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པོར་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །“ཏཱ་ཡཱ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་དེས་སོ། །“བཧཱུ་”ཞེས་པ་ནི་དུ་མ་སྟེ་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་མང་པོའོ། །“བྷ་བཎྞ་བཱ་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའམ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་གྲགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་སོ། །དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ตาเรสีติ โอติณฺเณสิ, อติกฺกเมสีติ อตฺโถ. พุทฺธนฺติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ. อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปช หนฺตํ[Pg.77]. ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ กิเลสปฺปชหนฺตํ. กิเลสวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ อฆสทฺโท ทุกฺเข กิเลเส จ วตฺตติ. ตตฺถ หิ ทุกฺขํ อฆยติ ทุกฺขยตีติ อฆนฺติ จ, อฆยติ ทุกฺขากาเรน ปวตฺตตีติ วา อฆนฺติ จ วุจฺจติ. กิเลโส ปน อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อโฆติ วุจฺจติ. อฆธาตุ ปาปกรเณ อ. อฆํ ปชหติ วิทฺธํเสตีติ อฆปฺปโห, พุทฺโธ. อฆสทฺทูปปทปปุพฺพหาธาตุ จาเค. พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺตานํ ทุกฺขญฺจ กิเลสญฺจ ธมฺมเทสนาย อปเนตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ทุกฺขสฺส อปฺปหาตพฺพธมฺมตฺตา มคฺเคน อปฺปหาตพฺพมฺปิ ผลูปจาเรน ทุกฺขปฺปชหนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตนฺติ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธติ. “ཏཱ་རེ་སཱི་”ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བར་མཛད་དམ་བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བུདྡྷཾ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལའོ། །“ཨ་གྷཔྤ་ཧཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། “ཨ་གྷཔྤ་ཧཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“ཨགྷ་”སྒྲ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་“ཨགྷཾ་”ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པས་འཇུག་པས་“ཨགྷཾ་”ཞེས་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པ་ནི་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡིག་པ་བྱེད་པར་བྱེད་པས་“ཨགྷོ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨ་གྷ་”དབྱིངས་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །སྡིག་པ་སྤོང་ཞིང་འཇོམས་པས་“ཨགྷཔྤཧོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨ་གྷ་”སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་“པ་”སྔོན་འཇུག་གི་“ཧཱ་”དབྱིངས་ལའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་སེལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལྟར་ན། སྡུག་བསྔལ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་མ་ཡིན་པས་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཀྱང་། འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย มุนิทกฺขนาวิโก โย พุทฺธสงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโก, มคฺคงฺคนาวํ อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาตํ นาวํ อารุยฺห อาโรหิตฺวา อีหาผิยํ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ, ญาณกเรน สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน, คาหโก ทฬฺหํ คณฺหมาโน หุตฺวา ตาย อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย, พหู อเนเก เวเนยฺยสตฺเต ภวณฺณวา ติภวสงฺขาตมหาสมุทฺทโต, ตาเรสิ โอตาเรสิ, พุทฺธํ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ อฆปฺปหํ สตฺตานํ ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตํ กิเลส วิทฺธํเสนฺตํ วา ตํ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་དེས། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་སྟེ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ལ་ཞུགས་ནས། བརྩོན་པའི་སྐྱ་བ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྲགས་པའི་གྲུ་སྐྱ་དེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་གིས། དམ་པོར་འཛིན་པར་མཛད་དེ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་གྲུ་དེས་སོ། །གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་མང་པོ་དུ་མ་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས། བསྒྲལ་བར་མཛད་དོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པར་མཛད་པའམ་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་མཛད་པའི་སྡིག་པ་སྤོང་བ་དེ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། ๑๑. ༡༡. สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ; วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ. ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཤིང་། །བྱང་ཆུབ་ཤིང་དབང་དྲུང་དུ་བདེན་བཞི་གཟིགས། །རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་བརྙེས་ལྷ་མིའི་ཕན་བདེ་མཛད། །སྲིད་གསུམ་ཉེར་ཞི་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๑๑. เอวํ [Pg.78] ทสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สมตึ สติปารมิสมฺภรณาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ สคเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อิห โตฏก มมฺพุธิเสหิ มิต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อมฺพุธิเสหิ จตูหิ สคเณหิ มิตํ ปมิตํ รจิตํ ลกฺขิตํ วา วุตฺตํ อิธ ชคติฉนฺเท โตฏกํ นามาติ. ༡༡. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་དེ་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎཾ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་“ས་”སྡེ་བཞིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་“ཏོ་ཊ་ཀ་”ཡི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས། “འདིར་‘ས་’སྡེ་བཞིས་བཅལ་བ་ནི་‘ཏོ་ཊ་ཀ་’འོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་“ས་”སྡེ་བཞིས་བཅལ་བའམ་བསྒྲིགས་ཤིང་མཚོན་པར་བྱས་པ་ནི། འདིར་“ཛ་ག་ཏཱི་”སྡེབ་སྦྱོར་ལས་“ཏོ་ཊ་ཀ་”ཞེས་བྱའོ།། ตตฺถ ปน สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺติ ทสปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโย จาติ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ, ปริปูริตนฺติ อตฺโถ. ตาสํ ปน วิเสโส ปารมิสทฺทสฺส จ วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมฺภริตฺถ ปริปูรยิตฺถาติ สมฺภรโณ, ชิโน. สํปุพฺพภรธาตุ ปูรเณ ยุ. สมตึสปารมิโย สมฺภรโณติ สมตึสติปารมิสมฺภรโณ, ชิโน. ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูรยิตฺถาติ อตฺโถ. ตํ สมตึสติปารมิสมฺภรณํ. วรโพธิทุเมติ อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล. เอตฺถ จ วรโพธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ทวติ คจฺฉติ มูลขนฺธตจสาข วิฏป ปลฺลว ผเลหิ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ รชต สุวณฺณมณิ สนฺตา รุจีหิ อติโสภนํ วา ปาปุณาตีติ ทุโม, โพธิสตฺตสฺส วิชาตทิวเสเยว โพธิสตฺเตน สทฺธึ สห ชาโต สตหตฺถุพฺเพโธ อสตฺถทุมราชา ลพฺภติ. ทุธาตุ คติมฺหิ อโม. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ทุนาติ กมฺปตีติ ทุโม. ทุมติ ปูเรติ อากาสตลนฺติ วา ทุโม’’ติ วุตฺตํ. วโร โพธิ วรโพธิ, วรโพธิ จ โส ทุโม จาติ วรโพธิทุโม, ตสฺมึ. དེ་ལ་“སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎཾ་”ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའམ་ཁེངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་དང་“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པས་“སམྦྷ་ར་ཎོ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །“སཾ་”སྔོན་འཇུག་གི་“བྷ་ར་”དབྱིངས་ལ་“ཡུ་”རྐྱེན་ནོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པས་“སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎོ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པ་ནས་བཟུང་། བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དེ་ལའོ། །“བཱ་ར་བོ་དྷི་དུ་མེ་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་དམ་པའི་དྲུང་དུའོ། །འདིར་“བྱང་ཆུབ་དམ་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ། ཤུན་པ། ཡལ་ག། ལོ་མ། མྱུ་གུ། འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་ལ་ཡངས་པར་འགྱུར་བའམ། དངུལ་དང་། གསེར། ནོར་བུ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་འགྱུར་བས་“དུ་མོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐུ་བལྟམས་པའི་ཉིན་མོ་ཉིད་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཁྲུ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་ལྟ་བུའོ། །“དུ་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་མོ་”རྐྱེན་ནོ། །རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “གཡོ་བས་‘དུ་མོ་’ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་གང་བར་བྱེད་པས་‘དུ་མོ་’ཞེས་བྱའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་དམ་པ་ནི་“བཱ་ར་བོ་དྷི་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་དམ་པ་དེ་ཉིད་ལྗོན་ཤིང་ཡང་ཡིན་པས་“བཱ་ར་བོ་དྷི་དུ་མོ་”སྟེ། དེའི་དྲུང་དུའོ།། จตุสจฺจทสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปฏิวิชฺฌิตํ. เอตฺถ จ สจฺจสทฺโท อเนเกสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ. สจฺจํ [Pg.79] ภเณ น กุชฺเฌยฺยาติอาทีสุ วาจาสจฺเจ. สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณาติอาทีสุ วิรติสจฺเจ. กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา ปวาทิยาเส กุสลาวทานาติอาทีสุ ทิฏฺฐิสจฺเจ. เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถีติอาทีสุ ปรมตฺถสจฺเจ นิพฺพาเน เจว มคฺเค จ, จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลาติอาทีสุ อริยสจฺเจ. สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. สถนํ สจฺจํ, อวิตถํ. สถธาตุ อวิตเถ ณฺโย. ยถา หิ อคฺคีนํ สภาโว เอกนฺตํ อุณฺโหเยว โหติ, น สีตโล, เอวํ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิ สภาวํ เอกนฺตํ สจฺจํ ตถํ อวิตถํ อนญฺญถํ โหติ. ตํ ปน จตุพฺพิธํ โหติ ทุกฺขสจฺจํ, สมุทยสจฺจํ, นิโรธสจฺจํ, มคฺคสจฺจญฺจาติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺจนฺติ ทุกฺขจฺฉิตํ ขํ ตุจฺฉนฺติ ทุกฺขํ. กมฺมธารยสมาโสยํ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘ทุอิติ อยํสทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติ. กุจฺฉิตญฺหิ ปุตฺตํ ทุปุตฺโตติ วทนฺติ. ขํสทฺโท ปน ตุจฺเฉ. ตุจฺฉญฺหิ อากาสํ ขนฺติ วุจฺจติ. อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉิตํ. อเนกอุปทฺทวาธิฏฺฐานโต, ตุจฺฉํพาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโต. ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขญฺจ ตํ สจฺจญฺจาติ ทุกฺขสจฺจํ. เตภูมิกวฏฺฏํ ลพฺภติ. བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །འདི་ལ་བདེན་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པར་སྣང་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ‘བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་ཁྲོ་བར་མི་བྱ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངག་གི་བདེན་པ་དང་། ‘དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་བདེན་པ་ལ་གནས་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤོང་བའི་བདེན་པ་དང་། ‘ཅི་ཕྱིར་མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་བདེན་པ་སྣ་ཚོགས་སྨྲ་ཞིང་རྩོད་པར་བྱེད་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྟ་བའི་བདེན་པ་དང་། ‘བདེན་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་དེ་གཉིས་པ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མྱང་འདས་དང་ལམ་གཉིས་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་དང་། ‘བདེན་པ་བཞི་ལས་དགེ་བ་དུ་ཡོད་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འདིར་ཡང་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་ནི་མི་བསླུ་བ་སྟེ་མ་ནོར་བའོ། །‘སཐ་’ (satha) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་མི་བསླུ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཎྱ་’ (ṇya) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དཔེར་ན་མེའི་རང་བཞིན་ནི་ཚ་བ་ཉིད་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི་བསིལ་བ་མ་ཡིན་པ་བཞིན། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཅིག་ཏུ་བདེན་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། འགོག་པའི་བདེན་པ་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘དུ་’ (du) ནི་སྨད་པ་དང་། ‘ཁ་’ (kha) ནི་གསོག་གམ་སྟོང་པ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །འདི་ནི་ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“དུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་སྨད་པའི་དོན་ལ་སྣང་སྟེ། བུ་ངན་པ་ལ་བུ་ངན་ (duputta) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །“ཁ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྟོང་པའི་དོན་ཏེ། ནམ་མཁའ་སྟོང་པ་ལ་ “ཁ་” (kha) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །བདེན་པ་དང་པོ་འདི་ཡང་སྨད་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་མའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་དང་། གཙང་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་གི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བས་སྟོང་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བ་ལ་འཇུག་གོ ། สมุทยสจฺจนฺติ อยติ ปวตฺตติ ทุกฺขผลํ เอเตนาติ อโย, โลโภ. อยธาตุ คติมฺหิ อ. สํ อวเสส ปจฺจยสํโยเค สติ อุ ทุกฺขุปฺปตฺติยา อโย การโณติ สมุทโย. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. วุตฺเตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘สํอิติ จ อยํสทฺโท สมาคโม สเมตนฺติอาทีสุ สํโยคํ ทีเปติ. อุอิติ อยํสทฺโท อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺติอาทีสุ อุปฺปตฺตึ. อยสทฺโท ปน การณํ ทีเปติ. อิทญฺจาปิ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติการณํ. อิติ ทุกฺขสฺส สํโยเค อุปฺปตฺติการณตฺตา ทุกฺขสมุทยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. สมุทโย จ โส สจฺจญฺจาติ สมุทยสจฺจํ, โลภสงฺขาตา ตณฺหา ลพฺภติ[Pg.80]. นิโรธสจฺจนฺติ โรธติ จรติ ปวตฺตตีติ โรโธ, เตภูมิกวฏฺฏธมฺโม. โรธธาตุ จรเณ ณ. นตฺถิ เตภูมิกวฏฺฏธมฺมสฺส โรโธ จรณํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. อถ วา นิรุชฺฌติ สํสารทุกฺขํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. รุธิธาตุ อาวรเณ ณ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐ กถายํ ‘‘ตติยสจฺจํ ปน ยสฺมา นิสทฺโท อภาวํ. โรธ สทฺโท จารกํ ทีเปติ. ตสฺมา อภาโว เอตฺถ สํสาร จารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา. สมธิ คเต วา ตสฺมึ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโว โหติ ตปฺปฏิปกฺขตฺตาติปิ ทุกฺขนิโรธนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรธนฺติ. นิโรโธ จ โส สจฺจญฺจาติ นิโรธสจฺจํ. นิพฺพานํ. มคฺคสจฺจนฺติ ทุกฺขนิโรธํ นิพฺพานํ มคฺคติ คจฺฉติ เอเตนาติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘จตุตฺถสจฺจํ ปน ยสฺมา เอตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ อารมฺมณวเสน ตทภิมุขภูตตฺตา ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา. ตสฺมา ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ วุจฺจตี’’ติ. มคฺโค จ โส สจฺจญฺจาติ มคฺคสจฺจํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ลพฺภติ. ยสฺมา ปเนตานิ พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ. อถ วา พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปฏิวิชฺฌิยนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ. ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ ‘ཨ་ཡ་’ (aya) སྟེ་ཆགས་པའོ། །‘ཨ་ཡ་’ བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །‘སཾ་’ (saṃ) ནི་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་ ‘ཨུ་’ (u) སྟེ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ ‘ཨ་ཡ་’ (ayo) ཡིན་པས་ཀུན་འབྱུང་ (samudaya) ངོ་། །འདི་ནི་འབྲེལ་བའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“སཾ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་འདུ་བ་དང་འཛོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུས་པ་སྟོན་ལ། “ཨུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་སྟོན་ཏོ། །“ཨ་ཡ་” སྒྲ་ནི་རྒྱུ་སྟོན་ཏོ། །བདེན་པ་གཉིས་པ་འདི་ཡང་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་འདུས་ནས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་སོ། །ཀུན་འབྱུང་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འགོག་ཅིང་རྒྱུ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ ‘རོ་དྷ་’ (rodha) སྟེ་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་ཆོས་སོ། །‘རུ་དྷ་’ (rudh) བྱིངས་ནི་རྒྱུ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཎ་’ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །འདི་ལ་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་ཆོས་ཀྱི་འགོག་པ་སྟེ་རྒྱུ་བ་མེད་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འགག་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །‘རུ་དྷ་’ བྱིངས་ནི་སྒྲིབ་པའི་དོན་ལ་ ‘ཎ་’ རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“བདེན་པ་གསུམ་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ ‘ནི་’ (ni) སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་དང་། ‘རོ་དྷ་’ (rodha) སྒྲ་ནི་བཙོན་ར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་འཁོར་བའི་བཙོན་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགོག་པ་མེད་པ་ནི་འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་དེ་མངོན་དུ་བྱས་པ་ན་འཁོར་བའི་བཙོན་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགོག་པ་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ་”’ ཞེས་སོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་མི་སྐྱེ་བར་འགག་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ། །འགོག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །དེ་ནི་མྱང་འདས་སོ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་མྱང་འདས་ལ་འགྲོ་བས་ན་ལམ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ། །‘མ་གྒ་’ (magg) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“བདེན་པ་བཞི་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ནི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ལ་འགྲོ་ཞིང་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཐོབ་པའི་བགྲོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་བགྲོད་པ་ཞེས་བྱའོ་”’ ཞེས་སོ། །ལམ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཐོབ་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་དག་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ། เตสํ ปน ลกฺขณาทีนิ เอวํ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ หิ พาธนลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ, สนฺตาปนรสํ, ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ, ปภวลกฺขณํ สมุทยสจฺจํ, อนุปจฺเฉทกรณรสํ, ปลิโพธปจฺจุปฏฺฐานํ. สนฺติลกฺขณํ นิโรธสจฺจํ, อจฺจุติรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. นิยฺยานลกฺขณํ มคฺคสจฺจํ, กิเลสปฺปหาน กรณรสํ, วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานนฺติ. เอเตสุ ปน จตูสุ สจฺเจสุ ปฐมตติยสจฺจานิ ผลานิ โหนฺติ. ทุติย จตุตฺถสจฺจานิ เหตูนิ โหนฺติ. ปุริมานิ ทฺเวสจฺจานิ ทุทฺท สตฺตา คมฺภีรานิ. ปจฺฉิมานิ ทฺเวสจฺจานิ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสานิ. དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ནི་གནོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གདུང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། འཇུག་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་རབ་ཏུ་སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྒྱུན་མི་གཅོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཀུན་ཏུ་འཆིང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །འགོག་པའི་བདེན་པ་ནི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་འཆི་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། མཚན་མ་མེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། ལྡང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །བདེན་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་དང་པོ་དང་གསུམ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཡིན་ལ། གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །སྔ་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་མཐོང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟབ་མོ་ཡིན་ལ། ཕྱི་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་ཟབ་མོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཐོང་དཀའ་བའོ། ། อปิ [Pg.81] จ โข ปน ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ คมฺภีรญฺเจว ทุทฺทสญฺจาติ เวทิตพฺพํ. เอเกกสฺส ปน สจฺจสฺส จตุนฺนํ จตุนฺนํ อตฺถานํ วเสน โสฬส สจฺจฏฺฐา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทา มคฺคปาฬิยํ ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ ทุกฺขํ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร สมุทยสฺส สมุทยฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ สมุทโย ตถฏฺเฐน สจฺจํ. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร นิโรธสฺส นิโรธฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ นิโรโธ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตฺวฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อธิปเตยฺยฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ มคฺโค ตถฏฺเฐน สจฺจ’’นฺติ. གཞན་ཡང་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ནི་ཟབ་ཅིང་མཐོང་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་རེ་རེ་ལ་དོན་བཞི་བཞིའི་དབང་གིས་བདེན་པའི་དོན་བཅུ་དྲུག་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་གཞུང་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནོད་པའི་དོན་དང་། འདུས་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། གདུང་བའི་དོན་དང་། ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་དང་། གཞི་འཛིན་པའི་དོན་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དོན་དང་། བར་དུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཀུན་འབྱུང་གི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །འགོག་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། དབེན་པའི་དོན་དང་། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། འཆི་བ་མེད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་འགོག་པའི་འགོག་པའི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་དང་། མཐོང་བའི་དོན་དང་། དབང་མཛད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་ལམ་གྱི་ལམ་གྱི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ་’ ཞེས་སོ། ། ทสฺสนํ ทสํ, ทิสติ ปสฺสตีติ วา ทสํ, จตุมคฺคญาณํ. ทิสธาตุ อเปกฺขเน อ. จตุนฺนํ สจฺจานํ ทสฺสนํ อสฺสาติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. อถ วา จตฺตาริ สจฺจานิ อทสฺสิ อปสฺสีติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. โส จตฺตาริ สจฺจานิ จตุมคฺคญาเณน อปฺปฏิวิชฺฌีติ อตฺโถ. ตํ จตุสจฺจทสํ. จตุสจฺจญาณํ ปน ทุวิธํ โหติ อนุโพธญาณญฺจ, ปฏิเวธ ญาณญฺจาติ. ตตฺถ อนุโพธญาณํ โลกิยํ อนุสฺสวาทิวเสน นิโรเธ มคฺเค จ ปวตฺตติ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ นิโรธมารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจโต จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. ยถาห โย ภิกฺขเว ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ. ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิ ปทมฺปิ ปสฺสตีติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. จตุสจฺจปฏิเวธญาณํ ปน อนุโพธญาเณน วินา น ปวตฺตติ, ตสฺมา อนุโพธ ญาณตฺถาย ปุพฺเพ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปณฺฑิเตน สมารมฺภิ ตพฺพนฺติ[Pg.82]. นนุ จ อริยสาวกา จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. อถ กสฺมา ชิโนเยว จตุสจฺจทสนฺติ โถมิโตติ. ภควา ปน อริยสาวเกหิ วิสิฏฺเฐน อนญฺโญปเทเสน อรหตฺตมคฺคญาเณน จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ตสฺมา ภควาเยว จตุสจฺจทสนฺติ อภิตฺถวิโตติ. ตตฺถ ปน ฐเปตฺวา ตณฺหญฺจ นิพฺพานญฺจ อวเสสธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ นาม. อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตา สมุทยสจฺจํ นาม. นิพฺพานํ นิโรธ สจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค มคฺคสจฺจํ นาม. วุตฺตํ ปน อภิธมฺมตฺถสงฺคเห – མཐོང་བ་ནི་ ‘ད་སཾ་’ (dasaṃ) སྟེ། མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘ད་སཾ་’ སྟེ་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །‘དི་ས་’ (dis) བྱིངས་ནི་ལྟ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ (catusaccadaso) སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །ཡང་ན། བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་ཤིང་མཐོང་བས་ན་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །དེས་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པའོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལ་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་སྟེ། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འགོག་པ་དང་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་སྟེ། འགོག་པ་ལ་དམིགས་ནས་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་ག་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘དགེ་སློང་དག་ གང་ཞིག་གིས་སྡུག་བསྔལ་མཐོང་བ་དེས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཡང་མཐོང་ངོ་། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཡང་མཐོང་ངོ་། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་བགྲོད་པ་ཡང་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མེད་པར་མི་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཆེད་དུ་སྔོན་ལ་མཁས་པས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གནས་བརྩམ་པར་བྱའོ། །འོ་ན། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པས། ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱལ་བ་ཁོ་ན་ལ་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་བསྟོད་ཅེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་གཞན་གྱི་གདམས་ངག་ལ་མ་བརྟེན་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་དོ། །དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་མྱང་འདས་མ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྲེད་པའི་རྣམ་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མྱང་འདས་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་མངོན་པའི་དོན་བསྡུས་ལས་ཀྱང་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ทุกฺขํ เตภูมกํ วฏฺฏํ, ตณฺหา สมุทโย ภเว; นิโรโธ นาม นิพฺพานํ, มคฺโค โลกุตฺตโร มโต’’ติ. “ཁམས་གསུམ་འཁོར་བ་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། །སྲེད་པ་ཀུན་འབྱུང་ཉིད་དུ་འགྱུར། །འགོག་པ་ཞེས་བྱ་མྱང་འདས་ཏེ། །ལམ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདས་པར་འདོད། །” วรมิทฺธิคตนฺติ วรํ อิทฺธิคตํ. อุตฺตมํ อตีตพุทฺธานํ อิทฺธึ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ, อิชฺฌติ สมิชฺฌติ นิปฺปชฺชตีติ วา อิทฺธิ. อิทฺธิวิธญาณญฺจ อรหตฺตมคฺโค จ ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ตถา เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติ จ อรหตฺตมคฺโค อิชฺฌตีติ อิทฺธี’’ติ จ. อถ วา อิชฺฌนฺติ สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ, อฏฺฐสมาปตฺติโย จ จตฺตาโร มคฺคา จ ลพฺภนฺติ. อิธธาตุ วุฑฺฒิยนฺติ ปจฺจโย. อถ วา ตปจฺจโย อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. อิทฺธึ อคมินฺติ อิทฺธิคโต, ชิโน. อถ วา คจฺฉติ ปติฏฺฐหติ เอตฺถาติ คโต, วรานํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ คโต ปติฏฺฐานภูโตติ วรมิทฺธิคโต, ชิโน. ตํ วรมิทฺธิคตํ. กิญฺจาปิ ปน อริยสาวกา อิทฺธิปฺปตฺตา โหนฺติ, พุทฺธา ปน วิเสสโต เอตาย อภิญฺญาย อิทฺธา สมิทฺธา วุทฺธา อติอุกฺกํสคตา โหนฺติ, ตสฺมา พุทฺโธเยว วรมิทฺธิคตนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ เวทิตพฺโพ. མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ། །འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ཏེ། འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་ཅིང་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། །འདི་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཐོབ་པའོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ་”’ ཞེས་སོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲུབ་ཅིང་། འཕེལ་ཞིང་། མཆོག་ཏུ་འགྱུར་བས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ཏེ། སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་ལམ་བཞི་ཐོབ་པའོ། །‘ཨིདྷ་’ (idh) བྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་ ‘ཏ་’ (ta) རྐྱེན་ནི་མོ་རྟགས་མཚོན་བྱེད་དང་ ‘ཨཱི་’ (ī) རྐྱེན་ནོ། །རྫུ་འཕྲུལ་ལ་གཤེགས་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་གཤེགས་པ་ (iddhigato) སཏེ་རྒྱལ་བའོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་འགྲོ་ཞིང་གནས་པས་ན་ ‘གཏ་’ (gato) སྟེ། མཆོག་དང་དམ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སམ་རྟེན་དུ་གྱུར་པས་ན་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ (varamiddhigato) སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །དེ་ནི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ། །འོན་ཀྱང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནའང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མངོན་ཤེས་འདི་དག་གིས་གྲུབ་ཅིང་། ཀུན་ཏུ་གྲུབ་ལ། འཕེལ་ཞིང་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཁོ་ན་ལ་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། นรเทวหิตนฺติ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตํ ปโยชนํ ธารณํ. เตสํ ปน อตฺโถ เหฏฺฐา [Pg.83] วุตฺโตเยว. ติภวูปสมนฺติ ติภวอุปสมํ. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อภาวโต กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติโต วา อุปสมิตํ นิพฺพุตํ นิรุทฺธนฺติ อตฺโถ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว, ตโย ภวา ติภวา, เตหิ อุปสมิตฺถาติ ติภวูปสโม, ชิโน. ตํ ติภวูปสมํ. ภควโต ปน โพธิปลฺลงฺเกว กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ อวิชฺชาตณฺหามูลกานํ ปุญฺญาทิสงฺขารานํ อรหตฺตมคฺคญาเณน นิรวเสสํ ปหีนตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. ตสฺมา ภควนฺตํเยว วิเสเสน ติภวูปสมนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. ชินนฺติ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ. ปณมามีติ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ โยชนา. མི་དང་ལྷ་ལ་ཕན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གྲགས་པའི་ཕན་པ་དང་དགོས་པ་འཛིན་པའོ།། དེ་དག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ལས་སམ། ཡང་ན་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། འགགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་སྐྱེ་བས་ན་སྲིད་པའོ།། སྲིད་པ་གསུམ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་མོ།། དེ་དག་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལ་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ། མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། རྒྱལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สมตึสติ สมฺภรณํ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ ปริปูริตํ, วรโพธิทุเม อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล, จตุสจฺจทสํ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปสฺสนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ, วรมิทฺธิคตํ อุตฺตมํ อตีต พุทฺธานํ อิทฺธิปตฺตํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตํ วา, นรเทวหิตํ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ ปโยชนํ ธารณํ, ติภวูปสมํ กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ อุปสมิตํ, กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวา ภินิพฺพตฺติโต อุปสมิตํ นิพฺพุตํ วา, ชินํ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ ปณมามิ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ. འདི་ལ་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་རྫོགས་པར་ཚོགས་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་དུ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་ཤིང་རྟོགས་པར་མཛད་པ། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ཏུ་བརྙེས་པའམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གྲགས་པའི་དགོས་པ་འཛིན་པའི་ཕན་པ་མཛད་པ། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བའམ། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་རྒྱལ་བ་ལ་བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ།། เอกาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๒. ༡༢. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ; ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་རྡུལ་དང་བྲལ།། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་བློ་མངའ་བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ།། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་།། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་མཛད་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๑๒. เอวํ [Pg.84] เอกาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุ กาโม สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ ส คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปน อนนฺตรคาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว. ༡༢. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་གིས་བསྟོད་དེ་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ས་གྷ་ཎ་བཞིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཏོ་ཊ་ཀའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་གི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཉིད་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ตตฺถ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ. เอตฺถ จ สตสทฺโท อเนกสงฺขฺยาวาจโก. สตเตโช สหสฺสรํ สีติอาทีสุ วิย. สเตน อเนเกน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาตนฺติ สตปุญฺญชํ, ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธทพฺพํ เอเตหีติ ลกฺขณํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทิ. ลกฺขธาตุ ทสฺสนงฺเกสุยุ. สตปุญฺญชญฺจ ตํ ลกฺขณญฺจาติ สตปุญฺญช ลกฺขณํ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สตปุญฺญชลกฺขณิโก, ชิโน. ตํ. ภควา หิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ ปุญฺญกมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺเตน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตหิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีติอนุพฺยญฺชน ลกฺขเณ หิ จ สมฺปนฺโนติ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. วุตฺตญฺหิ พุทฺธวํสฏฺฐกถายํ – དེ་ལ་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དུ་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་བརྒྱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དུ་མའི་གྲངས་ལ་འཇུག་སྟེ། གཟི་བརྗིད་བརྒྱ་པ། འོད་ཟེར་སྟོང་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དུ་མ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། འདི་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཕིྱར་མཚན་ཏེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པའོ།། ལཀྵ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཐོང་བ་དང་རྟགས་ཀྱི་དོན་ལའོ།། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་མཚན་ཡང་ཡིན་པས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ནོ།། དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཏེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཅིག་པུས་རེ་རེ་བཞིན་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་གྲུབ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘สตปุญฺญ ลกฺขโณติ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ, เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตกมฺมํ โพธิสตฺโต สยเมว เอโก สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ วุจฺจติ. เกจิ ปน สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกลกฺขโณติ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ. ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ. ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สต ปุญฺญลกฺขณนฺติ สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกํ ลกฺขณํ[Pg.85]. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ น โรจยึสุ. อนนฺเตสุ ปน จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ กมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ กมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ อิมมตฺถํ โรจยึสู’’ติ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ ปน อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིད་ཀྱིས་གཅིག་པུས་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་རེ་ལས་མཚན་རེ་རེ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། དེ་ལྟ་ན་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་བཀག་གོ།། ལམ་གྱི་རིམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་རེ་ལས་མཚན་རེ་རེ་སྐྱེས་པའོ།། དེ་ལྟ་ན་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་དེ་ལ་མ་མཉེས་སོ།། འོན་ཀྱང་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཅིག་པུས་རེ་རེ་བཞིན་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལ་མཉེས་སོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ནི་འོག་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། วิรชนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ. รญฺชติ สญฺชติ รูปาทิอารมฺมเณสูติ รโช, ราคาทิรโช. รนฺชธาตุ ราเค อ. วิคโต รโช อสฺสาติ วิรโช, ชิโน. ตํ วิรชํ. ชิโน หิ โพธิปลฺลงฺเกเยว สพฺพกิเลสมาร รชสฺส ชยิตตฺตา วิคตรโชติ อตฺโถ. คคนูปมธินฺติ เอตฺถ ธี วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ตสฺมา อากาสูปมสพฺพญฺญุต ญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคมาทโยติ คคนํ, อากาโส. คมุธาตุ คติยํ ยุ. มการสฺส โค. อุปมิยเต อุปมา. ภาวสาธโนยํ. อุปปุพฺพมาธาตุ ปริมาเน อ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ธรติ ชานาตีติ ธี, สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธรธาตุ ญาเณ กฺวิ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. คคเนน อากาเสน ยุตฺตา อุปมา คคนูปมา, ตํ สทิสํ ธี สพฺพญฺญุตญาณํ ยสฺสาติ คคนูปมธิ, ชิโน. ตํ คคนูปมธึ. อยํ ปน อนนฺตาทิคุณหีนตฺตา ธมฺมหีโนปมา นาม. วุตฺตญฺหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘ธมฺมหีนามุขมฺโภช, สทิสํ มุนิโน อิตี’’ติ. ยถา หิ อากาโส อนนฺโตติ วุตฺตตฺตา อากาโส อนนฺโต หุตฺวา วิตฺถรติ, เอวํ ภควโต อนนฺตํ พุทฺธญาณนฺติ วุตฺตตฺตา สพฺพญฺญุตญาณสฺส อนนฺตารมฺมณตฺตา จ ญาณํ อนนฺตํ หุตฺวา วิตฺถรติ. ตสฺมา คคนูปมธินฺติ โถเมตีติ. རྡུལ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྡུལ་དང་བྲལ་བའོ།། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་ན་རྡུལ་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ལོ།། རཉྫ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ།། རྡུལ་དང་བྲལ་བས་ན་རྡུལ་མེད་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། རྒྱལ་བས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་ཉོན་མོངས་པ་དང་བདུད་ཀྱི་རྡུལ་ཐམས་ཅད་ལས་རྒྱལ་བའི་ཕྱིར་རྡུལ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་ཞེས་པ་འདིར་བློ་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལ་བྱ་ལ་སོགས་པ་འགྲོ་བས་ན་མཁའ་སྟེ་ནམ་མཁའོ།། གམུ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། མ་ཡིག་ནི་ག་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། དཔེར་བྱེད་པས་ན་དཔེ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ།། ཨུ་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་མཱ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལའོ།། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་འཛིན་ཅིང་ཤེས་པས་ན་བློ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དྷ་ར་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལའོ།། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་ཨཱི་ཡིག་གི་རྐྱེན་ཡང་ངོ་།། ནམ་མཁའ་དང་ལྡན་པའི་དཔེ་ནི་མཁའ་མཚུངས་ཏེ། དེ་དང་འདྲ་བའི་བློ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། འདི་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དམན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་དམན་པའི་དཔེ་ཞེས་བྱའོ།། སྙན་ངག་གི་མེ་ལོང་ལས། ཐུབ་པའི་ཞལ་ནི་པདྨ་དང་། མཚུངས་པ་ཆོས་དམན་དཔེ་ཉིད་དོ།། ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ནམ་མཁའ་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་གསུངས་པས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པ་དེ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་གསུངས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པ་མཐའ་ཡས་པའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པོ།། དེའི་ཕྱིར་མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། ธิติเมรุสมนฺติ เอตฺถ ธิติ วุจฺจติ สมาธิ. สิเนรุปพฺพต สทิสํ อจลสมาธิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ธิยติ ฐปิยติ สมฺปยุตฺตธมฺเม [Pg.86] เอการมฺมเณ เอเตนาติ ธิติ, ภควโต โลกิยโลกุตฺตรฌานสมาธิ. ธิธาตุ ธารเณติ. รํสิยา อนฺธการํ มินาติ หึสตีติ เมรุ, ปพฺพตราชา. มีธาตุ หึสายํ รุปจฺจโย. อิมํ วจนตฺถญฺหิ สิเนรุสฺส ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลฺลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ สุวณฺณมยํ โหตีติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อถ วา มินาติ หึสติ สพฺเพ ปพฺพเต อตฺตโน อุจฺจตรฏฺเฐนาติ เมรุ, เมรุนา สโม ธิติ สมาธิ ยสฺสาติ ธิติเมรุสโม, ชิโน. ตํ ธิติเมรุ สมํ. ยถา หิ เมรุราชา อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ น กมฺปติ น จลติ, เอวํ ชิโน กามจฺฉนฺทาทินีวรเณ ปชหิตฺวา โลกุตฺตรชฺฌานสมาธินา สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาเตหิ จ น กมฺปติ น จลตีติ ธิติเมรุสมนฺติ โถเมติ. བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་ཞེས་པ་འདིར་བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བརྗོད་དོ།། རི་རབ་ལྟ་བུའི་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པས་ན་བརྟན་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ།། དྷཱི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ།། འོད་ཟེར་གྱིས་མུན་པ་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་ལྷུན་པོ་སྟེ་རིའི་རྒྱལ་པོའོ།། མཱི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ལའོ།། ངེས་ཚིག་གི་དོན་འདི་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་དངུལ་ལས་གྲུབ་པ། ལྷོ་ཕྱོགས་བཻཌཱུརྱ་ལས་གྲུབ་པ། ནུབ་ཕྱོགས་ཤེལ་ལས་གྲུབ་པ། བྱང་ཕྱོགས་གསེར་ལས་གྲུབ་པའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། རང་ཉིད་མཐོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རི་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་ལྷུན་པོའོ།། ལྷུན་པོ་དང་མཚུངས་པའི་བརྟན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། ཇི་ལྟར་རིའི་རྒྱལ་པོ་ལྷུན་པོ་ནི་ཕྱོགས་བརྒྱད་ནས་བབས་པའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འགུལ་བ་དེ་བཞིན། རྒྱལ་བས་ཀྱང་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་དང་ལོག་པར་ལྟ་བའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འགུལ་བས། བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། ชลชูปมสีตลสีลยุตนฺติ อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สํยุตฺตํ. วุตฺตญฺหิ อปทาน ปาฬิยํ ‘‘สีลํ ตสฺส อสงฺขฺเยยฺย’’นฺติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ภควโต ปน สีลํ อสงฺขฺเยยฺยเมวา’’ติ. ชลติ ทิพฺพตีติ ชลํ, อุทกํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ อ. ชเล อุทเก ชาตํ ชลชํ, ปทุมํ. ชลเชน ปทุเมน อุปมํ สทิสนฺติ ชลชูปมํ, สีลํ. สุขตฺถิเกหิ เสวิยตีติ สีตลํ, สีลํ. สิธาตุ เสวายํ ตลปจฺจโย. อถ วา สีตคุณํ ลาติ คณฺหาตีติ สีตลํ, สีลํ. สีตสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. อุทเก ปน ชาตํ ปทุมํ อุทเกน อุณฺหสฺส สมิตตฺตา สีตลํ วิย. สีลํ ปน พุทฺธสฺส กิเลสตา ปนสฺส สเมตตฺตา อจฺจนฺตสีตลํ โหติ. สุรกฺขิตญฺหิ วิสุทฺธํ สีลํ กิเลสปฺปหาเนน สตฺตานํ กิเลสปริฬาหํ อุปสเมติ น หริตจนฺทนํ มุตฺตาหาโร มณิ อุทกํ วาโต จนฺทกิรโณ จ. ตสฺมา สีลเมว สีตลนฺติ อจฺจนฺตสีตลนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค – ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བའི་གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ།། རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་ལུང་ལས། ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གྲངས་མེད་པའོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། གསལ་ཞིང་མཛེས་པས་ན་ཆུ་སྟེ། ཛ་ལ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་གསལ་བའི་དོན་ལའོ།། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་ཆུ་སྐྱེས་ཏེ་པདྨའོ།། ཆུ་སྐྱེས་པདྨ་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བས་ན་ཆུ་སྐྱེས་ལྟ་བུ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ོས།། བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་བསིལ་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། སི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལའོ།། ཡང་ན། བསིལ་བའི་ཡོན་ཏན་ལེན་པས་ན་བསིལ་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། བསིལ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལཱ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ།། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ནི་ཆུས་ཚ་བ་ཞི་བར་བྱས་པས་བསིལ་བ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པས་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བ་ཡིན་ནོ།། ལེགས་པར་བསྲུངས་ཤིང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་ཀྱི། ཙན་དན་སེར་པོ་དང་། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ། ནོར་བུ། ཆུ། རླུང་། ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལྟར་མི་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་བསིལ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པའི་བསིལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘น [Pg.87] ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ; เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา; สมยนฺตีธ สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ; ยํ สเมติทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตล’’นฺติ. ཆུ་འཛིན་བཅས་པའི་རླུང་དང་ཙན་དན་སེར་པོ་དང་།། མུ་ཏིག་དོ་ཤལ་ནོར་བུ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས།། འདི་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་ཞི་མི་བྱེད།། ལེགས་བསྲུངས་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསིལ་བ་མཆོག་འདིས་ཞི།། อยํ ปน ตสฺส คาถาทฺวยสฺสตฺโถ. สุรกฺขิตํ สุฏฺฐุรกฺขิตํ อริยํ วิสุทฺธํ อจฺจนฺตสีตลํ อิทํ สีลํ อิธโลเก สตฺตานํ ยํ ปริฬาหํ สเมติ, ตํ ปริฬาหํ สชลทา อุทกทเทน เมเฆน สห ปวตฺตา วาตา สีตวาตา น สมยนฺติ หริตจนฺทนญฺจาปิ น สมยติ. หารา มุตฺตาหารา เนว สมยนฺติ. มณโย เวฬุริยาทิมณิโย น สมยนฺติ. จนฺทกิรณงฺกุรา จนฺทสฺส รํสิองฺกุรา น สมยนฺตีติ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. สีลธาตุ สมาธิมฺหิ อ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ, สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ อาภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, เจตนาธมฺโม, กุสลจิตฺตุปฺปาโท วา ลพฺภติ. สีลธาตุ อุปธารเณ อ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลํ นาม, สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ’’ติ. ชลชูปเมน ปทุมสทิเสน สีตเลน อจฺจนฺตสีตเลน สีเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน ยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีลยุโต, ชิโน. ตํ ชลชูปมสีตลสีลยุตํ. ยถา หิ อุทเก ชาตํ ปทุมํ ชเลน สีตลํ โหติ, เอวํ ภควโต มคฺคสีเลน กิเลสุปตาปนสฺส ปหีนตฺตา ตํ สีตลํ อจฺจนฺตสีตลํ. เตน สมฺปยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีล ยุตนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་དེའི་དོན་ཏོ། ལེགས་པར་བསྲུངས་པ། ཤིན་ཏུ་བསྲུངས་པ། འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པ། མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བ་འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་གང་ཞིག་ཞི་བར་བྱེད་པ་དེའོ། གདུང་བ་དེ་ནི་ཆུ་འཛིན་ཏེ་ཆུ་སྦྱིན་པའི་སྤྲིན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུ་བའི་རླུང་བསིལ་པོས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས་ལ། ཙན་དན་ལྗང་ཁུས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། བཻ་ཌཱུརྱ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱི་མྱུ་གུ་སྟེ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས་སོ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་མི་གཏོར་ཞིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདིས་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་སེམས་པ་དང་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ཉིད་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “དོན་གང་གིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། མཉམ་པར་འཇོག་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་མ་གཏོར་བའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་ཉེ་བར་འཛིན་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ།” ཞེས་སོ། ཆུ་སྐྱེས་དང་འདྲ་བའི་པདྨ་ལྟ་བུའི་བསིལ་བ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་ན་ “ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ནི་ཆུས་བསིལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་བསིལ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བའོ། དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ “ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་བསྟོད་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ปถวีสหนนฺติ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ ขนฺติวนฺตํ วา. ปถนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ตรุปพฺพตาทโยติ ปถวี, ภูมิ. ปถธาตุ ปติฏฺฐายํ [Pg.88] วีปจฺจโย. อถ วา ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ ปถวี. ชาตตทฺธิตตฺเถ วีปจฺจโย. สหยเต ขมิยเต สหนํ, สหติ ขมตีติ วา สหนํ, อธิวาสนขนฺติ. สหธาตุ ขนฺติยํ ยุ. ปถวี วิย สหนํ ขมนํ ยสฺส โสติ ปถวีสหโน, ชิโน. ตํ ปถวีสหนํ. ยถา หิ ปถวี อตฺตโน อุปริ ปกฺขิตฺตํ สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ปฏิฆานุนยํ กโรติ, เอวํ ชิโน อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ อนิฏฺฐารมฺมณมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุนยํ กโรตีติ ปถวีสหนนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ อปทานปาฬิยํ – “ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའམ་བཟོད་པ་ཅན་ནོ། འདི་ལ་ཤིང་དང་རི་ལ་སོགས་པ་གནས་པས་ན་ས་གཞི་སྟེ་ས་འོ། པཐ་བྱིངས་ནི་གནས་པའི་དོན་ཏེ། བཱི་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། ཡངས་པར་གྱུར་ནས་སྐྱེས་པས་ན་ས་གཞི་འོ། སྐྱེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དོན་དུ་བཱི་རྐྱེན་ནོ། བཟོད་པར་བྱེད་པས་ན་བཟོད་པ་སྟེ། བཟོད་པའམ་དང་ལེན་གྱི་བཟོད་པའོ། སཧ་བྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་དེ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ས་གཞི་ནི་རང་གི་སྟེང་དུ་བཏང་བའི་གཙང་བ་དང་མི་གཙང་བ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་བས་ཀྱང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཡུལ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་། དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་མཛད་པས་ན། “ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་” ཞེས་བསྟོད་པའི་དགོངས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ลาภาลาเภ น สชฺชนฺติ, สมฺมานนวิมานเน; ปถวีสทิสา พุทฺธา, ตสฺมา เต น วิราธิยา’’ติ. “རྙེད་དང་མ་རྙེད་ལ་མི་ཆགས་ཤིང་། །བཀུར་སྟི་དང་ནི་བརྙས་པ་ལའང་། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ས་དང་མཚུངས། །དེ་ཕྱིར་དེ་དག་མི་འཁྲུག་གོ །” ཞེས་སོ། อหํ ชินํ ปณมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. བདག་གིས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ, วิรชํ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ, คคนูปมธึ อากาสูปมสพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, ธิติเมรุสมํ สิเนรุปพฺพตสทิสํ อจลสมาธิวนฺตํ, ชลชูปมสีตล สีลยุตํ. อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อจฺจนฺตอติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สมฺปยุตฺตํ, ปถวีสหนํ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ, ขนฺติวนฺตํ วา, ชินํ ปญฺจมารวิชยํ พุทฺธํ อหํ สกฺกจฺจํ ปณมามิ วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་དང་ལྡན་པ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དུ་མའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པ། རྡུལ་མེད་པ་སྟེ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་མེད་པས་རྡུལ་དང་བྲལ་བ། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་བློ་གྲོས་ཏེ་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། བརྟན་པ་རི་རབ་དང་མཚུངས་པ་སྟེ་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལྟར་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་དང་འདྲ་བའི་ཤིན་ཏུ་བསིལ་ཞིང་གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་སྟེ་ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའམ་བཟོད་པ་ཅན་ཉིད། བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་བ་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ། ཞེས་པའོ། ทฺวาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๑๓. ༡༣. โย พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ; อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ. གང་ཞིག་བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་ཉིན་མོར་བྱེད་པ་བཞིན། །དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་རྡོ་ཡི་གདན་སྟེང་མཛེས་པར་བཞུགས། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་ཆོས་བསྟན་པ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། ། ๑๓. เอวํ [Pg.89] ทฺวาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ตาวตึสปุเร มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อภิธมฺมํ เทสก คุเณน อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ สุมติตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม น ช ร คเณหิ จ เอกครุนา จ ตีหิ ยตีหิ จ ทสหิ ยตีหิ จ รจิตตฺตา เตรสกฺขร สํยุตฺตา ปหสฺสิณีคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘มฺนา ชรา โค ติทสยติปฺปหสฺสิณี สา’’ติ. ༡༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཉིས་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མ་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་མངོན་པ་སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “གང་ཞིག་བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ མ། ན། ཛ། ར། ཚོགས་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཅིག་དང་། གནས་གསུམ་པའི་མཚམས་གཅོད་དང་། གནས་བཅུ་པའི་མཚམས་གཅོད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ “རབ་ཏུ་དགའ་བའི་ཚིགས་བཅད་” ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། འདི་ཉིད་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས་གསུངས་ཏེ། “མ། ན། ཛ། ར། དང་ལྕི་བ་གཅིག་ལྡན་ཞིང་། གསུམ་དང་བཅུ་ལ་མཚམས་གཅོད་པ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ།” ཞེས་སོ། ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺนา มคณ นคณา จ ชรา ช คณ รคณา จ โค ครุ จ ติทสยติ ติยติ จ ทสยติ จ เจ สิยา, สา คาถา ปหสฺสิณีคาถา นามาติ. ตตฺถ สุมติ โย พุทฺโธ ธมฺมํ เทวานํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. โยติ อนิยมวาจกสพฺพนามปทํ. ตสฺส วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ – དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ མ། ན། སྟེ་མ་ཚོགས་དང་ན་ཚོགས། ཛ། ར། སྟེ་ཛ་ཚོགས་དང་ར་ཚོགས། གོ། སྟེ་ལྕི་བ་དང་། གསུམ་དང་བཅུ་ལ་མཚམས་གཅོད་པ་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བྱའོ། དེ་ལ་ “བློ་བཟང་བའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། “གང་” ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་སྤྱི་མིང་གི་ཚིག་གོ། དེའི་སྒྲ་བཤད་བྱ་བར་མི་ནུས་ཏེ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา; สพฺพนามนฺติ เอเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ. “འཇིག་རྟེན་གྲགས་པ་བྱིངས་དང་ནི། །ཚིག་ཕྲད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། །བོད་པ་དང་ནི་སྤྱི་མིང་སྟེ། །དྲུག་པོ་འདི་ལ་སྒྲ་བཤད་མེད། །” ཞེས་སོ། อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาตีติ โย, อนิยมวาจก ภาวํ ยาตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. อนิยมวาจกภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน อนิยมตฺโถติ วา โย. สพฺพนามสงฺขาตํ ยอิติปทํ ลพฺภติ. โย ยาทิ โสติ อตฺโถ. พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม, ปฏิวิทฺธสพฺพเญยฺยธมฺโม วา. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สุมตีติ สุนฺทรสพฺพญฺญุตญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ วุจฺจมานตฺตา หิ อิธ สพฺพญฺญุต ญาณํ สุมตีติ วุจฺจติ. มนติ ชานาติ สพฺพเญยฺยธมฺมํ เทเสตพฺพธมฺมํ วาติ มติ. มนธาตุ ญาเณติ. สุนฺทรา มติ สุมติ, สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถํ เตสํ เทเส ตพฺพปฺปการชานนสมตฺถํ [Pg.90] โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิ มุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถญฺจาติ ติสมตฺถสมฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ ลพฺภติ. สุมตีติ อิมินา หิ สพฺพญฺญุตญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ. นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อนญฺญสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. สุนฺทรา มติ อสฺส อสฺมึ วา อตฺถีติ สุมติ, พุทฺโธ. สมาสนฺต ตทฺธิตายํ. ตทสฺสตฺถีติวี จาติ สุตฺเต จสทฺเทน อปจฺจโย. ยถา ปีติสุขนฺติ. วุตฺตญฺหิ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ཡང་ན། སྤྱི་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ན་ “གང་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “གང་” ངོ། མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ “གང་” ངོ། འདིས་མ་ངེས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་དུ་བགྲང་བའི་ “ཡ་” ཡིག་གི་ཚིག་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། “གང་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དོ། “སངས་རྒྱས་” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའམ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའམ། ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། “ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་བྱའོ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་དང་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རིག་ཅིང་ཤེས་པས་ན་ “བློ་གྲོས་” སོ། མན་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། བཟང་བའི་བློ་གྲོས་ནི་བློ་བཟང་བ་སྟེ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནུས་པ་དང་། དེ་དག་སྟོན་པའི་ཚུལ་ཤེས་ནུས་པ་དང་། གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་ནུས་པ་སྟེ། ནུས་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ཀུན་ནས་སློང་བར་ནུས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ། བཟང་བའི་བློ་གྲོས་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན་བློ་བཟང་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། འདི་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཕྲད་དོ། “Tadassatthītivī” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ “ca” སྒྲས་ “a” རྐྱེན་ནོ། དཔེར་ན། “དགའ་བདེ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ཕམ་པའི་གཞུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “དགའ་བ་འདི་དང་བདེ་བ་འདི་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་བསམ་གཏན་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན། བསམ་གཏན་འདི་ལ་དགའ་བདེ་ཞེས་བྱའོ།” ཞེས་སོ། ทิเวติ ทิวเส. สูริโยภาเสน ทิพฺพติ เอตฺถาติ ทิโว. ทิวุธาตุ ชุติยํ อ. ตสฺมึ ทิเว. ทิวา กโรวาติ สูริโย อิว. ทิวาทินํ กโรตีติ ทิวากโร, สูริโย. ทิวาสทฺทูป ปท กรธาตุ กรเณ อ. อถ วา ทิวา ทิวเส กโร รํสิ อสฺสาติ ทิวากโร. กรสทฺโท หิ รํสิวาจโก. โสภนฺโตติ วิโรจมาโน หุตฺวา. สุภติ วิโรจติ ฉพฺพณฺณรํสิอาทีหีติ โสภนฺโต, พุทฺโธ. สุภธาตุ โสเภ, ทิตฺติยํ วา อนฺตปจฺจโย. ภควา หิ ฉพฺพณฺณรํสีหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ อสีตฺยานุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ เทวานํ มชฺเฌ โสภติ วิโรจตีติ อตฺโถ. รติชนเนติ เทวานํ อตปฺปกปีติโสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา. รมนํ รติ. รมุธาตุ กีฬายนฺติ. ตํ ชเนติ อุปฺปาเทตีติ รติชนนํ. สิลาสนํ. รติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน ยุ. ตสฺมึ รติชนเน. “མཁའ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའམ་མཁའ་ལའོ། ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་འདིར་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མཁའ་འོ། དིབུ་བྱིངས་ནི་གསལ་བའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། མཁའ་དེ་ལའོ། “ཉིན་མོར་བྱེད་པ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་བཞིན་ནོ། ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པས་ན་ཉིན་མོར་བྱེད་པ་སྟེ་ཉི་མའོ། དིབཱ་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་ཀརབྱིངས་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། ཉིན་མོ་སྟེ་ཉིན་པར་འོད་ཟེར་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཉིན་མོར་བྱེད་པའོ། ཀར-སྒྲ་ནི་འོད་ཟེར་གྱི་མིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། “མཛེས་པར་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གསལ་བར་གྱུར་ཏེའོ། འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་ལ་སོགས་པས་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་བས་ན་མཛེས་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། སུབྷ་བྱིངས་ནི་མཛེས་པའམ་གསལ་བའི་དོན་ཏེ། ཨནྟ་རྐྱེན་ནོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ལ་མི་ངོམས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པའམ། བྱམས་པ་སྐྱེད་པའི་དོན་ཏོ། དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་འོ། རམུ་བྱིངས་ནི་རྩེ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་དོ། རཏི་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་ཛནབྱིངས་ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་དེ་ལའོ། สิลาสนมฺหีติ ติทสาลเย, ปาริจฺฉตฺตกมูเล ชาเต นิกฺขิตฺเต วา ทีฆโต สฏฺฐิโยชเน วิตฺถารโต ปณฺณาส โยชเน ปุถุลโต ปนฺนรสโยชเน วณฺณโต ชยสุมนปุปฺผสทิเส รตฺตกมฺปลวณฺเณ วา สณฺหสุขุเม ปณฺฑุกมฺป ลนามเก สิลาสเน. สกฺเกน เสวิยตีติ สิลํ. ปาสาโณ[Pg.91]. สิธาตุ เสวายํ อลปจฺจโย. อาสิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อถ วา อาคนฺตฺวา เสวิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อาปุพฺพสิธาตุ เสวายํ ยุ. สิลํเอว อาสนํ สิลาสนํ. ปณฺฑุกมฺปลสิลาสนํ ลพฺภติ. ตสฺมึ สิลาสนมฺหิ. อาสีโนติ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ อาคมฺม สนฺนิสินฺนานํ เทวานํ คเณน ปริวาริโต หุตฺวา นิสีทนฺโต. อาสีทนํ นิสชฺชนํ อาสีโน. อาสมนฺตโต สีทติ วสตีติ วา อาสีโน. อภิธมฺมกถาภิมุขํ สีทติ นิสชฺชตีติ วา อาสีโน, พุทฺโธ. อาปุพฺพสีทธาตุ นิสชฺชายํ. วิสรณ คตฺยาวสาเนสุ วา ตปจฺจโย. ตสฺส อีณาเทโส, ณสฺสนตฺตํ, ธาตฺวนฺตโลโป. สิวสุขทนฺติ นิพฺพานสุขทายกํ. อริเยหิ เสวิยตีติ สิวํ, นิพฺพานํ. สิธาตุ เสวายํ อโว. อถ วา ราคคฺคิอาทีหิ สมติ อุปสมติ เอตฺถาติ สิวํ, นิพฺพานํ. สมุธาตุ อุปสเม ริโว. อภิธานปฺปทีปิกฏีกายํ ปน ‘‘สิวํ เขมภาวํ กโรตีติ สิวํ, สํสารภีรุเกหิ เสวิตพฺพตฺตา วา สิวํ. ยทาทินา วปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. สิวสฺส นิพฺพานสฺส สุขํ สิวสุขํ, ตํ ททาตีติ สิวสุขทํ, อภิธมฺมธมฺโม. สิวสุขสทฺทูปปททาธาตุ อ. โย หิ อภิธมฺมธมฺมํ สุณาติ, โส ตสฺส นิพฺพานสุขํ ททาตีติ อตฺโถ. “རྡོ་ཡི་གདན་སྟེང་” ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ། ཡོངས་འདུའི་ཤིང་གི་རྩ་བར་སྐྱེས་པའམ་བཏིང་བ། སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ། ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ། མཐུག་ཚད་དུ་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔ་ཡོད་པ། ཁ་དོག་ནི་ཛ་ཡ་སུ་མ་ནའི་མེ་ཏོག་དང་འདྲ་བའམ་ཕྱིང་པ་དམར་པོའི་ཁ་དོག་ལྟ་བུ། འཇམ་ཞིང་ཕྲ་བའི་པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོའི་གདན་ལའོ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསྟེན་པས་ན་རྡོ་སྟེ་རྡོའོ། སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ལ་རྐྱེན་ནོ། འདི་ལ་བཞུགས་པས་ན་གདན་ནོ། ཡང་ན། ལྷགས་ནས་བསྟེན་པས་ན་གདན་ནོ། ཨཱ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། རྡོ་ཉིད་གདན་ཡིན་པས་ན་རྡོའི་གདན་ནོ། པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོའི་གདན་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། རྡོའི་གདན་དེ་ལའོ། “བཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ནས་ལྷགས་ཏེ་འཁོད་པའི་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་བཞུགས་པའོ། བཞུགས་པ་ནི་འདུག་པ་སྟེ་བཞུགས་པའོ། ཡང་ན། ཀུན་ནས་བཞུགས་ཤིང་གནས་པས་ན་བཞུགས་པའོ། ཡང་ན། ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་བཞུགས་ཤིང་འཁོད་པས་ན་བཞུགས་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ཨཱ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་སཱིད་བྱིངས་ནི་འདུག་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འཐོར་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གནས་པའི་དོན་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། དེ་ལ་ཨཱི་ཎ་རུ་བསྒྱུར་བ་དང་། ཎ་ཡིག་ཎ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དང་། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། “ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་” ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པའོ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པས་ན་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ཝོ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། སམུ་བྱིངས་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ཏེ། རི་ཝོ་རྐྱེན་ནོ། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “བདེ་འཇགས་ཀྱི་དངོས་པོ་བྱེད་པས་ན་ཞི་བའོ། ཡང་ན་འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཞི་བའོ། ཡ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཝ་རྐྱེན་ནོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་ཅན་དུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ། སུ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་ཁ་ནུ་བྱིངས་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ཏེ། ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ནི་ཞི་བའི་བདེ་བ་སྟེ། དེ་སྦྱིན་པས་ན་ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་ཏེ། ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། ཞི་བའི་བདེ་བའི་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་དཱ་བྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། གང་ཞིག་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དེ་ལ། དེས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ เทวานํ ธมฺมํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ธมฺมนฺติ นานานยวิจิตฺตํ คมฺภีรํ สณฺหสุขุมํ ทุทฺทสํ อภิธมฺม ธมฺมํ. อตฺตโน สภาวํ ธาเรตีติ ธมฺโม, ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ น พาเลหีติ วา ธมฺโม, อภิธมฺมปิฏกํ. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ตํ ธมฺมํ. เทวานนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐสาลินีอฏฺฐกถายํ – “ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་“ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་དུ་མ་ལས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པར་བཀྲ་བ། ཟབ་མོ། ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ། མཐོང་བར་དཀའ་བའི་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སམ། ཡང་ན་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དོ། འཛིན་པའི་དོན་ལ་དྷར-ཁམས་དང་རམ-རྐྱེན་ནོ། ཆོས་དེ་ལའོ། “ལྷ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལའོ། འདི་ནི་ཨཊྛསཱལིནཱིའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘มาตรํ [Pg.92] ปมุขํ กตฺวา, ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา; อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ. “མ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ནི། མོ་ཡི་ཤེས་རབ་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས། ཆོས་མངོན་གཏམ་གྱི་ལམ་མཆོག་འདི། ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་རབ་ཏུ་བསྐོར།”ཞེས་སོ། เอตฺถ จ มาตรนฺติปทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ชินาลงฺการปาฬิยํ – འདིར་“མ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་ཛིནཱལངྐཱརའི་གཞུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ตโต ปุตฺตํ คเหตฺวาน, คตา มาตา สกํ ฆรํ; สตฺตมิยํ จุตา คนฺตฺวา, เทวปุตฺตตฺตมาคมี’’ติ. “དེ་ནས་བུ་ནི་བཟུང་བྱས་ཏེ། མ་ནི་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་སོང་། ཞག་བདུན་པ་ལ་འཆི་འཕོས་ནས། ལྷ་ཡི་བུ་ཡི་དངོས་པོར་གྱུར།”ཞེས་སོ། ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘โพธิสตฺตมาตา คพฺภวุฏฺฐานโต สตฺตเม ทิวเส กาลงฺกตฺวา ตุสิตปุเร เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตเมว. กาฬุทายี เถรคาถาอฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺตภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตา’’ติ วุตฺตํ. ชาตกฏีกายญฺจ ‘‘เทโวโรหเนติ มาตุเทวปุตฺตสฺส เตมาสํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา เทโวโรหนกาเล’’ติ มาตุเทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. อภิธมฺมาวตารฏีกายญฺจ ‘‘เทวานนฺติ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬาธิวาสีนํ มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวาน’’นฺติ มาตุเทวปุตฺต สทฺเทน วุตฺตํ. สิรีมหามายาสตฺเถ จ ‘‘สิรีมหามายา เทวีปิ สตฺตทิวเสเยว วสิตฺวา กาลงฺกตฺวา อตฺตโน ปุญฺญานุภาเวน ตุสิตภวเน เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. มณิทีปฏีกายญฺจ ‘‘มาตรนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ. สิรีมหามายา หิ โพธิสตฺตํ วิชายิตฺวา สตฺตาหมตฺตํ ฐตฺวา อิโต จวิตฺวา ตุสิตภวเน ปุริสภาเวเนว นิพฺพตฺโต, น อิตฺถิภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา มาตรนฺติปทสฺส มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ มุขฺเยน ทฏฺฐพฺโพ. དེའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ནི་བཙས་ནས་ཞག་བདུན་པ་ལ་དུས་ལས་འདས་ཏེ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཡང་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། ཀཱ་ལུ་དཱ་ཡཱི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“‘བསྐོར་ཏེ་གནས་’ཞེས་མོ་རྟགས་སུ་བསྟན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྲུབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའམ་ལྷ་མོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ལྷར་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“ལྷ་ལས་བབས་པ་ཞེས་པ་ནི། མ་ལྷའི་བུ་ལ་ཟླ་བ་གསུམ་དུ་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་བསྟན་ནས་ལྷ་ལས་འབབ་པའི་དུས་སོ”ཞེས་མ་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། ཆོས་མངོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“ལྷ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་ཆོས་ཉན་པ་པོ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ན་གནས་པའི་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལའོ”ཞེས་མ་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། དཔལ་ལྡན་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་“ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་ཡང་ཞག་བདུན་ཁོ་ནར་བཞུགས་ནས་དུས་ལས་འདས་ཏེ། རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་sོ། མ་ཎི་དཱི་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“མ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་ནས་ཞག་བདུན་ཙམ་བཞུགས་ཏེ། འདི་ནས་འཆི་འཕོས་ནས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་ཀྱི། བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོར་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན། “མ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གཙོ་བོར་གོ་བར་བྱའོ། มธุสารตฺถ ทีปนีฏีกายํ ปน –‘‘สุทฺโธทโน นาม ปิตา มเหสิโน,พุทฺธสฺส มาตา ปน มายา นาม. མདྷུ་སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ནི། “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཡབ་ནི་ཟས་གཙང་ཞེས། སངས་རྒྱས་ཡུམ་ནི་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། โพธิสตฺตํ [Pg.93] ปริหริย กุจฺฉินา,กายสฺส เภทา ติทิวสฺมึ โมทติ; สา โคตมี กาลํกตา อิโต จุตา,ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูตา; อาโมทติ กามคุเณหิ ปญฺจหิ,ปริวาริตา เทวคเณหิ เตหี’’ติ; เถราปาฬิ; མངལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བསྐྱངས་བྱས་ནས། ལུས་ཞིག་ནས་ནི་གསུམ་རྩེན་གནས་སུ་དགའ། གཽ་ཏ་མཱི་དེ་དུས་བྱས་འདི་ནས་འཕོས། ལྷ་ཡི་འདོད་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཡིས་རབ་ཏུ་དགའ། ལྷ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་དེ་དག་གིས་བསྐོར་ཏོ།”ཞེས་གནས་བརྟན་གྱི་ལུང་ལས་སོ། ตทฏฺฐกถายํ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺต ภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตาติ วุตฺตตฺตา มาตรนฺติ มนุสฺสตฺตภาววเสน วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เถรฏฺฐกถา ปน นสงฺคหารุฬฺหา. อญฺญฏฺฐกถาฏีกาสุ จ ตาทิสํ วจนํ นตฺถิ. ปตฺถนากาเล จ พุทฺธมาตา หุตฺวา ปจฺฉา ปุริโส โหมีติ ปตฺถนา นตฺถิ. ตึสธมฺมตายญฺจ พุทฺธมาตุยา ปุริสภาโว นาม นตฺถิ. ตสฺมา ตํ วีมํสิตพฺพนฺติปิ วิทู วทนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน น คเหตพฺพํ. กสฺมา, สํสยวจเนน วีมํสิตพฺพนฺติ วิทูวทนฺตีติ จ วุตฺตตฺตา จ ยถาวุตฺตฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ อุชุกํ วิรุทฺธตฺตา จ. เทวตาสทฺโท หิ เทวปุตฺเต พฺรหฺเม เทวธีตาย จ วตฺตติ. ตถาเหส ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ เทวปุตฺเต. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญตราติ อนิยมิต นิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา. ตสฺมา อญฺญตราติ วุตฺตา. เทโวเยว เทวตา. อิตฺถิปุริสสาธารณเมเวตํ. อิธ ปน ปุริโสเอว. โส เทวปุตฺโต. กินฺตุสาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต’’ติ. สุนีตตฺเถรอปทาน ปาฬิยํ อาคตาสุ ‘‘ตถา ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺเม. ปทีปวิมานวตฺถุปาฬิยํ วุตฺตาสุ – དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“‘བསྐོར་ཏེ་གནས་’ཞེས་མོ་རྟགས་སུ་བསྟན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྲུབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའམ་ལྷ་མོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ལྷར་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ‘མ་’ཞེས་པ་ནི་མིའི་སྐྱེ་གནས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ”ཞེས་སྨྲའོ། འོན་ཀྱང་གནས་བརྟན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ནི་བསྡུ་བར་མ་ཚུད་དོ། འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱ་གཞན་དག་ལས་དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་མེད་དོ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དུས་སུའང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་དུ་གྱུར་ནས་ཕྱིས་སུ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་སྨོན་ལམ་མེད་དོ། ཆོས་ཉིད་སུམ་ཅུའི་ནང་དུའང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་ལ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་མེད་དོ། དེ་ལྟ་བས་ན། དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཞིག་གོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བཟུང་བར་མི་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཚིག་གིས་བརྟག་པར་བྱའོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་རྣམས་དང་དངོས་སུ་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་“ལྷ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷའི་བུ་དང་། ཚངས་པ་དང་། ལྷའི་བུ་མོ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་“དེ་ནས་ལྷ་ཞིག་མཚན་མོ་རབ་ཏུ་འདས་པ་ན། མདོག་ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷའི་བུ་ལ་འཇུག་གོ། ཁུདྡྷཀ་པཱ་ཋའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“‘གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་’ཅེས་པ་ནི་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། མོ་ནི་མིང་དང་རུས་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་‘གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་’ཅེས་གསུངས་སོ། ལྷ་ཉིད་ལྷ་མོ་སྟེ། འདི་ནི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཀར་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་དོ། འདིར་ནི་སྐྱེས་པ་ཁོ་ནའོ། དེ་ནི་ལྷའི་བུ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་ཐུན་མོང་གི་མིང་གི་དབང་གིས་ལྷ་ཞེས་གསུངས་སོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། སུ་ནཱི་ཏa་གནས་བརྟན་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་“དེ་བཞིན་དུ་ལྷ་དེ་དག་བདུན་བརྒྱ་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཚངས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་མངོན་པར་བྱུང་སྟེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཚངས་པ་ལ་འཇུག་གོ། པདཱི་པཱ་བི་མཱ་ན་ཝཏྠུའི་ལུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐติ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. “མདོག་ནི་ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་ཡིས། ལྷ་མོ་ཁྱོད་ནི་གང་གནས་པ། ཕྱོགས་རྣམས་ཐམས་ཅད་གསལ་བྱེད་པ། སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་བཞིན་དུ་འོ།”ཞེས་སོ། อาทีสุ [Pg.94] เทวธีตาย. เอวํ ปน ปริวาริตาสทฺโทปิ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตาย เถรฏฺฐกถาย วุตฺตวจนํ ชาตกฏีกาย วุตฺตวจนญฺจ อาจริยสุมงฺคลตฺเถเรน กตาย อภิธมฺมาวตารฏีกาย วุตฺตวจนํ ปมาณํ กตฺวา มาตุเทวปุตฺโตติ อตฺโถเยว ทฏฺฐพฺโพ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยา เถราปาฬิยํ อาคตํ ปริวาริตาสทฺทญฺจ มธุสารตฺถทีปนีฏีกาวจนญฺจ ปฏิจฺจ มาตุเทวธีตาติ วทนฺติ. ตํ ปน เตสํ มติมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อเทสีติ มหากรุณาปุพฺพงฺคเมน สพฺพญฺญุตญาเณน กเถสิ. อสทิสํ ตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ตนฺติ พุทฺธํ. อสทิสนฺติ อปฺปฏิปุคฺคลํ. นตฺถิ เอตสฺส สทิโส ปฏิปุคฺคโลติ อสทิโส, พุทฺโธ. สเทวเก โลเก สีลาทิคุเณน พุทฺเธน สทิโส โกจิ ปุคฺคโล นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห วินยมหาวคฺคปาฬิยํ – ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷའི་བུ་མོ་ལའོ། དེ་བཞིན་དུ་“བསྐོར་ཏེ་གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལྟ་བས་ན། སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གནས་བརྟན་གྱིས་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སློབ་དཔོན་བཟང་པོ་ལྡན་པའི་གནས་བརྟན་གྱིས་མཛད་པའི་ཆོས་མངོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཚད་མར་བྱས་ནས། “མ་ལྷའི་བུ་”ཞེས་པའི་དོན་ཉིད་དུ་གོ་བར་བྱའོ། དེང་སང་གི་དུས་སུ་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་གནས་བརྟན་གྱི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་“བསྐོར་ཏེ་གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་། མདྷུ་སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་ལ་བརྟེན་ནས། “མ་ལྷའི་བུ་མོ་”ཞེས་སྨྲའོ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཁོ་བོ་ཅག་གི་བློ་བཟོ་ཙམ་དུ་གོ་བར་བྱའོ། “བསྟན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། “མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལའོ”ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་“དེ་ལའོ”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ། “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་ལའོ། འདི་ལ་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་ལུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ; สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. “ང་ལ་སློབ་དཔོན་གང་ཡང་མེད། ང་དང་མཚུངས་པའང་ཡོད་མ་ཡིན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན། ང་དང་ཟླ་བོ་ཡོད་མ་ཡིན།”ཞེས་སོ། นิจฺจนฺติสตตํ สมิตํ, สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. อสทิสํ ตํ พุทฺธํ นิจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ. “རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བར་མ་ཆད་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ལོ”ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุมติ สุนฺทรสพฺพญฺญุต ญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. โย ยาทิโส พุทฺโธ. ทิเว ทิวเส ทิวากโรว สูริโยอิว, โสภนฺโต วิโรจมาโน หุตฺวา, รติชนเน เทวานํ อตปฺปกปีติ โสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา, สิลาสนมฺหิ ปณฺฑุ กมฺปลนามเก สิลาสเน, อาสีโน นิสีทนฺโต หุตฺวา สิวสุขทํ นิพฺพานสุขทายกํ, ธมฺมํ อภิธมฺมธมฺมํ, เทวานํ มาตุ ปุพฺพเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อเทสิ กเถสิ. อสทิสํ อปฺปฏิปุคฺคลํ ตํ พุทฺธํ อหํ นิจฺจํ สตตํ นมามิ วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བློ་བཟང་པོ་ནི་མཛེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། སངས་རྒྱས་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཉིན་མོ་ཉི་མ་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་བར་གྱུར་ཏེ། དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་ལ་མི་ངོམས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པའམ། ཡང་ན་བྱམས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། རྡོ་ལེབ་སྟེ། པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོ་ལེབ་ལའོ། བཞུགས་པ་ནི་བཞུགས་པར་གྱུར་ཏེ། ཞི་བའི་བདེ་བ་སྟེར་བ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྟེར་བའོ། ཆོས་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། ལྷ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་གསུངས་སོ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་དེའི་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ། เตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๑๔. ༡༤. โย [Pg.95] ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ; สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ. “ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་པོའི་མཐིལ་གྱི་རི་མོ་ཡིས། འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་མ་ཚང་མེད་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པར། མགོན་པོ་གང་ཞིག་དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་རབ་ཐོབ་པ། འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱིས་མཆོད་པའི་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་འདུད།” ๑๔. เอวํ เตรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ พุทฺธสฺส ปาทตเล วิจิตฺตปฺปวตฺเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย ปาทปงฺกชตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ภ ช ช คเณหิ จ ครุทฺวเยน รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺตา วสนฺตติลกา ต ภ ชา ชคา โค’’ติ. ตสฺสายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ต ภ ชา ต ภ ช คณา จ ชคา ชคณครุกา จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา คาถา วสนฺตติลกาคาถาติ ฉนฺทาจริเยหิ วุตฺตาติ. ༡༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞབས་མཐིལ་དུ་རྣམ་པར་བཀྲ་བར་གནས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། འདི་ནི་ཏ-བྷ-ཛ-ཛ-ཚོགས་རྣམས་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ཚིགས་བཅད་དུ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས་“ཏ་བྷ་ཛ་ཛ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ཏ-བྷ-ཛ-ཛ-ཚོགས་རྣམས་དང་། ཛ-ཚོགས་དང་ལྕི་བ། ལྕི་བ་བཅས་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ཚིགས་བཅད་དོ་ཞེས་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། ตตฺถ ปน โย นาโถ อวิกเลหิ นิรากุเลหิ ปาทปงฺกชมุทุตฺตเลหิตีหิ โลเกหิ นิรุปเมยฺยตํ สมฺปาปุเณเอว สพฺพโลกมหิตํ อสมํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน สทฺทกฺกเมน อทสฺเสตฺวา อตฺถกฺกเมน วณฺณนํ ทสฺสยิสฺสาม. โย นาโถติ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณเอวาติปเท กตฺตุภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. นาถสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อวิกเลหีติ เกนจิ อเวกลฺเลหิ สพฺพปาทจกฺกลกฺขเณหิ สมฺปุณฺเณหีติ อตฺโถ. วิรูปํ กลติ คจฺฉตีติ วิกโล. วิปุพฺพกลธาตุ คติยํ อ. นตฺถิ กิญฺจิ วิกลํ เอติสฺสา ราชิยาติ อวิกลา, ปาทราชิ. ปาททฺวเย ปริพฺยตฺตํ สณฺฐานรูปํ กิญฺจิ วิกลํ นตฺถีติ อตฺโถ. เตหิ อวิกเลหิ. དེ་ལ་མགོན་པོ་གང་ཞིག་མ་ཚང་བ་མེད་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པའི་ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་པོའི་མཐིལ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ལས་དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པའི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་ནི་སྒྲའི་གོ་རིམ་ལྟར་མ་བསྟན་པར། དོན་གྱི་གོ་རིམ་ལྟར་རྣམ་པར་བཤད་པ་བསྟན་པར་བྱའོ། “མགོན་པོ་གང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཚིག་དེ་ནི་“རབ་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ”ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་སྦྱོར་བར་བྱའོ། “མགོན་པོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། “མ་ཚང་བ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཀྱང་མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མི་སྡུག་པར་འགྲོ་བས་ན་མ་ཚང་བའོ། ཝི-སྔོན་འཇུག་དང་ཀལ-ཁམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཨ-རྐྱེན་ནོ། རི་མོ་འདི་ལ་མ་ཚང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་པས་ན་མ་ཚང་བ་མེད་པ་སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རི་མོའོ། ཞབས་གཉིས་ལ་གསལ་བའི་དབྱིབས་ཀྱི་གཟུགས་ལ་མ་ཚང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་སོ། นิรากุเลหีติ [Pg.96] อากุลวิรหิเตหิ. ปาทจกฺกลกฺขณานํ อญฺญมญฺญํ อสํมิสฺเสหิ อสํสฏฺเฐหีติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ พนฺธตีติ อากุลํ, อาปุพฺพ กุลธาตุ พนฺธเน อ. อถ วา อาภุโส กุลติ อาวรติ โสภนนฺติ อากุลํ, นตฺถิ อากุลํ อญฺญมญฺญมิสฺสํ เอติสฺสา ปาทราชิ ยาติ นิรากุลา, ปาทราชิ. เตหิ นิรากุเลหิ. ตํ ปน ปททฺวยํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติปเท วิเสสนํ. ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺห ตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ ปทติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิณ. ปงฺเก กทฺทเม ชาตนฺติ ปงฺกชํ, ปทุมํ. ปาทสงฺขาตํ ปงฺกชํ ปาทปงฺกชํ. ปงฺกชํอิว ปาโท วา ปาทปงฺกชํ, ปาโท. สณฺหภาเวน มุทติ ปวตฺตตีติ มุทุ, มุทธาตุ คติยํ อุ. ตลติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ตลํ. ตลธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. มุทุ จ ตํ ตลญฺจาติ มุทุตฺตลํ, ปาทปงฺกชสฺส มุทุตฺตลํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลํ, ราชติ ทิสฺสตีติ ราชิกา, ราชติ โสภติ เอเตนาติ ราชิกา. ราชธาตุ โสภเน ณิโก. ปาทปงฺกช มุทุตฺตเล ชาตํ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณสงฺขาตํ ราชิกนฺติ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิกํ, เตหิ. "Nirākulehi" (རྙོག་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་) ཞེས་པ་ནི་འཁྲུགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པ་དང་མ་འཆོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཀུན་ནས་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "ākula" (འཁྲུགས་པ་) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "ā" དང་ལྡན་པའི་འཆིང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "kula" བྱིངས་ལས་ "a" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །ཡང་ན། ཀུན་ནས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "ākula" (འཁྲུགས་པ་) ཞེས་བྱའོ། །ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་འཁྲུགས་པ་མེད་པའི་ཞབས་ཀྱི་རི་མོ་དེ་དག་ནི་ "nirākulā" (རྙོག་པ་མེད་པ་) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རི་མོའོ། །རྙོག་པ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་སོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttalarājikehi" (ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་རི་མོ་རྣམས་ཀྱིས་) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའོ། །"pādapaṅkajamuduttalarājikehi" ཞེས་པ་ནི། ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་པད་མའི་མཐིལ་འཇམ་པོར་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རི་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "pāda" (ཞབས་) ཞེས་བྱའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "pada" བྱིངས་ལས་ "ṇa" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །འདམ་རྫབ་ལ་སྐྱེས་པས་ན་ "paṅkaja" (འདམ་སྐྱེས་) ཏེ། པད་མའོ། །ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་འདམ་སྐྱེས་ནི་ "pādapaṅkaja" (ཞབས་པད་) དོ། །ཡང་ན་པད་མ་ལྟ་བུའི་ཞབས་ནི་ "pādapaṅkaja" སྟེ། ཞབས་སོ། །འཇམ་པའི་དངོས་པོས་མཉེན་པར་འཇུག་པས་ན་ "mudu" (མཉེན་པ་) སྟེ། འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "muda" བྱིངས་ལས་ "u" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །འདིར་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ "tala" (མཐིལ་) ཏེ། གནས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "tala" བྱིངས་ལས་ "a" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །མཉེན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཐིལ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ "muduttala" (མཉེན་འཇམ་མཐིལ་) ཏེ། ཞབས་པད་ཀྱི་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttala" འོ། །མཛེས་ཤིང་མངོན་པར་གསལ་བས་ན་ "rājikā" (རི་མོ་) སྟེ། འདིས་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ "rājikā" འོ། །མཛེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "rāja" བྱིངས་ལས་ "ṇika" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །ཞབས་པད་ཀྱི་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ལ་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་བགྲང་བའི་རི་མོ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttalarājika" སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། ། ตํ ปน อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณํ นาเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควโต ปาทปงฺกชมุทุตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ. นาภิปฏิจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ. นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ. ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ. อรา ทิสฺสนฺติ. อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ. เนมิ ทิสฺสติ. เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว. สมฺปหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสโก, วฑฺฒมานกํ, มจฺฉยุคลํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุสํ, โตมโร, ปาสาโท, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺโค, ตาลวณฺฑํ, โมรหตฺถโก, วาฬพีชนิ, อุณฺหีสํ, ปตฺโต[Pg.97], มณิกุสุมทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, เสตุปฺปลํ, ปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณฆโฏ, ปุณฺณปาติ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬํ, หิมวา, สิเนรุ, จนฺทิมสูริยา, นกฺขตฺตานิ, จตฺตาโร มหาทีปา, ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ อนฺตมโส จกฺกวตฺติ รญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโรติ เอตฺตกเมว มชฺฌิมปณฺณาสฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དེ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་དབུས་སུ་ལྟེ་བ་སྣང་བར་འགྱུར། ལྟེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྐོར་ཐིག་སྣང་བར་འགྱུར། ལྟེ་བའི་ཁ་གཏད་ཀྱི་མཐའ་སྐོར་གྱི་རི་མོ་སྣང་བར་འགྱུར། སྦུ་གུའི་ཁ་སྣང་བར་འགྱུར། རྩིབས་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། རྩིབས་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་དུ་སྐོར་ཐིག་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། མུ་ཁྱུད་སྣང་བར་འགྱུར། མུ་ཁྱུད་ཀྱི་ནོར་བུ་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། འདི་ནི་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །རྒྱས་པར་བཤད་པའི་སྐབས་ནི་ལུང་ལས་མ་འོངས་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མདུང་ཐུང་། དཔལ་གྱི་བེའུ། གཡུང་དྲུང་འཁྱིལ་བ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རི་མོ། གཙུག་རྒྱན། བུམ་པ་བཟང་པོ། གསེར་ཉ་ཟུང་། ཁྲི་བཟང་པོ། ལྕགས་ཀྱུ། འཁོར་ལོ། ཁང་བཟང་། སྒོ་གཏན། གདུགས་དཀར། རལ་གྲི། ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ། རྨ་བྱའི་སྒྲོ་བསིལ། རྔ་ཡབ། གཙུག་ཏོར། ལྷུང་བཟེད། ནོར་བུའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ། ཨུཏྤལ་དམར་པོ། ཨུཏྤལ་དཀར་པོ། པད་མ། པད་མ་དཀར་པོ། བུམ་པ་གང་བ། སྣོད་གང་བ། རྒྱ་མཚོ། འཁོར་ཡུག གངས་རི། ལྷུན་པོ། ཟླ་བ་དང་ཉི་མ། རྒྱུ་སྐར་རྣམས། གླིང་ཆེན་པོ་བཞི། གླིང་ཕྲན་སྟོང་ཕྲག་གཉིས། མཐར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དང་བཅས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འཁོར་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཙམ་ཞིག་དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ (Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ชินาลงฺการฏีกายํ ปน ‘‘เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ จกฺกลกฺขณํ นาม ทฺวีสุ ปาทตเลสุ ทฺเว จกฺกานิ เอเกกสฺมึ สหสฺสมตฺตา อรา ยุตฺตา โหนฺติ. เนมิวลยํ สุวณฺณวณฺณํ. นาภิ อินฺทนีลมณิวณฺณา. ตสฺมึ มชฺเฌ จ นาภิปริยนฺเต จ นาภิมุเข จ วฏฺฏเลขา มชฺเฌ ฉิทฺทํ จกฺกปริยนฺเต เนมิโต พหิทฺธา วฏฺเฏ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสกํ, วฑฺฒมานกํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุโส, ปาสาทํ, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺคํ, ตาลวณฺฑํ, มยูรหตฺถํ, จามรํ, อุณฺหีสํ, ปตฺตํ, มณิ, สุมนทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, รตฺตปทุมํ, เสตปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณกลสํ, ปุณฺณปตฺตํ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬปพฺพโต, หิมวนฺตปพฺพโต, เมรุปพฺพโต, สูริยมณฺฑลํ, จนฺทมณฺฑลํ, นกฺขตฺตํ, สปริวารา จตุมหาทีปา, สปริวาโร สตฺตรตนสมงฺคี จกฺกวตฺติ, ทกฺขิณาวฏฺฏ เสตสงฺขํ, สุวณฺณมจฺฉยุคฬํ, จกฺกาวุธํ, สตฺตมหาคงฺคา, สตฺตกุลปพฺพตา, สตฺตสีทนฺตสาครา, สุวณฺณ หํสราชา, สํสุมาโร, ธชปฏาโก, สุวณฺณสิวิกา, สุวณฺณวาฬพีชนิ, เกลาสปพฺพโต, สีหราชา, พฺยคฺฆราชา, วลาหกอสฺสราชา, อุโปสถฉทฺทนฺตหตฺถิราชา, วาสุกีนาคราชา, หํสราชา, อุสภราชา, เอราวณ หตฺถิราชา, สุวณฺณมกรํ, จตุมุขสุวณฺณนาวา, สวจฺฉกา เธนุ, กึปุริโส, กินฺนรี, กรวีโก, มยูรราชา, โกญฺจราชา, จกฺกวากราชา, ชีวญฺชีวกราชา ฉ เทวโลกา, โสฬส [Pg.98] พฺรหฺมโลกาติ อิเม เอตฺตกา อคฺคมงฺคลลกฺขณา ปาทตเล ปญฺญายนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิมินา จ วจเนน อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ ปริปุณฺณํ เวทิตพฺพนฺติ. རྒྱལ་བའི་རྒྱན་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Jinālaṅkāra-ṭīkā) ལས་ནི། “ཞབས་མཐིལ་གཉིས་ཀྱི་འོག་ཏུ་འཁོར་ལོ་རྣམས་སྐྱེས་པ་ནི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་བྱ་སྟེ། ཞབས་མཐིལ་གཉིས་ལ་འཁོར་ལོ་གཉིས་ཡོད་ཅིང་། རེ་རེ་ལའང་རྩིབས་སྟོང་ཕྲག་རེ་དང་ལྡན་པའོ། །མུ་ཁྱུད་ཀྱི་སྐོར་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ནོ། །ལྟེ་བ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་མདོག་ཅན་ནོ། །དེའི་དབུས་དང་། ལྟེ་བའི་མཐའ་སྐོར་དང་། ལྟེ་བའི་ཁ་གཏད་དུ་སྐོར་ཐིག་ཡོད་ཅིང་། དབུས་སུ་བུ་ག་དང་། འཁོར་ལོའི་མཐའ་སྐོར་གྱི་མུ་ཁྱུད་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་སྐོར་ཐིག་ཡོད། མདུང་ཐུང་། དཔལ་གྱི་བེའུ། གཡུང་དྲུང་འཁྱིལ་བ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རི་མོ། གཙུག་རྒྱན། བུམ་པ་བཟང་པོ། ཁྲི་བཟང་པོ། ལྕགས་ཀྱུ། ཁང་བཟང་། སྒོ་གཏན། གདུགས་དཀར། རལ་གྲི། ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ། རྨ་བྱའི་སྒྲོ་བསིལ། རྔ་ཡབ། གཙུག་ཏོར། ལྷུང་བཟེད། ནོར་བུ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ། ཨུཏྤལ་དམར་པོ། པད་མ་དམར་པོ། པད་མ་དཀར་པོ། པད་མ་དཀར་པོ་ཆེན་པོ། བུམ་པ་གང་བ། སྣོད་གང་བ། རྒྱ་མཚོ། འཁོར་ཡུག་གི་རི། གངས་རི། ལྷུན་པོ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར། རྒྱུ་སྐར། འཁོར་དང་བཅས་པའི་གླིང་ཆེན་བཞི། འཁོར་དང་རིན་ཆེན་བདུན་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་དུང་དཀར། གསེར་གྱི་ཉ་ཟུང་། འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ། ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བདུན། གསེར་གྱི་རི་བདུན། རོལ་བའི་མཚོ་བདུན། གསེར་གྱི་ངང་པའི་རྒྱལ་པོ། ཆུ་སྲིན་འཛིན་ཁྲི། རྒྱལ་མཚན་དང་བ་དན། གསེར་གྱི་ཁྱོགས་དཔྱང་། གསེར་གྱི་རྔ་ཡབ། གངས་རི་ཏི་སེ། སེང་གེའི་རྒྱལ་པོ། སྟག་གི་རྒྱལ་པོ། རྟ་མཆོག་སྤྲིན་གྱི་ཤུགས་ཅན། གླང་པོའི་རྒྱལ་པོ་ཉེ་བར་འཁོར་བ་དང་ས་སྲུང་གི་བུ་གཉིས། ལྷའི་སྦྲུལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་པད་མ། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ། ཁྱུ་མཆོག་གི་རྒྱལ་པོ། གླང་པོ་ཆེ་ས་སྲུང་གི་བུ། གསེར་གྱི་ཆུ་སྲིན། གསེར་གྱི་གྲུ་གཟིངས་སྒོ་བཞི་པ། བེའུ་དང་བཅས་པའི་བ་མོ། མི་འམ་ཅི་ཕོ། མི་འམ་ཅི་མོ། ཀ་ལ་པིང་ཀ། རྨ་བྱའི་རྒྱལ་པོ། ཁྲུང་ཁྲུང་གི་རྒྱལ་པོ། ངང་སྐྱའི་རྒྱལ་པོ། ཤང་ཤང་ཏེའུའི་རྒྱལ་པོ། འདོད་ལྷ་རིགས་དྲུག ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་བཅུ་དྲུག་སྟེ། འདི་སྙེད་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་མཚན་མཆོག་རྣམས་ཞབས་མཐིལ་ལ་གསལ་བར་སྣང་ངོ་།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་འདིས་ནི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตีหิ โลเกหีติ สมฺพนฺโธ. ตีหิ กามรูปารูป โลเกหีติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปเนตํ กตฺวตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺส ปน ปทสฺส นิรุปเมยฺยาติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. นิรุปเมยฺยตนฺติ อปฺปเมยฺยภาวํ. อุปมิตพฺพนฺติ อุปเมยฺยํ. อุปปุพฺพ มาธาตุ ปมาเน ณฺโย. อุปเมยฺยสฺส ภาโว อุปเมยฺยตํ. นตฺถิ อุปเมยฺยตํ อสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺยตํ. อถ วา นตฺถิ อุปเมยฺยํ เอตสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺโย, ปาทจกฺกลกฺขณราชิโก ลพฺภติ. ตสฺส ภาโว นิรุปเมยฺยตํ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณ เอวาติปเท กมฺมํ. สมฺปาปุเณเอวาติ สมฺพนฺโธ. สมฺมา คจฺฉติเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ตีหิ โลเกหิ ปาทปงฺกชมุทุตเลหิ นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ. พุทฺธโต อญฺญสฺส กสฺสจิ เทวมนุสฺสสฺส ปาทตลมชฺเฌ ปาทจกฺกลกฺขณสฺส อภาวโต. ภควโต หิ ปาทปงฺกชมุทุตเล ปารมิปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺตานิ อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณานิ สมฺปาปุณนฺติ, น อญฺเญสํ. ตสฺมา นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ. "Tīhi lokehi" (འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་) ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱེད་སྒྲའོ། །ཚིག་དེ་ནི་ "nirupameyyā" (དཔེ་མེད་པ་) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ། །"nirupameyyataṃ" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། །དཔེར་བྱ་བ་ནི་ "upameyya" (དཔེར་བྱ་བ་) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "upa" དང་ལྡན་པའི་ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "mā" བྱིངས་ལས་ "ṇya" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །དཔེར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་ "upameyyatā" (དཔེར་བྱ་བའི་ཉིད་) འོ། །རི་མོ་འདི་ལ་དཔེར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་པས་ན་ "nirupameyyataṃ" (དཔེ་མེད་པ་ཉིད་) དོ། །ཡང་ན། རི་མོ་འདི་ལ་དཔེར་བྱ་བ་མེད་པས་ན་ "nirupameyya" (དཔེ་མེད་པ་) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རི་མོ་ཐོབ་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་ "nirupameyyatā" (དཔེ་མེད་པ་ཉིད་) འོ། །ཚིག་དེ་ནི་ "sampāpuṇe eva" (ཡང་དག་པར་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ། །"sampāpuṇe eva" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ལས་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་གང་གི་ཡང་ཞབས་མཐིལ་གྱི་དབུས་སུ་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ལ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། สพฺพโลกมหิตนฺติ สพฺพโลเกน ปูชิตํ. สพฺเพน เทวมนุสฺสโลเกน มหิตพฺโพ ปูชิตพฺโพติ สพฺพโลก มหิโต, นาโถ ลพฺภติ. ตํ. อุปฺปนฺเน หิ ตถาคเต เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา พุทฺธสฺส ปูเชนฺติ, ปเคว อญฺญา. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตน ทาเมน ตถาคตํ ปูเชติ. ยถาพลญฺจ อญฺเญปิ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย นิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสก มหาราชา [Pg.99] สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปติ. กา กถา ปน อญฺเญสํ ปูชาติ วุตฺตํ โหติ. "Sabbalokamahitaṃ" (འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པའོ། །ལྷ་དང་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀུར་བར་བྱ་བ་དང་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ "sabbalokamahita" (འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་) སྟེ། མགོན་པོ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པ་ན། མཐུ་ཆེ་བའི་ལྷ་དང་མི་གང་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་ན། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས། འདི་ལྟར་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོས་རི་རབ་ཙམ་གྱི་རིན་པོ་ཆེའི་ཕྲེང་བས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་དོ། །རང་རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྔམས་དང་། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་དང་གསལ་རྒྱལ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མཆོད་དོ། །ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྗེས་སུའང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དམིགས་ཏེ་གསེར་སྲང་བྱེ་བ་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་བཏང་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་གཙུག་ལག་ཁང་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་བཞེངས་སོ། །དེ་ལྟ་ན་གཞན་དག་གི་མཆོད་པ་ལྟ་ཅི་ཞིག་བཤད་དགོས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། อสมนฺติ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ. อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ อตฺโถ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล อสฺสาติ อสโม, นาโถ. โส ปน อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณ วิจิตฺรรูปกาโย. สพฺพาการ ปริสุทฺธ สีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธธมฺมกาโย. ปุญฺญมหตฺต ถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺต ยสมหตฺต ปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํส คโต จ โหติ, ตสฺมา ตถาคเตน สโม สทิโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ตํ อสมํ. ตนฺติ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. "Asamaṃ" (མཉམ་པ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཚུངས་པའོ། །གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལ་མཉམ་པ་འམ་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་ "asama" (མཉམ་པ་མེད་པ་) སྟེ། མགོན་པོའོ། །ཁོང་ནི་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་ཅིང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་གཟུགས་སྐུ་མངའ་བའོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རིན་པོ་ཆེས་ཕྱུག་པའི་ཆོས་སྐུ་མངའ་བའོ། །བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། གྲགས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གཤེགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཉམ་པ་འམ་མཚུངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མཉམ་པ་མེད་པ་དེ་ལའོ། །མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย นาโถ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ, อวิกเลหิ เกหิจิ อเวกลฺเลหิ, นิรากุเลหิ อากุลวิรหิเตหิ, ปาทปงฺกช มุทุตฺตลราชิเกหิ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺหตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ, ตีหิ โลเกหิ กตฺตุภูเตหิ, นิรุปเมยฺยตํ อปฺปเมยฺยภาวํ อปฺปมิตพฺพ ภาวํ วา, สมฺปาปุเณเอว สมฺมา คจฺฉติเอว, สพฺพโลกมหิตํ สพฺพโลเกน ปูชิตํ, อสมํ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། མགོན་པོ་གང་ཞིག་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དེ། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དག་དང་། རྙོག་པ་མེད་པ་སྟེ་འཁྲུགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་དང་། ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་པད་མའི་མཐིལ་འཇམ་པོར་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རི་མོ་རྣམས་དང་། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དེ་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོའམ་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ། །འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་དང་། མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཚུངས་པ་མཉམ་པ་མེད་པ་དེ་ལྟ་བུའི་མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། ། จุทฺทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๕. ༡༥. พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ; อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ. མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན། ། ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་དང་། ། དོན་གཉེར་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ནི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་མཛད་པ། ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་མཆོག་མངའ་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๑๕. เอวํ [Pg.100] จุทฺทสมคาถาย นาถํ นตฺวา อิทานิ นรานรส โมสรณนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม พุทฺธํ นรานรสโมสรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตภชชคเณหิ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ༡༥. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པས་མགོན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ "narānarasamosaraṇaṃ" (མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་) ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བདུན་གྱིས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། "buddhaṃ narānarasamosaraṇaṃ" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ "ta" "bha" "ja" "ja" སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ (Vasantatilakā) ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། ตตฺถ ปน นรานรสโมสรณนฺติ เอตฺถ นรอนรสมํ โอสรณนฺติ ปทวิภาโค. มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. นรานรสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมํ อวสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ สโมสรโณ, พุทฺโธ. สมอวปุพฺพ สรธาตุ คติยํ ยุ. นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ นรานรสโมสรโณ, พุทฺโธ. ยถา หิ มหานิคฺโรโธ ผลกามานํ สกุณ สมูหานํ สโมสรณํ โหติ, เอวํ พุทฺโธ โลกิย โลกุตฺตรสมฺปตฺติกามานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ สนฺนิปติโต ปฏิสรโณ วา โหติ. ตสฺมา นรานรสโมสรณนฺติ โถเมติ. དེ་ལ་ "narānarasamosaraṇaṃ" ཞེས་པ་འདིར་ "nara-anara-samaṃ-osaraṇaṃ" ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་མཉམ་པའི་འདུ་གནས་ཏེ་འདུ་བའི་གནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"narānara" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་མཉམ་པར་འདུ་ཞིང་འཛོམས་པས་ན་ "samosaraṇa" (འདུ་གནས་) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །སྔོན་འཇུག་ "sama" དང་ "ava" དང་ལྡན་པའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "sara" བྱིངས་ལས་ "yu" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་ནི་ "narānarasamosaraṇa" སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ནི་འབྲས་བུ་འདོད་པའི་བྱ་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་སུ་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་པའི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་ཏེ་འདུ་བའི་གནས་སམ་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ "narānarasamosaraṇa" (མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་) ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ། ། ธิตตฺตนฺติ สมาหิตจิตฺตํ. เอตฺถ อตฺตสทฺโท อตฺตสมฺมา ปณิธิ จาติอาทีสุ อตฺตสทฺโท วิย จิตฺตวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ธิยติ ฐปิยติ เอตฺถ เอเตน วา เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺต ธมฺมาติ ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ปติฏฺฐายํ ต. อารมฺมณํ อทติ อาททาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อทธาตุ อาทาเน ต. ธิตํ สมาหิตํ อตฺตํ จิตฺตํ ยสฺสาติ ธิตตฺโต, พุทฺโธ. ตํ ธิตตฺตํ. “དྷི་ཏཏྟ་” (dhitatta) ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་སོ། །འདིར་“ཨཏྟ་” (atta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “ཨཏྟསམྨཱཔཎིདྷི” (བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་“ཨཏྟ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ། སེམས་ཀྱི་བརྗོད་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིར་རམ། འདིས་འཇོག་པའམ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་“དྷི་ཏ་” (dhita) སྟེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །“དྷཱ་” (dhā) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །དམིགས་པ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་“ཨཏྟ་” (atta) སྟེ། སེམས་སོ། །“ཨད་” (ad) དམ་“ཨཱ་-དཱ་” (ā-dā) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །གང་གི་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་དེ་ནི་“དྷི་ཏཏྟ་” (dhitatta) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“དྷི་ཏཏྟ་”ཞེས་བྱའོ། ། ปญฺญาปทีปชุติยาติ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตปทีโปภาเสน กรณภูเตน. ปชานาตีติ ปญฺญา, อรหตฺตมคฺค ญาณํ. ยถาสภาวํ สพฺพปฺปกาเรหิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ปญฺญาว เญยฺยาวรณปฺปหานโต สพฺพปกาเรหิ [Pg.101] ธมฺมสภาวํ ทีเปตีติ ปญฺญาปทีโป. โชเตตีติ ชุติ, ปญฺญาปทีโปภาโส. ชุธาตุ ทิตฺติยนฺติ. ปญฺญา ปทีโปเอว ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ. อถ วา ปญฺญาปทีปสฺส ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ, อยํ ปน สมาโส อเภทเภทู ปจาเรน ทฏฺฐพฺโพ. ตาย ปญฺญาปทีปชุติยา. “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ” (paññāpadīpajutiyā) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་“པཉྙཱ” (paññā - ཤེས་རབ་) སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དོན་ནི་གནས་ལུགས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ཉིད་ཤེས་བྱའི་སྒྲོན་མེས་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“པཉྙཱཔདཱིཔོ” (paññāpadīpa - ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ) ཞེས་བྱའོ། །གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཛུཏི” (juti - འོད) སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་རོ། །“ཛུ” (ju) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གསལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཉིད་འོད་ཡིན་པས་ན་“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏི” (shes rab kyi sgron me'i 'od) འོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ནི་“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏི”སྟེ། ཚིག་སྡུད་འདི་ནི་དབྱེར་མེད་པ་དང་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་དེས་སོ། ། วิหตนฺธการนฺติ หนิตพฺพอวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ. สวาสนกิเลสปฺปหานโต วิเสเสน หนิตพฺโพติ วิหโต. วิปุพฺพหนธาตุ หึสายํ ต. อนฺธํ ตมํ กโรตีติ อนฺธกาโร, อวิชฺชาสงฺขาตโมโห. วิสยสภาวปฏิจฺฉาทนโต อนฺธการสริกฺขกตาย โมโห อนฺธกาโรติ วุจฺจติ. อถ วา อนฺธํ ปญฺญาจกฺขุอนฺธํ กโรตีติ อนฺธกาโร, โมโห. อนฺธสทฺทูปปท กรธาตุ ณ. วิหโต อนฺธกาโร เยน โสติ วิหตนฺธกาโร, พุทฺโธ. ตํ วิหตนฺธการํ. ยถา หิ โลเก ปทีโป อตฺตโน ชุติยา อนฺธการํ หนติ, เอวํ พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคปญฺญาปิ อวิชฺชนฺธการํ หนตีติ วุตฺตา. อยํ ปน หีนูปมาติ วุจฺจติ. ปญฺญาวโต หิ เอกปลฺลงฺเกนปิ นิสินฺนสฺส ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เอกปชฺโชตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปชฺโชตา. กตเม จตฺตาโร. จนฺทปชฺโชโต, สูริยปชฺโชโต, อคฺคิปชฺโชโต, ปญฺญา ปชฺโชโต. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร ปชฺโชตา. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิเมสํ จตุนฺนํ ปชฺโชตานํ ยทิทํ ปญฺญา ปชฺโชโต’’ติ. “བིཧཏནྡྷཀཱརཾ” (vihatandhakāraṃ) ཞེས་པ་ནི། གཞོམ་པར་བྱ་བ་མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པའོ། །བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་པས་ན་“བིཧཏ་” (vihata - རྣམ་པར་བཅོམ་པ) ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་“བི” (vi) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“ཧན” (han) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །ལོང་བའི་མུན་པ་བྱེད་པས་ན་“ཨནྡྷཀཱརོ” (andhakāra - མུན་པ) སྟེ། མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གོ །ཡུལ་གྱི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་མུན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། གཏི་མུག་ལ་མུན་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ལོང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨནྡྷཀཱརོ”སྟེ། གཏི་མུག་གོ །“ཨནྡྷ་” (andha) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཀར” (kar) ལ་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །གང་གིས་མུན་པ་རྣམ་པར་བཅོམ་པ་དེ་ནི་“བིཧཏནྡྷཀཱརོ” (vihatandhakāra) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་སྒྲོན་མེས་རང་གི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སེལ་ལོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་ཞེས་བྱའོ། །ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྟན་གཅིག་ལ་བཞུགས་ཀྱང་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་སྒྲོན་མེ་གཅིག་གིས་གསལ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ སྣང་བ་འདི་བཞི་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། ཟླ་བའི་སྣང་བ་དང་། ཉི་མའི་སྣང་བ་དང་། མེའི་སྣང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བའོ། །དགེ་སློང་དག་ སྣང་བ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས། སྣང་བ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བའོ། །” ཞེས་སོ། ། ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ เอตฺถ ปน ปญฺญาปทีป ชุติยาติอิมินา พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ปารมีญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ เหฏฺฐิมมคฺคผล ญาณญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเกน อวิชฺชนฺธการปฺปหานํ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน อรหตฺต ผลญาณลภนํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ. ตํ วิภาวเนน [Pg.102] สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพพุทฺธคุณลภนํ ตติย การณูปจาเรน อานุภาเวติ. “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ བིཧཏནྡྷཀཱརཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ”ཞེས་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སྤོང་བ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་པོའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་རབ་ཏུ་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་གཉིས་པའི་སྒོ་ནས་རམ་པར་འབྱེད་དོ། །དེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་གསུམ་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ། ། นนุ จ สพฺเพสมฺปิ ขีณาสวานํ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตา สมฺภวติ, อถ กสฺมา อญฺญสาธารณาวิเสส คุเณน พุทฺธสฺส โถมนา กตาติ. สวาสนปฺปหาเนน อนญฺญสาธารณวิเสสตาย สมฺภวโต. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ สติปิ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตฺเต อริยสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ สวาสนาย กิเลสปฺปหานํ น วิชฺชติ. สมฺมาสมฺพุทฺธานํเยว สวาสนปฺปหาเนน กิเลสปฺปหานสฺส วิเสโส วิชฺชตีติ สาติสยวเสน อวิชฺชนฺธการปฺปหาเนน ภควนฺตํเยว ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ โถเมตีติ. ཅི་སྟེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་འདིས་སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་པ་མཛད་ཅེ་ན། བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་དང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་མི་མངའོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་ཁྱད་པར་མངའ་བས། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པའོ་”ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ། ། อตฺถาภิกามนฺติ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ ปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ. การณานุรูปํ อสติ ภวตีติ อตฺถํ, ผลํ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ อภิอติเรกํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺถาภิกาโม, พุทฺโธ. อตฺถสทฺทูปปท อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉายํ ณ. ตํ อตฺถาภิกามํ. นรเทวหิตาวหนฺติ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ. หิตํ นรติ เนตีติ นโร, มนุสฺโส. อถ วา นริยติ สเกน กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, มนุสฺโส. นรธาตุ นยเน อ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กมฺเมน นิยฺยติ โลโก’’ติ. กามคุณ ฌานาภิญฺญจิตฺติสฺสริยาทีหิ ทิพฺพนฺติ กีฬนฺตีติ เทวา, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา, ทิวุธาตุ กีฬาทีสุ ณ. นรา จ เทวา จ นรเทวา. หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, ผลํ. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. นรเทวานํ หิตํ นรเทวหิตํ, ตํ อาวหตีติ นรเทวหิตาวโห, พุทฺโธ. นรเทวหิตสทฺทูปปทอาปุพฺพ วหธาตุ หรเณ ณ. พุทฺโธ หิ สพฺพเทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติอตฺถํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ, ตํ นรเทวหิตาวหํ. การุณิกมคฺคมนนฺต ญาณนฺติ [Pg.103] เอตฺถ การุณิกํ อคฺคํ อนนฺตญาณนฺติปทจฺเฉโท. ตตฺถ การุณิกนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ยุตฺตํ, มหากรุณวนฺตํ วา. กิรตีติ กรุณา. กิรธาตุ อปนยเน อุณปจฺจโย. ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. “ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ” (atthābhikāmaṃ) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་པའོ། །རྒྱུ་དང་མཐུན་པར་འབྱུང་བས་ན་“ཨཏྠ་” (attha - དོན) སྟེ། འབྲས་བུའོ། །“ཨས” (as) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཐ་” (tha) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་ཅིང་མོས་པས་ན་“ཨཏྠཱབྷིཀཱམོ” (atthābhikāmo) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཏྠ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྔོན་འཇུག་“ཨབྷི” (abhi) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“ཀམ” (kam) ནི་འདོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ” (naradevahitāvahaṃ) ཞེས་པ་ནི། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའོ། །ཕན་པ་ལ་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརོ” (naro) སྟེ། མིའོ། །ཡང་ན། རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརོ”སྟེ། མིའོ། །“ནར” (nar) ལས་བྱུང་བའི་བྱིངས་ནི་འཁྲིད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །འདི་སྐད་དུ། “ལས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འཁྲིད་པར་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན། མངོན་ཤེས། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་“དེབཱ” (devā - ལྷ) སྟེ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པས་ན་ལྷའོ། །“དིབ” (div) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་རྩེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་“ནརདེབཱ” (naradevā) འོ། །འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཧིཏཾ” (hita - ཕན་པ) སྟེ། འབྲས་བུའོ། །“ཧི” (hi) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་ནི་“ནརདེབཧིཏཾ”སྟེ། དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརདེབཧིཏཱབཧོ” (naradevahitāvaho) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ནརདེབཧིཏ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྔོན་འཇུག་“ཨཱ་” (ā) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“བཧ” (vah) ནི་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །སངས་རྒྱས་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་དུ་ཆོས་སྟོན་པས་འཛིན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཀཱརུཎིཀམགྒམནནྟཉཱཎཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “ཀཱརུཎིཀཾ” (kāruṇikaṃ) དང་། “ཨགྒཾ” (aggaṃ) དང་། “ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་“ཀཱརུཎིཀཾ”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་མངའ་བའོ། །སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ” (karuṇā - སྙིང་རྗེ) འོ། །“ཀིར” (kir) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨུཎ་” (uṇa) སྦྱར་བའོ། །གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། อถ วา กินาตีติ กรุณา. กิธาตุ หึสายํ รุณปจฺจโย. ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ วา กรุณา. กรธาตุ อุณปจฺจโย. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. กํสทฺทูปปท รุธิธาตุ อาวรเณ ยุปจฺจโย. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตา ลกฺขณา. อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพาธตีติ อตฺโถ. กรุณาย มหากรุณาย ยุตฺโต การุณิโก. กรุณา อสฺส อตฺถีติ วา การุณิโก, พุทฺโธ. ตํ การุณิตํ. อคฺคนฺติ ชาติปุญฺญ คุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ คติยํ อ. ชสฺส โค. พุทฺโธ หิ อสมฺภินฺนขตฺติยวํเส ชาตตฺตา ชาติวเสน จ ปูริตปารมีปุญฺญตฺตา ปุญฺญวเสน จ อปริมิตนิรุปมสีลาทิ คุณวิเสเสน สมนฺนาคตตฺตา คุณวเสน จ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวํ คจฺฉตีติ อคฺโค. นิพฺพานํ อชติ คจฺฉตีติ วา อคฺโค. อถ วา อเชติ เขเปติ กิเลเสติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ เขปเน อ. ตํ อคฺคํ. อนนฺตญาณนฺติ คณนวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ. เกนจิ ปุคฺคเลน ญาเณน อนนฺตํ อปริจฺฉินฺนํ, สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา. นตฺถิ อนฺตํ ยสฺสาติ อนนฺตํ, ญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส โสติ อนนฺตญาโณ, พุทฺโธ. พุทฺธสฺส หิ ญาณํ โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา เอตฺตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อนนฺตํ อปริมาณํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ཡང་ན། གཟིར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ” (snying rje) འོ། །“ཀི” (ki) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“རུཎ་” (ruṇa) སྦྱར་བའོ། །དོན་ནི་གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་གཟིར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་འདར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ”འོ། །“ཀར” (kar) ཞེས་པའི་བྱིངས་ལ་རྐྱེན་“ཨུཎ་” (uṇa) སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། “ཀཾ” (kaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ”འོ། །“ཀཾ”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“རུདྷ” (rudh) ནི་སྒྲིབ་པའམ་འགོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། །འདི་ནི་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་བདེ་བ་ལ་མི་ལྟ་བས་སྙིང་རྗེ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་འགོག་ཅིང་གཟིར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ན་“ཀཱརུཎིཀོ” (kāruṇika) འོ། །ཡང་ན། སྙིང་རྗེ་མངའ་བས་ན་“ཀཱརུཎིཀོ”སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“ཀཱརུཎིཀཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཨགྒཾ” (aggaṃ) ཞེས་པ་ནི། རིགས་དང་། བསོད་ནམས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨགྒོ” (aggo - མཆོག) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཛ” (aj) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །“ཛ་” (ja) ནི་“ག་” (ga) རུ་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་ནི་མ་འདྲེས་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་གདུང་དུ་སྐྱེས་པས་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བས་ན་“མཆོག་”གོ །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་བས་ན་“མཆོག་”གོ །ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན་“མཆོག་”སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཛ” (aj) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཟད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་“ཨགྒཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི། གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །སྐྱེས་བུ་གང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་མཐའ་མ་བཅད་པའམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །གང་ལ་མཐའ་མེད་པ་དེ་ནི་“ཨནནྟ་” (ananta - མཐའ་ཡས་པ) སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་“ཉཱཎཾ” (ñāṇa - ཡེ་ཤེས) སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གང་གི་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་དེ་ནི་“ཨནནྟཉཱཎོ” (anantañāṇo) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་མིའམ། ལྷའམ། ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་མཐའ་གཅོད་པར་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། วุตฺตญฺเหตํ [Pg.104] สาริปุตฺตตฺเถรอปทาเน – འདི་སྐད་དུ་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อฬฺหเกน วา; นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ. “རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འབོ་ལ་སོགས་པས་ནི། །གཞལ་བར་ནུས་པ་སྲིད་པར་འགྱུར་བ་ཉིད། །ཀུན་མཁྱེན་ཁྱོད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། །གཞལ་བར་ནུས་པ་ག་ལ་སྲིད་པ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། การุณิกมคฺคมนนฺตญาณนฺติ เอตฺถ จ กรุณคฺคหเณน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ, มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหาโร กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลนฺติ. อคฺคนฺติ เอเตน ภควโต อปริมิตนิรุปมสีลาทิคุณสมงฺคีตาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อุตฺตมภาวํ ทสฺเสติ. อนนฺตญาณนฺติเอเตน สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ สมฺมาสมฺโพธีติ วุจฺจติ. ตสฺส จ สามตฺถิเยน จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ ฉอสาธารณญาณานิ จ ฉอภิญฺญา อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปน ญาณานิ ทสพลญาณานิ โสฬสญาณจริยา จ จตุจตฺตารีสญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติญาณวตฺถูนิ จาติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปเภทานํ วเสน ญาณาจารํ ทสฺเสตีติ. ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ. “ཀཱརུཎིཀམགྒམནནྟཉཱཎཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “ཀརུཎཱ” (སྙིང་རྗེ) ཞེས་པ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་བའི་ཐུགས་དང་ལྡན་པས། འཁོར་བའི་འདམ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར། མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་ལྷག་པ་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་རིམ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། སྙིང་རྗེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ། །“ཨགྒཾ” (མཆོག) ཞེས་པས་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས) ཞེས་པས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟོན་ཏོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ། །དེའི་མཐུ་ལས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་། འཁོར་བརྒྱད་དུ་མི་འཁྲུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། །“སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นรานรสโมสรณํ มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานํ, ธิตตฺตํ สมาหิตจิตฺตํ, ปญฺญาปทีปชุติยา อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาต ปทีโปภาเสน กรณภูเตน วิหตนฺธการํ หนิตพฺพ อวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ, อตฺถาภิกามํ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ, นรเทวหิตาวหํ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ, การุณิกํ สพฺพสตฺเตสุ [Pg.105] มหากรุณาย ยุตฺตํ มหากรุณวนฺตํ วา, อคฺคํ ชาติปุญฺญคุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ, อนนฺต ญาณํ คณวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ, อนนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ནརཱནརསམོསརཎཾ” (narānarasamosaraṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་མཚུངས་པར་འདུ་བའི་གནས་སོ། །“དྷི་ཏཏྟཾ” (dhitattaṃ) ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་སོ། །“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ” (paññāpadīpajutiyā) ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ” (vihatandhakāraṃ) ཞེས་པ་ནི་གཞོམ་པར་བྱ་བ་མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པའོ། །“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ” (atthābhikāmaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་པའོ། །“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ” (naradevahitāvahaṃ) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའོ། །“ཀཱརུཎིཀཾ” (kāruṇikaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་མངའ་བའོ། །“ཨགྒཾ” (aggaṃ) ཞེས་པ་ནི་རིགས་དང་། བསོད་ནམས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་སམ། མཐའ་ཡས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །“སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སོ། ། ปนฺนรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๖. ༡༦. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ; ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ. ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག །སྡོམ་བརྩོན་རྣམས་ཀྱི་གནས་གྱུར་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་སུ་གཤེགས་ནས། །དེར་མི་དགེ་བ་མཐའ་དག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་པ། །མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་ཕྱག་གི་འོས་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๑๖. เอวํ ปนฺนรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อิสิปตน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปวตฺตนาทิคุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุ กาโม อขิลคุณนิธาโน ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน นนมยยคเณหิ รจิตตฺตา ปนฺนรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มาลินี คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นนมยยยุตายํ มาลินีโภคิสีหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ โภคิสีหิ อฏฺฐสตฺตยตีหิ ยุตฺตา จ นนมยยยุตา นนคณมคณ ยยคเณหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ, อยํ คาถา มาลินีคาถา นามาติ. เอตฺถ จ โภคิสีหีติ โภคอิสีหีติ ปทจฺเฉโท. โภคสทฺโท อฏฺฐสงฺขฺยา วาจโก. อิสิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ༡༦. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་ལྔ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ན་ ན་ མ་ ཡ་ ཡ་ ཞེས་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅོ་ལྔ་དང་ལྡན་པས་ན། མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་ (Mālinī) གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས། “ན་ན་མ་ཡ་ཡ་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི་ཀླུ་དང་དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་དང་ལྡན་པའི་མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་རེ་རེ་བཞིན་ཀླུ་དང་དྲང་སྲོང་སྟེ་བརྒྱད་དང་བདུན་གྱི་མཚམས་དང་ལྡན་ཞིང་། ན་-ཚོགས་གཉིས་དང་། མ་-ཚོགས་གཅིག །ཡ་-ཚོགས་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལ་མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ “bhogisīhi” ཞེས་པ་ནི་ “bhoga-isīhi” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“bhoga” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བརྒྱད་མཚོན་བྱེད་དང་། “isi” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། ตตฺถ อขิลคุณนิธาโนติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐาโน. เอตฺถ จ อขิลสทฺโท อนวเสสวาจโก. สพฺโพติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มธุฏีกายํ ‘‘ขิลสทฺโท เหตฺถ อวเสสวาจโก’’ติ. น ขิลํ อขิลํ. อถ วา น ขียตีติ อขิลํ[Pg.106], สพฺพํ. นปุพฺพขิธาตุ ขเย โล. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลานิ สพฺพานิ คุณานิ อขิลคุณานิ, เตสํ นิธาติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อขิลคุณนิธาโน, มุนินฺโท ลพฺภติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทปคนฺตฺวาติ เอตฺถ มุนินฺโท อุปคนฺตฺวาติ ปทจฺเฉโท. มุนินฺโทติ อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจก มุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโท สญฺญตานํ นิเกตํ อิสิปตนอวฺหํ วนํ อุปคนฺตฺวา ตหึ อกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโตติ สมฺพนฺโธ. དེ་ལ་ “akhilaguṇanidhāno” (ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ནོ། །འདིར་ “akhila” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་མ་མ་ལུས་པ་སྟོན་བྱེད་དེ། ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ནོ། །སྦྲང་རྩིའི་འགྲེལ་བཤད་ (Madhuṭīkā) ལས། “འདིར་ khila ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་མའི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་མེད་པ་ནི་ akhila འོ། །ཡང་ན། ཟད་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་ akhila སྟེ། ཐམས་ཅད་དོ། །དགག་ཚིག་ na སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཟད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ khī-དབྱིངས་ལས་ la-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །guṇa ཞེས་པའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ akhilaguṇāni སྟེ། དེ་དག་གང་དུ་གནས་པའམ་བཞུགས་པའི་གཏེར་ནི་ akhilaguṇanidhāno ཞེས་བྱ་ལ། དེས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། །“yo” ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་གམ་གང་འདྲ་བའོ། །“munindopagantvā” ཞེས་པ་འདིར་ “munindo upagantvā” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“munindo” ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་སྟེ་ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །དེའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག །སྡོམ་བརྩོན་རྣམས་ཀྱི་གནས་གྱུར་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་སུ་གཤེགས་ནས། དེར་མི་དགེ་བ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་དོ། །ཞེས་པའོ།། วนมิสิปตนวฺหนฺติ วนํ อิสิปตนอวฺหนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ วนนฺติ มิคทายวนํ. ตญฺหิ วิเวกกาเมหิ วนิตพฺพํ สมฺภชิตพฺพํ เอตฺถาติ วนนฺติ วุจฺจติ. วนธาตุ สมฺภตฺติยํ กฺวิ. อิสิปตนวฺหนฺติ อิสิปตนนามิกํ อิสีนํ ปตนฏฺฐานตฺตา อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ อิสิ, ปจฺเจกพุทฺธาทโย. อิสธาตุ คเวสเน อิปจฺจโย. เต ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ อิสิปตนํ, วนํ. อิสิสทฺทูปปทปตธาตุ คติยํ ยุ. อถ วา อิสีนํ ปตนํ อิสิปตนํ, วนํ. อวฺเหตพฺพํ โวหริตพฺพนฺติ อวฺหํ. อาปุพฺพวฺเหธาตุ อวฺหยเน กฺวิ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺสาเทโส. อิสิปตนนฺติ อวฺเหตพฺพนฺติ อิสิปตนวฺหํ, วนํ. สญฺญตานนฺติ กายวจีมโนสํยมนฺตานํ สาธูนํ. สํยมนฺตีติ สญฺญตา, ปจฺเจกพุทฺธาทโย สาธู. สํปุพฺพยมุธาตุ อุปรเม ต. เตสํ สญฺญตานํ. นิเกตนฺติ วสนฏฺฐานํ, รมฺมณฏฺฐานํ วา. นิกิตติ นิวสติ รมฺมติ วา เอตฺถาติ นิเกตํ, วนํ. นิปุพฺพ กิตธาตุ นิวาเส ณ. อุปคนฺตฺวาติ คมิตฺวา. ตหินฺติ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทายวเน. อกุสลเฉทนฺติ อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ. อกุสลํ ฉินฺทติ สมุจฺฉินฺทติ [Pg.107] เอเตน สุตฺเตนาติ อกุสลเฉทํ, ธมฺมจกฺก ปวตฺตนสุตฺตํ. อกุสลสทฺทูปปทฉิทิธาตุ ทฺวิธากรเณ ณ. “vanamisipatanavhaṃ” ཞེས་པ་ནི་ “vanaṃ isipatana-avhaṃ” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདིར་ “vanaṃ” (ནགས་) ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །དབེན་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བས་ན། “vana” (ནགས་) ཞེས་བྱའོ། །བསྟེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ van-དབྱིངས་ལས་ kvi-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །“isipatanavhaṃ” ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཏེ། དྲང་སྲོང་རྣམས་ལྷུང་བའི་གནས་ཡིན་པས་ན། “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “isi” (དྲང་སྲོང་) སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །འཚོལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ is-དབྱིངས་ལས་ i-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དེ་དག་འདིར་ལྷུང་བའམ་འདུ་བར་བྱེད་པས་ན། “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བའི་ནགས་) ཞེས་བྱའོ། །isi ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ pat-དབྱིངས་ལས་ yu-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱི་ལྷུང་བ་ནི་ “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བའི་ནགས་) སོ། །བརྗོད་པར་བྱ་བའམ་མིང་དུ་འབོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “avhaṃ” མིང་ཅན་ནོ། །ā སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འབོད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ vhe-དབྱིངས་ལས་ kvi-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ ā-ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའོ། །དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་མིང་དུ་འབོད་པར་བྱ་བས་ན། “isipatanavhaṃ” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་) སོ། །“saññatānaṃ” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །སྡོམ་པར་བྱེད་པས་ན་ “saññatā” (སྡོམ་བརྩོན་) སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །saṃ སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཞི་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ yam-དབྱིངས་ལས་ ta-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །སྡོམ་བརྩོན་དེ་དག་གིའོ། །“niketaṃ” ཞེས་པ་ནི་གནས་སམ་དགའ་བའི་གནས་ོ། །འདིར་གནས་པའམ་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན། “niketaṃ” (གནས་) ཞེས་བྱ་སྟེ། ནགས་ཚལ་ལོ། །ni སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གནས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ kit-དབྱིངས་ལས་ ṇa-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །“upagantvā” ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་ནས་སོ། །“tahiṃ” ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་དེར་རོ། །“akusalachedaṃ” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྩད་ནས་གཅོད་པའོ། །མདོ་འདིས་མི་དགེ་བ་གཅོད་པའམ་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན། “akusalachedaṃ” (མི་དགེ་བ་གཅོད་བྱེད་) དེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །akusala ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ chid-དབྱིངས་ལས་ ṇa-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ธมฺมจกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตํ. เอตฺถ หิ จกฺกสทฺโท สมฺปตฺติยํ, ลกฺขเณ, รถงฺเค, อิริยาปเถ, ทาเน, รตน ธมฺมขุรจกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานนฺติอาทีสุ หิ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ เอตฺถ ลกฺขเณ. จกฺกํว วหโต ปทนฺติ เอตฺถ รถงฺเค. จตุจกฺกํ นวทฺวารนฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณีนนฺติ เอตฺถ ทาเน. ทิพฺพจกฺกรตนํ ปาตุรโหสีติ เอตฺถ รตนจกฺเก. มยา ปวตฺติตํ จกฺกนฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส จกฺกํ ภมติ มตฺถเกติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ขุรปริยนฺเตน จกฺเกนาติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. อสนิวิจกฺกนฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ สติปฏฺฐานาทิธมฺมํ จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. อริยสจฺจาทิธมฺมํ วา จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ จกฺกนฺติ. อถ วา ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ อาณาจกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ, เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ. อปิ จ ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ปน ธมฺมเทสนาญาณํ อธิปฺเปตํ. สุตฺตํ ปน ฐานูปจาเรน ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. ปวตฺโตติ ปญฺจวคฺคิยานํ [Pg.108] ภิกฺขูนํ ทฺเวเม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพาติอาทินา อเทสยิ. “dhammacakka” (ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །འདིར་ “cakka” (འཁོར་ལོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཚན་དང་། ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། རིན་པོ་ཆེ་དང་། ཆོས་དང་། སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “དགེ་སློང་དག་འཁོར་ལོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ལ། “ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ།” ཞེས་པར་མཚན་ལ་འཇུག་གོ །“བགྲོད་བྱེད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་འཁོར་ལོ་བཞིན།” ཞེས་པར་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་ལ་འཇུག་གོ །“འཁོར་ལོ་བཞི་དང་སྒོ་དགུ་པ།” ཞེས་པར་སྤྱོད་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །“བྱིན་ཅིག་ཟོ་ཞིག་བག་མ་མེད་པར་བྱོས། །སྲོག་ཆགས་ཀུན་ལ་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛོད།” ཞེས་པར་སྦྱིན་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ལྷའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པར་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་འཇུག་གོ །“བདག་གིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ།” ཞེས་པར་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“འདོད་པས་བཅོམ་པའི་སྐྱེས་བུ་དེའི། །མགོ་བོར་འཁོར་ལོ་འཁོར་བར་འགྱུར།” ཞེས་པར་སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“སྤུ་གྲིའི་མཐའ་ཅན་གྱི་འཁོར་ལོས་སོ།” ཞེས་པར་མཚོན་ཆའི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“ཐོག་གི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་པར་ཐོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་རིག་པར་བྱའོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཁོར་ལོའི་ཚུལ་དུ་བསྐོར་བར་མཛད་པས་ན། “dhammacakka” (ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཁོར་ལོའི་ཚུལ་དུ་བསྐོར་བར་མཛད་པས་ན་ “cakka” (འཁོར་ལོ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ཆོས་ལས་མ་འདས་པས་ན། ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ་བཀའི་འཁོར་ལོའང་ཡིན་པས་ན་ “dhammacakka” འོ། །ཆོས་སམ་ཚུལ་མཐུན་གྱིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ་ནི་ “dhammacakka” སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས། “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཆོས་ཀྱང་བསྐོར་ལ་འཁོར་ལོའང་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །འཁོར་ལོའང་བསྐོར་ལ་ཆོས་ཀྱང་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་ཀྱིས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་སྤྱོད་པས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་ལ་གནས་ནས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་། “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལ་ “རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་ལ་བཞུགས་ནས་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་དང་ཚུལ་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཅུའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་མཛད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེའོ། །“བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེའོ། །འདི་གཉིས་ཀ་ནི་སྟོབས་བཅུ་པའི་ཐུགས་སུ་འཁྲུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། །མདོ་ཉིད་ལ་ནི་གནས་མིང་གནས་ཅན་ལ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“pavatto” (བསྐོར་བར་མཛད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྔ་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ། “དགེ་སློང་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བས་མཐའ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལ་བསྟེན་པར་མི་བྱའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པའོ།། ตมตุลมภิกนฺตนฺติ ตํ อตุลํ อภิกนฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ ตนฺติ มุนินฺทํ. อตุลนฺติ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, มุนินฺโท. ตสฺส หิ อปริมาณาสุ โลก ธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ สทิโส ปุคฺคโล นตฺถิ. อสทิเสหิ พุทฺเธหิ สโมติ อตฺโถ. อภิกนฺตนฺติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ สรีรวณฺณวนฺตํ. อติเรกํ ตุสิตพฺพสรีรวณฺณสมฺปนฺนํ วา. อภิกฺกนฺตวณฺณนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปญฺจ วณฺณปทโลปํ กตฺวา วุตฺตสนฺธิวเสน อภิกนฺตนฺติ วุตฺตํ. อุตฺตรปทโลป วเสน วา. มุนินฺทสฺส ปน สรีรวณฺณํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย อติเรกํ วา กมิยติ โตสิยตีติ อภิกนฺตนฺติ วุจฺจติ. อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อภิกนฺตํ วณฺณํ สรีรวณฺณํ ยสฺส โสติ อภิกนฺโต, มุนินฺโท. ตสฺส หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยานุพฺยญฺชน ลกฺขเณหิ จ ฉพฺพณฺณรํสีหิ จ สุวณฺณวณฺเณน จ สมนฺนา คตตฺตา สรีรโสภคฺคปฺปตฺติโต สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กมนีโย ตุฏฺโฐ สรีรวณฺโณ อตฺถีติ อภิกนฺตนฺติ โถเมติ. ตํ อภิกนฺตํ. วนฺทเนยฺยนฺติ เทวมนุสฺสานํ วนฺทนารหํ. เตหิ วนฺทิตพฺพํ วา, วนฺทิยเต โถมิยเต วา วนฺทนํ. ภาวสาธโนยํ. วนฺทธาตุ วทิธาตุ วา อภิวาทนถุตีสุ ยุ. ตํ อรหตีติ วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. วนฺทปทํ อรหติตทฺธิเต เณยฺโย. “tamatulamabhikantaṃ” ཞེས་པ་ནི་ “taṃ atulaṃ abhikantaṃ” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདིར་ “taṃ” (དེ་ལ་) ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལའོ། །“atulaṃ” (མཚུངས་པ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །གང་ལ་མཚུངས་པའམ་འདྲ་བའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་ “atulo” (མཚུངས་མེད་) དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཁོང་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །“abhikantaṃ” (མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་འདོད་པར་བྱ་བའི་སྐུའི་མདོག་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན། ཤིན་ཏུ་མགུ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ངེས་པར་དུ་ “abhikkantavaṇṇaṃ” ཞེས་བརྗོད་དགོས་པ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ ཀ་-ཡིག་ཕྱིས་ཤིང་ vaṇṇa ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཕྱིས་ནས། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ “abhikantaṃ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། རྗེས་ཀྱི་ཚིག་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་སྐུའི་མདོག་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་མགུ་བར་བྱེད་པས་ན། “abhikantaṃ” ཞེས་བྱའོ། །abhi སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འདོད་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ kam-དབྱིངས་ལས་ ta-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །གང་གི་སྐུའི་མདོག་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དེ་ནི་ “abhikanto” སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཁོང་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ། འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་དང་། གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་ཞིང་སྐུའི་མཛེས་པའི་ཕུལ་དུ་ཕྱིན་པས་ན། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་མངའ་བས། “abhikantaṃ” (མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་) ཞེས་བསྟོད་དོ། །མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དེ་ལའོ། །“vandaneyyaṃ” (ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པའོ། །ཡང་ན། དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའོ། །ཕྱག་བྱེད་པའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ “vandana” (ཕྱག་བྱེད་པ་) སྟེ། འདི་ནི་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའོ། །ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ vand-དབྱིངས་སམ་ vad-དབྱིངས་ལས་ yu-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དེ་དང་འོས་པས་ན་ “vandaneyyo” (ཕྱག་འོས་པ་) སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །vanda ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་འོས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཏདྡྷི་ཏའི་ ṇeyyo-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། อถ วา เทวมนุสฺเสหิ วนฺทิตพฺพํ โถมิตพฺพนฺติ วา วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. โส หิ อาทิมชฺฌปริโยสาน คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพเทวมนุสฺสานํ วนฺทนารโห เตหิ วา วนฺทิตพฺโพ โหติ. ตตฺถ จ อาทิคุณํ นาม กรุณานิทานํ [Pg.109] สีลํ ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต. มชฺฌ คุณํ นาม สมาธิ ฌานตฺตยโยคโต. ปริโยสานคุณํ นาม ปญฺญา ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโตติ วิเสเสน ภควโต วนฺทเนยฺยนฺติ โถเมติ. อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. ཡང་ན། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་ཤིང་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “vandaneyyo” སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཁོང་ནི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ཉིད་དམ་དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ “ཐོག་མའི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་སྙིང་རྗེའི་གཞི་རྩ་ཅན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །“བར་གྱི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །“མཐའི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ “ཕྱག་འོས་པ་” ཞེས་བསྟོད་དོ། །བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อขิลนิธาโน สพฺพ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณ สมูหานํ ปติฏฺฐาโน โย ยาทิโส มุนินฺโท ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร ภควา, สญฺญตานํ กายวจีมโนสํย มนฺตานํ สาธูนํ, นิเกตํ วสนฏฺฐานํ รมฺมณฏฺฐานํ วา, อิสิปตนวฺหํ อิสิปตนนามิกํ อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, วนํ มิคทายวนํ, อุปคนฺตฺวา คมิตฺวา ตหึ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทาย วเน, อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ, ธมฺมจกฺกํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ, ปวตฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ อเทสยิ, อตุลํ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ, อภิกนฺตํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ ตุฏฺฐิ สรีรวณฺณวนฺตํ, วนฺทเนยฺยํ เทว มนุสฺสานํ วนฺทนารหํ เตหิ วา วนฺทิตพฺพํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “akhilaguṇanidhāno” ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ནོ། །“yo” ནི་གང་ཞིག་གམ་གང་འདྲ་བའོ། །“munindo” ནི་ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །“saññatānaṃ” ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“niketaṃ” ནི་གནས་སམ་དགའ་བའི་གནས་སོ། །“isipatanavhaṃ” ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཏེ། དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའོ། །“vanaṃ” ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །“upagantvā” ནི་གཤེགས་ནས་སོ། །“tahiṃ” ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་དེར་རོ། །“akusalachedaṃ” ནི་མི་དགེ་བ་རྩད་ནས་གཅོད་པའོ། །“dhammacakkaṃ” ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །“pavatto” ནི་ལྔ་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བསྟན་པའོ། །“atulaṃ” ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །“abhikantaṃ” ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“vandaneyyaṃ” ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ཉིད་དམ་དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའོ། །“taṃ munindaṃ” ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ། “akaṃ tīhi dvārehi namāmi” ནི་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཞེས་པའོ།། โสฬสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๗. ༡༧. สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ; รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ. གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་བསྐོར་ཞིང་། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཀྱིས་མཛེས། །དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་གྱུར་པ། །དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི། །མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་སྟེ། །ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་ཡི། །བདེ་གཤེགས་ལ་ནི་གུས་ཕྱག་འཚལ། ། ๑๗. เอวํ โสฬสมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สุจิปริวาริตนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม สุจิปริวาริตนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน น ชภชรคเณหิ จ เอกครุนา จ รจิตตฺตา โสฬสกฺขเรหิ ยุตฺตาวาณินีคาถาติ [Pg.110] ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นชภชรา ยทา ภวติ วาณินี คยุตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นชภชรา นคณ ชคณ ภคณ ชคณ รคณา ยทา คยุตฺตา ปาทนฺตครุนา สํโยคา เจ สิยุํ, ตทา สา วุตฺตา วาณินี วาณินีคาถา นาม ภวตีติ. ༡༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་དྲུག་གིས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བདུན་གྱིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་“ན་”དང་“ཇ་”དང་“བྷ་”དང་“ཇ་”དང་“ར་”ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྕི་བ་གཅིག་གིས་བསྒྲུབས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་“ཝཱ་ཎི་ནཱིའི་” (vāṇinī) ཚིགས་བཅད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། “ན། ཇ། བྷ། ཇ། ར། རྣམས་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཚེ་ཝཱ་ཎི་ནཱི་ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་“ན་”ཡི་ཚོགས། “ཇ་”ཡི་ཚོགས། “བྷ་”ཡི་ཚོགས། “ཇ་”ཡི་ཚོགས། “ར་”ཡི་ཚོགས་རྣམས་རྐང་པའི་མཐའི་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པར་འདུས་པར་གྱུར་ན། དེའི་ཚེ་སྡེབ་སྦྱོར་དེ་ལ་“ཝཱ་ཎི་ནཱི་”འམ་“ཝཱ་ཎི་ནཱིའི་ཚིགས་བཅད་”ཅེས་བྱའོ། ། ตตฺถ สุจิปริวาริตนฺติ ราคาทิมลวิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา. ราคาทิมเลหิ สุจติ สุชฺฌตีติ สุจิ, ปริสา. สุจธาตุ โสเจยฺเย อิ. ปริสมนฺตโต อริยภิกฺขุอาทีหิ เทว มนุสฺเสหิ วาริยติ ปริกฺขริยตีติ ปริวาโร, สุคโต. ปริปุพฺพวรธาตุ อาวรเณ ปริกฺขาเร วา ณ. สุจีหิ ปริสาหิ ปริวาริโต สุจิปริวาริโต, สุคโต. ตติย ตปฺปุริสสมาโสยํ. ภควโต หิ สทา ราคาทิมล วิสุทฺเธหิ อริยภิกฺขุอาทีหิ จตูหิ ปริสาหิ อฏฺฐหิ ปริสาหิ วา ปริวาริโต โหตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา สุจิปริสุทฺธํ ปริวาริตํ ยสฺส โสติ สุจิปริวาริโต, สุคโต. สุรุจิรปฺปภาหีติ สุฏฺฐุ กนฺติตสรีรนิกฺขนฺต พฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ สุฏฺฐุ รุจิยติ กมิยติ ตุสิยตีติ สุรุจิรา, รํสิ. สุปุพฺพ รุจธาตุ โรจเน อิโร. ปกาเรน ภาติ ทิพฺพตีติ ปภา, รํสิ. ปปุพฺพ ภาธาตุ ทิพฺพเน กฺวิ. สุรุจิรา จ สา ปภา จาติ สุรุจิรปฺปภา, ตาหิ สุรุจิรปฺปภาหิ. รตฺตนฺติ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ. รญฺชิยตีติ รตฺโต, กาโย. รนฺชธาตุ ราเค ต. รตฺโต กาโย ยสฺส โสติ รตฺโต, สุคโต. อุตฺตรปทโลปสมา โสยํ. รูปสฺส ภโว รูปํ วิย, ตํ รตฺตํ. ภควโต หิ สรีรโต นิจฺจํ นิกฺขนฺเตหิ พฺยามมตฺตรํสีหิ รญฺชิตพฺโพ รูปกาโย อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. དེ་ལ། “གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་བའམ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡོ་བྱད་དང་ལྡན་པའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་གཙང་བར་བྱེད་པའམ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་“གཙང་མ་” (suci) སྟེ། འཁོར་རོ། །བྱིངས་“སུ་ཅ་” (suca) ནི་གཙང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་” (i) སྦྱོར་རོ། །འཕགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་སྐོར་དུ་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་“འཁོར་” (parivāra) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“པ་རི་” (pari) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཝ་ར་” (vara) ནི་སྒྲིབ་པ་འམ་བསྐོར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱོར་རོ། །གཙང་མའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་” (suciparivārito) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་གསུམ་པའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (tatiya-tappurisa-samāsa) ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྟག་ཏུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་བཞིའམ་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་ནས་བཞུགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡིན་པས་ན་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སྐུ་ལས་བྱུང་བའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་བྱེད་པ་འམ་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་” (surucirā) སྟེ། འོད་ཟེར་རོ། །སྔོན་འཇུག་“སུ་” (su) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“རུ་ཅ་” (ruca) ནི་གསལ་བའམ་མཛེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་ར་” (ira) སྦྱོར་རོ། །རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པའམ་འཚེར་བར་བྱེད་པས་ན་“འོད་” (pabhā) སྟེ། འོད་ཟེར་རོ། །སྔོན་འཇུག་“པ་” (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“བྷཱ་” (bhā) ནི་འཚེར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི་” (kvi) སྦྱོར་རོ། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་འོད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་” (surucirappabhā) སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། །“ཆགས་པ་” (ratta) ཞེས་པ་ནི། རྟག་ཏུ་མཛེས་པར་བྱ་བའི་སྐུའོ། །མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཆགས་པ་” (ratta) སྟེ། སྐུའོ། །བྱིངས་“རན་ཇ་” (ranja) ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །གང་གི་སྐུ་ནི་མཛེས་པར་བྱས་པ་ཡིན་པས་ན་“ཆགས་པ་” (ratta) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྡུད་ (uttarapadalopa-samāsa) ཡིན་ནོ། །གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་བཞིན་ཏེ། དེ་ནི་ཆགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལས་རྟག་ཏུ་འཕྲོས་པའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་གྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་འོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། สิริวิสราลยนฺติ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิสมูหานํ ปติฏฺฐานํ. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา [Pg.111] สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ. สา หิ กตปุญฺเญ สิยติ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา สิยติ นิสฺสิยตีติ สิรีติ วุจฺจติ, ปญฺญาปุญฺญํ, อิสฺสริยํ วา. สรีรโสภคฺคาทิ สมฺปตฺติ วา ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถาทีสุ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ จ. สิรีติ อิสฺสริยนฺติ จ สิรีติ รูปกายสมฺปตฺตี’’ติ จ. สิธาตุ เสวายํ, รปจฺจโย จ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. สิรีติ หิ ทีฆวเสน วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ รสฺสวเสน วุตฺตํ. วิสราลยนฺติ วิสรอาลยนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสโรติ สมูโห. วิสนฺติ ปวิสนฺติ อวยวา ยสฺมึ สมูเหติ วิสโร, สมูโห. วิสธาตุ ปเวสเน อรปจฺจโย. อถ วา วิสรนฺติ สโมสรนฺติ อวยวา ยสฺมินฺติ วิสโร. วิปุพฺพ สรธาตุ สโมสรเณ อ. โปตฺถเกสุ ปน วิสยาล ยนฺติ ยกาเรน ปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ. กสฺมา, วิสรสทฺทสฺเสว สมูหวาจกตฺตา. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺป ทีปิกายํ – “དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirivisarālaya) ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སུ་བགྲང་བའི་དཔལ་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་ནམ་གནས་སོ། །འདི་ལ། “དཔལ་” (sirī) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཡང་ན། བསོད་ནམས་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །དེ་ནི་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་པའམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་“དཔལ་” (sirī) ཞེས་བྱ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སམ། དབང་ཕྱུག་གམ། ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་པ་ (Vimānavatthu-aṭṭhakathā) ལ་སོགས་པ་ལས། “དཔལ་ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། དཔལ་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། དཔལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱིངས་“སི་” (si) ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ར་” (ra) དང་མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་རྐྱེན་“ཨཱི” (ī) སྦྱོར་རོ། །“སི་རཱི” (sirī) ཞེས་རིང་པོའི་ཚུལ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ཐུང་ངུའི་ཚུལ་གྱིས་“སི་རི་” (siri) ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཝི་ས་རཱ་ལ་ཡ་” (visarālaya) ཞེས་པ་ནི་“ཝི་ས་ར་” (visara) དང་“ཨཱ་ལ་ཡ་” (ālaya) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“ཝི་ས་ར་” (visara) ནི་ཚོགས་སོ། །ཚོགས་གང་ལ་ཡན་ལག་རྣམས་འཇུག་པའམ་ཞུགས་པས་ན་“ཚོགས་” (visaro) ཏེ། འདུས་པའོ། །བྱིངས་“ཝི་ས་” (visa) ནི་འཇུག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་ར་” (ara) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། གང་ལས་ཡན་ལག་རྣམས་འདུ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཚོགས་” (visaro) འོ། །སྔོན་འཇུག་“ཝི་” (vi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ས་ར་” (sara) ནི་འདུ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཕྱག་དཔེ་རྣམས་སུ་ནི་“ཡ་”ཡིག་དང་བཅས་པའི་“ཝི་ས་ཡཱ་ལ་ཡ་” (visayālaya) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་སྣང་མོད། དེ་ནི་མི་རིགས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “ཝི་ས་ར་” (visara) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา,สมุทาโย จ สญฺจโย; สนฺโทโห นิวโห โอโฆ,วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ. “ཚོགས་དང་སྡེ་དང་འདུས་པ་དང་། །འདུ་བ་དང་ནི་ཕུང་པོ་དང་། །མང་པོ་ཚོགས་དང་རྒྱུན་དང་ནི། །ཚོགས་དང་ཕུང་པོ་གསོག་པ་ཉིད། །”ལ་སོགས་པའོ། ། อาลยนฺติ ปติฏฺฐานํ. อาลยนฺติ ปติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, สุคโต. อาปุพฺพ ลิธาตุ อลฺลิยเน ณ. สิรีนํ ปญฺญาสงฺขาตลกฺขีนํ วิสโร สมูโห สิรีวิสโร, เตสํ อาลโย สิรีวิสราลโย, สุคโต. ตํ สิริวิสราลยํ. คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โคปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ จกฺขาทีหิ ฉหิ อินฺทฺริเยหิ อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ. คุปิยนฺติ รกฺขิยนฺตีติ คุปิตานิ. คุปธาตุ รกฺขเน ต. อิทนฺติ สหชาตธมฺเม อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อิทิธาตุ ปรมิสฺสริเย อิโย. คุปิตานิ อินฺทฺริยานิ คุปิตมินฺทฺริยานิ[Pg.112], จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ ลพฺภนฺติ. เตหิ. อุเปติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, สุคโต. อุปปุพฺพ อิธาตุ คติยํ ต, ตํ อุเปตํ. กิญฺจาปิ พุทฺธโต อญฺเญหิ อริยสาวกาทีหิ ปุคฺคเลหิ จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ รกฺขิตานิ. พุทฺโธเยว ปน โพธิปลฺลงฺเก สห วาสนาย สพฺพ กิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน วิทฺธํสิตตฺตา วิสิฏฺเฐน จกฺขาทิ อินฺทฺริยํ รกฺขิโต โหตีติ ตสฺส คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โถเมติ. “གནས་” (ālaya) ཞེས་པ་ནི་རྟེན་ནོ། །འདི་ལ་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་“གནས་” (ālayo) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཨཱ་” (ā) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ལི་” (li) ནི་བརྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱོར་རོ། །ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་དཔལ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་” (sirīvisaro) སྟེ། དེ་དག་གི་གནས་ནི་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirīvisarālayo) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལ་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirivisarālayaṃ) ཞེས་བྱའོ། །“དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་པ་” (gupitamindriyehupetaṃ) ཞེས་པ་ནི། བསྲུང་བར་བྱ་བ་དང་བསྡམ་པར་བྱ་བའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་དང་ལྡན་པའམ་ཡང་དག་པར་ལྡན་པའོ། །བསྲུང་བར་བྱ་བས་ན་“བསྲུངས་པ་”འམ་“བསྡམས་པ་” (gupitāni) འོ། །བྱིངས་“གུ་པཱ་” (gupā) ནི་བསྲུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་“དབང་པོ་” (indriyāni) རྣམས་སོ། །བྱིངས་“ཨི་དི་” (idi) ནི་མཆོག་གི་དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་ཡ་” (iya) སྦྱོར་རོ། །བསྡམས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ནི་“བསྡམས་པའི་དབང་པོ་” (gupitamindriyāni) སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །དེ་དག་གིས། ཉེ་བར་འགྲོ་བའམ་ལྡན་པར་གྱུར་པས་ན་“ལྡན་པ་” (upeto) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཨུ་པ་” (upa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཨི་” (i) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །དེ་ལ་“ལྡན་པ་” (upetaṃ) ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་ལས་གཞན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་བསྲུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཁོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་བསྲུངས་པ་དང་ལྡན་པས་ན། དེ་ལ་“དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตนฺติ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ. อุปสทฺโท เจตฺถ ภุสฏฺฐวาจโก. อภิวิจิตฺรํ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา. เอตฺถ จ รวีติ สูริโย, โส หิ รวติ สีฆํ คจฺฉตีติ รวีติ วุจฺจติ. รุธาตุ คติยํ ณิ. วุตฺตญฺหิ ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ‘‘จนฺโท อุชุกํ สณิกํ คจฺฉติ, สูริยสฺส ปน อุชุกํ คมนํ สีฆ’’นฺติ. ณฺวาทิ โมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘รุสทฺเท อิ. โอ อวาเทโส. รวติ คชฺชตีติ รวิ. อาทิจฺโจ’’ติ วุตฺตํ. อภิธาน ฏีกายญฺจ ‘‘รวนฺติ เอเตน สตฺตา ปภาวิตตฺตาติ รวี’’ติ วุตฺตํ. สสีติ จนฺโท. โส หิ สสติ ติเณน ปาณติ ชีวตีติ สโส, สสปณฺฑิโต. สสธาตุ ปาเณ อ. สสรูปลกฺขณเมตฺถ อตฺถีติ สสีติ วุจฺจติ. อตีเต หิ สสราชา พฺราหฺมณเวเสน อาคนฺตฺวา ยาจกสฺส สกฺกรญฺโญ องฺคารราสิมฺหิ ลงฺฆิตฺวา ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา กายํ อทาสิ. อถ ปน สกฺโก ราชา ตสฺส สสปณฺฑิตสฺส ชีวิตปริจฺจชิตสฺส ชีวิตทานคุโณ สกลกปฺปํ ปากโฏ โหตูติ ปพฺพตํ ปีเฬตฺวา ปพฺพตรสํ อาทาย จนฺทมณฺฑเล สสรูปลกฺขณํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ. ตสฺมา จนฺโท สสีติ โลเกหิ โวหริยติ. ตสฺส ปน วิตฺถาโร สสปณฺฑิตชาตเก ปสฺสิตฺวา คเหตพฺโพ. “ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitta) ཞེས་པ་ནི། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་རྣམས་ཀྱིས་ཞབས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའོ། །འདིར་ཉེ་བར་སྒྱུར་བ་“ཨུ་པ་” (upa) ནི་ཤིན་ཏུ་བའི་དོན་སྟོན་བྱེད་དོ། །ཡང་ན། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ལྡན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའོ། །འདི་ལ། “ཉི་མ་” (ravi) ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་སྟེ། དེ་ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་ན་“ཉི་མ་” (ravi) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་“རུ་” (ru) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎི་” (ṇi) སྦྱོར་རོ། །དག་བྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ (Pātheyya-aṭṭhakathā) ལས། “ཟླ་བ་ནི་དྲང་པོར་དལ་གྱིས་འགྲོ་ལ། ཉི་མའི་དྲང་པོར་འགྲོ་བ་ནི་མྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མོགྒལླཱནའི་སྒྲ་གཞུང་གི་ཎྭཱ་དི་ (Ṇvādi) ལས་ནི། “བྱིངས་རུ་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ཨི་སྦྱོར་ལ། ཨོ་ནི་ཨ་ཝ་རུ་གྱུར་རོ། །སྒྲ་སྒྲོག་པས་ན་ཉི་མ་ (ravi) སྟེ། ཉི་མའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Abhidhāna-ṭīkā) ལས་ཀྱང་། “འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉི་མ་ (ravi) ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བ་སྟེ། དེ་ནི་རྩྭ་ཟ་ཞིང་དབུགས་གཏོང་ལེན་བྱེད་དེ་གསོན་པས་ན་“རི་བོང་” (saso) སྟེ། རི་བོང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ། །བྱིངས་“ས་ས་” (sasa) ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །འདི་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡོད་པས་ན་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་བྱུང་བ་ལ། རི་བོང་གི་རྒྱལ་པོས་བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ཆེད་དུ་མེ་མདག་གི་ཕུང་པོར་མཆོངས་ཏེ། སྲོག་བཏང་ནས་ལུས་སྦྱིན་པར་བྱས་སོ། །དེ་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རི་བོང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྲོག་བཏང་བ་དེའི་སྲོག་སྦྱིན་གྱི་ཡོན་ཏན་བསྐལ་པ་མཐའ་ཡས་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རི་བོ་བཙིར་ཏེ་རི་བོའི་བཅུད་བླངས་ནས་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་བྲིས་ཏེ་བཞག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟླ་བ་ལ་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། །དེའི་རྒྱས་པར་ནི་རི་བོང་གི་སྐྱེས་རབས་ (Sasapaṇḍita-jātaka) ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། อถ [Pg.113] วา สสติ หึสติ อุณฺหคุณนฺติ สสีติ วุจฺจติ. สสุธาตุ หึสายํ อีปจฺจโย. มณฺฑิยติ วิภูสิยติ ปริจฺเฉทกรณวเสนาติ มณฺฑลํ. มณฺฑธาตุ มฑิธาตุ วา วิภูสเน อโล. อถ วา มณฺฑํ วิภูสนํ ปริสมนฺตโต ลาติ คณฺหาตีติ มณฺฑลํ. มณฺฑสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. รวิโน มณฺฑลํ รวิมณฺฑลํ, สสิโน มณฺฑลํ สสิมณฺฑลํ, รวิมณฺฑลญฺจ สสิมณฺฑลญฺจ รวิสสิมณฺฑลํ, มณฺฑลสทฺโท รวิสทฺเทปิ โยเชตพฺโพ. มณฺฑลสทฺทสฺส ทฺวนฺทปทโต สุยฺยมานตฺตา. ปภุตีติอาทิ. โส หิ อาทฺยตฺถวาจโก อพฺยยนิปาโต. รวิสสิมณฺฑลํ ปภุติอาทิ ยสฺสาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ, ปาทจกฺกลกฺขณํ ลพฺภติ. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ เอเตนาติ ลกฺขณํ, ปาทปฺป วตฺตจกฺกลกฺขณํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ จ ตํ ลกฺขณญฺจาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ, เตน อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ ปาทํ ยสฺส โสติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณป จิตฺโต, สุคโต. อถ วา อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ รวิสสิ มณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ ปาทจกฺกลกฺขณํ อสฺสาติ ตถา, สุคโต. ตํ. ཡང་ན། ཚ་བའི་རང་བཞིན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་“ས་སུ་” (sasu) ནི་གནོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨཱི” (ī) སྦྱོར་རོ། །མཚམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) རོ། །བྱིངས་“མན་ཌ་” (maṇḍa) འམ་“མ་ཌི་” (maḍi) ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་ལ་” (ala) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། མཐའ་སྐོར་དུ་རྒྱན་ནམ་མཛེས་པ་འཛིན་པས་ན་“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) རོ། །སྒྲ་“མན་ཌ་” (maṇḍa) ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ལཱ་” (lā) ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི་” (kvi) སྦྱོར་རོ། །ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (ravimaṇḍala) དང་། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (sasimaṇḍala) སྟེ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (ravisasimaṇḍala) ལོ། །“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉི་མའི་སྒྲ་ལའང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། ཟློས་པའི་ཚིག་སྡུད་ (dvanda) ལས་“དཀྱིལ་འཁོར་”གྱི་སྒྲ་ཐོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལ་སོགས་པ་” (pabhuti) ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མའི་དོན་སྟོན་པའི་མི་འགྱུར་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་གང་གི་ཐོག་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་” (ravisasimaṇḍalappabhuti) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཐོབ་པའོ། །འདིས་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“མཚན་མ་” (lakkhaṇa) སྟེ། ཞབས་ལ་གནས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མའོ། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཚན་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇa) འོ། །དེས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའི་ཞབས་མངའ་བས་ན་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་ཡིན་པས་ན་དེ་ལྟར་ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལའོ། ། สุรนรปูชิตนฺติ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ. สุรนฺติ อิสฺสริย กีฬาทีหิ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิพฺพเน อ. อถ วา สุรติ อิสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ อิสฺสริยทิตฺตีสุ อ. สุนฺทรา ราวาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ สกกมฺมํ วา นรนฺติ นิยนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา, เตหิ ปูชิตพฺโพติ สุรนร ปูชิโต, สุคโต. ตํ. สุคตนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโตติ วุจฺจติ. ภควโต หิ เวเนยฺยชนูปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนโต โสภนํ. ตถา ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิ มณฺฑิตรูปกายตาย [Pg.114] ทุตวิลมฺพิตขลิตานุกฑฺฒนนิปฺปิฬินุกฺกุฏิก กุฏิลากุฏิลตาทิ โทสรหิต มวหสิต ราชหํสอุสภ วารณ มิคราชคมนํ กายคมนํ. ญาณคมนญฺจ วิปุล นิมฺมล กรุณา สติ วีริยาทิ คุณวิเสส สหิต อภินีหารโต ยาว มหาโพธิ อนวชฺชตาย โสภนเมวาติ. “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་” (suranarapūjita) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བའོ། །དབང་ཕྱུག་དང་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པས་རོལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“སུ་ར་” (sura) ནི་རོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། དབང་བྱེད་པའམ་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པར་བྱེད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“སུ་ར་” (sura) ནི་དབང་ཕྱུག་དང་གསལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། གང་དག་ལ་མཛེས་པའི་སྒྲ་འམ་སྐད་ཡོད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནམ་རང་གི་ལས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་“མི་” (narā) སྟེ། མི་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“ན་ར་” (nara) ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ལྷ་དང་མི་རྣམས་ནི་“ལྷ་དང་མི་” (suranarā) སྟེ། དེ་དག་གིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་” (suranarapūjito) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལའོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” (sugata) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་སོ། །གང་གི་གཤེགས་པ་ནི་བཟང་པོ་ཡིན་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” (sugata) ཞེས་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་གཤེགས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་མཚན་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོས་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་བས། མགྱོགས་པ་དང་། དལ་བ། འཁྱོར་བ། འཐེན་པ། གནོན་པ། ཙོག་པུར་འགྲོ་བ། གྱ་གྱུ་དང་མི་གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་པོ་ཆེ། རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་ལྟར་གཤེགས་པ་ནི་སྐུའི་གཤེགས་པའོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཤེགས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པའི་ཐུགས་རྗེ་དང་། དྲན་པ། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་བར་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། ། อถ วา สยมฺภูญาเณน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิ สมยวเสน ปริชานนฺโต ญาเณน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, ตถา โลกสมุทยํ ปหานาติสมยวเสน ปชหนฺโต อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธคามินิปฺปฏิปทํ ภาวนาภิ สมยวเสน สมฺมา คโต ปฏิปนฺโนติ สุคโต, โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโตติอาทินา นเยน อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อถ วา สุนฺทรํ ฐานํ สมฺมาสมฺโพธึ นิพฺพานเมว วา คโต อธิคโตติ สุคโต. ยสฺมา วา ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ เวเนยฺยานํ ยถารหํ ยุตฺตเมว จ ธมฺมํ ภาสติ, ตสฺมา สมฺมา คทตีติ สุคโต ทการสฺส ตการํ กตฺวา. อิติ โสภน คมนตาทีหิ สุคโต, ตํ สุคตํ. อาทรนฺติ สกฺกจฺจํ, อาทรนํ อาทโร. อาปุพฺพ ทรธาตุ อาทเร ณ. ตํ อาทรํ. นมามีติ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถติ. ཡང་ན། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ཡོངས་ཤེས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་ཞིང་། མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མཛད་དེ་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་བསྒོམས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་བགྲོད་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་ཞིང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་ལ། སླར་མི་འོང་བས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་འདི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། གནས་བཟང་པོ་སྟེ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་བམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དུ་གཤེགས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་ཤིང་རིགས་པའི་ཆོས་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་སྨྲ་བར་མཛད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ད་ཡིག་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །འདི་ལྟར་ལེགས་པར་གཤེགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལའོ། །“གུས་པས་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་བཀུར་བའི་སྒོ་ནས་ཏེ། མངོན་པར་བཀུར་བ་ནི་གུས་པའོ། །ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དརཱ་བྱིངས་ནི་གུས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །གུས་པ་དེ་ལའོ། །“ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุจิปริวาริตํ ราคาทิมล วิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา, สุรุจิรปฺปภาหิ สุฏฺฐุ กนฺติต สรีรนิกฺขนฺตพฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ, รตฺตํ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ, สิริวิสราลยํ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิส มูหานํ [Pg.115] ปติฏฺฐานํ, คุปิตมินฺทฺริเยหิ คุปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ ฉหิ จกฺขาทิอินฺทฺริเยหิ, อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ สูริยมณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ, อภิวิจิตฺรํ สูริย มณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา, สุรนรปูชิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ, สุคตํ พุทฺธํ อาทรํ สกฺกจฺจํ อหํ นมามิ วนฺทามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་“གཙང་མས་བསྐོར་བ་”སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའམ། ཡང་ན་ཡོ་བྱད་དང་ལྡན་པའོ། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཟེར་ཏེ། ལུས་ལས་བྱུང་བའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་གྱི་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་ལུས་མཛེས་པར་བྱས་པས་ན་“ཆགས་པ་”སྟེ། རྟག་ཏུ་མཛེས་པར་བྱ་བའི་སྐུ་ལུས་ཅན། དཔལ་གྱི་གནས་ཆེན་ཏེ། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སུ་བགྲང་བའི་དཔལ་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། སྲུང་བར་བྱ་བ་དང་སྡོམ་པར་བྱ་བའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་གིས་དབང་པོ་རྣམས་བསྡམས་པས་ན་“དབང་པོ་བསྲུངས་པ།” ལྡན་པ་སྟེ་ཡང་དག་པར་ལྡན་ཞིང་ཉེ་བར་འབྱོར་པ། ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པ་སྟེ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་ཞབས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའམ། ཡང་ན་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་དང་ལྡན་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྟེ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་འོས་པ། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་མངོན་པར་བཀུར་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྟོད་དོ། ། สตฺตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๘. ༡༨. มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ; ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ,ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ธมฺมราชํ นมามิ. ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་རླུང་གིས་གཡོ་བའི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱabsདང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་གནས་དང་། ཐར་པའི་འཇུག་ངོགས་གཅིག་པུ་དང་། གཞི་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๑๘. เอวํ สตฺตรสมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สํสาโรฆํ ตริตาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม มคฺโคฬุมฺเปนตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม ภ น ต ต คเณหิ จ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา สตฺตรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มนฺทกฺกนฺตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มนฺทกฺกนฺตา ม ภ น ตต คา โค ยุคุตฺวสฺส เกหี’’ติ. ตสฺสา ปนายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ยุคุตฺวสฺสเกหิ จตุ ฉ สตฺตยตีหิ ม ภ น ต ต คา มคณ ภคณ นคณ ตคณ ตคณ ครู จ โค ครุ จ เจ ยุตฺตา, มนฺทกฺกนฺตาคาถานามาติ. ยุคุตฺวสฺสเกหีติ เอตฺถ จ ยุคสทฺทสฺส มคฺคผลจตุพฺพิธปุริสยุคฬวาจกตฺตา ยุคสทฺโท จตุสงฺขฺยาวาจโก, อุตูนํ เหมนฺตสิสิร วสฺสนฺต คิมฺห วสฺสาน สรท อุตุวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโก. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ[Pg.116]. ฉปฺปจฺจยฏีกาทีสุ หิ ‘‘อสฺสสทฺทสฺส สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว วุตฺโต’’ติ. ༡༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བདུན་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མ་དང་། བྷ་དང་། ན་དང་། ཏ་དང་། ཏ་ཡི་སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བདུན་དང་ལྡན་པའི་“དལ་གྱིས་བགྲོད་པའི་”ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “དལ་གྱིས་བགྲོད་པ་ནི་མ་བྷ་ན་ཏ་ཏ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ཏེ་ཟུང་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྐང་པ་རེ་རེ་ལ་ཟུང་དང་། དུས་དང་། རྟ་རྣམས་ཏེ་བཞི་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་སུ་ངལ་གསོ་བ་དང་། མ་སྡེ་དང་། བྷ་སྡེ་དང་། ན་སྡེ་དང་། ཏ་སྡེ་དང་། ཏ་སྡེ་དང་། ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་དལ་གྱིས་བགྲོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །“ཟུང་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་འདིར་ཟུང་གི་སྒྲ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སྐྱེས་བུ་ཟུང་བཞི་མཚོན་པས་ཟུང་གི་སྒྲ་ནི་བཞིའི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་དང་། དུས་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀ་སྟེ་དུས་དྲུག་གི་དབང་གིས་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་དྲུག་གི་གྲངས་མཚོན་བྱེད། རྟའི་སྒྲ་ནི་བདུན་གྱི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྐྱེན་དྲུག་གི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱང་། “རྟའི་སྒྲ་ནི་བདུན་གྱི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་དུ་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ตตฺถ ปน โย ธมฺมราชา มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ สํสาโรฆํ มคฺโคฬุมฺเปน ตริ, อภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอติสฺสํ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสามิ. มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจินฺติ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทอูมิกํ. มุยฺหนฺติ เอเตน สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมเวตนฺติ มุโห, โมโห. มุหธาตุ เวขิตฺเต ณ. ปฏิหญฺญนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา ปฏิหญฺญติ ปฏิหญฺญนมตฺตเมเวตนฺติ ปฏิโฆ, โทโส. ปฏิปุพฺพ หนธาตุ หึสาคตีสุ อ. หนสฺส โฆ. อสนํ อิจฺฉนํ อาสา, อิสติ อิจฺฉตีติ วา อาสา, ตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉายํ อ. อิสฺส อา. มุโห จ ปฏิโฆ จ อาสา จ มุหปฏิฆาสา, เต อาทิ เยสนฺเตติ มุหปฏิฆาสาทิ, โลภาทิกิเลสา ลพฺภนฺติ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน มาน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถิน อุทฺธจฺจ อหิริก อโนตฺตปฺปกิเลเส จ อกุสลจิตฺตุปฺปาเท จ สงฺคณฺหาติ. อุทฺธํ อุทกํ โลลติ อากุเลตีติ อุลฺโลโล, มหาตรงฺโค. อุปุพฺพโลล ธาตุ อุมฺมาทเน ณ. ตีรํ อุลติ คจฺฉตีติ วา อุลฺโลโล. อุลธาตุ คติยํ โอลปจฺจโย. วิมฺหยํ วิจิตฺตํ จิโนตีติ วีจิ, ขุทฺทกอูมิ. วิปุพฺพ จิธาตุ จเย กฺวิ. อุลฺโลโล จ วีจิ จ อุลฺโลลวีจิ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ จ กุลฺโลลวีจินฺติปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ, กสฺมา, กุลฺลสทฺทสฺส อุฬุมฺปตฺถวาจกตฺตา. อุลฺโลลสทฺโทเยว หิ มหาตรงฺคตฺถ วาจโก โหตีติ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อุลฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล, มหาวีจิสุ กถฺยเต’’ติ. དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གང་གིས་གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་བརྒལ་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱabsདང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་གནས་དང་། ཐར་པའི་འཇུག་ངོགས་གཅིག་པུ་དང་། གཞི་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདིའི་དོན་གྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །“གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་”ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོ་རྣམས་སོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རྨོངས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་རྨོངས་པར་འགྱུར་བའམ། རྨོངས་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་“མུཧ་”སྟེ་གཏི་མུག་གོ །མུཧ་བྱིངས་ནི་རྨོངས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་གནོད་པར་འགྱུར་བའམ། གནོད་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་“པཊིགྷ་”སྟེ་ཞེ་སྡང་ངོ། །པཊི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་འཚེ་བ་དང་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཧན་ལ་གྷོའོ། །འདོད་པ་ནི་“ཨཱསཱ_”སྟེ། འདོད་པས་ན་ཨཱསཱ་སྟེ་སྲེད་པའོ། །ཨིསཱུ་བྱིངས་ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཨིས་ལ་ཨཱའོ། །གཏི་མུག་དང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་། ཆགས་པ་ནི་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་ཏེ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །འདིར་“སོགས་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །ཆུ་གྱེན་དུ་གཡོ་ཞིང་འཁྲུག་པར་བྱེད་པས་ན་“ཨུལློལ།”སྟེ་རྦ་རླབས་ཆེན་པོའོ། །ཨུད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལོལཱ་བྱིངས་ནི་སྨྱོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ངོགས་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཨུལློལའོ། །ཨུལཱ་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨོ་ལ་རྐྱེན་ནོ། །ངོ་མཚར་བའི་རྣམ་པ་སྡུད་པས་ན་“ཝཱིཙི།”སྟེ་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོའོ། །ཝི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཙཱི་བྱིངས་ནི་སྡུད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོ་ནི་རྦ་རླབས་སོ། །དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་“ཀུལློལཝཱིཙི།”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་སྣང་སྟེ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཀུལླ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཟིངས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཨུལློལ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་རྦ་རླབས་ཆེན་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེ་ལས་ཀྱང་། “ཨུལློལ་དང་ཀལློལ་ནི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་ལ་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། มูลปณฺณาสฏฺฐกถายญฺจ ‘‘กุลฺโล นาม ตรณตฺถาย กลาปํ กตฺวา พนฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺธา ปน ปทรจาฏิ อาทโย [Pg.117] อุฬุมฺโป’’ติ วุตฺโต. มุหปฏิฆาสาทิเอว อุลฺโลลวีจิ. สา อสฺมึ สํสาโรเฆ อตฺถีติ มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจิ. สมาสนฺตตทฺธิตายํ. ปีติสุขํ, มหาสนฺนํ, รตฺติทิวนฺตฺยาทีสุ วิย. เอวํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, ตํ อสฺส ฌานสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปีติสุขํ, ฌานํ. มหนฺตํ อาสนํ มหาสนํ, ตสฺส ภาโว มหาสนฺนํ. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺติทิวํ. รตฺติทิวํ กตํ รตฺติทิวนฺติ. อถ วา อุลฺโลลวีจิ วิย มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจิ, สํสาโรฆํ ลพฺภติ. อุปมา พหุพฺพีหิสมาโสยํ. ยถา ปน มหาสมุทฺเท ภายิตพฺพา มหาตรงฺคอูมิเวคาทโย จ สํสุมาร ติมิ ติปิงฺคลาทิ มจฺฉมการาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺติ, เอวํ โมหาทิกิเลสา จ อกุสลจิตฺตุปฺปาทา จ เตหิ นิพฺพตฺตา ภยานกา พหู ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทโย จ ขนฺธาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สํสาโรฆนฺติ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ. สํปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ วา สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติยํ ณ. ขนฺธธาตุอายต นานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ – དབུས་ཀྱི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཀུལླ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཆུན་པོར་བྱས་ཏེ་བཅིངས་པའོ། །བཀྲམ་ནས་བཅིངས་པ་ནི་པང་ལེབ་ལ་སོགས་པའི་གཟིངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་རྦ་རླབས་ཡིན་ལ། དེ་ནི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་”ཏེ། འདི་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐའི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ནོ། །དགའ་བ་དང་བདེ་བ། གདན་ཆེན་པོ། ཉིན་མཚན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་བྱ་སྟེ། དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ནི་དགའ་བདེ་སྟེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་དགའ་བདེ་སྟེ་བསམ་གཏན་ནོ། །ཆེན་པོའི་གདན་ནི་གདན་ཆེན་པོ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གདན་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །མཚན་མོ་དང་ཉིན་མོ་ནི་ཉིན་མཚན་ནོ། །ཉིན་མཚན་དུ་བྱས་པ་ནི་ཉིན་མཚན་ནོ། །ཡང་ན། རྦ་རླབས་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་ཏེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལ་ཡོད་པའོ། །འདི་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་བཤད་པའི་འབྲུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ཆུ་རླབས་ཀྱི་ཤུགས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་དང་། ཉ་ཆེན་པོ་དང་། ཉ་མིང་གི་བྱེ་བྲག་ལ་སོགས་པའི་ཉ་དང་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པས་གང་བར་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་སེམས་བྱུང་རྣམས་དང་། དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པས་གང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བར་བགྲང་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་རྒྱུན་ནོ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཁོར་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་“འཁོར་བ་”སྟེ། སམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སརཱ་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ; อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་ཀྱང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། สตฺเต โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา เหฏฺฐา หนติ หรตีติ โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ หรเณ ณ. หนสฺส โฆ. อวสทฺโท โอตฺถรณตฺโถ. อตฺตนิ ปติเต สตฺเต เหฏฺฐา กตฺวา หเนติ โอสีทาเปตีติ วา โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ โอสีทาปเน ณ. อวสทฺโท เหฏฺฐาภาคตฺโถ. โอโฆ วิยาติ โอโฆ, สํสาโร. อถ [Pg.118] วา สตฺตสงฺขาเร โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา วฏฺฏสฺมึ หนติ หรตีติ โอโฆ, โอหเนติ โอสีทาเปติ วฏฺฏสฺมึ สตฺตสงฺขาเรติ วา โอโฆ, ราคาทิ กิเลสา ลพฺภนฺติ. สํสาโรเอว โอโฆ สํสาโรโฆ, ตํ สํสาโรฆํ. སེམས་ཅན་རྣམས་གནོན་ཅིང་ཀུན་ནས་གནོན་ཏེ་འོག་ཏུ་འཇོམས་ཤིང་འཁྱེར་བས་ན་“ཆུ་བོ་”སྟེ་ཆུའི་རྒྱུན་ནོ། །ཨཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་འཁྱེར་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཧན་ལ་གྷོའོ། །ཨཝ་སྒྲ་ནི་གནོན་པའི་དོན་ནོ། །ཡང་ན། རང་ཉིད་ལ་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འོག་ཏུ་བྱས་ཏེ་འཇོམས་ཤིང་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཆུ་བོ་”སྟེ་ཆུའི་རྒྱུན་ནོ། །ཨཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་བྱིང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཨཝ་སྒྲ་ནི་འོག་གི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ནོ། །ཆུ་བོ་བཞིན་པས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ་འཁོར་བའོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་གནོན་ཅིང་ཀུན་ནས་གནོན་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་འཁོར་བར་འཇོམས་ཤིང་འཁྱེར་བས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ། ཡང་ན་འཁོར་བའི་ནང་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འོག་ཏུ་གནོན་ཅིང་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །འཁོར་བ་ཉིད་ཆུ་བོ་ཡིན་པས་ན་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་དེ་ལའོ། ། มคฺโคฬุมฺเปนาติ เอตฺถ มคฺคโอฬุมฺเปนาติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลนาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มคฺโค วุจฺจติ อฏฺฐงฺคิกมคฺโค. มคฺคนฺติ คจฺฉนฺติ พุทฺธา จ อริยสาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานนฺติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺหิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘เอเตน มคฺเคน พุทฺธา จ สาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ญาเณน ทสฺสิยตีติ อตฺโถ. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโค, นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนิยฏฺเฐน จา’’ติ. อถ วา มคฺคิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ปฏิปชฺชิยตีติ อตฺโถ. อุฬุ วุจฺจติ อุทกํ, ตโต ปาติ รกฺขตีติ อุฬุโป, โสเยว นิคฺคหิตาคมวเสน อุฬุมฺโป, กุลฺโล. อุฬุสทฺทูปปทปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. มคฺโคเอว อุฬุมฺโป มคฺโคฬุมฺโป, มคฺคสงฺขาโต วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺคสทิโส วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค วิย วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค จ อุฬุมฺโป จ มคฺโคฬุมฺโป. อถ วา อุฬุมฺโปเอว มคฺโค มคฺโคฬุมฺโป, อุฬุมฺปสงฺขาโต วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺป สทิโส วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป วิย วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป จ มคฺโค จ มคฺโคฬุมฺโปติ เอวํ รูปกสทิสอุปมา สมุเปกฺขตฺถวเสน จ ปรปกฺข สกปกฺขตฺถวเสน จ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน มคฺโคฬุมฺเปน. ตรีติ อตริ. ธมฺมราชา หิ [Pg.119] อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย สํสาโรฆํ ตริตฺวา นิพฺพานตีรํ ปาปุณาติ. อตีตา พุทฺธา ปาปุณึสุ. อนาคตา พุทฺธา ปาปุณิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ มหาวคฺคสํยุตฺเต “maggoḷumpena”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ magga དང་ uḷumpa ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གཟིངས་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ་བརྗོད་དོ། སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་ལམ་ཞེས་བྱའོ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ magg ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། སོར་རྟོག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། “ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལམ་སྟེ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། རྩ་བ་ magg ནི་འཚོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། འདི་ཉིད་མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་སྐབས་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “ལམ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་ལམ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན། བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལམ་སྟེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ་བགྲོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། uḷu ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ uḷupo ཞེས་བྱ་ལ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྣན་པའི་དབང་གིས་ uḷumpo ཞེས་གྲུབ་པ་ནི་གཟིངས་སོ། uḷu ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ pā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ kvi སྦྱར་བའོ། ལམ་ཉིད་གཟིངས་ཡིན་པས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་སམ། ཡང་ན་ལམ་དུ་གྲགས་པའི་གཟིངས་སམ། ལམ་དང་འདྲ་བའི་གཟིངས་སམ། ལམ་ལྟ་བུའི་གཟིངས་སམ། ལམ་དང་གཟིངས་གཉིས་ཀ་ལ་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། གཟིངས་ཉིད་ལམ་ཡིན་པས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་སམ། གཟིངས་སུ་གྲགས་པའི་ལམ་མམ། གཟིངས་དང་འདྲ་བའི་ལམ་མམ། གཟིངས་ལྟ་བུའི་ལམ་མམ། གཟིངས་དང་ལམ་གཉིས་ཀ་ལ་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདི་ལྟར་གཟུགས་སུ་བྱེད་པ་དང་། མཚུངས་པ་དང་། དཔེ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དང་། ཕ་རོལ་གྱི་ཕྱོགས་དང་རང་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཚིག་གི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། དེས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་དེས་སོ། བརྒལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་གཤེགས་སོ། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་གཤེགས་ཟིན་ཏོ། མ་བྱོན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱང་གཤེགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་སྐབས་ཆེན་པོ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี,มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี; เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ,ตริสฺสนฺติเยว ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ; พุทฺธวํเส จ “སྐྱེ་བ་ཟད་པར་གཟིགས་ཤིང་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ། ཕན་པར་བརྩེ་བས་ལམ་དེ་རབ་ཏུ་མཁྱེན། ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྔོན་ཆད་བརྒལ་བར་གྱུར། བརྒལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ཆུ་བོ་ལས་ཐར་རོ།” ཞེས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ལས་ཀྱང་། ‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว; ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, ตาเรมิ ชนตํ พหุ’’นฺติ. “འཁོར་བའི་རྒྱུན་བཅད་དེ། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་རྣམ་པར་བཤིགས་ནས། ཆོས་ཀྱི་གྲུ་གཟིངས་ལ་རབ་ཏུ་ཞུགས་ཏེ། སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་མང་པོ་བསྒྲལ་བར་བྱའོ།” ཞེས་སོ། อภยนฺติ ชาติชราพฺยาธิมรณภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. โส หิ ภควา นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ อภโยติ วุจฺจติ. อถ วา อภยนฺติ เขมํ. ตญฺหิ นิพฺพานํ นตฺถิ ชาติอาทิภยํ เอตฺถาติ อภยนฺติ วุจฺจติ. เอตสฺมึ ปน ทุติยวิกปฺเป ตํ ปทํ ปารนฺติปเท วิเสสนํ. ปารปตฺตนฺติ เอตฺถ ปารนฺติ สํสารวฏฺฏสฺส ปรตีรฏฺเฐน วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อุทกํ ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, สมุทฺทปารํ. ปาธาตุ รกฺขเน อโร. อถ วา ปาเรติ สมตฺเถติ ตรงฺคาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ. ปารธาตุ สมตฺถิยํ อ. ปารํ วิยาติ ปารนฺติ วุจฺจติ. นีตตฺเถน ปน เอวํ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ชาติ ภยาทึ ปาติ รกฺขติ เอตฺถาติ ปารํ, ปาเรติ สมตฺเถติ เอตฺถ วา ชาติภยาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตํ ปชฺชิตฺถ อธิคมิตฺถาติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺทูปปท ปทธาตุ คติยํ ต. อถ วา มุตฺโต โมเจยฺยนฺติอาทินา นเยน ปวตฺตสฺส มหาภินีหารสฺส สกลสฺส สํสารทุกฺขสฺส วา สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณานํ วา ปารํ ปริยนฺตํ ปตฺโต คโตติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺโท หิ ปริยนฺต วาจโก. ตํ ปารปตฺตํ. ปชานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปกาเรน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. เตสํ ปชานํ. འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། འཇིགས་པ་མེད་པ་ནི་བདེ་འབྱུང་ངོ་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་འདི་ལ་ནི་ཚིག་དེ་ཕ་རོལ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་རོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཕ་རོལ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་གྱི་དོན་གྱིས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། ཆུ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ལྟ་བུའོ། རྩ་བ་ pā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ara སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། རླབས་ལ་སོགས་པ་ཟློག་པར་ནུས་པས་ན་ཕ་རོལ་ལོ། རྩ་བ་ pār ནི་ནུས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། ཕ་རོལ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཞེས་བྱའོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་ཚིག་གི་དོན་འདི་ལྟར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། ཡང་ན་འདིར་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཟློག་པར་ནུས་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ལ་བགྲོད་པར་གྱུར་ཏོ། ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pāra ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ pad ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། “བདག་ཐར་ནས་གཞན་དག་སྒྲོལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྩམས་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་གམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pāra ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐའི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པས་སོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ལའོ། pajānaṃ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞེས་པའོ། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་དགུ་ཞེས་བྱའོ། སྐྱེ་དགུ་དེ་དག་གི་ཞེས་པའོ། ตาณนฺติ [Pg.120] ตายนฏฺเฐน ตาณํ. สตฺตานํ สํสาร ภยโต ตายติ รกฺขตีติ ตาโณ, ธมฺมราชา. ตาธาตุ รกฺขเน ยุ. อถ วา ตาณนฺติ สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปริปาลนฏฺเฐน ตาณํ. โส หิ ธมฺมราชา สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ธมฺมเทสนาย มคฺค ผลนิพฺพานสุขํ ททนฺโต ตายติ ปาเลตีติ ตาโณติ วุจฺจติ. ตํ ตาณํ. เลณนฺติ นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ชาติภยาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณ, ธมฺมราชา. ลีธาตุ นิลียเน ยุ. อถ วา เลณนฺติ สํสารภยํ ปสฺสนฺเตหิ นิลียนฏฺเฐน เลณํ. โส หิ ธมฺมราชา สํสารนิสฺสรณตฺถิเกหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณติ วุจฺจติ. ตํ เลณํ. ธมฺมราชา หิ สํสารภเยหิ ปีฬิตานํ สพฺพสตฺตานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. སྐྱོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱོབ་པའོ། སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ tā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སྐྱོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཡོངས་སུ་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱོབ་པའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་ཞིང་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྐྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། སྐྱོབ་པ་དེ་ལའོ། སྐྱབས་གནས་ཞེས་པ་ནི་ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱབས་གནས་ཏེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་ཡིབ་ཅིང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ན་སྐྱབས་གནས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ lī ནི་ཡིབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སྐྱབས་གནས་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱབས་གནས་སོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་འདི་ལ་ཡིབ་ཅིང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ན་སྐྱབས་གནས་ཞེས་བྱའོ། སྐྱབས་གནས་དེ་ལའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱབས་གནས་དང་། སྐྱབས་དང་། དཔུང་གཉེན་དང་། གནས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། อสมสรณนฺติ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, นตฺถิ เอตสฺส สโม สทิโส สีลาทิคุเณนาติ อสโม, ธมฺมราชา. สรติ คจฺฉติ อวสฺสยติ เอตฺถาติ สรโณ, ธมฺมราชา. สรธาตุ คติมฺหิ ยุ. อสโม อสทิโส หุตฺวา สรโณติ อสมสรโณ, ธมฺมราชา. สมฺภาว นากมฺมธารยสมาโสยํ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสมฺปตฺติสุขานํ ทายกตฺตา สพฺพสตฺตานํ อนญฺญสาธารณํ อสมํ สรณํ อวสฺสยนํ ปรายนํ โหตีติ อตฺโถ. ตํ อสมสรณํ. เอกติตฺถนฺติ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถภูตํ. ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถ เอเตน วา นชฺชสมุทฺทาทินฺติ ติตฺถํ. นชฺชสมุทฺทาทีนํ ปาริมตีรคมนตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ ลพฺภติ. ตรธาตุ โอตรเณ ถ. รสฺส โต, อิการาคโม. มนุสฺสานํ เอกํ ติตฺถํ เอกติตฺถํ, ตํ วิยาติ เอกติตฺโถ, ธมฺมราชา. ยถา หิ ติตฺเถน นชฺชาทึ ตรนฺตา มนุสฺสา ปาริมตีรํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน, เอวํ เสฏฺฐภูเตน พุทฺธติตฺเถน สํสาโรฆํ [Pg.121] ตรนฺตา เวเนยฺยสตฺตา นิพฺพานปารํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน อญฺญติตฺถิเยน, ตสฺมา ธมฺมราชํ เอกติตฺโถติ โถเมติ. นีตตฺเถน ปน เอโก เสฏฺโฐ หุตฺวา นิพฺพานปารํ ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถาติ เอก ติตฺโถ, ธมฺมราชา. เขมํ นิพฺพานปารํ ตริตุกามา เวเนยฺยสตฺตา เอตฺถ พุทฺธติตฺเถ เทสิตธมฺมํ สุตฺวา เทสิตธมฺมานุรูปํ ปฏิปชฺชิตฺวา สํสาโรฆํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ฉินฺทิตฺวา เขมํ นิพฺพานปารํ สุขํ ตรนฺติ, อิติตสฺมา เอตฺถาติปเทน นิทฺทิฏฺโฐ โส พุทฺโธ สพฺพสตฺตานํ เอโก เสฏฺโฐ ติตฺโถ นาม. น อญฺญติตฺถิยา เอกติตฺถา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. ตํ เอกติตฺถํ. མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་རྟེན་གནས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འདི་དང་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ sar ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་འདྲ་བ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཡིན་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ནི་སྲིད་པའི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་སྡུད་དོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བདེ་བ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་པོ་ཡིན་པས་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་དང་། རྟེན་དང་། དཔུང་གཉེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་དེ་ལའོ། གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ། འདི་ལས་སམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྒལ་ཞིང་འཐོན་པས་ན་གྲུ་ཁའོ། ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་འབབ་པའི་གནས་སུ་རྙེད་པའོ། རྩ་བ་ tar ནི་འབབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ tha སྦྱར་བའོ། ta ཐུང་ངུར་བྱས་ཤིང་ i སྒྲ་བསྣན་པའོ། མི་རྣམས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལྟར་མི་རྣམས་ཀྱིས་གྲུ་ཁ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་གྱི། གྲུ་ཁ་མེད་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་གྱི། ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུ་ཁ་མ་ཡིན་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་གཅིག་པུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འདི་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་ཞིང་འཐོན་པས་ན་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། བདེ་འབྱུང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་བར་འདོད་པའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་འདི་ལས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཐོས་ནས། བསྟན་པའི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བསྒྲུབས་ཏེ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་བཅད་ནས། བདེ་འབྱུང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བདེ་བླག་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གྲུ་ཁ་མཆོག་གཅིག་པུ་ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་དེ་ལའོ། ปติฏฺฐนฺติ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ. ปฏิสรณํ เลณํ ปรายนนฺติ อตฺโถ. ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ ปติฏฺโฐ, ธมฺมราชา. ปติปุพฺพฏฺฐาธาตุ คตินิวตฺติมฺหิ อ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสุขตฺถิกานํ สตฺตานํ มหาทีโป วิย ปติฏฺโฐ ปฏิสรโณ เลโณ ปรายโน โหตีติ อตฺโถ, ตํ ปติฏฺฐํ. ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ. ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฐานํ เขตฺตภูตํ วา, อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. อถ วา ปรํ ปุชฺชภาวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ, สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปูชสทฺทูปปท ชนธาตุ ณฺโย. นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวเสสํ อปุญฺญํ ปุนาติ โสเธตีติ วา ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺตํ, เกทาราทิ. ขิปสทฺทูปปท ตาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. พีชานิ วปนฺตานํ มนุสฺสานํ มหปฺผลภาวกรเณน พีชํ รกฺขตีติ อตฺโถ. อถ วา ขิปนฺติ วปนฺติ เอตฺถ พีชานีติ เขตฺตํ. ขิปธาตุ เปรเณ เขเป วา ต. เขตฺตํ วิยาติ เขตฺโต. ธมฺมราชา. นีตตฺเถน ปน ปุญฺญพีชานิ วปนฺตานํ สตฺตานํ มหปฺผล ภาวกรเณน [Pg.122] ขิตฺตํ วุตฺตํ ปุญฺญพีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺโต. อถ วา นิพฺพานตฺถิเกหิ ปุญฺญพีชานิ ขิปิยนฺติ วปิยนฺติ เอตฺถาติ เขตฺโต. ธมฺมราชาติ กาตพฺโพ. ปุญฺญานํ เขตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺโต, ธมฺมราชา. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลิเขตฺตํ ยวเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. เอวํ ธมฺมราชา สพฺพโลกสฺส ปุญฺญมหพฺพลภาวกรเณน ปุญฺญานํ วิรูห นฏฺฐานํ ธมฺมราชํ นิสฺสาย สตฺตโลกสฺส นานาปฺปการหิต สุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ, ตสฺมา ธมฺมราชา ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ อภิตฺถวิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ. གནས་གཞི་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་གཞི་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། སྐྱབས་དང་། ཡིབ་གནས་དང་། དཔུང་གཉེན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ལ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་གཞི་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pati སྔོན་དུ་བྱས་པའི་རྩ་བ་ ṭhā ནི་འགྲོ་བ་ལྡོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་གཞི་དང་། སྐྱབས་དང་། ཡིབ་གནས་དང་། དཔུང་གཉེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གནས་གཞི་དེ་ལའོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་གྱི་ཞིང་ས་ལྟ་བུར་གྱུར་པའོ། ཡང་ན། བསོད་ནམས་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་གནས་ཞིང་ས་ལྟ་བུའམ། རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། རྩ་བ་ pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། ཡང་ན་རྟག་ཏུ་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། pūja ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ jan ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲ་གྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ན། མ་དག་པའི་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། རྩ་བ་ pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། བཏབ་ཅིང་བཏབ་པའི་ས་བོན་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ཞིང་ས་ལ་སོགས་པའོ། khipa ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ tā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ kvi སྦྱར་བའོ། ས་བོན་འདེབས་པའི་མི་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ས་བོན་སྲུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདི་ལ་ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བས་ན་ཞིང་ངོ་། རྩ་བ་ khip ནི་གཏོར་བ་འམ་འཕེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བའོ། ཞིང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བཏབ་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་ངོ་། ཡང་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བས་ན་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱའོ། བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལྟར་རྒྱལ་པོ་འམ་བློན་པོ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་སམ་ནས་སྐྱེ་བའི་གནས་ལ་རྒྱལ་པོའི་འབྲས་ཞིང་ངམ་བློན་པོའི་ནས་ཞིང་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་བསོད་ནམས་ལ་མཐུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསོད་ནམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་ལ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དེ་ལའོ། ปรมสุขทนฺติ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ. เอตฺถ จ ปรมสทฺโท อุตฺตมตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา ปรํ อติเรกํ อริเยหิ มานิตพฺพนฺติ ปรมํ, นิพฺพานํ. ปรปุพฺพมาธาตุ มาเน อ. ปกาเรน อริเยหิ รมิยติ เอตฺถาติ วา ปรมํ, นิพฺพานํ. ปปุพฺพรมุธาตุ รมเน ณ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ปรํ ปจฺจนีกํ มาเรตีติ ปรมํ. ปกฏฺฐภาเว รมตีติ ปรมํ. โณ’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส สุขํ ปรมสุขํ. ปรมํ อุตฺตมํ วา สุขํ ปรมสุขํ. ตํ ททาตีติ ปรมสุขโท, ธมฺมราชา. ปรมสุขสทฺทูปปท ทาธาตุ ทาเน กฺวิ. ธมฺมราชา ปน เวเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จ จตุปจฺจยปฺปฏิคฺคหเณน จ นิพฺพานสุขํ เทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปรมสุขทํ. ธมฺมราชนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โลกิย โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทวมนุสฺสานํ รญฺเชติ โตเสตีติ ธมฺมราชาติ. อถ วา ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธตฺตํ ปตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชาติ. ปารมีธมฺเมเนว ชาโต วา ราชาติ ธมฺมราชาติ จ วุจฺจติ. ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. “པརམསུཁད” (མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའོ།། གསུངས་པ་ཉིད་དེ། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་བདེ་བ་མཆོག་གོ”ཞེས་སོ།། འདིར་“པརམ” (མཆོག) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་དམ་པའི་དོན་སྟོན་བྱེད་རྐྱེན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན། ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་བཀུར་བར་བྱ་བ་ནི་“པརམ” (མཆོག) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། སྔོན་འཇུག་“པར”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“མཱ”་ནི་བཀུར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་འདི་ལ་དགྱེས་པར་མཛད་པས་ན་“པརམ” (མཆོག) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། སྔོན་འཇུག་“པ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“རམ”་ནི་དགྱེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། “ཕ་རོལ་གྱི་དགྲ་བོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་‘པརམ’་ཞེས་བྱའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གནས་ལ་དགྱེས་པར་མཛད་པས་ན་‘པརམ’་ཞེས་བྱའོ།། རྐྱེན་‘ཎ’་སྦྱར་བའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་བདེ་བའོ།། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་བདེ་བའོ།། དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་མཛད་པས་ན་མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ།། མཆོག་གི་བདེ་བའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“དཱ”་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི”་སྦྱར་བའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོས་ནི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། ཡོ་བྱད་བཞི་བཞེས་པའི་སྒོ་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ་པོའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དགའ་བར་མཛད་ཅིང་ཚིམ་པར་མཛད་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་ཏེ་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་པའི་རྒྱལ་པོ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ธมฺมราชา มุห ปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทกอูมิกํ, สํสาโรฆํ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ[Pg.123]. มคฺโคฬุมฺเปน อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลน ตริ อตรึ, อภยํ เขมํ, ชาติอาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ วา, ปารปตฺตํ นิพฺพานปารํ ปตฺตํ อธิคตํ, ปชานํ สพฺพ สตฺตานํ, ตาณํ ตายนฏฺเฐน ตาณํ รกฺขณํ. เลณํ นิลียนฏฺเฐน เลณํ นิลียนํ, อสมสรณํ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, เอกติตฺถํ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถ ภูตํ, ปติฏฺฐํ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ, ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฏฺฐานํ เขตฺตภูตํ วา, ปรมสุขํ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ, ธมฺมราชํ พุทฺธํ โลกิยโลกุตฺตร ธมฺเมหิ ปชานํ รญฺชาปนํ วา, ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธภาวํ ชาตํ พุทฺธํ วา, อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གང་ཞིག་གིས། གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ཆུང་ངུ་སྟེ། གཏི་མུག་དང་། ཞེ་སྡང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་རྦ་རླབས་དྲག་པོ་དང་ལྡན་པའི། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ། འཁོར་བར་བགྲང་བའི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་དེ། ལམ་གྱི་གཟིངས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པར་བགྲང་བའི་གཟིངས་ཀྱིས་བརྒལ་བར་མཛད་པ། འཇིགས་པ་མེད་པའི་བདེ་འཇགས་སམ། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་མཐར་ཕྱིན་ཅིང་རྟོགས་པ། སྐྱེ་དགུ་སྟེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི། སྐྱོབ་པ་སྟེ། སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱོབ་པ་དང་སྲུང་བར་མཛད་པ། སྐྱབས་གནས་ཏེ། ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱབས་གནས་སམ་ཡིབ་སའོ།། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བའི་སྐྱབས་གནས་སོ།། འབབ་སྟེགས་གཅིག་པུ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་འབབ་སྟེགས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ། གནས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་སམ་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་གདབ་པའི་ཞིང་ངམ། བསོད་ནམས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་གནས་སམ་ཞིང་དུ་གྱུར་པ། མཆོག་གི་བདེ་བ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སངས་རྒྱས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་དགའ་བར་མཛད་པ་པོའམ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དུ་འཁྲུངས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།། อฏฺฐารสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๙. ༡༩. กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน; อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ; ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ; วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ. གང་ཞིག་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་བཞུགས་ནས་གཞན་ཕན་མཛད་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེས།། མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་མྱུར་དུ་འཕྲོ་བའི་ངོ་མཚར་ཅན།། མུ་སྟེགས་ངན་པའི་དྲ་བ་འཇོམས་ཤིང་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་མཛད་པ་དེ།། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་ཅིང་རྫུ་འཕྲུལ་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་གཙོ་བོ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ།། ๑๙. เอวํ อฏฺฐารสมคาถาย ธมฺมราชํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สาวตฺถิยํ กณฺฑมฺพมูเล อิทฺธิปาฏิเหราทีหิ คุเณหิ มุนินฺทสฺส โถเมตฺวา วนฺทิตุกาโม กณฺฑมฺพํมูเลตฺยาทิ คาถมาห. อยํ ปน มตนยยยคเณหิ จ ปญฺจ ยติ ฉยติ สตฺตย ตีหิ จ รจิตตฺตา อฏฺฐารสกฺขเรหิ ยุตฺตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘โม โต โน โย ยา กุสุมิตลตา เวลฺลิตากฺขุตฺวิสีหี’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อกฺขุตฺวิสีหิ ปญฺจยติ ฉยติ สตฺตยตีหิ โมคโณ จ โตคโณ จ โนคโณ จ โยคโณ จ ยา ยคณทฺวยญฺจ เจ ยุตฺตา[Pg.124], สา คาถา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ อกฺขสทฺทสฺส ปญฺจินฺทฺริยวาจกตฺตา อกฺขสทฺโท ปญฺจสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺตสิสีรวสฺสนฺตคิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อิสิสทฺโท วิปสฺสีอาทีนํ พุทฺธานํ สตฺตวิธตฺตา สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพติ. ༡༩. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་བརྒྱད་པས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། དེང་འདིར་མཉན་ཡོད་དུ་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་མ། ཏ། ན། ཡ། ཡ། ཡ་སྟེ་ཚོགས་རྣམས་དང་། ལྔ་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་གསུམ་གྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅོ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་“མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བ” (ཀུ་སུ་མི་ཏ་ལ་ཏཱ་བེ་ལི་ཏཱ) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “མོ་ཏོ་ནོ་ཡོ་ཡཱ་ཀུ་སུ་མི་ཏ་ལ་ཏཱ་བེ་ལི་ཏཱཀྵུ་ཏྭི་སཱི་ཧཱི” (མ། ཏ། ན། ཡ། ཡ། ཡ་རྣམས་དང་དབང་པོ་དང་། དུས་དང་། དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་གཅོད་ལྡན་པ་ནི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བའོ།།) ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྐང་པ་རེ་རེར་དབང་པོ་དང་། དུས་དང་། དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་གཅོད་དེ་ལྔ་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་དང་། མ་ཚོགས། ཏ་ཚོགས། ན་ཚོགས། ཡ་ཚོགས། ཡང་ཡ་ཚོགས་གཉིས་དང་ལྡན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་ནོ།། འདིར་“ཨཀྵ” (མིག) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དབང་པོ་ལྔ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཨཀྵ”འི་སྒྲ་ནི་གྲངས་ལྔ་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དུས་རྣམས་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཨུཏུ” (དུས) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དྲང་སྲོང་གི་སྒྲ་ནི་རྣམ་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་རྣམ་པ་བདུན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཨིསི” (དྲང་སྲོང) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། ตตฺถ ปน ปรหิตกโร โย มุนินฺโท กณฺฑมฺพมูเล นิสินฺโน ปาฏิเหรํ สีฆํ อกาสิ, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. อตฺถกฺกเมน ปเนตฺถ วณฺณยิสฺสามิ. ปรหิตกโรติ อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ หิตํ อตฺถํ กโรนฺโต. หิโนติ วฑฺฒติ สุขํ เอเตนาติ หิตํ, อตฺถํ ปโยชนํ วา. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. ตํสมงฺคิโน โลกิยโลกุตฺตรสุขํ วฑฺฒตีติ อตฺโถ. ปเรสํ หิตํ ปรหิตํ, ตํ กโรตีติ ปรหิตกโร, มุนินฺโท. โส หิ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สุขํ ปชหนฺโต สตฺตโลกสฺส หิตสุขตฺถาย กปฺปสต สหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สพฺพญฺญุพุทฺธภาวํ ปตฺตกาเล จ ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ธมฺม เทสนาย สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรหิต สุขํ กโรตีติ ปรหิตกโรติ โถเมติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทติ พุทฺโธ. โส หิ อคาริย มุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโทติ วุจฺจติ. กณฺฑมฺพมูเลติ เอตฺถ กณฺฑอมฺพมูเลติ ปทจฺเฉโท. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ พินฺทาคโม. กณฺฑนามิเกน ปเสนทีโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเปติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กณฺฑนฺติ ตสฺเสว นามํ. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ เฑติ คจฺฉติ [Pg.125] ปาปุณาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล. กํสทฺทูปปทฑิ ธาตุ คติยํ ณ. กํ วุจฺจติ วา อุทกํ, ตํ รุกฺเขสุ สิญฺจนํ ฏินาติ ชานาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล อุยฺยาน นายโก วา. ผลกาเมหิ ชเนหิ อมิยติ คมิยตีติ อมฺโพ, เสตมฺพรุกฺโข. อมธาตุ คติยํ โพ. กณฺฑนามิเกน อุยฺยานปาเลน โรปิโต อมฺโพ กณฺฑมฺโพ, ตสฺส มูลํ สมีปนฺติ กณฺฑมฺพมูลํ, ตสฺมึ กณฺฑมฺพมูเล. དེ་ལ་གང་ཞིག་གཞན་ཕན་མཛད་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་བཞུགས་ནས་ཆོ་འཕྲུལ་མྱུར་དུ་མཛད་པ་དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདིར་དོན་གྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། གཞན་ཕན་མཛད་པ་ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་དོན་སྒྲུབ་པར་མཛད་པའོ།། འདིས་བདེ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ། དོན་ནམ་དགོས་པའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཧི”་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ”་སྦྱར་བའོ།། དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གཞན་གྱི་ཕན་པ་ནི་གཞན་ཕན་ཏེ། དེ་ཉིད་མཛད་པས་ན་གཞན་ཕན་མཛད་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པ་ནས་བཟུང་། རང་གི་བདེ་བ་བཏང་སྟེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཆེད་དུ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་རིང་ལ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མཛད་ཅིང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་པའི་ཚེ་ནའང་། ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་རིང་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་མཛད་པས་ན། “གཞན་ཕན་མཛད་པ”་ཞེས་བསྟོད་པའོ།། གང་ཞིག་ཅེས་པ་ནི་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་སྟེ་ཐུབ་པ་ལྔ་པོའི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་ཞེས་པ་འདིར་“ཀན་ཌ”་དང་“ཨམ་བ”་དང་“མཱུ་ལ”་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་ཐིག་ལེ་བྱུང་བའོ།། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོ་“ཀན་ཌ”་ཞེས་བྱ་བས་བཙུགས་པའི་ཨམ་བྲ་དཀར་པོའི་ཤིང་གི་དྲུང་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་“ཀན་ཌ”་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་མིང་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། “ཀ”་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ལ་འགྲོ་བའམ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀན་ཌ”་སྟེ། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོའོ།། བདེ་བའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཌི”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། “ཀ”་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། ཤིང་རྣམས་ལ་ཆུ་གཏོར་བ་ཤེས་པས་ན་“ཀན་ཌ”་སྟེ། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོའམ་སྐྱེད་ཚལ་གྱི་གཙོ་བོའོ།། འབྲས་བུ་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ནི་“ཨམ་བ”་སྟེ། ཨམ་བྲ་དཀར་པོའི་ཤིང་ངོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨམ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“བོ”་སྦྱར་བའོ།། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོ་ཀན་ཌ་ཞེས་བྱ་བས་བཙུགས་པའི་ཨམ་བྲ་ནི་ཀན་ཌམ་བ་སྟེ། དེའི་རྩ་བའམ་ཉེ་འཁོར་ནི་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བ་སྟེ། ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བ་དེ་ཉིད་དུའོ།། นิสินฺโนติ วสมาโน. วิมฺหาปนิยฏฺเฐน อจฺเฉรํ. อยญฺหิ อจฺเฉรสทฺโท วิมฺหยตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา อาภุโส วิมฺหโย จรติ ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. อาปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. จรธาตุสฺสจฺเฉราเทโส. อาการสฺส รสฺโส. อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น จรติ น ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. นปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. ยถา หิ อนฺธสฺส ปพฺพาตาโรหนํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ, เอวเมว ภควโต ปาฏิหาริยํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ. ตสฺมา ตํ อจฺเฉรนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ เนตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริย’’นฺติ. อถ วา อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. โยคฺคตทฺธิเต ณิยปจฺจโย. อจฺฉริยนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อิยสทฺทโลเปน อจฺเฉรนฺติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ’’ติ. นยนสุภคนฺติ เทวมนุสฺสานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ. สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, ปสาทจกฺขุ. นีธาตุ นเย ยุ. ตสฺส สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ นยนสุภคํ, ปาฏิเหรํ. นยนสุภ สทฺทูปปทคมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ตํ นยนสุภคํ. བཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་པའོ།། ངོ་མཚར་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ངོ་མཚར་ཏོ།། འདིར་“ཨཙྪེར”་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་དོན་སྟོན་བྱེད་རྐྱེན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན། ཡང་ན། ལྷག་པར་ངོ་མཚར་བར་འཇུག་ཅིང་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། སྔོན་འཇུག་“ཨཱ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ལ་“ཨཙྪེར”་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཡི་གེ་“ཨཱ”་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའོ།། དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་མི་འཇུག་ཅིང་མི་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། དགག་སྒྲ་“ན”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བར་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ཡང་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བར་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ངོ་མཚར་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་གདགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས། “གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བ་དེ་ནི་ངོ་མཚར་རོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་གྱི་ཡུན་ལ་འོས་པས་ན་ངོ་མཚར་རོ།། འོས་པའི་དོན་གྱི་རྗེས་གྲུབ་ཀྱི་རྐྱེན་“ཎིཡ”་སྦྱར་བའོ།། འདིར་“ཨཙྪརིཡ”་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་“ཨིཡ”འི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་“ཨཙྪེར”་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྡེའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་། “དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་རོ།། འདི་ནི་སྒྲའི་ལུགས་སོ།། འདི་ནི་འགྲེལ་པའི་ལུགས་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་དང་འོས་པས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པར་རིགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དྭངས་བའི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པའོ།། མཐོ་དམན་སྟོན་ཅིང་ལུས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མིག་སྟེ། དྭངས་བའི་མིག་གོ། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ནཱི”་ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཡུ”་སྦྱར་བའོ།། དེའི་མཛེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན་མིག་ལ་མཛེས་པ་སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། མིག་གི་མཛེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“གམ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི”་སྦྱར་བའོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་དེ་ཉིད་དོ།། อากุลณฺณคฺคิชาลนฺติ [Pg.126] เอตฺถ อากุลอณฺณอคฺคิชาลนฺติ ปทจฺเฉโท. ปริกิณฺณ อุทกธาร อคฺคิสิขาวนฺตํ. อถ วา ปริสมนฺตโต กุลํ ปกิณฺณํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตนฺติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ อุทกคฺคิชาลํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ กโรตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อาปุพฺพกุลธาตุ กรเณ อ. อาภุสํ กุลติ พนฺธติ อญฺญมญฺญนฺติ วา อากุลํ. อถ วา อาสมนฺตโต กุลติ ยมกํ ยมกํ อุทกคฺคิชาลํ ปวตฺตตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อุทกชาลํ อคฺคิชาเลน อคฺคิชาลญฺจ อุทกชาเลน สมฺมิสฺโส โหตีติ อตฺโถ. อนนฺติ ชีวนฺติ เอเตน สตฺตาติ อณฺณํ, อุทกํ. อนธาตุ ชีวายํ อ. นสฺส โณ. ตสฺส ทฺวิตฺตํ. ทฺวิภาโว วา. อถ วา อรติ คจฺฉติ ตํ ตํ ฐานนฺติ อณฺณํ. อรธาตุ คติมฺหิโต. ตสฺส อนฺนาเทโส, ธาตฺวนฺตโลโป, นฺนสฺส ณฺณตฺตํ. อณฺณสฺส ธารํ อณฺณํ. อุตฺตรปทโลเปน. กุฏิลภาเวน อชติ คจฺฉตีติ อคฺคิ, อชธาตุ คติยํ อิ. ชสฺส คฺโค. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, สิขํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. อคฺคิโน ชาลํ อคฺคิชาลํ. อณฺณญฺจ อคฺคิชาลญฺจ อณฺณคฺคิชาลํ, อากุลํ ปริกิณฺณํ อณฺณคฺคิชาลํ อสฺสาติ อากุลณฺณคฺคิชาลํ, ยมก ปาฏิเหรํ ลพฺภติ. ตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ. ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་ཞེས་པ་འདིར་“ཨཱཀུལ”་དང་“ཨཎྞ”་དང་“ཨགྒིཛཱལ”་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། ཀུན་ནས་ཁྱབ་པའི་ཆུ་རྒྱུན་དང་མེ་ལྕེ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་ཕན་ཚུན་འདྲེས་ཤིང་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་པར་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བའོ།། སྔོན་འཇུག་“ཨཱ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཀུལ”་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ལྷག་པར་ཕན་ཚུན་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུགས་པའོ།། ཡང་ན། ཕྱོགས་ཀུན་ནས་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་འཇུག་པས་ན་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བའོ།། ཆུའི་དྲ་བ་ནི་མེའི་དྲ་བ་དང་། མེའི་དྲ་བ་ནི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་སྟེ། ཆུའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨན”་ནི་གསོན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་“ན”་ལ་“ཎ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། དེ་ཉིད་ལྡབ་པར་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན་གཉིས་སུ་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན། གནས་དེ་དང་དེ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཆུའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལས་སོ།། དེ་ལ་“ཨནྣ”་དུ་འགྱུར་བ་དང་། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པ་དང་། “ནྣ”་ལ་“ཎྞ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། ཆུའི་རྒྱུན་ནི་ཆུའོ།། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། གྱ་གྱུའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བས་ན་མེ་སྟེ། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨཛ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི”་སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་“ཛ”་ལ་“གྒ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། འབར་ཞིང་གསལ་བས་ན་དྲ་བ་སྟེ། མེ་ལྕེའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཛལ”་ནི་འབར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། མེའི་དྲ་བ་ནི་མེའི་དྲ་བའོ།། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ནི་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་སྟེ། ཀུན་ནས་ཁྱབ་པའི་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་ཏེ། ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ།། ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་དེ་ཉིད་དོ།། ทุชฺชาลทฺธํสนฺติ ทุฏฺฐุ ทิฏฺฐิวาทสงฺขาตชาลํ วิทฺธํสิตํ. ทุฏฺฐุ ชลติ พนฺธติ สํสารวฏฺเฏติ ทุชฺชาลํ, ทิฏฺฐิวาทชาลํ. ติตฺถิย วาโท หิ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินยปวตฺโต สํสารโต นิสฺสริตุมปฺปทานวเสน ชาลสทิสตฺตา ทุชฺชาลนฺติ อตฺโถ. ทุปุพฺพ ชลธาตุ พนฺธเน โณ. ตํ ธํสติ วิทฺธํสตีติ ทุชฺชาลทฺธํสํ, ยมกปาฏิหาริยํ. มุนิภิชหิตนฺติ มุนิภิ อชหิตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ มุนิภีติ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ. เต หิ โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. กายโมเนยฺย วจีโมเนยฺย มโนโมเนยฺยํ เอเตสํ อตฺถีติ วา [Pg.127] มุนิ. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณีปจฺจโย. อถ วา อิธโลก ปรโลกํ อตฺตหิต ปรหิตํ หิตาหิตญฺจ มุนนฺติ ชานนฺตีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. เตหิ มุนีภิ. དྲ་བ་ངན་པ་འཇིག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་ངན་པ་རྣམ་པར་བཤིག་པའོ།། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་ངན་པར་འཆིང་ཞིང་འབར་བས་ན་དྲ་བ་ངན་པ་སྟེ། ལྟ་བར་སྨྲ་བའི་དྲ་བའོ།། མུ་སྟེགས་པའི་སྨྲ་བ་ནི་ 'སྦྱིན་པ་མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་། འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དྲ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་ 'དྲ་བ་ངན་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྔོན་དུ་ 'དུ' (du) སྦྱར་བའི་ 'ཛལ' (jal) གྱི་དབྱིངས་ནི་འཆིང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་བཤིག་པས་ན་ 'དྲ་བ་ངན་པ་འཇིག་པ་' སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་ངོ།། 'མུ་ནི་བྷི་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ 'མུ་ནི་བྷི་' དང་ 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། དེ་ལ་ 'མུ་ནི་བྷི་' ཞེས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ།། དེ་དག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ 'མོ་ན' (mona) ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ཉིད་འདི་དག་ལ་མངའ་བས་ན་ 'ཐུབ་པ་' (muni) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་དང་། ངག་གི་ཐུབ་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པ་འདི་དག་ལ་མངའ་བས་ན་ཐུབ་པའོ།། འདི་ནི་ཡོད་པའི་དོན་གྱི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ 'ཎི' (ṇī) ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་དང་། ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་རྣམས་ 'མུ་ནནྟི' སྟེ་མཁྱེན་པས་ན་ 'ཐུབ་པ་' ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། อชหิตนฺติ อวิชหิตํ อปริจฺจตฺตํ วา, หาตพฺพํ จชิตพฺพนฺติ ชหิตํ. หาธาตุ จาเค ต. น ชหิตํ อชหิตํ, ปาฏิเหรํ. ตํ อชหิตํ. ภควโต หิ สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล กตํ ปาฏิหาริยญฺจ ภควา ปน ตสฺมึ ปาฏิหาริยาวสาเน ตาวตึสปุรํ คโต, ตสฺมึ ปาริฉตฺตกมูลมฺหิ ปณฺฑุกมฺพลนามเก สิลาสเน สนฺนิสินฺโน เทวานํ อภิธมฺมกถาย เทสนา จ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตา ธมฺมตาเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ. พุทฺธวํสฏฺฐกถายญฺหิ สมตึสธมฺมตาปกาสเน สาวตฺถิ นครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยกรณํ. ตาวตึเส ภวเน อภิธมฺมเทสนาติ ธมฺมตาภาเวน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาฏิเหรํ มุนีภิชหิตนฺติ โถเมติ. 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་མ་བཏང་བ་འམ་ཡོངས་སུ་མ་བོར་བའོ།། སྤང་བར་བྱ་བ་འམ་གཏང་བར་བྱ་བ་ནི་ 'ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་བྱའོ།། 'ཧཱ' (hā) དབྱིངས་ནི་གཏོང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ' (ta) རྐྱེན་ནོ།། མ་བཏང་བ་ནི་ 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། དེ་ནི་མ་བཏང་བའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་སྒོར་ཀནྡའི་ཨམ་རའི་དྲུང་དུ་མཛད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཆོ་འཕྲུལ་དེའི་མཐར་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་གཤེགས་ཏེ། དེར་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དྲུང་གི་རྡོ་ལེབ་སྐྱ་བོ་ལ་བཞུགས་ནས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གསུངས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཆོས་ཉིད་སུམ་ཅུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། མཉན་ཡོད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོར་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་མཛད་པ་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་ཆོས་མངོན་པ་སྟོན་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གསུངས་སོ།། དེ་བས་ན་ 'ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།། ปาฏิเหรนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย มทฺทิตฺวา หิโนติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ. ปฏิปุพฺพหิธาตุ คติยํ โณ. หิสฺส เหรณิเทโส. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรติ อปเนตีติ ปาฏิเหรํ, อิทฺธิวิธญาณํ. ปฏิปุพฺพหรธาตุ อปนยเน โณ. ปฏิหรติ อปเนติ สตฺตานํ ทิฏฺฐิมาโนปคตานิ จิตฺตานีติ วา ปาฏิเหรํ. อปฺปสนฺนานํ ปสาทํ อาหรตีติ วา ปาฏิเหรํ. สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปฏิปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา ปาฏิเหรํ. ปฏีติ หิ อยํสทฺโท ปจฺฉาติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ. ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคจฺฉิ พฺราหฺมโณติอาทีสุ วิย. อถ วา ปฏิปุนปฺปุนํ อุทกคฺคิชาลํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ยมกํ ยมกํ หุตฺวา หรติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ, ยมกปาฏิหาริยํ. ตญฺจ ปน อิทฺธิปาฏิหาริย, อาเทสนาปาฏิหาริย, อนุสา สนี [Pg.128] ปาฏิหาริยวเสน ติวิธํ โหติ. เตสุ ปน อิธ อิทฺธิปาฏิหาริยํ อธิปฺเปตนฺติ. สีฆนฺติ ขิปฺปํ อาสุํ ลหุํ วา. ตํ ปน อกาสีติปเท กฺริยาวิเสสนํ. เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ. สิธาตุ คติมฺหิ ฆปจฺจโย. ทีโฆ. อกาสีติ อกริ. 'པཱ་ཊི་ཧེ་རཾ' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་བཟློག་པའི་དབང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་བཅོམ་ནས་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། སྔོན་དུ་ 'པཊི' (paṭi) སྦྱར་བའི་ 'ཧི' (hi) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། 'ཧི' ནི་ 'ཧེ་ར' རུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་བསྟན་པ་ལ་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་འཕྲོག་ཅིང་སེལ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། སྔོན་དུ་ 'པཊི' (paṭi) སྦྱར་བའི་ 'ཧར' (har) དབྱིངས་ནི་སེལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་རྣམས་སེལ་ཞིང་སྤོང་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་མ་དད་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་འདྲེན་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་ལ་བྱ་བ་བྱས་པས་ཕྱིར་སླར་ཡང་བསྒྲུབ་ཅིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། 'པཊི' (paṭi) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ནི་ 'ཕྱིར་' (pacchā) ཞེས་པའི་དོན་སྟོན་ཏེ། 'དེ་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ན་བྲམ་ཟེ་གཞན་ཞིག་ལྷགས་སོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཆུ་དང་མེའི་འོད་ཟེར་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་བྱས་ནས་འཛིན་ཅིང་འཇུག་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་ངོ།། དེ་ཡང་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། དེ་དག་ལས་འདིར་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་དགོངས་སོ།། 'སཱིགྷཾ' ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པའམ་མྱུར་བའམ་ཡང་བའོ།། དེ་ནི་ 'བྱས་སོ་' (akāsī) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་རོ།། ཡང་བར་གྱུར་ནས་འཇུག་པས་ན་ 'སཱིགྷཾ' སྟེ། 'སི' (si) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'གྷ' (gha) རྐྱེན་ནོ།། རིང་པོའོ།། 'ཨ་ཀཱ་སཱི' ཞེས་པ་ནི་བྱས་སོ།། เอตฺถ จ ปาฏิหาริยเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล เทวานมินฺเทน สกฺเกน อาณาปิเตน วิสุกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิเต ทฺวาทสโยชเน รตน มณฺฑเป ภควตา นิมฺมิเต โยชนปฺปมาเณ รตนปลฺลงฺเก รตนจงฺกเม จ นิสีทิตฺวา ติโยชนิเก ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต ธารยมาเน สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย อตฺถาทานปริทีปนํ ติตฺถิยมทฺทนํ อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, อุปริมกายโต อุทกธารา. ปุรตฺถิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปจฺฉิมกายโต อุทกธารา. ปจฺฉิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปุรตฺถิมกายโต อุทกธารา, ทกฺขิณอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอกฺขิโต อุทกธารา. วามอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอกฺขิโต อุทกธารา. ทกฺขิณกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามกณฺณโสตโต อุทกธารา. วามกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณกณฺณโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณ นาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามนาสิกาโส ตโต อุทกธารา. วามนาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณนาสิกาโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอํสกูฏโต อุทกธารา. วามอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอํสกูฏโต อุทกธารา. ทกฺขิณหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามหตฺถโต อุทกธารา. วามหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณหตฺถโต อุทกธารา. ทกฺขิณปสฺสโต [Pg.129] อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปสฺสโต อุทกธารา. วามปสฺสโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปสฺสโต อุทกธารา. ทกฺขิณปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปาทโต อุทกธารา. วามปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปาทโต อุทกธารา. องฺคุลงฺคุเลหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลนฺตริกาหิ อุทกธารา. องฺคุลนฺตริกาหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลงฺคุเลหิ อุทกธารา. เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ, เอเกกโลมโต อุทกธารา. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ. ฉนฺนํ วณฺณานํ นีลานํ ปีตานํ โลหิตกานํ โอทาตานํ มญฺชฏฺฐานํ ปภสฺสรานํ อุพฺพหนภูตานํ ยมกา ยมกา วณฺณา ปวตฺตนฺติ. ภควา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา ติฏฺฐติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา นิสีทติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา เสยฺยํ กปฺเปติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา. นิมฺมิโต จงฺกมติ, ภควา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต ติฏฺฐติ, ภควา จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต นิสีทติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต เสยฺยํ กปฺเปติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วาติ วิวิธํ ยมกปาฏิหาริยํ ติตฺถิยานํ มทฺทนตฺถาย อกาสีติ. เอตฺถ จ ปน โย โกจิ เอวรูปํ ปาฏิหาริยํ กาตุํ สมตฺโถ เจ. โส อาคจฺฉตูติ โจทนาสทิสตฺตา วุตฺตํ อตฺถาทานปริทีปนนฺติ. อตฺถาทานญฺหิ อนุโยโค, ปฏิปกฺขสฺส อตฺถสฺส อาทานํ คหณนฺติ กตฺวา, ตสฺส ปริทีปนํ อตฺถาทานปริทีปนํ. ติตฺถิยมทฺทนนฺติ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามาติ กุหายนวเสน ปุพฺเพ อุฏฺฐิตานํ ติตฺถิยานํ มทฺทนํ. ตญฺจ ตถา กาตุํ อสมตฺถตา สมฺปาทนเมว. ตเทตํ ปททฺวยํ ยมกปาฏิหาริยนฺติ เอเตน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ. འདི་ལ་ཆོ་འཕྲུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས་ལོ་བདུན་པ་ལ། མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་སྒོར་ཀནྡའི་ཨམ་རའི་དྲུང་དུ། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བཀས་བསྐུལ་བའི་ལྷའི་བུ་བཟོ་སྦྱངས་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁང་བཟང་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁྲི་དང་རིན་པོ་ཆེའི་འཆག་ས་ལ་བཞུགས་ཤིང་། དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པའི་ལྷའི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་ནས། མཐའ་སྐོར་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་འཁོར་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ། དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་མུ་སྟེགས་པ་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར། སྐུའི་སྟོད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབར་ཞིང་། སྐུའི་སྨད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད། སྐུའི་སྨད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབར་ཞིང་། སྐུའི་སྟོད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད། སྐུའི་ཤར་ཕྱོགས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ནུབ་ཕྱོགས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྐུའི་ནུབ་ཕྱོགས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤར་ཕྱོགས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྤྱན་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྤྱན་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྤྱན་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྤྱན་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྙན་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྙན་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྙན་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྙན་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཤངས་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤངས་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཤངས་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤངས་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྲག་པ་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྲག་པ་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྲག་པ་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྲག་པ་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྱག་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྱག་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྱག་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྱག་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། རྩིབས་ལོགས་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། རྩིབས་ལོགས་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཞབས་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཞབས་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཞབས་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཞབས་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སོར་མོ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སོར་མོའི་བར་རྣམས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སོར་མོའི་བར་རྣམས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སོར་མོ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། བ་སྤུ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། བ་སྤུ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད་དོ།། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། དཀར་པོ་དང་། བཙོད་ཁ་དང་། འོད་གསལ་བ་སྟེ་ཁ་དོག་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་འོད་ཟེར་འཕྲོ་ཞིང་ཟུང་དང་ཟུང་གི་ཁ་དོག་རྣམས་འབྱུང་ངོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པར་མཛད་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་བཞུགས་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞེངས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་གཟིམ་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་འཆག་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་བཞེངས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་བཞུགས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་གཟིམ་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པར་མཛད་དོ།། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་མཛད་དོ།། འདི་ལ་ཡང་ 'གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱེད་ནུས་པ་ཡོད་ན་དེ་ཚུར་ཤོག་ཅིག་' ཅེས་བསྐུལ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་ 'དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་ལེན་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དོན་ལེན་པ་འམ་འཛིན་པར་བྱས་ནས། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། 'མུ་སྟེགས་པ་ཚར་གཅོད་པ་' ཞེས་པ་ནི། 'བདག་ཅག་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་བྱའོ་' ཞེས་གཡོ་སྒྱུའི་སྒོ་ནས་སྔོན་དུ་ལངས་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཚར་གཅོད་པ་སྟེ། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བྱེད་མི་ནུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་ 'ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་' ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། เสฏฺฐนฺติ [Pg.130] ปสตฺถตรํ. ตสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปรมรติชนฺติ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ. ปรมานํ อุตฺตมสาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ปรมสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก นิปาโต. ทุติยวิกปฺเป สาธุวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. เทวมนุสฺสานํ ปรมํ อุตฺตมํ รตึ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ปรมรติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน กฺวิ. อถ วา ปกาเรน สทฺธมฺเม รมนฺตีติ ปรมา, สาธู ลพฺภนฺติ. ปปุพฺพ รมุธาตุ กีฬายํ อ. เตสํ จิตฺตสฺส รตึ รมนํ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ตํ ปรมรติชํ. โส หิ ธมฺม เทสนาย จ ปาฏิหาริเยน อิทฺธิยา สรีรโสภคฺค สมฺปตฺติอาทีหิ จ เทวมนุสฺสานํ จิตฺตสฺส อภิรตึ อภิกฺกนฺตํ ชเนตีติ ปรมรติชนฺติ โถเมติ. 'སེཊྛཾ' ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བསྔགས་པའོ།། དེའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། 'པཱ་ར་མ་ར་ཏི་ཛཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལ་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལ། 'པཱ་ར་མ་' (parama) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་ཚིག་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ། དམ་པའི་ཚིག་སྟེ་གྲུབ་པའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགའ་བ་སྐྱེད་པས་ན་ 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། 'པཱ་ར་མ་ར་ཏི' (paramarati) སྒྲའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ 'ཛན' (jan) དབྱིངས་ནི་སྐྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཀྭི' (kvi) རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་དགའ་བས་ན་ 'པཱ་ར་མཱ' སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་སོ།། སྔོན་དུ་ 'པ' (pa) སྦྱར་བའི་ 'རམ' (ram) དབྱིངས་ནི་རྩེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ' (a) རྐྱེན་ནོ།། དེ་དག་གི་སེམས་ཀྱི་དགའ་བ་སྐྱེད་པས་ན་ 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། དེ་ནི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ།། ཁོང་ཉིད་ནི་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། ཆོ་འཕྲུལ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། སྐུའི་མཛེས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ལ་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན། 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།། อิทฺธิธมฺเมหุเปตนฺติ อิทฺธิธมฺเมหิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. อิทฺธิ ธมฺเมหีติ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิสงฺขาตคุเณหิ. ธมฺมสทฺโท หิ คุเณ วตฺตติ พุทฺธธมฺมาติอาทีสุ วิย. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌติ ยถิจฺฉิตตฺโถ เอตายาติ อิทฺธิ. อิธธาตุ วุทฺธิยํ อิ, ติปจฺจโย วา. ภควา เอตาย อิทฺธิยา ยถิจฺฉิตตฺโถ อิทฺโธ วุทฺโธ อุกฺกํสคโต โหตีติ อตฺโถ. ธาเรติ ปกาเสติ ตํสมงฺคิโน ทพฺพนฺติ ธมฺโม, คุโณ. อิทฺธิเอว ธมฺโม อิทฺธิธมฺโม, เตหิ ธมฺเมหิ. อุเปตนฺติ สมนฺนาคตํ. อุปคจฺฉติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, มุนินฺโท. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ตํ อุเปตํ. 'ཨིདྡྷི་དྷམྨེ་ཧུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ 'ཨིདྡྷི་དྷམྨེ་ཧི' དང་ 'ཨུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། 'རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་དུ་བགྲང་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། 'ཆོས་' (dhamma) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ཡོན་ཏན་ལ་འཇུག་གོ། གྲུབ་པ་འམ་རབ་ཏུ་གྲུབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་འགྲུབ་ཅིང་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་འདི་ལས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་ཅིང་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། 'ཨིདྷ' (idh) དབྱིངས་ནི་འཕེལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨི' (i) འམ་ 'ཏི' (ti) རྐྱེན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་འདིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་ཅིང་འཕེལ་ལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་རྒྱུད་འཛིན་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ཡོན་ཏན་ནོ།། རྫུ་འཕྲུལ་ཉིད་ཆོས་ཡིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་གིས་སོ།། 'ཨུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྡན་པའོ།། ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ན་ལྡན་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། སྔོན་དུ་ 'ཨུཔ' (upa) སྦྱར་བའི་ 'ཨི' (i) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ' (ta) རྐྱེན་ནོ།། དེ་དང་ལྡན་པའོ།། อิทฺธิ ปน อธิฏฺฐานา อิทฺธิ, วิกุปฺปนา อิทฺธิ, มโนมยา อิทฺธิ, ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ, อริยา อิทฺธิ, กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, ปุญฺญวโต อิทฺธิ, วิชฺชามยา อิทฺธิ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ จาติ ทสวิธา โหติ. ตตฺถ ปกติยา เอโก พหุกํ อาปชฺชติ. สตํ [Pg.131] วา สหสฺสํ วา อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ พหุโก โหมีติ เอวํ วิภชิตฺวา ทสฺสิตา อิทฺธิ อธิฏฺฐาน วเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ นาม. ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา กุมารวณฺณํ วา ทสฺเสติ นาควณฺณํ วา สุปณฺณวณฺณํ วา ยกฺขวณฺณํ วา…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสตีติ เอวํ อาคตา อิทฺธิ ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุปฺปนา อิทฺธิ นาม. อิธ ภิกฺขุ อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปํ มโนมยนฺติ อิมินา นเยน อาคตา อิทฺธิ สรีรพฺภนฺตเร อญฺญสฺเสว มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยา อิทฺธิ นาม. ญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา ญาณานุภาวนิพฺพตฺตา วิเสสา ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต พากุลตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สํกิจฺจตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ภูตปาลตฺเถรสฺส จ ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา. สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา สมถานุภาเวน นิพฺพตฺตา วิเสสา สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สญฺชีวตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส จ อุตฺตราย อุปาสิกาย จ สามาวติยา อุปาสิกาย จ สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา. རྫུ་འཕྲུལ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱིས་གཅིག་པུ་ལས་མང་པོར་འགྱུར་བ། བརྒྱའམ་སྟོང་ལ་བསམས་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་རློབ་པར་བྱེད་དེ། 'ང་མང་པོར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་བསྟན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པས་ན། 'བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བོར་ནས་གཞོན་ནུའི་གཟུགས་སྟོན་པའམ། ཀླུའི་གཟུགས་སམ། མཁའ་ལྡིང་གི་གཟུགས་སམ། གནོད་སྦྱིན་གྱི་གཟུགས་སམ། ...ལྷ་དམག་གི་བཀོད་པ་སྣ་ཚོགས་སྟོན་པ་སོགས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བོར་ནས་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། 'རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་ལུས་འདི་ལས་ལུས་གཞན་ཞིག་མངོན་པར་སྤྲུལ་ཏེ། གཟུགས་ཡིད་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་འདིས་འབྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། ལུས་ཀྱི་ནང་དུ་ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་གཞན་ཞིག་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། 'ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཡེ་ཤེས་མ་སྐྱེས་པའི་གོང་ངམ། རྗེས་སམ། དེའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་ནི། 'ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་བཱ་ཀུ་ལའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སཾ་ཀི་ཙའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷཱུ་ཏ་པཱ་ལའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གོང་ངམ། རྗེས་སམ། དེའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ། ཞི་གནས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་ནི། 'ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སཉྫཱི་བའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཁཱ་ཎུ་ཀོ་ཎྜཉྙའི་གནས་བརྟན་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་ཨུཏྟ་རཱ་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་སཱ་མཱ་བ་ཏཱི་རྣམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ปฏิกูลาทีสุ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหาราทิกา ปน อริยา อิทฺธิ นาม. ปกฺขิเทวาทีนํ เวหาสคมนาทิกา กมฺม วิปากชา อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา วิปากชา อิทฺธิ. สพฺเพสํ ปกฺขีนํ สพฺเพสํ เทวานํ เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ เอกจฺจา นญฺจ วินิปาติกานํ อยํ กมฺมวิปากชา อิทฺธี’’ติอาทิ. จกฺกวตฺติอาทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน ปุญฺญวโต อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ราชา จกฺกวตฺติ เวหาสํ คจฺฉติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย อนฺตมโส อสฺสพนฺธโคพนฺธปุริเส [Pg.132] อุปาทาย. โชติกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ชฏิลสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. โฆสกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. เมณฺฑกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธี’’ติ. วิชฺชาธราทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน วิชฺชามยา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน อากาเส อนฺตลิกฺเข หตฺถิมฺปิ ทสฺเสติ. อสฺสมฺปิ…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสติ ตฺยาทึ สงฺคณฺหาติ. เตน เตน สมฺมาปโยเคน ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อิชฺฌนํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมา ปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ นาม. མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྡུག་པར་མི་འདུ་ཤེས་པར་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། བྱ་དང་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞེ་ན། བྱ་ཐམས་ཅད་དང་། ལྷ་ཐམས་ཅད་དང་། མི་ཁ་ཅིག་དང་། ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཁ་ཅིག་གི་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞེ་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ནི་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་བཅས་ཏེ། ཐ་ན་རྟ་རྫི་དང་བ་རྫིའི་སྐྱེ་བོ་ཡན་ཆད་བསྡུས་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོའོ།། ཁྱིམ་བདག་འོད་ལྡན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་རལ་པ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་སྒྲ་སྒྲོགས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་ལུག་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།།" ཞེས་སོ།། རིག་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནམ་མཁའ་དང་བར་སྣང་ལ་གླང་པོ་ཆེ་ཡང་སྟོན་པ། རྟ་ཡང་... དམག་གི་བཀོད་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱང་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། དེ་དང་དེའི་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བས་ལས་དེ་དང་དེ་འགྲུབ་པ་ནི། 'དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย จ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถาย จ คเหตพฺโพ. ตาสุ ปน อิทฺธีสุ ภควโต ฐเปตฺวา วิชฺชามยิทฺธึ อวเสสา อตฺถีติ เวทิตพฺพา. อถ วา ภควโต ตีหิ วิชฺชาหิ จ อฏฺฐหิ วิชฺชาหิ จ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพา พุทฺธอิทฺธิโย สนฺตีติ วิชฺชามยิทฺธิปิ ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ།། རྒྱས་པར་ནི་ 'སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་' གྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་གཏམ་དང་། 'རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་' ལས་བླང་བར་བྱའོ།། རྫུ་འཕྲུལ་དེ་དག་གི་ནང་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་མ་གཏོགས་པ། ལྷག་མ་རྣམས་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རིག་པ་གསུམ་དང་རིག་པ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐམས་ཅད་ཡོད་པས་ན། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཡང་མངའ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ།།' ཞེས་སྦྱར་རོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺถโยชนา. ปรหิตกโร อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ อตฺถํ ปโยชนํ กโรนฺโต, โย มุนินฺโท โย ยาทิโส พุทฺโธ, กณฺฑมฺพํมูเล กณฺฑนามิเกน ปเสนทิโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเป สนฺนิสินฺโน วสมาโน อจฺเฉรํ วิมฺหาปนียํ นยนสุภคํ เทวมนุสฺสานํ ปสาท จกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ ปริกิณฺณอุทก ธารอคฺคิสิขวนฺตํ ปริสมนฺตโต กุลํ ปริกิณฺณํ อญฺญมญฺญ มิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตํ วา, ทุชฺชาลทฺธํสํ ทุฏฺฐุํ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาทสงฺขาตํ ชาลํ วิทฺธํสิตํ, มุนิภิชหิตํ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตํ, ปาฏิเหรํ ปจฺจนีก ปฏิหารกํ ปาฏิหาริยํ อุทกคฺคิยมกํยมกํ ปาฏิหาริยํ วา[Pg.133], สีฆํ ขิปฺปํ อกาสิ อกริ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ, ปรมรติชํ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ อุตฺตมานํ สาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, อิทฺธิธมฺเมหิ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิ คุเณหิ อุเปตํ สมนฺนาคตํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ สิรสา วนฺเท วนฺทามีติ. འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། གཞན་གྱི་དོན་མཛད་པ་པོ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་དང་དགོས་པ་མཛད་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག སངས་རྒྱས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག ཀཎྜ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་མས་བཙུགས་པའི་ཨམ་རའི་ཤིང་དཀར་པོའི་དྲུང་དུ་བཞུགས་ཤིང་བཞུགས་པ་ན། ངོ་མཚར་བ། ཡིད་འཕྲོག་པ། མིག་ལ་མཛེས་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དད་པའི་མིག་གི་མཛེས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ། འཁྲུགས་པའི་མེ་ལྕེའི་དྲ་བ་དང་། ཀུན་ནས་བསྐོར་བའི་ཆུ་རྒྱུན་དང་མེ་ལྕེ་དང་ལྡན་པ། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་བསྐོར་ཞིང་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་ཟུང་དང་ཟུང་གི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་མེའི་དྲ་བ་དང་ལྡན་པའམ། དྲ་བ་ངན་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ། ལོག་པར་ལྟ་བའི་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་ངན་པ་རྣམ་པར་བཤིག་པ། ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བོར་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་བོར་བའི་ཆོ་འཕྲུལ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། ཆུ་དང་མེའི་ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། མྱུར་དུ་མཛད་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་བསྔགས་པ། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་མཆོག་གི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དགའ་བར་བྱེད་པའམ། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་མགོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་སྦྱར་རོ།། เอกูนวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. བཅུ་དགུ་པ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། ๒๐. มุนินฺทกฺโก ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ. สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ, ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ. ༢༠. གང་ཞིག་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་གཅིག་པུ། བརྩེ་བའི་འཆར་ཀའི་སྐྱ་རེངས་ཅན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་པདྨ་ལྟ་བུར། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས། སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སྟོང་དག་པ་ལ། རབ་ཏུ་སད་པར་མཛད་ཅིང་། སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ། སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པ་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๒๐. เอวํ เอกูนวีสติมาย คาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมเทสนาย จตุสจฺจธมฺมํ โพธเนยฺยาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตุกาโม มุนินฺทกฺโกตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ย ม น ส ร รคเณหิ จ เอกครุนา จ ฉยตีหิ จ สตฺตยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกูนวีสตกฺขรา เมฆวิปฺผุชฺชิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘รสุตฺวสฺเสหิ ยฺมา น ส ร ร ครู เมฆวิปฺผุชฺชิตา สา’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รสุตฺวสฺเสหิ ฉ ฉ สตฺต ยตีหิ ยฺมา ยคณมคณา จ น ส รร ครู นคณ สคณ รคณ รคณ เอกครุ จ เจ ยุตฺตา, สา คาถา เมฆวิปฺผุชฺชิตา เมฆ วิปฺผุชฺชิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ รสานํ กสาว ติตฺต มธุรลวณ อมฺพิล กฏุกวเสน ฉพฺพิธตฺตา รสสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺต สิสีร วสนฺต คิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อสฺสสทฺทสฺส หิ สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว ฉนฺทฏีกาสุ วุตฺโตติ. ༢༠. དེ་ལྟར་བཅུ་དགུ་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་ཆོས་སྟོན་པས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་མཛད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་...' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ ཡ་ མ་ ན་ ས་ ར་ ར་ ཞེས་པའི་སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཅིག་དང་། མཚམས་གཅོད་པ་དྲུག་དང་། མཚམས་གཅོད་པ་བདུན་གྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་དགུ་པ་ 'སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ 'སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་' ལས། "རོ་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས། ཡ་མ་ན་ས་ར་ར་ལྕི་བཅས། སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་དེའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་སྦྱར་བ་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་རོ་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཏེ། དྲུག་དང་དྲུག་དང་བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་པ་དང་། ཡ་མ་སྟེ་ཡ་སྡེ་ཚན་དང་མ་སྡེ་ཚན་དང་། ན་ས་ར་ར་སྟེ་ན་སྡེ་ཚན་དང་ས་སྡེ་ཚན་དང་ར་སྡེ་ཚན་དང་ར་སྡེ་ཚན་དང་ལྕི་བ་གཅིག་དང་ལྡན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ 'སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། འདིར་ 'རོ་' ཞེས་པ་ནི་བསྐ་བ་དང་། ཁ་བ། མངར་བ། ལན་ཚྭ། སྐྱུར་བ། ཚ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པས། རོའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་གི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'དུས་' ཞེས་པ་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པས། དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་གི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'རྟ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་གྱི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། རྟའི་སྒྲ་གྲངས་བདུན་གྱི་ཚབ་ཡིན་པར་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ตตฺถ [Pg.134] ปน ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ เอโก โย มุนินฺทกฺโก สุทฺเธ ติภวกุหเร กมลกถิตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมรํสีวเรหิ สุโพเธสิ พฺยาปิตกฺกิตฺติ นญฺจ ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ มเหสึ ตํ มุนินฺทกฺกํ นมามีติ โยชนา. དེ་ལ་སྦྱར་བ་ནི། བརྩེ་བའི་འཆར་ཀའི་སྐྱ་རེངས་ཅན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ། གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་གང་ཞིག སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སྟོང་དག་པ་ལ། པདྨ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་སད་པར་མཛད་པ། སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ། སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་སོ།། อิมิสฺสา คาถาย จ อตฺถกฺกเมเนว สุขชานนตฺถํ วณฺณยิสฺสาม, น สทฺทกฺกเมน. ทยุทยรุโณติปทสฺส ทยาอุทยอรุโณติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทยาสทฺโท กรุณาเมตฺตาสุ วตฺตติ. อทยาติ วุจฺจติ นิกฺกรุณตนฺติ เอตฺถ หิ กรุณายํ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตายํ วตฺตติ. เมตฺตาจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน กรุณา อธิปฺเปตา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་དོན་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱ་ཡི། སྒྲའི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། 'དཡུདཡརུཎོ' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། 'དཡཱ' དང་། 'ཨུདཡ་' དང་། 'ཨརུཎོ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ན། ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'དཡཱ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་གོ། "སྙིང་རྗེ་མེད་པ་ལ་ 'ཨདཡཱ' ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་གོ། "བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འདོད་དོ།། อยํ ปน วจนตฺโถ. ทยติ หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิพฺพตฺตึ น ปาปุณาติ ตาวาติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา. ทยธาตุ อนุคฺคหเณ. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาตีติ วา ทยา. ทยธาตุ คหเณ. อถ วา ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย โพธิสตฺตา สํสารทุกฺขญฺจ สพฺพญฺญุตญาณญฺจาติ ทยา, มหากรุณา. มหาโพธิสตฺตา หิ พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺต ผลํ ฉฏฺเฏตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ สํสารทุกฺขํ ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา. เตน วุตฺตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ, ตนฺนิทานภาวโต’’ติ. འདི་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏེ། ཇི་སྲིད་དུ་གཞན་གྱི་ཕན་པ་བསྒྲུབ་པ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་མ་ཐོབ་པ་དེ་སྲིད་དུ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་གདུང་བའམ་གནོད་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། འདིས་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ནས་ངལ་བ་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའང་དོར་ནས། འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་ཅིང་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། ཡོན་ཏན་དུ་མ་ལས་རྣམ་པར་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ཤ་སྟག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་འགྲེལ་བཤད་' ལས། "སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་དེའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། อปิ [Pg.135] จ ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา. ทยธาตุ อนุรกฺขเณ อปจฺจโย. อุเทติ วฑฺเฒตีติ อุทโย, ปพฺพโต. อุทิธาตุ ปสวเน ณ. อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุณติ คจฺฉตีติ อรุโณ, สูริยรํสี วิเสโส. อาปุพฺพอุณธาตุ คติยํ ณ. ทยาสงฺขาตโต อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย ทยา มหากรุณา ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ อาโลกสฺส อาทิ โหติ, เอวํ โพธิสตฺโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กโรปยาตํ นิพฺพานสุขโมสชฺช มหากรุณาย สํสารสมุทฺทโต สตฺเต สมุทฺธริตุกาโม พุทฺธภาวาย สุทุกฺกรา ทานาทโย ทส ปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อกาสีติ กรุณา พุทฺธภาวาย อาทิ. ตสฺมา พุทฺธสฺเสว ทยุทยรุโณติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. གཞན་ཡང་། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བརྩེ་ཞིང་སྲུང་བར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་བརྩེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བརྩེ་བ་ཙམ་ཉིད་ནི་བརྩེ་བ་ (dayā) ཞེས་བྱའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'day' ནི་སྲུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'a' སྦྱར་བའོ།། ཤར་བའམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'udayo' (ཤར་རིའམ་འཕེལ་བ) སྟེ་རི་བོའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'udi' ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇa' སྦྱར་བའོ།། ཀུན་ནས་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ 'aruṇo' (སྐྱ་རེངས) ཏེ་ཉི་མའི་འོད་ཟེར་གྱི་བྱེ་བྲག་གོ། སྔོན་འཇུག་ 'ā' དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'uṇ' ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇa' སྦྱར་བའོ།། བརྩེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'dayudayaruṇo' (བརྩེ་བའི་ཤར་རིའི་སྐྱ་རེངས) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཤར་རི་ལས་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་བརྩེ་བ་ཆེན་པོ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'dayudayaruṇo' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། ཇི་ལྟར་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ནི་སྣང་བའི་ཐོག་མ་ཡིན་པ་བཞིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་བཏང་ནས། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་བཞེད་དེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཆེད་དུ་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་བསྒྲུབས་པས། བརྩེ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཐོག་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་སངས་རྒྱས་ཉིད་ལ་ 'dayudayaruṇo' ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถาร ปริมณฺฑโล. วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณ สพฺพญฺญุตญาณวา. สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺเพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ญาธาตุ อวโพธเนยุ. วิเสเสน ตโนติ วิตฺถาเรตีติ วิตฺถิณฺณํ, ญาณํ. วิปุพฺพตนุธาตุ วิตฺถาเร ตปจฺจโย. ตสฺส อิณฺณาเทโส. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, อสรูปทฺวิตฺตํ. อถ วา วิตฺถรติ ปตฺถรตีติ วิตฺถิณฺณํ. ถรธาตุเมเวตฺถ วิเสโส. วมติ ปริมณฺฑลากาเรน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ พิมฺพํ, ญาณมณฺฑลํ. วมธาตุ คติยํ โพ. อสฺสิ. วสฺส โพ. 'Ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ།། རྒྱ་ཆེ་བའི་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་ཡེ་ཤེས་ (ñāṇaṃ) ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'ñā' ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'yu' སྦྱར་བའོ།། ཁྱད་པར་དུ་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'vitthiṇṇaṃ' (རྒྱ་ཆེ་བ) སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ།། སྔོན་འཇུག་ 'vi' དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'tan' ནི་རྒྱས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ta' སྦྱར་བའོ།། དེ་ལ་ 'iṇṇa' རུ་འགྱུར་ཞིང་། རྨང་གཞིའི་མཐའ་ཟད་པ་དང་། མི་འདྲ་བའི་ཟུང་ལྡན་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། རྒྱས་པར་བྱེད་ཅིང་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་ན་ 'vitthiṇṇaṃ' ཞེས་བྱ་ལ། འདིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'thar' ཉིད་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ།། ཟླུམ་པོའི་རྣམ་པས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'bimba' (དཀྱིལ་འཁོར) ཏེ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'vam' ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ba' སྦྱར་བའོ།། 'i' ཡོད་ལ། 'va' ནི་ 'ba' རུ་འགྱུར་བའོ།། ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘วม อุคฺคิรเณ พ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ, สรีร’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน พิมฺพสทฺทสฺส สรีรวาจเก [Pg.136] ยุตฺตเมว. น ปริมณฺฑลวาจเก. อิธ ปน พิมฺพสทฺทสฺส ปริมณฺฑลวาจกตฺตา. อาจริยา ปน อิธ พิมฺพสทฺทสฺส อตฺถํ จกฺกมณฺฑลนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน วิจาเรตพฺพํ. กสฺมา, อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘พิมฺพํ ตุ ปฏิพิมฺเพ จ, มณฺฑเล พิมฺพิกาผเล’’ติ จ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘มณฺฑเล ปฏิมณฺฑเล’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ ปริมณฺฑลํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ. อถ วา วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ จกฺกวาฬปริมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณํ ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ จกฺกวาฬสฺส อนนฺตตฺตา จกฺกวาฬมณฺฑลํ วิปุลํ มหนฺตํ โหติ, เอว เมว พุทฺธสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ อนนฺตารมฺมณตฺตา วิปุลํ มหนฺตํ. ตสฺมา ตสฺส ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ โถเมตีติ. ยฺเวโกติ โย เอโกติ ปทจฺเฉโท. เยโกติปิ กตฺถจิ ปาโฐ. ตสฺส ปน โย เอโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ตํ ปน ปาฐทฺวยํ ยุตฺตเมว. ยฺเวโกติ หิ ปาเฐ อาเทสสนฺธิ โหติ. เยโกติ ปาเฐ ปน โลปสนฺธีติ อยเมเตสํ วิเสโส. โย มุนินฺทกฺโกติ สมฺพนฺโธ. འོན་ཀྱང་ཎྭཱ་དི་མོགྒལླཱནེ་ (Ṇvādimoggallāna) ལས། “'vam' ནི་སྐྱུག་པའམ་འབྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ba' སྦྱར་བའོ།། 'vam' གྱི་ 'va' ནི་ 'b' ཟུང་དུ་འགྱུར་བའོ།། འབྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ 'bimba' (ལུས) ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པའི་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་འོས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། ཟླུམ་པོའམ་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ནི་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འཁོར་ལོའི་དཀྱིལ་འཁོར་ (cakkamaṇḍala) ཡིན་པར་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། “'bimba' ནི་གཟུགས་བརྙན་དང་། དཀྱིལ་འཁོར་དང་། བིམྦའི་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་དང་། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཉེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཟླུམ་པོའི་དཀྱིལ་འཁོར་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། ཇི་ལྟར་འཁོར་ཡུག་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཡིན་པས་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཆེན་པོ་ཡིན་པ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་དམིགས་པ་མཐའ་ཡས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ལ་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ།། 'Yveko' ཞེས་པ་ནི་ 'yo eko' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། ལ་ལར་ 'yeko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ལའང་ 'yo eko' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་བྱའོ།། ཀློག་ཚུལ་དེ་གཉིས་ཀ་འཐད་པ་ཉིད་དོ།། 'yveko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་ནི་འགྱུར་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ (ādesasandhi) ཡོད་ལ། 'yeko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་ནི་ཕྱིས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ (lopasandhi) ཡོད་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། 'yo munindakko' (གང་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། เอโกติ อสหาโย, อทุติยโก เอก พุทฺธภูโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เอกสทฺโท อญฺญเสฏฺฐาสหาย สงฺขฺยาทีสุ ทิสฺสติ. ตถาเหส สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตีติอาทีสุ อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ. เจตโส เอโกทิภาวนฺติอาทีสุ เสฏฺเฐ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ อสหาเย. เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยายาติอาทีสุ สงฺขฺยายํ. อิธ ปน อสหาเย อธิปฺเปโต. อยํ ปนสฺส วจนตฺโถ. อสหาโย หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอโก, อทุติยโก หุตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ เอติ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ วา เอโก, มุนินฺทกฺโก. เอธาตุ อิธาตุ วา ญาณคตีสุ ณฺวุ. อถ วา เอโก ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก. อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก[Pg.137], เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกาย มคฺคํ คโตติ เอโก, อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโกติอาทินา อาคเตน มหานิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 'Eko' (གཅིག་པུ) ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་མེད་པ། ཟླ་མེད་པ། སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'eka' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་དང་། མཆོག་དང་། གྲོགས་མེད་པ་དང་། གྲངས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདི་ལྟར་ “འདི་ལྟར་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་བརྫུན་ནོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་ (eke) སྨྲའོ་” ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་གྱི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་ཉིད་ (ekodibhāva) ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་གི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། གཅིག་པུར་དབེན་པར་གནས་པ་ (eko vūpakaṭṭho) ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དུས་དང་སྐབས་ནི་གཅིག་ (eko) ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲངས་ཀྱི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདིར་ནི་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་དགོངས་སོ།། འདིའི་སྒྲ་བཤད་ནི། གྲོགས་མེད་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'eko' ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན། ཟླ་མེད་པར་གྱུར་ནས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་རྟོགས་ཤིང་མངོན་དུ་བྱེད་པས་ན་ 'eko' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'e' འམ་ 'i' ནི་ཤེས་པ་དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇvu' སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་སྒོ་ནས་གཅིག་པུ་ཡིན་པས་ 'eko' ཞེས་བྱའོ།། ཟླ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ 'eko' དང་། སྲེད་པ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་གཏི་མུག་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ 'eko' དང་། བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་པས་ 'eko' དང་། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ 'eko' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མཧཱ་ནིདྡེ་ས་ (Mahāniddesa) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་ཡང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། อปิ จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุเยว เอโกว พุทฺโธ เอติ อุปฺปชฺชติ วิกสติ วาติ เอโก. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตร ปาฬิยํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ ภิกฺขเว วิชฺชติ, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เอโกว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ ชาติกฺเขตฺตํ อาณกฺเขตฺตํ วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสิโลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุ สงฺขารโวสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ, โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬํ ปน อาณกฺเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยปริตฺต โมรปริตฺตธชคฺคปริตฺต รตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา ปวตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ. ยาวตกํ เญยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ. ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณนฺติ วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ หิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ. ติสฺโส สํคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สํคีติ, ยสตฺเถรสฺส สํคีติ, โมคฺคลิปุตฺตตฺเถรสฺส สํคีติ, อิมา ติสฺโส สํคีติโย [Pg.138] อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อิมํ จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถี’’ติ. གཞན་ཡང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་བྱུང་ཞིང་རྒྱས་པར་འགྱུར་བས་ན་ 'eko' ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ (Aṅguttara Nikāya) ཚན་པོ་གཅིག་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་སྟེ། གནས་དེ་མི་སྲིད་དོ།། དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་ཡོད་པ་སྟེ། གནས་དེ་སྲིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ (dasasahassilokadhātu) ལའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་ནི་གསུམ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་ཞིང་ (jātikkhetta) དང་། དབང་གི་ཞིང་ (āṇakkhetta) དང་། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ (visayakkhetta) ངོ་།། དེ་ལས་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཏེ། དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པའི་ཚེ་དང་། ལྷུམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚེ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཚེ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཚེ་དང་། ཚེའི་འདུ་བྱེད་བཏང་བའི་ཚེ་དང་། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཚེ་ན་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ།། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ནི་དབང་གི་ཞིང་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ནི་ལྕགས་མཁར་གྱི་བསྲུང་བ་ (Āṭānāṭiyaparitta) དང་། རྨ་བྱའི་བསྲུང་བ་ (Moraparitta) དང་། རྒྱལ་མཚན་གྱི་རྩེ་མོའི་བསྲུང་བ་ (Dhajaggaparitta) དང་། དཀོན་མཆོག་གི་བསྲུང་བ་ (Ratanaparitta) ལ་སོགས་པའི་བཀའ་ལུང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ལ་ནི་ཚད་མེད་དེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཤེས་བྱ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐའ་ནི་ཤེས་བྱ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱའི་མཐའ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ།། ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་འཁོར་ཡུག་འདི་བོར་ནས་འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་མདོ་ནི་མེད་དོ།། མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ།། སྡེ་སྣོད་གསུམ་སེ། འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་དང་། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དང་། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དོ།། བསྡུ་བ་གསུམ་སྟེ། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོའི་བསྡུ་བ་དང་། གནས་བརྟན་གྲགས་པའི་བསྡུ་བ་དང་། གནས་བརྟན་མོགྒལི་པུཏྟའི་བསྡུ་བའོ།། བསྡུ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཏུ་བསྡུས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས། འཁོར་ཡུག་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་མདོ་ནི་མེད་དོ།། མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། เอตฺถ จ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิ โลกธาตุยาติ อิทํ ชาติกฺเขตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสสหสฺสิโลกธาตุ หิ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา โหติ. ตตฺตกานํเยว ชาติกฺเขตฺตภาโว ธมฺมตา วเสน เวทิตพฺโพ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อิมินา ทสสหสฺสิโลกธาตุสงฺขาเต ชาติกฺเขตฺเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสงฺขาเต อาณกฺเขตฺเต อนนฺตจกฺกวาฬ สงฺขาเต วิสยกฺเขตฺเต จาติ อิเมสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. ติวิธญฺหิ พุทฺธกฺเขตฺตํ ทสฺเสตฺวา อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อาธารภาเวน วุตฺตํ, น นิทฺธารณภาเวน. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ นิทฺธารณียปทสฺส อภาวโต. สติ หิ อฏฺฐกถาจริโย ตสฺส ปทสฺส นิทฺธารณตฺเถ อธิปฺเปเต อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสุ อาณกฺเขตฺเต ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติอาทิ วุจฺเจยฺย. น. ตสฺมา ตสฺส ปทสฺส อาธารตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ปุพฺพนิสฺสยา จริเยหิ จ ตสฺส ปทสฺส อาธารภาเวน อตฺถโยชนา กตาติ. ตเถว ปน อภิธมฺมญาณวิภงฺคปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ อุปริปณฺณาเส พหุธาตุสุตฺตปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ เนตฺติปาฬิยญฺจ ตทฏฺฐกถายญฺจ ตํ การณํ อาคตเมวาติ. ตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม นวิชฺชตีติอาทิ. อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา กึปนาวุโส สาริปุตฺต อตฺเถตรหิ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ภควตา สมสโม สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐหํ ภนฺเต โนติ วเทยฺยนฺติ วตฺวา ตสฺส [Pg.139] การณํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อิมํ สุตฺตํ อาหรนฺเตน ธมฺม เสนาปตินา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตเถว ปน ญาณวิภงฺคมูลฏีกายํ, อุปริปณฺณาสพหุธาตุ สุตฺตฏีกายญฺจ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อิมินา พุทฺธกฺเขตฺตภูตโต อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. อญฺญตฺถาติ หิ สามญฺเญน วุตฺเตปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสูติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อนนฺตจกฺกวาฬภูโต วิเสสตฺโถ คเหตพฺโพ. สามญฺญวจโนปิ หิ สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสวิสโยติ. འདིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལ་གོ་ཞིང་། འདི་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་སོ།། དེ་ཙམ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པས་ནི། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དང་། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱར་གྱུར་པའི་དབང་གི་ཞིང་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱུང་བར་སྟོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་རྣམ་པ་གསུམ་བསྟན་ནས། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པ་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་ (ādhāra) དུ་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དབྱེ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ (niddhāraṇa) དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འགྲེལ་བཤད་ལས་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་ཚིག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་འགྲེལ་བཤད་མཛད་པས་ཚིག་དེའི་དོན་དབྱེ་བར་བྱེད་པ་ལ་དགོངས་ན། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་དབང་གི་ཞིང་བོར་ཏེ་འཁོར་ཡུག་འདི་...” ལ་སོགས་པ་གསུངས་པར་འགྱུར་མོད་ཀྱང་། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཚིག་དེའི་དོན་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ།། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཚིག་དེའི་དོན་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྦྱར་བར་མཛད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པ་ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་གཞུང་ (Ñāṇavibhaṅgapāḷi) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཁམས་མང་པོའི་མདོ་ (Bahudhātusutta) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། ནེཏྟི་པཱ་ལི་ (Nettipāḷi) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཉིད་འབྱུང་ངོ་།། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ (Aṅguttaraṭīkā) ལས་ནི། “'མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། 'ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད་དེ། ང་དང་འདྲ་བ་མེད་དོ་' ལ་སོགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་བཞུགས་ནས་གསུང་བར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད། ད་ལྟ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཉམ་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་བྱང་ཆུབ་ལ་མཚུངས་པ་ཡོད་དམ་' ཞེས་དྲིས་པ་ན། 'བཙུན་པ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་སྤྱི་དཔོན་གྱིས་ 'དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདི་དྲངས་པས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་མི་འབྱུང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་རྩ་བའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ (Ñāṇavibhaṅgamūlaṭīkā) དང་། པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཁམས་མང་པོའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། འདིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་མི་འབྱུང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པས་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱུང་བ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། “གཞན་དུ་” ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཉིད་གཟུང་བར་བྱའོ།། སྤྱིའི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་སྒྲ་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་བྱེ་བྲག་གི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། อยํ ปเนตฺถ อปโร นโย. อฏฺฐกถายํ วุตฺเต พุทฺธา หิ อุปฺปชฺชมานา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปน วาริเต อิโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ วาริตเมว โหตีติเอตฺถ วากฺเย อิมสฺมึ เยวาติปเท สมภินิวิฏฺโฐ เอวสทฺโท นิวตฺตาปนาวธารณตฺโถ. เอเตน อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ นิวตฺเตติ. ยทิปิ หิ อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺพธมฺมํ ชานนฺโต ปสฺสนฺโต อมฺหากํ ภควา อญฺญจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ วุจฺเจยฺย. น. ตณฺหงฺกราทโย หิ อฏฺฐวีสติ สมฺพุทฺธา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนฺตีติวจนํ เตปิฏเก พุทฺธวจเน นตฺถิ, ตถา อฏฺฐกถา ฏีกาสุ จ. ตสฺมา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺต จกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สุตฺตนฺตมหาวคฺคฏฺฐกถายํ มหาสมยสุตฺตวณฺณนายํ – འདི་ལ་ལུགས་གཞན་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འགྲེལ་པ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ན། འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་ངོ་། །འབྱུང་བའི་གནས་བཀག་པ་ན། འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་མི་འབྱུང་ཞེས་བཀག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ཚིག་འདི་ལས་ 'འདི་ཉིད་དུ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་ཞུགས་པའི་ 'ཉིད་' (eva) ཀྱི་སྒྲ་ནི་གཞན་འགོག་པ་དང་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་འབྱུང་བ་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པའི་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། འཁོར་ཡུག་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་ངོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་སོ། །སྲེད་མེད་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་མི་འབྱུང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་ཀྱང་མི་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟ་བས་ན། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མི་འབྱུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་ཚོགས་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་པ་ལས་འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘อถสฺส [Pg.140] เอตทโหสิ มาทิโส พุทฺโธเยว สกฺกุเณยฺย. อตฺถิ ปน กตฺถจิ อญฺโญ พุทฺโธติ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตญาณํ ปตฺถริตฺวา โอโลเกนฺโต อญฺญํ พุทฺธํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ อิทานิ อตฺตนา สมํ น ปสฺเสยฺย. โย ชาตทิวเสปิ พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนเยน อตฺตนา สมํ อปสฺสนฺโต อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสาติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ อญฺญํ อตฺตนา สมํ อปสฺสิตฺวา จินฺเตสี’’ติ. ตเถเวตํ. ปุราเภทสุตฺต มหานิทฺเทสฏฺฐกถายญฺจ, ตํ มหาสมยสุตฺตฏีกายญฺจ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ สุตฺเต อาคตนเยน สพฺพตฺเถว ปน อปุพฺพํ อจริมํ ทฺเว พุทฺธา นาม น โหนฺเตว. เตเนวาห ‘‘อนนฺตาสุ โลก ธาตูสุ…เป… น อทฺทสา’’ติ สํวณฺเณติ. དེ་ནས་ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་པ་བྱུང་སྟེ། བདག་དང་འདྲ་བའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་སོ། །ཡང་ཕྱོགས་གང་ཞིག་ན་སངས་རྒྱས་གཞན་ཡོད་དམ་སྙམ་ནས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་བཀྲམ་སྟེ་གཟིགས་པ་ན། སངས་རྒྱས་གཞན་མ་གཟིགས་སོ། །ད་ལྟ་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས། རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པར། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མཆོག་གོ་ཞེས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ། །དེ་ལྟར་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པའི་གཞན་མ་གཟིགས་པར་བསམས་སོ་ཞེས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །སྔོན་གྱི་དབྱེ་བའི་མདོའི་ཚིག་གི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་པ་དང་། འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། ཐམས་ཅད་དུ་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་སངས་རྒྱས་གཉིས་མཉམ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་... བྱས་ནས་... མ་གཟིགས་སོ་' ཞེས་བཤད་དོ། อปณฺณกชาตกฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สตฺถา อุปาสกา เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ พุทฺเธน สทิโส นาม นตฺถิ. กุโต อธิกตโร…เป… อาหา’’ติ วุตฺตํ. อิมาสุ ทฺวีสุ อฏฺฐกถาสุ จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสูติ จ อปริมาณาสุ โลกธาตูสูติ จ อนนฺตอปริมาณ สทฺเทน วุตฺตํ. เตหิ ทฺวีหิ สทฺเทหิ ฏีกาวจเนน จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. སྐྱེས་རབས་ཐོག་མའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་། 'སྟོན་པས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ལ། འོག་ནས་མནར་མེད་པ་དང་། སྟེང་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་མཚམས་བཅད་དེ། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པ་ཞིག་མེད་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། ... ཞེས་གསུངས་སོ་' ཞེས་བཤད་དོ། །འགྲེལ་པ་འདི་གཉིས་ལས་ 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་' ཞེས་པ་དང་། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཚད་མེད་པ་རྣམས་སུ་' ཞེས་མཐའ་ཡས་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། །སྒྲ་དེ་གཉིས་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་གིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མི་འབྱུང་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། สมฺโมหวิโนทนีอฏฺฐกถาย โยชนายํ ปน อิเมสุ ปนาติอาทินา โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาเปติ. มยํ ปน เอวํ วิตกฺกยาม. อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ สพฺเพสุปิ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสูติ อตฺเถ คยฺหมาเน สติ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญายติ. ยทิ ปน อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต อญฺญสฺมึ ชาติอาณาเขตฺตภูเต จกฺกวาเฬติ อตฺเถ [Pg.141] คหิเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ ภเวยฺยาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทิปาฬิยา จ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว ราชาโน จกฺกวตฺตี’’ติอาทิปาฬิยา สทฺธึ กถนโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ วิย อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา จกฺกวตฺติรญฺโญ อนุปฺปตฺติ ภเวยฺย. กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ น ปฏิเสธิตา. ตสฺมา อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธสฺส ภเวยฺยาติ อยํ อมฺหากํ ขนฺติ. วีมํเสตฺวา คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ. གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་གྱི་འགྲེལ་པའི་སྦྱོར་ཚིག་ལས་ནི། 'འདི་དག་ལས་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །བདག་ཅག་ནི་འདི་ལྟར་རྟོག་སཏེ། 'འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་' ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་སོ། །གལ་ཏེ་ 'འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་' ཞེས་པ་འདི་ལས་གཞན་པའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དང་བཀའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་སོ། །'གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་དང་། 'གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་མི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བ་བཀག་པ་མེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། བཀའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། །'བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། เอตฺถ จ ยํ กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ…เป… น ปฏิเสธิตาติ วุตฺตํ. ตํ ปน กถาวตฺถุปาฬิยํ นตฺเถว. อิมิสฺสา ปน สพฺพทิสากถายํ ปรวาทีนํ ปริกปฺปวจนมตฺตเมว อตฺถิ. เตน วุตฺตํ ตสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘สพฺพทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ. อามนฺตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ กึโคตฺโต, กินฺนามา ตสฺส ภควโต มาตาปิตโร, กินฺนามํ ตสฺส ภควโต สาวกยุคํ, โก นาโม ตสฺส ภควโต อุปฏฺฐโก, กึทิสํ จีวรํ ธาเรติ, กึทิสํ ปตฺตํ ธาเรติ. กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา รฏฺเฐ วา ชนปเท วาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ตฺยาทิ. འདི་ལ་ 'རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་... བཀག་པ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་ཉིད་ལས་མི་འབྱུང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཏམ་འདི་ལ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་ཚིག་ཙམ་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ལུང་དེ་ལས་ 'ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། འོ་ན། ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ། །... ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། འོ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། རིགས་གང་ཡིན། རུས་གང་ཡིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཡབ་ཡུམ་གྱི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཟུང་གི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉེ་གནས་ཀྱི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། ཆོས་གོས་ཅི་འདྲ་བ་བསྣམས། ལྷུང་བཟེད་ཅི་འདྲ་བ་བསྣམས། གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་དང་། ཡུལ་དང་། ལྗོངས་གང་ན་བཞུགས། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ตทฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิทานิ สพฺพทิสากถา นาม โหติ. ตตฺถ จตูสุ ทิสาสุ เหฏฺฐา อุปรีติ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ สพฺพโลกธาตูสุ จ พุทฺโธ อตฺถีติ อตฺตโน วิกปฺปสิปฺปํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ เยสํ…เป… [Pg.142] เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐ สกฺยมุนึ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปุฏฺโฐ ลทฺธิวเสน อญฺญโลกธาตุยํ ฐิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. กินฺนาโม โส ภควาติอาทิ สเจ ตฺวํ ชานาสิ. นามาทิวเสน นํ กเถหีติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ จตูสุ ทิสาสุ…เป… เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานนฺติ อิมินา ปรวาทีนํ ลทฺธึ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปน จตูสุ ทิสาสุ จ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อิติ เอวํ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ อตฺถีติ โยชนา. เยสํ…เป… มหาสงฺฆิกานนฺติ เยสํ ปรวาทีนํ ลทฺธิ โหติ. เกสํ ลทฺธิ วิย. มหาสงฺฆิกานํ ลทฺธิ เสยฺยถาปีติ อตฺโถ. เต สนฺธายาติ เต ปรวาทีปุคฺคเล สนฺธาย ญาเณน ธาเรตฺวา สลฺลกฺเขตฺวาติ อตฺโถ. ปุจฺฉา สกวาทิสฺสาติ สกวาทิสฺส สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ ปุจฺฉา โหติ. ปฏิญฺญา อิตรสฺสาติ ปรวาทิสฺส ปฏิชานนา โหติ. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุรตฺถิ มายาติอาทินา ปุจฺฉิเต สติ. สกฺยมุนินฺติ สกฺยวํส ขตฺติยชาติภูตํ อมฺหากํ โคตมพุทฺธํ สนฺธาย. ปฏิกฺขิปตีติ ปรวาทีปุคฺคโล อปเนติ. ปุน ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุน ปุรตฺถิมาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ ปุจฺฉิเต สติ. ลทฺธิวเสนาติ อตฺตโน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ อตฺถิ จ อุปฺปชฺชติ จาติ มิจฺฉาลทฺธิวเสน ปฏิชานาตีติ ปรวาที ปุคฺคโล ปฏิชานาติ. ยทิ ปน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ ติฏฺฐติ. เอวํ สติ ตสฺส นามโคตฺตาทึ ตฺวํ กเถหีติ สกวาทิสฺส โจทนาวจนํ ทสฺเสตุํ กินฺนาโม โส ภควาติอาทิมาห. อิมินา จ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ กถาวตฺถุปาฬิยํ ‘‘กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ…เป… ชนปเทวาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ. དེའི་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། 'ད་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཏམ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་སྟེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བཀོད་པ་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་ཡོད་དོ་ཞེས་རང་གི་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་བཟོ་བསྐྲུན་ཏེ། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སོ་ཞེས་གང་དག་གི་... དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ། །དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བ་དང་། གཞན་གྱི་དམ་བཅའ་འོ། །ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་ཞེས་དྲིས་པ་ན། ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ལ་དམིགས་ནས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དྲིས་པ་ན། རང་གི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་བཞུགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་ན། མཚན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ཐབས་འདིས་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་ 'ཕྱོགས་བཞི་... དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ་' ཞེས་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གྲུབ་མཐའ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ 'ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་སྟེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བཀོད་པ་ཡོད་དོ་' ཞེས་སྦྱོར་རོ། །'གང་དག་གི་... དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་གང་དག་གི་གྲུབ་མཐའ་ཡིན་པའོ། །གང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་ལྟ་བུའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཟུང་སྟེ་མཚོན་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ 'ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ།' ཞེས་དྲི་བ་བྱེད་པའོ། །'གཞན་གྱི་དམ་བཅའ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བས་ཁས་ལེན་པའོ། །'ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་ཞེས་དྲིས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ 'ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲིས་པ་ནའོ། །'ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི། ཤཱཀྱའི་རིགས་རྒྱལ་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་བདག་ཅག་གི་སངས་རྒྱས་གཽ་ཏ་མ་ལ་དམིགས་ནས་སོ། །'འགོག་པར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་སེལ་བར་བྱེད་པའོ། །'ཡང་དྲིས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ཡང་ 'ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ།' ཞེས་དྲིས་པ་ནའོ། །'རང་གི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་སངས་རྒྱས་ཡོད་ཅིང་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཁས་ལེན་ཏོ་ཞེས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་ཁས་ལེན་པའོ། །གལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་ན། དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁོང་གི་མཚན་དང་རུས་ལ་སོགས་པ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་རང་གི་སྨྲ་བའི་བརྒལ་ཚིག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་ལས། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། རིགས་གང་ཡིན། ... ལྗོངས་གང་ན་བཞུགས། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། เอตฺถ [Pg.143] จ ปน สกวาทินา กินฺนาโมตฺยาทินา ปุจฺฉิเต ปรวาทีปุคฺคโล อตฺตโน ลทฺธิยา สพฺพโลกธาตูสุ อุปฺปชฺชมานานํ พุทฺธานํ นามาทึ อชานนฺโต อปสฺสนฺโต น เหวํ วตฺตพฺเพติ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺมา ปเนตฺถ สกวาที ปุคฺคลสฺส ลทฺธิยา อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนาภาโว วิญฺญายติ. ยทิปิ หิ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ พุทฺธสฺส มตึ ยถาภูตโต ชานนฺโต ปสฺสนฺโต มหาปญฺโญ อิทฺธิมา ทิพฺพจกฺขุอาทีหิ ฉฬภิญฺเญหิ สมฺปนฺโน ปฏิสมฺภิทา ปตฺโต สตฺถารา ทินฺนมาติกานเยน กถาวตฺถุปาฬึ เทเสนฺโต อายสฺมา มหาโมคฺคลิปุตฺตตฺเถโร อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ กเถยฺย จ. นาติ. ตสฺมา อยํ กถาวตฺถุปาฬิ จ ตทฏฺฐกถาวจนญฺจ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อภาวทีปเน สพฺพฏฺฐกถาฏีกาสุ วุตฺตวจเนหิ ทฬฺหตรํ ปธานวจนเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. འདི་ལ་ཡང་རང་གི་སྨྲ་བས་ 'མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲིས་པ་ན། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་དུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ལ་སོགས་པ་མི་ཤེས་ཤིང་མ་མཐོང་བས། 'དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། འདི་ལ་རང་གི་སྨྲ་བའི་གང་ཟག་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟར། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་སོ། །གལ་ཏེ་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་སྤྱན་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་ལྡན་པ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པ། སྟོན་པས་གནང་བའི་མ་མོའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་སྟོན་པར་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མོངྒ་ལི་པུཏྟ་ཏིསྶ་ཡིས། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་གསུངས་པར་འགྱུར་རམ། མ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་འདི་དང་དེའི་འགྲེལ་པའི་ཚིག་ནི། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ། འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་ཐམས་ཅད་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལས་ཀྱང་ཆེས་བརྟན་ཞིང་གཙོ་བོ་གྱུར་པའི་ཚིག་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། น ปน พุทฺธาเอว อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ น อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อถ โข ลทฺธพฺยากรณา มหาโพธิสตฺตา จ ปจฺเจกโพธิ สตฺตา อคฺคสาวกมหาสาวกโพธิสตฺตา ปริปากินฺทฺริยา สาวกโพธิสตฺตา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญตฺถ. กสฺมา, เตสุ พุทฺธานํ อนุปฺปนฺนตฺตา, เตสํ ปน อภินีหาโร ปารมีสมฺภรณํ ญาณปริปาจนญฺจ ตสฺมึเอว สมิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เตน วุตฺตํ มหาปทาน สุตฺตฏีกายํ – འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་མི་འབྱུང་བ་མ་ཟད། འོན་ཀྱང་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དང་། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་གི གཞན་དུ་མི་འབྱུང་ངོ་། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་གི་མངོན་པར་བསྒྲུབ་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསགས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་འདི་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཟིགས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมิยา สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเอว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถา’’ติ. ตเถเวตํ เอกนิปาตองฺคุตฺตรฏีกายญฺจาติ. 'སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་བསྒྲུབ་པ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསགས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདིའི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་བོ་' ཞེས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་ཚན་པ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་སོ། ། เอตรหิ [Pg.144] ปน อปเร อาจริยา ‘‘อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ปน วจนํ อยุตฺตเมว. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติปทโต อญฺญสฺส อปาทานสฺส อสมฺภวโต จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พหูสุ พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ พุทฺธสฺส อนจฺฉริยตฺตา จ. อจฺฉริยมนุสฺโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ ད་ལྟ་ནི་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས། “དབང་གི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འགྲེལ་བཤད་ལས་“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལ། འདིར་“གཞན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་མ་གཏོགས་པའི་གཞན་པའི་འབྱུང་ཁུངས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མང་པོ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་མང་པོ་བྱུང་ན་སངས་རྒྱས་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཉིད་དོ། །གཅིག་གི་ཚོགས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཕྱིར་མའི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข ภิกฺขเว เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ. อญฺญํ ปน การณํ มยา เหฏฺฐา วุตฺตนเยนปิ วิญฺญูหิ วิญฺญาตพฺพนฺติ. อญฺเญ ปน อาจริยา พุทฺธอปทานปาฬิยํ – “དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་བུ་གཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །སྐྱེས་བུ་གཅིག་པོ་དེ་གང་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་པོ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ། །རྒྱུ་མཚན་གཞན་ནི་བདག་གིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་གཞུང་ལས། ‘‘ทิสา ทสวิธา โลเก, ยายโต นตฺถิ อนฺตกํ; ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ, พุทฺธกฺเขตฺเต อสงฺขยา; ปภา ปกิตฺติตา มยฺหํ, ยมกา รํสิวาหนา; เอตฺถนฺตเร รํสิชาลํ, อาโลโก วิปุโล ภเว’’ติ. “འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ། །གང་དུ་སོང་ཡང་མཐའ་མི་རྙེད། །ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཉིད་དང་། །སངས་རྒྱས་ཞིང་དུ་གྲངས་མེད་པའི། །བདག་གི་འོད་ཟེར་ཟུང་འཛིན་པ། །འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས། །དེ་དག་བར་གྱི་འོད་ཟེར་དྲྭ། །སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་འབྱུང་བར་འགྱུར།” ཞེས་སོ། ། วุตฺตาสุ ทฺวีสุ คาถาสุ ปฐมคาถาย อตฺถํ พุทฺธสฺส อนาธิปฺปาเยน คเหตฺวา มิจฺฉาญาเณน อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชมานา พุทฺธา อสงฺขยาติ วทนฺติ. เตสํ ปเนตํ อยุตฺตเมว อสุนฺทรเมว. กสฺมา, ปาฬิยา จ อฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ จ วิรุทฺธตฺตา จ ตสฺสา คาถาย อตฺถคฺคหณสฺส มิจฺฉตฺตา จ. อิมาย หิ ปาฬิยา คาถาย วา อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อฏฺฐกถาสุ อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ, ตีณิ หิ [Pg.145] ปิฏกานิ…เป… อิมา ติสฺโส สํคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน…เป… สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ อุชุกํ วิรุชฺฌติ จ. ภทฺทนฺตมหา พุทฺธโฆสาทโย อฏฺฐกถาจริยา ตํ ปาฬึ น ปสฺสนฺตีติ อตฺตโน ทุคฺคหิเตน อฏฺฐกถาจริยานํ อพฺภกฺขานํ อาปชฺชติ จ. กึ ปเนเต ติปิฏกธรา ติกฺขวิสทชวน คมฺภีราทิญาณิกา อฏฺฐกถาจริยา น ปสฺเสยฺยุํ. ปสฺเสยฺยุํ เอว. ตสฺมา อยุตฺตเมว. อฏฺฐกถาสุ ปน อาคตํ สุตฺตํ นตฺถีติอาทิวจนเมว ยุตฺตตรํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. གསུངས་ཟིན་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་ལས་ཚིགས་བཅད་དང་པོའི་དོན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་མ་ཡིན་པར་བཟུང་ནས། ལོག་པའི་ཤེས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གྲངས་མེད་པ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་འདོད་པ་དེ་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་ལེགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་རྣམས་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེའི་དོན་འཛིན་ཚུལ་ལོག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ལུང་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་‘ཞིང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་མ་གཏོགས་པར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་མདོ་ནི་མེད་ལ། མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཡོད་དོ་’ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་…བྱས་ནས…བསྡུ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་བཀོད་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་…བྱས་ནས…མདོ་མེད་དོ། །མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་དངོས་སུ་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡང་བཙུན་པ་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་དབྱངས་ལ་སོགས་པའི་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལུང་དེ་མ་གཟིགས་སོ་ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལོག་པར་བཟུང་བས་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་རྣམས་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པར་འགྱུར་རོ། །སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པ་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་མྱུར་བ་དང་ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་དེ་དག་གིས་མ་གཟིགས་སམ། གཟིགས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་བྱུང་བའི་‘མདོ་མེད་དོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཆེས་རིགས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། เอตฺถ จ พุทฺธกฺเขตฺเตติปทํ ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหีติปเท วิเสสนํ, อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. โลเก จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทส โกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส เม อนฺตกํ ปริโยสานํ นตฺถิ. พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธสฺส ทสสหสฺสิสงฺขาตชาติกฺเขตฺตภูเต ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ มยฺหํ อสงฺขยา สงฺขารหิตา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิวหนฺตา รํสิมุญฺจมานา วา ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ อาโลกา ปกิตฺติตา ปากฏา ปตฺถริตา วา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูเหน วิปุโล พหุตโร อาโลโก ภเว อโหสินฺติ. อยมตฺโถ จกฺกินฺทาภิสิรีสทฺธมฺม ธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติลทฺธลญฺฉิเตน อาจริยพุเธน ลิขิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. འདིར་‘སངས་རྒྱས་ཞིང་དུ་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་‘ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཉིད་དང་’ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ‘གྲངས་མེད་པའི་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་‘འོད་’ཅེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ་ཆ་ཤས་བཅུ་ཡོད། ཆ་ཤས་དེ་དག་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སོང་བའི་བདག་ལ་མཐའ་མ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པ་མེད་དོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དེར་དང་། ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཏུ་བདག་གི་གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པ། ཟུང་དང་ཟུང་དུ་གྱུར་ནས་འོད་ཟེར་འཛིན་པ་སྟེ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པའི་འོད་དེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་འོད་སྣང་རྣམས་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་པ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་པ་འམ་བརྡལ་བའོ། །དེ་དག་གི་བར་ཏེ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བར་དག་ཏུ་འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྟེ་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྟེ་ཆེས་མང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །དོན་འདི་ནི་‘འཁོར་ལོའི་དབང་ཕྱུག་མངོན་པར་དཔལ་ལྡན་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ཆེན་པོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ་བླ་མ་’ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པའི་སློབ་དཔོན་བུདྷས་བྲིས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ภควา หิ อิมาหิ คาถาหิ จกฺกวตฺติราชกาเล มยฺหํจกฺกรตนมณีรตนาทีนํ อสงฺขยา ปภา พุทฺธกฺเขตฺตภูเต ทสสหสฺสิจกฺกวาเฬ ปากฏา ปตฺถริตาติ ทสฺเสติ. น อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนพุทฺธานํ อสงฺขยภาวนฺติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས། བདག་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱེད་པའི་ཚེ། བདག་གི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་མེད་པའི་འོད་རྣམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་གསལ་བར་བྱས་ཤིང་བརྡལ་ལོ་ཞེས་སྟོན་པ་ཡིན་གྱི། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནོ། ། วุตฺตญฺเหตํ [Pg.146] พุทฺธอปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทสโกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถ. จกฺกวตฺติกาเล ตสฺมึ มยา คตฏฺฐาเน ทิสาภาเค วา พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธวิสยา อสงฺขยา สงฺขารหิตา. ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติ ราชกาเล มยฺหํ ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ ปภา อาโลกา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิมุญฺจมานา ปกิตฺติตา ปากฏา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูหํ อาโลโก วิปุโล พหุตโร ภเว อโหสินฺติ อตฺโถ’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมคาถาย ปุพฺพฑฺฒสฺส เอกวากฺยภาวโต ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก…เป… อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถติ วุตฺตํ. อปรฑฺฒสฺส ทุติยคาถายํ อนฺโตคธตฺตา จกฺกวตฺติกาเล…เป… อสงฺขยา สงฺขารหิตา ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติกาเล…เป… ภเว อโหสินฺติ อตฺโถติ วุตฺตํ. ตสฺมา อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ་ཆ་ཤས་བཅུ་ཡོད། ཆ་ཤས་དེ་དག་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སོང་བའི་བདག་ལ་མཐའ་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་བདག་ཉིད་སོང་བའི་གནས་སམ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་རྣམས་ནི་གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པའོ། །འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱེད་པའི་དུས་སུ་བདག་གི་འོད་དེ་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་འོད་སྣང་རྣམས་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་གྱུར་ནས་འོད་ཟེར་འཛིན་པ་སྟེ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་པ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དེ་དག་བར་ཏེ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བར་དག་ཏུ་འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྟེ་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྟེ་ཆེས་མང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་སོ། །འདིར་ཡང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་སྟོད་ཀྱི་ཆ་ནི་ཚིག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ‘འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་…བྱས་ནས…མཐའ་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྨད་ཀྱི་ཆ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར། ‘འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་…བྱས་ནས…གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པའི་འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་…བྱས་ནས…བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་‘གྲངས་མེད་པའི་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་‘འོད་’ཅེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ชินาลงฺการฏีกายํ ปน เอวมสฺส สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหต ญาณาจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลเก ตาทิสสฺส อญฺญสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห. རྒྱལ་བའི་རྒྱན་གྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ནི་འདི་ལྟར་ཁོང་གི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་འཇིག་རྟེན་ན་དེ་ལྟ་བུའི་གཞན་མེད་པར་སྟོན་ཅིང་གསུངས་ཏེ། ‘‘อนนฺตสตฺเตสุ จ โลกธาตุสุ,เอโกว สพฺเพปิ สมา น เตนา’’ติ. “མཐའ་ཡས་སེམས་ཅན་འཇིག་རྟེན་ཁམས་རྣམས་སུ། །གཅིག་པུ་ཉིད་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་དང་མཉམ་མི་འགྱུར།” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ อนนฺตโลกธาตูสุ เอเกกิสฺสํ โลกธาตุยา อนนฺตสตฺเตสุ เตน ตถาคเตน สโม เอโกปิ นตฺถิ. สเจ เอโก ปน สโม น ภเวยฺย. สพฺเพ สตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา สมา ภเวยฺยุนฺติ เจ. ตถาปิ นตฺถิ, สพฺเพ เอกชฺฌํ หุตฺวาปิ อิมินา เอกเกน สมา น โหนฺตีติ อธิปฺปาโยติ [Pg.147] วุตฺตํ. เอตฺถ จ อนนฺตโลกธาตุสูติอาทินา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ ปน มยา ปถโวชํ อุทฺธริตฺวา ทสฺสิโต วิย ทสฺสิเตหิ อติทฬฺหตเรหิ สาธกวจเนหิ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺญจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ มิจฺฉาวาโท สูริโย อนฺธการํ ปฏิหนติ วิย ปฏิหนิยติ อปนิยตีติ สทฺธหกํ ทฏฺฐพฺโพติ. དེ་ལ་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རེ་རེའི་མཐའ་ཡས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་དང་མཉམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་མཉམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ་མཉམ་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཀྱང་གཅིག་པུ་འདི་དང་མཉམ་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་‘མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བདག་གིས་ས་བཅུད་ཕྱུང་སྟེ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་ནི། ཉི་མས་མུན་པ་འཇོམས་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ཞིང་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དད་པས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། มุนินฺทกฺโกติ มุนินฺท อกฺโกติ ปทจฺเฉโท. พุทฺธาทิจฺโจติ อตฺโถ. สพฺพธมฺเม มนติ ชานาตีติ มุนิ. มนธาตุ ญาเณ อิ. มกาเร อสฺสุตฺตํ. อถ วา มุนาติ สพฺพธมฺเม สก สามญฺญลกฺขณาทินา ปฏิวิชฺฌตีติ มุนิ. มุนติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ วา มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ปฏิวิชฺฌเน, จตุสจฺจธมฺเม มุนาติ ชานาตีติ วา โมนํ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘โมนนฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตญฺหิ มุนาตีติ โมนํ, จตุสจฺจธมฺเม ชานาตีติ อตฺโถ’’ติ. โมนํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. มุนิ จ โส อินฺทติ เวเนยฺยสตฺเต ธมฺเมน อภิภวติ อินฺโท จาติ มุนินฺโท, ภควา. อถ วา มุนีนํ ปญฺจมุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโท, ภควา. น กมติ น คจฺฉติ ปาเทน อตฺตโน ปุญฺญชวิมาเนน คจฺฉตีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. นปุพฺพ กมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. กสฺส ทฺวิตฺตํ. อถ วา ยุคนฺธรุพฺเพธปฺปมาเณ อากาเส อรติ คจฺฉตีติ อกฺโก. อรธาตุ คมเน กปจฺจโย. กสฺส ทฺวิตฺตํ. ตํ ตํ ราสิโต ตํ ตํ ราสึ อรติ ยาตีติ วา อกฺโก. อถ วา มหนฺตชุตตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. อกฺกธาตุ ถวเน อ. มุนินฺโท จ โส อกฺโก จาติ มุนินฺทกฺโก, อกฺโก อาทิจฺโจ วิย วา มุนินฺโทติ มุนินฺทกฺโก, พุทฺโธ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน [Pg.148] สหสฺสรํสิยา เอกจกฺกวาเฬ ติมิรนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน นวโยชนสตสหสฺสปฺปเทสํ โกฏิสหสฺสปฺปเทสํ วา ทสทิสํ วา โอภาเสตฺวา วิโรจมาโน จรติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน สทฺธมฺมรํ สิยา พุทฺธกฺเขตฺตภูเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ วิเนยฺยานํ อวิชฺชนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค เวเนยฺยสตฺตสมูหํ จตุสจฺจธมฺโมภาเสน โชตยมาโน วิโรจนํ จรตีติ ฐานานุรูปํ มุนินฺทกฺโกติ โถเมติ. อยํ สมาโสปมา หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་’ཞེས་པ་ནི་‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་’དང་‘ཉི་མ་’ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སངས་རྒྱས་ཉི་མ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐུབ་པ་སཏེ། མན་གྱི་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་དབྱངས་ཨི་སྦྱར་བའོ། །མ་ཡིག་ལ་དབྱངས་མེད་པའོ། །ཡང་ན། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐུབ་པའོ། །ཡང་ན། ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་ཐུབ་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །མུན་གྱི་བྱིངས་ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མོ་ནཱ་སྟེ། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་‘མོ་ནཱ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མོ་ནཱ་སྟེ། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །མོ་ནཱ་དེ་ཉིད་གང་ལ་ཡོད་པ་ནི་ཐུབ་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཁོང་ནི་ཐུབ་པ་ཡང་ཡིན་ལ། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆོས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཡང་ན། ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །རྐང་པས་མི་འགྲོ་སྟེ་རང་གི་བསོད་ནམས་ལས་བྱུང་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གིས་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐ་སྟེ་ཉི་མའོ། །དགག་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀམ་གྱི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། །ཀ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སོ། །ཡང་ན། གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་མཐོ་ཚད་དང་མཉམ་པའི་མཁའ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐའོ། །ཨར་གྱི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཀ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སོ། །ཁྱིམ་དེ་དང་དེ་ལས་ཁྱིམ་དེ་དང་དེར་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐའོ། །ཡང་ན། གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཨཀྐ་སྟེ་ཉི་མའོ། །ཨཀྐ་ཡི་བྱིངས་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉི་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མའོ། །ཡང་ན་ཉི་མ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཉི་མས་རང་གི་འོད་ཟེར་སྟོང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་གི་མུན་པ་ནག་པོ་བཅོམ་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དགུ་འམ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་ས་ཕྱོགས་སམ་ཕྱོགས་བཅུར་སྣང་བར་བྱས་ཏེ་གསལ་བར་རྒྱུ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དང་དེར་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱུ་བར་མཛད་པས། གནས་དང་མཐུན་པར་‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་’ཞེས་བསྟོད་དོ། །འདི་ནི་སྡུད་པའི་དཔེ་སྟེ་དམན་པའི་དཔེ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། สุทฺเธติ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ. สุชฺฌติ วิสุชฺฌตีติ สุทฺโธ, ติภโว. สุธธาตุ โสเจยฺเยติ. ติภว กุหเรติ ติภวสงฺขาตกมลสเร. กมลสรํ วิย ติภวสฺมึ วา ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. ตโย ภวา ติภวา, กามรูปารูปภูมิ ลพฺภติ. กุํ วุจฺจติ อุทกํ, ตํ หรตีติ กุหโร. กุปุพฺพหรธาตุ หรเณ อ. ตโย ภวา จ เต กุหโร จาติ ติภวกุหโร, กุหโร วิย ตโย ภวาติ วา ตถา. ตสฺมึ ติภวกุหเร. กมล กถิตนฺติ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ กํ ชลํ อลยติ วิภูสยตีติ กมลํ, อุปฺปลํ. กํสทฺทูปปท อลธาตุ วิภูสเน อ. อถ วา กมิยติ อิจฺฉิยตีติ กมลํ. กมุธาตุ อิจฺฉายํ อลปจฺจโย. กมลนฺติ อุปฺปลนฺติ กถิยตีติ กมลกถิตํ. วิเนยฺยปฺปาโณฆนฺติ วิเนยฺยปาณโอฆนฺติ ปทวิภาโค. วิเนตพฺพสตฺตสมูหนฺติ อตฺโถ. วิเนตพฺโพ ทเมตพฺโพ สตฺถาราติ วิเนยฺโย, สตฺโต. วิปุพฺพนิธาตุ ทมเน ณฺโย. ปณนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา อเนนาติ ปาณํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ปณธาตุ ชีวายํ ณ. ตํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปาโณ, สตฺโต. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณปจฺจโย. วิเนยฺโย จ โส ปาโณ จาติ วิเนยฺยปฺปาโณ. อวยเวน [Pg.149] สห หนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพ หนธาตุ คติยํ โณ. อวสฺส โอ. หนสฺส โฆ. วิเนยฺยปฺปาณานํ โอโฆ สมูโหติ วิเนยฺยปฺปาโณโฆ, ตํ. དག་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའོ། དག་པར་འགྱུར་བའམ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་བས་ན་དག་པ་སྟེ། སྲིད་པ་གསུམ་མོ། སུདྷ་བྱིངས་ནི་གཙང་བའི་དོན་ཏོ། སྲིད་གསུམ་ཁོངས་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་པད་མའི་མཚོ་ལའོ། ཡང་ན་པད་མའི་མཚོ་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པ་སྟེ། བྷཱུ་བྱིངས་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ཏེ། ཎ་རྐྱེན་ནོ། སྲིད་པ་གསུམ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་སྟེ། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ས་རྣམས་ཐོབ་པའོ། ཀུ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་འཛིན་པས་ན་ཁོངས་སམ་གཤོང་བུའོ། ཀུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧ་ར་བྱིངས་ནི་འཛིན་པའམ་འཕྲོག་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་ཁོངས་ཡིན་པས་ན་སྲིད་གསུམ་ཁོངས་སམ། ཡང་ན་ཁོངས་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ན་སྲིད་གསུམ་ཁོངས་དེ་ཉིད་ལའོ། པད་མ་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཀཾ་སྟེ་ཆུ་ལ་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀ་མ་ལའམ་པད་མའོ། ཀཾ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨ་ལ་བྱིངས་ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་འདོད་པར་བྱ་བས་ན་ཀ་མ་ལའོ། ཀ་མུ་བྱིངས་ནི་འདོད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ལ་རྐྱེན་ནོ། པད་མ་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ཞེས་བརྗོད་པས་ན་པད་མར་བཤད་པའོ། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཞེས་པ་ནི་གདུལ་བྱ་དང་། སྐྱེ་བོ་དང་། ཚོགས་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། གདུལ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། སྟོན་པས་གདུལ་བར་བྱ་བའམ་འདུལ་བར་བྱ་བས་ན་གདུལ་བྱ་སྟེ། སེམས་ཅན་ནོ། བི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ནཱི་བྱིངས་ནི་འདུལ་བའི་དོན་ཏེ། ཎྱོ་རྐྱེན་ནོ། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲོག་སྟེ། སྲོག་གི་དབང་པོའོ། པཱ་ཎ་བྱིངས་ནི་འཚོ་བའི་དོན་ཏེ། ཎ་རྐྱེན་ནོ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན་སྲོག་ཆགས་ཏེ། སེམས་ཅན་ནོ། ཡོད་པའི་དོན་གྱི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ལས་ཎ་རྐྱེན་ནོ། གདུལ་བྱ་ཡང་ཡིན་ལ་སྲོག་ཆགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་གདུལ་བྱའི་སྲོག་ཆགས་སོ། ཡན་ལག་དང་བཅས་ཏེ་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་ཚོགས་སོ། ཨ་ཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧ་ན་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ཏེ། ཎོ་རྐྱེན་ནོ། ཨ་ཝ་ནི་ཨོ་རུ་འགྱུར་ཞིང་། ཧ་ན་ནི་གྷོ་རུ་འགྱུར་རོ། གདུལ་བྱའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སམ་འདུས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཏེ། དེ་ལའོ། ธมฺมรํสิวเรหีติ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ. เอตฺถ จ ธมฺโมติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ธาเรติ จ อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสํ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. จตุริยมคฺโค จ นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน สมุจฺเฉทกตฺตา, นิพฺพานสฺส จ นิสฺสรณปฺปหานวเสน ตสฺส อารมฺมณภาวํ ปตฺวา ตทตฺถสิทฺธิเหตุตฺตา. จตุริยผลญฺจ ปริยตฺติธมฺโม จ ปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, ผลสฺส มคฺเคน วิทฺธํสิ ตพฺพานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหานวเสน มคฺคานุกูลปฺป วตฺตตฺตา. ปริยตฺติธมฺมสฺส จ ตทงฺคปฺปหานวเสน ตทธิคม เหตุตฺตา. อถ วา กิเลเส ธุนาติ กมฺปติ จลติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม, จตุริยมคฺโค. ธุนธาตุ กมฺปเน รมฺโม. อริเยหิ ธาริยติ ปฏิวิชฺฌิยติ สจฺฉิกริยติ อารมฺมณ กรณวเสนาติ ธมฺโม, นิพฺพานํ. ธรธาตุ ญาเณ. ธํเสติ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ มคฺคปฺปหีนกิเลสวาสนนฺติ ธมฺโม, อริยผลํ. ธํสธาตุ วิทฺธํสเน. อตฺตโน สภาวํ ธาเรติ จ ธาริยติ จ ปณฺฑิเตหิ น พาเลหีติ ธมฺโม, ปริยตฺติธมฺโม. ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จาติ ธมฺโม เอก เสสนเยน, ทสวิโธ ธมฺโม ลพฺภติ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตวิมาเน – ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་སུ་གྲགས་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འདི་ལ་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་སྒྲུབ་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་བཞི་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་མ་ལྷུང་བར་བྱས་ཏེ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ། དྷ་ར་བྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏེ། རམ་མ་རྐྱེན་ནོ། འཛིན་པ་དང་ངན་སོང་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་མྱང་འདས་ནི་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མྱང་འདས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་དེའི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ་དོན་དེ་གྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་བཞི་དང་ལུང་གི་ཆོས་ནི་བརྒྱུད་ནས་ཐོབ་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འབྲས་བུ་ནི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུང་གི་ཆོས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་རྟོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤྲུགས་པ་དང་། གཡོ་བར་བྱེད་པ་དང་། འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞིའོ། དྷུ་ན་བྱིངས་ནི་གཡོ་བའི་དོན་ཏེ། རམ་མོ་རྐྱེན་ནོ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། མྱང་འདས་སོ། དྷ་ར་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་རྣམས་འཇོམས་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུའོ། དྷཾ་ས་བྱིངས་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ཏོ། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པ་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ལུང་གི་ཆོས་སོ། ཆོས་དང་ཆོས་དང་ཆོས་དང་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཏེ། ཆོས་རྣམ་པ་བཅུ་ཐོབ་པའོ། འདི་ཉིད་གདུགས་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ,ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ; มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ,ธมฺมมิมํ สรณตฺตมุเปหี’’ติ. “འདོད་ཆགས་བྲལ་ཞིང་གཡོ་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་མེད། །འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཏེ་མི་མཐུན་མེད་པ་དང་། །ཞིམ་ཞིང་བྱང་བར་བྱས་ཤིང་ལེགས་པར་རྣམ་ཕྱེ་བ། །ཆོས་འདི་ཉིད་ནི་སྐྱབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་ཞིག་ཅེས། །” อยํ [Pg.150] ปเนตฺถ โยชนา. มาณว ราควิราคํ ราควิคตํ อิมํ ธมฺมํ มคฺคธมฺมญฺจ อเนชํ เอชาสงฺขาตตณฺหาวิรหิตํ อโสกํ โสกวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ ผลธมฺมญฺจ, อสงฺขตํ สงฺขตวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ นิพฺพานธมฺมญฺจ. อปฺปฏิกูลํ อวิโรธนํ มธุรํ อตฺถพฺยญฺชน สมฺปนฺนตฺตา มธุรํ, ปคุณํ ปกฏฺฐคุณํ สุวิภตฺตํ สุฏฺฐุ วิภชิตพฺพํ, อิมํ ธมฺมํ ปริยตฺติธมฺมญฺจ สรณตฺตํ สรณภาวํ อุเปหิ อุปคจฺฉาหีติ. འདི་ལ་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཁྱོད་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའམ་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཆོས་འདི་དང་ལམ་གྱི་ཆོས་ལའང་། གཡོ་བ་མེད་པ་སྟེ་སྲེད་པར་གྲགས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བ་དང་། མྱ་ངན་མེད་པ་སྟེ་མྱ་ངན་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་འདི་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་ལའང་། འདུས་མ་བྱས་པ་སྟེ་འདུས་བྱས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་འདི་དང་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་ལའང་། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་སྟེ་འགལ་བ་མེད་པ་དང་། ཞིམ་པ་སྟེ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཞིམ་པ་དང་། བྱང་བར་བྱས་པ་སྟེ་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་སྟེ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བ་དང་། ཆོས་འདི་དང་ལུང་གི་ཆོས་ལའང་སྐྱབས་ཀྱི་དངོས་པོའམ་སྐྱབས་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་ཞིག་ཅེས་པའོ། เอตฺถ หิ กามราคาทิเภโท สพฺโพปิ ราโค วิรชฺชติ ปหิยติ เอเตนาติ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณสฺส จ โสกสฺส ตทุปฺปตฺติยา สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา อเนชม โสกนฺติ ผลํ กถิตํ. เกนจิ ปจฺจเยน อสงฺขตตฺตา ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ กถิตํ. อวิโรธทีปนโต ปน อตฺถพฺยญฺชนสฺส สมฺปนฺนตาย ปกฏฺฐคุณวิภาวนโต สุฏฺฐุ วิภชิตตฺตา จ อปฺปฏิกูลนฺติอาทินา สพฺโพปิ ปริยตฺติ ธมฺโม กถิโต. วุตฺตญฺหิ ตทฏฺฐกถายํ ‘‘เอตฺถ หิ ราควิราคนฺติ มคฺโค กถิโต. อเนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธา’’ติ. อิธ ปน สามญฺญโต ทสวิโธ ธมฺโม. วิเสสโต ปน ปริยตฺติ ธมฺโม อธิปฺเปโต. กสฺมา, สุโพเธสีติ วุจฺจมานตฺตา. รํสีติ รสิยนฺติ อสฺสาทิยนฺตีติ รํสี, รสนฺติ อสฺสาเทนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา รํสี, รสธาตุ อสฺสาทเน อ จ อี จ. อถ วา รสิยติ สิเนหิยติ ตํ ชเนหีติ รํสี. รสธาตุ สิเนเห. นิคฺคหีตาคโม. འདི་ལྟར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འདོད་ཆགས་མཐའ་དག་འདིས་འབྲལ་བར་བྱེད་པའམ་སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་སྟེ། ལམ་ལ་བཤད་དོ། གཡོ་བར་གྲགས་པའི་སྲེད་པ་དང་ནང་དུ་སྲེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མྱ་ངན་དང་དེ་ལས་སྐྱེ་བ་རྣམས་གཏན་ནས་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་བཤད་དོ། རྐྱེན་གང་གིས་ཀྱང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ལ་བཤད་དོ། འགལ་བ་མེད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་ན། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པས་ལུང་གི་ཆོས་མཐའ་དག་བཤད་དོ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “འདི་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་བཤད་དོ། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའོ། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་སོ། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་དང་། ཞིམ་པ་དང་། བྱང་བར་བྱས་པ་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མཐའ་དག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་སྤྱིར་བཏང་དུ་ཆོས་རྣམ་པ་བཅུ་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ལ་དགོངས་སོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། འོད་ཟེར་ཞེས་པ་ནི་རོ་མྱོང་བར་བྱ་བའམ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱ་བས་ན་འོད་ཟེར་རམ། ཡང་ན་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་འོད་ཟེར་ཏེ། ར་ས་བྱིངས་ནི་རོ་མྱོང་བའི་དོན་ཏེ། ཨ་དང་ཨཱི་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆགས་པར་བྱ་བའམ་མཛའ་བར་བྱ་བས་ན་འོད་ཟེར་ཏེ། ར་ས་བྱིངས་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ཏོ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྣན་པའོ། วโรติ อุตฺตโม, วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพติ วโร, วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ ปตฺถเน นิวารเณ วา อ. ธมฺโม จ โส รํสิ จาติ ธมฺมรํสิ, ธมฺมสฺส วา รํสิ ธมฺมรํสิ. อยํ ปน สมาโส อเภทูปจาเรน วุตฺโต[Pg.151]. วโร จ โส ธมฺมรํสิ จาติ ธมฺมรํสิวโร, เตหิ ธมฺมรํสิวเรหิ. สุโพเธสีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสตีติ อตฺโถ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน รํสิยา ผุสยิตฺวา กุหร สงฺขาเต สเร ชาตํ อุปฺปลํ วิกาเสติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน ธมฺมเทสนาสงฺขาตรํสิยา กมลสรสงฺขาเต ภวตฺตเย วสนฺตํ ปุญฺญูปนิสฺสยํ ปฏิวิชฺฌารหํ กมล สงฺขาตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาโน ผลธมฺเมน ปโพเธสิ วิกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. མཆོག་ཞེས་པ་ནི་དམ་པ་སྟེ། བདམས་པར་བྱ་བའམ་གསོལ་བར་བྱ་བས་ན་མཆོག་གམ། ཡང་ན་དམན་པ་བཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་མཆོག་གོ། ཝ་ར་བྱིངས་ནི་གསོལ་བའམ་བཟློག་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ་འོད་ཟེར་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་རམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་རོ། སྦྱོར་བ་འདི་ནི་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསུངས་སོ། མཆོག་ཀྱང་ཡིན་ལ་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་དེ་དག་གིས་སོ། ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་སད་པར་བྱས་སམ་ཁ་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ལྟར་ཉི་མས་རང་གི་འོད་ཟེར་གྱིས་རེག་སྟེ་གཤོང་བུར་གྲགས་པའི་མཚོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཨུཏྤལ་ཁ་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་དུ་གྲགས་པའི་འོད་ཟེར་གྱིས་པད་མའི་མཚོ་རུ་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ན་གནས་ཤིང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུ་མཐན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེན་པ་རྟོགས་པར་འོས་པ། པད་མ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་ཆོས་ཀྱིས་སད་པར་བྱས་སམ་ཁ་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจาติ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ. สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกนฺติ อตฺโถ. จสทฺโท เจตฺถ ปทปูรณมตฺโตเยว. วิเสเสน วิวิธํ วา อาปติ วฑฺฒตีติ พฺยาปิโต. วิปุพฺพอาปธาตุ พฺยาปเน วฑฺฒเน วา ต. พฺยาปนํ วา พฺยาปิตํ. กิตฺติยเต อภิตฺถวิยเต กิตฺตินํ. ภาวสาธโนยํ. ถุติกฺริยา ลพฺภติ. กิตฺติยติ อภิตฺถวิยติ เทวมนุสฺเสหีติ กิตฺตินํ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ อภิตฺถวเน ยุ. พฺยาปิโต ปตฺถโฏ กิตฺตโน ถุติโฆโส ยสฺส โสติ พฺยาปิตกฺกิตฺติโน, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควโต หิ ติโลเก เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิคุเณหิ จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธตฺยาทีหิ คุเณหิ จ โถมิโต กิตฺติสทฺโท ยาว ภวคฺคํ อพฺภุคฺคจฺฉตีติ พฺยาปิตกฺกิตฺตินนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་ཉིས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་གྲགས་པ་རྒྱས་པའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྙན་ཁྱབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདིར་ཚིག་ཕྲད་ 'ཅ་' (དང་) ནི་ཚིག་རྐང་གསོ་བ་ཙམ་ཉིད་དོ། ཁྱད་པར་དུ་འམ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ཁྱབ་པའོ། བི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཨཱ་པ་བྱིངས་ནི་ཁྱབ་པའམ་འཕེལ་བའི་དོན་ཏེ། ཏ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ཁྱབ་པ་ནི་ཁྱབ་པའོ། བསྟོད་པར་བྱ་བའམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས་བསྟོད་པའི་བྱ་བ་ཐོབ་པའོ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱ་བའམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཀིཏྟ་བྱིངས་ནི་མངོན་པར་བསྟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྙན་ཁྱབ་པའམ་རྒྱས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་མངོན་པར་འཕགས་པས་ན། 'གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ ติโลเก เอกจกฺขูติ ปทจฺเฉโท. กามรูป อรูปสงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตนฺติ อตฺโถ. ตโย โลกา ติโลกํ. ตสฺส จกฺขุ วิย เอก ภูตํปญฺญาจกฺขุ ยสฺส โสติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. เอตฺถ จ เอกจกฺขุสทฺทสฺส โลโป โหติ พฺรหฺมสฺสโรติอาทีสุ วิย. อถ วา ติโลกสฺส เอกํ ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ติโลเกกจฺจกฺขุภูตนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ภูตสทฺทโลปํ กตฺวา [Pg.152] ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ วุตฺตํ. อถ วา ติโลกสฺส เอกภูโต ปญฺญาจกฺขุ หุตฺวา สพฺพธมฺเม จกฺขติ ปสฺสตีติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควา หิ ปญฺญาจกฺขุ มยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต ติโลกสฺส จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต โหติ. วุตฺตญฺหิ มธุปิณฺฑิกสุตฺเต ‘‘โส หาวุโส ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ. ตสฺมา ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ โถเมติ. འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ན་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ། དེའི་མིག་བཞིན་དུ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། འདིར་ཡང་ཚངས་པའི་དབྱངས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་ཡི་གེ་ཕྱིས་པའོ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པའམ་ཐོབ་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ 'གྱུར་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཕྱིས་ཏེ་ 'འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། ཅུང་ཟད་སྦྲང་རྩིའི་དུམ་བུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ལ། གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་ཏེ། མིག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ། སྨྲ་བར་བྱེད་པ། རབ་ཏུ་སྨྲ་བར་བྱེད་པ། དོན་གྱི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ། བདུད་རྩི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་བས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ทุขมสหนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ. ปุถุชฺชเนหิ ทุกฺเขน กสิเรน ขมิตพฺพนฺติ ทุขมํ, อิฏฺฐานิฏฺฐาทิ อารมฺมณํ. ทุกฺขมนฺติ วตฺตพฺเพ คชฺชพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปํ กตฺวา ทุขมนฺติ วุตฺตํ. ตํ สหติ ขมตีติ ทุขมสหโน, มุนินฺทกฺโก. สหธาตุ ปริสหเน ยุ. ตํ ทุขมสหนํ. ภควา หิ ปุถุชฺชเนหิ สุทุกฺขมิตํ อิฏฺฐา นิฏฺฐาทิอารมฺมณํ สีตุณฺหาทึ ลาภาลาภยสายส นินฺทปสํสสุขทุกฺขสงฺขาตํ โลกธมฺมญฺจ อติวิย ขมติ อธิวาเสติ, ตสฺมา ทุขมสหนนฺติ โถเมติ. བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གནས་ལ་བཟོད་པའོ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལམ་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་བཟོད་པར་བྱ་བས་ན་བཟོད་དཀའ་བ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པའོ། སྡུག་བསྔལ་ལམ་བཟོད་དཀའ་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ 'ཀ་' ཡིག་ཕྱིས་ཏེ་ 'བཟོད་དཀའ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་བཟོད་པར་བྱེད་པའམ་སྲན་ཐུབ་པས་ན་བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། ས་ཧ་བྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་དང་། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་དུ་གྲགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་བཟོད་ཅིང་དང་དུ་ལེན་པར་མཛད་པས་ན། 'བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ། มเหสินฺติ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสติ คเวสติ ปริเยสตีติ มเหสี, มุนินฺทกฺโก. มหนฺตสทฺทูป ปท เอสธาตุ คเวสเน อี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสีติ มเหสี. ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ มเหสี. มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. มหนฺเต สตฺตตึสโพธิปกฺขิย ธมฺเม เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี, มหนฺตํ นิพฺพานํ เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มหนฺเต สติปฏฺฐาเน มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน มหนฺเต อิทฺธิปาเท มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ [Pg.153] มหนฺตานิ พลานิ มหนฺเต โพชฺฌงฺเค มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. อถ วา มเหสกฺเขหิ สตฺเตหิ เอสิยติ คเวสิยติ ปริเยสิยติ อมฺหากํ กหํ พุทฺโธติ มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต กหํ พุทฺโธ’’ตฺยาทิ. ตํ มเหสึ. ตนฺติ มุนินฺทกฺกํ. อหํ สิรสา นมามีติ สมฺพนฺโธ. «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ (mahesī)» ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའམ། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་འཚོལ་ལ། ཀུན་ཏུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ནི་ «མ་ཧནྟ་» (ཆེན་པོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ནས། འཚོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ «ཨེ་སཱ» བྱིངས་དང་ «ཨཱི» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» (གདགས་པ་ཆེན་པོ་) ལས་གསུངས་ཏེ། “«དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་འཚོལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» ལས་གསུངས་ཏེ། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། དབང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། སྟོབས་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་དམ་པ་ཆེན་པོ་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། “ངེད་ཅག་གི་སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས།” ཞེས་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» ལས་གསུངས་ཏེ། “མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་བར་བྱ་བ་ ‘སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།།” «དེ་ལྟ་བུའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ།» ཞེས་པ་ནི། «དེ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ་ལ།» ཞེས་པའོ།། «བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།» ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་འབྲེལ་ལོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยุทยรุโณ มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ, อุทยปพฺพ ตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วา, ญาณ วิตฺถิณฺณพิมฺโพ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถารปริมณฺฑโล, วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณสพฺพญฺญุตญาณวา, เอโก อสหาโย เอกพุทฺธภูโต, โย ยาทิโส มุนินฺทกฺโก พุทฺธาทิจฺโจ สุทฺเธ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ ติภว กุหเร ติภวสงฺขาตกมลสเร, กมลกถิตํ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ วิเนตพฺพสตฺตสมูหํ, ธมฺมรํ สีวเรหิ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ, สุโพเธสิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิเวธยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสสิ, พฺยาปิตกฺกิตฺตินํ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ, สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกํ วา, ติโลเกกจฺจกฺขุํ กามรูปอรูป สงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตํ, ทุขมสหนํ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ, มเหสึ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา, ตํ มุนินฺทกฺกํ อหํ สิรสา นมามิ วนฺทามีติ. འདི་ལ་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། «སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ» (dayudayaruṇo) ཞེས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་སམ། ཡང་ན་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། «ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ» (ñāṇavitthiṇṇabimbo) ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཏེ། རྒྱ་ཆེ་བའི་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟར་ཡུལ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་འཇུག་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། «གཅིག་པུ» (eko) ཞེས་པ་ནི། གྲོགས་མེད་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ།། གང་ཉིད་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་སངས་རྒྱས་ཉི་མ་གང་འདྲ་བ་ཞིག་ནི། «དག་པ» (suddhe) སྟེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ «སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སུབས» (tibhava kuhare) ཏེ། སྲིད་པ་གསུམ་ཞེས་བྱ་བའི་པད་མའི་མཚོ་ལས། (པད་མ་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ལའང་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ་།།) «གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས» (vineyyappāṇoghaṃ) ཏེ་གདུལ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ། «ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས» (dhammaraṃsīvarehi) ཏེ་དམ་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས། «ལེགས་པར་སད་པར་མཛད་པ» (subodhesi) སྟེ་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་སད་པར་མཛད་ཅིང་ཁ་ཕྱེ་བར་མཛད་པའོ།། «སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ» (byāpitakkittinaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་སྙན་གྲགས་རྒྱས་པའམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྔགས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པའོ།། «འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ» (tilokekaccakkhuṃ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ།། «བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ» (dukhamasahanaṃ) ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གནས་ལ་བཟོད་པར་མཛད་པའོ།། «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ» (mahesiṃ) སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའམ། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་དེའོ།། «ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ་ལ།» བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།། วีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒๑. ༢༡. โย [Pg.154] ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ; โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺส; ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ; ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ. རྒྱལ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་།། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡན་ལག་སྲོག་ཀྱང་ནི།། བྱང་ཆུབ་དགའ་བས་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད།། གནང་བར་མཛད་པ་གཞན་ལ་ཡོད་དམ་ཅི།། དེ་ནས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་དང་།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་བསྐངས།། དེ་དག་གྲུབ་པས་ལམ་གྱི་མཆོག་གཤེགས་པ།། གླིང་གཅིག་པུ་གྱུར་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๒๑. เอวํ วีสติมาย คาถาย มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปุพฺเพ อเนกชาติยํ โพธิสตฺตกาเล ชีวิตปริจฺจาคาทีหิ จ ทานาทิทสปารมิโย ปูเรนฺเตหิ คุเณหิ จ โถเมตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม โย ชิโน ตฺยาทิมาห. อยํ ปน รช รช รช คเณหิ จ ครุลหูหิ จ รจิตตฺตา วีสตกฺขเรหิ ลกฺขิตา วุตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺต มีทิสนฺตุ นามโต รชา รชา รชา ครุลฺลหู จา’’ติ. ༢༡. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སྔོན་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐབས་སུ། སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་དེ། རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་ནས། «རྒྱལ་བ་གང་ཞིག» ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) རྣམས་དང་། ལྕི་ཡང་གི་ཡི་གེ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་། ཡི་གེ་ཉི་ཤུས་མཚོན་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་བཅད་ (vuttagāthā) ཅིག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ» (Vuttodaya) ལས་གསུངས་ཏེ། “«ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་། ལྕི་བ་དང་ཡང་བ་ཉིད་ཡོད་ན། དེ་ལྟ་བུའི་སྡེབ་སྦྱོར་ལ་མིང་གི་སྒོ་ནས་ [འདི་ལྟ་བུ] ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ ครุลฺลหู จ เจ สิยฺยุํ, อีทิสนฺตุ อีทิสํ ปน คาถา นามโต นาเมน วุตฺตํ วุตฺต คาถา นามาติ. འདི་ལ་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྐང་པ་གང་གི་ནང་དུ་ «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། ལྕི་བ་དང་ཡང་བ་རྣམས་ཡོད་ན། དེ་ལྟ་བུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་མིང་གི་སྒོ་ནས་ «བུཏྟཱ» (Vutta) ཞེས་བྱ་བའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བྱའོ།། ตตฺถ ปน โย ชิโนติ โย พุทฺโธ. โส หิ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารขนฺธมจฺจุวเสน ปญฺจมาเร อชินิ ชินาติ ชินิสฺสตีติ ชิโนติ วุจฺจติ. นนุ จ พุทฺธสาวกาปิ ปญฺจมาเร ชินตฺตา ชินา นามาติ เจ. น ภควโต ปรูป นิสฺสยวิรหนิรติสยวเสน ปญฺจมารชินตฺตา ภควาเยว ชิโน นามาติ. วุตฺตญฺหิ ธาตุกถามูลฏีกายํ – དེ་ལ་ «རྒྱལ་བ་གང་ཞིག» ཅེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན། ཁོང་གིས་ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ཕུང་པོའི་བདུད་དང་། འཆི་བདག་གི་བདུད་དེ་བདུད་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་མཛད་པ་དང་། རྒྱལ་བཞིན་པ་དང་། རྒྱལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «རྒྱལ་བ» ཞེས་བྱའོ།། ཅི་སྟེ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བས་ན་ ‘རྒྱལ་བ’ ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་” ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡིན་པས་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ «རྒྱལ་བ» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «ཁམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྩ་བའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ» (Dhātukathāmūlaṭīkā) ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ตตฺถ พลวิธมน วิสยาติกฺกมวเสน เทวปุตฺตมารสฺส, อปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมารานํ, สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสน ขนฺธมารสฺส, มจฺจุมารสฺส, จ โพธิมูเล เอว ภญฺชิตตฺตา ปรูปนิสฺสยรหิตํ นิรติสยํ ตํ ภญฺชนํ อุปาทาย ภควาเอว มารภญฺชโนติ โถมิโต’’ติ. “དེ་ལ། སྟོབས་བཅོམ་པ་དང་ཡུལ་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། ཕྱིན་ཆད་མི་འབྱུང་བར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པ་དང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འཆི་བདག་གི་བདུད་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་ཅིང་བླ་ན་མེད་པའི་འཇོམས་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ ‘བདུད་འཇོམས་པ’ ཞེས་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་སོ།། อเนกชาติยนฺติ [Pg.155] อเนกสํสารภเว. เอตฺถ หิ อยํ ชาติสทฺโท อเนกตฺโถ. ตถา เหส เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโยติ เอตฺถ ภเว อาคโต. อตฺถิ วิสาเข นิคณฺฐา นาม สมณชาตีติ เอตฺถ นิกาเย. ติริ นาม ติณชาติ นาภิยา อุคฺคนฺตฺวา นภํ อาหจฺจ ฐิตา อโหสีติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตาติ เอตฺถ สงฺขตลกฺขเณ. ยํ มาตุกุจฺฉิยํ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ. ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตีติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํ. สมฺปติชาโต อานนฺท โพธิสตฺโตติ เอตฺถ ปสูติยํ. อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ เอตฺถ กุเล. ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโตติ เอตฺถ อริยสีเล. อิธ ปนายํ ภเว วตฺตติ. ตสฺมา อเนกสํสารภเวติ อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ. โส หิ ชายติ โยนิ คติอาทิ วิภาโคติ ชาตีติ วุจฺจติ. อถ วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ เอตฺถ ขนฺธาทโยติ ชาติ, ภโว. ชนิธาตุ นิพฺพตฺตเนติ. น เอกา อเนกา, อเนกา จ สา ชาติ จาติ อเนก ชาติ. ตสฺสํ อเนกชาติยํ. «སྐྱེ་བ་དུ་མར» (anekajātiyaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྐྱེ་གནས་དུ་མ་ལའོ།། འདིར་ «སྐྱེ་བ» (jāti) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། “སྐྱེ་བ་གཅིག་གམ། སྐྱེ་བ་གཉིས།” ཞེས་པ་འདིར་ «སྲིད་པ» (bhava) ལ་འཇུག་གོ། “བི་སཱ་ཁཱ། གཅེར་བུ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་སྦྱོང་གི་རིགས་ཤིག་ཡོད།” ཞེས་པ་འདིར་ «ཚོགས» (nikāya) སམ་སྡེ་ལ་འཇུག་གོ། “ཏི་རི་ཞེས་བྱ་བའི་རྩྭའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ལྟེ་བ་ལས་སྐྱེས་ཏེ་གནམ་ལ་རེག་པར་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «བཏགས་པ» (paññatti) ལ་འཇུག་གོ། “སྐྱེ་བ་ནི་ཕུང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་སོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད» (saṅkhatalakkhaṇa) ལ་འཇུག་གོ། “མ་ཡི་མངལ་དུ་སེམས་དང་པོ་གང་སྐྱེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་པོ་གང་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་ནི་ཁོང་གི་སྐྱེ་བའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ» (paṭisandhi) ལ་འཇུག་གོ། “ཀུན་དགའ་བོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་མ་ཐག་པའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «བཙས་པ» (pasūti) ལ་འཇུག་གོ། “སྐྱེ་བའི་རྩོད་པ་ལས་སྐྱོན་མེད་པའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «རིགས» (kula) ལ་འཇུག་གོ། “སྲིང་མོ། བདག་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་།” ཞེས་པ་འདིར་ «འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས» (ariyasīla) ལ་འཇུག་གོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ «སྲིད་པ» ལ་འཇུག་གོ། དེས་ན་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་དུ་མ་ལ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྐྱེ་གནས་དང་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «སྐྱེ་བ» ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འདིར་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྐྱེ་ཞིང་འགྲུབ་པས་ན་ «སྐྱེ་བ» སྟེ་སྲིད་པའོ།། «ཇ་ནི་» (jan) བྱིངས་ནི་འགྲུབ་པའི་དོན་ལའོ།། གཅིག་མ་ཡིན་པ་ནི་དུ་མ་ (aneka) སྟེ། དུ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བ་ཡིན་པས་ན་ «སྐྱེ་བ་དུ་མ» (anekajāti) འོ།། དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་དུ་ཞེས་པའོ།། สปุตฺตทารนฺติ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ. อตฺตโน กุลํ ปุนาติ ปวติ โสเธตีติ วา ปุตฺโต. ปุธาตุ ปวเน ต. มาตาปิตูนํ มนํ ปูเรตีติ วา ปุตฺโต. ปูรธาตุ ปูรเณ ต. ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺโต. วิรูเปก เสโสยํ. สามิเกน ธริยเตติ ทาโร. ธรธาตุ ธารเณ โณ. ธสฺส โท. อถ วา ปุริเสน โภคํ ทียตีติ ทาโร. ทาธาตุ ทาเน รปจฺจโย. ทากุจฺฉิตา กาเรน ปุริเสน รมิยติ เอตฺถาติ วา ทาโร, ภริยา. ทาปุพฺพรมุธาตุ รมเน กฺวิ. ทาสทฺโท กุจฺฉิตตฺโถ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ. อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ’’ติ วุตฺตํ. ปุตฺโต จ ทาโร จ ปุตฺตทาโร. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ [Pg.156] ปุลฺลิงฺคํ อิจฺฉนฺติ อาจริยา. เตน สห วตฺตติ ยสฺสาติ สปุตฺตทาโร, ปุตฺตทารปริจฺจาโค. ตํ สปุตฺตทารํ. องฺคชีวิตมฺปีติ หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ องฺคติ คจฺฉติ กาเยติ องฺโค, จกฺขาทิสรีราวยโว. อคิธาตุ คติยํ อ. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ ชีวิตํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ชีวธาตุ ปาณธารเณ ต. องฺโค จ ชีวิตญฺจ องฺคชีวิตํ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ธนรฏฺฐปริจฺจาคํ สมฺปิณฺเฑติ. วุตฺตญฺหิ สีลกฺขนฺธฏฺฐ กถายํ – «བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ» (saputtadāraṃ) ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ།། རང་གི་རིགས་གཙང་མར་བྱེད་པའམ། དག་པར་བྱེད་པས་ན་ «བུ» (putto) སྟེ། «པཱུ» (pū) བྱིངས་ནི་དག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཕ་མའི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ «བུ» སྟེ། «པཱུར» (pūr) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པའམ་གང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། བུ་དང་བུ་མོ་གཉིས་ཀ་ལ་ «བུ» ཞེས་བརྗོད་དེ། འདི་ནི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་ལས་གཅིག་ལྷག་པའི་ཚུལ་ལོ།། ཁྱོ་གས་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» (dāro) སྟེ། «དྷར» (dhar) བྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཎོ» རྐྱེན་སྦྱར་ལ། «དྷ» ཡིག་ «ད» རུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་པས་ལོངས་སྤྱོད་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དཱ» (dā) བྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ར» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་པས་དམན་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ལ་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དཱ» སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ «རམ» (ram) བྱིངས་ནི་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཀྭི» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། «དཱ» ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དམན་པའི་དོན་ཏོ།། «མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ» (Abhidhānaṭīkā) ལས་ནི། “གང་གིས་འགེམས་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དར» (dar) བྱིངས་ནི་འགེམས་པའི་དོན་ལའོ།། བྱེད་པ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ལས་ལ་མིང་གི་ཚུལ་དུ་ «ཎོ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། བུ་དང་ཆུང་མ་ནི་ «བུ་དང་ཆུང་མ» (puttadāro) འོ།། བསྡུ་བའི་ཟླས་དབྱེ་བ་ལའང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕོ་རྟགས་སུ་འདོད་དོ།། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ «བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ» སྟེ། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། «དེ་ལྟ་བུའི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་ལའོ།།» «ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང» (aṅgajīvitampi) ཞེས་པ་ནི། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་མཐའག་ལའོ།། ལུས་ལ་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བས་ན་ «ཡན་ལག» (aṅgo) སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ། «ཨག» (ag) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཨ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོན་པར་བྱེད་པས་ན་ «སྲོག» (jīvitaṃ) སྟེ་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། «ཇཱིབ» (jīv) བྱིངས་ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡན་ལག་དང་སྲོག་ནི་ «ཡན་ལག་དང་སྲོག» (aṅgajīvitaṃ) གོ། འདིར་ «ཀྱང» (api/pi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྡུ་བའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ནོར་དང་རྒྱལ་སྲིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཡང་བསྡུས་སོ།། དེ་ཉིད་ «ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་མདོ་འགྲེལ» (Sīlakkhandhavagga-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา’’ติ. อถ วา สมฺภาวนตฺโถ. เตน ภควา สพฺพญฺญุตญาณเหตุปิ ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อลคฺคมานโส ปริจฺจเชติ, ปเคว ธนาทิพาหิรวตฺถุ ปริจฺจาเคปีติ สมฺภาเวติ. “ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་དང་། ནོར་དང་། རྒྱལ་སྲིད་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་”ཞེས་པའོ།། ཡང་ན་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་དུའང་། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཐུགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་མཛད་ན། ནོར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་ཞེས་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱའོ།། โพธิเปมโตติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, เหตฺวตฺเถ หิ โตปจฺจโย. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. สพฺพ เญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ. อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ – ‘‘โพธิ สพฺพญฺญุตญาเณ, อริยมคฺเค จ นาริย’’นฺติ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเส สวเสน. ปิยนํ เปโม, ปิยายิตพฺโพติ วา เปโม. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ มนิปจฺจโย. โพธิยา เปโม โพธิเปโม, ตโต โพธิเปมโต. ภควตา หิ ปุตฺตทารองฺคชีวิเตหิปิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สต สหสฺสคุเณนปิ โพธิญาณเมว ปิยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก – «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར» (bodhipemato) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། «ཏོ» (to) རྐྱེན་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ལའོ།། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ «བྱང་ཆུབ» (bodhi) སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ «བྱང་ཆུབ» སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། «བུདྷ» (budh) བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཎ» རྐྱེན་སྦྱར་ལ། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་ «ཨཱི» རྐྱེན་ཡང་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ «མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ» (Abhidhānappadīpikā) ལས་གསུངས་ཏེ། “བྱང་ཆུབ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་འཇུག་ཅིང་མོ་རྟགས་སོ།།” ཞེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ནི་ «བྱང་ཆུབ» སྟེ། རྣམ་པ་མཐུན་པ་ལས་གཅིག་ལྷག་པའི་ཚུལ་ལོ།། དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་ «ཆགས་པ» (pemo) འམ། དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་ «ཆགས་པ» འོ།། «པཱི» (pī) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པ་དང་འདོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «མ་ནི» (mani) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པ་ནི་ «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པ» (bodhipemo) སྟེ། དེ་ལས་ «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར» ཞེས་བྱུང་བའོ།། བཅོམ་ལན་འདས་ཀྱིས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལས་ཀྱང་། བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་བརྒྱ་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་ཆེས་ཆེར་དགའ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ཉིད་ «ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས» (Vessantarajātaka) ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺที เทวี น เทสฺสิยา; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ. “བདག་གི་བུ་གཉིས་སྡང་བ་མ་ཡིན་ལ།། ལྷ་མོ་མ་དྲི་ཡང་ནི་སྡང་མ་ཡིན།། བདག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཉིད་དགའ་བའི་ཕྱིར།། དེ་ཕྱིར་དགའ་བའི་གཉེན་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱས།།” ཞེས་སོ།། อลคฺคมานโสติ [Pg.157] ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียน จิตฺโต หุตฺวา ลคนํ สงฺคนํ ลคฺโค, ลคติ สงฺคติ อลฺลยติ วาติ ลคฺโค. ลคธาตุ สงฺเค อลฺลียเน วา คปจฺจโย. น ลคฺโค อลคฺโค, นตฺถิ ลคฺโค เอตฺถ ปุตฺตทาร องฺคชีวิตาทีสูติ วา อลคฺโค. มนติ ชานาติ อารมฺมณนฺติ มโน. โสเยว มานโส. อลคฺโค มานโส ยสฺส โสติ อลคฺคมานโส, ชิโน. อตฺถิกสฺสาติ ปุตฺต ทาราทึ กามิกสฺส, ยาจกสฺส ปฏิคฺคาหกสฺส วาติ อตฺโถ. อตฺโถ กาโม อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก, ณิโก. ตสฺส อตฺถิกสฺส. อทาสิเยวาติ ปูชานุคฺคหกามตาย ญาณสมฺปยุตฺตปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอวาติ อตฺโถ. โพธิสตฺโต หิ ปารมีปูรณ กาเล สราคสโทสสโมหสฺเสว สโต อาคตา คตานํ ยาจกานํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ สีสํ กนฺติตฺวา คลโลหิตํ นีหริตฺวา สุอญฺชิตานิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา กุลวํสปฺปทีปํ ปุตฺตํ มนาปจารินึ ภริยญฺจ เขฬปิณฺฑมิว อนเปกฺโข ปริจฺจชิตฺวา ทียมาโนว สมฺมาสมฺโพธิญาณํ ลทฺธุํ สกฺกา, น ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อปริจฺจชิตฺวา. ปญฺจ หิ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ. ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกา ปน ปุตฺตทารองฺคชีวิตํ อปริจฺจชนฺตาปิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกโพธิญาณํ ลทฺธุํ สมตฺถาว. ตสฺมาเยว ภควนฺตํเยว สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺสาติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ เวสฺสนฺตรชาตกฏฺฐ กถายํ ‘‘สพฺพโพธิสตฺตา ธนปริจฺจาคํ, ปุตฺตปริจฺจาคํ, ภริยปริจฺจาคํ, องฺคปริจฺจาคํ, ชีวิตปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถี’’ติ. “ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཆགས་པའི་སེམས་སུ་གྱུར་ཏེ། འབྱར་བ་དང་ཆགས་པ་ནི་ལགྒོ (laggo) སྟེ། འབྱར་བའམ་ཆགས་པའམ་ཞེན་པར་བྱེད་པས་ན་ལགྒོ (laggo) ཞེས་བྱའོ།། ལག་ (Laga) བྱིངས་ནི་ཆགས་པ་འམ་ཞེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ག (ga) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། མ་ཆགས་པ་ནི་ཨ་ལགྒོ (alaggo) སྟེ། ཡང་ན་འདི་ལྟར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས་ན་ཨ་ལགྒོ (alaggo) ཞེས་བྱའོ།། དམིགས་པ་ཤེས་ཤིང་རིག་པས་ན་ཡིད་ (mano) དེ། དེ་ཉིད་ལ་མཱ་ན་སོ་ (mānaso) ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཡིད་མ་ཆགས་པ་དེ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅན་ (alaggamānaso) ཏེ། རྒྱལ་བའོ།། “དོན་དུ་གཉེར་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་པོའམ། སློང་མོ་བའམ། ལེན་པ་པོ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དོན་ཏེ་འདོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཨཏྠི་ཀོ་ (atthiko) སྟེ། ཎི་ཀ་ (ṇika) རྐྱེན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུའི་དོན་དུ་གཉེར་བ་དེ་ལའོ།། “བྱིན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། མཆོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འདོད་པས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཏོང་བའི་སེམས་པས་བྱིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚེ། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པ་གཏི་མུག་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་གནས་བཞིན་དུ། ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་བརྒྱན་ཅིང་བཅོས་པའི་མགོ་བོ་བཅད་དེ་མགྲིན་པའི་ཁྲག་ཕྱུང་ནས་བྱིན་པ་དང་། ལེགས་པར་བྱུགས་པའི་མིག་བཏོན་ནས་བྱིན་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུའི་བུ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆུང་མ་རྣམས་མཆིལ་མའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ལྟོས་པ་མེད་པར་བཏང་སྟེ་བྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་ནུས་ཀྱི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་མ་བཏང་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མ་བཏང་བར་སྔོན་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ།། རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་མ་བཏང་ཡང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་དང་བཅས་པ་ཡང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བྱམས་པ་ལས་ཡིད་ཆགས་པ་མེད་པར་དོན་དུ་གཉེར་བ་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ནི་ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནོར་གཏོང་བ་དང་། བུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་གཏོང་བ་དང་། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་རྣམས་མ་བཏང་བར་སྔོན་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། เอวํ ปญฺจหิ มหาปริจฺจาคคุเณหิ ภควโต โถมนํ กตฺวา อิทานิ ทานาทิปารมีปูรณคุเณน โถมนํ กตฺตุ กาโม ทานปารมินฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทานนฺติ ติวิธํ โหติ [Pg.158] จาคเจตนา จ, วิรติ จ, เทยฺยธมฺโม จาติ. สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานนฺติ อาคตฏฺฐาเน หิ จาคเจตนา ทานํ นาม. อภยํ เทตีติ อาคตฏฺฐาเน วิรตี ทานํ นาม. ทานํ เทติ อนฺนํ ปานนฺติ อาคตฏฺฐาเน เทยฺยธมฺโม ทานํ นาม. ตตฺถ จาคเจตนา เทติ วา เทยฺยธมฺมํ เทนฺติ วา เอตาย เทยฺยธมฺมนฺติ ทานํ. วิรติ อวขณฺฑนฏฺเฐน ลวนฏฺเฐน วา ทานํ. สา หิ อุปฺปชฺชมานา ภยเภรวสงฺขาตํ ทุสฺสิลฺยํ เจตนํ ทาติ ลุนาติ จาติ ทานํ, เทยฺยธมฺโม ทิยฺยตีติ ทานํ. อิธ ปน ติวิธํ ทานํ อธิปฺเปตํ. ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อถ วา ปารํ นิพฺพานํ เอติ คจฺฉติ เอตายาติ ปารมิ. ปารสทฺทูปปท อิธาตุ คติยํ กฺวิ. ปารํ อิตีติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ทานเมว ปารมี ทานปารมี, ตํ ทานปารมึ. ตโตติ ทานปารมิโต. ปรนฺติ อญฺญํ. สีลปารมาทิกมฺปีติ สีลตีติ สีลํ. สีล ธาตุ สมาธิมฺหิ อ. กายวจีกมฺมานิ สมาทหติ สมาธเปตีติ อตฺโถ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ วา สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ. อถ วา สีลยติ อุปธาเรตีติ สีลํ, สีลธาตุ อุปธารเณ อ. กุสล ธมฺมานํ ปติฏฺฐานภาเวน อาภุโส ธาเรตีติ อตฺโถ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, สีลิยติ อุปธาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวาติ วา สีลํ, สีเลติ อุปธาเรติ ตํ สมงฺคี ปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินีวารณวเสน สุคฺคติ นิพฺพานนฺติ วา สีลํ, สีลเมว ปารมี สีลปารมี, สา อาทิ ยาสนฺเตติ สีลปารมาทิกา. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน เนกฺขมฺมปญฺญา วีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ พุทฺธวํสปาฬิยํ – དེ་ལྟར་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་མཛད་ནས། ད་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པར་བཞེད་ནས། “སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། གཏོང་བའི་སེམས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སོ།། “དད་པ་དང་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་དགེ་བའི་སྦྱིན་པ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་གཏོང་བའི་སེམས་པ་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྤོང་བ་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “ཟས་དང་སྐོམ་གྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་གཏོང་བའི་སེམས་པས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་སྦྱིན་པའོ།། སྤོང་བ་ནི་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏམ། གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་སྦྱིན་པའོ།། དེ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཚེ་འཇིགས་སུ་རུང་བར་བགྲང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་སེམས་པ་གཅོད་ཅིང་འཇོམས་པས་ན་སྦྱིན་པ་ (dāna) ཞེས་བྱ་ལ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པའོ།། འདིར་ནི་སྦྱིན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་བསྟན་པར་འདོད་དོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། པཱ་ར་ (pāra) སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ ཨི་ (i) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་ནོ།། པཱ་རཾ་ ཨི་ཏི་ (pāraṃ iti) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པ་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་སོ།། “གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་”ཞེས་པ་ལ། གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ (sīla) ཏེ། སཱི་ལ (sīla) བྱིངས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྣམས་ལེགས་པར་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་མི་འཐོར་བར་གནས་ཤིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འགྱུར་བས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། འདིས་སེམས་ལེགས་པར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འཛིན་ཅིང་རྟེན་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། སཱི་ལ (sīla) བྱིངས་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་ལེགས་པར་འཛིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྙིང་གི་དབུས་སུ་བཅུག་ནས་འཛིན་ཅིང་བསྟེན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། གང་ཟག་དེ་ཉིད་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་བཟློག་པའི་དབང་གིས་བདེ་འགྲོ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཛིན་ཅིང་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འདིར་ཡང་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་གཞུང་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ; ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา อิมา ทสา’’ติ. “སྦྱིན་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ངེས་འབྱུང་དང་། །ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས་ལྔ་པ་དང་། །བཟོད་པ་བདེན་པ་སྨོན་ལམ་དང་། །བྱམས་དང་བཏང་སྙོམས་འདི་བཅུ་འོ།།”ཞེས་སོ།། ปิสทฺโท [Pg.159] เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค สมฺปิณฺเฑติ. འདིར་“ཡང་” (pi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། อปูรีติ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสีติ อตฺโถ. ภควโต หิ ทีปงฺกรปาทมูเล อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา พุทฺธตฺถาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย อเนกชาตีสุ สมฺมาสมฺโพธึ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺโต อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตสีลํ นาม นตฺถิ. อปูริตา ปารมี นาม นตฺถิ. อติพหุมฺปิ ปูรณํ อกาสิเยว. ภควา หิ โพธิสตฺต ภูโต จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกํ ปราเชตฺวา อธิกํ โลหิตทานมกาสิ. สกลปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อธิกํ มํสมทาสิ. สิเนรุปพฺพตราชํ ปราเชตฺวา อธิกํ สีสทานมทาสิ. อากาเส ตารกสมูหํ ปราเชตฺวา อธิกํ นยนมทาสิ. “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཆོས་བརྒྱད་འདུས་པར་བྱས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་། སྐྱེ་བ་དུ་མར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་མཛད་པ་ན། མ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ལ། མ་བསྲུངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ཡང་མེད་དོ།། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། ཤིན་ཏུ་མང་པོ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་ཚེ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྲག་གི་སྦྱིན་པ་མཛད་དོ།། ས་གཞི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྡུལ་ལས་ལྷག་པའི་ཤའི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལས་ལྷག་པའི་མགོ་བོའི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། ནམ་མཁའི་སྐར་ཚོགས་ལས་ལྷག་པའི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། เตน วุตฺตํ ชินาลงฺกาเร – དེ་བས་ན་རྒྱལ་བའི་རྒྱན་ (Jinālaṅkāra) ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘โส สาคเร ชลธิกํ รุธิรํ อทาสิ,ภูมึ ปราชิย สมํสมทาสิ ทานํ; เมรุปฺปมาณมธิกญฺจ สโมฬิสีสํ,เข ตารกาธิกตรํ นยนํ อทาสี’’ติ. “ཁོང་གིས་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྲག་ཉིད་བྱིན་པ་དང་། །ས་གཞི་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་རང་གི་ཤ་ཡི་སྦྱིན་པ་བཏང་། །རི་རབ་ཚ端ལས་ལྷག་པའི་ཅོད་པན་བཅས་པའི་མགོ་བོ་དང་། །ནམ་མཁའི་སྐར་མ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་མིག་རྣམས་བྱིན་པར་མཛད།།”ཞེས་སོ།། วสนฺตติลกคาถา. འདི་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེ་ (Vasantatilaka) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། ตตฺถ จ โสติ โส เอวํวิโธ โพธิสตฺโต. สาคเรติ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ. ชลธิกนฺติ อุทกโต อธิกํ กตฺวา. รุธิรํ อทาสีติ โลหิตทานมทาสิ. ภูมึ ปราชิยาติ ปํสุปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อตฺตโน สรีรมํสํ อธิกํ อทาสิ. เมรุปฺปมาณมธิกนฺติ โยชน อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสุพฺเพธสฺส คิริราชสฺส ปมาณโตปิ อธิกํ กตฺวา. สโมฬิสีสนฺติ โมฬิยา สห อภิสิตฺตสีสํ อทาสิ. เขติ จกฺกวาฬปพฺพตปริยนฺเต อากาเส. ตารกาธิกตรนฺติ นกฺขตฺตาทิตารกรูปโตปิ อธิกํ กตฺวา[Pg.160]. นยนํ อทาสีติ เนตฺตทานํ อทาสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. དེ་ལ་“ཁོང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའོ།། “རྒྱ་མཚོའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞི་ལའོ།། “ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལས་ཀྱང་མང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “ཁྲག་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲག་གི་སྦྱིན་པ་མཛད་པའོ།། “ས་གཞི་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞིའི་རྡུལ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་བྱས་ཏེ་རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཤ་མང་པོ་བྱིན་པའོ།། “རི་རབ་ཚད་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཡོད་པའི་རིའི་རྒྱལ་པོའི་ཚད་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་བྱས་ནས་སོ།། “ཅོད་པན་བཅས་པའི་མགོ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་ཅོད་པན་དང་བཅས་པའི་དབང་བསྐུར་བའི་མགོ་བོ་བྱིན་པའོ།། “ནམ་མཁའི་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་མཐར་ཐུག་པའི་ནམ་མཁའ་ལའོ།། “སྐར་མ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་སྐར་ལ་སོགས་པའི་སྐར་མའི་གཟུགས་ལས་ཀྱང་མང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “མིག་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་བྱིན་པ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตนฺติ ตาสํ อิทฺธิยา อุปยาตํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตาสนฺติ ตาสํ ปารมีนํ. อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา, เหตฺวตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. อุปยาตนฺติ อุปคตํ. อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ อุตฺตมภาวํ, เสฏฺฐภูตํ พุทฺธตฺตนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ปทํ อุปยาตนฺติปเท กมฺมํ. อคฺคสทฺโท เจตฺถ อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อคฺคติ อุตฺตมภาวํ เสฏฺฐภูตํ วา พุทฺธภาวํ ปาปุณาตีติ อคฺโค, ชิโน. อคฺคธาตุ คติยํ อ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ภควา หิ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพ สตฺตานํ อคฺโค อุตฺตมตโร เสฏฺฐตโรติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ทสนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ – “ཏཱ་ས་མིདྡྷི་ཡོ་པ་ཡཱ་ཏaམགྒ་ཏཾ་” (Tāsamiddhiyopayātamaggataṃ) ཞེས་པ་ནི། ཏཱ་སཾ་ ཨིདྡྷི་ཡཱ་ ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་ ཨགྒ་ཏཾ་ (tāsaṃ iddhiyā upayātaṃ aggataṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། “ཏཱ་སཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དག་གིའོ།། “ཨིདྡྷི་ཡཱ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའམ་འབྱོར་པ་སྟེ། འདིར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་དུའོ།། “ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ཨགྒ་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་གི་དངོས་པོའམ། གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིག་དེ་ནི་“ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ།། འདིར་“ཨགྒ་” (agga) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་ལ་བརྗོད་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ།། ཡང་ན། མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པས་ན་ཨགྒོ (aggo) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཨགྒ་ (agga) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། མཆོག་གི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཉིད་ (aggataṃ) དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དང་། གཙོ་བོ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་ཚན་པོ་བཅུ་པའི་མཛུབ་མོ་རིང་པོའི་མདོ་ (Aṅguttara Nikāya, Dasakanipāta) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. “དགེ་སློང་དག་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་འམ། རྐང་གཉིས་པ་འམ། རྐང་བཞི་པ་འམ། རྐང་མང་པོ་པ་འམ། གཟུགས་ཅན་ནམ། གཟུགས་མེད་པ་འམ། འདུ་ཤེས་ཅན་ནམ། འདུ་ཤེས་མེད་པ་འམ། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་པ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་དག་གི་ནང་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ།།”ཞེས་སོ།། ตเมกทีปกนฺติ ตํ เอกทีปกนฺติ ปทจฺเฉโท. ตนฺติ ชินํ. เอกทีปกนฺติ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐภูตํ วา. ทีปกสทฺโท หิ ปฏิสรณปติฏฺฐวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน ทีป’’นฺติ. ทีปนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ ปฏิสรณภาเวน สตฺตา เอตฺถาติ วา ทีปโก, ชิโน. ทีปธาตุ ปติฏฺฐายํ อโก. เอกสทฺโท สงฺขฺยาวาจโก. เอโก เอกภูโต ทีปโกติ เอกทีปโก, ชิโน. อถ วา เอกทีปกนฺติ มนุสฺสานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ สมุทฺททีปกมิว สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ เอกพุทฺธภูตํ. “ཏཾ་ཨེ་ཀ་དཱི་པ་ཀཾ་” (Tamekadīpakaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཏཾ་ ཨེ་ཀ་དཱི་པ་ཀཾ་ (taṃ ekadīpakaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། “ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བ་དེ་ལའོ།། “གླིང་གཅིག་པུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་རྟེན་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ལའོ།། དཱི་པ་ཀ་ (dīpaka) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱབས་དང་རྟེན་ལ་བརྗོད་པ་སྟེ། གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ།། འདི་ནི་ཀུན་ལྡན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (Saṃyutta Aṭṭhakathā) ལས། “རྟེན་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་གླིང་ (dīpa) ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱབས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གནས་ཤིང་རྟེན་པས་ན་གླིང་ (dīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། དཱི་པ (dīpa) བྱིངས་ནི་རྟེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ཀོ (ako) རྐྱེན་ནོ།། ཨེ་ཀ་ (eka) སྒྲ་ནི་གྲངས་ལ་བརྗོད་པའོ།། གཅིག་པུ་སྟེ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་གླིང་ནི་གླིང་གཅིག་པུ་ (ekadīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཡང་ན། གླིང་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་བཞིན་དུ་མི་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ།། อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป. ทฺวิธา อาโปสนฺทติ เอตฺถาติ วา ทีโป. โสเยว ทีปโก. โสวิย [Pg.161] เอโก พุทฺโธ หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอกทีปโก, ชิโน. ยถา หิ มหาสมุทฺเท ภินฺนนาวานํ มนุสฺสานํ สมุทฺททีโป ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหติ, เอวํ ชิโน สํสารสาคเร อลพฺภเนยฺยปติฏฺเฐ โอสีทนฺตานํ สพฺพสตฺตานํ เอกพุทฺธภูโต ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหตีติ เอกทีปกนฺติ โถเมติ. ตํ ชินํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ. འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆུའི་དབུས་སུ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་གླིང་ (dīpo) ངོ་།། ཡང་ན། འདི་ལ་ཆུ་གཉིས་སུ་འབབ་པས་ན་གླིང་ (dīpo) སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་དཱི་པ་ཀ་ (dīpaka) ཞེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་ཏེ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་གླིང་གཅིག་པུ་ (ekadīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་གྲུ་ཞིག་པའི་མི་རྣམས་ལ་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་ནི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་བ་ནི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་རྟེན་མེད་པར་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“གླིང་གཅིག་པུ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། “རྒྱལ་བ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ชิโน อเนก ชาติยํ อเนกสํสารภเว, สปุตฺตทารํ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ, องฺคชีวิตมฺปิ องฺคปจฺจงฺคชีวิตินฺทฺริยมฺปิ. อถ วา หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ, โพธิเปมโต อรหตฺตมคฺค สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, อลคฺค มานโสติ ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียนจิตฺโต หุตฺวา, อตฺถิกสฺส ปุตฺตทาราทึ กามิกสฺส ยาจกสฺส อทาสิเยว ปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอว. ทานปารมิมฺปิ ตโต ทานปารมิโต ปรํ อญฺญํ สีลปารมาทิกมฺปิ สีลปารมีอาทิกมฺปิ, อปูริ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสิ, ตาสํ ปารมีนํ อิทฺธิยา สมิทฺธิยา อคฺคตํ อุตฺตม ภาวํ เสฏฺฐพุทฺธตฺตํ วา, อุปยาตํ อุปคตํ, เอกทีปกํ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ เอกปติฏฺฐานภูตํ วา, ทีปกมิว เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ วา ตํ ชินํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ. འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན། རྒྱལ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དུ་མ་དང་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་དུ་མར། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་པ་དང་། ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡང་། ཡང་ན། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་མཐའ་དག་ཀྱང་། བྱང་ཆུབ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཆགས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། དགོས་པ་ཡོད་པ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་སློང་མོ་བ་ལ། གཏོང་བའི་སེམས་པས་བྱིན་པ་ཉིད་དེ། བྱིན་པ་ཉིད་དོ།། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡང་། དེའི་འོག་ཏུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་གཞན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་། རྫོགས་པར་མཛད་དེ། རྫོགས་པར་མཛད་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཡིན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དག་གི་མཐུ་དང་གྲུབ་པས་མཆོག་ཉིད་དམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་ཉེ་བར་སོང་བ། ཉེ་བར་བཅར་བ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་གཅིག་པུ། སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་གནས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ། ཡང་ན་གླིང་བཞིན་དུ་སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་གནས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་དེ། རྒྱལ་བ་དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་གྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། เอกวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒๒. ༢༢. เทวาเทวาติเทวํ นิธนวปุธรํ มารภงฺคํ อภงฺคํ,ทีปํ ทีปํ ปชานํ ชยวรสยเน โพธิปตฺตํธิปตฺตํ; พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานํ วรคิรกถิกํ ปาปหีนํ ปหีนํ,โลกาโลกาภิรามํ สตตมภินเม ตํ มุนินฺทํ มุนินฺทํ. ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ། བདུད་འཇོམས་ཤིང་གཞན་གྱིས་མི་ཆོམས་པ། སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ། རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་བརྙེས་ཤིང་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པ། ཚངས་པ་དང་ཚངས་པ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ། སྡིག་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་སྤངས་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྣང་བ་དང་དགའ་བར་མཛད་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๒๒. เอวํ [Pg.162] เอกวีสติมาย คาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ เทวาเทวาติเทวนฺตฺยาทีหิ ทสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุกาโม เทวาเทวาติเทวนฺติอาทิมาห. อยํ ปน ม ร ภ น ย ย คเณหิ จ ติมุนิยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกวีสตกฺขเรหิ ยุตฺตา อาทฺยนฺตยมกา สทฺธรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มฺรา ภฺนา โย โยตฺร เยน ติมุนิยติยุตา สทฺธรา กิตฺติตาย’’นฺติ. ༢༢. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཅིག་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་མ་དང་། ར་དང་། བྷ་དང་། ན་དང་། ཡ་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་གཅོད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་ཉེར་གཅིག་དང་ལྡན་པ། ཐོག་མཐའ་ཟུང་ལྡན་གྱི་སྲག་དྷ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “མ་ར་བྷ་ན་ཡ་ཡ་ཡ་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ལྡན་པ། སྲག་དྷ་ར་ཞེས་བསྒྲགས་པ་ཡིན།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺรา มรคณา จ ภฺนา ภนคณา จ โยคโณ จ เยน ยคเณน สห โยคโณ จ ติมุนิยติยุตา สตฺตมกฺขรนฺเตตีหิ ยตีหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ. อตฺร อิมสฺมึ ปกติ ฉนฺเท อยํ คาถา สทฺธราคาถาติ กิตฺติตาติ. เอตฺถ จ มุนิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เอกสฺมึ ปาเท สตฺตมกฺขรนฺเต สตฺตมกฺขรนฺเต ยตีนํ ติปริวตฺตตฺตา ติมุนิยติยุตาติ วุตฺตํ. เอกวีสตกฺขรวนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. འདི་ནི་འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ཡིན། རྐང་པ་གང་ལ་མ་དང་ར་ཡི་ཚོགས་དང་། བྷ་དང་ན་ཡི་ཚོགས་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་གཞན་དང་བཅས་པ་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་གཅོད་དེ་ཡི་གེ་བདུན་པའི་མཐར་མཚམས་གཅོད་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡོད་ན། འདིར་རང་བཞིན་གྱི་སྡེབ་སྦྱོར་འདི་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་སྲག་དྷ་རའི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བསྒྲགས་སོ།། འདིར་“ཐུབ་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། རྐང་པ་གཅིག་ལ་ཡི་གེ་བདུན་རེའི་མཚམས་སུ་མཚམས་གཅོད་ཐེངས་གསུམ་འཁོར་བའི་ཕྱིར། “ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ལྡན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡི་གེ་ཉེར་གཅིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། ตตฺถ จ เทวาเทวาติเทวนฺติ ราชสงฺขาตสมฺมุติเทว จตุมหาราชาทิกอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วิสุทฺธิเทวภูตํ. เอตฺถ หิ เทวาติ สมฺมุติเทวา. เต หิ มานุสฺสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ มนุสฺสราชเทวี กุมารา เทวาติ วุจฺจนฺติ. ปุน เทวาติ อุปปตฺติเทวา. เต หิ ทิพฺพอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ จตุมหาราชิกา เทวา วุจฺจนฺติ, ทิพฺพนฺติ กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยธนาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํ ตํ อตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ. ปุญฺญาติสยโยคานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺติ. ยถาธิปฺเปตญฺจ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺติ. ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน จ สกฺโกนฺตีติ เทวาติ วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ. อติเทวนฺติ [Pg.163] เตสํ เทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วา วิสุทฺธิ เทวภูตํ ภควนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ เตสํ สมฺมุติ อุปปตฺติเทวานํ สีลาทิคุเณหิ อติเรกตฺตา อติเรโก เทโวติ ภควา อติเทโวติ วุจฺจติ. เทโว เทวานํ อติเรโก อติอุตฺตโม อติเสฏฺโฐ อติวิสิฏฺโฐ เทโว เทวาเทวาติเทโว, วิสุทฺธิเทวภูโต มุนินฺโท ลพฺภติ. ตํ เทวาเทวาติเทวํ. དེ་ལ་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོར་བགྲང་བའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞི་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་མིའི་དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་རོལ་པའི་ཕྱིར། མིའི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ལ་“ལྷ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་“ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་རོལ་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ལ་“ལྷ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། “རྩེ་ཞིང་རོལ་པ་”ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པ། རྒྱལ་བར་ནུས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ། དབང་ཕྱུག་དང་། ནོར་ལ་སོགས་པའི་བཀུར་སྟི་དང་བྱིན་པ་ལེན་པ་དང་། དོན་དེ་དང་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལྷག་མའི་མཐུ་ལས་ཐོབ་པའི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པ། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཡུལ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་ནུས་པ་སྟེ། དེས་ན་“ལྷ་”ཞེས་བྱ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི། ལྷ་དེ་དག་གི་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀུན་རྫོབ་དང་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་དེ་དག་ལས་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ལྷག་པའི་ལྷ་སྟེ་“ལྷ་མཆོག་”ཅེས་བྱའོ།། ལྷ་རྣམས་ལས་ལྷག་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ལྷ་ནི་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཡིན་ལ། དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉིད་དོ།། ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་དེ་ལའོ།། วุตฺตญฺหิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘‘เทวาติ ตโย เทวา สมฺมุติ เทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุปริ เทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ. ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་ཀྱང་། “ལྷ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ།། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་དང་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་སོ།། སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེའི་གོང་གི་ལྷ་རྣམས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ภควา ปน นิราติสยาย อภิญฺญากีฬาย อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ สปรสนฺตานคตปญฺจวิธมารวิช ยิจฺฉานิปฺผตฺติยาจิตฺติสฺสริย สตฺตธนาทิ สมฺมาปฏิปตฺติ อเวจฺจปฺปสาทสกฺการทานคฺคหณสงฺขาเตน ธมฺมสภาวปุคฺคลชฺฌาสยานุรูปานุสาสนีสงฺขาเตน จ โวหาราติสเยน ปรมาย ปญฺญาสรีรปฺปภาสงฺขาตาย ชุติยา อนญฺญสาธารณาย ญาณสรีรคติยา มารวิชย สพฺพญฺญุคุณปรหิต นิปฺผาทเนสุ อปฺปฏิหตาย สตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ คมนียโต อภิตฺถวนียโต ภตฺติวเสน กมนียโต จ สพฺเพ เต เทเว เตหิ คุเณหิ อภิภุยฺย ฐิตตฺตา เตสํ เทวานํ อติเสฏฺโฐ อติอุตฺตโม เทโวติ เทวาเทวาติเทโวติ วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྩེད་མོ་དང་། ལྷ་དང་ཚངས་པ་དང་འཕགས་པའི་གནས་པ་མཆོག་རྣམས་དང་། རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་གྲུབ་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་དང་། འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་། མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་བྱིན་པ་ལེན་པར་བགྲང་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་གང་ཟག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པར་བགྲང་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་ཏུ་བགྲང་བའི་གཟི་བརྗིད་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འགྲོས་དང་། བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་དང་། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བ་དང་། དད་པའི་དབང་གིས་དང་དུ་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ལྷ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཡོན་ཏན་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་བཞུགས་པས། ལྷ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ལྷ་སྟེ། “ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་བྱ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། นิธนวปุธรนฺติ อนฺติมกายธารณํ. เอตฺถ จ นิธนสทฺโท ปริโยสานวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา นิเธติ ปริโยสานํ กโรติ เอเตนาติ นิธนํ. นิเธติ วินาเสติ ภวนฺติ วา นิธนํ, อนฺติมกาโย ลพฺภติ. นิปุพฺพ ธา ธาตุ [Pg.164] นาเส ยุ. วปติ กุสลากุสลพีชเมตฺถาติ วปุ, กาโย. วปธาตุ พีชสนฺตาเน อุ. นิธนญฺจ ตํ วปุ จาติ นิธนวปุ, ตํ ธาเรตีติ นิธนวปุธโร, มุนินฺโท. ตํ นิธนวปุธรํ. โส หิ อนมตคฺคสํสารภเวสุ นิพฺพตฺเตนฺตานํ สพฺพกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อคฺคมคฺคญาณสตฺเถน สมุจฺฉินฺทิ ตตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. อยญฺหิ พุทฺธภาวชาติ อนฺติม ภโว โหติ, ตสฺมา วิเสเสน มุนินฺทเมว นิธนวปุธรนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘พุทฺโธ อนฺติม ธโร’’ติ. “མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”ཅེས་པ་ནི། ཐ་མའི་ལུས་འཛིན་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ནི་དྷ་ནཱ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐར་ཐུག་པའི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཡིན། ཡང་ན། “ནི་དྷེ་ཏི་”སྟེ་འདིས་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པས་ན་“ནི་དྷ་ནཱ་”ཞེས་བྱའོ།། “ནི་དྷེ་ཏི་”སྟེ་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འཇིག་པར་འགྱུར་བས་ན་“ནི་དྷ་ནཱ་”སྟེ། མཐའ་མའི་ལུས་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། ཉེ་བར་སྒྱུར་བ་“ནི་”སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་རྩ་བ་“དྷཱ་”འཇིག་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཡུ་”སྦྱར་བའོ།། “ཝ་པ་ཏི་”སྟེ་འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ས་བོན་འདེབས་པས་ན་“ཝ་པུ་”སྟེ་ལུས་སོ།། རྩ་བ་“ཝ་པཱ་”ས་བོན་འདེབས་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨུ་”སྦྱར་བའོ།། མཐར་ཐུག་པ་དེ་ཉིད་ལུས་ཡིན་པས་ན་“མཐའ་མའི་ལུས་”སྟེ། དེ་འཛིན་པས་ན་“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་དེ་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་མཐའ་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚོན་ཆས་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། ཡང་སྲིད་དུ་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་སྲིད་པ་མཐའ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉིད་ལ་“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ནི་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ལས། “སངས་རྒྱས་ནི་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། มารภงฺคนฺติ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ. มารสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปญฺจมาเร ภญฺชติ อภญฺชิ ภญฺชิสฺสตีติ มารภงฺโค, มุนินฺโท. มารสทฺทูปปท ภนฺชธาตุ อวมทฺทเน ตปจฺจโย. ตสฺส สห ธาตฺวนฺเตน โคอาเทโส. นการสฺส นิคฺคหิตาเทโส. ตสฺส กวคฺคนฺตาเทโส. ตํ มารภงฺคํ. อภงฺคนฺติ มารเสนาย ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ, ภญฺชิยเต ภงฺโค. นภงฺโค อภงฺโค. อถ วา มารเสนาย น ภญฺชิยตีติ อภงฺโค. มารเสนาย ภญฺชิตุํ น อรหตีติ อตฺโถ. มารเสนา ภญฺชิตุํ น สมตฺโถติ วา อภงฺโค, มุนินฺโท. ตํ อภงฺคํ. “བདུད་འཇོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་བུ་ལ་སོགས་པའི་བདུད་ལྔ་རྣམ་པར་འཇོམས་པ་ཉིད་དོ།། “བདུད་”ཅེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། བདུད་ལྔ་པོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའམ། བཅོམ་པའམ། འཇོམས་པར་འགྱུར་བས་ན་“བདུད་འཇོམས་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། “བདུད་”ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ཞིང་རྩ་བ་“བྷཉྫ་”རྡེག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཏ་”སྦྱར་བའོ།། དེ་ནི་རྩ་བའི་མཐའ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་“ག་”རུ་བསྒྱུར་བའོ།། “ན་”ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོ་རུ་བསྒྱུར་བའོ།། དེ་ནི་ཀ་སྡེའི་མཐའ་རུ་བསྒྱུར་བའོ།། བདུད་འཇོམས་པ་དེ་ལའོ།། “གཞན་གྱིས་མི་ཆོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་འཇོམས་པའམ་རྣམ་པར་གཞིག་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། བཅོམ་པར་བྱ་བ་ནི་“བཅོམ་པ་”ཡིན། བཅོམ་པ་མེད་པ་ནི་“མ་བཅོམ་པ་”སྟེ། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་“མ་བཅོམ་པ་”འོ།། དོན་ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་འོས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་ནུས་པས་ན་“མ་བཅོམ་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། མ་བཅོམ་པ་དེ་ལའོ།། ทีปํทีปํ ปชานนฺติ เอตฺถ ปชานํ ทีปํ ทีปนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปชานนฺติ สตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปชายนฺติ นิพฺพตฺติยนฺติ, ปกาเรน วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ ปฏิสนฺธิจุติวเสนาติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. ทีปนฺติ ปญฺญาปทีปํ. ตญฺหิ กุสลากุสเล ธมฺเม วิภชิตฺวา ทีเปติ ปกาเสติ โชเตตีติ ทีปนฺติ วุจฺจติ. อถ วา ทิปฺปติ โชเตตีติ ทีโป. อนฺธการํ วิธเมตฺวา อาโลกํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ทีปมิวาติ ทีปา, ปญฺญา. ยถา หิ ปทีโป อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ปกาเสติ, เอวํ ปญฺญา อวิชฺชนฺธการํ หนฺตฺวา ธมฺมาโลกํ ปกาเสตีติ [Pg.165] วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ. ปุน ทีปนฺติ ทีปกํ ปกาเสนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ ทีเปติ ปกาเสตีติ ทีโปติ วุจฺจติ. มุนินฺโท หิ ปยิรุปาสนวเสน คตาคตานํ วิเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จตุมคฺคญาณาทิปญฺญาปทีปํ ปกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ. “སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་“སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ཡིན། དེ་ལ་“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། དེ་དག་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་དེ་དག་གིས་སྐྱེ་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་ཞིང་འགྲུབ་པས་ན་“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་བྱའོ།། “སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་སྟེ། དེ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་དང་། སྣང་བར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། “དིཔྤ་ཏི་”སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”འོ།། མུན་པ་བསལ་ནས་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། རྩ་བ་“དཱི་པཱ་”གསལ་བའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། “སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། ཇི་ལ\|}ར་སྒྲོན་མེས་མུན་པ་བསལ་ནས་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། སྒྲོན་མེ་དེ་ལའོ།། ཡང་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ཁོང་ནི་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་བྱའོ།། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འོངས་ཤིང་སོང་བའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། སྒྲོན་མེ་དེ་ལའོ།། ชยวรสยเนติ ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตม โพธิปลฺลงฺกาสเน. ปญฺจมาเร ชินาติ เอตฺถาติ ชโย, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ชิธาตุ ชเย ณ. วริตพฺโพ ปตฺถิ ตพฺโพติ วโร, วรธาตุ ปตฺถเน อ. วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ นิวารเณ อ. พุทฺเธน เสวิยติ ภชิยติ เอตฺถาติ สยโน. สิธาตุ เสวายํยุ. วโร อุตฺตโม สยโน วรสยโน, ชโยเอว วรสยโน ชยวรสยโน, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ตสฺมึ. “རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་མཛད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་མཆོག་ལའོ།། འདིར་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་“རྒྱལ་བ་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་གདན་ནོ།། རྩ་བ་“ཇི་”རྒྱལ་བའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཎ་”སྦྱར་བའོ།། བདམས་པར་བྱ་བའམ་འདོད་པར་བྱ་བས་ན་“མཆོག་”གོ། རྩ་བ་“ཝ་ར་”འདོད་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། དམན་པ་རྣམས་ཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་“མཆོག་”གོ། རྩ་བ་“ཝ་ར་”ཟློག་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། འདིར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྟེན་ཅིང་བཞུགས་པས་ན་“གནས་”སོ།། རྩ་བ་“སི་”བསྟེན་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཡུ་”སྦྱར་བའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་“གནས་མཆོག་”སྟེ། རྒྱལ་བ་ཉིད་གནས་མཆོག་ཡིན་པས་ན་“རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་གདན་ནོ།། དེ་ལའོ།། โพธิปตฺตํธิปตฺตนฺติ โพธิปตฺตํ อธิปตฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. โพธิปตฺตนฺติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ. เอตฺถ จ โพธิสทฺโท รุกฺขมคฺคญาณสพฺพญฺญุตญาณนิพฺพาเนสุปิ วตฺตติ. ตถา เหส โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติอาทีสุ รุกฺเข วตฺตติ. โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติอาทีสุ มคฺเค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูรี เมธโสติอาทีสุ สพฺพญฺญุตญาเณ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติอาทีสุ นิพฺพาเน. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ อธิปฺเปตํ. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺต มคฺคญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ อี จ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเสสวเสน. ตํ อปชฺชึ อคมินฺติ โพธิ ปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ โพธิปตฺตํ. อธิปตฺตนฺติ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตนฺติ อตฺโถ. สพฺพเทวมนุสฺสานํ อธิกํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ ปตฺโต คโตติ อธิปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ อธิปตฺตํ. ยถา หิ กุกฺกุฏโปตกานํ [Pg.166] โย กุกฺกุฏโปตโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺภิโท, โส เตสํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ คโต, เอวเมว ภควา สเทวเก โลเก อวิชฺชา คตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา จ สีลสมาธิปญฺญาทิ สพฺพคุเณหิ อธิกตฺตา จ อปฺปฏิสมตฺตา จ สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ เสฏฺฐภาวํ อปฺปฏิสมภาวญฺจ ปตฺโต คโตติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อธิปตฺตนฺติ โถเมติ. “བྱང་ཆུབ་ཐོབ་དང་དབང་འབྱོར་ཐོབ་”ཅེས་པ་ནི། “བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”དང་“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གཤེགས་པའོ། །འདིར་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དང་། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། མྱང་འདས་རྣམས་ལའང་འཇུག་སྟེ། དེ་ལྟར་ན། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ་”ལ་སོགས་པར་ཤིང་ལ་འཇུག་གོ །“ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ་”ལ་སོགས་པར་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །“བློ་གྲོས་ཆེན་པོས་བྱང་ཆུབ་མཆོག་ཐོབ་བོ་”ལ་སོགས་པར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་འཇུག་གོ །“འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས་”ལ་སོགས་པར་མྱང་འདས་ལ་འཇུག་གོ །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། །བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བུདྷ་བྱིངས་ལས་ཎ་དང་ཨཱི་རྐྱེན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ནི་གཟུགས་མཚུངས་ལྷག་མའི་ཚུལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་བོ། །དེ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ཞིང་གཤེགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་དུ་གཤེགས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལྷག་པའི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་རྒན་རབས་ཉིད་དུ་ཐོབ་ཅིང་གཤེགས་པས་ན་དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལ་དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། བྱ་སྲེག་པའི་ཕྲུ་གུ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱ་ཕྲུ་གུ་གང་ཞིག་གིས་སྒོང་སྐོགས་བཅག་སྟེ་ཕྱིར་ཐོན་པ་དེ་ནི། དེ་དག་གི་གཙོ་བོ་དང་རྒན་རབས་སུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མ་རིག་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་དགུའི་ནང་ནས། མ་རིག་པའི་སྒོང་སྐོགས་དེ་ཉིད་བཅག་སྟེ། ཐོག་མར་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལྷག་པའི་ཕྱིར་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། རྒན་རབས་ཉིད་དང་། མཆོག་ཉིད་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཉིད་དུ་ཐོབ་ཅིང་གཤེགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བས་ན་“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་བསྟོད་པའོ། ། พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานนฺติ พฺรหฺม อพฺรหฺม อาคตานนฺติ ปทจฺเฉโท. อาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ พฺรหฺมาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิ พฺรหฺมา. เต หิ ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺตีติ พฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อพฺรหฺมาติ เทวมนุสฺสา. เต หิ น พฺรหฺมา อพฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อาคจฺฉนฺติ ปยิรุปาสนวเสนาติ อาคตา, พฺรหฺมา พฺรหฺมาโน ลพฺภนฺติ. อาปุพฺพคมุธาตุ คติยํ ต. อาคตา พฺรหฺมา จ อพฺรหฺมา จาติ พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตา, เตสํ. วิเสสน ปรนิปาตปทเมตํ อคฺยาหิโตติอาทีสุ วิย. ตํ ปน ปทํ วรคิรกถิกนฺติปเท สมฺปทานํ. ปยิรุปาสนานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ. “ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “ཚངས་པ་”དང་“མི་ཚངས་པ་”དང་“ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །“ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པའོ། །དེ་དག་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒྱས་ཤིང་འཕེལ་བས་ན་ཚངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“མི་ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ཚངས་པ་མ་ཡིན་པས་ན་མི་ཚངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པས་ན་ལྷགས་པ་སྟེ། ཚངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །སྔོན་དུ་ཨཱ་སྦྱར་བའི་གམུ་བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་མི་ཚངས་པ་རྣམས་ནི་ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ལའོ། །འདི་ནི་“མེ་ལ་མཆོད་པ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཕྱི་མར་བསྣུར་བའི་ཚིག་གོ །ཚིག་དེ་ནི་“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཆེད་དུ་བྱ་བའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། วรคิรกถิกนฺติ อุตฺตมํ ธมฺมวาจํ เทเสนฺตํ. เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ วา, คายติ กถิยตีติ คิรา, วาจา. คาธาตุ สทฺเท อีโร. วรา เสฏฺฐา คิรา วาจา วรคิรา. ตาย ธมฺมํ กเถตีติ วรคิรกถิโก, มุนินฺโท. อุตฺตมาย มนาปภูตวาจาย ธมฺมํ เทเสตีติ อตฺโถ. ตํ. “གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་མཆོག་སྟོན་པའོ། །ཡང་ན་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་སྟེ། བརྗོད་ཅིང་བཤད་པས་ན་གསུང་ངམ་ངག་གོ །སྒྲ་ལ་འཇུག་པའི་གཱ་བྱིངས་ལས་ཨཱི་ར་རྐྱེན་ནོ། །མཆོག་གམ་གཙོ་བོའི་གསུང་ནི་གསུང་མཆོག་གོ །དེས་ཆོས་སྒྲོག་པས་ན་གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བར་གྱུར་པའི་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལའོ། ། ปาปหีนนฺติ ลามกอกุสลกิเลสํ. ตญฺหิ อปายาทิ ทุกฺขํ ปาเปตีติ ปาโปติ วุจฺจติ. อกุสลกิเลโส. ปปุพฺพอปธาตุ ปาปุณเน. กุสลธมฺเมน หาตพฺพํ จชิ ตพฺพนฺติ หีนนฺติ วุจฺจติ. ลามกธมฺโม. หาธาตุ จาเค ตปจฺจโย, ตสฺสิโน. ปาโปเอว หีนํ ปาปหีนํ. ปหีนนฺติ [Pg.167] อรหตฺตมคฺคญาเณน สุสมุจฺฉินฺนํ. ปชหตีติ ปหีโน, มุนินฺโท. ปปุพฺพหาธาตุ จาเค อิโน. สพฺเพ อกุสลธมฺเม อคฺคมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทตีติ อตฺโถ. “སྡིག་པ་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་པ་མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། །དེ་ནི་ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བས་ན་སྡིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། །སྔོན་དུ་པ་སྦྱར་བའི་ཨ་པ་བྱིངས་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་ཞིང་དོར་བར་བྱ་བས་ན་དམན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་ངན་པའོ། །གཏོང་བའི་དོན་ལ་ཧཱ་བྱིངས་ལས་ཏ་རྐྱེན་དང་། དེ་ལ་ཨི་ནའོ། །སྡིག་པ་ཉིད་དམན་པ་ནི་སྡིག་པ་དམན་པའོ། །“སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཅད་པའོ། །སྤོང་བས་ན་སྤངས་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །སྔོན་དུ་པ་སྦྱར་བའི་ཧཱ་བྱིངས་གཏོང་བའི་དོན་ལ་ཨི་ན་རྐྱེན་ནོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ། ། โลกาโลกาภิรามนฺติ โลกอโลกอภิรามนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสโลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. โลโกติ มนุสฺส โลโก, โส หิ โลกยติ ปติฏฺฐหติ ปวตฺตติ วา เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญํ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, มนุสฺส โลโก. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. น โลโก อโลโก. เทวพฺรหฺมโลโก. โลโก จ อโลโก จ โลกาโลกา, เตสํ สตฺตโลกานํ อภิอธิกํ รมนฺติ เอตฺถาติ โลกาโลกาภิราโม. มุนินฺโท, ตํ. โส หิ ติโลกานํ ปูชานุคฺคหาทิกรณวเสน อภิรามฏฺฐานํ โหตีติ โลกาโลกาภิรามนฺติ โถเมติ. สตตนฺติ นิจฺจํ. รตฺติทิวํ อภิณฺหนฺติ อตฺโถ. มุนินฺทนฺติ ปญฺจมุนิสฺสรํ, ตํ มุนินฺทํ. อภินเมติ อหํ อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ. “འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་”དང་“འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་”དང་“དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། དེ་ནི་མཐོང་བར་བྱེད་པ་དང་། འདིར་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་གནས་ཤིང་འཇུག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། མིའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །གནས་པའི་དོན་ལ་ལོ་ཀ་བྱིངས་ལས་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པའོ། །ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དེ་དག་འདི་ལ་ལྷག་པར་དགའ་བས་ན་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལའོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ལ་མཆོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་མཛད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་འགྱུར་བས་ན། “འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །“རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུའོ། །ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་ལྔའི་དབང་ཕྱུག་དེ་ལའོ། །“མངོན་པར་འདུད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་མངོན་པར་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. เทวาเทวาติเทวํ สมฺมุติเทวอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ วิสุทฺธิเทวภูตํ นิธนวปุธรํ อนฺติมกายธารณํ, มารภงฺคํ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ อภงฺคํ มารเสนาย ภญฺชิตุํ อสมตฺถํ, มารเสนา ภญฺชนารหํ วา, ปชานํ สตฺตานํ ทีปํ ปญฺญาปทีปํ, กมฺมภูตํ ทีปํ ทีปกํ ปกาเสนฺตํ, ชยวรสยเน ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตมโพธิปลฺลงฺกาสเน อาธารภูเต, โพธิปตฺตํ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ อธิปตฺตํ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตํ, พฺรหฺมา พฺรหฺมาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺมเทว มนุสฺสปริสานํ วรคิรกถิกํ เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ ปาปหีนํ ลามกอกุสลกิเลสํ ปหีนํ อรหตฺตมคฺค ญาเณน [Pg.168] สุสมุจฺฉินฺนํ โลกาโลกาภิรามํ มนุสฺส โลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามภูตํ, มุนินฺทํ ปญฺจมุนิสฺสรํ ตํ มุนินฺทํ สตตํ นิจฺจํ อภิณฺหํ อหํ อภินเม อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ. འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ལྷ་ཡི་ལྷ་ལས་ལྷག་པའི་ལྷ་”ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་སྐྱེ་བ་ལྷ་རྣམས་ལས་ལྷག་པར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའོ། །“ཐ་མའི་སྐུ་ལུས་འཛིན་པ་”ནི་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ། །“བདུད་བཅོམ་པ་”ནི་ལྷའི་བུ་ལ་སོགས་པའི་བདུད་ལྔ་རྣམ་པར་འཇོམས་པའོ། །“མི་ཕྱེད་པ་”ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེས་གཞིག་པར་མི་ནུས་པ་འམ། ཡང་ན་བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པར་འོས་པའོ། །“སྐྱེ་དགུའི་སྒྲོན་མེ་”ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའོ། །“གླིང་དུ་གྱུར་པ་”ནི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་གླིང་གསལ་བར་མཛད་པའོ། །“རྒྱལ་བའི་མལ་མཆོག་”ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་མཆོག་ལ་བརྟེན་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གཤེགས་པའོ། །“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་དུ་གཤེགས་པའོ། །“ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་”ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ལའོ། །“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ནི་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པའོ། །“སྡིག་པ་སྤངས་པ་”ནི་ངན་པ་མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཅད་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའོ། །“ཐུབ་པའི་དབང་པོ་”ནི་ཐུབ་པ་ལྔའི་དབང་ཕྱུག་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་“རྟག་ཏུ་”ནི་རྒྱུན་དུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་“མངོན་པར་འདུད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། ། ทฺวาวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒๓. ༢༣. พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพ มุทุกรจรโณ พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆ,โกสจฺฉาทงฺคชาโต ปุนรปิ สุคโต สุปฺปติฏฺฐิตปาโท; มูโททาตุณฺณโลโม อถมปิ สุคโต พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว,นีลกฺขี ทีฆปณฺหี สุขุมมลฉวี โถมฺยรสคฺคสคฺคี. སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེས་མཚུངས། །ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན། །བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་འདྲ་གསང་བའི་གནས། །སྦུབས་སུ་ནུབ་ཅིང་ཞབས་ནི་ལེགས་པར་གནས། །མཛོད་སྤུ་དཀར་འཇམ་སྐུ་ནི་ཚངས་ལྟར་དྲང་། །སྤྱན་མཐིང་རྟིང་རིང་པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ། །དྲི་མེད་རོ་བྲོ་མཆོག་གི་རྩེ་མོ་ཅན། ། ๒๔. ༢༤. จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท; ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย. ཚེམས་ནི་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་ཐགས་བཟང་ལ། །ཕྲག་པའི་མཚམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་དང་། །ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ཚེམས་མི་དབྱེ། །ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་ཕྱག་གཉིས་འཇམ། །མ་བཏུད་པར་ཡང་པུས་མོར་སླེབས་པ་དང་། །དཔུང་པ་ཟླུམ་ཞིང་རྒྱལ་བ་བ་གཞོན་གྱི། །རྫི་མ་ལྟ་བུ་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ཅན། ། ๒๕. ༢༥. สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม; สมฺพุทฺโธ ถูลชิวฺโห อถ สีหหนุโก ชาลิกปฺปาทหตฺโถ,นาโถ อุณฺหีสสีโส อิติคุณสหิตํ ตํ มเหสึ นมามิ. སྐུ་ཡི་གནས་བདུན་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་སོར་རིང་། །སྤུ་ཉག་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་མཆེ་བ་དཀར། །གསེར་གྱི་མདོག་འདྲ་དབུ་སྐྲ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས། །ལྗགས་ཡངས་མཐུག་ཅིང་འགྲམ་པ་སེང་གེ་འདྲ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ནི་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་དང་། །དབུ་གཙུག་ཏོར་ཅན་མགོན་པོ་དྲང་སྲོང་ཆེ། །ཡོན་ཏན་འདི་དག་ལྡན་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ๒๓. เอวํ [Pg.169] ทฺวาวีสติมาย คาถาย มุนินฺทสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทีหิ ตีหิ คาถาหิ พุทฺธสฺส ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มเหสึ วนฺทิตุกาโม พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทิคาถาตฺตยมาห. ตํ ปน คาถาตฺตยํ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธกํ ปน เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ༢༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཉིས་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་ནས། “སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ནི་སྲག་དྷ་རཱ་ (Sragdharā) སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། ตตฺถ ปฐมคาถายํ พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม ปฏิวิทฺธนิรวเสสสพฺพธมฺโม วา. ตํ ปน ปทํ นิคฺโรธพิมฺโพ ตฺยาทีสุ ปเทสุ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. โส หิ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ, นิรวเสสสพฺพธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ พุทฺโธติ วุจฺจติ. เตสุ ปน ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ ปฐมวิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ จตุสจฺจธมฺมปฏิวิชฺฌนํ อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. เหฏฺฐา มคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อรหตฺตผลญาณญฺจ สพฺพญฺญุตญาณาทิปจฺฉิมปจฺฉิมญาณานิ จ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมิตคุณคณาลงฺการํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. ทุติย วิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ สพฺพเญยฺยธมฺมปฏิวิชฺฌนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. จตุมคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนา ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อาสยานุสยญาณาทิปจฺฉิม ปจฺฉิมญาณานิ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมาณคุโณฆาลงฺกตํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. กึปเนตฺถ พุธธาตุสฺส วาจฺจภูตํ ญาณเมว พุทฺโธ นาม โหติ. อุทาหุ ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ. ญาเณน ปน มลกร กิเลสานํ สวาสนานํ นิรวเสสํ ปหีนตฺตา จิตฺต สนฺตาโน สุทฺโธ โหติ. ตสฺส ปน สุทฺธตฺตา ตสฺส นิสฺสยภูโต [Pg.170] รูปกาโยปิ สุทฺโธ โหติ. ตสฺมา ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต อรหตฺตมคฺคญาณาทีนํ อาธารภูโต ขนฺธสนฺตาโน นามปญฺญตฺติโวหาเรน พุทฺโธ นามาติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ – དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལས། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པ་འམ། ཡང་ན་མ་ལུས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། །ཚིག་དེ་ནི་“ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེས་མཚུངས་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོང་གིས་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། མ་ལུས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ན་“སངས་རྒྱས་”ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པོ་དེ་དག་ལས་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལྟར་ན། བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། །འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་དངོས་དང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དེས་མཚོན་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས། “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་”ཞེས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལྟར་ན། བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། །ལམ་བཞི་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །བག་ལ་ཉལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་དངོས་དང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དེས་མཚོན་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུ་གཏེར་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས། “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་”ཞེས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའོ། །འོ་ན་འདིར་བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན་ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ནི་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ཡང་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེ་བས་ན་ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ། མིང་དང་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་“སངས་རྒྱས་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณ นิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ’’ติ. “ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ལས་བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཐོབ་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་འམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་སྟེ་བདེན་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། ปรมตฺถภูเต หิ ขนฺธสนฺตาเน โวหารสุขตฺถํ สตฺต ปุคฺคลาทิโวหาโร อาโรปิโต. เอวํ โวหารปฺปตฺโต สตฺโต ยาว โพธิญาณตฺถาย น วายมติ, ปณิธานํ น กโรติ. ตาว สตฺโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยโต ปน ปฏฺฐาย โพธิญาณตฺถาย วายมติ, ปณิธานํ กโรติ, ตทา โพธิสตฺโต นาม โวหาโร โหติ. โส ปน ยทา โพธิญาณํ ลภติ, ตทา พุทฺโธ นาม โวหาโร โหติ. ตสฺมา ปญฺญตฺติสงฺขาโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสา โลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธติ ตํ พุทฺธ’’นฺติ. อถ วา ปฏฺฐานนเยน วา นานนฺตริกนเยน วา ญาณปฺปธาโน สุวิสุทฺธขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตวาติ. དོན་དམ་པར་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་བདེ་བའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་དང་གང་ཟག་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་བཏགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐ་སྙད་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ཇི་སྲིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་མི་བརྩོན་ཞིང་སྨོན་ལམ་མི་འདེབས་པ་དེ་སྲིད་དུ་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ། །གང་གི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་བརྩོན་ཞིང་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་གང་གི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དེའི་ཚེ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་བཏགས་པའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མདོ་ཆེན་པོ་ལས་གསུངས་ཏེ། “སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མ་ཡིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། ཕ་ཡིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། སྤུན་ཟླས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། སྲིང་མོས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། མཛའ་བཤེས་དང་གྲོགས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། གཉེན་འདུན་དང་ཉེ་དུ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའི་མངོན་སུམ་གྱི་བཏགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའོ”ཞེས་སོ། །ཡང་ན་གཏན་ཚིགས་ཀྱི་ཚུལ་ལམ། མཚམས་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་རིགས་པ་ཉིད་དོ། ། นิคฺโรธพิมฺโพติ นิคฺโรธรุกฺขสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร. อโธภาคํ รุนฺธตีติ นิคฺโรโธ, วฏรุกฺโข. นิปุพฺพรุธธาตุ อาวรเณ ณ, อุสฺโส คาคโม. วมติ [Pg.171] อุคฺคิรตีติ พิมฺโพ, สรีโร. วมุธาตุ อุคฺคิรเณ โพ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล พิมฺโพ สรีโร ยสฺสาติ นิคฺโรธพิมฺโพ, พุทฺโธ. นิคฺโรธปริมณฺฑลพิมฺโพติ วตฺตพฺเพ ปริมณฺฑลสทฺทโลเป เนวํ วุตฺตํ. ยถา หิ ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ, พฺยาโม วา น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘นิคฺโรธปริมณฺฑโล โข ปน ภวํ โคตโม. ยาวตกฺวาสฺส กาโย, ตาว ตกฺวาสฺส พฺยาโม. ยาวตกฺวาสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวาสฺส กาโย’’ติ. “ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་” ཞེས་པ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་གི་ཟླུམ་པོ་ལྟར་སྐུ་ཟླུམ་པའོ། །འོག་གི་ཆ་འགོག་པས་ན་ནྱ་གྲོ་དྷ་སྟེ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ངོ་། །ནི་སྔོན་འཇུག་གི་རུ་དྷ་སྒྲ་ནི་འགོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་དང་ཨུ་སྒྲ་དང་ག་ཡིག་གི་ཕྲད་དོ། །སྐྱུག་པའམ་འདོན་པས་ན་བིམྦ་སྟེ་ལུས་སོ། །ཝ་མུ་སྒྲ་ནི་འདོན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་བོ་རྐྱེན་དང་ཝ་ཡིག་བི་རུ་འགྱུར་རོ། །ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཟླུམ་པོ་ལྟར་ཟླུམ་པའི་བིམྦ་སྟེ་ལུས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷ་བིམྦ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །“ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཟླུམ་པའི་སྐུ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཟླུམ་པོའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་འདི་ལྟར་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ཁྲུ་ལྔ་བཅུ་པའམ་ཁྲུ་བརྒྱ་པ་ཡིན་ཡང་རུང་སྟེ། སྡོང་པོ་དང་ཡལ་ག་མཉམ་པའི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ནི་སྲིད་དུ་ཡང་ཞེང་དུ་ཡང་ཚད་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་གནས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སྐུ་ཡི་སྲིད་དང་འདོམ་གྱི་ཞེང་ཡང་ཚད་གཅིག་པའོ། །གཞན་དག་གི་ལུས་རིང་པོའམ་འདོམ་གྱི་ཞེང་མི་མཉམ་པའི་ཚད་ཅན་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཟླུམ་པའོ། །སྐུ་ཡི་སྲིད་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་འདོམ་གྱི་ཞེང་ཡོད་ལ། འདོམ་གྱི་ཞེང་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་སྐུ་ཡི་སྲིད་ཡོད་དོ”ཞེས་སོ། ། มุทุกรจรโณติ สณฺหหตฺถปาโท. เอตฺถ จ มุทุสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ โมทยติ สตฺเตติ มุทุ, สณฺหหตฺถปาโท. มุทธาตุ โมทเน หาเส วา อุ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรติ เอเตนาติ กโร, หตฺโถ จรติ คจฺฉติ เอเตน ตํ ตํ ฐานนฺติ จรโณ, ปาโท. จรธาตุ คติยํ ยุ. มุทุกโร จ จรโณ จ ยสฺสาติ มุทุกรจรโณ, พุทฺโธ. สปฺปิ มณฺเฑ โอสาริตฺวา ฐปิตํ สตวารํ วิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทุชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ มุทุหตฺถ ปาโทติ อตฺโถ. “ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཤིན་ཏུ་མཉེན་པའོ། །འདིར་“མུ་དུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཉེན་ཞིང་ཕྲ་བའི་དོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཚིག་གོ །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་མུ་དུ་སྟེ་ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པའོ། །མུ་དུ་སྒྲ་ནི་དགའ་བ་དང་བཞད་གད་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨུ་རྐྱེན་ནོ། །དེས་ལས་དེ་དང་དེ་བྱེད་པས་ན་ཀ་ར་སྟེ་ཕྱག་གོ །དེས་གནས་དེ་དང་དེར་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བས་ན་ཙ་ར་ཎ་སྟེ་ཞབས་སོ། །ཙ་ར་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པོ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མུ་དུ་ཀ་ར་ཙ་ར་ཎ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །མར་གྱི་སྙིང་པོའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་ལྟར་དང་། སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་ལྟར་རྟག་ཏུ་ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པོ་མངའ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆติ พฺรหฺมโฆโส เอณิชงฺโฆติ ปทจฺเฉโท. พฺรหฺมโฆโสติ พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺค สมฺปนฺนสรวนฺโตติ อตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหติ วฑฺฒตีติพฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ มนิปจฺจโย. ฆุสิยติ สทฺทิยติ กถิยตีติ โฆโส, สโร. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. พฺรหฺมุโน โฆโส สโร พฺรหฺมโฆโส, โส วิย โฆโส [Pg.172] สโร ยสฺสาติ พฺรหฺมโฆโส, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาพฺรหฺมุโน ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ, เอวเมว ตถาคเตนปิ กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา พฺรหฺมโฆโส วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสรวนฺโตติ โถเมติ. “ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“ཚངས་པའི་དབྱངས་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གསུང་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་མངའ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་ཚངས་པའོ། །བྲཱུ་ཧ་སྒྲ་ལ་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །སྒྲོག་པ་དང་སྒྲ་འབྱིན་པ་དང་བརྗོད་པས་ན་གྷོ་ཥ་སྟེ་དབྱངས་སོ། །གྷུ་ས་སྒྲ་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཚངས་པའི་དབྱངས་སམ་གསུང་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་དབྱངས་སམ་གསུང་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་མངའ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པས་གསུང་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཀྱང་མཛད་པའི་ལས་ཀྱིས་གཞི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ལ། གཞི་དག་པའི་ཕྱིར་ལྟེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱུང་བའི་གསུང་ནི་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་ཚངས་པའི་དབྱངས་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་མངའ་བའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก. เอติ คจฺฉตีติ เอณิ, มิโค. อิธาตุ คติยํ ณิ. ชายติ กมนเมตายาติ ชงฺโฆ, ชาณุ. ชนธาตุ ชนเน โฆ. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ วิย ชงฺโฆ ยสฺส โสติ เอณิชงฺโฆ, พุทฺโธ. ยถา หิ เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ สุวฏฺโฏ โหติ, เอวเมว พุทฺธสฺส มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ. น เอกโต พนฺธปิณฺฑิกมํโส. สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิ คพฺภยวคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา เอณิมิคชงฺฆสทิโส สุวฏฺฏชาณุโกติ โถเมติ. “ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟར་པུས་མོ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའོ། །འགྲོ་བས་ན་ཨེ་ཎི་སྟེ་རི་དྭགས་སོ། །ཨི་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎི་རྐྱེན་ནོ། །དེས་འགྲོ་བར་བྱེད་ཅིང་སྐྱེ་བས་ན་བྱིན་པ་སྟེ་པུས་མོའོ། །ཛ་ན་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་གྷོ་རྐྱེན་ནོ། །ན་ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོར་འགྱུར་རོ། །རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་མངའ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱིན་པའང་ཤ་རྒྱས་པས་ཡོངས་སུ་གང་བའོ། །ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཤ་རྡོག་ཆགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཀུན་ནས་མཉམ་པར་གནས་པའི་ཤས་བསྐོར་ཞིང་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་འབྲས་ཀྱི་སྙིང་པོའམ་ནས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟར་པུས་མོ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། โกสจฺฉาทงฺคชาโตติ โกสจฺฉาทองฺคชาโตติ ปทจฺเฉโท. อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุม กณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. กุสติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ โกโส. กุสธาตุ คติยํ ณ. ฉาทิยตีติ ฉาโท. ฉทธาตุ ปฏิจฺฉนฺเน ณ. โกเสน ฉาโท โกสจฺฉาโท. องฺเค สรีราวยเว ชาตนฺติ องฺคชาตํ. โกสจฺฉาทํ องฺคชาตํ พฺยญฺชนํ ยสฺสาติ โกสจฺฉาทงฺคชาโต, พุทฺโธ. ภควโต หิ อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิ กสทิเสน โกโสหิตวตฺถคุยฺเหน พฺยญฺชเนน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา โกสจฺฉาทงฺคชาตสมฺปนฺโนติ โถเมติ. ปุนรปีติ ปุน อปีติ ปทจฺเฉโท. รการา คโม[Pg.173]. ปุนาติ เอโส อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. อปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. “འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཀོ་ས་ཆཱ་དཱ་དང་ཨངྒ་ཛཱ་ཏ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྟར། གསེར་གྱི་པད་མའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་ཀྱིས་བཀབ་པའི་གསང་བའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་གནས་པས་ན་ཀོ་ས་སྟེ་ཤུབས་སོ། །ཀུ་ས་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །འགེབས་པས་ན་ཆཱ་དཱ་སྟེ་གཡོགས་པའོ། །ཆ་དཱ་སྒྲ་ནི་འགེབས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཤུབས་ཀྱིས་གཡོགས་པ་ནི་ཀོ་ས་ཆཱ་དཱའོ། །ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཏུ་སྐྱེས་པས་ན་ཨངྒ་ཛཱ་ཏ་སྟེ་དབང་པོའོ། །ཤུབས་ཀྱིས་གཡོགས་པའི་དབང་པོའི་མཚན་མ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྟར། གསེར་གྱི་པད་མའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་སུ་ནུབ་པའི་གསང་བའི་མཚན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །“ཡང་ནའང་” ཞེས་པ་ནི་པུ་ན་དང་ཨ་པི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ར་ཡིག་ནི་སྒྲ་སྦྱོར་གྱི་ཕྱིར་འཇུག་གོ །པུ་ན་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཨ་པི་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཁོང་ནི་བདེ་བར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ สุวณฺณปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท. สมํ สุฏฺฐุ ภูมิยํ ปติฏฺฐตีติ สุปฺปติฏฺฐิโต, ปาโท. สุ ปติ ปุพฺโพ ฐา ธาตุ คตินิวตฺติยํ ต. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิ ณ. สุปฺปติฏฺฐิโต ปาโท ยสฺสาติ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหึ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ, ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺถงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต. โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผากิณฺณา โหนฺติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ. สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ [Pg.174] ภูมึ ผุสติ, ตสฺมา สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ โถเมติ. “ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་སོ། །ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པས་ན་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་སོ། །སུ་དང་པ་ཏི་སྔོན་འཇུག་གི་ཐཱ་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །དེས་འགྲོ་ཞིང་བགྲོད་པས་ན་ཞབས་ོ། །པ་ད་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་གཞན་དག་གིས་ས་ལ་ཞབས་འཇོག་པའི་ཚེ། ཞབས་ཀྱི་རྩེ་མོའམ། རྟིང་པའམ། ལོགས་གང་རུང་ཐོག་མར་རེག་ཅིང་དབུས་ཀྱི་ཆ་ནི་སྟོང་པར་ལུས་ལ། ཞབས་འདེགས་པའི་ཚེའང་ཞབས་རྩེ་ལ་སོགས་པའི་ཆ་གཅིག་ཉིད་ཐོག་མར་འདེགས་པ་ལྟ་བུ་ཁོང་ལ་མི་མངའ་འོ། །ཁོང་གི་ཞབས་ནི་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ཐེངས་གཅིག་ཉིད་ལ་ཞབས་མཐིལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ས་ལ་རེག་ཅིང་ས་ལས་འདེགས་སོ། །གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་ཚད་ཀྱི་གཡང་ས་ལས་བརྒལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་ན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ས་ཕྱོགས་དམའ་བ་རྣམས་ནི་རླུང་གིས་གང་བའི་མགར་བའི་སྦུད་པ་ལྟར་མཐོ་བར་འགྱུར་ཏེ་ས་དང་མཉམ་པར་འགྱུར་ལ། ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་རྣམས་ཀྱང་ནང་དུ་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཐག་རིང་པོར་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་ན། རི་རབ་ལྟ་བུའི་རི་ཆེན་པོའང་བཙོས་པའི་སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་ལྟར་བཏུད་དེ་ཞབས་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོང་ངོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་བསྟན་ནས་རི་གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་པ་ན། རི་དེ་ཉིད་བཏུད་དེ་ཞབས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ལྷགས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ལ་ཞབས་ཀྱིས་བཅགས་ནས་ཞབས་གཉིས་པས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་བགྲོད་པར་མཛད་དོ། །འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བཅག་པར་བྱ་བའི་གནས་ནི་མི་མཉམ་པར་འགྱུར་མི་སྲིད་དོ། །སྡོང་དུམ་མམ། ཚེར་མའམ། གསེག་མ་དང་གྱོ་དུམ་མམ། བཤང་གཅིའམ། མཆིལ་མ་དང་སྣབས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་ལ་ཉིད་དུ་ཕྱིར་བསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་ས་འོག་ཏུ་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་ས་ཆེན་པོ་འདི་ནི་མཉམ་ཞིང་འཇམ་ལ་མེ་ཏོག་གིས་བཀྲམ་པར་འགྱུར་རོ། །དེར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཞབས་མཉམ་པར་འཇོག་ཅིང་མཉམ་པར་འདེགས་ལ། ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ས་ལ་རེག་པའི་ཕྱིར། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། มูโท ทาตุณฺณโลโมติ มุท โอทาต อุณฺณโลโมติ ปทจฺเฉโท. ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มุทสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ มุทยติ สตฺเตติ มุโท, สุขุโม. มุทธาตุ โมทเน อ. อวทายติ ขณฺฑิยตีติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. อถ วา อวทายติ สุชฺฌตีติ โอทาโต, ยถา โวทานนฺติ. มุโท จ โอทาโต จ มุโททาโต, อุณติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ อุณฺณา, โลโม. อุณฺณสทฺโท หิ โลเก โลมสทฺทปริยาโยติ วทนฺติ อาจริยา. มํสสฺส อุปริ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อุณธาตุ คติยํ ณ. มํสจมฺมานิ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม. ลุธาตุ ฉินฺทเน มนิปจฺจโย. ลุนิตพฺโพติ วา โลโม, อุณฺณา จ สา โลโม จาติ อุณฺณโลโม, โลมวิเสโส. มุโท ทาโต อุณฺณโลโม ยสฺส โสติ มุโททาตุณฺณ โลโม, สุคโต. อุณฺณาโลมํ ปน ภควโต ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิมตฺถเกเยว ชาตํ. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺเฌ ชาตํ. สปฺปิมณฺเฑ โอสาเรตฺวา ฐปิตสต วิตตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทํ. ปริสุทฺธโอสธิตารกวณฺณํ วิย จ สิปฺปลิตูลลตาตูลํ วิย จ วิคตมเลน โอทาตํ อุณฺณาโลมํ อตฺถิ, น อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต – “མཛོད་སྤུ་འཇམ་ཞིང་དཀར་བ་” ཞེས་པ་ནི་མུ་དུ་དང་ཨོ་དཱ་ཏ་དང་ཨུཎྞ་ལོ་མ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སྨིན་མཚམས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་མཉེན་ལ་ཕྲ་བ་དཀར་ཞིང་དག་པའི་མཛོད་སྤུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“མུ་དུ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཉེན་ཞིང་ཕྲ་བའི་དོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཚིག་གོ །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་མུ་དུ་སྟེ་ཕྲ་བའོ། །མུ་དུ་སྒྲ་ནི་དགའ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །རྣམ་པར་གཅོད་པས་ན་ཨོ་དཱ་ཏ་སྟེ་དཀར་བའོ། །ཨ་ཝ་སྔོན་འཇུག་གི་དཱ་སྒྲ་ནི་རྣམ་པར་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ཨོ་དཱ་ཏ་སྟེ་དཀར་བ་སྟེ། དཔེར་ན་རྣམ་པར་བྱང་བ་ལྟ་བུའོ། །འཇམ་པོ་དང་དཀར་པོ་ནི་མུ་དོ་དཱ་ཏའོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ཨུཎྞཱ་སྟེ་སྤུའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཨུཎྞཱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྤུའི་སྒྲའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པར་སློབ་དཔོན་རྣམས་གསུངས་སོ། །ཤ་ཡི་སྟེང་དུ་གནས་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཨུ་ཎ་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཤ་དང་པགས་པ་གཅོད་པས་ན་ལོ་མ་སྟེ་སྤུའོ། །ལཱུ་སྒྲ་ནི་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །བྲེག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལོ་མའོ། །ཨུཎྞཱ་ཡང་ཡིན་ལ་ལོ་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཨུཎྞཱ་ལོ་མ་སྟེ་སྤུའི་བྱེ་བྲག་གོ །འཇམ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཛོད་སྤུ་འཇམ་ཞིང་དཀར་བ་མངའ་བ་སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཛོད་སྤུ་ནི་སྨིན་མ་གཉིས་ཀྱི་བར་སྣའི་སྟེང་ཉིད་དུ་སྐྱེས་སོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་ཞིང་དཔྲལ་བའི་དབུས་སུ་གནས་སོ། །མར་གྱི་སྙིང་པོའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་ལྟར་འཇམ་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་ཀྱི་མདོག་ལྟར་དང་། ཤིང་བལ་ལམ་འཁྲི་ཤིང་གི་བལ་ལྟར་དྲི་མ་དང་བྲལ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་མངའ་བ་སྟེ། གཞན་དག་ལ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘อุณฺณา โข ปนสฺส โภโต โคตมสฺส ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา’’ติ. “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མའི་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་སྐྱེས་པ་ནི་དཀར་ཞིང་འཇམ་ལ་རས་བལ་ལྟ་བུའོ”ཞེས་སོ། ། ตํ ปเนตํ โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานํ อุปฑฺฒ พาหุปฺปมาณํ โหติ. วิสฺสฏฺฐํ ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ. สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชต ปุปฺผุฬกํ [Pg.175] วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมฺมมานํ ขีรธารํ วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คคนตเล โอสธิตารกํ วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ, ตสฺมา มูโททาตุณฺณโลโมติ โถเมติ. མཛོད་སྤུ་དེ་ནི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཐེན་ན་ལག་པ་ཕྱེད་ཀྱི་ཚད་ཙམ་ཡོད། གློད་པའི་ཚེ་གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཁྱིལ་ཏེ་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་བསྟན་ནས་གནས་སོ། །གསེར་གྱི་པང་ལེབ་ཀྱི་དབུས་སུ་བཞག་པའི་དངུལ་གྱི་ཆུ་བུར་བཞིན་དང། གསེར་གྱི་བུམ་པ་ལས་འབབ་པའི་འོ་མའི་རྒྱུན་བཞིན་དང། སྐྱ་རེངས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པའི་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པར་གསལ་བས། དེའི་ཕྱིར་“འཇམ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། อถมปีติ ตทญฺญํ อปิ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรวาจํ คทติ วทตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ พฺรหฺมอุชุอุคฺคตอตฺตภาโวติ ปทวิภาโค. พฺรหฺมุโน อุชุ อุคฺคตอตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคตอตฺตภาโว ทีฆสรีโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘พฺรหฺมุชุคตฺโต’’ติปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ พฺรหฺมุชุคตฺโตติ พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโรติ วิวรติ. ตํ ปน สนฺธาย พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ วุตฺตํ. “Athamapī” (ཡང་ནའང་) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའང་ངོ། །“Sugato” (བདེ་བར་གཤེགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ལེགས་པའི་གསུང་གསུང་ཞིང་སྨྲ་བས་ན། “བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“Brahmujuggattabhāvo” (ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་) ཞེས་པ་ནི། brahmā-uju-uggata-attabhāvo ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་བཞིན་དུ། སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་ལ་རིང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འོན་ཀྱང་《ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་》 (Brahmāyusutta) ལས་ནི་“brahmujugatto” (ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་བ་) ཞེས་འབྱུང་ལ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“brahmujugatto” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པ་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་དྲང་བ་སྟེ། དྲང་ཞིང་མཐོ་ལ་རིང་བའི་སྐུ་ལུས་ཉིད་དོ་ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་“brahmujuggattabhāvo” ཞེས་གསུངས་སོ། ། อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ อุปรูปริพฺรูหติ วฑฺฒตีติ พฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ วฑฺฒเน ม, อรติ อวงฺกภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. อุทฺธํ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ อุคฺคโต. อุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ โต. อาหิโต อาโรปิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, สรีโร. อาปุพฺพ ธา ธาตุ โรปเน มนิปจฺจโย ตุปจฺจโย วา. ธสฺส โต. มสฺส โต. อถ วา สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา. อทธาตุ อนุภวเน มนิปจฺจโย. กจฺจายนสทฺทสตฺเถ ปน ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, ชาติชรามรณาทีหิ อทิยเต ภกฺขิยเตติ วา อตฺตา. อาตุมา’’ติ วุตฺตํ. ขฺยาทีหิ มนิมจ โตวาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อตฺตาติ อภิธานํ พุทฺธิ จ ภวนฺติ เอตสฺมาติ อตฺตภาโว, รูปกาโย. อนุฏีกายํ ปน ‘‘อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โสเอว ภวติ อุปฺปชฺชติ น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว’’ติ วุตฺตํ[Pg.176]. พฺรหฺมุโน อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว ยสฺส โสติ พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว, สุคโต. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณุสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. โถกํ กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ. อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสา วงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ, ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณ โตรณํ วิย โหติ. ตสฺมา พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ โถเมติ. འདི་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་“ཚངས་པ་” (brahmā) ཞེས་བྱའོ། །འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ brūha-dhātu ལ་ ma-paccaya སྦྱར་བའོ། །མི་གྱ་གྱུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་“དྲང་པོ་” (uju) སྟེ། གྱ་གྱུ་མེད་པའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ara-dhātu ལ་ ju-paccaya སྦྱར་ཞིང་། ara ཡི་རྗེས་སུ་ u རུ་འགྱུར་བའོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་“མཐོ་བ་” (uggato) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ u དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gamu-dhātu ལ་ to-paccaya སྦྱར་བའོ། །འདི་ལ་“ང་”ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་བཞག་ཅིང་བསྐྱེད་པས་ན་“བདག་” (attā) སྟེ་ལུས་སོ། །སྔོན་འཇུག་ ā དང་འཛུགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ dhā-dhātu ལ་ manipaccayo འམ་ tupaccayo སྦྱར་བའོ། །dh ནི་ t རུ་འགྱུར་ཞིང་ m ཡང་ t རུ་འགྱུར་བའོ། །ཡང་ན། བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་མྱོང་བས་ན་“བདག་” (attā) སྟེ། མྱོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ada-dhātu ལ་ manipaccayo སྦྱར་བའོ། །《ཀཱ་ཙཱ་ཡ་ནའི་སྒྲ་མདོ་》ལས་ནི་“བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པས་ན་བདག་གམ། སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་ལ་སོགས་པས་ཟ་ཞིང་གཙེས་པས་ན་བདག་སྟེ། ལུས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Khyādīhi manimaca tovā” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཚིག་གྲུབ་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བདག་”ཅེས་པའི་མིང་དང་བློ་འདི་ལས་འབྱུང་བས་ན་“ལུས་” (attabhāvo) སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །《རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་》 (Anuṭīkā) ལས་ནི་“འདི་ལ་ང་ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་བཞག་པས་ན་བདག་སྟེ། དེ་ཉིད་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བས་ན་ལུས་ཞེས་བྱ་ལ། གཞན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་ལྟ་བུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། ལྟ་བ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ལྟར་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ལུས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚངས་པའི་སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་བཞིན་དུ། གང་གི་སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་དེ་ནི་“ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཕྲག་པ་དང་། རྐེད་པ། པུས་མོ་སྟེ་གནས་གསུམ་དུ་གུག་པར་བྱེད་དོ། །རྐེད་པ་ཅུང་ཟད་གུག་པ་རྣམས་ནི་རྒྱབ་ཏུ་གུག་གོ །གནས་གཞན་གཉིས་སུ་ནི་མདུན་དུ་གུག་གོ །ལུས་རིང་པོ་ཅན་ཁ་ཅིག་ནི་རྩིབས་ལོགས་གྱ་གྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་གདོང་གྱེན་དུ་བཏེགས་ཏེ་སྐར་མ་བགྲང་བ་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ཤ་ཁྲག་ཉུང་བས་གསལ་ཤིང་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཞིང་འདར་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དྲང་པོར་གྱེན་དུ་འཕགས་ཤིང་སྐུ་ཚད་རིང་བ་སྟེ། ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཙུགས་པའི་གསེར་གྱི་སྒོ་རྟེན་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། นีลกฺขีติ นีลอกฺขีติ ปทจฺเฉโท. อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิกฺขติ ปสฺสติ อเนน รูปารมฺมณํ สมวิสมํ วาติ อกฺขิ, เนตฺตํ. อิกฺขธาตุ ทสฺสเน อิ. อิสฺส อตฺตํ. นีลา อตินีลา อกฺขิ เนตฺตา ยสฺสาติ นีลกฺขิ, สุคโต. ภควโต หิ น สกลนีลกฺขิว โหติ. นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมฺมารปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. เสต ยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน. กาฬ ยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจวณฺณา สํวิชฺชนฺติ. นีโล จ วณฺโณ, ปีตโก จ วณฺโณ, โลหิตโก จ วณฺโณ, กณฺโห จ วณฺโณ, โอทาโต จ วณฺโณ อกฺขิโลมานิ จ ภควโต, ยตฺถ จ อกฺขิ โลมานิ ปติฏฺฐิตานิ. ตํ นีลํ โหติ สุนีลํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อุมฺมารปุปฺผสมานํ. ตสฺส ปรโต ปีตกํ โหติ [Pg.177] สุปีตกํ สุวณฺณวณฺณํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ กณิการปุปฺผสมานํ. อุภโต อกฺขิกุฏานิ ภควโต โลหิตกานิ โหนฺติ สุโลหิกานิ ปาสาทิกานิ ทสฺสเนยฺยานิ อินฺทโคปกสมานานิ. มชฺเฌ กณฺหํ โหติ สุกณฺหํ อลูขํ สุทฺธํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อทฺทาริฏฺฐก สมานํ. ตสฺส ปรโต โอทาตํ โหติ สุโอทาตํ เสตํ ปณฺฑรํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ โอสธิตารกสมาน’’นฺติ. ภควา ปน เตน มํสจกฺขุนา จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเรปิ สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. “Nīlakkhī” (སྤྱན་མཐོན་མཐིང་) ཞེས་པ་ནི་ nīla-akkhī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་བཟང་ངན་རྣམས་ལ་ལྟ་ཞིང་མཐོང་བས་ན་“མིག་” (akkhi) སྟེ་སྤྱན་ནོ། །མཐོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ikkha-dhātu ལ་ i-paccaya སྦྱར་ཞིང་། i ནི་ a རུ་འགྱུར་བའོ། །གང་གི་སྤྱན་ནི་སྔོ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བ་དེ་ནི་“སྤྱན་མཐོན་མཐིང་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་སྔོན་པོ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ། །སྔོ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་ཟར་མའི་མེ་ཏོག་ (ummārapuppha) ལྟར་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་སྔོན་པོའི་མདོག་དང་ལྡན་པའི་སྤྱན་ཡོད་དོ། །སེར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་སྐརྣི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་ (kaṇikārapuppha) ལྟར་སེར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །དམར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་བན་དྷུ་ཇི་བ་ཀའི་མེ་ཏོག་ (bandhujīvakapuppha) ལྟར་དམར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །དཀར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་ལྟར་དཀར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །ནག་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་ཨ་རུ་རའི་ས་བོན་ནག་པོ་ (addāriṭṭhaka) ལྟར་ནག་པོའི་མདོག་དང་ལྡན་ཏེ། གསེར་གྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་ཕྱེ་བའི་ནོར་བུའི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །《མདོ་ཆེན་པོ་ནིདྡེ་ས་》 (Mahāniddesa) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤའི་སྤྱན་ལ་ཁ་དོག་ལྔ་མངའ་སྟེ། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། ནག་པོ་དང་། དཀར་པོའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྫི་མ་དང་། རྫི་མ་གང་ལ་ཆགས་པའི་གནས་དེ་ནི་སྔོ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྔོ་ལ། དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཟར་མའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པའོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་ནི་སེར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སེར་ལ། གསེར་གྱི་མདོག་ལྟར་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་སྐརྣི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་མཐའ་གཉིས་ནི་དམར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དམར་ལ། དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ལྷ་མིག་གི་སྲིན་བུ་ (indagopaka) དང་མཚུངས་པའོ། །དབུས་ནི་ནག་ཅིང་ཤིན་ཏུ་ནག་ལ། མི་རྩུབ་ཅིང་དག་པ་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཨ་རུ་རའི་ས་བོན་ནག་པོ་དང་མཚུངས་པའོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་ནི་དཀར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དཀར་ལ། དཀར་སང་ངེ་བ་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་དང་མཚུངས་པའོ། །”ཞེས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཤའི་སྤྱན་དེས་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་གི་ནང་དུའང་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། ། วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส – 《མདོ་ཆེན་པོ་ནིདྡེ་ས་》ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘เตน ภควา ปากติเกน มํสจกฺขุนา อตฺตภาว ปริยาปนฺเนน ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพตฺเตน สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. ยทาปิ จตุรงฺคสมนฺนาคโต อนฺธกาโร โหติ, สูริโย จ อตฺถงฺคมิโต โหติ, กาฬปกฺโข จ อุโปสโถ โหติ, ติพฺโพ จ วนสณฺโฑ โหติ, มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฏฺฐิโต โหติ, เอวรูเปปิ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ. นตฺถิ โส กุฏฺโฏ วา กวาฏํ วา ปากาโร วา ปพฺพโต วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนายา’’ติ. ตสฺมา อุปลกฺขณนเยน นีลกฺขีติ โถเมติ. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྔོན་གྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ལས་གྲུབ་པའི་རང་གི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་ཐ་མལ་གྱི་ཤའི་སྤྱན་དེས་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །གང་གི་ཚེ་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་སྟེ། ཉི་མ་ནི་ནུབ་ལ། ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ཡིན་ལ། ནགས་ཚལ་ནི་སྟུག་ཅིང་། སྤྲིན་ནག་ཆེན་པོ་ནི་འཁྲིགས་པ་ལྟ་བུའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་པའི་ཚེའང་། ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་ལ་བར་དུ་གཅོད་པའི་རྩིག་པ་འམ། སྒོ་འམ། ར་བ་འམ། རི་འམ། ཤིང་ཕྲན་ནམ། འཁྲི་ཤིང་གང་ཡང་མེད་དོ་”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་“སྤྱན་མཐོན་མཐིང་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། ทีฆปณฺหีติ อายตปณฺหิ. ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ปสติ พาธติ อเนน ปเรสนฺติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค. ปสธาตุ พาธเน ณิ. สสฺส โห. ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘ปณ พฺยวหารถุตีสุ หิ ปณิยติ โวหาริยตีติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค’’ติ วุตฺตํ. ทีฆา ปณฺหิ ยสฺส โสติ ทีฆปณฺหิ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺค ปาโท ทีโฆ โหติ. ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ ปณฺหึ [Pg.178] ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ. น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาทา โหนฺติ. ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ. จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ. ตสฺมา ทีฆปณฺหีติ โถเมติ. “Dīghapaṇhī” (ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་) ཞེས་པ་ནི་རྟིང་པ་རིང་པོ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟིང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིས་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“རྟིང་པ་” (paṇhi) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ཕྱོགས་སོ། །གནོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ pasa-dhātu ལ་ ṇi-paccaya སྦྱར་ཞིང་། s ནི་ h རུ་འགྱུར་བའོ། །《མོ་གྒལླཱ་ནའི་དབྱངས་ཅན་སྒྲ་མདོ་》 (Ṇvādimoggallāna) ལས་ནི་“paṇa ནི་ཐ་སྙད་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པས་ན། ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་པས་ན་རྟིང་པ་སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ཕྱོགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་རྟིང་པ་རིང་བ་དེ་ནི་“ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་གཞན་དག་གི་ཞབས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་ནི་རིང་ལ། རྟིང་པའི་སྟེང་དུ་རྗེ་ངར་ཆགས་པས་ན། རྟིང་པ་བཞར་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་ཆ་བཞི་ལས་ཆ་གཉིས་ནི་ཞབས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། ཆ་གསུམ་པ་ལ་རྗེ་ངར་ཆགས་ཤིང་། ཆ་བཞི་པ་ནི་གཟོང་གིས་ཟླུམ་པོར་བཟོས་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ལ་ཆ་དམར་པོའི་ཕོ་ལོང་བཞིན་དུ་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། สุขุมมลฉวีติ สุขุม อมล ฉวีติ ปทจฺเฉโท. สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมลวิรหิตตโจ วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สุขุมสทฺโท สณฺหวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา สุขยติ สณฺหภาเวนาติ สุขุมํ, สณฺหํ. สุขธาตุ ตกฺกริยํ อุมปจฺจโย. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ กิลิฏฺฐํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, รชาทิมลํ. มลธาตุ ธารเณ อ, นตฺถิ มลเมติสฺสาติ อมลา, ฉวี. มํสํ ฉาเทตีติ ฉวี. ฉท ธาตุ สํวรเณ รวปจฺจโย อีปจฺจโย จ. สุขุมา สณฺหา อมลา มลวิรหิตา ฉวี ยสฺสาติ สุขุมมลฉวี, สุคโต. ภควโต หิ สุวณฺณสินิทฺธสณฺหสรีรตฺตา กญฺจนสนฺนิภ ตจตฺตา จ รูปกาเย ปทุมปลาเส อุทกพินฺธุ วิย รโชชลฺลํ วา มลํ วา น ลิมฺปติ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต – “Sukhumamalachavī” (པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི་ sukhuma-amala-chavī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་དྲི་མ་དག་པ་འམ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིར་“sukhuma” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ །ཡང་ན། འཇམ་པའི་དངོས་པོས་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་“འཇམ་པོ་” (sukhuma) སྟེ། ཕྲ་བའོ། །བྱ་བ་དེ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ sukha-dhātu ལ་ uma-paccaya སྦྱར་བའོ། །དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་འཛིན་པས་ན་“དྲི་མ་” (mala) སྟེ། རྡུལ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མའོ། །འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ mala-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་ཞིང་། དྲི་མ་འདི་ལ་མེད་པས་ན་“དྲི་མ་མེད་པ་” (amalā) སྟེ་པགས་པའོ། །ཤ་འགེབས་པར་བྱེད་པས་ན་“པགས་པ་” (chavī) སྟེ། འགེབས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ chada-dhātu ལ་ ra-paccaya དང་ ī-paccaya སྦྱར་བའོ། །གང་གི་པགས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་དེ་ནི་“པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལུས་ནི་གསེར་ལྟར་སྣུམ་ཞིང་འཇམ་ལ་གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་པའི་པགས་པ་མངའ་བས། པདྨའི་ལོ་མ་ལ་ཆུ་ཐིགས་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་སོ། །《དབུས་མའི་པཎྞཱ་ས་》ཡི་《ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་》ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘สุขุมจฺฉวี โข ปน ภวํ โคตโม สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปตี’’ติ. ตสฺมา สุขุม มลฉวีติ โถเมติ. “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པ་སྟེ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པའི་ཕྱིར་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་སོ་”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถมฺยรส คส อคฺคีติ ปทจฺเฉโท. โถมิตพฺพ รสหรณสตฺตสหสฺสนฺหารู อุทฺธคฺคิกาติ อตฺโถ. โถมิยตีติ โถมฺโย, นฺหารุ. โถมธาตุ สีลาฆายํ ณฺโย. มธุราทิเภทํ รสํ คเสนฺติ อนฺโต ปเวเสนฺตีติ รสคฺคสา, นฺหารุ. รสสทฺทูปปทคสธาตุ อทเน อ. อถ วา รสํ คสติ หรติ เอเตหีติ รสคฺคสา[Pg.179], นฺหารุ. คสธาตุ หรเณ อ. ธาตุสทฺโท หิ อเนกตฺโถ. รสคฺคสานํ อคฺคาติ รสคฺคสคฺคา, เต เอตฺถ สนฺตีติ รสคฺคสคฺคี, นฺหารุ. อสฺสถฺยตฺเถ อีปจฺจโย. โถมฺโย รสคฺคสคฺคี ยสฺส โสติ โถมฺยรสคฺคสคฺคี, สุคโต. ตถาคตสฺส หิ สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ. เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กฬายยูสปสเตนปิ กายสฺส ยาปนํ โหติ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ. เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺสวเสน ปากฏํ โหติ, ตสฺมา โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถเมติ. “Thomyarasaggasaggī” (རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་) ཞེས་པ་ནི་ thomya-rasa-gasa-aggī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །བསྔགས་པར་བྱ་བས་ན་“བསྔགས་པར་འོས་པ་” (thomyo) སྟེ་རྩའོ། །བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ thoma-dhātu ལ་ ṇyo-paccaya སྦྱར་བའོ། །མངར་བ་ལ་སོགས་པའི་རོ་རྣམས་ཟ་ཞིང་ནང་དུ་གཏོང་བས་ན་“རོ་འཛིན་པ་” (rasaggasā) སྟེ་རྩའོ། །རོ་ (rasa) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཟ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gasa-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། འདི་དག་གིས་རོ་ཟ་ཞིང་ལེན་པས་ན་“རོ་འཛིན་པ་” (rasaggasā) སྟེ་རྩའོ། །ལེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gasa-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་བའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲ་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་གོ །རོ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ནི་“རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་” (rasaggasaggā) སྟེ། དེ་དག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་” (rasaggasaggī) སྟེ་རྩའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ī-paccaya སྦྱར་བའོ། །གང་ལ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་ཡོད་པ་དེ་ནི་“རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་ནི་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་མགུལ་པ་ཉིད་དུ་འབྲེལ་ལོ། །ཏིལ་གྱི་འབྲུ་མ་ཙམ་གྱི་ཟས་ཀྱང་ལྗགས་ཀྱི་རྩེ་མོར་བཞག་ན་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔོན་ཆེན་པོར་བརྩོན་པ་བྱེད་པའི་ཚེ་འབྲས་འབྲུ་གཅིག་ལ་སོགས་པ་དང་། སྲན་མའི་ཁུ་བ་སྦར་གང་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སྐུ་ལུས་འཚོ་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མེད་པས་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་བཅུད་མི་ཁྱབ་བོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཚོ་ནི་ནད་མང་བར་འགྱུར་རོ། །མཚན་འདི་ནི་ནད་ཉུང་བའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་“རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། เตวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒๔. ทุติยคาถายํ ชิโนติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ. ตสฺส ปน ปทสฺส สมจตฺตาลีสคฺคทนฺโตตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ จตฺตาลีสอคฺคทนฺโตติ ปทจฺเฉโท. สมจตฺตาลีส อุตฺตมทนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อคฺคสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อุตฺตมภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ โภชฺชมเนนาติ ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ต. ตสฺส นฺโต ธาตฺวนฺตโลโป. สมจตฺตาลีสํ อคฺโค อุตฺตโม ทนฺโต ยสฺสาติ จตฺตาลีสคฺคทนฺโต, ชิโน. อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา ทนฺตา วีสติ เหฏฺฐิเม วีสตีติ สมจตฺตาลีสทนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ. ตถา คตสฺส ปน จตฺตาลีสํ. ตสฺมา จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ โถเมติ. ༢༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་“རྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ། ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་རོ། “ཚ་ཏྟཱ་ལཱི་སཱ་གྒ་དནྟ་”ཞེས་པ་ནི་“ཚ་ཏྟཱ་ལཱི་སཱ་”དང་“ཨ་གྒ་དནྟ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། དོན་ནི་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“ཨགྒ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ་བྱིངས་ལས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་རྐྱང་ངོ་། ཡང་ན། མཆོག་གི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་“ཨགྒ་”སྟེ་སོའོ། འདིས་ཟས་ལ་སོ་འདེབས་ཤིང་བཟའ་བར་བྱེད་པས་ན་“དནྟ་”སྟེ་སོའོ། སོ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་“དཾསཱ་”བྱིངས་ལས་“ཏ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ནས་“ནྟོ་”རུ་གྲུབ་པའོ། གང་ལ་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ཡ་སོར་ཉི་ཤུ་དང་མ་སོར་ཉི་ཤུ་གནས་པས་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གཞན་སོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ལའང་སོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལས་མི་མངའ་འོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་བཞི་བཅུ་མངའ་འོ། དེ་བས་ན་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། สมกลปนโชติ [Pg.180] กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโตติ อตฺโถ. ลปติ วทติ เอเตนาติ ลปนํ, มุขํ. ลปธาตุ วทเน ยุ. ตสฺมึ ลปเน มุเข ชาโตติ ลปนโช, ทนฺโต. ตปฺปุริสสมาโสยํ, สมโก ลปนโช ทนฺโต ยสฺสาติ สมกลปนโช, ชิโน. ปาฬิยํ ปน ‘‘สมทนฺโต’’ติ ปาโฐ อตฺถิ. อยเมวตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา, เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา โหนฺติ. ตสฺมา สมกลปนโชติ โถเมติ. “ས་མ་ཀ་ལ་པ་ན་ཛོ་”ཞེས་པ་ནི་སོག་ལེས་བཅད་དེ་བཞག་པ་བཞིན་དུ་སོ་མཉམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིས་སྨྲ་ཞིང་བརྗོད་པས་ན་“ལ་པ་ནཾ་”སྟེ་ཁའོ། སྨྲ་བའི་དོན་ལ་“ལཔཱ་”བྱིངས་ལས་“ཡུ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། ཁ་དེར་སྐྱེས་པས་ན་“ལ་པ་ན་ཛོ་”སྟེ་སོའོ། འདི་ནི་དེ་སྐྱེས་ཀྱི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ལ། གང་ལ་ཁར་སྐྱེས་པའི་སོ་མཉམ་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“སོ་མཉམ་པར་སྐྱེས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་“ས་མ་དནྟོ་”ཞེས་འབྱུང་ལ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ། གཞན་དག་གི་སོ་ནི་འགའ་ཞིག་མཐོ་ཞིང་འགའ་ཞིག་དམའ་བས་མི་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སོ་ནི་ལྕགས་ལེབ་ཀྱིས་བཅད་པའི་དུང་གི་པང་ལེབ་བཞིན་དུ་མཉམ་པར་གནས་སོ། དེ་བས་ན་“སོ་མཉམ་པར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། อนฺตรํสปฺปปีโนติ อนฺตรอํสปีโนติ ปทวิภาโค. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปการาคมํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโลติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อํสสทฺโท ขนฺธตฺเถ วตฺตติ. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อํโส นิตฺถิ ภุชสิโร, ขนฺโธ ตสฺสนฺธิ ชตฺตุ ต’’นฺติ. “ཨནྟ་རཾ་སཔྤ་པཱི་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཨནྟ་རཾ་སོ་”དང་“པཱི་ནོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་དབང་གིས་“པ་”ཡིག་གི་ཕྲད་བཅུག་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། དོན་ནི་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“ཨཾས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྲག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ནི་མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ལས། “ཨཾས་ནི་ཕྲག་པ་དང་ལག་པའི་མགོ་སྟེ། དེའི་ཚིགས་ནི་དཔུང་མགོའོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส, ขนฺโธ. อนธาตุ ปาเณ โสปจฺจโย. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. สรีรสฺส อวยวภาเวน อนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา อํโส, ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺฌนฺติ อนฺตรํโส, ปิณติ ปูรตีติ ปีโน, ปิฏฺฐิตลํ. ปิณธาตุ ปินเน ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปีนํ ปริปุณฺณํ ปิฏฺฐิตลํ ยสฺสาติ อนฺตรํสปฺปปีโน, ชิโน. อุตฺตรปทโลปพหุพฺพีหิสมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเอกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ. ตสฺมา อนฺตรํสปฺปปีโนติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘จิตนฺตรํโส’’ติ ปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘จิตนฺตรํ โสติ [Pg.181] อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ. ตํ ปริปุณฺณ มสฺสาติ อนฺตรํโส’’ติ วุตฺตํ. འདིས་དབུགས་གཏོང་ཞིང་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨཾས་”ཏེ་ཕྲག་པའོ། སྲོག་གི་དོན་ལ་“ཨན་”བྱིངས་ལས་“ས་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། “ན་”ཡིག་ཀླད་སྐོར་དུ་བསྒྱུར་བའོ། ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“ཨཾས་”སོ། ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་ནི་“ཨནྟ་རཾས་”སོ། རྒྱས་ཤིང་གང་བར་བྱེད་པས་ན་“པཱི་ན་”སྟེ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་སོ། རྒྱས་པ་འམ་གང་བའི་དོན་ལ་“པིཎ་”བྱིངས་ལས་“ཎ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། “ཎ་”ཡིག་“ན་”རུ་བསྒྱུར་བའོ། གང་ལ་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“ཕྲག་པའི་བར་རྒྱས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་བདག་སྒྲའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ནོ། གཞན་དག་གི་གནས་དེ་ནི་གཤོང་བུར་གྱུར་ཅིང་། རྒྱབ་ཀྱི་རུས་པ་གཉིས་སོ་སོར་མངོན་པར་སྣང་ངོ་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་རྐེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤའི་པང་ལེབ་ཕྲག་པའི་བར་དུ་འཕགས་ནས། གསེར་གྱི་པང་ལེབ་བསླངས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱབ་བཀབ་སྟེ་གནས་སོ། དེ་བས་ན་“ཕྲག་པའི་བར་རྒྱས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་“ཙི་ཏནྟ་རཾ་སོ་”ཞེས་འབྱུང་ལ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཙི་ཏནྟ་རཾ་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ཕྲག་པའི་བར་གང་བ་ཞེས་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། จกฺเกนงฺกิตปาโทติ จกฺเกน องฺกิตปาโทติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิตปาทตโลติ อตฺโถ. จกฺเกน อฏฺฐสตปาทจกฺเกน องฺกิโต ลกฺขิโต ปาโท เยน โสติ จกฺเกนงฺกิตปาโท, ชิโน. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ปาทตเล อฏฺฐสตปาทจกฺก ลกฺขณํ นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปาทตเลเอว วิจิตฺรํ อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ อตฺถิ. ตสฺมา จกฺเกนงฺกิตปาโทติ โถเมติ. “ཙཀྐེ་ནངྐི་ཏ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཙཀྐེ་ནཱ་”དང་“ཨངྐི་ཏ་པཱ་དོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། དོན་ནི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་མཚན་པ་ཞེས་པའོ། གང་གི་ཞབས་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་མཚན་ཞིང་བརྒྱན་པ་དེ་ནི་“ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། འདི་ནི་བྱེད་པ་པོའི་བདག་སྒྲའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ནོ། གཞན་དག་གི་ཞབས་མཐིལ་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་མེད་དོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་མཐིལ་ཉིད་ལ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་མངའ་འོ། དེ་བས་ན་“ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เหฏฺฐา โข ปน ตสฺส โภโต โคตมสฺส ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพาการปริปูรานี’’ติ. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณสรูปํ ปน โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลรา ชิเกหีติ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมวาติ. བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་དེའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་རྩིབས་སྟོང་དང་ལྡན་པ། མུ་ཁྱུད་དང་བཅས་པ། ལྟེ་བ་དང་བཅས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཁོར་ལོ་དག་སྐྱེས་སོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་“ཡོ་པཱ་ད་པངྐ་ཛ་མུ་དུ་ཏྟ་ལ་རཱ་ཛི་ཀེ་ཧི་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་ཟིན་ཏོ། อวิรฬทสโนติ อวิวรทนฺโต. อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. วิวรติ ผุลฺลตีติ วิรโฬ. วรธาตุ ผุลฺลเนโฬ. อสฺสิ. น วิรโฬ อวิรโฬ, นตฺถิ วิรโฬ เอตสฺสาติ อวิรโฬ, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทสโน, ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ยุ. นิคฺคหิตโลโป. อวิรโฬ ทสโน ทนฺโต ยสฺสาติ อวิรฬทสโน, ชิโน. อญฺเญสญฺหิ กุมฺภิลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ. มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิร ปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ, ตสฺมา อวิรฬทสโนติ โถเมติ. “ཨ་བི་ར་ལཱ་ད་ས་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོའོ། དོན་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའོ། བྱེ་ཞིང་ཁ་འབྱེད་པས་ན་“བི་ར་ལ་”སྟེ་བར་མཚམས་སོ། ཁ་འབྱེད་པའི་དོན་ལ་“བརཱ་”བྱིངས་ལས་“ཨེ་ལ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། བར་མཚམས་མེད་པས་ན་“ཨ་བི་ར་ལ་”སྟེ། གང་ལ་བར་མཚམས་མེད་པ་དེ་ནི་སོའོ། འདིས་བཟའ་བ་འམ་བཅའ་བ་ལ་སོ་འདེབས་ཤིང་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་“ད་ས་ན་”སྟེ་སོའོ། སོ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་“དཾསཱ་”བྱིངས་ལས་“ཡུ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། ཀླད་སྐོར་བསྡུས་པའོ། གང་ལ་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོ་མངའ་བ་དེ་ནི་“སོ་ཐགས་བཟང་བ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། གཞན་དག་གི་སོ་ནི་ཆུ་སྲིན་གྱི་སོ་བཞིན་དུ་བར་མཚམས་ཆེ་བར་གནས་སོ། ཉ་དང་ཤ་ལ་སོགས་པ་ཟ་བའི་ཚེ་སོའི་བར་དུ་འགག་པར་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སོ་ནི་གསེར་གྱི་འཁྲི་ཤིང་ལ་རྡོ་རྗེའི་ཕྲེང་བ་བསྟར་བ་བཞིན་དུ་བར་མཚམས་མེད་ཅིང་། པིར་གྱིས་བྲིས་པའི་ཐིག་རིས་བཞིན་དུ་མཚམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་གནས་པས། དེ་བས་ན་“སོ་ཐགས་བཟང་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། มารชุสฺสงฺขปาโทติ มารชิ อุสฺสงฺขปาโทติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ จ มารชีติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ กตฺตุภูโต. โส [Pg.182] หิ ปญฺจมาเร ชิตวาติ มารชีติ วุจฺจติ. อุสฺสงฺขปาโทติ ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. สํสุฏฺฐุํ ปถวึ ขนตีติ สงฺเข. สํปุพฺพขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สํสุฏฺฐุํ ขาทนฺโต ขณนฺโต คจฺฉตีติ สงฺเข. สมุทฺทชลปริยนฺเต จรมาโน คจฺฉติ จรตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สงฺเข วิยาติ สงฺเข, โคปฺผโก. ปาทสฺส อุทฺธํ อุปริ ฐิตํ สงฺขสทิสํ โคปฺผก มสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท, ชิโน. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท’’ติ. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย พทฺธา โหนฺติ. น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ. คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อภิรูหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิต สุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโต อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ. น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยวาติ. ตสฺมา อุสฺสงฺขปาโทติ โถเมติ. “མཱ་ར་ཛུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་“མཱ་ར་ཛི་”དང་“ཨུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། འདིར་“མཱ་ར་ཛི་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་ཏེ་བྱེད་པ་པོའོ། ཁོང་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བས་ན་“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། “ཨུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་དུང་དང་འདྲ་བས་ན་དུང་གི་མིང་ཅན་གྱི་ལོང་བུ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ས་ལ་ལེགས་པར་རྐོ་བས་ན་“སངྑེ་”ཞེས་བྱའོ། སྔོན་འཇུག་“སཾ་”དང་བཅས་པའི་རྐོ་བའི་དོན་ལ་“ཁ་ནུ་”བྱིངས་ལས་“ཀྭི་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “ལེགས་པར་ཟ་ཞིང་རྐོ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བས་ན་དུང་སྟེ། རྒྱ་མཚོའི་ཆུའི་མཐར་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་བའི་དོན་ཏོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། དུང་དང་འདྲ་བས་ན་“སངྑེ་”སྟེ་ལོང་བུའོ། གང་ལ་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་དུང་དང་འདྲ་བའི་ལོང་བུ་མངའ་བ་དེ་ནི་“ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ལོང་བུ་སྟེང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། གཞན་དག་གི་ལོང་བུ་ནི་ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ངོས་སུ་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཚོའི་ཞབས་ནི་གཟེར་གྱིས་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་བཅིངས་ཏེ་གནས་སོ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་བསྐོར་མི་ཐུབ་བོ། འགྲོ་བའི་ཚེ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་མི་མངོན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་ལོང་བུ་ཡར་འཕགས་ཏེ་སྟེང་དུ་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ལྟེ་བ་ནས་ཡར་གྱི་སྐུ་སྟོད་ནི་གྲུ་གཟིངས་སུ་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་བཞིན་དུ་མི་གཡོ་བར་གནས་སོ། སྐུ་སྨད་ཁོ་ན་གཡོ་བར་བྱེད་དོ། ཞབས་རྣམས་བདེ་བླག་ཏུ་བསྐོར་ཐུབ་བོ། མདུན་དང་རྒྱབ་དང་གློ་གཉིས་གང་ནས་བལྟས་ཀྱང་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་མངོན་པར་གསལ་ལོ། གླང་པོ་ཆེ་བཞིན་དུ་རྒྱབ་ཁོ་ན་ནས་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། དེ་བས་ན་“ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานาม สนฺโตติ เอตฺถ ติฏฺฐนฺโต โน นมนฺโต อุภย กรมุทุนา ชณฺณุกานิ อามสนฺโตติ ปทวิภาโค. ติฏฺฐนฺโตติ ฐิตโกว. โนนมนฺโตติ อนมมาโน หุตฺวา. อุภย กรมุทุนาติ สุขุเมน หตฺถทฺวเยน. ชณฺณุกานีติ ชงฺฆานิ. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติ ชณฺณุ, ชนธาตุ ชนเน ณุ. โสเอว ชณฺณุกา, ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ ลพฺภติ. ตานิ. อามสนฺโตติ ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต. เอตฺถ จ ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตติ อิมินา ตถาคตสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต[Pg.183]. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา. ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ โนนมนฺโต ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ, ตสฺมา ติฏฺฐนฺโต…เป… ชณฺณุกา นามสนฺโตติ โถเมติ. “ཏིཊྛནྟོ་ ནོ་ན་མནྟོ་བྷ་ཡ་ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་ ཛཎྞུ་ཀཱ་ནཱ་མ་ སནྟོ་”ཞེས་པ་འདིར་“ཏིཊྛནྟོ་” “ནོ་” “ན་མནྟོ་” “ཨུ་བྷ་ཡ་” “ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་” “ཛཎྞུ་ཀཱ་ནི་” “ཨཱ་མ་སནྟོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། “ཏིཊྛནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་བཞེངས་བཞིན་པ་ཉིད་དོ། “ནོ་ན་མནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐུ་མ་བཏུད་པར་རོ། “ཨུ་བྷ་ཡ་ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་གཉིས་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པས་སོ། “ཛཎྞུ་ཀཱ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་པུས་མོའོ། འདིས་འགྲོ་འོང་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཛཎྞུ་”སྟེ། སྐྱེ་བའི་དོན་ལ་“ཛ་ནཱ་”བྱིངས་ལས་“ཎུ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། དེ་ཉིད་ནི་“ཛཎྞུ་ཀཱ་”སྟེ། རྗེ་ངར་དང་བརླའི་མཚམས་སོ། དེ་དག་ལའོ། “ཨཱ་མ་སནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་གིས་རེག་ཅིང་བྱུག་ཐུབ་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“བཞེངས་བཞིན་དུ་སྐུ་མ་བཏུད་པར་”ཞེས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྐུ་གཟུགས་མི་གཉོམ་ཞིང་མི་ཐུང་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། གཞན་དག་ནི་སྒུར་པོ་འམ་མིའུ་ཐུང་དུ་གྱུར་ཏོ། སྒུར་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་སྟོད་མ་རྫོགས་པ་དང་། མིའུ་ཐུང་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་སྨད་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ཚོ་ནི་ལུས་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་སྐུ་མ་བཏུད་པར་པུས་མོ་ལ་ཕྱག་གིས་རེག་མི་ཐུབ་བོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྐུ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ཐུབ་པས། དེ་བས་ན་“བཞེངས་བཞིན་དུ་སྐུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་འཇམ་པོས་པུས་མོ་ལ་རེག་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། วฏฺฏกฺขนฺโธติ สุวณฺณาลิงฺโค วิย สมวฏฺฏิตคลิโก. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘สมวฏฺฏกฺขนฺโธ’’ติ. ปริมณฺฑลา กาเรน วฏฺฏติ ปวตฺตตีติ วฏฺโฏ, ปริมณฺฑโล. วฏฺฏธาตุ วฏฺฏเน อ. โภชนํ ขาทติ เอเตน คเลนาติ ขนฺโธ, คโล. ขาทธาตุ ขาทเน ภกฺขเน วา กฺวิปจฺจโย. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กํ มตฺถกํ ทธาตีติ กนฺโธ. โสเอว กการสฺส ขการกรณวเสนา’’ติ วุตฺตํ. วฏฺโฏ สมปริมณฺฑโล ขนฺโธ คโล ยสฺสาติ วฏฺฏกฺขนฺโธ, ชิโน. ยถา หิ เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุคลา จ โหนฺติ. กถนกาเล สิราชลํ ปญฺญายติ. มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ คโล โหติ. กถนกาเล สิราชลํ น ปญฺญายติ. เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ. ตสฺมา วฏฺฏกฺขนฺโธติ โถเมติ. “བཊྛཀྑནྡྷོ་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་མགུལ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་ཞེས་པའོ། བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། “མགུལ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ཟླུམ་པོའི་ཚུལ་དུ་འཁོར་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“བཊྛོ་”སྟེ་ཟླུམ་པོའོ། ཟླུམ་པོའི་དོན་ལ་“བཊྛཱ་”བྱིངས་ལས་“ཨ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། མིད་པ་འདིས་ཟས་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཁནྡྷོ་”སྟེ་མགུལ་ལོ། ཟ་བའི་དོན་ལ་“ཁཱདཱ་”བྱིངས་ལས་“ཀྭི་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། “ཁཱདཱ་མ་ག་མཱ་ནཾ་ ཁནྡྷནྡྷ་གནྡྷཱ་”ཞེས་པའི་མདོ་ལས་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “མགོ་བོ་འཛིན་པས་ན་ཀནྡྷོ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀ་ཡིག་ཁ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། གང་ལ་མགུལ་ཟླུམ་ཞིང་ཡོངས་སུ་ཟླུམ་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“མགུལ་ཟླུམ་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། དཔེར་ན། ལ་ལ་ནི་ཁྲུང་ཁྲུང་དང་། ཆུ་སྐྱར་དང་། ཕག་པ་བཞིན་དུ་མགུལ་རིང་བ་དང་། མགུལ་ཀྱོག་པ་དང་། མགུལ་སྦོམ་པ་དག་ཏུ་འགྱུར་རོ། སྨྲ་བའི་ཚེ་རྩ་རྒྱུས་རྣམས་མངོན་པར་གསལ་ལོ། སྒྲ་སྐད་ཆུང་ངུ་འབྱུང་བ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་ལེགས་པར་བཟོས་པའི་གསེར་གྱི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་མགུལ་ཟླུམ་པར་གནས་སོ། སྨྲ་བའི་ཚེ་རྩ་རྒྱུས་རྣམས་མི་མངོན་ནོ། འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པ་བཞིན་དུ་གསུང་སྐད་ཆེན་པོ་འབྱུང་ངོ་། དེ་བས་ན་“མགུལ་ཟླུམ་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ปุน ชิโนติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส โคตรุณปขุมโกตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. โคตรุณปขุมโกติ ตํมุหุตฺตชาตรตฺต วจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา. เอตฺถ จ ปขุมโกติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ จกฺขุปริวารํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ. อกฺขิทลปตฺตนฺติ วทนฺติ อญฺเญ. อกฺขิทเล หิ [Pg.184] ปน สทฺธึ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ปตติ จกฺขุํ ปริวาเรติ เอเตนาติ ปขุมํ, ปมฺหาทิปริวารํ. ปตธาตุ ปริวาเร อุโม. ตการสฺส โข. อถ วา อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตนฺติ ปขุมํ, ปมฺหํ. ชาตตทฺธิเต อุโม. ปกฺขุมนฺติ วตฺตพฺเพ กการโลปวเสน ปขุมนฺติ วุจฺจติ. ปขุมํเยว ปขุมโก. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมํ วิย ปขุมํ ยสฺส โสติ โคตรุณปขุมโก, ชิโน. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมสทิสํ วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺฑํ อตฺถีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺโฑ อปริปุณฺโณ โหติ. หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีล สุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ตสฺมา โคตรุณปขุมโกติ โถเมติ. ཡང་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་རྒྱལ་བའོ། །ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་མིག་གི་དབང་པོ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པའོ། །འདིར་རྫི་མ་ཞེས་པས་མིག་གི་དབང་པོ་མཐའ་དག་ལ་བསྟན་ཏོ། །མིག་གི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་འཁོར་རོ། །མིག་གི་དབང་པོ་ནི་མིག་གི་པགས་པ་ཡིན་པར་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་མིག་གི་པགས་པའི་ལོ་མ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །མིག་གི་པགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མིག་གི་འབྲས་བུ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ལྷུང་བའམ་མིག་ལ་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་རྫི་མ་སྟེ། རྫི་མ་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་རོ། །ལྷུང་བའི་དབྱིངས་འཁོར་བ་ལ་ཨུ་མོའོ། །ཏ་ཡིག་གི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་མིག་གི་གཤོག་པ་གཉིས་ལ་སྐྱེས་པས་ན་རྫི་མ་སྟེ། རྫི་མའོ། །སྐྱེས་པའི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ལ་ཨུ་མོའོ། །པཀྵུ་མཾ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཀ་ཡིག་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་པཁུ་མཾ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །རྫི་མ་ཉིད་ནི་རྫི་མ་ཅན་ནོ། །བ་གཞོན་ནུ་སྟེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་རྫི་མ་ལྟ་བུའི་རྫི་མ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་སྟེ། རྒྱལ་བའོ། །བ་གཞོན་ནུ་སྟེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་རྫི་མ་དང་འདྲ་བའི་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གཞན་དག་གི་མིག་གི་དབང་པོ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྩི་གུ། བྱ་རོག་ལ་སོགས་པའི་མིག་དང་འདྲ་བར་ཕྱིར་ཐོན་པ་དང་། ཟབ་པའི་མིག་དང་ཡང་ལྡན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མིག་ནི་བཀྲུས་ཤིང་ཕྱིས་ཏེ་བཞག་པའི་ནོར་བུའི་རིལ་བུ་བཞིན་དུ་མཉེན་ཞིང་སྣུམ་ལ་སྔོ་ཞིང་ཕྲ་བའི་རྫི་མས་བརྒྱན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย. วาตาตปาทิปริสฺสยํ สหติ ขมตีติ สีโห, สหธาตุ ขมเน อ. อีการาคโม. อถ วา สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสตีติ สีโห. หึสธาตุ หนเน ณ. หึโสติ วตฺตพฺเพ อกฺขรวิปริยาเยน สีโหติ วุจฺจติ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหติ วายมตีติ สีโห, เกสรสีโห. สุปุพฺพ อีหธาตุ เจตายํ อ. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘สหหึส อีหาวสา, สีหสทฺทคตึ วเท’’ติ. สีหสฺส ปุพฺพฑฺเฒ ชาโต กาโย วิย ปริปุณฺณกาโย ยสฺสาติ สีหปุพฺพฑฺฒกาโย, ชิโน. ยถา หิ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน กาโย สพฺพปริปุณฺโณติ อตฺโถ. สีหสฺส ปน ปุริมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิม กาโย [Pg.185] อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยอิว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิต วิสณฺฐิโต. ทีฆยุตฺตฏฺฐาเน ปน ทีโฆ. รสฺสกิสถูล อนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มนาปิเย จ โข ภิกฺขเว กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ. อิติ นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปติรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ตสฺมา สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ โถเมติ. སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ཕྱེད་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་ལུས་སོ། །རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟོད་ཅིང་ནུས་པས་ན་སེང་གེ་སྟེ། བཟོད་པ་ལ་ས་ཧ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །ཨི་ཡིག་གི་ཨཱ་ག་མའོ། །ཡང་ན་ཕག་པ་དང་མ་ཧེ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཚེ་བར་བྱེད་པས་ན་སེང་གེ་སྟེ། གསོད་པ་ལ་ཧིཾ་ས་དབྱིངས་ལ་ཎའོ། །ཧིཾ་ས་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཡི་གེ་གོ་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་སཱི་ཧ་ (སེང་གེ་) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་འབད་ཅིང་རྩོལ་བས་ན་སེང་གེ་སྟེ། རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེའོ། །སུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འབད་པ་ལ་ཨཱི་ཧ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་རིག་པ་ (སདྡ་ནཱི་ཏི་) ལས། 'བཟོད་པ་དང་འཚེ་བ་དང་འབད་པ་ལས་སེང་གེའི་སྒྲའི་འཇུག་པ་བཤད་དོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་ལ་སྐྱེས་པའི་ལུས་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་ལུས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་སྟེ། རྒྱལ་བའོ། །ཇི་ལྟར་སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། དེ་ལྟར་དེའི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ནི་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །སེང་གེའི་ནི་ལུས་ཀྱི་མདུན་ཕྱེད་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ལ། ལུས་ཀྱི་སྨད་ཕྱེད་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ནི་སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཡང་སེང་གེ་བཞིན་དུ་དེ་དང་དེར་དམའ་བ་དང་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབྱིབས་མི་ལེགས་པ་དང་མི་མཛེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །རིང་བར་འོས་པའི་གནས་སུ་ནི་རིང་བ་དང་། ཐུང་བ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། སྦོམ་པ་དང་། ཟླུམ་པར་འོས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དགོས། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། ཡན་ལག་གང་དག་རིང་བས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་སྦོམ་པར་གནས་སོ། །ཡན་ལག་གང་དག་ཕྲ་བས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་ཕྲ་བར་གནས་སོ། །ཡན་ལག་གང་དག་ཟླུམ་པས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་ཟླུམ་པར་གནས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་སྣ་ཚོགས་པའི་སེམས་ཏེ་བསོད་ནམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཅིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོས་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་འདི་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིའི་བཟོ་བོ་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དང་འདྲ་བ་ཞིག་བྱེད་པར་མི་ནུས་སོ། །དེ་ཕྱིར་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། จตุวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒๕. ตติย คาถายํ สุคโตติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส สตฺตปฺปีโนตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. สตฺตปฺปีโนติ ทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ เอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโกติ อตฺโถ. อาจริยา ปน ปริปุณฺณทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ ขนฺธสงฺขาตสตฺตฏฺฐาโนติ อตฺถํ วทนฺติ. มํเสน ปีณติ ปริปูรตีติ ปีโน. ปีณเต ปริปูรเต วา ปีโน. ปีณธาตุ ปีณเน, ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ เอกคโล จาติ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปีโน ปริปุณฺโณ มํโส อสฺสาติ สตฺตปีโน, สุคโต ลพฺภติ. อญฺเญสญฺหิ หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ อํสกูฏคเลสุ อฏฺฐิโกฏิโย. เต มนุสฺสา เปตา วิย ขายนฺติ. น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ [Pg.186] ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคุฬนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน คเลน สีลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ, ตสฺมา สตฺตปฺปีโนติ โถเมติ. ༢༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་གཉིས་དང་། རྐང་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ལྟག་པ་གཅིག་སྟེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཡོངས་སུ་རྒྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །སློབ་དཔོན་དག་ནི་ལག་པ་གཉིས་དང་། རྐང་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པའི་མཚམས་ཏེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་སྨྲའོ། །ཤས་ཚིམ་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བས་ན་རྒྱས་པ་སྟེ། ཚིམ་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བའོ། །ཚིམ་པ་དང་གང་བ་ལ་པཱི་ཎ་དབྱིངས་ལ་ཎའོ། །ཎ་ཡིག་གི་ནོའོ། །ལག་མཐིལ་གཉིས་དང་། རྐང་མཐིལ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ལྟག་པ་གཅིག་སྟེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གང་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་དག་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པའི་རྒྱབ་རྣམས་སུ་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲ་བ་མངོན་ཞིང་། ཕྲག་པ་དང་ལྟག་པ་རྣམས་སུ་རུས་པའི་མཐའ་མངོན་ནོ། །མི་དེ་དག་ནི་ཡི་དྭགས་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲ་བ་མི་མངོན་པ་དང་། ལག་མཐིལ་ལ་སོགས་པ་ཟླུམ་པོར་བསྒྲིལ་ཏེ་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་དབྱིབས་དང་འདྲ་བའི་ལྟག་པ་དང་ལྡན་པས། རྡོ་སྐུ་ལྟ་བུ་དང་རི་མོའི་གཟུགས་བརྙན་ལྟ་བུར་སྣང་བས། དེ་ཕྱིར་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘สตฺตุสฺสโท’’ติ ปาโฐ. ตสฺส ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโทติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ (བྲཧྨཱཡུསུཏྟ) ལས་ནི་ 'གནས་བདུན་མཐོ་བ་' (སཏྟུསྶད) ཞེས་འབྱུང་ངོ། །དེའི་དོན་ནི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ทีฆงฺคุลีติ ทีฆองฺคุลีติ ปทจฺเฉโท. สมอายตหตฺถ ปาทงฺคุลีติ อตฺโถ. องฺคติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ องฺคุลิ. องฺคติ ตํ ตํ กายงฺคํ ปรามสติ เอตายาติ วา องฺคุลิ, กรสาขา. อคิธาตุ คติยํ อุลิปจฺจโย. อถ วา องฺคํ กายงฺคํ อุลติ คจฺฉติ ปรามสติ เอตายาติ องฺคุลิ, กรสาขา. องฺค สทฺทูปปทอุลธาตุ คติยํ อิ. สมทีฆา องฺคุลิ หตฺถ ปาทงฺคุลิ ยสฺส โสติ ทีฆงฺคุลิ, สุคโต. สมทีฆา หตฺถปาทงฺคุลิ อตฺถีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา ทีฆงฺคุลีติ โถเมติ. มถาติ มอถาติ ปทจฺเฉโท. มกาโร หิ ปทสนฺธิกโร. อถาติ อตฺถนฺตเร นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ. ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་ཞེས་པ་ནི་དཱི་གྷ་དང་ཨངྒུ་ལཱི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་སོར་མོའོ། །ཡང་ན་འདིས་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དེ་དང་དེ་ལ་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་སོར་མོ་སྟེ། ཕྱག་གི་ཡལ་གའོ། །འགྲོ་བ་ལ་ཨ་གི་དབྱིངས་ལ་ཨུ་ལི་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་འགྲོ་ཞིང་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་སོར་མོ་སྟེ། ཕྱག་གི་ཡལ་གའོ། །ཨངྒ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ཨུ་ལ་དབྱིངས་ལ་ཨིའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སོར་མོ་རིང་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་མངའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་སོར་མོ་ཁ་ཅིག་རིང་བ་དང་ཁ་ཅིག་ཐུང་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་པོ་རྣམས་ནི་སྤྲེའུ་བཞིན་དུ་རྩ་བ་སྦོམ་ཞིང་རིམ་གྱིས་ཕྲ་བར་གྱུར་ཏེ། རྩི་ཡི་སྣུམ་གྱིས་བསྐུས་ཤིང་བསྒྲིལ་བའི་ལྡོང་རོས་ཀྱི་རིལ་བུ་བཞིན་དུ་མཛེས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་སོར་མོ་རིང་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །མ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་མ་དང་ཨ་ཐཱ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ། །ཨ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། โลมกูเปกโลโมติ โลมกูปเอกโลโมติ ปทจฺเฉโท. เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโมติ อตฺโถ. จมฺมมํสํ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม, วฑฺฒมานํ ลุนิตพฺพนฺติ วา โลโม, ลูธาตุ เฉทเน มนิปจฺจโย. กุวุจฺจติ อุทกํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. กุปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. อุสฺส ทีโฆ. กูโป วิยาติ กูโป, อถ วา [Pg.187] กุวุจฺจติ โลมํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กุสทฺเท โป. ทีฆาทิ. กูโป. เกน อุภตีติ วา กูโป. ภสฺส โป’’ติ วุตฺตํ. โลมสฺส กูโป โลมกูโป. ตสฺมึ ตสฺมึ ชาโต เอเกก โลโม ยสฺสาติ โลมกูเปกโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ เอเกกสฺมิมฺปิ โลมกูเป อเนกานิ โลมานิ ชายนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน เอเกกสฺมึ โลมกูเป เอเกกโลโม ชายติ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เอเกกโลโม โข ปน ภวํ โคตโม. เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตา นี’’ติ. ตสฺมา โลมกูเปกโลโมติ โถเมติ. བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོ་མ་ཀཱུ་པ་དང་ཨེ་ཀ་ལོ་མ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །པགས་པ་དང་ཤ་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བ་སྤུ་སྟེ། འཕེལ་བ་ན་གཅོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའམ། གཅོད་པ་ལ་ལཱུ་དབྱིངས་ལ་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །ཆུ་ལ་ཀུ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །ཀུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྲུང་བ་ལ་པཱ་དབྱིངས་ལ་ཀྭིའོ། །ཨུ་ཡིག་རིང་པོར་འགྱུར་རོ། །ཁུང་བུ་བཞིན་པས་ན་ཁུང་བུའོ། །ཡང་ན་བ་སྤུ་ལ་ཀུ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'ཀུ་སྒྲ་ལ་པོའོ། །རིང་པོ་ལ་སོགས་པའོ། །ཁུང་བུའོ། །གང་གིས་གང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །བྷ་ཡིག་གི་པོའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུའོ། །དེ་དང་དེར་སྐྱེས་པའི་བ་སྤུ་རེ་རེ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལའང་བ་སྤུ་དུ་མ་སྐྱེ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་བ་སྤུ་རེ་རེ་ཉིད་སྐྱེའོ། །ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། 'ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་བ་སྤུ་རེ་རེ་མངའ་བ་སྟེ། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རྣམས་སུ་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་ཤིང་སྔོ་ལ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ สมฺปนฺโนโอทาตทาโฐติ ปทจฺเฉโท. สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐติ อตฺโถ. สมฺปชฺชตีติ สมฺปนฺโน. สํปุพฺพปทธาตุ คติยํ ต. ตสฺส อนฺโน. อวทายติ อวขณฺฑิยติ อญฺญวณฺโณภาสนฺติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. ทํสติ โอทนาทึ เอตายาติ ทาโฐ, ทนฺตวิเสโส. ทํสธาตุ ทํสเน โฐ. ทํสิสฺส ทา. สมฺปนฺโน จ โอทาโต จ ทาโฐ ยสฺสาติ สมฺปนฺโน ทาตทาโฐ, สุคโต. อญฺเญสญฺหิ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ. เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต ปน สุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. ตสฺมา สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ โถเมติ. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སམྤནྣ་དང་ཨོདཱཏ་དཱ་ཋོ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དཀར་བའི་མཆེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་བས་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་པ་དཱ་དབྱིངས་ལ་ཏའོ། །དེ་ལ་ཨནྣའོ། །གཞན་གྱི་མདོག་གི་འོད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པས་ན་དཀར་པོ་སྟེ། ཨ་ཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཅོད་པ་ལ་དཱ་དབྱིངས་ལ་ཏའོ། །འདིས་ཟས་ལ་སོགས་པ་སོ་འདེབས་པར་བྱེད་པས་ན་མཆེ་བ་སྟེ། སོའི་བྱེ་བྲག་གོ །སོ་འདེབས་པ་ལ་དཾ་ས་དབྱིངས་ལ་ཋོའོ། །དཾ་སའི་དཱའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དཀར་བའི་མཆེ་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །གཞན་དག་གི་ནི་སོ་རུལ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མཆེ་བ་ཁ་ཅིག་ནག་པོ་དང་མདོག་ཉམས་པར་ཡང་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མཆེ་བ་དཀར་པོ་ནི་སྐར་མ་གསལ་བར་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འཚེར་བའི་འོད་དང་ལྡན་པའི་མཆེ་བ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །ལུང་ལས་ནི་ 'མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་' (སུསུཀྐདཱཋ) ཞེས་འབྱུང་ངོ། །འདི་ཉིད་དོན་ཏོ། །དེ་ཕྱིར་མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། กนกสมตโจติ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม. กนติ ทิพฺพติ โอภาเสนาติ กนกํ. กนิยติ อิจฺฉิยติ มนุสฺเส หีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. กนธาตุ ทิตฺติคติกนฺตีสุ อกปจฺจโย, สํสทิเสน อมติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมํ. สํปุพฺพอมธาตุ คติยํ อ. ตจติ มํสํ ฉาเทติ สํวรติ วาติ [Pg.188] ตโจ, ตจติ ทิพฺพติ สุวณฺโณภาเสนาติ วา ตโจ, จมฺมํ. ตจธาตุ สํวรณทิตฺตีสุ อ. กนเกน สุวณฺเณน สโม สทิโส ตโจ ยสฺสาติ กนก สมตโจ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ตโจ โกจิ นีลตโจ เสตตโจ ปีตตโจ โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา นิสทาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิต ฆนสุวณฺณรูปกํ วิย กญฺจนสทิสตโจ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ วุตฺโต. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺณวณฺโณ, กญฺจเนน สนฺนิภํ สทิสํ ตจมสฺสาติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺณนฺติ อิมินา ตถาคตสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสติ. กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ อิมินา ฉวิวณฺณํ ทสฺเสติ. อถ วา เววจนเมตํ ปททฺวยํ. ตสฺมา กนกสมตโจติ โถเมติ. གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གསེར་དང་འདྲ་བའི་པགས་པའོ། །འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་འཚེར་བས་ན་གསེར་རོ། །ཡང་ན་མི་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་ཅིང་རེ་བས་ན་གསེར་ཏེ། གསེར་རོ། །འོད་དང་འགྲོ་བ་དང་འདོད་པ་ལ་ཀ་ན་དབྱིངས་ལ་ཨ་ཀ་རྐྱེན་ནོ། །མཚུངས་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་མཉམ་པ་སྟེ། སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ཨ་མ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །ཤ་ལ་གཡོགས་ཤིང་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་པགས་པའམ། ཡང་ན་གསེར་གྱི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་འཚེར་བས་ན་པགས་པ་སྟེ། པགས་པའོ། །སྒྲིབ་པ་དང་འོད་ལ་ཏ་ཅ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །གསེར་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་པགས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་པགས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་སྔོ་བ་དང་། དཀར་བ་དང་། སེར་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་པགས་པ་ནི་མཚལ་གྱིས་ཕྱིས་ཤིང་ལེགས་པར་བརྡར་ཏེ་བཙག་གི་ལས་བྱས་ནས་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་བཞིན་དུ་གསེར་དང་འདྲ་བའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །ལུང་ལས་ནི་ 'གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་' (སུཝཎྞཝཎྞོ ཀཉྩནསནྣིབྷཏྟཅོ) ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་མདོག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ནོ། །གསེར་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་པགས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་བྱ་བར་ཚིག་གི་དོན་བྱའོ། །འདིར་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ཞེས་པས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་ཤིན་ཏུ་སྣུམ་ཞིང་འཇམ་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་པས་ནི་པགས་པའི་མདོག་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། นีลมุทฺธคฺคโลโมติ นีลํ อุทฺธํ อคฺคโลโมติ ปทจฺเฉโท. นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, นีลานิ อุทฺธํ อคฺคานิ โกฏีนิ หุตฺวา ฐิตานิ โลมานิ ยสฺสาติ นีลมุทฺธคฺคโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ โลมานิ เหฏฺฐา อคฺคานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน โลมานิ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธํ อคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ติฏฺฐนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อุทฺธคฺคโลโม ภวํ โคตโม. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลาวฏฺฏานิ ปทกฺขิณาวฏฺฏกชาตานี’’ติ. ตสฺมา นีลมุทฺธคฺคโลโมติ โถเมติ. "Nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་པ་ནི་ "nīlaṃ" (སྔོན་པོ) དང་ "uddhaggalomo" (སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཤིང་། ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་སྤུ་སྟེ། སྤུ་རྣམས་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། གཞན་དག་གི་སྤུ་རྣམས་ནི་རྩེ་མོ་ཐུར་དུ་བལྟས་ཏེ་གནས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྤུ་རྣམས་ནི་གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་མཐར། གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཏེ་ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། འདི་ནི་བྲམ་ཟེ་བྲཱཧྨཱཡུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། \"ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མ་ནི་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ནོ།། སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་པོ་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་ཞིང་རིམ་པར་འཁྱིལ་བ་སྐྱེས་པའོ།།\" ཞེས་སོ།། དེ་བས་ན་ "nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། สมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. โส หิ อนญฺญพุทฺโธ หุตฺวา สามํเยว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ สมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.189] ปน ปทสฺส ถูลชิวฺโหตฺยาทีหิ ตีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. "Sambuddho" (རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས) ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ཁོང་ནི་གཞན་གྱིས་བསྟན་པ་ལ་མ་བརྟེན་པར་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན། \"རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས\" ཞེས་བྱའོ།། ཚིག་དེ་ནི་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གསུམ་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་ལོ།། ถูลชิวฺโหติ มุทุทีฆปุถุล ชิวฺหาย สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. คาถาพนฺธวเสน หิ มุทุทีฆสทฺทโลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘มุทุชิวฺหา ทีฆา ถูลา วณฺณ สมฺปนฺนา’’ติ. ถูลติ พฺรูหตีติ ถูลา, ชิวฺหา. ถูลธาตุ พุทฺธิยํ อ. ชีวติ ปาณํ ธาเรตีติ ชิวฺหา, รสนา. ชีวธาตุ ปาณธารเณ หปจฺจโย. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตน รเสนาติ ชีวิตํ, ฉพฺพิธรโส. ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา, ชิวฺหาปสาทรูปํ. สมฺภารชิวฺหา ฐานูปจาเรน ลพฺภติ. ชีวิตสทฺทูปปท อวฺหธาตุ อวฺหายเน อ. ชีวิตอวฺหาติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน วิตสทฺทโลปํ กตฺวา ชิวฺหาติ วุตฺตํ. ถูลา มหนฺตา ทีฆา มุทุกา ชิวฺหา ยสฺสาติ ถูลชิวฺโห, สมฺพุทฺโธ. อญฺเญสญฺหิ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ. ตถาคตสฺส ปน มุทุชิวฺหา ทีฆา ปุถุลา วณฺณ สมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณาทีนํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ ชิวฺหาย มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจิ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภปิ นาสิกาโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขาวิโนเทติ, เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ถูล ชิวฺโหติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. "Thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ཞེས་པ་ནི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་ལྗགས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་ "mudu" (མཉེན་པ) དང་ "dīgha" (རིང་བ) ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེ་བས་ན་འགྲེལ་བཤད་ལས། \"ལྗགས་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།།\" ཞེས་གསུངས་སོ།། "Thūlā" ཞེས་པ་ནི་ཆེ་ཞིང་རྒྱས་པ་ལ་བྱ་སྟེ། ལྗགས་སོ།། "Thūla" ནི་འཕེལ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "a" སྦྱར་བའོ།། འཚོ་ཞིང་སྲོག་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ "jivhā" (ལྗགས) སྟེ། རོ་འཛིན་ནོ།། "Jīv" ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ha" སྦྱར་བའོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་རོ་འདིས་འཚོ་བས་ན་ "jīvitaṃ" (སྲོག) སྟེ། རོ་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ "jivhā" སྟེ། ལྗགས་ཀྱི་དབང་པོའི་གཟུགས་སོ།། ལྗགས་ཀྱི་འདུས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་བཏགས་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཐོབ་བོ།། "Jīvita" ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ "avha" དབྱིངས་ནི་འབོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ "a" སྦྱར་བའོ།། "Jīvita-avhā" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་བཞིན་ "vita" ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་ "jivhā" ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྗགས་ཆེ་ཞིང་རིང་ལ་མཉེན་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། གཞན་དག་གི་ལྗགས་ནི་སྦོམ་པའམ། ཕྲ་བའམ། ཐུང་བའམ། རྩུབ་པའམ། མི་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལྗགས་ནི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁོང་གིས་མཚན་དེ་འཚོལ་བར་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་བྲཱཧྨཱཡུ་ལ་སོགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར། ལྗགས་མཉེན་པའི་ཕྱིར་ན་ལྗགས་དེ་ཁབ་རྣོན་པོ་བཞིན་དུ་བསྒྲིལ་ནས་ཤངས་ཀྱི་བུ་ག་གཉིས་ཀར་རེག་པར་མཛད། རིང་བའི་ཕྱིར་ན་སྙན་གྱི་བུ་ག་གཉིས་ཀར་རེག་པར་མཛད། ཡངས་པའི་ཕྱིར་ན་སྐྲའི་མཚམས་ཀྱི་བར་དུ་དཔྲལ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་མཐའ་དག་ཁེབས་པར་མཛད་དེ། དེ་ལྟར་ལྗགས་ཀྱི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ནས་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ལྗགས་ལ་དགོངས་ནས་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་ "pahūtajivho" (ལྗགས་ཤིན་ཏུ་རིང་བ) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།། อถาติ อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ. สีหหนุโกติ สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย ปริปุณฺณ หนุโก. สีหสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. หนติ โอทนาทีนํ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ. หนธาตุ หึสายํ อุ. สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย หนุ ยสฺสาติ สีหหนุโก[Pg.190], สมฺพุทฺโธ. สมาสนฺเต โก. สีหสฺส หิ เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ. ตสฺมา สีหหนุโกติ โถเมติ. "Atha" (དེ་ནས) ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་བྱའོ།། "Sīha" (སེང་གེ) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཟས་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཁྱད་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "hanu" (འགྲམ་པ) སྟེ། "Han" ནི་འཇོམས་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "u" སྦྱར་བའོ།། སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲམ་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐར་ "ka" སྦྱར་བའོ།། སེང་གེའི་ནི་འོག་གི་འགྲམ་པ་ཁོ་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། སྟེང་གི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་། ཚེས་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཟླ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བས་ན་ "sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. ชาลํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ชาลิกํ, วาตปานํ. อสฺสถฺยตฺเถ ณิโก. อถ วา ชาลํ เอว ชาลิกํ. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท, จรโณ. ปทธาตุ คมเน ณ. ตํ ตํ ภารํ หรตีติ หตฺโถ, กโร. หรธาตุ หรเณ โถ. ชาลิกํ วิย หตฺถปาทงฺคุลนฺตรํ ยสฺสาติ ชาลิกปฺปาทหตฺโถ, สมฺพุทฺโธ. กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตานิ ชาลสทิสานิ หตฺถปาทงฺคุลนฺตรานิ โหนฺติ. น จ จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตรานีติ อตฺโถ. เอตฺถ ชาลิกปฺปาทหตฺถงฺคุลนฺตรนฺติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลเปน เอวํ วุตฺตํ. จมฺเมน ปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ. ตาสํ เอกปฺปมาณ ตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา สมฺมาโยชิตชาลวาต ปานสทิสา โหนฺติ, ตสฺมา ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. "Jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་པ་ནི་ཚགས་མཁས་པས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་བཞིན་དུ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་རྣམས་པགས་པས་མ་འབྲེལ་བའོ།། གསལ་ཞིང་མཛེས་པས་ན་ "jālaṃ" (དྲ་བ) སྟེ། "jal" ནི་གསལ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ṇa" སྦྱར་བའོ།། དྲ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ལ་གནས་པས་ན་ "jālikaṃ" སྟེ། སྐར་ཁུང་ངོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ṇika" སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན་དྲ་བ་ཉིད་ལ་ "jālika" ཞེས་བྱའོ།། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "pādo" (ཞབས) སྟེ། རྐང་པའོ།། "pad" ནི་འགྲོ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ṇa" སྦྱར་བའོ།། ཁུར་དེ་དང་དེ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་ "hattho" (ཕྱག) སྟེ། ལག་པའོ།། "har" ནི་ལེན་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "tho" སྦྱར་བའོ།། སྐར་ཁུང་གི་དྲ་བ་བཞིན་དུ་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་མངའ་བ་དེ་ནི་ "jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚགས་མཁས་པས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་ལྟ་བུའི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་གྱི་ཆ་ཤས་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ།། པགས་པས་སོར་མོའི་བར་རྣམས་སྦྲེལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ "jālikappādahatthaṅgulantara" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། པགས་པས་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་སྦྲེལ་བ་ནི་སྦྲུལ་གྱི་གདེངས་ཀ་ལྟ་བུའི་ལག་པ་སྟེ། སྐྱེས་པའི་སྐྱོན་གྱིས་གནོད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའང་མི་ཐོབ་བོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཕྱག་སོར་བཞི་དང་ཞབས་སོར་ལྔ་པོ་རྣམས་ནི་ཚད་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་ཚད་མཉམ་པའི་ཕྱིར་ན། ནས་ཀྱི་མཚན་མ་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཐད་ཀར་གནས་སོ།། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཕྱག་དང་ཞབས་ནི་ཚགས་མཁས་པས་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བའི་སྐར་ཁུང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། དེ་བས་ན་ "jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་ "jālahatthapādo" (ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།། นาโถติ พุทฺโธ กตฺตุวเสน. โส หิ นาถติ วิเนยฺยานํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสํ อุปตาเปติ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนา คโต[Pg.191]. สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวติ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ วา อาสีสตีติ นาโถติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ สทฺทนีติยํ ‘‘นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสิสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ ปวตฺตตี’’ติ. "Nātho" (མགོན་པོ) ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཁོང་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པར་མཛད་པའམ། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གནོད་པ་གདུང་བར་མཛད་པའམ། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པར་གཤེགས་པའོ།། ཡང་ན་ཡོན་ཏན་གྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དབང་བྱེད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའམ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སྨོན་པར་མཛད་པས་ན། "མགོན་པོ" ཞེས་བྱའོ།། སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་སདྡ་ནཱི་ཏི་ལས་ཀྱང་། "Nāth དབྱིངས་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ตสฺส ปน ปทสฺส อุณฺหีสสีโสติปเทน ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. อุณฺหีสสีโสติ รญฺโญ พทฺธอุณฺหีส ปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส. นลาเฏ นหิยติ พนฺธิยตีติ อุณฺหีโส. อุปุพฺพนหธาตุ พนฺธเน, อีโส. วณฺณวิกาโร. วุตฺตญฺหิ ชาลินิยํ – ཚིག་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་ལོ།། "Uṇhīsasīso" ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལ་བཅིངས་པའི་ཐོད་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་། རང་བཞིན་གྱི་ཤའི་གོང་བུ་ལས་གྲུབ་པའི་གཙུག་ཏོར་གྱི་ཐོད་ལྟ་བུའི་དབུ་ལའོ།། དཔྲལ་བར་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "uṇhīso" (གཙུག་ཏོར) སྟེ། ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ "nah" ནི་འཆིང་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "īsa" སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་འགྱུར་བའོ།། ཛཱ་ལི་ནཱི་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา; ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺติ’’นฺติ. "ཡི་གེ་སྣོན་དང་ཡི་གེ་བརྗེ།། གཞན་ཡང་འགྱུར་དང་འཇིག་པ་གཉིས།། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཁྱད་སྦྱོར་བ་སྟེ།། འདི་ནི་ངེས་ཚིག་རྣམ་པ་ལྔའོ།།" ཞེས་སོ།། ตตฺถ จ อวิชฺชมานสฺส อาคมา วณฺณาคโม นาม. วิชฺชมานอกฺขรานํ เหฏฺฐุปริยายวเสน วณฺณวิปริยาโย นาม. อญฺญกฺขรสฺส อญฺญกฺขราปชฺชนตา วณฺณวิกาโร นาม. วิชฺชมานกฺขรวินาโส วณฺณวินาโส นาม. ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ วิเสสตฺถโยโค ธาตูนํ อตฺถาติสย โยโค นามาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน นการสฺส ณการํ กตตฺตา วณฺณวิกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ. มาลาทึ สิยติ พนฺธิยตีติ สีโส, อุตฺตมงฺโค. สิธาตุ พนฺธเน อีโส. ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺเฏน เวฐิตสีโส วิย สีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส. อถ วา ราชูนํ อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส, นาโถ. དེ་ལ་མེད་པའི་ཡི་གེ་གསར་དུ་སྣོན་པ་ནི་ "ཡི་གེ་སྣོན་པ" (vaṇṇāgamo) ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་རྣམས་གོང་འོག་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་ "ཡི་གེ་བརྗེ་བ" (vaṇṇavipariyāyo) ཞེས་བྱའོ།། ཡི་གེ་གཞན་ཞིག་ཡི་གེ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་ "ཡི་གེ་འགྱུར་བ" (vaṇṇavikāro) ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་ཞིག་པ་ནི་ "ཡི་གེ་འཇིག་པ" (vaṇṇavināso) ཞེས་བྱའོ།། སྐབས་དེ་དང་དེར་ཅི་རིགས་པར་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྦྱོར་བ་ནི་ "དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཁྱད་སྦྱོར་བ" ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། འདིར་ནི་ "na" ཡིག་ "ṇa" ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་ཕྱིར་ "ཡི་གེ་འགྱུར་བ" ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "sīso" (དབུ) སྟེ། ཡན་ལག་གི་མཆོག་གོ། "si" ནི་འཆིང་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "īsa" སྦྱར་བའོ།། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབུ་ཐོད་ཀྱིས་དཀྲིས་པ་བཞིན་དུ་དབུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) འོ།། ཡང་ན་རྒྱལ་པོའི་ཐོད་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཟླུམ་པའི་དབུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) སྟེ། མགོན་པོའོ།། วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏญฺเจว ปริปุณฺณสีสญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏํ [Pg.192] อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ. รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ. อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ. เกจิ กปิสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพ สีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุลสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑล สีโสติ อุณฺหีสสีโส’’ติ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘ทฺเว อตฺถ วเส ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ, ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณ นลาฏตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย อุณฺหีสสีสาติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมา เต ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ อุณฺหีสสีโสติ วุตฺต’’นฺติ วณฺเณติ. ตสฺมา อุณฺหีสสีโสติ โถเมติ. བྲཱཧྨཱཡུ་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། "uṇhīsasīso (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔྲལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་དབུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྟེ་དོན་གཉིས་ལ་བརྡེན་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྙན་གཡས་པའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤའི་ལྷེབ་མ་ཞིག་ལངས་ནས་དཔྲལ་བ་མཐའ་དག་ཁེབས་ཤིང་གང་བར་བྱས་ཏེ་སྙན་གཡོན་པའི་རྩེ་མོར་གནས་སོ།། དེ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལ་བཅིངས་པའི་ཐོད་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ།། སྲིད་པ་ཐ་མའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་འདི་ཤེས་ནས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབུ་ཐོད་བཟོས་སོ་ཞེས་གྲགས་སོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་དོན་གཅིག་གོ། སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་ནི་དབུ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁ་ཅིག་ནི་སྤྲེའུའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་ཤིང་ཏོག་གི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་རུས་པའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་ཀུ་བའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་གཟར་བའི་དབུ་ལྟ་བུའོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དབུ་ནི་འཁོར་ལོས་བསྐོར་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་ཆུའི་ཆུ་བུར་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ལུགས་སྔ་མ་ལྟར་ན། དབུ་ཐོད་ཀྱིས་དཀྲིས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།། ལུགས་ཕྱི་མ་ལྟར་ན། དབུ་ཐོད་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཟླུམ་པའི་དབུ་ཞེས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།།" ཞེས་སོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། "དོན་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་དང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་དཔྲལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་དབུ་ཡི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།། དེ་བས་ན་དོན་གཉིས་པོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་གསུངས་སོ།།" ཞེས་བཤད་དོ།། དེ་བས་ན་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། อิติคุณสหิตนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมฺปนฺนํ. อิติเอวํ วุตฺตปฺปการํ คุณํ อิติคุณํ. เตน สห อิโต ปตฺโตติ อิติคุณสหิโต, มเหสี. อญฺเญ หิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนา น โหนฺติ, จกฺกวตฺติราชาโน มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนาปิ ฐเปตฺวา โกโสหิตวตฺถ คุยฺหลกฺขณํ อวเสเสหิ สมฺปนฺนา โหนฺติ. ตถาคโตเยว สพฺพมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต. ตสฺมา ภควนฺตํเยว อิติคุณสหิตนฺติ โถมนํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มเหสินฺติ สีลกฺขนฺธาทิเก จ นิพฺพานญฺจ เอสติ คเวสตีติ มเหสี. ตํ มเหสึ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. "Itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "nigrodhabimbo" (ཏཱ་ལ་ལ་སོགས་པའི་ཤིང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟ་བུ) ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལྟར་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ "itiguṇa" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན) ནོ།། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པས་ན་ "itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) སྟེ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། གཞན་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ལ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་དང་ལྡན་ཡང་། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པའི་མཚན་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཁོ་ན་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ "itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། "Taṃ mahesiṃ" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་ཞིང་གཉེར་བས་ན་ "mahesī" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ) འོ།། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་ལོ།། ปญฺจวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། ๒๓. อยํ [Pg.193] ปน อิมาสุ ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา. พุทฺโธ กตฺตุภูโต นิคฺโรธพิมฺโพ นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร มุทุกรจรโณ สณฺหหตฺถปาโท, พฺรหฺมโฆโส พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺคสมฺปนฺนสรวนฺโต, เอณิชงฺฆา เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก, โกสจฺฉาทงฺคชาโต อุสภวารณา ทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโต, ปุนรปิ ปุนอปิ, สุคโต พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท สุวณฺณ ปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท, มูโท ทาตุณฺณโลโม ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโต, อถมปิ ตทญฺญํอปิ, สุคโต พุทฺโธ, พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว พฺรหฺมุโน อุชุอุคฺคต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อตฺตภาโว, นีลกฺขี อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโต, ทีฆปณฺหิ อายตปณฺหิ ปริปุณฺณปณฺหิ วา, สุขุมมลฉวี สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมล วิรหิตตโจ วา, โถมฺยรสคฺคสคฺคี โถมิตพฺพสตฺตร สหรณสหสฺสนฺหารุอุทฺธคฺคิกา. ༢༣. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་བསྡུས་དོན་སྦྱོར་ཚུལ་ལོ།། སངས་རྒྱས་ནི་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་སྟེ། ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་སྟེ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པའི་སྐུ་དང་ལྡན་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ། ཚངས་པའི་དབྱངས་ཏེ་ཚངས་པའི་གསུང་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ། ཨེ་ཎ་ཡའི་བྱིན་པ་སྟེ་ཨེ་ཎ་ཡ་རི་དྭགས་ཀྱི་བྱིན་པ་ལྟར་ལྷ་ང་ཤིན་ཏུ་ཟླུམ་པ། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་སྟེ་ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་གསང་དབང་ལྟར་གསེར་གྱི་པདྨའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་ཀྱིས་བཀབ་པའི་གསང་བའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ། ཡང་ནའང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་དང་ལྡན་པ། སྨིན་མཚམས་ཀྱི་མཛོད་སྤུ་སྟེ་སྨིན་མའི་བར་དུ་སྐྱེས་ཤིང་འཇམ་ཞིང་ཕྲ་ལ་དཀར་ཞིང་དག་པའི་མཛོད་སྤུ་དང་ལྡན་པ། གཞན་ཡང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་སྐུ་དྲང་པོ་ཚངས་པ་ལྟ་བུ་སྟེ་ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་པོར་འཕགས་པ་ལྟར་དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱི་སྐུ་དང་ལྡན་པ། སྤྱན་མཐོན་མཐིང་སྟེ་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ། ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་སྟེ་རྟིང་པ་རིང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་འཇམ་པ་སྟེ་དྲི་མ་མེད་པར་དག་པའི་པགས་པ་འཇམ་པོའམ་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་པགས་པ་དང་ལྡན་པ། རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་སྟེ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་པའི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་གྱི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ๒๔. ชิโน ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมจตฺตาลีสอุตฺตมทนฺโต, สมกลปนโช กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโต, อนฺตรํสปฺปปีโน ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโล, จกฺเกนงฺกิตปาโท อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิต ปาทตโล, อวิรฬทสโน อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโน, มารชิ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, อุสฺสงฺขปาโท ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโต, ติฏฺฐนฺโต ฐิตโกว โนนมนฺโต อนมมาโน หุตฺวา อุภยกรมุทุนา สุขุเมน หตฺถทฺวเยน ชณฺณุกานิ ชงฺฆานิ อามสนฺโต ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต, วฏฺฏกฺขนฺโธ สุวณฺณาลิงฺโค [Pg.194] วิย สมวฏฺฏิตคลิโก, โคตรุณ ปขุมโก ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย. ༢༤. རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་སྟེ་མཆོག་གི་ཚེམས་བཞི་བཅུ་ཐམ་པ་མཉམ་པར་ཡོད་པ། ཚེམས་མཉམ་པ་སྟེ་སོག་ལེས་བཅད་དེ་བཞག་པ་ལྟར་ཚེམས་མཉམ་པ། ཐལ་གོང་རྒྱས་པ་སྟེ་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ལ་བཀྲ་ཤིས་པའི་མཚན་མ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ལྡན་པ། ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་སྟེ་བར་མཚམས་མེད་པའི་ཚེམས་དང་ལྡན་པ། བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་དུང་དང་འདྲ་བས་དུང་གི་མིང་ཅན་གྱི་ལོང་བུ་དང་ལྡན་པ། སྐུ་བསྲངས་ཏེ་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་ཅིང་མ་བསྒུར་བར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱི་མཐིལ་འཇམ་ཞིང་ཕྲ་བས་པུས་མོ་གཉིས་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ། མགུར་ཟླུམ་པ་སྟེ་གསེར་གྱི་ཀ་བ་ལྟར་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའི་མགུར་དང་ལྡན་པ། རྫི་མ་བ་ཡི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་སྟེ་སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་མིག་གི་དབང་པོ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའམ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ། སེང་གེའི་རོ་སྟོད་ལྟ་བུ་སྟེ་སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ཕྱེད་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་དང་ལྡན་པའོ།། ๒๕. สุคโต พุทฺโธ, สตฺตปีโน ทฺวิหตฺถปาทอํสกูฏเอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโก, ทีฆงฺคุลิ สมอายตหตฺถปาทงฺคุลิ, อถ ตทญฺญํ โลม กูเปกโลโม เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโม, สมฺปนฺโนทาตทาโฐ สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐ, กนก สมตโจ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม นีลมุทฺธคฺคโลโม นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, สมฺพุทฺโธ ตถาคโต, ถูลชิวฺโห มุทุทีฆปุถุลชิวฺหาย สมฺปนฺโน, อถ ตทญฺญํ, สีหหนุโก สีหสฺส เหฏฺฐาหนุ วิย ปริปุณฺณหนุโก, ชาลิกปฺปาท หตฺโถ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิต ชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร, นาโถ พุทฺโธ, อุณฺหีสสีโส รญฺโญ อุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส, อิติ คุณสหิตํ เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมนฺนาคตํ ตํ มเหสึ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นมามิ วนฺทามีติ. ༢༥. བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི། སྐུ་ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་བདུན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཕྱག་གཉིས་དང་ཞབས་གཉིས་དང་ཕྲག་གོང་གཉིས་དང་མགུར་བཅས་གནས་བདུན་པོ་དག་ཏུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་སྟེ་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རྣམས་མཉམ་ཞིང་རིང་བ། གཞན་ཡང་། བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་སྟེ་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ། མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་སྟེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཆེ་བ་དཀར་པོ་དང་ལྡན་པ། པགས་པ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་སྟེ་གསེར་དང་མཚུངས་པའི་པགས་པ་དང་ལྡན་པ། བ་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་སྔོ་བ་སྟེ་བ་སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ལྟ་ཞིང་སྔོ་ལ། ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་ལྟར་གནས་པའི་བ་སྤུ་དང་ལྡན་པ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི། ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རིང་བ་སྟེ་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་ལྗགས་དང་ལྡན་པ། གཞན་ཡང་། འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འདྲ་བ་སྟེ་སེང་གེའི་མ་ལྷེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འགྲམ་པ་དང་ལྡན་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་སྟེ་མཁས་པའི་ཤིང་བཟོ་བས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་ལྟར་པགས་པས་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་མ་འབྲེལ་བར་གནས་པ། མགོན་པོ་སངས་རྒྱས་ནི། དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་སྟེ་རྒྱལ་པོའི་དབུ་རྒྱན་ལྟར་རྣམ་པར་མཛེས་ཤིང་། རང་བཞིན་གྱི་ཤ་གྲུབ་པའི་གཙུག་ཏོར་གྱི་དབུ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་འདི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་གྱིས་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།། ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา สมตฺตา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱི་བསྡུས་དོན་སྦྱོར་ཚུལ་རྫོགས་སོ།། อิมิสฺสํ ปน นมกฺการปาฬิยํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ พุทฺธวจนปาฬิยํ อาคตนยานุกฺกเมน น วุตฺตํ. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถเมว ปน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา อกฺกเมน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณกฺกมํ [Pg.195] สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสาม พหุสฺสุตปญฺญาวฑฺฒนตฺถํ. འོན་ཀྱང་ཕྱག་འཚལ་བའི་ལུང་འདིའི་ནང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་མ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ཁོ་ནར་ "ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་" ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གོ་རིམ་མེད་པར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་དང་ཐོས་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་གོ་རིམ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པར་བྱའོ།། ๑ . พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท ๒. เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกชาโต ๓. อายตปณฺหิ ๔. ทีฆงฺคุลิ ๕. มุทุตลุน หตฺถปาโท ๖. ชาลหตฺถปาโท ๗. อุสฺสงฺขปาโท ๘. เอณิชงฺโฆ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ๑๐. โกโสหิต วตฺถคุยฺโห ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี ๑๓. เอเกกโลมกูเปสุ เอเกกโลโม ๑๔. นีลมุทฺธคฺคโลโม ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต ๑๖. สตฺตุสฺสโท ๑๗. สีหปุพฺพฑฺฒกาโย ๑๘. จิตนฺตรํโส ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ ๒๑. รสคฺคสคฺคี ๒๒. สีหหนุโก ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต ๒๔. สมทนฺโต ๒๕. อวิรฬทนฺโต ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ ๒๗. ปหุต ชิวฺโห ๒๘. พฺรหฺมสโร ๒๙. อภินีลเนตฺโต ๓๐. โคป ขุโม ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา ๓๒. อุณฺหีสสีโสติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสฺส กโม เวทิตพฺโพ. อิมานิ ปน ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปารมีปุญฺญกมฺเมน ยถารหํ กมฺมสริกฺขกํ ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ ปน กมฺมานิ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตานิ, ตานิ ปเนตฺถ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพานีติ. . སངས་རྒྱས་ཀྱི་ ༡. ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ། ༢. ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ལ་འཁོར་ལོ་བྱུང་བ། ༣. རྟིང་པ་རིང་བ། ༤. སོར་མོ་རིང་བ། ༥. ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ། ༦. ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ། ༧. ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ། ༨. བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ། ༩. སྐུ་བསྲངས་ཏེ་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་པ། ༡༠. འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ། ༡༡. པགས་པ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། ༡༢. པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་འཇམ་པ། ༡༣. བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ། ༡༤. བ་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་སྔོ་བ། ༡༥. སྐུ་དྲང་པོ་ཚངས་པ་ལྟ་བུ། ༡༦. སྐུ་ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་བདུན་དང་ལྡན་པ། ༡༧. སེང་གེའི་རོ་སྟོད་ལྟ་བུ། ༡༨. ཐལ་གོང་རྒྱས་པ། ༡༩. ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པའི་སྐུ། ༢༠. མགུར་ཟླུམ་པ། ༢༡. རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ། ༢༢. འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འདྲ་བ། ༢༣. ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ། ༢༤. ཚེམས་མཉམ་པ། ༢༥. ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ། ༢༦. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ། ༢༧. ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རིང་བ། ༢༨. ཚངས་པའི་དབྱངས། ༢༩. སྤྱན་མཐོན་མཐིང་། ༣༠. རྫི་མ་བ་ཡི་རྫི་མ་ལྟ་བུ། ༣༡. སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་བལ་འདབ་ལྟར་འཇམ་པ་སྐྱེས་པ། ༣༢. དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་གོ་རིམ་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ཐོབ་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལས་དེ་དག་ནི་འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པས། དེ་དག་འདིར་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ།། ติสฺโส วนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒๖. ༢༦. พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา; อิฏฺฐํ อตฺถํ วหนฺตํ สุรนรมหิตํ นิพฺภยํ ทกฺขิเณยฺยํ,โลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ทสพลมสมํ ตํ นมสฺสนฺตุ นิจฺจํ. འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས།། དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མཁས་པ་རྣམས།། འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ། འཇིགས་པ་མེད་ཅིང་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ།། འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་སྤེལ་ཞིང་སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ๒๖. เอวํ [Pg.196] สุคตนฺติอาทีหิ ปญฺจวีสติวนฺทนคาถาหิ พุทฺธสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตสฺส วนฺทเน อุยฺโยชนํ กโรนฺโต อาห พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโส ตฺยาทิคาถํ. อยํ ปน สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺโพ. ༢༦. དེ་ལྟར་ "བདེ་བར་གཤེགས་པ་" ལ་སོགས་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་བྱས་ནས། ད་ནི་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་ "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྲག་དྷ་རཱ་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตตฺถ ปน โลเก พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโร พุทฺธภาโว กา กถาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ โลเกติ มนุสฺสโลเก ติโลเก วา อนนฺตจกฺกวาฬ โลเก วา. พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโสติ พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา. ฆุสนํ โฆโส. ฆุสิยติ กถิยตีติ วา โฆโส, กิตฺติสทฺโท. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. อถ วา ฆุสิยติ ถวิยตีติ โฆโส, ถุติสทฺโท. เตน วุตฺตํ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเอว. ถุติโฆโส วา’’ติ. พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ ปวตฺโต โฆโส ถุติโฆโสติ พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส. อติทุลภตโรติ อติวิย ทุลฺลภตโม. ทุลฺลภตโรติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ลการโลเปน ทุลภตโรติ วุตฺตํ. ทุกฺเขน ลภิยตีติ ทุลฺลโภ. ทุปุพฺพลภธาตุ ลภเน อ. อถ วา ลภสฺส อสมิทฺธนฺติ ทุลฺลโภ, ทุพฺภิชาเนยฺย อพฺยยีภาวสมาโสยํ. ทุสทฺโท อสมิทฺธตฺโถ, ยถา ทุพฺภิกฺโขติ. อติ วิย ทุลฺลโภติ อติทุลโภ. เตสํ วิเสเสน อติทุลฺลโภติ อติทุลภตโร. พุทฺธา หิ โลเก กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโรติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ จูฬวคฺคขนฺธเก ‘‘โฆโสปิ โข เอโส คหปติ ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ พุทฺโธ’’ติ. ยถา จ หิ โลเก อุทุมฺพริกปุปฺผํ ทุลฺลภํ. จนฺทมฺหิ สสกํ หตฺเถน คณฺหิตุํ. วายสานํ ขีรํ, เอวํ พุทฺธภาโว อติทุลฺลภตโรติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปน หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ – དེ་ལ་ "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། འདིར་ "འཇིག་རྟེན་" ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཡང་ན་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་ལའོ།། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲའམ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། སྒྲོག་པ་ནི་སྒྲའོ།། སྒྲོག་པར་བྱེད་པའམ་བརྗོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ་གྲགས་པའི་སྒྲའོ།། གྷུསཱ་ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ རྐྱེན་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན། སྒྲོག་པར་བྱེད་པའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཕམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲགས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱུང་བའི་སྒྲ་ནི་བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྟེ། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ཞེས་བྱའོ།། "ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་མཆོག་གོ། "dullabhataro" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚེ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ "ལ་" ཡིག་བསྡུས་ནས་ "dulabhataro" ཞེས་གསུངས་སོ།། དཀའ་ལས་ཀྱིས་རྙེད་པར་བྱ་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "དུ་" ཡི་རྗེས་སུ་ "ལབྷཱ་" བྱིངས་རྙེད་པ་ལ་འཇུག་པ་ལ་ "ཨ་" རྐྱེན་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན། རྙེད་པ་མ་འགྲུབ་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། འདི་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ།། "དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་འགྲུབ་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན་མུ་གེ་ལྟ་བུའོ།། ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཁྱད་པར་དུ་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ནི་ "atidulabhataro" ཞེས་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྡེ་ཚན་ཆུང་ངུའི་ལེའུ་ལས། "ཁྱིམ་བདག་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྒྲ་འདི་ཡང་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་རྙེད་པར་དཀའ་བ་དང་། ཟླ་བའི་ནང་གི་རི་བོང་ལག་པས་གཟུང་བར་དཀའ་བ་དང་། བྱ་རོག་གི་འོ་མ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ལྟར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་རུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་ལུང་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘อุทุมฺพริกปุปฺผํว[Pg.197], จนฺทมฺหิ สสกํ ยถา; วายสานํ ยถา ขีรํ, ทุลฺลภํ โลกนายก’’นฺติ จ; ทุลฺลโภ พุทฺธุปฺปาโท โลกสฺมิ’’นฺติ จ; “ཇི་ལྟར་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་དང་། ཟླ་བའི་ནང་གི་རི་བོང་ལྟ་བུ་དང་། བྱ་རོག་རྣམས་ཀྱི་འོ་མ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་གཙོ་བོ་རྙེད་པར་དཀའ།།” ཞེས་དང་། “འཇིག་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། กิญฺจาปิ หิ โลเก จกฺกวตฺติราชูนํ อุปฺปชฺชมาโน ทุลฺลโภ. เอกสฺมิมฺปิ ปน กปฺเป จกฺกวตฺติราชาโน อเนกา อุปฺปชฺชนฺติ. ตถาคตา ปน โลเก อุปฺปชฺชมานาปิ เอกสฺมึ กปฺเป เอก ทฺวิติ จตุ ปญฺจ พุทฺธาเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น ตทุตฺตริ. ยสฺมา หิ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โหติ. ตสฺมา ตถาคตสฺเสว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโวติ วุตฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา มหาปรินิพฺพานสมเย ‘‘เทวตา อานนฺท อุชฺฌายนฺติ. ทุราวตมฺหา อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา. อชฺช รตฺติยา ปจฺจูสสมเย ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ. อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต โอตเรนฺโต วา น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’ติ. འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། བསྐལ་པ་གཅིག་ལའང་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དུ་མ་འབྱུང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ཡང་བསྐལ་པ་གཅིག་ལ་སངས་རྒྱས་གཅིག་གམ་གཉིས་སམ་བཞིའམ་ལྔ་ཁོ་ན་འབྱུང་གི དེ་ལས་ལྷག་པ་མི་འབྱུང་ངོ་།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མེད་པའི་སྟོང་བསྐལ་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་བས། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་དུས་སུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "ཀུན་དགའ་བོ་ལྷ་རྣམས་ནི་འཁང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་ཐག་རིང་པོ་ནས་ལྷགས་པ་ཡིན་ནོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་ངོ་།། དེ་རིང་མཚན་མོ་ནམ་གྱི་ཆ་སྨད་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རོ།། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མདུན་དུ་ལངས་ཏེ་བསྒྲིབས་ཤིང་བཀག་པས། བདག་ཅག་གིས་དུས་ཐ་མ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཇལ་བའི་སྐབས་མ་ཐོབ་བོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། พุทฺธภาโวติ พุทฺธสฺส ภาโว. กา กถาติ กึ วตฺตพฺโพเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺโธ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตํ. นนุ พุทฺธา โลเก อเนกา อุปฺปชฺชนฺตีติ. สจฺจเมตํ. พุทฺโธ นาม ปน อเนกาสงฺขฺเยยฺยวาเรน วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยทิวสมาสสํวจฺฉรํ วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ วา ทสปารมิโย จ ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว ภวิตุํ สกฺโกติ, น เอเกกวาราทินา. อถ โข ปน อนฺตมโส กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทสปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว พุทฺโธ [Pg.198] ภวิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺธา กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตนฺติ. “སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་དོ།། “ལྟ་ཅི་སྨོས་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་ནི་རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། འཇིག་རྟེན་ན་སངས་རྒྱས་དུ་མ་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་ནོ།། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲངས་མེད་པ་དུ་མའི་ཐེངས་སམ། གྲངས་མེད་པའི་ཉིན་ཞག་དང་ཟླ་བ་དང་ལོ་འཁོར་རམ། གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན་གྱི། ཐེངས་རེ་རེ་ཙམ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཐ་ན་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱིས་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། เอวํ พุทฺธสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปนฺนตฺตา จเอว พุทฺโธพุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส มหปฺผลํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน – དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན། “སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཡོད་དོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ; วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ. “སངས་རྒྱས་ཞེས་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད་པ་ལ། །ལུས་ལ་དགའ་བ་གང་སྐྱེ་བ། །དགའ་བ་དེ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་། །མཐའ་དག་ཐོབ་པ་ལས་ཀྱང་མཆོག །”ཅེས་སོ།། ตสฺมาติ ยสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลฺลภตโร, พุทฺธภาโว กา กถา. ตสฺมา. วิภาวีติ เมธาวี. เต หิ หิตาหิตํ การณาการณํ วา วิเสเสน ภาเวติ ปกาเสตีติ วิภาวา, ปญฺญา. วิปุพฺพ ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. สา เอเตสํ อตฺถีติ วิภาวีติ วุจฺจนฺติ, สาธโว ลพฺภติ. ตํ ปน สาธโวติ ปเท วิเสสนํ. “དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་“སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་རོ།། “རྣམ་པར་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པའམ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པས་ན་རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་བོ།། བྱིངས་“བྷཱུ”ཡོད་པ་ལ་སྔོན་འཇུག་“ཝི”དང་རྐྱེན་“ཎ”སྦྱར་བའོ།། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་“རྣམ་པར་གསལ་བ་”ཞེས་བརྗོད་དེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པའོ།། དེ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་ཉིད་དོ།། วิวิธหิตสุขนฺติ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตสุขํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน ปตฺถยนฺตาติปเท กมฺมํ. สาธโวติ สปฺปุริสา. เต หิ สปรหิตํ สาเธติ นิพฺพตฺเตตีติ สาธโวติ วุจฺจติ. สาธธาตุ สํสิทฺธิยํ อโว. ตสฺส ปน ปทสฺส นมสฺสนฺตูติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. ปตฺถยนฺตาติ ยาจนฺตา. วิวิธหิตสุขํ ปตฺถยนฺติ ยาจนฺตีติ ปตฺถยนฺตา, สาธโว. ปตฺถธาตุ ยาจเน อนฺโต. ยการาคโม. ตํ ปน สาธโวติปเท วิเสสนํ. อิฏฺฐนฺติ กามยมานํ. อิจฺฉิตพฺพํ กมิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. อิสุธาตุ อิจฺฉา กนฺตีสุ ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺโฐ, ธาตฺวนฺตโลโป. อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ. อตฺถิยติ ปตฺถิยตีติ อตฺโถ, วิปากานิสํสผลํ. อตฺถธาตุ ยาจนายํ อ[Pg.199]. อถ วา อสติ ภวติ ผลภาเวนาติ อตฺโถ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ ปน ปททฺวยํ วหนฺตนฺติปเท กมฺมํ. วหนฺตนฺติ ธารกํ. วหติ หรตีติ วหนฺโต, พุทฺโธ. วหธาตุ วหเน ปาปุณเน วา อนฺโต. พุทฺโธ หิ สตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ อตฺโถ. “ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དེ་ནི་“གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་སྐྱེད་པས་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། བྱིངས་“སཱདྷ”གྲུབ་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨཝོ”སྦྱར་བའོ།། ཚིག་དེ་ནི་“ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག”ཅེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ།། “གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སློང་བའོ།། ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སློང་བས་ན་གསོལ་བ་འདེབས་པ་སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། བྱིངས་“པཏྠ”གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨནྟོ”དང་། ཡ་ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་བའོ།། དེ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། “འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། འདོད་པར་བྱ་ཞིང་དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་འདོད་པའོ།། བྱིངས་“ཨིསུ”འདོད་པ་དང་དགའ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཏ”སྦྱར་བའོ།། དེའི་“ཏ”ནི་“ཊྛ”རུ་འགྱུར་ཞིང་བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ།། “དོན་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ།། གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་འདོད་པས་ན་དོན་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུའོ།། བྱིངས་“ཨཏྠ”གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འབྲས་བུའི་ཚུལ་དུ་ཡོད་པར་འགྱུར་བས་ན་དོན་ཏོ།། བྱིངས་“ཨས”ཡོད་པ་ལ་རྐྱེན་“ཐ”སྦྱར་བའོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་“འཛིན་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉར་བའོ།། འཛིན་ཅིང་འཁྱེར་བས་ན་འཛིན་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། བྱིངས་“ཝཧ”འཛིན་པའམ་ཐོབ་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨནྟོ”སྦྱར་བའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཀྱིས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། สุรนรมหิตนฺติ เทเวหิ จ มนุสฺเสหิ จ จตุปจฺจยาทีหิ ปูชิตํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ. อิสฺสริยกีฬาทีหิ สุรนฺติ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิตฺติยํ. อถ วา สุรนฺติ อีสนฺติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณนฺติ วิโรจนฺติ จาติ สุรา, เทวา. สุนฺทรา รา วาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ นรนฺติ เนนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา. เตหิ มหิตพฺพา ปูชิตพฺพาติ สุรนรมหิโต, พุทฺโธ. มหธาตุ ปูชายํ ต. ตํ สุรนรมหิตํ. นิพฺภยนฺติ อภยํ. ภิยเต ภยํ. นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ นิพฺภโย, พุทฺโธ. ตํ นิพฺภยํ. ตถาคตสฺส อฏฺฐสุ ปริสาสุ เกนจิ การเณน ภยํ หทยจลนํ กมฺปนํ นตฺถีติ อตฺโถ. “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་སོགས་པས་མཆོད་པའོ།། འདི་ལ་ངེས་ཚིག་ནི། དབང་ཕྱུག་དང་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པས་རྩེ་ཞིང་གསལ་བས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། བྱིངས་“སུར”གསལ་བ་ལའོ།། ཡང་ན། དབང་བྱེད་ཅིང་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་ལ་རྣམ་པར་གསལ་བས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། ཡང་ན། དེ་དག་གི་གསུང་ནི་མཛེས་ཤིང་སྙན་པས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། ཕུང་པོའི་རྒྱུན་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མི་སྟེ། མི་རྣམས་སོ།། བྱིངས་“ནར”འདྲེན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ལྷ་དང་མི་ནི་ལྷ་དང་མིའོ།། དེ་དག་གིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། བྱིངས་“མཧ”མཆོད་པ་ལ་རྐྱེན་“ཏ”སྦྱར་བའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པའོ།། “འཇིགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པའོ།། འདི་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་འཇིགས་པ་དང་། སྙིང་འདར་བ། འགུལ་བ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ทกฺขิเณยฺยนฺติ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ. ทาตพฺพาติ ทกฺขิณา, เทยฺยธมฺมวตฺถุ. ทาธาตุ ทาเนกฺขิณปจฺจโย. อถ วา ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตาย สตฺตา ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหีติ ทกฺขิณา, ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ. ทกฺขธาตุ วฑฺฒเนยุ, ตํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. อรหติตทฺธิเต เณยฺโย. อถ วา ทกฺขิณาย หิตํ อนุรูปํ มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. วิโสเธติตทฺธิตายํ. พุทฺโธเยว หิ ทกฺขิณาย มหปฺผลกรณวเสน จ, วิโสธนวเสน จ, เทวสกฺกพฺรหฺเมหิ จ, โกสลราชาทีหิ จ, อนาถปิณฺฑิกเสฏฺฐาทีหิ จ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพํ อุตฺตมทานํ วิเสเสน อรหติ, ตสฺมา ทกฺขิเณยฺยนฺติ โถเมติ. “སྦྱིན་གནས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་འོས་པའོ།། སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ནི་ཡོན་ཏེ། སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོའོ།། བྱིངས་“དཱ”སྦྱིན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨིཀྵིཎ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་འདོད་པ་བཞིན་གྱི་འབྱོར་པ་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པའོ།། བྱིངས་“དཀྵ”འཕེལ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨེཡུ”སྦྱར་བའོ།། དེ་ལ་འོས་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། འོས་པའི་ཕོགས་ཀྱི་རྐྱེན་“ཎེཡ྄ཡོ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཡོན་གྱི་ཕན་པ་དང་མཐུན་པར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའི་ཕོགས་ཀྱི་རྐྱེན་འདིའོ།། སངས་རྒྱས་ཉིད་ཁོ་ན་ནི་ཡོན་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ལྷ་དང་བརྒྱ་བྱིན་དང་ཚངས་པ་རྣམས་དང་། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཁྱིམ་བདག་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་དེ་བྱེ་བྲག་ཏུ་འོས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་གནས་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། โลกานนฺติ [Pg.200] สตฺตโลกานํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นนฺทิวฑฺฒนฺติ ปีติยา วฑฺฒาเปนฺตํ. นนฺทิยเต นนฺทิ. ภาวสาธโนยํ. นนฺทธาตุ สมิทฺธิยํ นนฺทเน วา อิ. ปีติยา อธิวจนเมตํ. สา วฑฺเฒติ พุทฺเธตีติ นนฺทิวฑฺโฒ, พุทฺโธ. นนฺทิสทฺทูปปทวฑฺฒธาตุ วฑฺฒเน อ. พุทฺโธ หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนลกฺขณสมฺปนฺเนน จ สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณสมฺปนฺเนน ธมฺมเทสนาย จ โลเก สพฺพสตฺตานํ ปีตึ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. สพฺพสตฺตานญฺหิ พุทฺธทสฺสเน ธมฺมสวเน จ ติตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา โลกานํ นนฺทิวฑฺฒนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ปกติยาเอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน อติตฺโต โลโกติ. กถํ ปน สพฺพสตฺตานํ พุทฺธทสฺสเน อติตฺโต โหตี’’ติ. พุทฺธสฺส ปน พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทีหิ สีลาทิอสาธารณคุเณหิ จ อธิก สมฺปนฺโน หุตฺวา สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิโรจมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ตาวตึเส – “འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱིའོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། “དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ།། འདི་ནི་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་པའོ།། བྱིངས་“ནནྡ”འབྱོར་པའམ་དགའ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨི”སྦྱར་བའོ།། འདི་ནི་དགའ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། དེས་འཕེལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བ་“ནནྡི”དང་བྱིངས་“ཝཌྜྷ”འཕེལ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་ཆོས་ཉན་པ་ལ་ངོམས་པ་མེད་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་། ཟླ་བ་ཉ་བ་དང་། རྒྱ་མཚོའི་རྒྱལ་པོ་མཐོང་བ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ངོམས་པ་མེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་ལ་ངོམས་པ་མེད་པ་ཡིན་ཞེ་ན།” སངས་རྒྱས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ལས་ལྷག་པར་རྣམ་པར་གསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘น โกจิ เทโว วณฺเณน, สมฺพุทฺธํ อติโรจติ; สพฺเพ เทเว อธิคฺคยฺห, สมฺพุทฺโธว วิโรจตี’’ติ. “ལྷ་གང་གིས་ཀྱང་མདོག་ཉིད་ཀྱིས། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཟིལ་མི་གནོན། །ལྷ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གནོན་ནས། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་གསལ་ལོ།།”ཞེས་སོ།། ทสพลนฺติ อญฺเญหิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารเณน ทสกายพเลน จ ทสญาณพเลน สมฺปนฺนํ. ตญฺหิ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณหิ พลนฺติ น กมฺเปนฺตีติ พลนฺติ วุจฺจติ. อถ วา พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลํ. พลธาตุ ปาเณ อ. พลนฺติ ภารํ วหิตุํ สกฺกุณนฺตีติ วา พลํ, พลนฺติ ชานนฺติ สพฺพธมฺมนฺติ พลํ, ญาณ พลํ. ทสพลญฺจ ทสพลญฺจ ทสพลานิ เอกเสสนเยน. ตานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. อิธ ปน สามญฺญวเสน วุตฺโตปิ วิเสสฏฺฐานิยตฺตา ภควโต ทสกายพลานิ จ, ทสญาณพลานิ จ อธิปฺเปตานิ. เตสํ ปน สรู ปตฺถํ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทิ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว. “སྟོབས་བཅུ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ནི་འགལ་བའི་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གཡོ་བས་ན་སྟོབས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྲོག་འཛིན་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། བྱིངས་“བལ”སྲོག་འཛིན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཁུར་འཁྱེར་ནུས་པས་ན་སྟོབས་སམ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། སྟོབས་བཅུ་དང་སྟོབས་བཅུ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་གི་ཚུལ་གྱིས་སྟོབས་བཅུ་རྣམས་སོ།། སྟོབས་དེ་དག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སྟོབས་བཅུ་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། འདིར་ནི་སྤྱིའི་ཚུལ་དུ་གསུངས་ཀྱང་། བྱེ་བྲག་གི་གནས་སྐབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་རྣམས་ལ་བྱའོ།། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ནི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཤད་ཟིན་ཏོ།། อสมนฺติ [Pg.201] สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อสโม, พุทฺโธ. ตํ อสมํ. ตนฺติ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ. นิจฺจนฺติ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. นมสฺสนฺตูติ อภิวนฺทนฺตูติ. “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ།། འདི་ལ་མཚུངས་པའམ་འདྲ་བའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མཚུངས་པ་མེད་པའོ།། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། “རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โลเก ติโลเก มนุสฺสโลเก วา, พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส พุทฺโธ พุทฺโธอิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา, อติทุลภตโร อติวิย ทุลฺลภตโม, พุทฺธภาโว พุทฺธสฺส ภาโว, กา กถา กึวตฺตพฺโพ เอว, ตสฺมา พุทฺโธพุทฺโธติ โฆสสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา, วิภาวี เมธาวี วิวิธหิตสุขํ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ หิตสุขํ ปตฺถยนฺตา ยาจนฺตา, สาธโว สปฺปุริสา อิฏฺฐํ กามยมานํ, อตฺถํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ, วหนฺตํ ธารกํ, สุรนรมหิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตํ, นิพฺภยํ อภยํ อสนฺตาสํ วา, ทกฺขิเณยฺยํ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ, โลกานํ สตฺตโลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ปีติยา วฑฺฒาปเนนฺตํ. ทสพลํ อสาธารเณน ทสกายญาณพเลน สมฺปนฺนํ, อสมํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ ตํ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ นิจฺจํ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ, นมสฺสนฺตุ อภิวนฺทนฺตูติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། འཇིག་རྟེན་ནམ་ཁམས་གསུམ་མམ་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན། “སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲའམ། སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲའམ་བསྟོད་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་མཆོག་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན། རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ། ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སློང་བ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ། འདོད་པ་སྟེ་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན། འཛིན་པ་སྟེ་ཉར་བ། ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་སྟེ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པ། འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ་འཇིགས་པ་མེད་པའམ་སྐྲག་པ་མེད་པ། སྦྱིན་གནས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་འོས་པ། འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཏེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ། སྟོབས་བཅུ་པ་སྟེ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པ། དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར། ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་སྟེ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ།། ฉพฺพีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། ๒๗. ༢༧. ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี; ติกฺโข [Pg.202] สูโร ธิตตฺโต สปรหิตธโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต. བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་བདག་ནི་བློ་ཞིབ་ཅིང་། །དྲན་ལྡན་ཕྱི་མར་ངོམས་ཤིང་མཁས་པ་དང་། །ལྟ་བ་དྲང་བའི་ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན། །ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་ཞིང་གཏོང་ཕོད་ཆེ་བ་དང་། །རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན། །རང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་ཚེ་རིང་ནད་མེད་དང་། །སྐལ་བཟང་མདོག་ལྡན་གྲགས་པ་སྟོབས་ཆེན་འཛིན། །སྙན་གྲགས་ལྡན་ཞིང་བཟོད་པ་དང་ལྡན་ཤོག ། ๒๘. ༢༨. สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข; อปฺปิจฺโฉ อปฺปโกโธ อติวุชุหทโย อิทฺธิมา อปฺปเมยฺโย,ปาสํโส เปมวาโจ สุชนคุณวิทู มามโก โส ภเวยฺยํ. དད་ལྡན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་ཞིང་། །དཔལ་མཆོག་འཛིན་ཅིང་ཚེ་འདིར་ཆགས་པ་མེད། །ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལྡན། །དགེ་ལ་མངོན་དགའ་བསླབ་ལྔ་ལ་སོགས་སྲུང་། །འདོད་ཆུང་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་སྙིང་དྲང་ལྡན། །རྫུ་འཕྲུལ་ལྡན་ཞིང་ཚད་མེད་པར་འགྱུར་ཤོག །བསྔགས་འོས་སྙན་པར་སྨྲ་ཞིང་དམ་ཡོན་ཤེས། །བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་དད་གུས་ལྡན་པར་ཤོག ། ๒๗. เอวํ พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโสตฺยาทิคาถาย พุทฺธวนฺทเน อุยฺโยชนํ กตฺวา อิทานิ สุคตนฺตฺยาทีหิ คาถาหิ พุทฺธํ วนฺทิตฺวา ปณิธึ กโรนฺโต อาห ปุญฺเญเนเตน โสหนฺตฺยาทิ คาถาทฺวยํ. อยํ ปน คาถาทฺวยมฺปิ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปฐมคาถายํ โสอหํ เอเตน ปุญฺเญน สมฺปราเย นิปุณมติ จ สโต จ…เป… ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ สมฺพนฺโธ. โสหนฺติ โส อหํ. พุทฺธสฺส นมกฺกาโร โสอหนฺติ อตฺโถ. เอเตน ปุญฺเญนาติ อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺย. ปุญฺญนฺติ จ อิธ ปน พุทฺธปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา อธิปฺเปตา. สา จ วนฺทเนยฺยวนฺทกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺม เวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส อนุพลปฺปทานวเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ตนฺนิทานานํ ยถาธิปฺเปตสิทฺธิวิพนฺธกานํ โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึสาเธติ จาติ อตฺโถ จ เวทิตพฺโพ. สมฺปราเย จาติ เอตฺถ [Pg.203] จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส จ นิปุณมติตฺยาทีสุ ปเทสุ โยเชตพฺโพ. สมฺปราเยติ ปรโลเก. โส หิ สมฺปรายิตพฺพา อุปคมิตพฺพา เอตฺถ สตฺเตหีติ จ, กมฺมกิเลสวเสน สตฺเตหิ สมฺปรายิตพฺพา ปาปุณิตพฺพาติ วา เอตฺถาติ จ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปริปุพฺพ อยธาตุ หิ คติยํ ณ. อถ วา กมฺมวเสน อภิมุโข สมฺปเรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปุพฺพปรธาตุ คติยํ ณฺย. อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตีติอาทีสุ วิย หิ จุราทิ คณวเสน ปรสทฺทํ คติยมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ตสฺมึ สมฺปราเย. ༢༧. དེ་ལྟར་ “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བསྐུལ་ནས། ད་ནི་ “བདེ་བར་གཤེགས་པ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར། “བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་བདག་ནི་...” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཀྱང་སྲག་དྷ་རཱ་ (saddharā) ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། “བདག་དེ་ཉིད་བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བློ་གྲོས་ཕྲ་ཞིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་... བྱས་ནས་... བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་སྦྱར་རོ། །“སོ་ཧཾ་” (sohaṃ) ནི་ “བདག་དེ་ཉིད་” (so ahaṃ) ཅེས་པའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བདག་དེ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་” (etena puññena) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་གཙང་བར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ (puñña) ཞེས་བྱའོ། །པཱུ་ (pū) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གཙང་བར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །འདིར་བསོད་ནམས་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ལ་འདོད་དོ། །དེ་ཡང་ཕྱག་བྱ་བ་དང་ཕྱག་བྱེད་པ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ཞིང་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་རྣམས་བཟློག་ནས། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་གྲུབ་པ་ལ་བགེགས་བྱེད་པའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཡང་” (samparāye ca) ཞེས་པ་འདིར་ “ཡང་” (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱར་བ་སྟེ། དེ་ནི་ “བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་” (samparāye) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏོ། །དེ་ཉིད་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་འགྲོ་བར་བྱ་བ་འམ་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ “སམ་པ་རཱ་ཡ་” (samparāya) ཞེས་བྱའོ། །སམ་ (saṃ) དང་པཱ་རི་ (pari) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཨཡ་ (aya) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ལས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “སམ་པ་རཱ་ཡ་” ཞེས་བྱའོ། །སམ་ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་པཱ་ར་ (para) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །“ཀུན་དགའ་བོ་དེ་ལྟར་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི་རིམ་གྱིས་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཅུ་རཱ་དི་ (curādi) སྡེ་པའི་དབང་གིས་ “པཱ་ར་” (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་འགྲོ་བ་ལ་འདོད་དོ། །དེའི་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུའོ། ། นิปุณมตีติ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ. สณฺหสุขุมํ อตฺถนฺตรํ ปฏิวิชฺฌนสมตฺถาย ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ วา. เอตฺถ จ นิปุณสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. หิตาหิตํ มนติ ชานาตีติ มติ, ปญฺญา. มนธาตุ ญาเณติ. นิปุณา สณฺหา มติ ปญฺญา ยสฺส เมติ นิปุณมติ. สโตติ สติมา จ. สรตีติ สติ, สรธาตุ จินฺตายนฺติ. สา อสฺส เม อตฺถีติ สโต. ติตฺโตติ ตปฺปโน จ. ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จาติ อตฺโถ. ติสนํ ตปฺปนํ ติตฺโต. ติสธาตุ ตปฺปเน ตปจฺจโย. สการสฺส โตอาเทโส. ยถาลาภ สนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโต โส จาติ ติวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. “བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་” (nipuṇamatī) ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་དོན་གྱི་བྱེ་བྲག་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་ “ནི་པུ་ཎ་” (nipuṇa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ། །ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་ཤེས་པས་ན་བློ་གྲོས་ (mati) ཏེ་ཤེས་རབ་བོ། །མན་ (mana) བྱིངས་ནི་ཤེས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །གང་ལ་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་བློ་གྲོས་ཏེ་ཤེས་རབ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་ (nipuṇamati) འོ། །“དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་” (sato) ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡོད་པའོ། །དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། སར་ (sara) བྱིངས་ནི་བསམ་པ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་བདག་ལ་ཡོད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཆོག་ཤེས་པ་” (titto) ཞེས་པ་ནི་ཚིམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དངོས་པོས་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོག་ཤེས་པ་ (titto) སྟེ། ཏིས་ (tisa) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །ས་ཡིག་ལ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འོས་པས་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ། ཆོག་ཤེས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བྱའོ། ། ทกฺโขติ ตํ ตํ กิจฺเจ เฉโก จ กุสโล จ วา. โส หิ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญติ ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท. อุชุ ทิฏฺฐิปญฺญาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐิชฺชุ ปญฺโญติ ปาโฐ. ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท, โสเย วตฺโถ[Pg.204]. อุชูติ อกุฏิลภาเวน ภวตีติ อุชุ, อชฺชโว. อุชุธาตุ อชฺชเว กฺวิ. อถ วา อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. สมฺมา ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ, มติ. ทิสธาตุ ปสฺสเน ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺฐาเทโส. ธาตฺวนฺตโลโป จ อี จ. อุชุ อชฺชวา ทิฏฺฐิ มติ ทิฏฺฐุชุ วิเสสนปรนิปาตวเสน. ปกาเรน ชานาติ อนิจฺจาทิวเสน อวพุชฺฌตีติ ปญฺญา. ปปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน อ. อุชุทิฏฺฐิ จ อุชุปญฺญา จ ยสฺส เมติ ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ, ปุคฺคโล. อวิกลวีริโยติ อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย จาติ อตฺโถ. วิหีนํ กโรตีติ วิกโล. วิปุพฺพกรธาตุ กรเณ อ. รสฺสโล. วีรานํ กมฺมํ วีริยํ. อวิกลํ อนูนํ วีริยํ อสฺสเมติ อวิกลวีริโย. น สกฺกา กุสีเตเนว นวโลกุตฺตรธมฺมา ลทฺธุํ, อารทฺธวีริเยเนว สกฺกา. ตสฺมา อวิกลวีริโยติ ปตฺเถตีติ วุตฺตํ โหติ. “མཁས་པ་” (dakkho) ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་གོ་ཆོད་པ་དང་མཁས་པའོ། །དེ་ནི་དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་ལེ་ལོ་མེད་པར་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་མཁས་པའོ། །དཀྵ་ (dakkha) བྱིངས་ནི་མྱུར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །“ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་” (diṭṭhujjupañño) ཞེས་པ་ནི་ “ལྟ་བ་” (diṭṭhi) དང་ “དྲང་པོ་” (uju) དང་ “ཤེས་རབ་” (paññā) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་ “དིཊྛིཛྫུ་པཉྙོ་” (diṭṭhijju pañño) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དེ་ཡང་ “ལྟ་བ་དྲང་པོའི་ཤེས་རབ་” ཅེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་སྟེ་དོན་གཅིག་གོ། །“དྲང་པོ་” (uju) ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་དྲང་པོ་སྟེ་གཤོལ་ལོ། །ཨུ་ཇུ་ (uju) བྱིངས་ནི་དྲང་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། གྱ་གྱུ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་དྲང་པོ་སྟེ་མི་གྱོན་པའོ། །ཨར་ (ara) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཇུ་ (ju) རྐྱེན་ནོ། །ཨར་ལ་ཨུ་རུ་བསྒྱུར་རོ། །ཡང་དག་པར་ལྟ་བས་ན་ལྟ་བ་ (diṭṭhi) སྟེ་བློ་གྲོས་སོ། །དིས། (disa) བྱིངས་ནི་ལྟ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །དེ་ལ་ཊྛ་ (ṭṭha) རུ་བསྒྱུར་ཞིང་བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ནས་ ཨཱི་ (ī) སྦྱར་རོ། །དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་སྟེ་བློ་གྲོས་ནི་ལྟ་བ་དྲང་པོ་ (diṭṭhuju) སྟེ། ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་ཕྱི་མར་སྦྱར་བའི་དབང་གིས་སོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་ཤིང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་ (paññā) བོ། །པཱ་ (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཉཱ་ (ñā) བྱིངས་ནི་རྟོགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་ཡོད་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི་ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པ་” (avikalavīriyo) ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཆད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉམས་པ་ (vikalo) འོ། །བཱི་ (vi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀར་ (kara) བྱིངས་ནི་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །ལ་ཡིག་ཐུང་ངུར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་དཔའ་བོ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ (vīriya) སོ། །གང་ལ་མ་ཉམས་ཤིང་མ་ཆད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཡོད་པ་དེ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པའོ། །ལེ་ལོ་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་ཀྱི། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། โภควาติ ภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ. ภุญฺชิตพฺโพติ โภโค, สมฺปตฺติ. ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ ณ. โภโค อสฺส เม อตฺถีติ โภควา. สํวิภาคีติ สํวิภชนสีโล จ สํวิภชนสมฺปนฺโน จ วา, สํวิภชติ สีเลนาติ สํวิภาคี. สํวิภชนสีโลติ วา สํวิภาคี, สํวิภชิตุํ สีลมสฺสาติ วา สํวิภาคี. สํวิภาเค สีลมสฺสาติ สํวิภาคี. อยํ ตสฺสีลตฺโถ. สํวิภชติ ธมฺเมนาติ สํวิภชนธมฺโมติ วา. สํวิภชิตุํ ธมฺโม อสฺสาติ วา, สํวิภชเน ธมฺโม อสฺสาติ วา สํวิภาคี. อยํ ตทฺธมฺมตฺโถ. สํวิภชนํ สาธุกาโร อสฺส อตฺถิ. สาธุการินา สํวิภชตีติ วา, สํวิภชิตุํ สาธุการีติ วา, สํวิภชเน สาธุการีติ วา สํวิภาคี. อยํ ตสฺสา ธุการตฺโถ. สํวิปุพฺพ ภชธาตุ วิภาเค ณ. ชสฺส โค. อถ วา สํวิภชนํ สํวิภาโค. โส เม อสฺส อตฺถีติ สํวิภาคี[Pg.205]. อสฺสถฺยตฺเถ อี. ปเรสํ ยาจกานํ อนฺนาทิทานวตฺถุํ นิจฺจํ ปริจฺจชนการีติ วุตฺตํ โหติ. “ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་” (bhogavā) ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ (bhogo) ཏེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །བྷུ་ཇ་ (bhuja) བྱིངས་ནི་སྐྱོང་བ་དང་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཡོད་པ་དེ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པའོ། །“གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ་” (saṃvibhāgī) ཞེས་པ་ནི་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པའོ། །རང་གི་ངང་ཚུལ་གྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་གི་ངང་ཚུལ་ཡིན་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ངང་ཚུལ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ངང་ཚུལ་གྱི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། ཆོས་ཀྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་ན་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་གི་ཆོས་ཡིན་པས་སམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ཆོས་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ལེགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཁོང་ལ་ཡོད་དོ། །ཡང་ན། ལེགས་པར་བྱེད་པས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པའམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ལེགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །སམ་ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྷ་ཇ་ (bhaja) བྱིངས་ནི་བགོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཇ་ཡིག་ལ་ག་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་བགོ་བཤའ་ (saṃvibhāgo) སྟེ། དེ་བདག་ལ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཨཱི་ (ī) རྐྱེན་ནོ། །གཞན་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་ཟས་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྟག་ཏུ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། ติกฺโขติ ติกฺขปฺปญฺญวา จ นิสานปญฺญวา วา. ติชนํ นิสนํ ติกฺขา, ปญฺญา. ติชธาตุ นิสาเน ข. ชสฺส โก. ติกฺขา ปญฺญา เม อสฺส อตฺถีติ ติกฺโข. อสฺสถฺยตฺเถ โณ. ติกฺข ปญฺญาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ปญฺญาย จ สพฺพ กุสลานํ ธมฺมานํ เสฏฺฐตฺตา มูลการณตฺตา จ ติกฺโขติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห – “རྣོ་བ་” (tikkho) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་རྣོ་བའོ། །རྣོ་བར་བྱེད་པས་ན་རྣོ་བ་ (tikkhā) སྟེ་ཤེས་རབ་བོ། །ཏི་ཇ་ (tija) བྱིངས་ནི་རྣོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཁ་ (kha) རྐྱེན་ནོ། །ཇ་ཡིག་ལ་ཀ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །གང་ལ་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་ཡོད་པ་དེ་ནི་རྣོ་བའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་རྩ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣོ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ། །མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལས་ཀྱང་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘ปญฺญา ปสฏฺฐา โลกสฺมึ, กตา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา; ปญฺญาย วิมตึ หนฺตฺวา, สนฺตึ ปปฺโปติ ปณฺฑิโต’’ติ. “འཇིག་རྟེན་དུ་ནི་ཤེས་རབ་བསྔགས། །དམ་ཆོས་གནས་པར་བྱ་ཕྱིར་བྱས། །མཁས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་བཅོམ་ནས། །ཞི་བ་ཉིད་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། สูโรติ จตูสุ ปริสาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ จ วีโร จ. สตฺติวนฺโต นิพฺภโยติ อตฺโถ. สูรยเต วิรยเต สูโร. ภาวสาธโนยํ. สูรธาตุ วิกฺกนฺติยํ วีเร วา อ. อถ วา อภิรุอฉมฺภิอนุตฺราสภาเวน สูรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สูโร. สูรธาตุ คติยํ อ. สีโห วิย ปริสมชฺเฌ สูรวีรสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สาสนิ เกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ สูรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ. เกวลํ ปน สูโรติ วิสิฏฺฐสูโรติ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ธิตตฺโตติ เอตฺถ ธิต อตฺโตติ ปทจฺเฉโท. ธิโตติ สมาธิ. อตฺตนฺติ จิตฺตํ. เอกคฺคจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ธาติ ติฏฺฐติ เอการมฺมเณหิ ธิโต, เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ธาเรตีติ วา ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ธารเณ ต. อารมฺมณํ อรติ ชานาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อรธาตุ คติยํ ต. รสฺส โต. ธิโต สมาธิ อตฺตํ จิตฺตํ อสฺส เมติ ธิตตฺโต. “དཔའ་བོ་” (sūro) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བཞི་དང་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་དཔའ་བོའོ། །མཐུ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔའ་བར་བྱེད་ཅིང་བརྟུལ་ཕོད་པར་བྱེད་པས་ན་དཔའ་བོའོ། །འདི་ནི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ། །སཱུ་ར་ (sūra) བྱིངས་ནི་རྩལ་དང་དཔའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། མི་འཇིགས་པ་དང་། མི་སྐྲག་པ། དངངས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་དཔའ་བོའོ། །སཱུ་ར་ (sūra) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །སེང་གེ་བཞིན་དུ་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་དཔའ་རྩལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །བསྟན་པ་ལ་མཁས་པའི་དམ་ཆོས་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ “སཱུ་ར་” ཞེས་པའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་མ་བཤད་དོ། །འོན་ཀྱང་ “དཔའ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དཔའ་བོ་ཞེས་དོན་བཤད་པ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་ཏོ། །“བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་” (dhitatto) ཞེས་པ་འདིར་ “དྷི་ཏ་” (dhita) དང་ “ཨཏྟ་” (atta) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“དྷི་ཏ་” ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །“ཨཏྟ་” ནི་སེམས་སོ། །སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་གནས་པས་ན་བརྟན་པ་ (dhito) འམ། དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་པས་ན་བརྟན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །དྷཱ་ (dhā) བྱིངས་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །དམིགས་པ་ཤེས་པས་ན་བདག་ཉིད་ (attaṃ) དེ་སེམས་སོ། །ཨར་ (ara) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །ར་ཡིག་ལ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །གང་ལ་བརྟན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སེམས་ཡོད་པ་དེ་ནི་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་དོ། ། สปรหิตจโรติ อตฺตหิตปรหิตจโร, อตฺตโน จ ปรสฺส จ อตฺถํ ปฏิปนฺนโก จาติ อตฺโถ. อตฺตโน จ ปรสฺส จ หิตํ อตฺถํ ปโยชนํ จรติ ปฏิปชฺชตีติ สปรหิตจโร[Pg.206]. สปรหิตสทฺทูปปท จรธาตุ จรเณ อ. ทีฆชีวีติ ทีฆายุโก จ. ทีเฆน ชีวิตินฺทฺริเยน สมฺปนฺโน วา. ทีโฆ ชีโว ชีวิตํ อสฺส เมติ ทีฆชีวิ. อายุกปฺปมฺปิ ทีฆชีวิตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. อโรโคติ โรควิรโห จ อาโรคฺยํ วา. รุชฺชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิ. รุชธาตุ ภงฺเค ณ. อถ วา รุชฺชติ หึสตีติ โรโค. รุชธาตุ หึสายํ ณ. นตฺถิ โรโค ตสฺส เมติ อโรโค, ฉนฺนวุติโรคานํ อภาโว ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ธญฺโญติ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ. ธญฺญสทฺโท หิ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก ‘‘ธญฺญํ มงฺคล สมฺมต’’นฺติ จ. เตมิยชาตเก ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติ จ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. ธนนํ สมฺปชฺชนํ ธญฺญํ, สิรีปญฺญาปุญฺญลกฺขณานํ สมฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. ธนธาตุ สมฺปนฺเน. ธาตูนํ อเนกตฺถตฺตา ณฺยปจฺจโย. ณการานุพนฺเธ โลเป กเต ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญการํ กตฺวา ธญฺญนฺติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อถ วา ธนํ สิรีปญฺญา ปุญฺญลกฺขณสมฺปทํ อสฺส เม อตฺถีติ ธญฺโญ. อสฺสถฺยตฺเถ ณฺโย. “རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པ་” (saparahitacaro) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་སྟེ། རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པ་དང་དོན་དང་དགོས་པ་སྤྱོད་ཅིང་སྒྲུབ་པས་ན་རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པའོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཙར་ (cara) བྱིངས་ནི་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །“ཚེ་རིང་བ་” (dīghajīvī) ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ཚེའི་དབང་པོ་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །གང་ལ་ཚེ་རིང་པོ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཚེ་རིང་བའོ། །བསྐལ་པའི་བར་དུ་ཚེ་རིང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ནད་མེད་པ་” (arogo) ཞེས་པ་ནི་ནད་དང་བྲལ་བའམ་ནད་མེད་པའི་ཉིད་དོ། །ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་གཟིར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་ (rogo) དེ་ཚ་བའོ། །རུ་ཇ་ (ruja) བྱིངས་ནི་འཇིག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། གཟིར་ཞིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་དོ། །རུ་ཇ་ (ruja) བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ནད་མེད་པ་དེ་ནི་ནད་མེད་པ་སྟེ། ནད་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“སྐལ་བ་བཟང་པོ་” (dhañño) ཞེས་པ་ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ། །“དྷཉྙ་” (dhañña) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་ “སྐལ་བ་བཟང་པོ་བཀྲ་ཤིས་པར་འདོད་པ་” ཞེས་དང་། ཏེ་མི་ཡའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་ “སྐལ་བ་བཟང་པོ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་བུ་བཙས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ངེས་ཚིག་སྟེ། ནོར་འབྱོར་པ་ནི་སྐལ་བ་བཟང་པོ་ (dhañña) སྟེ། དཔལ་དང་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དྷ་ན་ (dhana) བྱིངས་ནི་འབྱོར་པ་ལ་འཇུག་གོ། །བྱིངས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །ཎ་ཡིག་གི་རྗེས་འབྲེལ་བསྡུས་ནས་ ཡ་ (ya) རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ན་ཡིག་ལ་ཉ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ “དྷཉྙ་” (dhañña) ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་ལ་ནོར་ཏེ་དཔལ་དང་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་སྐལ་བ་བཟང་པོའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཎྱོ་ (ṇyo) རྐྱེན་ནོ། ། วณฺโณติ วณฺณสมฺปนฺโน จ. เอตฺถ จ วณฺโณ ทุวิโธ โหติ สรีรวณฺณคุณวณฺณวเสน. ตตฺถ สรีร วณฺโณ นาม รูปกายสฺส ปาสาทิกรูปสมฺปนฺนตา. คุณ วณฺโณ นาม สีลสมาธิปญฺญาทิคุเณน จ ธุตงฺคาทิปฏิปทาคุเณน จ สมฺปนฺนตา. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. วณฺเณติ วิการมาปนฺนานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, สรีรรูปํ. วณฺเณติ อตฺตโน ทพฺพํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, คุโณ. วณฺณธาตุ ปกาสเน อ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ ยุชฺชติ. วณฺณํ อสฺส เม อตฺถีติ วณฺโณ. อสฺสถฺยตฺเถ อ. ยสสฺสีติ ปริวารสมฺปนฺโน กิตฺติวนฺโต วา. เอตฺถ จ [Pg.207] ทุวิโธ โหติ ยโส ปริวารกิตฺติยสวเสน. ตตฺถ ยชิยติ ปูชิยติ เอเตน ปริวาเรนาติ ยโส, ปริวาโร. ยชธาตุ ปูชายํ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สามิกสฺส ปริวารนฺติ ยโส, ปริวาโร. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยชิยติ ปูชิยติ เอเตนาติ ยโส, กิตฺติสทฺโท. ยชธาตุ เทวปูชาสงฺคหกรณทานธมฺเมสุ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สพฺพตฺถ พฺยาปนนฺติ ยโส, กิตฺติโฆโส ถุติสทฺโท วา. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยโส จ ยโส จ ยโส เอกเสสนเยน. โส อสฺส เม อตฺถีติ ยสสฺสี, อสฺสถฺยตฺเถ สีปจฺจโย. མདོག་ཅེས་པ་ནི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདིར་མདོག་ནི་ལུས་ཀྱི་མདོག་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་མདོག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་མདོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་མཛེས་ཤིང་དང་བ་འདྲེན་པའི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ། ཡོན་ཏན་གྱི་མདོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། འདི་ནི་ངེས་ཚིག་སྟེ། རྣམ་འགྱུར་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་ལ་གནས་པའི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མདོག་སྟེ། ལུས་ཀྱི་གཟུགས་སོ། རང་གི་རྫས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མདོག་སྟེ། ཡོན་ཏན་ནོ། མདོག་གི་དབྱིངས་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། འདིར་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་རུང་ངོ་། ང་ལ་མདོག་དེ་ཡོད་པས་ན་མདོག་ལྡན་ནོ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འམ། ཡང་ན་སྙན་གྲགས་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལ་གྲགས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་གྲགས་པ་དང་སྙན་གྲགས་ཀྱི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་འཁོར་འདིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བར་བྱེད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་རོ། ཡ་ཛ་དབྱིངས་ནི་མཆོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། 'ཛ་' ཡིག་ནི་ 'ས་' རུ་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། བདག་པོའི་འཁོར་དུ་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་རོ། ཡཱ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ས་' རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ། འདིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བར་བྱེད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། སྙན་པའི་སྒྲའོ། ཡ་ཛ་དབྱིངས་ནི་ལྷ་མཆོད་པ་དང་། སྡུད་པར་བྱེད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། 'ཛ་' ཡིག་ནི་ 'ས་' རུ་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། སྙན་གྲགས་ཀྱི་སྒྲ་འམ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཡཱ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ས་' རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ། གྲགས་པ་དང་གྲགས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་གྲགས་པའོ། དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'སཱི' རྐྱེན་ནོ། อติพลวธโรติ อติพลวนฺตธารโก จ อติวิย กายพลญาณพลวนฺตํ ธาเรตีติ อติพลวธโร. อชาตสตฺตุราชาทโย วิย ปญฺจหตฺถิ ทสหตฺถิพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย วิย ญาณพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. กิตฺติมาติ กิตฺติโฆสวนฺโต จ. กิตฺติยเต กถิยเต คุณนฺติ กิตฺติ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ สทฺเท อิ. กิตฺติโฆโส อสฺส เม อตฺถีติ กิตฺติมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. ขนฺตุเปโตติ ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ขมนํ สหนํ ขนฺติ. ขมุธาตุ สหเน ตปจฺจโย. ตสฺสนฺติ ตาย อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ขนฺตุเปโต. ขนฺติวาทตาปโส วิย ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ขนฺติยา หิ ทุกฺกรตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ ปธานตฺตา เสฏฺฐตปตฺตา จ ขนฺตุเปโตติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา’’ติ จ. ‘‘ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติ จ. ‘‘ขนฺตีพลํ พลานีก’’นฺติ จ. སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པས་ན་སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པའོ། རྒྱལ་པོ་མ་སྐྱེས་དགྲ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེ་ལྔའི་སྟོབས་སམ་བཅུའི་སྟོབས་འཛིན་ནུས་པ་དང་། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་འཛིན་ནུས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པའོ། ཡོན་ཏན་བརྗོད་ཅིང་བསྔགས་པར་བྱེད་པས་ན་སྙན་གྲགས་ཏེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཀིཏྟ་དབྱིངས་ནི་སྒྲའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨི' རྐྱེན་ནོ། སྙན་པའི་སྒྲ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'མནྟུ' རྐྱེན་ནོ། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། བཟོད་པ་དང་དང་དུ་ལེན་པ་ནི་བཟོད་པའོ། ཁ་མུ་དབྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དེ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བཟོད་པ་དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའོ། བཟོད་པར་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། བཟོད་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'བཟོད་པ་དཀའ་ཐུབ་མཆོག་སྟེ་གཤེ་བར་བཟོད།' ཅེས་དང་། 'བཟོད་པ་ལས་ལྷག་པ་མ་མཆིས་སོ།' ཅེས་དང་། 'བཟོད་པའི་སྟོབས་ནི་དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། ‘‘สีลสมาธิปญฺญานํ[Pg.208], ขนฺติปฺปธานการณํ; สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, ขนฺตฺยายตฺตาว วฑฺฒเร’’ติ จ. ‘ཚུལ་ཁྲིམས་ཏིང་འཛིན་ཤེས་རབ་ཀྱི། །བཟོད་པ་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་ཏེ། །དགེ་བའི་ཆོས་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། །བཟོད་ལ་བརྟེན་ནས་འཕེལ་བར་འགྱུར། །’ ཞེས་སོ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โสหํ โส อหํ, เอเตน ปุญฺเญน อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน สมฺปราเย ปรโลเก, นิปุณมติ จ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ, สโต สติมา จ ติตฺโต ตปฺปโน ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จ, ทกฺโข ตํตํกิจฺเจ เฉโก จ, ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อุชุทิฏฺฐิ ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ อวีกลวีริโย อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย วา, โภควาภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ สํวิภาคี สํวิภชนสีโล จ ติกฺโข ติกฺขปญฺญวา จ, สูโรติ สตฺติวนฺโต นิพฺภโย จ, ธิตตฺโต สมาหิต จิตฺโต จ เอกคฺคจิตฺโต วา, สปรหิตจโร อตฺตหิต ปรหิตปฏิปนฺนโก จ ทีฆชีวี ทีฆายุโก จ อโรโค โรควิรโห จ ธญฺโญ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ วณฺโณ วณฺณสมฺปนฺโน จ ยสสฺสี ปริวารสมฺปนฺโน จ อติพลวธโร อติพลวนฺตธารโก จ กิตฺติมา กิตฺติ โฆสวนฺโต จ ขนฺตุเปโต ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བདག་དེ་ཉིད་དགེ་བའི་རྩ་བ་འདིས། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་ལས་འདིས། ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ། བློ་གྲོས་ཞིབ་མོ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཕྲ་ཞིང་ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་དངོས་པོས་ཚིམ་ཞིང་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། མཁས་པ་སྟེ་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་བྱང་ཆ་ཆེ་བ་དང་། ལྟ་བ་དྲང་པོའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་དང་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་མི་ཉམས་པ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཆད་པ་འམ་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། གཏོང་ཕོད་ཅན་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དང་། རྣོ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པ་དང་། དཔའ་བོ་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་། བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་སྟེ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་འམ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་། རང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟེ་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཚེ་རིང་བ་སྟེ་ཚེ་ཚད་རིང་བ་དང་། ནད་མེད་པ་སྟེ་ནད་དང་བྲལ་བ་དང་། སྐལ་བ་བཟང་པོ་སྟེ་དཔལ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མདོག་བཟང་པོ་སྟེ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པ་སྟེ་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པ་དང་། སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་སྟེ་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། สตฺตวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๒๘. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิคาถาย สมฺปราเย ปณิธึ กตฺวา อิทานิ ทิฏฺฐธมฺเม ปตฺถนํ กตฺตุกาโม สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ตฺยาทิคาถมาห. ตตฺถ สทฺโธติ กมฺมาทิ สทฺทหนลกฺขณาย สทฺธาย สมฺปนฺโน จ. สทฺทหนํ สทฺธา, สทฺทหตีติ วา สทฺธา. สทฺทหนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ สทฺธา. สํปุพฺพธาธาตุ ธารเณ ต. สา ปน กมฺมาทีสุ สทฺทหนลกฺขณา. โอกปฺปนลกฺขณา วา. ปสาทรสา. อุทกปฺปสาทกมณิ วิย. ปกฺขนฺทนรสา วา. โอฆุตฺตรโณ วิย[Pg.209]. อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา วา. สา หตฺถวิตฺตพีชานิ วิย ทฏฺฐพฺพา. ภควตา หิ สา สทฺธา ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ จ. ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ จ. ‘‘สทฺธาพีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ จ ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ จ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ, สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ จ, ‘‘สทฺเธสิโก ภิกฺขเว อริยสาวโก’’ติ จ, ‘‘สทฺธาธน’’นฺติ จ. ༢༨. དེ་ལྟར་ 'དགེ་བའི་རྩ་བ་འདི་ཡིས་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ད་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་འདོད་པས། 'དད་ལྡན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ལྡན།' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དད་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཡིད་ཆེས་པ་ནི་དད་པ་སྟེ། ཡང་ན་ཡིད་ཆེས་པས་ན་དད་པའོ། འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པས་ན་དད་པའོ། སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དྷཱ་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དེ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། ཡང་ན་མོས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། དང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཆུ་དྭངས་པར་བྱེད་པའི་ནོར་བུ་བཞིན་ནོ། ཡང་ན་མཆོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་བ་བཞིན་ནོ། རྙོག་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་འམ། ཡང་ན་མོས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། དེ་ནི་ལག་པ་དང་། ནོར་དང་། ས་བོན་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་立དན་འདས་ཀྱིས་དད་པ་དེ་ཉིད་ 'སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དད་པའི་ལག་པ་ཅན་ནོ།' ཅེས་དང་། 'འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེས་བུའི་ནོར་གྱི་མཆོག་ནི་དད་པའོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པ་ནི་ས་བོན་ཏེ། དཀའ་ཐུབ་ནི་ཆར་པའོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་ལོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པས་རྒྱགས་ཕྱེ་འཆིང་བར་བྱེད་དེ། དད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་གྲོགས་སོ།' ཅེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དད་པའི་ཀ་བ་ཅན་ནོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པའི་ནོར་རོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། ‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน; เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา’’ติ. ‘གང་དག་སངས་རྒྱས་ཆོས་ཉིད་དང་། །དཀོན་མཆོག་དགེ་འདུན་ལ་དད་པ། །དེ་དག་ཚེ་དང་གྲགས་པ་དང་། །དཔལ་གྱིས་ང་ལས་ལྷག་པར་མཛེས། །’ ཞེས་དང་། จ. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ, วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ, สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติ จ. ‘‘ทุลฺลภา สทฺธาสมฺปตฺตี’’ติ จ วุตฺตา. ตสฺมา สทฺโธ จ ภเวยฺยนฺติ ปตฺถนํ กโรติ. ཡང་། 'དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱེད་པ་དང་། བསམ་གཏན་སྐྱེད་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་སྐྱེད་པ་དང་། ལམ་སྐྱེད་པ་དང་། མངོན་ཤེས་སྐྱེད་པ་དང་། སྙོམས་འཇུག་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན། བདག་དད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའོ། สา จ ปน จตุพฺพิธา โหติ อาคมสทฺธา, อธิคมสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธา, ปสาทสทฺธา จาติ. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ อภินีหารโต อาคตตฺตา อาคมสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ สจฺจปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. พุทฺธาทีสุ ปสาทุปฺปตฺติมตฺตา ปสาทสทฺธา นาม. อิธ ปน ปณิธานฏฺฐานตฺตา สพฺพสทฺธา อธิปฺเปตา. สทฺธา อสฺส เม อตฺถีติ สทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ ณ. དད་པ་དེ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ལུང་གི་དད་པ་དང་། རྟོགས་པའི་དད་པ་དང་། མོས་པའི་དད་པ་དང་། དང་བའི་དད་པ་འོ། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ལུང་གི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བདེན་པ་རྟོགས་པ་ལས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྟོགས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། སངས་རྒྱས་དང་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་ཞེས་བརྗོད་པ་ན་མི་གཡོ་བར་མོས་པ་ནི་མོས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་དང་བ་སྐྱེ་བ་ཙམ་ནི་དང་བའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། འདིར་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དད་པ་ཐམས་ཅད་བཟུང་བར་བྱའོ། དད་པ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་དད་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་ནོ། ทาตงฺคุเปโตติ ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธนสมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา. ทิยเต ทาตํ. ภาวสาธโนยํ. ทาธาตุ ทาเน อ. องฺคียติ [Pg.210] ญายติ เอเตนาติ องฺโค, ธนสมฺปตฺติ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, อถ วา ทิยตีติ ทาตํ, ทานวตฺถุ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหก ปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ อิติวุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘สทฺธา เทยฺยธมฺโม ปฏิคฺคาหโก จาติ อิเมสํ ติณฺณํ สมุขีภูตกาเลเยว หิ ทานํ สมฺภวตี’’ติ. སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ནོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། ཡང་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་པ་འོ། དཱ་དབྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། འདིས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དམ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡན་ལག་སྟེ། ནོར་གྱི་ཕུམ་སུམ་ཚོགས་པའོ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་དངོས་པོའོ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ཉིད་དོ། འདི་ལྟར་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'དད་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་། ལེན་པ་པོ་སྟེ་གསུམ་པོ་འདི་དག་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་ཉིད་དུ་སྦྱིན་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། ปรมสิริธโรติ อุตฺตมสิรีธารโก จ. อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺตีนเมตํ อธิวจนํ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ สิรี, กตปุญฺเญ ปุคฺคเล เสวติ นิสฺสยตีติ วา สิรี, ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺติ ลพฺภติ. สิธาตุ เสวายํ อิโร อี จ. ปรมา อุตฺตมา สิรี ปรมสิรี, ตํ ธาเรตีติ ปรมสิรีธโร, ปรมสิริยา ธารณสมตฺโถติ อตฺโถ. དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་འམ། ཡང་ན་དཔལ་མཆོག་འཛིན་ནུས་པའོ། འདིར་དཔལ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལུས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་དཔལ་ལམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་ཅིང་གནས་པས་ན་དཔལ་ཏེ། ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལུས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ། སི་དབྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་རོ་' དང་ 'ཨཱི' རྐྱེན་ནོ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དཔལ་ནི་དཔལ་མཆོག་སྟེ། དེ་འཛིན་པས་ན་དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་སྟེ། དཔལ་མཆོག་འཛིན་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ทิฏฺฐธมฺเมติ ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว. เอตฺถ จ ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว. โส หิ ปสฺสิตพฺโพติ ทิฏฺโฐ, อตฺตภาโว. ทิฏฺโฐ ปสฺสิตพฺโพ ธมฺโม สภาโว อสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐธมฺเม. วิรตฺโตติ กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, รชฺชนํ รตฺโต. รนฺชธาตุ ราเค. วิคโต รตฺโต อสฺส เมติ วิรตฺโต. ลชฺชีติ ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา. อถ วา ลชฺชีติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน จ. ลชฺชีสทฺเทน หิ ลกฺขณาหารนเยน โอตฺตปฺปมฺปิ คเหตพฺพํ. กสฺมา, กุสล ลกฺขณสภาเวน สมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติปาฬิยํ – ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་འདི་ལའོ། འདིར་ཚེ་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་བརྗོད་དོ། དེ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཐོང་བ་སྟེ། ལུས་སོ། མཐོང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་སམ་རང་བཞིན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་འདི་ཉིད་ཅེས་བྱའོ། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་འོ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། ཆགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་པའོ། རཉྫ་དབྱིངས་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ། ང་ལ་ཆགས་པ་དེ་དང་བྲལ་བས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་འམ། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པའོ། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་སྒྲ་འདིས་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྲེལ་ཡོད་ཀྱང་བཟུང་བར་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ནི་ནེཏྟི་པཱ་ལི་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ; วุตฺตา ภวนฺติ สพฺโพ, โสหาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ. ‘ཆོས་གཅིག་བརྗོད་པར་གྱུར་པ་ན། །མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་ཆོས་གང་དག །དེ་དག་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ། །’ ཞེས་སོ། ลชฺชตีติ [Pg.211] ลชฺชา, หิริ. ลชฺชธาตุ หิริยํ. ลชฺชา อสฺส เม อตฺถีติ ลชฺชา, กายทุจฺจริตาทิโต หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จาติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติ สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ. กลฺยาณสทฺโท หิ สุนฺทรวาจโก อนิปฺผนฺน ปาฏิปทิโก. อถ วา กลฺยํ หิตํ อณยติ ปาปยตีติ กลฺยาโณ, สุมิตฺโต. กลฺยสทฺทูปปทอณธาตุ คติยํ ณ. มิชฺชติ สิเนหตีติ มิตฺโต, มิชฺชิยติ สิเนหิยตีติ วา มิตฺโต, มิทธาตุ สิเนเห ต. กลฺยาโณ มิตฺโต อสฺส เมติ กลฺยาณมิตฺโต. หิตธรสุมิตฺตสมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. อิธ ปน สทฺธาสีลสุตจาควีริยสติ สมาธิปญฺญาคุเณหิ สมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต อธิปฺเปโต. ตํ ปน สนฺธาย ภควตา สิงฺคาลสุตฺเต – ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ངོ་ཚའོ། ལཛྫ་དབྱིངས་ནི་ངོ་ཚ་བའི་དོན་ལའོ། ངོ་ཚ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ལས་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། དགེ་བ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཟང་པོ་བརྗོད་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་གཞི་རྟེན་ནོ། ཡང་ན། ཕན་པ་བཟང་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བ་སྟེ། མཛའ་བཤེས་བཟང་པོའོ། ཀལྱ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨ་ཎ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ་' རྐྱེན་ནོ། མཛའ་བར་བྱེད་པས་ན་མཛའ་བཤེས་སྟེ། ཡང་ན་མཛའ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཛའ་བཤེས་སོ། མི་ད་དབྱིངས་ནི་མཛའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དགེ་བའི་མཛའ་བཤེས་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནོ། ཕན་པ་འཛིན་པའི་མཛའ་བཤེས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ནི་དད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བྱའོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སིངྒཱ་ལ་གྱི་མདོ་ལས། ‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต, สุขทุกฺเข จ โย สขา; อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต, โย จ มิตฺตานุกมฺปโก; เอเตปิ มิตฺเต จตฺตาโร, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต; สกฺกจฺจํปยิรุปาเสยฺย, มาตา ปุตฺตํว โอรส’’นฺติ วุตฺโต. གང་ཞིག་ཕན་འདོགས་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། གང་ཞིག་བདེ་སྡུག་གི་ཚེ་ན་ཡང་མཛའ་བཤེས་བྱེད་པ་དང་། གང་ཞིག་དོན་སྟོན་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། གང་ཞིག་གྲོགས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། མཁས་པས་གྲོགས་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱས་ནས། མ་ཡིས་རང་གི་བུ་ལ་བཞིན་དུ་གུས་པ་ཆེན་པོས་བསྟེན་པར་བྱའོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། วิสุทฺธิมคฺเค จ – རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་ཀྱང་། ‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม. คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จาฏฺฐาเน นิโยชเย’’ติ วุตฺโต. อิติ เอวรูปสฺส จ กลฺยาณมิตฺตสฺส ทุลฺลภตฺตา กลฺยาณมิตฺเตน สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. བྱམས་ཤིང་བཀུར་འོས་བསྔགས་པར་འོས། སྨྲ་མཁས་ཚིག་ལ་བཟོད་པ་དང་། ཟབ་མོའི་གཏམ་ནི་བྱེད་པ་དང་། གནས་མིན་པ་ལ་མི་སྦྱོར་རོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟ་བུའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། 'བདག་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་འཕྲད་པར་ཤོག' ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། อภิรตกุสโลติ ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, ทานาทิปุญฺญธมฺมา. กุปุพฺพ สลธาตุ สํวรเณ อ. เตสุ อภิอติเรกํ รมตีติ อภิรตกุสโล[Pg.212], กิตนฺตสมาโสยํ. กุสลาภิรโตติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เอวํ วุตฺตนฺติ. อถ วา อภิอติเรกํ รมนํ อภิรโต, กุสเลสุ อภิรโต ยสฺส เมติ อภิรตกุสโล, นิจฺจํ กุสลปุญฺญสฺส กรเณ อภิรตจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' (Abhiratakusalo) ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ཉིད་དོ།། དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ངན་སོང་གི་སྒོ་ངན་པ་རྣམས་འགོག་ཅིང་སྡོམ་པ་དང་འགེགས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'དགེ་བ་' (kusala) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སོ།། སྔོན་འཇུག་ ku- དང་། སྡོམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ (dhātu) sala- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྷག་པར་དགའ་བས་ན་ 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ཀྲྀདནྟ་ (kitanta) ཡི་བསྡུ་ཚིག་ཅིག་གོ། 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' (kusalābhirato) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་ (chanda) སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་ཚིག་གི་གོ་རིམ་བསྒྱུར་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ལྷག་པར་དགའ་བ་ནི་ 'མངོན་པར་དགའ་བ་' (abhirato) ཡིན་ལ། གང་ཞིག་དགེ་བ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དེ་ནི་ 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปญฺจสีลาทีนํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน คิหีนํ อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ, สามเณรานํ ทสงฺคสีลญฺจ, ภิกฺขูนํ จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ปญฺจสีลํ อาทิ เยสํ เตติ ปญฺจสีลาทิ, ตํ รกฺขติ รกฺขิตุํ สมตฺเถตีติ ปญฺจสีลาทิรกฺโข. คหฏฺฐานํ นิจฺจสีลวเสน ปญฺจสีลํ สติ อุสฺสาหสมตฺเถ อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐงฺคสีลํ ทสงฺคสีลญฺจ อขณฺฑํ อจฺฉิทฺทํ อสพลํ อกมฺมาสํ กตฺวา รกฺขิตุํ สามเณรสีลวเสน ทสสีลญฺจ, ภิกฺขุสีลวเสน จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จาติ อตฺโถ. ภควตา หิ ‘‘สีลวิปตฺติเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปทาเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปนฺโน มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ. จตุปริสํ วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ จ วุตฺตตฺตา จ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถี’’ติ จ. ‘‘สีล สมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาตี’’ติ จ. ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ วิโสเธยฺยา’’ติ จ. ‘‘สตฺตา สีเลน วิสุชฺฌนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลํ สาสนสฺส อาที’’ติ จ. ‘‘สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ [Pg.213] สีลวิสุทฺธิ สรีรํ นามา’’ติ จ. ‘‘สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายน’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' (Pañcasīlādirakkho) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བར་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་ 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱི་ཡན་ལག་བཅུ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་' ཡིན་ལ། དེ་དག་སྲུང་ཞིང་སྲུང་བར་ནུས་པ་ནི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ནུས་པ་ཡོད་ཚེ་གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་གི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཡན་ལག་བཅུ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་མ་ཉམས་པ། མ་ཞིག་པ། མ་འདྲེས་པ། སྐྱོན་མེད་པར་བྱས་ཏེ་སྲུང་བ་དང་། དགེ་ཚུལ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་བཅུ་དང་། དགེ་སློང་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་པོ་རྣམས་སྲུང་བར་ནུས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི། 'དགེ་སློང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ངན་སོང་དང་། ལོག་ལྟའི་ལམ་དང་། ལྷུང་བ་དང་། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྙན་པའི་སྒྲ་བཟང་པོ་ཀུན་ཏུ་གྲགས་པར་འགྱུར་རོ།། འཁོར་བཞིའི་ནང་དུ་བག་ཚ་བ་མེད་པར་འཇིགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ།། མ་རྨོངས་པར་ཤི་འཕོ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (Aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འདྲ་བའི་རྒྱན་གཞན་མེད། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་འདྲ་བའི་མེ་ཏོག་མེད། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དྲི་དང་འདྲ་བའི་དྲི་ཞིམ་པོ་མེད།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རིག་པ་གསུམ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱའོ།།' ཞེས་དང་། 'སེམས་ཅན་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་བསྟན་པའི་ཐོག་མའོ།།' ཞེས་དང་། 'རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ལུས་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐྱབས་དང་། གནས་དང་། དམིགས་པ་དང་། སྐྱོབ་པ་དང་། གནས་བཅའ་ས་དང་། འགྲོ་ས་དང་། སྐྱབས་གནས་དམ་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' ཞེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། อปฺปิจฺโฉติ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อภาวตฺโถเหตฺถ อปฺปสทฺโท. อปฺปฑํสมกสวา ตาตปาติอาทีสุ วิย อิจฺฉนํ อิจฺฉา, รูปาทิกามคุณํ อิจฺฉตีติ วา อิจฺฉา, กามตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ อ. ธาตฺวนฺตสฺสจฺโฉ. นตฺถิ อิจฺฉา ยสฺส เมติ อปฺปิจฺโฉ, รูปาทีสุ กาเมสุ อนิจฺฉนฺโต จาติ อตฺโถ. อปฺปิจฺโฉ ปน จตุพฺพิโธ โหติ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ, ปฏิเวธอปฺปิจฺโฉ จาติ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ. โย ปน ปจฺจเย พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ วา คณฺหติ น วา คณฺหติ. น อนวเสสคาหี โหติ. อยํ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ นาม. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ, อยํ ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมอปฺปิจฺโฉ นาม. อิเมหิ อปฺปิจฺฉคุเณหิ สมฺปนฺโน จ อหํ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. 'འདོད་ཆུང་བ་' (Appiccho) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་མེད་པ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'ཉུང་བ་' (appa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏོ།། 'ཤ་སྦྲང་དང་སྦྲང་བུ་དང་ཚ་བ་དང་རླུང་ལ་སོགས་པ་ཉུང་བ་' ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འདོད་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཏེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ།། (སྒྲ་བཤད་ནི།) འདོད་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ isu- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་ཅིང་། བྱ་བའི་ཚིག་གི་མཐའ་མ་ནི་ ccha- རུ་འགྱུར་རོ།། གང་ལ་འདོད་པ་མེད་པ་དེ་ནི་ 'འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདོད་ཆུང་བ་ལ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དེ། ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བའོ།། དེ་ལས་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་ 'ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་གིས་ཡོ་བྱད་མང་པོ་བྱིན་ན་ཉུང་ངུ་ལེན་པ་དང་། ཉུང་ངུ་བྱིན་ན་དེ་ལས་ཀྱང་ཉུང་ངུ་ལེན་པའམ་མི་ལེན་པ་དང་། ལྷག་མ་མེད་པར་མི་ལེན་པ་སྟེ། འདི་ནི་ 'ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པ་ཡིན་ཡང་རང་ཉིད་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་དུ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ 'ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལ། རང་གིས་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྤྱོད་པ་དེ་གཞན་གྱིས་ཤེས་པར་མི་འཇུག་པ་ནི་ 'སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་། རང་ཉིད་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་དེ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ 'རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། 'བདག་ནི་འདོད་ཆུང་བའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། อปฺปโกโธติ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ. โส หิ กุชฺฌตีติ โกโธติ วุจฺจติ. โทสสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ โกโธ อสฺส เมติ อปฺปโกโธ. 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' (Appakodho) ཞེས་པ་ནི། གནོད་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཞེ་སྡང་གི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དོ།། གང་ཞིག་ཁྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཁྲོ་བ་' (kodho) ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་ཞེ་སྡང་ (dosa) གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། གང་ལ་ཁྲོ་བ་མེད་པ་དེ་ནི་ 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ; อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โกโธ สหเต นรนฺติ. ཁྲོས་པས་དོན་ནི་མི་ཤེས་ལ། ཁྲོས་པས་ཆོས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་། གང་ཚེ་ཁྲོ་བས་ཟིལ་གནོན་པ། དེ་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར། ཞེས་སོ།། วุตฺตเทสนํ มนสิกริตฺวา อปฺปโกโธติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. གསུངས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' ཞེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། อติวุชุหทโยติ [Pg.214] อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อกุฏิลภาเวนาติ อุชุ, อชฺชวํ. อรธาตุ คติยํ ชุ. อริสฺส อุ. อารมฺมณํ หรตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรธาตุ หรเณ อย. รสฺส โท. อถ วา อารมฺมณํ หรนฺตํ อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรสทฺทูปปท อยธาตุ คติยํ อ. อุชุ จ ตํ หทยญฺจาติ อุชุหทยํ. อติเอว อุชุ หทยํ อสฺส เมติ อติวุชุหทโย. โคมุตฺตวงฺโก จ จนฺทเลขาวงฺโก จ นงฺคลโกฏิ วงฺโก จาติ ตีหิ วงฺเกหิ วิคโต หุตฺวา อติวิย อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ จ โย ปาปํ กตฺวาว น กโรมีติ ภาสติ. โส คนฺตฺวา ปจฺโจสกฺกนตาย โคมุตฺตวงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว ภายามหํ ปาปสฺสาติ ภาสติ. โส เยภุยฺเยน กุฏิลตาย จนฺทเลขา วงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว โก ปาปสฺส น ภาเยยฺยาติ ภาสติ, โส นาติกุฏิลตาย นงฺคลโกฏิวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส วา ตีณิ กมฺมทฺวารานิ อสุทฺธานิ. โส โคมุตฺตวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส ยานิ กานิจิ ทฺเว. โส จนฺทเลขา วงฺโก นาม. ยสฺส ยํกิญฺจิ เอกํ. โส นงฺคลโกฏิวงฺโก นามาติ เวทิตพฺโพ. 'ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་' (Ativujuhadayo) ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། གཡོ་སྒྱུ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་ལ་གནས་པས་ན་ 'དྲང་པོ་' (uju) སྟེ། གཡོ་མེད་པའོ།། (སྒྲ་བཤད་ནི།) འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ ara- དང་། ju- ལས་གྲུབ་ཅིང་། ara- ཡི་ ra- ནི་ u- རུ་འགྱུར་རོ།། དམིགས་པ་འཛིན་པས་ན་ 'སྙིང་' (hadaya) སྟེ། སེམས་སོ།། འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ hara- དང་། aya- ལས་གྲུབ་ཅིང་། ra- ནི་ da- རུ་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན། དམིགས་པ་འཛིན་བཞིན་དུ་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་ལ་གནས་པས་ན་ 'སྙིང་' སྟེ། སེམས་སོ།། hara- ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ aya- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་སྙིང་ཡང་ཡིན་པས་ན་ 'དྲང་བའི་སྙིང་' (ujuhadaya) ཞེས་བྱའོ།། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པས་ན་ 'ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་' ཞེས་བྱའོ།། བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་ཏེ། གྱ་གྱུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་བྲལ་ནས། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལས་གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱས་ནས་ཀྱང་ 'བདག་གིས་མ་བྱས་སོ་' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཕྱིར་བཤོལ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་ 'བདག་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཇིགས་སོ་' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཕལ་ཆེར་གྱ་གྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་ 'སྡིག་པ་ལ་མི་འཇིགས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད།' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཤིན་ཏུ་གྱ་གྱུ་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། གང་གི་ལས་ཀྱི་སྒོ་གསུམ་པོ་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་གང་རུང་གཉིས་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་གང་རུང་གཅིག་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། อิทฺธิมาติ อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อิทฺธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อิทฺธิ อสฺส เม อตฺถีติ อิทฺธิมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. มานุสฺสิกาเล มนุสฺสิทฺธิยา เทวุปฺปตฺติกาเล เทวิทฺธิยา สมณุปฺปตฺติกาเล สมณิทฺธิยา จ สมฺปุณฺเณยฺยนฺติ อตฺโถ. 'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' (Iddhimā) ཞེས་པ་ནི། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། 'རྫུ་འཕྲུལ་' (iddhi) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། གང་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྗེས་འཇུག་ mantu- སྦྱར་བའོ།། མིའི་སྐྱེ་བ་བླངས་པའི་ཚེ་མིའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལྷར་སྐྱེས་པའི་ཚེ་ལྷའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དགེ་སྦྱོང་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་དགེ་སྦྱོང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། อปฺปเมยฺโยติ อปฺปเมตพฺเพหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ. ปเมตพฺโพติ ปเมยฺโย. ปปุพฺพมาธาตุ ปมาเณ ณฺย. น ปเมยฺโย อปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺโย สีลาทิคุโณ เม อสฺส อตฺถีติ อปฺปเมยฺโย. อสฺสถฺยตฺเถ ณ. อปฺปเมยฺเยหิ [Pg.215] สีลาทิคุเณหิ จ โภคสมฺปตฺตีหิ จ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. 'ཚད་མེད་པ་' (Appameyyo) ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། གཞལ་བར་བྱ་བ་ནི་ 'གཞལ་བྱ་' (pameyyo) ཞེས་བྱའོ།། སྔོན་འཇུག་ pa- དང་། ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ mā- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇya- ལས་གྲུབ་པའོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ་ནི་ 'ཚད་མེད་པ་' (appameyyo) ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་ལ་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'ཚད་མེད་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྗེས་འཇུག་ ṇa- སྦྱར་བའོ།། 'བདག་ནི་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ปาสํโสติ สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, ปสํสิยเต ถวิยเต ปสํโส. ภาว สาธโนยํ. ปปุพฺพสํสธาตุ ถุติยํ, ตํ อรหตีติ ปาสํโส. อรหติตทฺธิเต ณ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ ปสํสิ ตพฺเพหิ ทานสีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. 'བསྔགས་པར་འོས་པ་' (Pāsaṃso) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ།། བསྔགས་པར་བྱ་བ་དང་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ནི་ 'བསྔགས་པ་' (pasaṃso) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་ངོ་བོ་སྒྲུབ་པ་ (bhāvasādhana) ཞིག་གོ། སྔོན་འཇུག་ pa- དང་། བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ saṃsa- ལས་གྲུབ་ཅིང་། དེ་ལ་འོས་པས་ན་ 'བསྔགས་པར་འོས་པ་' ཞེས་བྱའོ།། འོས་པའི་དོན་གྱི་ཏདྡྷི་ཏ་ (taddhita) ཡི་རྗེས་འཇུག་ ṇa- སྦྱར་བའོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པར་འོས་པའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། เปมวาโจติ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ. ปิยเตติ เปมา, วาจา. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ อิโม. วจิตพฺพาติ วาจา. วจธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ ณ. เปมา วาจา อสฺส เมติ เปม วาโจ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิยา จตุรงฺคสมนฺนาคต วาจาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สปฺปุริสานํ ปน วาจา จตุรงฺคสมนฺนาคตา โหติ. สุภาสิตวาจา จ ธมฺมวาจา ปิยวาจา สจฺจวาจาติ. ตถาเหตํ วุตฺตํ สคาถาวคฺค สํยุตฺเต – 'སྙན་པར་སྨྲ་བ་' (Pemavāco) ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་འོས་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དགྱེས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'སྙན་པ་' (pemā) སྟེ། ངག་གོ། ཚིམ་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ pī- དང་། རྗེས་འཇུག་ imo- ལས་གྲུབ་པའོ།། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ 'ངག་' (vācā) ཞེས་བྱའོ།། གགསལ་བར་བརྗོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ vaca- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇa- ལས་གྲུབ་པའོ།། གང་ལ་སྙན་པའི་ངག་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'སྙན་པར་སྨྲ་བ་' ཞེས་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་འོས་པའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ངག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ངག་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། ལེགས་པར་བཤད་པའི་ངག་དང་། ཆོས་ཀྱི་ངག་དང་། སྙན་པའི་ངག་དང་། བདེན་པའི་ངག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་སག་ཐཱ་ཝགྒ་སཾ་ཡུཏྟ་ (Sagāthāvagga Saṃyutta) ལས་གསུངས་ཏེ། สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ; ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถนฺติ. དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་བཤད་མཆོག་ཏུ་གསུངས། ཆོས་ཉིད་སྨྲ་ཞིང་ཆོས་མིན་མི་སྨྲ་གཉིས། སྙན་པར་སྨྲ་ཞིང་མི་སྙན་མི་སྨྲ་གསུམ། བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་རྫུན་དུ་མི་སྨྲ་བཞི། ཞེས་སོ།། อยํ ปเนตฺถ โยชนา. สนฺโต สปฺปุริสา อุตฺตมํ สุภาสิตํ สุฏฺฐุ ภาสิตํ วาจํ อาหุ, ธมฺมํ ภเณ ภเณยฺย อธมฺมํ น ภเณ น ภเณยฺย, ทุติยํ ตํ วาจํ อาหุ, ปิยํ ภเณ ภเณยฺย, อปฺปิยํ น ภเณ น ภเณยฺย, ตติยํ ตํ วาจํ อาหุ, สจฺจํ ภเณ ภเณยฺย อลิกํ น ภเณ น ภเณยฺย, จตุตฺถํ ตํ วาจํ อาหูติ. འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དམ་པ་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཤད་པ་སྟེ་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བརྗོད་པའི་ངག་ནི་མཆོག་ཡིན་པར་གསུངས། ཆོས་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་གཉིས་པ་ཡིན་པར་གསུངས། སྙན་པར་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་མི་སྙན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་གསུམ་པ་ཡིན་པར་གསུངས། བདེན་པར་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་རྫུན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་བཞི་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ།། สุชนคุณวิทูติ [Pg.216] พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ. สุนฺทโร ชโน สุชโน. คุณติ ปกาเสติ สีลาทิคุณสมงฺคิตํ ปุคฺคลนฺติ คุณํ, สีลาทิคุณํ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. สุชนานํ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ คุโณ สุชนคุโณ, ตํ วิทติ ชานาตีติ สุชนคุณวิทู. สุชน คุณสทฺทูปปทวิทธาตุ ญาเณ อู. พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณํ ชานิตุํ สมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་' (Sujanaguṇavidū) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། མཛེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་' (sujano) ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཡོན་ཏན་' (guṇa) སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ།། གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ guṇa- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་' ཡིན་ལ། དེ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པས་ན་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་' ཞེས་བྱའོ།། 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ vida- དང་། རྗེས་འཇུག་ ū- ལས་གྲུབ་པའོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཤེས་པར་ནུས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། มามโกติ พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ. มมายตีติ มามโก. มมธาตุ มานเน เปเม วา ณฺวุ. ตสฺส อโก. พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. โสติ โส อหํ. ภเวยฺยนฺติ ภวามีติ. 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' (Māmako) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་ཉིད་དོ།། བདག་གིར་བྱེད་པས་ན་ 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་བྱམས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ mama- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇvu- ལས་གྲུབ་ཅིང་། དེ་ནི་ ako- རུ་འགྱུར་རོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'དེ་' (so) ཞེས་པ་ནི་ 'བདག་དེ་' ཞེས་པའོ།། 'གྱུར་ཅིག་' (bhaveyyaṃ) ཞེས་པ་ནི་ 'བདག་འགྱུར་བར་བྱའོ་' ཞེས་པའོ།། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โส อหํ ทิฏฺฐธมฺเม ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว, สทฺโธ สทฺธาย สมนฺนาคโต จ, ทาตงฺคุเปโต ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธน สมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ, ทาตพฺพ วตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา, ปรมสิริธโร อุตฺตมสิรีธารโก จ, อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา, วิรตฺโต กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, ลชฺชี ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา, หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จ วา, กลฺยาณมิตฺโต สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ, อภิรตกุสโล ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ, ปญฺจสีลาทิรกฺโข ปญฺจสีลาทีนิ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ, อปฺปิจฺโฉ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโต จ วา, อปฺปโกโธ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ, อติวุชุหทโย อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ, อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อปฺปเมยฺโย อปฺปเมยฺเยหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ, ปาสํโส สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, เปมวาโจ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย [Pg.217] พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ, สุชนคุณวิทู พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ, มามโก พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ, พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ วา, ภเวยฺยํ ภวามีติ. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ང་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ། དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དད་པ་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ནོར་གྱི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། དེ་ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་སྟེ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་དཔལ་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་དཔལ་འཛིན་པར་ནུས་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་མཛེས་པའི་གྲོགས་པོ་དང་ལྡན་པ་དང་། དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་སྟེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་ནུས་པ་དང་། འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་མི་འདོད་པ་དང་། ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་སྟེ་གནོད་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལྷག་པར་དྲང་བའི་སེམས་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། ཚད་མེད་པ་སྟེ་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། བྱམས་པའི་ཚིག་དང་ལྡན་པ་སྟེ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་མཛད་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་རིག་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་དང་། བདག་གིར་འཛིན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ལ་རི་མོར་བྱེད་པ་དང་། གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའོ།། อฏฺฐวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒๙. ༢༩. อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต; คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ. མཁས་པས་འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པའི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྲངས་མེད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་དྲན་པར་བྱེད་ན། ๓๐. ༣༠. จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ; หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ. དེ་ནི་ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བ་དང་། །དོན་གཉིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་ནི། །ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དང་། །ཕན་པ་དང་ནི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར། ། ๓๑. ༣༡. อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา; ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ. མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནི་བདག་པོ་འམ། །ཡང་ན་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་དུ་འགྱུར། །མཐའ་མའི་ལུས་ལ་གདུགས་དཀར་གཞན་དེ་ཉིད། །ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་ཐེ་ཚོམ་མེད། ། ๓๒. ༣༢. ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต; อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก. སྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་ནི་བཞོན་ནས་སུ། །བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར། །ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ་ཡང་ནད་མེད་ཅིང་། །ཚེ་རིང་བ་ཉིད་དུ་ནི་འགྱུར་བ་ཡིན། ། ๓๓. ༣༣. ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน; ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ. འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་མཆོད་བྱ་ཞིང་། །སྒོམ་པ་ལ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་དགའ་ཡིད་དུ་འོང་འགྱུར་ན། །མཐའ་དག་འཛིན་པ་ཉིད་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། ། ๒๙. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิ คาถาทฺวเยน ปณิธึ กตฺวา อิทานิ พุทฺธวนฺทนสฺส ผลานิสํสํ ทสฺเสนฺโต อิตฺถนฺตฺยาทิ คาถาปญฺจกํ อาห. ตํ ปน มูลาจริเยหิ น วุตฺตํ, ปจฺฉา ปน หิตกาเมหิ ปณฺฑิเตหิ ปกฺขิตฺตํ คาถาปญฺจกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตา ปน คาถาโย ปถฺยาวตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. ༢༩. དེ་ལྟར་ 'བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ད་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་སྟོན་པར་བྱེད་པས། 'འདི་ལྟར་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་རྩ་བའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མ་གསུངས་ལ། ཕྱིས་སུ་ཕན་པར་འདོད་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཅུག་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ནི་པཐྱཱ་བཏྟ་ (Pathyāvatta) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตาสุ ปน ปฐมคาถายํ อิตฺถํ อสงฺขเย ลกฺขณทีปิเต นาถคุเณ สูจกาสุ คาถาสุ เอกคาถมฺปิ โย พุโธ สรเตติ สมฺพนฺโธ. อิตฺถนฺติ อิมินา สุคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. อสงฺขเยติ เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ คเณตุํ อสมตฺเถ. สงฺขิยเต สงฺขยา. สงฺขิยติ คณิยตีติ วา สงฺขยา[Pg.218]. สขิธาตุ สงฺขฺยายํ ยปจฺจโย. อถ วา สงฺขิตุํ น สกฺโกนฺตีติ อสงฺขยา. เอตฺตกา พุทฺธคุณา เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ นิรวเสสโต เอกพุทฺโธปิ อเนกวสฺส สตสหสฺสโกฏิยาปิ คเณตุํ อสมตฺโถว. ปเคว ปน อญฺเญติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ อปทาเน – དེ་དག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། 'འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པའི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྲངས་མེད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་མཁས་པ་གང་གིས་དྲན་པར་བྱེད་ན།' ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། 'གྲངས་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་སྙེད་དོ་ཞེས་བགྲང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བགྲང་བར་བྱ་བ་ནི་གྲངས་སོ།། ཡང་ན་བགྲང་བར་བྱེད་པས་ན་གྲངས་སོ།། སཁི་ (sakhi) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གྲངས་ལ་འཇུག་ཅིང་ཡ་ (ya) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན་བགྲང་བར་མི་ནུས་པས་ན་གྲངས་མེད་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་སྙེད་དོ་འདི་སྙེད་དོ་ཞེས་མ་ལུས་པར་སངས་རྒྱས་གཅིག་གིས་ཀྱང་ལོ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་དུ་མར་བགྲང་བར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ (Apadāna) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ จ. “སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་ན། །གཞན་གང་ཡང་མི་གསུང་བར་བསྐལ་པར་ཡང་། །དུས་ཡུན་རིང་པོའི་བསྐལ་པ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བསྔགས་པ་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་དང་། ‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อาฬฺหเกน วา; นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ จ. “རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འབྲོ་བོས་ཀྱང་གཞལ་བར་ནུས་སྲིད་ཀྱི། །ཀུན་མཁྱེན་ཁྱོད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞལ་བར་མི་ནུས་སོ།།” ཞེས་པ་དང་། มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อปฺปมาณา หิ พุทฺธา เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชา’’ติ จ. ลกฺขณทีปิเตติ อุปลกฺขณ นเยน ปกาสิตพฺเพ. เอตฺถ จ ปธานนโย นิทสฺสน นโย จ ลพฺภติ. นาถคุเณติ พุทฺธสฺส สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุเณ. ตสฺส ปน ปทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สูจกาสฺเวกคาถมฺปีติ สูจกาสุ เอกคาถมฺปีติ ปทจฺเฉโท. สูจกาสูติ ปกาสกาสุ. คาถาสูติ สุคตนฺตฺยาทินา วุตฺตาสุ ฉพฺพีสติวนฺทนคาถาสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. กวีหิ คายติ กถิยตีติ คาถา. ปชฺชวิเสโส. เคธาตุ สทฺเท ถ. เคธาตุสฺส คาเทโส. อถ วา คํ วุจฺจติ ญาณํ. ตํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ คาถา. คํสทฺทูปปทถาธาตุ คตินิวตฺติยํ. คํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน กวีหิ พนฺธิตฺวา ถิยติ ถปิยตีติ วา คาถา, ตาสุ คาถาสุ. เอกคาถมฺปีติ เอกปชฺชมฺปิ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. เตน อเนกคาถาย พุทฺธคุณสรเณ กา กถาวาติ สมฺภาเวติ. พุโธติ โย ปณฺฑิโต. โส [Pg.219] หิ อตฺถานตฺถํ พุธติ ชานาตีติพุโธติ วุจฺจติ. สรเตติ สรติ. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถญฺหิ ปรสฺสปทติวิภตฺติยา อตฺตโนปทเตวิภตฺตาเทโส. མདོ་སྡེ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ (Mahāvaggasaṃyutta-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཚད་མེད་པ་ཡིན་པས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དག་གི་བསྔགས་པ་མ་ལུས་པར་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ན། སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས།' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་བྱ་བ་ལའོ།། འདིར་གཙོ་བོའི་ཚུལ་དང་དཔེའི་ཚུལ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་བོ།། 'མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལའོ།། ཚིག་དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། 'སཱུ་ཅ་ཀཱ་སྭེ་ཀ་གཱ་ཐམ་པི' ཞེས་པ་ནི་ 'སཱུ་ཅ་ཀཱ་སུ' (sūcakāsu) དང་ 'ཨེ་ཀ་གཱ་ཐམ་པི' (ekagāthampi) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། 'མཚོན་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ།། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་' ཞེས་པ་ནི་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་སོ།། འདི་ནི་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་གནས་ཀྱི་བདུན་པ་ (Locative of selection) ཡིན་ནོ།། སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་གླུ་རུ་ལེན་ཞིང་བརྗོད་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (gāthā) སྟེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གོ། གེ་ (ge) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཐ་ (tha) རྐྱེན་སྦྱར་བ་དང་། གེ་བྱིངས་ལ་གཱ་ (gā) རུ་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། གང་ (gaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་འདིར་གནས་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། གང་ (gaṃ) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཐཱ་ (thā) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལའོ།། གང་ (gaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དེ། དེས་ན་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་བཅིངས་ཏེ་གནས་པར་བྱས་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ལས་སོ།། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་བཞི་པ་གཅིག་ལའོ།། འདིར་ 'ཡང་' (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དུ་མས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དྲན་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྲིད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། 'མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་མཁས་པ་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་ཕན་པ་དང་གནོད་པ་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པས་ན་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ།། 'སཱ་ར་ཏེ་' (sarate) ཞེས་པ་ནི་དྲན་པའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དབྱངས་གཞན་གྱི་བྱ་བའི་ཏི་ (ti) རྐྱེན་གྱི་ཚབ་ཏུ་བདག་གི་བྱ་བའི་ཏེ་ (te) རྐྱེན་དུ་བསྒྱུར་བའོ།། ๓๐. โสติ โส พุโธ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. จตุราปายมุตฺโตติ นิรยติรจฺฉานเปตอสุรกายสงฺขาเตหิ จตูหิ อปาเยหิ วิมุตฺโต จ. ปุญฺญสมฺมตา อยาเยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโย. อยโต สุขโต อปคโตติ วา อปาโย. อพฺยยีภาวสมาโสยํ. อถ วา ติสฺโส สมฺปตฺติโย อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอเตนาติ อโย, ปุญฺญํ. อยธาตุ คติยํ อ. ปุญฺญโต อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา, ปุญฺญการีหิ อยิตพฺโพ ปวตฺเตตพฺโพติ วา อโย, สุขํ. ตโต อปคโตติ อปาโย. จตุโร อปาโย จตุราปาโย, เตหิ มุตฺโต วิมุตฺโตติ จตุราปายมุตฺโต. สาธกตฺถทฺวยสฺส จาติ สาธโก อตฺถทฺวยสฺส จาติ ปทจฺเฉโท. อตฺถทฺวยสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาตสฺส อตฺถทฺวยสฺส. เอตฺถ จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส ปน สาธโก ตฺยาทีสุ ปเทสุ ยุตฺโต. สาธโกติ นิปฺผาทโก จ. โส หิ สาเธติ นิปฺผาเทตีติ สาธโกติ วุจฺจติ. ༣༠. 'དེ་' ཞེས་པ་ནི་ 'མཁས་པ་དེ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། 'ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོ། ཡི་དྭགས། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་ངན་སོང་བཞི་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། བསོད་ནམས་སུ་གྲགས་པའི་བདེ་འགྲོ་ལས་ཕལ་ཆེར་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ (apāya) ངོ་།། ཡང་ན། བདེ་བ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ངོ་།། འདི་ནི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (Avyayībhāva-samāsa) ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། འབྱོར་པ་གསུམ་པོ་འདི་ལས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ་ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་བྱའོ།། ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། བསོད་ནམས་ལས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་སམ། བསོད་ནམས་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་བདེ་བ་སྟེ་ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ (apāya) ངོ་།། ངན་སོང་བཞི་ནི་ངན་སོང་བཞི་སྟེ། དེ་དག་ལས་གྲོལ་ཞིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བའོ།། 'སཱ་དྷ་ཀ་ཏྠ་དྭ་ཡ་ས྿་ ཅ་' ཞེས་པ་ནི་ 'སཱ་དྷ་ཀོ' (sādhako) དང་ 'ཨ་ཏྠ་དྭ་ཡ་ས྿' (atthadvayassa) དང་ 'ཅ་' (ca) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། 'དོན་གཉིས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གཉིས་ཀྱི་འོ།། འདིར་ 'ཅ་' (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་དང་སྦྱོར་བའོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་སྦྱར་རོ།། 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་སྒྲུབ་ཅིང་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། หตูปทฺทวชาโล จาติ หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล จ. หนยิตฺถ อปนยิตฺถาติ หโต. หนธาตุ หึสายํ ต. อุปคนฺตฺวา ทวติ หึสตีติ อุปทฺทโว, ชาติภยาทิ โสฬสอุปทฺทโว. อุปปุพฺพทุธาตุ หึสายํ, อุปทฺทวา นาม ปน โสฬสวิธา โหนฺติ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภิลภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกาภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยญฺจาติ. ชลติ หึสติ มจฺเฉ เอเตนาติ ชาลํ, มจฺฉชาลํ. ชาลํ [Pg.220] วิยาติ ชาโล, อุปทฺทโว. นิตตฺเถน ปน ชลติ หึสติ สตฺเต เอเตนาติ ชาโล. อุปทฺทโว. ชลธาตุ หึสายํ ณ. หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล เยน โสติ หตูปทฺทวชาโล. พุทฺธปณามเจตนาย ปหิโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ลาภี หิตสุขสฺส จาติ หิตสฺส จ สุขสฺส จ ลาภี จ. ลภนํ ลาโภ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ลาภี, หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, อตฺถํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวธารเณ กฺวิ. หิตญฺจ สุขญฺจ หิตสุขํ, ตสฺส ลาภี ภเวยฺยาติ อตฺโถ. 'ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དང་། བཅོམ་པའམ་བསལ་བས་ན་བཅོམ་པའོ།། ཧ་ན་ (hana) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་ (ta) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཉེ་བར་སོང་ནས་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ (upaddava) སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཅུ་དྲུག་གོ། ཨུ་པ་ (upa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དུ་ (du) བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ན་བའི་འཇིགས་པ་དང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆོམ་རྐུན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། མེའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུའི་འཇིགས་པ་དང་། རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉ་གཤེད་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པའོ།། འདིས་ཉ་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲ་བ་ (jāla) སྟེ། ཉ་དྲའོ།། དྲ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་དྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ངེས་པའི་དོན་དུ་ན། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ཇ་ལ་ (jala) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། གང་གིས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སེམས་པས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་པོའོ།། ཐོབ་པ་ནི་རྙེད་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོབ་པ་པོའོ།། འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕན་པ་ (hita) སྟེ། དོན་ནོ།། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་ (sukha) སྟེ། གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་བདེ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ།། སུ་ (su) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཁ་ནུ་ (khanu) བྱིངས་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ནི་ཕན་བདེ་སྟེ། དེ་ཐོབ་པ་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ๓๑-๓๒. นรเทวานํ อธิโป จ จตุทีปิสฺสโรปิ วา ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. นรเทวานนฺติ นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ. กมฺมตฺเถ เจตํ ฉฏฺฐีวจนํ. อธิโปติ อิสฺสโร จ. โส หิ อตฺตาธีนํ ปาติ รกฺขติ ธมฺเมน วา อธิอภิภวิตฺวา ปาติ รกฺขตีติ อธิโปติ วุจฺจติ. อธิปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน อ, นรานํ อธิโป อิสฺสโร มนุสฺสราชา จ เทวานํ อธิโป อิสฺสโร เทวราชา จ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. จตุทีปิสฺสโรปิ วาติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺเถ นิปาโต. เตน ปเคว เอกทีปิสฺสรราชภาโว จ, ปเท สิสฺสรราชภาโว จาติ สมฺภาเวติ. วา สทฺโท ปทปูรณ มตฺโตเยว. จตุทีปิสฺสโรติ ปุพฺพวิเทโห, อปรโค ยาโน, ชมฺพุทีโป, อุตฺตรกุรุ จาติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จกฺกวตฺติราชาปิ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุพฺพวิเทโหติ สิเนรุโน ปุเร ภวํ ปุพฺพํ, เวเทน ปญฺญาย อีหนฺติ วายมนฺติ เอตฺถาติ เวเทโห, วิทสทฺทูปปท อีหธาตุ วายาเม ณ. โสเยว วิเทโห. อิมํ ทีปมุปาทาย สิเนรุโน ปุพฺพทิสภาคตฺตา ปุพฺโพ จ โส วิเทโห จาติ ปุพฺพวิเทโห, ปุพฺพทีโป. ༣༡-༣༢. 'མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་དང་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཀྱང་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། 'མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷ་སྟེ། དེ་དག་གིའོ།། འདི་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་དྲུག་པའི་ཚིག་གོ། 'བདག་པོ་' ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་རང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བའམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བས་ན་བདག་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཨ་དྷི་ (adhi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་པཱ་ (pā) བྱིངས་ནི་སྲུང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བ་སྟེ། མི་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་སྟེ་མིའི་དབང་པོ་མི་དབང་དང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་སྟེ་ལྷའི་དབང་པོ་ལྷ་དབང་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཀྱང་' ཞེས་པའི་འདིར་ 'ཀྱང་' (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། དེས་ན་གླིང་གཅིག་གི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་དང་། ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྲིད་པར་སྟོན་ཏོ།། 'ཝཱ་' (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྐང་པ་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་ཉིད་དོ།། 'གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་' ཞེས་པ་ནི་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་དང་། ནུབ་ཀྱི་བ་ལང་སྤྱོད་གླིང་དང་། ལྷོའི་འཛམ་བུའི་གླིང་དང་། བྱང་གི་སྒྲ་མི་སྙན་གླིང་སྟེ་གླིང་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་ཡང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་ 'ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་' ཞེས་པ་ནི། རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་བྱུང་བས་ན་ཤར་དང་། རིག་པ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདིར་བརྩོན་པར་བྱེད་པས་ན་ལུས་འཕགས་ (videha) ཏེ། བི་ (vi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨཱི་ཧ་ (īha) བྱིངས་ནི་བརྩོན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ནི་ལུས་འཕགས་སོ།། གླིང་འདི་ལ་ལྟོས་ནས་རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་心གནས་པའི་ཕྱིར་ཤར་ཡང་ཡིན་ལ་ལུས་འཕགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་ཏེ། ཤར་གྱི་གླིང་ངོ་།། อปรโคยาโนติ [Pg.221] สิเนรุโน อปเร ปจฺฉิเม ภโว อปโร. คเวน ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ โคยาโน. โคสทฺทูปปท ยาธาตุ คมเน ยุ. สิเนรุโน ปจฺฉิม ทิสภาคตฺตา อปโร จ โส โคยาโน จาติ อปรโคยาโน, ปจฺฉิมทีโป. ชมฺพุทีโปติ ชายตีติ ชมฺพู. โยชนสตุพฺเพโธ รุกฺโข. ชนธาตุ ชนเน อู. นสฺส โม. พการาคโม. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป, ทิปฺปนฺติ โชตนฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมาติ วา ทีโป. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ตสฺส ปน ทฺวิอาโปติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา ทฺวิธา อาโป สนฺทติ เอตฺถาติ ทีโปติ พหุพฺพีหิสมาโสปิ ยุชฺชติ. ชมฺพุยา ลกฺขิโต ปญฺญาโต วา ทีโป ชมฺพุทีโป, ทกฺขิณทีโป. อุตฺตรกุรูติ สิเนรุโน อุตฺตเร ภวา อุตฺตรา. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน กํ สุขํ อุรุมหนฺตํ เอตฺถาติ กุรุ. พหุพฺพีหิสมาโสยํ. กุํ วุจฺจติ ปาปํ. ตํ รุนฺธนฺติ เอตฺถาติ วา กุรุ. กุปุพฺพรุธิธาตุ อาวรเณ กฺวิ. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป. สิเนรุโน อุตฺตรทิสภาคตฺตา อุตฺตโร จ โส กุรุ จาติ อุตฺตรกุรุ. อุตฺตรทีโปติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จตุทีปิสฺสโร, จกฺกวตฺติราชา ลพฺภติ. བ་ལང་སྤྱོད་ཅེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་ནུབ་བོ། །བ་ལང་གིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་བ་ལང་སྤྱོད་དོ། །བ་ལང་གི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཡཱ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །རི་རབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཡིན་པས་ནུབ་དང་བ་ལང་སྤྱོད་དེ་ཉིད་ཡིན་པས་ནུབ་བ་ལང་སྤྱོད་དེ་ནུབ་ཀྱི་གླིང་ངོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བས་ན་འཛམ་བུའོ། །དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་མཐོ་ཚད་ཡོད་པའི་ཤིང་ངོ། །སྐྱེ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཇན་བྱིངས་ལ་ཨཱུ་རྐྱེན་དང་། ཇ་ལ་མ་དང་བ་ཡིག་བྱུང་བའོ། །ཆུའི་དབུས་སུ་གསལ་བས་ན་གླིང་ངོ། །ཡང་ན་འདི་རུ་དམ་པའི་ཆོས་གསལ་ཞིང་འབར་བས་ན་གླིང་ངོ། །གསལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་དཱིཔཱ་བྱིངས་ལ་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་དེའི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་དྭི་ཨཱ་པོ་ཞེས་བྱས་ནས་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་ཆུ་འབབ་པས་ན་གླིང་ཞེས་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱང་རུང་ངོ། །འཛམ་བུའི་ཤིང་གིས་མཚོན་པ་འམ་ཤེས་པར་བྱས་པའི་གླིང་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་སྟེ་ལྷོའི་གླིང་ངོ། །སྒྲ་མི་སྙན་ཞེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་བྱང་ངོ། །ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔའི་མཐུ་ལས་བདེ་བ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པས་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ནོ། །འདི་ནི་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཡང་ན་ཀུ་ནི་སྡིག་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ནོ། །སྔོན་འཇུག་ཀུ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་རུདྷི་བྱིངས་ལ་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། །རི་རབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཡིན་པས་བྱང་དང་སྒྲ་མི་སྙན་དེ་ཉིད་ཡིན་པས་བྱང་སྒྲ་མི་སྙན་ཏེ་བྱང་གི་གླིང་ངོ། །གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ནི་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་སྟེ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཐོབ་པའོ། ། เอวํ โลกิยหิตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรหิตํ ทสฺเสนฺโต อาห อนฺติเม เทเห…เป… สุพฺพโตติ อนฺติเม เทเห สุพฺพโต ภาวนายานํ อารุยฺห อญฺญํ ตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต สมํ เอสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสาม. อนฺติเมติ จริเม ปจฺฉิเม วา. อนฺเต ปริโยสาเน ภโว อนฺติโม, ปจฺฉิมสรีโร. ตสฺมึ. เทเหติ สรีเร. ทิหติ อุปจิยติ วฑฺฒตีติ เทโห, สรีโร. ทิหธาตุ อุปจเย ณ. อถ วา ทิหติ อุปจยติ เอเตน ปุญฺญาปุญฺญนฺติ เทโห, ปจฺฉิมภวภูเต ภพฺพกุลปุตฺตภูเต วา สรีเรติ อตฺโถ. สุพฺพโตติ สุฏฺฐุ ปฏิปนฺนโก หุตฺวา[Pg.222]. สุฏฺฐุ วตํ ปฏิปนฺนํ อสฺสาติ สุพฺพโต. วการสฺสพฺโพ. ภาวนายานมารุยฺหาติ ภาวนายานํ อารุยฺหาติ ปทจฺเฉโท. วิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. ภาเวตพฺพา วฑฺเฒตพฺพาติ ภาวนา. เตภูมก สงฺขารารมฺมณํ. อถ วา ตทารมฺมณํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ ภาวนา, วิปสฺสนาปญฺญา. ภูธาตุ สตฺตายํ วฑฺฒเน วา ยุ. สา จ สมถวิปสฺสนา ภาวนาวเสน ทุวิธา โหติ. ตตฺถ อิธ ปน อญฺญํ เสตฉตฺตกนฺติ สทฺทนฺตรสนฺนิฏฺฐาเนน วิปสฺสนาภาวนา อธิปฺเปตา. ยนฺติ ปาปุณนฺติ เอเตน นิพฺพานนฺติ ยานํ, อนิจฺจาทิวิปสฺสนาญาณํ. ยาธาตุ คติยํ ยุ. ภาวนาสงฺขาตํ ยานํ ภาวนายานํ, ภาวนา จ สา ยานญฺจาติ วา ภาวนายานํ. དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕན་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། 'ལུས་མཐའ་མ་ལ་... བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ལུས་མཐའ་མ་ལ་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོས་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས། གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་དེ་བཟུང་སྟེ་ཞི་བ་ལ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །དེ་ལ་དོན་གྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །'མཐའ་མ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ཐ་མ་འམ་ཕྱི་མ་ལའོ། །མཐའ་འམ་མཐར་ཐུག་པར་གནས་པས་མཐའ་མ་སྟེ་ཕྱི་མའི་ལུས་སོ། །དེ་ལའོ། །'ལུས་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཉིད་ལའོ། །གསོག་ཅིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ལུས་ཏེ་ལུས་སོ། །གསོག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་དིཧ་བྱིངས་ལ་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། འདིས་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་གསོག་པར་བྱེད་པས་ལུས་ཏེ། སྲིད་པ་མཐའ་མར་གྱུར་པའམ་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུར་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་'ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པ་པོར་གྱུར་ནས་སོ། །ལེགས་པར་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་ཞུགས་པས་ན་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོའོ། །ཝ་ཡིག་ལ་བ་ཡིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །'བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་བྷཱ་ཝ་ནཱ་ཡཱ་ནཾ་ཨཱ་རུ་ཧྱ་ཞེས་པའོ། །ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསྒོམ་པར་བྱ་བ་འམ་འཕེལ་བར་བྱ་བས་ན་སྒོམ་པའོ། །ཁམས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའོ། །ཡང་ན། དེ་ལ་དམིགས་ནས་བསྒོམ་ཞིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྒོམ་པ་སྟེ་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་བོ། །ཡོད་པ་འམ་འཕེལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་བྷཱུ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །དེ་ཡང་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་འདིར་ནི་ 'གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་གྱི་ངེས་པ་ལས་ལྷག་མཐོང་གི་สྒོམ་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ། །འདིས་མྱང་འདས་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཐེག་པ་སྟེ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཡཱ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐེག་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་སྟེ། སྒོམ་པ་དེ་ཉིད་ཐེག་པ་ཡིན་པས་ན་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པའོ། ། อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวา. ปกติยานสทิสํ อนิจฺจ ทุกฺขอนตฺตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. อนิจฺจาทิลกฺขเณน หิ วินา มคฺคผลนิพฺพานํ ปตฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภาวนายานมารุยฺหาติ วุตฺตํ. อญฺญนฺติ อรหตฺตผลํ. ตญฺหิ ปฐมมคฺเคน อาทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา จตุสจฺจธมฺมํ อวพุชฺฌตีติ อญฺญนฺติ วุจฺจติ. อาปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. เสตฉตฺตกนฺติ โอทาตาตปตฺตํ. เสวิยตีติ เสตํ, ธวลํ. สิธาตุ เสวายํ ต. กิเลสตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ฉทธาตุ สํวรเณ ต. ตํเยว ฉตฺตกํ. เสตญฺจ ตํ ฉตฺตกญฺจาติ เสตฉตฺตกํ. อรหตฺตผลอาตปตฺตํ ลพฺภติ. อญฺญํ อรหตฺตผลสงฺขาตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สมนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติ วูปสมติ นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ สมนฺติ วุจฺจติ. เอสฺสตีติ ปาปุณิสฺสตีติ. 'བཞོན་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཞོན་ནས་སོ། །ཕལ་པའི་ཐེག་པ་དང་འདྲ་བར་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པའི་ཐེག་པ་ལ་ཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་བྲལ་བར་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ལ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཞན་'ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །དེ་ནི་ལམ་དང་པོས་བསྟན་པའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'གཞན་' ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་ཨཱ་དང་བཅས་པའི་རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཛྙཱ་བྱིངས་ལ་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །ཨཱ་སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ནོ། །'གདུགས་དཀར་པོ་'ཞེས་པ་ནི་གདུགས་དཀར་པོའོ། །བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་དཀར་པོ་སྟེ་དཀར་བའོ། །བསྟེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་སི་བྱིངས་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ཚ་བ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་གདུགས་སོ། །སྒྲིབ་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཚད་བྱིངས་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །དེ་ཉིད་གདུགས་སོ། །དཀར་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་གདུགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་གདུགས་དཀར་པོའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་ཐོབ་པའོ། །'དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་དེ་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་'ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །'ཞི་བ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའོ། །དེ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་འདི་རུ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བས་ན་ 'ཞི་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། อิทานิ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมสฺมึ อตฺตภาเวปีติอาทิมาห. ตตฺถ อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ อโรโค จ ทีฆายุโก จ สพฺพโลเกหิ ปูชิโต จ ภาวนาภิ รติมโน [Pg.223] จ ชนปฺปิโย จ มนาโป จ ภเวยฺยาติ โยชนา. อตฺตภาเวปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน สมฺปรายิกตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อตฺตาติ ภวติ เอเตน อภิธานํ พุทฺธิ จาติ อตฺตภาโว. ขนฺธปญฺจกสฺเสตมธิวจนํ. อโรโคติ สพฺพพฺยาธิวิรโห จ. โส หิ นตฺถิ โรโค อสฺสาติ อโรโคติ วุจฺจติ. ทีฆชีวิโกติ ทีฆายุโก จ. โส หิ ทีฆา ชีวิ อายุ อสฺสาติ ทีฆชีวิโกติ วุจฺจติ. ད་ནི་ཚེ་འདིའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ལུས་འདི་ལ་ཡང་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ལུས་འདི་ལ་ཡང་ནད་མེད་པ་དང་། ཚེ་རིང་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་དང་། སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། མགུ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་སྦྱོར་རོ། །'ལུས་འདི་ལ་ཡང་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ཡང་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་ཡོན་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །'བདག་'ཅེས་པ་ནི་འདིས་མིང་དང་བློ་འབྱུང་བས་ན་ལུས་སོ། །འདི་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །'ནད་མེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་ནད་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ། །དེ་ལ་ནད་མེད་པས་ན་ནད་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །'ཚེ་རིང་བ་'ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་བའོ། །དེ་ལ་ཚེ་རིང་བའི་སྲོག་གམ་དབང་པོ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་རིང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། ๓๓. สพฺพโลเกหีติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ. ปูชิโตติ ปูชิตพฺโพ จ. ภาวนาภิรติมโนติ สมถวิปสฺสนา สงฺขาตาย ภาวนาย อภิรมณจิตฺโต จ. ชนปฺปิโยติ สพฺพชเนหิ ปิยายิตพฺโพ จ. มนาโปติ สพฺพสตฺตานํ จิตฺตวฑฺฒนโก จ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ༣༣. 'འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་'ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ། །'མཆོད་པ་'ཞེས་པ་ནི་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །'སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དུ་བརྗོད་པའི་སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པའོ། །'སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གཅེས་པར་བྱ་བའོ། །'མགུ་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སེམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། เอวํ ฉพฺพีสติยา วนฺทนคาถาสุ เอกคาถามตฺตมฺปิ พุทฺธคุณานุสฺสรเณ ผลานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพคาถาโย วจสา ธาเรตฺวา พุทฺธวนฺทเน อเนกานิ ผลานิสํสานิ ทสฺเสตุํ กา กถาขิลธารเณติ อาห. ตตฺถ กา กถาขิลธารเณติ กา กถา อขิลธารเณติ ปทจฺเฉโท. สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาย วจสา ธารเณ กึ วตฺตพฺพา เยวาติ อตฺโถ. དེ་ལྟར་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་གི་ནང་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མ་ལུས་འཛིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'མ་ལུས་འཛིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་པ་ནི་ 'ཀཱ་ ཀ་ཐཱ་ ཨ་ཁི་ལ་-དྷཱ་ར་ཎེ་' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་འཛིན་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เอตฺถ จ อขิลสทฺโท สพฺพวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา ขิยนํ ขิลํ. ขิธาตุ ขเย ลปจฺจโย. ขยํ ลาติ คณฺหาตีติ วา ขิลํ, อปฺปกํ. ขยสทฺทูปปทลาธาตุ คหเณ อ. น ขิลํ อขิลํ, สพฺพคาถาโย. ธาริยเต ธารณํ, อขิลาย สพฺพาย คาถาย ธารณํ อขิลธารณํ, ตสฺมึ. ฉพฺพีสติยา พุทฺธวนฺทนคาถาสุ เอกํ คาถํ วจสา ธารยิตฺวา พุทฺธวนฺทเน ยถาวุตฺตผลานิสํสานิ ลพฺภนฺติ, ปเคว ปน สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา ทิเน ทิเน พุทฺธวนฺทเนติ [Pg.224] อตฺโถติ. อิมินา ปน คาถาปญฺจเกน ยถาวุตฺต ผลานิสํสํ ญตฺวา สทฺทหโก สมฺมาทิฏฺฐิโก กุลปุตฺโต สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา รตฺตินฺทิวํ ปุพฺพณฺหกาเล จ สายนฺหกาเล จ รตฺติยา ปฐมยาเม จ ปจฺฉิมยาเม จ สตตํ สมิตํ นิรนฺตรํ พุทฺธํ วนฺเทยฺยาติ อุยฺโยชนํ ทสฺเสตีติ. འདིར་ 'ཨ་ཁི་ལ་' (མ་ལུས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐམས་ཅད་སྟོན་པ་སྟེ་མ་གྲུབ་པའི་རྩ་བའོ། །ཡང་ན། ཟད་པ་ནི་ཁི་ལའོ། །ཟད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཁི་བྱིངས་ལ་ལ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཟད་པ་ལེན་པས་ན་ཁི་ལ་སྟེ་ཉུང་ངུའོ། །ཟད་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ལེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ལཱ་བྱིངས་ལ་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཉུང་ངུ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ལུས་པ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་འཛིན་པའོ། །མ་ལུས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་འཛིན་པ་ནི་མ་ལུས་འཛིན་པ་སྟེ། དེ་ལའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ངག་གིས་བཟུང་ནས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕན་ཡོན་ཐོབ་ན། ཉིན་རེ་བཞིན་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་ནས་ཕྱག་འཚལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པོ་འདིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕན་ཡོན་ཤེས་ནས། དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་རིགས་ཀྱི་བུས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་སྟེ། ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་སྔ་དྲོའི་དུས་དང་། ཕྱི་དྲོའི་དུས་དང་། མཚན་མོའི་ཐུན་སྟོད་དང་། ཐུན་སྨད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རྟག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱའོ་ཞེས་བསྐུལ་མ་བསྟན་པའོ། ། ปญฺจกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། อิติ โปราณาจริเยหิ วนฺทิตสฺส นมกฺการสฺส สทฺทตฺถนเยหิ ฉนฺทาลงฺการนเยหิ จ สณฺหสุขุมสุทุทฺทส คมฺภีรสฺส พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส สปฺปุริสานํ จิตฺตปสนฺนชนกสฺส สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิร วิสารทญาณจารินา สาสนโสธเกน ภทฺทนฺตเรว ตตฺเถรวเรน รจิตา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา วณฺณนา. དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱག་བྱ་བ་འདི། སྒྲ་དང་དོན་གྱི་ཚུལ་དང་། སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་ལ་མཐོང་བར་དཀའ་ཞིང་ཟབ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། བསྟན་པ་དག་ཐེར་མཛད་པ་པོ་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བཙུན་པ་རེ་ཝ་ཏ་ཉིད་ཀྱིས་མཛད་པའི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲོན་མེ་' ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། นิคมน མཇུག་བསྡུ་བ། อิทํ ปน ปุรํ นิมฺมิเตน สิรีปวรวิชยานนฺตยสปณฺฑิต ตฺริภวนาทิตฺยาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชาติ ลญฺฉิตนามิเกน ปิฏกตฺตยปาฬึ สิลารูฬฺหํ การยิตฺวา ปญฺจม สงฺคีติกรเณน ติมหาธมฺมราเชน รตนาปุญฺชนฺติ สมฺมเต ราชธานีภูเต นานากุลสํกิณฺเณ ปุญฺญธญฺญวนฺตานํ สาธูนญฺจ สีลสมาธิปญฺญวนฺตานํ ภิกฺขูนญฺจ นิวาสภูเต พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนากเร จนฺทิมสูริยา วิย พุทฺธสาสนุชฺโชตเน มนฺตเล นคเร อิติ ปริกิตฺติเต มหาราเม เทเส วสนฺเตน อุปาสก คุณสมฺปนฺเนน นามิเกน อุปาสเกน จ ตสฺสุปฏฺฐากาย นามิกาย อุปาสิกาย จ สมกุสลจฺฉนฺทํ กตฺวา นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย การิเต มโนรเม สุวณฺเณน ลิมฺปิตตฺตา สุวณฺณวตี นามิเก [Pg.225] ทฺวิภุมฺมิเก มหิฏฺฐกวิหาเร อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคตานํ สุเตสนภิกฺขูนํ สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ ทิเน ทิเน สตตํ นิรนฺตรํ วาเจนฺเตน อธิวสนฺเตน สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิรวิสารทญาณจารินา มนฺตเล ปุเร ปริยตฺติสาสนหิตธมฺมาจริยคณสฺส เชฏฺฐุกฺกฏฺฐภูเตน เรวตาภิปณฺฑิตธชสาสนวํสมหาธมฺมราชคุรูติ จ อคฺค มหาปณฺฑิตาติ จ ลทฺธลญฺฉิเตน มูลทฺวาทสสาสน กรมหาคณสฺส เชฏฺฐมหานายกภูเตน สาสนาปฺรุญฺโญ อาจริโยติ วิสฺสุเตน สาสนโสธก มหานายกตฺเถรวเรน โปราเณหิ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ ภควตา วุตฺเตหิ พุทฺธคุณปฺปกาสเกหิ พุทฺธคุณปเทหิ โถมิตฺวา วนฺทิตสฺส อตฺถพฺยญฺชเนน ฉนฺทาลงฺการนเยน จ ปถวีสนฺธารกสฺส อุทกกฺขนฺธสฺส วิย คมฺภีรสฺส ปพฺพเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิตสฺส วตฺถุสฺส วิย อติทุทฺทสสฺส สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส อคฺคโกฏิยา วิย อติสณฺห สุขุมสฺส ปุถุชฺชนญาเณน พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส นมกฺการสฺส ลีนตฺถปฺปกาสนา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา สํวณฺณนา ตาสุ ตาสุ อฏฺฐกถาฏีกาสุ อาคตํ สํวณฺณนานยํ นิสฺสาย ปญฺญาปาฏวตฺถาย สาสนวุทฺธิยา จ กตา. གྲོང་ཁྱེར་འདི་ནི་དཔལ་ལྡན་མཆོག་གི་རྒྱལ་བ་མཐའ་ཡས་པའི་གྲགས་པ་མཁས་པ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཉི་མ་དབང་ཕྱུག་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་མཚན་གྱི་ཐེལ་ཚེ་མངའ་བ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ལུང་རྣམས་རྡོ་ལ་བརྐོས་སུ་བཅུག་ནས་བཀའ་བསྡུ་ལྔ་པ་མཛད་པ་པོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དེས་རིན་ཆེན་སྤུངས་པ་ཞེས་གྲགས་པའི་རྒྱལ་ས་ཆེན་པོ། རིགས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་འདུན་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས། སངས་རྒྱས་ཆོས་དགེ་འདུན་གྱི་དཀོན་མཆོག་གི་འབྱུང་གནས། ཉི་ཟླ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མན་ཌ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་བཞུགས་ཤིང་། དགེ་བསྙེན་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བསྙེན་དང་། དེའི་ཉེ་བར་གནས་པའི་དགེ་བསྙེན་མ་གཉིས་ཀྱིས་མཐུན་པའི་དགེ་བའི་བསམ་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཞེངས་པ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་གསེར་གྱིས་བྱུགས་པས་ན་གསེར་ལྡན་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐོག་བརྩེགས་གཉིས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་འདིར། ཕྱོགས་བརྒྱད་ནས་ལྷགས་པའི་ཐོས་པ་འཚོལ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ཉིན་རེ་བཞིན་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འཆད་ཅིང་བཞུགས་པ་པོ། འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། མན་ཌ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལུང་གི་བསྟན་པའི་ཕན་བདེའི་ཆོས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཚོགས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པ། རེ་ཝ་ཏ་ཨ་བྷི་པཎྜི་ཏ་དྷ་ཛ་སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས་མ་ཧཱ་དྷ་མ་རཱ་ཛ་གུ་རུ་ཞེས་པ་དང་། ཨགྒ་མ་ཧཱ་པཎྜི་ཏ་ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པ། རྩ་བའི་བསྟན་པ་འཛིན་པའི་ཚོགས་ཆེན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོར་གྱུར་པ། བསྟན་པའི་གསལ་བྱེད་སློབ་དཔོན་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ། བསྟན་པ་དག་ཐེར་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས། སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མདོ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་ཅིང་ཕྱག་འཚལ་བ། དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་དང་སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ས་འཛིན་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་ཟབ་པ། རི་བོས་བཀབ་ནས་བཞག་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་མཐོང་བར་དཀའ་བ། བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་གཤགས་པའི་སྐྲའི་རྩེ་མོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ། 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲོན་མེ་' ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི་ནི། འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་བཤད་པའི་ཚུལ་ལ་བརྟེན་ནས། ཤེས་རབ་རྣོ་བའི་ཕྱིར་དང་བསྟན་པ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའོ། ། เอตฺตาวตา จ – འདི་ཙམ་གྱིས་ནི་ – สมฺปตฺเต จกฺกวสฺเส สา, ทฺวิสหสฺเส จตูสเต; นวาธิกาสิตียา จ, สกฺกราเช จ สมฺปตฺเต. སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལོ་ཆེན་ཉིས་སྟོང་བཞི་བརྒྱ་དང་། །བརྒྱད་ཅུ་རྩ་དགུ་ལོན་པའི་དུས་སུ་དང་། །ས་སྐྱ་རཱ་ཛའི་ལོ་ཡང་སླེབས་པ་ན། ། สตฺตติสตสหสฺส, วสฺเส ผุสฺสมาสสฺเสว; กาลปกฺขสตฺตเม จ, พุทฺธทิเน สุนิฏฺฐิตา; สามญฺญ. ལོ་ནི་བརྒྱ་དང་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ། །རྒྱལ་གྱི་ཟླ་བའི་མར་ངོའི་ཚེས་བདུན་དང་། །གཟའ་ལྷག་པའི་ཉིན་ལེགས་པར་གྲུབ་པའོ། །ཐུན་མོང་། เอสา จ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา; อญฺญมฺปิ เตน ปุญฺเญน, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ. བདག་གིས་འདི་ཉིད་བརྩམས་པ་ལས། །བསོད་ནམས་གང་ཞིག་བསགས་པ་དེས། །གཞན་དག་ཀྱང་ནི་བསོད་ནམས་དེས། །བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ། สํสารโต [Pg.226] พหู สตฺเต, ตารยิตฺวา ตณฺหกฺขยํ; นิพฺพานํ สจฺฉิกาเรยฺยํ, มคฺคญาณุตฺตเรน จ. འཁོར་བ་ལས་ནི་སེམས་ཅན་མང་། །བསྒྲལ་ནས་སྲེད་པ་ཟད་པ་ཡི། །མྱ་ངན་འདས་པ་ལམ་གྱི་ནི། །ཡེ་ཤེས་མཆོག་གིས་མངོན་བྱེད་ཤོག สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว ปชํ อิมํ; สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ. རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བཞིན་དུ། །སྐྱེ་དགུ་འདི་དག་རྟག་སྐྱོང་ཞིང་། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་གྱུར་ཅིག །རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་གསལ་བར་ཤོག มฺรมฺมรฏฺเฐ มนุสฺสา จ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา; นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ. མར་མའི་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱང་། །རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཚེ་མེད་ཅིང་། །རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་བསམ་པ་ཡིས། །འཆི་མེད་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ཤོག พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བའི་སྒྲོན་མེ་ཞེས་བྱ་བ། นมกฺการฏีกา สมตฺตา. ཕྱག་འཚལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། །
Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi