| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། නමක්කාරපාළි ཕྱག་འཚལ་བའི་གཞུང་། 1. ༡. සුගතං [Pg.1] සුගතං සෙට්ඨං, කුසලංකුසලං ජහං; අමතං අමතං සන්තං, අසමං අසමං දදං. བདེ་གཤེགས་མཆོག་གྱུར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དང་། །དགེ་དང་མི་དགེ་མ་ལུས་སྤོང་མཛད་ཅིང་། །འཆི་མེད་ཞི་བ་འཆི་མེད་སྟེར་མཛད་པ། །མཚུངས་མེད་མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལ་འདུད། සරණං සරණං ලොකං, අරණං අරණං කරං; අභයං අභයං ඨානං, නායකං නායකං නමෙ. འཇིག་རྟེན་སྐྱབས་གྱུར་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་དང་། །ཉོན་མོངས་མེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད། །འཇིགས་མེད་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མཛད་པ། །འདྲེན་པ་མཆོག་གྱུར་འདྲེན་པ་དེ་ལ་འདུད། 2. ༢. නයනසුභගකායඞ්ගං,මධුරවරසරොපෙතං; අමිතගුණගණාධාරං,දසබලමතුලං වන්දෙ. སྐུ་ཡི་ཡན་ལག་མིག་ལ་མཛེས་པ་དང་། །སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན། །ཡོན་ཏན་དཔག་མེད་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པ། །སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་པ་མེད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། 3. ༣. යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො,සංසාරෙ අනුභොසි කායිකං; දුක්ඛං චෙතසිකඤ්ච ලොකතො,තං වන්දෙ නරදෙවමඞ්ගලං. བློ་གྲོས་ལྡན་ཞིང་ཤེས་རབ་འཛིན་པ་ཡི། །སངས་རྒྱས་གང་གིས་འཇིག་རྟེན་ཆེད་ཉིད་དུ། །འཁོར་བར་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དག །མྱོང་མཛད་ལྷ་མིའི་བཀྲ་ཤིས་དེ་ལ་འདུད། 4. ༤. බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහං,දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තං; පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දං,වන්දෙ මුනිමන්තිමජාතියුත්තං. མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ། །སྐུ་ཡི་འོད་ཟེར་འཕྲོ་ཞིང་འབར་བ་དང་། །ཤེས་རབ་བརྟན་མཁས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོན་ཏན་གཏེར། །སྐྱེ་བ་ཐ་མར་གྱུར་པའི་ཐུབ་ལ་འདུད། 5. ༥. පාතොදයං බාලදිවාකරංව,මජ්ඣෙ යතීනං ලලිතං සිරීහි; පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛං අනෙජං,වන්දාමි සබ්බඤ්ඤුමහං මුනින්දං. སྔ་དྲོ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་བཞིན། །དགེ་སྦྱོང་དབུས་སུ་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པ་དང་། །ཟླ་བ་ཉ་བའི་ཞལ་ལྡན་སྲེད་མེད་པ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཐུབ་པའི་དབང་པོར་འདུད། 6. ༦. උපෙතපුඤ්ඤො [Pg.2] වරබොධිමූලෙ,සසෙනමාරං සුගතො ජිනිත්වා; අබොජ්ඣි බොධිං අරුණොදයම්හි,නමාමි තං මාරජිනං අභඞ්ගං. བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་བྱང་ཆུབ་ཤིང་། །མཆོག་གི་དྲུང་དུ་བདུད་སྡེ་བཅས་བཅོམ་ནས། །སྐྱ་རེངས་ཤར་ཚེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་སངས་རྒྱས། །བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་མི་ཕམ་དེ་ལ་འདུད། 7. ༧. රාගාදිඡෙදාමලඤාණඛග්ගං,සතීසමඤ්ඤාඵලකාභිගාහං; සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං තං,නමාමිභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතං. འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་གཅོད་པའི་ཡེ་ཤེས་རལ། །དྲན་པ་ཞེས་བྱའི་ཕུབ་ཆེན་ལེགས་བཟུང་ཞིང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་རབ་བརྒྱན་པ། །མངོན་ཤེས་རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ལྡན་དེ་ལ་འདུད། 8. ༨. දයාලයං සබ්බධි දුක්කරං කරං,භවණ්ණවාතික්කමමග්ගතං ගතං; තිලොකනාථං සුසමාහිතං හිතං,සමන්තචක්ඛුං පණමාමි තංමිතං. ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཀུན་ཏུ་དཀའ་ཐུབ་མཛད། །སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་བརྒལ་བའི་ལམ་དུ་གཤེགས། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་ལེགས་པར་མཉམ་བཞག་ཕན། །ཀུན་གཟིགས་ཚད་མེད་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། 9. ༩. තහිං තහිං පාරමිසඤ්චයං චයං,ගතං ගතං සබ්භි සුඛප්පදං පදං; නරානරානං සුඛසම්භවං භවං,නමානමානං ජිනපුඞ්ගවං ගවං. དེ་དང་དེ་རུ་ཕ་རོལ་ཕྱིན་ཚོགས་བསགས། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་ལ་བདེ་སྟེར་གོ་འཕང་གཤེགས། །ལྷ་དང་མི་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་གནས། །རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་བཀུར་འོས་དེ་ལ་འདུད། 10. ༡༠. මග්ගඞ්ගනාවං මුනිදක්ඛනාවිකො,ඊහාඵියං ඤාණකරෙන ගාහකො; ආරුය්හ යො තාය බහූ භවණ්ණවා,තාරෙසි තං බුද්ධමඝප්පහං නමෙ. ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཐུབ་པ་མགོན་པོ་ཡིས། །ཤེས་རབ་ལག་པས་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱ་བ་བཟུང་། །གང་གིས་དེ་ལ་ཞུགས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་། །སྲིད་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་སྡིག་སྤངས་སངས་རྒྱས་འདུད། 11. ༡༡. සමතිංසතිපාරමිසම්භරණං,වරබොධිදුමෙ චතුසච්චදසං; වරමිද්ධිගතං නරදෙවහිතං,තිභවූපසමං පණමාමි ජිනං. ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཤིང་། །བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་བདེན་བཞི་མངོན་སུམ་གཟིགས། །མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ལྷ་མིའི་ཕན་བདེ་མཛད། །སྲིད་གསུམ་ཉེར་ཞི་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། 12. ༡༢. සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකං විරජං,ගගනූපමධිං ධිතිමෙරුසමං; ජලජූපමසීතලසීලයුතං,පථවීසහනං පණමාමි ජිනං. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ཡི་མཚན་ལྡན་རྡུལ་མེད་ཅིང་། །མཁའ་ལྟར་ཡངས་པའི་ཐུགས་མངའ་ལྷུན་པོ་བཞིན། །པདྨ་ལྟར་བསིལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པ་དང་། །ས་ལྟར་བཟོད་ལྡན་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། 13. ༡༣. යො [Pg.3] බුද්ධො සුමති දිවෙ දිවාකරොව,සොභන්තො රතිජනනෙ සිලාසනම්හි; ආසීනො සිවසුඛදං අදෙසි ධම්මං,දෙවානං තමසදිසං නමාමි නිච්චං. བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་མཁའ་ལ་ཉི་མ་བཞིན། །དགའ་སྐྱེད་རྡོ་ཡི་ཁྲི་ལ་མཛེས་པར་བཞུགས། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཞི་བདེའི་ཆོས་བསྟན་པ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། 14. ༡༤. යො පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහි,ලොකෙහි තීහිවිකලෙහි නිරාකුලෙහි; සම්පාපුණෙ නිරුපමෙය්‍යතමෙව නාථො,තං සබ්බලොකමහිතං අසමං නමාමි. ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་ཞིང་མཐོ་བའི་རིས། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་མ་བསླད་རྙོག་མེད་པར། །དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་གཤེགས་པའི་མགོན་པོ་དེ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་མཆོད་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་འདུད། 15. ༡༥. බුද්ධං නරානරසමොසරණං ධිතත්තං,පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරං; අත්ථාභිකාමනරදෙවහිතාවහං තං,වන්දාමි කාරුණිකමග්ගමනන්තඤාණං. ལྷ་མིའི་སྐྱབས་གྱུར་བརྟན་པའི་ཐུགས་མངའ་ཞིང་། །ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་བཅོམ་པ། །ཕན་འདོད་ལྷ་མིའི་དོན་སྒྲུབ་མཛད་པ་ཡི། །ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་འདུད། 16. ༡༦. අඛිලගුණනිධානො යො මුනින්දොපගන්ත්වා,වනමිසිපතනව්හං සඤ්ඤතානං නිකෙතං; තහිමකුසලඡෙදං ධම්මචක්කං පවත්තො,තමතුලමභිකන්තං වන්දනෙය්‍යං නමාමි. ཡོན་ཏན་ཀུན་གྱི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་། །དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ནགས་སུ་གཤེགས། །དེ་རུ་མི་དགེ་གཅོད་པའི་ཆོས་འཁོར་བསྐོར། །མཚུངས་མེད་མཆོག་ཏུ་ཕྱག་འོས་དེ་ལ་འདུད། 17. ༡༧. සුචිපරිවාරිතං සුරුචිරප්පභාහි රත්තං,සිරිවිසරාලයං ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතං; රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තං,සුරනරපූජිතං සුගතමාදරං නමාමි. གཙང་མས་བསྐོར་ཞིང་འོད་ཟེར་མཛེས་པས་འཁྱུད། །དཔལ་གྱི་གནས་གྱུར་དབང་པོ་ལེགས་བསྡམས་ལྡན། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་མཚན་གྱིས་བརྒྱན། །ལྷ་མིས་མཆོད་པའི་བདེ་གཤེགས་གུས་པས་འདུད། 18. ༡༨. මග්ගොළුම්පෙන මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං,සංසාරොඝං තරි තමභයං පාරපත්තං පජානං; තාණං ලෙණං අසමසරණං එකතිත්ථං පතිට්ඨං,පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පරමසුඛදං ධම්මරාජං නමාමි. ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོའི་རྦ་རླབས་ཅན། །འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་བརྒལ་ནས་འཇིགས་མེད་ཕ་རོལ་གཤེགས། །སྐྱོབ་པ་གནས་དང་མཚུངས་མེད་སྐྱབས་གྱུར་གཅིག་པུའི་སྟེགས། །བསོད་ནམས་ཞིང་ས་བདེ་སྟེར་ཆོས་རྒྱལ་དེ་ལ་འདུད། 19. ༡༩. කණ්ඩම්බංමූලෙ පරහිතකරො යො මුනින්දො නිසින්නො,අච්ඡෙරං සීඝං නයනසුභගං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං; දුජ්ජාලද්ධංසං මුනිභිජහිතං පාටිහෙරං අකාසි,වන්දෙ තං සෙට්ඨං පරමරතිජං ඉද්ධිධම්මෙහුපෙතං. ཀན་དམ་པ་ཡི་ཤིང་དྲུང་གཞན་ཕན་མཛད། །མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་མཚར་བའི་ཆུ་དང་མེ། །ཆོ་འཕྲུལ་མྱུར་དུ་བསྟན་ནས་ལྟ་ངན་བཅོམ། །རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ལྡན་དགའ་སྐྱེད་དེ་ལ་འདུད། 20. ༢༠. මුනින්දක්කො [Pg.4] ය්වෙකො දයුදයරුණො ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො,විනෙය්‍යප්පාණොඝං කමලකථිතං ධම්මරංසීවරෙහි; සුබොධෙසී සුද්ධෙ තිභවකුහරෙ බ්‍යාපිතක්කිත්තිනඤ්ච,තිලොකෙකච්චක්ඛුං දුඛමසහනං තං මහෙසිං නමාමි. ཐུགས་རྗེ་ཤར་བའི་ཉི་མ་ཐུབ་པའི་དབང་། །ཡེ་ཤེས་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་ཤིང་ཆོས་འོད་ཀྱིས། །གདུལ་བྱའི་པདྨའི་ཚོགས་རྣམས་ལེགས་སད་ཅིང་། །འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་དེ་ལ་འདུད། 21. ༢༡. යො ජිනො අනෙකජාතියං සපුත්තදාරමඞ්ගජීවිතම්පි,බොධිපෙමතො අලග්ගමානසො අදාසියෙව අත්ථිකස්ස; දානපාරමිං තතො පරං අපූරි සීලපාරමාදිකම්පි,තාසමිද්ධියොපයාතමග්ගතං තමෙකදීපකං නමාමි. སྐྱེ་བ་དུ་མར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་། །རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ཀྱང་སྦྱིན་པར་མཛད། །སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་རྫོགས་ནས། །ཚུལ་防ཁྲིམས་ལ་སོགས་རྫོགས་པའི་སྒྲོན་མེར་འདུད། 22. ༢༢. දෙවාදෙවාතිදෙවං නිධනවපුධරං මාරභඞ්ගං අභඞ්ගං,දීපං දීපං පජානං ජයවරසයනෙ බොධිපත්තංධිපත්තං; බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතානං වරගිරකථිකං පාපහීනං පහීනං,ලොකාලොකාභිරාමං සතතමභිනමෙ තං මුනින්දං මුනින්දං. ལྷ་ཡི་ལྷ་མཆོག་སྐུ་ཐ་མ་འཛིན་པ། །བདུད་སྡེ་འཇོམས་ཤིང་རང་ཉིད་མི་ཕམ་པ། །འགྲོ་བའི་སྒྲོན་མེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་སངས་རྒྱས། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། 23. ༢༣. බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බො මුදුකරචරණො බ්‍රහ්මඝොසෙණිජඞ්ඝො,කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො පුනරපි සුගතො සුප්පතිට්ඨිතපාදො; මූදොදාතුණ්ණලොමො අථමපි සුගතො බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො,නීලක්ඛී දීඝපණ්හී සුඛුමමලඡවී ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී. ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་དང་། །ཕྱག་ཞབས་འཇམ་ཞིང་ཚངས་པའི་གསུང་དབྱངས་ལྡན། །བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་བཞིན་གསང་སྦུབས་ཅན། །ཞབས་ནི་ལེགས་གནས་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་འཇམ། །སྐུ་དྲང་སྤྱན་མཐིང་རྟིང་པ་རིང་བ་དང་། །པགས་པ་སྲབ་འཇམ་རོ་བྲོ་མཆོག་དང་ལྡན། 24. ༢༤. චත්තාලීසග්ගදන්තො සමකලපනජො අන්තරංසප්පපීනො,චක්කෙනඞ්කිතපාදො අවිරළදසනො මාරජුස්සඞ්ඛපාදො. ཚེམས་ནི་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་ཐགས་བཟང་དང་། །ཐལ་གོང་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན། །ཚེམས་ཐགས་དམ་ཞིང་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ། තිට්ඨන්තො [Pg.5] නොනමන්තොභයකරමුදුනා ජණ්ණුකානාමසන්තො,වට්ටක්ඛන්ධො ජිනො ගොතරුණපඛුමකො සීහපුබ්බඩ්ඪකායො. མ་བཏུད་པར་ཡང་ཕྱག་གཉིས་པུས་མོར་སླེབས། །དཔུང་པ་ཟླུམ་ཞིང་རྫི་མ་བ་མཆོག་བཞིན། །སེང་གེའི་སྟོད་འདྲ་རྒྱལ་བ་དེ་ལ་འདུད། 25. ༢༥. සත්තප්පීනො ච දීඝඞ්ගුලි මථ සුගතො ලොමකූපෙකලොමො,සම්පන්නොදාතදාඨො කනකසමතචො නීලමුද්ධග්ගලොමො. སྐུ་ཡི་གནས་བདུན་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་སོར་རིང་། །སྤུ་ཉག་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་མཆེ་བ་དཀར། །གསེར་གྱི་མདོག་ལྡན་དབུ་སྐྲ་མཐོན་མཐིང་འཁྱིལ། සම්බුද්ධො ථූලජිව්හො අථ සීහහනුකො ජාලිකප්පාදහත්ථො,නාථො උණ්හීසසීසො ඉතිගුණසහිතං තං මහෙසිං නමාමි. ལྗགས་ཡངས་འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། །ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་ཞིང་དབུ་གཙུག་ཏོར། །ཡོན་ཏན་འདི་ལྡན་སྐྱོབ་པ་དེ་ལ་འདུད། 26. ༢༦. බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො අතිදුලභතරො කා කථා බුද්ධභාවො,ලොකෙ තස්මා විභාවී විවිධහිතසුඛං සාධවො පත්ථයන්තා. སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་དཀོན། །སངས་རྒྱས་ཉིད་འགྲུབ་སྨོས་ཀྱང་ཅི་ཞིག་དགོས། །དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་མཁས་ཤིང་དགེ་བ་རྣམས། །ཕན་བདེ་སྣ་ཚོགས་དོན་དུ་གཉེར་བྱེད་པ། ඉට්ඨං අත්ථං වහන්තං සුරනරමහිතං නිබ්භයං දක්ඛිණෙය්‍යං,ලොකානං නන්දිවඩ්ඪං දසබලමසමං තං නමස්සන්තු නිච්චං. འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་ལྷ་མིས་མཆོད་པ་དང་། །འཇིགས་མེད་སྦྱིན་གནས་འགྲོ་བའི་དགའ་སྐྱེད་པ། །སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། 27. ༢༧. පුඤ්ඤෙනෙතෙන සොහං නිපුණමති සතො සම්පරායෙ ච තිත්තො,දක්ඛො දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො අවිකලවීරියො භොගවා සංවිභාගී. བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་ང་ནི་བློ་གསལ་ཞིང་། །ཚེ་རབས་ཀུན་ཏུ་དྲན་ལྡན་ཆོག་ཤེས་པ། །མགོ་བདེ་ལྟ་བ་དྲང་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན། །ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་ཞིང་གཏོང་ཕོད་ཅན་དུ་ཤོག ། තික්ඛො සූරො ධිතත්තො සපරහිතචරො දීඝජීවී අරොගො,ධඤ්ඤො වණ්ණො යසස්සී අතිබලවධරො කිත්තිමා ඛන්තුපෙතො. རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་རང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་། །ཚེ་རིང་ནད་མེད་སྐལ་བཟང་མདོག་མཛེས་པ། །སྙན་གྲགས་སྟོབས་ལྡན་བཟོད་པ་དང་ལྡན་ཤོག ། 28. ༢༨. සද්ධො [Pg.6] දාතඞ්ගුපෙතො පරමසිරිධරො දිට්ඨධම්මෙ විරත්තො,ලජ්ජී කල්‍යාණමිත්තො අභිරතකුසලො පඤ්චසීලාදිරක්ඛො. དད་ལྡན་གཏོང་ཕོད་ཆེ་ཞིང་དཔལ་དང་ལྡན། །ཚེ་འདིར་ཆགས་མེད་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། །དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དགེ་ལ་མངོན་དགའ་ཞིང་། །བསླབ་པ་ལྔ་སོགས་སྲུང་བར་བྱེད་པར་ཤོག ། අප්පිච්ඡො අප්පකොධො අතිවුජුහදයො ඉද්ධිමා අප්පමෙය්‍යො,පාසංසො පෙමවාචො සුජනගුණවිදූ මාමකො සො භවෙය්‍යං. འདོད་ཆུང་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་སེམས་དྲང་བ། །རྫུ་འཕྲུལ་ཚད་མེད་བསྔགས་འོས་སྙན་པར་སྨྲ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་ཡི། །སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་འཇུག་བྱེད་པར་ཤོག ། 29. ༢༩. ඉත්ථං අසඞ්ඛයෙ නාථ, ගුණෙ ලක්ඛණදීපිතෙ; ගාථාසු සූචකාස්වෙක, ගාථම්පි සරතෙ බුධො. མགོན་པོ་དེ་ལྟར་ཚད་མེད་ཡོན་ཏན་དང་། །མཚན་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་བཅད་ལས། །མཁས་པས་ཚིགས་བཅད་གཅིག་ཙམ་དྲན་ན་ཡང་། ། 30. ༣༠. චතුරාපායමුත්තො සො, සාධකත්ථද්වයස්ස ච; හතූපද්දවජාලො ච, ලාභී හිතසුඛස්ස ච. ངན་སོང་བཞི་ལས་ཐར་ཞིང་དོན་གཉིས་འགྲུབ། །བར་ཆད་དྲ་བ་མ་ལུས་བཅོམ་པ་དང་། །ཕན་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཡིན། ། 31. ༣༡. අධිපො නරදෙවානං, චතුදීපිස්සරොපි වා; භවෙය්‍ය අන්තිමෙ දෙහෙ, තමඤ්ඤං සෙතඡත්තකං. ལྷ་དང་མི་ཡི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་དམ་ནི། །གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དང་། །ལུས་ཐ་མ་ལ་གདུགས་དཀར་མཆོག་ཐོབ་འགྱུར། ། 32. ༣༢. භාවනායානමාරුය්හ, සමමෙස්සති සුබ්බතො; ඉමස්මිං අත්තභාවෙපි, අරොගො දීඝජීවිකො. སྒོམ་པའི་ཐེག་པར་ཞུགས་ནས་ཞི་བ་ཐོབ། །ཚེ་འདི་ཉིད་ལའང་ནད་མེད་ཚེ་རིང་ཞིང་། ། 33. ༣༣. පූජිතො සබ්බලොකෙහි, භාවනාභිරතීමනො; ජනප්පියො මනාපො ච, කා කථාඛිලධාරණෙ. འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱིས་མཆོད་ཅིང་སྒོམ་ལ་དགའ། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་འོང་འགྱུར་བ་ན། །གཞུང་འདི་མ་ལུས་འཛིན་པ་སྨོས་ཅི་དགོས། ། නමක්කාරපාළි නිට්ඨිතා. ཕྱག་འཚལ་བའི་གཞུང་རྫོགས་སོ། ། නමක්කාරටීකා ཕྱག་འཚལ་བའི་ཊཱིཀཱ། නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། 1. ༡. සුගතන්ත්‍යාදිවණ්ණෙහි[Pg.7], පසත්ථඤ්ච සුඛද්දදං; වන්දන්තානං ජිනං නත්වා, ධම්මං සුද්ධං ගණුත්තමං. བདེ་གཤེགས་ལ་སོགས་ཚིག་གིས་བསྔགས་པ་དང་། །བདེ་བ་སྟེར་བྱེད་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །དམ་ཆོས་དག་པ་ཚོགས་ཀྱི་མཆོག་ཉིད་ལ། ། 2. ༢. නමක්කාරං හිතත්ථීහි, පොරාණාචරියෙහි ච; ලිඛිත්වා ඨපිතං පුඤ්ඤ, බුද්ධියා තෙන වන්දිනං. ཕན་འདོད་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །ཕྱག་འཚལ་གཞུང་འདི་བྲིས་ཤིང་བཞག་པ་སྟེ། །བསོད་ནམས་བློ་གྲོས་ལྡན་པས་ཕྱག་བྱའི་ཕྱིར། ། 3. ༣. තස්සත්ථවණ්ණනං කස්සං, ගම්භීරත්ථසුබොධනං; මොවිපුනාමෙන සන්තෙන, සීලුපෙතෙන යාචිතො. དེ་ཡི་དོན་བཤད་ཟབ་མོ་གསལ་བྱེད་པ། །ཞི་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་སློབ་དཔོན་གྱིས། །མོ་ཝི་པུ་ན་ཞེས་པས་གསོལ་བཏབ་ནས། །བདག་གིས་འདི་ནི་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན། 4. ༤. වණ්ණන්තොපි ච තස්සත්ථං, තං තං අට්ඨකථාදිසු; වුත්තඤායෙන කස්සාමි, සද්ධා සුණාථ සාධවො. དེ་ཡི་དོན་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པར། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་བཤད་པར་བྱ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པ་དད་པས་ཉན་པར་མཛོད། ། 5. ༥. නමනං නමතීතී වා, නමතී තෙන වා නමො; තස්ස කාරොන්ති තාහීති, නමක්කාරොති වුච්චති. འདུད་པ་འམ་ནི་འདུད་པར་བྱེད་པ་དང་། །གང་གིས་འདུད་པ་དེ་ནི་ཕྱག་ཡིན་ལ། །དེ་ཉིད་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་པ། །དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན། 6. ༦. තඤ්ච බුද්ධඝොසාචරි, යෙන පුබ්බසුතං කතං; බුද්ධඝොසුප්පත්තියඤ්ච, තං තං පන කථාදිසු. དེ་ཡང་སྔོན་གྱི་ཐོས་པ་མང་མཛད་པ། །སློབ་དཔོན་སངས་རྒྱས་དབྱངས་ཀྱིས་མཛད་པ་དང་། །སངས་རྒྱས་དབྱངས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་ལ་སོགས་པར། ། 7. ༧. න දිට්ඨං කතකාරණං, තස්මා හිතත්ථිකෙහි ච; පොරාණාචරියෙහී ච, ඨපිතන්ති මයා වුත්තං; තං කාරණං විඤ්ඤූහී ච, විචාරෙත්වා විජානිතන්ති. བྱས་པའི་རྒྱུ་མཚན་མ་མཐོང་དེ་ཡི་ཕྱིར། །ཕན་འདོད་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །བཞག་པ་ཡིན་ཞེས་བདག་གིས་བཤད་པ་སྟེ། །རྒྱུ་མཚན་དེ་ནི་མཁས་པས་དཔྱད་དེ་ཤེས། ། 1. ༡. සුගතං සුගතං සෙට්ඨං, කුසලංකුසලං ජහං; අමතං අමතං සන්තං, අසමං අසමං දදං. བདེ་གཤེགས་མཆོག་གྱུར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དང་། །དགེ་དང་མི་དགེ་མ་ལུས་སྤོང་མཛད་ཅིང་། །འཆི་མེད་ཞི་བ་འཆི་མེད་སྟེར་མཛད་པ། །མཚུངས་མེད་མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལ་འདུད། සරණං සරණං ලොකං, අරණං අරණං කරං; අභයං අභයං ඨානං, නායකං නායකං නමෙ. འཇིག་རྟེན་སྐྱབས་གྱུར་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་དང་། །ཉོན་མོངས་མེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད། །འཇིགས་མེད་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མཛད་པ། །འདྲེན་པ་མཆོག་གྱུར་འདྲེན་པ་དེ་ལ་འདུད། 1. [ක] ඉදානි [Pg.8] පඨමං තාව සුගතන්ත්‍යාදීහි අට්ඨාරසහි ගුණෙහි ථොමෙත්වා බුද්ධස්ස වන්දිතුකාමෙන සුගතන්තිආදි ගාථාද්වයං ආරද්ධං. අයං පන සබ්බපාදාදියමකපථ්‍යා වත්තගාථාති දට්ඨබ්බං. තං පන යමකං සුබොධාලඞ්කාරෙ කිලිට්ඨදොසන්ති වුත්තං. ༡. །ཀ། ད་ནི་ཐོག་མར་བདེ་གཤེགས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། བདེ་གཤེགས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་བརྩམས་སོ། །འདི་ནི་རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་ཟུང་ལྡན་ཡོད་པའི་པཐྱཱ་བཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་བཅད་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཟུང་ལྡན་དེ་ནི་སྙན་ངག་གི་རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་ཉེས་པ་ཅན་དུ་བཤད་དོ། ། වුත්තඤ්හි තත්ථ – དེ་ཉིད་དུ་བཤད་པ་ནི། ‘‘යං කිලිට්ඨපදං මන්දා, භිධෙය්‍යං යමකාදිකං; කිලිට්ඨපදදොසෙව, තම්පි අන්තො කරීයතී’’ති. བློ་རྨོངས་རྣམས་ཀྱིས་ཟུང་ལྡན་ལ་སོགས་པར། །བརྗོད་བྱ་ཚིག་ནི་རྙོག་པ་གང་ཡིན་པ། །ཚིག་རྙོག་ཉེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་སྟེ། །དེ་ཡང་དེ་ཡི་ནང་དུ་བསྡུ་བར་བྱ། །ཞེས་སོ། ། අයං පනෙත්ථ පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදගුණ සඞ්ඛාතෙන සද්දාලඞ්කාරෙන සංයුත්තා හොති. තස්මා තං යමකං සුවුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවං පරාසු යමකගාථාසු. තෙන වුත්තං පුනා ලඞ්කාරෙ – འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་གྲགས་པའི་སྒྲས་སྦྱར་བས་ན། རབ་ཏུ་དང་བའི་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་རྒྱན་དང་ལྡན་པ་ཡིན། དེ་ཕྱིར་ཟུང་ལྡན་དེ་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཟུང་ལྡན་གྱི་ཚིགས་བཅད་གཞན་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་ཡང་བཤད་པ་ནི། ‘‘පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං; පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මතමෙදිස’’න්ති. གྲགས་པའི་སྒྲ་ཡིས་ལེགས་སྦྱར་ཞིང་། །ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་འཇམ་པ་དང་། །རབ་ཏུ་དང་བའི་ཡོན་ཏན་ལྡན། །ཟུང་ལྡན་འདི་འདྲ་འདོད་པ་ཡིན། །ཞེས་སོ། ། තත්ථ සුගතන්ති සොභනගමනත්තා සුන්දරං ඨානං ගතත්තා සම්මා ගතත්තා ච සුගතො, සො හි සොභනං අරියමග්ගෙන ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති, සුපුබ්බො ගමුධාතු ත. සුසද්දො සොභනත්ථො. අරියමග්ගගමනෙන පරිසුද්ධං අනවජ්ජං ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති අත්ථො. තඤ්ච ගමනං දුවිධං හොති කායගමනං, ඤාණගමනඤ්චාති. තත්ථ භගවතො වෙනෙය්‍යජනුපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛස්ස නිප්ඵාද නතො සොභනං කායෙන ගමනං කායගමනං නාම. සයම්භූ ඤාණෙන පන සකලම්පි ලොකං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිජානනතො ඤාණෙන ගමනං ඤාණගමනං නාම. ඉධ පන ඤාණගමනං අධිප්පෙතං. අඞ්ගුත්තරටීකායං පන ‘‘සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතො’’ති වුත්තං. සුන්දරං ඨානං ගච්ඡතීති සුගතොති ච වුච්චති, ආරම්මණකරණවසෙන අමතං නිබ්බානං ගතොති [Pg.9] අත්ථො. සම්මා අවිපරීතං චෙස ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති. සුසද්දො සම්මාසද්දත්ථො. තෙන තෙන මග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති අත්ථො. අථ වා සම්මා ආගච්ඡතීති සුගතොති ච වුච්චති, දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමිපූරිකාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං උච්ඡෙදං කාමසුඛං අත්තකිලමථඤ්චාති ඉමෙ චන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ආගතොති අත්ථො. තං සුගතං බුද්ධං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො. de la 'bde bar gshegs pa' (sugata) zhes pa ni legs par gshegs pa'i phyir dang, bzang po'i gnas su gshegs pa'i phyir dang, yang dag par gshegs pa'i phyir bde bar gshegs pa ste, de nyid 'phags pa'i lam gyis legs par gshegs pas na 'bde bar gshegs pa' zhes brjod do. 'su' sngon du 'gro ba'i 'gam' dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba'o. 'su' zhes pa'i sgra ni legs pa'i don yin no. 'phags pa'i lam gyis gshegs pas yongs su dag pa, kha na ma tho ba med pa, bde 'jags kyi phyogs su ma chags par gshegs pa zhes pa'i don yin no. gshegs pa de yang rnam pa gnyis te, lus kyi gshegs pa dang ye shes kyi gshegs pa'o. de la bcom ldan 'das kyis gdul bya'i skye bo rnams kyi drung du gshegs pa ni gdon mi za bar de dag gi phan pa dang bde ba sgrub pa'i phyir yin pas, lus kyi sgo nas legs par gshegs pa ste lus kyi gshegs pa zhes bya'o. rang byung gi ye shes kyis ni 'jig rten mtha' dag yongs su shes pa dang mngon par rtogs pa'i dbang gis yongs su mkhyen pas na, ye shes kyi sgo nas gshegs pa ste ye shes kyi gshegs pa zhes bya'o. 'di na ni ye shes kyi gshegs pa la dgongs so. yan lag phyi ma'i rgya cher 'grel pa (Aṅguttaraṭīkā) las ni, 'legs par gyur pa'i gshegs pa 'di la mnga' bas na bde bar gshegs pa'o' zhes gsungs so. bzang po'i gnas su gshegs pas kyang bde bar gshegs pa zhes brjod de, dmigs par mdzad pa'i sgo nas 'chi med kyi mya ngan las 'das par gshegs pa zhes pa'i don yin no. yang dag par phyin ci ma log par gshegs pas kyang bde bar gshegs pa zhes brjod do. 'su' zhes pa'i sgra ni yang dag pa'i sgra'i don yin no. lam de dang des nyon mongs pa gang dag spangs pa, de dag gi phyir mi ldog, phyir mi 'ong, phyir mi 'gro ba'i phyir ro. yang na yang dag par byon pas na bde bar gshegs pa zhes kyang brjod de, mar me mdzad kyi zhabs drung nas bzung ste byang chub kyi snying po'i bar du pha rol tu phyin pa sum cu yongs su rdzogs par byas pa'i yang dag pa'i sgrub pas 'jig rten mtha' dag gi phan pa dang bde ba kho na mdzad cing, rtag pa dang, chad pa dang, 'dod pa'i bde ba dang, bdag nyid ngal bar byed pa ste mtha' de dag la ma lhung bar byon pa'i phyir ro. bde bar gshegs pa'i sangs rgyas de la phyag 'tshal lo zhes sbyar bar bya'o. පුන සුගතන්ති සම්මා ගදත්තා සුගතො. සො හි සම්මා ගදති භාසතීති සුගතොති වුච්චති. සුපුබ්බගදධාතු භාසායං වියත්තියං වාචායං වා, ත, දස්ස තො. ඡසු වාචාසු යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව ද්විවාචං භාසතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසපාළියං අභයරාජකුමාරසුත්තෙ – yang bde bar gshegs pa zhes pa ni yang dag par smras pa'i phyir bde bar gshegs pa'o. de nyid kyis yang dag par smra zhing gsung bas na bde bar gshegs pa zhes brjod do. 'su' sngon du 'gro ba'i 'gad' dbyings ni smra ba dang gsal bar brjod pa'i ngag la 'jug cing, 'ta' rkyen sbyar ba la 'da' yig 'ta' yig tu bsgyur ba'o. ngag drug gi nang nas skabs su bab pa'i gnas su 'os pa'i ngag gnyis kho na gsung ba'i phyir ro. dbus kyi lung gi mdo phran (Majjhimapaṇṇāsa) gyi rgyal bu 'jigs med kyi mdo (Abhayarājakumārasutta) las gsungs te- 1 . ‘‘රාජකුමාර යං තථාගතො තං වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. 2. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා. තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. 3. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍රකාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. 4. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. 5. යම්පි තථාගතො ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. 6. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා[Pg.10]. තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති. . “rgyal bu, ngag gang zhig mi bden pa, mi mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de mi gsung ngo. 2. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de yang mi gsung ngo. 3. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang ldan pa, gzhan gyis mi dga' zhing yid du mi 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de la de bzhin gshegs pas ngag de bstan pa'i dus shes par mdzad do. 4. ngag gang zhig mi bden pa, mi mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de mi gsung ngo. 5. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang mi ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de bzhin gshegs pas ngag de yang mi gsung ngo. 6. ngag gang zhig bden pa, mthun pa, don dang ldan pa, gzhan gyis dga' zhing yid du 'ong ba de bzhin gshegs pas mkhyen na, de la de bzhin gshegs pas ngag de bstan pa'i dus shes par mdzad do” zhes so. එත්ථ පාළියං පනෙසා සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වෙදිතබ්බා. කථං හෙසා අභූතා අනත්ථසංහිතා අප්පියා වාචා ච, භූතා අනත්ථසංහිතා අප්පියා වාචා ච, භූතා අත්ථ සංහිතා අප්පියා වාචා ච, අභූතා අනත්ථසංහිතා පියා වාචා ච, භූතා අනත්ථසංහිතා පියා වාචා ච, භූතා අත්ථසංහිතා පියා වාචා චාති ඡබ්බිධා හොතීති. තත්ථ අචොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන වත්තබ්බවාචා පඨමවාචා නාම. චොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන වත්තබ්බවාචා දුතියවාචා නාම. අකතපුඤ්ඤතාය දුග්ගතො දුබ්බණ්ණො අප්පෙසක්ඛො, ඉධ පන ඨත්වාපි පුන පුඤ්ඤං න කරොති, දුතියචිත්තවාරෙ කථං චතූහි අපායෙහි මුච්චිස්සතීති එවං මහාජනස්ස අත්ථපුරෙක්ඛාරෙන ධම්මපුරෙක්ඛාරෙන අනුසාසනීපුරෙක්ඛාරෙන වත්තබ්බවාචා තතියවාචා නාම. එකො ධුත්තො ආහ-මය්හං භො මාතු මයි කුච්ඡිගතෙ කපිට්ඨඵලදොහළො අහොසි. සා අඤ්ඤං කපිට්ඨහාරකං අලභමානා මංයෙව පෙසෙසි. අහං ගන්ත්වා රුක්ඛං අභිරුහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනාව අත්තානං පාදෙ ගහෙත්වා මුග්ගරං විය රුක්ඛස්ස උපරි ඛිපිං. අථ සාඛතො සාඛං විචරන්තො ඵලානි ගහෙත්වා ඔතරිතුං අසක්කොන්තො ඝරං ගන්ත්වා නිස්සෙණිං ආහරිත්වා ඔරුය්හ මාතු සන්තිකෙ ගන්ත්වා ඵලානි මාතුයා අදාසිං. තානි පන මහන්තානි හොන්ති චාටිප්ප මාණානි. තතො මෙ මාතරා එකාසනෙ නිසින්නාය සමසට්ඨිඵලානි ඛාදිතානීති. එවමාදිවසෙන වත්තබ්බවාචා චතුත්ථවාචා නාම. ආමිසහෙතු චාටුකම්‍යතාදිවසෙන නානප්පකාරකං පරෙසං ථොමනා වාචා චෙව රාජකථං චොරකථන්තිආදිනයප්පවත්තා තිරච්ඡානකථා ච පඤ්චමවාචා නාම. අරියසච්චසන්නිස්සිතා ධම්මකථා ඡට්ඨමවාචා නාම. තං පන වස්සසතම්පි සුණන්තා පණ්ඩිතා නෙව තිත්තිං ගච්ඡන්ති[Pg.11]. තාසු පන භගවා තතියඡට්ඨමා ද්විවාචාඑව භාසති. තස්මා සප්පුරිසෙහි සායෙව ද්විවාචා වත්තබ්බාති. අයං තදට්ඨකථායං ආගතො සඞ්ඛෙපනයො. විසුද්ධිමග්ග මහාටීකායං පන සාරත්ථදීපනීටීකායඤ්ච තදඤ්ඤාකාරෙන වණ්ණිතො. තාසු පන තං ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහගාථා – 'di la mdo lung gi don 'di bde blag tu rtogs par bya ba'i phyir bsdus te shes par bya'o. ji ltar zhe na, mi bden pa, don dang mi ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang mi ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang ldan pa, mi dga' ba'i ngag dang, mi bden pa, don dang mi ldan pa, dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang mi ldan pa, dga' ba'i ngag dang, bden pa, don dang ldan pa, dga' ba'i ngag ste rnam pa drug yod do. de la rkun po ma yin pa la rkun po yin zhes smra ba lta bu'i ngag ni dang po'o. rkun po la rkun po yin zhes smra ba lta bu'i ngag ni gnyis pa'o. bsod nams ma byas pas dbul po, mdog ngan pa, dbang chung bar gyur pa, 'di na gnas bzhin du yang bsod nams mi byed na, sems kyi skad cig gnyis par ji ltar ngan song bzhi las thar bar 'gyur snyam du, skye bo chen po'i don dang, chos dang, gdams ngag sngon du bzhag nas smra ba'i ngag ni gsum pa'o. g-yo sgyu can zhig gis smras pa: 'kye, bdag gi ma mngal du chags pa'i tshe, kapiṭṭha'i 'bras bu la chags pa skyes so. ma de 'bras bu de len mkhan gzhan ma rnyed par bdag nyid mngags so. bdag phyin te shing la 'dzeg ma nus par, rang gi rkang pa gnyis nas bzung ste thon gshol bzhin du shing gi rtse mor 'phangs so. de nas yal ga nas yal gar 'gro zhing 'bras bu rnams blangs te babs ma nus par, khyim du phyin te skas ka blangs nas babs te ma'i drung du phyin nas 'bras bu rnams ma la byin no. de dag ni khog ma'i tshad tsam chen po yin no. de nas bdag gi mas stan gcig la 'dug ste 'bras bu drug cu rtsa gnyis zos so' zhes pa lta bu'i ngag ni bzhi pa'o. zang zing gi phyir dang kha bstod byed pa sogs kyi sgo nas gzhan la bstod pa'i ngag dang, rgyal po'i gtam dang rkun po'i gtam sogs kyi tshul du 'jug pa'i lung ma bstan gyi gtam ni lnga pa'o. 'phags pa'i bden pa la brten pa'i chos kyi gtam ni drug pa'o. de ni lo brgyar mnyan kyang mkhas pa rnams ngoms pa med pa'o. de dag gi nang nas bcom ldan 'das kyis gsum pa dang drug pa'i ngag gnyis kho na gsung ngo. de lta bas na skyes bu dam pa rnams kyis kyang ngag gnyis po de kho na smra bar bya'o. 'di ni de'i 'grel bshad las byung ba'i bsdus don gyi tshul yin no. rnam dag lam gyi rgya cher 'grel chen (Visuddhimaggamahāṭīkā) dang snying po'i don gsal bar byed pa'i rgya cher 'grel pa (Sāratthadīpanīṭīkā) las ni de las gzhan pa'i tshul gyis bshad pas, de dag la bltas te blang bar bya'o. 'di la bsdus pa'i tshigs su bcad pa ni- ‘‘යො භූතමත්ථසංහීතං, පරෙසමප්පියා වාචං; භූතමත්ථසහීතඤ්ච, පරෙසං පියවාචන්ති; ද්විවාචං යුත්තට්ඨානෙව, වදතීති සුගතොති; වුච්චතී ච දකාරස්ස, කත්වා තකාරවිඤ්ඤුනා’’ති. “gang zhig bden zhing don dang ldan pa, gzhan gyis mi dga' ba'i ngag dang, bden zhing don dang ldan pa, gzhan gyis dga' ba'i ngag ste, ngag gnyis po skabs su bab pa'i gnas su kho na smra bas na bde bar gshegs pa zhes brjod de, 'di la mkhas pas 'da' yig 'ta' yig tu bsgyur ba'o” zhes so. සෙට්ඨන්ති ගුණමහන්තත්තා පසත්ථතරං. සො හි පසත්ථානං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙට්ඨොති වුච්චති. පසත්ථපදං, විසෙසතද්ධිතෙ ඉට්ඨපච්චයො. පසත්ථසද්දස්ස සො, පසත්ථානං පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකාදීනං සීලසමාධිපඤ්ඤාදි ගුණෙහි විසෙසෙන පසත්ථොති අත්ථො. අථ වා සුන්දරෙ සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ ධම්මෙ එසති ගවෙසති එසිං ගවෙසින්ති වා සෙට්ඨො, බුද්ධො. සුපුබ්බොඑස ගවෙසනෙ ත. තස්ස රට්ඨො. සුසද්දො සුන්දරත්ථො. සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි එසිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති වා සෙට්ඨො. සන්තසද්දූපපදො ඉස ගවෙසනෙ ත, සන්තසද්දස්ස සො, ඉකාරස්සෙ, තස්ස ට්ඨො. සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි ඉච්ඡියති කන්තිය තීති වා සෙට්ඨො. සන්තසද්දූපපදො ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු ත. අථ වා සන්තානං සප්පුරිසානං හිතසුඛං ඉච්ඡතීති සෙට්ඨො, බුද්ධො. කත්තුසාධනොයං. සුන්දරෙ සතිපට්ඨානා දිභෙදෙ ධම්මෙ එසෙති බුද්ධෙතීති වා සෙට්ඨො. හෙතු කත්තුසාධනොයං. සුපුබ්බඑසධාතු බුද්ධියං ත. තං සෙට්ඨං. 'mchog' (seṭṭha) zhes pa ni yon tan chen po nyid kyi phyir mchog tu bsngags pa'o. de nyid bsngags par 'os pa rnams kyi nang nas khyad par du bsngags pa'i phyir mchog ces bya'o. 'pasattha' (bsngags pa) zhes pa'i tshig la khyad par gyi phrad 'iṭṭha' sbyar ba'o. 'pasattha' zhes pa'i sgra las 'sa' yig dang, bsngags par 'os pa rang sangs rgyas dang 'phags pa'i nyan thos sogs kyi tshul khrims dang, ting nge 'dzin dang, shes rab sogs kyi yon tan las khyad par du bsngags pa'i phyir ro. yang na bzang po dran pa nye bar bzhag pa sogs kyi chos rnams tshol zhing 'tshol bar byed pas na mchog ste sangs rgyas so. 'su' sngon du 'gro ba'i 'es' (tshol ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba, de la 'raṭṭha' (seṭṭha) zhes grub pa'o. 'su' zhes pa'i sgra ni bzang po'i don yin no. zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyis btsal bar bya ba'i phyir mchog go. 'santa' (zhi ba) zhes pa'i sgra dang 'is' (tshol ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba, 'santa' zhes pa'i sgra las 'sa' yig dang, 'i' yig la 'e' yig dang, 'ta' yig la 'ṭṭha' yig tu bsgyur ba'o. yang na zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyis 'dod cing yid du 'ong bar byed pas na mchog go. 'santa' zhes pa'i sgra dang 'is' ('dod pa dang yid du 'ong ba) dbyings la 'ta' rkyen sbyar ba'o. yang na zhi ba'i skyes bu dam pa rnams kyi phan pa dang bde ba 'dod pas na mchog ste sangs rgyas so. 'di ni byed pa po'i sgrub pa'o. bzang po dran pa nye bar bzhag pa sogs kyi chos rnams tshol zhing rtogs par byed pas na mchog go. 'di ni rgyu'i byed pa po'i sgrub pa'o. 'su' sngon du 'gro ba'i 'es' dbyings ni rtogs pa'i don la 'jug cing 'ta' rkyen sbyar ba'o. mchog de la'o. කුසලංකුසලං ජහන්ති එත්ථ කුසලං අකුසලං ජහන්ති පදවිභාගො කාතබ්බො. කුච්ඡිතං පාපධම්මං සලයති චලයති [Pg.12] කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං, චතුභූමිකකුසලං ලබ්භති. කුපුබ්බො සලධාතු අ. තත්ථ කාමාවචරකුසලං තදඞ්ගප්පහානෙන පාපධම්මං සලයති චලයති, මහග්ගත කුසලං වික්ඛම්භනප්පහානෙන සලයති කම්පෙති, ලොකුත්තර කුසලං සමුච්ඡෙදප්පහානෙන සලයති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. 'dge ba dang mi dge ba spong ba' (kusalaṃkusalaṃ jahanti) zhes pa 'di la 'dge ba' (kusalaṃ) dang 'mi dge ba' (akusalaṃ) dang 'spong ba' (jahanti) zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. smad par 'os pa'i sdig pa'i chos rnams g-yo bar byed pa, bskyod par byed pa, 'dar bar byed pa, rnam par 'jig par byed pas na dge ba ste, sa bzhi'i dge ba thob pa'o. 'ku' sngon du 'gro ba'i 'sal' dbyings la 'a' rkyen sbyar ba'o. de la 'dod pa'i khams kyi dge bas ni re zhig spong bas sdig pa'i chos rnams g-yo bar byed cing bskyod par byed la, rgyas par gyur pa'i dge bas ni rnam par gnon pa'i spong bas g-yo bar byed cing 'dar bar byed pa dang, 'jig rten las 'das pa'i dge bas ni kun nas bcad de spong bas g-yo bar byed cing rnam par 'jig par byed pa'i phyir ro. අථ වා කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං, කරණසාධනොයං. ඉධ පන ජහන්ති වුත්තත්තා තෙභූමකකුසලමෙවාධිප්පෙතං. තං පන අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණං, අකුසලවිද්ධංසනරසං, වොදාන පච්චුපට්ඨානං, ඉට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං වා, යොනිසොමනසිකාර පදට්ඨානං. න කුසලං අකුසලං, මිත්තපටිපක්ඛො අමිත්තො විය පහායකපහාතබ්බභාවෙන කුසලපටිපක්ඛන්ති අත්ථො. තං පන සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණං, සාවජ්ජානිට්ඨවිපාක ලක්ඛණං වා, අනත්ථජනනරසං, අනිට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරආනෙඤ්ජා භිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං කුසලං අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං අකුසලඤ්ච කුසලංකුසලං. තං පන පදං ජහන්තිපදෙ කම්මං. yang na smad par 'os pa'i ngan song gi sgo sdom par byed pa dang 'gog par byed pa ste, skyes bu dam pa rnams kyis 'dis sdom par byed pas na dge ba ste, 'di ni byed pa'i sgrub pa'o. 'di na ni 'spong ba' zhes gsungs pas khams gsum gyi dge ba kho na la dgongs so. de yang kha na ma tho ba med pa dang bde ba'i rnam par smin pa'i mtshan nyid can, mi dge ba rnam par 'jig pa'i byed las can, rnam par dag pa nye bar gnas pa'am yid du 'ong ba'i rnam par smin pa nye bar gnas pa, tshul bzhin yid la byed pa'i nye bar len pa'i rgyu can yin no. dge ba ma yin pa ni mi dge ba ste, grogs po'i gnyen po dgra bo bzhin du spong bar byed pa dang spang bar bya ba'i dngos po nyid kyis dge ba'i gnyen po yin pas so. de yang kha na ma tho ba dang bcas pa dang sdug bsngal gyi rnam par smin pa'i mtshan nyid can nam, kha na ma tho ba dang bcas pa dang yid du mi 'ong ba'i rnam par smin pa'i mtshan nyid can, don med pa bskyed pa'i byed las can, yid du mi 'ong ba'i rnam par smin pa nye bar gnas pa, tshul bzhin ma yin pa yid la byed pa'i nye bar len pa'i rgyu can yin no. bsod nams kyi 'du byed dang mi g-yo ba'i 'du byed du bgrang ba'i dge ba dang, bsod nams ma yin pa'i 'du byed du bgrang ba'i mi dge ba ste dge ba dang mi dge ba'o. tshig de ni 'spong ba' zhes pa'i tshig gi las yin no. ජහන්ති මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදප්පහානෙන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සම්භනප්පහානෙන පජහන්තං විද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. තඤ්හි අරහත්තමග්ගඤාණෙන ජහති පජහති, ඵලඤාණෙන ජහිං පජහිං පටිප්පස්සම්භින්ති වා ජහො, බුද්ධො. හාධාතු චාගෙ අ. කිඤ්චාපි පනෙත්ථ කුසලං මග්ගෙන පහාතබ්බධම්මෙ න වුත්තං, වට්ටමූලභූතෙ අවිජ්ජාතණ්හාදිකිලෙසෙ පන අරහත්තමග්ග ඤාණෙන ජහිතෙ ලොකියකුසලුප්පත්තියා මූලභූතාය අවිජ්ජාතණ්හාය අභාවා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො සංසාරෙ පුන පටිසන්ධියා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති, තස්මා වට්ටමූලභූතෙ කිලෙසෙ ජහිතෙ ඵලූපචාරෙන කුසලම්පි ජහිතං නාම හොති. රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථාතිආදීසු විය[Pg.13]. අරහන්තෙන හි අභිසමාචාරිකවත්තං කතම්පි කුසලන්ති න වුත්තං, ක්‍රියාති පන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. 'spong ba' (jahanti) zhes pa ni lam gyi skad cig la kun nas bcad de spong bas dang, 'bras bu'i skad cig la nyer bar zhi ba'i spong bas spong zhing rnam par 'jig par byed pa zhes pa'i don yin no. de nyid dgra bcom pa'i lam gyi ye shes kyis spong zhing kun nas spong la, 'bras bu'i ye shes kyis spangs shing kun nas spangs te nyer bar zhi bar byed pas na spong ba po ste sangs rgyas so. 'hā' dbyings ni gtong ba'i don la 'jug cing 'a' rkyen sbyar ba'o. 'di la lam gyis spang bar bya ba'i chos rnams dge ba zhes ma gsungs kyang, 'khor ba'i rtsa bar gyur pa'i ma rig pa dang sred pa sogs kyi nyon mongs pa rnams dgra bcom pa'i lam gyi ye shes kyis spangs pas na, 'jig rten pa'i dge ba skye ba'i rtsa bar gyur pa'i ma rig pa dang sred pa med pa'i phyir, bsod nams kyi 'du byed kyis 'khor bar yang yang mtshams sbyor ba bskyed par mi nus so. de lta bas na 'khor ba'i rtsa bar gyur pa'i nyon mongs pa rnams spangs pas na, 'bras bu'i btags pa'i sgo nas dge ba yang spangs pa zhes bya ste, 'dge slong dag gzugs ni khyed kyi ma yin pas de spong zhig' ces pa sogs las gsungs pa bzhin no. dgra bcom pas kun tu spyod pa'i cho ga mdzad kyang dge ba zhes mi brjod de, byed pa (kriyā) zhes brjod par shes par bya'o. වුත්තඤ්හි නිදානවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘ඛීණාසවෙන හි කතං කම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං, අවිපාකං හුත්වා ක්‍රියමත්තෙ තිට්ඨතී’’ති. འབྲེལ་པར་ལྡན་པའི་སྡེའི་གླེང་གཞིའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཟག་པ་ཟད་པས་བྱས་པའི་ལས་ནི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ལ་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པར་བྱེད་པ་ཙམ་དུ་གནས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අරහත්තමග්ගො ච කුසලාකුසල කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති එවං තෙන තං භිජ්ජතී’’ති වුත්තං. གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཟད་པར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་པས། དེས་ན་དེས་དེ་ཉིད་འཇིག་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། තෙන වුත්තං චූළනිද්දෙසපාළියං ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති. དེའི་ཕྱིར་ངེས་བསྟན་ཆུང་ངུའི་གཞུང་ལས། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས། མིང་དང་གཟུགས་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་འདི་ཉིད་དུ་འགག་ཅིང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རྣམ་པར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අමතන්ති මරණවිරහිතං. සො ජිනො හි න මතො අමතො, මරණධම්මස්ස නිබ්බත්තකානං කිලෙසානං අරහත්ත මග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා පුන මරණතො විරහිතොති වා අමතො. අථ වා නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසෙන අධිගතෙ නත්ථි මතං මරණං යස්ස ජිනස්සාති අමතොති වුච්චති. ජිනෙන හි ඛන්ධමච්චුමාරං අජිතොපි කිලෙසමාරං ජයිත්වා තෙසං අවස්සං ජියමානත්තා ඵලූපචාරෙන අමතොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බං. “འཆི་མེད་” ཅེས་པ་ནི་འཆི་བ་དང་བྲལ་བའོ། རྒྱལ་བ་དེ་ནི་མ་ཤི་བས་ན་འཆི་མེད་དེ། ཡང་ན་འཆི་བའི་ཆོས་བསྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་འཆི་བ་དང་བྲལ་བས་ན་འཆི་མེད་དོ། ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་གྱུར་ཚེ། རྒྱལ་བ་གང་ལ་ཤི་བ་སྟེ་འཆི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་ཅེས་བྱའོ། རྒྱལ་བས་ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འཆི་བདག་གི་བདུད་མ་བཅོམ་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་བཅོམ་ནས་དེ་དག་ངེས་པར་འཇོམས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ “འཆི་མེད་” ཅེས་བརྗོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། පුන අමතන්ති අමතනිබ්බානසමන්නාගතං. නත්ථි මතං මරණං එත්ථාති අමතං, නිබ්බානං. තං පන සන්තිලක්ඛණං, අච්චුතරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං, නිස්සරණපච්චුපට්ඨානං වා, නිබ්බානස්ස පන පදට්ඨානං න ලබ්භති. ཡང་ན་ “འཆི་མེད་” ཅེས་པ་ནི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལ་ཤི་བ་སྟེ་འཆི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་དེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ནི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་ཉམས་པའི་རོ་ཅན། མཚན་མ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་མི་རྙེད་དོ།། වුත්තඤ්හි මිලින්දපඤ්හෙ නාගසෙනත්ථෙරෙන ‘‘න කෙනචි කාරණෙන නිබ්බානං උප්පජ්ජතී’’ති. མི་ལིན་དའི་དྲི་བ་ལས་གནས་བརྟན་ཀླུའི་སྡེས་ “རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། තං අස්ස අත්ථීති අමතො, ජිනො. සද්ධාදිතො ණාති සුත්තෙන අස්සථ්‍යත්ථෙ ණපච්චයො. සද්ධො පඤ්ඤොතිආදීසු විය[Pg.14]. අස්ස ජිනස්ස චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකතං අමතං නිබ්බානං අත්ථීති අත්ථො, තං අමතං. དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འཆི་མེད་དེ། རྒྱལ་བའོ། “དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཎའོ།” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཡོད་པའི་དོན་དུ་རྐྱེན་ “ཎ་” སྦྱར་བ་སྟེ། “དད་པ་ཅན།” དང་ “ཤེས་རབ་ཅན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། རྒྱལ་བ་འདི་ལ་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡོད་ཅེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་འཆི་མེད་དོ།། සන්තන්ති සබ්බකිලෙසදරථෙහි ච වට්ටදුක්ඛෙහි ච සුවූපසන්තං. සො හි බුද්ධො සබ්බකිලෙසදරථවට්ටදුක්ඛෙහි සමිත්ථ වූපසමිත්ථාති සන්තොති වුච්චති. සමුධාතු උපසමෙ ත. ධාත්වන්තස්ස ලොපං තපච්චයස්සන්තොආදෙසං කත්වා පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. සංසාරවට්ටෙ දරථකාරකානං කිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා සීතිභූතො සන්තකායචිත්තොති වුත්තං හොති, තං සන්තං. “ཞི་བ་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ “ཞི་བ་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “ཤམ” (sam) ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཏ” (ta) སྦྱར་བའོ། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ཤིང་རྐྱེན་ “ཏ” ལ་ “ནྟོ” (nto) རུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་གདུང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། བསིལ་བར་གྱུར་ཅིང་ལུས་དང་སེམས་ཞི་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཞི་བའོ།། අසමන්ති සීලාදිගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසං, සො හි බුද්ධො නත්ථි සීලාදිගුණෙහි සමො සදිසො එතස්සාති අසමොති වුච්චති. ඉමස්මිං සත්තලොකෙ සීල සමාධිපඤ්ඤාදිගුණෙහි බුද්ධෙන සදිසො කොචි මනුස්සො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා නත්ථීති අත්ථො. භගවතො හි අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත බාත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රරූපකායො ච සබ්බාකාරෙහි පරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණ රතනසමිද්ධො ධම්මකායො ච පුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්ත ඉද්ධිමහත්තයසමහත්තපඤ්ඤාමහත්තාදිගුණෙහි ච පරමුක්කංසගතො ච අත්ථි, තස්මා භගවා සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසමො අසදිසොති වුත්තං හොති. “མཚུངས་པ་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་ “མཚུངས་པ་མེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་མི་འམ་ལྷའམ་ཚངས་པ་གང་ཡང་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ནི་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་མཛེས་པའི་གཟུགས་སྐུ་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རིན་པོ་ཆེས་ཕྱུག་པའི་ཆོས་སྐུ་དང་། བསོད་ནམས་ཆེ་བ་དང་། མཐུ་ཆེ་བ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ་དང་། གྲགས་པ་ཆེ་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གཤེགས་པ་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དང་ཡང་མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མི་འདྲ་བ་ཞེས་གསུངས་སོ།། අසමං දදන්ති ලොකියධම්මෙන අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බාන ධම්මං වෙනෙය්‍යානං සත්තානං දෙසනාඤාණෙන දායකං. එත්ථ ච අසමන්ති නත්ථි එත්ථ එතෙසං වා සමො සදිසො ලොකියධම්මොති අසමො, මග්ගඵලනිබ්බානං ලබ්භති. අථ වා අසමන්ති අඤ්ඤෙසං ධම්මානං අග්ගභාවතො චතුබ්බිධෙන අරිය මග්ගෙන සච්ඡිකාතබ්බං නිබ්බානං වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති. තස්ස පන පදස්ස දදන්තිපදෙන [Pg.15] කම්මභාවෙන සම්බන්ධො. දදාතීති දදො, බුද්ධො. දාධාතු අ, සො කෙනචි ලොකියධම්මෙන අසමං අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරධම්මං මහාකරුණාප්පධානෙන අමතාධිගමපටිපත්තිදස්සනෙන දෙසනාඤාණෙන වෙනෙය්‍යානං සත්තානං දාතාති අත්ථො. තං අසමං දදං. “མཚུངས་མེད་སྟེར་བ་” ཅེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་མཛད་པའོ། འདི་ལ་ “མཚུངས་མེད་” ཅེས་པ་ནི། འདི་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་མཚུངས་མེད་དེ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བྱའོ། ཡང་ན། ཆོས་གཞན་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་ལམ་རྣམ་པ་བཞིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ “མཚུངས་མེད་” ཅེས་བྱའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག འདུས་བྱས་སམ་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལས། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚིག་དེ་ནི་ “སྟེར་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ། སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། བྱིངས་ “དཱ” (dā) ལ་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། དེས་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་ཤིང་མི་འདྲ་བ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བརྗོད་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དེ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་གཙོ་བོར་གྱུར་པས་འཆི་མེད་རྟོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་མཚུངས་མེད་སྟེར་བའོ།། (ඛ) දුතියගාථායං පන සරණන්ති සබ්බසත්තලොකස්ස පටිසරණභූතො පරායණො ලෙණො තාණොති වුත්තං හොති. සො හි බුද්ධො සරන්ති පටිසරන්ති එත්ථ සත්තලොකාති සරණොති වුච්චති. සරධාතු යු. අථ වා සරන්ති ඔසරන්ති සමොසරන්ති එත්ථ සත්තලොකාති සරණොති වුච්චති. සරන්ති චින්තෙන්ති එත්ථ සද්ධා පසන්නා දෙවමනුස්සා සරණමිදන්ති සරණොති ච. සරන්ති පටිවිජ්ඣන්ති එත්ථුපගතා දෙවමනුස්සා සද්ධම්මන්ති සරණොති ච වුච්චති. සර චින්තායං යු. සරණගමනට්ඨානෙ පන සරති හිංසති භයං සන්තාපං දුක්ඛං කිලෙසඤ්චාති සරණං. රතනත්ත යන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං සරණං. (ཁ) ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་ “སྐྱབས་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་རྟེན་དང་། དམིགས་གཏད་དང་། གནས་དང་། སྐྱོབ་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བརྟེན་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ལ་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་འདིར་འཇུག་ཅིང་འདུ་བས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། དད་ཅིང་དང་བའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་སྐྱབས་སོ།” ཞེས་བསམ་ཞིང་སེམས་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། འདིར་ཉེ་བར་སོང་བའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་དམ་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ “སྐྱབས་” ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ནི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་སྐབས་སུ་ནི། འཇིགས་པ་དང་། གདུང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་སྐྱབས་སོ། དེ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསum་ཡིན་པར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་སོ། དེ་ནི་སྐྱབས་སོ།། පුන සරණං ලොකන්ති සත්තසඞ්ඛාරොකාසසඞ්ඛතං ලොකං සරන්තං ජානන්තං. එත්ථ හි ලොකයති පතිට්ඨයති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤඤ්ච තබ්බිපාකො චාති ලොකො, සත්ත ලොකො ලබ්භති. ලොකධාතු පතිට්ඨායං ණ. ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ලොකො, සඞ්ඛාරලොකො. ලුජධාතුණ. ලොකියති විචිත්තාකාරෙන දිස්සතීති ලොකො, ලොකියන්ති පතිට්ඨියන්ති එත්ථ වා ජඞ්ගමා ච ථාවරා චාති ලොකො, චක්කවාළසඞ්ඛතො ඔකාසලොකො ලබ්භති. ලොකධාතුණ. එත්ථ ච සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වාති ආගතට්ඨානෙ ඉන්ද්‍රියබද්ධානං රූපාදීනං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තොයෙව ලොකො සත්තලොකොති වචනත්ථෙන සත්තලොකොති වෙදිතබ්බො. එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහා රට්ඨිතිකාති [Pg.16] ආගතට්ඨානෙ ඉන්ද්‍රියබද්ධානං වා අනින්ද්‍රියබද්ධානං වා ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්තීති සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරාඑව ලොකො සඞ්ඛාරලොකොති වචනත්ථෙන සඞ්ඛාරලොකොති. ཡང་ན། “འཇིག་རྟེན་ཤེས་པ་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པའོ། འདི་ལ་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་འདིར་གནས་ཤིང་མཐོང་བས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྙེད་དོ། བྱིངས་ “ལོཀ” (lok) ནི་གནས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་འཇིག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། བྱིངས་ “ལུཛ” (luj) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་མཐོང་བས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཡང་ན། འགྲོ་བ་དང་མི་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་འདིར་མཐོང་ཞིང་གནས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འཁོར་ཡུག་གིས་བསྡུས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་རྙེད་དོ། བྱིངས་ “ལོཀ” (lok) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། འདི་ལ། “འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ།” འམ་ “འཇིག་རྟེན་ནི་མི་རྟག་པའོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་ནི་སེམས་ཅན་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། “འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པའོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའམ་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་རྣམས་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དེ། འདུ་བྱེད་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,දිසා භන්ති විරොචමානා; තාව සහස්සධා ලොකො,එත්ථ තෙ වත්තති වසො’’ති. “ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་འཁོར་ཞིང་།། ཕྱོགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པ་དེ་སྲིད་དུ།། སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཉིད་ན།། ཁྱོད་ཀྱི་དབང་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར།།” ཞེས་སོ།། ආගතට්ඨානෙ අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපාදීනං සමූහො සන්තානො ච අවකසන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති ඔකාසො, සොයෙව ලොකො ඔකාසලොකොති වචනත්ථෙන ඔකාස ලොකොති වෙදිතබ්බො, තං ලොකං. සරති ජානාති අජානීති වා සරණො, බුද්ධො. සර චින්තායං යු. ලොකං සරණන්ති සම්බන්ධො. බුද්ධො පන සත්තලොකං, සඞ්ඛාරලොකං, ඔකාසලොකං, කිලෙසලොකං, භවලොකං, ඉන්ද්‍රිය ලොකං, ඛන්ධලොකං, ආයතනලොකං ධාතුලොකඤ්චාතිආදිමනෙකලොකං අනාවරණඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති වුත්තං හොති. འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་དང་རྒྱུན་རྣམས་འདིར་གོ་སྐབས་འབྱེད་ཅིང་གནས་པས་ན་གོ་སྐབས་ཏེ། དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་དེའོ། དྲན་པའམ་ཤེས་པའམ་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། བྱིངས་ “སར” (sar) ནི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། “འཇིག་རྟེན་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། སངས་རྒྱས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རྣམས་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། අරණන්ති නික්කිලෙසං, කිලෙසසඞ්ඛාතරණවිරහිතං වා. රණසද්දො ච කිලෙසෙසු ච යුද්ධෙ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ ච දිස්සති. තථා හි සරණා ධම්මා අරණා ධම්මාතිආදීසු කිලෙසෙසු දිස්සති. තෙ හි රණන්ති කන්දන්ති සත්තා එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති. “ཉོན་མོངས་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའམ། ཉོན་མོངས་པར་བརྗོད་པའི་གདུང་བ་དང་བྲལ་བའོ། སྒྲ་ “རཎ” (raṇa) ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་། གཡུལ་འགྱེད་པ་དང་། ཕྱེ་མར་འཐག་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ་། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො; සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති. “མཚུངས་མེད་གཞུ་ཐོགས་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མཐུ་ཆེན།། དགྲ་བོ་མཐའ་དག་གཡུལ་ལས་བཅོམ་བྱས་ནས།། སྡོམ་པ་ལ་ནི་ཉེ་བར་ཞུགས་པར་གྱུར།།” ཞེས་སོ།། අසදිසජාතකෙ යුද්ධෙ දිස්සති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වා, සංයමන්ති සංයතං ඉසිපබ්බජ්ජං අජ්ඣුපාගමීති අත්ථො. තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තො, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා [Pg.17] සමන්තතොති ඡද්දන්තජාතකෙ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ දිස්සති. රණං කරොන්තොති හි චුණ්ණං විචුණ්ණං කරොන්තො. තෙති සබ්බෙ අට්ඨසහස්සනාගාති අත්ථො. ඉධ පන කිලෙසෙ දට්ඨබ්බො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. රණන්ති සත්තෙ රාගාදයො චුණ්ණෙන්ති පීළෙන්තීති රණා, රණන්ති සත්තා එතෙහි කන්දන්ති පරිදෙවන්තීති වා රණා, කිලෙසා. රණධාතු සද්දෙ අ. නත්ථි රණා කිලෙසා එතස්සාති අරණොති වුච්චති. ජිනස්ස කිලෙසමාරස්ස බොධිමූලෙ ජියමානත්තා රණා කිලෙසා න සන්තීති අත්ථො. තං අරණං. མཚུངས་མེད་སྐྱེས་རབས་ལས་གཡུལ་འགྱེད་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “གཡུལ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་འགྱེད་པ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་དང་། “སྡོམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཉེ་བར་ཞུགས་པར་གྱུར་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “རྩྭ་དང་ཤིང་རྣམས་ཕྱེ་མར་འཐག་བཞིན་དུ། དེ་དག་ཕྱོགས་བརྒྱད་ཀུན་ཏུ་བྲོས་པར་གྱུར།” ཅེས་པ་ནི་མཆེ་བ་དྲུག་པའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཕྱེ་མར་འཐག་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོར་འཐག་པར་བྱེད་པའོ། “དེ་དག་” ཅེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལ་ངེས་ཚིག་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། ཡང་ན། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ། བྱིངས་ “རཎ” (raṇ) ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྒྱལ་བས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་མེད་པའོ།། අරණං කරන්ති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ රණසඞ්ඛතකිලෙසස්ස අභාවකරණං. එත්ථ ච රණන්ති එතං යෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති පරිදවන්ති එතෙසං රාගාදීනං අධිවචනං. තෙසං අභාවං වෙනෙය්‍යසන්තානෙ දෙසනාඤාණෙන කරොති අත්ථො. අථ වා කරොතීති කරො, බුද්ධො. තං කරං. “ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཉོན་མོངས་པར་བརྗོད་པའི་གདུང་བ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། འདི་ལ་ “ཉོན་མོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། དེ་དག་མེད་པར་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། བྱེད་པར་མཛད་པས་ན་བྱེད་པ་པོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ནི་བྱེད་པ་པོའོ།། අභයන්ති ජාතිභයාදීනං අභාවතො නිබ්භයං. එත්ථ හි භයං චිත්තුත්‍රාසභයං, ඤාණභයං, ආරම්මණභයං, ඔත්තප්ප භයඤ්චාති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ භායති චිත්තෙනාති භයං, චිත්තුත්‍රාසභයං. ඤාණෙන තීරෙත්වා භායතීති භයං, ඤාණං. භායති එතස්මාති භයං, ආරම්මණභයං. භායති එතෙන පාපතොති භයං, ඔත්තප්පභයං. භීධාතු භයෙ ණ. “འཇིགས་པ་མེད་པ་” ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། འདི་ལ་འཇིགས་པ་ནི་བཞི་སྟེ། སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། དམིགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་འཇིགས་པའོ། དེ་ལ་སེམས་ཀྱིས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པའོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བརྟགས་ནས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། འདི་ལས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། དམིགས་པའི་འཇིགས་པའོ། འདིས་སྡིག་པ་ལས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་འཇིགས་པའོ། བྱིངས་ “བྷཱི” (bhī) ནི་འཇིགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ།། මහානිද්දෙසපාළියං පන ආගතානි ජාතිභයං, ජරාභයං, බ්‍යාධිභයං, මරණභයං, රාජභයං, චොරභයං, අග්ගිභයං, උදකභයං, අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයං, ඌමිභයං, කුම්භීළභයං, ආවට්ටභයං, සුසුකභයං, ආජීවිකභයං, අසිලොකභයං, පරිසයසාරජ්ජභයං, මදන භයං, දුග්ගතිභයන්තිආදීනි ගහිතානි. නත්ථි භයානි එතස්සාති අභයො, බුද්ධො. තස්ස භයානං කාරණ භූතානං [Pg.18] සබ්බකිලෙසානං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා සබ්බභයං නත්ථීති අත්ථො. ངེས་བསྟན་ཆེན་པོའི་གཞུང་ལས་ནི་འདི་ལྟར་འབྱུང་སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ན་བའི་འཇིགས་པ་དང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆོམ་རྐུན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། མེའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུའི་འཇིགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་དང་། རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉ་གཤེན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། འཚོ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། མི་སྙན་པར་གྲགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། འཁོར་གྱི་ནང་དུ་བག་ཚ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། མྱོས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ངོ་། འདི་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་མེད་པས་ན་ “འཇིགས་པ་མེད་པ་” སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། ཁོང་ལ་འཇིགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། පුන අභයං ඨානං නායකන්ති එත්ථ අභයන්තිපදං ඨානන්තිපදෙ විසෙසනං. ඨානන්තිපදං නායකන්තිපදෙ කම්මං. භයසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. නත්ථි සබ්බභයං එත්ථ නිබ්බානෙති අභයං, නිබ්බානං. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධ අරහන්තා ඨන්ති උප්පජ්ජන්ති එත්ථාති ඨානං, නිබ්බානං. වෙනෙය්‍යසත්තෙ නෙතීති නායකො, බුද්ධො. නීධාතු නයනෙ ණ්වු. සො බුද්ධො භබ්බෙ කුලපුත්තෙ මග්ගාධි ගමප්පත්තියා ධම්මදෙසනාය මග්ගඵලඤාණං අධිගමෙන්තො නිබ්බානට්ඨානං නෙතීති අත්ථො, තං නායකං. ཡང་“འཇིགས་མེད་གནས་ཀྱི་འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“འཇིགས་མེད་” (abhayaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“གནས་” (ṭhānaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་ཚིག་ཡིན། “གནས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“འདྲེན་པ་” (nāyaka) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ཡིན། “འཇིགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། མྱང་འདས་འདི་ལ་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པས་ན་“འཇིགས་མེད་”དེ་མྱང་འདས་སོ། སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་འདིར་གནས་པའམ་སྐྱེ་བས་ན་“གནས་”ཏེ་མྱང་འདས་སོ། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདྲེན་པས་ན་“འདྲེན་པ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནཱི” (nī) ནི་འདྲེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎྭུ” (ṇvu) སྦྱར་བའོ། སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ལམ་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་བཅུག་སྟེ་མྱང་འདས་ཀྱི་གནས་སུ་འདྲེན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟ་བུའི་འདྲེན་པ་དེ་ལའོ།། පුන නායකං නමෙති නායකං බුද්ධං අහං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ නායකන්ති වෙනෙය්‍යසත්තෙ සංසාරණ්ණවතො නිබ්බානපාරං නෙතීති නායකො, බුද්ධො. සො හි යථා නාවිකො ජනෙ නාවාය ඔරිමතීරතො පාරිමතීරං නෙති, එවං සත්තෙ මග්ගඞ්ගනාවාය සංසාරණ්ණවතො නිබ්බාන පාරං නෙති පාපුණෙතීති අත්ථො. අථ වා නායකන්ති තිණ්ණං ලොකානං ජෙට්ඨභාවගමනත්තා නායකො ජෙට්ඨ සෙට්ඨවුඩ්ඪතරො. සො හි ජෙට්ඨභාවං නෙති ගච්ඡති පාපුණාතීති නායකොති වුච්චති. නීධාතු ගතිම්හි ණ්වු. සො පන ඉධ ලොකෙ අවිජ්ජණ්ඩගතානං සබ්බපජානං පඨමතරං අවිජ්ජණ්ඩකොසං අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙත්වා අරියාය ජාතියා ජාතත්තා සබ්බසත්තානං සෙට්ඨජෙට්ඨවුඩ්ඪතරභාවං ගතොති අත්ථො. තං නායකං. නමෙති අහං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං නමාමීති අත්ථො. එත්ථ හි වත්තමානමිවිභත්තියා ක්වචිධාතුත්‍යාදිසුත්තෙන එආදෙසො හොති. අයං පනෙත්ථ වාච්චත්ථාදිනයො. නමෙතිපදස්ස ආඛ්‍යාතපදත්තා වචනත්ථො න කාතබ්බො. වුත්තඤ්හි සද්දවිදූහි – ཡང་“འདྲེན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། འདྲེན་པ་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། དེ་ལ་“འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་པས་ན་“འདྲེན་པ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ཇི་ལྟར་གྲུ་པ་ཞིག་གིས་མི་རྣམས་གྲུ་གཟིངས་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུ་རོལ་གྱི་འགྲམ་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་སྐྱེལ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་གཟིངས་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་ཅིང་བགྲོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། “འདྲེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པས་ན་འདྲེན་པ་སྟེ། གཙོ་བོ་དང་། མཆོག་དང་། བགྲེས་པའོ། ཁོང་ཉིད་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་འདྲེན་པའམ་གཤེགས་ཤིང་བགྲོད་པས་ན་“འདྲེན་པ་”ཞེས་བྱའོ། འདིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནཱི” (nī) ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎྭུ” (ṇvu) སྦྱར་བའོ། ཁོང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་མ་རིག་པའི་སྒོ་ང་ལྟ་བུར་གནས་པའི་སྐྱེ་དགུ་མཐའ་དག་གི་ནང་ནས། ཐོག་མར་མ་རིག་པའི་སྒོ་ངའི་སྦུབས་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅག་སྟེ། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་གཙོ་བོ་དང་བགྲེས་པའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟ་བུའི་འདྲེན་པ་དེ་ལའོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ད་ལྟ་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྐྱེན་“མི” (mi) ལ། “ཀྭ་ཅི་དྷཱ་ཏུ་...” (kvacidhātu...) ཞེས་པའི་མདོ་ལས་“ཨེ” (e) རུ་འགྱུར་རོ། འདི་ནི་འདིར་བརྗོད་བྱའི་དོན་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་” (nameti) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱ་ཚིག་ (ākhyāta) ཡིན་པས་ན་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་དབྱེ་བར་མི་བྱའོ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘රුළ්හීඛ්‍යාතං නිපාතඤ්චු, පසග්ගාලපනං තථා; සබ්බනාමන්තිමෙතෙසු, න කතො විග්ගහො ඡසූ’’ති. “འཇུག་པ་དང་ནི་བྱ་ཚིག་དང་། །ཚིག་ཕྲད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། །བོད་པ་དང་ནི་ཐམས་ཅད་མིང་། །དྲུག་པོ་འདི་ལ་རྣམ་དབྱེ་མེད། །”ཅེས་སོ།། තං [Pg.19] පන පදං නමුධාතුවත්තමානඅම්හයොගපරස්සපදමිවිභත්‍යන්තං ආඛ්‍යාතපදං. නමුධාතුයා වාච්චත්ථො නමනක්‍රියා සඞ්ඛාතො කුසලචිත්තුප්පාදො පධානවසෙන ලබ්භති. මිවිභත්තියා වාච්චත්ථො තෙන චිත්තුප්පාදෙන උපලක්ඛිතො උප්පාද වන්තො තදාකාරො පුග්ගලො අප්පධානවසෙන ලබ්භති. පදසමුදායස්ස පන වාච්චත්ථො කත්තුකම්මභාවෙසු කත්තුභූතො අතීතාදිකාලෙසු පච්චුප්පන්නකාලභූතො ධාත්වත්ථ කිරියාවිසෙසොව ලබ්භති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ཚིག་དེ་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ” (namu) དང་། ད་ལྟ་བ། བདག་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བ། གཞན་གྱི་ཚིག བྱ་ཚིག་གི་རྐྱེན་“མི” (mi) ཡིས་མཐའ་བརྒྱན་པའི་བྱ་ཚིག་ཅིག་ཡིན། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ”ཡི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་“མི”ཡི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། སེམས་སྐྱེ་བ་དེས་མཚོན་པར་བྱས་ཤིང་སྐྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་དེའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། ཚིག་གི་ཚོགས་པའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི། བྱེད་པ་པོ་དང་། ལས། དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ད་ལྟ་བའི་དུས་སུ་གྱུར་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་ཐོབ་པའོ། འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནོ། විත්ථාරො පනෙවං වෙදිතබ්බො. නමුධාතුයා වච්චං සුගතාදි බුද්ධගුණං ආරම්මණං කත්වා වන්දනාකාරප්පවත්තො කායවචී විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකො සද්ධාචෙතනාපඤ්ඤාපධානො කුසල චිත්තුප්පාදො ච ද්වෙ විඤ්ඤත්තියො අසමුට්ඨාපෙත්වා මනොද්වාරෙ වන්දනාකාරප්පවත්තො කුසලචිත්තුප්පාදො ච මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙන පවත්තො යොනිසොමනසිකා රාදිපුරෙචරානුචරකුසලචිත්තුප්පාදො ඵලූපචාරෙන. දිට්ඨධම්මි කසම්පරායිකසඞ්ඛාතං පච්ඡිමපච්ඡිමඵලං රොගාදිඅන්තරායානං අභාවඤ්ච වා සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිසුඛඤ්ච කාරණූපචාරෙන, පුරෙ පුරෙ වන්දනා සදිස්‍යූපචාරෙන, වන්දනස්ස නාමපඤ්ඤත්ති ඨානූපචාරෙන, වත්ථුද්වාරාරම්මණං ඨානූපචාරෙන, වන්දන ගුණෙන ලක්ඛිතං පුග්ගලදබ්බං ගුණූපචාරෙන. උක්කට්ඨමජ්ඣ මුදුත්තමත්තභාවො ගුණ්‍යූපචාරෙන, අවයවභූතා වන්දනා එකදෙසූපචාරෙන. සමූහභූතා වන්දනා එකදෙස්‍යූපචාරෙන, පුබ්බපුබ්බකුසලචිත්තුප්පාදො සමීපූපචාරෙන, පච්ඡිමපච්ඡිම කුසලචිත්තුප්පාදො සමීප්‍යූපචාරෙන, පණාමකුසලචිත්තුප්පාදභූතානං පරමත්ථධම්මානං නිබ්‍යාපාරභාවො තද්ධම්මූපචාරෙන. තෙසං එවං ධම්මතාභාවො අතද්ධම්මූපචාරෙන, වන්දනාකාරො අභෙදභෙදූපචාරෙන. වන්දනසත්ති භෙදඅභෙදූපචාරෙන ලබ්භති. මිවිභත්තියා වාච්චං තංමුඛ්‍යාදීහි ලක්ඛිතො කත්තු ක්‍රියාවිසෙසෙන ච වත්තමානවිභත්තිසඞ්ඛාතෙන විභත්තිවිසෙ සෙන [Pg.20] ච පරස්සපදසඞ්ඛාතෙන පදවිසෙසෙන ච උත්තමපුරිස විසෙසෙන ච අම්හයොගවිසෙසෙන ච සබ්බධාතුවිසෙසෙන ච එකවචනවිසෙසෙන ච පච්චුප්පන්නකාලවිසෙසෙන ච ධාත්වත්ථක්‍රියාවිසෙසෙන ච අලිඞ්ග විසෙසෙන ච භූවාදිගණ විසෙසෙන ච නොවිකරණවිසෙසෙන ච භාවකම්මකත්තූසුකත්තුවිසෙසෙන ච ලක්ඛිතො අහංසඞ්ඛාතො ඛන්ධසඞ්ඛතො සන්තානො අප්පධානෙන ලබ්භති. ක්‍රියාපදස්ස ක්‍රියාය පධානෙන වාචකත්තා ධාත්වත්ථොව පධානෙන ලබ්භති. අපච්චයස්ස වාච්චං භූවාදිගණජොතකා රූපසිද්ධිමත්තා පද සිලිට්ඨතා ලබ්භති. རྒྱས་པར་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་“ནམུ”ཡི་བརྗོད་བྱ་ནི། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དམིགས་པར་བྱས་ནས། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་ཅིང་ལུས་ངག་གི་རིག་བྱེད་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པ། དད་པ་དང་། སེམས་པ། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དང་། རིག་བྱེད་གཉིས་པོ་ཀུན་ནས་མ་བསླངས་པར་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་གཉིས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འགྲོ་དང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་འབྲས་བུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་མཚུངས་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་མིང་གི་བཏགས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། དངོས་པོ་དང་། སྒོ། དམིགས་པ་རྣམས་ནི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚོན་པའི་གང་ཟག་གི་རྫས་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། མཆོག་དང་། འབྲིང་། ཐ་མ། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡོན་ཏན་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཚོགས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉེ་བའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བར་གྱུར་པའི་དོན་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ནི་ཆོས་དེའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། དེ་དག་གི་དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ཆོས་དེ་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྣམ་པ་ནི་དབྱེར་མེད་པ་ལ་དབྱེ་བའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། ཕྱག་འཚལ་བའི་མཐུ་ནི་དབྱེ་བ་ལ་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་“མི”ཡི་བརྗོད་བྱ་ནི། དངོས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱས་ཤིང་། བྱེད་པ་པོའི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་། ད་ལྟ་བའི་རྣམ་དབྱེ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་དབྱེའི་ཁྱད་པར་དང་། གཞན་གྱི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་དང་། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་ཁྱད་པར་དང་། བདག་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བའི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱིངས་མཐའ་དག་གི་ཁྱད་པར་དང་། ཚིག་གཅིག་པའི་ཁྱད་པར་དང་། ད་ལྟ་བའི་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་། རྟགས་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་ཁྱད་པར་དང་། རྐྱེན་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། དངོས་པོ་དང་། ལས། བྱེད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་མཚོན་པའི། བདག་ཅེས་བྱ་བ་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། བྱ་ཚིག་གི་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོར་བརྗོད་བྱ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཉིད་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའོ། རྐྱེན་མེད་པའི་བརྗོད་བྱ་ནི། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྒྲ་གྲུབ་པ་ཙམ་དང་། ཚིག་འབྲེལ་ཆགས་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། අථ වා යො අහං නමාමීති සො නමෙ. සාමඤ්ඤත්ථ විග්ගහොයං. වාච්චත්ථො පන වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. නමනඤ්චෙත්ථ බුද්ධස්ස සීලාදිඅනන්තගුණෙසු නින්නපබ්භාරතාවසෙන පණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා. සා ච වන්දනෙය්‍ය වන්දනකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස පුරිමකම්මස්ස අනුබලප්පදාන වසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා පවත්තිකාලෙ රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. සම්පරායෙ ච උපපජ්ජවෙදනීයභූතා සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිසුඛං නිබ්බත්තෙතීති. ཡང་ན། བདག་གང་ཞིག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་དེ་ནི་“བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་” (name) ཞེས་པའོ། འདི་ནི་སྤྱིའི་དོན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་འབྱེད་ཚུལ་ལོ། བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདིར་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ་པའི་དབང་གིས། ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དགེ་བའི་སེམས་པའོ། སེམས་པ་དེ་ཡང་ཕྱག་བྱ་བའི་ཡུལ་དང་ཕྱག་འཚལ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས། མཐོང་ཆོས་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྔོན་གྱི་ལས་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས། དེས་བསྐྱེད་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་རྣམས་བཟློག་ནས། འཚོ་བའི་དུས་སུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་ཡང་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།། අයං පනෙත්ථ දස්සනත්ථනයො. නමෙතිඉමිනා බුද්ධස්ස සුගතාදිගුණං ආරබ්භ පවත්තා තිවිධා පණාමකුසල චෙතනා මුඛ්‍යෙන දස්සෙති. තං දස්සනෙන තස්සා කාරණභූතා යොනිසොමනසිකාරාදයො ච චතුචක්කසම්පත්තිඤ්ච බුද්ධුප්පාදනවමඛෙත්තඤ්ච පුබ්බභාගෙ පවත්තං සද්ධාපඤ්ඤාපධානං කුසලචිත්තුප්පාදඤ්ච ඵලූපචාරෙන දීපෙති. තද්දීපනෙන තස්සා ඵලභූතං දිට්ඨධම්මරොගාදිඅන්තරායවිසොසනඤ්ච සග්ගමොක්ඛ සුඛඤ්ච පඨමකාරණූපචාරෙන පකාසෙති. තප්පකාසනෙන බුද්ධස්ස පණාමාරහභාවං දුතියකාරණූපචාරෙන විභාවෙති[Pg.21]. තංවිභාවනෙන වන්දකස්ස මෙ ඛෙත්තඞ්ගතභාවඤ්ච පණාමෙ තබ්බභාවඤ්ච තතියකාරණූපචාරෙන අනුභාවෙති. འདི་ནི་འདིར་བསྟན་པའི་དོན་གྱི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་ནས་བྱུང་བའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དངོས་སུ་སྟོན་ཏོ། དེ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཁོར་ལོ་བཞིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཞིང་དགུ་པ་དང་། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བྱུང་བའི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། དེའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཚེ་འདིའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་བྲལ་བ་དང་། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་བདེ་བ་རྣམས་རྒྱུ་དང་པོའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། དེ་རབ་ཏུ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཕྱག་བྱར་འོས་པའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། དེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཕྱག་འཚལ་བ་པོ་བདག་གི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་རྒྱུ་གསུམ་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། අයං පනෙත්ථ අලඞ්කාරනයො. නමෙතිවාචකපදස්ස වාච්චභූතා තිවිධා බුද්ධපණාමකුසලචෙතනා සමට්ඨායී භාවො නාම. කස්මා, සරීරත්තා. අථ වා තිවිධාය බුද්ධපණා මකුසලචෙතනාය සම්පයුත්තො සමාධිප්පධානො මහා කුසලචිත්තුප්පාදො සමට්ඨායීභාවො නාම. කස්මා, බුද්ධස්ස සුගතාදිගුණාරම්මණෙ එකග්ගත්තා සමාහිතචිත්තත්තා වා. සොයෙව පන සන්තරසො නාම. කස්මා, බුද්ධපණාමචෙතනා කුසලඞ්ගෙන අකුසලඞ්ගස්ස පහීනත්තා. බුද්ධන්තිපාඨසෙස පදස්ස වාච්චභූතො බුද්ධදබ්බො ආරම්මණවිභාවො නාම. කස්මා, තස්ස පණාමකුසලචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණපච්චයෙන උපකාරත්තා. බුද්ධස්ස සුගතන්ත්‍යාදිගුණො උද්දීපනවිභාවො නාම. කස්මා, පණාමස්ස කාරණත්තා. කාරණභූතං තං සමට්ඨායීභාවං උපාදාය ජානිතබ්බො දිට්ඨධම්මරොගා දිඅන්තරායාභාවො ච සම්පරායෙ සග්ගමොක්ඛසුඛසම්පත්ති ච ආනුභාවො නාම. කස්මා, ආනිසංසඵලත්තා. འདི་ནི་འདིར་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་ལོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་གི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་“གནས་པའི་ཉམས་” (samaṭṭhāyī bhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན། སྒོ་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་<ལྡན་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་གནས་པའི་ཉམས་ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་རྩེ་གཅིག་པའམ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ནི་“ཞི་བའི་ཉམས་” (santaraso) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སེམས་པའི་དགེ་བའི་ཡན་ལག་གིས་མི་དགེ་བའི་ཡན་ལག་སྤངས་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལྷག་མའི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫས་ནི་“དམིགས་པའི་རྐྱེན་” (ārammaṇavibhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་“གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་” (uddīpanavibhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕྱག་འཚལ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུར་གྱུར་པའི་གནས་པའི་ཉམས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཚེ་འདིའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་མེད་པ་དང་། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་བདེ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་“མཐུ་” (ānubhāvo) ཞེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། තත්ථ හි කිඤ්චාපි ආනුභාවදීපකං පදං නත්ථි. කාරණස්ස පන ඵලෙන විනාභාවතො කාරණස්ස ඵලං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති. අථ වා නමෙතිපදස්ස සාමත්ථියතො ආනුභාවො දස්සිතොයෙවාති දට්ඨබ්බො. ආවිභූතො උස්සුකො ච බුද්ධපණාමස්ස ආනිසංසපජානනා මති ච අලසාභාවො ච චිත්තප්පසාදො ච සමාධිත්‍යාදි ච බ්‍යභිචාරීභාවො නාම. ලොමහංසාදිභාවො සත්වංකාභාවො නාමාති අලඞ්කාර නයො වෙදිතබ්බො. එවං පච්ඡිමපච්ඡිමගාථාසූති. དེ་ལ་འདིར་མཐུ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་གང་ཡང་མེད་མོད་ཀྱི། རྒྱུ་ནི་འབྲས་བུ་དང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར། རྒྱུ་ལས་འབྲས་བུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ཡང་ན། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཐུ་ལས་མཐུ་དེ་ཉིད་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། མངོན་པར་གྱུར་པ་དང་། སྤྲོ་བ་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་ཤེས་པའི་བློ་དང་། ལེ་ལོ་མེད་པ་དང་། སེམས་དང་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནི་“འགྱུར་བའི་ཉམས་” (byabhicārībhāvo) ཞེས་བྱའོ། སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་“རང་བཞིན་གྱི་ཉམས་” (sattvabhāvo) ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལའང་རིག་པར་བྱའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුගතං සොභනගතං සුන්දරනිබ්බානට්ඨානං ගතං වා සම්මා ගතං වා, සුගතං සම්මා වචනං ගදං භාසනං, සෙට්ඨං පසත්ථතරං සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ ධම්මෙ [Pg.22] ගවෙසන්තං වා සන්තෙහි ගවෙසිතබ්බං වා සත්තානං හිතසුඛං ඉච්ඡිතං වා, කුසලංකුසලං කුසලංඅකුසලං, ජහං ජහිතං, අමතං මරණවිරහිතං අමතං අමතනිබ්බානසමන්නා ගතං, සන්තං කිලෙසදරථවූපසමං, අසමං ලොකියධම්මෙන අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බානධම්මං. දදං දාතං දායකං වා, සරණං සබ්බසත්තලොකස්ස පටිසරණභූතං. ලොකං සත්තසඞ්ඛ රොකාසසඞ්ඛතං තිලොකං, සරණං ජානන්තං, අරණං නික්කිලෙසං, කිලෙසසඞ්ඛාතරණවිරහිතං වා. අරණං සත්තෙසු කිලෙසරජස්සාභාවං, කරං දෙසනාඤාණෙන කතං, අභයං නිබ්භයං, අභයං නිබ්භයට්ඨානං නිබ්බානදිසං, නායකං සත්තෙ නිබ්බානපාරං නෙන්තං, නායකං තිලොකානං ජෙට්ඨං පාමොක්ඛං බුද්ධං සක්කච්චං තීහි ද්වාරෙහි අහං නමෙ නමාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ (sugataṃ) ནི་ལེགས་པར་གཤེགས་པའམ། མཛེས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་གནས་སུ་གཤེགས་པའམ། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པའོ། ཡང་ན། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་གསུང་གསུངས་པའོ། མཆོག་ (seṭṭhaṃ) ནི་ཤིན་ཏུ་བསྔགས་པར་འོས་པ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཚོལ་བར་མཛད་པའམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའམ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པའོ། དགེ་དང་མི་དགེ་ (kusalaṃkusalaṃ) ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའོ། །སྤོང་བ་ (jahaṃ) ནི་སྤངས་པའོ། འཆི་མེད་ (amataṃ) ནི་འཆི་བ་དང་བྲལ་བའོ། །ཡང་ན། འཆི་མེད་ནི་འཆི་མེད་མྱང་འདས་དང་ལྡན་པར་གཤེགས་པའོ། ཞི་བ་ (santaṃ) ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། མི་མཉམ་པ་ (asamaṃ) ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་སོ། སྦྱིན་པ་ (dadaṃ) ནི་སྦྱིན་པར་མཛད་པའམ་གནང་བ་པོའོ། སྐྱབས་ (saraṇaṃ) ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའོ། འཇིག་རྟེན་ (lokaṃ) ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ། །སྐྱབས་ (saraṇaṃ) ནི་མཁྱེན་པའོ། ཉོན་མོངས་མེད་པ་ (araṇaṃ) ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའམ། ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགྲ་དང་བྲལ་བའོ། ཉོན་མོངས་མེད་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་མེད་པའོ། མཛད་པ་ (karaṃ) ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཛད་པའོ། འཇིགས་མེད་ (abhayaṃ) ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ། །ཡང་ན། འཇིགས་མེད་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱོགས་སོ། འདྲེན་པ་ (nāyakaṃ) ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འདྲེན་པའོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོ་དང་དབུ་མཛད་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།། පඨමවන්දනගාථාද්වයවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. ༢. නයනසුභගකායඞ්ගං,මධුරවරසරොපෙතං; අමිතගුණගණාධාරං,දසබලමතුලං වන්දෙ. མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡི་ཡན་ལག་ཅན། སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན། ཚད་མེད་ཡོན་ཏན་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པ། སྟོབས་བཅུ་མཚུངས་པ་མེད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 2. එවං පඨමං ගාථාද්වයෙන බුද්ධස්ස නමස්සිත්වා ඉදානි නයනසුභගකායඞ්ගන්ත්‍යාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතුං නයනසුභගකායඞ්ගන්තිආදිගාථමාහ. අයං පන න න මගණයුත්තත්තා නවක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා භුජගසු සුගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘භුජගසුසුමතා නාමො’’ති. ༢. དེ་ལྟར་ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱིར། "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར"་ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ "ན"་དང་ "ན"་དང་ "མ"་ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་དགུ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ "འབྲུག་གཞོན་ནུ"་ (bhujagasusū) ཞེས་བྱ་བའི་སྡེབ་སྦྱོར་བཟང་པོ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། "འབྲུག་གཞོན་ནུ་ཞེས་བྱའོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං නා ච ද්වෙ නගණාමො ච මගණො ච යදි සියා. සා භුජගසුසු ගාථාති මතා ඤාතබ්බාති. තත්ථ පන නයනසුභගකායඞ්ගන්ති සබ්බසත්තානං චක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන කායඞ්ගෙනසමන්නාගතං. එත්ථ [Pg.23] හි නයනන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නයනං, චක්ඛු ලබ්භති. නීධාතු යු. සුභං සොභනං ගච්ඡතීති සුභගං, කායඞ්ගං ලබ්භති. සුභසද්දූපපදො ගමුධාතු ක්වි. කායස්ස අඞ්ගං අවයවං කායඞ්ගං. භගවතො කායඞ්ගං ලබ්භති. ඡට්ඨීතප්පුරිසසමාසොයං. නයනස්ස සුභගං නයනසුභගං, තං කායඞ්ගං යස්ස බුද්ධස්සාති නයනසුභග කායඞ්ගො, බුද්ධො. සො හි රූපකායස්ස දස්සනා නුත්තරියගුණයොගතො සබ්බසත්තානං පසාදචක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීත්‍යා නුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණෙහි ච ලක්ඛිතෙන කායඞ්ගෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྐང་པ་རེ་རེར་གལ་ཏེ་ "ན"་ཚོགས་གཉིས་དང་ "མ"་ཚོགས་གཅིག་ཡོད་ན། དེ་ནི་ "འབྲུག་གཞོན་ནུ"འི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་གི་འོད་ཟེར"་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་ "ནཡན"་ (nayana) ཞེས་པ་ནི་མཐོ་དམན་སྟོན་བཞིན་ལུས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མིག་ཅེས་བྱ་སྟེ། མིག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ "ནཱི"་ (nī) ལ་རྐྱེན་ "ཡུ"་ (yu) སྦྱར་བའོ།། མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་བས་ན་ "སུབྷག"་ (subhaga) སྟེ། སྐུའི་ཡན་ལག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། སྒྲ་ "སུབྷ"་ཉེ་བར་སྦྱར་ནས་རྩ་བ་ "གམུ"་ (gamu) ལ་རྐྱེན་ "ཀྭི"་ (kvi) སྦྱར་བའོ།། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གམ་ཆ་ཤས་ནི་ "ཀཱཡངྒ"་ (kāyaṅga) སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་ཡན་ལག་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། འདི་ནི་འབྲེལ་སྒྲའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (chaṭṭhītappurisasamāsa) ཡིན་ནོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་ནི་ "ནཡནསུབྷག"་ (nayanasubhaga) སྟེ། སྐུའི་ཡན་ལག་དེ་ཉིད་སངས་རྒྱས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུ་ཡན་ལག་མངའ་བ"་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ཉིད་ནི་གཟུགས་སྐུ་མཇལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དད་པའི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་མཚན་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། මධුරවරසරොපෙතන්ති පියපෙමනීයඋත්තමසද්දෙන සමන්නාගතං, සො හි භගවා මධියති පියති පෙමියති වාති මධුරො. මධධාතු උරො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකායං ‘‘මධුරොති පියො පෙමනීයො අපලිබුද්ධො’’ති. අථ වා මධියති අස්සාදියතීති මධුරො, මධති සබ්බසත්තානං පීතිං උන්දෙති වඩ්ඪෙතීති මධුරො, මධධාතු උන්දෙ උරො. තෙන වුත්තං සද්දනීතියං ‘‘මධ උන්දෙ’’ති. වරිතබ්බො ඉච්ඡිතබ්බො පත්ථිතබ්බො වාති වරො, සරො. වරධාතු ඉච්ඡායං අ. සරති ගච්ඡති සොතවිඤ්ඤාණාරම්මණභාවන්ති සරො, සද්දො. සරධාතු ගතියං අ. සරති ගච්ඡති සුය්‍යමානතන්ති වා සරො, සරියති සුණියතීති වා සරො, භගවතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සද්දො ලබ්භති. උපසම්පජ්ජතීති උපෙතො, උපපුබ්බඉධාතු ත. මධුරො ච වරො ච සො සරො චාති මධුරවරසරො, තෙන උපෙතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති මධුරවරසරොපෙතොති වුච්චති. භගවතො පන හදය වත්ථුනො සුවිසුද්ධත්තා පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධත්තා දෙව මනුස්සෙහි මධුරෙන පියෙන මනාපියෙන වරෙන ඉච්ඡිතපත්ථි තෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන සරෙන සද්දෙන උපෙතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති වුත්තං හොති. "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བྱམས་པར་འོས་པའི་གསུང་མཆོག་དང་ལྡན་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་ནི་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པ་དང་། བྱམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་ (madhura) ཞེས་བྱའོ།། རྩ་བ་ "མདྷ"་ (madha) ལ་རྐྱེན་ "ཨུར"་ (uro) སྦྱར་བའོ།། དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ (Majjhimapaṇṇāsa-ṭīkā) ལས། "མདྷུར་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ། བྱམས་པར་འོས་པ། སྒྲིབ་པ་མེད་པའོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་རམ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དགའ་བ་སྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "མདྷུར"་ཏེ། རྩ་བ་ "མདྷ"་ནི་བརླན་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨུར"་སྦྱར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ (Saddanīti) ལས། "མདྷ་ནི་བརླན་པའི་དོན་ནོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། འདམ་པར་བྱ་བ། འདོད་པར་བྱ་བ། སྨོན་པར་བྱ་བ་ནི་ "ཝར"་ (vara) སྟེ། གསུང་ངོ་།། རྩ་བ་ "ཝར"་ (vara) ནི་འདོད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་ (a) སྦྱར་བའོ།། རྣ་བའི་ཤེས་པའི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ "སར"་ (sara) སྟེ། སྒྲའི་དོན་ཐོབ་བོ།། རྩ་བ་ "སར"་ (sara) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཐོས་པར་འགྱུར་བའི་ཉིད་དུ་འགྲོ་བས་ན་ "སར"་རམ། ཐོས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ "སར"་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་གི་དོན་ཐོབ་བོ།། ཉེ་བར་ཐོབ་པས་ན་ "ཨུཔེཏ"་ (upeto) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "ཨུཔ"་ (upa) དང་བཅས་པའི་རྩ་བ་ "ཨི"་ (i) ལ་རྐྱེན་ "ཏ"་ (ta) སྦྱར་བའོ།། སྙན་པ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་གསུང་ཡིན་པས་ན་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང"་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཉེ་བར་འབྱོར་པས་ན་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཙིཏྟའི་རྟེན་ (hadayavatthu) ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་ལ་སོགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྙན་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ། ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། འདོད་ཅིང་སྨོན་པར་བྱ་བའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་གི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཉེ་བར་འབྱོར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། එත්ථ [Pg.24] ච කිඤ්චාපි සරොපෙතන්ති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං, භගවතො සරො පන විසට්ඨො ච, විඤ්ඤෙය්‍යො, මඤ්ජු, සවනීයො, බින්දු, අවිසාරී, ගම්භීරො, නින්නාදි චාති විසෙසෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිම පණ්ණාසෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො පනස්ස ගොතමස්ස මුඛතො ඝොසො නිච්ඡරති විසට්ඨො ච, විඤ්ඤෙය්‍යො ච, මඤ්ජු ච, සවනීයො ච, බින්දු ච, අවිසාරී ච, ගම්භීරො ච, නින්නාදි ච. යථාපරිසං ඛො පන සො භවං ගොතමො සරෙන විඤ්ඤාපෙති, න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො න නිච්ඡරතී’’ති. འདིར་ "གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་པ་ནི་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ནའང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གསལ་བ། གོ་སླ་བ། སྙན་པ། ཉན་སྤྲོ་བ། འདུས་པ། མི་འཐོར་བ། ཟབ་པ། སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་བཅས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པར་དོན་རྟོགས་པར་བྱའོ།། དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ (Brahmāyusutta) ལས། "ཀྱེ་མ་གཽ་ཏ་མ་དེའི་ཞལ་ནས་འཐོན་པའི་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གསལ་བ་དང་། གོ་སླ་བ་དང་། སྙན་པ་དང་། ཉན་སྤྲོ་བ་དང་། འདུས་པ་དང་། མི་འཐོར་བ་དང་། ཟབ་པ་དང་། སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་དེས་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ལ་གསུང་གིས་གོ་བར་མཛད་ལ། ཁོང་གི་གསུང་གི་སྒྲ་ནི་འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མི་འཐོན་ནོ"་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། තස්සාට්ඨකථායං පන විසට්ඨොති සිනිද්ධො අපලිබුද්ධො. විඤ්ඤෙය්‍යොති විඤ්ඤාපනීයො පාකටො. විසට්ඨත්තායෙව චෙස විඤ්ඤෙය්‍යො හොති. මඤ්ජූති මධුරො. සවනීයොති සොතසුඛො, මධුරත්තායෙව චෙස සවනීයො හොති. බින්දූති සම්පිණ්ඩිතො. අවිසාරීති අවිසටො. බින්දුත්තායෙව චෙස අවිසාරී හොති. ගම්භීරොති ගම්භීරසමුට්ඨිතො. නින්නාදීති නින්නදවා. ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදි හොති. යථාපරිසන්ති චක්කවාළපරියන්තාපි එකබද්ධං පරිසං විඤ්ඤාපෙති. බහිද්ධාති අඞ්ගුලිමත්තම්පි පරිසතො බහිද්ධා න ගච්ඡති. කස්මා. සො එවරූපො මධුරසරො අකාරණා මා නස්සීති. ඉති භගවතො ඝොසො පරිසාය මත්තකෙනෙව චරතීති වණ්ණිතොති. අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච වුත්තා සඞ්ගහගාථා – དེའི་འགྲེལ་བཤད་ (Aṭṭhakathā) ལས་ནི། "གསལ་བ"་ (visaṭṭha) ཞེས་པ་ནི་འཇམ་ཞིང་ཐོགས་པ་མེད་པའོ།། "གོ་སླ་བ"་ (viññeyya) ཞེས་པ་ནི་གོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་གསལ་པོའོ།། གསལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་གོ་སླ་བ་ཡིན་ནོ།། "སྙན་པ"་ (mañju) ཞེས་པ་ནི་མངར་བའོ།། "ཉན་སྤྲོ་བ"་ (savanīya) ཞེས་པ་ནི་རྣ་བར་བདེ་བ་སྟེ། སྙན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཉན་སྤྲོ་བ་ཡིན་ནོ།། "འདུས་པ"་ (bindu) ཞེས་པ་ནི་རིལ་པོར་འདྲིལ་བའོ།། "མི་འཐོར་བ"་ (avisārī) ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་ནས་མི་འཐོར་བའོ།། འདུས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མི་འཐོར་བ་ཡིན་ནོ།། "ཟབ་པ"་ (gambhīra) ཞེས་པ་ནི་གཏིང་ནས་བྱུང་བའོ།། "སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ"་ (ninnādī) ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་བརྙན་འཁོར་བའོ།། ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་སྒྲ་བརྙན་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། "འཁོར་དང་མཐུན་པར"་ (yathāparisaṃ) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚོགས་འཁོར་ཡུག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་ཡང་གོ་བར་མཛད་པའོ།། "ཕྱི་རོལ"་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ལས་སོར་མོ་གང་ཙམ་ཡང་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མི་འགྲོ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་གསུང་སྙན་པོ་དེ་རྒྱུ་མེད་པར་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་འཁོར་གྱི་ཚད་ཙམ་དུ་ཁྱབ་པར་འཇུག་གོ་ཞེས་བསྔགས་སོ།། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས་ཀྱང་བསྡུས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་པ་ནི། ‘‘විසට්ඨමඤ්ජුවිඤ්ඤෙය්‍යා, සවනීයාවිසාරිනො; බින්දුගම්භීරනින්නාදි, ත්‍යෙවමට්ඨඞ්ගිකො සරො’’ති. "གསལ་ཞིང་སྙན་ལ་གོ་སླ་དང་།། ཉན་སྤྲོ་བ་དང་མི་འཐོར་བ།། འདུས་དང་ཟབ་ཅིང་སྒྲ་བརྙན་ལྡན།། དེ་ལྟར་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད།།" යථා හි බ්‍රහ්මුනො සරො පිත්තසෙම්හෙහි අපලිබුද්ධත්තා විසුද්ධො මධුරො හොති. යථා ච සීහබ්‍යග්ඝාදීහි වාළමිගෙහි අනුබන්ධා ධාවන්තා ඛුද්දකමිගා කරවීකසකුණස්ස විකූජමානං සද්දං සුත්වා සරස්ස මධුරත්තා මරණභයං හිත්වා අධාවිත්වා උක්ඛිත්තපාදං [Pg.25] අනික්ඛිපිත්වා තිට්ඨන්තා සුණන්ති, එවං කරවීකස්ස සද්දො ධම්මතාභාවෙන මධුරො පියො මනාපො හොති. එවං භගවතා කතං කම්මං වත්ථුං සොධෙති, වත්ථුස්ස සුද්ධත්තා පිත්තසෙම්හෙහි ච අපලිබුද්ධත්තා භගවතො නාභිතො සමුට්ඨහන්තො සරොපි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සුවිසුද්ධො අතිමධුරො අතිපියො අතිමනාපො හොති. සා පනෙසා හීනූපමා හොති, භගවතො හි සරො තෙහි සද්දෙහි සතභාගෙන සහස්සභාගෙන අතිමධුරො අතිපියො අතිමනාපො හොති, තථා හි ධම්මාසො කරඤ්ඤො අසන්ධිමිත්තා දෙවී කරවීකසකුණස්ස මධුරසද්දං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමස්ස තිරච්ඡානස්ස මධුරො සද්දො, කො නාම සබ්බඤ්ඤුතඤාණසිරිං පත්තස්ස භගවතො අතිමධුරො සද්දො’’ති, පීතිං උප්පාදෙත්වා තං පීතිං අවිජහිත්වා සත්තහි ජඞ්ඝසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, තස්මා භගවතො මධුරවරසරොපෙතන්ති ථොමෙතීති. ཇི་ལྟར་ཚངས་པའི་གསུང་ནི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་ཅིང་སྙན་པ་ཡིན་པ་དང་། ཇི་ལྟར་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་གཅན་གཟན་གྱིས་དེད་ནས་བྲོས་པའི་རི་དྭགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱའི་སྐད་སྙན་པར་སྒྲོག་པ་ཐོས་ནས། གསུང་དེའི་སྙན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་སྤངས་ཏེ། མི་བྲོས་པར་བཏེགས་པའི་རྐང་པ་ས་ལ་མ་བཞག་པར་ལངས་ནས་ཉན་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྙན་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཛད་པའི་ལས་ཀྱིས་རྟེན་ (vatthu) དག་པར་བྱེད་ལ། རྟེན་དག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལྟེ་བ་ནས་བྱུང་བའི་གསུང་ཡང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་རྣར་པར་དག་པ། མཆོག་ཏུ་སྙན་པ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་དཔེ་དམན་པ་ (hīnūpamā) ཞིག་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་སྒྲ་དེ་དག་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་མཆོག་ཏུ་སྙན་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། མཆོག་ཏུ་ཡིད་མགུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་བཙུན་མོ་ཨ་སན་དྷི་མི་ཏྲཱ་ (Asandhimittā) ཡིས་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱའི་སྐད་སྙན་པོ་ཐོས་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "དུད་འགྲོ་འདིའི་སྒྲ་ཡང་འདི་འདྲ་བར་སྙན་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཔལ་ལ་མངའ་བརྙེས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་ཅི་འདྲ་ཞིག་སྙན་པར་མི་འགྱུར"་ཞེས་སོ།། དེས་དགའ་བ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་དེ། དགའ་བ་དེ་མ་བོར་བར་འཁོར་བུད་མེད་བདུན་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ "སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ"་ཞེས་བསྟོད་དོ།། අමිතගුණගණාධාරන්ති අපරිමිණිතබ්බසීලාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානභූතං. එත්ථ ච සමිතොති පරිමිණිතබ්බොති මිතො, මාධාතු පරිමාණෙ ත, න මිතො අමිතො. ගුණොති සීලාදයො ධම්මා. තෙ හි ගුණෙන්ති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං පකාසෙන්තීති ගුණාති වුච්චන්ති. ගුණධාතු පකාසනෙ අ. මණිසාරමඤ්ජූසාටීකායං පන ‘‘ගුණන්ති අත්තනො ආධාරං පාකටං කරොන්තීති ගුණා’’ති වුත්තං. "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན"་ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ།། འདིར་ "མི་ཏ"་ (mito) ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བར་བྱ་བ་སྟེ། རྩ་བ་ "མཱ"་ (mā) ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཏ"་ (ta) སྦྱར་བའོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ་ནི་ "ཨ་མི་ཏ"་ (amito) འོ།། "གུ་ཎ"་ (guṇa) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་གིས་རང་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "ཡོན་ཏན"་ཞེས་བྱའོ།། རྩ་བ་ "གུ་ཎ"་ (guṇa) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ཨ"་ (a) སྦྱར་བའོ།། ནོར་བུའི་སྙིང་པོའི་སྒྲོམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Maṇisāramañjūsā-ṭīkā) ལས་ནི། "རང་གི་རྟེན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། සද්දනීතිධාතුමාලායඤ්ච ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ, ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා, ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදි ධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතු ආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණාති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දංන පස්සාම[Pg.26]. ගුණ ආමන්තනෙ ඉච්චෙව පස්සාම. විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. අමිතො ගුණො අමිතගුණො, තෙසං ගණො සමූහො අමිතගුණගණො, තෙසං. ආධාරති තිට්ඨති එත්ථාති අමිතගුණගණාධාරො, ජිනො ලබ්භති. සො පන සමුද්දොදකං නාළිපත්තෙන අපරිමිතං විය කෙනචි අපරිමිතානං සීලාදිගුණසමූහානං ආධාරො පතිට්ඨානභූතොති අත්ථො. སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཚོགས་ (Saddanīti-dhātumālā) ལས། "གུ་ཎ་ནི་འབོད་པའི་དོན་ཏེ། གུ་ཎ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། དོན་ཅིའི་ཕྱིར་ན་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། རང་ཉིད་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། མཆོད་པར་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་ནོ།། འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འབོད་པ་དངོས་སུ་མེད་ནའང་། དེའི་རྒྱུ་ལས་འབོད་པ་དང་མགྲོན་དུ་གཉེར་བ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ནི་སྒྲོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏན་ནོ་ཞེས་དོན་བཤད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དང་མཐུན་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲ་ནི་བདག་ཅག་གིས་མ་མཐོང་ངོ་།། 'གུ་ཎ་ནི་འབོད་པའི་དོན་ཏོ'་ཞེས་པ་འདི་ཁོ་ན་མཐོང་བས། བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན"་ཏེ། དེ་དག་གི་ཚོགས་སམ་འདུས་པ་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས"་སོ།། འདིར་གནས་པས་ན་ "རྟེན"་ཏེ། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་ནི་ "ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན"་ཏེ། རྒྱལ་བའི་དོན་ཐོབ་བོ།། དེ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཕོར་པས་གཞལ་དུ་མེད་པ་བཞིན། སུས་ཀྱང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། දසබලන්ති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං තථාගතදසබලසම්පන්නං. එත්ථ හි බලන්ති කෙහිචි විරුද්ධෙහි කාරණෙ හි බලන්ති න කම්පෙන්ති ථිරන්තීති බලං, දස බලානි යස්ස සොති දසබලො, බුද්ධො. තං පන දුවිධං හොති තථා ගතස්ස දසබලං කායදසබලඤ්ච, ඤාණදසබලඤ්චාති. තෙසු හි කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි – "སྟོབས་བཅུ་པ"་ཞེས་པ་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་ "སྟོབས"་ (bala) ཞེས་པ་ནི་འགལ་བའི་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གཡོ་ཞིང་བརྟན་པས་ན་སྟོབས་ཞེས་བྱ་ལ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "སྟོབས་བཅུ་པ"་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་པོ་དེ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུའོ།། དེ་དག་ལས་སྐུའི་སྟོབས་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘කාළා වකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං; ගන්ධ මඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථං ඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති. "ནག་པོ་དང་ནི་གངྒཱ་སྐྱེས།། སྐྱ་བོ་ཟངས་དང་སེར་སྐྱ་དང་།། སྤོས་དང་བཀྲ་ཤིས་གསེར་དང་ནི།། གསོ་སྦྱོང་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་བཅུ།།" ඉමානි හි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකහත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං, තං උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස, නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථීනං ගණනාය හත්ථිකොටිසහස්සානං[Pg.27]. පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තථාගතස්ස කායබලං හොති. ඉදං පන තාසු තාසු පාළීසු න ආගතං. අට්ඨකථාසුයෙව ආගතං. තෙන වුත්තං දසක නිපාත අඞ්ගුත්තරටීකායං ‘‘දස බලඤාණං පන පාළියං ආගතමෙව. න කායබලං විය අට්ඨ කථාරූළ්හමෙවාති අධිප්පායො’’ති. එත්ථ ච නාරායන සඞ්ඝාත බලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං. තස්මා නාරායනසඞ්ඝාත බලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථොති. འདི་དག་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་བཅུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་གླང་པོའི་རིགས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་བཅུའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གངྒཱའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གངྒཱའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དཀར་པོའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །དཀར་པོའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཟངས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །ཟངས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སེར་སྐྱའི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །སེར་སྐྱའི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གངས་ཅན་གྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གངས་ཅན་གྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །གསོ་སྦྱོང་གི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གླང་པོ་གཅིག་གི་སྟོབས་སོ། །མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གླང་པོ་བཅུའི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་གཅིག་གི་སྟོབས་ཏེ། འདི་ལ་སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་འདི་ནི་ཕལ་པའི་གླང་པོའི་གྲངས་སུ་བྱས་ན་གླང་པོ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་སྟོབས་དང་། སྐྱེས་བུའི་གྲངས་སུ་བྱས་ན་སྐྱེས་བུ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅུ་སྟོང་གི་སྟོབས་སུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་ལུང་སོ་སོ་ལས་མ་བྱུང་བར། གཞུང་འགྲེལ་དག་ལས་ཁོ་ནར་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཅུ་པའི་སྐབས་ལས། “སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལུང་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ལྟར་གཞུང་འགྲེལ་ལས་བྱུང་བ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་“སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་”ཞེས་པ་ལ། “ནཱ་རཱ་”ཞེས་པ་ནི་འོད་ཟེར་ཏེ། དེ་དག་མང་པོ་དང་སྣ་ཚོགས་པ་འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་“ནཱ་རཱ་ཡ་ཎ་”སྟེ་རྡོ་རྗེའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྲེད་མེད་ཀྱི་བུ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་པ་ནི་རྡོ་རྗེ་འདུས་པའི་སྟོབས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ඤාණදසබලං පන විභඞ්ගපාළියඤ්ච මූලපණ්ණාසෙ මහා සීහනාදසුත්තෙ දසකනිපාතඅඞ්ගුත්තරපාළියඤ්ච විත්ථාරෙන ආගතමෙව. සුඛග්ගහණත්ථං පන සඞ්ඛෙපෙන දස්සයිස්සාමි. සෙය්‍යථිදං. ඨානාට්ඨානඤාණඤ්ච, කම්මසමාදානානං විපාකඤාණං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණං, අනෙකධාතු නානාධාතු ලොක ඤාණං, සත්තානං නානාධිමුත්තිකතං ඤාණං, පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, සත්තානං චුතූපපාතං ඤාණං, ආසවානං ඛයඤාණඤ්චාති. අයං පන කමො අභිධම්මවිභඞ්ගපාළියං ආගතක්කමො. ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་དང་། རྩ་བའི་ལེའུ་ལྔ་བཅུ་པའི་སེང་གེའི་ང་རོའི་མདོ་ཆེན་པོ་དང་། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་བཅུ་པའི་སྐབས་དག་ལས་རྒྱས་པར་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་གཞན་དང་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་ལྡང་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གོ་རིམ་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་གོ་རིམ་མོ། ། චුතූපපාතඤාණට්ඨානෙ පන මූලපණ්ණාසපාළියං මහාසීහනාදසුත්තෙ ච දසකනිපාතඅඞ්ගුත්තරපාළියං දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආගතං. අත්ථතො පන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන චුතූපපාතස්ස පස්සිතත්තා සදිසමෙවාති. තත්ථ හි ඨානාට්ඨානඤාණන්ති කාරණාකාරණං යථාභූතං ජානනඤාණං. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. කම්මසමාදානානං විපාකඤාණන්ති සමාදියිත්වා කතානං අතීතානාගත පච්චුප්පන්නානං කුසලාකුසලකම්මානං සුගතිදුග්ගතිපටිසන්ධිසඞ්ඛාතං විපාකං නිබ්බානඵලඤ්ච යථාභූතං පජානනඤාණං. සබ්බත්ථ ගාමිනිපටිපදං [Pg.28] ඤාණන්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච පටිපදං මග්ගං යථාභූතං පජානනඤාණං. තත්ථ ච පටිපදන්ති පටිපජ්ජති පාපුණාති එතෙනාති පටිපදං, මග්ගං. ගතිගාමිනින්ති නිරයාදිපඤ්චගතිගාමිනිං. අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං සාරිපුත්ත පජානාමි නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති. འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སུ། རྩ་བའི་ལེའུ་ལྔ་བཅུ་པའི་ལུང་དང་སེང་གེའི་ང་རོའི་མདོ་ཆེན་པོ་དང་། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་བཅུ་པའི་སྐབས་ལས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱུང་ངོ་། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་“གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྒྱུ་གང་ལས་འབྲས་བུ་དེ་ལ་གནས་ཤིང་། དེ་ལ་རག་ལས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བ་དང་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་“གནས་”ཞེས་བྱའོ། །“ལས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བྱས་པའི་འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་གྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་གྲགས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འབྲས་བུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ལམ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལ་“ལམ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ལམ་མོ། །“འགྲོ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྲོ་བ་ལྔར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །“འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །འདི་ལྟར་“ཤཱ་རིའི་བུ་ང་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡང་རབ་ཏུ་ཤེས་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං ඤාණන්ති එත්ථ අනෙක ධාතූති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතූහි වා බහුධාතුං. නානාධාතූති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණත්තා විසදිස සභාවත්තා නානාප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතන ධාතුලොකං. ඤාණන්ති යථාභූතං පජානනඤාණං. සත්තානං අධිමුත්තිකතං ඤාණන්ති සත්තානං හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං යථාභූතං පජානනඤාණං. පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණන්ති එත්ථ පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන ද්වෙධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවං වඩ්ඪඤ්ච අපරභාවං හානිඤ්ච යථාභූතං පජානනඤාණං. “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“ཁམས་དུ་མ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་མང་པོའོ། །“ཁམས་སྣ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་མི་མཐུན་པ་དང་རང་བཞིན་མི་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཁམས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །“ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་མོས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་གཞན་དང་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“སེམས་ཅན་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །“གང་ཟག་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་དམན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་རང་བཞིན་ཏེ་འཕེལ་བ་དང་། མཆོག་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ་ཉམས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං ඤාණන්ති එත්ථ ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, රූපී රූපානි පස්සතීතිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣාන සමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති යෙන කාරණෙන ඣානාදීහි වුට්ඨහන්ති, තං කාරණං. ඤාණන්ති යථාභූතං පජානනඤාණං. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධානුස්සරණසඞ්ඛාතං පජානනඤාණං. සත්තානං චුතූපපාතං ඤාණන්ති සත්තානං චුතිඤ්ච උපපාතඤ්ච පජානනං දිබ්බචක්ඛුඤාණං. ආසවානං ඛයඤාණන්ති කාමාසවාදීනං ඛයසඞ්ඛාතං ආසවනිරොධං නිබ්බානං යථාභූතං පජානන ඤාණන්ති[Pg.29]. ඉමානි පන ඤාණානි අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්ස දසබලඤාණානීති දට්ඨබ්බානි. “བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་ལྡང་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་བཞི་དང་། གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་དང་། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུམ་དང་། བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སོགས་པ་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུའོ། །“ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ། །“རྣམ་པར་བྱང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ། །“ལྡང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡང་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་དེའོ། །“ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་གྲགས་པའི་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཟག་པ་ཟད་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཟད་པར་གྲགས་པའི་ཟག་པ་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། හොන්ති චෙත්ථ – འདིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དག་ཡོད་དེ། ‘‘ඨානාට්ඨානං විපාකඤ්ච, ඤාණං පටිපදං ඤාණං; අනෙකධාතුලොකඤ්ච, සත්තානං අධිමුත්තිකං. [සා පනෙසා සෙතවවිපුලාගාථාති දට්ඨබ්බා; ] “གནས་དང་གནས་མིན་རྣམ་སྨིན་དང་། །ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དང་ནི། །ཁམས་མང་འཇིག་རྟེན་ཡེ་ཤེས་དང་། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མོས་པ་དང་། ། [འདི་ནི་ཤེ་ཏ་ཝ་བི་པུ་ལའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །]” ඉන්ද්‍රියපරාපරඤ්ච, ඣානාදිනං සංකිලෙසං; වොදානං වුට්ඨානං ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිං; සත්තානං චුතූපපාතං, ආසවක්ඛයං ඤාණන්ති; දසිමානි බුද්ධස්ස චා, සාධාරණානි ඤාණානී’’ති. [සා පනෙසා සාමඤ්ඤගාථාති දට්ඨබ්බා; ] “དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མིན་དང་། །བསམ་གཏན་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་དང་། །རྣམ་བྱང་ལྡང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། །སྔོན་གྱི་གནས་ནི་རྗེས་དྲན་དང་། །སེམས་ཅན་འཆི་འཕོ་སྐྱེ་བ་དང་། །ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་པོ། །ཐུན་མོང་མིན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། [འདི་ནི་ཕལ་པའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །] නනු දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණමෙව හොති, අථ කස්මා තං ඤාණං දසභෙදෙන වුත්තන්ති. වුච්චතෙ. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, දසබලඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන තම්පි තතො අවසෙසම්පි පජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති. දුතියං කම්මන්තර විපාකන්තරමෙව. තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව. චතුත්ථං ධාතු නානත්තකාරණමෙව. පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව. ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව. සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව. අට්ඨමං පුබ්බෙ නිවුත්ථඛන්ධසන්තතිමෙව. නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව. දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති. එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති. ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති. මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති. එවං තෙසං ඤාණද්වයානං විසෙසොති. තං පන ඉධ ඤාණද්වයං අධිප්පෙතන්ති. ཅི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་ལོགས་སུ་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་བཅུར་གསུངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཉིདདོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཉིད་དོ། །སྟོབས་བཅུ་ནི་རང་རང་གི་བྱ་བ་ཁོ་ན་ཤེས་ལ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་དེ་ཡང་ཤེས་ཤིང་དེ་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལས་དང་པོས་ནི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཁོ་ན་ཤེས་སོ། །གཉིས་པས་ནི་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཁོ་ནའོ། །གསུམ་པས་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཁོ་ནའོ། །བཞི་པས་ནི་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཁོ་ནའོ། །ལྔ་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མོས་པ་ཁོ་ནའོ། །དྲུག་པས་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྣོ་རྟུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཁོ་ནའོ། །བདུན་པས་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ནའོ། །བརྒྱད་པས་ནི་སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ཁོ་ནའོ། །དགུ་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཁོ་ནའོ། །བཅུ་པས་ནི་བདེན་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཁོ་ནའོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་འདི་དག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་ལ། དེ་ལས་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཉིད་བསམ་གཏན་དུ་གྱུར་ཏེ་སྙོམས་པར་འཇུག་མི་ནུས་སོ། །རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་ཏེ་ཆོ་འཕྲུལ་སྟོན་མི་ནུས་སོ། །ལམ་དུ་གྱུར་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་དེ་དག་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། ། අතුලන්ති [Pg.30] සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසං. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. තුලනං උම්මානං තුලා, තුල සදිස්‍යං. සද්දනීතියඤ්හි ‘‘තුල උම්මානෙ’’ති වුත්තං. අථ වා තුලියති පමියති එතායාති තුලා, පකතිතුලා. තුලා වියාති තුලා, ඤාණං. තාය සම්මිතො තුලො. සම්මිත තද්ධිතෙ අපච්චයො. තුලසදිසඤාණෙන සම්මිතො පුග්ගලො. න තුලො අතුලො. කම්මධාරයමිස්සකතප්පුරිස සමාසොයං. සීලාදිගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසො භගවා ලබ්භති. අථ වා නත්ථි තුලො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අතුලො, භගවා. අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණොයං බහුබ්බීහි. සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසො අග්ගපුග්ගලොති අත්ථො. සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං ද්විපදානඤ්ච චක්ඛුමා’’ති. තං අතුලං බුද්ධන්ති සම්බන්ධො. වන්දෙති බුද්ධස්ස නයනසුභගකායඞ්ගාදිගුණං අනුස්සරිත්වා තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං අහං වන්දාමීති අත්ථො. එත්ථ ච මිවිභත්තියා මහාවිසයසුත්තෙන එකාරා දෙසොති දට්ඨබ්බො. වන්දනා පන තිවිධා හොති කායවචීමනොවන්දනාවසෙනාති. යථාහ ‘‘තිස්සො ඉමා භික්ඛවෙ වන්දනා. කතමා තිස්සො. කායෙන වන්දති, වාචාය වන්දති, මනසා වන්දතී’’ති. “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། འཇལ་བྱེད་དམ་ཚད་ནི་སྲང་སྟེ། མཚུངས་པ་ནི་མཚུངས་པའོ། །སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལས། “ཏུ་ལཱ་ནི་འཇལ་བྱེད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་འཇལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲང་སྟེ། ཕལ་པའི་སྲང་ངོ་། །སྲང་དང་འདྲ་བས་ན་སྲང་སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེས་བཅལ་བ་ནི་མཚུངས་པའོ། །མཚུངས་པའི་ཕྱིར་སྦྱར་བའི་ཚིག་གོ། །སྲང་དང་འདྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཅལ་བའི་གང་ཟག་གོ། །མི་མཚུངས་པ་ནི་མཚུངས་པ་མེད་པའོ། །འདི་ནི་ལས་འཛིན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་འདྲེས་པ་ཞིག་གོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་ཟག་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐོབ་པའོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །འདི་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་མི་མཚོན་པའི་འབྲུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མཆོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཟག་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་“དགེ་སློང་དག། སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་འམ། རྐང་གཉིས་པ་འམ། རྐང་བཞི་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། རྐང་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྤྱན་ལྡན་པ་ནི་མཆོག་གོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་”ཞེས་སྦྱར་རོ། །“ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ལ་མཛེས་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། སྒོ་གསུམ་གྱིས་གུས་པས་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཡང་“མི་”ཞེས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལ། ཡུལ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས་“ཨེ་”ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟར་“དགེ་སློང་དག། ཕྱག་འཚལ་བ་འདི་དག་ནི་གསུམ་མོ། །གསུམ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ངག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། තත්ථ යොනිසො මනසිකාරචිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජාණුද්වයකප්පරද්වයනලාටසඞ්ඛාතානි පඤ්ච අඞ්ගානි භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දනෙය්‍යානං අභිමුඛං නිපතන්තො කායෙන වන්දති නාම. යං සන්ධාය ‘‘පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා’’ති අට්ඨ කථාදීසු වුත්තං. බුද්ධගුණපදානි වාචාය පවත්තෙන්තො වාචාය වන්දති නාම. විපස්සිස්ස නමත්ථු, සිඛිස්සාපි නමත්ථු, වෙස්ස භුස්ස නමත්ථු, කකුසන්ධස්ස නමත්ථු, කොණාගමනස්ස නමත්ථු[Pg.31], කස්සපස්ස නමත්ථු, අඞ්ගීරස්සස්ස නමත්ථු ත්‍යාදීසුපි වාචාවන්දනායෙව. බුද්ධාදි ගුණානි අනුස්සරන්තො මනසා වන්දති නාමාති. དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སེམས་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ཏེ། པུས་མོ་གཉིས་དང་། གྲུ་མོ་གཉིས་དང་། དཔྲལ་བ་སྟེ་ཡན་ལག་ལྔ་པོ་ས་ལ་གཏུགས་ནས། ཕྱག་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་མངོན་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་འགྱེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས། 'ཡན་ལག་ལྔ་ས་ལ་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ངག་གིས་བརྗོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ངག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་གཟིགས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གཙུག་ཏོར་ཅན་ལའང་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །འཁོར་བ་འཇིག་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གསེར་ཐུབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །འོད་སྲུང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གསལ་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའང་ངག་གི་ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་དོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་བཞིན་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. නයනසුභගකායඞ්ගං සබ්බසත්තානං චක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන කායඞ්ගෙන සමන්නාගතං, මධුරවරසරොපෙතං පියපෙමනීයෙන අස්සාදි යෙන උත්තමසද්දෙන සමන්නාගතං, අමිතගුණගණාධාරං අපරිමිණිතබ්බසීලාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානභූතං, දසබලං අනඤ්ඤසාධාරණෙන තථාගතස්ස කායඤාණදස බලෙන සමන්නාගතං, අතුලං සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං බුද්ධං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං අහං වන්දෙ වන්දාමීති. འདི་ལ་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། མིག་ལ་མཛེས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ། སྙན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བྱམས་པར་བྱེད་པའི་མཆོག་གི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ། ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་སྟེ། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱིས་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། දුතියවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. ༣. යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො,සංසාරෙ අනුභොසි කායිකං; දුක්ඛං චෙතසිකඤ්ච ලොකතො,තං වන්දෙ නරදෙව මඞ්ගලං. སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ། །འཁོར་བར་འཇིག་རྟེན་དོན་དུ་ལུས་ཀྱི་ནི། །སྡུག་བསྔལ་དང་ནི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་། །ལྷ་མིའི་བཀྲ་ཤིས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 3. එවං තතියගාථාය බුද්ධස්ස වන්දිත්වා ඉදානි සමාධි ආදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො තිආදිගාථමාහ. අයං පන මසජගණ ගරුයුත්තත්තා දසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා සුද්ධවිරා ජිතගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ-ම්සා ජ්ගා සුද්ධවිරා ජිතං මතන්ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ම්සා මසගණා ච ජ්ගා ජගණගරුකා ච චෙ සිය්‍යුං, තං වුත්තං සුද්ධවිරාජිතන්ති මතං ඤාතබ්බන්ති. ධිතිමා අඤ්ඤධාරකො යො බුද්ධො ලොකතො සංසාරෙ කායිකං දුක්ඛඤ්ච චෙතසිකං දුක්ඛඤ්ච අනුභොසි නරදෙවමඞ්ගලං, තං බුද්ධං අහං වන්දෙති සම්බන්ධො. ༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཞིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ 'མ་' དང་ 'ས་' དང་ 'ཇ་' ཡི་ཚོགས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་དང་ལྡན་པས་ཡི་གེ་བཅུ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ 'ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། 'མ་ས་ཇ་དང་ལྕི་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་འདོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ 'མ་' དང་ 'ས་' ཡི་ཚོགས་དང་། 'ཇ་' ཡི་ཚོགས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་ཡོད་ན། དེ་ནི་ 'ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་འཛིན་པའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་འཁོར་བར་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་མཛད་པ། ལྷ་དང་མིའི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། තත්ථ [Pg.32] හි යොති අනියමනිද්දෙසො. යො යාදිසොති අත්ථො. තස්ස ච අනියමවාචක සබ්බනාමපදත්තා වචනත්ථො න කාතබ්බො. තස්ස පන ය ඔති පදවිභාගො කාතබ්බො. තෙසු ච යසද්දස්ස වාච්චං අනියමො බුද්ධදබ්බො අප්පධානෙන ලබ්භති, තස්ස යාදිසයුත්තජච්චනාමගොත්තසීලවිහාරී ගොචරසඞ්ඛාතං අනියමසාමඤ්ඤාකාරත්තගුණමෙව පධානෙන ලබ්භති. පඨමාසිවිභත්තියා කාරියභූතස්ස ඔකාරස්ස වාච්චං පකතූපනිස්සයසඞ්ඛාතං කත්තුකාරකෙකවචනසඞ්ඛ්‍යං ලබ්භති. අථ වා සබ්බනාමභාවං යාති ගච්ඡතීති යො, අනියමවාචකභාවං යාති ගච්ඡතීති වා යො, සබ්බනාම භාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො, සබ්බනාමභාවෙන යාතබ්බො ඤාතබ්බොති වා යො, යාතබ්බො ඤාතබ්බො එතෙන වා අනියමත්ථොති යො. དེ་ལ་ 'གང་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་ངེས་པའི་བསྟན་པ་སྟེ། གང་འདྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་སྤྱི་སྒྲ་ཡིན་པས་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་བྱ་བར་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ 'ཡ་' དང་ 'ཨོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱ་དགོས་སོ། །དེ་དག་ལས་ 'ཡ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་མ་ངེས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཕལ་པ་ཉིད་དུ་ཐོབ་ལ། དེའི་གང་འདྲ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་དང་། མིང་དང་། རུས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གནས་པ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གཏོགས་པའི་མ་ངེས་པའི་སྤྱིའི་རྣམ་པ་ཉིད་གཙོ་བོར་ཐོབ་བོ། །རྣམ་དབྱེ་དང་པོའི་བྱ་བར་གྱུར་པའི་ 'ཨོ་' ཡིག་གི་བརྗོད་བྱ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་སྟེ། བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དང་གཅིག་ཚིག་གི་གྲངས་སུ་ཐོབ་བོ། །ཡང་ན། ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོས་འཇུག་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་དངོས་པོས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིས་མ་ངེས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'གང་' ཞེས་བྱའོ། ། තෙනාහු පොරාණා – དེ་སྐད་དུ་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘නානාකාරණං පටිච්ච, ධාතුපච්චයවිග්ගහං; චින්තකානං පභාවොව, පධානං හොති චින්තනෙ’’ති. “རྒྱུ་མཚན་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས། །ཁམས་དང་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་ནི། །རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་དེ། །བསམ་པའི་གནས་ལ་གཙོ་བོ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. බුජ්ඣති චත්තාරි සච්චානීති බුද්ධො, භගවා. සුද්ධකත්තුසාධනොයං. බුධධාතු ත. බොධෙතා පජායාති වා බුද්ධො, හෙතු කත්තුසාධනොයං. අඤ්ඤෙසං චත්තාරි සච්චානි බොධෙතීති අත්ථො. අථ වා අනඤ්ඤබොධිතො හුත්වා සවාසනාය සම්මොහනිද්දාය බුජ්ඣති ජාගරොතීති බුද්ධො, දිනකරකිරණ සමාගමෙන පරමරුචිරසිරීසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කත සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පත්තියා බුජ්ඣති විකසතීති වා බුද්ධො, නිබ්බාන සඞ්ඛාතං එකායනමග්ගං බුජ්ඣති ගච්ඡතීති වා බුද්ධො. බුධසද්දො හි ඤාණාදීසු චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. 'སངས་རྒྱས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པ་སྟེ། འདི་ལ་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། 'བུདྷ་' བྱ་བའི་དབྱིངས་ལ་ 'ཏ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ། འདི་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ། །གཞན་དག་ལ་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་གཞན་གྱིས་སད་པར་མ་བྱས་པར་རང་ཉིད་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་གཏི་མུག་གི་གཉིད་ལས་སད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཉི་མའི་འོད་ཟེར་དང་ཕྲད་པས་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པའི་དཔལ་གྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་ཐོབ་སྟེ་ཁ་བྱེ་བའི་པདྨ་བཞིན། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ཕྲད་པས་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་སྟེ་རྒྱས་པར་གྱུར་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཡང་ན་མྱང་འདས་སུ་གཏོགས་པའི་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་ལ་བགྲོད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །'བུདྷ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ ། තෙන [Pg.33] වුත්තං – དེ་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඤාණෙ විකසනෙ චෙව, ගමනෙ චාපි ජාගරෙ; චතූස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, බුධසද්දො පවත්තතී’’ති. “ཡེ་ཤེས་དང་ནི་རྒྱས་པ་དང་། །བགྲོད་པ་དང་ནི་སད་པ་སྟེ། །དོན་འདི་བཞི་པོ་དག་ལ་ནི། །'བུདྷ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ །” ཞེས་སོ། ། අථ වා සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣති ජානාතීති බුද්ධො, පාරමි භාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති වා බුද්ධො, සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතඤාණගුණවිසෙසෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති වා බුද්ධො, භගවතා බුජ්ඣිතබ්බං ඤාතබ්බන්ති බුද්ධං. කිං තං, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං, තදස්සත්ථීති බුද්ධො, භගවා. අත්ථතො පන පාරමිතා භාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විහතවිද්ධස්ත නිරවසෙසක්ලෙසො මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිඅපරි මෙය්‍යගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො. යථාහ ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති. ཡང་ན་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་ཤིང་མཁྱེན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །ཡང་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ་' ཞེས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་སྟེ་མཁྱེན་པར་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམས་ཤིང་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་བཅོམ་ཞིང་བཤིགས་པ་དང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ཞིག་རང་བྱུང་བ་སློབ་དཔོན་མེད་པར། སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཤིང་། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་དང་། སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ། එත්ථ ච බුද්ධො නාම සබ්බඤ්ඤුබුද්ධ, පච්චෙකබුද්ධ, චතුසච්චබුද්ධ, සුත බුද්ධවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පූරෙත්වා සම්බොධිප්පත්තො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා සයම්භූපත්තො පච්චෙකබුද්ධො නාම. අවසෙසා ඛීණාසවා චතුසච්චබුද්ධො නාම. බහුස්සුතො සුතබුද්ධො නාම. ඉධ පන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො අධිප්පෙතො. འདི་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། བདེན་བཞི་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་སུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་བདེན་བཞི་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །མང་དུ་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་དགོངས་སོ། ། ධිතිමාඤ්ඤධාරකොති එත්ථ ධිතිමා අඤ්ඤධාරකොති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. ධිතිමාති සමාධිවන්තො, සම්පයුත්ත ධම්මෙ එකාරම්මණෙ ධාරෙතීති ධිති, සමාධි. ධාධාතුති. ආකාරස්ස ඉකාරාදෙසො. ධියති ඨපෙති එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙති ධිති, චිත්තෙන යොගෙනෙවෙසො එකා රම්මණෙ [Pg.34] පතිට්ඨාපනවසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. ධිති අස්ස අත්ථීති ධිතිමා, බුද්ධො. සො හි යථා මහාමෙරු චතූහි දිසාහි භුසං ආගතෙහි වාතෙහි න සමිඤ්ජති, එවං පටිපක්ඛෙහි මිච්ඡාවාද වාතෙහි ච ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙහි ච ලාභාලාභ යසායස නින්දා පසංස සුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතෙහි ලොකධම්මෙහි ච න සමිඤ්ජති, සමාධිවන්තොයෙව හොතීති වුත්තං හොති. 'བརྟན་ལྡན་མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་འདི་ལ་ 'བརྟན་ལྡན་' དང་ 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །'བརྟན་ལྡན་' ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་སྟེ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཛིན་པས་ན་ 'བརྟན་པ་' སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །'དྷཱ་' བྱ་བའི་དབྱིངས་ལས་སོ། །'ཨཱ་' ཡིག་ 'ཨི་' ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་ 'བརྟན་པ་' སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་མི་གཡོ་བར་གནས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་ 'བརྟན་ལྡན་' ཏེ་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ནི་དཔེར་ན་རི་རབ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་ནས་དྲག་ཏུ་བབས་པའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལོག་པར་སྨྲ་བའི་རླུང་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་རྣམས་དང་། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། སྙན་པ་དང་མི་སྙན་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་ཞིང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། අඤ්ඤධාරකොති අරහත්තඵලහාරකො. විමුත්තිසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලසෙතච්ඡත්තං ධාරෙන්තො වා. ජානාති පඨම මග්ගෙන දිට්ඨසච්චස්ස ආමරියාදං අනතික්කමිත්වා වාති අඤ්ඤං, අරහත්තඵලං. ආපුබ්බඤාධාතු ක්වි. ආසද්දො මරියාදත්ථො. සංයොගපරත්තා ආකාරස්ස රස්සො, තං ධාරෙතීති අඤ්ඤධාරකො. අඤ්ඤසද්දූපපදධරධාතු ණ්වු. සංසාරෙති ඛන්ධධාතුආයතනානං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තමානෙ සංසාරවට්ටෙ. 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པ་སྟེ། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་དཀར་པོ་འཛིན་པའོ། །ལམ་དང་པོས་བདེན་པ་མཐོང་བའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་མཁྱེན་པས་ན་ 'མཆོག་' སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །'ཨཱ་' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ 'ཉཱ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཀྭི་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །'ཨཱ་' སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །འདུས་པ་རྗེས་སུ་ཡོད་པས་ 'ཨཱ་' ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ 'མཆོག་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །'ཨཉྙཱ་' སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ 'དྷ་ར་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎྭུ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །'འཁོར་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། ། වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං – འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච; අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་ཀྱང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །” ཞེས་སོ། ། ඛන්ධධාතුආයතනානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධෙන සංපුනප්පුනං සරති ගච්ඡති පවත්තතීති සංසාරො. සංපුබ්බසරධාතු ගතිම්හි ණ. අථ වා ඛන්ධායතනධාතුයො සං අබ්බොච්ඡින්නං සරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාති සංසාරොති වචනත්ථො කාතබ්බො, තස්මිං. අනුභොසීති අනුපුනප්පුනං අභුඤ්ජි, අවෙදයීති අත්ථො. කායිකන්ති කායෙ සරීරෙ පවත්තං කායිකං. චෙතසිකන්ති චෙතසි පවත්තං චෙතසිකං. තං පන පදද්වයං දුක්ඛන්තිපදෙ විසෙසනං. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං. දුක්ඛනං දුක්ඛං, අථ වා දුක්ඛයතීති දුක්ඛං, දුක්ඛධාතු අ. ඉදං පන නිබ්බචනං කාරිතවසෙන වුත්තං. යස්ස උප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති වුත්තං හොති. ලොකතොති සත්තලොකහෙතු. ලොකියන්ති [Pg.35] පවත්තන්ති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි තබ්බිපාකො චාති ලොකො. ලොකධාතු ණ. අථ වා කුසලාදීනි ලාති ගණ්හාතීති ලොකො. ලාධාතු ඔකපච්චයො. සත්ත ලොකොව ලබ්භති. ධිතිමා අඤ්ඤධාරකො යො බුද්ධො සංසාරවට්ටෙ නිමුග්ගානං සත්තානමනුදයාය සංසාරවට්ටදුක්ඛතො පමොචෙතුකාමො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතිදුක්කරානි සමතිංසපාරමියො පඤ්ච මහා පරිච්චාගෙ ච කරොන්තො සත්තලොකහෙතු කායිකං චෙතසිකං සංසාරවට්ටදුක්ඛං අනුභවසීති වුත්තං හොති. තන්ති තාදිසං බුද්ධං. වන්දෙති වන්දාමි. ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ 'འཁོར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'སཾ་' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ 'སྲྀ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་རྣམས་འདི་ལ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ 'འཁོར་བ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་བྱ་དགོས་ཏེ། དེ་ལའོ། །'མྱོང་བར་མཛད་' ཅེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ལོངས་སྤྱད་ཅིང་མྱོང་བར་མཛད་པའི་དོན་ཏོ། །'ལུས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་སམ་ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་ལ་གནས་པའོ། །'སེམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་གནས་པའོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་ 'སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་རོ། །'སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། 'དུཀྑ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཨ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །འདི་ནི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་ཚིག་བཤད་པ་སྟེ། གང་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །'འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་ལས་སོ། །བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་འདིར་འཇུག་ཅིང་གནས་པས་ན་ 'འཇིག་རྟེན་' ནོ། །'ལུཀ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལེན་པས་ན་ 'འཇིག་རྟེན་' ནོ། །'ལཱ་' དབྱིངས་ལ་ 'ཨོ་ཀ་' རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་འཛིན་པའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་དེ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མཛད་བཞིན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་མཛད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །'དེ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ལའོ། །'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བགྱིའོ། ། නරදෙවමඞ්ගලන්ති නරදෙවානං මඞ්ගලභූතං. අයං පනෙත්ථ වචනත්තො. නිරයං නෙති පාපුණාතීති නරො, මනුස්සො. නිධාතු පාපුනනෙ අරො. අරියමනුස්සො පන භූතපුබ්බගතික නයෙන නරො නාමාති. අථ වා සෙට්ඨභාවං නෙතීති නරො, උත්තමං පබ්බජ්ජං නෙතීති අත්ථො. විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං පන ජෙට්ඨභාවං නෙතීති නරො. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව භත්තුභූතො ඉතරාසන්ති වුත්තං. විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායං පන නරතීති නරො, පුරිසො. යථා හි පඨමපකතිභූතො සත්තො ඉතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරිඋච්චෙ ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතු භූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුඨානෙ තිට්ඨති. පගෙව ඉතරා ඉතරාසන්ති වුත්තං. තස්මා ඉධ පන නරන්ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තම්පි විසෙසෙන පුරිසනරන්ති විඤ්ඤායති පධානනයෙන ගහණස්ස යුත්තත්තා. දිබ්බන්ති කාමගුණ ඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්තීති දෙවා. දිවුධාතු ණ. අථ වා සරීරාලඞ්කාරජුතියා දිබ්බන්තීති දෙවා. දෙවා ච නාම තිවිධා හොන්ති සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා චාති. තත්ථ මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන [Pg.36] දෙවාති සම්මතත්තා රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා ච සම්මුතිදෙවා නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. ඉධ පන උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා. མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའོ། །འདི་ལ་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། དམྱལ་བར་འཁྲིད་པའམ་སླེབས་པར་བྱེད་པས་ན་མི་ (naro) སྟེ་གང་ཟག་གོ། །ནི་ (ni) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཐོབ་པའི་དོན་དང་། ཨ་ར་ (aro) ཞེས་པའོ། །འཕགས་པའི་གང་ཟག་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་བབས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་མི་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་འཁྲིད་པས་ན་མི་སྟེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འཁྲིད་པའི་དོན་ཏོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། གཙོ་བོའི་གནས་བབས་སུ་འཁྲིད་པས་ན་མི་ཞེས་བཤད་དོ། །བུ་དང་སྤུན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བའི་ཕའི་གནས་སུ་གནས་ན། ཁྱོ་ཤུག་ཏུ་གྱུར་པ་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་ཊཱི་ཀ་ཆེན་མོ་ལས་ནི། འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་མི་ (naro) སྟེ་སྐྱེས་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོག་མའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་ནི་རང་བཞིན་གཞན་ལས་གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་མཐོ་བའི་གནས་སུ་གནས་ཤིང་འཇུག་པས་ན་སྐྱེས་བུ་ (purisa) ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཁྲིད་པའི་དོན་གྱིས་མི་ (nara) ཞེས་བྱའོ། །བུ་དང་སྤུན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བའི་ཕའི་གནས་སུ་གནས་ན། གཞན་དང་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་འདིར་མི་ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་རིགས་པའི་ཕྱིར་བྱེ་བྲག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་མི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན། མངོན་ཤེས། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷ་ (devā) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་དིབུ་ (divu) ལ་རྐྱེན་ཎའོ། །ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷའོ། །ལྷ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ། །དེ་ལ་མང་པོས་བཀུར་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ལྷ་ཞེས་མཐུན་པར་གྲགས་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་རྣམས་ལ་དགོངས་སོ། ། මඞ්ගලන්ති මඞ්ගලභූතං. තන්තිපදෙ විසෙසනං. මඞ්ගන්ති වඩ්ඪෙන්ති සබ්බසම්පත්තීහි සත්තානං එතෙනාති මඞ්ගලො, බුද්ධො. මඞ්ගල ධාතු වඩ්ඪනෙ අලො. අථ වා මඞ්ගං වුච්චති පාපං, තං වෙනෙය්‍යානං දෙසනාය ලුනාති ඡින්දතීති මඞ්ගලො, බුද්ධො. මඞ්ගසද්දූපපදලුධාතු ක්වි. නරා ච දෙවා ච නරදෙවා, තෙසං මඞ්ගලො නරදෙවමඞ්ගලො, බුද්ධො. සො පන මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මානං පූජනීයත්තා ච සඞ්ඛෙ, චක්කං, පුණ්ණකුම්භො, ගරා, සිරී, සෙතච්ඡත්තං, අඞ්කුසො, ධජං, සොවත්තිකඤ්චාති අට්ඨහි ලොකියමඞ්ගලෙහි සෙට්ඨත්තා උත්තමත්තා ච මඞ්ගලො නාමාති වුච්චති, තස්මා බුද්ධස්ස නරදෙවමඞ්ගලන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායොති. བཀྲ་ཤིས་ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པའོ། །འདི་ནི་གཞུང་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྒྲའོ། །འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །བྱིངས་མང་གྷ་ལ་ (maṅgala) ནི་འཕེལ་བའི་དོན་དང་། རྐྱེན་ཨ་ལོའོ། །ཡང་ན། མང་གྷ་ (maṅga) ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པས་དེ་ཉིད་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །མང་གྷ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱིངས་ལུ་ (lu) ལ་རྐྱེན་ཀྭིའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷ་སྟེ། དེ་དག་གི་བཀྲ་ཤིས་ནི་མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །ཁོང་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་འོས་པ་ཉིད་དང་། དུང་དང་། འཁོར་ལོ་དང་། བུམ་པ་གང་བ་དང་། ཉ་དང་། དཔལ་དང་། གདུགས་དཀར་པོ་དང་། ལྕགས་ཀྱུ་དང་། རྒྱལ་མཚན་དང་། དཔལ་གྱི་བེའུ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་རྫས་བརྒྱད་ལས་མཆོག་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. ධිතිමා සමාධිවන්තො අඤ්ඤධාරකො අරහත්තඵලධාරකො අරහත්තඵලසෙ තච්ඡත්තං ධාරෙන්තො වා, යො යාදිසො බුද්ධො, සංසාරෙ සංසාරවට්ටෙ, කායිකං කායෙ පවත්තං දුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච චෙතසි පවත්තං දුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච, ලොකතො ලොකහෙතු, අනුභොසි පුනප්පුනං අභවසි අවෙදයි, නරදෙවමඞ්ගලං නරදෙවානං මඞ්ගලභූතං, තං තාදිසං බුද්ධං අහං වන්දෙ වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའམ། ཤེས་རབ་འཛིན་པའམ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པའམ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་དཀར་པོ་འཛིན་པ་གང་ཉིད། སངས་རྒྱས་ཇི་ལྟ་བུ་གང་ཞིག འཁོར་བ་སྟེ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལ། ལུས་ལ་འབྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། སེམས་ལ་འབྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས། འཇིག་རྟེན་ལས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་ལས། ཡང་དང་ཡང་དུ་མྱོང་བར་མཛད་ཅིང་གྱུར་ཏེ་ཚོར་བར་མཛད་པ། མི་དང་ལྷ་ཡི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྱུར་པ། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། ། තතියවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. ༤. බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහං,දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තං; පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දං, མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་སྐུ་མངའ་བ། ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཕྱིར་འཕྲོས་པས་རབ་ཏུ་འབར་བ། ཤེས་རབ་དང་བརྟན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུ་གཏེར་ཐོབ་པ། වන්දෙ මුනිමන්තිමජාතියුත්තං. སྐྱེ་བ་ཐ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཐུབ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 4. එවං [Pg.37] තතියගාථාය බුද්ධස්ස නත්වා ඉදානි බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහන්ත්‍යාදීහි ඡහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මුනිනො වන්දිතුකාමො බාත්තිංසති ලක්ඛණ චිත්‍ර දෙහ න්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත ජ ජ ගණ ගරුද්වය යුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපට්ඨිතා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ත්ජා ජ්ගා ගරුනායමුපට්ඨිතා සා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ත්ජා තජගණා ච ජ්ගාජගණගරූ ච ගරුනා පාදන්තගරුනා චෙ යුත්තා, සා අයං ගාථා උපට්ඨිතා නාමාති. එත්ථ ච එක ගරුකෙ සතිපි ද්විගරුකෙපි ලක්ඛණසමානත්තා උපට්ඨිතා ගාථා නාමාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ බාත්තිංසති ලක්ඛණ චිත්‍ර දෙහන්ති ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රං සරීරවන්තං. එත්ථ ච ද්වීහි අධිකං තිංසං බාත්තිංසති. ද්විසද්දස්ස බාදෙසො. ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං බුද්ධසරීරං එතෙනාති ලක්ඛණං. දිහති උපචයති වඩ්ඪති වා එත්ථ කුසලා කුසලන්ති දෙහං, සරීරං. දිහධාතු උපචයෙ වඩ්ඪනෙ වා ණ. බාත්තිංසති මහාපුරිසලක්ඛණෙහි චිත්‍රං විචිත්‍රං දෙහං සරීරං යස්ස සොති බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහො, මුනි ලබ්භති. ༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་གིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ཏ་ (ta) དང་ ཇ་ (ja) དང་ ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་ (gaṇa) དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ 'ཉེ་བར་གནས་པ་' (upaṭṭhitā) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས་ཀྱང་། 'ཏ་དང་ཇ་དང་ཇ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ ཏ་ (ta) དང་ ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་དང་། ཇ་ (ja) ཡི་སྡེ་དང་ལྕི་བ་དང་། རྐང་པའི་མཐའི་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་ 'ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །འདིར་ལྕི་བ་གཅིག་གམ་གཉིས་ཡོད་ཀྱང་མཚན་ཉིད་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཀྲ་བའི་ལུས་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་གཉིས་ཀྱིས་ལྷག་པའི་སུམ་ཅུ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །སྒྲ་ 'དྭི་' (dvi) ནི་ 'བཱ་' (bā) རུ་འགྱུར་བའོ། །འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐུ་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཚན་ (lakkhaṇa) ནོ། །འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་གསོག་པའམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལུས་ (deha) ཏེ་ལུས་སོ། །བྱིངས་དིཧ་ (dih) ནི་གསོག་པའམ་འཕེལ་བའི་དོན་དང་། རྐྱེན་ཎའོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཀྲ་བའི་ལུས་སམ་སྐུ་མངའ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ 'མཚན་བཟང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མཛེས་པའི་སྐུ་' སྟེ། ཐུབ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། ། ඉදං පනෙත්ථ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසරූපස්ස සඞ්ඛෙප දස්සනං. සුප්පතිට්ඨිතපාදො ච, ආයතපණ්හි, දීඝඞ්ගුලි, මුදුත ලුණහත්ථපාදො, ජාලහත්ථපාදො, උස්සඞ්ඛපාදො, එණිජඞ්ඝො, ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණු කානි පරිමසති පරිමජ්ජති, කොසොහිතවත්ථගුය්හො, සුවණ්ණ වණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො, සුඛුමච්ඡවී, එකෙකලොමො, උද්ධග්ගලොමො, බ්‍රහ්මුජුගත්තො, සත්තුස්සදො, සීහපුබ්බද්ධ කායො, චිතන්තරංසො, නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො, සමවට්ටක්ඛන්ධො, රසග්ගරසී, සීහහනු, චත්තාලීසදන්තො, සමදන්තො, අවිරළදන්තො, සුසුක්කදාඨො, පහූතජිව්හො, බ්‍රහ්මස්සරො කරවීකභාණි, අතිනීලනෙත්තො, ගොපඛුමො, උණ්ණා භමු කන්තරෙ [Pg.38] ජාතො, උණ්හීසසීසො චාති ද්වත්තිංසවිධානි හොන්ති මහාපුරිසලක්ඛණානි. འདིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་དང་། རྟིང་པ་ཡངས་པ་དང་། ཕྱག་སོར་རིང་བ་དང་། ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་དང་། ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་དང་། ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མཐོ་བ་དང་། བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ་དང་། སྐུ་དྲང་པོར་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ་དང་། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་དང་། སྐུ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་དང་། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་དང་། སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་དང་། སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་། སྐུ་ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་དང་། སྐུ་ལུས་ཀྱི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་དང་། སྐུ་སྟོད་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། ཕྲག་པའི་བར་ཐལ་བ་དང་། ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་དང་། དཔུང་པ་ཟླུམ་པ་དང་། རོ་འཛིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ་དང་། འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་དང་། ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་དང་། ཚེམས་མཉམ་པ་དང་། ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་དང་། མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་དང་། ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་དང་། གསུང་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པ་དང་། སྤྱན་མཐོན་མཐིང་དང་ལྡན་པ་དང་། སྤྱན་གྱི་རྫི་མ་བ་ལྟ་བུ་དང་། སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་སྐྱེས་པ་དང་། དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། ། තෙන වුත්තං පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ ‘‘කතමානි තානි භික්ඛවෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙ ගතියො භවන්ති, අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති රාජා හොති චක්කවත්ති…පෙ… සචෙ ඛොපන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මා සම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො 1. ඉධ භික්ඛවෙ මහා පුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. යම්පි භික්ඛවෙ මහා පුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහා පුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති 2. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්ති සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බා කාරපරිපූරානි. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිස ලක්ඛණං භවති 3. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසො ආයතපණ්හී හොති 4. දීඝඞ්ගුලී හොති 5. මුදුතලුණ හත්ථපාදො හොති 6. ජාලහත්ථපාදො හොති 7. උස්සඞ්ඛපාදො හොති 8. එණිජඞ්ඝො හොති 9. ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණුකානි පරිමසති පරිමජ්ජති 10. කොසොහිතවත්ථගුය්හො හොති 11. සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො 12. සුඛුමච්ඡවී හොති සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පති 13. එකෙකලොමො හොති, එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතානි 14. උද්ධග්ගලොමො හොති. උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලා වත්තානි පදක්ඛිණාවත්තකජාතානි 15. බ්‍රහ්මුජුගත්තො හොති 16. සත්තුස්සදො හොති 17. සීහපුබ්බද්ධ කායො හොති 18. චිතන්තරංසො හොති 19. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො හොති, යාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, තාව තක්වස්ස [Pg.39] කායො 20. සමවට්ටක්ඛන්ධො හොති 21. රසග්ග සග්ගී හොති 22. සීහහනු හොති 23. චත්තාලීසදන්තො හොති 24. සමදන්තො හොති 25. අවිරළදන්තො හොති 26. සුසුක්කදාඨො හොති 27. පහූතජිව්හො හොති 28. බ්‍රහ්මස්සරො හොති කරවීකභාණි 29. අතිනීලනෙත්තො හොති 30. ගොපඛුමො හොති 31. උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති ඔදාතා මුදුතූල සන්නිභා. යම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති 32. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. යම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති. ඉමානි ඛො තානි භික්ඛවෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසස්ස මහාපුරිස ලක්ඛණානී’’ති. එතෙසං පන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානං අත්ථො පච්ඡා ආවිභවිස්සතීති. དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤིང་རྟའི་ཚོགས་ཀྱི་ལེའུ་ (Pātheyyavagga) ལས་མཚན་གྱི་མདོ་ (Lakkhaṇasutta) རུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་གང་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ལ་འགྲོ་བ་གཉིས་ལས་གཞན་མེད་དེ། གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ན་གནས་ན་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་འགྱུར་རོ། །...པེ... གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་ན། འཇིག་རྟེན་དུ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །༡. དགེ་སློང་དག་འདི་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༢. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་རྩིབས་སྟོང་དང་ལྡན་པ། མུ་ཁྱུད་དང་ལྟེ་བ་དང་བཅས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༣. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རྟིང་པ་ཡངས་པ་ཡིན་ནོ། །༤. ཕྱག་སོར་རིང་བ་ཡིན་ནོ། །༥. ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །༦. ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ། །༧. ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མཐོ་བ་ཡིན་ནོ། །༨. བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༩. སྐུ་དྲང་པོར་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༠. འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་ཡིན་ནོ། །༡༡. སྐུ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༡༢. པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་ཡིན་ཏེ། པགས་པ་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༣. སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཏེ། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༤. སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ཏེ། གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པའི་བ་སྤུ་རྣམས་ནི་མཐོན་མཐིང་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་ཞིང་རབ་ཏུ་འཁྱིལ་བ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །༡༥. སྐུ་ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་ཡིན་ནོ། །༡༦. སྐུ་ལུས་ཀྱི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཡིན་ནོ། །༡༧. སྐུ་སྟོད་སེང་གེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༡༨. ཕྲག་པའི་བར་ཐལ་བ་ཡིན་ནོ། །༡༩. ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པ་ཡིན་ཏེ། སྐུ་ལུས་ཀྱི་མཐོ་ཚད་ཇི་ལྟ་བ་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱག་བརྐྱངས་པའི་ཚད་ཀྱང་དེ་དང་མཚུངས་པ་ཡིན་ནོ། །༢༠. དཔུང་པ་ཟླུམ་པ་ཡིན་ནོ། །༢༡. རོ་འཛིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༢༢. འགྲམ་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༢༣. ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །༢༤. ཚེམས་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ། །༢༥. ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་ཡིན་ནོ། །༢ camino ༢༦. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་ཡིན་ནོ། །༢༧. ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་ཡིན་ནོ། །༢༨. གསུང་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པ་ཡིན་ནོ། །༢༩. སྤྱན་མཐོན་མཐིང་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །༣༠. སྤྱན་གྱི་རྫི་མ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །༣༡. སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་ཤིང་བལ་འཇམ་པོ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་ཤིང་བལ་འཇམ་པོ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །༣༢. དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཡིན་ནོ། །དགེ་སློང་དག་འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་རྣམས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་དོན་ནི་ཕྱིས་སུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། ། දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තන්ති භගවතො රූපකායතො නික්ඛන්තෙහි ඡබ්බණ්ණරංසීසඞ්ඛාතෙහි ඔභාසෙහි පරිසමන්තතො විජ්ජොතවන්තං. ජවති දිබ්බතීති ජුති. ජුධාතුති. නිගච්ඡති නිච්ඡරතීති නිග්ගතා, රස්මි. නිපුබ්බගමුධාතු ත. පකාරෙන ජලතෙ දිබ්බතෙ පජ්ජලන්තං. එත්ථ ච දෙහනිග්ගතජුතීති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පදවිපරියායෙන දෙහජ්ජුතිනිග්ගතන්ති වුත්තං. තස්මා දෙහතො නිග්ගතා ජුතීති සමාසො දට්ඨබ්බො. දෙහතො රූපකායතො නිග්ගතෙහි නිච්ඡරෙහි ජුතීහි රංසීහි පජ්ජලන්තං යස්ස සොති දෙහජ්ජුති නිග්ගතපජ්ජලන්තො, මුනි ලබ්භති. මුනිනො හි පුරත්ථිමකායතො ඡබ්බණ්ණරස්මියො උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ග හෙසි. පච්ඡිමකායතො දක්ඛිණහත්ථතො වාමහත්ථතො ඡබ්බණ්ණා රස්මියො උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි. උපරි කෙසන්තතො පට්ඨාය සබ්බකෙසවත්තෙහි මොරගීවවණ්ණා රස්මි [Pg.40] උට්ඨහිත්වා ගගනතලෙ අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි. හෙට්ඨාපාදතලෙහි පවාළවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ඝනපථවියං අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි, එවං සමන්තා අසීතිහත්ථමත්තං ඨානං ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා විප්ඵන්දමානා කඤ්චනදණ්ඩදීපිකාහි නිච්ඡරිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දජාලා විය චතුද්දීපික මහාමෙඝතො නික්ඛන්තවිජ්ජුලතා විය විධාවිංසූති වුත්තං හොති. තස්මා දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තන්ති ථොමෙතීති. “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” zhes pa ni, bcom ldan 'das kyi gzugs sku las byung ba'i kha dog drug gi 'od zer du grags pa'i 'od kyis kun nas yongs su gsal bar byed pa'o. 'gro bar byed pa'am gsal bar byed pas na 'od (juti) de, ju-byings so. phyir 'gro bar byed pa'am phyir 'phro bar byed pas na byung ba (niggatā) ste 'od zer ro. ni-sngon du 'gro ba'i gam-byings dang ta-rkyen no. rnam par 'bar ba'am gsal bar byed pas na rab tu 'bar ba'o. 'di la “lus las byung ba'i 'od” (dehaniggatajuti) ces brjod par bya ba la, sdeb sbyor bsrung ba'i phyir tshig go rim bsnol te “sku lus kyi 'od byung ba” (dehajjutiniggata) zhes gsungs so. de'i phyir “lus las byung ba'i 'od” ces pa'i bsdus tshig tu blta bar bya'o. lus te gzugs sku las byung ba dang 'phros pa'i 'od zer gyis rab tu 'bar ba gang la mnga' ba de ni “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” ste, thub pa nyid la 'jug go. thub pa'i sku'i shar phyogs nas kha dog drug gi 'od zer byung ste khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. sku'i nub phyogs dang, phyag gyas pa dang, phyag gyon pa las kyang kha dog drug gi 'od zer byung ste khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. steng gi dbu skra'i mtshams nas bzung ste dbu skra'i gtsug tor thams cad las rma bya'i mgrin pa lta bu'i kha dog gi 'od zer byung ste nam mkha'i dbyings su khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. 'og gi zhabs mthil gnyis las byur ru lta bu'i kha dog gi 'od zer byung ste sa gzhi mthug po la khru brgyad bcu'i sa la khyab par gyur to. de ltar kun nas khru brgyad bcu tsam gyi gnas su sangs rgyas kyi 'od zer kha dog drug po dag gsal zhing gyo bzhin du, gser gyi yu ba can gyi sgron me las 'phros te nam mkha' la 'phrog pa'i dra ba bzhin dang, gling bzhi'i sprin chen po las byung ba'i glog gi zhags pa bzhin du rgyug par gyur to zhes gsungs pa yin no. de'i phyir “sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba” zhes bstod par mdzad do. පඤ්ඤාධිති සීල ගුණොඝවින්දන්ති එත්ථ පඤ්ඤාති සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. ධිතීති ඣානමග්ගඵලසම්පයුත්තසමාධි. සීලන්ති පච්චෙක බුද්ධාරියසාවකෙහි අසාධාරණං සුවිසුද්ධං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ඔඝන්ති සමූහං. වින්දන්ති ලද්ධං. පකාරෙන යථාසභාවං සබ්බඤෙය්‍යධම්මං වා ජානාති පටිවිජ්ඣතීති පඤ්ඤා. සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. පපුබ්බඤාධාතු අ. සා පනෙසා පජානනලක්ඛණා පටිවෙධලක්ඛණා ඔභාසනලක්ඛණා ච, විසයොභාස රසා, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා, සමාධිපදට්ඨානා. ධිතිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සීලතීති සීලං. කායවචීකම්මානි සම්මා දහති සම්මා ඨපෙතීති අත්ථො. අථ වා සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසිල්‍ය භාවෙන න විප්පකිරතීති සීලං, සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති වා සීලං, චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සීලධාතු අ. ඉදං පන පතිට්ඨාපනලක්ඛණං, දුස්සිල්‍යවිද්ධංසනරසං අනවජ්ජරසං වා, සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, හිරිඔත්තප්පපදට්ඨානං. ගුණසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. උහනති සමූහං කරොති එත්ථ අවයවන්ති ඔඝො, සමූහො. උපුබ්බහනධාතු ණ. උස්ස ඔ. හනස්ස ඝො. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අවයවං බ්‍යපියති ගච්ඡතීති ඔඝො’’ති වුත්තං. වින්දනංලභනං වින්දං, වින්දියිත්ථ ලබ්භිත්ථාති වා වින්දං, පඤ්ඤා ච ධිති ච සීලඤ්ච තං ගුණඤ්චාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණා, තෙසං ඔඝො සමූහොති තථා, තං වින්දං ලභනං යස්සාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දො, මුනි[Pg.41]. අථ වා වින්දං ලභිතබ්බං පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝං යෙනාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දො. තතියාබහුබ්බීහි සමාසොයං. වින්දානං ලභිතබ්බානං පඤ්ඤාධිතිසීල සඞ්ඛාතානං ගුණානං සමූහො අත්ථීති අත්ථො. තං. “shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa” zhes pa 'di la, shes rab (paññā) ces pa ni thams cad mkhyen pa'i ye shes so. brtan pa (dhiti) ces pa ni bsam gtan dang lam dang 'bras bu dang mtshungs par ldan pa'i ting nge 'dzin to. tshul khrims (sīla) ces pa ni rang sangs rgyas dang 'phags pa'i nyan thos rnams dang thun mong ma yin pa, shin tu rnam par dag pa'i rnam par dag pa'i tshul khrims bzhi'o. tshogs (ogha) ces pa ni 'dus pa'o. thob pa (vinda) ces pa ni rnyed pa'o. rnam par rang bzhin lta bur shes bya'i chos thams cad mkhyen par mdzad cing rtogs par mdzad pas na shes rab ste, thams cad mkhyen pa'i ye shes so. pa-sngon du 'gro ba'i ñā-byings dang a-rkyen no. shes rab de ni rab tu shes pa'i mtshan nyid can, rtogs pa'i mtshan nyid can, gsal bar byed pa'i mtshan nyid can yin te, yul gsal bar byed pa'i byed las can, ma rmongs pa'i nye bar gnas pa can, ting nge 'dzin gyi nye ba'i rgyu can no. brtan pa (dhiti) zhes pa'i sgra'i nges tshig ni 'og tu bshad zin to. tshul khrims su byed pas na tshul khrims te, lus dang ngag gi las rnams yang dag par 'jog cing yang dag par gnas par byed pa'i don to. yang na, tshul khrims su byed de ting nge 'dzin du byed pa ste, lus kyi las la sogs pa tshul khrims bzang po'i dngos pos rnam par mi 'thor bar byed pas na tshul khrims so. yang na, 'dis sems yang dag par 'dzin pas na tshul khrims te, rnam par dag pa'i tshul khrims bzhi'o. sīla-byings dang a-rkyen no. 'di ni gzhi 'dzin pa'i mtshan nyid can, tshul khrims 'chal ba 'joms pa'i byed las can nam kha na ma tho ba med pa'i byed las can, gtsang ba'i nye bar gnas pa can, ngo tsha shes pa dang khrel yod pa'i nye ba'i rgyu can no. yon tan (guṇa) zhes pa'i sgra'i nges tshig ni 'og tu bshad zin to. 'di la yan lag rnams sdud par byed dam tshogs par byed pas na ogha ste tshogs so. u-sngon du 'gro ba'i han-byings dang ṇa-rkyen no. u la o ru 'gyur zhing han la gho ru 'gyur ro. mngon brjod sgron me'i rgya cher 'grel pa las ni “yan lag la khyab par byed dam 'gro bar byed pas na ogha'o” zhes gsungs so. thob pa dang rnyed pa ni vinda'o, yang na thob par gyur pa dang rnyed par gyur pas na vinda'o. shes rab dang brtan pa dang tshul khrims dang yon tan de dag ni shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan rnams so, de dag gi ogha ni tshogs te de bzhin no, de thob pa gang la mnga' ba de ni “shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa” ste, thub pa'o. yang na, gang gis thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob par byas pa de ni paññādhitisīlaguṇoghavindo'o. 'di ni byed pa po'i 'bru mang po'i bsdus tshig go. thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs mnga' ba'i don to. de la'o. වන්දෙති අහං වන්දාමි. මුනින්ති බුද්ධං. මුනාති ජානාති පරිච්ඡින්දති වා හිතාහිතන්ති මුනි, බුද්ධො. මුනධාතු ඤාණෙ ඉ. අථ වා මුනාති ජානාති උභො අත්ථෙති මුනි, ඛන්ධාදි ලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා ඉමෙ බාහිරාතිආදිනා නයෙන ඉධලොකත්ථඤ්ච පරලොකත්ථඤ්ච භගවා ජානාතීති අත්ථො. සො පනෙස අගාරියමුනි, අනාගාරියමුනි, සෙඛමුනි, අසෙඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනි චාති අනෙකවිධො. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනාගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තෙසු පන ඉධ මුනිමුනි අධිප්පෙතො, තං මුනිං. අන්තිමජාතියුත්තන්ති අන්තිමෙන චරිමභවෙන යුත්තං. අවසානං අමති ගච්ඡතීති අන්තං. අමධාතු ත. මස්ස නො. අන්තෙ භවො අන්තිමො, චරිමභවො. ජානනං නිබ්බත්තනං ජාති, ඛන්ධානං පවත්ති. කම්මෙන ජනියති නිබ්බත්තියතීති වා ජාති. උපපත්තිභවො ලබ්භති. ජානිධාතුති. ධාත්වන්ත ලොපො. අන්තිමජාතියා යුත්තොති අන්තිමජාතියුත්තො, මුනි. ආයතිඤ්හි තීසු භවෙසු පටිසන්ධිජනකානං සබ්බ කිලෙසානං බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව අග්ගමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා භගවතො අනාගතෙ පුනබ්භවො නත්ථි, තස්මා අයං අරියජාති පච්ඡිමත්තභාවයුත්තොති වුත්තං හොති. “phyag 'tshal lo” zhes pa ni bdag gis phyag 'tshal lo. “thub pa la” zhes pa ni sangs rgyas la'o. phan pa dang mi phan pa shes par mdzad dam yongs su gcod par mdzad pas na thub pa (muni) ste, sangs rgyas so. shes pa'i don la mun-byings dang i-rkyen no. yang na, don gnyis po shes par mdzad pas na thub pa ste, phung po la sogs pa'i 'jig rten la srang la btegs te 'jal ba bzhin du, 'di dag ni nang gi phung po'o, 'di dag ni phyi'i phung po'o la sogs pa'i tshul gyis 'jig rten 'di'i don dang 'jig rten pha rol gyi don bcom ldan 'das kyis mkhyen par mdzad pa'i don to. thub pa de yang khyim na gnas pa'i thub pa, khyim nas byung ba'i thub pa, slob pa'i thub pa, mi slob pa'i thub pa, rang sangs rgyas kyi thub pa, thub pa'i thub pa ste rnam pa du ma yod do. de la khyim na gnas pa'i thub pa ces pa ni khyim pa yin yang 'bras bu thob cing bstan pa shes pa'o. khyim nas byung ba'i thub pa ces pa ni de lta bu'i rab tu byung ba'o. slob pa'i thub pa ces pa ni slob pa bdun no. mi slob pa'i thub pa ces pa ni zag pa zad pa'o. rang sangs rgyas kyi thub pa ces pa ni rang sangs rgyas so. thub pa'i thub pa ces pa ni rdzogs pa'i sangs rgyas so. de dag gi nang nas 'di la thub pa'i thub pa nyid bzhed pa yin te, thub pa de la'o. “mthar thug gi skye ba dang ldan pa” zhes pa ni mthar thug gam tha ma'i srid pa dang ldan pa'o. mthar thug par 'gro bar byed pas na mtha' (anta) 'o. am-byings dang ta-rkyen no. ma la na ru 'gyur ro. mtha' la yod pa ni mthar thug (antimo) ste, tha ma'i srid pa'o. skye ba dang grub pa ni skye ba (jāti) ste, phung po rnams kyi 'jug pa'o. yang na, las kyis bskyed par byed dam grub par byed pas na skye ba ste, skye ba'i srid pa thob pa'o. jan-byings so. byings kyi mtha' zad par 'gyur ro. mthar thug gi skye ba dang ldan pas na mthar thug gi skye ba dang ldan pa ste, thub pa'o. ma 'ongs pa'i dus su srid pa gsum du nying mtshams sbyor bar byed pa'i nyon mongs pa thams cad byang chub kyi snying po nyid du lam gyi mchog gis rtsad nas bcad pas na, bcom ldan 'das la ma 'ongs par yang srid med de, de'i phyir 'phags pa'i skye ba 'di ni tha ma'i lus dang ldan pa yin no zhes gsungs pa'i don to. තෙන වුත්තං ධම්මචක්කපවත්තනසුත්තෙ – de'i phyir chos kyi 'khor lo bskor ba'i mdo las gsungs te - ‘‘ඤාණඤ්ච මෙදස්සනං උදපාදි, අකුප්පාමෙ විමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’ති. “ye shes dang mthong ba skyes so, bdag gi rnam par grol ba ni mi 'khrugs pa'o, 'di ni mthar thug gi skye ba yin te, da ni yang srid med do” zhes so. අයං [Pg.42] පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රං දෙහං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රං රූපකායවන්තං, දෙහජ්ජුතිනිග්ගත පජ්ජලන්තං රූපකායතො නිග්ගතෙහි ඡබ්බණ්ණරං සීහි පරිසමන්තතො විජ්ජොතවන්තං, පඤ්ඤාධිතිසීලගුණො ඝවින්දං පඤ්ඤාධිතිසීලසඞ්ඛතානං ගුණානං සමූහං ලභනවන්තං, වින්දිතබ්බානං පඤ්ඤාධිතිසීලසඞ්ඛාතානං ගුණානං සමූහවන්තං වා, අන්තිමජාතියුත්තං චරිමභවෙන චරිමත්තභාවෙන වා යුත්තං මුනිං බුද්ධං අහං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං වන්දෙ වන්දාමීති. 'di la bsdus pa'i sbyor ba ni 'di yin te. skyes bu chen po'i mtshan sum cu rtsa gnyis kyis rnam par bkra ba'i gzugs sku mnga' ba, sku lus kyi 'od zer byung nas rab tu 'bar ba ste gzugs sku las byung ba'i kha dog drug gi 'od zer gyis kun nas yongs su gsal bar byed pa, shes rab dang brtan pa dang tshul khrims kyi yon tan gyi tshogs thob pa ste shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs thob par mdzad pa'am, thob par bya ba'i shes rab dang brtan pa dang tshul khrims su grags pa'i yon tan gyi tshogs mnga' ba, mthar thug gi skye ba dang ldan pa ste tha ma'i srid pa'am tha ma'i lus dang ldan pa'i thub pa sangs rgyas de la bdag gis sgo gsum gyis gus par phyag 'tshal lo zhes pa'o. චතුත්ථවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. phyag 'tshal ba'i tshigs su bcad pa bzhi pa'i rnam par bshad pa rdzogs so. 5. ༥. පාතොදයං බාලදිවාකරංව,මජ්ඣෙ යතීනං ලලිතං සිරීහි; පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛං අනෙජං,වන්දාමි සබ්බඤ්ඤුමහං මුනින්දං. skya rengs shar ba'i nyi gzhon lta bu ste། dge sbyong rnams kyi dbus na dpal gyis rol། zla ba nya ba lta bu'i zhal mnga' sred med pa། thams cad mkhyen pa thub dbang la bdag phyag 'tshal། 5. එවං චතුත්ථගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි සිරීහි ලලිතන්ත්‍යාදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො පාතොදයන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත ත ජ ගණද්විගරූහි යුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා ඉන්දවජිරා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘ඉන්දාදිකා තා වජිරා ජගාගො’’ති. තස්සත්ථො, යස්සං පටිපාදං තා ද්වෙත ගණා ච ජගා ජගණ ගරු ච ගො ගරු ච චෙ භවන්ති, සා ඉන්දා දිකා ඉන්දසද්දආදිකා වජිරා වජිරාගාථා නාමාති. ༥. de ltar tshigs su bcad pa bzhi pas sangs rgyas la phyag 'tshal nas, da ni “dpal gyis rol pa” la sogs pa'i yon tan bzhi po dag gis bstod de phyag 'tshal bar 'dod pas “skya rengs shar ba” la sogs pa'i tshigs su bcad pa gsungs so. 'di ni ta-gaṇa gnyis dang ja-gaṇa gcig dang lci ba gnyis dang ldan pas yi ge bcu gcig gis mtshon pa'i dbang po'i rdo rje (indavajirā) zhes pa'i tshigs su bcad par blta bar bya'o. sdeb sbyor 'byung ba (vuttodaya) las kyang “dbang po la sogs pa'i rdo rje ni ta dang ja dang ga dang go'o” zhes gsungs so. de'i don ni, rkang pa gang la ta-gaṇa gnyis dang, ja-gaṇa gcig dang, lci ba gnyis yod na, de ni dbang po'i sgra sngon du 'gro ba'i dbang po'i rdo rje (indavajirā) zhes bya ba'i tshigs su bcad pa'o. තත්ථ පාතොදයන්ති එත්ථ පාතො උදයන්ති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. පගෙ පුබ්බණ්හසමයෙ පාචීනලොකධාතුතො උග්ගතන්ති අත්ථො. පාතො පගෙ පාචීනලොකධාතුතො උදෙති උග්ගච්ඡතීති පාතොදයො, සූරියො. පාතොපුබ්බ උදධාතු උග්ගමනෙ අයො, තං පාතොදයං. බාලදිවා කරං [Pg.43] වාති බාලදිවාකරං ඉවාතිපදච්ඡෙදො. බාලදිවාකරං වාති නිග්ගතාභිනවසූරියං විය. එත්ථ ච බාලොති සම්පති ජාතො තරුණදාරකො පොතකො වා. සො හි බලති අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති න සෙට්ඨෙන පඤ්ඤාජීවිතෙනාති බාලො, තරුණදාරකො. බලධාතු පාණනෙ ජීවායං වා. සූරියරංසිනා දිවති දිබ්බතීති දිවා. දිවුධාතු අ. අථ වා දීයති ඛීයති අන්ධකාරො එතෙනාති දිවා. දීධාතු ඛයෙ අ, වාගමො. තං කරොතීති දිවාකරො, දිවා දිවසෙ වා කරො ආභා යස්සාති දිවාකරො, සූරියො. බාලසදිසො දිවාකරො බාලදිවාකරො. අථ වා බාලො ඉව දිවාකරොති බාලදිවාකරො, නවුග්ගතසූරියො. සො පන ආකාසෙ නක්ඛත්තතාරානං මජ්ඣෙ සහස්සරංසීහි ලලති විලාසති වියාති අත්ථො. de la “pātodayanti” zhes pa la “pāto” dang “udaya” zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. snga dro'i dus su shar phyogs kyi 'jig rten gyi khams nas shar ba'i don to. snga dro shar phyogs kyi 'jig rten gyi khams nas shar bas na pātodayo ste, nyi ma'o. pāto-sngon du 'gro ba'i ud-byings shar ba'i don la ayo-rkyen no, de la pātodaya'o. “bāladivākaraṃ vā” zhes pa ni “bāladivākaraṃ iva” zhes tshig rnam par dbye bar bya'o. “bāladivākaraṃ vā” zhes pa ni shar ma thag pa'i nyi gzhon bzhin no. 'di la byis pa (bālo) ces pa ni da lta skyes pa'i bu chung ngam bu gu chung chung ngo. de ni dbugs phyi nang du rgyu ba tsam gyis 'tsho bar byed kyi, mchog tu gyur pa'i shes rab kyi srog gis mi 'tsho bas na byis pa ste, bu chung ngo. srog 'dzin pa dang 'tsho ba'i don la bal-byings so. nyi ma'i 'od zer gyis gsal bar byed pas na nyin mo (divā) 'o. divu-byings dang a-rkyen no. yang na, 'dis mun pa zad par byed pas na nyin mo'o. zad pa'i don la dī-byings dang a-rkyen, vā-yig sbyar ba'o. de byed par byed pas na divākaro'o, yang na nyin mo'am nyin par 'od zer gang la mnga' ba de ni divākaro ste, nyi ma'o. byis pa dang 'dra ba'i nyi ma ni nyi gzhon (bāladivākaro) no. yang na, byis pa lta bu'i nyi ma ni nyi gzhon te, shar ma thag pa'i nyi ma'o. de ni nam mkha' la rgyu skar dang skar ma'i dbus su 'od zer stong dang ldan par rol zhing mdzes par gyo ba bzhin no zhes pa'i don to. යතීනන්ති භික්ඛූනං. තෙ හි යතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති කුසලෙ ධම්මෙති යතීති වුච්චන්ති. යත ධාතු පතියතනෙ වායාමෙ වා ඉ. අථ වා යමන්ති උපරමන්ති අකුසලෙ ධම්මෙති යතීති වුච්චන්ති. යමුධාතු උපරමෙ ඉ. ධාත්වන්තලොපො. තෙසං යතීනං. ලලිතන්ති විලාසිතං. ලලති විලාසෙතීති ලලිතො, මුනි. ලලධාතු විලාසෙ ත. තං. සිරීහීති භගවතො කායඞ්ගසොභග්ගපත්තෙහි සිරීහි, බාත්තිංසලක්ඛණාසීත්‍යා නුබ්‍යඤ්ජනඡබ්බණ්ණරංසීසඞ්ඛතෙහි සම්පත්තිසිරීහි වා. කතපුඤ්ඤෙ නිස්සයතීති සිරී. සිධාතු සෙවායං රපච්චයො ඉත්ථි ලිඞ්ගජොතකඊපච්චයො ච. කතපුඤ්ඤෙහි සෙවියතීති වා සිරී, සම්පත්ති. මූලටීකායං පන ‘‘සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤාන මෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. යතීනං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ සිරීහි ලලිතං විලාසිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ඉදං වුත්තං හොති, යථා පාතො උදිතො උග්ගතො සූරියො ආකාසෙ නක්ඛත්තතාරානං [Pg.44] මජ්ඣෙ සහස්සරංසීහි ලලති විලාසති, එවං මුනි ලොකෙ යතීනං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ බාත්තිංසලක්ඛණා සීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනඡබ්බණ්ණරංසීහි අලඞ්කතෙහි සරීරසොභග්ග පත්තීහි සම්පත්තිසිරීහි ලලති විලාසතීති. “dge sbyong rnams kyi” (yatīnaṃ) ces pa ni dge slong rnams kyi'o. de dag ni dge ba'i chos la brtson par byed pa, ldang bar byed pa, sgrub par byed pa, rtsol bar byed pas na dge sbyong (yatī) zhes brjod do. brtson pa dang rtsol ba'i don la yata-byings dang i-rkyen no. yang na, mi dge ba'i chos las ldog par byed pas na dge sbyong zhes brjod do. ldog pa'i don la yamu-byings dang i-rkyen no. byings kyi mtha' zad par 'gyur ro. dge sbyong de dag kyi'o. “rol pa” (lalita) ces pa ni mdzes par gyo ba'o. rol par byed dam mdzes par gyo bar byed pas na rol pa ste, thub pa'o. rol ba'i don la lala-byings dang ta-rkyen no. de la'o. “dpal rnams kyis” (sirīhi) ces pa ni bcom ldan 'das kyi sku'i yan lag gi mdzes pa phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis sam, mtshan sum cu rtsa gnyis dang dpe byad bzang po brgyad bcu dang kha dog drug gi 'od zer du grags pa'i phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis so. bsod nams byas pa la rten par byed pas na dpal (sirī) lo. bsten pa'i don la si-byings dang ra-rkyen, bud med kyi rtags mtshon par byed pa'i ī-rkyen no. yang na, bsod nams byas pa rnams kyis bsten par byed pas na dpal te, phun sum tshogs pa'o. rtsa ba'i rgya cher 'grel pa las ni “dpal ces pa ni shes rab dang bsod nams kyi tshig rnam grangs so” zhes gsungs so. dge sbyong ste dge slong rnams kyi dbus na dpal gyis rol pa zhes sbyar bar bya'o. 'di la 'di skad gsungs pa yin te, dper na snga dro shar zhing mngon par 'phags pa'i nyi ma nam mkha' la rgyu skar dang skar ma'i dbus su 'od zer stong dang ldan par rol zhing mdzes par gyo ba bzhin du, de bzhin du thub pa yang 'jig rten na dge sbyong ste dge slong rnams kyi dbus na mtshan sum cu rtsa gnyis dang dpe byad bzang po brgyad bcu dang kha dog drug gi 'od zer gyis brgyan pa'i sku'i mdzes pa phun sum tshogs pa'i dpal rnams kyis rol zhing mdzes par gyo'o zhes pa'o. පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛන්ති පුණ්ණචන්දෙන සදිසං ආනනසම්පන්නං. යථා හි චන්දො කාළපක්ඛෙ පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය දිනෙ දිනෙ ඌනො හොති, එවං න මුනිනො මුඛං ආනනං ඌනං. භගවතො පන මුඛං නිච්චං පරිපුණ්ණචන්දමණ්ඩලං විය අනූනං හුත්වා සොභති, තස්මා පුණ්ණසද්දෙන විසෙසෙත්වා පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛන්ති ථොමෙති. සොළසකලෙහි පූරෙතීති පුණ්ණං. පූරධාතු ත, තස්ස ණ්ණො. ඉදති නක්ඛත්තතාරානං ඉස්සරියං කරොතීති ඉන්දු, ඉදිධාතු ඉස්සරියං උ. පුණ්ණං පරිපුණ්ණං ඉන්දු පුණ්ණින්දු, චන්දො. සඞ්කාසන්ති සදිසං. සඞ්කාසසද්දො හි උපමාවාචකො නිපාතො. වුත්තඤ්හි “ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་པ་ནི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཞལ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ལྟར་ཟླ་བ་ནི་ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚེས་གཅིག་ནས་བཟུང་ཉིན་རེ་བཞིན་ཆ་ཤས་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། ཐུབ་པའི་ཞལ་ནི་དེ་ལྟར་ཉམས་པ་མེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞལ་ནི་རྟག་ཏུ་ཡོངས་སུ་གང་བའི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པར་མཛེས་པར་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་“ཉ་གང་བའི་”སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ། “ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །ཆ་ཤས་བཅུ་དྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་བས་ན་“ཉ་གང་བའོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pūr ལ་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བས་ ṇṇ རུ་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་སྐར་དང་སྐར་མ་རྣམས་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་“དབང་པོའོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ id དབང་བྱེད་པ་ལ་རྐྱེན་ u སྦྱར་རོ། །ཉ་གང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་པོ་ནི་ཉ་གང་དབང་པོ་སྟེ་ཟླ་བའོ། །“མཚུངས་པ།”ཞེས་པ་ནི་འདྲ་བའོ། །“མཚུངས་པའི་”སྒྲ་ནི་དཔེ་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། සුබොධාලඞ්කාරෙ – སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར (ལེགས་རྟོགས་རྒྱན་) ལས། ‘‘ඉවාදි ඉව වා තුල්‍ය, සමානනිභසන්නිභා; යථා සඞ්කාස තුලිත, ප්පකාස පතිරූපකා’’ත්‍යාදි. “བཞིན་དང་ཡང་ན་མཚུངས་པ་དང་། །མཉམ་དང་འདྲ་དང་ཉེ་བར་འདྲ། །ཇི་ལྟར་མཚུངས་དང་གཞལ་བ་དང་། །གསལ་དང་གཟུགས་བརྙན་ལ་སོགས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། පුණ්ණචන්දං විය මුඛති සොභතීති මුඛං, ආනනං. මුඛධාතු අ. පුණ්ණින්දුනා සඞ්කාසං සදිසං මුඛං ආනනං යස්ස සොති පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛො, මුනින්දො. තං. මුනින්දස්ස පන පුණ්ණ චන්දස්ස සහස්සරංසීහි සස්සිරිකො විය භික්ඛූනං මජ්ඣෙ බාත්තිංස මහාපුරිස ලක්ඛණාසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජන පටිමණ්ඩිතෙහි සිරීහි ච බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තෙහි ආවෙළාවෙළා යමකායමකා ගුම්බාගුම්බා හුත්වා විනිච්ඡරන්තීහි ඝනබුද්ධරස්මිසඞ්ඛාතෙහි අලඞ්කිතො සස්සිරිකමුඛො හොතීති වුත්තං හොති. තස්මා පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛන්ති ථොමෙති. ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་བཞིན་དུ་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཞལ།”ལོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ mukh ལ་རྐྱེན་ a སྦྱར་རོ། །ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་ཞལ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ་ཅན།”ཏེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་ཞལ་ནི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་འོད་ཟེར་སྟོང་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དགེ་སློང་གི་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པའི་དཔལ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ཀྱིས་བསྐོར་ཞིང་། རིམ་པ་རིམ་པར་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་ཚོམ་བུ་ཚོམ་བུར་འཕྲོ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འོད་ཟེར་སྟུག་པོ་ཞེས་བྱ་བས་བརྒྱན་ཏེ། གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པའི་ཞལ་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉ་གང་དབང་པོའི་མཚུངས་པའི་ཞལ།”ཞེས་བསྟོད་པའོ། ། අනෙජන්ති නිත්තණ්හං. ලාභාලාභාදිං පටිච්ච එජති කම්පතීති එජා, තණ්හා. එජධාතු කම්පනෙ අ, නත්ථි එජා යස්සාති [Pg.45] අනෙජො, මුනින්දො. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසපාළියං ‘‘ලාභාලාභ යසායස නින්දානින්ද සුඛදුක්ඛෙහි න ඉඤ්ජතීති අනෙජො, භගවා ලබ්භතී’’ති. “གཡོ་བ་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ། །རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཡོ་ཞིང་འགུལ་བས་ན་“གཡོ་བ།”སྟེ་སྲེད་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ej འགུལ་བ་ལ་རྐྱེན་ a སྦྱར་རོ། །གང་ལ་གཡོ་བ་དེ་མེད་པས་ན་“གཡོ་བ་མེད་པ།”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །འདི་ལྟར་མཧཱ་ནིདྡེསའི་གཞུང་ལས། “རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མི་གཡོ་བས་ན་གཡོ་བ་མེད་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། සබ්බඤ්ඤුන්ති පටිවිද්ධ සබ්බඤෙය්‍යධම්මං. සඞ්ඛරවිකාරලක්ඛණනිබ්බාන පඤ්ඤත්තිවසෙන පඤ්චවිධං සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං ජානාති පටිවිජ්ඣති සීලෙනාති සබ්බඤ්ඤූ, මුනින්දො. සබ්බසද්දූපපද ඤාධාතු රූ. එත්ථ ච සබ්බෙ සඞ්ඛතධම්මා සඞ්ඛරා නාම සකසකපච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්තීති කත්වා. විඤ්ඤත්තිද්වයං ලහුතාදිත්තයඤ්ච විකාරො නාම චතූහි මහාභූතෙහි විරූපං කරියතීති කත්වා. විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස යථාක්කමං චිත්තජවායොධාතු චිත්තජපථවී ධාතූනං විසෙසගුණත්තා, ලහුතාදිත්තයස්ස ච චිත්තො ත්වාහාරජනිප්ඵන්නරූපානං විසෙසගුණත්තා. ඵස්සාදිධම්මානං ඵුසනාදිලක්ඛණඤ්ච පථවීධාත්වාදීනං කක්ඛළාදිලක්ඛණඤ්ච, චිත්තස්ස ආරම්මණවිජානනලක්ඛණඤ්ච, නිබ්බානස්ස සන්තිලක්ඛණඤ්ච, රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණඤ්ච, නාමස්ස නමනලක්ඛණඤ්ච, අනිච්චතාදිත්තයානි ච උපචයාදිචත්තාරි ලක්ඛණරූපානි ච ලක්ඛණානි නාම ලක්ඛියන්ති එතෙන ලක්ඛිතබ්බා ධම්මාති කත්වා. අසඞ්ඛතධාතුනිබ්බානං නාම වානං වුච්චති තණ්හා, තතො නික්ඛන්තන්ති කත්වා. පරිච්ඡෙදරූපං ඉත්ථිපුරිසාදිඝටපටාදයො සබ්බ වොහාරත්ථා ච පඤ්ඤත්ති නාම පඤ්ඤාපියති පකාරෙන ඤාපියතීති කත්වා. එත්ථ ච සඞ්ඛාරනිබ්බානානි පරමත්ථධම්මා හොන්ති. විකාරාදීසු පන විකාරලක්ඛණානි පඤ්ඤත්තිවිසෙසත්තා විසුං වුත්තානි. ඉමෙහි ද්වීහි විනිමුත්තා පන පරිච්ඡෙදරූපා සබ්බවොහාරත්ථා පඤ්ඤත්තීති වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අපදාන අට්ඨකථායං පන ‘‘සබ්බං අතීතාදිභෙදං හත්ථාමලකං විය ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ’’ති වුත්තං. “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། །འདུ་བྱེད་དང་། འགྱུར་བ། མཚན་ཉིད། མྱང་འདས། བཏགས་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་“ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །སྒྲ་ sabba སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ñā ལ་རྐྱེན་ rū སྦྱར་རོ། །འདིར་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་རང་རང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་“འདུ་བྱེད།”ཅེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་གཉིས་དང་ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞིས་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བར་བྱེད་པས་ན་“འགྱུར་བ།”ཞེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་གཉིས་ནི་རིམ་པ་བཞིན་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་དང་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་སེམས་དང་། དྲོད་དང་། ཟས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། མྱང་འདས་ཀྱི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མིང་གི་གཞོལ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་དང་། ཉེ་བར་བསགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་བཞི་ནི་“མཚན་ཉིད།”ཅེས་བྱ་སྟེ། འདི་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཁམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་ vāna ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལས་བྲལ་བས་ན་“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་དང་། བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། བུམ་པ་དང་སྣམ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་“བཏགས་པ།”ཞེས་བྱ་སྟེ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་འདུ་བྱེད་དང་མྱང་འདས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་འགྱུར་བ་དང་མཚན་ཉིད་རྣམས་ནི་བཏགས་པའི་བྱེ་བྲག་ཡིན་པས་ལོགས་སུ་བཤད་དོ། །འདི་གཉིས་ལས་གྲོལ་བའི་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་དང་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཨ་པ་དཱ་ནའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། සබ්බඤ්ඤූති ච කමසබ්බඤ්ඤූ, සකිං සබ්බඤ්ඤූ, සතතසබ්බඤ්ඤූ, සත්ති සබ්බඤ්ඤූ, ඤාතසබ්බඤ්ඤූ චාති පඤ්චවිධා හොති සබ්බඤ්ඤූ. තත්ථ යථාක්කමං සබ්බං ජානනධම්මො කමසබ්බඤ්ඤූ නාම. එකාවජ්ජනෙන ජවනවාරෙන [Pg.46] ජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං ජානනධම්මො සකිංසබ්බඤ්ඤූ නාම. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නියතාරම්මණත්තං ජානනධම්මො සතතසබ්බඤ්ඤූ නාම. එකප්පහාරෙන සබ්බධම්මං ජානනසමත්ථො ධම්මො සත්තිසබ්බඤ්ඤූ නාම. ආවජ්ජනාභෙදෙන ජානිතබ්බං සබ්බධම්මං ජානනධම්මො ඤාතසබ්බඤ්ඤූ නාම. තෙසු ච සකිං සබ්බඤ්ඤූ සත්තිසබ්බඤ්ඤූවසෙන ද්වෙ ධම්මා මග්ගඤාණානියෙව. තදවසෙසා සබ්බඤ්ඤුතඤාණානි හොන්ති. තං සබ්බඤ්ඤුං. ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལ་རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཤེས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། །དེ་ལས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཅིག་དང་མྱུར་བའི་ཤེས་པའི་ཐེངས་གཅིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཐེངས་གཅིག་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་ནུས་པའི་ཆོས་ནི་“ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབྱེ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ནི་“ཤེས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ།”ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ལས་ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་གཉིས་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དེ་ལའོ། ། මුනින්දන්ති එත්ථ මුනිසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. මුනීනං ඉන්දො ඉස්සරො මුනින්දො, තං මුනින්දං අහං වන්දාමීති සම්බන්ධොති. “ཐུབ་པའི་དབང་པོ།”ཞེས་པ་འདིར་“ཐུབ་པའི་”སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་སྟེ་མངའ་བདག་ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. පාතොදයං පගෙව උදයං උග්ගතං, බාලදිවාකරංව නවුග්ගතසූරියමාණවොඉව, යතීනං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ සිරීහි බාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණා සීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි සිරීහි ලලිතං විලාසිතං, පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛං පුණ්ණචන්දෙන සදිසං ආනනවන්තං, අනෙජං නිත්තණ්හං, ලොකධම්මෙහි අනිඤ්ජනං වා, සබ්බඤ්ඤුං සබ්බධම්ම විජානන්තං, මුනින්දං බුද්ධං සක්කච්චං තීහි ද්වාරෙහි අහං වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་ལྟར། སྡོམ་བརྩོན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔལ་གྱིས་རྣམ་པར་རོལ་པ། ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཞལ་དང་ལྡན་པ། སྲེད་པ་དང་བྲལ་ཞིང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བ། ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། ། පඤ්චමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 6. ༦. උපෙතපුඤ්ඤො වරබොධිමූලෙ,සසෙනමාරං සුගතො ජිනිත්වා; අබොජ්ඣි බොධිං අරුණොදයම්හි,නමාමි තං මාරජිනං අභඞ්ගං. བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་དུ། །བདུད་དང་དཔུང་བཅས་བཅོམ་ནས་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ། །བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་སངས་རྒྱས་པ་དེ་ཉིད་ལ། །བདུད་ལས་རྒྱལ་ཞིང་མི་ཕམ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 6. එවං පඤ්චමගාථාය මුනින්දං වන්දිත්වා ඉදානි මාරජිනගුණෙන ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො උපෙතපුඤ්ඤො ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ජ ත ජ ගණ ද්විගරුයුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපෙන්දවජිරාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘උපාදිකා [Pg.47] සාව ජතා ජගා ගො’’ති. තස්සත්ථො, යස්සං පටිපාදං ජතා ජගණ තගණා ච ජගා ජගණගරූ ච ගො ගරු ච චෙ සියා, සාව සාගාථාඑව උපාදිකා උපසද්දාදිකා ඉන්දවජිරාගාථා නාමාති. ༦. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་བདུད་ལས་རྒྱལ་བའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ ja དང་ ta དང་ ja ཡི་སྡེ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ཉེ་བའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (upendavajirā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། “ཉེ་བར་སྦྱར་བ་དེ་ནི་ ja ta ja དང་ ga དང་ go འོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ ja སྡེ་དང་ ta སྡེ་དང་ ja སྡེ་དང་ལྕི་བ་གཅིག་དང་ཡང་ལྕི་བ་གཅིག་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་ནི་ཉེ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། ། උපෙතපුඤ්ඤො යො සුගතො වරබොධිමූලෙ සසෙන මාරං ජිනිත්වා අරුණොදයම්හි බොධිං අබොජ්ඣි මාරජිනං අභඞ්ගං, තං සුගතං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ උපෙතපුඤ්ඤොති සම්පන්නදානසීලාදිපාරමීපුඤ්ඤවා. දානසීලාදි පාරමීපුඤ්ඤෙන සමන්නාගතො වා. දානසීලාදිපාරමීපුඤ්ඤෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො, උපන්නො සම්පන්නො හුත්වා එති ගච්ඡති පවත්තතීති උපෙතං, පුඤ්ඤං. උපපුබ්බඉධාතු ගතියං ත. පුනාති අත්තනො කාරකන්ති පුඤ්ඤං, පාරමීපුඤ්ඤං ලබ්භති. පුධාතු පීණනෙ සොධනෙ වා ණ්‍යො. තස්ස ඤො. තත්ථ අත්තනො කාරකන්ති පුනප්පුනං පවත්තියා සචිත්තසන්තතිඤ්ච සංජනිතපණීතරූපවිසටෙන සනිස්සය රූපසන්තතිඤ්ච පුනාති පීණෙති සොධෙති වාති අත්ථො. අයං පටිසම්භිදාමග්ගගණ්ඨිපදෙ වුත්තො. පූරෙති අජ්ඣාසයන්ති වා පුඤ්ඤං. පූරධාතු ණ්‍ය. යො පුග්ගලො පුඤ්ඤං කරොති තස්ස අජ්ඣාසයං පූරෙතීති අත්ථො. བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བདེ་གཤེགས་གང་ཞིག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པ་བཅོམ་ནས། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ། བདུད་ལས་རྒྱལ་ཞིང་མི་ཕམ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །དེ་ལ་“བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའོ། །སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ཉེ་བར་གནས་པ། ཉེ་བར་སོང་བ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདིར་སྒྲའི་དོན་ནི། སྐྱེས་ཤིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ནས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“ཉེ་བར་གནས་པའོ།” །བསོད་ནམས་སོ། །ཉེ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ i འགྲོ་བ་ལ་རྐྱེན་ ta སྦྱར་རོ། །རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཐོབ་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pū ཚིམ་པ་དང་དག་པ་ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་བས་ ña རུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་འཇུག་པས་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྟེན་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པ། ཚིམ་པར་བྱེད་པ། གཙང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་པཊིསམྦྷིདཱམགྒའི་དཀའ་འགྲེལ་ལས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ pūr ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་རོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་བསོད་ནམས་བྱས་པ་དེའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། අථ වා පුජ්ජඤ්ච භවං නිබ්බත්තෙතීති පුඤ්ඤං. නිබ්බත්තිතද්ධිතායං. පූජ පදං ණ්‍යපච්චයො. යො පුඤ්ඤං කරොති, තස්ස පූජිතබ්බං භවං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙන වුත්තං සම්මොහවිනොදනී අට්ඨකථායං ‘‘පුනාති අත්තනො කාරකං පූරෙති චස්ස අජ්ඣාසයං පුජ්ජඤ්ච භවං නිබ්බත්තෙතීති පුඤ්ඤො’’ති. මූලටීකායඤ්ච ‘‘පුනාතීති සොධෙති අපුඤ්ඤඵලතො දුක්ඛසංකිලෙසතො ච හිතජ්ඣාසයෙන පුඤ්ඤං කරොතීති තං නිප්ඵාදනෙන කාරකස්සජ්ඣාසයං පූරෙතීති පුඤ්ඤො. පූරකො පුජ්ජනිබ්බත්තකො ච නිරුත්තිලක්ඛණෙන පුඤ්ඤොති වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං[Pg.48]. විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායඤ්ච- ‘‘පුනාති අත්තනො සන්තානං අපුඤ්ඤඵලතො දුක්ඛසංකිලෙසතො ච විසොධෙතීති පුඤ්ඤං. හිතසුඛජ්ඣාසයෙන පුඤ්ඤං කරොතීති තංනිප්ඵාදනෙන කාරකස්ස අජ්ඣාසයං පූරෙති, පුජ්ජභවං නිබ්බත්තෙතීති වා පුඤ්ඤං. ඉති පූරකො පුජ්ජනිබ්බත්තකො ච නිරුත්තිනයෙන පුඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. උපෙතං සම්පන්නං පුඤ්ඤං පාරමීපුඤ්ඤං යස්ස සොති උපෙතපුඤ්ඤො, සුගතො ලබ්භති. ཡང་ན་མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་“བསོད་ནམས་སོ།” །འདི་ནི་བསྐྱེད་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཕན་ཚུན་སྦྱོར་བའོ། །མཆོད་པའི་ཚིག་ལ་རྐྱེན་ ṇya སྦྱར་རོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ལ། མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་སམྨོཧབིནོདནཱིའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་པ་དང་། དེའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩ་བའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་། “དག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཕན་པའི་བསམ་པས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་བྱེད་པ་པོའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་ཊཱིཀཱ་ཆེན་མོ་ལས་ཀྱང་། “རང་གི་རྒྱུད་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་བསམ་པས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་བྱེད་པ་པོའི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མཆོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ངེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསོད་ནམས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་“བསོད་ནམས་ལྡན་པ།”སྟེ་བདེ་གཤེགས་ལ་ཐོབ་པའོ། ། වරබොධිමූලෙති උත්තමස්ස බොධිරුක්ඛස්ස සමීපෙ. තත්ථ වරොති වරිතබ්බො පත්ථිතබ්බො ඉච්ඡිතබ්බොති වා වරො. බොධිමූලෙති එත්ථ බොධීති වුච්චති රුක්ඛොපි, මග්ගොපි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණම්පි, නිබ්බානම්පි. තත්ථ හි බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභි සම්බුද්ධොති ච, අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගයන්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො. බොධීති වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණන්ති ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. පප්පොති බොධිං වරභූරි මෙධසොති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛතන්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං බොධීති වුච්චති. ඉධ පන බොධිරුක්ඛොති අධිප්පෙතො. අයං පන තෙසං වචනත්ථො. බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සති චත්තාරි අරියසච්චානි සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මම්පි එත්ථාති බොධි, බොධිරුක්ඛො. බුධධාතු ණි. බුජ්ඣති චත්තාරි සච්චානීති බොධි, මග්ගො. බුජ්ඣති සබ්බඤෙය්‍යධම්මන්ති බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. අරියෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති බොධි, නිබ්බානං ලබ්භති. වරො උත්තමො බොධිරුක්ඛොති වරබොධි, තස්ස මූලං සමීපං වරබොධිමූලං, තස්මිං. “བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་དྲུང་དུ།”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དམ་པའི་ཉེ་འཁོར་དུའོ། །དེ་ལ་“མཆོག་”ཅེས་པ་ནི་གདམ་པར་བྱ་བ། གསོལ་བ་གདབ་པར་བྱ་བ། འདོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དྲུང་དུ།”ཞེས་པ་འདིར་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་པ་ནི་ཤིང་ལའང་བརྗོད། ལམ་ལའང་བརྗོད། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་བརྗོད། མྱང་འདས་ལའང་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།” ཞེས་པ་དང་། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དང་གཱ་ཡཱའི་བར་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ཤིང་ངོ་། །“བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ལམ་མོ། །“ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས།” ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ཉིད་དུ་དགོངས་སོ། །འདི་དག་གི་སྒྲའི་དོན་ནི། འདི་ཉིད་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་དང་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པ། རྟོགས་ཟིན་པ། རྟོགས་པར་འགྱུར་བས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ངོ་། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ budh ལ་རྐྱེན་ ṇi སྦྱར་རོ། །བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་ལམ་མོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འཕགས་པས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའོ། །མཆོག་སྟེ་དམ་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ནི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་སྟེ། དེའི་རྩ་བ་སྟེ་ཉེ་འཁོར་ནི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་སྟེ། དེ་ཉིད་དུའོ། ། සසෙනමාරන්ති සහ සෙනාය පවත්තං මාරරාජං. තත්ථ සියති බන්ධියතීති සෙනා. සිධාතු බන්ධනෙයු. තාය සහ පවත්තතීති සසෙනො, මාරරාජා. අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන සත්තෙ මාරෙතීති මාරො. මරධාතු ණ. සත්තානං කුසලං මාරෙති විනාසෙතීති වා මාරො. සසෙනො ච සො මාරො චාති සසෙනමාරො, මාරරාජා. තං[Pg.49]. ජිනිත්වාති පදෙ කම්මං. උපෙතපුඤ්ඤො යො සුගතොති සම්බන්ධො. සුගතසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. “དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་” (sasenamāraṃ) ཞེས་པ་ནི། དཔུང་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པའི་བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལའོ། །དེ་ལ། གང་ཞིག་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་དཔུང་ཚོགས་ (senā) ཏེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “སི” (si) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པས་ན་དཔུང་དང་བཅས་པ་ (saseno) སཏེ། བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་ཡོན་ཏན་གསོད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོད་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་ (māro) དེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “མར” (mar) ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བ་གསོད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་དོ། །དཔུང་དང་བཅས་པ་དེ་ཉིད་བདུད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་དེ། བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །དེ་ལ། “བཅོམ་ནས་” (jinitvā) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །“བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། ජිනිත්වාති විසාඛපුණ්ණමියං බුද්ධදිනෙ අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන විජයිත්වාති අත්ථො. අබොජ්ඣීති පටිවිජ්ඣි අධිගමි වා. බොධින්ති අනුත්තරං සම්මා සම්බොධිං, අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණන්ති අත්ථො. සබ්බඤ්ඤුත ඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණං බොධීති වුච්චති. තං බොධිං. “བཅོམ་ནས་” (jinitvā) ཞེས་པ་ནི། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་ཆེན་ཉིན་མོར། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་དུ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྟོགས་སོ་” (abojjhi) ཞེས་པ་ནི། ཁོང་དུ་ཆུད་པའམ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །“བྱང་ཆུབ་” (bodhiṃ) ཞེས་པ་ནི། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་དེ་ལའོ། ། අරුණොදයම්හීති අරුණඋදයම්හීති පදච්ඡෙදො. අරුණුග්ගමනවෙලායන්ති අත්ථො. තත්ථ ආසමන්තතො ආලොකං කරොන්තො උනති ගච්ඡතීති අරුණො. ආපුබ්බඋනධාතු ගතිම්හි ණ. ආකාරස්ස රස්සො. රකාරාගමො. නස්ස ණො. සූරියස්ස උදයතො පුබ්බෙ උග්ගතරංසි අරුණො නාමාති අත්ථො. වුත්තඤ්හි දසකනිපාත අඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘සූරියස්ස භික්ඛවෙ උදයතො එතං පුබ්බඞ්ගමං එතං පුබ්බනිමිත්තං යදිදං අරුණුග්ගං, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ කුසලානං ධම්මානං එතං පුබ්බඞ්ගමං එතං පුබ්බනිමිත්තං යදිදං සම්මාදිට්ඨී’’ති. යං සන්ධාය වුත්තං අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘සූරස්සොදයතො පුබ්බු, ට්ඨිතරංසි සියාරුණො’’ති. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අරුණවණ්ණතාය අරති ගච්ඡතීති අරුණො’’ති වුත්තං. උදෙති උග්ගච්ඡතීති උදයො, සූරියො. උදිධාතු අ. උදයස්ස සූරියස්ස අරුණො උග්ගතරංසීති අරුණොදයො. තස්සං අරුණුග්ගමනවෙලායං. බොධිං අබොජ්ඣීති සම්බන්ධො. “སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ན།” (aruṇodayamhi) ཞེས་པ་ནི། “ཨ་རུ་ཎ་” (aruṇa) དང་ “ཨུ་ད་ཡ་” (udaya) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་ཕྲལ་བའོ། །སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ། ཀུན་ནས་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་སྐྱ་རེངས་ (aruṇa) ཏེ། སྔོན་འཇུག་ “ཨཱ” (ā) དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “ཨུན” (un) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ “ཎ” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །“ཨཱ” (ā) ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་ཅིང་། “ར” (ra) ཡིག་གི་ཕྲད་བྱུང་ལ། “ན” (na) ཡིག་ “ཎ” (ṇa) ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། །ཉི་མ་མ་ཤར་བའི་གོང་དུ་ཤར་བའི་འོད་ཟེར་ལ་སྐྱ་རེངས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འགུཏྟར་ནི་ཀཱ་ཡའི་ཚན་པོ་བཅུ་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག །འདི་ལྟ་སྟེ་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ནི་ཉི་མ་འཆར་བའི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། “ཉི་མ་མ་ཤར་བའི་གོང་དུ་གནས་པའི་འོད་ཟེར་ནི་སྐྱ་རེངས་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “སྐྱ་རེངས་ཀྱི་ཁ་དོག་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱ་རེངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤར་བའམ་སྟེང་དུ་འགྲོ་བས་ན་འཆར་བ་ (udaya) སྟེ། ཉི་མའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “ཨུད-ཨི” (ud-i) ལ་རྐྱེན་ “ཨ” (a) སྦྱར་བའོ། །འཆར་བར་བྱེད་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཤར་བ་ནི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ (aruṇodaya) སྟེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་དེ་ཉིད་ལའོ། །“བྱང་ཆུབ་རྟོགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། භගවා හි විසාඛපුණ්ණමියං අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ මාරබලං විධමෙත්වා චීවරූපරි පතමානෙහි බොධිරුක්ඛඞ්කරෙහි රත්තපවාළපල්ලවෙහි විය පූජයමානො රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමං මනසිකරිත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා මහාවජිරඤාණසඞ්ඛාතං [Pg.50] විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අධිගතෙන චතුත්ථමග්ගඤාණෙන සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා යදා අරුණො උග්ගමිස්සති, තදා සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිසබ්බ බුද්ධගුණෙ පටිවිජ්ඣි අධිගමීති වුත්තං හොති. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོར། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་དུ་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་རྣམ་པར་བཅོམ་ཞིང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མྱུ་གུ་བྱུ་རུ་དམར་པོའི་ལོ་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། མཚན་མོའི་ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ཤིང་། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་ནས་དེ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ཏེ། རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོར་གྲགས་པའི་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ནས། ལམ་གྱི་རིམ་པས་ཐོབ་པའི་ལམ་བཞི་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱས་ཏེ། ནམ་ནམ་ལངས་པའི་སྐབས་སུ། དེའི་ཚེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་ཁོང་དུ་ཆུད་ཅིང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། මාරජිනන්ති පඤ්චමාරානං විජිතාවිං. දෙවපුත්ත කිලෙසාභි සඞ්ඛාරඛන්ධමච්චුසඞ්ඛාතෙ පඤ්චමාරෙ ජිනාති අජිනි ජිනිස්සතීති මාරජිනො, සුගතො. දෙවපුත්තකිලෙසාභිසඞ්ඛරසඞ්ඛතං මාරත්තයං ජිනාති අජිනි, ඛන්ධමච්චුසඞ්ඛතං මාරද්වයං අවස්සං ජිනිස්සතීති අත්ථො. යදි එවං කස්මා විජිතාවින්ති වුත්තන්ති. අවිරද්ධං එකන්තෙන ජියමානත්තාති. අභඞ්ගන්ති සසෙනමාරස්ස භඤ්ජිතුං විද්ධංසිතුං අසමත්ථං. යස්ස කස්සචි භඤ්ජිතුං විද්ධංසිතුං අසමත්ථං වා. තත්‍රායං වචනත්ථො. මාරෙන යෙන කෙනචි භඤ්ජිතුං න සක්කොතීති අභඞ්ගො, තෙන වා න භඤ්ජියති න විද්ධංසියතීති අභඞ්ගො, සුගතො. නපුබ්බ භන්ජධාතු ත. තස්ස ධාත්වන්තෙන ගකාරාදෙසො. අථ වා භන්ජති විද්ධංසතීති භඞ්ගො, මාරො. යො කොචි වා. නත්ථි භඞ්ගො මාරො යො කොචි වා යස්සාති අභඞ්ගො, සුගතො. තං අභඞ්ගං. තන්ති සුගතං. මාරජිනං අභඞ්ගං තං සුගතං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. “བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་” (mārajina) ཞེས་པ་ནི། བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའོ། །ལྷའི་བུ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། ཕུང་པོ་དང་། འཆི་བདག་སྟེ་བདུད་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའམ་རྒྱལ་བར་གྱུར་པའམ་རྒྱལ་བར་འགྱུར་བས་ན་བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ལྷའི་བུ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་བདུད་གསུམ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའམ་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཅིང་། ཕུང་པོ་དང་འཆི་བདག་ཏུ་གཏོགས་པའི་བདུད་གཉིས་ལས་ནི་ངེས་པར་རྒྱལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་” (vijitāvī) ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། འཁྲུལ་པ་མེད་པར་གདོན་མི་ཟ་བར་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་འཇིག་པ་” (abhaṅga) ཞེས་པ་ནི། དཔུང་དང་བཅས་པའི་བདུད་ཀྱིས་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་ནུས་པའོ། །ཡང་ན། གང་ཟག་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་ནུས་པའོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། བདུད་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འཇིག་པར་མི་ནུས་པས་ན་མི་འཇིག་པ་ (abhaṅgo) སྟེ། ཡང་ན། དེས་འཇིག་པར་མི་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་གཏོར་བར་མི་བྱེད་པས་ན་མི་འཇིག་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དགག་ཚིག་ “ན” (na) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “བྷཉྫ” (bhañj) ལ་རྐྱེན་ “ཏ” (ta) སྦྱར་བའོ། །དེའི་རྩ་བའི་མཐའ་ “ག” (ga) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །ཡང་ན། འཇིག་པར་བྱེད་པའམ་རྣམ་པར་གཏོར་བར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་པ་པོ་ (bhaṅgo) སྟེ། བདུད་དམ་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བའོ། །གང་ལ་འཇིག་པ་པོ་སྟེ་བདུད་དམ་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་མེད་པས་ན་མི་འཇིག་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །མི་འཇིག་པ་དེ་ལའོ། །“དེ་” (taṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལའོ། །“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་མི་འཇིག་པ་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། ඉමිස්සං පන ගාථායං එකනිපාතජාතකට්ඨකථායං, අපදානට්ඨකථායඤ්ච ආගතනයෙන බුද්ධස්ස මාරවිජයාදිං සොතුජනානං බහුස්සුතත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වෙදිතබ්බං. බොධි සත්තො හි මහාසම්පත්තිං අනුභවිත්වා හත්ථගතං චක්කවත්තිරජ්ජං ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡට්ටෙත්වා එකූනතිංසවස්සෙ ආසළ්හිපුණ්ණමාය උත්තරසළ්හනක්ඛත්තෙන යුත්තෙ මහාභිනික්ඛමං නික්ඛමිත්වා අනොමනදීතීරෙ ඝටීකාරබ්‍රහ්මුනා දින්නං අරහත්ත ධජභූතං අට්ඨපරික්ඛාරං පටිග්ගහෙත්වා නිවාසෙත්වා සමණපබ්බජ්ජං කත්වා ඡබ්බස්සානි දුක්කරකාරිකං චරිත්වා නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සෙනනිගමෙ සෙනකුටුම්බිකස්ස ධීතරාය සුජාතාය සහ සතසහස්සග්ඝියා [Pg.51] සුවණ්ණපාතියා දින්නං සබ්බං අප්පොදකං මධුපායාසං එකට්ඨිතාලපක්කප්පමාණං එකූනපඤ්ඤාසාලොපං පරිභුඤ්ජිත්වා සායන්හසමයෙ දෙවතාහි අලඞ්කතෙන මග්ගෙන බොධිරුක්ඛාභිමුඛො ගච්ඡන්තෙ අන්තරමග්ගෙ සොත්ථියෙන නාම තිණහාරකෙන දින්නං අට්ඨමුට්ඨිකතිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ ඉදං ඨානං සබ්බබුද්ධානං අවිජහිතං අචලට්ඨානං කිලෙසභඤ්ජනට්ඨානන්ති ඤත්වා තානි තිණානි අග්ගෙ ගහෙත්වා චාලෙසි. තාවදෙව චුද්දසහත්ථො පල්ලඞ්කො අහොසි. තානිපි තිණානි තථාරූපෙන සණ්ඨානෙන සන්ථරිංසු සණ්ඨහිංසු වා. යථාරූපං සුකුසලොපි විචිත්තකාරො වා පොත්ථතාරො වා ආලිඛිතුම්පි සමත්ථො නත්ථි. බොධි සත්තො බොධිඛන්ධං පිට්ඨිතො කත්වා පුරත්ථාභිමුඛො දළ්හමානසො හුත්වා – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལ། སྐྱེས་རབས་ཚན་པོ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་། རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱུང་བའི་ལུགས་བཞིན། ཐོས་པ་མང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བདུད་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་ཉམས་སུ་མྱོང་ནས། རང་གི་ལག་ཏུ་བབས་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་མཆིལ་མའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་མེད་པར་བོར་ཏེ། དགུང་ལོ་ཉེར་དགུ་པར་ཆུ་སྟོད་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་སྐར་མ་ཆུ་སྟོད་དང་འགྲོགས་པའི་ཚེ་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་མཛད་ནས། ཨ་ནོ་མཱ་ (Anomā) གཙང་པོའི་འགྲམ་དུ་ཚངས་པ་བུམ་བཟང་ (Ghaṭīkāra) གིས་ཕུལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྒྱལ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བརྒྱད་པོ་བཞེས་ཤིང་གྱོན་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མཛད་དོ། །ལོ་དྲུག་གི་བར་དུ་དཀའ་བ་སྤྱད་དེ། སྡེ་བའི་གྲོང་རྡལ་གྱི་ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷའི་དྲུང་དུ། སྡེ་བའི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལེགས་སྐྱེས་མ་ (Sujātā) ཡིས་གསེར་གྱི་སྣོད་འབུམ་ཐང་རི་བ་ཞིག་གི་ནང་དུ་ཕུལ་བའི་ཆུ་ཉུང་ངུས་བསྐོལ་བའི་འོ་ཐུག་མངར་མོ་ཐམས་ཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་འབྲས་བུ་སྨིན་པ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་ལས་ཁམ་བུ་ཞེ་དགུ་བྱས་པ་ཉིད་གསོལ་ཏེ། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ལམ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མངོན་དུ་གཤེགས་པའི་ལམ་བར་དུ། རྩྭ་འཐུ་བ་བདེ་བྱེད་ (Sotthiya) ཅེས་བྱ་བས་ཕུལ་བའི་རྩྭ་སྤར་མོ་བརྒྱད་བཟུང་ནས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་ཏེ། “གནས་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མི་གཏོང་བའི་གནས་མི་གཡོ་བ་དང་ཉོན་མོངས་པ་འཇིག་པའི་གནས་སོ། །”ཞེས་མཁྱེན་ནས། རྩྭ་དེ་དག་གི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཡོབ་པར་མཛད་དོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཁྲུ་བཅུ་བཞི་ཡོད་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །རྩྭ་དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་དབྱིབས་སུ་བཏིང་ཞིང་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དབྱིབས་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཁས་པའི་རི་མོ་མཁན་ནམ་འཇིམ་བཟོ་བས་ཀྱང་བྲི་བར་མི་ནུས་པ་ལྟ་བུའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་སྡོང་པོ་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ཏེ། ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཞལ་གཏད་ནས་བསམ་པ་བརྟན་པོས། ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසුස්සතු; උපසුස්සතු නිසෙසං, සරීරෙ මංසලොහිත’’න්ති. “ལུས་ཀྱི་པགས་པ་ཆུ་རྒྱུས་དང་། །རུས་པ་རྣམས་ནི་སྐམ་པར་རུང་། །ལུས་ཀྱི་ཤ་དང་ཁྲག་རྣམས་ཀྱང་། །མ་ལུས་སྐམ་པར་གྱུར་ཀྱང་རུང་། །” න ත්වෙව සම්මාසම්බොධිං අපත්වා ඉමං පල්ලඞ්කං භින්දිස්සාමීති අසනිසතසන්නිපාතෙනපි අභෙජ්ජරූපං තං පල්ලඞ්කං අභඤ්ජිත්වා නිසීදි. තස්මිං සමයෙ මාරො දෙවපුත්තො සිද්ධත්ථකුමාරො ‘‘මය්හං වසං අතික්කමිතුකාමො, න දානි අස්ස අතික්කමිතුං දස්සාමී’’ති මාරබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එතමත්ථං ආරොචෙත්වා මාරඝොසනං නාම ඝොසාපෙත්වා මාරබලං ආදාය නික්ඛමි. සා මාරසෙනා මාරස්ස පුරතො ද්වාදස යොජනා හොන්ති. දක්ඛිණතො ච වාමතො ච ද්වාදස යොජනා. පච්ඡතො චක්කවාළපරියන්තං කත්වා ඨිතා, උද්ධං නවයොජනුබ්බෙධා. යස්සා උන්නාදන්තියා උන්නාදසද්දො යොජනසහස්සතො පට්ඨාය පථවීඋන්ද්‍රියසද්දො විය සුය්‍යති. අථ මාරො දෙවපුත්තො දියඩ්ඪයොජනසතිකං ගිරිමෙඛලං නාම හත්ථිං අභිරූහිත්වා බාහුසහස්සං මාපෙත්වා නානාවුධානි අග්ගහෙසි. අවසෙසායපි මාරපරිසාය ද්වෙ ජනා එකසදිසං [Pg.52] ආවුධං න ගණ්හිංසු. නානප්පකාරවණ්ණා නානප්පකාර මුඛා හුත්වා මහාසත්තං අජ්ඣොත්ථරමානා ආගමංසු. “ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མ་ཐོབ་ཀྱི་བར་དུ་བདག་གིས་སྐྱིལ་ཀྲུང་འདི་མི་གཞིག་གོ །”ཞེས་ཐོག་བརྒྱ་ཕྲག་དུས་གཅིག་ཏུ་བབས་ཀྱང་གཞིག་པར་མི་ནུས་པའི་ཁྲི་དེ་ལས་མ་ལངས་པར་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བདུད་ཀྱི་བུ་དེས་ “གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་འདི་བདག་གི་དབང་ལས་འདས་པར་འདོད་པ་ན། ད་ནི་ཁོ་བོས་ཁོ་རང་ཐར་དུ་མི་སྟེར་རོ། །”ཞེས་བསམས་ནས། བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་དོན་འདི་བསྒྲགས་ཤིང་། བདུད་ཀྱི་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་ནས། བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཁྲིད་དེ་མངོན་པར་བྱུང་ངོ། །བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་དེ་ནི་བདུད་ཀྱི་མདུན་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་དང་། གཡས་དང་གཡོན་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་རེ། རྒྱབ་ཏུ་འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་གནས་ཤིང་། སྟེང་གི་མཐོ་ཚད་ལ་དཔག་ཚད་དགུ་ཡོད་དོ། །དཔུང་ཚོགས་དེས་སྒྲ་ཆེན་པོ་སྒྲོག་པའི་ཚེ། དེའི་སྒྲ་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་གི་ཕ་རོལ་ནས་ས་ཆེན་པོ་གས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཐོས་སོ། །དེ་ནས་བདུད་ཀྱི་བུས་དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡོད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རི་བོའི་ལྷིང་བ་ (Girimekhala) ཞེས་བྱ་བ་ལ་ཞོན་ཏེ། ལག་པ་སྟོང་སྤྲུལ་ནས་མཚོན་ཆ་སྣ་ཚོགས་བཟུང་ངོ། །བདུད་ཀྱི་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ལས་ཀྱང་མི་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་ཆ་གཅིག་མཚུངས་སུ་བཟུང་བ་མེད་དོ། །ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་དང་གདོང་པ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ཀུན་ནས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་སོ། ། දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා පන මහාසත්තස්ස ථුති යො වදමානා අට්ඨංසු. සක්කො දෙවරාජා විජයුත්තරසඞ්ඛං ධමමානො අට්ඨාසි. සො කිර සඞ්ඛො වීසහත්ථසතිකො හොති. සකිං වාතං ගාහාපෙත්වා ධමන්තො චත්තාරො මාසෙ සද්දං කරිත්වා නිස්සද්දො හොති. මහාකාළනාග රාජා අතිරෙකපදසතෙන වණ්ණං වදන්තො අට්ඨාසි. මහාබ්‍රහ්මා සෙතච්ඡත්තං ධාරයමානො අට්ඨාසි. මාර බලෙ පන බොධිමණ්ඩලං උපසඞ්කමන්තෙ තෙසං එකොපි ඨාතුං නාසක්ඛි. සම්මුඛ සම්මුඛට්ඨානෙනෙව පලායිංසු. කාළො නාම නාගරාජා පථවිං නිමුජ්ජිත්වා පඤ්චයොජනසතිකං මන්තිරකනාගභවනං ගන්ත්වා උභොහි හත්ථෙහි මුඛං පිදහිත්වා නිපන්නො. සක්කො විජයුත්තරසඞ්ඛං පිට්ඨියං කත්වා චක්කවාළමුඛ වට්ටියං අට්ඨාසි. මහාබ්‍රහ්මා සෙතච්ඡත්තං කොටියං ගහෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව අගමාසි. එකදෙවතාපි ඨාතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. මහාපුරිසො එකකොව නිසීදි. මාරොපි අත්තනො පරිසං ආහ ‘‘තාත සුද්ධොදනපුත්තෙන සිද්ධත්ථෙන සදිසො අඤ්ඤො පුරිසො නාම නත්ථි, මයං සම්මුඛා යුද්ධං දාතුං න සක්ඛිස්සාම, පච්ඡා භාගෙන දස්සාමා’’ති. මහාපුරිසොපි තීණි පස්සානි ඔලොකෙත්වා සබ්බදෙවතානං පලායිතත්තා සුඤ්ඤානි අද්දස. පුන උත්තරපස්සෙන මාරබලං අජ්ඣොත්ථරමානං දිස්වා ‘‘අයං එත්තකො ජනො මං එකකං සන්ධාය මහන්තං වායාමං කරොති, ඉමස්මිං ඨානෙ මය්හං මාතා වා පිතා වා භාතා වා අඤ්ඤො කොචි ඤාතකො වා නත්ථි, ඉමා පන දස පාරමියොව මය්හං දීඝරත්තං පුත්තපරිජනසදිසා, තස්මා මයා පාරමියොව ඵලකං කත්වා පාරමිසත්ථෙනෙව පහරිත්වා අයං බලකායො මයා විද්ධංසෙතුං වට්ටතී’’ති දස පාරමියො ආවජ්ජමානො නිසීදි. སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དུང་དཀར་ (Vijayuttara) འབུད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དུང་དཀར་དེ་ནི་ཁྲུ་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུ་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། །ལན་ཅིག་རླུང་གིས་བཀང་སྟེ་བུས་ན། ཟླ་བ་བཞིའི་བར་དུ་སྒྲ་བསྒྲགས་ནས་དེ་ནས་སྒྲ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནག་པོ་ཆེན་པོ་ (Mahākāḷa) ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱ་ལྷག་གིས་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་སྟེ་གནས་སོ། །བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཉེ་བར་འོངས་པ་ན། དེ་དག་ལས་ལྷ་གཅིག་ཀྱང་གནས་པར་མ་ནུས་སོ། །རང་རང་གི་གནས་ནས་བྲོས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནག་པོ་ (Kāḷa) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ས་ལ་བྱིང་སྟེ། དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀླུའི་གནས་མཉྫེ་རི་ཀ་ (Mañjerika) རུ་སོང་ནས། ལག་པ་གཉིས་ཀྱིས་གདོང་བཀབ་སྟེ་ཉལ་ལོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དུང་དཀར་རྒྱབ་ཏུ་ཁུར་ནས་འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་རྩེ་མོར་ལངས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོས་གདུགས་དཀར་པོའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་སོང་ངོ། །ལྷ་གཅིག་ཀྱང་གནས་ནུས་པ་མ་བྱུང་ངོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ། །བདུད་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་ “གྲོགས་དག་ ཟས་གཙང་གི་བུ་དོན་གྲུབ་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གཞན་མེད་པས། ངེད་རྣམས་ཀྱིས་མདུན་ནས་གཡུལ་སྤྲོད་མི་ནུས་ཀྱི། རྒྱབ་ཕྱོགས་ནས་གཡུལ་སྤྲོད་པར་བྱའོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ཕྱོགས་གསུམ་དུ་གཟིགས་པ་ན། ལྷ་ཐམས་ཅད་བྲོས་པས་སྟོང་པར་གཟིགས་སོ། །ཡང་བྱང་ཕྱོགས་ནས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་ཀུན་ནས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་པ་གཟིགས་ནས། “སྐྱེ་བོ་འདི་སྙེད་པ་ཞིག་གིས་བདག་གཅིག་པུ་ལ་དམིགས་提བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་བྱེད་ན། གནས་འདི་རུ་བདག་གི་མ་མའམ། ཕའམ། སྤུན་ནམ། གཉེན་འདུན་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ནི་བདག་གི་བུ་དང་འཁོར་གཡོག་བཞིན་དུ་དུས་རིང་པོར་གནས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཕུབ་ཏུ་བྱས་ཤིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཚོན་ཆས་བསྣུན་ཏེ་དཔུང་ཚོགས་འདི་རྣམ་པར་གཏོར་བར་བྱའོ། །”ཞེས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ། ། අථ [Pg.53] මාරො දෙවපුත්තො එතෙනෙව සිද්ධත්ථං පලාපෙස්සාමීති වාතමණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙසි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙයෙව පුරත්ථිමා දිභෙදා වාතා සමුට්ඨහිත්වා අඩ්ඪයොජනඑකයොජන ද්වියොජනතියොජනප්පමාණානි පබ්බතකූටානි පදාලෙත්වා වනගච්ඡරුක්ඛාදීනි උද්ධං මූලානි කත්වා සාමන්තා ගාමනිගමෙ චුණ්ණවිචුණ්ණං කාතුං සමත්ථාපි මහාපුරිසස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන මහානුභාවෙන බොධිසත්තං පත්වා චීවරකණ්ණමත්තම්පි චාලෙතුං නාසක්ඛිංසු. තතො උදකෙන අජ්ඣොත්ථරිත්වා මාරෙස්සාමාති මහාවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. තස්සානුභාවෙන උපරූපරි සතපටලසහස්සපටලාදිභෙදා වළාහකා උට්ඨහිත්වා වස්සිංසු. වුට්ඨිධාරාවෙගෙන පථවී භින්නා අහොසි. වනරුක්ඛාදීනං උපරිභාගෙන මහාමෙඝො ආගන්ත්වා මහා සත්තස්ස චීවරෙ උස්සාවබින්දුග්ගහණමත්තම්පි තෙමෙතුං නාසක්ඛි. තතො පාසාණවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. මහන්තානි පබ්බතකූටානි ධූමායන්තානි පජ්ජලන්තානි ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බමාලාගුළභාවං ආපජ්ජිංසු. තතො පහරවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. එකතොධාරා උභතොධාරා අසිසත්තිඛුරප්පාදයො ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තං පත්වා දිබ්බපුප්ඵානි අහෙසුං. තතො අඞ්ගාරවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. කිංසුකවණ්ණා අඞ්ගාරා ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බ පුප්ඵානි හුත්වා විකිරිංසු. තතො කුක්කුළවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. අච්චුණ්හො අග්ගිවණ්ණො කුක්කුළො ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බචන්දනචුණ්ණං හුත්වා නිපතති. තතො වාළුකවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. අතිසුඛුමවාළිකා ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බපුප්ඵානි හුත්වා නිපතිංසු. තතො කලලවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. තං කලලවස්සං ධූමායන්තං පජ්ජලන්තං ආකාසෙ නාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බවිලෙපනං හුත්වා පතති. තතො ඉමිනා භිංසෙත්වා සිද්ධත්ථං පලාපෙස්සාමීති අන්ධකාරං [Pg.54] සමුට්ඨාපෙසි. තං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං අන්ධකාරං විය මහාතමං හුත්වා බොධිසත්තං පත්වා සූරියප්පභා විහතං විය අන්තරධායති. དེ་ནས་བདུད་ཀྱི་བུ་དེས་“འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་གྲུབ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་རླུང་འཚུབ་ཆེན་པོ་ཞིག་བསླངས། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཤར་ཕྱོགས་སོགས་ནས་རླུང་ཆེན་པོ་ལངས་ཏེ། དཔག་ཚད་ཕྱེད་པ་དང་། དཔག་ཚད་གཅིག་དང་། དཔག་ཚད་གཉིས་དང་། དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ཚད་ཡོད་པའི་རི་རྩེ་རྣམས་བཤིགས་ཤིང་། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་རྩ་བ་ནས་བཀོག མཐའ་སྐོར་གྱི་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་རྣམས་ཕྱེ་མར་བརླག་པར་ནུས་པ་ཞིག་བྱུང་ཡང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དང་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭ་ཙམ་ཡང་གཡོ་བར་མ་ནུས། དེ་ནས་“ཆུས་བསྣུབས་ཏེ་གསོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ཆར་ཆེན་པོ་བསླངས། དེའི་མཐུས་སྤྲིན་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དང་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ལངས་ཏེ་ཆར་བབས། ཆར་གྱི་རྒྱུན་དྲག་པོས་ས་གཞི་གས་པར་གྱུར། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་ནས་སྤྲིན་ཆེན་པོ་བབས་ཀྱང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཆོས་གོས་ལ་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཙམ་ཡང་སྦང་བར་མ་ནུས། དེ་ནས་རྡོའི་ཆར་བསླངས། རི་རྩེ་ཆེན་པོ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར། དེ་ནས་མཚོན་ཆའི་ཆར་བསླངས། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྣོ་བ་དང་ཕྱོགས་གཉིས་ཀར་རྣོ་བའི་རལ་གྲི་དང་། མདུང་། སྤུ་གྲི་ལ་སོགས་པ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར། དེ་ནས་མེ་ལྕེའི་ཆར་བསླངས། ཤིང་ཀིཾ་ཤུ་ཀའི་མདོག་ལྟ་བུའི་མེ་སྟག་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཐོར། དེ་ནས་ཐལ་ཚན་གྱི་ཆར་བསླངས། ཤིན་ཏུ་ཚ་བའི་མེ་མདོག་གི་ཐལ་ཚན་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མར་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་བྱེ་མའི་ཆར་བསླངས། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་བྱེ་མ་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་བསླངས། འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་དུ་བ་འཕྱུར་ཞིང་འབར་བ་དེ་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་བྱུག་པར་གྱུར་ནས་བབས། དེ་ནས་“འདིས་སྐྲག་པར་བྱས་ཏེ་དོན་གྲུབ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་མུན་པ་བསླངས། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་པ་ལྟ་བུའི་མུན་ནག་ཆེན་པོ་དེ་བྱུང་ཡང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལ་རེག་པ་ན་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་བཅོམ་པ་བཞིན་དུ་ཡལ་བར་གྱུར། එවං මාරො ඉමාහි නවහි වාතවස්සපාසාණපහරඅඞ්ගාර කුක්කුළවාළුක කලලඅන්ධකාරවුට්ඨීහි බොධිසත්තං පලාපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘කිං භණෙ තිට්ඨථ ඉමං සිද්ධත්ථකුමාරං ගණ්හථ හනථ පලාපෙථා’’ති පරිසං ආණාපෙත්වා සයම්පි ගිරිමෙඛලස්ස හත්ථිනො ඛන්ධෙ නිසින්නො චක්කාවුධං ආදාය බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සිද්ධත්ථ උට්ඨාහි එතස්මා පල්ලඞ්කා, නායං තුම්හාකං පාපුණාති, මය්හංඑව පාපුණාතී’’ති ආහ. මහාසත්තො තස්ස වචනං සුත්වා අවොච ‘‘මාර නෙව තයා දසපාරමියො පූරිතා, න උපපාරමියො න පරමත්ථ පාරමියො නාපි පඤ්චමහාපරිච්චාගා පරිච්චත්තා න ඤාතත්ථචරියා න ලොකත්ථචරියා න බුද්ධත්ථචරියා පූරිතා, සබ්බා තා මයායෙව පූරිතා, තස්මා නායං පල්ලඞ්කො තුය්හං පාපුණාති, මය්හමෙව පාපුණාතී’’ති. මාරො කුද්ධො කොධවෙගං අසහන්තො මහාපුරිසස්ස චක්කාවුධං විස්සජ්ජෙසි. තං තස්ස දසපාරමියො ආවජ්ජන්තස්ස උපරිභාගෙ මාලාවිතානං හුත්වා අට්ඨාසි. තං කිර ඛුරචක්කාවුධං අඤ්ඤදා තෙන කුද්ධෙන විස්සට්ඨං එකඝනපාසාණ ථම්භෙ වංසකළීරෙ විය ඡින්දන්තං ගච්ඡති. ඉදානි පන තස්මිං මාලාවිතානං හුත්වා ඨිතෙ අවසෙසා මාරපරිසා ඉදානි පල්ලඞ්කතො වුට්ඨාය පලායිස්සතීති මහන්තමහන්තානි සෙලකූටානි විස්සජ්ජෙසුං. තානිපි මහාපුරිසස්ස පාරමියො ආවජ්ජන්තස්ස මාලාගුළභාවං ආපජ්ජිත්වා භූමියං පතිංසු. དེ་ལྟར་བདུད་ཀྱིས་རླུང་དང་། ཆར། རྡོ། མཚོན་ཆ། མེ་ལྕེ། ཐལ་ཚན། བྱེ་མ། འདམ་རྫབ། མུན་པ་སྟེ་ཆར་པ་དགུ་པོ་འདི་དག་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བྲོས་སུ་འཇུག་པར་མ་ནུས་པར། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག ཅིའི་ཕྱིར་ལུས་སམ། གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་འདི་ཟུངས་ཤིག སོད་ཅིག བྲོས་སུ་ཆུག་ཅིག་”ཅེས་རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྒོས་ཤིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་གླང་པོ་ཆེ་རི་མེ་ཁ་ལའི་རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་ཏེ། འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། “དོན་གྲུབ་ཁྱོད་སེང་གེའི་ཁྲི་འདི་ལས་ལོངས་ཤིག འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་མི་དབང་གི ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེའི་ཚིག་ཐོས་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །“བདུད་ཁྱོད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་མ་རྫོགས། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའང་མ་རྫོགས། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའང་མ་བཏང་། གཉེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པའང་མ་རྫོགས་སོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ངས་རྫོགས་པར་བྱས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྲི་འདི་ཁྱོད་ལ་མི་དབང་གི ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། བདུད་ཁྲོས་ཏེ་ཁོང་ཁྲོའི་ཤུགས་མ་བཟོད་པར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་འཕངས་སོ། །དེ་ནི་ཁོང་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ལ་དམིགས་བཞིན་པའི་སྟེང་དུ་མེ་ཏོག་གི་བླ་རེ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ་དེ་ནི་དུས་གཞན་དུ་ཁྲོས་ཏེ་འཕངས་ན་རྡོ་རྗེའི་ཀ་བ་རྣམས་ཀྱང་སྨྱུག་མའི་ལྡུམ་བུ་བཞིན་དུ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ། །ད་ནི་དེ་ཉིད་མེ་ཏོག་གི་བླ་རེར་གྱུར་ནས་གནས་པ་ན། བདུད་ཀྱི་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་“ད་ནི་ཁྲི་ལས་ལངས་ཏེ་བྲོས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་རི་རྩེ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་རྣམས་འཕངས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་བཞིན་པའི་ཚེ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར་ཏེ་ས་ལ་བབས་སོ། ། දෙවතා චක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතා ගීවං පසාරෙත්වා සීසං උක්ඛිපිත්වා ‘‘නට්ඨො වත භො සිද්ධත්ථකුමාරස්ස රූපග්ගප්පත්තො අත්තභාවො, කිං නු ඛො කරිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්ති. තතො [Pg.55] මහාපුරිසො පූරිතපාරමීනං බොධිසත්තානං අභි සම්බුජ්ඣනදිවසෙ පත්තපල්ලඞ්කො මය්හංව පාපුණාතීති වත්වා ඨිතං මාරං ආහ ‘‘මාර තුය්හං දානස්ස දින්නභාවෙ කො සක්ඛී’’ති. මාරො ‘‘එත්තකා ජනා සක්ඛිනො’’ති මාර බලාභිමුඛං හත්ථං පසාරෙති. තස්මිං ඛණෙ මාරපරිසාය ‘‘අහං සක්ඛී අහං සක්ඛී’’ති පවත්තසද්දො පථවීඋන්ද්‍රියසද්දසදිසො අහොසි. අථ ඛො මාරො මහාපුරිසං ආහ ‘‘සිද්ධත්ථ තුය්හං දානස්ස දින්නභාවෙ කො සක්ඛී’’ති. මහාපුරිසො ‘‘තුය්හං තාව දානස්ස දින්නභාවෙ සචෙතනා සක්ඛිනො. මය්හං පන ඉමස්මිං ඨානෙ සචෙතනො කොචි සක්ඛී නාම නත්ථි. තිට්ඨතු තාව මෙ අවසෙසත්තභාවෙසු දින්නදානං, වෙස්සන්තරත්තභාවෙ පන ඨත්වා මය්හං සත්තසත්තක මහාදානස්ස දින්නභාවෙ අචෙතනාපි ඝනමහාපථවී සක්ඛී’’ති චීවරගබ්භන්තරතො දක්ඛිණහත්ථං නීහරිත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවෙ මය්හං සත්තසත්තකමහාදානස්ස දින්නභාවෙ ත්වං සක්ඛි න සක්ඛීති මහාපථවියාභිමුඛං හත්ථං පසාරෙසි. මහා පථවී ‘‘අහං තෙ දානස්ස සක්ඛී’’ති විරවසහස්සෙන විරවසතසහස්සෙන මාරබලං අවත්ථරමානා විය උන්නදි. འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མགུལ་བསྲིངས་ཤིང་མགོ་བོ་བཏེགས་ཏེ། “ཀྱེ་མ་གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་ལུས་འདི་བརླག་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་ཅི་ཞིག་བྱེད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་བལྟས་སོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཉིན་མོར་ཐོབ་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་འདི་ནི་ང་ཁོ་ན་ལ་དབང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ལངས་ནས་གནས་པའི་བདུད་ལ་“བདུད་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་སུ་ཡོད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །བདུད་ཀྱིས་“འདི་སྙེད་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དཔང་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་གི་ཕྱོགས་སུ་ལག་པ་བསྲིངས་སོ། །དེའི་ཚེ་བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་“ང་དཔང་པོ་ཡིན། ང་དཔང་པོ་ཡིན་”ཞེས་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ནི་ས་གཞི་གས་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བདུད་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་“དོན་གྲུབ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་སུ་ཡོད་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་ནི་སེམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། ང་ལ་ནི་གནས་འདིར་སེམས་དང་ལྡན་པའི་དཔང་པོ་གང་ཡང་མེད་དོ། །ངའི་སྐྱེ་བ་གཞན་དག་ཏུ་སྦྱིན་པ་བཏང་བ་རྣམས་ལྟ་ཞོག ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེ་བར་གནས་ཏེ་བདག་གིས་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་དཔང་པོ་ནི། སེམས་མེད་པའི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆོས་གོས་ཀྱི་གསེབ་ནས་ཕྱག་གཡས་པ་ཕྱུང་སྟེ། “ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེ་བར་བདག་གིས་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་ཚེ་ཁྱོད་དཔང་པོ་ཡིན་ནམ་མིན་”ཞེས་ས་གཞི་ཆེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་ཕྱག་བསྲིངས་སོ། །ས་གཞི་ཆེན་པོས་“ང་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་དཔང་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྒྲ་སྟོང་ཕྲག་དང་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་གནོན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས་སོ། ། තතො මහාපුරිසෙ දින්නං තෙ සිද්ධත්ථ මහාදානං උත්තම දානන්ති වෙස්සන්තරදානං සම්මසන්තෙ දියඩ්ඪයොජනසතිකො ගිරිමෙඛලො හත්ථී ජාණුකෙහි පතිට්ඨාසි. මාරපරිසා දිසාවිදිසා පලායිංසු. ද්වෙ එකමග්ගෙන ගතා නාම නත්ථි. සීසාභරණානි චෙව වත්ථාභරණානි ච පහාය සම්මුඛ සම්මුඛට්ඨානෙ දිසාවිදිසාහියෙව පලායිංසු. තතො දෙවසඞ්ඝො පලායමානං මාරබලං දිස්වා මාරස්ස පරාජයො ජාතො. සිද්ධත්ථකුමාරස්ස ජයො. ජයපූජං කරිස්සාමාති නාගා නාගානං, සුපණ්ණා සුපණ්ණානං, දෙවතා දෙවතානං, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මානං පෙසෙත්වා ගන්ධමාලාදි හත්ථා මහාපුරිසස්ස සන්තිකං බොධිපල්ලඞ්කං ආගමංසු. එවං ගතෙසු ච පනෙතෙසු – དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“དོན་གྲུབ་ཁྱོད་ཀྱིས་བཏང་བའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཚེ། དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ཕྱེད་པ་ཡོད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རི་མེ་ཁ་ལ་དེ་པུས་མོ་ས་ལ་བཙུགས་ཏེ་འགྱེལ། བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་བྲོས། གཉིས་མཉམ་དུ་ལམ་གཅིག་ལ་བྲོས་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །དབུ་རྒྱན་དང་གོས་རྒྱན་རྣམས་བོར་ཏེ་རང་རང་གི་མདུན་ཐད་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་བྲོས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་རྣམས་བྲོས་པ་མཐོང་ནས། “བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ། །གཞོན་ནུ་དོན་གྲུབ་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་བའི་མཆོད་པ་བྱའོ་”ཞེས་ཀླུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀླུ་རྣམས་དང་། མཁའ་ལྡིང་རྣམས་ཀྱིས་མཁའ་ལྡིང་རྣམས་དང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་དང་། ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚངས་པ་རྣམས་བཏང་སྟེ། ལག་ན་དྲི་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་དྲུང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ཁྲི་ལ་ལྷགས་སོ། །དེ་ལྟར་ལྷགས་པ་ན་— ‘‘ජයො [Pg.56] හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො; උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා නාගගණා මහෙසිනො. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ཀླུ་ཡི་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །” ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො; උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා සුපණ්ණසඞ්ඝා මහෙසිනො. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་མཁའ་ལྡིང་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །” ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො; උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා දෙවගණා මහෙසිනො. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ལྷ་ཡི་ཚོགས་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོར་བསྒྲགས། །” ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො; උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා බ්‍රහ්මගණාපි තාදිනො’’ති. “དཔལ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་རྒྱལ་བར་གྱུར། །སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས། །བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་དགའ་བས་རབ་ཏུ་ཚིམ་གྱུར་ཏེ། །དེ་ཚེ་ཚངས་པའི་ཚོགས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་བསྒྲགས། །” අවසෙසෙසු දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු දෙවතා මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි ච පූජයමානා නානප්පකාර ථුතියො ච වදමානා අට්ඨංසු. එවං අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ මහාපුරිසො මාරබලං විධමෙත්වා චීවරූපරි පත මානෙහි බොධිරුක්ඛඞ්කුරෙහි රත්තපවාළපල්ලවෙහි විය පූජයමානො පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසඤාණං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටිච්ච සමුප්පාදෙ ඤාණං ඔතාරෙසි. අථස්ස ද්වාදසපදිකං පච්චයා කාරං වට්ටවිවට්ටවසෙන අනුලොමතො පටිලොමතො සම්මසන්තස්ස දසසහස්සිලොකධාතු උදකපරියන්තං කත්වා ද්වාදසක්ඛත්තුං සම්පකම්පි. මහාපුරිසෙන පන දසසහස්සි ලොකධාතුං උන්නාදෙත්වා අරුණුග්ගමනවෙලායං සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං [Pg.57] පටිවිජ්ඣීති වුත්තං හොති. ඉධ පන වුත්තාවසෙසං තාසු ච ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති. འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་དང་། དྲི། བྱུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་ཅིང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་བསྟོད་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་གོང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བདུད་ཀྱི་དཔུང་བཅོམ་ཞིང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་མྱུ་གུ་བྱུ་རུ་དམར་པོའི་ལོ་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་བཞིན་དུ། ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲན་པར་བྱས། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གཞོལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་འཁོར་བ་དང་ལྡོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཚེ། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ཆུའི་མཐའི་བར་དུ་ལན་བཅུ་གཉིས་སུ་རབ་ཏུ་གཡོས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྒྲ་ཆེན་པོས་གཡོ་བར་མཛད་དེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ནི་བཤད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དེ་དག་ལས་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. උපෙතපුඤ්ඤො සම්පන්න දානාදිපාරමීපුඤ්ඤවා දානාදිපාරමීපුඤ්ඤෙන සම්පන්නො වා, යො සුගතො වරබොධිමූලෙ උත්තමස්ස බොධිරුක්ඛස්ස සමීපෙ, සසෙනමාරං සෙනාය සහ පවත්තං මාරරාජං, ජිනිත්වා පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන විජයිත්වා, අරුණොදයම්හි විසාඛපුණ්ණමියං අරුණුග්ගමනවෙලායං, බොධිං අරහත්තමග්ගඤාණ සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතං බොධිං, අබොජ්ඣි පටිවිජ්ඣි අධිගමි වා, මාරජිනං පඤ්චමාරානං විජිතාවිං, අභඞ්ගං සසෙනමාරො යො කොචි වා භින්දිතුං අසමත්ථං තං සුගතං අහං නමාමීති. འདིར་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་གང་ཞིག བདེ་བར་གཤེགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་དུ། བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པ་སྟེ་དཔུང་ཚོགས་དང་བཅས་པའི་བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལས། རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཕམ་པར་མཛད་དེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་སྟེ་ས་ག་ཟླ་བའི་ཉ་གང་བའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ། བྱང་ཆུབ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའམ་ཐོབ་པར་མཛད་པ། བདུད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ། མི་ཕྱེད་པ་ནི་བདུད་དཔུང་དང་བཅས་པའམ་གཞན་སུས་ཀྱང་བཤིག་པར་མི་ནུས་པ་དེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། ඡට්ඨමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. ༧. රාගාදි ඡෙදාමලඤාණඛග්ගං,සතීසමඤ්ඤාඵලකාභිගාහං; සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං තං,නමාමිභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතං. “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་གཅོད་པའི་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་བསྣམས། །དྲན་པ་ཞེས་བྱའི་ཕུབ་ཆེན་ལེགས་པར་བཟུང་ཞིང་བསྒྲིལ་བ་དང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་པ་དེ་ཉིད་ལ། །མངོན་ཤེས་མཆོག་དང་རྫུ་འཕྲུལ་ལྡན་པ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” 7. එවං ඡට්ඨමගාථාය සුගතං වන්දිත්වා ඉදානි අරහත්ත මග්ගඤාණාදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො රාගාදිත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ඉන්දවජිර උපෙන්දවජිර ගාථාද්වයස්ස ලක්ඛණස්ස මිස්සකත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපජාතිගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘අනන්තරොදීරිතලක්ඛණා චෙ, පාදාවිමිස්සා උපජාතියො තා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සා වුත්තියා අනන්තරො දීරිතලක්ඛණා අනන්තරෙ උදීරිතං වුත්තං ඉන්දවජිරොපෙන්ද වජිරගාථානං ලක්ඛණවන්තා පාදා විමිස්සා සංසට්ඨා චෙ භවන්ති, තා වුත්තියො උපජාතියො නාමාති. ༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཞི་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཆགས་སོགས་' (rāgādi) ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་ (indavajira) དང་ཉེ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་ (upendavajira) ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འདྲེས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཅིག་གིས་མཚོན་པའི་ཉེ་བར་སྐྱེ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (upajātigāthā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ (Vuttodaya) ལས། 'གལ་ཏེ་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྐང་པ་རྣམས་ནི་འདྲེས་པ་ཉིད། དེ་དག་ཉེ་བར་སྐྱེ་བ་ཡིན།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། སྡེབ་སྦྱོར་གང་ཞིག་ལ་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གོང་དུ་བརྗོད་ཅིང་གསུངས་པའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེ་དང་ཉེ་བའི་དབང་པོའི་རྡོ་རྗེའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་རྐང་པ་རྣམས་འདྲེས་ཤིང་འདྲེས་པར་གྱུར་ན། སྡེབ་སྦྱོར་དེ་དག་ལ་ཉེ་བར་སྐྱེ་བ་ (upajāti) ཞེས་བྱའོ། ། තත්ථ [Pg.58] රාගාදිඡෙදාමල ඤාණඛග්ගන්ති එත්ථ රාගආදිඡෙද අමලඤාණඛග්ගන්තිපදච්ඡෙදො. රාගාදිකිලෙසං ඡින්දන්තං මලවිර හිතං අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං අසිවන්තන්ති අත්ථො. තත්‍රායං වචනත්ථො. රූපාදීසු රඤ්ජතීති රාගො. රන්ජධාතු රාගෙ ණ. රාගො ආදි යෙසන්තෙති රාගාදයො, කිලෙසා. තෙ ඡින්දතීති රාගාදිඡෙදං, අරහත්තමග්ගඤාණං. අපායං මලති ධාරෙතීති මලං, රාගාදි. අථ වා මලති සංකිලිස්සති එතෙනාති මලං. මලධාතු සංකිලෙසනෙ අ. මලතො විරහිතං අමලං, ඤාණං. චත්තාරි සච්චානි ජානාති පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං, අරහත්තමග්ගඤාණං. රාගාදිඡෙදඤ්ච අමලඤ්ච තං ඤාණඤ්චාති රාගාදිඡෙදාමලඤාණං. රුක්ඛාදිං ඛග්ගති ඡින්දති එතෙනාති වා ඛග්ගං, පකතිඅසි. ඛග්ගං වියාති ඛග්ගං, ඤාණං. රාගාදිඡෙදාමලඤාණසඞ්ඛතං ඛග්ගං යස්ස සොති රාගාදිඡෙදාමලඤාණඛග්ගො, බුද්ධො. රාගාදිකිලෙසං ඡින්දන්තෙන මලවිර හිතෙන අග්ගමග්ගඤාණසඞ්ඛතෙන අසිනා සමන්නාගතොති අත්ථො. තං. དེ་ལ་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་' (rāgādichedāmalañāṇakhagga) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་' (rāga-ādi-cheda) དང་ 'དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་' (amala-ñāṇa-khagga) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པ། དྲི་མ་དང་བྲལ་བ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། གཟུགས་སོགས་ལ་གས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་པ་ (rāgo) སྟེ། རཉྫ་ (rañj) བྱིངས་ཆགས་པའི་དོན་ལ་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ལ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་ཆགས་སོགས་ (rāgādayo) ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་ (rāgādicheda) དེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ངན་འགྲོ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲི་མ་ (mala) སྟེ། ཆགས་སོགས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་དྲི་མ་ (mala) སྟེ། མལ་ (mal) བྱིངས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལ་ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །དྲི་མ་དང་བྲལ་བས་ན་དྲི་མེད་ (amala) དེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །བདེན་པ་བཞི་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡེ་ཤེས་ (ñāṇa) ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་ཀྱང་ཡིན་ལ་དྲི་མ་མེད་པའང་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ནི་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་ (rāgādichedāmalañāṇa) སོ། །ཤིང་ལ་སོགས་པ་འདིས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་རལ་གྲི་ (khagga) སྟེ། ཕལ་པའི་རལ་གྲིའོ། །རལ་གྲི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་རལ་གྲི་ (khagga) སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་ཅན་ (rāgādichedāmalañāṇakhagga) ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ། །ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་བྱེད་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལའོ། ། සතීසමඤ්ඤා ඵලකාභිගාහන්ති එත්ථ සතිසමඤ්ඤාඵලක අභිගාහන්තිපදච්ඡෙදො. සම්මාසතිනාමිකං ඵලකං දළ්හගාහ කන්ති අත්ථො. තත්‍රායං වචනත්ථො. සරණං සති, සරති සම්පයුත්තධම්මා එතායාති, සරතීති වා සති. සරධාතුති. අථ වා පමාදං සරති හිංසතීති සති, සම්මාසති. සරධාතු හිංසායංති. සම්මා ආජානාති එතායාති සමඤ්ඤා, සතිඉති සමඤ්ඤා සතිසමඤ්ඤා, අසිආදිසත්ථං ඵලති නිවාරෙතීති ඵලකං, ඛෙටකං. ඵලධාතු නිවාරණෙ ණ්වු. සතිසමඤ්ඤං ඵලකං අභිදළ්හං ගණ්හතීති සතිසමඤ්ඤාඵල කාභිගාහො, බුද්ධො ලබ්භති. යථා හි සෙනාය ඵලකං අසිආදිසත්ථං රක්ඛති, එවං සතිසංවරො චක්ඛාදි ද්වාරෙසු රූපාදිආරම්මණං පවිසිතුං අදත්වා රක්ඛති. තස්මා භගවා සතිධම්මො සබ්බාකුසලානං රක්ඛකත්තා සබ්බකුසල ධම්මානං උපකාරත්තා සබ්බත්ථානං සාධකත්තා ච සතිඵලකං දළ්හං [Pg.59] ගණ්හතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති ච. ‘‘සතිං ඛ්වාහං භික්ඛවෙ සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති ච. དེ་ལ་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་' (satīsamaññāphalakābhigāha) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་' (satisamaññāphalaka) དང་ 'བཟུང་བ་' (abhigāha) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། དྲན་པ་ནི་དྲན་པའོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དྲན་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། སར (sar) བྱིངས་སོ། །ཡང་ན། བག་མེད་པ་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། ཡང་དག་པའི་དྲན་པའོ། །སར (sar) བྱིངས་གནོད་པའི་དོན་ལའོ། །འདིས་ཡང་དག་པར་ཤེས་པས་ན་མིང་ (samaññā) སྟེ། དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ནི་དྲན་པའི་མིང་ (satisamaññā) ངོ། །རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཕུབ་ (phalaka) སྟེ། ལག་ཆ་ཕུབ་བོ། །ཕལ (phal) བྱིངས་འགོག་པའི་དོན་ལ་ཎྭུ (ṇvu) རྐྱེན་ནོ། །དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་ཤིན་ཏུ་མཁྲེགས་པོར་འཛིན་པས་ན་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་ (satisamaññāphalakābhigāha) སྟེ། སངས་རྒྱས་ཉིད་ཐོབ་པའོ། །དཔེར་ན་དམག་དཔུང་གི་ཕུབ་ཀྱིས་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་ལས་སྐྱོབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པའི་སྡོམ་པས་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོའི་སྒོ་རྣམས་སུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་འཇུག་ཏུ་མ་བྱིན་པར་སྐྱོབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲན་པའི་ཆོས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པ་དང་། དོན་ཐམས་ཅད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དྲན་པའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །གསུངས་པ་ཉིད་དེ། 'དགེ་བའི་ཆོས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ། བག་ཡོད་པ་ལ་འདུ་བ། བག་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་དོ། །' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག །ངས་ནི་དྲན་པ་ནི་ཀུན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་སྨྲའོ། །' ཞེས་སོ། ། සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතන්ති සීලඔඝඅලඞ්කාර විභූ සිතන්ති පදච්ඡෙදො. විසුද්ධසීලානං සමූහසඞ්ඛාතෙන අලඞ්කාරෙන විභූසිතන්ති අත්ථො. තත්ථ සීලන්ති ලොකුත්තර සීලං. තස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තං පන චෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීලඤ්චාති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතා දීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනා. චෙතසිකසීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස විරති. සංවරො සීලන්ති එත්ථ සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, සති සංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරො චාති පඤ්චවිධො හොති, සබ්බමෙතං සංවරො සීලං නාම. අවීතික්කමො සීලං නාම සමාදින්නසීලස්ස කායිකවාචසිකො අනතික්කමොති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කිංසීලන්තිචෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීල’’න්ති. ඉධ පන අවීතික්කමො සීලං නාධිප්පෙතං. කස්මා. භගවතො සමාදින්නසික්ඛාපදස්ස අභාවතො. බුද්ධානඤ්හි සික්ඛාපදං නාම නත්ථීති. ඔඝොති සමූහො. ඔඝසද්දො හි සමූහවාචකො. තෙන වුත්තං අභිධානප්පදීපිකායං – 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་' (sīloghalaṅkāravibhūsita) ཞེས་པ་ནི། 'ཚུལ་ཁྲིམས་' (sīla) དང་ 'ཆུ་བོ་' (ogha) དང་ 'རྒྱན་' (alaṅkāra) དང་ 'བརྒྱན་པ་' (vibhūsita) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བགྲང་བའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ (sīla) ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (cetanā sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའམ། ཆོ་གའི་ལག་ལེན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའོ། །སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (cetasika sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྤོང་བའོ། །སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (saṃvaro sīla) ཞེས་པ་ལ། སྡོམ་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། །མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ (avītikkamo sīla) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་ལུས་དང་ངག་གིས་མི་འདའ་བའོ། །འདི་ནི་སོ་སོར་རིག་པའི་མདོ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས། 'ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཞེ་ན། སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆུ་བོ་ (ogha) ནི་ཚོགས་སོ། །ཆུ་བོའི་སྒྲ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། ‘‘සමූහො ගණසඞ්ඝාතා, සමුදායො ච සඤ්චයො; සන්දොහො නිවහො ඔඝො, විසරො නිකරො චයො’’ත්‍යාදි. 'ཚོགས་དང་སྡེ་དང་འདུ་བ་དང་། ཕུང་པོ་དང་ནི་འདུས་པ་དང་། ཆུ་བོ་དང་ནི་ཁྱུ་དང་ཚོགས།' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། අවහනති ගච්ඡති පවත්තති අවයවං එත්ථාති ඔඝො, සමූහො. අවපුබ්බහනධාතු ගතිම්හි ණො. අවස්ස ඔ, හනස්ස ඝො. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අවයවං කත්වා [Pg.60] බ්‍යාපියති ගච්ඡතීති ඔඝො’’ති වුත්තං. සීලානං ඔඝො සමූහො සීලොඝො. අලඞ්කාරොති පිළන්ධනො. අලං විභුසං තං සමඞ්ගීපුග්ගලං කරොති අනෙනාති අලඞ්කාරො, සීලං. අලංසද්දූපපදකරධාතු ණො. සීලොඝො එව අලඞ්කාරො සීලොඝාලඞ්කාරො, තෙන විභූ සියතීති සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතො, බුද්ධො. තෙන පන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණෙන ලොකුත්තරසීලාලඞ්කාරෙන විභූසිතො. න චීවරාදිනාලඞ්කාරෙනාති අත්ථො. සීලාලඞ්කාරෙන හි සදිසො අලඞ්කාරො නාම නත්ථි. තං සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං. འདིར་ཡན་ལག་རྣམས་འདྲེན་པའམ་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་ཆུ་བོ་ (ogha) སྟེ། ཚོགས་སོ། །ཨ་ཝ་ (ava) སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་ཧན (han) བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཨ་ཝ་ལ་ཨོ་ (o) དང་། ཧན་ལ་གྷོ་ (gho) རུ་འགྱུར་རོ། །མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'ཡན་ལག་ཏུ་བྱས་ནས་ཁྱབ་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ཆུ་བོའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ (sīlogha) འོ། །རྒྱན་ (alaṅkāra) ནི་རྒྱན་ཆའོ། །འདིས་གང་ཟག་དེ་རྒྱན་གྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་རྒྱན་ (alaṅkāra) ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཨ་ལཾ་ (alaṃ) སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཀར (kar) བྱིངས་ལ་ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོ་ཉིད་རྒྱན་ཡིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་ (sīloghālaṅkāra) ཏེ། དེས་བརྒྱན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ (sīloghalaṅkāravibhūsito) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དེས་བརྒྱན་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འདྲ་བའི་རྒྱན་ནི་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་དེ་ལའོ། ། නමාමිභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතන්ති එත්ථ නමාමි අභිඤ්ඤාවරං ඉද්ධි උපෙතන්ති පදච්ඡෙදො. තත්ථ නමාමීති වන්දාමි. අභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතන්ති අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය උත්තමාය ඉද්ධියා සමන්නාගතන්ති අත්ථො. අභිවිසෙසෙන ජානාතීති අභිඤ්ඤා, ඡබ්බිධං ඤාණං. තඤ්හි ඉද්ධිවිධදිබ්බසොත පරචිත්ත විජානන පුබ්බෙනිවාසානුස්සති චුතූපපාත ආසවක්ඛය ඤාණවසෙන ඡබ්බිධං හොති. තත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණන්ති එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිනයප්පවත්තෙ ඉද්ධිවිධෙ ජානන ඤාණං. දිබ්බසොතඤාණන්ති දූරසන්තිකාදිභෙදසද්දාරම්මණාය දිබ්බසොතධාතුයා ජානනඤාණං. පරචිත්තවිජානනඤාණන්ති පරසත්තානං චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස විජානනඤාණං. පුබ්බෙනිවාසා නුස්සතිඤාණන්ති අත්තසන්තානෙ වුත්ථවසෙන චෙව ගොචර නිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණ සතියා සම්පයුත්තං ඤාණං. චුතූපපාතඤාණන්ති සත්තානං චුතියඤ්ච උපපාතෙ ච ජානනඤාණං. එත්ථ ච අට්ඨකථාසු චුතූපපාතඤාණට්ඨානෙ තස්ස සාධකත්තා දිබ්බචක්ඛුඤාණන්ති වුත්තං. ආසවක්ඛයඤාණන්ති සච්චපරිච්ඡෙදස්ස ජානනං අරහත්ත මග්ගඤාණන්ති. වරන්ති උත්තමං. ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං සමිජ්ඣනං. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣතීති වා ඉද්ධි. ඉධධාතුති. අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වරාය [Pg.61] ඉද්ධියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති අභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතො, බුද්ධො. තං අභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතං. තං බුද්ධං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. 'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmibhiññāvaramiddhupeta) ཞེས་པ་ནི། འདིར་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmi) དང་ 'མངོན་ཤེས་མཆོག་' (abhiññāvara) དང་ 'རྫུ་འཕྲུལ་' (iddhi) དང་ 'ལྡན་པ་' (upeta) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །དེ་ལ་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ་' (namāmi) ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱའོ། །'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་ཤེས་པས་ན་མངོན་ཤེས་ (abhiññā) ཏེ། ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་དང་། ལྷའི་རྣ་བ་དང་། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པ་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ (iddhividhañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཅིག་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མང་པོར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ལྷའི་རྣ་བའི་ཡེ་ཤེས་ (dibbasotañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཐག་རིང་བ་དང་ཉེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྒྲའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷའི་རྣ་བའི་ཁམས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (paracittavijānanañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་གཞན་གྱི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ (pubbenivāsānussatiñāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཡུལ་དང་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སྔོན་གྱི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (cutūpapātañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདིར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སུ། དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ (āsavakkhayañāṇa) ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཤེས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །མཆོག་ (vara) ནི་དམ་པའོ། །རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ནི་འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པའོ། །ཡང་ན། འགྲུབ་ཅིང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ཏེ། ཨིདྷ (idh) བྱིངས་སོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་ནི་མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ (abhiññāvaramiddhupeto) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། །སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱོར་བའོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. රාගාදිඡෙදාමලඤාණ ඛග්ගං රාගාදිකිලෙසං ඡින්දන්තං මලවිරහිතං අරහත්තමග්ගඤාණ සඞ්ඛාතං අසිවන්තං, සතීසමඤ්ඤාඵලකාභිගාහං සම්මා සතිනාමිකං ඵලකං දළ්හගහණං, සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං සීලානං සමූහසඞ්ඛාතෙන අලඞ්කාරෙන විභූසිතං, අභිඤ්ඤා වරමිද්ධුපෙතං අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වරාය උත්තමාය ඉද්ධියා උපෙතං සමුපෙතං සමන්නාගතං තං බුද්ධං අහං නමාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པ། དྲི་མ་དང་བྲལ་བ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་རལ་གྲི་དང་ལྡན་པའི་ 'ཆགས་སོགས་གཅོད་བྱེད་དྲི་མེད་ཡེ་ཤེས་རལ་གྲི་ཅན་' དང་། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་མཁྲེགས་པོར་བཟུང་བའི་ 'དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུབ་བཟུང་བ་' དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བགྲང་བའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་' དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་ 'མངོན་ཤེས་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' སྟེ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། ། සත්තමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 8. ༨. දයාලයං සබ්බධි දුක්කරං කරං,භවණ්ණවාතික්කමමග්ගතං ගතං; තිලොකනාථං සුසමාහිතං හිතං,සමන්තචක්ඛුං පණමාමි තංමිතං. ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཀུན་ཏུ་དཀའ་བ་སྤྱད། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་ལམ་མཆོག་གཤེགས། འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་ལེགས་པར་མཉམ་བཞག་ཕན། ཀུན་སྤྱན་ཚད་མེད་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། 8. එවං සත්තමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි මහාකරුණා දීහි නවහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො දයාලයන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ජ ත ජ රගණෙහි යුත්තත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා චතුපාදන්තයමකා වංසට්ඨගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘වදන්ති වංසට්ඨමිදං ජතා ජරා’’ති. තස්සත්ථො, යස්සං පටිපාදං ජතා ජතගණා ච ජරා ජරගණා ච චෙ භවන්ති, ඉදං වුත්තං වංසට්ඨං වංසට්ඨගාථා නාමාති මුනයො ඉසයො වදන්තීති. ༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཐུགས་རྗེའི་གནས་' (dayālaya) ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ ཛ་ (ja) ཏ་ (ta) ཛ་ (ja) ར་ (ra) ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་པ། རྐང་པ་བཞིའི་མཐའ་ཟུང་ལྡན་ (yamaka) གྱི་གདུང་རྒྱུད་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (vaṃsaṭṭhagāthā) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས། 'ཛ་ཏ་ཛ་ར་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི། གདུང་རྒྱུད་གནས་པ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་རེ་རེ་བཞིན་དུ་ ཛ་ཏ་ (jatā) སྟེ་ ཛ་ (ja) ཚོགས་དང་ ཏ་ (ta) ཚོགས་དང་། ཛ་ར་ (jarā) སྟེ་ ཛ་ (ja) ཚོགས་དང་ ར་ (ra) ཚོགས་རྣམས་གལ་ཏེ་ཡོད་ན། འདི་ལ་གདུང་རྒྱུད་གནས་པ་ (vaṃsaṭṭha) སྟེ། གདུང་རྒྱུད་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱ་བར་ཐུབ་པ་དྲང་སྲོང་རྣམས་སྨྲའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། තත්ථ දයාලයන්ති මහාකරුණාය ච, මෙත්තාය ච ආධාරං. දයාසද්දො හි කරුණාය ච, මෙත්තාය ච වත්තති. අදයාපන්නොති එත්ථ හි කරුණාය වත්තති. නික්කරුණිකතං [Pg.62] ආපන්නොති අත්ථො. දයාපන්නොති එත්ථ මෙත්තාය මෙත්තචිත්තතං ආපන්නොති අත්ථො. ඉධ පන තදුභයම්පි වට්ටති. තස්මා දයා ච දයා ච දයාති සද්දසරූපෙකසෙසො කාතබ්බො. වචනත්ථො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො. දයති හිංසති කාරුණිකන්ති දයා, මහාකරුණා. දයධාතු හිංසායං අ. යා කරුණා යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිප්ඵත්තිං න පාපුණාති, තාව කාරුණිකං හිංසතීති අත්ථො. දයති හිංසති අපනෙති පරදුක්ඛන්ති වා දයා. අථ වා දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාති සජ්ජනො එතායාති දයා, දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි එතායාති වා දයා, දයන්ති ගණ්හන්ති බොධිසත්තා සම්මාසම්බොධිං එතායාති වා දයා, බොධිසත්තා බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණ කාලෙ හත්ථගතම්පි අග්ගඵලං ඡට්ටෙත්වා මහාකරුණාය සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාස කරං මහන්තං සංසාරදුක්ඛඤ්ච පච්ඡිමභවෙ සහ අමත ධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤාණඤ්ච ගණ්හන්තීති අත්ථො. දයති දදාති සත්තානං අභයං එතායාති දයා, මෙත්තා. දයධාතු දානෙ අ. දයති ගච්ඡති විභාගං අකත්වා සත්තෙසු සමං පවත්තතීති දයා. යථා උදකං සබ්බසත්තෙසු සීතෙන සමං ඵරති රජොමලඤ්ච පවාහෙති, එවං මෙත්තා පාපකල්‍යාණජනෙසු විභාගං අකත්වා සමං පවත්තතීති අත්ථො. དེ་ལ་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ (dayālaya) ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པའི་རྟེན་ནོ།། བརྩེ་བའི་སྒྲ་ (dayā-sadda) ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། ‘བརྩེ་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་’ (adayāpanno) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་སྟེ། སྙིང་རྗེ་མེད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་’ (dayāpanno) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། དེས་ན་ ‘བརྩེ་བ་དང་བརྩེ་བ་ནི་བརྩེ་བའོ་’ ཞེས་སྒྲ་མཐུན་པའི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་སྒྲུབ་པ་ (saddasarūpekasesa) བྱ་དགོས་སོ།། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའོ།། བརྩེ་བའི་དབྱིངས་ (dayā-dhātu) ནི་གནོད་པ་འཚེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། སྙིང་རྗེ་གང་ཞིག་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་གཞན་གྱི་ཕན་པ་མ་གྲུབ་ཀྱི་བར་དུ། དེ་སྲིད་དུ་སྙིང་རྗེ་ཅན་གྱི་ཡིད་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ཏེ་ངལ་བ་དང་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་སོན་པའི་འབྲས་བུ་མཆོག་ཀྱང་དོར་ནས། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ལ་འཆི་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡོན་ཏན་དུ་མ་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ་བྱམས་པའོ།། བརྩེ་བའི་དབྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་བརྩེ་བའོ།། དཔེར་ན། ཆུས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བསིལ་བས་མཉམ་པར་ཁྱབ་ཅིང་རྡུལ་དང་དྲི་མ་འཁྲུད་པར་བྱེད་པ་བཞིན། བྱམས་པས་ཀྱང་སྡིག་པ་ཅན་དང་དགེ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་མཉམ་པར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། අපරො නයො. දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුද්දයති අනුද්දයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා, කරුණාමෙත්තා ලබ්භන්ති. තාය ආලයති පතිට්ඨති එත්ථාති දයාලයො, බුද්ධො. භගවා හි දෙවදත්තාදීසු විරොධි සත්තෙසු ච අවිරොධිසත්තෙසු ඔරසෙ රාහුලෙ ච සමං නිච්චං හිතජ්ඣාසයතාය මහාකරුණාය මෙත්තාය ච ඨිතො[Pg.63], තස්මා දයාලයන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානපාළියං – ཚུལ་གཞན་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ནི་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་བརྩེ་བ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་བོ།། དེ་ལ་གནས་ཤིང་རྟེན་པས་ན་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ (dayālayo) སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། དགྲ་བོ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། རང་གི་བུ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་ཕན་པའི་བསམ་པ་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ ‘བརྩེ་བའི་གནས་’ ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ (Apadāna) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘වධකෙ දෙවදත්තෙ ච, චොරෙ අඞ්ගුලිමාලකෙ; ධනපාලෙ රාහුලෙ ච, සමචිත්තො මහාමුනී’’ති. “གསོད་བྱེད་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་དང་།། ཆོམ་པོ་སོར་ཕྲེང་ཅན་དང་ནི།། དྷ་ན་པཱ་ལ་སྒྲ་གཅན་ལ།། ཐུབ་ཆེན་སེམས་ནི་མཉམ་པ་ཉིད།།” ཅེས་སོ།། සබ්බධීති සබ්බස්මිං අත්තභාවෙ. බුද්ධභාවාය අභිනීහාරතො පට්ඨාය සබ්බත්තභාවෙසූති අත්ථො. දුක්කරන්ති දුක්ඛෙන කරිතබ්බං පඤ්චමහාපරිච්චාගාදිකම්මං දුක්ඛෙන කරිතබ්බන්ති දුක්කරං, පඤ්චමහාපරිච්චාගාදිකම්මං ලබ්භති. එත්ථ ච පඤ්චමහා පරිච්චාගොති ධනපරිච්චාගො, අඞ්ගපරිච්චාගො, පුත්තපරිච්චාගො, භරියපරිච්චාගො, ජීවිතපරිච්චාගො චාති පඤ්චවිධො හොති. තත්ථ හත්ථිඅස්ස දාසිදාසාදි සවිඤ්ඤාණකස්ස ධනස්ස වා මුත්තාමණිරජතාදි අවිඤ්ඤාණකස්ස ධනස්ස වා පරිච්චාගො ධනපරිච්චාගො නාම. හත්ථපාදචක්ඛුකණ්ණනාසාදිසරීරාව යවස්ස පරිච්චාගො අඞ්ගපරිච්චාගො නාම. පුත්තස්ස ච ධීතුයා ච පරිච්චාගො පුත්තපරිච්චාගො නාම. භරියාය පරිච්චාගො භරියපරිච්චාගො නාම. ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධස්ස සරීරස්ස පරිච්චාගො ජීවිතපරිච්චාගො නාම. කිඤ්චාපි පන ධනපරිච්චාගා දයො දානපාරමියංයෙව අන්තොගධා, තථාපි පරිච්චාග විසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච මහාපරිච්චාගවසෙන විසුං කතන්ති අධිප්පායො. මහාපදානසුත්තටීකායං පන ‘‘අඞ්ගපරිච්චාගො, නයනපරිච්චාගො, අත්තපරිච්චාගො, රජ්ජපරිච්චාගො, පුත්තදාරපරිච්චාගොති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගා. තත්ථපි කාමං අඞ්ගපරිච්චාගාදයොපි දානපාරමීයෙව. තථාපි පරිච්චාගවිසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච මහාපරිච්චාගානං විසුං ගහණං. තතොයෙව ච අඞ්ගපරිච්චාගතොපි විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං. පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි රජ්ජපරිච්චාග පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණං කත’’න්ති වුත්තං. තං දුක්කරං. ඉදං පන කරන්ති එතස්ස කම්මපදං. කරන්ති කරොන්තං, කරොතීති කරො, බුද්ධො. තං. ‘ཐམས་ཅད་དུ་’ (sabbadhī) ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘བྱ་དཀའ་བ་’ (dukkaraṃ) ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ལས་ཀྱིས་བྱ་དགོས་པ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ནི་དཀའ་བས་བྱ་དགོས་པས་ན་བྱ་དཀའ་བ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ ‘གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་’ ནི། ནོར་གཏོང་བ་དང་། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། བུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའོ།། དེ་ལ་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་དང་བྲན་ཕོ་བྲན་མོ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ནོར་རམ། ཡང་ན་མུ་ཏིག་དང་ནོར་བུ་དང་དངུལ་ལ་སོགས་པ་སེམས་མེད་པའི་ནོར་གཏོང་བ་ནི་ ‘ནོར་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་མིག་དང་རྣ་བ་དང་སྣ་ལ་སོགས་པ་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ནི་ ‘ཡན་ལག་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། བུ་དང་བུ་མོ་གཏོང་བ་ནི་ ‘བུ་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཆུང་མ་གཏོང་བ་ནི་ ‘ཆུང་མ་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་གཏོང་བ་ནི་ ‘སྲོག་གཏོང་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཅི་སྟེ་ནོར་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་འདུ་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། འོན་ཀྱང་ ‘རྣམ་གྲངས་ཆེན་པོའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་’ (Mahāpadānasutta-tīkā) ལས་ནི། “ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། མིག་གཏོང་བ་དང་། བདག་ཉིད་གཏོང་བ་དང་། རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་སྟེ་འདི་དག་ནི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའོ།། དེ་ལའང་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཡིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འོན་ཀྱང་གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ་སོར་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལས་ཀྱང་ལོགས་སུ་མིག་གཏོང་བ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བའི་རང་བཞིན་སྤྱི་མཚུངས་ཡིན་ཡང་། རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་ལོགས་སུ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱ་དཀའ་བ་དེ་ནི། ‘བྱེད་པ་’ (karanti) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ‘བྱེད་པ་’ ནི་བྱེད་བཞིན་པ་སྟེ། བྱེད་པས་ན་བྱེད་པ་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལའོ།། භවණ්ණවාතික්කමමග්ගතන්ති [Pg.64] එත්ථ භවඅණ්ණවඅතික්කමං අග්ගතන්ති පදච්ඡෙදො. භවණ්ණවාතික්කමන්ති කාමරූපඅරූපභවසඞ්ඛතා අණ්ණවා සමුද්දතො අතික්කන්තං. භවන්ති සත්තා එත්ථාති භවො. අණ්ණො වුච්චති උදකං. තං එතස්මිං අත්ථීති අණ්ණවා, සමුද්දො. භවසඞ්ඛාතො අණ්ණවොති භවණ්ණවා, මහාසමුද්දො. බහූහි ඌමිවෙගාදීහි භයෙහි ඔකිණ්ණො විය තිවිධොපි භවො බහූහි ජාතිජරාමරණාදීහි දුක්ඛභයෙහි ඔකිණ්ණො හොති, තස්මා භවණ්ණවාති වුච්චති. තං අතික්කමිත්ථ උත්තරිත්ථාති භවණ්ණවාතික්කමො, බුද්ධො. තස්ස හි ගම්භීරෙ මහාඋදකක්ඛන්ධෙ මහාසමුද්දෙ උදකං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තති සන්දතිඉව තිභවසඞ්ඛතෙ සංසාරෙ පටිසන්ධිචුතියො අබ්බොච්ඡින්නං නිබ්බත්තකානං දියඩ්ඪසහස්සකිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන අසෙසං විද්ධංසිතත්තා තීසු භවෙසු පුනබ්භවො නත්ථි. තස්මා බුද්ධං භවණ්ණවාතික්කමන්ති අභිත්ථවිතුං අරහතීති වුත්තං හොති. තං භවණ්ණවාතික්කමං. ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་མཆོག་ཉིད་དུ་’ (bhavaṇṇavātikkamamaggataṃ) ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ (bhavaṇṇavātikkamaṃ) དང་ ‘མཆོག་ཉིད་དུ་’ (aggataṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པར་བསྡུས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བའོ།། འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྲིད་པའོ།། ‘ཨཎྞ་’ (aṇṇa) ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དོ།། ཆུ་དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ ‘ཨཎྞ་ཝ་’ (aṇṇava) སྟེ་རྒྱ་མཚོའོ།། སྲིད་པ་ཉིད་རྒྱ་མཚོ་ཡིན་པས་ན་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའོ།། རླབས་ཀྱི་ཤུགས་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་དུ་མས་གང་བ་བཞིན། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཡང་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཇིགས་པ་དུ་མས་གང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པས་ན་ ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། གཏིང་ཟབ་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་མངའ་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་ཆུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འབབ་པ་བཞིན། སྲིད་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་འཁོར་བ་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོ་བ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་པོ་རྣམས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་བསྐྱར་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། དེས་ན་སངས་རྒྱས་ལ་ ‘སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་’ ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་དེ་ལའོ།། අග්ගතන්ති සබ්බසත්තානං සෙට්ඨභාවං. අයං පනෙත්ථ අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. තථා හෙස අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතන්තිආදීසු ආදිම්හි දිස්සති. තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍යාතිආදීසු කොටියං. අනුජානාමි භික්ඛවෙ විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතුන්තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. අග්ගො හමස්මි ලොකස්සාතිආදීසු සෙට්ඨෙ. ස්වායමිධපි සොයෙව දට්ඨබ්බො. දෙවමනුස්සානං සෙට්ඨභාවං අජති ගච්ඡතීති අග්ගො, බුද්ධො. අසදිසට්ඨෙන ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන අසමසමට්ඨෙන ච අග්ගො සෙට්ඨො නාමාති අත්ථො. අථ වා දුල්ලභපාතු භාවතො අච්ඡරියමනුස්සභාවතො බහුජනහිතසුඛාවහතො අදුතියඅසහායාදිභාවතො ච භගවා ලොකෙ අග්ගො සෙට්ඨො නාමාති අත්ථො. වුත්තඤ්හි අඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා [Pg.65] වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති. අග්ගස්ස භාවො අග්ගතං. තං පන ගතන්තිඑතස්ස කම්මපදං. ගතන්ති පත්තං, පාපුණන්තන්ති අත්ථො. ‘མཆོག་ཉིད་’ (aggataṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་རང་བཞིན་ནོ།། འདིར་ ‘ཨགྒ་’ (agga) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཐོག་མ་དང་། རྩེ་མོ་དང་། ཆ་ཤས་དང་། མཆོག་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོག་མ་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་ “སོར་མོའི་རྩེ་མོས་སོར་མོའི་རྩེ་མོ་དེ་ལ་རེག་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྩེ་མོ་ལ་འཇུག་གོ། “དགེ་སློང་དག་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆ་ཤས་སམ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་བགོ་བར་གནང་ངོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཆ་ཤས་ལ་འཇུག་གོ། “ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མཆོག་གོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ཡང་དེ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པས་ན་མཆོག་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་དང་། ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དོན་དང་། མཉམ་པ་མེད་པ་དང་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་ན་མཆོག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། འབྱུང་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་བུ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཟླ་མེད་ཅིང་གྲོགས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་ (Aṅguttara-nikāya) ལས་ཀྱང་། “དགེ་སློང་དག་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་དང་། རྐང་གཉིས་པ་དང་། རྐང་བཞི་པ་དང་། རྐང་མང་པོ་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། མཆོག་གི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་ ‘གཤེགས་པ་’ (gataṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ‘གཤེགས་པ་’ ནི་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐོབ་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། තිලොකනාථන්ති කාමරූපඅරූපසඞ්ඛතානං තිණ්ණං ලොකානං පටිසරණං. එත්ථ ච ලොකසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තයො ලොකා තිලොකා. නාථසද්දො පන නිප්ඵන්නානිප්ඵන්නවසෙන දුවිධො හොති. තත්ථ අනිප්ඵන්නනාථසද්දො පටිසරණත්ථො හොති සඞ්කෙතවසෙන. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති. තිලොකානං නාථො පටිසරණොති තිලොකනාථො, බුද්ධො. සබ්බානත්ථපරිහාර පුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරායනිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා ච සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය අපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං එකපටිසරණො නාමාති අත්ථො. ‘འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་’ (tilokanāthaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་སྐྱབས་སོ།། འདིར་ ‘འཇིག་རྟེན་’ (loka) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ།། ‘ནཱ་ཐ་’ (nātha) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲུབ་པ་དང་མ་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་མ་གྲུབ་པའི་མགོན་པོའི་སྒྲ་ནི་བརྡ་ཆད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱབས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ལྟར་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (Aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། “བརྡ་ཆད་ཀྱི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་རྒྱུའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སྐྱབས་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཕན་མ་ཡིན་པ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས། མ་ལུས་པའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་གཞོལ་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འགྲོ་བ་ལ་གཏན་དུ་ཕན་འདོགས་པ་དང་། ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། නිප්ඵන්නනාථසද්දො පන යාචනෙ, උපතාපෙ, ඉස්සරියෙ, ආසීසෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. තත්ථ යාචනෙ නාථති යාචතීති නාථො, බුද්ධො. නාථධාතු අ. සො පන වෙනෙය්‍යසත්තෙ අත්තනො හිතකරණෙ යාචිත්වාපි නියොජෙතීති අත්ථො. අථ වා භගවා සාධු භික්ඛවෙ භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛෙය්‍යාතිආදිනා සත්තානං තං තං හිතපටිපත්තිං යාචිත්වාපි කරුණාය සමුස්සාහිතො තෙ තත්ථ නියොජෙති. තස්මා නාථො නාමාති අත්ථො. උපතාපෙ නාථති වෙනෙය්‍යගතෙ කිලෙසෙ උපතාපෙතීති නාථො, බුද්ධො. ධම්මදෙසනාය වෙනෙය්‍යසන්තානෙ කිලෙසෙ විද්ධංසාපෙතීති අත්ථො. ඉස්සරියෙ නාථති ඉස්සරියති සත්තෙති නාථො. පරමෙන පන [Pg.66] චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො භගවා සබ්බසත්තෙ ධම්මෙන ඉසති අභිභවතීති අත්ථො. ආසීසෙ පන නාථති ආසීසතීති නාථො. වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං මෙත්තාය නවසෙන පත්ථෙතීති අත්ථො. තිලොකානං නාථො තිලොකනාථො, බුද්ධො. තං තිලොකනාථං. གྲུབ་པའི་མགོན་པོའི་སྒྲ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་ལ། གསོལ་བ་འདེབས་པས་ན་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། མགོན་པོའི་དབྱིངས་ (nāthadhātu) ལ་རྐྱེན་ ‘ཨ་’ (a) སྦྱར་བའོ།། ཁོང་གིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་རང་གི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཀྱང་སྦྱོར་བར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག་ལེགས་སོ། དགེ་སློང་གིས་དུས་ནས་དུས་སུ་རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཀྱང་། སྙིང་རྗེས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ་དེ་དག་དེ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་པས། དེས་ན་མགོན་པོ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དབང་མཛད་པས་ན་མགོན་པོའོ།། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཆོས་ཀྱིས་དབང་དུ་མཛད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དོན་ལ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པས་ན་མགོན་པོའོ།། བྱམས་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་རེ་ཞིང་སྨོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་དེ་ལའོ།། සුසමාහිතන්ති ලාභාලාභාදිලොකධම්මෙහි අචල මානත්තා සුන්දරසමාධිවන්තං. සංසමං ආධියති එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙ ඨපෙති එතෙනාති සමාධි. සංපුබ්බ ධා ධාතු ඉ. සුන්දරො පසත්ථො වා සමාධි සුසමාධි. තං අස්ස අත්ථීති සුසමාහිතො, බුද්ධො. අස්සථ්‍යත්ථෙ තො. පබ්බතොතිආදීසු විය. ධස්ස හො. චතූහි දිසාහි ආගතෙහි වාතෙහි අචලමානො මහාමෙරුපබ්බතො විය භගවා ලාභාලාභාදිලොකධම්මෙහි ච මිච්ඡාවාද වාතෙහි ච අචලමානෙන සමාධිනා සමන්නාගතොති අත්ථො. තං සුසමාහිතං. ‘ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་’ (susamāhitaṃ) ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། བཟང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའོ།། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་མཚུངས་པར་ཡང་དག་པར་འཛིན་ཅིང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་ (samādhi) ཏོ།། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ ‘སཾ་’ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབྱིངས་ ‘དྷཱ་’ (dhā) ལ་རྐྱེན་ ‘ཨི་’ (i) སྦྱར་བའོ།། བཟང་པོའམ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཤིན་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། དེ་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ལྡན་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ ‘ཏ་’ (ta) སྦྱར་བ་སྟེ། ‘རི་བོ་དང་ལྡན་པ་’ (pabbato) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ‘དྷཱ་’ (dhā) ཡིག་ ‘ཧ་’ (ha) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཕྱོགས་བཞི་ནས་ལྡང་བའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་བའི་རི་རབ་ལྷུན་པོ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། ལོག་པར་སྨྲ་བའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་དེ་ལའོ།། හිතන්ති මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මසඞ්ඛාතානං සබ්බසත්තානං පයොජන ධාරෙන්තං. කාරණානුරූපං හිනොති පවත්තතීති හිතං, පයොජනං. හිධාතු ගතියං ත. තං ධාරෙතීති හිතො, බුද්ධො. කිතන්ත සමාසොයං. හිතධරන්ති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථාය උත්තර පදලොපෙන හිතන්ති වත්තබ්බං. යථා සමජ්ජනී පදීපොති. අථ වා දුක්ඛං හිංසතීති හිතං. හිංසධාතු හිංසායං තපච්චයො. යථා ච බ්‍යාධියා ඔසමං රොගීනං හිතන්ති වුච්චති, එවං දුක්ඛහනනතො හිතං නාම හොති. සුඛං විදධාතීති වා හිතං. ධාධාතු ධාරණෙ ත. යථා ච රුධිරමංසාදි ධාතු වඩ්ඪනං රසායතනං කිස්සානං හිතන්ති වුච්චති, එවං සුඛවහනතො හිතන්ති වුච්චති. පයොජනං තං ධාරෙතීති හිතො, බුද්ධො. සො පන ධම්මදෙසනාය වෙනෙය්‍යජනානං දුක්ඛාපනයනම්පි ඤාණපරිපාචනම්පි කත්වා ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛං ධාරෙතීති වුත්තං හොති. තං හිතං. "ཕན་པ་" (hita) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པར་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་སྒྲུབ་པའམ་འཛིན་པའོ།། རྒྱུ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་དོན་ནོ།། ཧི་ (hi) ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། འདི་ནི་ཀྲྀདནྟ་ (kitanta) ཡི་བསྡུས་ཚིག་ཅིག་གོ། "ཕན་པ་འཛིན་པ་" (hitadhara) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་ནས་ "ཕན་པ་" (hita) ཞེས་བརྗོད་དོ།། དཔེར་ན། ཕྱགས་མ་ལ་ "ཕྱགས་བྱེད་" དང་། སྒྲོན་མེ་ལ་ "སྣང་བྱེད་" ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པས་ན་ཕན་པའོ།། ཧིཾསཱ་ (hiṃsā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཚེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ནད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནད་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྨན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བས་ན་ཕན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། བདེ་བ་སྒྲུབ་པས་ན་ཕན་པའོ།། དྷཱ་ (dhā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཏ་ (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཁྲག་དང་ཤ་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་བཅུད་ལེན་ནི་རུས་པ་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདེ་བ་འདྲེན་པས་ན་ཕན་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དོན་དེ་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།། ཁོང་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཛད་ནས། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་འཛིན་པར་མཛད་པས་ན་དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ།། དེ་ནི་ཕན་པའོ།། සමන්තචක්ඛුන්ති [Pg.67] එත්ථ චක්ඛු නාම බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, ඤාණ චක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චවිධං හොති. තත්ථ අද්දසං ඛො අහං භික්ඛවෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තොති ඉදං බුද්ධචක්ඛු නාම. විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුන්ති ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගත්ත යසඞ්ඛාතං ධම්මචක්ඛු නාම. චක්ඛුං උදපාදීති ඉදං ඤාණචක්ඛු නාම. සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණන්ති ඉදං සමන්තචක්ඛු නාම. අද්දසං ඛො අහං භික්ඛවෙ දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනාති ඉදං දිබ්බචක්ඛු නාම. ඉධ පන සමන්තචක්ඛු අධිප්පෙතං. පරිසමන්තතො සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තන්ති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. සමන්තතො සබ්බඤෙය්‍යධම්මං චක්ඛති පස්සතීති සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. චක්ඛධාතු උ. තෙන වුත්තං මහානිද්දෙසපාළියං ‘‘සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණ’’න්ති. සමන්තචක්ඛු අස්ස අත්ථීති සමන්තචක්ඛු, බුද්ධො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදාමග්ගෙ – "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་" (samantacakkhu) ཞེས་པ་ལ། འདིར་སྤྱན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ (buddhacakkhu)། ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ (dhammacakkhu)། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ (ñāṇacakkhu)། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ (samantacakkhu)། ལྷའི་སྤྱན་ (dibbacakkhu) ཞེས་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ།། དེ་ལས་ "དགེ་སློང་དག་ ངས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན་མཐོང་ངོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "རྡུལ་མེད་ཅིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལམ་འོག་མ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "སྤྱན་སྐྱེས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། "དགེ་སློང་དག་ ངས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་ངོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷའི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ལ་དགོངས་སོ།། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་སྒྲ་བཤད་ནི། ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གཟིགས་པས་ན་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཙཀྑུ་ (cakkhu) ཡི་རྩ་བ་ནི་ཙཀྑ་ (cakkh) ཡིན་ཞིང་། རྐྱེན་ནི་ཨུ་ (u) འོ།། དེའི་ཕྱིར་མཧཱ་ནིདྡེས་ལས། "ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ཉིད་སོར་མོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལམ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි,අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං; සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං,තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’’ති. "འདི་ན་ཁོང་གིས་མ་གཟིགས་པའི་ཆོས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད།། ཤེས་པར་བྱ་བ་ལས་མ་མཁྱེན་པ་དང་མ་རྟོགས་པའང་མེད།། ཤེས་བྱར་གྱུར་པ་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་མངའ་བའོ།།" තස්සත්ථො. තස්ස තථාගතස්ස අද්දිට්ඨං අපස්සන්තං කිඤ්චි ධම්මජාතං ඉධලොකෙ න අත්ථි. අථො අවිඤ්ඤාතං අවිදිතං අපාකටං වා අජානිතබ්බං ධම්මජාතං න අත්ථි. නෙය්‍යං ඤාතබ්බං යං ධම්මජාතං අත්ථි. සබ්බං තං ධම්මජාතං තථාගතො අභිඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. තෙන තස්මා තථාගතො සමන්තචක්ඛු නාමාති. තං සමන්තචක්ඛුං. དེའི་དོན་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེས་མ་གཟིགས་པའམ་མ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མེད། ཡང་ན་མ་མཁྱེན་པའམ་མ་རྟོགས་པ། ཡང་ན་གསལ་པོ་མ་བྱུང་བའི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་གང་ཡང་མེད། ཤེས་བྱ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་དེ་ལའོ།། පණමාමි තංමිතන්ති එත්ථ පණමාමි තං අමිතන්ති පදච්ඡෙදො. අමිතං තං බුද්ධං අහං පණමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ අමිතන්ති අපරිමෙය්‍යං ඤාණෙන අපරිච්ඡින්නං වා, සීලසමාධි පඤ්ඤාදිගුණවන්තං. අමිතබ්බං ඤාණෙන අපරිච්ඡින්දිතබ්බන්ති වා අමිතං, සීලාදිගුණං. නපුබ්බ මාධාතු පරිමාණෙ ත. තං අස්ස අත්ථීති [Pg.68] අමිතො, බුද්ධො. යථා හි මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගණෙතුං එත්තකානි උදකාළ්හකානීති වා, එත්තකානි උදකාළ්හකසතානීති වා, එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානීති වා, එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානීති වාති. අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, එවමෙව බුද්ධස්ස න සුකරං සීලාදිගුණස්ස පමාණං ගණෙතුං එත්තකං සීලගුණං, එත්තකො සමාධිගුණො, එත්තකා පඤ්ඤාගුණාතිආදිනාති. අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාගුණක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තෙනවුත්තං අපදානපාළියං – "ཕྱག་འཚལ་ལོ་དེ་ལ་ཚད་མེད་" (paṇamāmi taṃmitanti) ཞེས་པ་འདིར་ "ཕྱག་འཚལ་ལོ་" (paṇamāmi)། "དེ་ལ་" (taṃ)། "ཚད་མེད་པ་" (amitaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། "ཚད་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་" ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེ་ལས་ "ཚད་མེད་པ་" (amita) ཞེས་པ་ནི་ཚད་གཟུང་དུ་མེད་པའམ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་དཔག་ཏུ་མེད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཚད་གཟུང་དུ་མེད་པ་ནི་ཚད་མེད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ།། དགག་སྒྲ་ "ན་" (na) སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་། "མཱ་" (mā) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཚད་འཇལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་། "ཏ་" (ta) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ན་ཚད་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ། ཆུའི་ཚད་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་བརྒྱའོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་སྟོང་ངོ་ཞེས་སམ། ཆུའི་བྲེ་ཁལ་འབུམ་མོ་ཞེས་གྲངས་སུ་བགྲང་བར་མི་ནུས་པ་ལྟར། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་དང་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སམ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སོགས་སུ་བགྲང་བར་མི་ནུས་སོ།། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་དང་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ཁོ་ནའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཨཔདཱནལས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො; ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතාන’’න්ති ච. "སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་ན།། གལ་ཏེ་བསྐལ་པར་ཆོས་གཞན་མ་གསུངས་པར་བརྗོད་ཀྱང་།། དུས་ཡུན་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་བསྐལ་པ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བསྔགས་པ་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་དང་། ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො; ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති ච. "དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་མཚན་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཡིན།། ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཚན་བཏགས་པ་ནི་མཚན་སྟོང་ཕྲག་ལས་ཀྱང་ལྷག་གོ།" ཞེས་སོ།། තෙන බුද්ධං අමිතන්ති ථොමෙතීති. དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་ "ཚད་མེད་པ་" ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. දයාලයං මහාකරුණාය මෙත්තාය ආධාරං. සබ්බධි සබ්බස්මිං අත්තභාවෙ, දුක්කරං දුක්ඛෙන කරිතබ්බං පඤ්චමහාපරිච්චාගාදිකම්මං කරං කරොන්තං, භවණ්ණවාතික්කමං තිභවසඞ්ඛාතසමුද්දතො අතික්කන්තං, අග්ගතං සබ්බසත්තානං සෙට්ඨභාවං, ගතං පත්තං, තිලොකනාථං කාමරූප අරූපසඞ්ඛාතස්ස තිලොකස්ස පටිසරණං, සුසමාහිතං සුන්දර සමාධිවන්තං, හිතං සබ්බසත්තානං ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතං අත්ථධාරණං, සමන්තචක්ඛුං පරිසමන්තතො සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං, අමිතං අපරිමෙය්‍යං සීලාදිගුණවන්තං, තං බුද්ධං අහං පණමාමි වන්දාමීති. འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། སྙིང་རྗེའི་གནས་ཏེ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་བྱམས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། ཐམས་ཅད་དུ་སྟེ་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ། དཀའ་བ་སྟེ་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་སྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མཛད་པ། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་སྟེ། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བ། མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་པའམ་ཐོབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མགོན་པོ་སྟེ། འདོད་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཁམས། གཟུགས་མེད་ཁམས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ། ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། བཟང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཕན་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དོན་འཛིན་པར་མཛད་པ། ཀུན་གསལ་གྱི་སྤྱན་མངའ་བ་སྟེ། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། ཚད་མེད་པ་སྟེ། དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཕྱག་བགྱིའོ།། අට්ඨමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 9. ༩. තහිං [Pg.69] තහිං පාරමිසඤ්චයං චයං,ගතං ගතං සබ්භි සුඛප්පදං පදං; නරානරානං සුඛසම්භවං භවං,නමානමානං ජිනපුඞ්ගවං ගවං. "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་བསགས་ནས།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པའི་གོ་འཕང་ལ་གཤེགས་ཤིང་གཤེགས་པ།། མི་དང་མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་སུ་གྱུར་པའི་སྲིད་པ་མངའ་བ།། ང་རྒྱལ་དང་བྲལ་ཞིང་རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གསུང་མངའ་བ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།" 9. එවං අට්ඨමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි පාරමිසඤ්චයං චයන්ත්‍යාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො තහිං තහිං පාරමිසඤ්චයංචයන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ජතජර ගණෙහි යුත්තත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා සබ්බපාදාද්‍යන්තයමකා වංසට්ඨගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘වදන්ති වංසට්ඨමිදං ජතා ජරා’’ති. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. ༩. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་" ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་ནས། "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་རྣམས་བསགས་ཤིང་" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ཛ་-ཏ་-ཛ་-ར་ (ja-ta-ja-ra) ཡི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚོགས་དང་ལྡན་ཞིང་། ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་མཚོན་པ་དང་། རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མཐའ་ཟུང་ལྡན་ (yamaka) དུ་ཡོད་པའི་ ཝཾསཊྛ་ (vaṃsaṭṭha) ཡི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ཝུཏྟོདཡ་ (Vuttodaya) ལས། "ཛ་དང་ཏ་དང་ཛ་དང་ར་རྣམས་ནི་ཝཾསཊྛ་ཡིན་པར་བཤད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། තත්ථ තහිං තහින්ති තස්මිං තස්මිං භවෙ අත්තභාවෙ වා, බුද්ධවරං පණිධානතො පට්ඨාය තෙසු තෙසු භවෙසු අත්තභාවෙසු වාති අත්ථො. පාරමිසඤ්චයන්ති දානාදිපා රමීනං සමූහං. එත්ථ ච පාරමී නාම දානසීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤා වීරිය ඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාවසෙන දසවිධා හොති. වුත්තඤ්ච බුද්ධවංසෙ – དེ་ལས་ "སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་" (tahiṃ tahiṃ) ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་དེ་དང་དེའམ་ལུས་དེ་དང་དེ་ལའོ།། སངས་རྒྱས་མཆོག་གི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལུས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་" (pāramisañcaya) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སོ།། འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས། ངེས་འབྱུང་། ཤེས་རབ། བརྩོན་འགྲུས། བཟོད་པ། བདེན་པ། ལྷག་པར་གནས་པ། བྱམས་པ། བཏང་སྙོམས་ཏེ་རྣམ་པ་བཅུ་ཡོད་དོ།། དེ་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ (Buddhavaṃsa) ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියෙන පඤ්චමං; ඛන්තිසච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛාති තෙ දසා’’ති. "སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ངེས་འབྱུང་དང་།། ཤེས་རབ་དང་ལྔ་པ་བརྩོན་འགྲུས་དང་།། བཟོད་པ་དང་བདེན་པ་དང་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་།། བྱམས་པ་དང་བཏང་སྙོམས་ཏེ་བཅུ་པོ་དག་གོ།" ཞེས་སོ།། අයං පන පාරමීසද්දස්ස වචනත්ථො. දානසීලාදිගුණ විසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය මහාබොධිසත්තො පරමො. තස්ස අයං භාවො කම්මන්ති වා පාරමී, දානාදි ක්‍රියාව ලබ්භති. සන්තකභාවකම්මතද්ධිතෙ ණපච්චයො. ඉත්ථිලිඞ්ගජොතක ඊපච්චයො ච. අථ වා දානාදීනි පූරෙතීති පරමො. දානාදිගුණානං පූරකො පාලකො ච බොධිසත්තො. පූරධාතු අමපච්චයො. පරෙ සත්තෙ මවති අත්තනි බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙනාති වා පරමො, බොධිසත්තො. පරසද්දූපපද මුධාතු බන්ධනෙ ක්වි. පරං අතිරෙකං මජ්ජති කිලෙසමලතොති වා පරමො. පරසද්දූප පද [Pg.70] මජ්ජධාතු සංසුද්ධියං ක්වි. පරසද්දො අතිරෙකත්ථො. පරං සෙට්ඨං නිබ්බානං විසෙසෙන මයති ගච්ඡතීති වා පරමො. පරසද්දූපපද මයධාතු ගතියං ක්වි. ධාත්වන්තලොපො. පර සද්දො සෙට්ඨත්ථො. පරං ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණ විසෙසෙන ඉධලොකමිව මුනාති පරිච්ඡින්දතීති වා පරමො. පරසද්දූප පද මුනධාතු පරිච්ඡින්දනෙ ක්වි. පරං අති විය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපතීති වා පරමො. පරසද්දූපපද මිධාතු පක්ඛිපනෙ ක්වි. පරසද්දො අතිරෙකවාචකො. පරං අත්තභූතධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති වා පරමො, මහාබොධිසත්තො. පරසද්දූපපද මිධාතු හිංසායං ක්වි. පරසද්දො අඤ්ඤවාචකො, පටිපක්ඛවාචකො වා. පරමස්ස අයන්තිආදිනා වුත්තනයෙන පාරමීති. අපි ච පාරෙ නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣතීති පාරමී, මහාබොධි සත්තො. සුද්ධකත්තුසාධනොයං. පාරසද්දූපපද මජධාතු සංසුද්ධියං ක්වි. ඊ ච. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මජ්ජති සොධෙතීති වා පාරමී, හෙතුකත්තුසාධනොයං. འདི་ནི་ "པཱ་ར་མཱི་" (pāramī - ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་དོ།། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ "པ་ར་མ་" (parama - མཆོག་) ཡིན་ནོ།། ཁོང་གི་རང་བཞིན་ནམ་བྱ་བ་ནི་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ནི་ཡོད་པ་དང་། དངོས་པོ། ལས་ཀྱི་ཏདྡྷི་ཏ་ (taddhita) ཡི་རྐྱེན་ "ཎ་" (ṇa) ཡིན་ནོ།། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་རྐྱེན་ "ཨཱི་" (ī) ཡང་ཡོད་དོ།། ཡང་ན། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" (parama) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱོང་བར་མཛད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ།། པཱུ་ར་ (pūr) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ལ་ "ཨ་མ་" (ama) ཞེས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་རང་ཉིད་ལ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མུ་ (mu) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཆིང་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་ལྷག་པར་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མཛྫ་ (majj) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མ་ཡ་ (may) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ཚད་མར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་འདི་བཞིན་དུ་རྟོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མུ་ན་ (mun) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ལྷག་པར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་འཇོག་པས་ན་ "པ་ར་མ་" འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཇོག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པར་བརྗོད་པའོ།། ཡང་ན། རང་གི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ལས་གཞན་པའམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཇག་ཚོགས་འཇོམས་པས་ན་ "པ་ར་མ་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཚེ་བ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) འོ།། པ་ར་ (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་ནམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བརྗོད་པའོ།། པ་ར་མ་ (parama) ཡི་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་སྒྲུབ་པའོ།། པཱ་ར་ (pāra) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། མཛྫ་ (majj) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་འཇུག་ལ། རྐྱེན་ནི་ཀྭི་ (kvi) དང་། ཨཱི་ (ī) ཡང་ཡོད་དོ།། ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། འདི་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ།། පාරෙනිබ්බානෙ සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙතීති වා පාරමී. පාරං නිබ්බානං මයති ගච්ඡති සත්තෙ ච මායෙති ගමෙති වා පාරමී. පාරං නිබ්බානං යාථාවතො මුනාති පරිච්ඡින්දතීති වා පාරමී. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපතීති වා පාරමී. මිධාතු පක්ඛිපනෙ ඊ. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තානං මිනාති හිංසතීති වා පාරමී, මහාබොධිසත්තො. තස්ස අයං භාවො කම්මන්ති දානාදික්‍රියා පාරමීති. ඉමිනා වුත්තනයෙන පාරමීසද්දස්ස වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. කිඤ්චාපි පන පාරමීසද්දස්ස නිබ්බචනං සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං. සොතූනං පන නිරුත්තිනයකොසල්ලත්ථං විත්ථාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཆིང་བའམ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་ཞིང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཇོག་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" འོ།། མི་ (mi) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་འཇོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། རྐྱེན་ནི་ཨཱི་ (ī) འོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "པཱ་ར་མཱི་" སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། ཁོང་གི་རང་བཞིན་ནམ་བྱ་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་སྟེ། "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་བྱའོ།། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་འདི་དག་གིས་ "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ཤེས་པར་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། "པཱ་ར་མཱི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཉན་པ་པོ་རྣམས་སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་ལ་མཁས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། සා පන දසපාරමී, දසඋපපාරමී, දසපරමත්ථපාරමී චාති තිවිධා හොති. තත්ථ සවිඤ්ඤාණාවිඤ්ඤාණකං ධනං පරිච්චාගං කත්වා [Pg.71] පූරිතා බොධිසම්භාරා දසපාරමියො නාම. හත්ථ පාද කණ්ණ නාසාදිඅඞ්ගපච්චඞ්ගපරිච්චාගං කත්වා පූරිතා බොධිසම්භාරා දසඋපපාරමියො නාම. ජීවිතින්ද්‍රියපරිච්චාගං කත්වා පූරිතා බොධිසම්භාරා දස පරමත්ථපාරමියො නාමාති. දානාදිපාරමීනං පන අත්ථො චරියපිටකඅට්ඨකථාදීසු ගහෙතබ්බො. අවයවං සඞ්ගහවසෙන චයති ගච්ඡති පවත්තතීති සඤ්චයො, සංපුබ්බ චිධාතු ගතියං ණ. සඤ්චිනොති අවයවන්ති වා සඤ්චයො, සමූහො. පාරමීනං සඤ්චයො සමූහොති පාරමිසඤ්චයො, තං පාරමිසඤ්චයං. තං පන චයන්ති එතස්ස කම්මං. චයන්ති උපචිතං, පරිසම්භූතන්ති අත්ථො. චයති උපචිනාතීති චයො, චියිත්ථ උපචියිත්ථාති වා චයො, බුද්ධො. චිධාතු උපචයෙ ණ. තං චයං. සබ්භිගතන්ති සම්බන්ධො. ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་ནོར་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཞེས་བྱའོ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་བླང་བར་བྱའོ། ཆ་ཤས་རྣམས་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསོག་པའམ། འགྲོ་བའམ། འཇུག་པས་ན་བསགས་པ་ (sañcayo) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ saṃ-དང་བཅས་པའི་ ci-སྐད་དོད་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ཆ་ཤས་རྣམས་གསོག་པས་ན་བསགས་པ་སྟེ་ཚོགས་པའོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསགས་པ་འམ་ཚོགས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ (pāramisañcayo) སྟེ། དེ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ལའོ། དེ་ཡང་ caya (བསགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་འདིའི་ལས་སོ། caya ཞེས་པ་ནི་བསགས་པའམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་ཏོ། གསོག་པའམ། ཉེ་བར་གསོག་པས་ན་ cayo (བསགས་པ་) སྟེ། ཡང་ན་བསགས་ཟིན་པའམ་ཉེ་བར་བསགས་ཟིན་པས་ན་ cayo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ci-རྩ་བ་ནི་ཉེ་བར་གསོག་པའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། དེ་ནི་ caya (བསགས་པ་) ལའོ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་ (sabbhigataṃ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། තත්ථ සබ්භීති සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි. රාගාදිකිලෙසෙ සමෙන්ති උපසමෙන්තීති සන්තා, සප්පුරිසා. සමුධාතු උපසමෙත, අන්තපච්චයො වා. සන්තෙහීති වත්තබ්බෙ ස්මාහිස්මිංනං ම්හා භිම්හිවාති සුත්තෙන හිවිභත්තියා භිකාරං සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙති සුත්තෙන භකාරෙ පරෙ සන්තසද්දස්ස සකාරං කත්වා අන්තෙ ච බකාරාගමං කත්වා සබ්භීති වුත්තං. තෙහි සබ්භි. තං පන ගතන්ති එතස්ස අවුත්තකත්තා. ගතන්ති උපගමිතබ්බං. තඤ්හි දෙවමනුස්සෙහි ගමියති උපගමියති උපසඞ්කමියතීති ගතොති වුච්චති. තං බුද්ධං අත්ථකාමෙහි සප්පුරිසෙහි දෙවමනුස්සෙහි සීලාදිඅනන්තගුණිකත්තා සරණන්ති අභිමානා පයිරුපාසිතබ්බොති වුත්තං හොති. තං ගතං. සුඛප්පදං පදං ගතන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ සුඛප්පදන්ති අච්චන්තසුඛස්ස පතිට්ඨානභූතං. සුඛනං සුඛං, තස්ස පජ්ජති තිට්ඨති එත්ථාති සුඛප්පදං, නිබ්බානං. පදන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි බුද්ධාදීහි අරියෙහි පජ්ජියති ගමියතීති පදන්ති වුච්චති. ගතන්ති අගමින්ති ගතො, බුද්ධො. දුක්ඛාදිඅසම්මිස්සස්ස එකන්තසුඛස්ස පතිට්ඨානභූතං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන අපාපුණින්ති වුත්තං හොති. තං ගතං. དེ་ལ་ sabbhi ཞེས་པ་ནི་ཞི་བ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་པའམ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཞི་བ་ (santā) སྟེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། samu-རྩ་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཡང་ན་ anta-རྐྱེན་ནོ། santehi ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། 'smāhismiṃnaṃ mhā bhimhi' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ hi-རྣམ་དབྱེ་ལ་ bhi-རུ་བསྒྱུར་ཞིང་། 'so bhe bo cante' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ bha-ཡིག་གི་རྗེས་སུ་ sant-སྒྲ་ལ་ sa-ཡིག་ཏུ་བྱས་ཤིང་། མཐའ་རུ་ ba-ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་ནས་ sabbhi ཞེས་བརྗོད་དོ། དེ་དག་གིས་ནི་ sabbhi འོ། དེ་ཡང་ gata (བསྟེན་པའམ་སོང་བ) ཞེས་པ་ནི་འདིའི་མ་བརྗོད་པའི་བྱེད་པ་པོའོ། gata ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་བའོ། དེ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའམ། ཉེ་བར་བསྟེན་པའམ། ཉེ་བར་བཅར་བར་བྱེད་པས་ན་ gata (བགྲོད་པའམ་བསྟེན་པ) ཞེས་བྱའོ། དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དང་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་མཐའ་ཡས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པའི་བསམ་པས་བསྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ gata (བསྟེན་པ) ལའོ། བདེ་བ་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གཤེགས་པ་ (sukhappadaṃ padaṃ gataṃ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། དེ་ལ་ sukhappada ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། བདེ་བ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་སྟེ། དེ་འདིར་འཇུག་པའམ་གནས་པས་ན་ sukhappada སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། pada ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པའམ་བགྲོད་པས་ན་ pada (གནས་སམ་གོ་འཕང་) ཞེས་བྱའོ། gata ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་པས་ན་ gata སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་དང་མ་འདྲེས་པའི་གཅིག་ཏུ་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་མཛད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ gata (གཤེགས་པ) ལའོ། නරානරානන්ති [Pg.72] නරඅනරානන්ති පදච්ඡෙදො. මනුස්සදෙවානන්ති අත්ථො. පබ්බජ්ජාදිසෙට්ඨභාවං නරති නෙතීති නරො, නරීයති සකෙන කම්මෙන නියතීති වා නරො, මනුස්සො, සත්තො වා. නරධාතු නයනෙ අ. න නරො අනරො, දෙවො. නරො ච අනරො ච නරානරො, තෙසං නරානරානං. තං පන සුඛසම්භවන්ති පදෙ සම්බන්ධො. narānarānaṃ ཞེས་པ་ནི་ nara-anarānaṃ ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་ naro (མི) འམ། ཡང་ན་རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་ naro སྟེ་མིའམ་སེམས་ཅན་ནོ། nara-རྩ་བ་ནི་འཁྲིད་པའི་དོན་ལ་ a-རྐྱེན་ནོ། མི་མ་ཡིན་པ་ནི་ anaro སྟེ་ལྷའོ། མི་དང་མི་མ་ཡིན་པ་ནི་ narānaro སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་ narānarānaṃ མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱིའོ། དེ་ཡང་ sukhasambhava (བདེ་བའི་འབྱུང་གནས) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་འབྲེལ་ལོ། සුඛසම්භවන්ති ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස කාරණං. තිවිධසුඛස්ස ලභනකාරණභූතං පුඤ්ඤං වා. සුඛයතීති සුඛං. තිවිධසුඛං. යස්ස උප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. අථ වා සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. සුපුබ්බඛනුධාතු අවධාරණෙ අ. සම්භවති සුඛසඞ්ඛාතං ඵලං අනෙන පුඤ්ඤෙනාති සම්භවං, පුඤ්ඤකරණං. සංපුබ්බභූධාතු සත්තායංණ. සුඛස්ස සම්භවං සුඛසම්භවං, තං පන භවන්තිපදෙ කම්මං. භවන්ති නිබ්බත්තෙන්තං. තං සුඛසම්භවං භාවෙති නිබ්බත්තෙතීති භවො, බුද්ධො. තං භවං. සො හි මහාකරුණාපුබ්බඞ්ගමාය ධම්මදෙසනාය දෙවමනුස්සානං ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස ලභනකාරණභූතං දානසීලභාවනාසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤං කාරෙති, තස්මා භගවතො නරානරානං සුඛසම්භවං භවන්ති ථොමෙතීති දට්ඨබ්බං. sukhasambhava ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུའོ། ཡང་ན་བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་ sukha (བདེ་བ) སྟེ། བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ sukha (བདེ་བ) འོ། སྔོན་འཇུག་ su-དང་བཅས་པའི་ khanu-རྩ་བ་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དོན་ལ་ a-རྐྱེན་ནོ། བསོད་ནམས་འདིས་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན་ sambhava (འབྱུང་བ) སྟེ་བསོད་ནམས་བྱེད་པའོ། སྔོན་འཇུག་ saṃ-དང་བཅས་པའི་ bhū-རྩ་བ་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ṇa-རྐྱེན་ནོ། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་ནི་ sukhasambhava སྟེ། དེ་ཡང་ bhava (སྐྱེད་པར་བྱེད་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ། bhava ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་དེ་ཉིད་སྒོམ་པར་བྱེད་པའམ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་ bhavo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ནི་ bhava (སྐྱེད་པར་བྱེད་པ) ལའོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་བྱེད་དུ་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་ལ་བསྟོད་དོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། නමානමානන්ති පදස්ස නමෙ අනමානන්ති පදච්ඡෙදො. නමෙති අහං නමාමීති අත්ථො. එත්ථ ච මිවිභත්තියා එකාරාදෙසොති වෙදිතබ්බො. අනමානන්ති අනමෙන්තානං අවන්දන්තානං අනාදරානන්ති අත්ථො. තං පන ගවන්තිඑතස්ස විසෙසනං. ගවන්ති ගොණසදිසානං බාලානං. ගවන්ති හි ඡට්ඨීබහුවචනන්තනාමපදං. තතො නමං පතිම්හාලුත්තෙ ච සමාසෙති සුත්තෙ සමභිනිවිට්ඨෙන චග්ගහණෙන නංවචනස්ස අං ආදෙසඤ්ච ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස අවාදෙසං කත්වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ගච්ඡන්තීති ගාවො, ගොණා. ගාවො වියාති ගාවො, තෙසං ගවං බාලානං. තං පන ජිනපුඞ්ගවන්තිපදෙ ඡට්ඨීකම්මං. ජිනපුඞ්ගවන්ති ජයන්තපුරිසුත්තමං බුද්ධං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච පුඞ්ගව සද්දො [Pg.73] කම්මධාරයසමාසෙ සෙට්ඨත්ථවාචකො. මුනිපුඞ්ගවොතිආදීසු විය. වුත්තඤ්ච අමරකොසෙ – namānamānaṃ ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ name anamānaṃ ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། name ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ mi-རྣམ་དབྱེ་ལ་ e-ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བར་རིག་པར་བྱའོ། anamānaṃ ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་མི་འཚལ་བ་དང་། མི་འདུད་པ། མ་གུས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ཡང་ gavaṃ (བ་ལང་ལྟ་བུ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའོ། gavaṃ ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། gavaṃ ཞེས་པ་ནི་དྲུག་པའི་མང་ཚིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་མིང་གི་ཚིག་གོ། དེ་ནས་ 'namaṃ patimhālutte ca samāse' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ ca-ཡིག་བཟུང་བས་ naṃ-ཚིག་ལ་ aṃ-དུ་བསྒྱུར་ཞིང་། go-ཞེས་པའི་ o-ཡིག་ལ་ ava-རུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ gāvo སྟེ་བ་ལང་རྣམས་སོ། བ་ལང་དང་འདྲ་བས་ན་ gāvo སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་ gavaṃ སྟེ་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། དེ་ཡང་ jinapuṅgava (རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དྲུག་པའི་ལས་ོ། jinapuṅgava ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། འདིར་ puṅgava ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ནང་གཙོ་བོའམ་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ (munipuṅgavo) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། འཆི་མེད་མཛོད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘උත්තරස්මිං පදෙ බ්‍යග්ඝ, පුඞ්ගවොසභකුඤ්ජරා; සීහසද්දූලනාගාද්‍යා, පුමෙ සෙට්ඨත්ථගොචරා’’ති. “ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་སྟག་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་རྒོད། གླང་པོ་ཆེ། སེང་གེ། གཟིག ཀླུ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་མཆོག་གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ།” තස්සත්ථො. කම්මධාරයසමාසෙ උත්තරපදෙ වත්තමානා බ්‍යග්ඝපුඞ්ගවොසභකුඤ්ජරා බ්‍යග්ඝපුඞ්ගවඋසභකුඤ්ජරසද්දා ච සීහ සද්දූලනාගාද්‍යා සීහ සද්දූල නාගාසද්දා ච පුමෙ සෙට්ඨත්ථ වාචකාති. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. ගො විය බුද්ධගුණෙ අජානන්තෙ අනමන්තෙ අඤ්ඤදිට්ඨිකෙ බාලෙ ජිනාති අජිනීති වා ජිනො. පකට්ඨභාවං පධානභාවං වා උද්ධං ගච්ඡතීති පුඞ්ගවො. පඋපුබ්බ ගමුධාතු ගතියං අවපච්චයො. නිග්ගහිතා ගමො. තස්ස කවග්ගන්තං ධාත්වන්තලොපඤ්ච යදාදිනා කත්වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ජිනො ච සො පුඞ්ගවො චාති ජිනපුඞ්ගවො, බුද්ධො. සො පන ගුන්නං විය බුද්ධානං සීලාදිකෙ අප්පමෙය්‍යගුණෙ අජානන්තානං අනමන්තානං අගාරවන්තානං අවන්දන්තානං අඤ්ඤ දිට්ඨිගතිකානං බාලානං අසත්ථෙන පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන අජිනීති වුත්තං හොති. තං ජිනපුඞ්ගවන්ති. དེའི་དོན་ནི། ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་ཡོད་པའི་ byaggha (སྟག)། puṅgava (ཁྱུ་མཆོག)། usabha (གླང་རྒོད)། kuñjara (གླང་པོ་ཆེ) ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དང་། sīha (སེང་གེ)། saddūla (གཟིག)། nāga (ཀླུའམ་གླང་པོ) ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་རྣམས་སོ། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། བ་ལང་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མི་ཤེས་ཤིང་། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། ལྟ་བ་གཞན་པ་ཅན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཟིན་པས་ན་ jino (རྒྱལ་བ) འོ། མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ puṅgavo (ཁྱུ་མཆོག) འོ། སྔོན་འཇུག་ pa-དང་བཅས་པའི་ gamu-རྩ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ava-རྐྱེན་ནོ། རྗེས་སུ་ང་རོ་ལས་ g-ཡིག་འབྱུང་ངོ། དེའི་ ka-སྡེའི་མཐའ་དང་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། རྒྱལ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཁྱུ་མཆོག་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ jinapuṅgavo སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ཡང་བ་ལང་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཚད་མེད་པ་མི་ཤེས་པ་དང་། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། མ་གུས་པ། ཕྱག་མི་འཚལ་བ། ལྟ་བ་གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ལ། མཚོན་ཆ་མེད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ལོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། དེ་ནི་ jinapuṅgava (རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག) ལའོ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. තහිං තහිං තස්මිං තස්මිං භවෙ, අත්තභාවෙ වා, පාරමිසඤ්චයං දානාදිපාරමීනං සමූහං, චයං උපචිතං පරිසම්භූතං, සබ්භි සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි, ගතං උපගමිතබ්බං පයිරුපාසිතබ්බං, සුඛප්පදං අච්චන්තසුඛස්ස පතිට්ඨාන භූතං, පදං නිබ්බානං ගතං පත්තං අගමිං, නරානරානං මනුස්සදෙවානං, සුඛසම්භවං ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස කාරණං තිවිධ සුඛස්ස ලභනකාරණභූතං පුඤ්ඤං වා භවං නිබ්බත්තෙන්තං, අනමානං අනමන්තානං අනාදරානං අවන්දන්තානං වා, ගවං ගොණසදිසානං බාලානං ජිනපුඞ්ගවං ජයන්තපුරිසුත්තමං බුද්ධං අහං නමෙ නමාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་དག་གམ། ལུས་དེ་དང་དེ་དག་ལ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚོགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་པ། བསགས་པ་སྟེ་ཉེ་བར་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞི་བ་རྣམས་ཀྱིས། བསྟེན་པ་སྟེ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞིང་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བ། བདེ་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། གནས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཤེགས་པ་སྟེ་ཐོབ་པར་མཛད་པ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི། བདེ་བའི་འབྱུང་གནས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུའམ། བདེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སྐྱེད་པར་མཛད་པ། ཕྱག་མི་འཚལ་བ་སྟེ་ཕྱག་མི་འཚལ་བ་དང་། མ་གུས་པའམ། མི་འདུད་པ་རྣམས་ཀྱི། བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི། རྒྱལ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་སྟེ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། නවමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 10. ༡༠. මග්ගඞ්ගනාවං [Pg.74] මුනිදක්ඛනාවිකො,ඊහාඵියං ඤාණකරෙන ගාහකො; ආරුය්හ යො තාය බහූ භවණ්ණවා,තාරෙසි තං බුද්ධමඝප්පහං නමෙ. ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གྲུ་གཟིངས་ལ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་གྱིས།། བརྩོན་འགྲུས་སྐྱ་བ་ཡེ་ཤེས་ལག །བཟུང་ནས་གང་ཞིག་ཞུགས་པ་དེས།། སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས། །སྐྱེ་བོ་མང་པོ་བསྒྲལ་མཛད་པ།། སྡིག་པ་སེལ་བའི་སངས་རྒྱས་དེར། །བདག་གིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 10. එවං නවමගාථාය බුද්ධං නත්වා ඉදානි බහූ සත්තෙ තිභවසඞ්ඛාතා සංසාරසමුද්දතො තාරෙන්තෙන ගුණෙන ච සත්තානං දුක්ඛප්පහානෙන ගුණෙන ච ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතු කාමො මග්ගඞ්ගනාවන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන තත ජර ගණෙහි රචිතත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි යුත්තා ඉන්දවංස ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘සායින්දවංසා ඛලු යත්ථ තා ජරා’’ති. ༡༠. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སེམས་ཅན་མང་པོ་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་བགྲང་བའི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'maggaṅganāvaṃ' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ta-ta-ja-ra ཡི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དབང་པོའི་རིགས་ (Indavaṃsa) ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ (Vuttodaya) ལས་ཀྱང་། 'གང་ལ་ ta-ta-ja-ra ཡོད་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་དབང་པོའི་རིགས་ཞེས་བྱའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། තස්සත්ථො. යත්ථ යස්සං ගාථායං තා තගණද්වයඤ්ච ජරා ජගණ රගණා ච චෙ සියුං, සා ගාථා ඛලු එකන්තං ඉන්දවංසගාථා නාමාති. དེའི་དོན་ནི། གང་ལ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གང་གི་ནང་དུ། tā སྟེ་ ta-སྡེ་གཉིས་དང་། jarā སྟེ་ ja-སྡེ་དང་ ra-སྡེ་རྣམས་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་གཅིག་ཏུ་དབང་པོའི་རིགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་པའོ། තත්ථ යො මුනිදක්ඛනාවිකොති සම්බන්ධො. යො බුද්ධ සඞ්ඛාතො ඡෙකො නාවාජෙට්ඨකොති අත්ථො. තත්ථ මුනීති උභො ලොකෙ මුනාති ජානාතීති මුනි, භගවා. මුනධාතු ඤාණෙ ඉ. අථ වා මොනං වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තං අස්ස අත්ථීති මුනි, භගවා. අස්සථ්‍යත්ථෙ ඉපච්චයො. වුත්තඤ්හි එකනිපාතෙ වණ්ණපථජාතකට්ඨකථායං ‘‘මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං. කාය මොනෙය්‍යාදීසු වා අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො මුනීති වුච්චති. සො පනෙස අගාරියමුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනීති අනෙකවිධො. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙක්ඛමුනීති සත්තසෙක්ඛා. අසෙක්ඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකසම්බුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. ඉධ පන මුනිමුනි අධිප්පෙතො. དེ་ལ་ 'yo munidakkhanāviko' (གང་ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། གང་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་ muni (ཐུབ་པ) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ muni སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། muna-རྩ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དོན་ལ་ i-རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ mona ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ muni སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ i-རྐྱེན་ནོ། སྐྱེས་རབས་ཚོགས་གཅིག་མ་ལས་ཚོང་ལམ་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Vaṇṇapatha-jātaka-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'muni ཞེས་པ་ནི་ mona སྟེ་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པ་གང་རུང་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ muni ཞེས་བྱའོ། དེ་ཡང་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་སྟེ་དུ་མ་ཡོད་དོ། དེ་ལ་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་བསྟན་པ་རིག་པའི་ཁྱིམ་པའོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་སློབ་པ་བདུན་ནོ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་སོ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ཉིད་དགོངས་པའོ། දක්ඛොති [Pg.75] ඡෙකො. සමුද්දතරණෙ දක්ඛති කුසලත්තං ගච්ඡතීති දක්ඛො, නාවිකො. දක්ඛධාතු ගතියං අ. අථ වා දක්ඛති කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො, යොකොචි කුසලො පුග්ගලො. දක්ඛධාතු සීඝත්ථෙ අ. දක්ඛො වියාති දක්ඛො, බුද්ධො. නීතත්ථෙන පන බුද්ධො සත්තානං සංසාරසමුද්දතො උද්ධාරණස්ස කාරණං දක්ඛති පරිච්ඡින්දති ඤාණෙනාති දක්ඛොති වුච්චති. නාවිකොති සමුද්දතීරං නාවාය තරතීති නාවිකො, නාවාජෙට්ඨකො. තරතිතද්ධිතෙ ණිකො. නාවිකො වියාති නාවිකො, බුද්ධො. නීතත්ථෙන පන බුද්ධො නිබ්බානං පාරං අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය තරතීති නාවිකොති වුච්චති. දක්ඛො නාවිකො දක්ඛනාවිකො, මුනි ච සො දක්ඛනාවිකොචාති මුනිදක්ඛනාවිකො, කම්මධාරයසමාසොයං. අථ වා දක්ඛනාවිකො විය දක්ඛො මුනීති මුනිදක්ඛනාවිකො, බුද්ධො. උපමාකම්මධාරයසමාසොයං. යථා හි සමුද්දතරණෙ ඡෙකො නාවිකො මනුස්සෙ සමුද්දපාරං නෙති, එවං බුද්ධො වෙනෙය්‍යසත්තෙ නිබ්බානපාරං නෙතීති වුත්තං හොති. “དཀྵོ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའོ། །རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བ་ལ་མཁས་པར་འགྱུར་བས་“དཀྵོ་”སྟེ་གྲུ་པའོ། །“དཀྵ་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བྱེད་ལ་མི་ལོ་བར་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་“དཀྵོ་”སྟེ། མཁས་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“དཀྵ་”དབྱིངས་ནི་མྱུར་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །མཁས་པ་དང་མཚུངས་པས་“དཀྵོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །ངེས་པའི་དོན་དུ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་“དཀྵོ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུ་ཡིས་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་གྲུ་པ་སྟེ་གྲུ་དཔོན་ནོ། །“ཏ་ར་ཏི་”ཞེས་པའི་ཀུན་བཤད་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་“ཎི་ཀ་”ཡིན་ནོ། །གྲུ་པ་དང་མཚུངས་པས་“ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །ངེས་པའི་དོན་དུ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་གྲུ་ཡིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་“ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་བྱའོ། །མཁས་པའི་གྲུ་པ་ནི་“དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ། ཐུབ་པ་དེ་ཉིད་མཁས་པའི་གྲུ་པ་ཡང་ཡིན་པས་“མུ་ནི་དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། མཁས་པའི་གྲུ་པ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པ་མཁས་པ་ནི་“མུ་ནི་དཀྵ་ནཱ་བི་ཀོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ནི་དཔེའི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན། རྒྱ་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་བ་ལ་མཁས་པའི་གྲུ་པས་མི་རྣམས་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། මග්ගඞ්ගනාවං ආරුය්හාති සම්බන්ධො. මග්ගඞ්ගනාවන්ති අට්ඨමග්ගඞ්ග සඞ්ඛාතං නාවං. ආරුය්හාති ආරොහිත්වාති අත්ථො. කිලෙසෙ මාරෙන්තො ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡතීති මග්ගො. මාරසද්දූපපද ගමුධාතු ක්වි. මාරෙන්ත ගොති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන මග්ගොති වුත්තං. අථ වා නිබ්බානං මග්ගති ගවෙසතීති මග්ගො. මග්ගධාතු ගවෙසනෙ අ. නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති වා මග්ගො. එකන්තතො ජාති ජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො, චතුමග්ගො. වුත්තඤ්හි ‘‘මග්ගොති කෙනට්ඨෙන නිබ්බානං මග්ගනට්ඨෙන නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගනීයට්ඨෙන චා’’ති. අඞ්ගති ගච්ඡති ඵලනිබ්බානං එතෙනාති අඞ්ගං. අගිධාතු ගමනෙ අ. මග්ගස්ස අඞ්ගං කාරණන්ති මග්ගඞ්ගං, සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්ප සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්ත සම්මාආජීව සම්මාවායාම [Pg.76] සම්මාසති සම්මාසමාධිවසෙන අට්ඨමග්ගඞ්ගං ලබ්භති. නුයති ථවීයතීති නාවා. නුධාතු ථවියං අවො. අථ වා ඔරතො පාරං නෙතීති නාවා, භාරං නයන්ති එතායාති වා නාවා. නිධාතු නයනෙ අවො. මග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතා නාවා මග්ගඞ්ගනාවා. අථ වා නාවා විය මග්ගඞ්ගන්ති මග්ගඞ්ග නාවා. යථා හි නාවා අත්තනි ආරුළ්හෙ මනුස්සෙ සමුද්ද නදීපාරං නෙති, එවං අට්ඨමග්ගඞ්ගධම්මා අත්තානං පටිපජ්ජන්තෙ නිබ්බාන පාරං නෙන්තීති වුත්තං හොති. තං මග්ගඞ්ගනාවං. “མགྒངྒ་ནཱ་བཾ་ ཨཱ་རུ་ཡ྄ཧ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། “མགྒངྒ་ནཱ་བཾ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ལའོ། །“ཨཱ་རུ་ཡ྄ཧ་”ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ནས་སམ་བཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསོད་ཅིང་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །“མཱ་ར་”སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་“གམུ་”དབྱིངས་ལ་“ཀྭི་”རྐྱེན་ནོ། །“མཱ་རེན་ཏོ་ གོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་“མགྒོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་ཞིང་སྒྲུབ་པས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །“མགྒ་”དབྱིངས་ནི་འཚོལ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“མགྒོ་”ཞེས་བྱའོ། །གཏན་དུ་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། བཙལ་བར་བྱ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“མགྒོ་”སྟེ། ལམ་བཞིའོ། །འདི་ལྟར་“ལམ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ཤེ་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་འབྲས་བུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བས་“ཨངྒཾ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨ་གི་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གམ་རྒྱུ་ནི་“མགྒངྒཾ་”སྟེ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ། ཡང་དག་པའི་ངག །ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཐོབ་པའོ། །བསྟོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནུ་”དབྱིངས་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་བོ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཚུར་རོལ་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་ཁུར་འཁྱེར་བས་“ནཱ་བཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ནི་”དབྱིངས་ནི་འཁྱེར་བའམ་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་བོ་”རྐྱེན་ནོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ཏུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ནི་“མགྒངྒ་ནཱ་བཱ་”འོ། །ཡང་ན། གྲུ་ལྟ་བུའི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ནི་“མགྒངྒ་ནཱ་བཱ་”འོ། །དཔེར་ན། གྲུ་ནི་རང་ལ་ཞུགས་པའི་མི་རྣམས་རྒྱ་མཚོ་དང་ཆུ་བོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རང་ལ་ཉམས་སུ་ལེན་པ་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སྒྲོལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་དེ་ལའོ།། ඊහාඵියන්ති වීරියසඞ්ඛාතං දබ්බිසාරකං. වුත්තඤ්හි සුත්තනි පාතඅට්ඨකථායං ‘‘ඵියෙනාති දබ්බිසාරකෙනා’’ති. ඊහති ආරබ්භතීති ඊහා. ඊහති වායමති චෙතයති එතෙනාති වා ඊහා, වීරියං. සද්දනීතියං පන ‘‘ඊහ චෙතාය’’න්ති වුත්තං. ඵාති වඩ්ඪෙති උදකං එතෙනාති ඵියං. ඵාධාතු වඩ්ඪියං ඉයො. ඵාති ඝට්ටෙති උදකන්ති වා ඵියං. අථ වා ඵායති ගච්ඡති නාවං එතෙනාති ඵියං. දබ්බිසාරකං. ඵායි ධාතු ගතියං අ. ආකාරස්ස ඉ. ඊහාසඞ්ඛාතං ඵියන්ති ඊහාඵියං. ඵියං විය ඊහාති ඊහාඵියං. යථා හි ඵියෙන නාවා ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡති, එවං ඊහාසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන තං තං කිච්චං සාධෙති, ඉච්ඡිතං නිබ්බානට්ඨානං ගච්ඡතීති අධිප්පායො. තං පන ගාහකොති පදෙ කම්මං. ඤාණකරෙනාති සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතෙන හත්ථෙන. සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං ජානාතීති ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තං තං කම්මං කරොතීති කරො, හත්ථො. ඤාණසඞ්ඛාතො කරො ඤාණ කරො, කරං විය ඤාණන්ති වා ඤාණකරො, තෙන ඤාණකරෙන. ගාහකොති දළ්හගණ්හමානො හුත්වා. තායාති අට්ඨමග්ගඞ්ග සඞ්ඛාතාය තාය නාවාය, බහූති අනෙකෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙ. භවණ්ණවාති තිභවසඞ්ඛාතා සංසාරවට්ටසඞ්ඛාතා වා මහාසමුද්දතො. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. “ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྲགས་པའི་གྲུ་སྐྱ་འོ། །འདི་ལྟར་མདོ་སྡེའི་བསྡུས་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “‘ཕི་ཡེ་ནཱ་’ཞེས་པ་ནི་གྲུ་སྐྱས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩོམ་པར་བྱེད་པས་“ཨཱི་ཧཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་འབད་རྩོལ་བྱེད་ཅིང་སེམས་པར་བྱེད་པས་“ཨཱི་ཧཱ་”སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ལས་ནི། “‘ཨཱི་ཧཱ་’ནི་སེམས་པའི་དོན་ལའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་ཆུ་སྤེལ་བར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཕཱ་”དབྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་ཡོ་”རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཆུ་ལ་བརྡེག་པར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་གྲུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་“ཕི་ཡཾ་”སྟེ་གྲུ་སྐྱའོ། །“ཕཱ་ཡི་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །ཨཱ་ཡིག་ནི་ཨི་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །བརྩོན་པར་གྲགས་པའི་སྐྱ་བ་ནི་“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”མོ། །སྐྱ་བ་ལྟ་བུའི་བརྩོན་པ་ནི་“ཨཱི་ཧཱ་ཕི་ཡཾ་”མོ། །དཔེར་ན། སྐྱ་བས་གྲུ་ནི་འདོད་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། བརྩོན་པར་གྲགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་སྒྲུབ་ཅིང་། འདོད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་“གཱ་ཧ་ཀོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་ཡིན་ནོ། །“ཉཱ་ཎ་ཀ་རེ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་གིས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་“ཉཱ་ཎཾ་”སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ལས་དེ་དང་དེ་བྱེད་པས་“ཀ་རོ་”སྟེ་ལག་པའམ་ཕྱག་གོ། །ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་ནི་“ཉཱ་ཎ་ཀ་རོ་”འོ། །ཡང་ན། ཕྱག་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ཉཱ་ཎ་ཀ་རོ་”སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་དེས་སོ། །“གཱ་ཧ་ཀོ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པོར་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །“ཏཱ་ཡཱ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་དེས་སོ། །“བཧཱུ་”ཞེས་པ་ནི་དུ་མ་སྟེ་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་མང་པོའོ། །“བྷ་བཎྞ་བཱ་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའམ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་གྲགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་སོ། །དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། තාරෙසීති ඔතිණ්ණෙසි, අතික්කමෙසීති අත්ථො. බුද්ධන්ති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මං. අඝප්පහන්ති සත්තානං දුක්ඛප්පජ හන්තං[Pg.77]. දුක්ඛවිද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. අථ වා අඝප්පහන්ති සත්තානං කිලෙසප්පජහන්තං. කිලෙසවිද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. එත්ථ හි අඝසද්දො දුක්ඛෙ කිලෙසෙ ච වත්තති. තත්ථ හි දුක්ඛං අඝයති දුක්ඛයතීති අඝන්ති ච, අඝයති දුක්ඛාකාරෙන පවත්තතීති වා අඝන්ති ච වුච්චති. කිලෙසො පන අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝොති වුච්චති. අඝධාතු පාපකරණෙ අ. අඝං පජහති විද්ධංසෙතීති අඝප්පහො, බුද්ධො. අඝසද්දූපපදපපුබ්බහාධාතු චාගෙ. බුද්ධො වෙනෙය්‍යසත්තානං දුක්ඛඤ්ච කිලෙසඤ්ච ධම්මදෙසනාය අපනෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච පඨමවිකප්පෙ දුක්ඛස්ස අප්පහාතබ්බධම්මත්තා මග්ගෙන අප්පහාතබ්බම්පි ඵලූපචාරෙන දුක්ඛප්පජහන්තන්ති වුත්තං. තන්ති මුනිදක්ඛනාවිකං අහං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධොති. “ཏཱ་རེ་སཱི་”ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བར་མཛད་དམ་བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བུདྡྷཾ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལའོ། །“ཨ་གྷཔྤ་ཧཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། “ཨ་གྷཔྤ་ཧཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“ཨགྷ་”སྒྲ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་“ཨགྷཾ་”ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པས་འཇུག་པས་“ཨགྷཾ་”ཞེས་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པ་ནི་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡིག་པ་བྱེད་པར་བྱེད་པས་“ཨགྷོ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨ་གྷ་”དབྱིངས་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་”རྐྱེན་ནོ། །སྡིག་པ་སྤོང་ཞིང་འཇོམས་པས་“ཨགྷཔྤཧོ་”སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨ་གྷ་”སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་“པ་”སྔོན་འཇུག་གི་“ཧཱ་”དབྱིངས་ལའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་སེལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལྟར་ན། སྡུག་བསྔལ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་མ་ཡིན་པས་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཀྱང་། འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො මුනිදක්ඛනාවිකො යො බුද්ධසඞ්ඛාතො ඡෙකො නාවාජෙට්ඨකො, මග්ගඞ්ගනාවං අට්ඨමග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතං නාවං ආරුය්හ ආරොහිත්වා ඊහාඵියං වීරියසඞ්ඛාතං දබ්බිසාරකං, ඤාණකරෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතෙන හත්ථෙන, ගාහකො දළ්හං ගණ්හමානො හුත්වා තාය අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය, බහූ අනෙකෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙ භවණ්ණවා තිභවසඞ්ඛාතමහාසමුද්දතො, තාරෙසි ඔතාරෙසි, බුද්ධං පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මං අඝප්පහං සත්තානං දුක්ඛවිද්ධංසෙන්තං කිලෙස විද්ධංසෙන්තං වා තං මුනිදක්ඛනාවිකං අහං නමෙ නමාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་མཁས་པའི་གྲུ་དཔོན་དེས། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་གྲུ་སྟེ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གྲུ་ལ་ཞུགས་ནས། བརྩོན་པའི་སྐྱ་བ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྲགས་པའི་གྲུ་སྐྱ་དེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཕྱག་གིས། དམ་པོར་འཛིན་པར་མཛད་དེ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་གྲུ་དེས་སོ། །གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་མང་པོ་དུ་མ་སྲིད་པའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས། བསྒྲལ་བར་མཛད་དོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པར་མཛད་པའམ་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་མཛད་པའི་སྡིག་པ་སྤོང་བ་དེ། ཐུབ་པ་མཁས་པའི་གྲུ་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། දසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 11. ༡༡. සමතිංසතිපාරමිසම්භරණං,වරබොධිදුමෙ චතුසච්චදසං; වරමිද්ධිගතං නරදෙවහිතං,තිභවූපසමං පණමාමි ජිනං. ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཤིང་། །བྱང་ཆུབ་ཤིང་དབང་དྲུང་དུ་བདེན་བཞི་གཟིགས། །རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་བརྙེས་ལྷ་མིའི་ཕན་བདེ་མཛད། །སྲིད་གསུམ་ཉེར་ཞི་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 11. එවං [Pg.78] දසමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි සමතිං සතිපාරමිසම්භරණාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා ජිනං වන්දිතුකාමො සමතිංසතිපාරමිසම්භරණන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන චතූහි සගණෙහි රචිතත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි යුත්තා තොටකගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘ඉහ තොටක මම්බුධිසෙහි මිත’’න්ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං අම්බුධිසෙහි චතූහි සගණෙහි මිතං පමිතං රචිතං ලක්ඛිතං වා වුත්තං ඉධ ජගතිඡන්දෙ තොටකං නාමාති. ༡༡. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་དེ་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎཾ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་“ས་”སྡེ་བཞིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་“ཏོ་ཊ་ཀ་”ཡི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས། “འདིར་‘ས་’སྡེ་བཞིས་བཅལ་བ་ནི་‘ཏོ་ཊ་ཀ་’འོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་“ས་”སྡེ་བཞིས་བཅལ་བའམ་བསྒྲིགས་ཤིང་མཚོན་པར་བྱས་པ་ནི། འདིར་“ཛ་ག་ཏཱི་”སྡེབ་སྦྱོར་ལས་“ཏོ་ཊ་ཀ་”ཞེས་བྱའོ།། තත්ථ පන සමතිංසතිපාරමිසම්භරණන්ති දසපාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියො චාති සමතිංසපාරමියො සම්භූතං, පරිපූරිතන්ති අත්ථො. තාසං පන විසෙසො පාරමිසද්දස්ස ච වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සම්භරිත්ථ පරිපූරයිත්ථාති සම්භරණො, ජිනො. සංපුබ්බභරධාතු පූරණෙ යු. සමතිංසපාරමියො සම්භරණොති සමතිංසතිපාරමිසම්භරණො, ජිනො. දීපඞ්කරබුද්ධස්ස පාදමූලෙ ලද්ධබ්‍යාකරණතො පට්ඨාය කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පූරයිත්ථාති අත්ථො. තං සමතිංසතිපාරමිසම්භරණං. වරබොධිදුමෙති උත්තමබොධිරුක්ඛමූලෙ. එත්ථ ච වරබොධිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. දවති ගච්ඡති මූලඛන්ධතචසාඛ විටප පල්ලව ඵලෙහි වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලං රජත සුවණ්ණමණි සන්තා රුචීහි අතිසොභනං වා පාපුණාතීති දුමො, බොධිසත්තස්ස විජාතදිවසෙයෙව බොධිසත්තෙන සද්ධිං සහ ජාතො සතහත්ථුබ්බෙධො අසත්ථදුමරාජා ලබ්භති. දුධාතු ගතිම්හි අමො. අපදානට්ඨකථායං පන ‘‘දුනාති කම්පතීති දුමො. දුමති පූරෙති ආකාසතලන්ති වා දුමො’’ති වුත්තං. වරො බොධි වරබොධි, වරබොධි ච සො දුමො චාති වරබොධිදුමො, තස්මිං. དེ་ལ་“སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎཾ་”ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའམ་ཁེངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་དང་“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པས་“སམྦྷ་ར་ཎོ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །“སཾ་”སྔོན་འཇུག་གི་“བྷ་ར་”དབྱིངས་ལ་“ཡུ་”རྐྱེན་ནོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པས་“སམ་ཏིཾ་ས་ཏི་པཱ་ར་མི་སམྦྷ་ར་ཎོ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པ་ནས་བཟུང་། བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དེ་ལའོ། །“བཱ་ར་བོ་དྷི་དུ་མེ་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་དམ་པའི་དྲུང་དུའོ། །འདིར་“བྱང་ཆུབ་དམ་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ། ཤུན་པ། ཡལ་ག། ལོ་མ། མྱུ་གུ། འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་ལ་ཡངས་པར་འགྱུར་བའམ། དངུལ་དང་། གསེར། ནོར་བུ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་འགྱུར་བས་“དུ་མོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐུ་བལྟམས་པའི་ཉིན་མོ་ཉིད་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཁྲུ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་ལྟ་བུའོ། །“དུ་”དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་སྟེ་“ཨ་མོ་”རྐྱེན་ནོ། །རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “གཡོ་བས་‘དུ་མོ་’ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་གང་བར་བྱེད་པས་‘དུ་མོ་’ཞེས་བྱའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་དམ་པ་ནི་“བཱ་ར་བོ་དྷི་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་དམ་པ་དེ་ཉིད་ལྗོན་ཤིང་ཡང་ཡིན་པས་“བཱ་ར་བོ་དྷི་དུ་མོ་”སྟེ། དེའི་དྲུང་དུའོ།། චතුසච්චදසන්ති චත්තාරි අරියසච්චානි මග්ගඤාණෙන පටිවිජ්ඣිතං. එත්ථ ච සච්චසද්දො අනෙකෙස්වත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං. සච්චං [Pg.79] භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යාතිආදීසු වාචාසච්චෙ. සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණාතිආදීසු විරතිසච්චෙ. කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා පවාදියාසෙ කුසලාවදානාතිආදීසු දිට්ඨිසච්චෙ. එකඤ්හි සච්චං න දුතියමත්ථීතිආදීසු පරමත්ථසච්චෙ නිබ්බානෙ චෙව මග්ගෙ ච, චතුන්නං සච්චානං කති කුසලාතිආදීසු අරියසච්චෙ. ස්වායමිධාපි අරියසච්චෙ වත්තතීති වෙදිතබ්බො. සථනං සච්චං, අවිතථං. සථධාතු අවිතථෙ ණ්‍යො. යථා හි අග්ගීනං සභාවො එකන්තං උණ්හොයෙව හොති, න සීතලො, එවං දුක්ඛාදීනං පීළනාදි සභාවං එකන්තං සච්චං තථං අවිතථං අනඤ්ඤථං හොති. තං පන චතුබ්බිධං හොති දුක්ඛසච්චං, සමුදයසච්චං, නිරොධසච්චං, මග්ගසච්චඤ්චාති. තත්ථ දුක්ඛසච්චන්ති දුක්ඛච්ඡිතං ඛං තුච්ඡන්ති දුක්ඛං. කම්මධාරයසමාසොයං. වුත්තඤ්හෙතං සච්චවිභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘දුඉති අයංසද්දො කුච්ඡිතෙ දිස්සති. කුච්ඡිතඤ්හි පුත්තං දුපුත්තොති වදන්ති. ඛංසද්දො පන තුච්ඡෙ. තුච්ඡඤ්හි ආකාසං ඛන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච පඨමසච්චං කුච්ඡිතං. අනෙකඋපද්දවාධිට්ඨානතො, තුච්ඡංබාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතතො. තස්මා කුච්ඡිතත්තා තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛන්ති වුච්චතී’’ති. දුක්ඛඤ්ච තං සච්චඤ්චාති දුක්ඛසච්චං. තෙභූමිකවට්ටං ලබ්භති. བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །འདི་ལ་བདེན་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པར་སྣང་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ‘བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་ཁྲོ་བར་མི་བྱ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངག་གི་བདེན་པ་དང་། ‘དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་བདེན་པ་ལ་གནས་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤོང་བའི་བདེན་པ་དང་། ‘ཅི་ཕྱིར་མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་བདེན་པ་སྣ་ཚོགས་སྨྲ་ཞིང་རྩོད་པར་བྱེད་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྟ་བའི་བདེན་པ་དང་། ‘བདེན་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་དེ་གཉིས་པ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མྱང་འདས་དང་ལམ་གཉིས་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་དང་། ‘བདེན་པ་བཞི་ལས་དགེ་བ་དུ་ཡོད་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འདིར་ཡང་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་ནི་མི་བསླུ་བ་སྟེ་མ་ནོར་བའོ། །‘སཐ་’ (satha) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་མི་བསླུ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཎྱ་’ (ṇya) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དཔེར་ན་མེའི་རང་བཞིན་ནི་ཚ་བ་ཉིད་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི་བསིལ་བ་མ་ཡིན་པ་བཞིན། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཅིག་ཏུ་བདེན་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། འགོག་པའི་བདེན་པ་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘དུ་’ (du) ནི་སྨད་པ་དང་། ‘ཁ་’ (kha) ནི་གསོག་གམ་སྟོང་པ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །འདི་ནི་ལས་འཛིན་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“དུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་སྨད་པའི་དོན་ལ་སྣང་སྟེ། བུ་ངན་པ་ལ་བུ་ངན་ (duputta) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །“ཁ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྟོང་པའི་དོན་ཏེ། ནམ་མཁའ་སྟོང་པ་ལ་ “ཁ་” (kha) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །བདེན་པ་དང་པོ་འདི་ཡང་སྨད་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་མའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་དང་། གཙང་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་གི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བས་སྟོང་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བ་ལ་འཇུག་གོ ། සමුදයසච්චන්ති අයති පවත්තති දුක්ඛඵලං එතෙනාති අයො, ලොභො. අයධාතු ගතිම්හි අ. සං අවසෙස පච්චයසංයොගෙ සති උ දුක්ඛුප්පත්තියා අයො කාරණොති සමුදයො. ඡට්ඨීතප්පුරිසසමාසොයං. වුත්තෙඤ්හෙතං සච්ච විභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘සංඉති ච අයංසද්දො සමාගමො සමෙතන්තිආදීසු සංයොගං දීපෙති. උඉති අයංසද්දො උප්පන්නං උදිතන්තිආදීසු උප්පත්තිං. අයසද්දො පන කාරණං දීපෙති. ඉදඤ්චාපි දුතියසච්චං අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති දුක්ඛස්සුප්පත්තිකාරණං. ඉති දුක්ඛස්ස සංයොගෙ උප්පත්තිකාරණත්තා දුක්ඛසමුදයන්ති වුච්චතී’’ති. සමුදයො ච සො සච්චඤ්චාති සමුදයසච්චං, ලොභසඞ්ඛාතා තණ්හා ලබ්භති[Pg.80]. නිරොධසච්චන්ති රොධති චරති පවත්තතීති රොධො, තෙභූමිකවට්ටධම්මො. රොධධාතු චරණෙ ණ. නත්ථි තෙභූමිකවට්ටධම්මස්ස රොධො චරණං එත්ථාති නිරොධො, නිබ්බානං. අථ වා නිරුජ්ඣති සංසාරදුක්ඛං එත්ථාති නිරොධො, නිබ්බානං. රුධිධාතු ආවරණෙ ණ. වුත්තඤ්හෙතං සච්චවිභඞ්ගට්ඨ කථායං ‘‘තතියසච්චං පන යස්මා නිසද්දො අභාවං. රොධ සද්දො චාරකං දීපෙති. තස්මා අභාවො එත්ථ සංසාර චාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස සබ්බගතිසුඤ්ඤත්තා. සමධි ගතෙ වා තස්මිං සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස අභාවො හොති තප්පටිපක්ඛත්තාතිපි දුක්ඛනිරොධන්ති වුච්චතී’’ති. දුක්ඛස්ස වා අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා දුක්ඛනිරොධන්ති. නිරොධො ච සො සච්චඤ්චාති නිරොධසච්චං. නිබ්බානං. මග්ගසච්චන්ති දුක්ඛනිරොධං නිබ්බානං මග්ගති ගච්ඡති එතෙනාති මග්ගො. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. මග්ගධාතු ගතියං අ. වුත්තඤ්හෙතං සච්ච විභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘චතුත්ථසච්චං පන යස්මා එතං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති ආරම්මණවසෙන තදභිමුඛභූතත්තා පටිපදා ච හොති දුක්ඛනිරොධප්පත්තියා. තස්මා දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදාති වුච්චතී’’ති. මග්ගො ච සො සච්චඤ්චාති මග්ගසච්චං. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලබ්භති. යස්මා පනෙතානි බුද්ධාදයො අරියා පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මා අරියසච්චානීතිපි වුච්චන්ති. අථ වා බුද්ධාදීහි අරියෙහි පටිවිජ්ඣියන්ති, තස්මා අරියසච්චානීතිපි වුච්චන්ති. ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ ‘ཨ་ཡ་’ (aya) སྟེ་ཆགས་པའོ། །‘ཨ་ཡ་’ བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །‘སཾ་’ (saṃ) ནི་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་ ‘ཨུ་’ (u) སྟེ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ ‘ཨ་ཡ་’ (ayo) ཡིན་པས་ཀུན་འབྱུང་ (samudaya) ངོ་། །འདི་ནི་འབྲེལ་བའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“སཾ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་འདུ་བ་དང་འཛོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུས་པ་སྟོན་ལ། “ཨུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་སྟོན་ཏོ། །“ཨ་ཡ་” སྒྲ་ནི་རྒྱུ་སྟོན་ཏོ། །བདེན་པ་གཉིས་པ་འདི་ཡང་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་འདུས་ནས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་སོ། །ཀུན་འབྱུང་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འགོག་ཅིང་རྒྱུ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ ‘རོ་དྷ་’ (rodha) སྟེ་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་ཆོས་སོ། །‘རུ་དྷ་’ (rudh) བྱིངས་ནི་རྒྱུ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཎ་’ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །འདི་ལ་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་ཆོས་ཀྱི་འགོག་པ་སྟེ་རྒྱུ་བ་མེད་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འགག་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །‘རུ་དྷ་’ བྱིངས་ནི་སྒྲིབ་པའི་དོན་ལ་ ‘ཎ་’ རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“བདེན་པ་གསུམ་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ ‘ནི་’ (ni) སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་དང་། ‘རོ་དྷ་’ (rodha) སྒྲ་ནི་བཙོན་ར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་འཁོར་བའི་བཙོན་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགོག་པ་མེད་པ་ནི་འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་དེ་མངོན་དུ་བྱས་པ་ན་འཁོར་བའི་བཙོན་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགོག་པ་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ་”’ ཞེས་སོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་མི་སྐྱེ་བར་འགག་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ། །འགོག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །དེ་ནི་མྱང་འདས་སོ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་མྱང་འདས་ལ་འགྲོ་བས་ན་ལམ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ། །‘མ་གྒ་’ (magg) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“བདེན་པ་བཞི་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ནི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ལ་འགྲོ་ཞིང་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཐོབ་པའི་བགྲོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་བགྲོད་པ་ཞེས་བྱའོ་”’ ཞེས་སོ། །ལམ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཐོབ་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་དག་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ། තෙසං පන ලක්ඛණාදීනි එවං වෙදිතබ්බානි. එත්ථ හි බාධනලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං, සන්තාපනරසං, පවත්තිපච්චුපට්ඨානං, පභවලක්ඛණං සමුදයසච්චං, අනුපච්ඡෙදකරණරසං, පලිබොධපච්චුපට්ඨානං. සන්තිලක්ඛණං නිරොධසච්චං, අච්චුතිරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං. නිය්‍යානලක්ඛණං මග්ගසච්චං, කිලෙසප්පහාන කරණරසං, වුට්ඨානපච්චුපට්ඨානන්ති. එතෙසු පන චතූසු සච්චෙසු පඨමතතියසච්චානි ඵලානි හොන්ති. දුතිය චතුත්ථසච්චානි හෙතූනි හොන්ති. පුරිමානි ද්වෙසච්චානි දුද්ද සත්තා ගම්භීරානි. පච්ඡිමානි ද්වෙසච්චානි ගම්භීරත්තා දුද්දසානි. དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ནི་གནོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གདུང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། འཇུག་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་རབ་ཏུ་སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྒྱུན་མི་གཅོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཀུན་ཏུ་འཆིང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །འགོག་པའི་བདེན་པ་ནི་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་འཆི་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། མཚན་མ་མེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། ལྡང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། །བདེན་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་དང་པོ་དང་གསུམ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཡིན་ལ། གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །སྔ་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་མཐོང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟབ་མོ་ཡིན་ལ། ཕྱི་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་ཟབ་མོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཐོང་དཀའ་བའོ། ། අපි [Pg.81] ච ඛො පන දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං ගම්භීරඤ්චෙව දුද්දසඤ්චාති වෙදිතබ්බං. එකෙකස්ස පන සච්චස්ස චතුන්නං චතුන්නං අත්ථානං වසෙන සොළස සච්චට්ඨා හොන්ති. තෙන වුත්තං පටිසම්භිදා මග්ගපාළියං ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං දුක්ඛං තථට්ඨෙන සච්චං. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො සමුදයස්ස සමුදයට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං සමුදයො තථට්ඨෙන සච්චං. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො නිරොධස්ස නිරොධට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, එවං නිරොධො තථට්ඨෙන සච්චං. මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙත්වට්ඨො දස්සනට්ඨො අධිපතෙය්‍යට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො මග්ගස්ස මග්ගට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, එවං මග්ගො තථට්ඨෙන සච්ච’’න්ති. གཞན་ཡང་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ནི་ཟབ་ཅིང་མཐོང་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་རེ་རེ་ལ་དོན་བཞི་བཞིའི་དབང་གིས་བདེན་པའི་དོན་བཅུ་དྲུག་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་གཞུང་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནོད་པའི་དོན་དང་། འདུས་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། གདུང་བའི་དོན་དང་། ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་དང་། གཞི་འཛིན་པའི་དོན་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དོན་དང་། བར་དུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཀུན་འབྱུང་གི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །འགོག་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། དབེན་པའི་དོན་དང་། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། འཆི་བ་མེད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་འགོག་པའི་འགོག་པའི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ། །ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་དང་། མཐོང་བའི་དོན་དང་། དབང་མཛད་པའི་དོན་ཏེ། འདི་བཞི་ནི་ལམ་གྱི་ལམ་གྱི་དོན་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་བདེན་པའོ་’ ཞེས་སོ། ། දස්සනං දසං, දිසති පස්සතීති වා දසං, චතුමග්ගඤාණං. දිසධාතු අපෙක්ඛනෙ අ. චතුන්නං සච්චානං දස්සනං අස්සාති චතුසච්චදසො, ජිනො. අථ වා චත්තාරි සච්චානි අදස්සි අපස්සීති චතුසච්චදසො, ජිනො. සො චත්තාරි සච්චානි චතුමග්ගඤාණෙන අප්පටිවිජ්ඣීති අත්ථො. තං චතුසච්චදසං. චතුසච්චඤාණං පන දුවිධං හොති අනුබොධඤාණඤ්ච, පටිවෙධ ඤාණඤ්චාති. තත්ථ අනුබොධඤාණං ලොකියං අනුස්සවාදිවසෙන නිරොධෙ මග්ගෙ ච පවත්තති, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං නිරොධමාරම්මණං කත්වා කිච්චතො චත්තාරිපි සච්චානි පටිවිජ්ඣති. යථාහ යො භික්ඛවෙ දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති. දුක්ඛනිරොධම්පි පස්සති, දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටි පදම්පි පස්සතීති සබ්බං වත්තබ්බං. චතුසච්චපටිවෙධඤාණං පන අනුබොධඤාණෙන විනා න පවත්තති, තස්මා අනුබොධ ඤාණත්ථාය පුබ්බෙ චතුසච්චකම්මට්ඨානං පණ්ඩිතෙන සමාරම්භි තබ්බන්ති[Pg.82]. නනු ච අරියසාවකා චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣන්ති. අථ කස්මා ජිනොයෙව චතුසච්චදසන්ති ථොමිතොති. භගවා පන අරියසාවකෙහි විසිට්ඨෙන අනඤ්ඤොපදෙසෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣන්ති. තස්මා භගවායෙව චතුසච්චදසන්ති අභිත්ථවිතොති. තත්ථ පන ඨපෙත්වා තණ්හඤ්ච නිබ්බානඤ්ච අවසෙසධම්මා දුක්ඛසච්චං නාම. අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතා සමුදයසච්චං නාම. නිබ්බානං නිරොධ සච්චං නාම. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො මග්ගසච්චං නාම. වුත්තං පන අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ – མཐོང་བ་ནི་ ‘ད་སཾ་’ (dasaṃ) སྟེ། མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘ད་སཾ་’ སྟེ་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །‘དི་ས་’ (dis) བྱིངས་ནི་ལྟ་བའི་དོན་ལ་ ‘ཨ་’ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ (catusaccadaso) སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །ཡང་ན། བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་ཤིང་མཐོང་བས་ན་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །དེས་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པའོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལ་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་སྟེ། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འགོག་པ་དང་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་སྟེ། འགོག་པ་ལ་དམིགས་ནས་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་ག་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘དགེ་སློང་དག་ གང་ཞིག་གིས་སྡུག་བསྔལ་མཐོང་བ་དེས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཡང་མཐོང་ངོ་། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཡང་མཐོང་ངོ་། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་བགྲོད་པ་ཡང་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མེད་པར་མི་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཆེད་དུ་སྔོན་ལ་མཁས་པས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གནས་བརྩམ་པར་བྱའོ། །འོ་ན། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པས། ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱལ་བ་ཁོ་ན་ལ་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་བསྟོད་ཅེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་གཞན་གྱི་གདམས་ངག་ལ་མ་བརྟེན་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་བདེན་པ་བཞི་གཟིགས་པ་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་དོ། །དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་མྱང་འདས་མ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྲེད་པའི་རྣམ་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མྱང་འདས་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་མངོན་པའི་དོན་བསྡུས་ལས་ཀྱང་གསུངས་པ་ནི། ‘‘දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ; නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො’’ති. “ཁམས་གསུམ་འཁོར་བ་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། །སྲེད་པ་ཀུན་འབྱུང་ཉིད་དུ་འགྱུར། །འགོག་པ་ཞེས་བྱ་མྱང་འདས་ཏེ། །ལམ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདས་པར་འདོད། །” වරමිද්ධිගතන්ති වරං ඉද්ධිගතං. උත්තමං අතීතබුද්ධානං ඉද්ධිං පත්තන්ති අත්ථො. අථ වා උත්තමානං ඉද්ධීනං පතිට්ඨානභූතන්ති අත්ථො. ඉජ්ඣනං සමිජ්ඣනං ඉද්ධි, ඉජ්ඣති සමිජ්ඣති නිප්පජ්ජතීති වා ඉද්ධි. ඉද්ධිවිධඤාණඤ්ච අරහත්තමග්ගො ච ලබ්භති. වුත්තඤ්හි විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘තථා නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධීති ච අරහත්තමග්ගො ඉජ්ඣතීති ඉද්ධී’’ති ච. අථ වා ඉජ්ඣන්ති සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි, අට්ඨසමාපත්තියො ච චත්තාරො මග්ගා ච ලබ්භන්ති. ඉධධාතු වුඩ්ඪියන්ති පච්චයො. අථ වා තපච්චයො ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකො ඊපච්චයො ච. ඉද්ධිං අගමින්ති ඉද්ධිගතො, ජිනො. අථ වා ගච්ඡති පතිට්ඨහති එත්ථාති ගතො, වරානං උත්තමානං ඉද්ධීනං ගතො පතිට්ඨානභූතොති වරමිද්ධිගතො, ජිනො. තං වරමිද්ධිගතං. කිඤ්චාපි පන අරියසාවකා ඉද්ධිප්පත්තා හොන්ති, බුද්ධා පන විසෙසතො එතාය අභිඤ්ඤාය ඉද්ධා සමිද්ධා වුද්ධා අතිඋක්කංසගතා හොන්ති, තස්මා බුද්ධොයෙව වරමිද්ධිගතන්ති අභිත්ථවිතුං අරහතීති වෙදිතබ්බො. མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ། །འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ (iddhi) ཏེ། འགྲུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་ཅིང་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། །འདི་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཐོབ་པའོ། །རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘“དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ་”’ ཞེས་སོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲུབ་ཅིང་། འཕེལ་ཞིང་། མཆོག་ཏུ་འགྱུར་བས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ཏེ། སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་ལམ་བཞི་ཐོབ་པའོ། །‘ཨིདྷ་’ (idh) བྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན་ ‘ཏ་’ (ta) རྐྱེན་ནི་མོ་རྟགས་མཚོན་བྱེད་དང་ ‘ཨཱི་’ (ī) རྐྱེན་ནོ། །རྫུ་འཕྲུལ་ལ་གཤེགས་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་གཤེགས་པ་ (iddhigato) སཏེ་རྒྱལ་བའོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་འགྲོ་ཞིང་གནས་པས་ན་ ‘གཏ་’ (gato) སྟེ། མཆོག་དང་དམ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སམ་རྟེན་དུ་གྱུར་པས་ན་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ (varamiddhigato) སྟེ་རྒྱལ་བའོ། །དེ་ནི་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ། །འོན་ཀྱང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནའང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མངོན་ཤེས་འདི་དག་གིས་གྲུབ་ཅིང་། ཀུན་ཏུ་གྲུབ་ལ། འཕེལ་ཞིང་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཁོ་ན་ལ་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐོབ་པ་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། නරදෙවහිතන්ති මනුස්සදෙවානං ලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතං හිතං පයොජනං ධාරණං. තෙසං පන අත්ථො හෙට්ඨා [Pg.83] වුත්තොයෙව. තිභවූපසමන්ති තිභවඋපසමං. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා අභාවතො කාමරූපඅරූපසඞ්ඛාතෙහි තීහි භවෙහි තීසු භවෙසු පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිතො වා උපසමිතං නිබ්බුතං නිරුද්ධන්ති අත්ථො. භවන්ති සත්තා එත්ථාති භවො, තයො භවා තිභවා, තෙහි උපසමිත්ථාති තිභවූපසමො, ජිනො. තං තිභවූපසමං. භගවතො පන බොධිපල්ලඞ්කෙව කාමරූපාරූපසඞ්ඛාතෙසු තීසු භවෙසු පටිසන්ධිජනකානං අවිජ්ජාතණ්හාමූලකානං පුඤ්ඤාදිසඞ්ඛාරානං අරහත්තමග්ගඤාණෙන නිරවසෙසං පහීනත්තා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති නත්ථි. තස්මා භගවන්තංයෙව විසෙසෙන තිභවූපසමන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති. ජිනන්ති පඤ්චමාරජයන්තං බුද්ධං. පණමාමීති අහං ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන ආදරං වන්දාමීති යොජනා. མི་དང་ལྷ་ལ་ཕན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གྲགས་པའི་ཕན་པ་དང་དགོས་པ་འཛིན་པའོ།། དེ་དག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ལས་སམ། ཡང་ན་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། འགགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་སྐྱེ་བས་ན་སྲིད་པའོ།། སྲིད་པ་གསུམ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་མོ།། དེ་དག་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལ་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ། མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། རྒྱལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සමතිංසති සම්භරණං සමතිංසපාරමියො සම්භූතං පරිපූරිතං, වරබොධිදුමෙ උත්තමබොධිරුක්ඛමූලෙ, චතුසච්චදසං චත්තාරි අරියසච්චානි මග්ගඤාණෙන පස්සන්තං පටිවිජ්ඣන්තං, වරමිද්ධිගතං උත්තමං අතීත බුද්ධානං ඉද්ධිපත්තං උත්තමානං ඉද්ධීනං පතිට්ඨානභූතං වා, නරදෙවහිතං මනුස්සදෙවානං ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතං පයොජනං ධාරණං, තිභවූපසමං කාමරූපඅරූපසඞ්ඛාතෙහි තීහි භවෙහි උපසමිතං, කාමරූපාරූපසඞ්ඛාතෙසු තීසු භවෙසු පුනබ්භවා භිනිබ්බත්තිතො උපසමිතං නිබ්බුතං වා, ජිනං පඤ්චමාරජයන්තං බුද්ධං පණමාමි අහං ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන ආදරං වන්දාමීති. འདི་ལ་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་རྫོགས་པར་ཚོགས་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་དྲུང་དུ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་ཤིང་རྟོགས་པར་མཛད་པ། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་མཆོག་ཏུ་བརྙེས་པའམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གྲགས་པའི་དགོས་པ་འཛིན་པའི་ཕན་པ་མཛད་པ། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བའམ། སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཡང་སྲིད་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་རྒྱལ་བ་ལ་བདག་གིས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ།། එකාදසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 12. ༡༢. සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකං විරජං,ගගනූපමධිං ධිතිමෙරුසමං; ජලජූපමසීතලසීලයුතං,පථවීසහනං පණමාමි ජිනං. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་རྡུལ་དང་བྲལ།། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་བློ་མངའ་བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ།། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་།། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་མཛད་རྒྱལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 12. එවං [Pg.84] එකාදසමගාථාය ජිනං වන්දිත්වා ඉදානි සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ත්‍යාදීහි ඡහි ගුණෙහි ථොමිත්වා ජිනං වන්දිතු කාමො සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන චතූහි ස ගණෙහි රචිතත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි යුත්තා තොටකගාථාති දට්ඨබ්බා. සාධකං පන අනන්තරගාථාවණ්ණනායං වුත්තමෙව. ༡༢. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་གིས་བསྟོད་དེ་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ས་གྷ་ཎ་བཞིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅུ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཏོ་ཊ་ཀའི་ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་གི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཉིད་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། තත්ථ සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ති අනෙකපාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙන සම්පන්නං. එත්ථ ච සතසද්දො අනෙකසඞ්ඛ්‍යාවාචකො. සතතෙජො සහස්සරං සීතිආදීසු විය. සතෙන අනෙකෙන පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතන්ති සතපුඤ්ඤජං, ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං බුද්ධදබ්බං එතෙහීති ලක්ඛණං, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාදි. ලක්ඛධාතු දස්සනඞ්කෙසුයු. සතපුඤ්ඤජඤ්ච තං ලක්ඛණඤ්චාති සතපුඤ්ඤජ ලක්ඛණං. තං අස්ස අත්ථීති සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකො, ජිනො. තං. භගවා හි අනන්තෙසු චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං පුඤ්ඤකම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං. එත්තකෙහි ජනෙහි කතං පුඤ්ඤකම්මං බොධිසත්තො එකොව එකෙකං සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තෙන පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතෙහි ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන ලක්ඛණෙ හි ච සම්පන්නොති සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායො. වුත්තඤ්හි බුද්ධවංසට්ඨකථායං – དེ་ལ་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དུ་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའོ།། འདིར་བརྒྱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དུ་མའི་གྲངས་ལ་འཇུག་སྟེ། གཟི་བརྗིད་བརྒྱ་པ། འོད་ཟེར་སྟོང་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་དུ་མ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། འདི་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཕིྱར་མཚན་ཏེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པའོ།། ལཀྵ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཐོང་བ་དང་རྟགས་ཀྱི་དོན་ལའོ།། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་མཚན་ཡང་ཡིན་པས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ནོ།། དེ་ཉིད་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཏེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཅིག་པུས་རེ་རེ་བཞིན་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་གྲུབ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘සතපුඤ්ඤ ලක්ඛණොති අනන්තෙසු චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං පුඤ්ඤකම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං, එත්තකෙහි ජනෙහි කතකම්මං බොධිසත්තො සයමෙව එකො සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති වුච්චති. කෙචි පන සතෙන සතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තං එකෙකලක්ඛණොති වදන්ති. එවං සන්තෙ යො කොචි බුද්ධො භවෙය්‍යාති. තං අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්ත’’න්ති. පාථෙය්‍යට්ඨකථායං පන ‘‘සත පුඤ්ඤලක්ඛණන්ති සතෙන සතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තං එකෙකං ලක්ඛණං[Pg.85]. එවං සන්තෙ යො කොචි බුද්ධො භවෙය්‍යාති න රොචයිංසු. අනන්තෙසු පන චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං කම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං. එත්තකෙහි ජනෙහි කතං කම්මං බොධිසත්තො එකොව එකෙකං සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති ඉමමත්ථං රොචයිංසූ’’ති වුත්තං. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණං පන උපරි ආවිභවිස්සතීති. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིད་ཀྱིས་གཅིག་པུས་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་རེ་ལས་མཚན་རེ་རེ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། དེ་ལྟ་ན་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་བཀག་གོ།། ལམ་གྱི་རིམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་རེ་ལས་མཚན་རེ་རེ་སྐྱེས་པའོ།། དེ་ལྟ་ན་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་དེ་ལ་མ་མཉེས་སོ།། འོན་ཀྱང་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལས་རེ་རེ་ལན་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱས་པ་ལས། མི་དེ་སྙེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཅིག་པུས་རེ་རེ་བཞིན་ལྡབ་བརྒྱར་བགྱིས་ཏེ་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་ལྡན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལ་མཉེས་སོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ནི་འོག་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། විරජන්ති රාගරජාදීනං අභාවා විගතරජං. රඤ්ජති සඤ්ජති රූපාදිආරම්මණෙසූති රජො, රාගාදිරජො. රන්ජධාතු රාගෙ අ. විගතො රජො අස්සාති විරජො, ජිනො. තං විරජං. ජිනො හි බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව සබ්බකිලෙසමාර රජස්ස ජයිතත්තා විගතරජොති අත්ථො. ගගනූපමධින්ති එත්ථ ධී වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තස්මා ආකාසූපමසබ්බඤ්ඤුත ඤාණවන්තන්ති අත්ථො. ගච්ඡන්ති එත්ථ විහඞ්ගමාදයොති ගගනං, ආකාසො. ගමුධාතු ගතියං යු. මකාරස්ස ගො. උපමියතෙ උපමා. භාවසාධනොයං. උපපුබ්බමාධාතු පරිමානෙ අ. සබ්බඤෙය්‍යධම්මං ධරති ජානාතීති ධී, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. ධරධාතු ඤාණෙ ක්වි, ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකඊපච්චයො ච. ගගනෙන ආකාසෙන යුත්තා උපමා ගගනූපමා, තං සදිසං ධී සබ්බඤ්ඤුතඤාණං යස්සාති ගගනූපමධි, ජිනො. තං ගගනූපමධිං. අයං පන අනන්තාදිගුණහීනත්තා ධම්මහීනොපමා නාම. වුත්තඤ්හි සුබොධාලඞ්කාරෙ ‘‘ධම්මහීනාමුඛම්භොජ, සදිසං මුනිනො ඉතී’’ති. යථා හි ආකාසො අනන්තොති වුත්තත්තා ආකාසො අනන්තො හුත්වා විත්ථරති, එවං භගවතො අනන්තං බුද්ධඤාණන්ති වුත්තත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස අනන්තාරම්මණත්තා ච ඤාණං අනන්තං හුත්වා විත්ථරති. තස්මා ගගනූපමධින්ති ථොමෙතීති. རྡུལ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྡུལ་དང་བྲལ་བའོ།། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་ན་རྡུལ་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ལོ།། རཉྫ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ།། རྡུལ་དང་བྲལ་བས་ན་རྡུལ་མེད་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། རྒྱལ་བས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་ཉོན་མོངས་པ་དང་བདུད་ཀྱི་རྡུལ་ཐམས་ཅད་ལས་རྒྱལ་བའི་ཕྱིར་རྡུལ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་ཞེས་པ་འདིར་བློ་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལ་བྱ་ལ་སོགས་པ་འགྲོ་བས་ན་མཁའ་སྟེ་ནམ་མཁའོ།། གམུ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། མ་ཡིག་ནི་ག་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། དཔེར་བྱེད་པས་ན་དཔེ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ།། ཨུ་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་མཱ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལའོ།། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་འཛིན་ཅིང་ཤེས་པས་ན་བློ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དྷ་ར་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལའོ།། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་ཨཱི་ཡིག་གི་རྐྱེན་ཡང་ངོ་།། ནམ་མཁའ་དང་ལྡན་པའི་དཔེ་ནི་མཁའ་མཚུངས་ཏེ། དེ་དང་འདྲ་བའི་བློ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། འདི་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དམན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་དམན་པའི་དཔེ་ཞེས་བྱའོ།། སྙན་ངག་གི་མེ་ལོང་ལས། ཐུབ་པའི་ཞལ་ནི་པདྨ་དང་། མཚུངས་པ་ཆོས་དམན་དཔེ་ཉིད་དོ།། ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ནམ་མཁའ་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་གསུངས་པས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པ་དེ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་གསུངས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པ་མཐའ་ཡས་པའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པོ།། དེའི་ཕྱིར་མཁའ་མཚུངས་བློ་མངའ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། ධිතිමෙරුසමන්ති එත්ථ ධිති වුච්චති සමාධි. සිනෙරුපබ්බත සදිසං අචලසමාධිවන්තන්ති අත්ථො. ධියති ඨපියති සම්පයුත්තධම්මෙ [Pg.86] එකාරම්මණෙ එතෙනාති ධිති, භගවතො ලොකියලොකුත්තරඣානසමාධි. ධිධාතු ධාරණෙති. රංසියා අන්ධකාරං මිනාති හිංසතීති මෙරු, පබ්බතරාජා. මීධාතු හිංසායං රුපච්චයො. ඉමං වචනත්ථඤ්හි සිනෙරුස්ස පාචීනපස්සං රජතමයං, දක්ඛිණපස්සං මණිමයං, පච්ඡිමපස්සං ඵල්ලිකමයං, උත්තරපස්සං සුවණ්ණමයං හොතීති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තං. අථ වා මිනාති හිංසති සබ්බෙ පබ්බතෙ අත්තනො උච්චතරට්ඨෙනාති මෙරු, මෙරුනා සමො ධිති සමාධි යස්සාති ධිතිමෙරුසමො, ජිනො. තං ධිතිමෙරු සමං. යථා හි මෙරුරාජා අට්ඨහි දිසාහි ආගතෙහි වාතෙහි න කම්පති න චලති, එවං ජිනො කාමච්ඡන්දාදිනීවරණෙ පජහිත්වා ලොකුත්තරජ්ඣානසමාධිනා සමන්නාගතත්තා අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි ච මිච්ඡාදිට්ඨිවාතෙහි ච න කම්පති න චලතීති ධිතිමෙරුසමන්ති ථොමෙති. བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་ཞེས་པ་འདིར་བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བརྗོད་དོ།། རི་རབ་ལྟ་བུའི་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པས་ན་བརྟན་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ།། དྷཱི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ།། འོད་ཟེར་གྱིས་མུན་པ་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་ལྷུན་པོ་སྟེ་རིའི་རྒྱལ་པོའོ།། མཱི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ལའོ།། ངེས་ཚིག་གི་དོན་འདི་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་དངུལ་ལས་གྲུབ་པ། ལྷོ་ཕྱོགས་བཻཌཱུརྱ་ལས་གྲུབ་པ། ནུབ་ཕྱོགས་ཤེལ་ལས་གྲུབ་པ། བྱང་ཕྱོགས་གསེར་ལས་གྲུབ་པའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། རང་ཉིད་མཐོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རི་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་ལྷུན་པོའོ།། ལྷུན་པོ་དང་མཚུངས་པའི་བརྟན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ།། དེ་ལའོ།། ཇི་ལྟར་རིའི་རྒྱལ་པོ་ལྷུན་པོ་ནི་ཕྱོགས་བརྒྱད་ནས་བབས་པའི་རླུང་གིས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འགུལ་བ་དེ་བཞིན། རྒྱལ་བས་ཀྱང་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་དང་ལོག་པར་ལྟ་བའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འགུལ་བས། བརྟན་པ་ལྷུན་པོ་འདྲ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། ජලජූපමසීතලසීලයුතන්ති උදකජාතප්පදුමසදිසෙන අතිසීතලෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසීලෙන සංයුත්තං. වුත්තඤ්හි අපදාන පාළියං ‘‘සීලං තස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය’’න්ති. තදට්ඨකථායඤ්ච ‘‘භගවතො පන සීලං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමෙවා’’ති. ජලති දිබ්බතීති ජලං, උදකං. ජලධාතු දිත්තියං අ. ජලෙ උදකෙ ජාතං ජලජං, පදුමං. ජලජෙන පදුමෙන උපමං සදිසන්ති ජලජූපමං, සීලං. සුඛත්ථිකෙහි සෙවියතීති සීතලං, සීලං. සිධාතු සෙවායං තලපච්චයො. අථ වා සීතගුණං ලාති ගණ්හාතීති සීතලං, සීලං. සීතසද්දූපපද ලාධාතු ගහණෙ ක්වි. උදකෙ පන ජාතං පදුමං උදකෙන උණ්හස්ස සමිතත්තා සීතලං විය. සීලං පන බුද්ධස්ස කිලෙසතා පනස්ස සමෙතත්තා අච්චන්තසීතලං හොති. සුරක්ඛිතඤ්හි විසුද්ධං සීලං කිලෙසප්පහානෙන සත්තානං කිලෙසපරිළාහං උපසමෙති න හරිතචන්දනං මුත්තාහාරො මණි උදකං වාතො චන්දකිරණො ච. තස්මා සීලමෙව සීතලන්ති අච්චන්තසීතලන්ති වුච්චති. තෙන වුත්තං විසුද්ධිමග්ගෙ – ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བའི་གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ།། རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་ལུང་ལས། ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གྲངས་མེད་པའོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། གསལ་ཞིང་མཛེས་པས་ན་ཆུ་སྟེ། ཛ་ལ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་གསལ་བའི་དོན་ལའོ།། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་ཆུ་སྐྱེས་ཏེ་པདྨའོ།། ཆུ་སྐྱེས་པདྨ་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བས་ན་ཆུ་སྐྱེས་ལྟ་བུ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ོས།། བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་བསིལ་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། སི་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལའོ།། ཡང་ན། བསིལ་བའི་ཡོན་ཏན་ལེན་པས་ན་བསིལ་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། བསིལ་བའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལཱ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ།། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ནི་ཆུས་ཚ་བ་ཞི་བར་བྱས་པས་བསིལ་བ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པས་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བ་ཡིན་ནོ།། ལེགས་པར་བསྲུངས་ཤིང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་ཀྱི། ཙན་དན་སེར་པོ་དང་། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ། ནོར་བུ། ཆུ། རླུང་། ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལྟར་མི་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་བསིལ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པའི་བསིལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘න [Pg.87] තං සජලදා වාතා, න චාපි හරිචන්දනං; නෙව හාරා න මණයො, න චන්දකිරණඞ්කුරා; සමයන්තීධ සත්තානං, පරිළාහං සුරක්ඛිතං; යං සමෙතිදං අරියං, සීලං අච්චන්තසීතල’’න්ති. ཆུ་འཛིན་བཅས་པའི་རླུང་དང་ཙན་དན་སེར་པོ་དང་།། མུ་ཏིག་དོ་ཤལ་ནོར་བུ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས།། འདི་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་ཞི་མི་བྱེད།། ལེགས་བསྲུངས་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསིལ་བ་མཆོག་འདིས་ཞི།། අයං පන තස්ස ගාථාද්වයස්සත්ථො. සුරක්ඛිතං සුට්ඨුරක්ඛිතං අරියං විසුද්ධං අච්චන්තසීතලං ඉදං සීලං ඉධලොකෙ සත්තානං යං පරිළාහං සමෙති, තං පරිළාහං සජලදා උදකදදෙන මෙඝෙන සහ පවත්තා වාතා සීතවාතා න සමයන්ති හරිතචන්දනඤ්චාපි න සමයති. හාරා මුත්තාහාරා නෙව සමයන්ති. මණයො වෙළුරියාදිමණියො න සමයන්ති. චන්දකිරණඞ්කුරා චන්දස්ස රංසිඅඞ්කුරා න සමයන්තීති. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති සීලං. සීලධාතු සමාධිම්හි අ. අථ වා සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති සීලං, සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති ආභුසො ධාරෙන්ති සාධවොති සීලං, චෙතනාධම්මො, කුසලචිත්තුප්පාදො වා ලබ්භති. සීලධාතු උපධාරණෙ අ. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගට්ඨකථායං ‘‘කෙනට්ඨෙන සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලං නාම, සමාධානං වා, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා, කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො’’ති. ජලජූපමෙන පදුමසදිසෙන සීතලෙන අච්චන්තසීතලෙන සීලෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසීලෙන යුත්තොති ජලජූපමසීතලසීලයුතො, ජිනො. තං ජලජූපමසීතලසීලයුතං. යථා හි උදකෙ ජාතං පදුමං ජලෙන සීතලං හොති, එවං භගවතො මග්ගසීලෙන කිලෙසුපතාපනස්ස පහීනත්තා තං සීතලං අච්චන්තසීතලං. තෙන සම්පයුත්තොති ජලජූපමසීතලසීල යුතන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་དེའི་དོན་ཏོ། ལེགས་པར་བསྲུངས་པ། ཤིན་ཏུ་བསྲུངས་པ། འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པ། མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བ་འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་གང་ཞིག་ཞི་བར་བྱེད་པ་དེའོ། གདུང་བ་དེ་ནི་ཆུ་འཛིན་ཏེ་ཆུ་སྦྱིན་པའི་སྤྲིན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུ་བའི་རླུང་བསིལ་པོས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས་ལ། ཙན་དན་ལྗང་ཁུས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། བཻ་ཌཱུརྱ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས། ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱི་མྱུ་གུ་སྟེ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས་ཀྱང་ཞི་བར་མི་ནུས་སོ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་མི་གཏོར་ཞིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདིས་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་སེམས་པ་དང་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ཉིད་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “དོན་གང་གིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། མཉམ་པར་འཇོག་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་མ་གཏོར་བའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་ཉེ་བར་འཛིན་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ།” ཞེས་སོ། ཆུ་སྐྱེས་དང་འདྲ་བའི་པདྨ་ལྟ་བུའི་བསིལ་བ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་ན་ “ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ནི་ཆུས་བསིལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་བསིལ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པར་བསིལ་བའོ། དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ “ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་བསྟོད་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། පථවීසහනන්ති පථවී විය ඛන්තිසම්පන්නං ඛන්තිවන්තං වා. පථන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථ තරුපබ්බතාදයොති පථවී, භූමි. පථධාතු පතිට්ඨායං [Pg.88] වීපච්චයො. අථ වා පුථු හුත්වා ජාතන්ති පථවී. ජාතතද්ධිතත්ථෙ වීපච්චයො. සහයතෙ ඛමියතෙ සහනං, සහති ඛමතීති වා සහනං, අධිවාසනඛන්ති. සහධාතු ඛන්තියං යු. පථවී විය සහනං ඛමනං යස්ස සොති පථවීසහනො, ජිනො. තං පථවීසහනං. යථා හි පථවී අත්තනො උපරි පක්ඛිත්තං සුචිම්පි අසුචිම්පි සබ්බං සහති, න පටිඝානුනයං කරොති, එවං ජිනො ඉට්ඨාරම්මණම්පි අනිට්ඨාරම්මණම්පි සබ්බං සහති, න තත්ථ පටිඝානුනයං කරොතීති පථවීසහනන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායො. තෙන වුත්තං අපදානපාළියං – “ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའམ་བཟོད་པ་ཅན་ནོ། འདི་ལ་ཤིང་དང་རི་ལ་སོགས་པ་གནས་པས་ན་ས་གཞི་སྟེ་ས་འོ། པཐ་བྱིངས་ནི་གནས་པའི་དོན་ཏེ། བཱི་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། ཡངས་པར་གྱུར་ནས་སྐྱེས་པས་ན་ས་གཞི་འོ། སྐྱེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དོན་དུ་བཱི་རྐྱེན་ནོ། བཟོད་པར་བྱེད་པས་ན་བཟོད་པ་སྟེ། བཟོད་པའམ་དང་ལེན་གྱི་བཟོད་པའོ། སཧ་བྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་དེ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ས་གཞི་ནི་རང་གི་སྟེང་དུ་བཏང་བའི་གཙང་བ་དང་མི་གཙང་བ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་བས་ཀྱང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཡུལ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་། དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་མཛད་པས་ན། “ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་” ཞེས་བསྟོད་པའི་དགོངས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ලාභාලාභෙ න සජ්ජන්ති, සම්මානනවිමානනෙ; පථවීසදිසා බුද්ධා, තස්මා තෙ න විරාධියා’’ති. “རྙེད་དང་མ་རྙེད་ལ་མི་ཆགས་ཤིང་། །བཀུར་སྟི་དང་ནི་བརྙས་པ་ལའང་། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ས་དང་མཚུངས། །དེ་ཕྱིར་དེ་དག་མི་འཁྲུག་གོ །” ཞེས་སོ། අහං ජිනං පණමාමි වන්දාමීති සම්බන්ධො. བདག་གིས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකං අනෙකපාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙන සම්පන්නං, විරජං රාගරජාදීනං අභාවා විගතරජං, ගගනූපමධිං ආකාසූපමසබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං, ධිතිමෙරුසමං සිනෙරුපබ්බතසදිසං අචලසමාධිවන්තං, ජලජූපමසීතල සීලයුතං. උදකජාතප්පදුමසදිසෙන අච්චන්තඅතිසීතලෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසීලෙන සම්පයුත්තං, පථවීසහනං පථවී විය ඛන්තිසම්පන්නං, ඛන්තිවන්තං වා, ජිනං පඤ්චමාරවිජයං බුද්ධං අහං සක්කච්චං පණමාමි වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་དང་ལྡན་པ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དུ་མའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པ། རྡུལ་མེད་པ་སྟེ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་མེད་པས་རྡུལ་དང་བྲལ་བ། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་བློ་གྲོས་ཏེ་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། བརྟན་པ་རི་རབ་དང་མཚུངས་པ་སྟེ་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལྟར་མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཆུ་སྐྱེས་ལྟར་བསིལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་དང་འདྲ་བའི་ཤིན་ཏུ་བསིལ་ཞིང་གྲངས་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ས་གཞི་ལྟར་བཟོད་པ་སྟེ་ས་གཞི་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའམ་བཟོད་པ་ཅན་ཉིད། བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་བ་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ། ཞེས་པའོ། ද්වාදසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 13. ༡༣. යො බුද්ධො සුමති දිවෙ දිවාකරොව,සොභන්තො රතිජනනෙ සිලාසනම්හි; ආසීනො සිවසුඛදං අදෙසි ධම්මං,දෙවානං තමසදිසං නමාමි නිච්චං. གང་ཞིག་བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་ཉིན་མོར་བྱེད་པ་བཞིན། །དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་རྡོ་ཡི་གདན་སྟེང་མཛེས་པར་བཞུགས། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་ཆོས་བསྟན་པ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་འདུད། ། 13. එවං [Pg.89] ද්වාදසමගාථාය ජිනං වන්දිත්වා ඉදානි තාවතිංසපුරෙ මාතුදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවානං අභිධම්මං දෙසක ගුණෙන අභිත්ථවිත්වා වන්දිතුකාමො යො බුද්ධො සුමතිත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ම න ජ ර ගණෙහි ච එකගරුනා ච තීහි යතීහි ච දසහි යතීහි ච රචිතත්තා තෙරසක්ඛර සංයුත්තා පහස්සිණීගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං වුත්තොදයෙ ‘‘ම්නා ජරා ගො තිදසයතිප්පහස්සිණී සා’’ති. ༡༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཉིས་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མ་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་མངོན་པ་སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “གང་ཞིག་བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ མ། ན། ཛ། ར། ཚོགས་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཅིག་དང་། གནས་གསུམ་པའི་མཚམས་གཅོད་དང་། གནས་བཅུ་པའི་མཚམས་གཅོད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ “རབ་ཏུ་དགའ་བའི་ཚིགས་བཅད་” ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། འདི་ཉིད་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས་གསུངས་ཏེ། “མ། ན། ཛ། ར། དང་ལྕི་བ་གཅིག་ལྡན་ཞིང་། གསུམ་དང་བཅུ་ལ་མཚམས་གཅོད་པ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ།” ཞེས་སོ། තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ම්නා මගණ නගණා ච ජරා ජ ගණ රගණා ච ගො ගරු ච තිදසයති තියති ච දසයති ච චෙ සියා, සා ගාථා පහස්සිණීගාථා නාමාති. තත්ථ සුමති යො බුද්ධො ධම්මං දෙවානං අදෙසීති සම්බන්ධො. යොති අනියමවාචකසබ්බනාමපදං. තස්ස වචනත්ථො න කාතබ්බො. වුත්තඤ්හි සද්දවිදූහි – དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ མ། ན། སྟེ་མ་ཚོགས་དང་ན་ཚོགས། ཛ། ར། སྟེ་ཛ་ཚོགས་དང་ར་ཚོགས། གོ། སྟེ་ལྕི་བ་དང་། གསུམ་དང་བཅུ་ལ་མཚམས་གཅོད་པ་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བྱའོ། དེ་ལ་ “བློ་བཟང་བའི་སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གིས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། “གང་” ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་སྤྱི་མིང་གི་ཚིག་གོ། དེའི་སྒྲ་བཤད་བྱ་བར་མི་ནུས་ཏེ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘රුළ්හීඛ්‍යාතං නිපාතඤ්චු, පසග්ගාලපනං තථා; සබ්බනාමන්ති එතෙසු, න කතො විග්ගහො ඡසූ’’ති. “འཇིག་རྟེན་གྲགས་པ་བྱིངས་དང་ནི། །ཚིག་ཕྲད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། །བོད་པ་དང་ནི་སྤྱི་མིང་སྟེ། །དྲུག་པོ་འདི་ལ་སྒྲ་བཤད་མེད། །” ཞེས་སོ། අථ වා සබ්බනාමභාවං යාතීති යො, අනියමවාචක භාවං යාතීති වා යො. සබ්බනාමභාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො. අනියමවාචකභාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො. සබ්බනාමභාවෙන යාතබ්බො ඤාතබ්බොති වා යො, යාතබ්බො ඤාතබ්බො එතෙන අනියමත්ථොති වා යො. සබ්බනාමසඞ්ඛාතං යඉතිපදං ලබ්භති. යො යාදි සොති අත්ථො. බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො, පටිවිද්ධසබ්බඤෙය්‍යධම්මො වා. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සුමතීති සුන්දරසබ්බඤ්ඤුතඤාණවාතො, දෙසනාඤාණවාතො වා. අදෙසි ධම්මං දෙවානන්ති වුච්චමානත්තා හි ඉධ සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං සුමතීති වුච්චති. මනති ජානාති සබ්බඤෙය්‍යධම්මං දෙසෙතබ්බධම්මං වාති මති. මනධාතු ඤාණෙති. සුන්දරා මති සුමති, සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථං තෙසං දෙසෙ තබ්බප්පකාරජානනසමත්ථං [Pg.90] බොධෙතබ්බපුග්ගලානං ආසයාධි මුත්තියාදිවිභාවනසමත්ථඤ්චාති තිසමත්ථසම්පන්නං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං ලබ්භති. සුමතීති ඉමිනා හි සබ්බඤ්ඤුතඤාණමෙව අභිධම්මකථාය සමුට්ඨානභාවෙ සමත්ථං. නාඤ්ඤන්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො අභිධම්මකථාය අනඤ්ඤසාධාරණභාවං දස්සෙති. සුන්දරා මති අස්ස අස්මිං වා අත්ථීති සුමති, බුද්ධො. සමාසන්ත තද්ධිතායං. තදස්සත්ථීතිවී චාති සුත්තෙ චසද්දෙන අපච්චයො. යථා පීතිසුඛන්ති. වුත්තඤ්හි පාරාජිකණ්ඩට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච පීති ඉදඤ්ච සුඛං අස්ස ඣානස්ස අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති ඉදං ඣානං පීතිසුඛන්ති වුච්චතී’’ති. ཡང་ན། སྤྱི་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ན་ “གང་” ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “གང་” ངོ། མ་ངེས་པ་བརྗོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ “གང་” ངོ། འདིས་མ་ངེས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ “གང་” ངོ། སྤྱི་མིང་དུ་བགྲང་བའི་ “ཡ་” ཡིག་གི་ཚིག་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། “གང་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དོ། “སངས་རྒྱས་” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའམ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའམ། ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། “ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་བྱའོ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་དང་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རིག་ཅིང་ཤེས་པས་ན་ “བློ་གྲོས་” སོ། མན་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། བཟང་བའི་བློ་གྲོས་ནི་བློ་བཟང་བ་སྟེ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནུས་པ་དང་། དེ་དག་སྟོན་པའི་ཚུལ་ཤེས་ནུས་པ་དང་། གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་ནུས་པ་སྟེ། ནུས་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། “བློ་བཟང་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ཀུན་ནས་སློང་བར་ནུས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ། བཟང་བའི་བློ་གྲོས་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན་བློ་བཟང་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། འདི་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཕྲད་དོ། “Tadassatthītivī” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ “ca” སྒྲས་ “a” རྐྱེན་ནོ། དཔེར་ན། “དགའ་བདེ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ཕམ་པའི་གཞུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “དགའ་བ་འདི་དང་བདེ་བ་འདི་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་བསམ་གཏན་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན། བསམ་གཏན་འདི་ལ་དགའ་བདེ་ཞེས་བྱའོ།” ཞེས་སོ། දිවෙති දිවසෙ. සූරියොභාසෙන දිබ්බති එත්ථාති දිවො. දිවුධාතු ජුතියං අ. තස්මිං දිවෙ. දිවා කරොවාති සූරියො ඉව. දිවාදිනං කරොතීති දිවාකරො, සූරියො. දිවාසද්දූප පද කරධාතු කරණෙ අ. අථ වා දිවා දිවසෙ කරො රංසි අස්සාති දිවාකරො. කරසද්දො හි රංසිවාචකො. සොභන්තොති විරොචමානො හුත්වා. සුභති විරොචති ඡබ්බණ්ණරංසිආදීහීති සොභන්තො, බුද්ධො. සුභධාතු සොභෙ, දිත්තියං වා අන්තපච්චයො. භගවා හි ඡබ්බණ්ණරංසීහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි අසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණෙහි ච දෙවානං මජ්ඣෙ සොභති විරොචතීති අත්ථො. රතිජනනෙති දෙවානං අතප්පකපීතිසොමනස්සුප්පාදනෙ, පෙමුප්පාදනෙ වා. රමනං රති. රමුධාතු කීළායන්ති. තං ජනෙති උප්පාදෙතීති රතිජනනං. සිලාසනං. රතිසද්දූපපද ජනධාතු ජනනෙ යු. තස්මිං රතිජනනෙ. “མཁའ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའམ་མཁའ་ལའོ། ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་འདིར་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མཁའ་འོ། དིབུ་བྱིངས་ནི་གསལ་བའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། མཁའ་དེ་ལའོ། “ཉིན་མོར་བྱེད་པ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་བཞིན་ནོ། ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པས་ན་ཉིན་མོར་བྱེད་པ་སྟེ་ཉི་མའོ། དིབཱ་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་ཀརབྱིངས་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། ཉིན་མོ་སྟེ་ཉིན་པར་འོད་ཟེར་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཉིན་མོར་བྱེད་པའོ། ཀར-སྒྲ་ནི་འོད་ཟེར་གྱི་མིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། “མཛེས་པར་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གསལ་བར་གྱུར་ཏེའོ། འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་ལ་སོགས་པས་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་བས་ན་མཛེས་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། སུབྷ་བྱིངས་ནི་མཛེས་པའམ་གསལ་བའི་དོན་ཏེ། ཨནྟ་རྐྱེན་ནོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ལ་མི་ངོམས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པའམ། བྱམས་པ་སྐྱེད་པའི་དོན་ཏོ། དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་འོ། རམུ་བྱིངས་ནི་རྩེ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་དོ། རཏི་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་ཛནབྱིངས་ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། དགའ་བ་སྐྱེད་བྱེད་དེ་ལའོ། සිලාසනම්හීති තිදසාලයෙ, පාරිච්ඡත්තකමූලෙ ජාතෙ නික්ඛිත්තෙ වා දීඝතො සට්ඨියොජනෙ විත්ථාරතො පණ්ණාස යොජනෙ පුථුලතො පන්නරසයොජනෙ වණ්ණතො ජයසුමනපුප්ඵසදිසෙ රත්තකම්පලවණ්ණෙ වා සණ්හසුඛුමෙ පණ්ඩුකම්ප ලනාමකෙ සිලාසනෙ. සක්කෙන සෙවියතීති සිලං. පාසාණො[Pg.91]. සිධාතු සෙවායං අලපච්චයො. ආසියති එත්ථාති ආසනං. අථ වා ආගන්ත්වා සෙවියති එත්ථාති ආසනං. ආපුබ්බසිධාතු සෙවායං යු. සිලංඑව ආසනං සිලාසනං. පණ්ඩුකම්පලසිලාසනං ලබ්භති. තස්මිං සිලාසනම්හි. ආසීනොති දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතො හුත්වා නිසීදන්තො. ආසීදනං නිසජ්ජනං ආසීනො. ආසමන්තතො සීදති වසතීති වා ආසීනො. අභිධම්මකථාභිමුඛං සීදති නිසජ්ජතීති වා ආසීනො, බුද්ධො. ආපුබ්බසීදධාතු නිසජ්ජායං. විසරණ ගත්‍යාවසානෙසු වා තපච්චයො. තස්ස ඊණාදෙසො, ණස්සනත්තං, ධාත්වන්තලොපො. සිවසුඛදන්ති නිබ්බානසුඛදායකං. අරියෙහි සෙවියතීති සිවං, නිබ්බානං. සිධාතු සෙවායං අවො. අථ වා රාගග්ගිආදීහි සමති උපසමති එත්ථාති සිවං, නිබ්බානං. සමුධාතු උපසමෙ රිවො. අභිධානප්පදීපිකටීකායං පන ‘‘සිවං ඛෙමභාවං කරොතීති සිවං, සංසාරභීරුකෙහි සෙවිතබ්බත්තා වා සිවං. යදාදිනා වපච්චයො’’ති වුත්තං. සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. අථ වා සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. සුපුබ්බ ඛනුධාතු අවදාරණෙ ක්වි. සිවස්ස නිබ්බානස්ස සුඛං සිවසුඛං, තං දදාතීති සිවසුඛදං, අභිධම්මධම්මො. සිවසුඛසද්දූපපදදාධාතු අ. යො හි අභිධම්මධම්මං සුණාති, සො තස්ස නිබ්බානසුඛං දදාතීති අත්ථො. “རྡོ་ཡི་གདན་སྟེང་” ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ། ཡོངས་འདུའི་ཤིང་གི་རྩ་བར་སྐྱེས་པའམ་བཏིང་བ། སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ། ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ། མཐུག་ཚད་དུ་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔ་ཡོད་པ། ཁ་དོག་ནི་ཛ་ཡ་སུ་མ་ནའི་མེ་ཏོག་དང་འདྲ་བའམ་ཕྱིང་པ་དམར་པོའི་ཁ་དོག་ལྟ་བུ། འཇམ་ཞིང་ཕྲ་བའི་པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོའི་གདན་ལའོ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསྟེན་པས་ན་རྡོ་སྟེ་རྡོའོ། སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ལ་རྐྱེན་ནོ། འདི་ལ་བཞུགས་པས་ན་གདན་ནོ། ཡང་ན། ལྷགས་ནས་བསྟེན་པས་ན་གདན་ནོ། ཨཱ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། རྡོ་ཉིད་གདན་ཡིན་པས་ན་རྡོའི་གདན་ནོ། པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོའི་གདན་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། རྡོའི་གདན་དེ་ལའོ། “བཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ནས་ལྷགས་ཏེ་འཁོད་པའི་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་བཞུགས་པའོ། བཞུགས་པ་ནི་འདུག་པ་སྟེ་བཞུགས་པའོ། ཡང་ན། ཀུན་ནས་བཞུགས་ཤིང་གནས་པས་ན་བཞུགས་པའོ། ཡང་ན། ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་བཞུགས་ཤིང་འཁོད་པས་ན་བཞུགས་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། ཨཱ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་སཱིད་བྱིངས་ནི་འདུག་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འཐོར་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གནས་པའི་དོན་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། དེ་ལ་ཨཱི་ཎ་རུ་བསྒྱུར་བ་དང་། ཎ་ཡིག་ཎ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དང་། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། “ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་” ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པའོ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པས་ན་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། སི་བྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ཝོ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། སམུ་བྱིངས་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ཏེ། རི་ཝོ་རྐྱེན་ནོ། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “བདེ་འཇགས་ཀྱི་དངོས་པོ་བྱེད་པས་ན་ཞི་བའོ། ཡང་ན་འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཞི་བའོ། ཡ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཝ་རྐྱེན་ནོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་ཅན་དུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ། སུ་སྔོན་འཇུག་དང་ལྡན་པའི་ཁ་ནུ་བྱིངས་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ཏེ། ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ནི་ཞི་བའི་བདེ་བ་སྟེ། དེ་སྦྱིན་པས་ན་ཞི་བའི་བདེ་སྦྱིན་ཏེ། ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། ཞི་བའི་བདེ་བའི་སྒྲའི་ཉེ་ཚིག་དང་ལྡན་པའི་དཱ་བྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། གང་ཞིག་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དེ་ལ། དེས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། අදෙසි ධම්මං දෙවානන්ති දෙවානං ධම්මං අදෙසීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ධම්මන්ති නානානයවිචිත්තං ගම්භීරං සණ්හසුඛුමං දුද්දසං අභිධම්ම ධම්මං. අත්තනො සභාවං ධාරෙතීති ධම්මො, පණ්ඩිතෙහි ධාරියති න බාලෙහීති වා ධම්මො, අභිධම්මපිටකං. ධරධාතු ධාරණෙ රම්මපච්චයො. තං ධම්මං. දෙවානන්ති පුබ්බෙ මනුස්සලොකෙ මාතුභූතදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවානං. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨසාලිනීඅට්ඨකථායං – “ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་“ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་དུ་མ་ལས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པར་བཀྲ་བ། ཟབ་མོ། ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ། མཐོང་བར་དཀའ་བའི་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སམ། ཡང་ན་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དོ། འཛིན་པའི་དོན་ལ་དྷར-ཁམས་དང་རམ-རྐྱེན་ནོ། ཆོས་དེ་ལའོ། “ལྷ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལའོ། འདི་ནི་ཨཊྛསཱལིནཱིའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘මාතරං [Pg.92] පමුඛං කත්වා, තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා; අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති. “མ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ནི། མོ་ཡི་ཤེས་རབ་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས། ཆོས་མངོན་གཏམ་གྱི་ལམ་མཆོག་འདི། ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་རབ་ཏུ་བསྐོར།”ཞེས་སོ། එත්ථ ච මාතරන්තිපදස්ස පුබ්බෙ මනුස්සලොකෙ මාතුභූතං දෙවපුත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ජිනාලඞ්කාරපාළියං – འདིར་“མ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་ཛིནཱལངྐཱརའི་གཞུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘තතො පුත්තං ගහෙත්වාන, ගතා මාතා සකං ඝරං; සත්තමියං චුතා ගන්ත්වා, දෙවපුත්තත්තමාගමී’’ති. “དེ་ནས་བུ་ནི་བཟུང་བྱས་ཏེ། མ་ནི་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་སོང་། ཞག་བདུན་པ་ལ་འཆི་འཕོས་ནས། ལྷ་ཡི་བུ་ཡི་དངོས་པོར་གྱུར།”ཞེས་སོ། තට්ටීකායඤ්ච ‘‘බොධිසත්තමාතා ගබ්භවුට්ඨානතො සත්තමෙ දිවසෙ කාලඞ්කත්වා තුසිතපුරෙ දෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති වුත්තං. එත්ථ ච දෙවපුත්තසද්දෙන වුත්තමෙව. කාළුදායී ථෙරගාථාඅට්ඨකථායඤ්ච ‘‘පරිවාරිතාති ච ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො පුරිමත්තභාවසිද්ධං ඉත්ථිභාවං දෙවතාභාවං වා සන්ධාය කතො. දෙවූපපත්ති පන පුරිසභාවෙන ජාතා’’ති වුත්තං. ජාතකටීකායඤ්ච ‘‘දෙවොරොහනෙති මාතුදෙවපුත්තස්ස තෙමාසං අභිධම්මපිටකං දෙසෙත්වා දෙවොරොහනකාලෙ’’ති මාතුදෙවපුත්තසද්දෙන වුත්තං. අභිධම්මාවතාරටීකායඤ්ච ‘‘දෙවානන්ති තදා ධම්මපටිග්ගාහකානං දසසහස්සචක්කවාළාධිවාසීනං මාතුදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවාන’’න්ති මාතුදෙවපුත්ත සද්දෙන වුත්තං. සිරීමහාමායාසත්ථෙ ච ‘‘සිරීමහාමායා දෙවීපි සත්තදිවසෙයෙව වසිත්වා කාලඞ්කත්වා අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවෙන තුසිතභවනෙ දෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති දෙවපුත්තසද්දෙන වුත්තං. මණිදීපටීකායඤ්ච ‘‘මාතරන්ති පුබ්බෙ මනුස්සලොකෙ මාතුභූතං දෙවපුත්තන්ති අත්ථො. සිරීමහාමායා හි බොධිසත්තං විජායිත්වා සත්තාහමත්තං ඨත්වා ඉතො චවිත්වා තුසිතභවනෙ පුරිසභාවෙනෙව නිබ්බත්තො, න ඉත්ථිභාවෙනා’’ති වුත්තං. තස්මා මාතරන්තිපදස්ස මාතුභූතං දෙවපුත්තන්ති අත්ථො මුඛ්‍යෙන දට්ඨබ්බො. དེའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ནི་བཙས་ནས་ཞག་བདུན་པ་ལ་དུས་ལས་འདས་ཏེ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཡང་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། ཀཱ་ལུ་དཱ་ཡཱི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“‘བསྐོར་ཏེ་གནས་’ཞེས་མོ་རྟགས་སུ་བསྟན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྲུབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའམ་ལྷ་མོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ལྷར་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“ལྷ་ལས་བབས་པ་ཞེས་པ་ནི། མ་ལྷའི་བུ་ལ་ཟླ་བ་གསུམ་དུ་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་བསྟན་ནས་ལྷ་ལས་འབབ་པའི་དུས་སོ”ཞེས་མ་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། ཆོས་མངོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“ལྷ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་ཆོས་ཉན་པ་པོ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ན་གནས་པའི་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལའོ”ཞེས་མ་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། དཔལ་ལྡན་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་“ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་ཡང་ཞག་བདུན་ཁོ་ནར་བཞུགས་ནས་དུས་ལས་འདས་ཏེ། རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ”ཞེས་ལྷའི་བུ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་sོ། མ་ཎི་དཱི་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“མ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་ནས་ཞག་བདུན་ཙམ་བཞུགས་ཏེ། འདི་ནས་འཆི་འཕོས་ནས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་ཀྱི། བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོར་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན། “མ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། མ་རུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་བུ་ལ་གཙོ་བོར་གོ་བར་བྱའོ། මධුසාරත්ථ දීපනීටීකායං පන –‘‘සුද්ධොදනො නාම පිතා මහෙසිනො,බුද්ධස්ස මාතා පන මායා නාම. མདྷུ་སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ནི། “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཡབ་ནི་ཟས་གཙང་ཞེས། སངས་རྒྱས་ཡུམ་ནི་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། බොධිසත්තං [Pg.93] පරිහරිය කුච්ඡිනා,කායස්ස භෙදා තිදිවස්මිං මොදති; සා ගොතමී කාලංකතා ඉතො චුතා,දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතා; ආමොදති කාමගුණෙහි පඤ්චහි,පරිවාරිතා දෙවගණෙහි තෙහී’’ති; ථෙරාපාළි; མངལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བསྐྱངས་བྱས་ནས། ལུས་ཞིག་ནས་ནི་གསུམ་རྩེན་གནས་སུ་དགའ། གཽ་ཏ་མཱི་དེ་དུས་བྱས་འདི་ནས་འཕོས། ལྷ་ཡི་འདོད་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཡིས་རབ་ཏུ་དགའ། ལྷ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་དེ་དག་གིས་བསྐོར་ཏོ།”ཞེས་གནས་བརྟན་གྱི་ལུང་ལས་སོ། තදට්ඨකථායං ‘‘පරිවාරිතාති ච ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො පුරිමත්ත භාවසිද්ධං ඉත්ථිභාවං දෙවතාභාවං වා සන්ධාය කතො. දෙවූපපත්ති පන පුරිසභාවෙන ජාතාති වුත්තත්තා මාතරන්ති මනුස්සත්තභාවවසෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ථෙරට්ඨකථා පන නසඞ්ගහාරුළ්හා. අඤ්ඤට්ඨකථාටීකාසු ච තාදිසං වචනං නත්ථි. පත්ථනාකාලෙ ච බුද්ධමාතා හුත්වා පච්ඡා පුරිසො හොමීති පත්ථනා නත්ථි. තිංසධම්මතායඤ්ච බුද්ධමාතුයා පුරිසභාවො නාම නත්ථි. තස්මා තං වීමංසිතබ්බන්තිපි විදූ වදන්තීති වුත්තං. තං පන න ගහෙතබ්බං. කස්මා, සංසයවචනෙන වීමංසිතබ්බන්ති විදූවදන්තීති ච වුත්තත්තා ච යථාවුත්තට්ඨකථාටීකාවචනෙහි උජුකං විරුද්ධත්තා ච. දෙවතාසද්දො හි දෙවපුත්තෙ බ්‍රහ්මෙ දෙවධීතාය ච වත්තති. තථාහෙස ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු දෙවපුත්තෙ. වුත්තඤ්හි ඛුද්දකපාඨඅට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤතරාති අනියමිත නිද්දෙසො. සා හි නාමගොත්තතො අපාකටා. තස්මා අඤ්ඤතරාති වුත්තා. දෙවොයෙව දෙවතා. ඉත්ථිපුරිසසාධාරණමෙවෙතං. ඉධ පන පුරිසොඑව. සො දෙවපුත්තො. කින්තුසාධාරණනාමවසෙන දෙවතාති වුත්තො’’ති. සුනීතත්ථෙරඅපදාන පාළියං ආගතාසු ‘‘තථා තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මෙ. පදීපවිමානවත්ථුපාළියං වුත්තාසු – དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“‘བསྐོར་ཏེ་གནས་’ཞེས་མོ་རྟགས་སུ་བསྟན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྲུབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའམ་ལྷ་མོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ལྷར་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ‘མ་’ཞེས་པ་ནི་མིའི་སྐྱེ་གནས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ”ཞེས་སྨྲའོ། འོན་ཀྱང་གནས་བརྟན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ནི་བསྡུ་བར་མ་ཚུད་དོ། འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱ་གཞན་དག་ལས་དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་མེད་དོ། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དུས་སུའང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་དུ་གྱུར་ནས་ཕྱིས་སུ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་སྨོན་ལམ་མེད་དོ། ཆོས་ཉིད་སུམ་ཅུའི་ནང་དུའང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་ལ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་མེད་དོ། དེ་ལྟ་བས་ན། དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཞིག་གོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བཟུང་བར་མི་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཚིག་གིས་བརྟག་པར་བྱའོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་རྣམས་དང་དངོས་སུ་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་“ལྷ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷའི་བུ་དང་། ཚངས་པ་དང་། ལྷའི་བུ་མོ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་“དེ་ནས་ལྷ་ཞིག་མཚན་མོ་རབ་ཏུ་འདས་པ་ན། མདོག་ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷའི་བུ་ལ་འཇུག་གོ། ཁུདྡྷཀ་པཱ་ཋའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“‘གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་’ཅེས་པ་ནི་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། མོ་ནི་མིང་དང་རུས་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་‘གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་’ཅེས་གསུངས་སོ། ལྷ་ཉིད་ལྷ་མོ་སྟེ། འདི་ནི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཀར་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་དོ། འདིར་ནི་སྐྱེས་པ་ཁོ་ནའོ། དེ་ནི་ལྷའི་བུ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་ཐུན་མོང་གི་མིང་གི་དབང་གིས་ལྷ་ཞེས་གསུངས་སོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། སུ་ནཱི་ཏa་གནས་བརྟན་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་“དེ་བཞིན་དུ་ལྷ་དེ་དག་བདུན་བརྒྱ་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཚངས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་མངོན་པར་བྱུང་སྟེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཚངས་པ་ལ་འཇུག་གོ། པདཱི་པཱ་བི་མཱ་ན་ཝཏྠུའི་ལུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨති දෙවතෙ; ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති. “མདོག་ནི་ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་ཡིས། ལྷ་མོ་ཁྱོད་ནི་གང་གནས་པ། ཕྱོགས་རྣམས་ཐམས་ཅད་གསལ་བྱེད་པ། སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་བཞིན་དུ་འོ།”ཞེས་སོ། ආදීසු [Pg.94] දෙවධීතාය. එවං පන පරිවාරිතාසද්දොපි වෙදිතබ්බො. තස්මා ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන කතාය ථෙරට්ඨකථාය වුත්තවචනං ජාතකටීකාය වුත්තවචනඤ්ච ආචරියසුමඞ්ගලත්ථෙරෙන කතාය අභිධම්මාවතාරටීකාය වුත්තවචනං පමාණං කත්වා මාතුදෙවපුත්තොති අත්ථොයෙව දට්ඨබ්බො. එතරහි පන කෙචි ආචරියා ථෙරාපාළියං ආගතං පරිවාරිතාසද්දඤ්ච මධුසාරත්ථදීපනීටීකාවචනඤ්ච පටිච්ච මාතුදෙවධීතාති වදන්ති. තං පන තෙසං මතිමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අදෙසීති මහාකරුණාපුබ්බඞ්ගමෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන කථෙසි. අසදිසං තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච තන්ති බුද්ධං. අසදිසන්ති අප්පටිපුග්ගලං. නත්ථි එතස්ස සදිසො පටිපුග්ගලොති අසදිසො, බුද්ධො. සදෙවකෙ ලොකෙ සීලාදිගුණෙන බුද්ධෙන සදිසො කොචි පුග්ගලො නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ විනයමහාවග්ගපාළියං – ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷའི་བུ་མོ་ལའོ། དེ་བཞིན་དུ་“བསྐོར་ཏེ་གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལྟ་བས་ན། སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གནས་བརྟན་གྱིས་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སློབ་དཔོན་བཟང་པོ་ལྡན་པའི་གནས་བརྟན་གྱིས་མཛད་པའི་ཆོས་མངོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཚད་མར་བྱས་ནས། “མ་ལྷའི་བུ་”ཞེས་པའི་དོན་ཉིད་དུ་གོ་བར་བྱའོ། དེང་སང་གི་དུས་སུ་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་གནས་བརྟན་གྱི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་“བསྐོར་ཏེ་གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་། མདྷུ་སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་ལ་བརྟེན་ནས། “མ་ལྷའི་བུ་མོ་”ཞེས་སྨྲའོ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཁོ་བོ་ཅག་གི་བློ་བཟོ་ཙམ་དུ་གོ་བར་བྱའོ། “བསྟན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། “མཚུངས་པ་མེད་པ་དེ་ལའོ”ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་“དེ་ལའོ”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ། “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་ལའོ། འདི་ལ་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་ལུང་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති; සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’’ති. “ང་ལ་སློབ་དཔོན་གང་ཡང་མེད། ང་དང་མཚུངས་པའང་ཡོད་མ་ཡིན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན། ང་དང་ཟླ་བོ་ཡོད་མ་ཡིན།”ཞེས་སོ། නිච්චන්තිසතතං සමිතං, සබ්බකාලං නිරන්තරන්ති අත්ථො. අසදිසං තං බුද්ධං නිච්චං නමාමීති සම්බන්ධොති. “རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བར་མ་ཆད་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ལོ”ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුමති සුන්දරසබ්බඤ්ඤුත ඤාණවාතො, දෙසනාඤාණවාතො වා. යො යාදිසො බුද්ධො. දිවෙ දිවසෙ දිවාකරොව සූරියොඉව, සොභන්තො විරොචමානො හුත්වා, රතිජනනෙ දෙවානං අතප්පකපීති සොමනස්සුප්පාදනෙ, පෙමුප්පාදනෙ වා, සිලාසනම්හි පණ්ඩු කම්පලනාමකෙ සිලාසනෙ, ආසීනො නිසීදන්තො හුත්වා සිවසුඛදං නිබ්බානසුඛදායකං, ධම්මං අභිධම්මධම්මං, දෙවානං මාතු පුබ්බදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවානං අදෙසි කථෙසි. අසදිසං අප්පටිපුග්ගලං තං බුද්ධං අහං නිච්චං සතතං නමාමි වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བློ་བཟང་པོ་ནི་མཛེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། སངས་རྒྱས་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཉིན་མོ་ཉི་མ་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་བར་གྱུར་ཏེ། དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་ལ་མི་ངོམས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པའམ། ཡང་ན་བྱམས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། རྡོ་ལེབ་སྟེ། པཎྜུ་ཀམ་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རྡོ་ལེབ་ལའོ། བཞུགས་པ་ནི་བཞུགས་པར་གྱུར་ཏེ། ཞི་བའི་བདེ་བ་སྟེར་བ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྟེར་བའོ། ཆོས་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་ཆོས་སོ། ལྷ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་མ་ལྷའི་བུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་གསུངས་སོ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་དེའི་སངས་རྒྱས་ལ་བདག་གིས་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་དོ། තෙරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 14. ༡༤. යො [Pg.95] පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහි,ලොකෙහි තීහිවිකලෙහි නිරාකුලෙහි; සම්පාපුණෙ නිරුපමෙය්‍යතමෙව නාථො,තං සබ්බලොකමහිතං අසමං නමාමි. “ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་པོའི་མཐིལ་གྱི་རི་མོ་ཡིས། འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་མ་ཚང་མེད་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པར། མགོན་པོ་གང་ཞིག་དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་རབ་ཐོབ་པ། འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱིས་མཆོད་པའི་མཚུངས་མེད་དེ་ལ་འདུད།” 14. එවං තෙරසමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි බුද්ධස්ස පාදතලෙ විචිත්තප්පවත්තෙහි අට්ඨසතචක්කලක්ඛණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො යො පාදපඞ්කජත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත භ ජ ජ ගණෙහි ච ගරුද්වයෙන රචිතත්තා චුද්දසක්ඛරෙහි යුත්තා වසන්තතිලකාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං වුත්තොදයෙ ‘‘වුත්තා වසන්තතිලකා ත භ ජා ජගා ගො’’ති. තස්සායමත්ථො. යස්සං පටිපාදං ත භ ජා ත භ ජ ගණා ච ජගා ජගණගරුකා ච ගො ගරු ච චෙ භවන්ති, සා ගාථා වසන්තතිලකාගාථාති ඡන්දාචරියෙහි වුත්තාති. ༡༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གསུམ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞབས་མཐིལ་དུ་རྣམ་པར་བཀྲ་བར་གནས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། འདི་ནི་ཏ-བྷ-ཛ-ཛ-ཚོགས་རྣམས་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ཚིགས་བཅད་དུ་གོ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ལས་“ཏ་བྷ་ཛ་ཛ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་ཏ-བྷ-ཛ-ཛ-ཚོགས་རྣམས་དང་། ཛ-ཚོགས་དང་ལྕི་བ། ལྕི་བ་བཅས་ཡོད་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ཚིགས་བཅད་དོ་ཞེས་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། තත්ථ පන යො නාථො අවිකලෙහි නිරාකුලෙහි පාදපඞ්කජමුදුත්තලෙහිතීහි ලොකෙහි නිරුපමෙය්‍යතං සම්පාපුණෙඑව සබ්බලොකමහිතං අසමං තං නාථං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. එත්ථ පන සද්දක්කමෙන අදස්සෙත්වා අත්ථක්කමෙන වණ්ණනං දස්සයිස්සාම. යො නාථොති යො යාදිසො සබ්බසත්තානං පටිසරණො බුද්ධො. තං පන පදං සම්පාපුණෙඑවාතිපදෙ කත්තුභාවෙන සම්බන්ධිතබ්බං. නාථස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අවිකලෙහීති කෙනචි අවෙකල්ලෙහි සබ්බපාදචක්කලක්ඛණෙහි සම්පුණ්ණෙහීති අත්ථො. විරූපං කලති ගච්ඡතීති විකලො. විපුබ්බකලධාතු ගතියං අ. නත්ථි කිඤ්චි විකලං එතිස්සා රාජියාති අවිකලා, පාදරාජි. පාදද්වයෙ පරිබ්‍යත්තං සණ්ඨානරූපං කිඤ්චි විකලං නත්ථීති අත්ථො. තෙහි අවිකලෙහි. དེ་ལ་མགོན་པོ་གང་ཞིག་མ་ཚང་བ་མེད་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པའི་ཞབས་སྐྱེས་པདྨ་འཇམ་པོའི་མཐིལ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ལས་དཔེ་མེད་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པའི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ། འདིར་ནི་སྒྲའི་གོ་རིམ་ལྟར་མ་བསྟན་པར། དོན་གྱི་གོ་རིམ་ལྟར་རྣམ་པར་བཤད་པ་བསྟན་པར་བྱའོ། “མགོན་པོ་གང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཚིག་དེ་ནི་“རབ་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ”ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་སྦྱོར་བར་བྱའོ། “མགོན་པོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། “མ་ཚང་བ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཀྱང་མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མི་སྡུག་པར་འགྲོ་བས་ན་མ་ཚང་བའོ། ཝི-སྔོན་འཇུག་དང་ཀལ-ཁམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཨ-རྐྱེན་ནོ། རི་མོ་འདི་ལ་མ་ཚང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་པས་ན་མ་ཚང་བ་མེད་པ་སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རི་མོའོ། ཞབས་གཉིས་ལ་གསལ་བའི་དབྱིབས་ཀྱི་གཟུགས་ལ་མ་ཚང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་སོ། නිරාකුලෙහීති [Pg.96] ආකුලවිරහිතෙහි. පාදචක්කලක්ඛණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංමිස්සෙහි අසංසට්ඨෙහීති අත්ථො. ආභුසො කුලති බන්ධතීති ආකුලං, ආපුබ්බ කුලධාතු බන්ධනෙ අ. අථ වා ආභුසො කුලති ආවරති සොභනන්ති ආකුලං, නත්ථි ආකුලං අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සං එතිස්සා පාදරාජි යාති නිරාකුලා, පාදරාජි. තෙහි නිරාකුලෙහි. තං පන පදද්වයං පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහීතිපදෙ විසෙසනං. පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහීති පාදසඞ්ඛාතපදුමස්ස සණ්හ තලෙ ජාතෙහි අට්ඨසතචක්කලක්ඛණරාජිකෙහි පදති ගච්ඡති එතෙනාති පාදො. පදධාතු ගතිම්හිණ. පඞ්කෙ කද්දමෙ ජාතන්ති පඞ්කජං, පදුමං. පාදසඞ්ඛාතං පඞ්කජං පාදපඞ්කජං. පඞ්කජංඉව පාදො වා පාදපඞ්කජං, පාදො. සණ්හභාවෙන මුදති පවත්තතීති මුදු, මුදධාතු ගතියං උ. තලති පතිට්ඨති එත්ථාති තලං. තලධාතු පතිට්ඨායං අ. මුදු ච තං තලඤ්චාති මුදුත්තලං, පාදපඞ්කජස්ස මුදුත්තලං පාදපඞ්කජමුදුත්තලං, රාජති දිස්සතීති රාජිකා, රාජති සොභති එතෙනාති රාජිකා. රාජධාතු සොභනෙ ණිකො. පාදපඞ්කජ මුදුත්තලෙ ජාතං අට්ඨසතචක්කලක්ඛණසඞ්ඛාතං රාජිකන්ති පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකං, තෙහි. "Nirākulehi" (རྙོག་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་) ཞེས་པ་ནི་འཁྲུགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པ་དང་མ་འཆོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཀུན་ནས་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "ākula" (འཁྲུགས་པ་) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "ā" དང་ལྡན་པའི་འཆིང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "kula" བྱིངས་ལས་ "a" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །ཡང་ན། ཀུན་ནས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "ākula" (འཁྲུགས་པ་) ཞེས་བྱའོ། །ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་འཁྲུགས་པ་མེད་པའི་ཞབས་ཀྱི་རི་མོ་དེ་དག་ནི་ "nirākulā" (རྙོག་པ་མེད་པ་) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རི་མོའོ། །རྙོག་པ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་སོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttalarājikehi" (ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་རི་མོ་རྣམས་ཀྱིས་) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའོ། །"pādapaṅkajamuduttalarājikehi" ཞེས་པ་ནི། ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་པད་མའི་མཐིལ་འཇམ་པོར་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རི་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "pāda" (ཞབས་) ཞེས་བྱའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "pada" བྱིངས་ལས་ "ṇa" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །འདམ་རྫབ་ལ་སྐྱེས་པས་ན་ "paṅkaja" (འདམ་སྐྱེས་) ཏེ། པད་མའོ། །ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་འདམ་སྐྱེས་ནི་ "pādapaṅkaja" (ཞབས་པད་) དོ། །ཡང་ན་པད་མ་ལྟ་བུའི་ཞབས་ནི་ "pādapaṅkaja" སྟེ། ཞབས་སོ། །འཇམ་པའི་དངོས་པོས་མཉེན་པར་འཇུག་པས་ན་ "mudu" (མཉེན་པ་) སྟེ། འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "muda" བྱིངས་ལས་ "u" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །འདིར་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ "tala" (མཐིལ་) ཏེ། གནས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "tala" བྱིངས་ལས་ "a" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །མཉེན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཐིལ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ "muduttala" (མཉེན་འཇམ་མཐིལ་) ཏེ། ཞབས་པད་ཀྱི་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttala" འོ། །མཛེས་ཤིང་མངོན་པར་གསལ་བས་ན་ "rājikā" (རི་མོ་) སྟེ། འདིས་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ "rājikā" འོ། །མཛེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "rāja" བྱིངས་ལས་ "ṇika" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །ཞབས་པད་ཀྱི་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ལ་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་བགྲང་བའི་རི་མོ་ནི་ "pādapaṅkajamuduttalarājika" སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། ། තං පන අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණං නාමෙවං වෙදිතබ්බං. භගවතො පාදපඞ්කජමුදුතලස්ස මජ්ඣෙ නාභි දිස්සති. නාභිපටිච්ඡින්නා වට්ටලෙඛා දිස්සති. නාභිමුඛපරික්ඛෙපපට්ටො දිස්සති. පනාළිමුඛං දිස්සති. අරා දිස්සන්ති. අරෙසු වට්ටලෙඛා දිස්සන්ති. නෙමි දිස්සති. නෙමිමණිකා දිස්සන්ති. ඉදං තාව පාළිආගතමෙව. සම්පහුලවාරො පන අනාගතො, සො එවං දට්ඨබ්බො. සත්ති, සිරීවච්ඡො, නන්දියාවට්ටං, සොවත්තිකො, වටංසකො, වඩ්ඪමානකං, මච්ඡයුගලං, භද්දපීඨං, අඞ්කුසං, තොමරො, පාසාදො, තොරණං, සෙතච්ඡත්තං, ඛග්ගො, තාලවණ්ඩං, මොරහත්ථකො, වාළබීජනි, උණ්හීසං, පත්තො[Pg.97], මණිකුසුමදාමං, නීලුප්පලං, රත්තුප්පලං, සෙතුප්පලං, පදුමං, පුණ්ඩරිකං, පුණ්ණඝටො, පුණ්ණපාති, සමුද්දො, චක්කවාළං, හිමවා, සිනෙරු, චන්දිමසූරියා, නක්ඛත්තානි, චත්තාරො මහාදීපා, ද්වෙපරිත්තදීපසහස්සානි අන්තමසො චක්කවත්ති රඤ්ඤො පරිසං උපාදාය සබ්බො චක්කලක්ඛණස්සෙව පරිවාරොති එත්තකමෙව මජ්ඣිමපණ්ණාසට්ඨකථායං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དེ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་དབུས་སུ་ལྟེ་བ་སྣང་བར་འགྱུར། ལྟེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྐོར་ཐིག་སྣང་བར་འགྱུར། ལྟེ་བའི་ཁ་གཏད་ཀྱི་མཐའ་སྐོར་གྱི་རི་མོ་སྣང་བར་འགྱུར། སྦུ་གུའི་ཁ་སྣང་བར་འགྱུར། རྩིབས་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། རྩིབས་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་དུ་སྐོར་ཐིག་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། མུ་ཁྱུད་སྣང་བར་འགྱུར། མུ་ཁྱུད་ཀྱི་ནོར་བུ་རྣམས་སྣང་བར་འགྱུར། འདི་ནི་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །རྒྱས་པར་བཤད་པའི་སྐབས་ནི་ལུང་ལས་མ་འོངས་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མདུང་ཐུང་། དཔལ་གྱི་བེའུ། གཡུང་དྲུང་འཁྱིལ་བ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རི་མོ། གཙུག་རྒྱན། བུམ་པ་བཟང་པོ། གསེར་ཉ་ཟུང་། ཁྲི་བཟང་པོ། ལྕགས་ཀྱུ། འཁོར་ལོ། ཁང་བཟང་། སྒོ་གཏན། གདུགས་དཀར། རལ་གྲི། ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ། རྨ་བྱའི་སྒྲོ་བསིལ། རྔ་ཡབ། གཙུག་ཏོར། ལྷུང་བཟེད། ནོར་བུའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ། ཨུཏྤལ་དམར་པོ། ཨུཏྤལ་དཀར་པོ། པད་མ། པད་མ་དཀར་པོ། བུམ་པ་གང་བ། སྣོད་གང་བ། རྒྱ་མཚོ། འཁོར་ཡུག གངས་རི། ལྷུན་པོ། ཟླ་བ་དང་ཉི་མ། རྒྱུ་སྐར་རྣམས། གླིང་ཆེན་པོ་བཞི། གླིང་ཕྲན་སྟོང་ཕྲག་གཉིས། མཐར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དང་བཅས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འཁོར་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཙམ་ཞིག་དབུས་མའི་པཎྞཱ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ (Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ජිනාලඞ්කාරටීකායං පන ‘‘හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානීති චක්කලක්ඛණං නාම ද්වීසු පාදතලෙසු ද්වෙ චක්කානි එකෙකස්මිං සහස්සමත්තා අරා යුත්තා හොන්ති. නෙමිවලයං සුවණ්ණවණ්ණං. නාභි ඉන්දනීලමණිවණ්ණා. තස්මිං මජ්ඣෙ ච නාභිපරියන්තෙ ච නාභිමුඛෙ ච වට්ටලෙඛා මජ්ඣෙ ඡිද්දං චක්කපරියන්තෙ නෙමිතො බහිද්ධා වට්ටෙ. සත්ති, සිරීවච්ඡො, නන්දියාවට්ටං, සොවත්තිකො, වටංසකං, වඩ්ඪමානකං, භද්දපීඨං, අඞ්කුසො, පාසාදං, තොරණං, සෙතච්ඡත්තං, ඛග්ගං, තාලවණ්ඩං, මයූරහත්ථං, චාමරං, උණ්හීසං, පත්තං, මණි, සුමනදාමං, නීලුප්පලං, රත්තුප්පලං, රත්තපදුමං, සෙතපදුමං, පුණ්ඩරිකං, පුණ්ණකලසං, පුණ්ණපත්තං, සමුද්දො, චක්කවාළපබ්බතො, හිමවන්තපබ්බතො, මෙරුපබ්බතො, සූරියමණ්ඩලං, චන්දමණ්ඩලං, නක්ඛත්තං, සපරිවාරා චතුමහාදීපා, සපරිවාරො සත්තරතනසමඞ්ගී චක්කවත්ති, දක්ඛිණාවට්ට සෙතසඞ්ඛං, සුවණ්ණමච්ඡයුගළං, චක්කාවුධං, සත්තමහාගඞ්ගා, සත්තකුලපබ්බතා, සත්තසීදන්තසාගරා, සුවණ්ණ හංසරාජා, සංසුමාරො, ධජපටාකො, සුවණ්ණසිවිකා, සුවණ්ණවාළබීජනි, කෙලාසපබ්බතො, සීහරාජා, බ්‍යග්ඝරාජා, වලාහකඅස්සරාජා, උපොසථඡද්දන්තහත්ථිරාජා, වාසුකීනාගරාජා, හංසරාජා, උසභරාජා, එරාවණ හත්ථිරාජා, සුවණ්ණමකරං, චතුමුඛසුවණ්ණනාවා, සවච්ඡකා ධෙනු, කිංපුරිසො, කින්නරී, කරවීකො, මයූරරාජා, කොඤ්චරාජා, චක්කවාකරාජා, ජීවඤ්ජීවකරාජා ඡ දෙවලොකා, සොළස [Pg.98] බ්‍රහ්මලොකාති ඉමෙ එත්තකා අග්ගමඞ්ගලලක්ඛණා පාදතලෙ පඤ්ඤායන්තී’’ති වුත්තං. ඉමිනා ච වචනෙන අට්ඨසත පාදචක්කලක්ඛණං පරිපුණ්ණං වෙදිතබ්බන්ති. རྒྱལ་བའི་རྒྱན་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Jinālaṅkāra-ṭīkā) ལས་ནི། “ཞབས་མཐིལ་གཉིས་ཀྱི་འོག་ཏུ་འཁོར་ལོ་རྣམས་སྐྱེས་པ་ནི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་བྱ་སྟེ། ཞབས་མཐིལ་གཉིས་ལ་འཁོར་ལོ་གཉིས་ཡོད་ཅིང་། རེ་རེ་ལའང་རྩིབས་སྟོང་ཕྲག་རེ་དང་ལྡན་པའོ། །མུ་ཁྱུད་ཀྱི་སྐོར་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ནོ། །ལྟེ་བ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་མདོག་ཅན་ནོ། །དེའི་དབུས་དང་། ལྟེ་བའི་མཐའ་སྐོར་དང་། ལྟེ་བའི་ཁ་གཏད་དུ་སྐོར་ཐིག་ཡོད་ཅིང་། དབུས་སུ་བུ་ག་དང་། འཁོར་ལོའི་མཐའ་སྐོར་གྱི་མུ་ཁྱུད་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་སྐོར་ཐིག་ཡོད། མདུང་ཐུང་། དཔལ་གྱི་བེའུ། གཡུང་དྲུང་འཁྱིལ་བ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རི་མོ། གཙུག་རྒྱན། བུམ་པ་བཟང་པོ། ཁྲི་བཟང་པོ། ལྕགས་ཀྱུ། ཁང་བཟང་། སྒོ་གཏན། གདུགས་དཀར། རལ་གྲི། ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ། རྨ་བྱའི་སྒྲོ་བསིལ། རྔ་ཡབ། གཙུག་ཏོར། ལྷུང་བཟེད། ནོར་བུ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ། ཨུཏྤལ་དམར་པོ། པད་མ་དམར་པོ། པད་མ་དཀར་པོ། པད་མ་དཀར་པོ་ཆེན་པོ། བུམ་པ་གང་བ། སྣོད་གང་བ། རྒྱ་མཚོ། འཁོར་ཡུག་གི་རི། གངས་རི། ལྷུན་པོ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར། རྒྱུ་སྐར། འཁོར་དང་བཅས་པའི་གླིང་ཆེན་བཞི། འཁོར་དང་རིན་ཆེན་བདུན་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་དུང་དཀར། གསེར་གྱི་ཉ་ཟུང་། འཁོར་ལོའི་མཚོན་ཆ། ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བདུན། གསེར་གྱི་རི་བདུན། རོལ་བའི་མཚོ་བདུན། གསེར་གྱི་ངང་པའི་རྒྱལ་པོ། ཆུ་སྲིན་འཛིན་ཁྲི། རྒྱལ་མཚན་དང་བ་དན། གསེར་གྱི་ཁྱོགས་དཔྱང་། གསེར་གྱི་རྔ་ཡབ། གངས་རི་ཏི་སེ། སེང་གེའི་རྒྱལ་པོ། སྟག་གི་རྒྱལ་པོ། རྟ་མཆོག་སྤྲིན་གྱི་ཤུགས་ཅན། གླང་པོའི་རྒྱལ་པོ་ཉེ་བར་འཁོར་བ་དང་ས་སྲུང་གི་བུ་གཉིས། ལྷའི་སྦྲུལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་པད་མ། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ། ཁྱུ་མཆོག་གི་རྒྱལ་པོ། གླང་པོ་ཆེ་ས་སྲུང་གི་བུ། གསེར་གྱི་ཆུ་སྲིན། གསེར་གྱི་གྲུ་གཟིངས་སྒོ་བཞི་པ། བེའུ་དང་བཅས་པའི་བ་མོ། མི་འམ་ཅི་ཕོ། མི་འམ་ཅི་མོ། ཀ་ལ་པིང་ཀ། རྨ་བྱའི་རྒྱལ་པོ། ཁྲུང་ཁྲུང་གི་རྒྱལ་པོ། ངང་སྐྱའི་རྒྱལ་པོ། ཤང་ཤང་ཏེའུའི་རྒྱལ་པོ། འདོད་ལྷ་རིགས་དྲུག ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་བཅུ་དྲུག་སྟེ། འདི་སྙེད་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་མཚན་མཆོག་རྣམས་ཞབས་མཐིལ་ལ་གསལ་བར་སྣང་ངོ་།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་འདིས་ནི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། තීහි ලොකෙහීති සම්බන්ධො. තීහි කාමරූපාරූප ලොකෙහීති අත්ථො. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තං පනෙතං කත්වත්ථෙ කරණවචනං. තස්ස පන පදස්ස නිරුපමෙය්‍යාති පදෙන කත්තුභාවෙන සම්බන්ධො. නිරුපමෙය්‍යතන්ති අප්පමෙය්‍යභාවං. උපමිතබ්බන්ති උපමෙය්‍යං. උපපුබ්බ මාධාතු පමානෙ ණ්‍යො. උපමෙය්‍යස්ස භාවො උපමෙය්‍යතං. නත්ථි උපමෙය්‍යතං අස්ස රාජිකස්සාති නිරුපමෙය්‍යතං. අථ වා නත්ථි උපමෙය්‍යං එතස්ස රාජිකස්සාති නිරුපමෙය්‍යො, පාදචක්කලක්ඛණරාජිකො ලබ්භති. තස්ස භාවො නිරුපමෙය්‍යතං. තං පන පදං සම්පාපුණෙ එවාතිපදෙ කම්මං. සම්පාපුණෙඑවාති සම්බන්ධො. සම්මා ගච්ඡතිඑවාති අත්ථො. කස්මා පන තීහි ලොකෙහි පාදපඞ්කජමුදුතලෙහි නිරුපමෙය්‍යතං පාපුණාතීති. බුද්ධතො අඤ්ඤස්ස කස්සචි දෙවමනුස්සස්ස පාදතලමජ්ඣෙ පාදචක්කලක්ඛණස්ස අභාවතො. භගවතො හි පාදපඞ්කජමුදුතලෙ පාරමිපුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තානි අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණානි සම්පාපුණන්ති, න අඤ්ඤෙසං. තස්මා නිරුපමෙය්‍යතං පාපුණාතීති. "Tīhi lokehi" (འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་) ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱེད་སྒྲའོ། །ཚིག་དེ་ནི་ "nirupameyyā" (དཔེ་མེད་པ་) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ། །"nirupameyyataṃ" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། །དཔེར་བྱ་བ་ནི་ "upameyya" (དཔེར་བྱ་བ་) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "upa" དང་ལྡན་པའི་ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "mā" བྱིངས་ལས་ "ṇya" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །དཔེར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་ "upameyyatā" (དཔེར་བྱ་བའི་ཉིད་) འོ། །རི་མོ་འདི་ལ་དཔེར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་པས་ན་ "nirupameyyataṃ" (དཔེ་མེད་པ་ཉིད་) དོ། །ཡང་ན། རི་མོ་འདི་ལ་དཔེར་བྱ་བ་མེད་པས་ན་ "nirupameyya" (དཔེ་མེད་པ་) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རི་མོ་ཐོབ་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་ "nirupameyyatā" (དཔེ་མེད་པ་ཉིད་) འོ། །ཚིག་དེ་ནི་ "sampāpuṇe eva" (ཡང་དག་པར་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ། །"sampāpuṇe eva" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་གྱི་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ལས་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་གང་གི་ཡང་ཞབས་མཐིལ་གྱི་དབུས་སུ་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་པད་མཉེན་འཇམ་མཐིལ་ལ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། සබ්බලොකමහිතන්ති සබ්බලොකෙන පූජිතං. සබ්බෙන දෙවමනුස්සලොකෙන මහිතබ්බො පූජිතබ්බොති සබ්බලොක මහිතො, නාථො ලබ්භති. තං. උප්පන්නෙ හි තථාගතෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා බුද්ධස්ස පූජෙන්ති, පගෙව අඤ්ඤා. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතන දාමෙන තථාගතං පූජෙති. යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙපි දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො නිබ්බුතම්පි භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොක මහාරාජා [Pg.99] සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙති. කා කථා පන අඤ්ඤෙසං පූජාති වුත්තං හොති. "Sabbalokamahitaṃ" (འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པའོ། །ལྷ་དང་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀུར་བར་བྱ་བ་དང་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ "sabbalokamahita" (འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་) སྟེ། མགོན་པོ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པ་ན། མཐུ་ཆེ་བའི་ལྷ་དང་མི་གང་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་ན། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས། འདི་ལྟར་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོས་རི་རབ་ཙམ་གྱི་རིན་པོ་ཆེའི་ཕྲེང་བས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་དོ། །རང་རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྔམས་དང་། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་དང་གསལ་རྒྱལ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མཆོད་དོ། །ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྗེས་སུའང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དམིགས་ཏེ་གསེར་སྲང་བྱེ་བ་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་བཏང་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་གཙུག་ལག་ཁང་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་བཞེངས་སོ། །དེ་ལྟ་ན་གཞན་དག་གི་མཆོད་པ་ལྟ་ཅི་ཞིག་བཤད་དགོས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། අසමන්ති සබ්බමනුස්සදෙවබ්‍රහ්මෙහි අසදිසං. අප්පටිපුග්ගලන්ති අත්ථො. නත්ථි සමො සදිසො පුග්ගලො අස්සාති අසමො, නාථො. සො පන අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණ විචිත්‍රරූපකායො. සබ්බාකාර පරිසුද්ධ සීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධධම්මකායො. පුඤ්ඤමහත්ත ථාමමහත්තඉද්ධිමහත්ත යසමහත්ත පඤ්ඤාමහත්තානං පරමුක්කංස ගතො ච හොති, තස්මා තථාගතෙන සමො සදිසො නාම නත්ථීති අත්ථො. තං අසමං. තන්ති නාථං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. "Asamaṃ" (མཉམ་པ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཚུངས་པའོ། །གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལ་མཉམ་པ་འམ་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་ "asama" (མཉམ་པ་མེད་པ་) སྟེ། མགོན་པོའོ། །ཁོང་ནི་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་ཅིང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་གཟུགས་སྐུ་མངའ་བའོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རིན་པོ་ཆེས་ཕྱུག་པའི་ཆོས་སྐུ་མངའ་བའོ། །བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། གྲགས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གཤེགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཉམ་པ་འམ་མཚུངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མཉམ་པ་མེད་པ་དེ་ལའོ། །མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො නාථො යො යාදිසො සබ්බසත්තානං පටිසරණො බුද්ධො, අවිකලෙහි කෙහිචි අවෙකල්ලෙහි, නිරාකුලෙහි ආකුලවිරහිතෙහි, පාදපඞ්කජ මුදුත්තලරාජිකෙහි පාදසඞ්ඛාතපදුමස්ස සණ්හතලෙ ජාතෙහි අට්ඨසතචක්කලක්ඛණරාජිකෙහි, තීහි ලොකෙහි කත්තුභූතෙහි, නිරුපමෙය්‍යතං අප්පමෙය්‍යභාවං අප්පමිතබ්බ භාවං වා, සම්පාපුණෙඑව සම්මා ගච්ඡතිඑව, සබ්බලොකමහිතං සබ්බලොකෙන පූජිතං, අසමං සබ්බමනුස්සදෙවබ්‍රහ්මෙහි අසදිසං තං නාථං අහං නමාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། མགོན་པོ་གང་ཞིག་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དེ། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དག་དང་། རྙོག་པ་མེད་པ་སྟེ་འཁྲུགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་དང་། ཞབས་སུ་བགྲང་བའི་པད་མའི་མཐིལ་འཇམ་པོར་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རི་མོ་རྣམས་དང་། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་དཔེ་མེད་པ་ཉིད་དེ་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོའམ་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ། །འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་དང་། མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཚུངས་པ་མཉམ་པ་མེད་པ་དེ་ལྟ་བུའི་མགོན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱའོ། ། චුද්දසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 15. ༡༥. බුද්ධං නරානරසමොසරණං ධිතත්තං,පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරං; අත්ථාභිකාමනරදෙවහිතාවහං තං,වන්දාමි කාරුණිකමග්ගමනන්තඤාණං. མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན། ། ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་དང་། ། དོན་གཉེར་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ནི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་མཛད་པ། ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་མཆོག་མངའ་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 15. එවං [Pg.100] චුද්දසමගාථාය නාථං නත්වා ඉදානි නරානරස මොසරණන්ත්‍යාදීහි සත්තහි ගුණෙහි ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතු කාමො බුද්ධං නරානරසමොසරණන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන තභජජගණෙහි ගරුද්වයෙන ච රචිතත්තා චුද්දසක්ඛරෙහි යුත්තා වසන්තතිලකාගාථාති දට්ඨබ්බා. සාධකං පනෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ༡༥. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པས་མགོན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་ "narānarasamosaraṇaṃ" (མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་) ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བདུན་གྱིས་བསྟོད་དེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། "buddhaṃ narānarasamosaraṇaṃ" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ "ta" "bha" "ja" "ja" སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་ལྕི་བའི་ཡི་གེ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེའི་ (Vasantatilakā) ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། තත්ථ පන නරානරසමොසරණන්ති එත්ථ නරඅනරසමං ඔසරණන්ති පදවිභාගො. මනුස්සදෙවානං සමං ඔසරණං සන්නිපතිතට්ඨානන්ති අත්ථො. නරානරසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සමං අවසරන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති සමොසරණො, බුද්ධො. සමඅවපුබ්බ සරධාතු ගතියං යු. නරානරානං මනුස්සදෙවානං සමොසරණො නරානරසමොසරණො, බුද්ධො. යථා හි මහානිග්‍රොධො ඵලකාමානං සකුණ සමූහානං සමොසරණං හොති, එවං බුද්ධො ලොකිය ලොකුත්තරසම්පත්තිකාමානං මනුස්සදෙවානං සමොසරණො සන්නිපතිතො පටිසරණො වා හොති. තස්මා නරානරසමොසරණන්ති ථොමෙති. དེ་ལ་ "narānarasamosaraṇaṃ" ཞེས་པ་འདིར་ "nara-anara-samaṃ-osaraṇaṃ" ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་མཉམ་པའི་འདུ་གནས་ཏེ་འདུ་བའི་གནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"narānara" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་མཉམ་པར་འདུ་ཞིང་འཛོམས་པས་ན་ "samosaraṇa" (འདུ་གནས་) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །སྔོན་འཇུག་ "sama" དང་ "ava" དང་ལྡན་པའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ "sara" བྱིངས་ལས་ "yu" རྐྱེན་བྱིན་པའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་ནི་ "narānarasamosaraṇa" སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ནི་འབྲས་བུ་འདོད་པའི་བྱ་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་སུ་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་པའི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་གནས་ཏེ་འདུ་བའི་གནས་སམ་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ "narānarasamosaraṇa" (མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་འདུ་གནས་) ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ། ། ධිතත්තන්ති සමාහිතචිත්තං. එත්ථ අත්තසද්දො අත්තසම්මා පණිධි චාතිආදීසු අත්තසද්දො විය චිත්තවාචකො දට්ඨබ්බො. ධියති ඨපියති එත්ථ එතෙන වා එකාරම්මණෙ සම්පයුත්ත ධම්මාති ධිතො, සමාධි. ධාධාතු පතිට්ඨායං ත. ආරම්මණං අදති ආදදාතීති අත්තං, චිත්තං. අදධාතු ආදානෙ ත. ධිතං සමාහිතං අත්තං චිත්තං යස්සාති ධිතත්තො, බුද්ධො. තං ධිතත්තං. “དྷི་ཏཏྟ་” (dhitatta) ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་སོ། །འདིར་“ཨཏྟ་” (atta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “ཨཏྟསམྨཱཔཎིདྷི” (བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་“ཨཏྟ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ། སེམས་ཀྱི་བརྗོད་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིར་རམ། འདིས་འཇོག་པའམ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་“དྷི་ཏ་” (dhita) སྟེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །“དྷཱ་” (dhā) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །དམིགས་པ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་“ཨཏྟ་” (atta) སྟེ། སེམས་སོ། །“ཨད་” (ad) དམ་“ཨཱ་-དཱ་” (ā-dā) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །གང་གི་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་དེ་ནི་“དྷི་ཏཏྟ་” (dhitatta) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“དྷི་ཏཏྟ་”ཞེས་བྱའོ། ། පඤ්ඤාපදීපජුතියාති අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතපදීපොභාසෙන කරණභූතෙන. පජානාතීති පඤ්ඤා, අරහත්තමග්ග ඤාණං. යථාසභාවං සබ්බප්පකාරෙහි චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. පඤ්ඤාව ඤෙය්‍යාවරණප්පහානතො සබ්බපකාරෙහි [Pg.101] ධම්මසභාවං දීපෙතීති පඤ්ඤාපදීපො. ජොතෙතීති ජුති, පඤ්ඤාපදීපොභාසො. ජුධාතු දිත්තියන්ති. පඤ්ඤා පදීපොඑව ජුති පඤ්ඤාපදීපජුති. අථ වා පඤ්ඤාපදීපස්ස ජුති පඤ්ඤාපදීපජුති, අයං පන සමාසො අභෙදභෙදූ පචාරෙන දට්ඨබ්බො. තාය පඤ්ඤාපදීපජුතියා. “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ” (paññāpadīpajutiyā) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་“པཉྙཱ” (paññā - ཤེས་རབ་) སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དོན་ནི་གནས་ལུགས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ཉིད་ཤེས་བྱའི་སྒྲོན་མེས་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“པཉྙཱཔདཱིཔོ” (paññāpadīpa - ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ) ཞེས་བྱའོ། །གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཛུཏི” (juti - འོད) སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་རོ། །“ཛུ” (ju) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གསལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཉིད་འོད་ཡིན་པས་ན་“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏི” (shes rab kyi sgron me'i 'od) འོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ནི་“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏི”སྟེ། ཚིག་སྡུད་འདི་ནི་དབྱེར་མེད་པ་དང་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་དེས་སོ། ། විහතන්ධකාරන්ති හනිතබ්බඅවිජ්ජාසඞ්ඛාතමොහතමං. සවාසනකිලෙසප්පහානතො විසෙසෙන හනිතබ්බොති විහතො. විපුබ්බහනධාතු හිංසායං ත. අන්ධං තමං කරොතීති අන්ධකාරො, අවිජ්ජාසඞ්ඛාතමොහො. විසයසභාවපටිච්ඡාදනතො අන්ධකාරසරික්ඛකතාය මොහො අන්ධකාරොති වුච්චති. අථ වා අන්ධං පඤ්ඤාචක්ඛුඅන්ධං කරොතීති අන්ධකාරො, මොහො. අන්ධසද්දූපපද කරධාතු ණ. විහතො අන්ධකාරො යෙන සොති විහතන්ධකාරො, බුද්ධො. තං විහතන්ධකාරං. යථා හි ලොකෙ පදීපො අත්තනො ජුතියා අන්ධකාරං හනති, එවං බුද්ධස්ස අරහත්තමග්ගපඤ්ඤාපි අවිජ්ජන්ධකාරං හනතීති වුත්තා. අයං පන හීනූපමාති වුච්චති. පඤ්ඤාවතො හි එකපල්ලඞ්කෙනපි නිසින්නස්ස දසසහස්සි ලොකධාතු එකපජ්ජොතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ පජ්ජොතා. කතමෙ චත්තාරො. චන්දපජ්ජොතො, සූරියපජ්ජොතො, අග්ගිපජ්ජොතො, පඤ්ඤා පජ්ජොතො. ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ චත්තාරො පජ්ජොතා. එතදග්ගං භික්ඛවෙ ඉමෙසං චතුන්නං පජ්ජොතානං යදිදං පඤ්ඤා පජ්ජොතො’’ති. “བིཧཏནྡྷཀཱརཾ” (vihatandhakāraṃ) ཞེས་པ་ནི། གཞོམ་པར་བྱ་བ་མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པའོ། །བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་པས་ན་“བིཧཏ་” (vihata - རྣམ་པར་བཅོམ་པ) ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་“བི” (vi) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“ཧན” (han) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །ལོང་བའི་མུན་པ་བྱེད་པས་ན་“ཨནྡྷཀཱརོ” (andhakāra - མུན་པ) སྟེ། མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གོ །ཡུལ་གྱི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་མུན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། གཏི་མུག་ལ་མུན་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ལོང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨནྡྷཀཱརོ”སྟེ། གཏི་མུག་གོ །“ཨནྡྷ་” (andha) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཀར” (kar) ལ་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །གང་གིས་མུན་པ་རྣམ་པར་བཅོམ་པ་དེ་ནི་“བིཧཏནྡྷཀཱརོ” (vihatandhakāra) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་སྒྲོན་མེས་རང་གི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སེལ་ལོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་ཞེས་བྱའོ། །ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྟན་གཅིག་ལ་བཞུགས་ཀྱང་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་སྒྲོན་མེ་གཅིག་གིས་གསལ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ སྣང་བ་འདི་བཞི་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། ཟླ་བའི་སྣང་བ་དང་། ཉི་མའི་སྣང་བ་དང་། མེའི་སྣང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བའོ། །དགེ་སློང་དག་ སྣང་བ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས། སྣང་བ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བའོ། །” ཞེས་སོ། ། පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරන්ති එත්ථ පන පඤ්ඤාපදීප ජුතියාතිඉමිනා බුද්ධස්ස අරහත්තමග්ගඤාණං මුඛ්‍යෙන දස්සෙති. තං දස්සනෙන පාරමීඤාණඤ්ච විපස්සනාඤාණඤ්ච හෙට්ඨිමමග්ගඵල ඤාණඤ්ච ඵලූපචාරෙන දීපෙති. තද්දීපකෙන අවිජ්ජන්ධකාරප්පහානං පඨමකාරණූපචාරෙන පකාසෙති. තප්පකාසනෙන අරහත්ත ඵලඤාණලභනං දුතියකාරණූපචාරෙන විභාවෙති. තං විභාවනෙන [Pg.102] සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිසබ්බබුද්ධගුණලභනං තතිය කාරණූපචාරෙන ආනුභාවෙති. “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ བིཧཏནྡྷཀཱརཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ”ཞེས་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སྤོང་བ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་པོའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་རབ་ཏུ་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་གཉིས་པའི་སྒོ་ནས་རམ་པར་འབྱེད་དོ། །དེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་གསུམ་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ། ། නනු ච සබ්බෙසම්පි ඛීණාසවානං පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරතා සම්භවති, අථ කස්මා අඤ්ඤසාධාරණාවිසෙස ගුණෙන බුද්ධස්ස ථොමනා කතාති. සවාසනප්පහානෙන අනඤ්ඤසාධාරණවිසෙසතාය සම්භවතො. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං සතිපි පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරත්තෙ අරියසාවකපච්චෙකබුද්ධානං සවාසනාය කිලෙසප්පහානං න විජ්ජති. සම්මාසම්බුද්ධානංයෙව සවාසනප්පහානෙන කිලෙසප්පහානස්ස විසෙසො විජ්ජතීති සාතිසයවසෙන අවිජ්ජන්ධකාරප්පහානෙන භගවන්තංයෙව පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරන්ති ථොමෙතීති. ཅི་སྟེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་འདིས་སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་པ་མཛད་ཅེ་ན། བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་དང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་མི་མངའོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་ཁྱད་པར་མངའ་བས། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཅོམ་པའོ་”ཞེས་བསྟོད་པར་མཛད་དོ། ། අත්ථාභිකාමන්ති සත්තලොකස්ස ලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතං පයොජනං අතිවිය ඉච්ඡන්තං. කාරණානුරූපං අසති භවතීති අත්ථං, ඵලං. අසධාතු භුවිම්හි ථ. තං අභිඅතිරෙකං කාමෙති ඉච්ඡතීති අත්ථාභිකාමො, බුද්ධො. අත්ථසද්දූපපද අභිපුබ්බකමුධාතු ඉච්ඡායං ණ. තං අත්ථාභිකාමං. නරදෙවහිතාවහන්ති මනුස්සදෙවානං හිතං ධාරකං. හිතං නරති නෙතීති නරො, මනුස්සො. අථ වා නරියති සකෙන කම්මෙන නිය්‍යතීති නරො, මනුස්සො. නරධාතු නයනෙ අ. වුත්තඤ්හි ‘‘කම්මෙන නිය්‍යති ලොකො’’ති. කාමගුණ ඣානාභිඤ්ඤචිත්තිස්සරියාදීහි දිබ්බන්ති කීළන්තීති දෙවා, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා, දිවුධාතු කීළාදීසු ණ. නරා ච දෙවා ච නරදෙවා. හිනොති වඩ්ඪතීති හිතං, ඵලං. හිධාතු වඩ්ඪනෙ ත. නරදෙවානං හිතං නරදෙවහිතං, තං ආවහතීති නරදෙවහිතාවහො, බුද්ධො. නරදෙවහිතසද්දූපපදආපුබ්බ වහධාතු හරණෙ ණ. බුද්ධො හි සබ්බදෙවමනුස්සානං ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තිඅත්ථං ධම්මදෙසනාය ධාරෙතීති වුත්තං හොති, තං නරදෙවහිතාවහං. කාරුණිකමග්ගමනන්ත ඤාණන්ති [Pg.103] එත්ථ කාරුණිකං අග්ගං අනන්තඤාණන්තිපදච්ඡෙදො. තත්ථ කාරුණිකන්ති සබ්බසත්තෙසු මහාකරුණාය යුත්තං, මහාකරුණවන්තං වා. කිරතීති කරුණා. කිරධාතු අපනයනෙ උණපච්චයො. පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. “ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ” (atthābhikāmaṃ) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་པའོ། །རྒྱུ་དང་མཐུན་པར་འབྱུང་བས་ན་“ཨཏྠ་” (attha - དོན) སྟེ། འབྲས་བུའོ། །“ཨས” (as) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཐ་” (tha) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་ཅིང་མོས་པས་ན་“ཨཏྠཱབྷིཀཱམོ” (atthābhikāmo) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཏྠ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྔོན་འཇུག་“ཨབྷི” (abhi) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“ཀམ” (kam) ནི་འདོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ” (naradevahitāvahaṃ) ཞེས་པ་ནི། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའོ། །ཕན་པ་ལ་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརོ” (naro) སྟེ། མིའོ། །ཡང་ན། རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརོ”སྟེ། མིའོ། །“ནར” (nar) ལས་བྱུང་བའི་བྱིངས་ནི་འཁྲིད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །འདི་སྐད་དུ། “ལས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འཁྲིད་པར་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན། མངོན་ཤེས། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་“དེབཱ” (devā - ལྷ) སྟེ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པས་ན་ལྷའོ། །“དིབ” (div) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་རྩེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་“ནརདེབཱ” (naradevā) འོ། །འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཧིཏཾ” (hita - ཕན་པ) སྟེ། འབྲས་བུའོ། །“ཧི” (hi) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱར་བའོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་ནི་“ནརདེབཧིཏཾ”སྟེ། དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་“ནརདེབཧིཏཱབཧོ” (naradevahitāvaho) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ནརདེབཧིཏ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྔོན་འཇུག་“ཨཱ་” (ā) དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་“བཧ” (vah) ནི་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱར་བའོ། །སངས་རྒྱས་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་དུ་ཆོས་སྟོན་པས་འཛིན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཀཱརུཎིཀམགྒམནནྟཉཱཎཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “ཀཱརུཎིཀཾ” (kāruṇikaṃ) དང་། “ཨགྒཾ” (aggaṃ) དང་། “ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་“ཀཱརུཎིཀཾ”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་མངའ་བའོ། །སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ” (karuṇā - སྙིང་རྗེ) འོ། །“ཀིར” (kir) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨུཎ་” (uṇa) སྦྱར་བའོ། །གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། අථ වා කිනාතීති කරුණා. කිධාතු හිංසායං රුණපච්චයො. පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති විබාධතීති අත්ථො. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති වා කරුණා. කරධාතු උණපච්චයො. අථ වා කං වුච්චති සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. කංසද්දූපපද රුධිධාතු ආවරණෙ යුපච්චයො. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතා ලක්ඛණා. අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබාධතීති අත්ථො. කරුණාය මහාකරුණාය යුත්තො කාරුණිකො. කරුණා අස්ස අත්ථීති වා කාරුණිකො, බුද්ධො. තං කාරුණිතං. අග්ගන්ති ජාතිපුඤ්ඤ ගුණමහත්තභාවෙන සබ්බසත්තුත්තමං සෙට්ඨභාවං අජති ගච්ඡතීති අග්ගො, බුද්ධො. අජධාතු ගතියං අ. ජස්ස ගො. බුද්ධො හි අසම්භින්නඛත්තියවංසෙ ජාතත්තා ජාතිවසෙන ච පූරිතපාරමීපුඤ්ඤත්තා පුඤ්ඤවසෙන ච අපරිමිතනිරුපමසීලාදි ගුණවිසෙසෙන සමන්නාගතත්තා ගුණවසෙන ච අනන්තලොකධාතූසු සබ්බසත්තුත්තමභාවං ගච්ඡතීති අග්ගො. නිබ්බානං අජති ගච්ඡතීති වා අග්ගො. අථ වා අජෙති ඛෙපෙති කිලෙසෙති අග්ගො, බුද්ධො. අජධාතු ඛෙපනෙ අ. තං අග්ගං. අනන්තඤාණන්ති ගණනවසෙන ච සභාවවසෙන ච විසයවසෙන ච අන්තවිරහිතඤාණං. කෙනචි පුග්ගලෙන ඤාණෙන අනන්තං අපරිච්ඡින්නං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං වා. නත්ථි අන්තං යස්සාති අනන්තං, ඤාණං. සබ්බඤෙය්‍යධම්මං ජානාතීති ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. අනන්තං ඤාණං යස්ස සොති අනන්තඤාණො, බුද්ධො. බුද්ධස්ස හි ඤාණං කොචි මනුස්සො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා එත්තකන්ති පරිච්ඡින්දිතුං න සක්කොති, තස්මා අනන්තං අපරිමාණං හොතීති වුත්තං හොති. ཡང་ན། གཟིར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ” (snying rje) འོ། །“ཀི” (ki) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“རུཎ་” (ruṇa) སྦྱར་བའོ། །དོན་ནི་གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་གཟིར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་འདར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ”འོ། །“ཀར” (kar) ཞེས་པའི་བྱིངས་ལ་རྐྱེན་“ཨུཎ་” (uṇa) སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། “ཀཾ” (kaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀརུཎཱ”འོ། །“ཀཾ”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“རུདྷ” (rudh) ནི་སྒྲིབ་པའམ་འགོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཡུ” (yu) སྦྱར་བའོ། །འདི་ནི་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་བདེ་བ་ལ་མི་ལྟ་བས་སྙིང་རྗེ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་འགོག་ཅིང་གཟིར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ན་“ཀཱརུཎིཀོ” (kāruṇika) འོ། །ཡང་ན། སྙིང་རྗེ་མངའ་བས་ན་“ཀཱརུཎིཀོ”སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལ་“ཀཱརུཎིཀཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཨགྒཾ” (aggaṃ) ཞེས་པ་ནི། རིགས་དང་། བསོད་ནམས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨགྒོ” (aggo - མཆོག) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཛ” (aj) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །“ཛ་” (ja) ནི་“ག་” (ga) རུ་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་ནི་མ་འདྲེས་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་གདུང་དུ་སྐྱེས་པས་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བས་ན་“མཆོག་”གོ །ཡང་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་བས་ན་“མཆོག་”གོ །ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན་“མཆོག་”སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །“ཨཛ” (aj) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་ཟད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱར་བའོ། །དེ་ལ་“ཨགྒཾ”ཞེས་བྱའོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི། གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །སྐྱེས་བུ་གང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་མཐའ་མ་བཅད་པའམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །གང་ལ་མཐའ་མེད་པ་དེ་ནི་“ཨནནྟ་” (ananta - མཐའ་ཡས་པ) སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་“ཉཱཎཾ” (ñāṇa - ཡེ་ཤེས) སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །གང་གི་ཡེ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་དེ་ནི་“ཨནནྟཉཱཎོ” (anantañāṇo) སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་མིའམ། ལྷའམ། ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་མཐའ་གཅོད་པར་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། වුත්තඤ්හෙතං [Pg.104] සාරිපුත්තත්ථෙරඅපදානෙ – འདི་སྐད་དུ་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘සක්කා සමුද්දෙ උදකං, පමෙතුං අළ්හකෙන වා; නත්වෙව තව සබ්බඤ්ඤු, ඤාණං සක්කා පමෙතවෙ’’ති. “རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འབོ་ལ་སོགས་པས་ནི། །གཞལ་བར་ནུས་པ་སྲིད་པར་འགྱུར་བ་ཉིད། །ཀུན་མཁྱེན་ཁྱོད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། །གཞལ་བར་ནུས་པ་ག་ལ་སྲིད་པ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། කාරුණිකමග්ගමනන්තඤාණන්ති එත්ථ ච කරුණග්ගහණෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති, මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලන්ති. අග්ගන්ති එතෙන භගවතො අපරිමිතනිරුපමසීලාදිගුණසමඞ්ගීතාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං උත්තමභාවං දස්සෙති. අනන්තඤාණන්තිඑතෙන සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. සබ්බඤ්ඤුතඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණං සම්මාසම්බොධීති වුච්චති. තස්ස ච සාමත්ථියෙන චතුපටිසම්භිදාඤාණං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං ඡඅසාධාරණඤාණානි ච ඡඅභිඤ්ඤා අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පන ඤාණානි දසබලඤාණානි සොළසඤාණචරියා ච චතුචත්තාරීසඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තතිඤාණවත්ථූනි චාති එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාපභෙදානං වසෙන ඤාණාචාරං දස්සෙතීති. තං බුද්ධං අහං විප්පසන්නෙන චෙතසා වන්දාමීති සම්බන්ධොති. “ཀཱརུཎིཀམགྒམནནྟཉཱཎཾ”ཞེས་པ་འདིར་ནི། “ཀརུཎཱ” (སྙིང་རྗེ) ཞེས་པ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་བའི་ཐུགས་དང་ལྡན་པས། འཁོར་བའི་འདམ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར། མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་ལྷག་པ་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་རིམ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། སྙིང་རྗེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ། །“ཨགྒཾ” (མཆོག) ཞེས་པས་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས) ཞེས་པས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟོན་ཏོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ། །དེའི་མཐུ་ལས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་། འཁོར་བརྒྱད་དུ་མི་འཁྲུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། །“སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. නරානරසමොසරණං මනුස්සදෙවානං සමං ඔසරණං සන්නිපතිතට්ඨානං, ධිතත්තං සමාහිතචිත්තං, පඤ්ඤාපදීපජුතියා අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාත පදීපොභාසෙන කරණභූතෙන විහතන්ධකාරං හනිතබ්බ අවිජ්ජාසඞ්ඛාතමොහතමං, අත්ථාභිකාමං සත්තලොකස්ස ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතපයොජනං අතිවිය ඉච්ඡන්තං, නරදෙවහිතාවහං මනුස්සදෙවානං හිතං ධාරකං, කාරුණිකං සබ්බසත්තෙසු [Pg.105] මහාකරුණාය යුත්තං මහාකරුණවන්තං වා, අග්ගං ජාතිපුඤ්ඤගුණමහත්තභාවෙන සබ්බසත්තුත්තමං, අනන්ත ඤාණං ගණවසෙන ච සභාවවසෙන ච විසයවසෙන ච අන්තවිරහිතඤාණං, අනන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං වා තං බුද්ධං අහං විප්පසන්නෙන චෙතසා වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ནརཱནརསམོསརཎཾ” (narānarasamosaraṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་མཚུངས་པར་འདུ་བའི་གནས་སོ། །“དྷི་ཏཏྟཾ” (dhitattaṃ) ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་སོ། །“པཉྙཱཔདཱིཔཛུཏིཡཱ” (paññāpadīpajutiyā) ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཟེར་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“བིཧཏནྡྷཀཱརཾ” (vihatandhakāraṃ) ཞེས་པ་ནི་གཞོམ་པར་བྱ་བ་མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པའོ། །“ཨཏྠཱབྷིཀཱམཾ” (atthābhikāmaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་ལ་ལྷག་པར་འདོད་པའོ། །“ནརདེབཧིཏཱབཧཾ” (naradevahitāvahaṃ) ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་འཛིན་པའམ་སྒྲུབ་པའོ། །“ཀཱརུཎིཀཾ” (kāruṇikaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་མངའ་བའོ། །“ཨགྒཾ” (aggaṃ) ཞེས་པ་ནི་རིགས་དང་། བསོད་ནམས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །“ཨནནྟཉཱཎཾ” (anantañāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐའ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་སམ། མཐའ་ཡས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །“སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སོ། ། පන්නරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 16. ༡༦. අඛිලගුණනිධානො යො මුනින්දොපගන්ත්වා,වනමිසිපතනව්හං සඤ්ඤතානං නිකෙතං; තහිමකුසලඡෙදං ධම්මචක්කං පවත්තො,තමතුලමභිකන්තං වන්දනෙය්‍යං නමාමි. ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག །སྡོམ་བརྩོན་རྣམས་ཀྱི་གནས་གྱུར་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་སུ་གཤེགས་ནས། །དེར་མི་དགེ་བ་མཐའ་དག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་པ། །མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་ཕྱག་གི་འོས་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 16. එවං පන්නරසමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි ඉසිපතන මිගදායෙ ධම්මචක්කපවත්තනාදිගුණෙහි ථොමිත්වා මුනින්දං වන්දිතු කාමො අඛිලගුණනිධානො ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන නනමයයගණෙහි රචිතත්තා පන්නරසක්ඛරෙහි යුත්තා මාලිනී ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘නනමයයයුතායං මාලිනීභොගිසීහී’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං භොගිසීහි අට්ඨසත්තයතීහි යුත්තා ච නනමයයයුතා නනගණමගණ යයගණෙහි යුත්තා ච චෙ සියුං, අයං ගාථා මාලිනීගාථා නාමාති. එත්ථ ච භොගිසීහීති භොගඉසීහීති පදච්ඡෙදො. භොගසද්දො අට්ඨසඞ්ඛ්‍යා වාචකො. ඉසිසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. ༡༦. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་ལྔ་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ ན་ ན་ མ་ ཡ་ ཡ་ ཞེས་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་ཡི་གེ་བཅོ་ལྔ་དང་ལྡན་པས་ན། མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་ (Mālinī) གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས། “ན་ན་མ་ཡ་ཡ་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི་ཀླུ་དང་དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་དང་ལྡན་པའི་མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་རེ་རེ་བཞིན་ཀླུ་དང་དྲང་སྲོང་སྟེ་བརྒྱད་དང་བདུན་གྱི་མཚམས་དང་ལྡན་ཞིང་། ན་-ཚོགས་གཉིས་དང་། མ་-ཚོགས་གཅིག །ཡ་-ཚོགས་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལ་མེ་ཏོག་ཕྲེང་ལྡན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ “bhogisīhi” ཞེས་པ་ནི་ “bhoga-isīhi” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“bhoga” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བརྒྱད་མཚོན་བྱེད་དང་། “isi” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། තත්ථ අඛිලගුණනිධානොති සබ්බලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතානං සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානො. එත්ථ ච අඛිලසද්දො අනවසෙසවාචකො. සබ්බොති අත්ථො. වුත්තඤ්හි මධුටීකායං ‘‘ඛිලසද්දො හෙත්ථ අවසෙසවාචකො’’ති. න ඛිලං අඛිලං. අථ වා න ඛීයතීති අඛිලං[Pg.106], සබ්බං. නපුබ්බඛිධාතු ඛයෙ ලො. ගුණසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අඛිලානි සබ්බානි ගුණානි අඛිලගුණානි, තෙසං නිධාති තිට්ඨති එත්ථාති අඛිලගුණනිධානො, මුනින්දො ලබ්භති. යොති යො යාදිසො. මුනින්දොපගන්ත්වාති එත්ථ මුනින්දො උපගන්ත්වාති පදච්ඡෙදො. මුනින්දොති අගාරියමුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙක මුනිවසෙන පඤ්චන්නං මුනීනං ඉන්දො ඉස්සරොති අත්ථො. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අඛිලගුණනිධානො යො මුනින්දො සඤ්ඤතානං නිකෙතං ඉසිපතනඅව්හං වනං උපගන්ත්වා තහිං අකුසලඡෙදං ධම්මචක්කං පවත්තොති සම්බන්ධො. དེ་ལ་ “akhilaguṇanidhāno” (ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ནོ། །འདིར་ “akhila” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་མ་མ་ལུས་པ་སྟོན་བྱེད་དེ། ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ནོ། །སྦྲང་རྩིའི་འགྲེལ་བཤད་ (Madhuṭīkā) ལས། “འདིར་ khila ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་མའི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་མེད་པ་ནི་ akhila འོ། །ཡང་ན། ཟད་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་ akhila སྟེ། ཐམས་ཅད་དོ། །དགག་ཚིག་ na སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཟད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ khī-དབྱིངས་ལས་ la-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །guṇa ཞེས་པའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ akhilaguṇāni སྟེ། དེ་དག་གང་དུ་གནས་པའམ་བཞུགས་པའི་གཏེར་ནི་ akhilaguṇanidhāno ཞེས་བྱ་ལ། དེས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་གོ་བར་བྱའོ། །“yo” ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་གམ་གང་འདྲ་བའོ། །“munindopagantvā” ཞེས་པ་འདིར་ “munindo upagantvā” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“munindo” ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་སྟེ་ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །དེའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་གཏེར་གྱུར་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག །སྡོམ་བརྩོན་རྣམས་ཀྱི་གནས་གྱུར་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་སུ་གཤེགས་ནས། དེར་མི་དགེ་བ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་དོ། །ཞེས་པའོ།། වනමිසිපතනව්හන්ති වනං ඉසිපතනඅව්හන්ති පදච්ඡෙදො. එත්ථ වනන්ති මිගදායවනං. තඤ්හි විවෙකකාමෙහි වනිතබ්බං සම්භජිතබ්බං එත්ථාති වනන්ති වුච්චති. වනධාතු සම්භත්තියං ක්වි. ඉසිපතනව්හන්ති ඉසිපතනනාමිකං ඉසීනං පතනට්ඨානත්තා ඉසිපතනන්ති වොහරිතබ්බං වා, සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති ඉසි, පච්චෙකබුද්ධාදයො. ඉසධාතු ගවෙසනෙ ඉපච්චයො. තෙ පතන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති ඉසිපතනං, වනං. ඉසිසද්දූපපදපතධාතු ගතියං යු. අථ වා ඉසීනං පතනං ඉසිපතනං, වනං. අව්හෙතබ්බං වොහරිතබ්බන්ති අව්හං. ආපුබ්බව්හෙධාතු අව්හයනෙ ක්වි. සංයොගපරත්තා ආකාරස්ස රස්සාදෙසො. ඉසිපතනන්ති අව්හෙතබ්බන්ති ඉසිපතනව්හං, වනං. සඤ්ඤතානන්ති කායවචීමනොසංයමන්තානං සාධූනං. සංයමන්තීති සඤ්ඤතා, පච්චෙකබුද්ධාදයො සාධූ. සංපුබ්බයමුධාතු උපරමෙ ත. තෙසං සඤ්ඤතානං. නිකෙතන්ති වසනට්ඨානං, රම්මණට්ඨානං වා. නිකිතති නිවසති රම්මති වා එත්ථාති නිකෙතං, වනං. නිපුබ්බ කිතධාතු නිවාසෙ ණ. උපගන්ත්වාති ගමිත්වා. තහින්ති තස්මිං ඉසිපතනනාමකෙ මිගදායවනෙ. අකුසලඡෙදන්ති අකුසලස්ස සමුච්ඡෙදං. අකුසලං ඡින්දති සමුච්ඡින්දති [Pg.107] එතෙන සුත්තෙනාති අකුසලඡෙදං, ධම්මචක්ක පවත්තනසුත්තං. අකුසලසද්දූපපදඡිදිධාතු ද්විධාකරණෙ ණ. “vanamisipatanavhaṃ” ཞེས་པ་ནི་ “vanaṃ isipatana-avhaṃ” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདིར་ “vanaṃ” (ནགས་) ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །དབེན་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བས་ན། “vana” (ནགས་) ཞེས་བྱའོ། །བསྟེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ van-དབྱིངས་ལས་ kvi-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །“isipatanavhaṃ” ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཏེ། དྲང་སྲོང་རྣམས་ལྷུང་བའི་གནས་ཡིན་པས་ན། “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “isi” (དྲང་སྲོང་) སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །འཚོལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ is-དབྱིངས་ལས་ i-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དེ་དག་འདིར་ལྷུང་བའམ་འདུ་བར་བྱེད་པས་ན། “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བའི་ནགས་) ཞེས་བྱའོ། །isi ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ pat-དབྱིངས་ལས་ yu-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱི་ལྷུང་བ་ནི་ “isipatana” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བའི་ནགས་) སོ། །བརྗོད་པར་བྱ་བའམ་མིང་དུ་འབོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “avhaṃ” མིང་ཅན་ནོ། །ā སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འབོད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ vhe-དབྱིངས་ལས་ kvi-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ ā-ཡིག་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའོ། །དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་མིང་དུ་འབོད་པར་བྱ་བས་ན། “isipatanavhaṃ” (དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ནགས་) སོ། །“saññatānaṃ” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །སྡོམ་པར་བྱེད་པས་ན་ “saññatā” (སྡོམ་བརྩོན་) སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །saṃ སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཞི་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ yam-དབྱིངས་ལས་ ta-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །སྡོམ་བརྩོན་དེ་དག་གིའོ། །“niketaṃ” ཞེས་པ་ནི་གནས་སམ་དགའ་བའི་གནས་ོ། །འདིར་གནས་པའམ་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན། “niketaṃ” (གནས་) ཞེས་བྱ་སྟེ། ནགས་ཚལ་ལོ། །ni སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གནས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ kit-དབྱིངས་ལས་ ṇa-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །“upagantvā” ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་ནས་སོ། །“tahiṃ” ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་དེར་རོ། །“akusalachedaṃ” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྩད་ནས་གཅོད་པའོ། །མདོ་འདིས་མི་དགེ་བ་གཅོད་པའམ་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན། “akusalachedaṃ” (མི་དགེ་བ་གཅོད་བྱེད་) དེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །akusala ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ chid-དབྱིངས་ལས་ ṇa-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ධම්මචක්කන්ති ධම්මචක්කපවත්තනසුත්තං. එත්ථ හි චක්කසද්දො සම්පත්තියං, ලක්ඛණෙ, රථඞ්ගෙ, ඉරියාපථෙ, දානෙ, රතන ධම්මඛුරචක්කාදීසු ච දිස්සති. චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානන්තිආදීසු හි සම්පත්තියං දිස්සති. පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානීති එත්ථ ලක්ඛණෙ. චක්කංව වහතො පදන්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. චතුචක්කං නවද්වාරන්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො චක්කං වත්තය සබ්බපාණීනන්ති එත්ථ දානෙ. දිබ්බචක්කරතනං පාතුරහොසීති එත්ථ රතනචක්කෙ. මයා පවත්තිතං චක්කන්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස චක්කං භමති මත්ථකෙති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ඛුරපරියන්තෙන චක්කෙනාති එත්ථ පහරණචක්කෙ. අසනිවිචක්කන්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ දට්ඨබ්බො. තඤ්හි සතිපට්ඨානාදිධම්මං චක්කෙති පවත්තෙතීති ධම්මචක්කන්ති වුච්චති. අරියසච්චාදිධම්මං වා චක්කෙති පවත්තෙතීති චක්කන්ති. අථ වා ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං ආණාචක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං, තෙන වුත්තං පටිසම්භිදායං ‘‘ධම්මචක්කන්ති කෙනට්ඨෙන ධම්මචක්කං. ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මෙ ඨිතො පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි. අපි ච ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. තත්ථ පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨිනයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පෙතං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු පන ධම්මදෙසනාඤාණං අධිප්පෙතං. සුත්තං පන ඨානූපචාරෙන ධම්මචක්කන්ති වුච්චති. පවත්තොති පඤ්චවග්ගියානං [Pg.108] භික්ඛූනං ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බාතිආදිනා අදෙසයි. “dhammacakka” (ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །འདིར་ “cakka” (འཁོར་ལོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཚན་དང་། ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། རིན་པོ་ཆེ་དང་། ཆོས་དང་། སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “དགེ་སློང་དག་འཁོར་ལོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ལ། “ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ།” ཞེས་པར་མཚན་ལ་འཇུག་གོ །“བགྲོད་བྱེད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་འཁོར་ལོ་བཞིན།” ཞེས་པར་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་ལ་འཇུག་གོ །“འཁོར་ལོ་བཞི་དང་སྒོ་དགུ་པ།” ཞེས་པར་སྤྱོད་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །“བྱིན་ཅིག་ཟོ་ཞིག་བག་མ་མེད་པར་བྱོས། །སྲོག་ཆགས་ཀུན་ལ་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛོད།” ཞེས་པར་སྦྱིན་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ལྷའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པར་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་འཇུག་གོ །“བདག་གིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ།” ཞེས་པར་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“འདོད་པས་བཅོམ་པའི་སྐྱེས་བུ་དེའི། །མགོ་བོར་འཁོར་ལོ་འཁོར་བར་འགྱུར།” ཞེས་པར་སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“སྤུ་གྲིའི་མཐའ་ཅན་གྱི་འཁོར་ལོས་སོ།” ཞེས་པར་མཚོན་ཆའི་འཁོར་ལོ་ལ་འཇུག་གོ །“ཐོག་གི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་པར་ཐོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་རིག་པར་བྱའོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཁོར་ལོའི་ཚུལ་དུ་བསྐོར་བར་མཛད་པས་ན། “dhammacakka” (ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཁོར་ལོའི་ཚུལ་དུ་བསྐོར་བར་མཛད་པས་ན་ “cakka” (འཁོར་ལོ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ཆོས་ལས་མ་འདས་པས་ན། ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ་བཀའི་འཁོར་ལོའང་ཡིན་པས་ན་ “dhammacakka” འོ། །ཆོས་སམ་ཚུལ་མཐུན་གྱིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ་ནི་ “dhammacakka” སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ (Paṭisambhidāmagga) ལས། “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཆོས་ཀྱང་བསྐོར་ལ་འཁོར་ལོའང་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །འཁོར་ལོའང་བསྐོར་ལ་ཆོས་ཀྱང་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་ཀྱིས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་སྤྱོད་པས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །ཆོས་ལ་གནས་ནས་བསྐོར་བས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་། “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལ་ “རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་ལ་བཞུགས་ནས་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་དང་ཚུལ་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཅུའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་མཛད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེའོ། །“བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་མཛད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེའོ། །འདི་གཉིས་ཀ་ནི་སྟོབས་བཅུ་པའི་ཐུགས་སུ་འཁྲུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། །མདོ་ཉིད་ལ་ནི་གནས་མིང་གནས་ཅན་ལ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ “ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“pavatto” (བསྐོར་བར་མཛད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྔ་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ། “དགེ་སློང་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བས་མཐའ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལ་བསྟེན་པར་མི་བྱའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པའོ།། තමතුලමභිකන්තන්ති තං අතුලං අභිකන්තන්ති පදච්ඡෙදො. එත්ථ තන්ති මුනින්දං. අතුලන්ති සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසං. නත්ථි තුලො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අතුලො, මුනින්දො. තස්ස හි අපරිමාණාසු ලොක ධාතූසු සීලාදීහි ගුණෙහි සදිසො පුග්ගලො නත්ථි. අසදිසෙහි බුද්ධෙහි සමොති අත්ථො. අභිකන්තන්ති සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය කන්තං කමනීයං සරීරවණ්ණවන්තං. අතිරෙකං තුසිතබ්බසරීරවණ්ණසම්පන්නං වා. අභික්කන්තවණ්ණන්ති හි වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං කකාරලොපඤ්ච වණ්ණපදලොපං කත්වා වුත්තසන්ධිවසෙන අභිකන්තන්ති වුත්තං. උත්තරපදලොප වසෙන වා. මුනින්දස්ස පන සරීරවණ්ණං සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය අතිරෙකං වා කමියති තොසියතීති අභිකන්තන්ති වුච්චති. අභිපුබ්බකමුධාතු ඉච්ඡාකන්තීසු ත. අභිකන්තං වණ්ණං සරීරවණ්ණං යස්ස සොති අභිකන්තො, මුනින්දො. තස්ස හි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජන ලක්ඛණෙහි ච ඡබ්බණ්ණරංසීහි ච සුවණ්ණවණ්ණෙන ච සමන්නා ගතත්තා සරීරසොභග්ගප්පත්තිතො සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය කමනීයො තුට්ඨො සරීරවණ්ණො අත්ථීති අභිකන්තන්ති ථොමෙති. තං අභිකන්තං. වන්දනෙය්‍යන්ති දෙවමනුස්සානං වන්දනාරහං. තෙහි වන්දිතබ්බං වා, වන්දියතෙ ථොමියතෙ වා වන්දනං. භාවසාධනොයං. වන්දධාතු වදිධාතු වා අභිවාදනථුතීසු යු. තං අරහතීති වන්දනෙය්‍යො, මුනින්දො. වන්දපදං අරහතිතද්ධිතෙ ණෙය්‍යො. “tamatulamabhikantaṃ” ཞེས་པ་ནི་ “taṃ atulaṃ abhikantaṃ” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདིར་ “taṃ” (དེ་ལ་) ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལའོ། །“atulaṃ” (མཚུངས་པ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །གང་ལ་མཚུངས་པའམ་འདྲ་བའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་ “atulo” (མཚུངས་མེད་) དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཁོང་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །“abhikantaṃ” (མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་འདོད་པར་བྱ་བའི་སྐུའི་མདོག་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན། ཤིན་ཏུ་མགུ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ངེས་པར་དུ་ “abhikkantavaṇṇaṃ” ཞེས་བརྗོད་དགོས་པ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ ཀ་-ཡིག་ཕྱིས་ཤིང་ vaṇṇa ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཕྱིས་ནས། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ “abhikantaṃ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། རྗེས་ཀྱི་ཚིག་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་སྐུའི་མདོག་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་མགུ་བར་བྱེད་པས་ན། “abhikantaṃ” ཞེས་བྱའོ། །abhi སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འདོད་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ kam-དབྱིངས་ལས་ ta-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །གང་གི་སྐུའི་མདོག་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དེ་ནི་ “abhikanto” སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཁོང་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ། འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་དང་། གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་ཞིང་སྐུའི་མཛེས་པའི་ཕུལ་དུ་ཕྱིན་པས་ན། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་མངའ་བས། “abhikantaṃ” (མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་) ཞེས་བསྟོད་དོ། །མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དེ་ལའོ། །“vandaneyyaṃ” (ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པའོ། །ཡང་ན། དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའོ། །ཕྱག་བྱེད་པའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ “vandana” (ཕྱག་བྱེད་པ་) སྟེ། འདི་ནི་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའོ། །ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ vand-དབྱིངས་སམ་ vad-དབྱིངས་ལས་ yu-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །དེ་དང་འོས་པས་ན་ “vandaneyyo” (ཕྱག་འོས་པ་) སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །vanda ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་འོས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཏདྡྷི་ཏའི་ ṇeyyo-རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། අථ වා දෙවමනුස්සෙහි වන්දිතබ්බං ථොමිතබ්බන්ති වා වන්දනෙය්‍යො, මුනින්දො. සො හි ආදිමජ්ඣපරියොසාන ගුණෙහි සමන්නාගතත්තා සබ්බදෙවමනුස්සානං වන්දනාරහො තෙහි වා වන්දිතබ්බො හොති. තත්ථ ච ආදිගුණං නාම කරුණානිදානං [Pg.109] සීලං පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො. මජ්ඣ ගුණං නාම සමාධි ඣානත්තයයොගතො. පරියොසානගුණං නාම පඤ්ඤා තතො උත්තරි කරණීයාභාවතොති විසෙසෙන භගවතො වන්දනෙය්‍යන්ති ථොමෙති. අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමි වන්දාමීති සම්බන්ධො. ཡང་ན། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་ཤིང་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “vandaneyyo” སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཁོང་ནི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ཉིད་དམ་དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ “ཐོག་མའི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་སྙིང་རྗེའི་གཞི་རྩ་ཅན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །“བར་གྱི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །“མཐའི་ཡོན་ཏན་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ “ཕྱག་འོས་པ་” ཞེས་བསྟོད་དོ། །བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. අඛිලනිධානො සබ්බ ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතානං සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණ සමූහානං පතිට්ඨානො යො යාදිසො මුනින්දො පඤ්චන්නං මුනීනං ඉන්දො ඉස්සරො භගවා, සඤ්ඤතානං කායවචීමනොසංය මන්තානං සාධූනං, නිකෙතං වසනට්ඨානං රම්මණට්ඨානං වා, ඉසිපතනව්හං ඉසිපතනනාමිකං ඉසිපතනන්ති වොහරිතබ්බං වා, වනං මිගදායවනං, උපගන්ත්වා ගමිත්වා තහිං තස්මිං ඉසිපතනනාමකෙ මිගදාය වනෙ, අකුසලස්ස සමුච්ඡෙදං, ධම්මචක්කං ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තං, පවත්තො පඤ්චවග්ගියානං භික්ඛූනං අදෙසයි, අතුලං සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසං, අභිකන්තං සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය කන්තං කමනීයං තුට්ඨි සරීරවණ්ණවන්තං, වන්දනෙය්‍යං දෙව මනුස්සානං වන්දනාරහං තෙහි වා වන්දිතබ්බං, තං මුනින්දං අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමි වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “akhilaguṇanidhāno” ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ནོ། །“yo” ནི་གང་ཞིག་གམ་གང་འདྲ་བའོ། །“munindo” ནི་ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །“saññatānaṃ” ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“niketaṃ” ནི་གནས་སམ་དགའ་བའི་གནས་སོ། །“isipatanavhaṃ” ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཏེ། དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའོ། །“vanaṃ” ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །“upagantvā” ནི་གཤེགས་ནས་སོ། །“tahiṃ” ནི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་དེར་རོ། །“akusalachedaṃ” ནི་མི་དགེ་བ་རྩད་ནས་གཅོད་པའོ། །“dhammacakkaṃ” ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོའོ། །“pavatto” ནི་ལྔ་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བསྟན་པའོ། །“atulaṃ” ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ། །“abhikantaṃ” ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་འདོད་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྐུའི་མདོག་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“vandaneyyaṃ” ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ཉིད་དམ་དེ་དག་གིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའོ། །“taṃ munindaṃ” ནི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ། “akaṃ tīhi dvārehi namāmi” ནི་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཞེས་པའོ།། සොළසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 17. ༡༧. සුචිපරිවාරිතං සුරුචිරප්පභාහි රත්තං,සිරිවිසරාලයං ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතං; රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තං,සුරනරපූජිතං සුගතමාදරං නමාමි. གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་བསྐོར་ཞིང་། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཀྱིས་མཛེས། །དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་གྱུར་པ། །དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི། །མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་སྟེ། །ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་ཡི། །བདེ་གཤེགས་ལ་ནི་གུས་ཕྱག་འཚལ། ། 17. එවං සොළසමගාථාය මුනින්දං වන්දිත්වා ඉදානි සුචිපරිවාරිතන්ත්‍යාදීහි සත්තහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො සුචිපරිවාරිතන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන න ජභජරගණෙහි ච එකගරුනා ච රචිතත්තා සොළසක්ඛරෙහි යුත්තාවාණිනීගාථාති [Pg.110] දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘නජභජරා යදා භවති වාණිනී ගයුත්තා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං නජභජරා නගණ ජගණ භගණ ජගණ රගණා යදා ගයුත්තා පාදන්තගරුනා සංයොගා චෙ සියුං, තදා සා වුත්තා වාණිනී වාණිනීගාථා නාම භවතීති. ༡༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་དྲུག་གིས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བདུན་གྱིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་“ན་”དང་“ཇ་”དང་“བྷ་”དང་“ཇ་”དང་“ར་”ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) དང་ལྕི་བ་གཅིག་གིས་བསྒྲུབས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་“ཝཱ་ཎི་ནཱིའི་” (vāṇinī) ཚིགས་བཅད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་ (Vuttodaya) ལས། “ན། ཇ། བྷ། ཇ། ར། རྣམས་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཚེ་ཝཱ་ཎི་ནཱི་ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་“ན་”ཡི་ཚོགས། “ཇ་”ཡི་ཚོགས། “བྷ་”ཡི་ཚོགས། “ཇ་”ཡི་ཚོགས། “ར་”ཡི་ཚོགས་རྣམས་རྐང་པའི་མཐའི་ལྕི་བ་དང་ལྡན་པར་འདུས་པར་གྱུར་ན། དེའི་ཚེ་སྡེབ་སྦྱོར་དེ་ལ་“ཝཱ་ཎི་ནཱི་”འམ་“ཝཱ་ཎི་ནཱིའི་ཚིགས་བཅད་”ཅེས་བྱའོ། ། තත්ථ සුචිපරිවාරිතන්ති රාගාදිමලවිසුද්ධාහි අරියසාවකාදිපරිසාහි පරික්ඛාරිතං කිලෙසමලවිසුද්ධං පරික්ඛාරවන්තං වා. රාගාදිමලෙහි සුචති සුජ්ඣතීති සුචි, පරිසා. සුචධාතු සොචෙය්‍යෙ ඉ. පරිසමන්තතො අරියභික්ඛුආදීහි දෙව මනුස්සෙහි වාරියති පරික්ඛරියතීති පරිවාරො, සුගතො. පරිපුබ්බවරධාතු ආවරණෙ පරික්ඛාරෙ වා ණ. සුචීහි පරිසාහි පරිවාරිතො සුචිපරිවාරිතො, සුගතො. තතිය තප්පුරිසසමාසොයං. භගවතො හි සදා රාගාදිමල විසුද්ධෙහි අරියභික්ඛුආදීහි චතූහි පරිසාහි අට්ඨහි පරිසාහි වා පරිවාරිතො හොතීති අධිප්පායො. අථ වා සුචිපරිසුද්ධං පරිවාරිතං යස්ස සොති සුචිපරිවාරිතො, සුගතො. සුරුචිරප්පභාහීති සුට්ඨු කන්තිතසරීරනික්ඛන්ත බ්‍යාමමත්තරංසීහි කරණභූතෙහි සුට්ඨු රුචියති කමියති තුසියතීති සුරුචිරා, රංසි. සුපුබ්බ රුචධාතු රොචනෙ ඉරො. පකාරෙන භාති දිබ්බතීති පභා, රංසි. පපුබ්බ භාධාතු දිබ්බනෙ ක්වි. සුරුචිරා ච සා පභා චාති සුරුචිරප්පභා, තාහි සුරුචිරප්පභාහි. රත්තන්ති නිච්චං රඤ්ජිතබ්බකායං. රඤ්ජියතීති රත්තො, කායො. රන්ජධාතු රාගෙ ත. රත්තො කායො යස්ස සොති රත්තො, සුගතො. උත්තරපදලොපසමා සොයං. රූපස්ස භවො රූපං විය, තං රත්තං. භගවතො හි සරීරතො නිච්චං නික්ඛන්තෙහි බ්‍යාමමත්තරංසීහි රඤ්ජිතබ්බො රූපකායො අත්ථීති වුත්තං හොති. དེ་ལ། “གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་བའམ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡོ་བྱད་དང་ལྡན་པའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་གཙང་བར་བྱེད་པའམ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་“གཙང་མ་” (suci) སྟེ། འཁོར་རོ། །བྱིངས་“སུ་ཅ་” (suca) ནི་གཙང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་” (i) སྦྱོར་རོ། །འཕགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་སྐོར་དུ་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་“འཁོར་” (parivāra) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“པ་རི་” (pari) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཝ་ར་” (vara) ནི་སྒྲིབ་པ་འམ་བསྐོར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱོར་རོ། །གཙང་མའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་” (suciparivārito) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་གསུམ་པའི་སྐྱེས་བུ་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (tatiya-tappurisa-samāsa) ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྟག་ཏུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་བཞིའམ་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་ནས་བཞུགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡིན་པས་ན་“གཙང་མའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་”སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སྐུ་ལས་བྱུང་བའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་བྱེད་པ་འམ་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་” (surucirā) སྟེ། འོད་ཟེར་རོ། །སྔོན་འཇུག་“སུ་” (su) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“རུ་ཅ་” (ruca) ནི་གསལ་བའམ་མཛེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་ར་” (ira) སྦྱོར་རོ། །རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པའམ་འཚེར་བར་བྱེད་པས་ན་“འོད་” (pabhā) སྟེ། འོད་ཟེར་རོ། །སྔོན་འཇུག་“པ་” (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“བྷཱ་” (bhā) ནི་འཚེར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི་” (kvi) སྦྱོར་རོ། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་འོད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་“ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་” (surucirappabhā) སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། །“ཆགས་པ་” (ratta) ཞེས་པ་ནི། རྟག་ཏུ་མཛེས་པར་བྱ་བའི་སྐུའོ། །མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཆགས་པ་” (ratta) སྟེ། སྐུའོ། །བྱིངས་“རན་ཇ་” (ranja) ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །གང་གི་སྐུ་ནི་མཛེས་པར་བྱས་པ་ཡིན་པས་ན་“ཆགས་པ་” (ratta) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྡུད་ (uttarapadalopa-samāsa) ཡིན་ནོ། །གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་བཞིན་ཏེ། དེ་ནི་ཆགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལས་རྟག་ཏུ་འཕྲོས་པའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་གྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་འོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། සිරිවිසරාලයන්ති පඤ්ඤාපුඤ්ඤසඞ්ඛාතලක්ඛිසමූහානං පතිට්ඨානං. එත්ථ ච සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤානමෙතං අධිවචනං. අථ වා පුඤ්ඤනිබ්බත්තා [Pg.111] සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති. සා හි කතපුඤ්ඤෙ සියති නිස්සයති, කතපුඤ්ඤෙහි වා සියති නිස්සියතීති සිරීති වුච්චති, පඤ්ඤාපුඤ්ඤං, ඉස්සරියං වා. සරීරසොභග්ගාදි සම්පත්ති වා ලබ්භති. වුත්තඤ්හි විමානවත්ථුඅට්ඨකථාදීසු ‘‘සිරීති බුද්ධිපුඤ්ඤානං අධිවචනන්ති ච. සිරීති ඉස්සරියන්ති ච සිරීති රූපකායසම්පත්තී’’ති ච. සිධාතු සෙවායං, රපච්චයො ච, ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකඊපච්චයො ච. සිරීති හි දීඝවසෙන වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධත්තා ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං රස්සවසෙන වුත්තං. විසරාලයන්ති විසරආලයන්ති පදච්ඡෙදො. විසරොති සමූහො. විසන්ති පවිසන්ති අවයවා යස්මිං සමූහෙති විසරො, සමූහො. විසධාතු පවෙසනෙ අරපච්චයො. අථ වා විසරන්ති සමොසරන්ති අවයවා යස්මින්ති විසරො. විපුබ්බ සරධාතු සමොසරණෙ අ. පොත්ථකෙසු පන විසයාල යන්ති යකාරෙන පාඨො දිස්සති. න සො යුජ්ජති. කස්මා, විසරසද්දස්සෙව සමූහවාචකත්තා. වුත්තඤ්හි අභිධානප්ප දීපිකායං – “དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirivisarālaya) ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སུ་བགྲང་བའི་དཔལ་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་ནམ་གནས་སོ། །འདི་ལ། “དཔལ་” (sirī) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཡང་ན། བསོད་ནམས་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །དེ་ནི་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་པའམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་“དཔལ་” (sirī) ཞེས་བྱ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སམ། དབང་ཕྱུག་གམ། ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་པ་ (Vimānavatthu-aṭṭhakathā) ལ་སོགས་པ་ལས། “དཔལ་ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། དཔལ་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། དཔལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱིངས་“སི་” (si) ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ར་” (ra) དང་མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་རྐྱེན་“ཨཱི” (ī) སྦྱོར་རོ། །“སི་རཱི” (sirī) ཞེས་རིང་པོའི་ཚུལ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ཐུང་ངུའི་ཚུལ་གྱིས་“སི་རི་” (siri) ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཝི་ས་རཱ་ལ་ཡ་” (visarālaya) ཞེས་པ་ནི་“ཝི་ས་ར་” (visara) དང་“ཨཱ་ལ་ཡ་” (ālaya) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“ཝི་ས་ར་” (visara) ནི་ཚོགས་སོ། །ཚོགས་གང་ལ་ཡན་ལག་རྣམས་འཇུག་པའམ་ཞུགས་པས་ན་“ཚོགས་” (visaro) ཏེ། འདུས་པའོ། །བྱིངས་“ཝི་ས་” (visa) ནི་འཇུག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་ར་” (ara) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། གང་ལས་ཡན་ལག་རྣམས་འདུ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཚོགས་” (visaro) འོ། །སྔོན་འཇུག་“ཝི་” (vi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ས་ར་” (sara) ནི་འདུ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཕྱག་དཔེ་རྣམས་སུ་ནི་“ཡ་”ཡིག་དང་བཅས་པའི་“ཝི་ས་ཡཱ་ལ་ཡ་” (visayālaya) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་སྣང་མོད། དེ་ནི་མི་རིགས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “ཝི་ས་ར་” (visara) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘සමූහො ගණසඞ්ඝාතා,සමුදායො ච සඤ්චයො; සන්දොහො නිවහො ඔඝො,විසරො නිකරො චයො’’ත්‍යාදි. “ཚོགས་དང་སྡེ་དང་འདུས་པ་དང་། །འདུ་བ་དང་ནི་ཕུང་པོ་དང་། །མང་པོ་ཚོགས་དང་རྒྱུན་དང་ནི། །ཚོགས་དང་ཕུང་པོ་གསོག་པ་ཉིད། །”ལ་སོགས་པའོ། ། ආලයන්ති පතිට්ඨානං. ආලයන්ති පතිට්ඨන්ති එත්ථාති ආලයො, සුගතො. ආපුබ්බ ලිධාතු අල්ලියනෙ ණ. සිරීනං පඤ්ඤාසඞ්ඛාතලක්ඛීනං විසරො සමූහො සිරීවිසරො, තෙසං ආලයො සිරීවිසරාලයො, සුගතො. තං සිරිවිසරාලයං. ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතන්ති ගොපිතබ්බෙහි සංවරිතබ්බෙහි චක්ඛාදීහි ඡහි ඉන්ද්‍රියෙහි උපෙතං සමුපෙතං සමන්නාගතං. ගුපියන්ති රක්ඛියන්තීති ගුපිතානි. ගුපධාතු රක්ඛනෙ ත. ඉදන්ති සහජාතධම්මෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති ඉන්ද්‍රියානි. ඉදිධාතු පරමිස්සරියෙ ඉයො. ගුපිතානි ඉන්ද්‍රියානි ගුපිතමින්ද්‍රියානි[Pg.112], චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියානි ලබ්භන්ති. තෙහි. උපෙති සම්පජ්ජතීති උපෙතො, සුගතො. උපපුබ්බ ඉධාතු ගතියං ත, තං උපෙතං. කිඤ්චාපි බුද්ධතො අඤ්ඤෙහි අරියසාවකාදීහි පුග්ගලෙහි චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියානි රක්ඛිතානි. බුද්ධොයෙව පන බොධිපල්ලඞ්කෙ සහ වාසනාය සබ්බ කිලෙසානං අරහත්තමග්ගෙන විද්ධංසිතත්තා විසිට්ඨෙන චක්ඛාදි ඉන්ද්‍රියං රක්ඛිතො හොතීති තස්ස ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතන්ති ථොමෙති. “གནས་” (ālaya) ཞེས་པ་ནི་རྟེན་ནོ། །འདི་ལ་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་“གནས་” (ālayo) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཨཱ་” (ā) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ལི་” (li) ནི་བརྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ་” (ṇa) སྦྱོར་རོ། །ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་དཔལ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་” (sirīvisaro) སྟེ། དེ་དག་གི་གནས་ནི་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirīvisarālayo) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལ་“དཔལ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་” (sirivisarālayaṃ) ཞེས་བྱའོ། །“དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་པ་” (gupitamindriyehupetaṃ) ཞེས་པ་ནི། བསྲུང་བར་བྱ་བ་དང་བསྡམ་པར་བྱ་བའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་དང་ལྡན་པའམ་ཡང་དག་པར་ལྡན་པའོ། །བསྲུང་བར་བྱ་བས་ན་“བསྲུངས་པ་”འམ་“བསྡམས་པ་” (gupitāni) འོ། །བྱིངས་“གུ་པཱ་” (gupā) ནི་བསྲུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་“དབང་པོ་” (indriyāni) རྣམས་སོ། །བྱིངས་“ཨི་དི་” (idi) ནི་མཆོག་གི་དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི་ཡ་” (iya) སྦྱོར་རོ། །བསྡམས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ནི་“བསྡམས་པའི་དབང་པོ་” (gupitamindriyāni) སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །དེ་དག་གིས། ཉེ་བར་འགྲོ་བའམ་ལྡན་པར་གྱུར་པས་ན་“ལྡན་པ་” (upeto) ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཨུ་པ་” (upa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ཨི་” (i) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ་” (ta) སྦྱོར་རོ། །དེ་ལ་“ལྡན་པ་” (upetaṃ) ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་ལས་གཞན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་བསྲུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཁོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་བསྲུངས་པ་དང་ལྡན་པས་ན། དེ་ལ་“དབང་པོ་བསྡམས་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තන්ති සූරියමණ්ඩල චන්දමණ්ඩලාදීහි පාදචක්කලක්ඛණෙහි අභිවිචිත්‍රපාදං. උපසද්දො චෙත්ථ භුසට්ඨවාචකො. අභිවිචිත්‍රං සූරියමණ්ඩල චන්දමණ්ඩලාදිං පාදචක්කලක්ඛණවන්තං වා. එත්ථ ච රවීති සූරියො, සො හි රවති සීඝං ගච්ඡතීති රවීති වුච්චති. රුධාතු ගතියං ණි. වුත්තඤ්හි පාථෙය්‍යට්ඨකථායං ‘‘චන්දො උජුකං සණිකං ගච්ඡති, සූරියස්ස පන උජුකං ගමනං සීඝ’’න්ති. ණ්වාදි මොග්ගල්ලානෙ පන ‘‘රුසද්දෙ ඉ. ඔ අවාදෙසො. රවති ගජ්ජතීති රවි. ආදිච්චො’’ති වුත්තං. අභිධාන ටීකායඤ්ච ‘‘රවන්ති එතෙන සත්තා පභාවිතත්තාති රවී’’ති වුත්තං. සසීති චන්දො. සො හි සසති තිණෙන පාණති ජීවතීති සසො, සසපණ්ඩිතො. සසධාතු පාණෙ අ. සසරූපලක්ඛණමෙත්ථ අත්ථීති සසීති වුච්චති. අතීතෙ හි සසරාජා බ්‍රාහ්මණවෙසෙන ආගන්ත්වා යාචකස්ස සක්කරඤ්ඤො අඞ්ගාරරාසිම්හි ලඞ්ඝිත්වා ජීවිතං පරිච්චජිත්වා කායං අදාසි. අථ පන සක්කො රාජා තස්ස සසපණ්ඩිතස්ස ජීවිතපරිච්චජිතස්ස ජීවිතදානගුණො සකලකප්පං පාකටො හොතූති පබ්බතං පීළෙත්වා පබ්බතරසං ආදාය චන්දමණ්ඩලෙ සසරූපලක්ඛණං ලිඛිත්වා ඨපෙසි. තස්මා චන්දො සසීති ලොකෙහි වොහරියති. තස්ස පන විත්ථාරො සසපණ්ඩිතජාතකෙ පස්සිත්වා ගහෙතබ්බො. “ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitta) ཞེས་པ་ནི། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་རྣམས་ཀྱིས་ཞབས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའོ། །འདིར་ཉེ་བར་སྒྱུར་བ་“ཨུ་པ་” (upa) ནི་ཤིན་ཏུ་བའི་དོན་སྟོན་བྱེད་དོ། །ཡང་ན། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ལྡན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའོ། །འདི་ལ། “ཉི་མ་” (ravi) ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་སྟེ། དེ་ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་ན་“ཉི་མ་” (ravi) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་“རུ་” (ru) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎི་” (ṇi) སྦྱོར་རོ། །དག་བྱེད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ (Pātheyya-aṭṭhakathā) ལས། “ཟླ་བ་ནི་དྲང་པོར་དལ་གྱིས་འགྲོ་ལ། ཉི་མའི་དྲང་པོར་འགྲོ་བ་ནི་མྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མོགྒལླཱནའི་སྒྲ་གཞུང་གི་ཎྭཱ་དི་ (Ṇvādi) ལས་ནི། “བྱིངས་རུ་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ཨི་སྦྱོར་ལ། ཨོ་ནི་ཨ་ཝ་རུ་གྱུར་རོ། །སྒྲ་སྒྲོག་པས་ན་ཉི་མ་ (ravi) སྟེ། ཉི་མའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Abhidhāna-ṭīkā) ལས་ཀྱང་། “འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉི་མ་ (ravi) ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བ་སྟེ། དེ་ནི་རྩྭ་ཟ་ཞིང་དབུགས་གཏོང་ལེན་བྱེད་དེ་གསོན་པས་ན་“རི་བོང་” (saso) སྟེ། རི་བོང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ། །བྱིངས་“ས་ས་” (sasa) ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །འདི་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡོད་པས་ན་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་བྱུང་བ་ལ། རི་བོང་གི་རྒྱལ་པོས་བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ཆེད་དུ་མེ་མདག་གི་ཕུང་པོར་མཆོངས་ཏེ། སྲོག་བཏང་ནས་ལུས་སྦྱིན་པར་བྱས་སོ། །དེ་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རི་བོང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྲོག་བཏང་བ་དེའི་སྲོག་སྦྱིན་གྱི་ཡོན་ཏན་བསྐལ་པ་མཐའ་ཡས་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རི་བོ་བཙིར་ཏེ་རི་བོའི་བཅུད་བླངས་ནས་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་བྲིས་ཏེ་བཞག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟླ་བ་ལ་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། །དེའི་རྒྱས་པར་ནི་རི་བོང་གི་སྐྱེས་རབས་ (Sasapaṇḍita-jātaka) ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། අථ [Pg.113] වා සසති හිංසති උණ්හගුණන්ති සසීති වුච්චති. සසුධාතු හිංසායං ඊපච්චයො. මණ්ඩියති විභූසියති පරිච්ඡෙදකරණවසෙනාති මණ්ඩලං. මණ්ඩධාතු මඩිධාතු වා විභූසනෙ අලො. අථ වා මණ්ඩං විභූසනං පරිසමන්තතො ලාති ගණ්හාතීති මණ්ඩලං. මණ්ඩසද්දූපපද ලාධාතු ගහණෙ ක්වි. රවිනො මණ්ඩලං රවිමණ්ඩලං, සසිනො මණ්ඩලං සසිමණ්ඩලං, රවිමණ්ඩලඤ්ච සසිමණ්ඩලඤ්ච රවිසසිමණ්ඩලං, මණ්ඩලසද්දො රවිසද්දෙපි යොජෙතබ්බො. මණ්ඩලසද්දස්ස ද්වන්දපදතො සුය්‍යමානත්තා. පභුතීතිආදි. සො හි ආද්‍යත්ථවාචකො අබ්‍යයනිපාතො. රවිසසිමණ්ඩලං පභුතිආදි යස්සාති රවිසසිමණ්ඩලප්පභුති, පාදචක්කලක්ඛණං ලබ්භති. ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං එතෙනාති ලක්ඛණං, පාදප්ප වත්තචක්කලක්ඛණං, රවිසසිමණ්ඩලප්පභුති ච තං ලක්ඛණඤ්චාති රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණං, තෙන උපචිත්තං අතිවිචිත්‍රං පාදං යස්ස සොති රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොප චිත්තො, සුගතො. අථ වා උපචිත්තං අතිවිචිත්‍රං රවිසසි මණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණං පාදචක්කලක්ඛණං අස්සාති තථා, සුගතො. තං. ཡང་ན། ཚ་བའི་རང་བཞིན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“རི་བོང་ཅན་” (sasī) ཞེས་བྱའོ། །བྱིངས་“ས་སུ་” (sasu) ནི་གནོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨཱི” (ī) སྦྱོར་རོ། །མཚམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) རོ། །བྱིངས་“མན་ཌ་” (maṇḍa) འམ་“མ་ཌི་” (maḍi) ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་ལ་” (ala) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། མཐའ་སྐོར་དུ་རྒྱན་ནམ་མཛེས་པ་འཛིན་པས་ན་“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) རོ། །སྒྲ་“མན་ཌ་” (maṇḍa) ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བྱིངས་“ལཱ་” (lā) ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི་” (kvi) སྦྱོར་རོ། །ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (ravimaṇḍala) དང་། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (sasimaṇḍala) སྟེ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་” (ravisasimaṇḍala) ལོ། །“དཀྱིལ་འཁོར་” (maṇḍala) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉི་མའི་སྒྲ་ལའང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། ཟློས་པའི་ཚིག་སྡུད་ (dvanda) ལས་“དཀྱིལ་འཁོར་”གྱི་སྒྲ་ཐོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལ་སོགས་པ་” (pabhuti) ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མའི་དོན་སྟོན་པའི་མི་འགྱུར་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་གང་གི་ཐོག་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་” (ravisasimaṇḍalappabhuti) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཐོབ་པའོ། །འདིས་མཚོན་པར་བྱེད་པའམ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“མཚན་མ་” (lakkhaṇa) སྟེ། ཞབས་ལ་གནས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མའོ། །ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཚན་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇa) འོ། །དེས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའི་ཞབས་མངའ་བས་ན་“ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་” (ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་ཡིན་པས་ན་དེ་ལྟར་ཏེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལའོ། ། සුරනරපූජිතන්ති දෙවමනුස්සෙහි පූජිතබ්බං. සුරන්ති ඉස්සරිය කීළාදීහි දිබ්බන්තීති සුරා, දෙවා. සුරධාතු දිබ්බනෙ අ. අථ වා සුරති ඉසති දෙවිස්සරියං පාපුණාති විරොචති චාති සුරා, දෙවා. සුරධාතු ඉස්සරියදිත්තීසු අ. සුන්දරා රාවාචා එතෙසන්ති වා සුරා, දෙවා. ඛන්ධසන්තානං සකකම්මං වා නරන්ති නියන්තීති නරා, මනුස්සා. නරධාතු නයනෙ අ. සුරා ච නරා ච සුරනරා, තෙහි පූජිතබ්බොති සුරනර පූජිතො, සුගතො. තං. සුගතන්ති බුද්ධං. සො හි සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතොති වුච්චති. භගවතො හි වෙනෙය්‍යජනූපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛනිප්ඵාදනතො සොභනං. තථා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටි මණ්ඩිතරූපකායතාය [Pg.114] දුතවිලම්බිතඛලිතානුකඩ්ඪනනිප්පිළිනුක්කුටික කුටිලාකුටිලතාදි දොසරහිත මවහසිත රාජහංසඋසභ වාරණ මිගරාජගමනං කායගමනං. ඤාණගමනඤ්ච විපුල නිම්මල කරුණා සති වීරියාදි ගුණවිසෙස සහිත අභිනීහාරතො යාව මහාබොධි අනවජ්ජතාය සොභනමෙවාති. “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་” (suranarapūjita) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བའོ། །དབང་ཕྱུག་དང་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པས་རོལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“སུ་ར་” (sura) ནི་རོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། དབང་བྱེད་པའམ་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པར་བྱེད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“སུ་ར་” (sura) ནི་དབང་ཕྱུག་དང་གསལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན། གང་དག་ལ་མཛེས་པའི་སྒྲ་འམ་སྐད་ཡོད་པས་ན་“ལྷ་” (surā) སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ། །ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནམ་རང་གི་ལས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་“མི་” (narā) སྟེ། མི་རྣམས་སོ། །བྱིངས་“ན་ར་” (nara) ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ་” (a) སྦྱོར་རོ། །ལྷ་དང་མི་རྣམས་ནི་“ལྷ་དང་མི་” (suranarā) སྟེ། དེ་དག་གིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་” (suranarapūjito) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལའོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” (sugata) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་སོ། །གང་གི་གཤེགས་པ་ནི་བཟང་པོ་ཡིན་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” (sugata) ཞེས་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་གཤེགས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་མཚན་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོས་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་བས། མགྱོགས་པ་དང་། དལ་བ། འཁྱོར་བ། འཐེན་པ། གནོན་པ། ཙོག་པུར་འགྲོ་བ། གྱ་གྱུ་དང་མི་གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་པོ་ཆེ། རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་ལྟར་གཤེགས་པ་ནི་སྐུའི་གཤེགས་པའོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཤེགས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པའི་ཐུགས་རྗེ་དང་། དྲན་པ། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་བར་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། ། අථ වා සයම්භූඤාණෙන සකලම්පි ලොකං පරිඤ්ඤාභි සමයවසෙන පරිජානන්තො ඤාණෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, තථා ලොකසමුදයං පහානාතිසමයවසෙන පජහන්තො අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, ලොකනිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, ලොකනිරොධගාමිනිප්පටිපදං භාවනාභි සමයවසෙන සම්මා ගතො පටිපන්නොති සුගතො, සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතොතිආදිනා නයෙන අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. අථ වා සුන්දරං ඨානං සම්මාසම්බොධිං නිබ්බානමෙව වා ගතො අධිගතොති සුගතො. යස්මා වා භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං වෙනෙය්‍යානං යථාරහං යුත්තමෙව ච ධම්මං භාසති, තස්මා සම්මා ගදතීති සුගතො දකාරස්ස තකාරං කත්වා. ඉති සොභන ගමනතාදීහි සුගතො, තං සුගතං. ආදරන්ති සක්කච්චං, ආදරනං ආදරො. ආපුබ්බ දරධාතු ආදරෙ ණ. තං ආදරං. නමාමීති අහං වන්දාමීති අත්ථොති. ཡང་ན། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ཡོངས་ཤེས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་ཞིང་། མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མཛད་དེ་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་བསྒོམས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་བགྲོད་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་ཞིང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་ལ། སླར་མི་འོང་བས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་འདི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། གནས་བཟང་པོ་སྟེ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་བམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དུ་གཤེགས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་ཤིང་རིགས་པའི་ཆོས་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་སྨྲ་བར་མཛད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ན་“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ད་ཡིག་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །འདི་ལྟར་ལེགས་པར་གཤེགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ལའོ། །“གུས་པས་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་བཀུར་བའི་སྒོ་ནས་ཏེ། མངོན་པར་བཀུར་བ་ནི་གུས་པའོ། །ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དརཱ་བྱིངས་ནི་གུས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །གུས་པ་དེ་ལའོ། །“ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුචිපරිවාරිතං රාගාදිමල විසුද්ධාහි අරියසාවකාදිපරිසාහි පරික්ඛාරිතං කිලෙසමලවිසුද්ධං පරික්ඛාරවන්තං වා, සුරුචිරප්පභාහි සුට්ඨු කන්තිත සරීරනික්ඛන්තබ්‍යාමමත්තරංසීහි කරණභූතෙහි, රත්තං නිච්චං රඤ්ජිතබ්බකායං, සිරිවිසරාලයං පඤ්ඤාපුඤ්ඤසඞ්ඛාතලක්ඛිස මූහානං [Pg.115] පතිට්ඨානං, ගුපිතමින්ද්‍රියෙහි ගුපිතබ්බෙහි සංවරිතබ්බෙහි ඡහි චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියෙහි, උපෙතං සමුපෙතං සමන්නාගතං, රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තං සූරියමණ්ඩලචන්දමණ්ඩලාදීහි පාදචක්කලක්ඛණෙහි අභිවිචිත්‍රපාදං, අභිවිචිත්‍රං සූරිය මණ්ඩලචන්දමණ්ඩලාදිං පාදචක්කලක්ඛණවන්තං වා, සුරනරපූජිතං දෙවමනුස්සෙහි පූජිතබ්බං, සුගතං බුද්ධං ආදරං සක්කච්චං අහං නමාමි වන්දාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་“གཙང་མས་བསྐོར་བ་”སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའམ། ཡང་ན་ཡོ་བྱད་དང་ལྡན་པའོ། །ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་འོད་ཟེར་ཏེ། ལུས་ལས་བྱུང་བའི་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་གྱི་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་ལུས་མཛེས་པར་བྱས་པས་ན་“ཆགས་པ་”སྟེ། རྟག་ཏུ་མཛེས་པར་བྱ་བའི་སྐུ་ལུས་ཅན། དཔལ་གྱི་གནས་ཆེན་ཏེ། ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་སུ་བགྲང་བའི་དཔལ་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། སྲུང་བར་བྱ་བ་དང་སྡོམ་པར་བྱ་བའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་གིས་དབང་པོ་རྣམས་བསྡམས་པས་ན་“དབང་པོ་བསྲུངས་པ།” ལྡན་པ་སྟེ་ཡང་དག་པར་ལྡན་ཞིང་ཉེ་བར་འབྱོར་པ། ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པ་སྟེ། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་ཞབས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའམ། ཡང་ན་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་དང་ལྡན་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྟེ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་འོས་པ། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་བདག་གིས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་མངོན་པར་བཀུར་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྟོད་དོ། ། සත්තරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 18. ༡༨. මග්ගොළුම්පෙන මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං,සංසාරොඝං තරි තමභයං පාරපත්තං පජානං; තාණං ලෙණං අසමසරණං එකතිත්ථං පතිට්ඨං,පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පරමසුඛදං ධම්මරාජං නමාමි. ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་རླུང་གིས་གཡོ་བའི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱabsདང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་གནས་དང་། ཐར་པའི་འཇུག་ངོགས་གཅིག་པུ་དང་། གཞི་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 18. එවං සත්තරසමගාථාය සුගතං වන්දිත්වා ඉදානි සංසාරොඝං තරිතාදීහි නවහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො මග්ගොළුම්පෙනත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ම භ න ත ත ගණෙහි ච ගරුද්වයෙන ච රචිතත්තා සත්තරසක්ඛරෙහි යුත්තා මන්දක්කන්තාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘මන්දක්කන්තා ම භ න තත ගා ගො යුගුත්වස්ස කෙහී’’ති. තස්සා පනායමත්ථො. යස්සං පටිපාදං යුගුත්වස්සකෙහි චතු ඡ සත්තයතීහි ම භ න ත ත ගා මගණ භගණ නගණ තගණ තගණ ගරූ ච ගො ගරු ච චෙ යුත්තා, මන්දක්කන්තාගාථානාමාති. යුගුත්වස්සකෙහීති එත්ථ ච යුගසද්දස්ස මග්ගඵලචතුබ්බිධපුරිසයුගළවාචකත්තා යුගසද්දො චතුසඞ්ඛ්‍යාවාචකො, උතූනං හෙමන්තසිසිර වස්සන්ත ගිම්හ වස්සාන සරද උතුවසෙන ඡබ්බිධත්තා උතුසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකො. අස්සසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති වෙදිතබ්බො[Pg.116]. ඡප්පච්චයටීකාදීසු හි ‘‘අස්සසද්දස්ස සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකභාවො වුත්තො’’ති. ༡༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བདུན་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མ་དང་། བྷ་དང་། ན་དང་། ཏ་དང་། ཏ་ཡི་སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པས་ཡི་གེ་བཅུ་བདུན་དང་ལྡན་པའི་“དལ་གྱིས་བགྲོད་པའི་”ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “དལ་གྱིས་བགྲོད་པ་ནི་མ་བྷ་ན་ཏ་ཏ་དང་ལྕི་བ་གཉིས་ཏེ་ཟུང་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྐང་པ་རེ་རེ་ལ་ཟུང་དང་། དུས་དང་། རྟ་རྣམས་ཏེ་བཞི་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་སུ་ངལ་གསོ་བ་དང་། མ་སྡེ་དང་། བྷ་སྡེ་དང་། ན་སྡེ་དང་། ཏ་སྡེ་དང་། ཏ་སྡེ་དང་། ལྕི་བ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་དལ་གྱིས་བགྲོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། །“ཟུང་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་འདིར་ཟུང་གི་སྒྲ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སྐྱེས་བུ་ཟུང་བཞི་མཚོན་པས་ཟུང་གི་སྒྲ་ནི་བཞིའི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་དང་། དུས་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀ་སྟེ་དུས་དྲུག་གི་དབང་གིས་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་དྲུག་གི་གྲངས་མཚོན་བྱེད། རྟའི་སྒྲ་ནི་བདུན་གྱི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྐྱེན་དྲུག་གི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱང་། “རྟའི་སྒྲ་ནི་བདུན་གྱི་གྲངས་མཚོན་བྱེད་དུ་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། තත්ථ පන යො ධම්මරාජා මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං සංසාරොඝං මග්ගොළුම්පෙන තරි, අභයං පාරපත්තං පජානං තාණං ලෙණං අසමසරණං එකතිත්ථං පතිට්ඨං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පරමසුඛදං තං ධම්මරාජං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. එතිස්සං පන අත්ථක්කමෙන වණ්ණයිස්සාමි. මුහපටිඝාසාදි උල්ලොලවීචින්ති මොහදොසතණ්හාදිසඞ්ඛාතං මහාතරඞ්ග ඛුද්දඌමිකං. මුය්හන්ති එතෙන සම්පයුත්තධම්මා, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙවෙතන්ති මුහො, මොහො. මුහධාතු වෙඛිත්තෙ ණ. පටිහඤ්ඤන්ති සම්පයුත්තධම්මා, සයං වා පටිහඤ්ඤති පටිහඤ්ඤනමත්තමෙවෙතන්ති පටිඝො, දොසො. පටිපුබ්බ හනධාතු හිංසාගතීසු අ. හනස්ස ඝො. අසනං ඉච්ඡනං ආසා, ඉසති ඉච්ඡතීති වා ආසා, තණ්හා. ඉසුධාතු ඉච්ඡායං අ. ඉස්ස ආ. මුහො ච පටිඝො ච ආසා ච මුහපටිඝාසා, තෙ ආදි යෙසන්තෙති මුහපටිඝාසාදි, ලොභාදිකිලෙසා ලබ්භන්ති. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන මාන දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථින උද්ධච්ච අහිරික අනොත්තප්පකිලෙසෙ ච අකුසලචිත්තුප්පාදෙ ච සඞ්ගණ්හාති. උද්ධං උදකං ලොලති ආකුලෙතීති උල්ලොලො, මහාතරඞ්ගො. උපුබ්බලොල ධාතු උම්මාදනෙ ණ. තීරං උලති ගච්ඡතීති වා උල්ලොලො. උලධාතු ගතියං ඔලපච්චයො. විම්හයං විචිත්තං චිනොතීති වීචි, ඛුද්දකඌමි. විපුබ්බ චිධාතු චයෙ ක්වි. උල්ලොලො ච වීචි ච උල්ලොලවීචි. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ච කුල්ලොලවීචින්තිපාඨො දිස්සති. න සො යුජ්ජති, කස්මා, කුල්ලසද්දස්ස උළුම්පත්ථවාචකත්තා. උල්ලොලසද්දොයෙව හි මහාතරඞ්ගත්ථ වාචකො හොතීති. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘උල්ලොලො තු ච කල්ලොලො, මහාවීචිසු කථ්‍යතෙ’’ති. དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གང་གིས་གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཀྱིས་བརྒལ་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱabsདང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་གནས་དང་། ཐར་པའི་འཇུག་ངོགས་གཅིག་པུ་དང་། གཞི་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདིའི་དོན་གྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །“གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་”ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོ་རྣམས་སོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རྨོངས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་རྨོངས་པར་འགྱུར་བའམ། རྨོངས་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་“མུཧ་”སྟེ་གཏི་མུག་གོ །མུཧ་བྱིངས་ནི་རྨོངས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་གནོད་པར་འགྱུར་བའམ། གནོད་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་“པཊིགྷ་”སྟེ་ཞེ་སྡང་ངོ། །པཊི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་འཚེ་བ་དང་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཧན་ལ་གྷོའོ། །འདོད་པ་ནི་“ཨཱསཱ_”སྟེ། འདོད་པས་ན་ཨཱསཱ་སྟེ་སྲེད་པའོ། །ཨིསཱུ་བྱིངས་ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཨིས་ལ་ཨཱའོ། །གཏི་མུག་དང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་། ཆགས་པ་ནི་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་ཏེ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །འདིར་“སོགས་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །ཆུ་གྱེན་དུ་གཡོ་ཞིང་འཁྲུག་པར་བྱེད་པས་ན་“ཨུལློལ།”སྟེ་རྦ་རླབས་ཆེན་པོའོ། །ཨུད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལོལཱ་བྱིངས་ནི་སྨྱོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ངོགས་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཨུལློལའོ། །ཨུལཱ་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨོ་ལ་རྐྱེན་ནོ། །ངོ་མཚར་བའི་རྣམ་པ་སྡུད་པས་ན་“ཝཱིཙི།”སྟེ་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོའོ། །ཝི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཙཱི་བྱིངས་ནི་སྡུད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་རྦ་རླབས་ཕྲ་མོ་ནི་རྦ་རླབས་སོ། །དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་“ཀུལློལཝཱིཙི།”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་སྣང་སྟེ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཀུལླ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཟིངས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཨུལློལ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་རྦ་རླབས་ཆེན་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲོན་མེ་ལས་ཀྱང་། “ཨུལློལ་དང་ཀལློལ་ནི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་ལ་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། මූලපණ්ණාසට්ඨකථායඤ්ච ‘‘කුල්ලො නාම තරණත්ථාය කලාපං කත්වා බන්ධො. පත්ථරිත්වා බද්ධා පන පදරචාටි ආදයො [Pg.117] උළුම්පො’’ති වුත්තො. මුහපටිඝාසාදිඑව උල්ලොලවීචි. සා අස්මිං සංසාරොඝෙ අත්ථීති මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචි. සමාසන්තතද්ධිතායං. පීතිසුඛං, මහාසන්නං, රත්තිදිවන්ත්‍යාදීසු විය. එවං පනෙත්ථ වචනත්ථො කාතබ්බො. පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං, තං අස්ස ඣානස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති පීතිසුඛං, ඣානං. මහන්තං ආසනං මහාසනං, තස්ස භාවො මහාසන්නං. රත්ති ච දිවා ච රත්තිදිවං. රත්තිදිවං කතං රත්තිදිවන්ති. අථ වා උල්ලොලවීචි විය මුහපටිඝාසාදි උල්ලොලවීචි, සංසාරොඝං ලබ්භති. උපමා බහුබ්බීහිසමාසොයං. යථා පන මහාසමුද්දෙ භායිතබ්බා මහාතරඞ්ගඌමිවෙගාදයො ච සංසුමාර තිමි තිපිඞ්ගලාදි මච්ඡමකාරාදයො ච ඔකිණ්ණා හොන්ති, එවං මොහාදිකිලෙසා ච අකුසලචිත්තුප්පාදා ච තෙහි නිබ්බත්තා භයානකා බහූ ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදයො ච ඛන්ධාදයො ච ඔකිණ්ණා හොන්තීති වුත්තං හොති. සංසාරොඝන්ති සංසාරසඞ්ඛාතං ඔඝං සමුද්දජලප්පවාහං. සංපුනප්පුනං අබ්බොච්ඡින්නං වා සරති ගච්ඡති පවත්තතීති සංසාරො. සංපුබ්බසරධාතු ගතියං ණ. ඛන්ධධාතුආයත නානං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තතීති අත්ථො. තෙන වුත්තං අට්ඨකථාසු – དབུས་ཀྱི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཀུལླ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཆུན་པོར་བྱས་ཏེ་བཅིངས་པའོ། །བཀྲམ་ནས་བཅིངས་པ་ནི་པང་ལེབ་ལ་སོགས་པའི་གཟིངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་རྦ་རླབས་ཡིན་ལ། དེ་ནི་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་”ཏེ། འདི་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐའི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ནོ། །དགའ་བ་དང་བདེ་བ། གདན་ཆེན་པོ། ཉིན་མཚན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་བྱ་སྟེ། དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ནི་དགའ་བདེ་སྟེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་དགའ་བདེ་སྟེ་བསམ་གཏན་ནོ། །ཆེན་པོའི་གདན་ནི་གདན་ཆེན་པོ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གདན་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །མཚན་མོ་དང་ཉིན་མོ་ནི་ཉིན་མཚན་ནོ། །ཉིན་མཚན་དུ་བྱས་པ་ནི་ཉིན་མཚན་ནོ། །ཡང་ན། རྦ་རླབས་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ཁོང་ཁྲོ་ཆགས་སོགས་རྦ་རླབས་ཏེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལ་ཡོད་པའོ། །འདི་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་བཤད་པའི་འབྲུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ཆུ་རླབས་ཀྱི་ཤུགས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་དང་། ཉ་ཆེན་པོ་དང་། ཉ་མིང་གི་བྱེ་བྲག་ལ་སོགས་པའི་ཉ་དང་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པས་གང་བར་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་སེམས་བྱུང་རྣམས་དང་། དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པས་གང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བར་བགྲང་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་རྒྱུན་ནོ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཁོར་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་“འཁོར་བ་”སྟེ། སམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སརཱ་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච; අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་ཀྱང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා හෙට්ඨා හනති හරතීති ඔඝො, ජලප්පවාහො. අවපුබ්බ හනධාතු හරණෙ ණ. හනස්ස ඝො. අවසද්දො ඔත්ථරණත්ථො. අත්තනි පතිතෙ සත්තෙ හෙට්ඨා කත්වා හනෙති ඔසීදාපෙතීති වා ඔඝො, ජලප්පවාහො. අවපුබ්බ හනධාතු ඔසීදාපනෙ ණ. අවසද්දො හෙට්ඨාභාගත්ථො. ඔඝො වියාති ඔඝො, සංසාරො. අථ [Pg.118] වා සත්තසඞ්ඛාරෙ ඔත්ථරිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා වට්ටස්මිං හනති හරතීති ඔඝො, ඔහනෙති ඔසීදාපෙති වට්ටස්මිං සත්තසඞ්ඛාරෙති වා ඔඝො, රාගාදි කිලෙසා ලබ්භන්ති. සංසාරොඑව ඔඝො සංසාරොඝො, තං සංසාරොඝං. སེམས་ཅན་རྣམས་གནོན་ཅིང་ཀུན་ནས་གནོན་ཏེ་འོག་ཏུ་འཇོམས་ཤིང་འཁྱེར་བས་ན་“ཆུ་བོ་”སྟེ་ཆུའི་རྒྱུན་ནོ། །ཨཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་འཁྱེར་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཧན་ལ་གྷོའོ། །ཨཝ་སྒྲ་ནི་གནོན་པའི་དོན་ནོ། །ཡང་ན། རང་ཉིད་ལ་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འོག་ཏུ་བྱས་ཏེ་འཇོམས་ཤིང་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་“ཆུ་བོ་”སྟེ་ཆུའི་རྒྱུན་ནོ། །ཨཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧནཱ་བྱིངས་ནི་བྱིང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཨཝ་སྒྲ་ནི་འོག་གི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ནོ། །ཆུ་བོ་བཞིན་པས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ་འཁོར་བའོ། །ཡང་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་གནོན་ཅིང་ཀུན་ནས་གནོན་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་འཁོར་བར་འཇོམས་ཤིང་འཁྱེར་བས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ། ཡང་ན་འཁོར་བའི་ནང་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འོག་ཏུ་གནོན་ཅིང་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་བོ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །འཁོར་བ་ཉིད་ཆུ་བོ་ཡིན་པས་ན་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་དེ་ལའོ། ། මග්ගොළුම්පෙනාති එත්ථ මග්ගඔළුම්පෙනාති පදච්ඡෙදො. අට්ඨමග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතෙන කුල්ලෙනාති අත්ථො. එත්ථ ච මග්ගො වුච්චති අට්ඨඞ්ගිකමග්ගො. මග්ගන්ති ගච්ඡන්ති බුද්ධා ච අරියසාවකා ච අගතං දිසං නිබ්බානන්ති මග්ගො. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. මග්ගධාතු ගතියං අ. වුත්තඤ්හි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘එතෙන මග්ගෙන බුද්ධා ච සාවකා ච අගතං දිසං නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. අථ වා නිබ්බානං මග්ගති ගවෙසතීති මග්ගො, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති වා මග්ගො, අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. ඤාණෙන දස්සියතීති අත්ථො. මග්ගධාතු ගවෙසනෙ අ. වුත්තඤ්හෙතං මහාවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගො, නිබ්බානං මග්ගනට්ඨෙන නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගනියට්ඨෙන චා’’ති. අථ වා මග්ගියති පටිපජ්ජියතීති මග්ගො, නිබ්බානත්ථිකෙහි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො පටිපජ්ජියතීති අත්ථො. උළු වුච්චති උදකං, තතො පාති රක්ඛතීති උළුපො, සොයෙව නිග්ගහිතාගමවසෙන උළුම්පො, කුල්ලො. උළුසද්දූපපදපාධාතු රක්ඛනෙ ක්වි. මග්ගොඑව උළුම්පො මග්ගොළුම්පො, මග්ගසඞ්ඛාතො වා උළුම්පො තථා, මග්ගසදිසො වා උළුම්පො තථා, මග්ගො විය වා උළුම්පො තථා, මග්ගො ච උළුම්පො ච මග්ගොළුම්පො. අථ වා උළුම්පොඑව මග්ගො මග්ගොළුම්පො, උළුම්පසඞ්ඛාතො වා මග්ගො තථා, උළුම්ප සදිසො වා මග්ගො තථා, උළුම්පො විය වා මග්ගො තථා, උළුම්පො ච මග්ගො ච මග්ගොළුම්පොති එවං රූපකසදිසඋපමා සමුපෙක්ඛත්ථවසෙන ච පරපක්ඛ සකපක්ඛත්ථවසෙන ච වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන මග්ගොළුම්පෙන. තරීති අතරි. ධම්මරාජා හි [Pg.119] අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය සංසාරොඝං තරිත්වා නිබ්බානතීරං පාපුණාති. අතීතා බුද්ධා පාපුණිංසු. අනාගතා බුද්ධා පාපුණිස්සන්තීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි මහාවග්ගසංයුත්තෙ “maggoḷumpena”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ magga དང་ uḷumpa ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་གཟིངས་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ་བརྗོད་དོ། སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་ལམ་ཞེས་བྱའོ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ magg ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། སོར་རྟོག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། “ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལམ་སྟེ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། རྩ་བ་ magg ནི་འཚོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། འདི་ཉིད་མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་སྐབས་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “ལམ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་ལམ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན། བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལམ་སྟེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ་བགྲོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། uḷu ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ uḷupo ཞེས་བྱ་ལ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྣན་པའི་དབང་གིས་ uḷumpo ཞེས་གྲུབ་པ་ནི་གཟིངས་སོ། uḷu ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ pā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ kvi སྦྱར་བའོ། ལམ་ཉིད་གཟིངས་ཡིན་པས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་སམ། ཡང་ན་ལམ་དུ་གྲགས་པའི་གཟིངས་སམ། ལམ་དང་འདྲ་བའི་གཟིངས་སམ། ལམ་ལྟ་བུའི་གཟིངས་སམ། ལམ་དང་གཟིངས་གཉིས་ཀ་ལ་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། གཟིངས་ཉིད་ལམ་ཡིན་པས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་སམ། གཟིངས་སུ་གྲགས་པའི་ལམ་མམ། གཟིངས་དང་འདྲ་བའི་ལམ་མམ། གཟིངས་ལྟ་བུའི་ལམ་མམ། གཟིངས་དང་ལམ་གཉིས་ཀ་ལ་ལམ་གྱི་གཟིངས་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདི་ལྟར་གཟུགས་སུ་བྱེད་པ་དང་། མཚུངས་པ་དང་། དཔེ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དང་། ཕ་རོལ་གྱི་ཕྱོགས་དང་རང་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཚིག་གི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། དེས་ན་ལམ་གྱི་གཟིངས་དེས་སོ། བརྒལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་གཤེགས་སོ། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་གཤེགས་ཟིན་ཏོ། མ་བྱོན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱང་གཤེགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་སྐབས་ཆེན་པོ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘එකායනං ජාතිඛයන්තදස්සී,මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී; එතෙන මග්ගෙන තරිංසු පුබ්බෙ,තරිස්සන්තියෙව තරන්ති ඔඝ’’න්ති; බුද්ධවංසෙ ච “སྐྱེ་བ་ཟད་པར་གཟིགས་ཤིང་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ། ཕན་པར་བརྩེ་བས་ལམ་དེ་རབ་ཏུ་མཁྱེན། ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྔོན་ཆད་བརྒལ་བར་གྱུར། བརྒལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ཆུ་བོ་ལས་ཐར་རོ།” ཞེས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ལས་ཀྱང་། ‘‘සංසාරසොතං ඡින්දිත්වා, විද්ධංසෙත්වා තයො භවෙ; ධම්මනාවං සමාරුය්හ, තාරෙමි ජනතං බහු’’න්ති. “འཁོར་བའི་རྒྱུན་བཅད་དེ། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་རྣམ་པར་བཤིགས་ནས། ཆོས་ཀྱི་གྲུ་གཟིངས་ལ་རབ་ཏུ་ཞུགས་ཏེ། སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་མང་པོ་བསྒྲལ་བར་བྱའོ།” ཞེས་སོ། අභයන්ති ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණභයාදීනං අභාවතො නිබ්භයං. සො හි භගවා නත්ථි භයං එතස්සාති අභයොති වුච්චති. අථ වා අභයන්ති ඛෙමං. තඤ්හි නිබ්බානං නත්ථි ජාතිආදිභයං එත්ථාති අභයන්ති වුච්චති. එතස්මිං පන දුතියවිකප්පෙ තං පදං පාරන්තිපදෙ විසෙසනං. පාරපත්තන්ති එත්ථ පාරන්ති සංසාරවට්ටස්ස පරතීරට්ඨෙන වුච්චති නිබ්බානං. තඤ්හි උදකං පාති රක්ඛතීති පාරං, සමුද්දපාරං. පාධාතු රක්ඛනෙ අරො. අථ වා පාරෙති සමත්ථෙති තරඞ්ගාදයො වාරෙතුන්ති පාරං. පාරධාතු සමත්ථියං අ. පාරං වියාති පාරන්ති වුච්චති. නීතත්ථෙන පන එවං වචනත්ථො කාතබ්බො. ජාති භයාදිං පාති රක්ඛති එත්ථාති පාරං, පාරෙති සමත්ථෙති එත්ථ වා ජාතිභයාදයො වාරෙතුන්ති පාරං, නිබ්බානං. තං පජ්ජිත්ථ අධිගමිත්ථාති පාරපත්තො, ධම්මරාජා. පාරසද්දූපපද පදධාතු ගතියං ත. අථ වා මුත්තො මොචෙය්‍යන්තිආදිනා නයෙන පවත්තස්ස මහාභිනීහාරස්ස සකලස්ස සංසාරදුක්ඛස්ස වා සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිගුණානං වා පාරං පරියන්තං පත්තො ගතොති පාරපත්තො, ධම්මරාජා. පාරසද්දො හි පරියන්ත වාචකො. තං පාරපත්තං. පජානන්ති සබ්බසත්තානං. තෙහි කම්මකිලෙසෙහි පකාරෙන ජනියති නිබ්බත්තියතීති පජාති වුච්චන්ති. තෙසං පජානං. འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། འཇིགས་པ་མེད་པ་ནི་བདེ་འབྱུང་ངོ་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་འདི་ལ་ནི་ཚིག་དེ་ཕ་རོལ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་རོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཕ་རོལ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་གྱི་དོན་གྱིས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། ཆུ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ལྟ་བུའོ། རྩ་བ་ pā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ara སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། རླབས་ལ་སོགས་པ་ཟློག་པར་ནུས་པས་ན་ཕ་རོལ་ལོ། རྩ་བ་ pār ནི་ནུས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། ཕ་རོལ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཞེས་བྱའོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་ཚིག་གི་དོན་འདི་ལྟར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། ཡང་ན་འདིར་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཟློག་པར་ནུས་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེ་ལ་བགྲོད་པར་གྱུར་ཏོ། ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pāra ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ pad ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། “བདག་ཐར་ནས་གཞན་དག་སྒྲོལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྩམས་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་གམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pāra ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐའི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པས་སོ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ལའོ། pajānaṃ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞེས་པའོ། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་དགུ་ཞེས་བྱའོ། སྐྱེ་དགུ་དེ་དག་གི་ཞེས་པའོ། තාණන්ති [Pg.120] තායනට්ඨෙන තාණං. සත්තානං සංසාර භයතො තායති රක්ඛතීති තාණො, ධම්මරාජා. තාධාතු රක්ඛනෙ යු. අථ වා තාණන්ති සත්තානං සංසාරවට්ටදුක්ඛතො පරිපාලනට්ඨෙන තාණං. සො හි ධම්මරාජා සත්තානං සංසාරවට්ටදුක්ඛතො ධම්මදෙසනාය මග්ග ඵලනිබ්බානසුඛං දදන්තො තායති පාලෙතීති තාණොති වුච්චති. තං තාණං. ලෙණන්ති නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං, ජාතිභයාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි ලීයන්ති නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණො, ධම්මරාජා. ලීධාතු නිලීයනෙ යු. අථ වා ලෙණන්ති සංසාරභයං පස්සන්තෙහි නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං. සො හි ධම්මරාජා සංසාරනිස්සරණත්ථිකෙහි ලීයන්ති නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණොති වුච්චති. තං ලෙණං. ධම්මරාජා හි සංසාරභයෙහි පීළිතානං සබ්බසත්තානං තාණං ලෙණං සරණං පරායනං ඨානං හොතීති වුත්තං හොති. སྐྱོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱོབ་པའོ། སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ tā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སྐྱོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཡོངས་སུ་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱོབ་པའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་ཞིང་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྐྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། སྐྱོབ་པ་དེ་ལའོ། སྐྱབས་གནས་ཞེས་པ་ནི་ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱབས་གནས་ཏེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་ཡིབ་ཅིང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ན་སྐྱབས་གནས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ lī ནི་ཡིབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། སྐྱབས་གནས་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱབས་གནས་སོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་འདི་ལ་ཡིབ་ཅིང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ན་སྐྱབས་གནས་ཞེས་བྱའོ། སྐྱབས་གནས་དེ་ལའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱབས་གནས་དང་། སྐྱབས་དང་། དཔུང་གཉེན་དང་། གནས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། අසමසරණන්ති සබ්බසත්තානං අසදිසඅවස්සයනං, නත්ථි එතස්ස සමො සදිසො සීලාදිගුණෙනාති අසමො, ධම්මරාජා. සරති ගච්ඡති අවස්සයති එත්ථාති සරණො, ධම්මරාජා. සරධාතු ගතිම්හි යු. අසමො අසදිසො හුත්වා සරණොති අසමසරණො, ධම්මරාජා. සම්භාව නාකම්මධාරයසමාසොයං. ධම්මරාජා හි සබ්බසම්පත්තිසුඛානං දායකත්තා සබ්බසත්තානං අනඤ්ඤසාධාරණං අසමං සරණං අවස්සයනං පරායනං හොතීති අත්ථො. තං අසමසරණං. එකතිත්ථන්ති නිබ්බානපාරගමනානං එකතිත්ථභූතං. තරන්ති උත්තරන්ති එත්ථ එතෙන වා නජ්ජසමුද්දාදින්ති තිත්ථං. නජ්ජසමුද්දාදීනං පාරිමතීරගමනත්ථං ඔතරණට්ඨානං ලබ්භති. තරධාතු ඔතරණෙ ථ. රස්ස තො, ඉකාරාගමො. මනුස්සානං එකං තිත්ථං එකතිත්ථං, තං වියාති එකතිත්ථො, ධම්මරාජා. යථා හි තිත්ථෙන නජ්ජාදිං තරන්තා මනුස්සා පාරිමතීරං සුඛං පාපුණන්ති, න අතිත්ථෙන, එවං සෙට්ඨභූතෙන බුද්ධතිත්ථෙන සංසාරොඝං [Pg.121] තරන්තා වෙනෙය්‍යසත්තා නිබ්බානපාරං සුඛං පාපුණන්ති, න අතිත්ථෙන අඤ්ඤතිත්ථියෙන, තස්මා ධම්මරාජං එකතිත්ථොති ථොමෙති. නීතත්ථෙන පන එකො සෙට්ඨො හුත්වා නිබ්බානපාරං තරන්ති උත්තරන්ති එත්ථාති එක තිත්ථො, ධම්මරාජා. ඛෙමං නිබ්බානපාරං තරිතුකාමා වෙනෙය්‍යසත්තා එත්ථ බුද්ධතිත්ථෙ දෙසිතධම්මං සුත්වා දෙසිතධම්මානුරූපං පටිපජ්ජිත්වා සංසාරොඝං අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය ඡින්දිත්වා ඛෙමං නිබ්බානපාරං සුඛං තරන්ති, ඉතිතස්මා එත්ථාතිපදෙන නිද්දිට්ඨො සො බුද්ධො සබ්බසත්තානං එකො සෙට්ඨො තිත්ථො නාම. න අඤ්ඤතිත්ථියා එකතිත්ථා නාම හොන්තීති අත්ථො. තං එකතිත්ථං. མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་རྟེན་གནས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འདི་དང་མཚུངས་པ་འམ་འདྲ་བ་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། རྩ་བ་ sar ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ yu སྦྱར་བའོ། མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་འདྲ་བ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཡིན་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ནི་སྲིད་པའི་ལས་འཛིན་གྱི་ཚིག་སྡུད་དོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བདེ་བ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་པོ་ཡིན་པས་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་དང་། རྟེན་དང་། དཔུང་གཉེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་དེ་ལའོ། གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ། འདི་ལས་སམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྒལ་ཞིང་འཐོན་པས་ན་གྲུ་ཁའོ། ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་འབབ་པའི་གནས་སུ་རྙེད་པའོ། རྩ་བ་ tar ནི་འབབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ tha སྦྱར་བའོ། ta ཐུང་ངུར་བྱས་ཤིང་ i སྒྲ་བསྣན་པའོ། མི་རྣམས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལྟར་མི་རྣམས་ཀྱིས་གྲུ་ཁ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་གྱི། གྲུ་ཁ་མེད་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་གྱི། ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུ་ཁ་མ་ཡིན་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་གཅིག་པུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འདི་ལས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་ཞིང་འཐོན་པས་ན་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། བདེ་འབྱུང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་བར་འདོད་པའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གྲུ་ཁ་འདི་ལས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཐོས་ནས། བསྟན་པའི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བསྒྲུབས་ཏེ། ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་བཅད་ནས། བདེ་འབྱུང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བདེ་བླག་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གྲུ་ཁ་མཆོག་གཅིག་པུ་ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ནི་གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གྲུ་ཁ་གཅིག་པུ་དེ་ལའོ། පතිට්ඨන්ති සබ්බසත්තානං මහාදීපං විය පතිට්ඨං ආධාරභූතං. පටිසරණං ලෙණං පරායනන්ති අත්ථො. පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති පතිට්ඨො, ධම්මරාජා. පතිපුබ්බට්ඨාධාතු ගතිනිවත්තිම්හි අ. ධම්මරාජා හි සබ්බසුඛත්ථිකානං සත්තානං මහාදීපො විය පතිට්ඨො පටිසරණො ලෙණො පරායනො හොතීති අත්ථො, තං පතිට්ඨං. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තන්ති නිබ්බානසුඛත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස ඛෙත්තභූතං. පුඤ්ඤත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස වපනඨානං ඛෙත්තභූතං වා, අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං, කුසලං. පුධාතු සොධනෙ ණ්‍යො. අථ වා පරං පුජ්ජභාවං ජනෙතීති පුඤ්ඤං, සදා පූජිතං වා ජනෙතීති පුඤ්ඤං, කුසලං. පූජසද්දූපපද ජනධාතු ණ්‍යො. නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අවසෙසං අපුඤ්ඤං පුනාති සොධෙතීති වා පුඤ්ඤං, කුසලං. පුධාතු සොධනෙ ණ්‍යො. ඛිත්තං වුත්තං බීජං තායති රක්ඛතීති ඛෙත්තං, කෙදාරාදි. ඛිපසද්දූපපද තාධාතු රක්ඛනෙ ක්වි. බීජානි වපන්තානං මනුස්සානං මහප්ඵලභාවකරණෙන බීජං රක්ඛතීති අත්ථො. අථ වා ඛිපන්ති වපන්ති එත්ථ බීජානීති ඛෙත්තං. ඛිපධාතු පෙරණෙ ඛෙපෙ වා ත. ඛෙත්තං වියාති ඛෙත්තො. ධම්මරාජා. නීතත්ථෙන පන පුඤ්ඤබීජානි වපන්තානං සත්තානං මහප්ඵල භාවකරණෙන [Pg.122] ඛිත්තං වුත්තං පුඤ්ඤබීජං තායති රක්ඛතීති ඛෙත්තො. අථ වා නිබ්බානත්ථිකෙහි පුඤ්ඤබීජානි ඛිපියන්ති වපියන්ති එත්ථාති ඛෙත්තො. ධම්මරාජාති කාතබ්බො. පුඤ්ඤානං ඛෙත්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තො, ධම්මරාජා. යථා හි රඤ්ඤො වා අමච්චාදීනං වා සාලීනං වා යවානං වා විරූහනට්ඨානං රඤ්ඤො වා අමච්චාදීනං වා සාලිඛෙත්තං යවඛෙත්තන්ති වුච්චති. එවං ධම්මරාජා සබ්බලොකස්ස පුඤ්ඤමහබ්බලභාවකරණෙන පුඤ්ඤානං විරූහ නට්ඨානං ධම්මරාජං නිස්සාය සත්තලොකස්ස නානාප්පකාරහිත සුඛසංවත්තනිකානි පුඤ්ඤානි විරූහන්ති, තස්මා ධම්මරාජා පුඤ්ඤක්ඛෙත්තන්ති අභිත්ථවිතොති වුත්තං හොති. තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං. གནས་གཞི་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་གཞི་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། སྐྱབས་དང་། ཡིབ་གནས་དང་། དཔུང་གཉེན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ལ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་གཞི་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། pati སྔོན་དུ་བྱས་པའི་རྩ་བ་ ṭhā ནི་འགྲོ་བ་ལྡོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ a སྦྱར་བའོ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་གཞི་དང་། སྐྱབས་དང་། ཡིབ་གནས་དང་། དཔུང་གཉེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གནས་གཞི་དེ་ལའོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་གྱི་ཞིང་ས་ལྟ་བུར་གྱུར་པའོ། ཡང་ན། བསོད་ནམས་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་གནས་ཞིང་ས་ལྟ་བུའམ། རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། རྩ་བ་ pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། ཡང་ན་རྟག་ཏུ་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། pūja ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ jan ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲ་གྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ན། མ་དག་པའི་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ། དགེ་བའོ། རྩ་བ་ pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ṇyo སྦྱར་བའོ། བཏབ་ཅིང་བཏབ་པའི་ས་བོན་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ཞིང་ས་ལ་སོགས་པའོ། khipa ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་རྩ་བ་ tā ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ kvi སྦྱར་བའོ། ས་བོན་འདེབས་པའི་མི་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ས་བོན་སྲུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདི་ལ་ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བས་ན་ཞིང་ངོ་། རྩ་བ་ khip ནི་གཏོར་བ་འམ་འཕེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ ta སྦྱར་བའོ། ཞིང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། ངེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བཏབ་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་ངོ་། ཡང་ན། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བས་ན་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱའོ། བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། འདི་ལྟར་རྒྱལ་པོ་འམ་བློན་པོ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་སམ་ནས་སྐྱེ་བའི་གནས་ལ་རྒྱལ་པོའི་འབྲས་ཞིང་ངམ་བློན་པོའི་ནས་ཞིང་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་བསོད་ནམས་ལ་མཐུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསོད་ནམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་ལ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དེ་ལའོ། පරමසුඛදන්ති උත්තමං නිබ්බානසුඛං දදමානං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති. එත්ථ ච පරමසද්දො උත්තමත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටි පදිකො. අථ වා පරං අතිරෙකං අරියෙහි මානිතබ්බන්ති පරමං, නිබ්බානං. පරපුබ්බමාධාතු මානෙ අ. පකාරෙන අරියෙහි රමියති එත්ථාති වා පරමං, නිබ්බානං. පපුබ්බරමුධාතු රමනෙ ණ. අභිධානටීකායං පන ‘‘පරං පච්චනීකං මාරෙතීති පරමං. පකට්ඨභාවෙ රමතීති පරමං. ණො’’ති වුත්තං. තස්ස සුඛං පරමසුඛං. පරමං උත්තමං වා සුඛං පරමසුඛං. තං දදාතීති පරමසුඛදො, ධම්මරාජා. පරමසුඛසද්දූපපද දාධාතු දානෙ ක්වි. ධම්මරාජා පන වෙනෙය්‍යසත්තානං ධම්මදෙසනාය ච චතුපච්චයප්පටිග්ගහණෙන ච නිබ්බානසුඛං දෙතීති වුත්තං හොති. තං පරමසුඛදං. ධම්මරාජන්ති බුද්ධං. සො හි ලොකිය ලොකුත්තරධම්මෙහි දෙවමනුස්සානං රඤ්ජෙති තොසෙතීති ධම්මරාජාති. අථ වා පාරමීධම්මෙනෙව බුද්ධත්තං පත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජාති. පාරමීධම්මෙනෙව ජාතො වා රාජාති ධම්මරාජාති ච වුච්චති. තං ධම්මරාජං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. “པརམསུཁད” (མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའོ།། གསུངས་པ་ཉིད་དེ། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་བདེ་བ་མཆོག་གོ”ཞེས་སོ།། འདིར་“པརམ” (མཆོག) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་དམ་པའི་དོན་སྟོན་བྱེད་རྐྱེན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན། ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་བཀུར་བར་བྱ་བ་ནི་“པརམ” (མཆོག) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། སྔོན་འཇུག་“པར”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“མཱ”་ནི་བཀུར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་འདི་ལ་དགྱེས་པར་མཛད་པས་ན་“པརམ” (མཆོག) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། སྔོན་འཇུག་“པ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“རམ”་ནི་དགྱེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། “ཕ་རོལ་གྱི་དགྲ་བོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་‘པརམ’་ཞེས་བྱའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གནས་ལ་དགྱེས་པར་མཛད་པས་ན་‘པརམ’་ཞེས་བྱའོ།། རྐྱེན་‘ཎ’་སྦྱར་བའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་བདེ་བའོ།། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་བདེ་བའོ།། དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་མཛད་པས་ན་མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ།། མཆོག་གི་བདེ་བའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“དཱ”་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི”་སྦྱར་བའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོས་ནི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། ཡོ་བྱད་བཞི་བཞེས་པའི་སྒོ་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མཆོག་གི་བདེ་བ་སྦྱིན་པ་པོའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དགའ་བར་མཛད་ཅིང་ཚིམ་པར་མཛད་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་ཏེ་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་པའི་རྒྱལ་པོ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො ධම්මරාජා මුහ පටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං මොහදොසතණ්හාදිසඞ්ඛාතං මහාතරඞ්ග ඛුද්දකඌමිකං, සංසාරොඝං සංසාරසඞ්ඛාතං ඔඝං සමුද්දජලප්පවාහං[Pg.123]. මග්ගොළුම්පෙන අට්ඨමග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතෙන කුල්ලෙන තරි අතරිං, අභයං ඛෙමං, ජාතිආදීනං අභාවතො නිබ්භයං වා, පාරපත්තං නිබ්බානපාරං පත්තං අධිගතං, පජානං සබ්බ සත්තානං, තාණං තායනට්ඨෙන තාණං රක්ඛණං. ලෙණං නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං නිලීයනං, අසමසරණං සබ්බසත්තානං අසදිසඅවස්සයනං, එකතිත්ථං නිබ්බානපාරගමනානං එකතිත්ථ භූතං, පතිට්ඨං සබ්බසත්තානං මහාදීපං විය පතිට්ඨං ආධාරභූතං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං නිබ්බානසුඛත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස ඛෙත්තභූතං, පුඤ්ඤත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස වපනට්ඨානං ඛෙත්තභූතං වා, පරමසුඛං උත්තමං නිබ්බානසුඛං දදමානං, ධම්මරාජං බුද්ධං ලොකියලොකුත්තර ධම්මෙහි පජානං රඤ්ජාපනං වා, පාරමීධම්මෙනෙව බුද්ධභාවං ජාතං බුද්ධං වා, අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གང་ཞིག་གིས། གཏི་མུག་དང་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ཆུང་ངུ་སྟེ། གཏི་མུག་དང་། ཞེ་སྡང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་རྦ་རླབས་དྲག་པོ་དང་ལྡན་པའི། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་སྟེ། འཁོར་བར་བགྲང་བའི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་དེ། ལམ་གྱི་གཟིངས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པར་བགྲང་བའི་གཟིངས་ཀྱིས་བརྒལ་བར་མཛད་པ། འཇིགས་པ་མེད་པའི་བདེ་འཇགས་སམ། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་མཐར་ཕྱིན་ཅིང་རྟོགས་པ། སྐྱེ་དགུ་སྟེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི། སྐྱོབ་པ་སྟེ། སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱོབ་པ་དང་སྲུང་བར་མཛད་པ། སྐྱབས་གནས་ཏེ། ཡིབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱབས་གནས་སམ་ཡིབ་སའོ།། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བའི་སྐྱབས་གནས་སོ།། འབབ་སྟེགས་གཅིག་པུ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་འབབ་སྟེགས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ། གནས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་གནས་སམ་རྟེན་དུ་གྱུར་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་གདབ་པའི་ཞིང་ངམ། བསོད་ནམས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ས་བོན་འདེབས་པའི་གནས་སམ་ཞིང་དུ་གྱུར་པ། མཆོག་གི་བདེ་བ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སངས་རྒྱས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་དགའ་བར་མཛད་པ་པོའམ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དུ་འཁྲུངས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།། අට්ඨාරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 19. ༡༩. කණ්ඩම්බංමූලෙ පරහිතකරො යො මුනින්දො නිසින්නො; අච්ඡෙරං සීඝං නයනසුභගං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං; දුජ්ජාලද්ධංසං මුනිභිජහිතං පාටිහෙරං අකාසි; වන්දෙ තං සෙට්ඨං පරමරතිජං ඉද්ධිධම්මෙහුපෙතං. གང་ཞིག་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་བཞུགས་ནས་གཞན་ཕན་མཛད་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེས།། མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་མྱུར་དུ་འཕྲོ་བའི་ངོ་མཚར་ཅན།། མུ་སྟེགས་ངན་པའི་དྲ་བ་འཇོམས་ཤིང་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་མཛད་པ་དེ།། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་ཅིང་རྫུ་འཕྲུལ་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་གཙོ་བོ་དེ་ལ་བདག་ཕྱག་འཚལ།། 19. එවං අට්ඨාරසමගාථාය ධම්මරාජං වන්දිත්වා ඉදානි සාවත්ථියං කණ්ඩම්බමූලෙ ඉද්ධිපාටිහෙරාදීහි ගුණෙහි මුනින්දස්ස ථොමෙත්වා වන්දිතුකාමො කණ්ඩම්බංමූලෙත්‍යාදි ගාථමාහ. අයං පන මතනයයයගණෙහි ච පඤ්ච යති ඡයති සත්තය තීහි ච රචිතත්තා අට්ඨාරසක්ඛරෙහි යුත්තා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘මො තො නො යො යා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතාක්ඛුත්විසීහී’’ති. අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං අක්ඛුත්විසීහි පඤ්චයති ඡයති සත්තයතීහි මොගණො ච තොගණො ච නොගණො ච යොගණො ච යා යගණද්වයඤ්ච චෙ යුත්තා[Pg.124], සා ගාථා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතා ගාථා නාමාති. එත්ථ ච අක්ඛසද්දස්ස පඤ්චින්ද්‍රියවාචකත්තා අක්ඛසද්දො පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති වෙදිතබ්බො. උතූනං හෙමන්තසිසීරවස්සන්තගිම්හවස්සානසරදවසෙන ඡබ්බිධත්තා උතුසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති. ඉසිසද්දො විපස්සීආදීනං බුද්ධානං සත්තවිධත්තා සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති වෙදිතබ්බොති. ༡༩. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅོ་བརྒྱད་པས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། དེང་འདིར་མཉན་ཡོད་དུ་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་བསྟོད་དེ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་མ། ཏ། ན། ཡ། ཡ། ཡ་སྟེ་ཚོགས་རྣམས་དང་། ལྔ་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་གསུམ་གྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅོ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་“མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བ” (ཀུ་སུ་མི་ཏ་ལ་ཏཱ་བེ་ལི་ཏཱ) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “མོ་ཏོ་ནོ་ཡོ་ཡཱ་ཀུ་སུ་མི་ཏ་ལ་ཏཱ་བེ་ལི་ཏཱཀྵུ་ཏྭི་སཱི་ཧཱི” (མ། ཏ། ན། ཡ། ཡ། ཡ་རྣམས་དང་དབང་པོ་དང་། དུས་དང་། དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་གཅོད་ལྡན་པ་ནི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བའོ།།) ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྐང་པ་རེ་རེར་དབང་པོ་དང་། དུས་དང་། དྲང་སྲོང་གི་མཚམས་གཅོད་དེ་ལྔ་དང་། དྲུག་དང་། བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་དང་། མ་ཚོགས། ཏ་ཚོགས། ན་ཚོགས། ཡ་ཚོགས། ཡང་ཡ་ཚོགས་གཉིས་དང་ལྡན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་ནོ།། འདིར་“ཨཀྵ” (མིག) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དབང་པོ་ལྔ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཨཀྵ”འི་སྒྲ་ནི་གྲངས་ལྔ་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དུས་རྣམས་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཨུཏུ” (དུས) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དྲང་སྲོང་གི་སྒྲ་ནི་རྣམ་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་རྣམ་པ་བདུན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཨིསི” (དྲང་སྲོང) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། තත්ථ පන පරහිතකරො යො මුනින්දො කණ්ඩම්බමූලෙ නිසින්නො පාටිහෙරං සීඝං අකාසි, තං මුනින්දං අහං වන්දෙ වන්දාමීති සම්බන්ධො. අත්ථක්කමෙන පනෙත්ථ වණ්ණයිස්සාමි. පරහිතකරොති අත්තනා පරෙසං සබ්බසත්තානං හිතං අත්ථං කරොන්තො. හිනොති වඩ්ඪති සුඛං එතෙනාති හිතං, අත්ථං පයොජනං වා. හිධාතු වඩ්ඪනෙ ත. තංසමඞ්ගිනො ලොකියලොකුත්තරසුඛං වඩ්ඪතීති අත්ථො. පරෙසං හිතං පරහිතං, තං කරොතීති පරහිතකරො, මුනින්දො. සො හි දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ ලද්ධබ්‍යාකරණතො පට්ඨාය අත්තනො සුඛං පජහන්තො සත්තලොකස්ස හිතසුඛත්ථාය කප්පසත සහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පඤ්චමහාපරිච්චාගෙ ච කරොන්තො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාවං පත්තකාලෙ ච පඤ්චචත්තාලීසවස්සානි ධම්ම දෙසනාය සත්තලොකස්ස ලොකියලොකුත්තරහිත සුඛං කරොතීති පරහිතකරොති ථොමෙති. යොති යො යාදිසො. මුනින්දොති බුද්ධො. සො හි අගාරිය මුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකමුනිවසෙන පඤ්චන්නං මුනීනං ඉන්දොති මුනින්දොති වුච්චති. කණ්ඩම්බමූලෙති එත්ථ කණ්ඩඅම්බමූලෙති පදච්ඡෙදො. ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං බින්දාගමො. කණ්ඩනාමිකෙන පසෙනදීකොසලරඤ්ඤො උය්‍යානපාලෙන රොපිතස්ස සෙතම්බරුක්ඛස්ස සමීපෙති අත්ථො. එත්ථ ච කණ්ඩන්ති තස්සෙව නාමං. අථ වා කං වුච්චති සුඛං, තං ඩෙති ගච්ඡති [Pg.125] පාපුණාතීති කණ්ඩො, උය්‍යානපාලො. කංසද්දූපපදඩි ධාතු ගතියං ණ. කං වුච්චති වා උදකං, තං රුක්ඛෙසු සිඤ්චනං ටිනාති ජානාතීති කණ්ඩො, උය්‍යානපාලො උය්‍යාන නායකො වා. ඵලකාමෙහි ජනෙහි අමියති ගමියතීති අම්බො, සෙතම්බරුක්ඛො. අමධාතු ගතියං බො. කණ්ඩනාමිකෙන උය්‍යානපාලෙන රොපිතො අම්බො කණ්ඩම්බො, තස්ස මූලං සමීපන්ති කණ්ඩම්බමූලං, තස්මිං කණ්ඩම්බමූලෙ. དེ་ལ་གང་ཞིག་གཞན་ཕན་མཛད་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་བཞུགས་ནས་ཆོ་འཕྲུལ་མྱུར་དུ་མཛད་པ་དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདིར་དོན་གྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། གཞན་ཕན་མཛད་པ་ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་དོན་སྒྲུབ་པར་མཛད་པའོ།། འདིས་བདེ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕན་པ་སྟེ། དོན་ནམ་དགོས་པའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཧི”་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཏ”་སྦྱར་བའོ།། དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གཞན་གྱི་ཕན་པ་ནི་གཞན་ཕན་ཏེ། དེ་ཉིད་མཛད་པས་ན་གཞན་ཕན་མཛད་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པ་ནས་བཟུང་། རང་གི་བདེ་བ་བཏང་སྟེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཆེད་དུ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་རིང་ལ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མཛད་ཅིང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་པའི་ཚེ་ནའང་། ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་རིང་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་མཛད་པས་ན། “གཞན་ཕན་མཛད་པ”་ཞེས་བསྟོད་པའོ།། གང་ཞིག་ཅེས་པ་ནི་གང་འདྲ་བ་ཞིག་གོ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་སྟེ་ཐུབ་པ་ལྔ་པོའི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བར་ཞེས་པ་འདིར་“ཀན་ཌ”་དང་“ཨམ་བ”་དང་“མཱུ་ལ”་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་ཐིག་ལེ་བྱུང་བའོ།། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོ་“ཀན་ཌ”་ཞེས་བྱ་བས་བཙུགས་པའི་ཨམ་བྲ་དཀར་པོའི་ཤིང་གི་དྲུང་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་“ཀན་ཌ”་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་མིང་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། “ཀ”་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ལ་འགྲོ་བའམ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀན་ཌ”་སྟེ། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོའོ།། བདེ་བའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཌི”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། “ཀ”་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། ཤིང་རྣམས་ལ་ཆུ་གཏོར་བ་ཤེས་པས་ན་“ཀན་ཌ”་སྟེ། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོའམ་སྐྱེད་ཚལ་གྱི་གཙོ་བོའོ།། འབྲས་བུ་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ནི་“ཨམ་བ”་སྟེ། ཨམ་བྲ་དཀར་པོའི་ཤིང་ངོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨམ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“བོ”་སྦྱར་བའོ།། སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་བ་པོ་ཀན་ཌ་ཞེས་བྱ་བས་བཙུགས་པའི་ཨམ་བྲ་ནི་ཀན་ཌམ་བ་སྟེ། དེའི་རྩ་བའམ་ཉེ་འཁོར་ནི་ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བ་སྟེ། ཀན་ཌམ་བའི་རྩ་བ་དེ་ཉིད་དུའོ།། නිසින්නොති වසමානො. විම්හාපනියට්ඨෙන අච්ඡෙරං. අයඤ්හි අච්ඡෙරසද්දො විම්හයත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටි පදිකො. අථ වා ආභුසො විම්හයො චරති පවත්තතීති අච්ඡෙරං, පාටිහෙරං. ආපුබ්බ චරධාතු ගතියං අ. චරධාතුස්සච්ඡෙරාදෙසො. ආකාරස්ස රස්සො. අන්ධස්ස පබ්බතාරොහනං විය නිච්චං න චරති න පවත්තතීති අච්ඡෙරං, පාටිහෙරං. නපුබ්බ චරධාතු ගතියං අ. යථා හි අන්ධස්ස පබ්බාතාරොහනං නිච්චං න හොති, කදාචියෙව හොති, එවමෙව භගවතො පාටිහාරියං නිච්චං න හොති, කදාචියෙව හොති. තස්මා තං අච්ඡෙරන්ති වුච්චති. තෙන වුත්තං නෙත්තිඅට්ඨකථායං ‘‘යං අභිණ්හං න පවත්තති, තං අච්ඡරිය’’න්ති. අථ වා අච්ඡරං පහරිතුං යොග්ගන්ති අච්ඡරියං. යොග්ගතද්ධිතෙ ණියපච්චයො. අච්ඡරියන්ති හි වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං ඉයසද්දලොපෙන අච්ඡෙරන්ති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං සීලක්ඛන්ධවග්ගට්ඨකථායං ‘‘අන්ධස්ස පබ්බතාරොහනං විය නිච්චං න හොතීති අච්ඡරියං. අයං තාව සද්දනයො. අයං පන අට්ඨකථානයො, අච්ඡරායොග්ගන්ති අච්ඡරියං, අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්ති අත්ථො’’ති. නයනසුභගන්ති දෙවමනුස්සානං පසාදචක්ඛුස්ස සොභනපත්තං. සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නයනං, පසාදචක්ඛු. නීධාතු නයෙ යු. තස්ස සුභං සොභනං ගච්ඡතීති නයනසුභගං, පාටිහෙරං. නයනසුභ සද්දූපපදගමුධාතු ගතියං ක්වි. තං නයනසුභගං. བཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་པའོ།། ངོ་མཚར་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ངོ་མཚར་ཏོ།། འདིར་“ཨཙྪེར”་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་དོན་སྟོན་བྱེད་རྐྱེན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན། ཡང་ན། ལྷག་པར་ངོ་མཚར་བར་འཇུག་ཅིང་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། སྔོན་འཇུག་“ཨཱ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ལ་“ཨཙྪེར”་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཡི་གེ་“ཨཱ”་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའོ།། དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་མི་འཇུག་ཅིང་མི་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། དགག་སྒྲ་“ན”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཙར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བར་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ཡང་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བར་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ངོ་མཚར་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་གདགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས། “གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བ་དེ་ནི་ངོ་མཚར་རོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་གྱི་ཡུན་ལ་འོས་པས་ན་ངོ་མཚར་རོ།། འོས་པའི་དོན་གྱི་རྗེས་གྲུབ་ཀྱི་རྐྱེན་“ཎིཡ”་སྦྱར་བའོ།། འདིར་“ཨཙྪརིཡ”་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་“ཨིཡ”འི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་“ཨཙྪེར”་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྡེའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་། “དམིགས་ལོང་བས་རི་ལ་འཛེགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་མི་འབྱུང་བས་ན་ངོ་མཚར་རོ།། འདི་ནི་སྒྲའི་ལུགས་སོ།། འདི་ནི་འགྲེལ་པའི་ལུགས་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་དང་འོས་པས་ན་ངོ་མཚར་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པར་རིགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དྭངས་བའི་མིག་ལ་མཛེས་པར་གྱུར་པའོ།། མཐོ་དམན་སྟོན་ཅིང་ལུས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མིག་སྟེ། དྭངས་བའི་མིག་གོ། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ནཱི”་ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཡུ”་སྦྱར་བའོ།། དེའི་མཛེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན་མིག་ལ་མཛེས་པ་སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། མིག་གི་མཛེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“གམ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཀྭི”་སྦྱར་བའོ།། མིག་ལ་མཛེས་པ་དེ་ཉིད་དོ།། ආකුලණ්ණග්ගිජාලන්ති [Pg.126] එත්ථ ආකුලඅණ්ණඅග්ගිජාලන්ති පදච්ඡෙදො. පරිකිණ්ණ උදකධාර අග්ගිසිඛාවන්තං. අථ වා පරිසමන්තතො කුලං පකිණ්ණං අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සකං යමකං යමකං උදකජාලඅග්ගිජාලවන්තන්ති අත්ථො. ආභුසො කුලති උදකග්ගිජාලං අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සකං කරොතීති ආකුලං, උදකග්ගිජාලං. ආපුබ්බකුලධාතු කරණෙ අ. ආභුසං කුලති බන්ධති අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති වා ආකුලං. අථ වා ආසමන්තතො කුලති යමකං යමකං උදකග්ගිජාලං පවත්තතීති ආකුලං, උදකග්ගිජාලං. උදකජාලං අග්ගිජාලෙන අග්ගිජාලඤ්ච උදකජාලෙන සම්මිස්සො හොතීති අත්ථො. අනන්ති ජීවන්ති එතෙන සත්තාති අණ්ණං, උදකං. අනධාතු ජීවායං අ. නස්ස ණො. තස්ස ද්විත්තං. ද්විභාවො වා. අථ වා අරති ගච්ඡති තං තං ඨානන්ති අණ්ණං. අරධාතු ගතිම්හිතො. තස්ස අන්නාදෙසො, ධාත්වන්තලොපො, න්නස්ස ණ්ණත්තං. අණ්ණස්ස ධාරං අණ්ණං. උත්තරපදලොපෙන. කුටිලභාවෙන අජති ගච්ඡතීති අග්ගි, අජධාතු ගතියං ඉ. ජස්ස ග්ගො. ජලති දිබ්බතීති ජාලං, සිඛං. ජලධාතු දිත්තියං ණ. අග්ගිනො ජාලං අග්ගිජාලං. අණ්ණඤ්ච අග්ගිජාලඤ්ච අණ්ණග්ගිජාලං, ආකුලං පරිකිණ්ණං අණ්ණග්ගිජාලං අස්සාති ආකුලණ්ණග්ගිජාලං, යමක පාටිහෙරං ලබ්භති. තං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං. ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་ཞེས་པ་འདིར་“ཨཱཀུལ”་དང་“ཨཎྞ”་དང་“ཨགྒིཛཱལ”་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། ཀུན་ནས་ཁྱབ་པའི་ཆུ་རྒྱུན་དང་མེ་ལྕེ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་ཕན་ཚུན་འདྲེས་ཤིང་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་པར་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བའོ།། སྔོན་འཇུག་“ཨཱ”་དང་ལྡན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཀུལ”་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ལྷག་པར་ཕན་ཚུན་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུགས་པའོ།། ཡང་ན། ཕྱོགས་ཀུན་ནས་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་འཇུག་པས་ན་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བའོ།། ཆུའི་དྲ་བ་ནི་མེའི་དྲ་བ་དང་། མེའི་དྲ་བ་ནི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་སྟེ། ཆུའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨན”་ནི་གསོན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨ”་སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་“ན”་ལ་“ཎ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། དེ་ཉིད་ལྡབ་པར་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན་གཉིས་སུ་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན། གནས་དེ་དང་དེ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཆུའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨར”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལས་སོ།། དེ་ལ་“ཨནྣ”་དུ་འགྱུར་བ་དང་། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའ་བསྡུས་པ་དང་། “ནྣ”་ལ་“ཎྞ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། ཆུའི་རྒྱུན་ནི་ཆུའོ།། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། གྱ་གྱུའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བས་ན་མེ་སྟེ། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཨཛ”་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཨི”་སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་“ཛ”་ལ་“གྒ”་རུ་འགྱུར་བའོ།། འབར་ཞིང་གསལ་བས་ན་དྲ་བ་སྟེ། མེ་ལྕེའོ།། བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་“ཛལ”་ནི་འབར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་“ཎ”་སྦྱར་བའོ།། མེའི་དྲ་བ་ནི་མེའི་དྲ་བའོ།། ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་ནི་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་སྟེ། ཀུན་ནས་ཁྱབ་པའི་ཆུ་དང་མེའི་དྲ་བ་དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་ཏེ། ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ཐོབ་པའོ།། ཆུ་དང་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པའི་རྦ་རླབས་དེ་ཉིད་དོ།། දුජ්ජාලද්ධංසන්ති දුට්ඨු දිට්ඨිවාදසඞ්ඛාතජාලං විද්ධංසිතං. දුට්ඨු ජලති බන්ධති සංසාරවට්ටෙති දුජ්ජාලං, දිට්ඨිවාදජාලං. තිත්ථිය වාදො හි නත්ථි දින්නන්තිආදිනයපවත්තො සංසාරතො නිස්සරිතුමප්පදානවසෙන ජාලසදිසත්තා දුජ්ජාලන්ති අත්ථො. දුපුබ්බ ජලධාතු බන්ධනෙ ණො. තං ධංසති විද්ධංසතීති දුජ්ජාලද්ධංසං, යමකපාටිහාරියං. මුනිභිජහිතන්ති මුනිභි අජහිතන්ති පදච්ඡෙදො. තත්ථ මුනිභීති සබ්බසම්මාසම්බුද්ධෙහි. තෙ හි මොනං වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තං එතෙසං අත්ථීති මුනීති වුච්චන්ති. කායමොනෙය්‍ය වචීමොනෙය්‍ය මනොමොනෙය්‍යං එතෙසං අත්ථීති වා [Pg.127] මුනි. අස්සත්ථිතද්ධිතෙ ණීපච්චයො. අථ වා ඉධලොක පරලොකං අත්තහිත පරහිතං හිතාහිතඤ්ච මුනන්ති ජානන්තීති මුනීති වුච්චන්ති. තෙහි මුනීභි. དྲ་བ་ངན་པ་འཇིག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་ངན་པ་རྣམ་པར་བཤིག་པའོ།། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་ངན་པར་འཆིང་ཞིང་འབར་བས་ན་དྲ་བ་ངན་པ་སྟེ། ལྟ་བར་སྨྲ་བའི་དྲ་བའོ།། མུ་སྟེགས་པའི་སྨྲ་བ་ནི་ 'སྦྱིན་པ་མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་། འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དྲ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་ 'དྲ་བ་ངན་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྔོན་དུ་ 'དུ' (du) སྦྱར་བའི་ 'ཛལ' (jal) གྱི་དབྱིངས་ནི་འཆིང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། དེ་ཉིད་འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་བཤིག་པས་ན་ 'དྲ་བ་ངན་པ་འཇིག་པ་' སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་ངོ།། 'མུ་ནི་བྷི་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ 'མུ་ནི་བྷི་' དང་ 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། དེ་ལ་ 'མུ་ནི་བྷི་' ཞེས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ།། དེ་དག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ 'མོ་ན' (mona) ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། དེ་ཉིད་འདི་དག་ལ་མངའ་བས་ན་ 'ཐུབ་པ་' (muni) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་དང་། ངག་གི་ཐུབ་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པ་འདི་དག་ལ་མངའ་བས་ན་ཐུབ་པའོ།། འདི་ནི་ཡོད་པའི་དོན་གྱི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ 'ཎི' (ṇī) ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་དང་། ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་རྣམས་ 'མུ་ནནྟི' སྟེ་མཁྱེན་པས་ན་ 'ཐུབ་པ་' ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། අජහිතන්ති අවිජහිතං අපරිච්චත්තං වා, හාතබ්බං චජිතබ්බන්ති ජහිතං. හාධාතු චාගෙ ත. න ජහිතං අජහිතං, පාටිහෙරං. තං අජහිතං. භගවතො හි සාවත්ථිනගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ කතං පාටිහාරියඤ්ච භගවා පන තස්මිං පාටිහාරියාවසානෙ තාවතිංසපුරං ගතො, තස්මිං පාරිඡත්තකමූලම්හි පණ්ඩුකම්බලනාමකෙ සිලාසනෙ සන්නිසින්නො දෙවානං අභිධම්මකථාය දෙසනා ච සබ්බසම්මාසම්බුද්ධෙහි අවිජහිතා ධම්මතායෙව හොතීති වුත්තං හොති. බුද්ධවංසට්ඨකථායඤ්හි සමතිංසධම්මතාපකාසනෙ සාවත්ථි නගරද්වාරෙ යමකපාටිහාරියකරණං. තාවතිංසෙ භවනෙ අභිධම්මදෙසනාති ධම්මතාභාවෙන වුත්තං. තස්මා පාටිහෙරං මුනීභිජහිතන්ති ථොමෙති. 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་མ་བཏང་བ་འམ་ཡོངས་སུ་མ་བོར་བའོ།། སྤང་བར་བྱ་བ་འམ་གཏང་བར་བྱ་བ་ནི་ 'ཛ་ཧི་ཏཾ' ཞེས་བྱའོ།། 'ཧཱ' (hā) དབྱིངས་ནི་གཏོང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ' (ta) རྐྱེན་ནོ།། མ་བཏང་བ་ནི་ 'ཨ་ཛ་ཧི་ཏཾ' སྟེ། ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། དེ་ནི་མ་བཏང་བའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་སྒོར་ཀནྡའི་ཨམ་རའི་དྲུང་དུ་མཛད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཆོ་འཕྲུལ་དེའི་མཐར་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་གཤེགས་ཏེ། དེར་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དྲུང་གི་རྡོ་ལེབ་སྐྱ་བོ་ལ་བཞུགས་ནས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གསུངས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཆོས་ཉིད་སུམ་ཅུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། མཉན་ཡོད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོར་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་མཛད་པ་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་ཆོས་མངོན་པ་སྟོན་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གསུངས་སོ།། དེ་བས་ན་ 'ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།། පාටිහෙරන්ති පච්චනීකපටිහරණවසෙන පාටිහාරියං, පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ මද්දිත්වා හිනොති පවත්තතීති පාටිහෙරං. පටිපුබ්බහිධාතු ගතියං ණො. හිස්ස හෙරණිදෙසො. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ හරති අපනෙතීති පාටිහෙරං, ඉද්ධිවිධඤාණං. පටිපුබ්බහරධාතු අපනයනෙ ණො. පටිහරති අපනෙති සත්තානං දිට්ඨිමානොපගතානි චිත්තානීති වා පාටිහෙරං. අප්පසන්නානං පසාදං ආහරතීති වා පාටිහෙරං. සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පටිපච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා පාටිහෙරං. පටීති හි අයංසද්දො පච්ඡාති එතස්ස අත්ථං බොධෙති. තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි අඤ්ඤො ආගච්ඡි බ්‍රාහ්මණොතිආදීසු විය. අථ වා පටිපුනප්පුනං උදකග්ගිජාලං අබ්බොච්ඡින්නං යමකං යමකං හුත්වා හරති පවත්තතීති පාටිහෙරං, යමකපාටිහාරියං. තඤ්ච පන ඉද්ධිපාටිහාරිය, ආදෙසනාපාටිහාරිය, අනුසා සනී [Pg.128] පාටිහාරියවසෙන තිවිධං හොති. තෙසු පන ඉධ ඉද්ධිපාටිහාරියං අධිප්පෙතන්ති. සීඝන්ති ඛිප්පං ආසුං ලහුං වා. තං පන අකාසීතිපදෙ ක්‍රියාවිසෙසනං. සෙති ලහු හුත්වා පවත්තතීති සීඝං. සිධාතු ගතිම්හි ඝපච්චයො. දීඝො. අකාසීති අකරි. 'པཱ་ཊི་ཧེ་རཾ' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་བཟློག་པའི་དབང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་བཅོམ་ནས་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། སྔོན་དུ་ 'པཊི' (paṭi) སྦྱར་བའི་ 'ཧི' (hi) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། 'ཧི' ནི་ 'ཧེ་ར' རུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་བསྟན་པ་ལ་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་འཕྲོག་ཅིང་སེལ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། སྔོན་དུ་ 'པཊི' (paṭi) སྦྱར་བའི་ 'ཧར' (har) དབྱིངས་ནི་སེལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ' (ṇo) རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་རྣམས་སེལ་ཞིང་སྤོང་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་མ་དད་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་འདྲེན་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་ལ་བྱ་བ་བྱས་པས་ཕྱིར་སླར་ཡང་བསྒྲུབ་ཅིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། 'པཊི' (paṭi) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ནི་ 'ཕྱིར་' (pacchā) ཞེས་པའི་དོན་སྟོན་ཏེ། 'དེ་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ན་བྲམ་ཟེ་གཞན་ཞིག་ལྷགས་སོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཆུ་དང་མེའི་འོད་ཟེར་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་བྱས་ནས་འཛིན་ཅིང་འཇུག་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་ངོ།། དེ་ཡང་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། དེ་དག་ལས་འདིར་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་དགོངས་སོ།། 'སཱིགྷཾ' ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པའམ་མྱུར་བའམ་ཡང་བའོ།། དེ་ནི་ 'བྱས་སོ་' (akāsī) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་རོ།། ཡང་བར་གྱུར་ནས་འཇུག་པས་ན་ 'སཱིགྷཾ' སྟེ། 'སི' (si) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'གྷ' (gha) རྐྱེན་ནོ།། རིང་པོའོ།། 'ཨ་ཀཱ་སཱི' ཞེས་པ་ནི་བྱས་སོ།། එත්ථ ච පාටිහාරියමෙවං වෙදිතබ්බං. භගවා හි අභිසම්බොධිතො සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ සාවත්ථිනගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ දෙවානමින්දෙන සක්කෙන ආණාපිතෙන විසුකම්මදෙවපුත්තෙන නිම්මිතෙ ද්වාදසයොජනෙ රතන මණ්ඩපෙ භගවතා නිම්මිතෙ යොජනප්පමාණෙ රතනපල්ලඞ්කෙ රතනචඞ්කමෙ ච නිසීදිත්වා තියොජනිකෙ දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ ධාරයමානෙ සමන්තතො ද්වාදසයොජනාය පරිසාය අත්ථාදානපරිදීපනං තිත්ථියමද්දනං උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො, උපරිමකායතො උදකධාරා. පුරත්ථිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො, පච්ඡිමකායතො උදකධාරා. පච්ඡිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො, පුරත්ථිමකායතො උදකධාරා, දක්ඛිණඅක්ඛිතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමඅක්ඛිතො උදකධාරා. වාමඅක්ඛිතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණඅක්ඛිතො උදකධාරා. දක්ඛිණකණ්ණසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමකණ්ණසොතතො උදකධාරා. වාමකණ්ණසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණකණ්ණසොතතො උදකධාරා. දක්ඛිණ නාසිකාසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමනාසිකාසො තතො උදකධාරා. වාමනාසිකාසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණනාසිකාසොතතො උදකධාරා. දක්ඛිණඅංසකූටතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමඅංසකූටතො උදකධාරා. වාමඅංසකූටතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණඅංසකූටතො උදකධාරා. දක්ඛිණහත්ථතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමහත්ථතො උදකධාරා. වාමහත්ථතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණහත්ථතො උදකධාරා. දක්ඛිණපස්සතො [Pg.129] අග්ගික්ඛන්ධො, වාමපස්සතො උදකධාරා. වාමපස්සතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණපස්සතො උදකධාරා. දක්ඛිණපාදතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමපාදතො උදකධාරා. වාමපාදතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණපාදතො උදකධාරා. අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි අග්ගික්ඛන්ධො, අඞ්ගුලන්තරිකාහි උදකධාරා. අඞ්ගුලන්තරිකාහි අග්ගික්ඛන්ධො, අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි උදකධාරා. එකෙකලොමතො අග්ගික්ඛන්ධො, එකෙකලොමතො උදකධාරා. ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො, ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තති. ඡන්නං වණ්ණානං නීලානං පීතානං ලොහිතකානං ඔදාතානං මඤ්ජට්ඨානං පභස්සරානං උබ්බහනභූතානං යමකා යමකා වණ්ණා පවත්තන්ති. භගවා චඞ්කමති, නිම්මිතො තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. භගවා තිට්ඨති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. භගවා නිසීදති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. භගවා සෙය්‍යං කප්පෙති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා නිසීදති වා. නිම්මිතො චඞ්කමති, භගවා තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. නිම්මිතො තිට්ඨති, භගවා චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. නිම්මිතො නිසීදති, භගවා චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. නිම්මිතො සෙය්‍යං කප්පෙති, භගවා චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා නිසීදති වාති විවිධං යමකපාටිහාරියං තිත්ථියානං මද්දනත්ථාය අකාසීති. එත්ථ ච පන යො කොචි එවරූපං පාටිහාරියං කාතුං සමත්ථො චෙ. සො ආගච්ඡතූති චොදනාසදිසත්තා වුත්තං අත්ථාදානපරිදීපනන්ති. අත්ථාදානඤ්හි අනුයොගො, පටිපක්ඛස්ස අත්ථස්ස ආදානං ගහණන්ති කත්වා, තස්ස පරිදීපනං අත්ථාදානපරිදීපනං. තිත්ථියමද්දනන්ති පාටිහාරියං කරිස්සාමාති කුහායනවසෙන පුබ්බෙ උට්ඨිතානං තිත්ථියානං මද්දනං. තඤ්ච තථා කාතුං අසමත්ථතා සම්පාදනමෙව. තදෙතං පදද්වයං යමකපාටිහාරියන්ති එතෙන සම්බන්ධිතබ්බන්ති. འདི་ལ་ཆོ་འཕྲུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས་ལོ་བདུན་པ་ལ། མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་སྒོར་ཀནྡའི་ཨམ་རའི་དྲུང་དུ། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བཀས་བསྐུལ་བའི་ལྷའི་བུ་བཟོ་སྦྱངས་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁང་བཟང་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁྲི་དང་རིན་པོ་ཆེའི་འཆག་ས་ལ་བཞུགས་ཤིང་། དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པའི་ལྷའི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་ནས། མཐའ་སྐོར་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་འཁོར་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ། དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་མུ་སྟེགས་པ་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར། སྐུའི་སྟོད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབར་ཞིང་། སྐུའི་སྨད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད། སྐུའི་སྨད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབར་ཞིང་། སྐུའི་སྟོད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད། སྐུའི་ཤར་ཕྱོགས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ནུབ་ཕྱོགས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྐུའི་ནུབ་ཕྱོགས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤར་ཕྱོགས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྤྱན་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྤྱན་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྤྱན་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྤྱན་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྙན་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྙན་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སྙན་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སྙན་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཤངས་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤངས་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཤངས་གཡོན་པའི་བུ་ག་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཤངས་གཡས་པའི་བུ་ག་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྲག་པ་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྲག་པ་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྲག་པ་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྲག་པ་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྱག་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྱག་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཕྱག་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཕྱག་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། རྩིབས་ལོགས་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། རྩིབས་ལོགས་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཞབས་གཡས་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཞབས་གཡོན་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། ཞབས་གཡོན་པ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། ཞབས་གཡས་པ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སོར་མོ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སོར་མོའི་བར་རྣམས་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། སོར་མོའི་བར་རྣམས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། སོར་མོ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། བ་སྤུ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། བ་སྤུ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པར་བྱེད་དོ།། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། དཀར་པོ་དང་། བཙོད་ཁ་དང་། འོད་གསལ་བ་སྟེ་ཁ་དོག་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་འོད་ཟེར་འཕྲོ་ཞིང་ཟུང་དང་ཟུང་གི་ཁ་དོག་རྣམས་འབྱུང་ངོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པར་མཛད་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་བཞུགས་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞེངས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། བཅོམ་ལྡན་འདས་གཟིམ་པ་ན། སྤྲུལ་པ་ནི་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་འཆག་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་བཞེངས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞུགས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་བཞུགས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་གཟིམ་པར་མཛད། སྤྲུལ་པ་གཟིམ་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཆག་པའམ་བཞེངས་པའམ་བཞུགས་པར་མཛད་དོ།། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་མཛད་དོ།། འདི་ལ་ཡང་ 'གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱེད་ནུས་པ་ཡོད་ན་དེ་ཚུར་ཤོག་ཅིག་' ཅེས་བསྐུལ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་ 'དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་ལེན་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དོན་ལེན་པ་འམ་འཛིན་པར་བྱས་ནས། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་དོན་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། 'མུ་སྟེགས་པ་ཚར་གཅོད་པ་' ཞེས་པ་ནི། 'བདག་ཅག་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་བྱའོ་' ཞེས་གཡོ་སྒྱུའི་སྒོ་ནས་སྔོན་དུ་ལངས་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཚར་གཅོད་པ་སྟེ། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བྱེད་མི་ནུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་ 'ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་' ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། සෙට්ඨන්ති [Pg.130] පසත්ථතරං. තස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. පරමරතිජන්ති දෙවමනුස්සානං උත්තමරතිං ජනකං. පරමානං උත්තමසාධූනං චිත්තරමනං ජනාපෙතං වා, එත්ථ ච පඨමවිකප්පෙ පරමසද්දො උත්තමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො නිපාතො. දුතියවිකප්පෙ සාධුවාචකො නිප්ඵන්නපාටිපදිකො. දෙවමනුස්සානං පරමං උත්තමං රතිං ජනෙතීති පරමරතිජො, මුනින්දො. පරමරතිසද්දූපපද ජනධාතු ජනනෙ ක්වි. අථ වා පකාරෙන සද්ධම්මෙ රමන්තීති පරමා, සාධූ ලබ්භන්ති. පපුබ්බ රමුධාතු කීළායං අ. තෙසං චිත්තස්ස රතිං රමනං ජනෙතීති පරමරතිජො, මුනින්දො. තං පරමරතිජං. සො හි ධම්ම දෙසනාය ච පාටිහාරියෙන ඉද්ධියා සරීරසොභග්ග සම්පත්තිආදීහි ච දෙවමනුස්සානං චිත්තස්ස අභිරතිං අභික්කන්තං ජනෙතීති පරමරතිජන්ති ථොමෙති. 'སེཊྛཾ' ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བསྔགས་པའོ།། དེའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། 'པཱ་ར་མ་ར་ཏི་ཛཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལ་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལ། 'པཱ་ར་མ་' (parama) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་ཚིག་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ། དམ་པའི་ཚིག་སྟེ་གྲུབ་པའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགའ་བ་སྐྱེད་པས་ན་ 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། 'པཱ་ར་མ་ར་ཏི' (paramarati) སྒྲའི་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ 'ཛན' (jan) དབྱིངས་ནི་སྐྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཀྭི' (kvi) རྐྱེན་ནོ།། ཡང་ན་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་དགའ་བས་ན་ 'པཱ་ར་མཱ' སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་སོ།། སྔོན་དུ་ 'པ' (pa) སྦྱར་བའི་ 'རམ' (ram) དབྱིངས་ནི་རྩེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ' (a) རྐྱེན་ནོ།། དེ་དག་གི་སེམས་ཀྱི་དགའ་བ་སྐྱེད་པས་ན་ 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། དེ་ནི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ།། ཁོང་ཉིད་ནི་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། ཆོ་འཕྲུལ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། སྐུའི་མཛེས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ལ་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན། 'མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ།། ඉද්ධිධම්මෙහුපෙතන්ති ඉද්ධිධම්මෙහි උපෙතන්ති පදච්ඡෙදො. ඉද්ධි ධම්මෙහීති අචින්තෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යෙහි බුද්ධඉද්ධිසඞ්ඛාතගුණෙහි. ධම්මසද්දො හි ගුණෙ වත්තති බුද්ධධම්මාතිආදීසු විය. ඉජ්ඣනං සමිජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣතීති වා ඉද්ධි. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣති යථිච්ඡිතත්ථො එතායාති ඉද්ධි. ඉධධාතු වුද්ධියං ඉ, තිපච්චයො වා. භගවා එතාය ඉද්ධියා යථිච්ඡිතත්ථො ඉද්ධො වුද්ධො උක්කංසගතො හොතීති අත්ථො. ධාරෙති පකාසෙති තංසමඞ්ගිනො දබ්බන්ති ධම්මො, ගුණො. ඉද්ධිඑව ධම්මො ඉද්ධිධම්මො, තෙහි ධම්මෙහි. උපෙතන්ති සමන්නාගතං. උපගච්ඡති සම්පජ්ජතීති උපෙතො, මුනින්දො. උපපුබ්බඉධාතු ගතියං ත. තං උපෙතං. 'ཨིདྡྷི་དྷམྨེ་ཧུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ 'ཨིདྡྷི་དྷམྨེ་ཧི' དང་ 'ཨུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། 'རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་དུ་བགྲང་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། 'ཆོས་' (dhamma) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ཡོན་ཏན་ལ་འཇུག་གོ། གྲུབ་པ་འམ་རབ་ཏུ་གྲུབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་འགྲུབ་ཅིང་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་འདི་ལས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་ཅིང་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། 'ཨིདྷ' (idh) དབྱིངས་ནི་འཕེལ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨི' (i) འམ་ 'ཏི' (ti) རྐྱེན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་འདིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་ཅིང་འཕེལ་ལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་རྒྱུད་འཛིན་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ཡོན་ཏན་ནོ།། རྫུ་འཕྲུལ་ཉིད་ཆོས་ཡིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་གིས་སོ།། 'ཨུ་པེ་ཏཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྡན་པའོ།། ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ན་ལྡན་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། སྔོན་དུ་ 'ཨུཔ' (upa) སྦྱར་བའི་ 'ཨི' (i) དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ' (ta) རྐྱེན་ནོ།། དེ་དང་ལྡན་པའོ།། ඉද්ධි පන අධිට්ඨානා ඉද්ධි, විකුප්පනා ඉද්ධි, මනොමයා ඉද්ධි, ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි, සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි, අරියා ඉද්ධි, කම්මවිපාකජා ඉද්ධි, පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි, විජ්ජාමයා ඉද්ධි, තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි චාති දසවිධා හොති. තත්ථ පකතියා එකො බහුකං ආපජ්ජති. සතං [Pg.131] වා සහස්සං වා ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති බහුකො හොමීති එවං විභජිත්වා දස්සිතා ඉද්ධි අධිට්ඨාන වසෙන නිප්ඵන්නත්තා අධිට්ඨානා ඉද්ධි නාම. පකතිවණ්ණං විජහිත්වා කුමාරවණ්ණං වා දස්සෙති නාගවණ්ණං වා සුපණ්ණවණ්ණං වා යක්ඛවණ්ණං වා…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙතීති එවං ආගතා ඉද්ධි පකතිවණ්ණවිජහනවිකාරවසෙන පවත්තත්තා විකුප්පනා ඉද්ධි නාම. ඉධ භික්ඛු ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපං මනොමයන්ති ඉමිනා නයෙන ආගතා ඉද්ධි සරීරබ්භන්තරෙ අඤ්ඤස්සෙව මනොමයස්ස සරීරස්ස නිප්ඵත්තිවසෙන පවත්තත්තා මනොමයා ඉද්ධි නාම. ඤාණුප්පත්තිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තඞ්ඛණෙ වා ඤාණානුභාවනිබ්බත්තා විසෙසා ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. එත්ථ ච ආයස්මතො බාකුලත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො සංකිච්චත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො භූතපාලත්ථෙරස්ස ච ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි වෙදිතබ්බා. සමාධිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තඞ්ඛණෙ වා සමථානුභාවෙන නිබ්බත්තා විසෙසා සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. එත්ථ ච ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො සඤ්ජීවත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස ච උත්තරාය උපාසිකාය ච සාමාවතියා උපාසිකාය ච සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි වෙදිතබ්බා. རྫུ་འཕྲུལ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།། དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱིས་གཅིག་པུ་ལས་མང་པོར་འགྱུར་བ། བརྒྱའམ་སྟོང་ལ་བསམས་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་རློབ་པར་བྱེད་དེ། 'ང་མང་པོར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་བསྟན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པས་ན། 'བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བོར་ནས་གཞོན་ནུའི་གཟུགས་སྟོན་པའམ། ཀླུའི་གཟུགས་སམ། མཁའ་ལྡིང་གི་གཟུགས་སམ། གནོད་སྦྱིན་གྱི་གཟུགས་སམ། ...ལྷ་དམག་གི་བཀོད་པ་སྣ་ཚོགས་སྟོན་པ་སོགས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བོར་ནས་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། 'རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་ལུས་འདི་ལས་ལུས་གཞན་ཞིག་མངོན་པར་སྤྲུལ་ཏེ། གཟུགས་ཡིད་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་འདིས་འབྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི། ལུས་ཀྱི་ནང་དུ་ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་གཞན་ཞིག་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། 'ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཡེ་ཤེས་མ་སྐྱེས་པའི་གོང་ངམ། རྗེས་སམ། དེའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་ནི། 'ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་བཱ་ཀུ་ལའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སཾ་ཀི་ཙའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷཱུ་ཏ་པཱ་ལའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གོང་ངམ། རྗེས་སམ། དེའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ། ཞི་གནས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་ནི། 'ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སཉྫཱི་བའི་གནས་བརྟན་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཁཱ་ཎུ་ཀོ་ཎྜཉྙའི་གནས་བརྟན་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་ཨུཏྟ་རཱ་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་སཱ་མཱ་བ་ཏཱི་རྣམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། පටිකූලාදීසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහාරාදිකා පන අරියා ඉද්ධි නාම. පක්ඛිදෙවාදීනං වෙහාසගමනාදිකා කම්ම විපාකජා ඉද්ධි නාම. යථාහ ‘‘කතමා විපාකජා ඉද්ධි. සබ්බෙසං පක්ඛීනං සබ්බෙසං දෙවානං එකච්චානං මනුස්සානං එකච්චා නඤ්ච විනිපාතිකානං අයං කම්මවිපාකජා ඉද්ධී’’තිආදි. චක්කවත්තිආදීනං වෙහාසගමනාදිකා පන පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි නාම. යථාහ ‘‘කතමා පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. රාජා චක්කවත්ති වෙහාසං ගච්ඡති සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය අන්තමසො අස්සබන්ධගොබන්ධපුරිසෙ [Pg.132] උපාදාය. ජොතිකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ජටිලස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ඝොසකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධී’’ති. විජ්ජාධරාදීනං වෙහාසගමනාදිකා පන විජ්ජාමයා ඉද්ධි නාම. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ හත්ථිම්පි දස්සෙති. අස්සම්පි…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙති ත්‍යාදිං සඞ්ගණ්හාති. තෙන තෙන සම්මාපයොගෙන තස්ස තස්ස කම්මස්ස ඉජ්ඣනං තත්ථ තත්ථ සම්මා පයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි නාම. མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྡུག་པར་མི་འདུ་ཤེས་པར་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། བྱ་དང་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞེ་ན། བྱ་ཐམས་ཅད་དང་། ལྷ་ཐམས་ཅད་དང་། མི་ཁ་ཅིག་དང་། ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཁ་ཅིག་གི་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞེ་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ནི་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་བཅས་ཏེ། ཐ་ན་རྟ་རྫི་དང་བ་རྫིའི་སྐྱེ་བོ་ཡན་ཆད་བསྡུས་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོའོ།། ཁྱིམ་བདག་འོད་ལྡན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་རལ་པ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་སྒྲ་སྒྲོགས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཁྱིམ་བདག་ལུག་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ།།" ཞེས་སོ།། རིག་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། 'རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནམ་མཁའ་དང་བར་སྣང་ལ་གླང་པོ་ཆེ་ཡང་སྟོན་པ། རྟ་ཡང་... དམག་གི་བཀོད་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱང་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། དེ་དང་དེའི་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བས་ལས་དེ་དང་དེ་འགྲུབ་པ་ནི། 'དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་'ཞེས་བྱའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ ඉද්ධිකථාය ච විසුද්ධිමග්ගට්ඨකථාය ච ගහෙතබ්බො. තාසු පන ඉද්ධීසු භගවතො ඨපෙත්වා විජ්ජාමයිද්ධිං අවසෙසා අත්ථීති වෙදිතබ්බා. අථ වා භගවතො තීහි විජ්ජාහි ච අට්ඨහි විජ්ජාහි ච සමන්නාගතත්තා සබ්බා බුද්ධඉද්ධියො සන්තීති විජ්ජාමයිද්ධිපි ලබ්භතීති දට්ඨබ්බා. තං මුනින්දං අහං වන්දෙ වන්දාමීති සම්බන්ධො. འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ།། རྒྱས་པར་ནི་ 'སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་' གྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་གཏམ་དང་། 'རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་' ལས་བླང་བར་བྱའོ།། རྫུ་འཕྲུལ་དེ་དག་གི་ནང་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་མ་གཏོགས་པ། ལྷག་མ་རྣམས་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རིག་པ་གསུམ་དང་རིག་པ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་ཐམས་ཅད་ཡོད་པས་ན། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཡང་མངའ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ།།' ཞེས་སྦྱར་རོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථයොජනා. පරහිතකරො අත්තනා පරෙසං සබ්බසත්තානං අත්ථං පයොජනං කරොන්තො, යො මුනින්දො යො යාදිසො බුද්ධො, කණ්ඩම්බංමූලෙ කණ්ඩනාමිකෙන පසෙනදිකොසලරඤ්ඤො උය්‍යානපාලෙන රොපිතස්ස සෙතම්බරුක්ඛස්ස සමීපෙ සන්නිසින්නො වසමානො අච්ඡෙරං විම්හාපනීයං නයනසුභගං දෙවමනුස්සානං පසාද චක්ඛුස්ස සොභනපත්තං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං පරිකිණ්ණඋදක ධාරඅග්ගිසිඛවන්තං පරිසමන්තතො කුලං පරිකිණ්ණං අඤ්ඤමඤ්ඤ මිස්සකං යමකං යමකං උදකජාලඅග්ගිජාලවන්තං වා, දුජ්ජාලද්ධංසං දුට්ඨුං මිච්ඡාදිට්ඨිවාදසඞ්ඛාතං ජාලං විද්ධංසිතං, මුනිභිජහිතං සබ්බසම්මාසම්බුද්ධෙහි අවිජහිතං, පාටිහෙරං පච්චනීක පටිහාරකං පාටිහාරියං උදකග්ගියමකංයමකං පාටිහාරියං වා[Pg.133], සීඝං ඛිප්පං අකාසි අකරි, සෙට්ඨං පසත්ථතරං, පරමරතිජං දෙවමනුස්සානං උත්තමරතිං ජනකං උත්තමානං සාධූනං චිත්තරමනං ජනාපෙතං වා, ඉද්ධිධම්මෙහි අචින්තෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යෙහි බුද්ධඉද්ධි ගුණෙහි උපෙතං සමන්නාගතං, තං මුනින්දං අහං සිරසා වන්දෙ වන්දාමීති. འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། གཞན་གྱི་དོན་མཛད་པ་པོ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་དང་དགོས་པ་མཛད་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གང་ཞིག སངས་རྒྱས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག ཀཎྜ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་སྲུང་མས་བཙུགས་པའི་ཨམ་རའི་ཤིང་དཀར་པོའི་དྲུང་དུ་བཞུགས་ཤིང་བཞུགས་པ་ན། ངོ་མཚར་བ། ཡིད་འཕྲོག་པ། མིག་ལ་མཛེས་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དད་པའི་མིག་གི་མཛེས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ། འཁྲུགས་པའི་མེ་ལྕེའི་དྲ་བ་དང་། ཀུན་ནས་བསྐོར་བའི་ཆུ་རྒྱུན་དང་མེ་ལྕེ་དང་ལྡན་པ། མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་བསྐོར་ཞིང་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་ཟུང་དང་ཟུང་གི་ཆུའི་དྲ་བ་དང་མེའི་དྲ་བ་དང་ལྡན་པའམ། དྲ་བ་ངན་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ། ལོག་པར་ལྟ་བའི་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་ངན་པ་རྣམ་པར་བཤིག་པ། ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བོར་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་བོར་བའི་ཆོ་འཕྲུལ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། ཆུ་དང་མེའི་ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། མྱུར་དུ་མཛད་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་བསྔགས་པ། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་མཆོག་གི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དགའ་བར་བྱེད་པའམ། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་མགོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་སྦྱར་རོ།། එකූනවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. བཅུ་དགུ་པ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 20. මුනින්දක්කො ය්වෙකො දයුදයරුණො ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො, විනෙය්‍යප්පාණොඝං කමලකථිතං ධම්මරංසීවරෙහි. සුබොධෙසී සුද්ධෙ තිභවකුහරෙ බ්‍යාපිතක්කිත්තිනඤ්ච, තිලොකෙකච්චක්ඛුං දුඛමසහනං තං මහෙසිං නමාමි. ༢༠. གང་ཞིག་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་གཅིག་པུ། བརྩེ་བའི་འཆར་ཀའི་སྐྱ་རེངས་ཅན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་པདྨ་ལྟ་བུར། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས། སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སྟོང་དག་པ་ལ། རབ་ཏུ་སད་པར་མཛད་ཅིང་། སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ། སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པ་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 20. එවං එකූනවීසතිමාය ගාථාය මුනින්දං වන්දිත්වා ඉදානි විනෙය්‍යප්පාණොඝං ධම්මදෙසනාය චතුසච්චධම්මං බොධනෙය්‍යාදීහි නවහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මුනින්දක්කං වන්දිතුකාමො මුනින්දක්කොත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ය ම න ස ර රගණෙහි ච එකගරුනා ච ඡයතීහි ච සත්තයතීහි ච රචිතත්තා එකූනවීසතක්ඛරා මෙඝවිප්ඵුජ්ජිතාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘රසුත්වස්සෙහි ය්මා න ස ර ර ගරූ මෙඝවිප්ඵුජ්ජිතා සා’’ති. අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං රසුත්වස්සෙහි ඡ ඡ සත්ත යතීහි ය්මා යගණමගණා ච න ස රර ගරූ නගණ සගණ රගණ රගණ එකගරු ච චෙ යුත්තා, සා ගාථා මෙඝවිප්ඵුජ්ජිතා මෙඝ විප්ඵුජ්ජිතා ගාථා නාමාති. එත්ථ ච රසානං කසාව තිත්ත මධුරලවණ අම්බිල කටුකවසෙන ඡබ්බිධත්තා රසසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. උතූනං හෙමන්ත සිසීර වසන්ත ගිම්හවස්සානසරදවසෙන ඡබ්බිධත්තා උතුසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති. අස්සසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. අස්සසද්දස්ස හි සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකභාවො ඡන්දටීකාසු වුත්තොති. ༢༠. དེ་ལྟར་བཅུ་དགུ་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་ཆོས་སྟོན་པས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་མཛད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཡིས་བསྟོད་དེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། 'ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་...' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ ཡ་ མ་ ན་ ས་ ར་ ར་ ཞེས་པའི་སྡེ་ཚན་རྣམས་དང་། ལྕི་བ་གཅིག་དང་། མཚམས་གཅོད་པ་དྲུག་དང་། མཚམས་གཅོད་པ་བདུན་གྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་བཅུ་དགུ་པ་ 'སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ 'སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ་' ལས། "རོ་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཀྱིས། ཡ་མ་ན་ས་ར་ར་ལྕི་བཅས། སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་དེའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་སྦྱར་བ་ནི། རྐང་པ་གང་ལ་རོ་དང་དུས་དང་རྟ་རྣམས་ཏེ། དྲུག་དང་དྲུག་དང་བདུན་གྱི་མཚམས་གཅོད་པ་དང་། ཡ་མ་སྟེ་ཡ་སྡེ་ཚན་དང་མ་སྡེ་ཚན་དང་། ན་ས་ར་ར་སྟེ་ན་སྡེ་ཚན་དང་ས་སྡེ་ཚན་དང་ར་སྡེ་ཚན་དང་ར་སྡེ་ཚན་དང་ལྕི་བ་གཅིག་དང་ལྡན་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ 'སྤྲིན་གྱི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། འདིར་ 'རོ་' ཞེས་པ་ནི་བསྐ་བ་དང་། ཁ་བ། མངར་བ། ལན་ཚྭ། སྐྱུར་བ། ཚ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པས། རོའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་གི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'དུས་' ཞེས་པ་ནི་དགུན་སྟོད་དང་། དགུན་སྨད། དཔྱིད་ཀ། སོ་ག། དབྱར་ཀ། སྟོན་ཀའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་པས། དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་གྲངས་དྲུག་གི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། 'རྟ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་གྱི་ཚབ་ཏུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། རྟའི་སྒྲ་གྲངས་བདུན་གྱི་ཚབ་ཡིན་པར་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། තත්ථ [Pg.134] පන දයුදයරුණො ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො එකො යො මුනින්දක්කො සුද්ධෙ තිභවකුහරෙ කමලකථිතං විනෙය්‍යප්පාණොඝං ධම්මරංසීවරෙහි සුබොධෙසි බ්‍යාපිතක්කිත්ති නඤ්ච තිලොකෙකච්චක්ඛුං දුඛමසහනං මහෙසිං තං මුනින්දක්කං නමාමීති යොජනා. དེ་ལ་སྦྱར་བ་ནི། བརྩེ་བའི་འཆར་ཀའི་སྐྱ་རེངས་ཅན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ། གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་གང་ཞིག སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སྟོང་དག་པ་ལ། པདྨ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་སད་པར་མཛད་པ། སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ། སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་སོ།། ඉමිස්සා ගාථාය ච අත්ථක්කමෙනෙව සුඛජානනත්ථං වණ්ණයිස්සාම, න සද්දක්කමෙන. දයුදයරුණොතිපදස්ස දයාඋදයඅරුණොති පදවිභාගො කාතබ්බො. මහාකරුණාසඞ්ඛාතඋදයපබ්බතුග්ගතසූරියාරුණො. අථ වා උදයපබ්බතතො උග්ගතසූරියාරුණො විය මහාකරුණා වාති අත්ථො. එත්ථ ච දයාසද්දො කරුණාමෙත්තාසු වත්තති. අදයාති වුච්චති නික්කරුණතන්ති එත්ථ හි කරුණායං. දයාපන්නොති එත්ථ මෙත්තායං වත්තති. මෙත්තාචිත්තතං ආපන්නොති අත්ථො. ඉධ පන කරුණා අධිප්පෙතා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་དོན་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱ་ཡི། སྒྲའི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། 'དཡུདཡརུཎོ' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། 'དཡཱ' དང་། 'ཨུདཡ་' དང་། 'ཨརུཎོ' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ན། ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'དཡཱ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་གོ། "སྙིང་རྗེ་མེད་པ་ལ་ 'ཨདཡཱ' ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་གོ། "བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་བྱམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འདོད་དོ།། අයං පන වචනත්ථො. දයති හිංසති කාරුණිකං යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිබ්බත්තිං න පාපුණාති තාවාති දයා, මහාකරුණා. දයධාතු හිංසායං අ. දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි එතායාති වා දයා. දයධාතු අනුග්ගහණෙ. දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාතීති වා දයා. දයධාතු ගහණෙ. අථ වා දයන්ති ගණ්හන්ති එතාය බොධිසත්තා සංසාරදුක්ඛඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණඤ්චාති දයා, මහාකරුණා. මහාබොධිසත්තා හි බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණකාලෙ හත්ථගතම්පි අරහත්ත ඵලං ඡට්ටෙත්වා සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාසකරං අතිභයානකං සංසාරදුක්ඛං පච්ඡිමභවෙ ච සහ අමතධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤාණඤ්ච ගණ්හන්තීති අත්ථො. කරුණාමූලකා හි සබ්බෙ බුද්ධගුණා. තෙන වුත්තං අඞ්ගුත්තරටීකායං ‘‘සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි, තන්නිදානභාවතො’’ති. འདི་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏེ། ཇི་སྲིད་དུ་གཞན་གྱི་ཕན་པ་བསྒྲུབ་པ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་མ་ཐོབ་པ་དེ་སྲིད་དུ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་གདུང་བའམ་གནོད་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། འདིས་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ནས་ངལ་བ་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། 'དཡ་' ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པས་ན་ 'དཡཱ' ཞེས་བྱའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའང་དོར་ནས། འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་ཅིང་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། ཡོན་ཏན་དུ་མ་ལས་རྣམ་པར་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ཤ་སྟག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་འགྲེལ་བཤད་' ལས། "སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་དེའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། අපි [Pg.135] ච දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුද්දයති අනුදයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා. දයධාතු අනුරක්ඛණෙ අපච්චයො. උදෙති වඩ්ඪෙතීති උදයො, පබ්බතො. උදිධාතු පසවනෙ ණ. ආසමන්තතො ආලොකං කරොන්තො උණති ගච්ඡතීති අරුණො, සූරියරංසී විසෙසො. ආපුබ්බඋණධාතු ගතියං ණ. දයාසඞ්ඛාතතො උදයපබ්බතතො උග්ගතසූරියස්ස අරුණො යස්සාති දයුදයරුණො. අථ වා උදයපබ්බතතො උග්ගතසූරියාරුණො විය දයා මහාකරුණා යස්සාති දයුදයරුණො, මුනින්දක්කො. යථා හි උග්ගතසූරියස්ස අරුණො ආලොකස්ස ආදි හොති, එවං බොධිසත්තො දීපඞ්කරබුද්ධස්ස පාදමූලෙ කරොපයාතං නිබ්බානසුඛමොසජ්ජ මහාකරුණාය සංසාරසමුද්දතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමො බුද්ධභාවාය සුදුක්කරා දානාදයො දස පාරමියො ච පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ ච කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අකාසීති කරුණා බුද්ධභාවාය ආදි. තස්මා බුද්ධස්සෙව දයුදයරුණොති අභිත්ථවිතුං අරහතීති වුත්තං හොති. གཞན་ཡང་། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བརྩེ་ཞིང་སྲུང་བར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་བརྩེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བརྩེ་བ་ཙམ་ཉིད་ནི་བརྩེ་བ་ (dayā) ཞེས་བྱའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'day' ནི་སྲུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'a' སྦྱར་བའོ།། ཤར་བའམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'udayo' (ཤར་རིའམ་འཕེལ་བ) སྟེ་རི་བོའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'udi' ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇa' སྦྱར་བའོ།། ཀུན་ནས་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ 'aruṇo' (སྐྱ་རེངས) ཏེ་ཉི་མའི་འོད་ཟེར་གྱི་བྱེ་བྲག་གོ། སྔོན་འཇུག་ 'ā' དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'uṇ' ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇa' སྦྱར་བའོ།། བརྩེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'dayudayaruṇo' (བརྩེ་བའི་ཤར་རིའི་སྐྱ་རེངས) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཤར་རི་ལས་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་བརྩེ་བ་ཆེན་པོ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'dayudayaruṇo' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། ཇི་ལྟར་ཤར་བའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ནི་སྣང་བའི་ཐོག་མ་ཡིན་པ་བཞིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་བཏང་ནས། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་བཞེད་དེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཆེད་དུ་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་བསྒྲུབས་པས། བརྩེ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཐོག་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་སངས་རྒྱས་ཉིད་ལ་ 'dayudayaruṇo' ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බොති සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතො විත්ථාර පරිමණ්ඩලො. විත්ථාරචක්කවාළමණ්ඩලං විය විපුලාරම්මණ සබ්බඤ්ඤුතඤාණවා. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සබ්බෙඤෙය්‍යධම්මං ජානාතීති ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. ඤාධාතු අවබොධනෙයු. විසෙසෙන තනොති විත්ථාරෙතීති විත්ථිණ්ණං, ඤාණං. විපුබ්බතනුධාතු විත්ථාරෙ තපච්චයො. තස්ස ඉණ්ණාදෙසො. ධාත්වන්තස්ස ලොපො, අසරූපද්විත්තං. අථ වා විත්ථරති පත්ථරතීති විත්ථිණ්ණං. ථරධාතුමෙවෙත්ථ විසෙසො. වමති පරිමණ්ඩලාකාරෙන ගච්ඡති පවත්තතීති බිම්බං, ඤාණමණ්ඩලං. වමධාතු ගතියං බො. අස්සි. වස්ස බො. 'Ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ།། རྒྱ་ཆེ་བའི་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་ཡེ་ཤེས་ (ñāṇaṃ) ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'ñā' ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'yu' སྦྱར་བའོ།། ཁྱད་པར་དུ་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'vitthiṇṇaṃ' (རྒྱ་ཆེ་བ) སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ།། སྔོན་འཇུག་ 'vi' དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'tan' ནི་རྒྱས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ta' སྦྱར་བའོ།། དེ་ལ་ 'iṇṇa' རུ་འགྱུར་ཞིང་། རྨང་གཞིའི་མཐའ་ཟད་པ་དང་། མི་འདྲ་བའི་ཟུང་ལྡན་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། རྒྱས་པར་བྱེད་ཅིང་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་ན་ 'vitthiṇṇaṃ' ཞེས་བྱ་ལ། འདིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'thar' ཉིད་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ།། ཟླུམ་པོའི་རྣམ་པས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'bimba' (དཀྱིལ་འཁོར) ཏེ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'vam' ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ba' སྦྱར་བའོ།། 'i' ཡོད་ལ། 'va' ནི་ 'ba' རུ་འགྱུར་བའོ།། ණ්වාදිමොග්ගල්ලානෙ පන ‘‘වම උග්ගිරණෙ බ. වමිස්ස වස්ස බිත්තං. වමති උග්ගිරතීති බිම්බං, සරීර’’න්ති වුත්තං. තං පන බිම්බසද්දස්ස සරීරවාචකෙ [Pg.136] යුත්තමෙව. න පරිමණ්ඩලවාචකෙ. ඉධ පන බිම්බසද්දස්ස පරිමණ්ඩලවාචකත්තා. ආචරියා පන ඉධ බිම්බසද්දස්ස අත්ථං චක්කමණ්ඩලන්ති වදන්ති. තං පන විචාරෙතබ්බං. කස්මා, අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘බිම්බං තු පටිබිම්බෙ ච, මණ්ඩලෙ බිම්බිකාඵලෙ’’ති ච. තට්ටීකායඤ්ච ‘‘මණ්ඩලෙ පටිමණ්ඩලෙ’’ති ච වුත්තත්තා. ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතං විත්ථිණ්ණං විත්ථාරං බිම්බං පරිමණ්ඩලං අස්සාති ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො. අථ වා විත්ථිණ්ණං විත්ථාරං බිම්බං චක්කවාළපරිමණ්ඩලං විය විපුලාරම්මණං ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අස්සාති ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො, මුනින්දක්කො. යථා හි චක්කවාළස්ස අනන්තත්තා චක්කවාළමණ්ඩලං විපුලං මහන්තං හොති, එව මෙව බුද්ධස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අනන්තාරම්මණත්තා විපුලං මහන්තං. තස්මා තස්ස ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බොති ථොමෙතීති. ය්වෙකොති යො එකොති පදච්ඡෙදො. යෙකොතිපි කත්ථචි පාඨො. තස්ස පන යො එකොති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. තං පන පාඨද්වයං යුත්තමෙව. ය්වෙකොති හි පාඨෙ ආදෙසසන්ධි හොති. යෙකොති පාඨෙ පන ලොපසන්ධීති අයමෙතෙසං විසෙසො. යො මුනින්දක්කොති සම්බන්ධො. འོན་ཀྱང་ཎྭཱ་དི་མོགྒལླཱནེ་ (Ṇvādimoggallāna) ལས། “'vam' ནི་སྐྱུག་པའམ་འབྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ba' སྦྱར་བའོ།། 'vam' གྱི་ 'va' ནི་ 'b' ཟུང་དུ་འགྱུར་བའོ།། འབྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ 'bimba' (ལུས) ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པའི་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་འོས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། ཟླུམ་པོའམ་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ནི་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་ 'bimba' ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འཁོར་ལོའི་དཀྱིལ་འཁོར་ (cakkamaṇḍala) ཡིན་པར་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ་ (Abhidhānappadīpikā) ལས། “'bimba' ནི་གཟུགས་བརྙན་དང་། དཀྱིལ་འཁོར་དང་། བིམྦའི་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་དང་། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “དཀྱིལ་འཁོར་དང་ཉེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཟླུམ་པོའི་དཀྱིལ་འཁོར་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། ཇི་ལྟར་འཁོར་ཡུག་ནི་མཐའ་ཡས་པ་ཡིན་པས་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཆེན་པོ་ཡིན་པ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་དམིགས་པ་མཐའ་ཡས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ལ་ 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' ཞེས་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ།། 'Yveko' ཞེས་པ་ནི་ 'yo eko' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། ལ་ལར་ 'yeko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ལའང་ 'yo eko' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་བྱའོ།། ཀློག་ཚུལ་དེ་གཉིས་ཀ་འཐད་པ་ཉིད་དོ།། 'yveko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་ནི་འགྱུར་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ (ādesasandhi) ཡོད་ལ། 'yeko' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་ནི་ཕྱིས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ (lopasandhi) ཡོད་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། 'yo munindakko' (གང་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ) ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། එකොති අසහායො, අදුතියකො එක බුද්ධභූතොති අත්ථො. එත්ථ ච එකසද්දො අඤ්ඤසෙට්ඨාසහාය සඞ්ඛ්‍යාදීසු දිස්සති. තථාහෙස සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තීතිආදීසු අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති. චෙතසො එකොදිභාවන්තිආදීසු සෙට්ඨෙ. එකො වූපකට්ඨොතිආදීසු අසහායෙ. එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියායාතිආදීසු සඞ්ඛ්‍යායං. ඉධ පන අසහායෙ අධිප්පෙතො. අයං පනස්ස වචනත්ථො. අසහායො හුත්වා එති ගච්ඡති පවත්තතීති එකො, අදුතියකො හුත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං එති ජානාති පටිවිජ්ඣතීති වා එකො, මුනින්දක්කො. එධාතු ඉධාතු වා ඤාණගතීසු ණ්වු. අථ වා එකො භගවා පබ්බජ්ජසඞ්ඛාතෙන එකො. අදුතියට්ඨෙන එකො, තණ්හාය පහානට්ඨෙන එකො[Pg.137], එකන්තවීතරාගොති එකො, එකන්තවීතදොසොති එකො, එකන්තවීතමොහොති එකො, එකන්තනික්කිලෙසොති එකො, එකාය මග්ගං ගතොති එකො, අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකොතිආදිනා ආගතෙන මහානිද්දෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. 'Eko' (གཅིག་པུ) ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་མེད་པ། ཟླ་མེད་པ། སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'eka' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་དང་། མཆོག་དང་། གྲོགས་མེད་པ་དང་། གྲངས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདི་ལྟར་ “འདི་ལྟར་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་བརྫུན་ནོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་ (eke) སྨྲའོ་” ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་གྱི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་ཉིད་ (ekodibhāva) ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་གི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། གཅིག་པུར་དབེན་པར་གནས་པ་ (eko vūpakaṭṭho) ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དུས་དང་སྐབས་ནི་གཅིག་ (eko) ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲངས་ཀྱི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདིར་ནི་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་དགོངས་སོ།། འདིའི་སྒྲ་བཤད་ནི། གྲོགས་མེད་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'eko' ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན། ཟླ་མེད་པར་གྱུར་ནས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་རྟོགས་ཤིང་མངོན་དུ་བྱེད་པས་ན་ 'eko' སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེའོ།། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ 'e' འམ་ 'i' ནི་ཤེས་པ་དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ 'ṇvu' སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་སྒོ་ནས་གཅིག་པུ་ཡིན་པས་ 'eko' ཞེས་བྱའོ།། ཟླ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ 'eko' དང་། སྲེད་པ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་གཏི་མུག་དང་བྲལ་བས་ 'eko' དང་། གཏན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ 'eko' དང་། བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་པས་ 'eko' དང་། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ 'eko' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མཧཱ་ནིདྡེ་ས་ (Mahāniddesa) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་ཡང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། අපි ච අනන්තචක්කවාළෙසුයෙව එකොව බුද්ධො එති උප්පජ්ජති විකසති වාති එකො. වුත්තඤ්හි එකනිපාත අඞ්ගුත්තර පාළියං ‘‘අට්ඨානමෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජති. ඨානඤ්ච ඛො එතං භික්ඛවෙ විජ්ජති, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා එකොව අරහං සම්මාසම්බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති. තදට්ඨකථායඤ්ච ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි ජාතික්ඛෙත්තං ආණක්ඛෙත්තං විසයක්ඛෙත්තන්ති. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං නාම දසසහස්සිලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයු සඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති, කොටිසතසහස්ස චක්කවාළං පන ආණක්ඛෙත්තං නාම. ආටානාටියපරිත්ත මොරපරිත්තධජග්ගපරිත්ත රතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා පවත්තති. විසයක්ඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං. යාවතකං ඤෙය්‍යං, තාවතකං ඤාණං. ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණන්ති වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි. ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි. න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි හි පිටකානි විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකං. තිස්සො සංගීතියො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සංගීති, යසත්ථෙරස්ස සංගීති, මොග්ගලිපුත්තත්ථෙරස්ස සංගීති, ඉමා තිස්සො සංගීතියො [Pg.138] ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි. න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථී’’ති. གཞན་ཡང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་བྱུང་ཞིང་རྒྱས་པར་འགྱུར་བས་ན་ 'eko' ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ (Aṅguttara Nikāya) ཚན་པོ་གཅིག་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་སྟེ། གནས་དེ་མི་སྲིད་དོ།། དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་ཡོད་པ་སྟེ། གནས་དེ་སྲིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ (dasasahassilokadhātu) ལའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་ནི་གསུམ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་ཞིང་ (jātikkhetta) དང་། དབང་གི་ཞིང་ (āṇakkhetta) དང་། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ (visayakkhetta) ངོ་།། དེ་ལས་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཏེ། དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པའི་ཚེ་དང་། ལྷུམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚེ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཚེ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཚེ་དང་། ཚེའི་འདུ་བྱེད་བཏང་བའི་ཚེ་དང་། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཚེ་ན་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ།། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ནི་དབང་གི་ཞིང་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ནི་ལྕགས་མཁར་གྱི་བསྲུང་བ་ (Āṭānāṭiyaparitta) དང་། རྨ་བྱའི་བསྲུང་བ་ (Moraparitta) དང་། རྒྱལ་མཚན་གྱི་རྩེ་མོའི་བསྲུང་བ་ (Dhajaggaparitta) དང་། དཀོན་མཆོག་གི་བསྲུང་བ་ (Ratanaparitta) ལ་སོགས་པའི་བཀའ་ལུང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ལ་ནི་ཚད་མེད་དེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཤེས་བྱ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐའ་ནི་ཤེས་བྱ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱའི་མཐའ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ།། ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་འཁོར་ཡུག་འདི་བོར་ནས་འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་མདོ་ནི་མེད་དོ།། མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ།། སྡེ་སྣོད་གསུམ་སེ། འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་དང་། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དང་། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དོ།། བསྡུ་བ་གསུམ་སྟེ། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོའི་བསྡུ་བ་དང་། གནས་བརྟན་གྲགས་པའི་བསྡུ་བ་དང་། གནས་བརྟན་མོགྒལི་པུཏྟའི་བསྡུ་བའོ།། བསྡུ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཏུ་བསྡུས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས། འཁོར་ཡུག་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་མདོ་ནི་མེད་དོ།། མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། එත්ථ ච එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සි ලොකධාතුයාති ඉදං ජාතික්ඛෙත්තං සන්ධාය වුත්තං. දසසහස්සිලොකධාතු හි ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා හොති. තත්තකානංයෙව ජාතික්ඛෙත්තභාවො ධම්මතා වසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසූති ඉමිනා දසසහස්සිලොකධාතුසඞ්ඛාතෙ ජාතික්ඛෙත්තෙ කොටිසතසහස්සචක්කවාළසඞ්ඛාතෙ ආණක්ඛෙත්තෙ අනන්තචක්කවාළ සඞ්ඛාතෙ විසයක්ඛෙත්තෙ චාති ඉමෙසු තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසු ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු බුද්ධා නුප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති. තිවිධඤ්හි බුද්ධක්ඛෙත්තං දස්සෙත්වා ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසූති ආධාරභාවෙන වුත්තං, න නිද්ධාරණභාවෙන. කස්මා, අට්ඨකථායං නිද්ධාරණීයපදස්ස අභාවතො. සති හි අට්ඨකථාචරියො තස්ස පදස්ස නිද්ධාරණත්ථෙ අධිප්පෙතෙ ඉමෙසු තීසු ඛෙත්තෙසු ආණක්ඛෙත්තෙ ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළන්තිආදි වුච්චෙය්‍ය. න. තස්මා තස්ස පදස්ස ආධාරත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. පුබ්බනිස්සයා චරියෙහි ච තස්ස පදස්ස ආධාරභාවෙන අත්ථයොජනා කතාති. තථෙව පන අභිධම්මඤාණවිභඞ්ගපාළියඤ්ච, තදට්ඨකථායඤ්ච උපරිපණ්ණාසෙ බහුධාතුසුත්තපාළියඤ්ච, තදට්ඨකථායඤ්ච නෙත්තිපාළියඤ්ච තදට්ඨකථායඤ්ච තං කාරණං ආගතමෙවාති. තං අඞ්ගුත්තරටීකායං පන ‘‘න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ නවිජ්ජතීතිආදි. ඉමිස්සා ලොකධාතුයා ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා කිංපනාවුසො සාරිපුත්ත අත්ථෙතරහි අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා සමසමො සම්බොධියන්ති එවං පුට්ඨොහං භන්තෙ නොති වදෙය්‍යන්ති වත්වා තස්ස [Pg.139] කාරණං දස්සෙතුං අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති ඉමං සුත්තං ආහරන්තෙන ධම්ම සෙනාපතිනා ච බුද්ධක්ඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො’’ති වුත්තං. තථෙව පන ඤාණවිභඞ්ගමූලටීකායං, උපරිපණ්ණාසබහුධාතු සුත්තටීකායඤ්ච වුත්තං. එත්ථ ච ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති ඉමිනා බුද්ධක්ඛෙත්තභූතතො ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු බුද්ධානං අනුප්පත්ති දස්සිතා හොති. අඤ්ඤත්ථාති හි සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි අට්ඨකථායං වුත්තෙන ඉමෙසු තීසු ඛෙත්තෙසූති සද්දන්තරසන්නිධානෙන අනන්තචක්කවාළභූතො විසෙසත්ථො ගහෙතබ්බො. සාමඤ්ඤවචනොපි හි සද්දො සද්දන්තරසන්නිධානෙන විසෙසවිසයොති. འདིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལ་གོ་ཞིང་། འདི་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་སོ།། དེ་ཙམ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པས་ནི། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དང་། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱར་གྱུར་པའི་དབང་གི་ཞིང་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱུང་བར་སྟོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་རྣམ་པ་གསུམ་བསྟན་ནས། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པ་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་ (ādhāra) དུ་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དབྱེ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ (niddhāraṇa) དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འགྲེལ་བཤད་ལས་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་ཚིག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་འགྲེལ་བཤད་མཛད་པས་ཚིག་དེའི་དོན་དབྱེ་བར་བྱེད་པ་ལ་དགོངས་ན། “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་དབང་གི་ཞིང་བོར་ཏེ་འཁོར་ཡུག་འདི་...” ལ་སོགས་པ་གསུངས་པར་འགྱུར་མོད་ཀྱང་། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཚིག་དེའི་དོན་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ།། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཚིག་དེའི་དོན་ནི་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྦྱར་བར་མཛད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པ་ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་གཞུང་ (Ñāṇavibhaṅgapāḷi) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཁམས་མང་པོའི་མདོ་ (Bahudhātusutta) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། ནེཏྟི་པཱ་ལི་ (Nettipāḷi) དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཉིད་འབྱུང་ངོ་།། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ (Aṅguttaraṭīkā) ལས་ནི། “'མི་འབྱུང་བར་སྟོན་པ་ནི་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། 'ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད་དེ། ང་དང་འདྲ་བ་མེད་དོ་' ལ་སོགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་བཞུགས་ནས་གསུང་བར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད། ད་ལྟ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཉམ་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་བྱང་ཆུབ་ལ་མཚུངས་པ་ཡོད་དམ་' ཞེས་དྲིས་པ་ན། 'བཙུན་པ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་སྤྱི་དཔོན་གྱིས་ 'དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདི་དྲངས་པས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་མི་འབྱུང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་རྩ་བའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ (Ñāṇavibhaṅgamūlaṭīkā) དང་། པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཁམས་མང་པོའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། འདིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བོར་ནས་གཞན་དུ་མི་འབྱུང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པས་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱུང་བ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། “གཞན་དུ་” ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ “ཞིང་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཉིད་གཟུང་བར་བྱའོ།། སྤྱིའི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་སྒྲ་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་བྱེ་བྲག་གི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། අයං පනෙත්ථ අපරො නයො. අට්ඨකථායං වුත්තෙ බුද්ධා හි උප්පජ්ජමානා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පන වාරිතෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු නුප්පජ්ජන්තීති වාරිතමෙව හොතීතිඑත්ථ වාක්‍යෙ ඉමස්මිං යෙවාතිපදෙ සමභිනිවිට්ඨො එවසද්දො නිවත්තාපනාවධාරණත්ථො. එතෙන අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං උප්පත්තිං නිවත්තෙති. යදිපි හි අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එවං සන්තෙසු සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සබ්බධම්මං ජානන්තො පස්සන්තො අම්හාකං භගවා අඤ්ඤචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති එවං වුච්චෙය්‍ය. න. තණ්හඞ්කරාදයො හි අට්ඨවීසති සම්බුද්ධා ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු උප්පජ්ජන්තීතිවචනං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ නත්ථි, තථා අට්ඨකථා ටීකාසු ච. තස්මා ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්ත චක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා නුප්පජ්ජන්තීති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං සුත්තන්තමහාවග්ගට්ඨකථායං මහාසමයසුත්තවණ්ණනායං – འདི་ལ་ལུགས་གཞན་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འགྲེལ་པ་ལས་གསུངས་པ་ལྟར། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ན། འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་ངོ་། །འབྱུང་བའི་གནས་བཀག་པ་ན། འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་མི་འབྱུང་ཞེས་བཀག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ཚིག་འདི་ལས་ 'འདི་ཉིད་དུ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་ཞུགས་པའི་ 'ཉིད་' (eva) ཀྱི་སྒྲ་ནི་གཞན་འགོག་པ་དང་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་འབྱུང་བ་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པའི་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། འཁོར་ཡུག་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་ངོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་སོ། །སྲེད་མེད་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་མི་འབྱུང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་ཀྱང་མི་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟ་བས་ན། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མི་འབྱུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་ཚོགས་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་པ་ལས་འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘අථස්ස [Pg.140] එතදහොසි මාදිසො බුද්ධොයෙව සක්කුණෙය්‍ය. අත්ථි පන කත්ථචි අඤ්ඤො බුද්ධොති අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තඤාණං පත්ථරිත්වා ඔලොකෙන්තො අඤ්ඤං බුද්ධං න අද්දස. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං ඉදානි අත්තනා සමං න පස්සෙය්‍ය. යො ජාතදිවසෙපි බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙන අත්තනා සමං අපස්සන්තො අග්ගොහමස්මි ලොකස්සාති අප්පටිවත්තියං සීහනාදං නදි. එවං අඤ්ඤං අත්තනා සමං අපස්සිත්වා චින්තෙසී’’ති. තථෙවෙතං. පුරාභෙදසුත්ත මහානිද්දෙසට්ඨකථායඤ්ච, තං මහාසමයසුත්තටීකායඤ්ච එකිස්සා ලොකධාතුයාති සුත්තෙ ආගතනයෙන සබ්බත්ථෙව පන අපුබ්බං අචරිමං ද්වෙ බුද්ධා නාම න හොන්තෙව. තෙනෙවාහ ‘‘අනන්තාසු ලොක ධාතූසු…පෙ… න අද්දසා’’ති සංවණ්ණෙති. དེ་ནས་ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་པ་བྱུང་སྟེ། བདག་དང་འདྲ་བའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་སོ། །ཡང་ཕྱོགས་གང་ཞིག་ན་སངས་རྒྱས་གཞན་ཡོད་དམ་སྙམ་ནས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་བཀྲམ་སྟེ་གཟིགས་པ་ན། སངས་རྒྱས་གཞན་མ་གཟིགས་སོ། །ད་ལྟ་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས། རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པར། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མཆོག་གོ་ཞེས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ། །དེ་ལྟར་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པའི་གཞན་མ་གཟིགས་པར་བསམས་སོ་ཞེས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །སྔོན་གྱི་དབྱེ་བའི་མདོའི་ཚིག་གི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་པ་དང་། འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་' ཞེས་པའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། ཐམས་ཅད་དུ་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་སངས་རྒྱས་གཉིས་མཉམ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་... བྱས་ནས་... མ་གཟིགས་སོ་' ཞེས་བཤད་དོ། අපණ්ණකජාතකට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සත්ථා උපාසකා හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං පරිච්ඡෙදං කත්වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සීලාදීහි ගුණෙහි බුද්ධෙන සදිසො නාම නත්ථි. කුතො අධිකතරො…පෙ… ආහා’’ති වුත්තං. ඉමාසු ද්වීසු අට්ඨකථාසු ච අනන්තාසු ලොකධාතූසූති ච අපරිමාණාසු ලොකධාතූසූති ච අනන්තඅපරිමාණ සද්දෙන වුත්තං. තෙහි ද්වීහි සද්දෙහි ටීකාවචනෙන ච අනන්තාසු ලොකධාතූසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අනුප්පත්තිං දස්සෙති. སྐྱེས་རབས་ཐོག་མའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་། 'སྟོན་པས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ལ། འོག་ནས་མནར་མེད་པ་དང་། སྟེང་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་མཚམས་བཅད་དེ། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པ་ཞིག་མེད་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། ... ཞེས་གསུངས་སོ་' ཞེས་བཤད་དོ། །འགྲེལ་པ་འདི་གཉིས་ལས་ 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་' ཞེས་པ་དང་། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཚད་མེད་པ་རྣམས་སུ་' ཞེས་མཐའ་ཡས་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། །སྒྲ་དེ་གཉིས་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་གིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མི་འབྱུང་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། සම්මොහවිනොදනීඅට්ඨකථාය යොජනායං පන ඉමෙසු පනාතිආදිනා කොටිසතසහස්ස චක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා න උප්පජ්ජන්තීති ඤාපෙති. මයං පන එවං විතක්කයාම. අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙති ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු සබ්බෙසුපි තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසූති අත්ථෙ ගය්හමානෙ සති කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා න උප්පජ්ජන්තීති විඤ්ඤායති. යදි පන අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙති ඉතො අඤ්ඤස්මිං ජාතිආණාඛෙත්තභූතෙ චක්කවාළෙති අත්ථෙ [Pg.141] ගහිතෙ කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධානං උප්පත්ති භවෙය්‍යාති විඤ්ඤායති. ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’තිආදිපාළියා ච. ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ රාජානො චක්කවත්තී’’තිආදිපාළියා සද්ධිං කථනතො කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො බුද්ධානං අනුප්පත්ති විය අඤ්ඤිස්සා ලොකධාතුයා චක්කවත්තිරඤ්ඤො අනුප්පත්ති භවෙය්‍ය. කථාවත්ථුප්පකරණෙ ච කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධානං උප්පත්ති න පටිසෙධිතා. තස්මා ආණක්ඛෙත්තභූතතො කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධස්ස භවෙය්‍යාති අයං අම්හාකං ඛන්ති. වීමංසෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං. གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་གྱི་འགྲེལ་པའི་སྦྱོར་ཚིག་ལས་ནི། 'འདི་དག་ལས་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །བདག་ཅག་ནི་འདི་ལྟར་རྟོག་སཏེ། 'འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་' ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་སོ། །གལ་ཏེ་ 'འཁོར་ཡུག་གཞན་དུ་' ཞེས་པ་འདི་ལས་གཞན་པའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དང་བཀའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་སོ། །'གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་དང་། 'གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་མི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བ་བཀག་པ་མེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། བཀའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། །'བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། එත්ථ ච යං කථාවත්ථුප්පකරණෙ ච…පෙ… න පටිසෙධිතාති වුත්තං. තං පන කථාවත්ථුපාළියං නත්ථෙව. ඉමිස්සා පන සබ්බදිසාකථායං පරවාදීනං පරිකප්පවචනමත්තමෙව අත්ථි. තෙන වුත්තං තස්සං පාළියං ‘‘සබ්බදිසා බුද්ධා තිට්ඨන්තීති. ආමන්තා. පුරත්ථිමාය දිසාය බුද්ධො තිට්ඨතීති. නහෙවං වත්තබ්බෙ…පෙ… පුරත්ථිමාය දිසාය බුද්ධො තිට්ඨතීති. ආමන්තා. කින්නාමො සො භගවා කිංජච්චො කිංගොත්තො, කින්නාමා තස්ස භගවතො මාතාපිතරො, කින්නාමං තස්ස භගවතො සාවකයුගං, කො නාමො තස්ස භගවතො උපට්ඨකො, කිංදිසං චීවරං ධාරෙති, කිංදිසං පත්තං ධාරෙති. කතරස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා නගරෙ වා රට්ඨෙ වා ජනපදෙ වාති. නහෙවං වත්තබ්බෙ’’ත්‍යාදි. འདི་ལ་ 'རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་... བཀག་པ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་ཉིད་ལས་མི་འབྱུང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཏམ་འདི་ལ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་ཚིག་ཙམ་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ལུང་དེ་ལས་ 'ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། འོ་ན། ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ། །... ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ། འོ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། རིགས་གང་ཡིན། རུས་གང་ཡིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཡབ་ཡུམ་གྱི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཟུང་གི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉེ་གནས་ཀྱི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། ཆོས་གོས་ཅི་འདྲ་བ་བསྣམས། ལྷུང་བཟེད་ཅི་འདྲ་བ་བསྣམས། གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་དང་། ཡུལ་དང་། ལྗོངས་གང་ན་བཞུགས། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། තදට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදානි සබ්බදිසාකථා නාම හොති. තත්ථ චතූසු දිසාසු හෙට්ඨා උපරීති සමන්තතො ලොකධාතුසන්නිවෙසං සබ්බලොකධාතූසු ච බුද්ධො අත්ථීති අත්තනො විකප්පසිප්පං උප්පාදෙත්වා සබ්බදිසාසු බුද්ධා තිට්ඨන්තීති යෙසං…පෙ… [Pg.142] සෙය්‍යථාපි මහාසඞ්ඝිකානං, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස. පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. පුරත්ථිමායාති පුට්ඨො සක්‍යමුනිං සන්ධාය පටික්ඛිපති. පුන පුට්ඨො ලද්ධිවසෙන අඤ්ඤලොකධාතුයං ඨිතං සන්ධාය පටිජානාති. කින්නාමො සො භගවාතිආදි සචෙ ත්වං ජානාසි. නාමාදිවසෙන නං කථෙහීති චොදනත්ථං වුත්තං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. එත්ථ ච චතූසු දිසාසු…පෙ… සෙය්‍යථාපි මහාසඞ්ඝිකානන්ති ඉමිනා පරවාදීනං ලද්ධිං දස්සෙති. තත්ථ පන චතූසු දිසාසු ච හෙට්ඨා ච උපරි ච ඉති එවං සමන්තතො ලොකධාතුසන්නිවෙසං අත්ථීති යොජනා. යෙසං…පෙ… මහාසඞ්ඝිකානන්ති යෙසං පරවාදීනං ලද්ධි හොති. කෙසං ලද්ධි විය. මහාසඞ්ඝිකානං ලද්ධි සෙය්‍යථාපීති අත්ථො. තෙ සන්ධායාති තෙ පරවාදීපුග්ගලෙ සන්ධාය ඤාණෙන ධාරෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වාති අත්ථො. පුච්ඡා සකවාදිස්සාති සකවාදිස්ස සබ්බදිසාසු බුද්ධා තිට්ඨන්තීති පුච්ඡා හොති. පටිඤ්ඤා ඉතරස්සාති පරවාදිස්ස පටිජානනා හොති. පුරත්ථිමායාති පුට්ඨොති සකවාදිනා පුරත්ථි මායාතිආදිනා පුච්ඡිතෙ සති. සක්‍යමුනින්ති සක්‍යවංස ඛත්තියජාතිභූතං අම්හාකං ගොතමබුද්ධං සන්ධාය. පටික්ඛිපතීති පරවාදීපුග්ගලො අපනෙති. පුන පුට්ඨොති සකවාදිනා පුන පුරත්ථිමාය බුද්ධො තිට්ඨතීති පුච්ඡිතෙ සති. ලද්ධිවසෙනාති අත්තනො අඤ්ඤලොකධාතුයං බුද්ධො අත්ථි ච උප්පජ්ජති චාති මිච්ඡාලද්ධිවසෙන පටිජානාතීති පරවාදී පුග්ගලො පටිජානාති. යදි පන අඤ්ඤලොකධාතුයං බුද්ධො තිට්ඨති. එවං සති තස්ස නාමගොත්තාදිං ත්වං කථෙහීති සකවාදිස්ස චොදනාවචනං දස්සෙතුං කින්නාමො සො භගවාතිආදිමාහ. ඉමිනා ච ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවං දස්සෙති. තෙන වුත්තං කථාවත්ථුපාළියං ‘‘කින්නාමො සො භගවා කිංජච්චො…පෙ… ජනපදෙවාති. නහෙවං වත්තබ්බෙ’’ති. དེའི་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། 'ད་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཏམ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་སྟེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བཀོད་པ་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་ཡོད་དོ་ཞེས་རང་གི་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་བཟོ་བསྐྲུན་ཏེ། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སོ་ཞེས་གང་དག་གི་... དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ། །དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བ་དང་། གཞན་གྱི་དམ་བཅའ་འོ། །ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་ཞེས་དྲིས་པ་ན། ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ལ་དམིགས་ནས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དྲིས་པ་ན། རང་གི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་བཞུགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་ན། མཚན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ཐབས་འདིས་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་ 'ཕྱོགས་བཞི་... དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ་' ཞེས་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གྲུབ་མཐའ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ 'ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་སྟེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བཀོད་པ་ཡོད་དོ་' ཞེས་སྦྱོར་རོ། །'གང་དག་གི་... དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ལྟ་བུའོ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་གང་དག་གི་གྲུབ་མཐའ་ཡིན་པའོ། །གང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། དགེ་འདུན་ཕལ་ཆེན་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་ལྟ་བུའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཟུང་སྟེ་མཚོན་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ 'ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ།' ཞེས་དྲི་བ་བྱེད་པའོ། །'གཞན་གྱི་དམ་བཅའ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བས་ཁས་ལེན་པའོ། །'ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་ཞེས་དྲིས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ 'ཤར་ཕྱོགས་ནའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲིས་པ་ནའོ། །'ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི། ཤཱཀྱའི་རིགས་རྒྱལ་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་བདག་ཅག་གི་སངས་རྒྱས་གཽ་ཏ་མ་ལ་དམིགས་ནས་སོ། །'འགོག་པར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་སེལ་བར་བྱེད་པའོ། །'ཡང་དྲིས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བས་ཡང་ 'ཤར་ཕྱོགས་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་སམ།' ཞེས་དྲིས་པ་ནའོ། །'རང་གི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་སངས་རྒྱས་ཡོད་ཅིང་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཁས་ལེན་ཏོ་ཞེས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་ཁས་ལེན་པའོ། །གལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་ན། དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁོང་གི་མཚན་དང་རུས་ལ་སོགས་པ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་རང་གི་སྨྲ་བའི་བརྒལ་ཚིག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་འཁོར་ཡུག་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་ལས། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ། རིགས་གང་ཡིན། ... ལྗོངས་གང་ན་བཞུགས། དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། එත්ථ [Pg.143] ච පන සකවාදිනා කින්නාමොත්‍යාදිනා පුච්ඡිතෙ පරවාදීපුග්ගලො අත්තනො ලද්ධියා සබ්බලොකධාතූසු උප්පජ්ජමානානං බුද්ධානං නාමාදිං අජානන්තො අපස්සන්තො න හෙවං වත්තබ්බෙති පටික්ඛිපති. තස්මා පනෙත්ථ සකවාදී පුග්ගලස්ස ලද්ධියා අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං උප්පජ්ජනාභාවො විඤ්ඤායති. යදිපි හි අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤබුද්ධා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එවං සන්තෙසු බුද්ධස්ස මතිං යථාභූතතො ජානන්තො පස්සන්තො මහාපඤ්ඤො ඉද්ධිමා දිබ්බචක්ඛුආදීහි ඡළභිඤ්ඤෙහි සම්පන්නො පටිසම්භිදා පත්තො සත්ථාරා දින්නමාතිකානයෙන කථාවත්ථුපාළිං දෙසෙන්තො ආයස්මා මහාමොග්ගලිපුත්තත්ථෙරො අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤබුද්ධානං උප්පත්තිං කථෙය්‍ය ච. නාති. තස්මා අයං කථාවත්ථුපාළි ච තදට්ඨකථාවචනඤ්ච අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤබුද්ධානං අභාවදීපනෙ සබ්බට්ඨකථාටීකාසු වුත්තවචනෙහි දළ්හතරං පධානවචනමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං. འདི་ལ་ཡང་རང་གི་སྨྲ་བས་ 'མཚན་ཅི་ཞེས་བྱ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲིས་པ་ན། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་གང་ཟག་གིས་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་དུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ལ་སོགས་པ་མི་ཤེས་ཤིང་མ་མཐོང་བས། 'དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་' ཞེས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། འདི་ལ་རང་གི་སྨྲ་བའི་གང་ཟག་གི་གྲུབ་མཐའ་ལྟར། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་སོ། །གལ་ཏེ་འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་སྤྱན་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་ལྡན་པ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པ། སྟོན་པས་གནང་བའི་མ་མོའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་སྟོན་པར་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མོངྒ་ལི་པུཏྟ་ཏིསྶ་ཡིས། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་བར་གསུངས་པར་འགྱུར་རམ། མ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཞིའི་ལུང་འདི་དང་དེའི་འགྲེལ་པའི་ཚིག་ནི། འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ། འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་ཐམས་ཅད་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལས་ཀྱང་ཆེས་བརྟན་ཞིང་གཙོ་བོ་གྱུར་པའི་ཚིག་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། න පන බුද්ධාඑව අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු න උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අථ ඛො ලද්ධබ්‍යාකරණා මහාබොධිසත්තා ච පච්චෙකබොධි සත්තා අග්ගසාවකමහාසාවකබොධිසත්තා පරිපාකින්ද්‍රියා සාවකබොධිසත්තා ච බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙ ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති, න අඤ්ඤත්ථ. කස්මා, තෙසු බුද්ධානං අනුප්පන්නත්තා, තෙසං පන අභිනීහාරො පාරමීසම්භරණං ඤාණපරිපාචනඤ්ච තස්මිංඑව සමිජ්ඣති, න අඤ්ඤත්ථ. තෙන වුත්තං මහාපදාන සුත්තටීකායං – འཁོར་ཡུག་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་མི་འབྱུང་བ་མ་ཟད། འོན་ཀྱང་ལུང་བསྟན་ཐོབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དང་། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་གི གཞན་དུ་མི་འབྱུང་ངོ་། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་གི་མངོན་པར་བསྒྲུབ་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསགས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་འདི་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཟིགས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘පුරිමබුද්ධානං මහාබොධිසත්තානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච නිබ්බත්තියා සාවකබොධිසත්තානං සාවකබොධියා අභිනීහාරො සාවකපාරමියා සම්භරණං පරිපාචනඤ්ච බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙඑව ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤත්ථා’’ති. තථෙවෙතං එකනිපාතඅඞ්ගුත්තරටීකායඤ්චාති. 'སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་བསྒྲུབ་པ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསགས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདིའི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་བོ་' ཞེས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་ཚན་པ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་སོ། ། එතරහි [Pg.144] පන අපරෙ ආචරියා ‘‘ආණක්ඛෙත්තභූතතො කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු බුද්ධා උප්පජ්ජන්තී’’ති වදන්ති. තෙසං පන වචනං අයුත්තමෙව. කස්මා, අට්ඨකථායං වුත්තෙ අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළන්තිපදතො අඤ්ඤස්ස අපාදානස්ස අසම්භවතො ච අනන්තචක්කවාළෙසු බහූසු බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු බුද්ධස්ස අනච්ඡරියත්තා ච. අච්ඡරියමනුස්සො හි සම්මාසම්බුද්ධො. වුත්තඤ්හි එකනිපාත අඞ්ගුත්තරපාළියං ད་ལྟ་ནི་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས། “དབང་གི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འགྲེལ་བཤད་ལས་“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལ། འདིར་“གཞན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་མ་གཏོགས་པའི་གཞན་པའི་འབྱུང་ཁུངས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མང་པོ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་མང་པོ་བྱུང་ན་སངས་རྒྱས་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཉིད་དོ། །གཅིག་གི་ཚོགས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཕྱིར་མའི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘එකපුග්ගලො භික්ඛවෙ ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. කතමො එකපුග්ගලො, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො. අයං ඛො භික්ඛවෙ එකපුග්ගලො ලොකෙ උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො’’ති. අඤ්ඤං පන කාරණං මයා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනපි විඤ්ඤූහි විඤ්ඤාතබ්බන්ති. අඤ්ඤෙ පන ආචරියා බුද්ධඅපදානපාළියං – “དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་བུ་གཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །སྐྱེས་བུ་གཅིག་པོ་དེ་གང་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་པོ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ། །རྒྱུ་མཚན་གཞན་ནི་བདག་གིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་གཞུང་ལས། ‘‘දිසා දසවිධා ලොකෙ, යායතො නත්ථි අන්තකං; තස්මිඤ්ච දිසාභාගම්හි, බුද්ධක්ඛෙත්තෙ අසඞ්ඛයා; පභා පකිත්තිතා මය්හං, යමකා රංසිවාහනා; එත්ථන්තරෙ රංසිජාලං, ආලොකො විපුලො භවෙ’’ති. “འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ། །གང་དུ་སོང་ཡང་མཐའ་མི་རྙེད། །ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཉིད་དང་། །སངས་རྒྱས་ཞིང་དུ་གྲངས་མེད་པའི། །བདག་གི་འོད་ཟེར་ཟུང་འཛིན་པ། །འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས། །དེ་དག་བར་གྱི་འོད་ཟེར་དྲྭ། །སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་འབྱུང་བར་འགྱུར།” ཞེས་སོ། ། වුත්තාසු ද්වීසු ගාථාසු පඨමගාථාය අත්ථං බුද්ධස්ස අනාධිප්පායෙන ගහෙත්වා මිච්ඡාඤාණෙන අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු උප්පජ්ජමානා බුද්ධා අසඞ්ඛයාති වදන්ති. තෙසං පනෙතං අයුත්තමෙව අසුන්දරමෙව. කස්මා, පාළියා ච අට්ඨකථාටීකාවචනෙහි ච විරුද්ධත්තා ච තස්සා ගාථාය අත්ථග්ගහණස්ස මිච්ඡත්තා ච. ඉමාය හි පාළියා ගාථාය වා අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථෙ ගය්හමානෙ අට්ඨකථාසු ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති වුත්තවචනෙන ච, තීණි හි [Pg.145] පිටකානි…පෙ… ඉමා තිස්සො සංගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ…පෙ… සුත්තං නත්ථි. න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති වුත්තවචනෙන ච උජුකං විරුජ්ඣති ච. භද්දන්තමහා බුද්ධඝොසාදයො අට්ඨකථාචරියා තං පාළිං න පස්සන්තීති අත්තනො දුග්ගහිතෙන අට්ඨකථාචරියානං අබ්භක්ඛානං ආපජ්ජති ච. කිං පනෙතෙ තිපිටකධරා තික්ඛවිසදජවන ගම්භීරාදිඤාණිකා අට්ඨකථාචරියා න පස්සෙය්‍යුං. පස්සෙය්‍යුං එව. තස්මා අයුත්තමෙව. අට්ඨකථාසු පන ආගතං සුත්තං නත්ථීතිආදිවචනමෙව යුත්තතරං හොතීති දට්ඨබ්බං. གསུངས་ཟིན་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་ལས་ཚིགས་བཅད་དང་པོའི་དོན་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་མ་ཡིན་པར་བཟུང་ནས། ལོག་པའི་ཤེས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གྲངས་མེད་པ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་འདོད་པ་དེ་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་ལེགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་དང་ཊཱིཀཱའི་ཚིག་རྣམས་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེའི་དོན་འཛིན་ཚུལ་ལོག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ལུང་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ན། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་‘ཞིང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་མ་གཏོགས་པར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་མདོ་ནི་མེད་ལ། མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཡོད་དོ་’ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་…བྱས་ནས…བསྡུ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་བཀོད་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་…བྱས་ནས…མདོ་མེད་དོ། །མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་དངོས་སུ་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡང་བཙུན་པ་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་དབྱངས་ལ་སོགས་པའི་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལུང་དེ་མ་གཟིགས་སོ་ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལོག་པར་བཟུང་བས་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་རྣམས་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པར་འགྱུར་རོ། །སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པ་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་མྱུར་བ་དང་ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་འགྲེལ་བྱེད་མཁན་པོ་དེ་དག་གིས་མ་གཟིགས་སམ། གཟིགས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་བྱུང་བའི་‘མདོ་མེད་དོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཆེས་རིགས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། එත්ථ ච බුද්ධක්ඛෙත්තෙතිපදං තස්මිඤ්ච දිසාභාගම්හීතිපදෙ විසෙසනං, අසඞ්ඛයාතිපදං දුතියගාථාය පභාතිපදස්ස විසෙසනන්ති දට්ඨබ්බං. අයං පනෙත්ථ යොජනා. ලොකෙ චක්කවාළලොකෙ දසවිධා දස කොට්ඨාසා දිසා හොන්ති. තත්ථ කොට්ඨාසෙ යායතො යායන්තස්ස ගච්ඡන්තස්ස මෙ අන්තකං පරියොසානං නත්ථි. බුද්ධක්ඛෙත්තෙ බුද්ධස්ස දසසහස්සිසඞ්ඛාතජාතික්ඛෙත්තභූතෙ තස්මිඤ්ච දිසාභාගම්හි මය්හං අසඞ්ඛයා සඞ්ඛාරහිතා යමකා යුගළා යුගළා හුත්වා රංසිවාහනා රංසිවහන්තා රංසිමුඤ්චමානා වා පභා චක්කරතනමණිරතනාදීනං ආලොකා පකිත්තිතා පාකටා පත්ථරිතා වා. එත්ථන්තරෙ දසසහස්සචක්කවාළන්තරෙ රංසිජාලං රංසිසමූහෙන විපුලො බහුතරො ආලොකො භවෙ අහොසින්ති. අයමත්ථො චක්කින්දාභිසිරීසද්ධම්ම ධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූතිලද්ධලඤ්ඡිතෙන ආචරියබුධෙන ලිඛිතොති දට්ඨබ්බො. འདིར་‘སངས་རྒྱས་ཞིང་དུ་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་‘ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཉིད་དང་’ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ‘གྲངས་མེད་པའི་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་‘འོད་’ཅེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ་ཆ་ཤས་བཅུ་ཡོད། ཆ་ཤས་དེ་དག་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སོང་བའི་བདག་ལ་མཐའ་མ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པ་མེད་དོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དེར་དང་། ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དག་ཏུ་བདག་གི་གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པ། ཟུང་དང་ཟུང་དུ་གྱུར་ནས་འོད་ཟེར་འཛིན་པ་སྟེ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པའི་འོད་དེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་འོད་སྣང་རྣམས་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་པ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་པ་འམ་བརྡལ་བའོ། །དེ་དག་གི་བར་ཏེ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བར་དག་ཏུ་འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྟེ་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྟེ་ཆེས་མང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །དོན་འདི་ནི་‘འཁོར་ལོའི་དབང་ཕྱུག་མངོན་པར་དཔལ་ལྡན་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ཆེན་པོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ་བླ་མ་’ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པའི་སློབ་དཔོན་བུདྷས་བྲིས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། භගවා හි ඉමාහි ගාථාහි චක්කවත්තිරාජකාලෙ මය්හංචක්කරතනමණීරතනාදීනං අසඞ්ඛයා පභා බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙ දසසහස්සිචක්කවාළෙ පාකටා පත්ථරිතාති දස්සෙති. න අනන්තචක්කවාළෙසු උප්පජ්ජනබුද්ධානං අසඞ්ඛයභාවන්ති. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས། བདག་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱེད་པའི་ཚེ། བདག་གི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་མེད་པའི་འོད་རྣམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་གསལ་བར་བྱས་ཤིང་བརྡལ་ལོ་ཞེས་སྟོན་པ་ཡིན་གྱི། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནོ། ། වුත්තඤ්හෙතං [Pg.146] බුද්ධඅපදානට්ඨකථායං ‘‘දිසා දසවිධා ලොකෙති චක්කවාළලොකෙ දසවිධා දසකොට්ඨාසා දිසා හොන්ති. තත්ථ කොට්ඨාසෙ යායතො යායන්තස්ස ගච්ඡන්තස්ස අන්තකං නත්ථීති අත්ථො. චක්කවත්තිකාලෙ තස්මිං මයා ගතට්ඨානෙ දිසාභාගෙ වා බුද්ධක්ඛෙත්තෙ බුද්ධවිසයා අසඞ්ඛයා සඞ්ඛාරහිතා. පභා පකිත්තිතාති තදා චක්කවත්ති රාජකාලෙ මය්හං පභා චක්කරතනමණිරතනාදීනං පභා ආලොකා යමකා යුගළා යුගළා හුත්වා රංසිවාහනා රංසිමුඤ්චමානා පකිත්තිතා පාකටා. එත්ථන්තරෙ දසසහස්සචක්කවාළන්තරෙ රංසිජාලං රංසිසමූහං ආලොකො විපුලො බහුතරො භවෙ අහොසින්ති අත්ථො’’ති. එත්ථ ච පඨමගාථාය පුබ්බඩ්ඪස්ස එකවාක්‍යභාවතො දිසා දසවිධා ලොකෙති චක්කවාළලොකෙ…පෙ… අන්තකං නත්ථීති අත්ථොති වුත්තං. අපරඩ්ඪස්ස දුතියගාථායං අන්තොගධත්තා චක්කවත්තිකාලෙ…පෙ… අසඞ්ඛයා සඞ්ඛාරහිතා පභා පකිත්තිතාති තදා චක්කවත්තිකාලෙ…පෙ… භවෙ අහොසින්ති අත්ථොති වුත්තං. තස්මා අසඞ්ඛයාතිපදං දුතියගාථාය පභාතිපදස්ස විසෙසනන්ති දට්ඨබ්බං. སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་སྟེ་ཆ་ཤས་བཅུ་ཡོད། ཆ་ཤས་དེ་དག་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སོང་བའི་བདག་ལ་མཐའ་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་བདག་ཉིད་སོང་བའི་གནས་སམ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་རྣམས་ནི་གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པའོ། །འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱེད་པའི་དུས་སུ་བདག་གི་འོད་དེ་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་འོད་སྣང་རྣམས་ཟུང་དང་ཟུང་དུ་གྱུར་ནས་འོད་ཟེར་འཛིན་པ་སྟེ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་པ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དེ་དག་བར་ཏེ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་བར་དག་ཏུ་འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྟེ་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་སྣང་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྟེ་ཆེས་མང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་སོ། །འདིར་ཡང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་སྟོད་ཀྱི་ཆ་ནི་ཚིག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ‘འཇིག་རྟེན་ཕྱོགས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་…བྱས་ནས…མཐའ་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྨད་ཀྱི་ཆ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར། ‘འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་…བྱས་ནས…གྲངས་མེད་པ་སྟེ་གྲངས་ལས་འདས་པའི་འོད་ཟེར་འབར་བ་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་…བྱས་ནས…བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་‘གྲངས་མེད་པའི་’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་‘འོད་’ཅེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ජිනාලඞ්කාරටීකායං පන එවමස්ස සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහත ඤාණාචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි ලොකෙ තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවං දස්සෙන්තො ආහ. རྒྱལ་བའི་རྒྱན་གྱི་ཊཱིཀཱ་ལས་ནི་འདི་ལྟར་ཁོང་གི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་འཇིག་རྟེན་ན་དེ་ལྟ་བུའི་གཞན་མེད་པར་སྟོན་ཅིང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අනන්තසත්තෙසු ච ලොකධාතුසු,එකොව සබ්බෙපි සමා න තෙනා’’ති. “མཐའ་ཡས་སེམས་ཅན་འཇིག་རྟེན་ཁམས་རྣམས་སུ། །གཅིག་པུ་ཉིད་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་དང་མཉམ་མི་འགྱུར།” ཞེས་སོ། ། තත්ථ අනන්තලොකධාතූසු එකෙකිස්සං ලොකධාතුයා අනන්තසත්තෙසු තෙන තථාගතෙන සමො එකොපි නත්ථි. සචෙ එකො පන සමො න භවෙය්‍ය. සබ්බෙ සත්තා එකජ්ඣං හුත්වා සමා භවෙය්‍යුන්ති චෙ. තථාපි නත්ථි, සබ්බෙ එකජ්ඣං හුත්වාපි ඉමිනා එකකෙන සමා න හොන්තීති අධිප්පායොති [Pg.147] වුත්තං. එත්ථ ච අනන්තලොකධාතුසූතිආදිනා ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවං දස්සෙති. එවං පන මයා පථවොජං උද්ධරිත්වා දස්සිතො විය දස්සිතෙහි අතිදළ්හතරෙහි සාධකවචනෙහි ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤචක්කවාළෙසු බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති මිච්ඡාවාදො සූරියො අන්ධකාරං පටිහනති විය පටිහනියති අපනියතීති සද්ධහකං දට්ඨබ්බොති. དེ་ལ་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རེ་རེའི་མཐའ་ཡས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་དང་མཉམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་མཉམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ་མཉམ་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཀྱང་གཅིག་པུ་འདི་དང་མཉམ་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་‘མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལས་གཞན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བདག་གིས་ས་བཅུད་ཕྱུང་སྟེ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་ནི། ཉི་མས་མུན་པ་འཇོམས་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ཞིང་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དད་པས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། මුනින්දක්කොති මුනින්ද අක්කොති පදච්ඡෙදො. බුද්ධාදිච්චොති අත්ථො. සබ්බධම්මෙ මනති ජානාතීති මුනි. මනධාතු ඤාණෙ ඉ. මකාරෙ අස්සුත්තං. අථ වා මුනාති සබ්බධම්මෙ සක සාමඤ්ඤලක්ඛණාදිනා පටිවිජ්ඣතීති මුනි. මුනති හිතාහිතං පරිච්ඡින්දතීති වා මුනි, භගවා. මුනධාතු පටිවිජ්ඣනෙ, චතුසච්චධම්මෙ මුනාති ජානාතීති වා මොනං. චතුමග්ගඤාණං. වුත්තඤ්හි සංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘මොනන්ති චතුමග්ගඤාණං. තඤ්හි මුනාතීති මොනං, චතුසච්චධම්මෙ ජානාතීති අත්ථො’’ති. මොනං අස්ස අත්ථීති මුනි, භගවා. මුනි ච සො ඉන්දති වෙනෙය්‍යසත්තෙ ධම්මෙන අභිභවති ඉන්දො චාති මුනින්දො, භගවා. අථ වා මුනීනං පඤ්චමුනීනං ඉන්දොති මුනින්දො, භගවා. න කමති න ගච්ඡති පාදෙන අත්තනො පුඤ්ඤජවිමානෙන ගච්ඡතීති අක්කො, ආදිච්චො. නපුබ්බ කමුධාතු ගතියං ක්වි. ධාත්වන්තලොපො. කස්ස ද්විත්තං. අථ වා යුගන්ධරුබ්බෙධප්පමාණෙ ආකාසෙ අරති ගච්ඡතීති අක්කො. අරධාතු ගමනෙ කපච්චයො. කස්ස ද්විත්තං. තං තං රාසිතො තං තං රාසිං අරති යාතීති වා අක්කො. අථ වා මහන්තජුතතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො, ආදිච්චො. අක්කධාතු ථවනෙ අ. මුනින්දො ච සො අක්කො චාති මුනින්දක්කො, අක්කො ආදිච්චො විය වා මුනින්දොති මුනින්දක්කො, බුද්ධො. යථා හි සූරියො අත්තනො [Pg.148] සහස්සරංසියා එකචක්කවාළෙ තිමිරන්ධකාරං විධමෙත්වා දිනෙ දිනෙ නවයොජනසතසහස්සප්පදෙසං කොටිසහස්සප්පදෙසං වා දසදිසං වා ඔභාසෙත්වා විරොචමානො චරති, එවමෙව භගවාපි අත්තනො සද්ධම්මරං සියා බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙසු දසසහස්සචක්කවාළෙසු විනෙය්‍යානං අවිජ්ජන්ධකාරං විධමෙත්වා දිනෙ දිනෙ තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ වෙනෙය්‍යසත්තසමූහං චතුසච්චධම්මොභාසෙන ජොතයමානො විරොචනං චරතීති ඨානානුරූපං මුනින්දක්කොති ථොමෙති. අයං සමාසොපමා හීනූපමාති දට්ඨබ්බා. ‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་’ཞེས་པ་ནི་‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་’དང་‘ཉི་མ་’ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སངས་རྒྱས་ཉི་མ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐུབ་པ་སཏེ། མན་གྱི་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་དབྱངས་ཨི་སྦྱར་བའོ། །མ་ཡིག་ལ་དབྱངས་མེད་པའོ། །ཡང་ན། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐུབ་པའོ། །ཡང་ན། ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་ཐུབ་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །མུན་གྱི་བྱིངས་ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མོ་ནཱ་སྟེ། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་‘མོ་ནཱ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མོ་ནཱ་སྟེ། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །མོ་ནཱ་དེ་ཉིད་གང་ལ་ཡོད་པ་ནི་ཐུབ་པ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཁོང་ནི་ཐུབ་པ་ཡང་ཡིན་ལ། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆོས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཡང་ན། ཐུབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །རྐང་པས་མི་འགྲོ་སྟེ་རང་གི་བསོད་ནམས་ལས་བྱུང་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གིས་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐ་སྟེ་ཉི་མའོ། །དགག་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀམ་གྱི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། །ཀ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སོ། །ཡང་ན། གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་མཐོ་ཚད་དང་མཉམ་པའི་མཁའ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐའོ། །ཨར་གྱི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཀ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སོ། །ཁྱིམ་དེ་དང་དེ་ལས་ཁྱིམ་དེ་དང་དེར་འགྲོ་བས་ན་ཨཀྐའོ། །ཡང་ན། གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཨཀྐ་སྟེ་ཉི་མའོ། །ཨཀྐ་ཡི་བྱིངས་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉི་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མའོ། །ཡང་ན་ཉི་མ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཉི་མས་རང་གི་འོད་ཟེར་སྟོང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་གི་མུན་པ་ནག་པོ་བཅོམ་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དགུ་འམ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་ས་ཕྱོགས་སམ་ཕྱོགས་བཅུར་སྣང་བར་བྱས་ཏེ་གསལ་བར་རྒྱུ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་དེ་དང་དེར་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱུ་བར་མཛད་པས། གནས་དང་མཐུན་པར་‘ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་’ཞེས་བསྟོད་དོ། །འདི་ནི་སྡུད་པའི་དཔེ་སྟེ་དམན་པའི་དཔེ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། සුද්ධෙති රාගාදිමලෙහි විසුද්ධෙ. සුජ්ඣති විසුජ්ඣතීති සුද්ධො, තිභවො. සුධධාතු සොචෙය්‍යෙති. තිභව කුහරෙති තිභවසඞ්ඛාතකමලසරෙ. කමලසරං විය තිභවස්මිං වා භවන්ති සත්තා එත්ථාති භවො. භූධාතු සත්තායං ණ. තයො භවා තිභවා, කාමරූපාරූපභූමි ලබ්භති. කුං වුච්චති උදකං, තං හරතීති කුහරො. කුපුබ්බහරධාතු හරණෙ අ. තයො භවා ච තෙ කුහරො චාති තිභවකුහරො, කුහරො විය තයො භවාති වා තථා. තස්මිං තිභවකුහරෙ. කමල කථිතන්ති උප්පලන්ති කථෙතබ්බං කං ජලං අලයති විභූසයතීති කමලං, උප්පලං. කංසද්දූපපද අලධාතු විභූසනෙ අ. අථ වා කමියති ඉච්ඡියතීති කමලං. කමුධාතු ඉච්ඡායං අලපච්චයො. කමලන්ති උප්පලන්ති කථියතීති කමලකථිතං. විනෙය්‍යප්පාණොඝන්ති විනෙය්‍යපාණඔඝන්ති පදවිභාගො. විනෙතබ්බසත්තසමූහන්ති අත්ථො. විනෙතබ්බො දමෙතබ්බො සත්ථාරාති විනෙය්‍යො, සත්තො. විපුබ්බනිධාතු දමනෙ ණ්‍යො. පණන්ති ජීවන්ති සත්තා අනෙනාති පාණං, ජීවිතින්ද්‍රියං. පණධාතු ජීවායං ණ. තං අස්ස අත්ථි තස්මිං වා විජ්ජතීති පාණො, සත්තො. අස්සත්ථිතද්ධිතෙ ණපච්චයො. විනෙය්‍යො ච සො පාණො චාති විනෙය්‍යප්පාණො. අවයවෙන [Pg.149] සහ හනති ගච්ඡති පවත්තතීති ඔඝො, සමූහො. අවපුබ්බ හනධාතු ගතියං ණො. අවස්ස ඔ. හනස්ස ඝො. විනෙය්‍යප්පාණානං ඔඝො සමූහොති විනෙය්‍යප්පාණොඝො, තං. དག་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའོ། དག་པར་འགྱུར་བའམ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་བས་ན་དག་པ་སྟེ། སྲིད་པ་གསུམ་མོ། སུདྷ་བྱིངས་ནི་གཙང་བའི་དོན་ཏོ། སྲིད་གསུམ་ཁོངས་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་པད་མའི་མཚོ་ལའོ། ཡང་ན་པད་མའི་མཚོ་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པ་སྟེ། བྷཱུ་བྱིངས་ནི་ཡོད་པའི་དོན་ཏེ། ཎ་རྐྱེན་ནོ། སྲིད་པ་གསུམ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་སྟེ། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ས་རྣམས་ཐོབ་པའོ། ཀུ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་འཛིན་པས་ན་ཁོངས་སམ་གཤོང་བུའོ། ཀུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧ་ར་བྱིངས་ནི་འཛིན་པའམ་འཕྲོག་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་ཁོངས་ཡིན་པས་ན་སྲིད་གསུམ་ཁོངས་སམ། ཡང་ན་ཁོངས་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ན་སྲིད་གསུམ་ཁོངས་དེ་ཉིད་ལའོ། པད་མ་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཀཾ་སྟེ་ཆུ་ལ་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀ་མ་ལའམ་པད་མའོ། ཀཾ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨ་ལ་བྱིངས་ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་འདོད་པར་བྱ་བས་ན་ཀ་མ་ལའོ། ཀ་མུ་བྱིངས་ནི་འདོད་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་ལ་རྐྱེན་ནོ། པད་མ་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ཞེས་བརྗོད་པས་ན་པད་མར་བཤད་པའོ། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཞེས་པ་ནི་གདུལ་བྱ་དང་། སྐྱེ་བོ་དང་། ཚོགས་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། གདུལ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། སྟོན་པས་གདུལ་བར་བྱ་བའམ་འདུལ་བར་བྱ་བས་ན་གདུལ་བྱ་སྟེ། སེམས་ཅན་ནོ། བི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ནཱི་བྱིངས་ནི་འདུལ་བའི་དོན་ཏེ། ཎྱོ་རྐྱེན་ནོ། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲོག་སྟེ། སྲོག་གི་དབང་པོའོ། པཱ་ཎ་བྱིངས་ནི་འཚོ་བའི་དོན་ཏེ། ཎ་རྐྱེན་ནོ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོད་པས་ན་སྲོག་ཆགས་ཏེ། སེམས་ཅན་ནོ། ཡོད་པའི་དོན་གྱི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ལས་ཎ་རྐྱེན་ནོ། གདུལ་བྱ་ཡང་ཡིན་ལ་སྲོག་ཆགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་གདུལ་བྱའི་སྲོག་ཆགས་སོ། ཡན་ལག་དང་བཅས་ཏེ་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་ཚོགས་སོ། ཨ་ཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཧ་ན་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ཏེ། ཎོ་རྐྱེན་ནོ། ཨ་ཝ་ནི་ཨོ་རུ་འགྱུར་ཞིང་། ཧ་ན་ནི་གྷོ་རུ་འགྱུར་རོ། གདུལ་བྱའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སམ་འདུས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཏེ། དེ་ལའོ། ධම්මරංසිවරෙහීති උත්තමධම්මසඞ්ඛාතරංසීහි. එත්ථ ච ධම්මොති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ සත්තෙ චතූසු අපායෙසු වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො. ධරධාතු ධාරණෙ රම්මපච්චයො. ධාරෙති ච අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසං විද්ධංසෙතීති අත්ථො. චතුරියමග්ගො ච නිබ්බානඤ්ච නිප්පරියායතො ලබ්භති. කස්මා, අරියමග්ගස්ස කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන සමුච්ඡෙදකත්තා, නිබ්බානස්ස ච නිස්සරණප්පහානවසෙන තස්ස ආරම්මණභාවං පත්වා තදත්ථසිද්ධිහෙතුත්තා. චතුරියඵලඤ්ච පරියත්තිධම්මො ච පරියායතො ලබ්භති. කස්මා, ඵලස්ස මග්ගෙන විද්ධංසි තබ්බානං කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනප්පහානවසෙන මග්ගානුකූලප්ප වත්තත්තා. පරියත්තිධම්මස්ස ච තදඞ්ගප්පහානවසෙන තදධිගම හෙතුත්තා. අථ වා කිලෙසෙ ධුනාති කම්පති චලති විද්ධංසෙතීති ධම්මො, චතුරියමග්ගො. ධුනධාතු කම්පනෙ රම්මො. අරියෙහි ධාරියති පටිවිජ්ඣියති සච්ඡිකරියති ආරම්මණ කරණවසෙනාති ධම්මො, නිබ්බානං. ධරධාතු ඤාණෙ. ධංසෙති පටිප්පස්සම්භෙති මග්ගප්පහීනකිලෙසවාසනන්ති ධම්මො, අරියඵලං. ධංසධාතු විද්ධංසනෙ. අත්තනො සභාවං ධාරෙති ච ධාරියති ච පණ්ඩිතෙහි න බාලෙහීති ධම්මො, පරියත්තිධම්මො. ධම්මො ච ධම්මො ච ධම්මො ච ධම්මො චාති ධම්මො එක සෙසනයෙන, දසවිධො ධම්මො ලබ්භති. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තවිමානෙ – ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་སུ་གྲགས་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འདི་ལ་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་སྒྲུབ་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་བཞི་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་མ་ལྷུང་བར་བྱས་ཏེ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ། དྷ་ར་བྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏེ། རམ་མ་རྐྱེན་ནོ། འཛིན་པ་དང་ངན་སོང་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་མྱང་འདས་ནི་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མྱང་འདས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་དེའི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ་དོན་དེ་གྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་བཞི་དང་ལུང་གི་ཆོས་ནི་བརྒྱུད་ནས་ཐོབ་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འབྲས་བུ་ནི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བས་ན་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུང་གི་ཆོས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་རྟོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤྲུགས་པ་དང་། གཡོ་བར་བྱེད་པ་དང་། འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞིའོ། དྷུ་ན་བྱིངས་ནི་གཡོ་བའི་དོན་ཏེ། རམ་མོ་རྐྱེན་ནོ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། མྱང་འདས་སོ། དྷ་ར་བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་རྣམས་འཇོམས་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུའོ། དྷཾ་ས་བྱིངས་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ཏོ། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པ་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་པས་ན་ཆོས་ཏེ། ལུང་གི་ཆོས་སོ། ཆོས་དང་ཆོས་དང་ཆོས་དང་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཏེ། ཆོས་རྣམ་པ་བཅུ་ཐོབ་པའོ། འདི་ཉིད་གདུགས་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං,ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං; මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං,ධම්මමිමං සරණත්තමුපෙහී’’ති. “འདོད་ཆགས་བྲལ་ཞིང་གཡོ་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་མེད། །འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཏེ་མི་མཐུན་མེད་པ་དང་། །ཞིམ་ཞིང་བྱང་བར་བྱས་ཤིང་ལེགས་པར་རྣམ་ཕྱེ་བ། །ཆོས་འདི་ཉིད་ནི་སྐྱབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་ཞིག་ཅེས། །” අයං [Pg.150] පනෙත්ථ යොජනා. මාණව රාගවිරාගං රාගවිගතං ඉමං ධම්මං මග්ගධම්මඤ්ච අනෙජං එජාසඞ්ඛාතතණ්හාවිරහිතං අසොකං සොකවිරහිතං ඉමං ධම්මං ඵලධම්මඤ්ච, අසඞ්ඛතං සඞ්ඛතවිරහිතං ඉමං ධම්මං නිබ්බානධම්මඤ්ච. අප්පටිකූලං අවිරොධනං මධුරං අත්ථබ්‍යඤ්ජන සම්පන්නත්තා මධුරං, පගුණං පකට්ඨගුණං සුවිභත්තං සුට්ඨු විභජිතබ්බං, ඉමං ධම්මං පරියත්තිධම්මඤ්ච සරණත්තං සරණභාවං උපෙහි උපගච්ඡාහීති. འདི་ལ་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཁྱོད་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའམ་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཆོས་འདི་དང་ལམ་གྱི་ཆོས་ལའང་། གཡོ་བ་མེད་པ་སྟེ་སྲེད་པར་གྲགས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བ་དང་། མྱ་ངན་མེད་པ་སྟེ་མྱ་ངན་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་འདི་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་ལའང་། འདུས་མ་བྱས་པ་སྟེ་འདུས་བྱས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་འདི་དང་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་ལའང་། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་སྟེ་འགལ་བ་མེད་པ་དང་། ཞིམ་པ་སྟེ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཞིམ་པ་དང་། བྱང་བར་བྱས་པ་སྟེ་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་སྟེ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བ་དང་། ཆོས་འདི་དང་ལུང་གི་ཆོས་ལའང་སྐྱབས་ཀྱི་དངོས་པོའམ་སྐྱབས་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་ཞིག་ཅེས་པའོ། එත්ථ හි කාමරාගාදිභෙදො සබ්බොපි රාගො විරජ්ජති පහියති එතෙනාති රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස ච සොකස්ස තදුප්පත්තියා සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා අනෙජම සොකන්ති ඵලං කථිතං. කෙනචි පච්චයෙන අසඞ්ඛතත්තා ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං කථිතං. අවිරොධදීපනතො පන අත්ථබ්‍යඤ්ජනස්ස සම්පන්නතාය පකට්ඨගුණවිභාවනතො සුට්ඨු විභජිතත්තා ච අප්පටිකූලන්තිආදිනා සබ්බොපි පරියත්ති ධම්මො කථිතො. වුත්තඤ්හි තදට්ඨකථායං ‘‘එත්ථ හි රාගවිරාගන්ති මග්ගො කථිතො. අනෙජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා සබ්බධම්මක්ඛන්ධා’’ති. ඉධ පන සාමඤ්ඤතො දසවිධො ධම්මො. විසෙසතො පන පරියත්ති ධම්මො අධිප්පෙතො. කස්මා, සුබොධෙසීති වුච්චමානත්තා. රංසීති රසියන්ති අස්සාදියන්තීති රංසී, රසන්ති අස්සාදෙන්ති සත්තා එතායාති වා රංසී, රසධාතු අස්සාදනෙ අ ච ඊ ච. අථ වා රසියති සිනෙහියති තං ජනෙහීති රංසී. රසධාතු සිනෙහෙ. නිග්ගහීතාගමො. འདི་ལྟར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འདོད་ཆགས་མཐའ་དག་འདིས་འབྲལ་བར་བྱེད་པའམ་སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་སྟེ། ལམ་ལ་བཤད་དོ། གཡོ་བར་གྲགས་པའི་སྲེད་པ་དང་ནང་དུ་སྲེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མྱ་ངན་དང་དེ་ལས་སྐྱེ་བ་རྣམས་གཏན་ནས་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་བཤད་དོ། རྐྱེན་གང་གིས་ཀྱང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ལ་བཤད་དོ། འགལ་བ་མེད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་ན། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པས་ལུང་གི་ཆོས་མཐའ་དག་བཤད་དོ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “འདི་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་བཤད་དོ། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའོ། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་སོ། མི་མཐུན་པ་མེད་པ་དང་། ཞིམ་པ་དང་། བྱང་བར་བྱས་པ་དང་། ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མཐའ་དག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་སྤྱིར་བཏང་དུ་ཆོས་རྣམ་པ་བཅུ་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ལ་དགོངས་སོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། འོད་ཟེར་ཞེས་པ་ནི་རོ་མྱོང་བར་བྱ་བའམ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱ་བས་ན་འོད་ཟེར་རམ། ཡང་ན་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་འོད་ཟེར་ཏེ། ར་ས་བྱིངས་ནི་རོ་མྱོང་བའི་དོན་ཏེ། ཨ་དང་ཨཱི་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆགས་པར་བྱ་བའམ་མཛའ་བར་བྱ་བས་ན་འོད་ཟེར་ཏེ། ར་ས་བྱིངས་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ཏོ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྣན་པའོ། වරොති උත්තමො, වරිතබ්බො පත්ථිතබ්බොති වරො, වරති නිවාරෙති හීනන්ති වා වරො. වරධාතු පත්ථනෙ නිවාරණෙ වා අ. ධම්මො ච සො රංසි චාති ධම්මරංසි, ධම්මස්ස වා රංසි ධම්මරංසි. අයං පන සමාසො අභෙදූපචාරෙන වුත්තො[Pg.151]. වරො ච සො ධම්මරංසි චාති ධම්මරංසිවරො, තෙහි ධම්මරංසිවරෙහි. සුබොධෙසීති චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣයමානෙන සුට්ඨු පබොධෙසි විකාසෙතීති අත්ථො. යථා හි සූරියො අත්තනො රංසියා ඵුසයිත්වා කුහර සඞ්ඛාතෙ සරෙ ජාතං උප්පලං විකාසෙති, එවමෙව භගවාපි අත්තනො ධම්මදෙසනාසඞ්ඛාතරංසියා කමලසරසඞ්ඛාතෙ භවත්තයෙ වසන්තං පුඤ්ඤූපනිස්සයං පටිවිජ්ඣාරහං කමල සඞ්ඛාතං විනෙය්‍යප්පාණොඝං චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣයමානො ඵලධම්මෙන පබොධෙසි විකාසෙතීති වුත්තං හොති. མཆོག་ཞེས་པ་ནི་དམ་པ་སྟེ། བདམས་པར་བྱ་བའམ་གསོལ་བར་བྱ་བས་ན་མཆོག་གམ། ཡང་ན་དམན་པ་བཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་མཆོག་གོ། ཝ་ར་བྱིངས་ནི་གསོལ་བའམ་བཟློག་པའི་དོན་ཏེ། ཨ་རྐྱེན་ནོ། ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ་འོད་ཟེར་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་རམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་རོ། སྦྱོར་བ་འདི་ནི་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསུངས་སོ། མཆོག་ཀྱང་ཡིན་ལ་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་དེ་དག་གིས་སོ། ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་སད་པར་བྱས་སམ་ཁ་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ལྟར་ཉི་མས་རང་གི་འོད་ཟེར་གྱིས་རེག་སྟེ་གཤོང་བུར་གྲགས་པའི་མཚོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཨུཏྤལ་ཁ་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་དུ་གྲགས་པའི་འོད་ཟེར་གྱིས་པད་མའི་མཚོ་རུ་གྲགས་པའི་སྲིད་པ་གསུམ་ན་གནས་ཤིང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུ་མཐན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེན་པ་རྟོགས་པར་འོས་པ། པད་མ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་ཆོས་ཀྱིས་སད་པར་བྱས་སམ་ཁ་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། බ්‍යාපිතක්කිත්තිනඤ්චාති තිලොකෙ පත්ථටපරිකිත්තනං. සීලාදිගුණෙහි පත්ථටථුතිඝොසිකන්ති අත්ථො. චසද්දො චෙත්ථ පදපූරණමත්තොයෙව. විසෙසෙන විවිධං වා ආපති වඩ්ඪතීති බ්‍යාපිතො. විපුබ්බආපධාතු බ්‍යාපනෙ වඩ්ඪනෙ වා ත. බ්‍යාපනං වා බ්‍යාපිතං. කිත්තියතෙ අභිත්ථවියතෙ කිත්තිනං. භාවසාධනොයං. ථුතික්‍රියා ලබ්භති. කිත්තියති අභිත්ථවියති දෙවමනුස්සෙහීති කිත්තිනං, ථුතිඝොසො. කිත්තධාතු අභිත්ථවනෙ යු. බ්‍යාපිතො පත්ථටො කිත්තනො ථුතිඝොසො යස්ස සොති බ්‍යාපිතක්කිත්තිනො, මුනින්දක්කො. තං. භගවතො හි තිලොකෙ දෙවමනුස්සෙහි සීලාදිගුණෙහි ච අරහං සම්මාසම්බුද්ධොත්‍යාදීහි ගුණෙහි ච ථොමිතො කිත්තිසද්දො යාව භවග්ගං අබ්භුග්ගච්ඡතීති බ්‍යාපිතක්කිත්තිනන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති. གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་ཉིས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་གྲགས་པ་རྒྱས་པའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྙན་ཁྱབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདིར་ཚིག་ཕྲད་ 'ཅ་' (དང་) ནི་ཚིག་རྐང་གསོ་བ་ཙམ་ཉིད་དོ། ཁྱད་པར་དུ་འམ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ཁྱབ་པའོ། བི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཨཱ་པ་བྱིངས་ནི་ཁྱབ་པའམ་འཕེལ་བའི་དོན་ཏེ། ཏ་རྐྱེན་ནོ། ཡང་ན་ཁྱབ་པ་ནི་ཁྱབ་པའོ། བསྟོད་པར་བྱ་བའམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས་བསྟོད་པའི་བྱ་བ་ཐོབ་པའོ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱ་བའམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཀིཏྟ་བྱིངས་ནི་མངོན་པར་བསྟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྙན་ཁྱབ་པའམ་རྒྱས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་མངོན་པར་འཕགས་པས་ན། 'གྲགས་པ་ཁྱབ་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། තිලොකෙකච්චක්ඛුන්ති තිලොකෙ එකචක්ඛූති පදච්ඡෙදො. කාමරූප අරූපසඞ්ඛාතානං තිලොකානං එකං පඤ්ඤාචක්ඛුභූතන්ති අත්ථො. තයො ලොකා තිලොකං. තස්ස චක්ඛු විය එක භූතංපඤ්ඤාචක්ඛු යස්ස සොති තිලොකෙකච්චක්ඛු, මුනින්දක්කො. එත්ථ ච එකචක්ඛුසද්දස්ස ලොපො හොති බ්‍රහ්මස්සරොතිආදීසු විය. අථ වා තිලොකස්ස එකං පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති තිලොකෙකච්චක්ඛු, මුනින්දක්කො. තිලොකෙකච්චක්ඛුභූතන්ති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං භූතසද්දලොපං කත්වා [Pg.152] තිලොකෙකච්චක්ඛුන්ති වුත්තං. අථ වා තිලොකස්ස එකභූතො පඤ්ඤාචක්ඛු හුත්වා සබ්බධම්මෙ චක්ඛති පස්සතීති තිලොකෙකච්චක්ඛු, මුනින්දක්කො. තං. භගවා හි පඤ්ඤාචක්ඛු මයත්තා සත්තෙසු ච තදුප්පාදනතො තිලොකස්ස චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො හොති. වුත්තඤ්හි මධුපිණ්ඩිකසුත්තෙ ‘‘සො හාවුසො භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති. තස්මා තිලොකෙකච්චක්ඛුන්ති ථොමෙති. འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ན་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པར་གྲགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མོ། དེའི་མིག་བཞིན་དུ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། འདིར་ཡང་ཚངས་པའི་དབྱངས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་ཡི་གེ་ཕྱིས་པའོ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པའམ་ཐོབ་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ 'གྱུར་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཕྱིས་ཏེ་ 'འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟིགས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། ཅུང་ཟད་སྦྲང་རྩིའི་དུམ་བུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ལ། གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་ཏེ། མིག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ། སྨྲ་བར་བྱེད་པ། རབ་ཏུ་སྨྲ་བར་བྱེད་པ། དོན་གྱི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ། བདུད་རྩི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་བས་ན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། දුඛමසහනන්ති පුථුජ්ජනෙහි අතිදුක්ඛමිතට්ඨානං ඛමනං. පුථුජ්ජනෙහි දුක්ඛෙන කසිරෙන ඛමිතබ්බන්ති දුඛමං, ඉට්ඨානිට්ඨාදි ආරම්මණං. දුක්ඛමන්ති වත්තබ්බෙ ගජ්ජබන්ධත්තා ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං කකාරලොපං කත්වා දුඛමන්ති වුත්තං. තං සහති ඛමතීති දුඛමසහනො, මුනින්දක්කො. සහධාතු පරිසහනෙ යු. තං දුඛමසහනං. භගවා හි පුථුජ්ජනෙහි සුදුක්ඛමිතං ඉට්ඨා නිට්ඨාදිආරම්මණං සීතුණ්හාදිං ලාභාලාභයසායස නින්දපසංසසුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතං ලොකධම්මඤ්ච අතිවිය ඛමති අධිවාසෙති, තස්මා දුඛමසහනන්ති ථොමෙති. བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གནས་ལ་བཟོད་པའོ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལམ་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་བཟོད་པར་བྱ་བས་ན་བཟོད་དཀའ་བ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པའོ། སྡུག་བསྔལ་ལམ་བཟོད་དཀའ་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ 'ཀ་' ཡིག་ཕྱིས་ཏེ་ 'བཟོད་དཀའ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་བཟོད་པར་བྱེད་པའམ་སྲན་ཐུབ་པས་ན་བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། ས་ཧ་བྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ཏེ། ཡུ་རྐྱེན་ནོ། བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་དེ་ལའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་དང་། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་དུ་གྲགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་བཟོད་ཅིང་དང་དུ་ལེན་པར་མཛད་པས་ན། 'བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ་' ཞེས་བསྟོད་དོ། මහෙසින්ති මහන්තං සීලක්ඛන්ධාදිං පරියෙසමානං මහන්තං නිබ්බානං ගවෙසමානං වා මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසති ගවෙසති පරියෙසතීති මහෙසී, මුනින්දක්කො. මහන්තසද්දූප පද එසධාතු ගවෙසනෙ ඊ. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මහෙසීති මහෙසී. භගවා මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති මහෙසී. මහන්තං සමාධික්ඛන්ධං මහන්තං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං මහන්තං විමුත්තික්ඛන්ධං මහන්තං විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසී’’ති. මහන්තෙ සත්තතිංසබොධිපක්ඛිය ධම්මෙ එසති ගවෙසතීති වා මහෙසී, මහන්තං නිබ්බානං එසති ගවෙසතීති වා මහෙසී. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ මහන්තෙ සම්මප්පධානෙ මහන්තෙ ඉද්ධිපාදෙ මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි [Pg.153] මහන්තානි බලානි මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ මහන්තං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං මහන්තං පරමත්ථං අමතං නිබ්බානං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසී’’ති. අථ වා මහෙසක්ඛෙහි සත්තෙහි එසියති ගවෙසියති පරියෙසියති අම්හාකං කහං බුද්ධොති මහෙසී. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මහෙසක්ඛෙහි වා සත්තෙහි එසිතො ගවෙසිතො කහං බුද්ධො’’ත්‍යාදි. තං මහෙසිං. තන්ති මුනින්දක්කං. අහං සිරසා නමාමීති සම්බන්ධො. «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ (mahesī)» ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའམ། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་འཚོལ་ལ། ཀུན་ཏུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ནི་ «མ་ཧནྟ་» (ཆེན་པོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ནས། འཚོལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ «ཨེ་སཱ» བྱིངས་དང་ «ཨཱི» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» (གདགས་པ་ཆེན་པོ་) ལས་གསུངས་ཏེ། “«དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་འཚོལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཚོལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» ལས་གསུངས་ཏེ། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། དབང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། སྟོབས་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་དམ་པ་ཆེན་པོ་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། “ངེད་ཅག་གི་སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས།” ཞེས་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་ལ། ཀུན་ཏུ་བཙལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «མཧཱ་ནིདྡེ་སཱ» ལས་གསུངས་ཏེ། “མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་བཙལ་བར་བྱ་བ་ ‘སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།།” «དེ་ལྟ་བུའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ།» ཞེས་པ་ནི། «དེ་ལྟ་བུའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ་ལ།» ཞེས་པའོ།། «བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།» ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་འབྲེལ་ལོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. දයුදයරුණො මහාකරුණාසඞ්ඛාතඋදයපබ්බතුග්ගතසූරියාරුණො, උදයපබ්බ තතො උග්ගතසූරියාරුණො විය මහාකරුණා වා, ඤාණ විත්ථිණ්ණබිම්බො සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතො විත්ථාරපරිමණ්ඩලො, විත්ථාරචක්කවාළමණ්ඩලං විය විපුලාරම්මණසබ්බඤ්ඤුතඤාණවා, එකො අසහායො එකබුද්ධභූතො, යො යාදිසො මුනින්දක්කො බුද්ධාදිච්චො සුද්ධෙ රාගාදිමලෙහි විසුද්ධෙ තිභව කුහරෙ තිභවසඞ්ඛාතකමලසරෙ, කමලකථිතං උප්පලන්ති කථෙතබ්බං, විනෙය්‍යප්පාණොඝං විනෙතබ්බසත්තසමූහං, ධම්මරං සීවරෙහි උත්තමධම්මසඞ්ඛාතරංසීහි, සුබොධෙසි චතුසච්චධම්මං පටිවෙධයමානෙන සුට්ඨු පබොධෙසි විකාසෙසි, බ්‍යාපිතක්කිත්තිනං තිලොකෙ පත්ථටපරිකිත්තනං, සීලාදිගුණෙහි පත්ථටථුතිඝොසිකං වා, තිලොකෙකච්චක්ඛුං කාමරූපඅරූප සඞ්ඛාතානං තිලොකානං එකං පඤ්ඤාචක්ඛුභූතං, දුඛමසහනං පුථුජ්ජනෙහි අතිදුක්ඛමිතට්ඨානං ඛමනං, මහෙසිං මහන්තං සීලක්ඛන්ධාදිං පරියෙසමානං මහන්තං නිබ්බානං ගවෙසමානං වා, තං මුනින්දක්කං අහං සිරසා නමාමි වන්දාමීති. འདི་ལ་བསྡུས་པའི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། «སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ» (dayudayaruṇo) ཞེས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་སམ། ཡང་ན་ཤར་རི་ལས་འཐོན་པའི་ཉི་མའི་སྐྱ་རེངས་ལྟ་བུའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། «ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡངས་པ» (ñāṇavitthiṇṇabimbo) ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཏེ། རྒྱ་ཆེ་བའི་འཁོར་ཡུག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟར་ཡུལ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་འཇུག་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། «གཅིག་པུ» (eko) ཞེས་པ་ནི། གྲོགས་མེད་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ།། གང་ཉིད་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་སངས་རྒྱས་ཉི་མ་གང་འདྲ་བ་ཞིག་ནི། «དག་པ» (suddhe) སྟེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ «སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཁོང་སུབས» (tibhava kuhare) ཏེ། སྲིད་པ་གསུམ་ཞེས་བྱ་བའི་པད་མའི་མཚོ་ལས། (པད་མ་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་ལའང་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ་།།) «གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས» (vineyyappāṇoghaṃ) ཏེ་གདུལ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ། «ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས» (dhammaraṃsīvarehi) ཏེ་དམ་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའི་འོད་ཟེར་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས། «ལེགས་པར་སད་པར་མཛད་པ» (subodhesi) སྟེ་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་སད་པར་མཛད་ཅིང་ཁ་ཕྱེ་བར་མཛད་པའོ།། «སྙན་གྲགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ» (byāpitakkittinaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་སྙན་གྲགས་རྒྱས་པའམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྔགས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པའོ།། «འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་མིག་གཅིག་པུ» (tilokekaccakkhuṃ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གཅིག་པུར་གྱུར་པའོ།། «བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པ» (dukhamasahanaṃ) ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གནས་ལ་བཟོད་པར་མཛད་པའོ།། «དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ» (mahesiṃ) སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའམ། མྱང་འདས་ཆེན་པོ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་དེའོ།། «ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་དེ་ལ།» བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།། වීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 21. ༢༡. යො [Pg.154] ජිනො අනෙකජාතියං සපුත්තදාරමඞ්ගජීවිතම්පි; බොධිපෙමතො අලග්ගමානසො අදාසියෙව අත්ථි කස්ස; දානපාරමිං තතො පරං අපූරි සීලපාරමාදිකම්පි; තාසමිද්ධියොපයාතමග්ගතං තමෙකදීපකං නමාමි. རྒྱལ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་།། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡན་ལག་སྲོག་ཀྱང་ནི།། བྱང་ཆུབ་དགའ་བས་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད།། གནང་བར་མཛད་པ་གཞན་ལ་ཡོད་དམ་ཅི།། དེ་ནས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་དང་།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་བསྐངས།། དེ་དག་གྲུབ་པས་ལམ་གྱི་མཆོག་གཤེགས་པ།། གླིང་གཅིག་པུ་གྱུར་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 21. එවං වීසතිමාය ගාථාය මුනින්දක්කං වන්දිත්වා ඉදානි පුබ්බෙ අනෙකජාතියං බොධිසත්තකාලෙ ජීවිතපරිච්චාගාදීහි ච දානාදිදසපාරමියො පූරෙන්තෙහි ගුණෙහි ච ථොමෙත්වා ජිනං වන්දිතුකාමො යො ජිනො ත්‍යාදිමාහ. අයං පන රජ රජ රජ ගණෙහි ච ගරුලහූහි ච රචිතත්තා වීසතක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා වුත්තගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘වුත්ත මීදිසන්තු නාමතො රජා රජා රජා ගරුල්ලහූ චා’’ති. ༢༡. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉི་མ་ལྟ་བུ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་སྔོན་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐབས་སུ། སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་དེ། རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་ནས། «རྒྱལ་བ་གང་ཞིག» ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་ (gaṇa) རྣམས་དང་། ལྕི་ཡང་གི་ཡི་གེ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་ཤིང་། ཡི་གེ་ཉི་ཤུས་མཚོན་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་བཅད་ (vuttagāthā) ཅིག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་བ» (Vuttodaya) ལས་གསུངས་ཏེ། “«ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་ «ར་» དང་ «ཇ་» དང་། ལྕི་བ་དང་ཡང་བ་ཉིད་ཡོད་ན། དེ་ལྟ་བུའི་སྡེབ་སྦྱོར་ལ་མིང་གི་སྒོ་ནས་ [འདི་ལྟ་བུ] ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං රජා රජගණා ච රජා රජගණා ච රජා රජගණා ච ගරුල්ලහූ ච චෙ සිය්‍යුං, ඊදිසන්තු ඊදිසං පන ගාථා නාමතො නාමෙන වුත්තං වුත්ත ගාථා නාමාති. འདི་ལ་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྐང་པ་གང་གི་ནང་དུ་ «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། «ར་» དང་ «ཇ་» ཡི་ཚོགས་དང་། ལྕི་བ་དང་ཡང་བ་རྣམས་ཡོད་ན། དེ་ལྟ་བུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་མིང་གི་སྒོ་ནས་ «བུཏྟཱ» (Vutta) ཞེས་བྱ་བའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བྱའོ།། තත්ථ පන යො ජිනොති යො බුද්ධො. සො හි දෙවපුත්තකිලෙසාභිසඞ්ඛාරඛන්ධමච්චුවසෙන පඤ්චමාරෙ අජිනි ජිනාති ජිනිස්සතීති ජිනොති වුච්චති. නනු ච බුද්ධසාවකාපි පඤ්චමාරෙ ජිනත්තා ජිනා නාමාති චෙ. න භගවතො පරූප නිස්සයවිරහනිරතිසයවසෙන පඤ්චමාරජිනත්තා භගවායෙව ජිනො නාමාති. වුත්තඤ්හි ධාතුකථාමූලටීකායං – དེ་ལ་ «རྒྱལ་བ་གང་ཞིག» ཅེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་གང་ཞིག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན། ཁོང་གིས་ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ཕུང་པོའི་བདུད་དང་། འཆི་བདག་གི་བདུད་དེ་བདུད་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་མཛད་པ་དང་། རྒྱལ་བཞིན་པ་དང་། རྒྱལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «རྒྱལ་བ» ཞེས་བྱའོ།། ཅི་སྟེ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བས་ན་ ‘རྒྱལ་བ’ ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་” ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡིན་པས་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ «རྒྱལ་བ» ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ «ཁམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྩ་བའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ» (Dhātukathāmūlaṭīkā) ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘තත්ථ බලවිධමන විසයාතික්කමවසෙන දෙවපුත්තමාරස්ස, අපවත්තිකරණවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරානං, සමුදයප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන ඛන්ධමාරස්ස, මච්චුමාරස්ස, ච බොධිමූලෙ එව භඤ්ජිතත්තා පරූපනිස්සයරහිතං නිරතිසයං තං භඤ්ජනං උපාදාය භගවාඑව මාරභඤ්ජනොති ථොමිතො’’ති. “དེ་ལ། སྟོབས་བཅོམ་པ་དང་ཡུལ་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། ཕྱིན་ཆད་མི་འབྱུང་བར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པ་དང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འཆི་བདག་གི་བདུད་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་ཅིང་བླ་ན་མེད་པའི་འཇོམས་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ ‘བདུད་འཇོམས་པ’ ཞེས་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་སོ།། අනෙකජාතියන්ති [Pg.155] අනෙකසංසාරභවෙ. එත්ථ හි අයං ජාතිසද්දො අනෙකත්ථො. තථා හෙස එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියොති එත්ථ භවෙ ආගතො. අත්ථි විසාඛෙ නිගණ්ඨා නාම සමණජාතීති එත්ථ නිකායෙ. තිරි නාම තිණජාති නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසීති එත්ථ පඤ්ඤත්තියං. ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතාති එත්ථ සඞ්ඛතලක්ඛණෙ. යං මාතුකුච්ඡියං පඨමං චිත්තං උප්පන්නං පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතං. තදුපාදාය සාවස්ස ජාතීති එත්ථ පටිසන්ධියං. සම්පතිජාතො ආනන්ද බොධිසත්තොති එත්ථ පසූතියං. අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති එත්ථ කුලෙ. යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතොති එත්ථ අරියසීලෙ. ඉධ පනායං භවෙ වත්තති. තස්මා අනෙකසංසාරභවෙති අත්ථො විඤ්ඤාතබ්බො. සො හි ජායති යොනි ගතිආදි විභාගොති ජාතීති වුච්චති. අථ වා ජායන්ති නිබ්බත්තන්ති එත්ථ ඛන්ධාදයොති ජාති, භවො. ජනිධාතු නිබ්බත්තනෙති. න එකා අනෙකා, අනෙකා ච සා ජාති චාති අනෙක ජාති. තස්සං අනෙකජාතියං. «སྐྱེ་བ་དུ་མར» (anekajātiyaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྐྱེ་གནས་དུ་མ་ལའོ།། འདིར་ «སྐྱེ་བ» (jāti) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། “སྐྱེ་བ་གཅིག་གམ། སྐྱེ་བ་གཉིས།” ཞེས་པ་འདིར་ «སྲིད་པ» (bhava) ལ་འཇུག་གོ། “བི་སཱ་ཁཱ། གཅེར་བུ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་སྦྱོང་གི་རིགས་ཤིག་ཡོད།” ཞེས་པ་འདིར་ «ཚོགས» (nikāya) སམ་སྡེ་ལ་འཇུག་གོ། “ཏི་རི་ཞེས་བྱ་བའི་རྩྭའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ལྟེ་བ་ལས་སྐྱེས་ཏེ་གནམ་ལ་རེག་པར་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «བཏགས་པ» (paññatti) ལ་འཇུག་གོ། “སྐྱེ་བ་ནི་ཕུང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་སོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད» (saṅkhatalakkhaṇa) ལ་འཇུག་གོ། “མ་ཡི་མངལ་དུ་སེམས་དང་པོ་གང་སྐྱེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་པོ་གང་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་ནི་ཁོང་གི་སྐྱེ་བའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ» (paṭisandhi) ལ་འཇུག་གོ། “ཀུན་དགའ་བོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་མ་ཐག་པའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «བཙས་པ» (pasūti) ལ་འཇུག་གོ། “སྐྱེ་བའི་རྩོད་པ་ལས་སྐྱོན་མེད་པའོ།།” ཞེས་པ་འདིར་ «རིགས» (kula) ལ་འཇུག་གོ། “སྲིང་མོ། བདག་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་།” ཞེས་པ་འདིར་ «འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས» (ariyasīla) ལ་འཇུག་གོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ «སྲིད་པ» ལ་འཇུག་གོ། དེས་ན་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་དུ་མ་ལ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྐྱེ་གནས་དང་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «སྐྱེ་བ» ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འདིར་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྐྱེ་ཞིང་འགྲུབ་པས་ན་ «སྐྱེ་བ» སྟེ་སྲིད་པའོ།། «ཇ་ནི་» (jan) བྱིངས་ནི་འགྲུབ་པའི་དོན་ལའོ།། གཅིག་མ་ཡིན་པ་ནི་དུ་མ་ (aneka) སྟེ། དུ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བ་ཡིན་པས་ན་ «སྐྱེ་བ་དུ་མ» (anekajāti) འོ།། དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་བ་དུ་མའི་ནང་དུ་ཞེས་པའོ།། සපුත්තදාරන්ති පුත්තෙන ච භරියාය ච සහිතං. අත්තනො කුලං පුනාති පවති සොධෙතීති වා පුත්තො. පුධාතු පවනෙ ත. මාතාපිතූනං මනං පූරෙතීති වා පුත්තො. පූරධාතු පූරණෙ ත. පුත්තො ච ධීතා ච පුත්තො. විරූපෙක සෙසොයං. සාමිකෙන ධරියතෙති දාරො. ධරධාතු ධාරණෙ ණො. ධස්ස දො. අථ වා පුරිසෙන භොගං දීයතීති දාරො. දාධාතු දානෙ රපච්චයො. දාකුච්ඡිතා කාරෙන පුරිසෙන රමියති එත්ථාති වා දාරො, භරියා. දාපුබ්බරමුධාතු රමනෙ ක්වි. දාසද්දො කුච්ඡිතත්ථො. අභිධානටීකායං පන ‘‘දාරයන්තෙ යෙනාති දාරො, දර විදාරණෙ. අකත්තරි ච කාරකෙ සඤ්ඤායං ණො’’ති වුත්තං. පුත්තො ච දාරො ච පුත්තදාරො. සමාහාරද්වන්දෙපි හි [Pg.156] පුල්ලිඞ්ගං ඉච්ඡන්ති ආචරියා. තෙන සහ වත්තති යස්සාති සපුත්තදාරො, පුත්තදාරපරිච්චාගො. තං සපුත්තදාරං. අඞ්ගජීවිතම්පීති හත්ථපාදකණ්ණනාසචක්ඛාදිසරීරාවයවඤ්ච ජීවිතින්ද්‍රිය පටිබද්ධසකලසරීරඤ්ච අඞ්ගති ගච්ඡති කායෙති අඞ්ගො, චක්ඛාදිසරීරාවයවො. අගිධාතු ගතියං අ. ජීවන්ති සත්තා එතෙනාති ජීවිතං, ජීවිතින්ද්‍රියං. ජීවධාතු පාණධාරණෙ ත. අඞ්ගො ච ජීවිතඤ්ච අඞ්ගජීවිතං. එත්ථ ච පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ධනරට්ඨපරිච්චාගං සම්පිණ්ඩෙති. වුත්තඤ්හි සීලක්ඛන්ධට්ඨ කථායං – «བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ» (saputtadāraṃ) ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ།། རང་གི་རིགས་གཙང་མར་བྱེད་པའམ། དག་པར་བྱེད་པས་ན་ «བུ» (putto) སྟེ། «པཱུ» (pū) བྱིངས་ནི་དག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཕ་མའི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ «བུ» སྟེ། «པཱུར» (pūr) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པའམ་གང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། བུ་དང་བུ་མོ་གཉིས་ཀ་ལ་ «བུ» ཞེས་བརྗོད་དེ། འདི་ནི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་ལས་གཅིག་ལྷག་པའི་ཚུལ་ལོ།། ཁྱོ་གས་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» (dāro) སྟེ། «དྷར» (dhar) བྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཎོ» རྐྱེན་སྦྱར་ལ། «དྷ» ཡིག་ «ད» རུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་པས་ལོངས་སྤྱོད་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དཱ» (dā) བྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ར» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་པས་དམན་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ལ་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དཱ» སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ «རམ» (ram) བྱིངས་ནི་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཀྭི» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། «དཱ» ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དམན་པའི་དོན་ཏོ།། «མངོན་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ» (Abhidhānaṭīkā) ལས་ནི། “གང་གིས་འགེམས་པར་བྱེད་པས་ན་ «ཆུང་མ» སྟེ། «དར» (dar) བྱིངས་ནི་འགེམས་པའི་དོན་ལའོ།། བྱེད་པ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ལས་ལ་མིང་གི་ཚུལ་དུ་ «ཎོ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། བུ་དང་ཆུང་མ་ནི་ «བུ་དང་ཆུང་མ» (puttadāro) འོ།། བསྡུ་བའི་ཟླས་དབྱེ་བ་ལའང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕོ་རྟགས་སུ་འདོད་དོ།། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ «བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ» སྟེ། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། «དེ་ལྟ་བུའི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་ལའོ།།» «ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང» (aṅgajīvitampi) ཞེས་པ་ནི། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་མཐའག་ལའོ།། ལུས་ལ་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བས་ན་ «ཡན་ལག» (aṅgo) སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ། «ཨག» (ag) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཨ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོན་པར་བྱེད་པས་ན་ «སྲོག» (jīvitaṃ) སྟེ་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། «ཇཱིབ» (jīv) བྱིངས་ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཏ» རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡན་ལག་དང་སྲོག་ནི་ «ཡན་ལག་དང་སྲོག» (aṅgajīvitaṃ) གོ། འདིར་ «ཀྱང» (api/pi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྡུ་བའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ནོར་དང་རྒྱལ་སྲིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཡང་བསྡུས་སོ།། དེ་ཉིད་ «ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་མདོ་འགྲེལ» (Sīlakkhandhavagga-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘අඞ්ගපරිච්චාගං ජීවිතධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා’’ති. අථ වා සම්භාවනත්ථො. තෙන භගවා සබ්බඤ්ඤුතඤාණහෙතුපි පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතම්පි අලග්ගමානසො පරිච්චජෙති, පගෙව ධනාදිබාහිරවත්ථු පරිච්චාගෙපීති සම්භාවෙති. “ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་དང་། ནོར་དང་། རྒྱལ་སྲིད་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་”ཞེས་པའོ།། ཡང་ན་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་དུའང་། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཐུགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་མཛད་ན། ནོར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་ཞེས་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱའོ།། බොධිපෙමතොති අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතාය බොධියා පියමානත්තා, හෙත්වත්ථෙ හි තොපච්චයො. චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධි, අරහත්තමග්ගඤාණං. සබ්බ ඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣතීති බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. බුධධාතු ඤාණෙ ණ. ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකො ඊපච්චයො ච. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං – ‘‘බොධි සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙ, අරියමග්ගෙ ච නාරිය’’න්ති. බොධි ච බොධි ච බොධි සරූපෙකසෙ සවසෙන. පියනං පෙමො, පියායිතබ්බොති වා පෙමො. පීධාතු තප්පනකන්තීසු මනිපච්චයො. බොධියා පෙමො බොධිපෙමො, තතො බොධිපෙමතො. භගවතා හි පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතෙහිපි සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සත සහස්සගුණෙනපි බොධිඤාණමෙව පියන්ති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි වෙස්සන්තරජාතකෙ – «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར» (bodhipemato) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། «ཏོ» (to) རྐྱེན་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ལའོ།། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ «བྱང་ཆུབ» (bodhi) སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ «བྱང་ཆུབ» སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། «བུདྷ» (budh) བྱིངས་ནི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «ཎ» རྐྱེན་སྦྱར་ལ། མོ་རྟགས་མཚོན་པའི་ «ཨཱི» རྐྱེན་ཡང་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ «མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མེ» (Abhidhānappadīpikā) ལས་གསུངས་ཏེ། “བྱང་ཆུབ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་འཇུག་ཅིང་མོ་རྟགས་སོ།།” ཞེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ནི་ «བྱང་ཆུབ» སྟེ། རྣམ་པ་མཐུན་པ་ལས་གཅིག་ལྷག་པའི་ཚུལ་ལོ།། དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་ «ཆགས་པ» (pemo) འམ། དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་ «ཆགས་པ» འོ།། «པཱི» (pī) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པ་དང་འདོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ «མ་ནི» (mani) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པ་ནི་ «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པ» (bodhipemo) སྟེ། དེ་ལས་ «བྱང་ཆུབ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར» ཞེས་བྱུང་བའོ།། བཅོམ་ལན་འདས་ཀྱིས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལས་ཀྱང་། བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་བརྒྱ་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་ཆེས་ཆེར་དགའ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ཉིད་ «ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས» (Vessantarajātaka) ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දී දෙවී න දෙස්සියා; සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති. “བདག་གི་བུ་གཉིས་སྡང་བ་མ་ཡིན་ལ།། ལྷ་མོ་མ་དྲི་ཡང་ནི་སྡང་མ་ཡིན།། བདག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཉིད་དགའ་བའི་ཕྱིར།། དེ་ཕྱིར་དགའ་བའི་གཉེན་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱས།།” ཞེས་སོ།། අලග්ගමානසොති [Pg.157] පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතාදීසු අනල්ලීයන චිත්තො හුත්වා ලගනං සඞ්ගනං ලග්ගො, ලගති සඞ්ගති අල්ලයති වාති ලග්ගො. ලගධාතු සඞ්ගෙ අල්ලීයනෙ වා ගපච්චයො. න ලග්ගො අලග්ගො, නත්ථි ලග්ගො එත්ථ පුත්තදාර අඞ්ගජීවිතාදීසූති වා අලග්ගො. මනති ජානාති ආරම්මණන්ති මනො. සොයෙව මානසො. අලග්ගො මානසො යස්ස සොති අලග්ගමානසො, ජිනො. අත්ථිකස්සාති පුත්ත දාරාදිං කාමිකස්ස, යාචකස්ස පටිග්ගාහකස්ස වාති අත්ථො. අත්ථො කාමො අස්ස අත්ථීති අත්ථිකො, ණිකො. තස්ස අත්ථිකස්ස. අදාසියෙවාති පූජානුග්ගහකාමතාය ඤාණසම්පයුත්තපරිච්චාගචෙතනාය අදාසිඑවාති අත්ථො. බොධිසත්තො හි පාරමීපූරණ කාලෙ සරාගසදොසසමොහස්සෙව සතො ආගතා ගතානං යාචකානං අලඞ්කතපටියත්තං සීසං කන්තිත්වා ගලලොහිතං නීහරිත්වා සුඅඤ්ජිතානි අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා කුලවංසප්පදීපං පුත්තං මනාපචාරිනිං භරියඤ්ච ඛෙළපිණ්ඩමිව අනපෙක්ඛො පරිච්චජිත්වා දීයමානොව සම්මාසම්බොධිඤාණං ලද්ධුං සක්කා, න පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතම්පි අපරිච්චජිත්වා. පඤ්ච හි මහාපරිච්චාගෙ අපරිච්චජිත්වා බුද්ධභූතපුබ්බා නාම නත්ථි. පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකා පන පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතං අපරිච්චජන්තාපි පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකබොධිඤාණං ලද්ධුං සමත්ථාව. තස්මායෙව භගවන්තංයෙව සපුත්තදාරමඞ්ගජීවිතම්පි බොධිපෙමතො අලග්ගමානසො අදාසියෙව අත්ථි කස්සාති ථොමෙති. වුත්තඤ්හෙතං වෙස්සන්තරජාතකට්ඨ කථායං ‘‘සබ්බබොධිසත්තා ධනපරිච්චාගං, පුත්තපරිච්චාගං, භරියපරිච්චාගං, අඞ්ගපරිච්චාගං, ජීවිතපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ අපරිච්චජිත්වා බුද්ධභූතපුබ්බා නාම නත්ථී’’ති. “ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཆགས་པའི་སེམས་སུ་གྱུར་ཏེ། འབྱར་བ་དང་ཆགས་པ་ནི་ལགྒོ (laggo) སྟེ། འབྱར་བའམ་ཆགས་པའམ་ཞེན་པར་བྱེད་པས་ན་ལགྒོ (laggo) ཞེས་བྱའོ།། ལག་ (Laga) བྱིངས་ནི་ཆགས་པ་འམ་ཞེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ག (ga) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། མ་ཆགས་པ་ནི་ཨ་ལགྒོ (alaggo) སྟེ། ཡང་ན་འདི་ལྟར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས་ན་ཨ་ལགྒོ (alaggo) ཞེས་བྱའོ།། དམིགས་པ་ཤེས་ཤིང་རིག་པས་ན་ཡིད་ (mano) དེ། དེ་ཉིད་ལ་མཱ་ན་སོ་ (mānaso) ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཡིད་མ་ཆགས་པ་དེ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅན་ (alaggamānaso) ཏེ། རྒྱལ་བའོ།། “དོན་དུ་གཉེར་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་པོའམ། སློང་མོ་བའམ། ལེན་པ་པོ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དོན་ཏེ་འདོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཨཏྠི་ཀོ་ (atthiko) སྟེ། ཎི་ཀ་ (ṇika) རྐྱེན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུའི་དོན་དུ་གཉེར་བ་དེ་ལའོ།། “བྱིན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། མཆོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འདོད་པས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཏོང་བའི་སེམས་པས་བྱིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚེ། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པ་གཏི་མུག་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་གནས་བཞིན་དུ། ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་བརྒྱན་ཅིང་བཅོས་པའི་མགོ་བོ་བཅད་དེ་མགྲིན་པའི་ཁྲག་ཕྱུང་ནས་བྱིན་པ་དང་། ལེགས་པར་བྱུགས་པའི་མིག་བཏོན་ནས་བྱིན་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུའི་བུ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆུང་མ་རྣམས་མཆིལ་མའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ལྟོས་པ་མེད་པར་བཏང་སྟེ་བྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་ནུས་ཀྱི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་མ་བཏང་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་མ་བཏང་བར་སྔོན་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ།། རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་མ་བཏང་ཡང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་དང་བཅས་པ་ཡང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བྱམས་པ་ལས་ཡིད་ཆགས་པ་མེད་པར་དོན་དུ་གཉེར་བ་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ནི་ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནོར་གཏོང་བ་དང་། བུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་གཏོང་བ་དང་། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་སྟེ། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་རྣམས་མ་བཏང་བར་སྔོན་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། එවං පඤ්චහි මහාපරිච්චාගගුණෙහි භගවතො ථොමනං කත්වා ඉදානි දානාදිපාරමීපූරණගුණෙන ථොමනං කත්තු කාමො දානපාරමින්තිආදිමාහ. තත්ථ දානන්ති තිවිධං හොති [Pg.158] චාගචෙතනා ච, විරති ච, දෙය්‍යධම්මො චාති. සද්ධා හිරියං කුසලඤ්ච දානන්ති ආගතට්ඨානෙ හි චාගචෙතනා දානං නාම. අභයං දෙතීති ආගතට්ඨානෙ විරතී දානං නාම. දානං දෙති අන්නං පානන්ති ආගතට්ඨානෙ දෙය්‍යධම්මො දානං නාම. තත්ථ චාගචෙතනා දෙති වා දෙය්‍යධම්මං දෙන්ති වා එතාය දෙය්‍යධම්මන්ති දානං. විරති අවඛණ්ඩනට්ඨෙන ලවනට්ඨෙන වා දානං. සා හි උප්පජ්ජමානා භයභෙරවසඞ්ඛාතං දුස්සිල්‍යං චෙතනං දාති ලුනාති චාති දානං, දෙය්‍යධම්මො දිය්‍යතීති දානං. ඉධ පන තිවිධං දානං අධිප්පෙතං. පාරමීසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අථ වා පාරං නිබ්බානං එති ගච්ඡති එතායාති පාරමි. පාරසද්දූපපද ඉධාතු ගතියං ක්වි. පාරං ඉතීති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. දානමෙව පාරමී දානපාරමී, තං දානපාරමිං. තතොති දානපාරමිතො. පරන්ති අඤ්ඤං. සීලපාරමාදිකම්පීති සීලතීති සීලං. සීල ධාතු සමාධිම්හි අ. කායවචීකම්මානි සමාදහති සමාධපෙතීති අත්ථො. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසිල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති වා සීලං, සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති වා සීලං. අථ වා සීලයති උපධාරෙතීති සීලං, සීලධාතු උපධාරණෙ අ. කුසල ධම්මානං පතිට්ඨානභාවෙන ආභුසො ධාරෙතීති අත්ථො. සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති සාධවොති සීලං, සීලියති උපධාරියති සප්පුරිසෙහි හදයමංසන්තරං උපනෙත්වාති වා සීලං, සීලෙති උපධාරෙති තං සමඞ්ගී පුග්ගලං අපායෙසු උප්පත්තිනීවාරණවසෙන සුග්ගති නිබ්බානන්ති වා සීලං, සීලමෙව පාරමී සීලපාරමී, සා ආදි යාසන්තෙති සීලපාරමාදිකා. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන නෙක්ඛම්මපඤ්ඤා වීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං බුද්ධවංසපාළියං – དེ་ལྟར་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་མཛད་ནས། ད་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པར་བཞེད་ནས། “སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། གཏོང་བའི་སེམས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སོ།། “དད་པ་དང་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་དགེ་བའི་སྦྱིན་པ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་གཏོང་བའི་སེམས་པ་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྤོང་བ་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “ཟས་དང་སྐོམ་གྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་གཏོང་བའི་སེམས་པས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་སྦྱིན་པའོ།། སྤོང་བ་ནི་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏམ། གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་སྦྱིན་པའོ།། དེ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཚེ་འཇིགས་སུ་རུང་བར་བགྲང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་སེམས་པ་གཅོད་ཅིང་འཇོམས་པས་ན་སྦྱིན་པ་ (dāna) ཞེས་བྱ་ལ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པའོ།། འདིར་ནི་སྦྱིན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་བསྟན་པར་འདོད་དོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། པཱ་ར་ (pāra) སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ ཨི་ (i) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་ནོ།། པཱ་རཾ་ ཨི་ཏི་ (pāraṃ iti) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པ་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་སོ།། “གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་”ཞེས་པ་ལ། གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ (sīla) ཏེ། སཱི་ལ (sīla) བྱིངས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྣམས་ལེགས་པར་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་མི་འཐོར་བར་གནས་ཤིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འགྱུར་བས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། འདིས་སེམས་ལེགས་པར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འཛིན་ཅིང་རྟེན་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། སཱི་ལ (sīla) བྱིངས་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་ལེགས་པར་འཛིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྙིང་གི་དབུས་སུ་བཅུག་ནས་འཛིན་ཅིང་བསྟེན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། གང་ཟག་དེ་ཉིད་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་བཟློག་པའི་དབང་གིས་བདེ་འགྲོ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཛིན་ཅིང་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འདིར་ཡང་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རབས་ཀྱི་གཞུང་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියෙන පඤ්චමං; ඛන්තිසච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛා ඉමා දසා’’ති. “སྦྱིན་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ངེས་འབྱུང་དང་། །ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས་ལྔ་པ་དང་། །བཟོད་པ་བདེན་པ་སྨོན་ལམ་དང་། །བྱམས་དང་བཏང་སྙོམས་འདི་བཅུ་འོ།།”ཞེས་སོ།། පිසද්දො [Pg.159] චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ සම්පිණ්ඩෙති. འདིར་“ཡང་” (pi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། අපූරීති සම්මාසම්බොධත්ථාය පූරණං අකාසීති අත්ථො. භගවතො හි දීපඞ්කරපාදමූලෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා බුද්ධත්ථාය අභිනීහාරතො පට්ඨාය අනෙකජාතීසු සම්මාසම්බොධිං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තො අදින්නදානං නාම නත්ථි, අරක්ඛිතසීලං නාම නත්ථි. අපූරිතා පාරමී නාම නත්ථි. අතිබහුම්පි පූරණං අකාසියෙව. භගවා හි බොධිසත්ත භූතො චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකං පරාජෙත්වා අධිකං ලොහිතදානමකාසි. සකලපථවියා පංසුං පරාජෙත්වා අධිකං මංසමදාසි. සිනෙරුපබ්බතරාජං පරාජෙත්වා අධිකං සීසදානමදාසි. ආකාසෙ තාරකසමූහං පරාජෙත්වා අධිකං නයනමදාසි. “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཆོས་བརྒྱད་འདུས་པར་བྱས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་། སྐྱེ་བ་དུ་མར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་མཛད་པ་ན། མ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ལ། མ་བསྲུངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ཡང་མེད་དོ།། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། ཤིན་ཏུ་མང་པོ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་ཚེ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྲག་གི་སྦྱིན་པ་མཛད་དོ།། ས་གཞི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྡུལ་ལས་ལྷག་པའི་ཤའི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལས་ལྷག་པའི་མགོ་བོའི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། ནམ་མཁའི་སྐར་ཚོགས་ལས་ལྷག་པའི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་གནང་ངོ་།། තෙන වුත්තං ජිනාලඞ්කාරෙ – དེ་བས་ན་རྒྱལ་བའི་རྒྱན་ (Jinālaṅkāra) ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘සො සාගරෙ ජලධිකං රුධිරං අදාසි,භූමිං පරාජිය සමංසමදාසි දානං; මෙරුප්පමාණමධිකඤ්ච සමොළිසීසං,ඛෙ තාරකාධිකතරං නයනං අදාසී’’ති. “ཁོང་གིས་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྲག་ཉིད་བྱིན་པ་དང་། །ས་གཞི་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་རང་གི་ཤ་ཡི་སྦྱིན་པ་བཏང་། །རི་རབ་ཚ端ལས་ལྷག་པའི་ཅོད་པན་བཅས་པའི་མགོ་བོ་དང་། །ནམ་མཁའི་སྐར་མ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་མིག་རྣམས་བྱིན་པར་མཛད།།”ཞེས་སོ།། වසන්තතිලකගාථා. འདི་ནི་དཔྱིད་ཀྱི་ཐིག་ལེ་ (Vasantatilaka) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། තත්ථ ච සොති සො එවංවිධො බොධිසත්තො. සාගරෙති චතූසු මහාසමුද්දෙසු. ජලධිකන්ති උදකතො අධිකං කත්වා. රුධිරං අදාසීති ලොහිතදානමදාසි. භූමිං පරාජියාති පංසුපථවියා පංසුං පරාජෙත්වා අත්තනො සරීරමංසං අධිකං අදාසි. මෙරුප්පමාණමධිකන්ති යොජන අට්ඨසට්ඨිසතසහස්සුබ්බෙධස්ස ගිරිරාජස්ස පමාණතොපි අධිකං කත්වා. සමොළිසීසන්ති මොළියා සහ අභිසිත්තසීසං අදාසි. ඛෙති චක්කවාළපබ්බතපරියන්තෙ ආකාසෙ. තාරකාධිකතරන්ති නක්ඛත්තාදිතාරකරූපතොපි අධිකං කත්වා[Pg.160]. නයනං අදාසීති නෙත්තදානං අදාසීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. དེ་ལ་“ཁོང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའོ།། “རྒྱ་མཚོའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞི་ལའོ།། “ཆུ་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལས་ཀྱང་མང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “ཁྲག་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲག་གི་སྦྱིན་པ་མཛད་པའོ།། “ས་གཞི་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞིའི་རྡུལ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་བྱས་ཏེ་རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཤ་མང་པོ་བྱིན་པའོ།། “རི་རབ་ཚད་ལས་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཡོད་པའི་རིའི་རྒྱལ་པོའི་ཚད་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་བྱས་ནས་སོ།། “ཅོད་པན་བཅས་པའི་མགོ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་ཅོད་པན་དང་བཅས་པའི་དབང་བསྐུར་བའི་མགོ་བོ་བྱིན་པའོ།། “ནམ་མཁའི་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་མཐར་ཐུག་པའི་ནམ་མཁའ་ལའོ།། “སྐར་མ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་སྐར་ལ་སོགས་པའི་སྐར་མའི་གཟུགས་ལས་ཀྱང་མང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “མིག་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་བྱིན་པ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། තාසමිද්ධියොපයාතමග්ගතන්ති තාසං ඉද්ධියා උපයාතං අග්ගතන්ති පදච්ඡෙදො. තාසන්ති තාසං පාරමීනං. ඉද්ධියාති සමිද්ධියා, හෙත්වත්ථෙ චෙතං කරණවචනං. උපයාතන්ති උපගතං. අග්ගතන්ති සබ්බසත්තානං උත්තමභාවං, සෙට්ඨභූතං බුද්ධත්තන්ති අත්ථො. තං පන පදං උපයාතන්තිපදෙ කම්මං. අග්ගසද්දො චෙත්ථ උත්තමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා අග්ගති උත්තමභාවං සෙට්ඨභූතං වා බුද්ධභාවං පාපුණාතීති අග්ගො, ජිනො. අග්ගධාතු ගතියං අ. අග්ගස්ස භාවො අග්ගතං. භගවා හි අනන්තලොකධාතූසු සබ්බ සත්තානං අග්ගො උත්තමතරො සෙට්ඨතරොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං දසනිපාත අඞ්ගුත්තරපාළියං – “ཏཱ་ས་མིདྡྷི་ཡོ་པ་ཡཱ་ཏaམགྒ་ཏཾ་” (Tāsamiddhiyopayātamaggataṃ) ཞེས་པ་ནི། ཏཱ་སཾ་ ཨིདྡྷི་ཡཱ་ ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་ ཨགྒ་ཏཾ་ (tāsaṃ iddhiyā upayātaṃ aggataṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། “ཏཱ་སཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དག་གིའོ།། “ཨིདྡྷི་ཡཱ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའམ་འབྱོར་པ་སྟེ། འདིར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་དུའོ།། “ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ཨགྒ་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་གི་དངོས་པོའམ། གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིག་དེ་ནི་“ཨུ་པ་ཡཱ་ཏཾ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལས་སོ།། འདིར་“ཨགྒ་” (agga) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་ལ་བརྗོད་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ།། ཡང་ན། མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པས་ན་ཨགྒོ (aggo) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཨགྒ་ (agga) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ (a) རྐྱེན་ནོ།། མཆོག་གི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཉིད་ (aggataṃ) དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དང་། གཙོ་བོ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་ཚན་པོ་བཅུ་པའི་མཛུབ་མོ་རིང་པོའི་མདོ་ (Aṅguttara Nikāya, Dasakanipāta) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා රූපිනො වා අරූපිනො වා සඤ්ඤිනො වා අසඤ්ඤිනො වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. “དགེ་སློང་དག་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་འམ། རྐང་གཉིས་པ་འམ། རྐང་བཞི་པ་འམ། རྐང་མང་པོ་པ་འམ། གཟུགས་ཅན་ནམ། གཟུགས་མེད་པ་འམ། འདུ་ཤེས་ཅན་ནམ། འདུ་ཤེས་མེད་པ་འམ། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་པ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་དག་གི་ནང་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ།།”ཞེས་སོ།། තමෙකදීපකන්ති තං එකදීපකන්ති පදච්ඡෙදො. තන්ති ජිනං. එකදීපකන්ති සබ්බසත්තානං එකපටිසරණභූතං පතිට්ඨභූතං වා. දීපකසද්දො හි පටිසරණපතිට්ඨවාචකො නිප්ඵන්නපාටිපදිකො. වුත්තඤ්හි සංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘පතිට්ඨාපනට්ඨෙන දීප’’න්ති. දීපන්ති පතිට්ඨහන්ති පටිසරණභාවෙන සත්තා එත්ථාති වා දීපකො, ජිනො. දීපධාතු පතිට්ඨායං අකො. එකසද්දො සඞ්ඛ්‍යාවාචකො. එකො එකභූතො දීපකොති එකදීපකො, ජිනො. අථ වා එකදීපකන්ති මනුස්සානං පටිසරණභූතං පතිට්ඨානභූතං සමුද්දදීපකමිව සබ්බසත්තානං පටිසරණභූතං පතිට්ඨානභූතං එකබුද්ධභූතං. “ཏཾ་ཨེ་ཀ་དཱི་པ་ཀཾ་” (Tamekadīpakaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཏཾ་ ཨེ་ཀ་དཱི་པ་ཀཾ་ (taṃ ekadīpakaṃ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། “ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བ་དེ་ལའོ།། “གླིང་གཅིག་པུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་རྟེན་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་ལའོ།། དཱི་པ་ཀ་ (dīpaka) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱབས་དང་རྟེན་ལ་བརྗོད་པ་སྟེ། གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ།། འདི་ནི་ཀུན་ལྡན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (Saṃyutta Aṭṭhakathā) ལས། “རྟེན་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་གླིང་ (dīpa) ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱབས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གནས་ཤིང་རྟེན་པས་ན་གླིང་ (dīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། དཱི་པ (dīpa) བྱིངས་ནི་རྟེན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ཀོ (ako) རྐྱེན་ནོ།། ཨེ་ཀ་ (eka) སྒྲ་ནི་གྲངས་ལ་བརྗོད་པའོ།། གཅིག་པུ་སྟེ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་གླིང་ནི་གླིང་གཅིག་པུ་ (ekadīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཡང་ན། གླིང་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་བཞིན་དུ་མི་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ།། අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. ජලමජ්ඣෙ දිප්පතීති දීපො. ද්විධා ආපොසන්දති එත්ථාති වා දීපො. සොයෙව දීපකො. සොවිය [Pg.161] එකො බුද්ධො හුත්වා එති ගච්ඡති පවත්තතීති එකදීපකො, ජිනො. යථා හි මහාසමුද්දෙ භින්නනාවානං මනුස්සානං සමුද්දදීපො පටිසරණො පතිට්ඨො හොති, එවං ජිනො සංසාරසාගරෙ අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨෙ ඔසීදන්තානං සබ්බසත්තානං එකබුද්ධභූතො පටිසරණො පතිට්ඨො හොතීති එකදීපකන්ති ථොමෙති. තං ජිනං අහං නමාමීති සම්බන්ධොති. འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆུའི་དབུས་སུ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་གླིང་ (dīpo) ངོ་།། ཡང་ན། འདི་ལ་ཆུ་གཉིས་སུ་འབབ་པས་ན་གླིང་ (dīpo) སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་དཱི་པ་ཀ་ (dīpaka) ཞེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་ཏེ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་གླིང་གཅིག་པུ་ (ekadīpako) སྟེ། རྒྱལ་བའོ།། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་གྲུ་ཞིག་པའི་མི་རྣམས་ལ་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་ནི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་བ་ནི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་རྟེན་མེད་པར་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་སྐྱབས་དང་རྟེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“གླིང་གཅིག་པུ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། “རྒྱལ་བ་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො ජිනො අනෙක ජාතියං අනෙකසංසාරභවෙ, සපුත්තදාරං පුත්තෙන ච භරියාය ච සහිතං, අඞ්ගජීවිතම්පි අඞ්ගපච්චඞ්ගජීවිතින්ද්‍රියම්පි. අථ වා හත්ථපාදකණ්ණනාසචක්ඛාදිසරීරාවයවඤ්ච ජීවිතින්ද්‍රිය පටිබද්ධසකලසරීරඤ්ච, බොධිපෙමතො අරහත්තමග්ග සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතාය බොධියා පියමානත්තා, අලග්ග මානසොති පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතාදීසු අනල්ලීයනචිත්තො හුත්වා, අත්ථිකස්ස පුත්තදාරාදිං කාමිකස්ස යාචකස්ස අදාසියෙව පරිච්චාගචෙතනාය අදාසිඑව. දානපාරමිම්පි තතො දානපාරමිතො පරං අඤ්ඤං සීලපාරමාදිකම්පි සීලපාරමීආදිකම්පි, අපූරි සම්මාසම්බොධත්ථාය පූරණං අකාසි, තාසං පාරමීනං ඉද්ධියා සමිද්ධියා අග්ගතං උත්තම භාවං සෙට්ඨබුද්ධත්තං වා, උපයාතං උපගතං, එකදීපකං සබ්බසත්තානං එකපටිසරණභූතං එකපතිට්ඨානභූතං වා, දීපකමිව එකපටිසරණභූතං පතිට්ඨානභූතං වා තං ජිනං තීහි ද්වාරෙහි නමාමීති. འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན། རྒྱལ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དུ་མ་དང་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་དུ་མར། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་པ་དང་། ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡང་། ཡང་ན། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྣ་བ། སྣ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ལུས་མཐའ་དག་ཀྱང་། བྱང་ཆུབ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ཆགས་པ་མེད་པའི་ཡིད་ཅེས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཆགས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། དགོས་པ་ཡོད་པ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་སློང་མོ་བ་ལ། གཏོང་བའི་སེམས་པས་བྱིན་པ་ཉིད་དེ། བྱིན་པ་ཉིད་དོ།། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡང་། དེའི་འོག་ཏུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་གཞན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་། རྫོགས་པར་མཛད་དེ། རྫོགས་པར་མཛད་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཡིན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དག་གི་མཐུ་དང་གྲུབ་པས་མཆོག་ཉིད་དམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་ཉེ་བར་སོང་བ། ཉེ་བར་བཅར་བ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གླིང་གཅིག་པུ། སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་གནས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ། ཡང་ན་གླིང་བཞིན་དུ་སྐྱབས་གཅིག་པུའམ་གནས་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་དེ། རྒྱལ་བ་དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་གྱིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། එකවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 22. ༢༢. දෙවාදෙවාතිදෙවං නිධනවපුධරං මාරභඞ්ගං අභඞ්ගං,දීපං දීපං පජානං ජයවරසයනෙ බොධිපත්තංධිපත්තං; බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතානං වරගිරකථිකං පාපහීනං පහීනං,ලොකාලොකාභිරාමං සතතමභිනමෙ තං මුනින්දං මුනින්දං. ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ། བདུད་འཇོམས་ཤིང་གཞན་གྱིས་མི་ཆོམས་པ། སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ། རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་བརྙེས་ཤིང་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པ། ཚངས་པ་དང་ཚངས་པ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ། སྡིག་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་སྤངས་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྣང་བ་དང་དགའ་བར་མཛད་པ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 22. එවං [Pg.162] එකවීසතිමාය ගාථාය ජිනං වන්දිත්වා ඉදානි දෙවාදෙවාතිදෙවන්ත්‍යාදීහි දසහි ගුණෙහි ථොමෙත්වා මුනින්දං වන්දිතුකාමො දෙවාදෙවාතිදෙවන්තිආදිමාහ. අයං පන ම ර භ න ය ය ගණෙහි ච තිමුනියතීහි ච රචිතත්තා එකවීසතක්ඛරෙහි යුත්තා ආද්‍යන්තයමකා සද්ධරා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘ම්‍රා භ්නා යො යොත්‍ර යෙන තිමුනියතියුතා සද්ධරා කිත්තිතාය’’න්ති. ༢༢. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཅིག་པས་རྒྱལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་ཡིས་བསྟོད་དེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། “ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་མ་དང་། ར་དང་། བྷ་དང་། ན་དང་། ཡ་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་གཅོད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡི་གེ་ཉེར་གཅིག་དང་ལྡན་པ། ཐོག་མཐའ་ཟུང་ལྡན་གྱི་སྲག་དྷ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་འབྱུང་གནས་ལས་ཀྱང་། “མ་ར་བྷ་ན་ཡ་ཡ་ཡ་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ལྡན་པ། སྲག་དྷ་ར་ཞེས་བསྒྲགས་པ་ཡིན།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං ම්‍රා මරගණා ච භ්නා භනගණා ච යොගණො ච යෙන යගණෙන සහ යොගණො ච තිමුනියතියුතා සත්තමක්ඛරන්තෙතීහි යතීහි යුත්තා ච චෙ සියුං. අත්‍ර ඉමස්මිං පකති ඡන්දෙ අයං ගාථා සද්ධරාගාථාති කිත්තිතාති. එත්ථ ච මුනිසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. එකස්මිං පාදෙ සත්තමක්ඛරන්තෙ සත්තමක්ඛරන්තෙ යතීනං තිපරිවත්තත්තා තිමුනියතියුතාති වුත්තං. එකවීසතක්ඛරවන්තොති වුත්තං හොති. འདི་ནི་འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ཡིན། རྐང་པ་གང་ལ་མ་དང་ར་ཡི་ཚོགས་དང་། བྷ་དང་ན་ཡི་ཚོགས་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་དང་། ཡ་ཡི་ཚོགས་གཞན་དང་བཅས་པ་དང་། ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་གཅོད་དེ་ཡི་གེ་བདུན་པའི་མཐར་མཚམས་གཅོད་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡོད་ན། འདིར་རང་བཞིན་གྱི་སྡེབ་སྦྱོར་འདི་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་སྲག་དྷ་རའི་ཚིགས་བཅད་ཅེས་བསྒྲགས་སོ།། འདིར་“ཐུབ་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲངས་བདུན་མཚོན་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། རྐང་པ་གཅིག་ལ་ཡི་གེ་བདུན་རེའི་མཚམས་སུ་མཚམས་གཅོད་ཐེངས་གསུམ་འཁོར་བའི་ཕྱིར། “ཐུབ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ལྡན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡི་གེ་ཉེར་གཅིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། තත්ථ ච දෙවාදෙවාතිදෙවන්ති රාජසඞ්ඛාතසම්මුතිදෙව චතුමහාරාජාදිකඋපපත්තිදෙවානං අතිඋත්තමං අතිසෙට්ඨං විසුද්ධිදෙවභූතං. එත්ථ හි දෙවාති සම්මුතිදෙවා. තෙ හි මානුස්සඉස්සරියසම්පත්තීහි දිබ්බන්තීති මනුස්සරාජදෙවී කුමාරා දෙවාති වුච්චන්ති. පුන දෙවාති උපපත්තිදෙවා. තෙ හි දිබ්බඉස්සරියසම්පත්තීහි දිබ්බන්තීති චතුමහාරාජිකා දෙවා වුච්චන්ති, දිබ්බන්ති කාමගුණාදීහි කීළන්ති ලළන්ති, තෙසු වා විහරන්ති, විජයසමත්ථතායොගෙන පච්චත්ථිකෙ විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, ඉස්සරියධනාදිසක්කාරදානග්ගහණං තං තං අත්ථානුසාසනඤ්ච කරොන්තා වොහරන්ති. පුඤ්ඤාතිසයයොගානුභාවප්පත්තාය ජුතියා ජොතන්ති. යථාධිප්පෙතඤ්ච විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්ති. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ච සක්කොන්තීති දෙවාති විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායං ආගතනයෙනපි වෙදිතබ්බො. අතිදෙවන්ති [Pg.163] තෙසං දෙවානං අතිඋත්තමං අතිසෙට්ඨං වා විසුද්ධි දෙවභූතං භගවන්තන්ති අත්ථො. සො හි තෙසං සම්මුති උපපත්තිදෙවානං සීලාදිගුණෙහි අතිරෙකත්තා අතිරෙකො දෙවොති භගවා අතිදෙවොති වුච්චති. දෙවො දෙවානං අතිරෙකො අතිඋත්තමො අතිසෙට්ඨො අතිවිසිට්ඨො දෙවො දෙවාදෙවාතිදෙවො, විසුද්ධිදෙවභූතො මුනින්දො ලබ්භති. තං දෙවාදෙවාතිදෙවං. དེ་ལ་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོར་བགྲང་བའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞི་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་མིའི་དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་རོལ་པའི་ཕྱིར། མིའི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ལ་“ལྷ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་“ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་རོལ་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ལ་“ལྷ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། “རྩེ་ཞིང་རོལ་པ་”ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་རྩེ་ཞིང་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པ། རྒྱལ་བར་ནུས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ། དབང་ཕྱུག་དང་། ནོར་ལ་སོགས་པའི་བཀུར་སྟི་དང་བྱིན་པ་ལེན་པ་དང་། དོན་དེ་དང་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལྷག་མའི་མཐུ་ལས་ཐོབ་པའི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པ། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཡུལ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་ནུས་པ་སྟེ། དེས་ན་“ལྷ་”ཞེས་བྱ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ལྷ་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི། ལྷ་དེ་དག་གི་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀུན་རྫོབ་དང་སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་དེ་དག་ལས་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ལྷག་པའི་ལྷ་སྟེ་“ལྷ་མཆོག་”ཅེས་བྱའོ།། ལྷ་རྣམས་ལས་ལྷག་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། རབ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ལྷ་ནི་“ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཡིན་ལ། དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉིད་དོ།། ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་དེ་ལའོ།། වුත්තඤ්හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘දෙවාති තයො දෙවා සම්මුති දෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා. සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම චතුමහාරාජිකෙ දෙවෙ උපාදාය තදුපරි දෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම අරහන්තො වුච්චන්තී’’ති. ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་ཀྱང་། “ལྷ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ།། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་དང་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་སོ།། སྐྱེ་བ་ལས་གྱུར་པའི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེའི་གོང་གི་ལྷ་རྣམས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། භගවා පන නිරාතිසයාය අභිඤ්ඤාකීළාය උත්තමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි සපරසන්තානගතපඤ්චවිධමාරවිජ යිච්ඡානිප්ඵත්තියාචිත්තිස්සරිය සත්තධනාදි සම්මාපටිපත්ති අවෙච්චප්පසාදසක්කාරදානග්ගහණසඞ්ඛාතෙන ධම්මසභාවපුග්ගලජ්ඣාසයානුරූපානුසාසනීසඞ්ඛාතෙන ච වොහාරාතිසයෙන පරමාය පඤ්ඤාසරීරප්පභාසඞ්ඛාතාය ජුතියා අනඤ්ඤසාධාරණාය ඤාණසරීරගතියා මාරවිජය සබ්බඤ්ඤුගුණපරහිත නිප්ඵාදනෙසු අප්පටිහතාය සත්තියා ච සමන්නාගතත්තා සදෙවකෙන ලොකෙන සරණන්ති ගමනීයතො අභිත්ථවනීයතො භත්තිවසෙන කමනීයතො ච සබ්බෙ තෙ දෙවෙ තෙහි ගුණෙහි අභිභුය්‍ය ඨිතත්තා තෙසං දෙවානං අතිසෙට්ඨො අතිඋත්තමො දෙවොති දෙවාදෙවාතිදෙවොති විසුද්ධිමග්ග මහාටීකායං ආගතනයෙනපි වෙදිතබ්බො. བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྩེད་མོ་དང་། ལྷ་དང་ཚངས་པ་དང་འཕགས་པའི་གནས་པ་མཆོག་རྣམས་དང་། རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་གྲུབ་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་དང་། འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་། མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་བྱིན་པ་ལེན་པར་བགྲང་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་གང་ཟག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པར་བགྲང་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མཆོག་ཏུ་བགྲང་བའི་གཟི་བརྗིད་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འགྲོས་དང་། བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་དང་། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བ་དང་། དད་པའི་དབང་གིས་དང་དུ་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ལྷ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཡོན་ཏན་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་བཞུགས་པས། ལྷ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ལྷ་སྟེ། “ལྷ་ཡི་ལྷ་སྟེ་ལྷ་མཆོག་”ཅེས་བྱ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། නිධනවපුධරන්ති අන්තිමකායධාරණං. එත්ථ ච නිධනසද්දො පරියොසානවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා නිධෙති පරියොසානං කරොති එතෙනාති නිධනං. නිධෙති විනාසෙති භවන්ති වා නිධනං, අන්තිමකායො ලබ්භති. නිපුබ්බ ධා ධාතු [Pg.164] නාසෙ යු. වපති කුසලාකුසලබීජමෙත්ථාති වපු, කායො. වපධාතු බීජසන්තානෙ උ. නිධනඤ්ච තං වපු චාති නිධනවපු, තං ධාරෙතීති නිධනවපුධරො, මුනින්දො. තං නිධනවපුධරං. සො හි අනමතග්ගසංසාරභවෙසු නිබ්බත්තෙන්තානං සබ්බකිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අග්ගමග්ගඤාණසත්ථෙන සමුච්ඡින්දි තත්තා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති නත්ථි. අයඤ්හි බුද්ධභාවජාති අන්තිම භවො හොති, තස්මා විසෙසෙන මුනින්දමෙව නිධනවපුධරන්ති ථොමෙති. වුත්තඤ්හෙතං අඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘බුද්ධො අන්තිම ධරො’’ති. “མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”ཅེས་པ་ནི། ཐ་མའི་ལུས་འཛིན་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ནི་དྷ་ནཱ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐར་ཐུག་པའི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཡིན། ཡང་ན། “ནི་དྷེ་ཏི་”སྟེ་འདིས་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པས་ན་“ནི་དྷ་ནཱ་”ཞེས་བྱའོ།། “ནི་དྷེ་ཏི་”སྟེ་འཇིག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འཇིག་པར་འགྱུར་བས་ན་“ནི་དྷ་ནཱ་”སྟེ། མཐའ་མའི་ལུས་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། ཉེ་བར་སྒྱུར་བ་“ནི་”སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་རྩ་བ་“དྷཱ་”འཇིག་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཡུ་”སྦྱར་བའོ།། “ཝ་པ་ཏི་”སྟེ་འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ས་བོན་འདེབས་པས་ན་“ཝ་པུ་”སྟེ་ལུས་སོ།། རྩ་བ་“ཝ་པཱ་”ས་བོན་འདེབས་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨུ་”སྦྱར་བའོ།། མཐར་ཐུག་པ་དེ་ཉིད་ལུས་ཡིན་པས་ན་“མཐའ་མའི་ལུས་”སྟེ། དེ་འཛིན་པས་ན་“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་དེ་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་མཐའ་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚོན་ཆས་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། ཡང་སྲིད་དུ་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་སྲིད་པ་མཐའ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ཉིད་ལ་“མཐའ་མའི་སྐུ་འཛིན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ནི་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ལས། “སངས་རྒྱས་ནི་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། මාරභඞ්ගන්ති දෙවපුත්තාදිපඤ්චමාරෙ විද්ධංසනං. මාරසද්දත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. පඤ්චමාරෙ භඤ්ජති අභඤ්ජි භඤ්ජිස්සතීති මාරභඞ්ගො, මුනින්දො. මාරසද්දූපපද භන්ජධාතු අවමද්දනෙ තපච්චයො. තස්ස සහ ධාත්වන්තෙන ගොආදෙසො. නකාරස්ස නිග්ගහිතාදෙසො. තස්ස කවග්ගන්තාදෙසො. තං මාරභඞ්ගං. අභඞ්ගන්ති මාරසෙනාය භඤ්ජිතුං විද්ධංසිතුං අසමත්ථං, භඤ්ජියතෙ භඞ්ගො. නභඞ්ගො අභඞ්ගො. අථ වා මාරසෙනාය න භඤ්ජියතීති අභඞ්ගො. මාරසෙනාය භඤ්ජිතුං න අරහතීති අත්ථො. මාරසෙනා භඤ්ජිතුං න සමත්ථොති වා අභඞ්ගො, මුනින්දො. තං අභඞ්ගං. “བདུད་འཇོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་བུ་ལ་སོགས་པའི་བདུད་ལྔ་རྣམ་པར་འཇོམས་པ་ཉིད་དོ།། “བདུད་”ཅེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། བདུད་ལྔ་པོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའམ། བཅོམ་པའམ། འཇོམས་པར་འགྱུར་བས་ན་“བདུད་འཇོམས་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། “བདུད་”ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ཞིང་རྩ་བ་“བྷཉྫ་”རྡེག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཏ་”སྦྱར་བའོ།། དེ་ནི་རྩ་བའི་མཐའ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་“ག་”རུ་བསྒྱུར་བའོ།། “ན་”ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོ་རུ་བསྒྱུར་བའོ།། དེ་ནི་ཀ་སྡེའི་མཐའ་རུ་བསྒྱུར་བའོ།། བདུད་འཇོམས་པ་དེ་ལའོ།། “གཞན་གྱིས་མི་ཆོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་འཇོམས་པའམ་རྣམ་པར་གཞིག་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། བཅོམ་པར་བྱ་བ་ནི་“བཅོམ་པ་”ཡིན། བཅོམ་པ་མེད་པ་ནི་“མ་བཅོམ་པ་”སྟེ། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་“མ་བཅོམ་པ་”འོ།། དོན་ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་འོས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་མི་ནུས་པས་ན་“མ་བཅོམ་པ་”སྟེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ།། མ་བཅོམ་པ་དེ་ལའོ།། දීපංදීපං පජානන්ති එත්ථ පජානං දීපං දීපන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ පජානන්ති සත්තානං. තෙහි කම්මකිලෙසෙහි පජායන්ති නිබ්බත්තියන්ති, පකාරෙන වා ජායන්ති නිබ්බත්තන්ති පටිසන්ධිචුතිවසෙනාති පජාති වුච්චන්ති. දීපන්ති පඤ්ඤාපදීපං. තඤ්හි කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ විභජිත්වා දීපෙති පකාසෙති ජොතෙතීති දීපන්ති වුච්චති. අථ වා දිප්පති ජොතෙතීති දීපො. අන්ධකාරං විධමෙත්වා ආලොකං පකාසෙතීති අත්ථො. දීපධාතු දිත්තියං අ. දීපමිවාති දීපා, පඤ්ඤා. යථා හි පදීපො අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං පකාසෙති, එවං පඤ්ඤා අවිජ්ජන්ධකාරං හන්ත්වා ධම්මාලොකං පකාසෙතීති [Pg.165] වුත්තං හොති. තං දීපං. පුන දීපන්ති දීපකං පකාසෙන්තන්ති අත්ථො. සො හි දීපෙති පකාසෙතීති දීපොති වුච්චති. මුනින්දො හි පයිරුපාසනවසෙන ගතාගතානං විනෙය්‍යසත්තානං ධම්මදෙසනාය චතුමග්ගඤාණාදිපඤ්ඤාපදීපං පකාසෙතීති වුත්තං හොති. තං දීපං. “སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་“སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་གླིང་དང་སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ཡིན། དེ་ལ་“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། དེ་དག་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་དེ་དག་གིས་སྐྱེ་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་ཞིང་འགྲུབ་པས་ན་“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་བྱའོ།། “སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་སྟེ། དེ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་དང་། སྣང་བར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། “དིཔྤ་ཏི་”སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”འོ།། མུན་པ་བསལ་ནས་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། རྩ་བ་“དཱི་པཱ་”གསལ་བའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། “སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། ཇི་ལ|}ར་སྒྲོན་མེས་མུན་པ་བསལ་ནས་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། སྒྲོན་མེ་དེ་ལའོ།། ཡང་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ཁོང་ནི་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་“སྒྲོན་མེ་”ཞེས་བྱའོ།། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འོངས་ཤིང་སོང་བའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། སྒྲོན་མེ་དེ་ལའོ།། ජයවරසයනෙති පඤ්චමාරවිජයන්තට්ඨානභූතෙ උත්තම බොධිපල්ලඞ්කාසනෙ. පඤ්චමාරෙ ජිනාති එත්ථාති ජයො, බොධිරුක්ඛපල්ලඞ්කො. ජිධාතු ජයෙ ණ. වරිතබ්බො පත්ථි තබ්බොති වරො, වරධාතු පත්ථනෙ අ. වරති නිවාරෙති හීනන්ති වා වරො. වරධාතු නිවාරණෙ අ. බුද්ධෙන සෙවියති භජියති එත්ථාති සයනො. සිධාතු සෙවායංයු. වරො උත්තමො සයනො වරසයනො, ජයොඑව වරසයනො ජයවරසයනො, බොධිරුක්ඛපල්ලඞ්කො. තස්මිං. “རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་མཛད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་མཆོག་ལའོ།། འདིར་བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་“རྒྱལ་བ་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་གདན་ནོ།། རྩ་བ་“ཇི་”རྒྱལ་བའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཎ་”སྦྱར་བའོ།། བདམས་པར་བྱ་བའམ་འདོད་པར་བྱ་བས་ན་“མཆོག་”གོ། རྩ་བ་“ཝ་ར་”འདོད་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། དམན་པ་རྣམས་ཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་“མཆོག་”གོ། རྩ་བ་“ཝ་ར་”ཟློག་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཨ་”སྦྱར་བའོ།། འདིར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྟེན་ཅིང་བཞུགས་པས་ན་“གནས་”སོ།། རྩ་བ་“སི་”བསྟེན་པའི་དོན་ལ་བྱ་ཞིང་རྐྱེན་“ཡུ་”སྦྱར་བའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་“གནས་མཆོག་”སྟེ། རྒྱལ་བ་ཉིད་གནས་མཆོག་ཡིན་པས་ན་“རྒྱལ་བའི་གནས་མཆོག་”སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་གདན་ནོ།། དེ་ལའོ།། බොධිපත්තංධිපත්තන්ති බොධිපත්තං අධිපත්තන්ති පදච්ඡෙදො. බොධිපත්තන්ති අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණං ගතං. එත්ථ ච බොධිසද්දො රුක්ඛමග්ගඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤාණනිබ්බානෙසුපි වත්තති. තථා හෙස බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධොතිආදීසු රුක්ඛෙ වත්තති. බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණන්තිආදීසු මග්ගෙ. පප්පොති බොධිං වරභූරී මෙධසොතිආදීසු සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙ. පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛතන්තිආදීසු නිබ්බානෙ. ඉධ පන භගවතො අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණං අධිප්පෙතං. චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධි, අරහත්ත මග්ගඤාණං. සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣතීති බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. බුධධාතු ඤාණෙ ණ ඊ ච. බොධි ච බොධි ච බොධි සරූපෙකසෙසවසෙන. තං අපජ්ජිං අගමින්ති බොධි පත්තො, මුනින්දො. තං බොධිපත්තං. අධිපත්තන්ති සදෙවකෙ ලොකෙ සබ්බදෙවමනුස්සානං ජෙට්ඨභාවං ගතන්ති අත්ථො. සබ්බදෙවමනුස්සානං අධිකං ජෙට්ඨභාවං වුඩ්ඪතරභාවං පත්තො ගතොති අධිපත්තො, මුනින්දො. තං අධිපත්තං. යථා හි කුක්කුටපොතකානං [Pg.166] යො කුක්කුටපොතකො අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිනිබ්භිදො, සො තෙසං ජෙට්ඨභාවං වුඩ්ඪතරභාවං ගතො, එවමෙව භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ අවිජ්ජා ගතාය පජාය තං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමතරං අරියාය ජාතියා ජාතත්තා ච සීලසමාධිපඤ්ඤාදි සබ්බගුණෙහි අධිකත්තා ච අප්පටිසමත්තා ච සබ්බදෙවමනුස්සානං ජෙට්ඨභාවං වුඩ්ඪතරභාවං සෙට්ඨභාවං අප්පටිසමභාවඤ්ච පත්තො ගතොති වුත්තං හොති. තස්මා අධිපත්තන්ති ථොමෙති. “བྱང་ཆུབ་ཐོབ་དང་དབང་འབྱོར་ཐོབ་”ཅེས་པ་ནི། “བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”དང་“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གཤེགས་པའོ། །འདིར་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དང་། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། མྱང་འདས་རྣམས་ལའང་འཇུག་སྟེ། དེ་ལྟར་ན། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ་”ལ་སོགས་པར་ཤིང་ལ་འཇུག་གོ །“ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ་”ལ་སོགས་པར་ལམ་ལ་འཇུག་གོ །“བློ་གྲོས་ཆེན་པོས་བྱང་ཆུབ་མཆོག་ཐོབ་བོ་”ལ་སོགས་པར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་འཇུག་གོ །“འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས་”ལ་སོགས་པར་མྱང་འདས་ལ་འཇུག་གོ །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། །བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བུདྷ་བྱིངས་ལས་ཎ་དང་ཨཱི་རྐྱེན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ནི་གཟུགས་མཚུངས་ལྷག་མའི་ཚུལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་བོ། །དེ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ཞིང་གཤེགས་པས་ན་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་དུ་གཤེགས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལྷག་པའི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་རྒན་རབས་ཉིད་དུ་ཐོབ་ཅིང་གཤེགས་པས་ན་དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་ལ་དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། བྱ་སྲེག་པའི་ཕྲུ་གུ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་བྱ་ཕྲུ་གུ་གང་ཞིག་གིས་སྒོང་སྐོགས་བཅག་སྟེ་ཕྱིར་ཐོན་པ་དེ་ནི། དེ་དག་གི་གཙོ་བོ་དང་རྒན་རབས་སུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མ་རིག་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་དགུའི་ནང་ནས། མ་རིག་པའི་སྒོང་སྐོགས་དེ་ཉིད་བཅག་སྟེ། ཐོག་མར་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལྷག་པའི་ཕྱིར་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། རྒན་རབས་ཉིད་དང་། མཆོག་ཉིད་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཉིད་དུ་ཐོབ་ཅིང་གཤེགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བས་ན་“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ཞེས་བསྟོད་པའོ། ། බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතානන්ති බ්‍රහ්ම අබ්‍රහ්ම ආගතානන්ති පදච්ඡෙදො. ආගතානං පයිරුපාසනවසෙන ආගතානං බ්‍රහ්ම දෙවමනුස්සපරිසානන්ති අත්ථො. තත්ථ බ්‍රහ්මාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදි බ්‍රහ්මා. තෙ හි ඣානාදිගුණෙහි බ්‍රූහන්ති වඩ්ඪන්තීති බ්‍රහ්මාති වුච්චන්ති, අබ්‍රහ්මාති දෙවමනුස්සා. තෙ හි න බ්‍රහ්මා අබ්‍රහ්මාති වුච්චන්ති, ආගච්ඡන්ති පයිරුපාසනවසෙනාති ආගතා, බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මානො ලබ්භන්ති. ආපුබ්බගමුධාතු ගතියං ත. ආගතා බ්‍රහ්මා ච අබ්‍රහ්මා චාති බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතා, තෙසං. විසෙසන පරනිපාතපදමෙතං අග්‍යාහිතොතිආදීසු විය. තං පන පදං වරගිරකථිකන්තිපදෙ සම්පදානං. පයිරුපාසනානං බ්‍රහ්ම දෙවමනුස්සපරිසානන්ති අත්ථො. “ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “ཚངས་པ་”དང་“མི་ཚངས་པ་”དང་“ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །“ལྷགས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པའོ། །དེ་དག་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒྱས་ཤིང་འཕེལ་བས་ན་ཚངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“མི་ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ཚངས་པ་མ་ཡིན་པས་ན་མི་ཚངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པས་ན་ལྷགས་པ་སྟེ། ཚངས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའོ། །སྔོན་དུ་ཨཱ་སྦྱར་བའི་གམུ་བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་མི་ཚངས་པ་རྣམས་ནི་ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ལའོ། །འདི་ནི་“མེ་ལ་མཆོད་པ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཕྱི་མར་བསྣུར་བའི་ཚིག་གོ །ཚིག་དེ་ནི་“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཆེད་དུ་བྱ་བའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། වරගිරකථිකන්ති උත්තමං ධම්මවාචං දෙසෙන්තං. සෙට්ඨවාචාය ධම්මං දෙසමානං වා, ගායති කථියතීති ගිරා, වාචා. ගාධාතු සද්දෙ ඊරො. වරා සෙට්ඨා ගිරා වාචා වරගිරා. තාය ධම්මං කථෙතීති වරගිරකථිකො, මුනින්දො. උත්තමාය මනාපභූතවාචාය ධම්මං දෙසෙතීති අත්ථො. තං. “གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་མཆོག་སྟོན་པའོ། །ཡང་ན་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་སྟེ། བརྗོད་ཅིང་བཤད་པས་ན་གསུང་ངམ་ངག་གོ །སྒྲ་ལ་འཇུག་པའི་གཱ་བྱིངས་ལས་ཨཱི་ར་རྐྱེན་ནོ། །མཆོག་གམ་གཙོ་བོའི་གསུང་ནི་གསུང་མཆོག་གོ །དེས་ཆོས་སྒྲོག་པས་ན་གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བར་གྱུར་པའི་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལའོ། ། පාපහීනන්ති ලාමකඅකුසලකිලෙසං. තඤ්හි අපායාදි දුක්ඛං පාපෙතීති පාපොති වුච්චති. අකුසලකිලෙසො. පපුබ්බඅපධාතු පාපුණනෙ. කුසලධම්මෙන හාතබ්බං චජි තබ්බන්ති හීනන්ති වුච්චති. ලාමකධම්මො. හාධාතු චාගෙ තපච්චයො, තස්සිනො. පාපොඑව හීනං පාපහීනං. පහීනන්ති [Pg.167] අරහත්තමග්ගඤාණෙන සුසමුච්ඡින්නං. පජහතීති පහීනො, මුනින්දො. පපුබ්බහාධාතු චාගෙ ඉනො. සබ්බෙ අකුසලධම්මෙ අග්ගමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡින්දතීති අත්ථො. “སྡིག་པ་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་པ་མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། །དེ་ནི་ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བས་ན་སྡིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། །སྔོན་དུ་པ་སྦྱར་བའི་ཨ་པ་བྱིངས་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་ཞིང་དོར་བར་བྱ་བས་ན་དམན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་ངན་པའོ། །གཏོང་བའི་དོན་ལ་ཧཱ་བྱིངས་ལས་ཏ་རྐྱེན་དང་། དེ་ལ་ཨི་ནའོ། །སྡིག་པ་ཉིད་དམན་པ་ནི་སྡིག་པ་དམན་པའོ། །“སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཅད་པའོ། །སྤོང་བས་ན་སྤངས་པ་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོའོ། །སྔོན་དུ་པ་སྦྱར་བའི་ཧཱ་བྱིངས་གཏོང་བའི་དོན་ལ་ཨི་ན་རྐྱེན་ནོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ། ། ලොකාලොකාභිරාමන්ති ලොකඅලොකඅභිරාමන්ති පදච්ඡෙදො. මනුස්සලොකදෙවබ්‍රහ්මලොකානං අභිරාමට්ඨානභූතන්ති අත්ථො. ලොකොති මනුස්ස ලොකො, සො හි ලොකයති පතිට්ඨහති පවත්තති වා එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං තබ්බිපාකො චාති ලොකො, මනුස්ස ලොකො. ලොකධාතු පතිට්ඨායං අ. න ලොකො අලොකො. දෙවබ්‍රහ්මලොකො. ලොකො ච අලොකො ච ලොකාලොකා, තෙසං සත්තලොකානං අභිඅධිකං රමන්ති එත්ථාති ලොකාලොකාභිරාමො. මුනින්දො, තං. සො හි තිලොකානං පූජානුග්ගහාදිකරණවසෙන අභිරාමට්ඨානං හොතීති ලොකාලොකාභිරාමන්ති ථොමෙති. සතතන්ති නිච්චං. රත්තිදිවං අභිණ්හන්ති අත්ථො. මුනින්දන්ති පඤ්චමුනිස්සරං, තං මුනින්දං. අභිනමෙති අහං අභිසක්කච්චං නමාමීති සම්බන්ධොති. “འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་”དང་“འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་”དང་“དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། དེ་ནི་མཐོང་བར་བྱེད་པ་དང་། འདིར་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་གནས་ཤིང་འཇུག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། མིའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །གནས་པའི་དོན་ལ་ལོ་ཀ་བྱིངས་ལས་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པའོ། །ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དེ་དག་འདི་ལ་ལྷག་པར་དགའ་བས་ན་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པའོ། །ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལའོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ལ་མཆོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་མཛད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་འགྱུར་བས་ན། “འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བསྟོད་པའོ། །“རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུའོ། །ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་ལྔའི་དབང་ཕྱུག་དེ་ལའོ། །“མངོན་པར་འདུད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་མངོན་པར་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. දෙවාදෙවාතිදෙවං සම්මුතිදෙවඋපපත්තිදෙවානං අතිඋත්තමං විසුද්ධිදෙවභූතං නිධනවපුධරං අන්තිමකායධාරණං, මාරභඞ්ගං දෙවපුත්තාදිපඤ්චමාරෙ විද්ධංසනං අභඞ්ගං මාරසෙනාය භඤ්ජිතුං අසමත්ථං, මාරසෙනා භඤ්ජනාරහං වා, පජානං සත්තානං දීපං පඤ්ඤාපදීපං, කම්මභූතං දීපං දීපකං පකාසෙන්තං, ජයවරසයනෙ පඤ්චමාරවිජයන්තට්ඨානභූතෙ උත්තමබොධිපල්ලඞ්කාසනෙ ආධාරභූතෙ, බොධිපත්තං අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණං ගතං අධිපත්තං සදෙවකෙ ලොකෙ සබ්බදෙවමනුස්සානං ජෙට්ඨභාවං ගතං, බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මාගතානං පයිරුපාසනවසෙන ආගතානං බ්‍රහ්මදෙව මනුස්සපරිසානං වරගිරකථිකං සෙට්ඨවාචාය ධම්මං දෙසමානං පාපහීනං ලාමකඅකුසලකිලෙසං පහීනං අරහත්තමග්ග ඤාණෙන [Pg.168] සුසමුච්ඡින්නං ලොකාලොකාභිරාමං මනුස්ස ලොකදෙවබ්‍රහ්මලොකානං අභිරාමභූතං, මුනින්දං පඤ්චමුනිස්සරං තං මුනින්දං සතතං නිච්චං අභිණ්හං අහං අභිනමෙ අභිසක්කච්චං නමාමීති. འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ལྷ་ཡི་ལྷ་ལས་ལྷག་པའི་ལྷ་”ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་སྐྱེ་བ་ལྷ་རྣམས་ལས་ལྷག་པར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའོ། །“ཐ་མའི་སྐུ་ལུས་འཛིན་པ་”ནི་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ། །“བདུད་བཅོམ་པ་”ནི་ལྷའི་བུ་ལ་སོགས་པའི་བདུད་ལྔ་རྣམ་པར་འཇོམས་པའོ། །“མི་ཕྱེད་པ་”ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེས་གཞིག་པར་མི་ནུས་པ་འམ། ཡང་ན་བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པར་འོས་པའོ། །“སྐྱེ་དགུའི་སྒྲོན་མེ་”ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའོ། །“གླིང་དུ་གྱུར་པ་”ནི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་གླིང་གསལ་བར་མཛད་པའོ། །“རྒྱལ་བའི་མལ་མཆོག་”ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་མཆོག་ལ་བརྟེན་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་”ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གཤེགས་པའོ། །“དབང་འབྱོར་ཐོབ་པ་”ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་གོ་འཕང་དུ་གཤེགས་པའོ། །“ཚངས་དང་མི་ཚངས་ལྷགས་པ་རྣམས་”ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷགས་པའི་ཚངས་པ་དང་ལྷ་དང་མིའི་འཁོར་རྣམས་ལའོ། །“གསུང་མཆོག་སྒྲོག་པ་”ནི་གསུང་མཆོག་གིས་ཆོས་སྟོན་པའོ། །“སྡིག་པ་སྤངས་པ་”ནི་ངན་པ་མི་དགེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཅད་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་མ་ཡིན་པ་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའོ། །“ཐུབ་པའི་དབང་པོ་”ནི་ཐུབ་པ་ལྔའི་དབང་ཕྱུག་སྟེ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་“རྟག་ཏུ་”ནི་རྒྱུན་དུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་“མངོན་པར་འདུད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། ། ද්වාවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 23. ༢༣. බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බො මුදුකරචරණො බ්‍රහ්මඝොසෙණිජඞ්ඝො,කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො පුනරපි සුගතො සුප්පතිට්ඨිතපාදො; මූදොදාතුණ්ණලොමො අථමපි සුගතො බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො,නීලක්ඛී දීඝපණ්හී සුඛුමමලඡවී ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී. སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེས་མཚུངས། །ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ལྡན། །བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་འདྲ་གསང་བའི་གནས། །སྦུབས་སུ་ནུབ་ཅིང་ཞབས་ནི་ལེགས་པར་གནས། །མཛོད་སྤུ་དཀར་འཇམ་སྐུ་ནི་ཚངས་ལྟར་དྲང་། །སྤྱན་མཐིང་རྟིང་རིང་པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ། །དྲི་མེད་རོ་བྲོ་མཆོག་གི་རྩེ་མོ་ཅན། ། 24. ༢༤. චත්තාලීසග්ගදන්තො සමකලපනජො අන්තරංසප්පපීනො,චක්කෙනඞ්කිතපාදො අවිරළදසනො මාරජුස්සඞ්ඛපාදො; තිට්ඨන්තො නොනමන්තොභයකරමුදුනා ජණ්ණුකානාමසන්තො,වට්ටක්ඛන්ධො ජිනො ගොතරුණපඛුමකො සීහපුබ්බඩ්ඪකායො. ཚེམས་ནི་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་ཐགས་བཟང་ལ། །ཕྲག་པའི་མཚམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་དང་། །ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ཚེམས་མི་དབྱེ། །ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་ཕྱག་གཉིས་འཇམ། །མ་བཏུད་པར་ཡང་པུས་མོར་སླེབས་པ་དང་། །དཔུང་པ་ཟླུམ་ཞིང་རྒྱལ་བ་བ་གཞོན་གྱི། །རྫི་མ་ལྟ་བུ་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ཅན། ། 25. ༢༥. සත්තප්පීනො ච දීඝඞ්ගුලි මථ සුගතො ලොමකූපෙකලොමො,සම්පන්නොදාතදාඨො කනකසමතචො නීලමුද්ධග්ගලොමො; සම්බුද්ධො ථූලජිව්හො අථ සීහහනුකො ජාලිකප්පාදහත්ථො,නාථො උණ්හීසසීසො ඉතිගුණසහිතං තං මහෙසිං නමාමි. སྐུ་ཡི་གནས་བདུན་རྒྱས་ཤིང་ཕྱག་སོར་རིང་། །སྤུ་ཉག་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་མཆེ་བ་དཀར། །གསེར་གྱི་མདོག་འདྲ་དབུ་སྐྲ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས། །ལྗགས་ཡངས་མཐུག་ཅིང་འགྲམ་པ་སེང་གེ་འདྲ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ནི་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་དང་། །དབུ་གཙུག་ཏོར་ཅན་མགོན་པོ་དྲང་སྲོང་ཆེ། །ཡོན་ཏན་འདི་དག་ལྡན་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། 23. එවං [Pg.169] ද්වාවීසතිමාය ගාථාය මුනින්දස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදීහි තීහි ගාථාහි බුද්ධස්ස ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසම්පන්නෙහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මහෙසිං වන්දිතුකාමො බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදිගාථාත්තයමාහ. තං පන ගාථාත්තයං සද්ධරාගාථාති දට්ඨබ්බං. සාධකං පන හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ༢༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གཉིས་པས་ཐུབ་པའི་དབང་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ད་ནི་“སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་དེ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་ནས། “སངས་རྒྱས་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་”ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་དེ་ནི་སྲག་དྷ་རཱ་ (Sragdharā) སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། තත්ථ පඨමගාථායං බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො පටිවිද්ධනිරවසෙසසබ්බධම්මො වා. තං පන පදං නිග්‍රොධබිම්බො ත්‍යාදීසු පදෙසු තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධිතබ්බං. සො හි චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති ච, නිරවසෙසසබ්බධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති ච බුද්ධොති වුච්චති. තෙසු පන ද්වීසු විකප්පෙසු පඨමවිකප්පෙ බුධධාතුස්ස වාච්චං චතුසච්චධම්මපටිවිජ්ඣනං අරහත්තමග්ගඤාණං මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. හෙට්ඨා මග්ගඵලඤාණඤ්ච විපස්සනාඤාණඤ්ච පාරමීඤාණඤ්ච ඵලූපචාරෙන. අරහත්තඵලඤාණඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිපච්ඡිමපච්ඡිමඤාණානි ච කාරණූපචාරෙන. තපච්චයස්ස වාච්චං තෙන මුඛ්‍යොපචාරෙන උපලක්ඛිතො අපරිමිතගුණගණාලඞ්කාරං ඛන්ධපඤ්චකං පටිච්ච බුද්ධොබුද්ධොති පඤ්ඤත්තො සත්තවිසෙසො ලබ්භති. දුතිය විකප්පෙ බුධධාතුස්ස වාච්චං සබ්බඤෙය්‍යධම්මපටිවිජ්ඣනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. චතුමග්ගඵලඤාණඤ්ච විපස්සනා පාරමීඤාණඤ්ච ඵලූපචාරෙන. ආසයානුසයඤාණාදිපච්ඡිම පච්ඡිමඤාණානි කාරණූපචාරෙන. තපච්චයස්ස වාච්චං තෙන මුඛ්‍යොපචාරෙන උපලක්ඛිතො අපරිමාණගුණොඝාලඞ්කතං ඛන්ධපඤ්චකං පටිච්ච බුද්ධොබුද්ධොති පඤ්ඤත්තො සත්තවිසෙසො ලබ්භති. කිංපනෙත්ථ බුධධාතුස්ස වාච්චභූතං ඤාණමෙව බුද්ධො නාම හොති. උදාහු තපච්චයස්ස වාච්චභූතො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො නාමාති. ඤාණෙන පන මලකර කිලෙසානං සවාසනානං නිරවසෙසං පහීනත්තා චිත්ත සන්තානො සුද්ධො හොති. තස්ස පන සුද්ධත්තා තස්ස නිස්සයභූතො [Pg.170] රූපකායොපි සුද්ධො හොති. තස්මා තපච්චයස්ස වාච්චභූතො අරහත්තමග්ගඤාණාදීනං ආධාරභූතො ඛන්ධසන්තානො නාමපඤ්ඤත්තිවොහාරෙන බුද්ධො නාමාති. තෙන වුත්තං පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථායං – དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལས། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པ་འམ། ཡང་ན་མ་ལུས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའོ། །ཚིག་དེ་ནི་“ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེས་མཚུངས་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོང་གིས་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། མ་ལུས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོགས་ཟིན་པ་དང་། རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ན་“སངས་རྒྱས་”ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པོ་དེ་དག་ལས་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལྟར་ན། བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། །འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་དངོས་དང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དེས་མཚོན་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས། “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་”ཞེས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལྟར་ན། བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དངོས་སུ་ཐོབ་པའོ། །ལམ་བཞི་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །བག་ལ་ཉལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་སོ། །ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་དངོས་དང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དེས་མཚོན་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུ་གཏེར་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས། “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་”ཞེས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའོ། །འོ་ན་འདིར་བུདྷ་བྱིངས་ཀྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན་ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ནི་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ཡང་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེ་བས་ན་ཏ་རྐྱེན་གྱི་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ། མིང་དང་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་“སངས་རྒྱས་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘සබ්බෙසු ධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණ නිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානං උපාදාය පණ්ණත්තිකො සබ්බඤ්ඤුතපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිමුපාදාය පණ්ණත්තිකො සත්තවිසෙසො බුද්ධො’’ති. “ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ལས་བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཐོབ་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་འམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་སྟེ་བདེན་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། පරමත්ථභූතෙ හි ඛන්ධසන්තානෙ වොහාරසුඛත්ථං සත්ත පුග්ගලාදිවොහාරො ආරොපිතො. එවං වොහාරප්පත්තො සත්තො යාව බොධිඤාණත්ථාය න වායමති, පණිධානං න කරොති. තාව සත්තොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. යතො පන පට්ඨාය බොධිඤාණත්ථාය වායමති, පණිධානං කරොති, තදා බොධිසත්තො නාම වොහාරො හොති. සො පන යදා බොධිඤාණං ලභති, තදා බුද්ධො නාම වොහාරො හොති. තස්මා පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො නාමාති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘බුද්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසා ලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධොති තං බුද්ධ’’න්ති. අථ වා පට්ඨානනයෙන වා නානන්තරිකනයෙන වා ඤාණප්පධානො සුවිසුද්ධඛන්ධසන්තානො බුද්ධො නාමාති අත්ථොපි යුජ්ජතෙවාති. དོན་དམ་པར་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་བདེ་བའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་དང་གང་ཟག་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་བཏགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐ་སྙད་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ཇི་སྲིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་མི་བརྩོན་ཞིང་སྨོན་ལམ་མི་འདེབས་པ་དེ་སྲིད་དུ་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ། །གང་གི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་བརྩོན་ཞིང་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་གང་གི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དེའི་ཚེ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་བཏགས་པའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མདོ་ཆེན་པོ་ལས་གསུངས་ཏེ། “སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མ་ཡིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། ཕ་ཡིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། སྤུན་ཟླས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། སྲིང་མོས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། མཛའ་བཤེས་དང་གྲོགས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། གཉེན་འདུན་དང་ཉེ་དུ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའི་མངོན་སུམ་གྱི་བཏགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའོ”ཞེས་སོ། །ཡང་ན་གཏན་ཚིགས་ཀྱི་ཚུལ་ལམ། མཚམས་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་རིགས་པ་ཉིད་དོ། ། නිග්‍රොධබිම්බොති නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස පරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලසරීරො. අධොභාගං රුන්ධතීති නිග්‍රොධො, වටරුක්ඛො. නිපුබ්බරුධධාතු ආවරණෙ ණ, උස්සො ගාගමො. වමති [Pg.171] උග්ගිරතීති බිම්බො, සරීරො. වමුධාතු උග්ගිරණෙ බො. වමිස්ස වස්ස බිත්තං. නිග්‍රොධස්ස පරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලො බිම්බො සරීරො යස්සාති නිග්‍රොධබිම්බො, බුද්ධො. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලබිම්බොති වත්තබ්බෙ පරිමණ්ඩලසද්දලොපෙ නෙවං වුත්තං. යථා හි පණ්ණාසහත්ථතාය වා සතහත්ථතාය වා සමක්ඛන්ධසාඛො නිග්‍රොධො දීඝතොපි විත්ථාරතොපි එකප්පමාණොව හොති, එවං කායතොපි බ්‍යාමතොපි එකප්පමාණො. යථා අඤ්ඤෙසං කායො වා දීඝො හොති, බ්‍යාමො වා න එවං විසමප්පමාණොති අත්ථො. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො ඛො පන භවං ගොතමො. යාවතක්වාස්ස කායො, තාව තක්වාස්ස බ්‍යාමො. යාවතක්වාස්ස බ්‍යාමො, තාව තක්වාස්ස කායො’’ති. “ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་” ཞེས་པ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་གི་ཟླུམ་པོ་ལྟར་སྐུ་ཟླུམ་པའོ། །འོག་གི་ཆ་འགོག་པས་ན་ནྱ་གྲོ་དྷ་སྟེ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ངོ་། །ནི་སྔོན་འཇུག་གི་རུ་དྷ་སྒྲ་ནི་འགོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་དང་ཨུ་སྒྲ་དང་ག་ཡིག་གི་ཕྲད་དོ། །སྐྱུག་པའམ་འདོན་པས་ན་བིམྦ་སྟེ་ལུས་སོ། །ཝ་མུ་སྒྲ་ནི་འདོན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་བོ་རྐྱེན་དང་ཝ་ཡིག་བི་རུ་འགྱུར་རོ། །ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཟླུམ་པོ་ལྟར་ཟླུམ་པའི་བིམྦ་སྟེ་ལུས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷ་བིམྦ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །“ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཟླུམ་པའི་སྐུ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཟླུམ་པོའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་འདི་ལྟར་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ཁྲུ་ལྔ་བཅུ་པའམ་ཁྲུ་བརྒྱ་པ་ཡིན་ཡང་རུང་སྟེ། སྡོང་པོ་དང་ཡལ་ག་མཉམ་པའི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ནི་སྲིད་དུ་ཡང་ཞེང་དུ་ཡང་ཚད་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་གནས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སྐུ་ཡི་སྲིད་དང་འདོམ་གྱི་ཞེང་ཡང་ཚད་གཅིག་པའོ། །གཞན་དག་གི་ལུས་རིང་པོའམ་འདོམ་གྱི་ཞེང་མི་མཉམ་པའི་ཚད་ཅན་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཟླུམ་པའོ། །སྐུ་ཡི་སྲིད་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་འདོམ་གྱི་ཞེང་ཡོད་ལ། འདོམ་གྱི་ཞེང་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་སྐུ་ཡི་སྲིད་ཡོད་དོ”ཞེས་སོ། ། මුදුකරචරණොති සණ්හහත්ථපාදො. එත්ථ ච මුදුසද්දො සණ්හසුඛුමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා මුදෙති මොදයති සත්තෙති මුදු, සණ්හහත්ථපාදො. මුදධාතු මොදනෙ හාසෙ වා උ. තං තං කම්මං කරොති එතෙනාති කරො, හත්ථො චරති ගච්ඡති එතෙන තං තං ඨානන්ති චරණො, පාදො. චරධාතු ගතියං යු. මුදුකරො ච චරණො ච යස්සාති මුදුකරචරණො, බුද්ධො. සප්පි මණ්ඩෙ ඔසාරිත්වා ඨපිතං සතවාරං විහතකප්පාසපටලං විය මුදුජාතමත්තකුමාරස්ස විය ච නිච්චකාලං මුදුහත්ථ පාදොති අත්ථො. “ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཤིན་ཏུ་མཉེན་པའོ། །འདིར་“མུ་དུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཉེན་ཞིང་ཕྲ་བའི་དོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཚིག་གོ །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་མུ་དུ་སྟེ་ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པའོ། །མུ་དུ་སྒྲ་ནི་དགའ་བ་དང་བཞད་གད་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨུ་རྐྱེན་ནོ། །དེས་ལས་དེ་དང་དེ་བྱེད་པས་ན་ཀ་ར་སྟེ་ཕྱག་གོ །དེས་གནས་དེ་དང་དེར་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བས་ན་ཙ་ར་ཎ་སྟེ་ཞབས་སོ། །ཙ་ར་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པོ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མུ་དུ་ཀ་ར་ཙ་ར་ཎ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །མར་གྱི་སྙིང་པོའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་ལྟར་དང་། སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་ལྟར་རྟག་ཏུ་ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་པོ་མངའ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། බ්‍රහ්මඝොසෙණිජඞ්ඝොති බ්‍රහ්මඝොසො එණිජඞ්ඝොති පදච්ඡෙදො. බ්‍රහ්මඝොසොති බ්‍රහ්මුනො සරො විය අට්ඨඞ්ග සම්පන්නසරවන්තොති අත්ථො. ඣානාදිගුණෙහි බ්‍රූහති වඩ්ඪතීතිබ්‍රහ්මා. බ්‍රූහධාතු මනිපච්චයො. ඝුසියති සද්දියති කථියතීති ඝොසො, සරො. ඝුසධාතු සද්දෙ ණ. බ්‍රහ්මුනො ඝොසො සරො බ්‍රහ්මඝොසො, සො විය ඝොසො [Pg.172] සරො යස්සාති බ්‍රහ්මඝොසො, බුද්ධො. යථා හි මහාබ්‍රහ්මුනො පිත්තසෙම්හෙහි අපලිබුද්ධත්තා සරො විසුද්ධො හොති, එවමෙව තථාගතෙනපි කතං කම්මං වත්ථුං සොධෙති, වත්ථුස්ස සුද්ධත්තා නාභිතො පට්ඨාය සමුට්ඨහන්තො සරො විසුද්ධො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති අත්ථො. තස්මා බ්‍රහ්මඝොසො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතසරවන්තොති ථොමෙති. “ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་དང་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“ཚངས་པའི་དབྱངས་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གསུང་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་མངའ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་ཚངས་པའོ། །བྲཱུ་ཧ་སྒྲ་ལ་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །སྒྲོག་པ་དང་སྒྲ་འབྱིན་པ་དང་བརྗོད་པས་ན་གྷོ་ཥ་སྟེ་དབྱངས་སོ། །གྷུ་ས་སྒྲ་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཚངས་པའི་དབྱངས་སམ་གསུང་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་དབྱངས་སམ་གསུང་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དབྱངས་མངའ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པས་གསུང་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཀྱང་མཛད་པའི་ལས་ཀྱིས་གཞི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ལ། གཞི་དག་པའི་ཕྱིར་ལྟེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱུང་བའི་གསུང་ནི་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་ཚངས་པའི་དབྱངས་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་མངའ་བའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། එණිජඞ්ඝොති එණිමිගස්ස ජඞ්ඝා විය සුවට්ටජාණුකො. එති ගච්ඡතීති එණි, මිගො. ඉධාතු ගතියං ණි. ජායති කමනමෙතායාති ජඞ්ඝො, ජාණු. ජනධාතු ජනනෙ ඝො. නස්ස නිග්ගහිතාදෙසො. එණිමිගස්ස ජඞ්ඝො විය ජඞ්ඝො යස්ස සොති එණිජඞ්ඝො, බුද්ධො. යථා හි එණිමිගස්ස ජඞ්ඝො සුවට්ටො හොති, එවමෙව බුද්ධස්ස මංසුස්සදෙන පරිපුණ්ණජඞ්ඝො. න එකතො බන්ධපිණ්ඩිකමංසො. සමන්තතො සමසණ්ඨිතෙන මංසෙන පරික්ඛිත්තාහි සුවට්ටිතාහි සාලි ගබ්භයවගබ්භසදිසාහි ජඞ්ඝාහි සමන්නාගතොති අත්ථො. තස්මා එණිමිගජඞ්ඝසදිසො සුවට්ටජාණුකොති ථොමෙති. “ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟར་པུས་མོ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའོ། །འགྲོ་བས་ན་ཨེ་ཎི་སྟེ་རི་དྭགས་སོ། །ཨི་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎི་རྐྱེན་ནོ། །དེས་འགྲོ་བར་བྱེད་ཅིང་སྐྱེ་བས་ན་བྱིན་པ་སྟེ་པུས་མོའོ། །ཛ་ན་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་གྷོ་རྐྱེན་ནོ། །ན་ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོར་འགྱུར་རོ། །རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་མངའ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱིན་པའང་ཤ་རྒྱས་པས་ཡོངས་སུ་གང་བའོ། །ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཤ་རྡོག་ཆགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཀུན་ནས་མཉམ་པར་གནས་པའི་ཤས་བསྐོར་ཞིང་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་འབྲས་ཀྱི་སྙིང་པོའམ་ནས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་རི་དྭགས་ཨེ་ཎྱའི་བྱིན་པ་ལྟར་པུས་མོ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། කොසච්ඡාදඞ්ගජාතොති කොසච්ඡාදඅඞ්ගජාතොති පදච්ඡෙදො. උසභවාරණාදීනං අඞ්ගජාතො විය සුවණ්ණපදුම කණ්ණිකසදිසෙන වත්ථකොසෙන පටිච්ඡන්නෙන ගුය්හඞ්ගජාතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. කුසති තිට්ඨති එත්ථාති කොසො. කුසධාතු ගතියං ණ. ඡාදියතීති ඡාදො. ඡදධාතු පටිච්ඡන්නෙ ණ. කොසෙන ඡාදො කොසච්ඡාදො. අඞ්ගෙ සරීරාවයවෙ ජාතන්ති අඞ්ගජාතං. කොසච්ඡාදං අඞ්ගජාතං බ්‍යඤ්ජනං යස්සාති කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො, බුද්ධො. භගවතො හි උසභවාරණාදීනං අඞ්ගජාතො විය සුවණ්ණපදුමකණ්ණි කසදිසෙන කොසොහිතවත්ථගුය්හෙන බ්‍යඤ්ජනෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. තස්මා කොසච්ඡාදඞ්ගජාතසම්පන්නොති ථොමෙති. පුනරපීති පුන අපීති පදච්ඡෙදො. රකාරා ගමො[Pg.173]. පුනාති එසො අත්ථන්තරත්ථෙ නිපාතො. අපිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. සුගතොති බුද්ධො. සො හි සුන්දරං නිබ්බානං ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති. “འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཀོ་ས་ཆཱ་དཱ་དང་ཨངྒ་ཛཱ་ཏ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྟར། གསེར་གྱི་པད་མའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་ཀྱིས་བཀབ་པའི་གསང་བའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་གནས་པས་ན་ཀོ་ས་སྟེ་ཤུབས་སོ། །ཀུ་ས་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །འགེབས་པས་ན་ཆཱ་དཱ་སྟེ་གཡོགས་པའོ། །ཆ་དཱ་སྒྲ་ནི་འགེབས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཤུབས་ཀྱིས་གཡོགས་པ་ནི་ཀོ་ས་ཆཱ་དཱའོ། །ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཏུ་སྐྱེས་པས་ན་ཨངྒ་ཛཱ་ཏ་སྟེ་དབང་པོའོ། །ཤུབས་ཀྱིས་གཡོགས་པའི་དབང་པོའི་མཚན་མ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྟར། གསེར་གྱི་པད་མའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་སུ་ནུབ་པའི་གསང་བའི་མཚན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །“ཡང་ནའང་” ཞེས་པ་ནི་པུ་ན་དང་ཨ་པི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ར་ཡིག་ནི་སྒྲ་སྦྱོར་གྱི་ཕྱིར་འཇུག་གོ །པུ་ན་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཨ་པི་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་” ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཁོང་ནི་བདེ་བར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། සුප්පතිට්ඨිතපාදොති සුවණ්ණපාදුකතලමිව භූමියං සමං සුට්ඨු පතිට්ඨිතපාදො. සමං සුට්ඨු භූමියං පතිට්ඨතීති සුප්පතිට්ඨිතො, පාදො. සු පති පුබ්බො ඨා ධාතු ගතිනිවත්තියං ත. පජ්ජති ගච්ඡති එතෙනාති පාදො. පදධාතු ගතිම්හි ණ. සුප්පතිට්ඨිතො පාදො යස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං භූමියං පාදං ඨපෙන්තානං අග්ගතලං වා පණ්හිං වා පස්සං වා පඨමං ඵුසති වෙමජ්ඣං වා පන ඡිද්දං හොති, උක්ඛිපන්තානම්පි අග්ගතලාදීසු එකකොට්ඨාසොව පඨමං උට්ඨහති, න එවං තස්ස. තස්ස පන සුවණ්ණපාදුකතලං විය එකප්පහාරෙනෙව සකලපාදතලං භූමිං ඵුසති, භූමිතො උට්ඨහති. සචෙපි හි භගවා අනෙකසතපොරිසං නරකං අක්කමිස්සාමීති පාදං නීහරති, තාවදෙව නින්නට්ඨානං වාතපූරිතං විය කම්මාරභස්තං උන්නමිත්වා පථවීසමං හොති, උන්නතට්ඨානම්පි අන්තො පවිසති, දූරෙ අක්කමිස්සාමීති අභිනීහරන්තස්ස සිනෙරුප්පමාණොපි පබ්බතො සෙදිතවෙත්ථඞ්කුරො විය නමිත්වා පාදසමීපං ආගච්ඡති. තථා හිස්ස යමකපාටිහාරියං කත්වා යුගන්ධරපබ්බතං අක්කමිස්සාමීති පාදෙ අභිනීහරතො පබ්බතො නමිත්වා පාදසමීපං ආගතො. සො තං අක්කමිත්වා දුතියපාදෙන තාවතිංසභවනං අක්කමි. න හි චක්කලක්ඛණෙන පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං විසමං භවිතුං සක්කොති. ඛාණු වා කණ්ඩකො වා සක්ඛරකථලා වා උච්චාරපස්සාවො වා ඛෙළසිඞ්ඝණිකාදීනි වා පුරිමතරාව අපගච්ඡන්ති. තත්ථ තත්ථෙව පථවිං පවිසන්ති. තථාගතස්ස හි සීලතෙජෙන පඤ්ඤාතෙජෙන ධම්මතෙජෙන දසන්නං පාරමීනං ආනුභාවෙන අයං මහාපථවී සමා මුදු පුප්ඵාකිණ්ණා හොන්ති. තත්‍ර තථාගතො සමං පාදං නික්ඛිපති. සමං උද්ධරති, සබ්බාවන්තෙහි පාදතලෙහි [Pg.174] භූමිං ඵුසති, තස්මා සුප්පතිට්ඨිතපාදොති ථොමෙති. “ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་སོ། །ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པས་ན་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་སོ། །སུ་དང་པ་ཏི་སྔོན་འཇུག་གི་ཐཱ་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །དེས་འགྲོ་ཞིང་བགྲོད་པས་ན་ཞབས་ོ། །པ་ད་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་གཞན་དག་གིས་ས་ལ་ཞབས་འཇོག་པའི་ཚེ། ཞབས་ཀྱི་རྩེ་མོའམ། རྟིང་པའམ། ལོགས་གང་རུང་ཐོག་མར་རེག་ཅིང་དབུས་ཀྱི་ཆ་ནི་སྟོང་པར་ལུས་ལ། ཞབས་འདེགས་པའི་ཚེའང་ཞབས་རྩེ་ལ་སོགས་པའི་ཆ་གཅིག་ཉིད་ཐོག་མར་འདེགས་པ་ལྟ་བུ་ཁོང་ལ་མི་མངའ་འོ། །ཁོང་གི་ཞབས་ནི་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ཐེངས་གཅིག་ཉིད་ལ་ཞབས་མཐིལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ས་ལ་རེག་ཅིང་ས་ལས་འདེགས་སོ། །གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་ཚད་ཀྱི་གཡང་ས་ལས་བརྒལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་ན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ས་ཕྱོགས་དམའ་བ་རྣམས་ནི་རླུང་གིས་གང་བའི་མགར་བའི་སྦུད་པ་ལྟར་མཐོ་བར་འགྱུར་ཏེ་ས་དང་མཉམ་པར་འགྱུར་ལ། ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་རྣམས་ཀྱང་ནང་དུ་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཐག་རིང་པོར་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་ན། རི་རབ་ལྟ་བུའི་རི་ཆེན་པོའང་བཙོས་པའི་སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་ལྟར་བཏུད་དེ་ཞབས་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོང་ངོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་བསྟན་ནས་རི་གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞབས་བཏེགས་པ་ན། རི་དེ་ཉིད་བཏུད་དེ་ཞབས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ལྷགས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ལ་ཞབས་ཀྱིས་བཅགས་ནས་ཞབས་གཉིས་པས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་བགྲོད་པར་མཛད་དོ། །འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བཅག་པར་བྱ་བའི་གནས་ནི་མི་མཉམ་པར་འགྱུར་མི་སྲིད་དོ། །སྡོང་དུམ་མམ། ཚེར་མའམ། གསེག་མ་དང་གྱོ་དུམ་མམ། བཤང་གཅིའམ། མཆིལ་མ་དང་སྣབས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་ལ་ཉིད་དུ་ཕྱིར་བསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་ས་འོག་ཏུ་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་ས་ཆེན་པོ་འདི་ནི་མཉམ་ཞིང་འཇམ་ལ་མེ་ཏོག་གིས་བཀྲམ་པར་འགྱུར་རོ། །དེར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཞབས་མཉམ་པར་འཇོག་ཅིང་མཉམ་པར་འདེགས་ལ། ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ས་ལ་རེག་པའི་ཕྱིར། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། මූදො දාතුණ්ණලොමොති මුද ඔදාත උණ්ණලොමොති පදච්ඡෙදො. භමුකන්තරෙ ජාතො සණ්හසුඛුමො සෙතො සුද්ධො උණ්ණලොමවන්තොති අත්ථො. එත්ථ ච මුදසද්දො සණ්හසුඛුමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා මුදෙති මුදයති සත්තෙති මුදො, සුඛුමො. මුදධාතු මොදනෙ අ. අවදායති ඛණ්ඩියතීති ඔදාතො. අවපුබ්බ දාධාතු අවඛණ්ඩනෙ ත. අථ වා අවදායති සුජ්ඣතීති ඔදාතො, යථා වොදානන්ති. මුදො ච ඔදාතො ච මුදොදාතො, උණති උද්ධං ගච්ඡතීති උණ්ණා, ලොමො. උණ්ණසද්දො හි ලොකෙ ලොමසද්දපරියායොති වදන්ති ආචරියා. මංසස්ස උපරි පවත්තතීති අත්ථො. උණධාතු ගතියං ණ. මංසචම්මානි ලුනාති ඡින්දතීති ලොමො. ලුධාතු ඡින්දනෙ මනිපච්චයො. ලුනිතබ්බොති වා ලොමො, උණ්ණා ච සා ලොමො චාති උණ්ණලොමො, ලොමවිසෙසො. මුදො දාතො උණ්ණලොමො යස්ස සොති මුදොදාතුණ්ණ ලොමො, සුගතො. උණ්ණාලොමං පන භගවතො ද්වින්නං භමුකානං වෙමජ්ඣෙ නාසිමත්ථකෙයෙව ජාතං. උග්ගන්ත්වා පන නලාටමජ්ඣෙ ජාතං. සප්පිමණ්ඩෙ ඔසාරෙත්වා ඨපිතසත විතතකප්පාසපටලං විය මුදං. පරිසුද්ධඔසධිතාරකවණ්ණං විය ච සිප්පලිතූලලතාතූලං විය ච විගතමලෙන ඔදාතං උණ්ණාලොමං අත්ථි, න අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ – “མཛོད་སྤུ་འཇམ་ཞིང་དཀར་བ་” ཞེས་པ་ནི་མུ་དུ་དང་ཨོ་དཱ་ཏ་དང་ཨུཎྞ་ལོ་མ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སྨིན་མཚམས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་མཉེན་ལ་ཕྲ་བ་དཀར་ཞིང་དག་པའི་མཛོད་སྤུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“མུ་དུ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཉེན་ཞིང་ཕྲ་བའི་དོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་གཞི་ཚིག་གོ །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་མུ་དུ་སྟེ་ཕྲ་བའོ། །མུ་དུ་སྒྲ་ནི་དགའ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །རྣམ་པར་གཅོད་པས་ན་ཨོ་དཱ་ཏ་སྟེ་དཀར་བའོ། །ཨ་ཝ་སྔོན་འཇུག་གི་དཱ་སྒྲ་ནི་རྣམ་པར་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་པས་ན་ཨོ་དཱ་ཏ་སྟེ་དཀར་བ་སྟེ། དཔེར་ན་རྣམ་པར་བྱང་བ་ལྟ་བུའོ། །འཇམ་པོ་དང་དཀར་པོ་ནི་མུ་དོ་དཱ་ཏའོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ཨུཎྞཱ་སྟེ་སྤུའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཨུཎྞཱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྤུའི་སྒྲའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པར་སློབ་དཔོན་རྣམས་གསུངས་སོ། །ཤ་ཡི་སྟེང་དུ་གནས་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཨུ་ཎ་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཤ་དང་པགས་པ་གཅོད་པས་ན་ལོ་མ་སྟེ་སྤུའོ། །ལཱུ་སྒྲ་ནི་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །བྲེག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ལོ་མའོ། །ཨུཎྞཱ་ཡང་ཡིན་ལ་ལོ་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཨུཎྞཱ་ལོ་མ་སྟེ་སྤུའི་བྱེ་བྲག་གོ །འཇམ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཛོད་སྤུ་འཇམ་ཞིང་དཀར་བ་མངའ་བ་སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཛོད་སྤུ་ནི་སྨིན་མ་གཉིས་ཀྱི་བར་སྣའི་སྟེང་ཉིད་དུ་སྐྱེས་སོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་ཞིང་དཔྲལ་བའི་དབུས་སུ་གནས་སོ། །མར་གྱི་སྙིང་པོའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་ལྟར་འཇམ་པ། རྣམ་པར་དག་པའི་སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་ཀྱི་མདོག་ལྟར་དང་། ཤིང་བལ་ལམ་འཁྲི་ཤིང་གི་བལ་ལྟར་དྲི་མ་དང་བྲལ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་མངའ་བ་སྟེ། གཞན་དག་ལ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘උණ්ණා ඛො පනස්ස භොතො ගොතමස්ස භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදු තූලසන්නිභා’’ති. “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མའི་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་སྐྱེས་པ་ནི་དཀར་ཞིང་འཇམ་ལ་རས་བལ་ལྟ་བུའོ”ཞེས་སོ། ། තං පනෙතං කොටියං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪියමානං උපඩ්ඪ බාහුප්පමාණං හොති. විස්සට්ඨං දක්ඛිණාවට්ටවසෙන ආවට්ටිත්වා උද්ධග්ගා හුත්වා සන්තිට්ඨති. සුවණ්ණඵලකමජ්ඣෙ ඨපිතරජත පුප්ඵුළකං [Pg.175] විය, සුවණ්ණඝටතො නික්ඛම්මමානං ඛීරධාරං විය අරුණප්පභාරඤ්ජිතෙ ගගනතලෙ ඔසධිතාරකං විය ච අතිමනොහරාය සිරියා විරොචති, තස්මා මූදොදාතුණ්ණලොමොති ථොමෙති. མཛོད་སྤུ་དེ་ནི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཐེན་ན་ལག་པ་ཕྱེད་ཀྱི་ཚད་ཙམ་ཡོད། གློད་པའི་ཚེ་གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཁྱིལ་ཏེ་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་བསྟན་ནས་གནས་སོ། །གསེར་གྱི་པང་ལེབ་ཀྱི་དབུས་སུ་བཞག་པའི་དངུལ་གྱི་ཆུ་བུར་བཞིན་དང། གསེར་གྱི་བུམ་པ་ལས་འབབ་པའི་འོ་མའི་རྒྱུན་བཞིན་དང། སྐྱ་རེངས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པའི་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པར་གསལ་བས། དེའི་ཕྱིར་“འཇམ་ཞིང་དཀར་བའི་མཛོད་སྤུ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། අථමපීති තදඤ්ඤං අපි. සුගතොති බුද්ධො. සො හි සුන්දරවාචං ගදති වදතීති සුගතොති වුච්චති. බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවොති බ්‍රහ්මඋජුඋග්ගතඅත්තභාවොති පදවිභාගො. බ්‍රහ්මුනො උජු උග්ගතඅත්තභාවො විය උජුමෙව උග්ගතඅත්තභාවො දීඝසරීරොති අත්ථො. බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ පන ‘‘බ්‍රහ්මුජුගත්තො’’තිපාඨො. තදට්ඨකථායඤ්ච බ්‍රහ්මුජුගත්තොති බ්‍රහ්මා විය උජුගත්තො උජුමෙව උග්ගතදීඝසරීරොති විවරති. තං පන සන්ධාය බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවොති වුත්තං. “Athamapī” (ཡང་ནའང་) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའང་ངོ། །“Sugato” (བདེ་བར་གཤེགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ལེགས་པའི་གསུང་གསུང་ཞིང་སྨྲ་བས་ན། “བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“Brahmujuggattabhāvo” (ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་) ཞེས་པ་ནི། brahmā-uju-uggata-attabhāvo ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་བཞིན་དུ། སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་ལ་རིང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འོན་ཀྱང་《ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་》 (Brahmāyusutta) ལས་ནི་“brahmujugatto” (ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་བ་) ཞེས་འབྱུང་ལ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“brahmujugatto” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པ་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་དྲང་བ་སྟེ། དྲང་ཞིང་མཐོ་ལ་རིང་བའི་སྐུ་ལུས་ཉིད་དོ་ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་“brahmujuggattabhāvo” ཞེས་གསུངས་སོ། ། අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. ඣානාදිගුණෙහි උපරූපරිබ්‍රූහති වඩ්ඪතීති බ්‍රහ්මා. බ්‍රූහධාතු වඩ්ඪනෙ ම, අරති අවඞ්කභාවෙන පවත්තතීති උජු, අවඞ්කො. අරධාතු ගතියං ජුපච්චයො. අරිස්ස උආදෙසො. උද්ධං ගච්ඡති පාපුණාතීති උග්ගතො. උපුබ්බ ගමුධාතු ගතියං තො. ආහිතො ආරොපිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, සරීරො. ආපුබ්බ ධා ධාතු රොපනෙ මනිපච්චයො තුපච්චයො වා. ධස්ස තො. මස්ස තො. අථ වා සුඛදුක්ඛං අදති අනුභවතීති අත්තා. අදධාතු අනුභවනෙ මනිපච්චයො. කච්චායනසද්දසත්ථෙ පන ‘‘සුඛදුක්ඛං අදති භක්ඛතීති අත්තා, ජාතිජරාමරණාදීහි අදියතෙ භක්ඛියතෙති වා අත්තා. ආතුමා’’ති වුත්තං. ඛ්‍යාදීහි මනිමච තොවාති සුත්තෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අත්තාති අභිධානං බුද්ධි ච භවන්ති එතස්මාති අත්තභාවො, රූපකායො. අනුටීකායං පන ‘‘ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, සොඑව භවති උප්පජ්ජති න පරපරිකප්පිතො විය නිච්චොති අත්තභාවො. අත්තාති වා දිට්ඨිගතිකෙහි ගහෙතබ්බාකාරෙන භවති පවත්තතීති අත්තභාවො’’ති වුත්තං[Pg.176]. බ්‍රහ්මුනො උජුමෙව උග්ගතො අත්තභාවො විය උජුමෙව උග්ගතො අත්තභාවො යස්ස සොති බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො, සුගතො. යෙභුය්‍යෙන හි සත්තා ඛන්ධෙ කටියං ජාණුසූති තීසු ඨානෙසු නමන්ති. ථොකං කටියං නමන්තා පච්ඡතො නමන්ති. ඉතරෙසු ද්වීසු ඨානෙසු පුරතො. දීඝසරීරා පනෙකෙ පස්සා වඞ්කා හොන්ති, එකෙ මුඛං උන්නමෙත්වා නක්ඛත්තානි ගණයන්තා විය චරන්ති, එකෙ අප්පමංසලොහිතා සූලසදිසා හොන්ති, පවෙධමානා ගච්ඡන්ති, තථාගතො පන උජුමෙව උග්ගන්ත්වා දීඝප්පමාණො දෙවනගරෙ උස්සිතසුවණ්ණ තොරණං විය හොති. තස්මා බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවොති ථොමෙති. འདི་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་“ཚངས་པ་” (brahmā) ཞེས་བྱའོ། །འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ brūha-dhātu ལ་ ma-paccaya སྦྱར་བའོ། །མི་གྱ་གྱུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་“དྲང་པོ་” (uju) སྟེ། གྱ་གྱུ་མེད་པའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ara-dhātu ལ་ ju-paccaya སྦྱར་ཞིང་། ara ཡི་རྗེས་སུ་ u རུ་འགྱུར་བའོ། །གྱེན་དུ་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་“མཐོ་བ་” (uggato) སྟེ། སྔོན་འཇུག་ u དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gamu-dhātu ལ་ to-paccaya སྦྱར་བའོ། །འདི་ལ་“ང་”ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་བཞག་ཅིང་བསྐྱེད་པས་ན་“བདག་” (attā) སྟེ་ལུས་སོ། །སྔོན་འཇུག་ ā དང་འཛུགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ dhā-dhātu ལ་ manipaccayo འམ་ tupaccayo སྦྱར་བའོ། །dh ནི་ t རུ་འགྱུར་ཞིང་ m ཡང་ t རུ་འགྱུར་བའོ། །ཡང་ན། བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་མྱོང་བས་ན་“བདག་” (attā) སྟེ། མྱོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ada-dhātu ལ་ manipaccayo སྦྱར་བའོ། །《ཀཱ་ཙཱ་ཡ་ནའི་སྒྲ་མདོ་》ལས་ནི་“བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པས་ན་བདག་གམ། སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་ལ་སོགས་པས་ཟ་ཞིང་གཙེས་པས་ན་བདག་སྟེ། ལུས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Khyādīhi manimaca tovā” ཞེས་པའི་མདོ་ལས་ཚིག་གྲུབ་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བདག་”ཅེས་པའི་མིང་དང་བློ་འདི་ལས་འབྱུང་བས་ན་“ལུས་” (attabhāvo) སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །《རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་》 (Anuṭīkā) ལས་ནི་“འདི་ལ་ང་ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་བཞག་པས་ན་བདག་སྟེ། དེ་ཉིད་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བས་ན་ལུས་ཞེས་བྱ་ལ། གཞན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་ལྟ་བུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། ལྟ་བ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ལྟར་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ལུས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚངས་པའི་སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་བཞིན་དུ། གང་གི་སྐུ་ལུས་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་དེ་ནི་“ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཕྲག་པ་དང་། རྐེད་པ། པུས་མོ་སྟེ་གནས་གསུམ་དུ་གུག་པར་བྱེད་དོ། །རྐེད་པ་ཅུང་ཟད་གུག་པ་རྣམས་ནི་རྒྱབ་ཏུ་གུག་གོ །གནས་གཞན་གཉིས་སུ་ནི་མདུན་དུ་གུག་གོ །ལུས་རིང་པོ་ཅན་ཁ་ཅིག་ནི་རྩིབས་ལོགས་གྱ་གྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་གདོང་གྱེན་དུ་བཏེགས་ཏེ་སྐར་མ་བགྲང་བ་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ཤ་ཁྲག་ཉུང་བས་གསལ་ཤིང་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཞིང་འདར་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དྲང་པོར་གྱེན་དུ་འཕགས་ཤིང་སྐུ་ཚད་རིང་བ་སྟེ། ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཙུགས་པའི་གསེར་གྱི་སྒོ་རྟེན་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་ཞིང་མཐོ་བ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། නීලක්ඛීති නීලඅක්ඛීති පදච්ඡෙදො. අතිනීලනෙත්තෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉක්ඛති පස්සති අනෙන රූපාරම්මණං සමවිසමං වාති අක්ඛි, නෙත්තං. ඉක්ඛධාතු දස්සනෙ ඉ. ඉස්ස අත්තං. නීලා අතිනීලා අක්ඛි නෙත්තා යස්සාති නීලක්ඛි, සුගතො. භගවතො හි න සකලනීලක්ඛිව හොති. නීලයුත්තට්ඨානෙ පනස්ස උම්මාරපුප්ඵසදිසෙන අතිවිසුද්ධෙන නීලවණ්ණෙන සමන්නාගතානි අක්ඛීනි හොන්ති. පීතයුත්තට්ඨානෙ කණිකාරපුප්ඵසදිසෙන ලොහිතවණ්ණෙන. ලොහිතයුත්තට්ඨානෙ බන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසෙන ලොහිතවණ්ණෙන. සෙත යුත්තට්ඨානෙ ඔසධිතාරකසදිසෙන සෙතවණ්ණෙන. කාළ යුත්තට්ඨානෙ අද්දාරිට්ඨකසදිසෙන කාළවණ්ණෙන සමන්නාගතානි සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරසදිසානි ඛායන්ති. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මංසචක්ඛුම්හි භගවතො පඤ්චවණ්ණා සංවිජ්ජන්ති. නීලො ච වණ්ණො, පීතකො ච වණ්ණො, ලොහිතකො ච වණ්ණො, කණ්හො ච වණ්ණො, ඔදාතො ච වණ්ණො අක්ඛිලොමානි ච භගවතො, යත්ථ ච අක්ඛි ලොමානි පතිට්ඨිතානි. තං නීලං හොති සුනීලං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං උම්මාරපුප්ඵසමානං. තස්ස පරතො පීතකං හොති [Pg.177] සුපීතකං සුවණ්ණවණ්ණං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං කණිකාරපුප්ඵසමානං. උභතො අක්ඛිකුටානි භගවතො ලොහිතකානි හොන්ති සුලොහිකානි පාසාදිකානි දස්සනෙය්‍යානි ඉන්දගොපකසමානානි. මජ්ඣෙ කණ්හං හොති සුකණ්හං අලූඛං සුද්ධං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං අද්දාරිට්ඨක සමානං. තස්ස පරතො ඔදාතං හොති සුඔදාතං සෙතං පණ්ඩරං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං ඔසධිතාරකසමාන’’න්ති. භගවා පන තෙන මංසචක්ඛුනා චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙපි සමන්තා යොජනං පස්සති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච. “Nīlakkhī” (སྤྱན་མཐོན་མཐིང་) ཞེས་པ་ནི་ nīla-akkhī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་བཟང་ངན་རྣམས་ལ་ལྟ་ཞིང་མཐོང་བས་ན་“མིག་” (akkhi) སྟེ་སྤྱན་ནོ། །མཐོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ ikkha-dhātu ལ་ i-paccaya སྦྱར་ཞིང་། i ནི་ a རུ་འགྱུར་བའོ། །གང་གི་སྤྱན་ནི་སྔོ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བ་དེ་ནི་“སྤྱན་མཐོན་མཐིང་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་ནི་ཐམས་ཅད་སྔོན་པོ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ། །སྔོ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་ཟར་མའི་མེ་ཏོག་ (ummārapuppha) ལྟར་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་སྔོན་པོའི་མདོག་དང་ལྡན་པའི་སྤྱན་ཡོད་དོ། །སེར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་སྐརྣི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་ (kaṇikārapuppha) ལྟར་སེར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །དམར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་བན་དྷུ་ཇི་བ་ཀའི་མེ་ཏོག་ (bandhujīvakapuppha) ལྟར་དམར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །དཀར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་ལྟར་དཀར་བའི་མདོག་དང་ལྡན་ནོ། །ནག་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་གནས་སུ་ནི་ཨ་རུ་རའི་ས་བོན་ནག་པོ་ (addāriṭṭhaka) ལྟར་ནག་པོའི་མདོག་དང་ལྡན་ཏེ། གསེར་གྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་ཕྱེ་བའི་ནོར་བུའི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །《མདོ་ཆེན་པོ་ནིདྡེ་ས་》 (Mahāniddesa) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤའི་སྤྱན་ལ་ཁ་དོག་ལྔ་མངའ་སྟེ། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། ནག་པོ་དང་། དཀར་པོའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྫི་མ་དང་། རྫི་མ་གང་ལ་ཆགས་པའི་གནས་དེ་ནི་སྔོ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྔོ་ལ། དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཟར་མའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པའོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་ནི་སེར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སེར་ལ། གསེར་གྱི་མདོག་ལྟར་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་སྐརྣི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་མཐའ་གཉིས་ནི་དམར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དམར་ལ། དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ལྷ་མིག་གི་སྲིན་བུ་ (indagopaka) དང་མཚུངས་པའོ། །དབུས་ནི་ནག་ཅིང་ཤིན་ཏུ་ནག་ལ། མི་རྩུབ་ཅིང་དག་པ་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཨ་རུ་རའི་ས་བོན་ནག་པོ་དང་མཚུངས་པའོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་ནི་དཀར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དཀར་ལ། དཀར་སང་ངེ་བ་དང་བ་འདྲེན་ཅིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་སྐར་མ་གསལ་བར་ཤར་བ་དང་མཚུངས་པའོ། །”ཞེས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཤའི་སྤྱན་དེས་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་གི་ནང་དུའང་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། ། වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ – 《མདོ་ཆེན་པོ་ནིདྡེ་ས་》ལས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘තෙන භගවා පාකතිකෙන මංසචක්ඛුනා අත්තභාව පරියාපන්නෙන පුරිමසුචරිතකම්මාභිනිබ්බත්තෙන සමන්තා යොජනං පස්සති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච. යදාපි චතුරඞ්ගසමන්නාගතො අන්ධකාරො හොති, සූරියො ච අත්ථඞ්ගමිතො හොති, කාළපක්ඛො ච උපොසථො හොති, තිබ්බො ච වනසණ්ඩො හොති, මහා ච කාළමෙඝො අබ්භුට්ඨිතො හොති, එවරූපෙපි චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙ සමන්තා යොජනං පස්සති. නත්ථි සො කුට්ටො වා කවාටං වා පාකාරො වා පබ්බතො වා ගච්ඡො වා ලතා වා ආවරණං රූපානං දස්සනායා’’ති. තස්මා උපලක්ඛණනයෙන නීලක්ඛීති ථොමෙති. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྔོན་གྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ལས་གྲུབ་པའི་རང་གི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་ཐ་མལ་གྱི་ཤའི་སྤྱན་དེས་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །གང་གི་ཚེ་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་སྟེ། ཉི་མ་ནི་ནུབ་ལ། ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ཡིན་ལ། ནགས་ཚལ་ནི་སྟུག་ཅིང་། སྤྲིན་ནག་ཆེན་པོ་ནི་འཁྲིགས་པ་ལྟ་བུའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་པའི་ཚེའང་། ཀུན་ཏུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་གཟིགས་སོ། །གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་ལ་བར་དུ་གཅོད་པའི་རྩིག་པ་འམ། སྒོ་འམ། ར་བ་འམ། རི་འམ། ཤིང་ཕྲན་ནམ། འཁྲི་ཤིང་གང་ཡང་མེད་དོ་”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་“སྤྱན་མཐོན་མཐིང་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། දීඝපණ්හීති ආයතපණ්හි. පරිපුණ්ණපණ්හීති අත්ථො. පසති බාධති අනෙන පරෙසන්ති පණ්හි, පාදස්ස පච්ඡාභාගො. පසධාතු බාධනෙ ණි. සස්ස හො. ණ්වාදිමොග්ගල්ලානෙ පන ‘‘පණ බ්‍යවහාරථුතීසු හි පණියති වොහාරියතීති පණ්හි, පාදස්ස පච්ඡාභාගො’’ති වුත්තං. දීඝා පණ්හි යස්ස සොති දීඝපණ්හි, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං අග්ග පාදො දීඝො හොති. පණ්හිමත්ථකෙ ජඞ්ඝා පතිට්ඨාති පණ්හිං [Pg.178] තච්ඡෙත්වා ඨපිතා විය හොති. න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසා අග්ගපාදා හොන්ති. තතියෙ කොට්ඨාසෙ ජඞ්ඝා පතිට්ඨාති. චතුත්ථෙ කොට්ඨාසෙ ආරග්ගෙන වට්ටෙත්වා ඨපිතා විය රත්තකම්බලෙ ගෙණ්ඩුකසදිසා පණ්හි හොති. තස්මා දීඝපණ්හීති ථොමෙති. “Dīghapaṇhī” (ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་) ཞེས་པ་ནི་རྟིང་པ་རིང་པོ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟིང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིས་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“རྟིང་པ་” (paṇhi) སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ཕྱོགས་སོ། །གནོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ pasa-dhātu ལ་ ṇi-paccaya སྦྱར་ཞིང་། s ནི་ h རུ་འགྱུར་བའོ། །《མོ་གྒལླཱ་ནའི་དབྱངས་ཅན་སྒྲ་མདོ་》 (Ṇvādimoggallāna) ལས་ནི་“paṇa ནི་ཐ་སྙད་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པས་ན། ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་པས་ན་རྟིང་པ་སྟེ། ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ཕྱོགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་རྟིང་པ་རིང་བ་དེ་ནི་“ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་གཞན་དག་གི་ཞབས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་ནི་རིང་ལ། རྟིང་པའི་སྟེང་དུ་རྗེ་ངར་ཆགས་པས་ན། རྟིང་པ་བཞར་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་ཆ་བཞི་ལས་ཆ་གཉིས་ནི་ཞབས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། ཆ་གསུམ་པ་ལ་རྗེ་ངར་ཆགས་ཤིང་། ཆ་བཞི་པ་ནི་གཟོང་གིས་ཟླུམ་པོར་བཟོས་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ལ་ཆ་དམར་པོའི་ཕོ་ལོང་བཞིན་དུ་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། සුඛුමමලඡවීති සුඛුම අමල ඡවීති පදච්ඡෙදො. සණ්හමලවිසුද්ධතචො සණ්හමලවිරහිතතචො වාති අත්ථො. එත්ථ ච සුඛුමසද්දො සණ්හවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා සුඛයති සණ්හභාවෙනාති සුඛුමං, සණ්හං. සුඛධාතු තක්කරියං උමපච්චයො. තංසමඞ්ගීපුග්ගලං කිලිට්ඨං මලති ධාරෙතීති මලං, රජාදිමලං. මලධාතු ධාරණෙ අ, නත්ථි මලමෙතිස්සාති අමලා, ඡවී. මංසං ඡාදෙතීති ඡවී. ඡද ධාතු සංවරණෙ රවපච්චයො ඊපච්චයො ච. සුඛුමා සණ්හා අමලා මලවිරහිතා ඡවී යස්සාති සුඛුමමලඡවී, සුගතො. භගවතො හි සුවණ්ණසිනිද්ධසණ්හසරීරත්තා කඤ්චනසන්නිභ තචත්තා ච රූපකායෙ පදුමපලාසෙ උදකබින්ධු විය රජොජල්ලං වා මලං වා න ලිම්පති. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ – “Sukhumamalachavī” (པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་) ཞེས་པ་ནི་ sukhuma-amala-chavī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་དྲི་མ་དག་པ་འམ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིར་“sukhuma” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ །ཡང་ན། འཇམ་པའི་དངོས་པོས་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་“འཇམ་པོ་” (sukhuma) སྟེ། ཕྲ་བའོ། །བྱ་བ་དེ་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ sukha-dhātu ལ་ uma-paccaya སྦྱར་བའོ། །དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་འཛིན་པས་ན་“དྲི་མ་” (mala) སྟེ། རྡུལ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མའོ། །འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ mala-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་ཞིང་། དྲི་མ་འདི་ལ་མེད་པས་ན་“དྲི་མ་མེད་པ་” (amalā) སྟེ་པགས་པའོ། །ཤ་འགེབས་པར་བྱེད་པས་ན་“པགས་པ་” (chavī) སྟེ། འགེབས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ chada-dhātu ལ་ ra-paccaya དང་ ī-paccaya སྦྱར་བའོ། །གང་གི་པགས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་དེ་ནི་“པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལུས་ནི་གསེར་ལྟར་སྣུམ་ཞིང་འཇམ་ལ་གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་པའི་པགས་པ་མངའ་བས། པདྨའི་ལོ་མ་ལ་ཆུ་ཐིགས་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་སོ། །《དབུས་མའི་པཎྞཱ་ས་》ཡི་《ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་》ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘සුඛුමච්ඡවී ඛො පන භවං ගොතමො සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පතී’’ති. තස්මා සුඛුම මලඡවීති ථොමෙති. “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པ་སྟེ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པའི་ཕྱིར་སྐུ་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མ་མི་ཆགས་སོ་”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“པགས་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་དྲི་མ་མེད་པ་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། ථොම්‍යරසග්ගසග්ගීති ථොම්‍යරස ගස අග්ගීති පදච්ඡෙදො. ථොමිතබ්බ රසහරණසත්තසහස්සන්හාරූ උද්ධග්ගිකාති අත්ථො. ථොමියතීති ථොම්‍යො, න්හාරු. ථොමධාතු සීලාඝායං ණ්‍යො. මධුරාදිභෙදං රසං ගසෙන්ති අන්තො පවෙසෙන්තීති රසග්ගසා, න්හාරු. රසසද්දූපපදගසධාතු අදනෙ අ. අථ වා රසං ගසති හරති එතෙහීති රසග්ගසා[Pg.179], න්හාරු. ගසධාතු හරණෙ අ. ධාතුසද්දො හි අනෙකත්ථො. රසග්ගසානං අග්ගාති රසග්ගසග්ගා, තෙ එත්ථ සන්තීති රසග්ගසග්ගී, න්හාරු. අස්සථ්‍යත්ථෙ ඊපච්චයො. ථොම්‍යො රසග්ගසග්ගී යස්ස සොති ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී, සුගතො. තථාගතස්ස හි සත්තරසහරණිසහස්සානි උද්ධග්ගානි හුත්වා ගීවායමෙව පටිමුක්කානි. තිලඵලමත්තොපි ආහාරො ජිව්හග්ගෙ ඨපිතො සබ්බං කායං අනුඵරති. තෙනෙව මහාපධානං පදහන්තස්ස එකතණ්ඩුලාදීහිපි කළායයූසපසතෙනපි කායස්ස යාපනං හොති. අඤ්ඤෙසං පන තථා අභාවා න සකලකායං ඔජා ඵරති. තෙන තෙ බහ්වාබාධා හොන්ති. ඉදං ලක්ඛණං අප්පාබාධතාසඞ්ඛාතස්ස නිස්සන්දඵලස්සවසෙන පාකටං හොති, තස්මා ථොම්‍යරසග්ගසග්ගීති ථොමෙති. “Thomyarasaggasaggī” (རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་) ཞེས་པ་ནི་ thomya-rasa-gasa-aggī ཞེས་ཚིག་མཚམས་དབྱེ་བའོ། །བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །བསྔགས་པར་བྱ་བས་ན་“བསྔགས་པར་འོས་པ་” (thomyo) སྟེ་རྩའོ། །བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ thoma-dhātu ལ་ ṇyo-paccaya སྦྱར་བའོ། །མངར་བ་ལ་སོགས་པའི་རོ་རྣམས་ཟ་ཞིང་ནང་དུ་གཏོང་བས་ན་“རོ་འཛིན་པ་” (rasaggasā) སྟེ་རྩའོ། །རོ་ (rasa) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཟ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gasa-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། འདི་དག་གིས་རོ་ཟ་ཞིང་ལེན་པས་ན་“རོ་འཛིན་པ་” (rasaggasā) སྟེ་རྩའོ། །ལེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་ gasa-dhātu ལ་ a-paccaya སྦྱར་བའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲ་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་གོ །རོ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ནི་“རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་” (rasaggasaggā) སྟེ། དེ་དག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་” (rasaggasaggī) སྟེ་རྩའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ī-paccaya སྦྱར་བའོ། །གང་ལ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་པའི་མཆོག་ཡོད་པ་དེ་ནི་“རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་”སྟེ་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་ནི་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་མགུལ་པ་ཉིད་དུ་འབྲེལ་ལོ། །ཏིལ་གྱི་འབྲུ་མ་ཙམ་གྱི་ཟས་ཀྱང་ལྗགས་ཀྱི་རྩེ་མོར་བཞག་ན་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔོན་ཆེན་པོར་བརྩོན་པ་བྱེད་པའི་ཚེ་འབྲས་འབྲུ་གཅིག་ལ་སོགས་པ་དང་། སྲན་མའི་ཁུ་བ་སྦར་གང་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སྐུ་ལུས་འཚོ་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མེད་པས་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་བཅུད་མི་ཁྱབ་བོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཚོ་ནི་ནད་མང་བར་འགྱུར་རོ། །མཚན་འདི་ནི་ནད་ཉུང་བའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་“རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་མངའ་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ། තෙවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 24. දුතියගාථායං ජිනොති පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො. තස්ස පන පදස්ස සමචත්තාලීසග්ගදන්තොත්‍යාදීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. චත්තාලීසග්ගදන්තොති චත්තාලීසඅග්ගදන්තොති පදච්ඡෙදො. සමචත්තාලීස උත්තමදන්තොති අත්ථො. එත්ථ ච අග්ගසද්දො උත්තමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා උත්තමභාවං අජති ගච්ඡතීති අග්ගො, දන්තො. දංසති විදංසති භොජ්ජමනෙනාති දන්තො. දංසධාතු දංසනෙ ත. තස්ස න්තො ධාත්වන්තලොපො. සමචත්තාලීසං අග්ගො උත්තමො දන්තො යස්සාති චත්තාලීසග්ගදන්තො, ජිනො. උපරිමහනුකෙ පතිට්ඨිතා දන්තා වීසති හෙට්ඨිමෙ වීසතීති සමචත්තාලීසදන්තා හොන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤෙසඤ්හි පරිපුණ්ණදන්තානම්පි ද්වත්තිංසදන්තා හොන්ති. තථා ගතස්ස පන චත්තාලීසං. තස්මා චත්තාලීසග්ගදන්තොති ථොමෙති. ༢༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་“རྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ། ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་རོ། “ཚ་ཏྟཱ་ལཱི་སཱ་གྒ་དནྟ་”ཞེས་པ་ནི་“ཚ་ཏྟཱ་ལཱི་སཱ་”དང་“ཨ་གྒ་དནྟ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། དོན་ནི་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“ཨགྒ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ་བྱིངས་ལས་མ་གྲུབ་པའི་མིང་རྐྱང་ངོ་། ཡང་ན། མཆོག་གི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་“ཨགྒ་”སྟེ་སོའོ། འདིས་ཟས་ལ་སོ་འདེབས་ཤིང་བཟའ་བར་བྱེད་པས་ན་“དནྟ་”སྟེ་སོའོ། སོ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་“དཾསཱ་”བྱིངས་ལས་“ཏ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ནས་“ནྟོ་”རུ་གྲུབ་པའོ། གང་ལ་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ཡ་སོར་ཉི་ཤུ་དང་མ་སོར་ཉི་ཤུ་གནས་པས་སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གཞན་སོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ལའང་སོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལས་མི་མངའ་འོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་བཞི་བཅུ་མངའ་འོ། དེ་བས་ན་“སོ་བཞི་བཅུ་མཉམ་ཞིང་བཟང་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། සමකලපනජොති [Pg.180] කකචෙන ඡින්දිත්වා ඨපිතො විය සමදන්තොති අත්ථො. ලපති වදති එතෙනාති ලපනං, මුඛං. ලපධාතු වදනෙ යු. තස්මිං ලපනෙ මුඛෙ ජාතොති ලපනජො, දන්තො. තප්පුරිසසමාසොයං, සමකො ලපනජො දන්තො යස්සාති සමකලපනජො, ජිනො. පාළියං පන ‘‘සමදන්තො’’ති පාඨො අත්ථි. අයමෙවත්ථො. අඤ්ඤෙසඤ්හි කෙචි දන්තා උච්චා, කෙචි නීචාති විසමා හොන්ති. තථාගතස්ස පන අයපට්ටඡින්නසඞ්ඛපටලං විය සමා හොන්ති. තස්මා සමකලපනජොති ථොමෙති. “ས་མ་ཀ་ལ་པ་ན་ཛོ་”ཞེས་པ་ནི་སོག་ལེས་བཅད་དེ་བཞག་པ་བཞིན་དུ་སོ་མཉམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིས་སྨྲ་ཞིང་བརྗོད་པས་ན་“ལ་པ་ནཾ་”སྟེ་ཁའོ། སྨྲ་བའི་དོན་ལ་“ལཔཱ་”བྱིངས་ལས་“ཡུ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། ཁ་དེར་སྐྱེས་པས་ན་“ལ་པ་ན་ཛོ་”སྟེ་སོའོ། འདི་ནི་དེ་སྐྱེས་ཀྱི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ལ། གང་ལ་ཁར་སྐྱེས་པའི་སོ་མཉམ་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“སོ་མཉམ་པར་སྐྱེས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་“ས་མ་དནྟོ་”ཞེས་འབྱུང་ལ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ། གཞན་དག་གི་སོ་ནི་འགའ་ཞིག་མཐོ་ཞིང་འགའ་ཞིག་དམའ་བས་མི་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སོ་ནི་ལྕགས་ལེབ་ཀྱིས་བཅད་པའི་དུང་གི་པང་ལེབ་བཞིན་དུ་མཉམ་པར་གནས་སོ། དེ་བས་ན་“སོ་མཉམ་པར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། අන්තරංසප්පපීනොති අන්තරඅංසපීනොති පදවිභාගො. ගාථාබන්ධවසෙන ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පකාරාගමං කත්වා එවං වුත්තං. ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣෙ පරිපුණ්ණපිට්ඨිතලොති අත්ථො. එත්ථ ච අංසසද්දො ඛන්ධත්ථෙ වත්තති. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘අංසො නිත්ථි භුජසිරො, ඛන්ධො තස්සන්ධි ජත්තු ත’’න්ති. “ཨནྟ་རཾ་སཔྤ་པཱི་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཨནྟ་རཾ་སོ་”དང་“པཱི་ནོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་སྲུང་བའི་དབང་གིས་“པ་”ཡིག་གི་ཕྲད་བཅུག་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། དོན་ནི་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“ཨཾས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྲག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ནི་མངོན་བརྗོད་སྒྲོན་མ་ལས། “ཨཾས་ནི་ཕྲག་པ་དང་ལག་པའི་མགོ་སྟེ། དེའི་ཚིགས་ནི་དཔུང་མགོའོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། අනති ජීවති එතෙනාති අංසො, ඛන්ධො. අනධාතු පාණෙ සොපච්චයො. නස්ස නිග්ගහිතාදෙසො. සරීරස්ස අවයවභාවෙන අනති ගච්ඡති පවත්තතීති වා අංසො, ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣන්ති අන්තරංසො, පිණති පූරතීති පීනො, පිට්ඨිතලං. පිණධාතු පිනනෙ පූරණෙ වා ණ. ණස්ස නො. ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣෙ පීනං පරිපුණ්ණං පිට්ඨිතලං යස්සාති අන්තරංසප්පපීනො, ජිනො. උත්තරපදලොපබහුබ්බීහිසමාසොයං. අඤ්ඤෙසඤ්හි තං ඨානං නින්නං හොති, ද්වෙ පිට්ඨිකොට්ටා පාටිඑක්කං පඤ්ඤායන්ති. තථාගතස්ස පන කටිතො පට්ඨාය මංසපටලං යාව ඛන්ධා උග්ගම්ම සමුස්සිතසුවණ්ණඵලකං විය පිට්ඨිං ඡාදෙත්වා පතිට්ඨිතං. තස්මා අන්තරංසප්පපීනොති ථොමෙති. පාළියං පන ‘‘චිතන්තරංසො’’ති පාඨො. තදට්ඨකථායඤ්ච ‘‘චිතන්තරං සොති [Pg.181] අන්තරංසං වුච්චති ද්වින්නං කොට්ටානමන්තරං. තං පරිපුණ්ණ මස්සාති අන්තරංසො’’ති වුත්තං. འདིས་དབུགས་གཏོང་ཞིང་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨཾས་”ཏེ་ཕྲག་པའོ། སྲོག་གི་དོན་ལ་“ཨན་”བྱིངས་ལས་“ས་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། “ན་”ཡིག་ཀླད་སྐོར་དུ་བསྒྱུར་བའོ། ཡང་ན། ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“ཨཾས་”སོ། ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་ནི་“ཨནྟ་རཾས་”སོ། རྒྱས་ཤིང་གང་བར་བྱེད་པས་ན་“པཱི་ན་”སྟེ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་སོ། རྒྱས་པ་འམ་གང་བའི་དོན་ལ་“པིཎ་”བྱིངས་ལས་“ཎ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། “ཎ་”ཡིག་“ན་”རུ་བསྒྱུར་བའོ། གང་ལ་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“ཕྲག་པའི་བར་རྒྱས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་བདག་སྒྲའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ནོ། གཞན་དག་གི་གནས་དེ་ནི་གཤོང་བུར་གྱུར་ཅིང་། རྒྱབ་ཀྱི་རུས་པ་གཉིས་སོ་སོར་མངོན་པར་སྣང་ངོ་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་རྐེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤའི་པང་ལེབ་ཕྲག་པའི་བར་དུ་འཕགས་ནས། གསེར་གྱི་པང་ལེབ་བསླངས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱབ་བཀབ་སྟེ་གནས་སོ། དེ་བས་ན་“ཕྲག་པའི་བར་རྒྱས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་“ཙི་ཏནྟ་རཾ་སོ་”ཞེས་འབྱུང་ལ། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཙི་ཏནྟ་རཾ་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ཕྲག་པའི་བར་གང་བ་ཞེས་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། චක්කෙනඞ්කිතපාදොති චක්කෙන අඞ්කිතපාදොති පදච්ඡෙදො. අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණෙන ලක්ඛිතපාදතලොති අත්ථො. චක්කෙන අට්ඨසතපාදචක්කෙන අඞ්කිතො ලක්ඛිතො පාදො යෙන සොති චක්කෙනඞ්කිතපාදො, ජිනො. තතියාබහුබ්බීහි සමාසොයං. අඤ්ඤෙසඤ්හි පාදතලෙ අට්ඨසතපාදචක්ක ලක්ඛණං නත්ථි. තථාගතස්ස පාදතලෙඑව විචිත්‍රං අට්ඨසත පාදචක්කලක්ඛණං අත්ථි. තස්මා චක්කෙනඞ්කිතපාදොති ථොමෙති. “ཙཀྐེ་ནངྐི་ཏ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཙཀྐེ་ནཱ་”དང་“ཨངྐི་ཏ་པཱ་དོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། དོན་ནི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་མཚན་པ་ཞེས་པའོ། གང་གི་ཞབས་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་མཚན་ཞིང་བརྒྱན་པ་དེ་ནི་“ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། འདི་ནི་བྱེད་པ་པོའི་བདག་སྒྲའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་ནོ། གཞན་དག་གི་ཞབས་མཐིལ་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་མེད་དོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་མཐིལ་ཉིད་ལ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་མངའ་འོ། དེ་བས་ན་“ཞབས་འཁོར་ལོས་མཚན་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘හෙට්ඨා ඛො පන තස්ස භොතො ගොතමස්ස පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානී’’ති. අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණසරූපං පන යො පාදපඞ්කජමුදුත්තලරා ජිකෙහීති ගාථාවණ්ණනායං වුත්තමෙවාති. བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་དེའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གཉིས་ལ་རྩིབས་སྟོང་དང་ལྡན་པ། མུ་ཁྱུད་དང་བཅས་པ། ལྟེ་བ་དང་བཅས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཁོར་ལོ་དག་སྐྱེས་སོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ཞབས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་“ཡོ་པཱ་ད་པངྐ་ཛ་མུ་དུ་ཏྟ་ལ་རཱ་ཛི་ཀེ་ཧི་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་ཟིན་ཏོ། අවිරළදසනොති අවිවරදන්තො. අවිවරදන්තෙන සම්පන්නොති අත්ථො. විවරති ඵුල්ලතීති විරළො. වරධාතු ඵුල්ලනෙළො. අස්සි. න විරළො අවිරළො, නත්ථි විරළො එතස්සාති අවිරළො, දන්තො. දංසති විදංසති ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා එතෙනාති දසනො, දන්තො. දංසධාතු දංසනෙ යු. නිග්ගහිතලොපො. අවිරළො දසනො දන්තො යස්සාති අවිරළදසනො, ජිනො. අඤ්ඤෙසඤ්හි කුම්භිලානං විය දන්තා විරළා හොන්ති. මච්ඡමංසාදීනි ඛාදන්තානං දන්තන්තරං පූරති. තථාගතස්ස පන කනකලතාය සමුස්සාපිතවජිර පන්ති විය අවිරළා තුලිකාය දස්සිතපරිච්ඡෙදා විය දන්තා හොන්ති, තස්මා අවිරළදසනොති ථොමෙති. “ཨ་བི་ར་ལཱ་ད་ས་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོའོ། དོན་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའོ། བྱེ་ཞིང་ཁ་འབྱེད་པས་ན་“བི་ར་ལ་”སྟེ་བར་མཚམས་སོ། ཁ་འབྱེད་པའི་དོན་ལ་“བརཱ་”བྱིངས་ལས་“ཨེ་ལ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། བར་མཚམས་མེད་པས་ན་“ཨ་བི་ར་ལ་”སྟེ། གང་ལ་བར་མཚམས་མེད་པ་དེ་ནི་སོའོ། འདིས་བཟའ་བ་འམ་བཅའ་བ་ལ་སོ་འདེབས་ཤིང་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་“ད་ས་ན་”སྟེ་སོའོ། སོ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་“དཾསཱ་”བྱིངས་ལས་“ཡུ་”རྐྱེན་སྦྱར་ཞིང་། ཀླད་སྐོར་བསྡུས་པའོ། གང་ལ་བར་མཚམས་མེད་པའི་སོ་མངའ་བ་དེ་ནི་“སོ་ཐགས་བཟང་བ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། གཞན་དག་གི་སོ་ནི་ཆུ་སྲིན་གྱི་སོ་བཞིན་དུ་བར་མཚམས་ཆེ་བར་གནས་སོ། ཉ་དང་ཤ་ལ་སོགས་པ་ཟ་བའི་ཚེ་སོའི་བར་དུ་འགག་པར་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སོ་ནི་གསེར་གྱི་འཁྲི་ཤིང་ལ་རྡོ་རྗེའི་ཕྲེང་བ་བསྟར་བ་བཞིན་དུ་བར་མཚམས་མེད་ཅིང་། པིར་གྱིས་བྲིས་པའི་ཐིག་རིས་བཞིན་དུ་མཚམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་གནས་པས། དེ་བས་ན་“སོ་ཐགས་བཟང་བ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། මාරජුස්සඞ්ඛපාදොති මාරජි උස්සඞ්ඛපාදොති පදච්ඡෙදො. එත්ථ ච මාරජීති පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො කත්තුභූතො. සො [Pg.182] හි පඤ්චමාරෙ ජිතවාති මාරජීති වුච්චති. උස්සඞ්ඛපාදොති පාදස්ස උපරි ඨිතෙන සඞ්ඛසදිසත්තා සඞ්ඛනාමිකෙන ගොප්ඵකෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. සංසුට්ඨුං පථවිං ඛනතීති සඞ්ඛෙ. සංපුබ්බඛනුධාතු අවදාරණෙ ක්වි. අපදානට්ඨකථායං පන ‘‘සංසුට්ඨුං ඛාදන්තො ඛණන්තො ගච්ඡතීති සඞ්ඛෙ. සමුද්දජලපරියන්තෙ චරමානො ගච්ඡති චරතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සඞ්ඛෙ වියාති සඞ්ඛෙ, ගොප්ඵකො. පාදස්ස උද්ධං උපරි ඨිතං සඞ්ඛසදිසං ගොප්ඵක මස්සාති උස්සඞ්ඛපාදො, ජිනො. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තට්ඨකථායං ‘‘උද්ධං පතිට්ඨිතගොප්ඵකත්තා උස්සඞ්ඛා පාදා අස්සාති උස්සඞ්ඛපාදො’’ති. අඤ්ඤෙසඤ්හි පිට්ඨිපාදෙ ගොප්ඵකා හොන්ති. තෙන තෙසං පාදා ආණිබද්ධා විය බද්ධා හොන්ති. න යථාසුඛං පරිවත්තන්ති. ගච්ඡන්තානං පාදතලානි න දිස්සන්ති. තථාගතස්ස පන අභිරූහිත්වා උපරි ගොප්ඵකා පතිට්ඨහන්ති. තෙනස්ස නාභිතො පට්ඨාය උපරිමකායො නාවාය ඨපිත සුවණ්ණපටිමා විය නිච්චලො හොති. අධොකායොව ඉඤ්ජති. සුඛෙන පාදා පරිවත්තන්ති. පුරතොපි පච්ඡතො උභයපස්සෙසුපි ඨත්වා පස්සන්තානං පාදතලානි පඤ්ඤායන්ති. න හත්ථීනං විය පච්ඡතොයෙවාති. තස්මා උස්සඞ්ඛපාදොති ථොමෙති. “མཱ་ར་ཛུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་“མཱ་ར་ཛི་”དང་“ཨུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། འདིར་“མཱ་ར་ཛི་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་ཏེ་བྱེད་པ་པོའོ། ཁོང་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བས་ན་“བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། “ཨུསྶངྑ་པཱ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་དུང་དང་འདྲ་བས་ན་དུང་གི་མིང་ཅན་གྱི་ལོང་བུ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ས་ལ་ལེགས་པར་རྐོ་བས་ན་“སངྑེ་”ཞེས་བྱའོ། སྔོན་འཇུག་“སཾ་”དང་བཅས་པའི་རྐོ་བའི་དོན་ལ་“ཁ་ནུ་”བྱིངས་ལས་“ཀྭི་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “ལེགས་པར་ཟ་ཞིང་རྐོ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བས་ན་དུང་སྟེ། རྒྱ་མཚོའི་ཆུའི་མཐར་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་བའི་དོན་ཏོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། དུང་དང་འདྲ་བས་ན་“སངྑེ་”སྟེ་ལོང་བུའོ། གང་ལ་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་དུང་དང་འདྲ་བའི་ལོང་བུ་མངའ་བ་དེ་ནི་“ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ལོང་བུ་སྟེང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། གཞན་དག་གི་ལོང་བུ་ནི་ཞབས་ཀྱི་རྒྱབ་ངོས་སུ་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཚོའི་ཞབས་ནི་གཟེར་གྱིས་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་བཅིངས་ཏེ་གནས་སོ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་བསྐོར་མི་ཐུབ་བོ། འགྲོ་བའི་ཚེ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་མི་མངོན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་ལོང་བུ་ཡར་འཕགས་ཏེ་སྟེང་དུ་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ལྟེ་བ་ནས་ཡར་གྱི་སྐུ་སྟོད་ནི་གྲུ་གཟིངས་སུ་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་བཞིན་དུ་མི་གཡོ་བར་གནས་སོ། སྐུ་སྨད་ཁོ་ན་གཡོ་བར་བྱེད་དོ། ཞབས་རྣམས་བདེ་བླག་ཏུ་བསྐོར་ཐུབ་བོ། མདུན་དང་རྒྱབ་དང་གློ་གཉིས་གང་ནས་བལྟས་ཀྱང་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་མངོན་པར་གསལ་ལོ། གླང་པོ་ཆེ་བཞིན་དུ་རྒྱབ་ཁོ་ན་ནས་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། དེ་བས་ན་“ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་འཕགས་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། තිට්ඨන්තො නොනමන්තොභයකරමුදුනා ජණ්ණුකානාම සන්තොති එත්ථ තිට්ඨන්තො නො නමන්තො උභය කරමුදුනා ජණ්ණුකානි ආමසන්තොති පදවිභාගො. තිට්ඨන්තොති ඨිතකොව. නොනමන්තොති අනමමානො හුත්වා. උභය කරමුදුනාති සුඛුමෙන හත්ථද්වයෙන. ජණ්ණුකානීති ජඞ්ඝානි. ජායති ගමනාගමනං අනෙනාති ජණ්ණු, ජනධාතු ජනනෙ ණු. සොඑව ජණ්ණුකා, ජඞ්ඝොරූනං සන්ධි ලබ්භති. තානි. ආමසන්තොති පරිමජ්ජිතුං සක්කොන්තො. එත්ථ ච තිට්ඨන්තො නොනමන්තොති ඉමිනා තථාගතස්ස අඛුජ්ජඅවාමනභාවො දීපිතො[Pg.183]. අවසෙසජනා හි ඛුජ්ජා වා හොන්ති වාමනා වා. ඛුජ්ජානං උපරිමකායො අපරිපුණ්ණො හොති වාමනානං හෙට්ඨිමකායො. තෙ අපරිපුණ්ණකායත්තා න සක්කොන්ති නොනමන්තො ජණ්ණුකානි පරිමජ්ජිතුං. තථාගතො පන පරිපුණ්ණඋභයකායත්තා සක්කොති, තස්මා තිට්ඨන්තො…පෙ… ජණ්ණුකා නාමසන්තොති ථොමෙති. “ཏིཊྛནྟོ་ ནོ་ན་མནྟོ་བྷ་ཡ་ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་ ཛཎྞུ་ཀཱ་ནཱ་མ་ སནྟོ་”ཞེས་པ་འདིར་“ཏིཊྛནྟོ་” “ནོ་” “ན་མནྟོ་” “ཨུ་བྷ་ཡ་” “ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་” “ཛཎྞུ་ཀཱ་ནི་” “ཨཱ་མ་སནྟོ་”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། “ཏིཊྛནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་བཞེངས་བཞིན་པ་ཉིད་དོ། “ནོ་ན་མནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐུ་མ་བཏུད་པར་རོ། “ཨུ་བྷ་ཡ་ཀ་ར་མུ་དུ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་གཉིས་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པས་སོ། “ཛཎྞུ་ཀཱ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་པུས་མོའོ། འདིས་འགྲོ་འོང་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཛཎྞུ་”སྟེ། སྐྱེ་བའི་དོན་ལ་“ཛ་ནཱ་”བྱིངས་ལས་“ཎུ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། དེ་ཉིད་ནི་“ཛཎྞུ་ཀཱ་”སྟེ། རྗེ་ངར་དང་བརླའི་མཚམས་སོ། དེ་དག་ལའོ། “ཨཱ་མ་སནྟོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་གིས་རེག་ཅིང་བྱུག་ཐུབ་པ་ཞེས་པའོ། འདིར་“བཞེངས་བཞིན་དུ་སྐུ་མ་བཏུད་པར་”ཞེས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྐུ་གཟུགས་མི་གཉོམ་ཞིང་མི་ཐུང་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། གཞན་དག་ནི་སྒུར་པོ་འམ་མིའུ་ཐུང་དུ་གྱུར་ཏོ། སྒུར་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་སྟོད་མ་རྫོགས་པ་དང་། མིའུ་ཐུང་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་སྨད་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ཚོ་ནི་ལུས་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་སྐུ་མ་བཏུད་པར་པུས་མོ་ལ་ཕྱག་གིས་རེག་མི་ཐུབ་བོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྐུ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ཐུབ་པས། དེ་བས་ན་“བཞེངས་བཞིན་དུ་སྐུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་འཇམ་པོས་པུས་མོ་ལ་རེག་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། වට්ටක්ඛන්ධොති සුවණ්ණාලිඞ්ගො විය සමවට්ටිතගලිකො. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘සමවට්ටක්ඛන්ධො’’ති. පරිමණ්ඩලා කාරෙන වට්ටති පවත්තතීති වට්ටො, පරිමණ්ඩලො. වට්ටධාතු වට්ටනෙ අ. භොජනං ඛාදති එතෙන ගලෙනාති ඛන්ධො, ගලො. ඛාදධාතු ඛාදනෙ භක්ඛනෙ වා ක්විපච්චයො. ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධාති සුත්තෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අභිධානටීකායං පන ‘‘කං මත්ථකං දධාතීති කන්ධො. සොඑව කකාරස්ස ඛකාරකරණවසෙනා’’ති වුත්තං. වට්ටො සමපරිමණ්ඩලො ඛන්ධො ගලො යස්සාති වට්ටක්ඛන්ධො, ජිනො. යථා හි එකෙ කොඤ්චා විය බකා විය වරාහා විය ච දීඝගලා වඞ්කගලා පුථුගලා ච හොන්ති. කථනකාලෙ සිරාජලං පඤ්ඤායති. මන්දො සරො නික්ඛමති, න එවං තස්ස. තථාගතස්ස පන සුවට්ටිතසුවණ්ණාලිඞ්ගසදිසො ඛන්ධො ගලො හොති. කථනකාලෙ සිරාජලං න පඤ්ඤායති. මෙඝස්ස විය ගජ්ජතො සරො මහා හොති. තස්මා වට්ටක්ඛන්ධොති ථොමෙති. “བཊྛཀྑནྡྷོ་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་མགུལ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་ཞེས་པའོ། བྲམ་ཟེ་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། “མགུལ་ལེགས་པར་ཟླུམ་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ཟླུམ་པོའི་ཚུལ་དུ་འཁོར་ཞིང་འཇུག་པས་ན་“བཊྛོ་”སྟེ་ཟླུམ་པོའོ། ཟླུམ་པོའི་དོན་ལ་“བཊྛཱ་”བྱིངས་ལས་“ཨ་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། མིད་པ་འདིས་ཟས་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཁནྡྷོ་”སྟེ་མགུལ་ལོ། ཟ་བའི་དོན་ལ་“ཁཱདཱ་”བྱིངས་ལས་“ཀྭི་”རྐྱེན་སྦྱར་བའོ། “ཁཱདཱ་མ་ག་མཱ་ནཾ་ ཁནྡྷནྡྷ་གནྡྷཱ་”ཞེས་པའི་མདོ་ལས་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “མགོ་བོ་འཛིན་པས་ན་ཀནྡྷོ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀ་ཡིག་ཁ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། གང་ལ་མགུལ་ཟླུམ་ཞིང་ཡོངས་སུ་ཟླུམ་པ་མངའ་བ་དེ་ནི་“མགུལ་ཟླུམ་པ་”སྟེ་རྒྱལ་བའོ། དཔེར་ན། ལ་ལ་ནི་ཁྲུང་ཁྲུང་དང་། ཆུ་སྐྱར་དང་། ཕག་པ་བཞིན་དུ་མགུལ་རིང་བ་དང་། མགུལ་ཀྱོག་པ་དང་། མགུལ་སྦོམ་པ་དག་ཏུ་འགྱུར་རོ། སྨྲ་བའི་ཚེ་རྩ་རྒྱུས་རྣམས་མངོན་པར་གསལ་ལོ། སྒྲ་སྐད་ཆུང་ངུ་འབྱུང་བ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་ལེགས་པར་བཟོས་པའི་གསེར་གྱི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་མགུལ་ཟླུམ་པར་གནས་སོ། སྨྲ་བའི་ཚེ་རྩ་རྒྱུས་རྣམས་མི་མངོན་ནོ། འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པ་བཞིན་དུ་གསུང་སྐད་ཆེན་པོ་འབྱུང་ངོ་། དེ་བས་ན་“མགུལ་ཟླུམ་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ། පුන ජිනොති බුද්ධො කත්තුභූතො. තස්ස පන පදස්ස ගොතරුණපඛුමකොත්‍යාදීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. ගොතරුණපඛුමකොති තංමුහුත්තජාතරත්ත වච්ඡස්ස චක්ඛුභණ්ඩො විය විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩො, විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩෙන සමන්නාගතො වා. එත්ථ ච පඛුමකොති සකලං චක්ඛුභණ්ඩං අධිප්පෙතං. චක්ඛුභණ්ඩන්ති චක්ඛුපරිවාරං. චක්ඛුභණ්ඩන්ති අක්ඛිදලන්ති කෙචි. අක්ඛිදලපත්තන්ති වදන්ති අඤ්ඤෙ. අක්ඛිදලෙ හි [Pg.184] පන සද්ධිං අක්ඛිබිම්බන්ති වෙදිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. පතති චක්ඛුං පරිවාරෙති එතෙනාති පඛුමං, පම්හාදිපරිවාරං. පතධාතු පරිවාරෙ උමො. තකාරස්ස ඛො. අථ වා අක්ඛිනො පක්ඛද්වයෙ ජාතන්ති පඛුමං, පම්හං. ජාතතද්ධිතෙ උමො. පක්ඛුමන්ති වත්තබ්බෙ කකාරලොපවසෙන පඛුමන්ති වුච්චති. පඛුමංයෙව පඛුමකො. ගොතරුණස්ස තංමුහුත්තජාතරත්තවච්ඡස්ස පඛුමං විය පඛුමං යස්ස සොති ගොතරුණපඛුමකො, ජිනො. ගොතරුණස්ස තංමුහුත්තජාතරත්තවච්ඡස්ස පඛුමසදිසං විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩං අත්ථීති අත්ථො. අඤ්ඤෙසඤ්හි අක්ඛිභණ්ඩො අපරිපුණ්ණො හොති. හත්ථිමූසිකකාකාදීනං අක්ඛිසදිසෙහි විනිග්ගතෙහි ගම්භීරෙහිපි අක්ඛීහි සමන්නාගතා. තථාගතස්ස පන ධොවිත්වා මජ්ජිත්වා ඨපිතමණිගුළිකා විය මුදුසිනිද්ධනීල සුඛුමපඛුමාචිතානි අක්ඛීනි හොන්ති. තස්මා ගොතරුණපඛුමකොති ථොමෙති. ཡང་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་རྒྱལ་བའོ། །ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་མིག་གི་དབང་པོ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པའོ། །འདིར་རྫི་མ་ཞེས་པས་མིག་གི་དབང་པོ་མཐའ་དག་ལ་བསྟན་ཏོ། །མིག་གི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་འཁོར་རོ། །མིག་གི་དབང་པོ་ནི་མིག་གི་པགས་པ་ཡིན་པར་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་མིག་གི་པགས་པའི་ལོ་མ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །མིག་གི་པགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མིག་གི་འབྲས་བུ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ལྷུང་བའམ་མིག་ལ་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་རྫི་མ་སྟེ། རྫི་མ་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་རོ། །ལྷུང་བའི་དབྱིངས་འཁོར་བ་ལ་ཨུ་མོའོ། །ཏ་ཡིག་གི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་མིག་གི་གཤོག་པ་གཉིས་ལ་སྐྱེས་པས་ན་རྫི་མ་སྟེ། རྫི་མའོ། །སྐྱེས་པའི་ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ལ་ཨུ་མོའོ། །པཀྵུ་མཾ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཀ་ཡིག་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་པཁུ་མཾ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །རྫི་མ་ཉིད་ནི་རྫི་མ་ཅན་ནོ། །བ་གཞོན་ནུ་སྟེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་རྫི་མ་ལྟ་བུའི་རྫི་མ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་སྟེ། རྒྱལ་བའོ། །བ་གཞོན་ནུ་སྟེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་རྫི་མ་དང་འདྲ་བའི་རབ་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གཞན་དག་གི་མིག་གི་དབང་པོ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྩི་གུ། བྱ་རོག་ལ་སོགས་པའི་མིག་དང་འདྲ་བར་ཕྱིར་ཐོན་པ་དང་། ཟབ་པའི་མིག་དང་ཡང་ལྡན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མིག་ནི་བཀྲུས་ཤིང་ཕྱིས་ཏེ་བཞག་པའི་ནོར་བུའི་རིལ་བུ་བཞིན་དུ་མཉེན་ཞིང་སྣུམ་ལ་སྔོ་ཞིང་ཕྲ་བའི་རྫི་མས་བརྒྱན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་བ་གཞོན་ནུའི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། සීහපුබ්බඩ්ඪකායොති සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායො විය පරිපුණ්ණකායො. වාතාතපාදිපරිස්සයං සහති ඛමතීති සීහො, සහධාතු ඛමනෙ අ. ඊකාරාගමො. අථ වා සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසතීති සීහො. හිංසධාතු හනනෙ ණ. හිංසොති වත්තබ්බෙ අක්ඛරවිපරියායෙන සීහොති වුච්චති. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහති වායමතීති සීහො, කෙසරසීහො. සුපුබ්බ ඊහධාතු චෙතායං අ. තෙන වුත්තං සද්දනීතියං ‘‘සහහිංස ඊහාවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ’’ති. සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪෙ ජාතො කායො විය පරිපුණ්ණකායො යස්සාති සීහපුබ්බඩ්ඪකායො, ජිනො. යථා හි සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායොව පරිපුණ්ණො හොති, න එවං තස්ස. තථාගතස්ස පන කායො සබ්බපරිපුණ්ණොති අත්ථො. සීහස්ස පන පුරිමකායොව පරිපුණ්ණො හොති, පච්ඡිම කායො [Pg.185] අපරිපුණ්ණො. තථාගතස්ස පන සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායොඉව සබ්බො කායො පරිපුණ්ණො. සොපි සීහස්සෙව න තත්ථ තත්ථ විනතුන්නතාදිවසෙන දුස්සණ්ඨිත විසණ්ඨිතො. දීඝයුත්තට්ඨානෙ පන දීඝො. රස්සකිසථූල අනුවට්ටිතයුත්තට්ඨානෙසු තථාවිධොව හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මනාපියෙ ච ඛො භික්ඛවෙ කම්මවිපාකෙ පච්චුපට්ඨිතෙ යෙහි අඞ්ගෙහි දීඝෙහි සොභති, තානි අඞ්ගානි ථූලානි සණ්ඨහන්ති. යෙහි අඞ්ගෙහි කිසෙහි සොභති, තානි අඞ්ගානි කිසානි සණ්ඨහන්ති. යෙහි අඞ්ගෙහි වට්ටෙහි සොභති, තානි අඞ්ගානි වට්ටානි සණ්ඨහන්තී’’ති. ඉති නානාචිත්තෙන පුඤ්ඤචිත්තෙන චිත්තිතො දසහි පාරමීහි සජ්ජිතො තථාගතස්ස අත්තභාවො තස්ස ලොකෙ සබ්බසිප්පිනො වා ඉද්ධිමන්තො වා පතිරූපකම්පි කාතුං න සක්කොන්ති. තස්මා සීහපුබ්බඩ්ඪකායොති ථොමෙති. སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ཕྱེད་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་ལུས་སོ། །རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟོད་ཅིང་ནུས་པས་ན་སེང་གེ་སྟེ། བཟོད་པ་ལ་ས་ཧ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །ཨི་ཡིག་གི་ཨཱ་ག་མའོ། །ཡང་ན་ཕག་པ་དང་མ་ཧེ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཚེ་བར་བྱེད་པས་ན་སེང་གེ་སྟེ། གསོད་པ་ལ་ཧིཾ་ས་དབྱིངས་ལ་ཎའོ། །ཧིཾ་ས་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཡི་གེ་གོ་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་སཱི་ཧ་ (སེང་གེ་) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་འབད་ཅིང་རྩོལ་བས་ན་སེང་གེ་སྟེ། རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེའོ། །སུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འབད་པ་ལ་ཨཱི་ཧ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་རིག་པ་ (སདྡ་ནཱི་ཏི་) ལས། 'བཟོད་པ་དང་འཚེ་བ་དང་འབད་པ་ལས་སེང་གེའི་སྒྲའི་འཇུག་པ་བཤད་དོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་ལ་སྐྱེས་པའི་ལུས་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་ལུས་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་སྟེ། རྒྱལ་བའོ། །ཇི་ལྟར་སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། དེ་ལྟར་དེའི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ནི་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །སེང་གེའི་ནི་ལུས་ཀྱི་མདུན་ཕྱེད་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ལ། ལུས་ཀྱི་སྨད་ཕྱེད་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ནི་སེང་གེའི་སྟོད་ཕྱེད་བཞིན་དུ་སྐུ་ལུས་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཡང་སེང་གེ་བཞིན་དུ་དེ་དང་དེར་དམའ་བ་དང་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབྱིབས་མི་ལེགས་པ་དང་མི་མཛེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །རིང་བར་འོས་པའི་གནས་སུ་ནི་རིང་བ་དང་། ཐུང་བ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། སྦོམ་པ་དང་། ཟླུམ་པར་འོས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དགོས། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། ཡན་ལག་གང་དག་རིང་བས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་སྦོམ་པར་གནས་སོ། །ཡན་ལག་གང་དག་ཕྲ་བས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་ཕྲ་བར་གནས་སོ། །ཡན་ལག་གང་དག་ཟླུམ་པས་མཛེས་པ་དེ་དག་ནི་ཟླུམ་པར་གནས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་སྣ་ཚོགས་པའི་སེམས་ཏེ་བསོད་ནམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཅིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོས་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་འདི་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིའི་བཟོ་བོ་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དང་འདྲ་བ་ཞིག་བྱེད་པར་མི་ནུས་སོ། །དེ་ཕྱིར་སེང་གེའི་སྟོད་སྐུ་ལྟ་བུ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། චතුවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 25. තතිය ගාථායං සුගතොති බුද්ධො කත්තුභූතො. තස්ස පන පදස්ස සත්තප්පීනොත්‍යාදීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. සත්තප්පීනොති ද්විහත්ථපාද අංසකූට එකගලවසෙන සත්තසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණමංසිකොති අත්ථො. ආචරියා පන පරිපුණ්ණද්විහත්ථපාද අංසකූට ඛන්ධසඞ්ඛාතසත්තට්ඨානොති අත්ථං වදන්ති. මංසෙන පීණති පරිපූරතීති පීනො. පීණතෙ පරිපූරතෙ වා පීනො. පීණධාතු පීණනෙ, පූරණෙ වා ණ. ණස්ස නො. ද්වෙ හත්ථපිට්ඨියො ද්වෙ පාදපිට්ඨියො ද්වෙ අංසකූටානි එකගලො චාති සත්තසු ඨානෙසු පීනො පරිපුණ්ණො මංසො අස්සාති සත්තපීනො, සුගතො ලබ්භති. අඤ්ඤෙසඤ්හි හත්ථපාදපිට්ඨීසු න්හාරුජාලා පඤ්ඤායන්ති අංසකූටගලෙසු අට්ඨිකොටියො. තෙ මනුස්සා පෙතා විය ඛායන්ති. න තථාගතො. තථාගතො පන සත්තසු ඨානෙසු [Pg.186] පරිපුණ්ණමංසුස්සදත්තා නිගුළන්හාරුජාලෙහි හත්ථපිට්ඨාදීහි වට්ටෙත්වා ඨපිතසුවණ්ණවණ්ණාලිඞ්ගසදිසෙන ගලෙන සීලාරූපකං විය චිත්තකම්මරූපකං විය ච ඛායති, තස්මා සත්තප්පීනොති ථොමෙති. ༢༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཚིག་དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་གཉིས་དང་། རྐང་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ལྟག་པ་གཅིག་སྟེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཡོངས་སུ་རྒྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །སློབ་དཔོན་དག་ནི་ལག་པ་གཉིས་དང་། རྐང་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པའི་མཚམས་ཏེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་སྨྲའོ། །ཤས་ཚིམ་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བས་ན་རྒྱས་པ་སྟེ། ཚིམ་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བའོ། །ཚིམ་པ་དང་གང་བ་ལ་པཱི་ཎ་དབྱིངས་ལ་ཎའོ། །ཎ་ཡིག་གི་ནོའོ། །ལག་མཐིལ་གཉིས་དང་། རྐང་མཐིལ་གཉིས་དང་། ཕྲག་པ་གཉིས་དང་། ལྟག་པ་གཅིག་སྟེ་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གང་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གནས་བདུན་མཐོ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་དག་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པའི་རྒྱབ་རྣམས་སུ་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲ་བ་མངོན་ཞིང་། ཕྲག་པ་དང་ལྟག་པ་རྣམས་སུ་རུས་པའི་མཐའ་མངོན་ནོ། །མི་དེ་དག་ནི་ཡི་དྭགས་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲ་བ་མི་མངོན་པ་དང་། ལག་མཐིལ་ལ་སོགས་པ་ཟླུམ་པོར་བསྒྲིལ་ཏེ་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་དབྱིབས་དང་འདྲ་བའི་ལྟག་པ་དང་ལྡན་པས། རྡོ་སྐུ་ལྟ་བུ་དང་རི་མོའི་གཟུགས་བརྙན་ལྟ་བུར་སྣང་བས། དེ་ཕྱིར་གནས་བདུན་མཐོ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ පන ‘‘සත්තුස්සදො’’ති පාඨො. තස්ස පන සත්තසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණමංසුස්සදොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ (བྲཧྨཱཡུསུཏྟ) ལས་ནི་ 'གནས་བདུན་མཐོ་བ་' (སཏྟུསྶད) ཞེས་འབྱུང་ངོ། །དེའི་དོན་ནི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། දීඝඞ්ගුලීති දීඝඅඞ්ගුලීති පදච්ඡෙදො. සමආයතහත්ථ පාදඞ්ගුලීති අත්ථො. අඞ්ගති උද්ධං ගච්ඡතීති අඞ්ගුලි. අඞ්ගති තං තං කායඞ්ගං පරාමසති එතායාති වා අඞ්ගුලි, කරසාඛා. අගිධාතු ගතියං උලිපච්චයො. අථ වා අඞ්ගං කායඞ්ගං උලති ගච්ඡති පරාමසති එතායාති අඞ්ගුලි, කරසාඛා. අඞ්ග සද්දූපපදඋලධාතු ගතියං ඉ. සමදීඝා අඞ්ගුලි හත්ථ පාදඞ්ගුලි යස්ස සොති දීඝඞ්ගුලි, සුගතො. සමදීඝා හත්ථපාදඞ්ගුලි අත්ථීති අත්ථො. යථා හි අඤ්ඤෙසං කාචි අඞ්ගුලි දීඝා හොති කාචි රස්සා, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන මක්කටස්සෙව දීඝහත්ථපාදඞ්ගුලියො මූලෙ ථූලා අනුපුබ්බෙන ගන්ත්වා අග්ගෙ තනුකා නිය්‍යාසතෙලෙන මද්දිත්වා වට්ටිතහරිතාලවට්ටසදිසා හොන්ති. තස්මා දීඝඞ්ගුලීති ථොමෙති. මථාති මඅථාති පදච්ඡෙදො. මකාරො හි පදසන්ධිකරො. අථාති අත්ථන්තරෙ නිපාතො. තදඤ්ඤන්ති අත්ථො. ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་ཞེས་པ་ནི་དཱི་གྷ་དང་ཨངྒུ་ལཱི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གྱེན་དུ་འགྲོ་བས་ན་སོར་མོའོ། །ཡང་ན་འདིས་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དེ་དང་དེ་ལ་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་སོར་མོ་སྟེ། ཕྱག་གི་ཡལ་གའོ། །འགྲོ་བ་ལ་ཨ་གི་དབྱིངས་ལ་ཨུ་ལི་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་འགྲོ་ཞིང་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་སོར་མོ་སྟེ། ཕྱག་གི་ཡལ་གའོ། །ཨངྒ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ཨུ་ལ་དབྱིངས་ལ་ཨིའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སོར་མོ་རིང་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་མཉམ་ཞིང་རིང་བ་མངའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་སོར་མོ་ཁ་ཅིག་རིང་བ་དང་ཁ་ཅིག་ཐུང་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་པོ་རྣམས་ནི་སྤྲེའུ་བཞིན་དུ་རྩ་བ་སྦོམ་ཞིང་རིམ་གྱིས་ཕྲ་བར་གྱུར་ཏེ། རྩི་ཡི་སྣུམ་གྱིས་བསྐུས་ཤིང་བསྒྲིལ་བའི་ལྡོང་རོས་ཀྱི་རིལ་བུ་བཞིན་དུ་མཛེས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཕྱིར་སོར་མོ་རིང་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། །མ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་མ་དང་ཨ་ཐཱ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ། །ཨ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། ලොමකූපෙකලොමොති ලොමකූපඑකලොමොති පදච්ඡෙදො. එකෙකලොමකූපෙ එකෙකජාතලොමොති අත්ථො. චම්මමංසං ලුනාති ඡින්දතීති ලොමො, වඩ්ඪමානං ලුනිතබ්බන්ති වා ලොමො, ලූධාතු ඡෙදනෙ මනිපච්චයො. කුවුච්චති උදකං, තං පාති රක්ඛතීති කූපො. කුපුබ්බපාධාතු රක්ඛනෙ ක්වි. උස්ස දීඝො. කූපො වියාති කූපො, අථ වා [Pg.187] කුවුච්චති ලොමං, තං පාති රක්ඛතීති කූපො. අභිධානටීකායං පන ‘‘කුසද්දෙ පො. දීඝාදි. කූපො. කෙන උභතීති වා කූපො. භස්ස පො’’ති වුත්තං. ලොමස්ස කූපො ලොමකූපො. තස්මිං තස්මිං ජාතො එකෙක ලොමො යස්සාති ලොමකූපෙකලොමො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං එකෙකස්මිම්පි ලොමකූපෙ අනෙකානි ලොමානි ජායන්ති, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන එකෙකස්මිං ලොමකූපෙ එකෙකලොමො ජායති. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘එකෙකලොමො ඛො පන භවං ගොතමො. එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතා නී’’ති. තස්මා ලොමකූපෙකලොමොති ථොමෙති. བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོ་མ་ཀཱུ་པ་དང་ཨེ་ཀ་ལོ་མ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །པགས་པ་དང་ཤ་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བ་སྤུ་སྟེ། འཕེལ་བ་ན་གཅོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའམ། གཅོད་པ་ལ་ལཱུ་དབྱིངས་ལ་མ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །ཆུ་ལ་ཀུ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །ཀུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྲུང་བ་ལ་པཱ་དབྱིངས་ལ་ཀྭིའོ། །ཨུ་ཡིག་རིང་པོར་འགྱུར་རོ། །ཁུང་བུ་བཞིན་པས་ན་ཁུང་བུའོ། །ཡང་ན་བ་སྤུ་ལ་ཀུ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'ཀུ་སྒྲ་ལ་པོའོ། །རིང་པོ་ལ་སོགས་པའོ། །ཁུང་བུའོ། །གང་གིས་གང་བས་ན་ཁུང་བུའོ། །བྷ་ཡིག་གི་པོའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུའོ། །དེ་དང་དེར་སྐྱེས་པའི་བ་སྤུ་རེ་རེ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལའང་བ་སྤུ་དུ་མ་སྐྱེ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་བ་སྤུ་རེ་རེ་ཉིད་སྐྱེའོ། །ཚངས་པའི་ཚེ་ལྡན་གྱི་མདོ་ལས། 'ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་བ་སྤུ་རེ་རེ་མངའ་བ་སྟེ། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རྣམས་སུ་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་ཤིང་སྔོ་ལ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། සම්පන්නොදාතදාඨොති සම්පන්නොඔදාතදාඨොති පදච්ඡෙදො. සම්පන්නසුක්කදාඨොති අත්ථො. සම්පජ්ජතීති සම්පන්නො. සංපුබ්බපදධාතු ගතියං ත. තස්ස අන්නො. අවදායති අවඛණ්ඩියති අඤ්ඤවණ්ණොභාසන්ති ඔදාතො. අවපුබ්බ දාධාතු අවඛණ්ඩනෙ ත. දංසති ඔදනාදිං එතායාති දාඨො, දන්තවිසෙසො. දංසධාතු දංසනෙ ඨො. දංසිස්ස දා. සම්පන්නො ච ඔදාතො ච දාඨො යස්සාති සම්පන්නො දාතදාඨො, සුගතො. අඤ්ඤෙසඤ්හි පූතිදන්තා උට්ඨහන්ති. තෙන කාචි දාඨා කාළාපි විවණ්ණාපි හොන්ති. තථාගතො පන සුක්කදාඨො ඔසධිතාරකම්පි අතික්කම්ම විරොචමානාය පභාය සමන්නාගතදාඨො හොති. පාළියං පන ‘‘සුසුක්කදාඨො’’ති පාඨො. අයමෙවත්ථො. තස්මා සම්පන්නොදාතදාඨොති ථොමෙති. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སམྤནྣ་དང་ཨོདཱཏ་དཱ་ཋོ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དཀར་བའི་མཆེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་བས་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་པ་དཱ་དབྱིངས་ལ་ཏའོ། །དེ་ལ་ཨནྣའོ། །གཞན་གྱི་མདོག་གི་འོད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པས་ན་དཀར་པོ་སྟེ། ཨ་ཝ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཅོད་པ་ལ་དཱ་དབྱིངས་ལ་ཏའོ། །འདིས་ཟས་ལ་སོགས་པ་སོ་འདེབས་པར་བྱེད་པས་ན་མཆེ་བ་སྟེ། སོའི་བྱེ་བྲག་གོ །སོ་འདེབས་པ་ལ་དཾ་ས་དབྱིངས་ལ་ཋོའོ། །དཾ་སའི་དཱའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དཀར་བའི་མཆེ་བ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །གཞན་དག་གི་ནི་སོ་རུལ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མཆེ་བ་ཁ་ཅིག་ནག་པོ་དང་མདོག་ཉམས་པར་ཡང་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མཆེ་བ་དཀར་པོ་ནི་སྐར་མ་གསལ་བར་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འཚེར་བའི་འོད་དང་ལྡན་པའི་མཆེ་བ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །ལུང་ལས་ནི་ 'མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་' (སུསུཀྐདཱཋ) ཞེས་འབྱུང་ངོ། །འདི་ཉིད་དོན་ཏོ། །དེ་ཕྱིར་མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། කනකසමතචොති සුවණ්ණෙන සදිසචම්මො. කනති දිබ්බති ඔභාසෙනාති කනකං. කනියති ඉච්ඡියති මනුස්සෙ හීති වා කනකං, සුවණ්ණං. කනධාතු දිත්තිගතිකන්තීසු අකපච්චයො, සංසදිසෙන අමති ගච්ඡති පවත්තතීති සමං. සංපුබ්බඅමධාතු ගතියං අ. තචති මංසං ඡාදෙති සංවරති වාති [Pg.188] තචො, තචති දිබ්බති සුවණ්ණොභාසෙනාති වා තචො, චම්මං. තචධාතු සංවරණදිත්තීසු අ. කනකෙන සුවණ්ණෙන සමො සදිසො තචො යස්සාති කනක සමතචො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං තචො කොචි නීලතචො සෙතතචො පීතතචො හොති, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන ජාතිහිඞ්ගුලකෙන මජ්ජිත්වා නිසදාය ඝංසිත්වා ගෙරුකපරිකම්මං කත්වා ඨපිත ඝනසුවණ්ණරූපකං විය කඤ්චනසදිසතචො හොති. පාළියං පන ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’ති වුත්තො. එත්ථ ච සුවණ්ණවණ්ණො විය වණ්ණො යස්සාති සුවණ්ණවණ්ණො, කඤ්චනෙන සන්නිභං සදිසං තචමස්සාති කඤ්චනසන්නිභත්තචොති වචනත්ථො කාතබ්බො. එත්ථ ච සුවණ්ණවණ්ණන්ති ඉමිනා තථාගතස්ස ඝනසිනිද්ධසණ්හසරීරතං දස්සෙති. කඤ්චනසන්නිභත්තචොති ඉමිනා ඡවිවණ්ණං දස්සෙති. අථ වා වෙවචනමෙතං පදද්වයං. තස්මා කනකසමතචොති ථොමෙති. གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གསེར་དང་འདྲ་བའི་པགས་པའོ། །འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་འཚེར་བས་ན་གསེར་རོ། །ཡང་ན་མི་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་ཅིང་རེ་བས་ན་གསེར་ཏེ། གསེར་རོ། །འོད་དང་འགྲོ་བ་དང་འདོད་པ་ལ་ཀ་ན་དབྱིངས་ལ་ཨ་ཀ་རྐྱེན་ནོ། །མཚུངས་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་མཉམ་པ་སྟེ། སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ཨ་མ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །ཤ་ལ་གཡོགས་ཤིང་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་པགས་པའམ། ཡང་ན་གསེར་གྱི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་འཚེར་བས་ན་པགས་པ་སྟེ། པགས་པའོ། །སྒྲིབ་པ་དང་འོད་ལ་ཏ་ཅ་དབྱིངས་ལ་ཨའོ། །གསེར་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་པགས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་གཞན་དག་གི་པགས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་སྔོ་བ་དང་། དཀར་བ་དང་། སེར་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་པགས་པ་ནི་མཚལ་གྱིས་ཕྱིས་ཤིང་ལེགས་པར་བརྡར་ཏེ་བཙག་གི་ལས་བྱས་ནས་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་བཞིན་དུ་གསེར་དང་འདྲ་བའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཡིན་ནོ། །ལུང་ལས་ནི་ 'གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་' (སུཝཎྞཝཎྞོ ཀཉྩནསནྣིབྷཏྟཅོ) ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་མདོག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ནོ། །གསེར་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བའི་པགས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་བྱ་བར་ཚིག་གི་དོན་བྱའོ། །འདིར་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ཞེས་པས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་ཤིན་ཏུ་སྣུམ་ཞིང་འཇམ་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་པས་ནི་པགས་པའི་མདོག་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ་ཞེས་བསྟོད་དོ། ། නීලමුද්ධග්ගලොමොති නීලං උද්ධං අග්ගලොමොති පදච්ඡෙදො. නීලං උද්ධං අග්ගා කොටි හුත්වා මුඛසොභං උල්ලොකයමානො විය ඨිතලොමො, නීලානි උද්ධං අග්ගානි කොටීනි හුත්වා ඨිතානි ලොමානි යස්සාති නීලමුද්ධග්ගලොමො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං ලොමානි හෙට්ඨා අග්ගානි හුත්වා තිට්ඨන්ති, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන ලොමානි ආවට්ටපරියොසානෙ උද්ධං අග්ගානි හුත්වා මුඛසොභං උල්ලොකයමානානි විය තිට්ඨන්ති. වුත්තඤ්හෙතං බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘උද්ධග්ගලොමො භවං ගොතමො. උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලාවට්ටානි පදක්ඛිණාවට්ටකජාතානී’’ති. තස්මා නීලමුද්ධග්ගලොමොති ථොමෙති. "Nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་པ་ནི་ "nīlaṃ" (སྔོན་པོ) དང་ "uddhaggalomo" (སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ།། སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཤིང་། ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་སྤུ་སྟེ། སྤུ་རྣམས་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། གཞན་དག་གི་སྤུ་རྣམས་ནི་རྩེ་མོ་ཐུར་དུ་བལྟས་ཏེ་གནས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྤུ་རྣམས་ནི་གཡས་སུ་འཁྱིལ་བའི་མཐར། གྱེན་དུ་རྩེ་མོ་ཕྱོགས་ཏེ་ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། འདི་ནི་བྲམ་ཟེ་བྲཱཧྨཱཡུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། \"ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མ་ནི་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ནོ།། སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་པོ་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། གཡས་སུ་འཁྱིལ་ཞིང་རིམ་པར་འཁྱིལ་བ་སྐྱེས་པའོ།།\" ཞེས་སོ།། དེ་བས་ན་ "nīlamuddhaggalomo" (སྤུ་སྔོན་པོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། සම්බුද්ධොති තථාගතො. සො හි අනඤ්ඤබුද්ධො හුත්වා සාමංයෙව චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති සම්බුද්ධොති වුච්චති. තස්ස [Pg.189] පන පදස්ස ථූලජිව්හොත්‍යාදීහි තීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. "Sambuddho" (རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས) ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ཁོང་ནི་གཞན་གྱིས་བསྟན་པ་ལ་མ་བརྟེན་པར་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན། \"རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས\" ཞེས་བྱའོ།། ཚིག་དེ་ནི་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གསུམ་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་ལོ།། ථූලජිව්හොති මුදුදීඝපුථුල ජිව්හාය සම්පන්නොති අත්ථො. ගාථාබන්ධවසෙන හි මුදුදීඝසද්දලොපං කත්වා එවං වුත්තං. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘මුදුජිව්හා දීඝා ථූලා වණ්ණ සම්පන්නා’’ති. ථූලති බ්‍රූහතීති ථූලා, ජිව්හා. ථූලධාතු බුද්ධියං අ. ජීවති පාණං ධාරෙතීති ජිව්හා, රසනා. ජීවධාතු පාණධාරණෙ හපච්චයො. ජීවන්ති සත්තා එතෙන රසෙනාති ජීවිතං, ඡබ්බිධරසො. තං අව්හායතීති ජිව්හා, ජිව්හාපසාදරූපං. සම්භාරජිව්හා ඨානූපචාරෙන ලබ්භති. ජීවිතසද්දූපපද අව්හධාතු අව්හායනෙ අ. ජීවිතඅව්හාති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන විතසද්දලොපං කත්වා ජිව්හාති වුත්තං. ථූලා මහන්තා දීඝා මුදුකා ජිව්හා යස්සාති ථූලජිව්හො, සම්බුද්ධො. අඤ්ඤෙසඤ්හි ජිව්හා ථූලාපි හොති කිසාපි රස්සාපි ථද්ධාපි විසමාපි. තථාගතස්ස පන මුදුජිව්හා දීඝා පුථුලා වණ්ණ සම්පන්නා හොති. සො තං ලක්ඛණං පරියෙසිතුං ආගතානං බ්‍රහ්මායුබ්‍රාහ්මණාදීනං කඞ්ඛාවිනොදනත්ථං ජිව්හාය මුදුකත්තා තං ජිව්හං කථිනසූචි විය වට්ටෙත්වා උභොපි නාසිකාසොතානි පරාමසති, දීඝත්තා උභො කණ්ණසොතානි පරාමසති, පුථුලත්තා කෙසන්තපරියොසානං කෙවලම්පි නලාටං පටිච්ඡාදෙති, එවං තස්සා මුදුදීඝපුථුලභාවං පකාසෙන්තො කඞ්ඛාවිනොදෙති, එවං තිලක්ඛණසම්පන්නං ජිව්හං සන්ධාය ථූල ජිව්හොති ථොමෙති. පාළියං පන ‘‘පහූතජිව්හො’’ති පාඨො. අයමෙවත්ථො. "Thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ཞེས་པ་ནི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་ལྗགས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་ "mudu" (མཉེན་པ) དང་ "dīgha" (རིང་བ) ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེ་བས་ན་འགྲེལ་བཤད་ལས། \"ལྗགས་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།།\" ཞེས་གསུངས་སོ།། "Thūlā" ཞེས་པ་ནི་ཆེ་ཞིང་རྒྱས་པ་ལ་བྱ་སྟེ། ལྗགས་སོ།། "Thūla" ནི་འཕེལ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "a" སྦྱར་བའོ།། འཚོ་ཞིང་སྲོག་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ "jivhā" (ལྗགས) སྟེ། རོ་འཛིན་ནོ།། "Jīv" ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ha" སྦྱར་བའོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་རོ་འདིས་འཚོ་བས་ན་ "jīvitaṃ" (སྲོག) སྟེ། རོ་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ "jivhā" སྟེ། ལྗགས་ཀྱི་དབང་པོའི་གཟུགས་སོ།། ལྗགས་ཀྱི་འདུས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་བཏགས་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཐོབ་བོ།། "Jīvita" ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ "avha" དབྱིངས་ནི་འབོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་རྐྱེན་ "a" སྦྱར་བའོ།། "Jīvita-avhā" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་བཞིན་ "vita" ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་ "jivhā" ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྗགས་ཆེ་ཞིང་རིང་ལ་མཉེན་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། གཞན་དག་གི་ལྗགས་ནི་སྦོམ་པའམ། ཕྲ་བའམ། ཐུང་བའམ། རྩུབ་པའམ། མི་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལྗགས་ནི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁོང་གིས་མཚན་དེ་འཚོལ་བར་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་བྲཱཧྨཱཡུ་ལ་སོགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར། ལྗགས་མཉེན་པའི་ཕྱིར་ན་ལྗགས་དེ་ཁབ་རྣོན་པོ་བཞིན་དུ་བསྒྲིལ་ནས་ཤངས་ཀྱི་བུ་ག་གཉིས་ཀར་རེག་པར་མཛད། རིང་བའི་ཕྱིར་ན་སྙན་གྱི་བུ་ག་གཉིས་ཀར་རེག་པར་མཛད། ཡངས་པའི་ཕྱིར་ན་སྐྲའི་མཚམས་ཀྱི་བར་དུ་དཔྲལ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་མཐའ་དག་ཁེབས་པར་མཛད་དེ། དེ་ལྟར་ལྗགས་ཀྱི་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ནས་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ལྗགས་ལ་དགོངས་ནས་ "thūlajivho" (ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་ "pahūtajivho" (ལྗགས་ཤིན་ཏུ་རིང་བ) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།། අථාති අත්ථන්තරත්ථෙ නිපාතො. තදඤ්ඤන්ති අත්ථො. සීහහනුකොති සීහස්ස හෙට්ඨා හනු විය පරිපුණ්ණ හනුකො. සීහසද්දත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. හනති ඔදනාදීනං වණ්ණවිසෙසං නාසෙතීති හනු. හනධාතු හිංසායං උ. සීහස්ස හෙට්ඨා හනු විය හනු යස්සාති සීහහනුකො[Pg.190], සම්බුද්ධො. සමාසන්තෙ කො. සීහස්ස හි හෙට්ඨිමහනුමෙව පරිපුණ්ණං හොති, න උපරිමං. තථාගතස්ස පන සීහස්ස හෙට්ඨිමං විය ද්වෙපි පරිපුණ්ණානි ද්වාදසියං පක්ඛස්ස චන්දසදිසානි හොන්ති. තස්මා සීහහනුකොති ථොමෙති. "Atha" (དེ་ནས) ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་བྱའོ།། "Sīha" (སེང་གེ) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཟས་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཁྱད་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ "hanu" (འགྲམ་པ) སྟེ། "Han" ནི་འཇོམས་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "u" སྦྱར་བའོ།། སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲམ་པ་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚིག་སྡུད་ཀྱི་མཐར་ "ka" སྦྱར་བའོ།། སེང་གེའི་ནི་འོག་གི་འགྲམ་པ་ཁོ་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། སྟེང་གི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ནི་སེང་གེའི་འོག་གི་འགྲམ་པ་བཞིན་དུ་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་། ཚེས་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཟླ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བས་ན་ "sīhahanuko" (འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ජාලිකප්පාදහත්ථොති කුසලෙන වඩ්ඪකිනා වාතපානෙ සම්මායොජිතජාලං විය චම්මෙන අප්පටිබද්ධහත්ථපාදඞ්ගුලන්තරො. ජලති දිබ්බතීති ජාලං, ජලධාතු දිත්තියං ණ. ජාලං අස්ස අත්ථි තස්මිං වා විජ්ජතීති ජාලිකං, වාතපානං. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණිකො. අථ වා ජාලං එව ජාලිකං. පජ්ජති ගච්ඡති එතෙනාති පාදො, චරණො. පදධාතු ගමනෙ ණ. තං තං භාරං හරතීති හත්ථො, කරො. හරධාතු හරණෙ ථො. ජාලිකං විය හත්ථපාදඞ්ගුලන්තරං යස්සාති ජාලිකප්පාදහත්ථො, සම්බුද්ධො. කුසලෙන වඩ්ඪකිනා වාතපානෙ සම්මායොජිතානි ජාලසදිසානි හත්ථපාදඞ්ගුලන්තරානි හොන්ති. න ච චම්මෙන පටිබද්ධඅඞ්ගුලන්තරානීති අත්ථො. එත්ථ ජාලිකප්පාදහත්ථඞ්ගුලන්තරන්ති වත්තබ්බෙ උත්තරපදලොපෙන එවං වුත්තං. චම්මෙන පටිබද්ධහත්ථපාදඞ්ගුලන්තරො හි ඵණහත්ථකො පුරිසදොසෙන උපහතො පබ්බජ්ජම්පි න ලභති. තථාගතස්ස පන චතස්සො හත්ථඞ්ගුලියො පඤ්චපි පාදඞ්ගුලියො එකප්පමාණා හොන්ති. තාසං එකප්පමාණ තාය යවලක්ඛණං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවිජ්ඣිත්වා තිට්ඨති. අථස්ස හත්ථපාදා කුසලෙන වඩ්ඪකිනා සම්මායොජිතජාලවාත පානසදිසා හොන්ති, තස්මා ජාලිකප්පාදහත්ථොති ථොමෙති. පාළියං පන ‘‘ජාලහත්ථපාදො’’ති පාඨො. අයමෙවත්ථො. "Jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་པ་ནི་ཚགས་མཁས་པས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་བཞིན་དུ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་རྣམས་པགས་པས་མ་འབྲེལ་བའོ།། གསལ་ཞིང་མཛེས་པས་ན་ "jālaṃ" (དྲ་བ) སྟེ། "jal" ནི་གསལ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ṇa" སྦྱར་བའོ།། དྲ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ་འདི་ལ་གནས་པས་ན་ "jālikaṃ" སྟེ། སྐར་ཁུང་ངོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྐྱེན་ "ṇika" སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན་དྲ་བ་ཉིད་ལ་ "jālika" ཞེས་བྱའོ།། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "pādo" (ཞབས) སྟེ། རྐང་པའོ།། "pad" ནི་འགྲོ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "ṇa" སྦྱར་བའོ།། ཁུར་དེ་དང་དེ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་ "hattho" (ཕྱག) སྟེ། ལག་པའོ།། "har" ནི་ལེན་པའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "tho" སྦྱར་བའོ།། སྐར་ཁུང་གི་དྲ་བ་བཞིན་དུ་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་མངའ་བ་དེ་ནི་ "jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚགས་མཁས་པས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་ལྟ་བུའི་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་གྱི་ཆ་ཤས་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ།། པགས་པས་སོར་མོའི་བར་རྣམས་སྦྲེལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ "jālikappādahatthaṅgulantara" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། པགས་པས་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་སྦྲེལ་བ་ནི་སྦྲུལ་གྱི་གདེངས་ཀ་ལྟ་བུའི་ལག་པ་སྟེ། སྐྱེས་པའི་སྐྱོན་གྱིས་གནོད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའང་མི་ཐོབ་བོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཕྱག་སོར་བཞི་དང་ཞབས་སོར་ལྔ་པོ་རྣམས་ནི་ཚད་མཉམ་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་ཚད་མཉམ་པའི་ཕྱིར་ན། ནས་ཀྱི་མཚན་མ་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཐད་ཀར་གནས་སོ།། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཕྱག་དང་ཞབས་ནི་ཚགས་མཁས་པས་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བའི་སྐར་ཁུང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། དེ་བས་ན་ "jālikappādahattho" (ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་ "jālahatthapādo" (ཕྱག་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།། නාථොති බුද්ධො කත්තුවසෙන. සො හි නාථති විනෙය්‍යානං හිතපටිපත්තිං යාචති, පරසන්තානගතං වා කිලෙසබ්‍යසං උපතාපෙති, පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නා ගතො[Pg.191]. සබ්බසත්තෙ වා ගුණෙහි ඊසති අභිභවති, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං වා ආසීසතීති නාථොති වුච්චති. වුත්තඤ්හි සද්දනීතියං ‘‘නාථධාතු යාචනෙ උපතාපෙ ඉස්සරියෙ ආසිසනෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු පවත්තතී’’ති. "Nātho" (མགོན་པོ) ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཁོང་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པར་མཛད་པའམ། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གནོད་པ་གདུང་བར་མཛད་པའམ། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པར་གཤེགས་པའོ།། ཡང་ན་ཡོན་ཏན་གྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དབང་བྱེད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའམ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སྨོན་པར་མཛད་པས་ན། "མགོན་པོ" ཞེས་བྱའོ།། སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་སདྡ་ནཱི་ཏི་ལས་ཀྱང་། "Nāth དབྱིངས་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་གསུངས་སོ།། තස්ස පන පදස්ස උණ්හීසසීසොතිපදෙන තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. උණ්හීසසීසොති රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීස පට්ටො විය විරොචමානො පකතිමංසපිණ්ඩසඞ්ඛාතො උණ්හීසපට්ටසීසො. නලාටෙ නහියති බන්ධියතීති උණ්හීසො. උපුබ්බනහධාතු බන්ධනෙ, ඊසො. වණ්ණවිකාරො. වුත්තඤ්හි ජාලිනියං – ཚིག་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་རྟགས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་ལོ།། "Uṇhīsasīso" ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལ་བཅིངས་པའི་ཐོད་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་། རང་བཞིན་གྱི་ཤའི་གོང་བུ་ལས་གྲུབ་པའི་གཙུག་ཏོར་གྱི་ཐོད་ལྟ་བུའི་དབུ་ལའོ།། དཔྲལ་བར་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "uṇhīso" (གཙུག་ཏོར) སྟེ། ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ "nah" ནི་འཆིང་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "īsa" སྦྱར་བའོ།། ཡི་གེ་འགྱུར་བའོ།། ཛཱ་ལི་ནཱི་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො,ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා; ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගො,තදුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්ති’’න්ති. "ཡི་གེ་སྣོན་དང་ཡི་གེ་བརྗེ།། གཞན་ཡང་འགྱུར་དང་འཇིག་པ་གཉིས།། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཁྱད་སྦྱོར་བ་སྟེ།། འདི་ནི་ངེས་ཚིག་རྣམ་པ་ལྔའོ།།" ཞེས་སོ།། තත්ථ ච අවිජ්ජමානස්ස ආගමා වණ්ණාගමො නාම. විජ්ජමානඅක්ඛරානං හෙට්ඨුපරියායවසෙන වණ්ණවිපරියායො නාම. අඤ්ඤක්ඛරස්ස අඤ්ඤක්ඛරාපජ්ජනතා වණ්ණවිකාරො නාම. විජ්ජමානක්ඛරවිනාසො වණ්ණවිනාසො නාම. තත්ථ තත්ථ යථායොගං විසෙසත්ථයොගො ධාතූනං අත්ථාතිසය යොගො නාමාති අධිප්පායො. එත්ථ පන නකාරස්ස ණකාරං කතත්තා වණ්ණවිකාරොති දට්ඨබ්බො. මාලාදිං සියති බන්ධියතීති සීසො, උත්තමඞ්ගො. සිධාතු බන්ධනෙ ඊසො. රාජූනං උණ්හීසපට්ටෙන වෙඨිතසීසො විය සීසො යස්සාති උණ්හීසසීසො. අථ වා රාජූනං උණ්හීසං විය සබ්බත්ථ පරිමණ්ඩලසීසො යස්සාති උණ්හීසසීසො, නාථො. དེ་ལ་མེད་པའི་ཡི་གེ་གསར་དུ་སྣོན་པ་ནི་ "ཡི་གེ་སྣོན་པ" (vaṇṇāgamo) ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་རྣམས་གོང་འོག་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་ "ཡི་གེ་བརྗེ་བ" (vaṇṇavipariyāyo) ཞེས་བྱའོ།། ཡི་གེ་གཞན་ཞིག་ཡི་གེ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་ "ཡི་གེ་འགྱུར་བ" (vaṇṇavikāro) ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་ཞིག་པ་ནི་ "ཡི་གེ་འཇིག་པ" (vaṇṇavināso) ཞེས་བྱའོ།། སྐབས་དེ་དང་དེར་ཅི་རིགས་པར་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྦྱོར་བ་ནི་ "དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ཁྱད་སྦྱོར་བ" ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། འདིར་ནི་ "na" ཡིག་ "ṇa" ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་ཕྱིར་ "ཡི་གེ་འགྱུར་བ" ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ "sīso" (དབུ) སྟེ། ཡན་ལག་གི་མཆོག་གོ། "si" ནི་འཆིང་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་ལས་རྐྱེན་ "īsa" སྦྱར་བའོ།། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབུ་ཐོད་ཀྱིས་དཀྲིས་པ་བཞིན་དུ་དབུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) འོ།། ཡང་ན་རྒྱལ་པོའི་ཐོད་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཟླུམ་པའི་དབུ་མངའ་བ་དེ་ནི་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) སྟེ། མགོན་པོའོ།། වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තට්ඨකථායං ‘‘උණ්හීසසීසොති ඉදං පරිපුණ්ණනලාටඤ්චෙව පරිපුණ්ණසීසඤ්චාති ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච වුත්තං. තථාගතස්ස හි දක්ඛිණකණ්ණචූළිකතො පට්ඨාය මංසපටං [Pg.192] උට්ඨහිත්වා සකලං නලාටං ඡාදයමානං පූරයමානං ගන්ත්වා වාමකණ්ණචූළිකාය පතිට්ඨිතං. රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීසපට්ටො විය විරොචති. පච්ඡිමභවිකබොධිසත්තානං කිර ඉමං ලක්ඛණං විදිත්වා රාජූනං උණ්හීසපට්ටං අකංසු. අයං තාව එකො අත්ථො. අඤ්ඤෙ පන ජනා අපරිපුණ්ණසීසා හොන්ති. කෙචි කපිසීසා, කෙචි ඵලසීසා, කෙචි අට්ඨිසීසා, කෙචි තුම්බ සීසා, කෙචි පබ්භාරසීසා. තථාගතස්ස පන ආරග්ගෙන වට්ටෙත්වා ඨපිතං විය සුපරිපුණ්ණං උදකපුප්ඵුලසදිසං සීසං හොති. තත්ථ පුරිමනයෙන උණ්හීසවෙඨිතසීසො වියාති උණ්හීසසීසො. දුතියනයෙන උණ්හීසං විය සබ්බත්ථ පරිමණ්ඩල සීසොති උණ්හීසසීසො’’ති. තට්ටීකායඤ්ච ‘‘ද්වෙ අත්ථ වසෙ පටිච්ච වුත්තන්ති, යස්මා බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච පරිපුණ්ණ නලාටතාය පරිපුණ්ණසීසබිම්බතාය උණ්හීසසීසාති වුච්චන්ති. තස්මා තෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච උණ්හීසසීසොති වුත්ත’’න්ති වණ්ණෙති. තස්මා උණ්හීසසීසොති ථොමෙති. བྲཱཧྨཱཡུ་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། "uṇhīsasīso (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔྲལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་དབུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྟེ་དོན་གཉིས་ལ་བརྡེན་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྙན་གཡས་པའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤའི་ལྷེབ་མ་ཞིག་ལངས་ནས་དཔྲལ་བ་མཐའ་དག་ཁེབས་ཤིང་གང་བར་བྱས་ཏེ་སྙན་གཡོན་པའི་རྩེ་མོར་གནས་སོ།། དེ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལ་བཅིངས་པའི་ཐོད་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ།། སྲིད་པ་ཐ་མའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་འདི་ཤེས་ནས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབུ་ཐོད་བཟོས་སོ་ཞེས་གྲགས་སོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་དོན་གཅིག་གོ། སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་ནི་དབུ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁ་ཅིག་ནི་སྤྲེའུའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་ཤིང་ཏོག་གི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་རུས་པའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་ཀུ་བའི་དབུ་ལྟ་བུ། ཁ་ཅིག་ནི་གཟར་བའི་དབུ་ལྟ་བུའོ།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དབུ་ནི་འཁོར་ལོས་བསྐོར་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་ཆུའི་ཆུ་བུར་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ལུགས་སྔ་མ་ལྟར་ན། དབུ་ཐོད་ཀྱིས་དཀྲིས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།། ལུགས་ཕྱི་མ་ལྟར་ན། དབུ་ཐོད་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཟླུམ་པའི་དབུ་ཞེས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།།" ཞེས་སོ།། དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། "དོན་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་དང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་དཔྲལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་དབུ་ཡི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་བྱའོ།། དེ་བས་ན་དོན་གཉིས་པོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ \"uṇhīsasīso\" ཞེས་གསུངས་སོ།།" ཞེས་བཤད་དོ།། དེ་བས་ན་ "uṇhīsasīso" (དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ) ཞེས་བསྟོད་པའོ།། ඉතිගුණසහිතන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදිනා ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණගුණෙන සම්පන්නං. ඉතිඑවං වුත්තප්පකාරං ගුණං ඉතිගුණං. තෙන සහ ඉතො පත්තොති ඉතිගුණසහිතො, මහෙසී. අඤ්ඤෙ හි ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි සම්පන්නා න හොන්ති, චක්කවත්තිරාජානො මහාපුරිසලක්ඛණෙහි සම්පන්නාපි ඨපෙත්වා කොසොහිතවත්ථ ගුය්හලක්ඛණං අවසෙසෙහි සම්පන්නා හොන්ති. තථාගතොයෙව සබ්බමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො. තස්මා භගවන්තංයෙව ඉතිගුණසහිතන්ති ථොමනං අරහතීති වුත්තං හොති. තං මහෙසින්ති සීලක්ඛන්ධාදිකෙ ච නිබ්බානඤ්ච එසති ගවෙසතීති මහෙසී. තං මහෙසිං අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමි වන්දාමීති සම්බන්ධො. "Itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "nigrodhabimbo" (ཏཱ་ལ་ལ་སོགས་པའི་ཤིང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟ་བུ) ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལྟར་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ "itiguṇa" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན) ནོ།། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པས་ན་ "itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) སྟེ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། གཞན་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ལ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་དང་ལྡན་ཡང་། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པའི་མཚན་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཁོ་ན་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ལ་ "itiguṇasahito" (དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ) ཞེས་བསྟོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། "Taṃ mahesiṃ" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་ཞིང་གཉེར་བས་ན་ "mahesī" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ) འོ།། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་ལོ།། පඤ්චවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 23. අයං [Pg.193] පන ඉමාසු තීසු ගාථාසු සඞ්ඛෙපත්ථයොජනා. බුද්ධො කත්තුභූතො නිග්‍රොධබිම්බො නිග්‍රොධස්ස පරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලසරීරො මුදුකරචරණො සණ්හහත්ථපාදො, බ්‍රහ්මඝොසො බ්‍රහ්මුනො සරො විය අට්ඨඞ්ගසම්පන්නසරවන්තො, එණිජඞ්ඝා එණිමිගස්ස ජඞ්ඝා විය සුවට්ටජාණුකො, කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො උසභවාරණා දීනං අඞ්ගජාතො විය සුවණ්ණපදුමකණ්ණිකසදිසෙන වත්ථකොසෙන පටිච්ඡන්නෙන ගුය්හඞ්ගජාතෙන සමන්නාගතො, පුනරපි පුනඅපි, සුගතො බුද්ධො සුප්පතිට්ඨිතපාදො සුවණ්ණ පාදුකතලමිව භූමියං සමං සුට්ඨු පතිට්ඨිතපාදො, මූදො දාතුණ්ණලොමො භමුකන්තරෙ ජාතො සණ්හසුඛුමො සෙතො සුද්ධො උණ්ණලොමවන්තො, අථමපි තදඤ්ඤංඅපි, සුගතො බුද්ධො, බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො බ්‍රහ්මුනො උජුඋග්ගත අත්තභාවො විය උජුමෙව අත්තභාවො, නීලක්ඛී අතිනීලනෙත්තෙන සමන්නාගතො, දීඝපණ්හි ආයතපණ්හි පරිපුණ්ණපණ්හි වා, සුඛුමමලඡවී සණ්හමලවිසුද්ධතචො සණ්හමල විරහිතතචො වා, ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී ථොමිතබ්බසත්තර සහරණසහස්සන්හාරුඋද්ධග්ගිකා. ༢༣. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་བསྡུས་དོན་སྦྱོར་ཚུལ་ལོ།། སངས་རྒྱས་ནི་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་སྟེ། ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་སྟེ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པའི་སྐུ་དང་ལྡན་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ། ཚངས་པའི་དབྱངས་ཏེ་ཚངས་པའི་གསུང་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ། ཨེ་ཎ་ཡའི་བྱིན་པ་སྟེ་ཨེ་ཎ་ཡ་རི་དྭགས་ཀྱི་བྱིན་པ་ལྟར་ལྷ་ང་ཤིན་ཏུ་ཟླུམ་པ། འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་སྟེ་ཁྱུ་མཆོག་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་གསང་དབང་ལྟར་གསེར་གྱི་པདྨའི་ཟེ་འབྲུ་ལྟ་བུའི་ཤུབས་ཀྱིས་བཀབ་པའི་གསང་བའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ། ཡང་ནའང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ་གསེར་གྱི་ལྷམ་གྱི་མཐིལ་ལྟར་ས་ལ་མཉམ་པར་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཞབས་དང་ལྡན་པ། སྨིན་མཚམས་ཀྱི་མཛོད་སྤུ་སྟེ་སྨིན་མའི་བར་དུ་སྐྱེས་ཤིང་འཇམ་ཞིང་ཕྲ་ལ་དཀར་ཞིང་དག་པའི་མཛོད་སྤུ་དང་ལྡན་པ། གཞན་ཡང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་སྐུ་དྲང་པོ་ཚངས་པ་ལྟ་བུ་སྟེ་ཚངས་པའི་སྐུ་དྲང་པོར་འཕགས་པ་ལྟར་དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱི་སྐུ་དང་ལྡན་པ། སྤྱན་མཐོན་མཐིང་སྟེ་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ། ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་སྟེ་རྟིང་པ་རིང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་འཇམ་པ་སྟེ་དྲི་མ་མེད་པར་དག་པའི་པགས་པ་འཇམ་པོའམ་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་པགས་པ་དང་ལྡན་པ། རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་སྟེ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རོ་འཛིན་པའི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་གྱི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། 24. ජිනො පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො, චත්තාලීසග්ගදන්තො සමචත්තාලීසඋත්තමදන්තො, සමකලපනජො කකචෙන ඡින්දිත්වා ඨපිතො විය සමදන්තො, අන්තරංසප්පපීනො ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣෙ පරිපුණ්ණපිට්ඨිතලො, චක්කෙනඞ්කිතපාදො අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණෙන ලක්ඛිත පාදතලො, අවිරළදසනො අවිවරදන්තෙන සම්පන්නො, මාරජි පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො, උස්සඞ්ඛපාදො පාදස්ස උපරි ඨිතෙන සඞ්ඛසදිසත්තා සඞ්ඛනාමිකෙන ගොප්ඵකෙන සමන්නාගතො, තිට්ඨන්තො ඨිතකොව නොනමන්තො අනමමානො හුත්වා උභයකරමුදුනා සුඛුමෙන හත්ථද්වයෙන ජණ්ණුකානි ජඞ්ඝානි ආමසන්තො පරිමජ්ජිතුං සක්කොන්තො, වට්ටක්ඛන්ධො සුවණ්ණාලිඞ්ගො [Pg.194] විය සමවට්ටිතගලිකො, ගොතරුණ පඛුමකො තංමුහුත්තජාතරත්තවච්ඡස්ස චක්ඛුභණ්ඩො විය විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩො, විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩෙන සමන්නාගතො වා, සීහපුබ්බඩ්ඪකායො සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායො විය පරිපුණ්ණකායො. ༢༤. རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་སྟེ་མཆོག་གི་ཚེམས་བཞི་བཅུ་ཐམ་པ་མཉམ་པར་ཡོད་པ། ཚེམས་མཉམ་པ་སྟེ་སོག་ལེས་བཅད་དེ་བཞག་པ་ལྟར་ཚེམས་མཉམ་པ། ཐལ་གོང་རྒྱས་པ་སྟེ་ཕྲག་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་རྒྱབ་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ལ་བཀྲ་ཤིས་པའི་མཚན་མ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མཚན་དང་ལྡན་པ། ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ་སྟེ་བར་མཚམས་མེད་པའི་ཚེམས་དང་ལྡན་པ། བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་བདུད་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་སངས་རྒྱས་སོ།། ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ་སྟེ་ཞབས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་དུང་དང་འདྲ་བས་དུང་གི་མིང་ཅན་གྱི་ལོང་བུ་དང་ལྡན་པ། སྐུ་བསྲངས་ཏེ་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་ཅིང་མ་བསྒུར་བར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱི་མཐིལ་འཇམ་ཞིང་ཕྲ་བས་པུས་མོ་གཉིས་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་ནུས་པ། མགུར་ཟླུམ་པ་སྟེ་གསེར་གྱི་ཀ་བ་ལྟར་ལེགས་པར་ཟླུམ་པའི་མགུར་དང་ལྡན་པ། རྫི་མ་བ་ཡི་རྫི་མ་ལྟ་བུ་སྟེ་སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་བེའུ་དམར་པོའི་མིག་གི་དབང་པོ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའམ་དང་བའི་མིག་གི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ། སེང་གེའི་རོ་སྟོད་ལྟ་བུ་སྟེ་སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ཕྱེད་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐུ་དང་ལྡན་པའོ།། 25. සුගතො බුද්ධො, සත්තපීනො ද්විහත්ථපාදඅංසකූටඑකගලවසෙන සත්තසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණමංසිකො, දීඝඞ්ගුලි සමආයතහත්ථපාදඞ්ගුලි, අථ තදඤ්ඤං ලොම කූපෙකලොමො එකෙකලොමකූපෙ එකෙකජාතලොමො, සම්පන්නොදාතදාඨො සම්පන්නසුක්කදාඨො, කනක සමතචො සුවණ්ණෙන සදිසචම්මො නීලමුද්ධග්ගලොමො නීලං උද්ධං අග්ගා කොටි හුත්වා මුඛසොභං උල්ලොකයමානො විය ඨිතලොමො, සම්බුද්ධො තථාගතො, ථූලජිව්හො මුදුදීඝපුථුලජිව්හාය සම්පන්නො, අථ තදඤ්ඤං, සීහහනුකො සීහස්ස හෙට්ඨාහනු විය පරිපුණ්ණහනුකො, ජාලිකප්පාද හත්ථො කුසලෙන වඩ්ඪකිනා වාතපානෙ සම්මායොජිත ජාලං විය චම්මෙන අප්පටිබද්ධහත්ථපාදඞ්ගුලන්තරො, නාථො බුද්ධො, උණ්හීසසීසො රඤ්ඤො උණ්හීසපට්ටො විය විරොචමානො පකතිමංසපිණ්ඩසඞ්ඛාතො උණ්හීසපට්ටසීසො, ඉති ගුණසහිතං එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණගුණෙන සමන්නාගතං තං මහෙසිං බුද්ධං තීහි ද්වාරෙහි අහං නමාමි වන්දාමීති. ༢༥. བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི། སྐུ་ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་བདུན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཕྱག་གཉིས་དང་ཞབས་གཉིས་དང་ཕྲག་གོང་གཉིས་དང་མགུར་བཅས་གནས་བདུན་པོ་དག་ཏུ་ཤ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་སྟེ་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རྣམས་མཉམ་ཞིང་རིང་བ། གཞན་ཡང་། བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་སྟེ་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ། མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་སྟེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཆེ་བ་དཀར་པོ་དང་ལྡན་པ། པགས་པ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་སྟེ་གསེར་དང་མཚུངས་པའི་པགས་པ་དང་ལྡན་པ། བ་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་སྔོ་བ་སྟེ་བ་སྤུའི་རྩེ་མོ་གྱེན་དུ་ལྟ་ཞིང་སྔོ་ལ། ཞལ་གྱི་དཔལ་ལ་བལྟ་བ་ལྟར་གནས་པའི་བ་སྤུ་དང་ལྡན་པ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི། ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རིང་བ་སྟེ་མཉེན་ཞིང་རིང་ལ་ཡངས་པའི་ལྗགས་དང་ལྡན་པ། གཞན་ཡང་། འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འདྲ་བ་སྟེ་སེང་གེའི་མ་ལྷེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འགྲམ་པ་དང་ལྡན་པ། ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ་སྟེ་མཁས་པའི་ཤིང་བཟོ་བས་སྐར་ཁུང་ལ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་དྲ་བ་ལྟར་པགས་པས་ཕྱག་དང་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོའི་བར་མ་འབྲེལ་བར་གནས་པ། མགོན་པོ་སངས་རྒྱས་ནི། དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་སྟེ་རྒྱལ་པོའི་དབུ་རྒྱན་ལྟར་རྣམ་པར་མཛེས་ཤིང་། རང་བཞིན་གྱི་ཤ་གྲུབ་པའི་གཙུག་ཏོར་གྱི་དབུ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་འདི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་གྱིས་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།། තීසු ගාථාසු සඞ්ඛෙපත්ථයොජනා සමත්තා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱི་བསྡུས་དོན་སྦྱོར་ཚུལ་རྫོགས་སོ།། ඉමිස්සං පන නමක්කාරපාළියං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණං බුද්ධවචනපාළියං ආගතනයානුක්කමෙන න වුත්තං. ගාථාබන්ධවසෙන ඡන්දානුරක්ඛණත්ථමෙව පන නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදිනා අක්කමෙන වුත්තං. තස්මා පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ වුත්තං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණක්කමං [Pg.195] සඞ්ඛෙපෙන දස්සයිස්සාම බහුස්සුතපඤ්ඤාවඩ්ඪනත්ථං. འོན་ཀྱང་ཕྱག་འཚལ་བའི་ལུང་འདིའི་ནང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་མ་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ཁོ་ནར་ "ནྱ་གྲོ་དྷའི་སྐུ་" ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གོ་རིམ་མེད་པར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་དང་ཐོས་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་གོ་རིམ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པར་བྱའོ།། 1 . බුද්ධො සුප්පතිට්ඨිතපාදො 2. හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කජාතො 3. ආයතපණ්හි 4. දීඝඞ්ගුලි 5. මුදුතලුන හත්ථපාදො 6. ජාලහත්ථපාදො 7. උස්සඞ්ඛපාදො 8. එණිජඞ්ඝො 9. ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණුකානි පරිමසති 10. කොසොහිත වත්ථගුය්හො 11. සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො 12. සුඛුමච්ඡවී 13. එකෙකලොමකූපෙසු එකෙකලොමො 14. නීලමුද්ධග්ගලොමො 15. බ්‍රහ්මුජුගත්තො 16. සත්තුස්සදො 17. සීහපුබ්බඩ්ඪකායො 18. චිතන්තරංසො 19. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො 20. සමවට්ටක්ඛන්ධො 21. රසග්ගසග්ගී 22. සීහහනුකො 23. චත්තාලීසදන්තො 24. සමදන්තො 25. අවිරළදන්තො 26. සුසුක්කදාඨො 27. පහුත ජිව්හො 28. බ්‍රහ්මසරො 29. අභිනීලනෙත්තො 30. ගොප ඛුමො 31. උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදුතූල සන්නිභා 32. උණ්හීසසීසොති ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණස්ස කමො වෙදිතබ්බො. ඉමානි පන භගවතො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි පාරමීපුඤ්ඤකම්මෙන යථාරහං කම්මසරික්ඛකං ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බානි. තානි පන කම්මානි පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ වුත්තානි, තානි පනෙත්ථ ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බානීති. . སངས་རྒྱས་ཀྱི་ ༡. ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ། ༢. ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ལ་འཁོར་ལོ་བྱུང་བ། ༣. རྟིང་པ་རིང་བ། ༤. སོར་མོ་རིང་བ། ༥. ཕྱག་དང་ཞབས་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ། ༦. ཕྱག་དང་ཞབས་དྲ་བས་འབྲེལ་བ། ༧. ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་མི་མངོན་པ། ༨. བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུ། ༩. སྐུ་བསྲངས་ཏེ་བཞེངས་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་པུས་མོ་ལ་རེག་པ། ༡༠. འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ། ༡༡. པགས་པ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ། ༡༢. པགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་འཇམ་པ། ༡༣. བ་སྤུ་ཉག་མ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ། ༡༤. བ་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་སྔོ་བ། ༡༥. སྐུ་དྲང་པོ་ཚངས་པ་ལྟ་བུ། ༡༦. སྐུ་ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་བདུན་དང་ལྡན་པ། ༡༧. སེང་གེའི་རོ་སྟོད་ལྟ་བུ། ༡༨. ཐལ་གོང་རྒྱས་པ། ༡༩. ནྱ་གྲོ་དྷ་ལྟར་ཆུ་ཞེང་གབ་པའི་སྐུ། ༢༠. མགུར་ཟླུམ་པ། ༢༡. རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ། ༢༢. འགྲམ་པ་སེང་གེའི་འདྲ་བ། ༢༣. ཚེམས་བཞི་བཅུ་མངའ་བ། ༢༤. ཚེམས་མཉམ་པ། ༢༥. ཚེམས་ཐགས་བཟང་བ། ༢༦. མཆེ་བ་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ། ༢༧. ལྗགས་ཡངས་ཤིང་རིང་བ། ༢༨. ཚངས་པའི་དབྱངས། ༢༩. སྤྱན་མཐོན་མཐིང་། ༣༠. རྫི་མ་བ་ཡི་རྫི་མ་ལྟ་བུ། ༣༡. སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་པོ་བལ་འདབ་ལྟར་འཇམ་པ་སྐྱེས་པ། ༣༢. དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་གོ་རིམ་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ཐོབ་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལས་དེ་དག་ནི་འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པས། དེ་དག་འདིར་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ།། තිස්සො වන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 26. ༢༦. බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො අතිදුලභතරො කා කථා බුද්ධභාවො,ලොකෙ තස්මා විභාවී විවිධහිතසුඛං සාධවො පත්ථයන්තා; ඉට්ඨං අත්ථං වහන්තං සුරනරමහිතං නිබ්භයං දක්ඛිණෙය්‍යං,ලොකානං නන්දිවඩ්ඪං දසබලමසමං තං නමස්සන්තු නිච්චං. འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས།། དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མཁས་པ་རྣམས།། འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ། འཇིགས་པ་མེད་ཅིང་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ།། འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་སྤེལ་ཞིང་སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 26. එවං [Pg.196] සුගතන්තිආදීහි පඤ්චවීසතිවන්දනගාථාහි බුද්ධස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි තස්ස වන්දනෙ උය්‍යොජනං කරොන්තො ආහ බුද්ධො බුද්ධොතිඝොසො ත්‍යාදිගාථං. අයං පන සද්ධරාගාථාති දට්ඨබ්බො. ༢༦. དེ་ལྟར་ "བདེ་བར་གཤེགས་པ་" ལ་སོགས་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་བྱས་ནས། ད་ནི་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་ "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྲག་དྷ་རཱ་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། තත්ථ පන ලොකෙ බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසො අතිදුලභතරො බුද්ධභාවො කා කථාති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ලොකෙති මනුස්සලොකෙ තිලොකෙ වා අනන්තචක්කවාළ ලොකෙ වා. බුද්ධො බුද්ධොතිඝොසොති බුද්ධො බුද්ධො ඉති කිත්තිසද්දො ථුතිසද්දො වා. ඝුසනං ඝොසො. ඝුසියති කථියතීති වා ඝොසො, කිත්තිසද්දො. ඝුසධාතු සද්දෙ ණ. අථ වා ඝුසියති ථවියතීති ඝොසො, ථුතිසද්දො. තෙන වුත්තං පාරාජිකණ්ඩට්ඨකථායං ‘‘කිත්තිසද්දොති කිත්තිඑව. ථුතිඝොසො වා’’ති. බුද්ධො බුද්ධො ඉති පවත්තො ඝොසො ථුතිඝොසොති බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො. අතිදුලභතරොති අතිවිය දුල්ලභතමො. දුල්ලභතරොති හි වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං ලකාරලොපෙන දුලභතරොති වුත්තං. දුක්ඛෙන ලභියතීති දුල්ලභො. දුපුබ්බලභධාතු ලභනෙ අ. අථ වා ලභස්ස අසමිද්ධන්ති දුල්ලභො, දුබ්භිජානෙය්‍ය අබ්‍යයීභාවසමාසොයං. දුසද්දො අසමිද්ධත්ථො, යථා දුබ්භික්ඛොති. අති විය දුල්ලභොති අතිදුලභො. තෙසං විසෙසෙන අතිදුල්ලභොති අතිදුලභතරො. බුද්ධා හි ලොකෙ කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසො අතිදුලභතරොති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං චූළවග්ගඛන්ධකෙ ‘‘ඝොසොපි ඛො එසො ගහපති දුල්ලභො ලොකස්මිං, යදිදං බුද්ධො බුද්ධො’’ති. යථා ච හි ලොකෙ උදුම්බරිකපුප්ඵං දුල්ලභං. චන්දම්හි සසකං හත්ථෙන ගණ්හිතුං. වායසානං ඛීරං, එවං බුද්ධභාවො අතිදුල්ලභතරොති වුත්තං හොති. අයං පන හීනූපමාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං අපදානපාළියං – དེ་ལ་ "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། འདིར་ "འཇིག་རྟེན་" ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཡང་ན་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་ལའོ།། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲའམ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། སྒྲོག་པ་ནི་སྒྲའོ།། སྒྲོག་པར་བྱེད་པའམ་བརྗོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ་གྲགས་པའི་སྒྲའོ།། གྷུསཱ་ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ རྐྱེན་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན། སྒྲོག་པར་བྱེད་པའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཕམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲགས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱུང་བའི་སྒྲ་ནི་བསྟོད་པའི་སྒྲ་སྟེ། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་" ཞེས་བྱའོ།། "ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་མཆོག་གོ། "dullabhataro" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚེ། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་ "ལ་" ཡིག་བསྡུས་ནས་ "dulabhataro" ཞེས་གསུངས་སོ།། དཀའ་ལས་ཀྱིས་རྙེད་པར་བྱ་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། སྔོན་འཇུག་ "དུ་" ཡི་རྗེས་སུ་ "ལབྷཱ་" བྱིངས་རྙེད་པ་ལ་འཇུག་པ་ལ་ "ཨ་" རྐྱེན་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན། རྙེད་པ་མ་འགྲུབ་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། འདི་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་སྡུད་དོ།། "དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་འགྲུབ་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན་མུ་གེ་ལྟ་བུའོ།། ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཁྱད་པར་དུ་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ནི་ "atidulabhataro" ཞེས་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྡེ་ཚན་ཆུང་ངུའི་ལེའུ་ལས། "ཁྱིམ་བདག་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྒྲ་འདི་ཡང་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་རྙེད་པར་དཀའ་བ་དང་། ཟླ་བའི་ནང་གི་རི་བོང་ལག་པས་གཟུང་བར་དཀའ་བ་དང་། བྱ་རོག་གི་འོ་མ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ལྟར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་རུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་ལུང་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘උදුම්බරිකපුප්ඵංව[Pg.197], චන්දම්හි සසකං යථා; වායසානං යථා ඛීරං, දුල්ලභං ලොකනායක’’න්ති ච; දුල්ලභො බුද්ධුප්පාදො ලොකස්මි’’න්ති ච; “ཇི་ལྟར་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་དང་། ཟླ་བའི་ནང་གི་རི་བོང་ལྟ་བུ་དང་། བྱ་རོག་རྣམས་ཀྱི་འོ་མ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་གཙོ་བོ་རྙེད་པར་དཀའ།།” ཞེས་དང་། “འཇིག་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། කිඤ්චාපි හි ලොකෙ චක්කවත්තිරාජූනං උප්පජ්ජමානො දුල්ලභො. එකස්මිම්පි පන කප්පෙ චක්කවත්තිරාජානො අනෙකා උප්පජ්ජන්ති. තථාගතා පන ලොකෙ උප්පජ්ජමානාපි එකස්මිං කප්පෙ එක ද්විති චතු පඤ්ච බුද්ධායෙව උප්පජ්ජන්ති, න තදුත්තරි. යස්මා හි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ තථාගතසුඤ්ඤො හොති. තස්මා තථාගතස්සෙව කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනතො බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො අතිදුලභතරො කා කථා බුද්ධභාවොති වුත්තො. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා මහාපරිනිබ්බානසමයෙ ‘‘දෙවතා ආනන්ද උජ්ඣායන්ති. දුරාවතම්හා ආගතා තථාගතං දස්සනාය කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා. අජ්ජ රත්තියා පච්චූසසමයෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො ඔතරෙන්තො වා න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’ති. འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། བསྐལ་པ་གཅིག་ལའང་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དུ་མ་འབྱུང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ཡང་བསྐལ་པ་གཅིག་ལ་སངས་རྒྱས་གཅིག་གམ་གཉིས་སམ་བཞིའམ་ལྔ་ཁོ་ན་འབྱུང་གི དེ་ལས་ལྷག་པ་མི་འབྱུང་ངོ་།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མེད་པའི་སྟོང་བསྐལ་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་བས། "སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་དུས་སུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "ཀུན་དགའ་བོ་ལྷ་རྣམས་ནི་འཁང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་ཐག་རིང་པོ་ནས་ལྷགས་པ་ཡིན་ནོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཁོ་ན་འབྱུང་ངོ་།། དེ་རིང་མཚན་མོ་ནམ་གྱི་ཆ་སྨད་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རོ།། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མདུན་དུ་ལངས་ཏེ་བསྒྲིབས་ཤིང་བཀག་པས། བདག་ཅག་གིས་དུས་ཐ་མ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཇལ་བའི་སྐབས་མ་ཐོབ་བོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། බුද්ධභාවොති බුද්ධස්ස භාවො. කා කථාති කිං වත්තබ්බොඑවාති අත්ථො. කස්මා පන බුද්ධො අතිදුල්ලභතරොති ච, බුද්ධො කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්තීති ච වුත්තං. නනු බුද්ධා ලොකෙ අනෙකා උප්පජ්ජන්තීති. සච්චමෙතං. බුද්ධො නාම පන අනෙකාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවාරෙන වා අනෙකාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යදිවසමාසසංවච්ඡරං වා අනෙකාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං වා දසපාරමියො ච පඤ්චමහාපරිච්චාගෙ ච පූරෙත්වාව භවිතුං සක්කොති, න එකෙකවාරාදිනා. අථ ඛො පන අන්තමසො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දසපාරමියො ච පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ ච පූරෙත්වාව බුද්ධො [Pg.198] භවිතුං සක්කොති. තස්මා බුද්ධො අතිදුල්ලභතරොති ච, බුද්ධා කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්තීති ච වුත්තන්ති. “སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་དོ།། “ལྟ་ཅི་སྨོས་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་ནི་རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། འཇིག་རྟེན་ན་སངས་རྒྱས་དུ་མ་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་ནོ།། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲངས་མེད་པ་དུ་མའི་ཐེངས་སམ། གྲངས་མེད་པའི་ཉིན་ཞག་དང་ཟླ་བ་དང་ལོ་འཁོར་རམ། གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན་གྱི། ཐེངས་རེ་རེ་ཙམ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཐ་ན་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱིས་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། එවං බුද්ධස්ස අතිදුල්ලභතරත්තා ච කදාචි කරහචි උප්පන්නත්තා චඑව බුද්ධොබුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස මහප්ඵලං හොති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ – དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། རེས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན། “སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཡོད་དོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති; වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්සා’’ති. “སངས་རྒྱས་ཞེས་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད་པ་ལ། །ལུས་ལ་དགའ་བ་གང་སྐྱེ་བ། །དགའ་བ་དེ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་། །མཐའ་དག་ཐོབ་པ་ལས་ཀྱང་མཆོག །”ཅེས་སོ།། තස්මාති යස්මා බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසො අතිදුල්ලභතරො, බුද්ධභාවො කා කථා. තස්මා. විභාවීති මෙධාවී. තෙ හි හිතාහිතං කාරණාකාරණං වා විසෙසෙන භාවෙති පකාසෙතීති විභාවා, පඤ්ඤා. විපුබ්බ භූධාතු සත්තායං ණ. සා එතෙසං අත්ථීති විභාවීති වුච්චන්ති, සාධවො ලබ්භති. තං පන සාධවොති පදෙ විසෙසනං. “དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་“སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་རོ།། “རྣམ་པར་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པའམ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པས་ན་རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་བོ།། བྱིངས་“བྷཱུ”ཡོད་པ་ལ་སྔོན་འཇུག་“ཝི”དང་རྐྱེན་“ཎ”སྦྱར་བའོ།། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་“རྣམ་པར་གསལ་བ་”ཞེས་བརྗོད་དེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པའོ།། དེ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་ཉིད་དོ།། විවිධහිතසුඛන්ති නානප්පකාරං ලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතං හිතසුඛං. තස්ස පන අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තං පන පත්ථයන්තාතිපදෙ කම්මං. සාධවොති සප්පුරිසා. තෙ හි සපරහිතං සාධෙති නිබ්බත්තෙතීති සාධවොති වුච්චති. සාධධාතු සංසිද්ධියං අවො. තස්ස පන පදස්ස නමස්සන්තූති පදෙන කත්තුභාවෙන සම්බන්ධො. පත්ථයන්තාති යාචන්තා. විවිධහිතසුඛං පත්ථයන්ති යාචන්තීති පත්ථයන්තා, සාධවො. පත්ථධාතු යාචනෙ අන්තො. යකාරාගමො. තං පන සාධවොතිපදෙ විසෙසනං. ඉට්ඨන්ති කාමයමානං. ඉච්ඡිතබ්බං කමිතබ්බන්ති ඉට්ඨං. ඉසුධාතු ඉච්ඡා කන්තීසු තපච්චයො. තස්ස රට්ඨො, ධාත්වන්තලොපො. අත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිඅත්ථං. අත්ථියති පත්ථියතීති අත්ථො, විපාකානිසංසඵලං. අත්ථධාතු යාචනායං අ[Pg.199]. අථ වා අසති භවති ඵලභාවෙනාති අත්ථො. අසධාතු භුවිම්හි ථ. තං පන පදද්වයං වහන්තන්තිපදෙ කම්මං. වහන්තන්ති ධාරකං. වහති හරතීති වහන්තො, බුද්ධො. වහධාතු වහනෙ පාපුණනෙ වා අන්තො. බුද්ධො හි සත්තානං ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛං ධම්මදෙසනාය ධාරෙතීති අත්ථො. “ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དེ་ནི་“གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་ཅིང་སྐྱེད་པས་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། བྱིངས་“སཱདྷ”གྲུབ་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨཝོ”སྦྱར་བའོ།། ཚིག་དེ་ནི་“ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག”ཅེས་པའི་ཚིག་དང་བྱེད་པ་པོའི་ཚུལ་དུ་འབྲེལ་ལོ།། “གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སློང་བའོ།། ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སློང་བས་ན་གསོལ་བ་འདེབས་པ་སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། བྱིངས་“པཏྠ”གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨནྟོ”དང་། ཡ་ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་བའོ།། དེ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། “འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། འདོད་པར་བྱ་ཞིང་དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་འདོད་པའོ།། བྱིངས་“ཨིསུ”འདོད་པ་དང་དགའ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཏ”སྦྱར་བའོ།། དེའི་“ཏ”ནི་“ཊྛ”རུ་འགྱུར་ཞིང་བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ།། “དོན་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ།། གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་འདོད་པས་ན་དོན་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུའོ།། བྱིངས་“ཨཏྠ”གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འབྲས་བུའི་ཚུལ་དུ་ཡོད་པར་འགྱུར་བས་ན་དོན་ཏོ།། བྱིངས་“ཨས”ཡོད་པ་ལ་རྐྱེན་“ཐ”སྦྱར་བའོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་ནི་“འཛིན་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉར་བའོ།། འཛིན་ཅིང་འཁྱེར་བས་ན་འཛིན་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། བྱིངས་“ཝཧ”འཛིན་པའམ་ཐོབ་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨནྟོ”སྦྱར་བའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་བདེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཀྱིས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། සුරනරමහිතන්ති දෙවෙහි ච මනුස්සෙහි ච චතුපච්චයාදීහි පූජිතං. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං. ඉස්සරියකීළාදීහි සුරන්ති දිබ්බන්තීති සුරා, දෙවා. සුරධාතු දිත්තියං. අථ වා සුරන්ති ඊසන්ති දෙවිස්සරියං පාපුණන්ති විරොචන්ති චාති සුරා, දෙවා. සුන්දරා රා වාචා එතෙසන්ති වා සුරා, දෙවා. ඛන්ධසන්තානං නරන්ති නෙන්තීති නරා, මනුස්සා. නරධාතු නයනෙ අ. සුරා ච නරා ච සුරනරා. තෙහි මහිතබ්බා පූජිතබ්බාති සුරනරමහිතො, බුද්ධො. මහධාතු පූජායං ත. තං සුරනරමහිතං. නිබ්භයන්ති අභයං. භියතෙ භයං. නත්ථි භයං එතස්සාති නිබ්භයො, බුද්ධො. තං නිබ්භයං. තථාගතස්ස අට්ඨසු පරිසාසු කෙනචි කාරණෙන භයං හදයචලනං කම්පනං නත්ථීති අත්ථො. “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་སོགས་པས་མཆོད་པའོ།། འདི་ལ་ངེས་ཚིག་ནི། དབང་ཕྱུག་དང་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པས་རྩེ་ཞིང་གསལ་བས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། བྱིངས་“སུར”གསལ་བ་ལའོ།། ཡང་ན། དབང་བྱེད་ཅིང་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་ལ་རྣམ་པར་གསལ་བས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། ཡང་ན། དེ་དག་གི་གསུང་ནི་མཛེས་ཤིང་སྙན་པས་ན་ལྷ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་སོ།། ཕུང་པོའི་རྒྱུན་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་མི་སྟེ། མི་རྣམས་སོ།། བྱིངས་“ནར”འདྲེན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ལྷ་དང་མི་ནི་ལྷ་དང་མིའོ།། དེ་དག་གིས་མཆོད་པར་བྱ་བ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། བྱིངས་“མཧ”མཆོད་པ་ལ་རྐྱེན་“ཏ”སྦྱར་བའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པའོ།། “འཇིགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིགས་པའོ།། འདི་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་འཇིགས་པ་དང་། སྙིང་འདར་བ། འགུལ་བ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། දක්ඛිණෙය්‍යන්ති පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බඋත්තමදානාරහං. දාතබ්බාති දක්ඛිණා, දෙය්‍යධම්මවත්ථු. දාධාතු දානෙක්ඛිණපච්චයො. අථ වා දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතාය සත්තා යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහීති දක්ඛිණා, පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බදානං. දක්ඛධාතු වඩ්ඪනෙයු, තං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, බුද්ධො. අරහතිතද්ධිතෙ ණෙය්‍යො. අථ වා දක්ඛිණාය හිතං අනුරූපං මහප්ඵලකරණතාය විසොධෙතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, බුද්ධො. විසොධෙතිතද්ධිතායං. බුද්ධොයෙව හි දක්ඛිණාය මහප්ඵලකරණවසෙන ච, විසොධනවසෙන ච, දෙවසක්කබ්‍රහ්මෙහි ච, කොසලරාජාදීහි ච, අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨාදීහි ච පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බං උත්තමදානං විසෙසෙන අරහති, තස්මා දක්ඛිණෙය්‍යන්ති ථොමෙති. “སྦྱིན་གནས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་འོས་པའོ།། སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ནི་ཡོན་ཏེ། སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོའོ།། བྱིངས་“དཱ”སྦྱིན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨིཀྵིཎ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་འདོད་པ་བཞིན་གྱི་འབྱོར་པ་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡོན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པའོ།། བྱིངས་“དཀྵ”འཕེལ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨེཡུ”སྦྱར་བའོ།། དེ་ལ་འོས་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། འོས་པའི་ཕོགས་ཀྱི་རྐྱེན་“ཎེཡ྄ཡོ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཡོན་གྱི་ཕན་པ་དང་མཐུན་པར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཏེ། སངས་རྒྱས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའི་ཕོགས་ཀྱི་རྐྱེན་འདིའོ།། སངས་རྒྱས་ཉིད་ཁོ་ན་ནི་ཡོན་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ལྷ་དང་བརྒྱ་བྱིན་དང་ཚངས་པ་རྣམས་དང་། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཁྱིམ་བདག་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་དེ་བྱེ་བྲག་ཏུ་འོས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་གནས་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། ලොකානන්ති [Pg.200] සත්තලොකානං. තස්ස පන අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. නන්දිවඩ්ඪන්ති පීතියා වඩ්ඪාපෙන්තං. නන්දියතෙ නන්දි. භාවසාධනොයං. නන්දධාතු සමිද්ධියං නන්දනෙ වා ඉ. පීතියා අධිවචනමෙතං. සා වඩ්ඪෙති බුද්ධෙතීති නන්දිවඩ්ඪො, බුද්ධො. නන්දිසද්දූපපදවඩ්ඪධාතු වඩ්ඪනෙ අ. බුද්ධො හි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාසීතානුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණසම්පන්නෙන ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිගුණසම්පන්නෙන ධම්මදෙසනාය ච ලොකෙ සබ්බසත්තානං පීතිං වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. සබ්බසත්තානඤ්හි බුද්ධදස්සනෙ ධම්මසවනෙ ච තිත්තො නත්ථි, තස්මා ලොකානං නන්දිවඩ්ඪන්ති ථොමෙති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානට්ඨකථායං ‘‘පකතියාඑව හි බුද්ධදස්සනෙ පුණ්ණචන්දසමුද්දරාජදස්සනෙ අතිත්තො ලොකොති. කථං පන සබ්බසත්තානං බුද්ධදස්සනෙ අතිත්තො හොතී’’ති. බුද්ධස්ස පන බාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාදීහි සීලාදිඅසාධාරණගුණෙහි ච අධික සම්පන්නො හුත්වා සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිරොචමානත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා තාවතිංසෙ – “འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱིའོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། “དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ།། འདི་ནི་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་པའོ།། བྱིངས་“ནནྡ”འབྱོར་པའམ་དགའ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨི”སྦྱར་བའོ།། འདི་ནི་དགའ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། དེས་འཕེལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བ་“ནནྡི”དང་བྱིངས་“ཝཌྜྷ”འཕེལ་བ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་ཆོས་ཉན་པ་ལ་ངོམས་པ་མེད་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བསྟོད་དོ།། འདི་ཉིད་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་། ཟླ་བ་ཉ་བ་དང་། རྒྱ་མཚོའི་རྒྱལ་པོ་མཐོང་བ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ངོམས་པ་མེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་ལ་ངོམས་པ་མེད་པ་ཡིན་ཞེ་ན།” སངས་རྒྱས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ལས་ལྷག་པར་རྣམ་པར་གསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘න කොචි දෙවො වණ්ණෙන, සම්බුද්ධං අතිරොචති; සබ්බෙ දෙවෙ අධිග්ගය්හ, සම්බුද්ධොව විරොචතී’’ති. “ལྷ་གང་གིས་ཀྱང་མདོག་ཉིད་ཀྱིས། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཟིལ་མི་གནོན། །ལྷ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གནོན་ནས། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་གསལ་ལོ།།”ཞེས་སོ།། දසබලන්ති අඤ්ඤෙහි පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකෙහි අසාධාරණෙන දසකායබලෙන ච දසඤාණබලෙන සම්පන්නං. තඤ්හි කෙහිචි විරුද්ධෙහි කාරණෙහි බලන්ති න කම්පෙන්තීති බලන්ති වුච්චති. අථ වා බලන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති බලං, කායබලං. බලධාතු පාණෙ අ. බලන්ති භාරං වහිතුං සක්කුණන්තීති වා බලං, බලන්ති ජානන්ති සබ්බධම්මන්ති බලං, ඤාණ බලං. දසබලඤ්ච දසබලඤ්ච දසබලානි එකසෙසනයෙන. තානි යස්ස සොති දසබලො, බුද්ධො. ඉධ පන සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තොපි විසෙසට්ඨානියත්තා භගවතො දසකායබලානි ච, දසඤාණබලානි ච අධිප්පෙතානි. තෙසං පන සරූ පත්ථං නයනසුභගකායඞ්ගන්ත්‍යාදි ගාථාවණ්ණනායං වුත්තමෙව. “སྟོབས་བཅུ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་རང་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ནི་འགལ་བའི་རྒྱུ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གཡོ་བས་ན་སྟོབས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྲོག་འཛིན་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། བྱིངས་“བལ”སྲོག་འཛིན་པ་ལ་རྐྱེན་“ཨ”སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། ཁུར་འཁྱེར་ནུས་པས་ན་སྟོབས་སམ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། སྟོབས་བཅུ་དང་སྟོབས་བཅུ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་གི་ཚུལ་གྱིས་སྟོབས་བཅུ་རྣམས་སོ།། སྟོབས་དེ་དག་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི་སྟོབས་བཅུ་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། འདིར་ནི་སྤྱིའི་ཚུལ་དུ་གསུངས་ཀྱང་། བྱེ་བྲག་གི་གནས་སྐབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་རྣམས་ལ་བྱའོ།། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ནི་མིག་ལ་མཛེས་པའི་སྐུའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཤད་ཟིན་ཏོ།། අසමන්ති [Pg.201] සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං. නත්ථි සමො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අසමො, බුද්ධො. තං අසමං. තන්ති තාදිසං ගුණසම්පන්නං බුද්ධං. නිච්චන්ති සතතං සමිතං සබ්බකාලං නිරන්තරන්ති අත්ථො. නමස්සන්තූති අභිවන්දන්තූති. “མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པའོ།། འདི་ལ་མཚུངས་པའམ་འདྲ་བའི་གང་ཟག་མེད་པས་ན་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མཚུངས་པ་མེད་པའོ།། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། “རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. ලොකෙ තිලොකෙ මනුස්සලොකෙ වා, බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො බුද්ධො බුද්ධොඉති කිත්තිසද්දො ථුතිසද්දො වා, අතිදුලභතරො අතිවිය දුල්ලභතමො, බුද්ධභාවො බුද්ධස්ස භාවො, කා කථා කිංවත්තබ්බො එව, තස්මා බුද්ධොබුද්ධොති ඝොසස්ස අතිදුල්ලභතරත්තා, විභාවී මෙධාවී විවිධහිතසුඛං නානප්පකාරං ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතං හිතසුඛං පත්ථයන්තා යාචන්තා, සාධවො සප්පුරිසා ඉට්ඨං කාමයමානං, අත්ථං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිඅත්ථං, වහන්තං ධාරකං, සුරනරමහිතං දෙවමනුස්සෙහි පූජිතං, නිබ්භයං අභයං අසන්තාසං වා, දක්ඛිණෙය්‍යං පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බඋත්තමදානාරහං, ලොකානං සත්තලොකානං නන්දිවඩ්ඪං පීතියා වඩ්ඪාපනෙන්තං. දසබලං අසාධාරණෙන දසකායඤාණබලෙන සම්පන්නං, අසමං සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං තං තාදිසං ගුණසම්පන්නං බුද්ධං නිච්චං සතතං සමිතං සබ්බකාලං නිරන්තරං, නමස්සන්තු අභිවන්දන්තූති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི། འཇིག་རྟེན་ནམ་ཁམས་གསུམ་མམ་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན། “སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲའམ། སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲའམ་བསྟོད་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་མཆོག་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན། རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ། ཕན་བདེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སློང་བ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ། འདོད་པ་སྟེ་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན། འཛིན་པ་སྟེ་ཉར་བ། ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་སྟེ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པ། འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ་འཇིགས་པ་མེད་པའམ་སྐྲག་པ་མེད་པ། སྦྱིན་གནས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་འོས་པ། འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཏེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་དགའ་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ། སྟོབས་བཅུ་པ་སྟེ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐུའི་སྟོབས་བཅུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སུ་དང་ཡང་མི་མཚུངས་པ། དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་དུ་དང་། རྟག་པར་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར། ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་སྟེ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ།། ඡබ්බීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 27. ༢༧. පුඤ්ඤෙනෙතෙන සොහං නිපුණමති සතො සම්පරායෙ ච තිත්තො,දක්ඛො දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො අවිකලවීරියො භොගවා සංවිභාගී; තික්ඛො [Pg.202] සූරො ධිතත්තො සපරහිතධරො දීඝජීවී අරොගො,ධඤ්ඤො වණ්ණො යසස්සී අතිබලවධරො කිත්තිමා ඛන්තුපෙතො. བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་བདག་ནི་བློ་ཞིབ་ཅིང་། །དྲན་ལྡན་ཕྱི་མར་ངོམས་ཤིང་མཁས་པ་དང་། །ལྟ་བ་དྲང་བའི་ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན། །ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་ཞིང་གཏོང་ཕོད་ཆེ་བ་དང་། །རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན། །རང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་ཚེ་རིང་ནད་མེད་དང་། །སྐལ་བཟང་མདོག་ལྡན་གྲགས་པ་སྟོབས་ཆེན་འཛིན། །སྙན་གྲགས་ལྡན་ཞིང་བཟོད་པ་དང་ལྡན་ཤོག ། 28. ༢༨. සද්ධො දාතඞ්ගුපෙතො පරමසිරිධරො දිට්ඨධම්මෙ විරත්තො,ලජ්ජී කල්‍යාණමිත්තො අභිරතකුසලො පඤ්චසීලාදිරක්ඛො; අප්පිච්ඡො අප්පකොධො අතිවුජුහදයො ඉද්ධිමා අප්පමෙය්‍යො,පාසංසො පෙමවාචො සුජනගුණවිදූ මාමකො සො භවෙය්‍යං. དད་ལྡན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་ཞིང་། །དཔལ་མཆོག་འཛིན་ཅིང་ཚེ་འདིར་ཆགས་པ་མེད། །ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལྡན། །དགེ་ལ་མངོན་དགའ་བསླབ་ལྔ་ལ་སོགས་སྲུང་། །འདོད་ཆུང་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་སྙིང་དྲང་ལྡན། །རྫུ་འཕྲུལ་ལྡན་ཞིང་ཚད་མེད་པར་འགྱུར་ཤོག །བསྔགས་འོས་སྙན་པར་སྨྲ་ཞིང་དམ་ཡོན་ཤེས། །བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་དད་གུས་ལྡན་པར་ཤོག ། 27. එවං බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසොත්‍යාදිගාථාය බුද්ධවන්දනෙ උය්‍යොජනං කත්වා ඉදානි සුගතන්ත්‍යාදීහි ගාථාහි බුද්ධං වන්දිත්වා පණිධිං කරොන්තො ආහ පුඤ්ඤෙනෙතෙන සොහන්ත්‍යාදි ගාථාද්වයං. අයං පන ගාථාද්වයම්පි සද්ධරාගාථාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ පඨමගාථායං සොඅහං එතෙන පුඤ්ඤෙන සම්පරායෙ නිපුණමති ච සතො ච…පෙ… ඛන්තුපෙතො ච භවෙය්‍යන්ති සම්බන්ධො. සොහන්ති සො අහං. බුද්ධස්ස නමක්කාරො සොඅහන්ති අත්ථො. එතෙන පුඤ්ඤෙනාති ඉමිනා බුද්ධවන්දනපුඤ්ඤකම්මෙන අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. පුධාතු සොධනෙ ණ්‍ය. පුඤ්ඤන්ති ච ඉධ පන බුද්ධපණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා අධිප්පෙතා. සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්ම වෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිංසාධෙති චාති අත්ථො ච වෙදිතබ්බො. සම්පරායෙ චාති එත්ථ [Pg.203] චසද්දො අට්ඨානයොගො. සො ච නිපුණමතිත්‍යාදීසු පදෙසු යොජෙතබ්බො. සම්පරායෙති පරලොකෙ. සො හි සම්පරායිතබ්බා උපගමිතබ්බා එත්ථ සත්තෙහීති ච, කම්මකිලෙසවසෙන සත්තෙහි සම්පරායිතබ්බා පාපුණිතබ්බාති වා එත්ථාති ච සම්පරායොති වුච්චති. සංපරිපුබ්බ අයධාතු හි ගතියං ණ. අථ වා කම්මවසෙන අභිමුඛො සම්පරෙති ගච්ඡති පවත්තතීති සම්පරායොති වුච්චති. සංපුබ්බපරධාතු ගතියං ණ්‍ය. ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තීතිආදීසු විය හි චුරාදි ගණවසෙන පරසද්දං ගතියමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ. තස්මිං සම්පරායෙ. ༢༧. དེ་ལྟར་ “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བསྐུལ་ནས། ད་ནི་ “བདེ་བར་གཤེགས་པ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར། “བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་བདག་ནི་...” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཀྱང་སྲག་དྷ་རཱ་ (saddharā) ཚིགས་བཅད་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། “བདག་དེ་ཉིད་བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བློ་གྲོས་ཕྲ་ཞིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་... བྱས་ནས་... བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་སྦྱར་རོ། །“སོ་ཧཾ་” (sohaṃ) ནི་ “བདག་དེ་ཉིད་” (so ahaṃ) ཅེས་པའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བདག་དེ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་” (etena puññena) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་གཙང་བར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་ (puñña) ཞེས་བྱའོ། །པཱུ་ (pū) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གཙང་བར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །འདིར་བསོད་ནམས་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ལ་འདོད་དོ། །དེ་ཡང་ཕྱག་བྱ་བ་དང་ཕྱག་བྱེད་པ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ཞིང་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་རྣམས་བཟློག་ནས། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་གྲུབ་པ་ལ་བགེགས་བྱེད་པའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཡང་” (samparāye ca) ཞེས་པ་འདིར་ “ཡང་” (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱར་བ་སྟེ། དེ་ནི་ “བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་” (samparāye) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏོ། །དེ་ཉིད་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་འགྲོ་བར་བྱ་བ་འམ་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ “སམ་པ་རཱ་ཡ་” (samparāya) ཞེས་བྱའོ། །སམ་ (saṃ) དང་པཱ་རི་ (pari) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཨཡ་ (aya) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ལས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “སམ་པ་རཱ་ཡ་” ཞེས་བྱའོ། །སམ་ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་པཱ་ར་ (para) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །“ཀུན་དགའ་བོ་དེ་ལྟར་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི་རིམ་གྱིས་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཅུ་རཱ་དི་ (curādi) སྡེ་པའི་དབང་གིས་ “པཱ་ར་” (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་འགྲོ་བ་ལ་འདོད་དོ། །དེའི་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུའོ། ། නිපුණමතීති සණ්හසුඛුමපඤ්ඤවා ච. සණ්හසුඛුමං අත්ථන්තරං පටිවිජ්ඣනසමත්ථාය පඤ්ඤාය සම්පන්නො ච වා. එත්ථ ච නිපුණසද්දො සණ්හසුඛුමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. හිතාහිතං මනති ජානාතීති මති, පඤ්ඤා. මනධාතු ඤාණෙති. නිපුණා සණ්හා මති පඤ්ඤා යස්ස මෙති නිපුණමති. සතොති සතිමා ච. සරතීති සති, සරධාතු චින්තායන්ති. සා අස්ස මෙ අත්ථීති සතො. තිත්තොති තප්පනො ච. යථාලද්ධවත්ථුනා සන්තුට්ඨො චාති අත්ථො. තිසනං තප්පනං තිත්තො. තිසධාතු තප්පනෙ තපච්චයො. සකාරස්ස තොආදෙසො. යථාලාභ සන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තො සො චාති තිවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුට්ඨොති වුත්තං හොති. “བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་” (nipuṇamatī) ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་དོན་གྱི་བྱེ་བྲག་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་ “ནི་པུ་ཎ་” (nipuṇa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ་རྐྱེན་མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞིའོ། །ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་ཤེས་པས་ན་བློ་གྲོས་ (mati) ཏེ་ཤེས་རབ་བོ། །མན་ (mana) བྱིངས་ནི་ཤེས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །གང་ལ་ཞིབ་མོ་དང་ཕྲ་བའི་བློ་གྲོས་ཏེ་ཤེས་རབ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བློ་གྲོས་ཕྲ་བ་ (nipuṇamati) འོ། །“དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་” (sato) ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡོད་པའོ། །དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ (sati) སྟེ། སར་ (sara) བྱིངས་ནི་བསམ་པ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་བདག་ལ་ཡོད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཆོག་ཤེས་པ་” (titto) ཞེས་པ་ནི་ཚིམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དངོས་པོས་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོག་ཤེས་པ་ (titto) སྟེ། ཏིས་ (tisa) བྱིངས་ནི་ཚིམ་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །ས་ཡིག་ལ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འོས་པས་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ། ཆོག་ཤེས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བྱའོ། ། දක්ඛොති තං තං කිච්චෙ ඡෙකො ච කුසලො ච වා. සො හි කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො. දක්ඛධාතු සීඝත්ථෙ අ. දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤොති දිට්ඨිඋජුපඤ්ඤොති පදච්ඡෙදො. උජු දිට්ඨිපඤ්ඤාය සමන්නාගතොති අත්ථො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු දිට්ඨිජ්ජු පඤ්ඤොති පාඨො. දිට්ඨිඋජුපඤ්ඤොති පදච්ඡෙදො, සොයෙ වත්ථො[Pg.204]. උජූති අකුටිලභාවෙන භවතීති උජු, අජ්ජවො. උජුධාතු අජ්ජවෙ ක්වි. අථ වා අරති අකුටිලභාවෙන පවත්තතීති උජු, අවඞ්කො. අරධාතු ගතියං ජුපච්චයො. අරිස්ස උආදෙසො. සම්මා පස්සතීති දිට්ඨි, මති. දිසධාතු පස්සනෙ තපච්චයො. තස්ස රට්ඨාදෙසො. ධාත්වන්තලොපො ච ඊ ච. උජු අජ්ජවා දිට්ඨි මති දිට්ඨුජු විසෙසනපරනිපාතවසෙන. පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා. පපුබ්බඤාධාතු අවබොධනෙ අ. උජුදිට්ඨි ච උජුපඤ්ඤා ච යස්ස මෙති දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො, පුග්ගලො. අවිකලවීරියොති අනූනවීරියො ච පරිපුණ්ණවීරියො චාති අත්ථො. විහීනං කරොතීති විකලො. විපුබ්බකරධාතු කරණෙ අ. රස්සලො. වීරානං කම්මං වීරියං. අවිකලං අනූනං වීරියං අස්සමෙති අවිකලවීරියො. න සක්කා කුසීතෙනෙව නවලොකුත්තරධම්මා ලද්ධුං, ආරද්ධවීරියෙනෙව සක්කා. තස්මා අවිකලවීරියොති පත්ථෙතීති වුත්තං හොති. “མཁས་པ་” (dakkho) ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་གོ་ཆོད་པ་དང་མཁས་པའོ། །དེ་ནི་དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་ལེ་ལོ་མེད་པར་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་མཁས་པའོ། །དཀྵ་ (dakkha) བྱིངས་ནི་མྱུར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །“ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་” (diṭṭhujjupañño) ཞེས་པ་ནི་ “ལྟ་བ་” (diṭṭhi) དང་ “དྲང་པོ་” (uju) དང་ “ཤེས་རབ་” (paññā) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་ “དིཊྛིཛྫུ་པཉྙོ་” (diṭṭhijju pañño) ཞེས་འབྱུང་སྟེ། དེ་ཡང་ “ལྟ་བ་དྲང་པོའི་ཤེས་རབ་” ཅེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་སྟེ་དོན་གཅིག་གོ། །“དྲང་པོ་” (uju) ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་དྲང་པོ་སྟེ་གཤོལ་ལོ། །ཨུ་ཇུ་ (uju) བྱིངས་ནི་དྲང་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། གྱ་གྱུ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་དྲང་པོ་སྟེ་མི་གྱོན་པའོ། །ཨར་ (ara) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཇུ་ (ju) རྐྱེན་ནོ། །ཨར་ལ་ཨུ་རུ་བསྒྱུར་རོ། །ཡང་དག་པར་ལྟ་བས་ན་ལྟ་བ་ (diṭṭhi) སྟེ་བློ་གྲོས་སོ། །དིས། (disa) བྱིངས་ནི་ལྟ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །དེ་ལ་ཊྛ་ (ṭṭha) རུ་བསྒྱུར་ཞིང་བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་བསྡུས་ནས་ ཨཱི་ (ī) སྦྱར་རོ། །དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་སྟེ་བློ་གྲོས་ནི་ལྟ་བ་དྲང་པོ་ (diṭṭhuju) སྟེ། ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་ཕྱི་མར་སྦྱར་བའི་དབང་གིས་སོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་ཤིང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་ (paññā) བོ། །པཱ་ (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཉཱ་ (ñā) བྱིངས་ནི་རྟོགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་ཡོད་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི་ལྟ་བ་དང་ཤེས་རབ་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པ་” (avikalavīriyo) ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཆད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉམས་པ་ (vikalo) འོ། །བཱི་ (vi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀར་ (kara) བྱིངས་ནི་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །ལ་ཡིག་ཐུང་ངུར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་དཔའ་བོ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ (vīriya) སོ། །གང་ལ་མ་ཉམས་ཤིང་མ་ཆད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཡོད་པ་དེ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པའོ། །ལེ་ལོ་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་ཀྱི། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཉམས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། භොගවාති භුඤ්ජිතබ්බසම්පත්තිසුඛෙන සම්පන්නො ච. භුඤ්ජිතබ්බොති භොගො, සම්පත්ති. භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු ණ. භොගො අස්ස මෙ අත්ථීති භොගවා. සංවිභාගීති සංවිභජනසීලො ච සංවිභජනසම්පන්නො ච වා, සංවිභජති සීලෙනාති සංවිභාගී. සංවිභජනසීලොති වා සංවිභාගී, සංවිභජිතුං සීලමස්සාති වා සංවිභාගී. සංවිභාගෙ සීලමස්සාති සංවිභාගී. අයං තස්සීලත්ථො. සංවිභජති ධම්මෙනාති සංවිභජනධම්මොති වා. සංවිභජිතුං ධම්මො අස්සාති වා, සංවිභජනෙ ධම්මො අස්සාති වා සංවිභාගී. අයං තද්ධම්මත්ථො. සංවිභජනං සාධුකාරො අස්ස අත්ථි. සාධුකාරිනා සංවිභජතීති වා, සංවිභජිතුං සාධුකාරීති වා, සංවිභජනෙ සාධුකාරීති වා සංවිභාගී. අයං තස්සා ධුකාරත්ථො. සංවිපුබ්බ භජධාතු විභාගෙ ණ. ජස්ස ගො. අථ වා සංවිභජනං සංවිභාගො. සො මෙ අස්ස අත්ථීති සංවිභාගී[Pg.205]. අස්සථ්‍යත්ථෙ ඊ. පරෙසං යාචකානං අන්නාදිදානවත්ථුං නිච්චං පරිච්චජනකාරීති වුත්තං හොති. “ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་” (bhogavā) ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ (bhogo) ཏེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །བྷུ་ཇ་ (bhuja) བྱིངས་ནི་སྐྱོང་བ་དང་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཡོད་པ་དེ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པའོ། །“གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ་” (saṃvibhāgī) ཞེས་པ་ནི་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པའོ། །རང་གི་ངང་ཚུལ་གྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་གི་ངང་ཚུལ་ཡིན་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ངང་ཚུལ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ངང་ཚུལ་གྱི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། ཆོས་ཀྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་ན་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་གི་ཆོས་ཡིན་པས་སམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ཆོས་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ལེགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཁོང་ལ་ཡོད་དོ། །ཡང་ན། ལེགས་པར་བྱེད་པས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པའམ། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་དེའི་ལེགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །སམ་ (saṃ) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བྷ་ཇ་ (bhaja) བྱིངས་ནི་བགོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཇ་ཡིག་ལ་ག་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །ཡང་ན། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་བགོ་བཤའ་ (saṃvibhāgo) སྟེ། དེ་བདག་ལ་ཡོད་པས་ན་གཏོང་བ་ལ་དགའ་བའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཨཱི་ (ī) རྐྱེན་ནོ། །གཞན་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་ཟས་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྟག་ཏུ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། තික්ඛොති තික්ඛප්පඤ්ඤවා ච නිසානපඤ්ඤවා වා. තිජනං නිසනං තික්ඛා, පඤ්ඤා. තිජධාතු නිසානෙ ඛ. ජස්ස කො. තික්ඛා පඤ්ඤා මෙ අස්ස අත්ථීති තික්ඛො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණො. තික්ඛ පඤ්ඤාය සම්පන්නො චාති අත්ථො. පඤ්ඤාය ච සබ්බ කුසලානං ධම්මානං සෙට්ඨත්තා මූලකාරණත්තා ච තික්ඛොති පත්ථනං කරොති. වුත්තඤ්හි මිලින්දපඤ්හෙ – “རྣོ་བ་” (tikkho) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་རྣོ་བའོ། །རྣོ་བར་བྱེད་པས་ན་རྣོ་བ་ (tikkhā) སྟེ་ཤེས་རབ་བོ། །ཏི་ཇ་ (tija) བྱིངས་ནི་རྣོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཁ་ (kha) རྐྱེན་ནོ། །ཇ་ཡིག་ལ་ཀ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །གང་ལ་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་ཡོད་པ་དེ་ནི་རྣོ་བའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཎོ་ (ṇo) རྐྱེན་ནོ། །ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་རྩ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣོ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ། །མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལས་ཀྱང་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘පඤ්ඤා පසට්ඨා ලොකස්මිං, කතා සද්ධම්මට්ඨිතියා; පඤ්ඤාය විමතිං හන්ත්වා, සන්තිං පප්පොති පණ්ඩිතො’’ති. “འཇིག་རྟེན་དུ་ནི་ཤེས་རབ་བསྔགས། །དམ་ཆོས་གནས་པར་བྱ་ཕྱིར་བྱས། །མཁས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་བཅོམ་ནས། །ཞི་བ་ཉིད་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། සූරොති චතූසු පරිසාසු අට්ඨසු පරිසාසු ච වීරො ච. සත්තිවන්තො නිබ්භයොති අත්ථො. සූරයතෙ විරයතෙ සූරො. භාවසාධනොයං. සූරධාතු වික්කන්තියං වීරෙ වා අ. අථ වා අභිරුඅඡම්භිඅනුත්‍රාසභාවෙන සූරති ගච්ඡති පවත්තතීති සූරො. සූරධාතු ගතියං අ. සීහො විය පරිසමජ්ඣෙ සූරවීරසම්පන්නො චාති අත්ථො. සාසනි කෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි සූරසද්දස්ස නිබ්බචනං න දස්සිතං. කෙවලං පන සූරොති විසිට්ඨසූරොති අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං. ධිතත්තොති එත්ථ ධිත අත්තොති පදච්ඡෙදො. ධිතොති සමාධි. අත්තන්ති චිත්තං. එකග්ගචිත්තසම්පන්නො චාති අත්ථො. ධාති තිට්ඨති එකාරම්මණෙහි ධිතො, එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙ ධාරෙතීති වා ධිතො, සමාධි. ධාධාතු ධාරණෙ ත. ආරම්මණං අරති ජානාතීති අත්තං, චිත්තං. අරධාතු ගතියං ත. රස්ස තො. ධිතො සමාධි අත්තං චිත්තං අස්ස මෙති ධිතත්තො. “དཔའ་བོ་” (sūro) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བཞི་དང་འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་དཔའ་བོའོ། །མཐུ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔའ་བར་བྱེད་ཅིང་བརྟུལ་ཕོད་པར་བྱེད་པས་ན་དཔའ་བོའོ། །འདི་ནི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ། །སཱུ་ར་ (sūra) བྱིངས་ནི་རྩལ་དང་དཔའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། མི་འཇིགས་པ་དང་། མི་སྐྲག་པ། དངངས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་དཔའ་བོའོ། །སཱུ་ར་ (sūra) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །སེང་གེ་བཞིན་དུ་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་དཔའ་རྩལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །བསྟན་པ་ལ་མཁས་པའི་དམ་ཆོས་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ “སཱུ་ར་” ཞེས་པའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་མ་བཤད་དོ། །འོན་ཀྱང་ “དཔའ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དཔའ་བོ་ཞེས་དོན་བཤད་པ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་ཏོ། །“བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་” (dhitatto) ཞེས་པ་འདིར་ “དྷི་ཏ་” (dhita) དང་ “ཨཏྟ་” (atta) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །“དྷི་ཏ་” ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །“ཨཏྟ་” ནི་སེམས་སོ། །སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་གནས་པས་ན་བརྟན་པ་ (dhito) འམ། དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་པས་ན་བརྟན་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །དྷཱ་ (dhā) བྱིངས་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །དམིགས་པ་ཤེས་པས་ན་བདག་ཉིད་ (attaṃ) དེ་སེམས་སོ། །ཨར་ (ara) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཏ་ (ta) རྐྱེན་ནོ། །ར་ཡིག་ལ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རོ། །གང་ལ་བརྟན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སེམས་ཡོད་པ་དེ་ནི་བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་དོ། ། සපරහිතචරොති අත්තහිතපරහිතචරො, අත්තනො ච පරස්ස ච අත්ථං පටිපන්නකො චාති අත්ථො. අත්තනො ච පරස්ස ච හිතං අත්ථං පයොජනං චරති පටිපජ්ජතීති සපරහිතචරො[Pg.206]. සපරහිතසද්දූපපද චරධාතු චරණෙ අ. දීඝජීවීති දීඝායුකො ච. දීඝෙන ජීවිතින්ද්‍රියෙන සම්පන්නො වා. දීඝො ජීවො ජීවිතං අස්ස මෙති දීඝජීවි. ආයුකප්පම්පි දීඝජීවිතසම්පන්නො චාති අත්ථො. අරොගොති රොගවිරහො ච ආරොග්‍යං වා. රුජ්ජති භඤ්ජති අඞ්ගපච්චඞ්ගානීති රොගො, බ්‍යාධි. රුජධාතු භඞ්ගෙ ණ. අථ වා රුජ්ජති හිංසතීති රොගො. රුජධාතු හිංසායං ණ. නත්ථි රොගො තස්ස මෙති අරොගො, ඡන්නවුතිරොගානං අභාවො භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. ධඤ්ඤොති සිරීපුඤ්ඤපඤ්ඤාලක්ඛණසම්පන්නො ච. ධඤ්ඤසද්දො හි සිරීපුඤ්ඤපඤ්ඤාලක්ඛණවාචකොති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි වෙස්සන්තරජාතකෙ ‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගල සම්මත’’න්ති ච. තෙමියජාතකෙ ‘‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී’’ති ච. ඉදං පන නිබ්බචනං. ධනනං සම්පජ්ජනං ධඤ්ඤං, සිරීපඤ්ඤාපුඤ්ඤලක්ඛණානං සම්පන්නන්ති අත්ථො. ධනධාතු සම්පන්නෙ. ධාතූනං අනෙකත්ථත්තා ණ්‍යපච්චයො. ණකාරානුබන්ධෙ ලොපෙ කතෙ යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ඤකාරං කත්වා ධඤ්ඤන්ති රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අථ වා ධනං සිරීපඤ්ඤා පුඤ්ඤලක්ඛණසම්පදං අස්ස මෙ අත්ථීති ධඤ්ඤො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණ්‍යො. “རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པ་” (saparahitacaro) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་སྟེ། རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པ་དང་དོན་དང་དགོས་པ་སྤྱོད་ཅིང་སྒྲུབ་པས་ན་རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པའོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཙར་ (cara) བྱིངས་ནི་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཨ་ (a) རྐྱེན་ནོ། །“ཚེ་རིང་བ་” (dīghajīvī) ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ཚེའི་དབང་པོ་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །གང་ལ་ཚེ་རིང་པོ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཚེ་རིང་བའོ། །བསྐལ་པའི་བར་དུ་ཚེ་རིང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ནད་མེད་པ་” (arogo) ཞེས་པ་ནི་ནད་དང་བྲལ་བའམ་ནད་མེད་པའི་ཉིད་དོ། །ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་གཟིར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་ (rogo) དེ་ཚ་བའོ། །རུ་ཇ་ (ruja) བྱིངས་ནི་འཇིག་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། གཟིར་ཞིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་དོ། །རུ་ཇ་ (ruja) བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་ནོ། །གང་ལ་ནད་མེད་པ་དེ་ནི་ནད་མེད་པ་སྟེ། ནད་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“སྐལ་བ་བཟང་པོ་” (dhañño) ཞེས་པ་ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ། །“དྷཉྙ་” (dhañña) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་ “སྐལ་བ་བཟང་པོ་བཀྲ་ཤིས་པར་འདོད་པ་” ཞེས་དང་། ཏེ་མི་ཡའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་ “སྐལ་བ་བཟང་པོ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་བུ་བཙས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ངེས་ཚིག་སྟེ། ནོར་འབྱོར་པ་ནི་སྐལ་བ་བཟང་པོ་ (dhañña) སྟེ། དཔལ་དང་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དྷ་ན་ (dhana) བྱིངས་ནི་འབྱོར་པ་ལ་འཇུག་གོ། །བྱིངས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ ཎྱ་ (ṇya) རྐྱེན་ནོ། །ཎ་ཡིག་གི་རྗེས་འབྲེལ་བསྡུས་ནས་ ཡ་ (ya) རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ན་ཡིག་ལ་ཉ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ “དྷཉྙ་” (dhañña) ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་ལ་ནོར་ཏེ་དཔལ་དང་ཤེས་རབ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་སྐལ་བ་བཟང་པོའོ། །ཡོད་པའི་དོན་ལ་ ཎྱོ་ (ṇyo) རྐྱེན་ནོ། ། වණ්ණොති වණ්ණසම්පන්නො ච. එත්ථ ච වණ්ණො දුවිධො හොති සරීරවණ්ණගුණවණ්ණවසෙන. තත්ථ සරීර වණ්ණො නාම රූපකායස්ස පාසාදිකරූපසම්පන්නතා. ගුණ වණ්ණො නාම සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණෙන ච ධුතඞ්ගාදිපටිපදාගුණෙන ච සම්පන්නතා. ඉදං පන නිබ්බචනං. වණ්ණෙති විකාරමාපන්නානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, සරීරරූපං. වණ්ණෙති අත්තනො දබ්බං පකාසෙතීති වණ්ණො, ගුණො. වණ්ණධාතු පකාසනෙ අ. ඉධ පන තදුභයම්පි යුජ්ජති. වණ්ණං අස්ස මෙ අත්ථීති වණ්ණො. අස්සථ්‍යත්ථෙ අ. යසස්සීති පරිවාරසම්පන්නො කිත්තිවන්තො වා. එත්ථ ච [Pg.207] දුවිධො හොති යසො පරිවාරකිත්තියසවසෙන. තත්ථ යජියති පූජියති එතෙන පරිවාරෙනාති යසො, පරිවාරො. යජධාතු පූජායං අ. ජස්ස සො. අථ වා යාති ගච්ඡති පාපුණාති සාමිකස්ස පරිවාරන්ති යසො, පරිවාරො. යාධාතු ගතියං සොපච්චයො. යජියති පූජියති එතෙනාති යසො, කිත්තිසද්දො. යජධාතු දෙවපූජාසඞ්ගහකරණදානධම්මෙසු අ. ජස්ස සො. අථ වා යාති ගච්ඡති පාපුණාති සබ්බත්ථ බ්‍යාපනන්ති යසො, කිත්තිඝොසො ථුතිසද්දො වා. යාධාතු ගතියං සොපච්චයො. යසො ච යසො ච යසො එකසෙසනයෙන. සො අස්ස මෙ අත්ථීති යසස්සී, අස්සථ්‍යත්ථෙ සීපච්චයො. མདོག་ཅེས་པ་ནི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདིར་མདོག་ནི་ལུས་ཀྱི་མདོག་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་མདོག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་མདོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་མཛེས་ཤིང་དང་བ་འདྲེན་པའི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ། ཡོན་ཏན་གྱི་མདོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། འདི་ནི་ངེས་ཚིག་སྟེ། རྣམ་འགྱུར་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་ལ་གནས་པའི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མདོག་སྟེ། ལུས་ཀྱི་གཟུགས་སོ། རང་གི་རྫས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་མདོག་སྟེ། ཡོན་ཏན་ནོ། མདོག་གི་དབྱིངས་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། འདིར་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་རུང་ངོ་། ང་ལ་མདོག་དེ་ཡོད་པས་ན་མདོག་ལྡན་ནོ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འམ། ཡང་ན་སྙན་གྲགས་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལ་གྲགས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་གྲགས་པ་དང་སྙན་གྲགས་ཀྱི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་འཁོར་འདིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བར་བྱེད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་རོ། ཡ་ཛ་དབྱིངས་ནི་མཆོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། 'ཛ་' ཡིག་ནི་ 'ས་' རུ་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། བདག་པོའི་འཁོར་དུ་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་རོ། ཡཱ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ས་' རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ། འདིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བར་བྱེད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། སྙན་པའི་སྒྲའོ། ཡ་ཛ་དབྱིངས་ནི་ལྷ་མཆོད་པ་དང་། སྡུད་པར་བྱེད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། 'ཛ་' ཡིག་ནི་ 'ས་' རུ་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། སྙན་གྲགས་ཀྱི་སྒྲ་འམ་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཡཱ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ས་' རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ། གྲགས་པ་དང་གྲགས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་གྲགས་པའོ། དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'སཱི' རྐྱེན་ནོ། අතිබලවධරොති අතිබලවන්තධාරකො ච අතිවිය කායබලඤාණබලවන්තං ධාරෙතීති අතිබලවධරො. අජාතසත්තුරාජාදයො විය පඤ්චහත්ථි දසහත්ථිබලස්ස ධාරණසමත්ථො ච, සාරිපුත්තත්ථෙරාදයො විය ඤාණබලස්ස ධාරණසමත්ථො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. කිත්තිමාති කිත්තිඝොසවන්තො ච. කිත්තියතෙ කථියතෙ ගුණන්ති කිත්ති, ථුතිඝොසො. කිත්තධාතු සද්දෙ ඉ. කිත්තිඝොසො අස්ස මෙ අත්ථීති කිත්තිමා. අස්සථ්‍යත්ථෙ මන්තුපච්චයො. ඛන්තුපෙතොති ඛන්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච. ඛමනං සහනං ඛන්ති. ඛමුධාතු සහනෙ තපච්චයො. තස්සන්ති තාය උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති ඛන්තුපෙතො. ඛන්තිවාදතාපසො විය ඛන්තුපෙතො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. ඛන්තියා හි දුක්කරත්තා සබ්බකුසල ධම්මානං පධානත්තා සෙට්ඨතපත්තා ච ඛන්තුපෙතොති පත්ථනං කරොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා’’ති ච. ‘‘ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’ති ච. ‘‘ඛන්තීබලං බලානීක’’න්ති ච. སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པས་ན་སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པའོ། རྒྱལ་པོ་མ་སྐྱེས་དགྲ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེ་ལྔའི་སྟོབས་སམ་བཅུའི་སྟོབས་འཛིན་ནུས་པ་དང་། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་འཛིན་ནུས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པའོ། ཡོན་ཏན་བརྗོད་ཅིང་བསྔགས་པར་བྱེད་པས་ན་སྙན་གྲགས་ཏེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། ཀིཏྟ་དབྱིངས་ནི་སྒྲའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨི' རྐྱེན་ནོ། སྙན་པའི་སྒྲ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'མནྟུ' རྐྱེན་ནོ། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། བཟོད་པ་དང་དང་དུ་ལེན་པ་ནི་བཟོད་པའོ། ཁ་མུ་དབྱིངས་ནི་བཟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དེ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བཟོད་པ་དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའོ། བཟོད་པར་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། བཟོད་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'བཟོད་པ་དཀའ་ཐུབ་མཆོག་སྟེ་གཤེ་བར་བཟོད།' ཅེས་དང་། 'བཟོད་པ་ལས་ལྷག་པ་མ་མཆིས་སོ།' ཅེས་དང་། 'བཟོད་པའི་སྟོབས་ནི་དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། ‘‘සීලසමාධිපඤ්ඤානං[Pg.208], ඛන්තිප්පධානකාරණං; සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා, ඛන්ත්‍යායත්තාව වඩ්ඪරෙ’’ති ච. ‘ཚུལ་ཁྲིམས་ཏིང་འཛིན་ཤེས་རབ་ཀྱི། །བཟོད་པ་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་ཏེ། །དགེ་བའི་ཆོས་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། །བཟོད་ལ་བརྟེན་ནས་འཕེལ་བར་འགྱུར། །’ ཞེས་སོ། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සොහං සො අහං, එතෙන පුඤ්ඤෙන ඉමිනා බුද්ධවන්දනපුඤ්ඤකම්මෙන සම්පරායෙ පරලොකෙ, නිපුණමති ච සණ්හසුඛුමපඤ්ඤවා ච, සතො සතිමා ච තිත්තො තප්පනො යථාලද්ධවත්ථුනා සන්තුට්ඨො ච, දක්ඛො තංතංකිච්චෙ ඡෙකො ච, දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො උජුදිට්ඨි පඤ්ඤාය සම්පන්නො ච අවීකලවීරියො අනූනවීරියො ච පරිපුණ්ණවීරියො වා, භොගවාභුඤ්ජිතබ්බසම්පත්තිසුඛෙන සම්පන්නො ච සංවිභාගී සංවිභජනසීලො ච තික්ඛො තික්ඛපඤ්ඤවා ච, සූරොති සත්තිවන්තො නිබ්භයො ච, ධිතත්තො සමාහිත චිත්තො ච එකග්ගචිත්තො වා, සපරහිතචරො අත්තහිත පරහිතපටිපන්නකො ච දීඝජීවී දීඝායුකො ච අරොගො රොගවිරහො ච ධඤ්ඤො සිරීපුඤ්ඤපඤ්ඤාලක්ඛණසම්පන්නො ච වණ්ණො වණ්ණසම්පන්නො ච යසස්සී පරිවාරසම්පන්නො ච අතිබලවධරො අතිබලවන්තධාරකො ච කිත්තිමා කිත්ති ඝොසවන්තො ච ඛන්තුපෙතො ඛන්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච භවෙය්‍යන්ති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བདག་དེ་ཉིད་དགེ་བའི་རྩ་བ་འདིས། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགེ་བའི་ལས་འདིས། ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ། བློ་གྲོས་ཞིབ་མོ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཕྲ་ཞིང་ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་དངོས་པོས་ཚིམ་ཞིང་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། མཁས་པ་སྟེ་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་བྱང་ཆ་ཆེ་བ་དང་། ལྟ་བ་དྲང་པོའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་དང་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་མི་ཉམས་པ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་མ་ཆད་པ་འམ་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། གཏོང་ཕོད་ཅན་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དང་། རྣོ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་དང་ལྡན་པ་དང་། དཔའ་བོ་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་། བརྟན་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་སྟེ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་འམ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་། རང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟེ་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཚེ་རིང་བ་སྟེ་ཚེ་ཚད་རིང་བ་དང་། ནད་མེད་པ་སྟེ་ནད་དང་བྲལ་བ་དང་། སྐལ་བ་བཟང་པོ་སྟེ་དཔལ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མདོག་བཟང་པོ་སྟེ་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སྟོབས་ཆེན་འཛིན་པ་སྟེ་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་འཛིན་པ་དང་། སྙན་གྲགས་ལྡན་པ་སྟེ་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། සත්තවීසතිමගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 28. එවං පුඤ්ඤෙනෙතෙනත්‍යාදිගාථාය සම්පරායෙ පණිධිං කත්වා ඉදානි දිට්ඨධම්මෙ පත්ථනං කත්තුකාමො සද්ධො දාතඞ්ගුපෙතො ත්‍යාදිගාථමාහ. තත්ථ සද්ධොති කම්මාදි සද්දහනලක්ඛණාය සද්ධාය සම්පන්නො ච. සද්දහනං සද්ධා, සද්දහතීති වා සද්ධා. සද්දහන්ති සම්පයුත්තධම්මා එතායාති සද්ධා. සංපුබ්බධාධාතු ධාරණෙ ත. සා පන කම්මාදීසු සද්දහනලක්ඛණා. ඔකප්පනලක්ඛණා වා. පසාදරසා. උදකප්පසාදකමණි විය. පක්ඛන්දනරසා වා. ඔඝුත්තරණො විය[Pg.209]. අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා වා, සද්ධෙය්‍යවත්ථුපදට්ඨානා සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානා වා. සා හත්ථවිත්තබීජානි විය දට්ඨබ්බා. භගවතා හි සා සද්ධා ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො’’ති ච. ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති ච. ‘‘සද්ධාබීජං තපො වුට්ඨී’’ති ච ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති ච ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං, සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතී’’ති ච, ‘‘සද්ධෙසිකො භික්ඛවෙ අරියසාවකො’’ති ච, ‘‘සද්ධාධන’’න්ති ච. ༢༨. དེ་ལྟར་ 'དགེ་བའི་རྩ་བ་འདི་ཡིས་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ད་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་འདོད་པས། 'དད་ལྡན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ལྡན།' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དད་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཡིད་ཆེས་པ་ནི་དད་པ་སྟེ། ཡང་ན་ཡིད་ཆེས་པས་ན་དད་པའོ། འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པས་ན་དད་པའོ། སཾ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དྷཱ་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དེ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། ཡང་ན་མོས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། དང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཆུ་དྭངས་པར་བྱེད་པའི་ནོར་བུ་བཞིན་ནོ། ཡང་ན་མཆོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་བ་བཞིན་ནོ། རྙོག་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་འམ། ཡང་ན་མོས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། དེ་ནི་ལག་པ་དང་། ནོར་དང་། ས་བོན་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་立དན་འདས་ཀྱིས་དད་པ་དེ་ཉིད་ 'སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དད་པའི་ལག་པ་ཅན་ནོ།' ཅེས་དང་། 'འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེས་བུའི་ནོར་གྱི་མཆོག་ནི་དད་པའོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པ་ནི་ས་བོན་ཏེ། དཀའ་ཐུབ་ནི་ཆར་པའོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་ལོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པས་རྒྱགས་ཕྱེ་འཆིང་བར་བྱེད་དེ། དད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་གྲོགས་སོ།' ཅེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དད་པའི་ཀ་བ་ཅན་ནོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པའི་ནོར་རོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། ‘‘යෙසං අත්ථි සද්ධා බුද්ධෙ, ධම්මෙ ච සඞ්ඝරතනෙ; තෙ මං අතිවිරොචන්ති, ආයුනා යසසා සිරියා’’ති. ‘གང་དག་སངས་རྒྱས་ཆོས་ཉིད་དང་། །དཀོན་མཆོག་དགེ་འདུན་ལ་དད་པ། །དེ་དག་ཚེ་དང་གྲགས་པ་དང་། །དཔལ་གྱིས་ང་ལས་ལྷག་པར་མཛེས། །’ ཞེས་དང་། ච. ‘‘සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති ච. ‘‘දුල්ලභා සද්ධාසම්පත්තී’’ති ච වුත්තා. තස්මා සද්ධො ච භවෙය්‍යන්ති පත්ථනං කරොති. ཡང་། 'དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱེད་པ་དང་། བསམ་གཏན་སྐྱེད་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་སྐྱེད་པ་དང་། ལམ་སྐྱེད་པ་དང་། མངོན་ཤེས་སྐྱེད་པ་དང་། སྙོམས་འཇུག་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།' ཅེས་དང་། 'དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན། བདག་དད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའོ། සා ච පන චතුබ්බිධා හොති ආගමසද්ධා, අධිගමසද්ධා, ඔකප්පනසද්ධා, පසාදසද්ධා චාති. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං අභිනීහාරතො ආගතත්තා ආගමසද්ධා නාම. අරියසාවකානං සච්චපටිවෙධෙන අධිගතත්තා අධිගමසද්ධා නාම. බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති වුත්තෙ අචලභාවෙන ඔකප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. බුද්ධාදීසු පසාදුප්පත්තිමත්තා පසාදසද්ධා නාම. ඉධ පන පණිධානට්ඨානත්තා සබ්බසද්ධා අධිප්පෙතා. සද්ධා අස්ස මෙ අත්ථීති සද්ධො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණ. དད་པ་དེ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ལུང་གི་དད་པ་དང་། རྟོགས་པའི་དད་པ་དང་། མོས་པའི་དད་པ་དང་། དང་བའི་དད་པ་འོ། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ལུང་གི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བདེན་པ་རྟོགས་པ་ལས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྟོགས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། སངས་རྒྱས་དང་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་ཞེས་བརྗོད་པ་ན་མི་གཡོ་བར་མོས་པ་ནི་མོས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་དང་བ་སྐྱེ་བ་ཙམ་ནི་དང་བའི་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། འདིར་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དད་པ་ཐམས་ཅད་བཟུང་བར་བྱའོ། དད་པ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་དད་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡོད་པའི་དོན་ལ་ 'ཎ་' རྐྱེན་ནོ། දාතඞ්ගුපෙතොති දාතස්ස අඞ්ගාය කාරණභූතාය ධනසම්පත්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච. දාතබ්බවත්ථු ච, තප්පටිග්ගාහකපුග්ගලො ච, සද්ධා චාති තීහි අඞ්ගෙහි උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච වා. දියතෙ දාතං. භාවසාධනොයං. දාධාතු දානෙ අ. අඞ්ගීයති [Pg.210] ඤායති එතෙනාති අඞ්ගො, ධනසම්පත්ති. දාතස්ස අඞ්ගො දාතඞ්ගො, තෙන උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති දාතඞ්ගුපෙතො, අථ වා දියතීති දාතං, දානවත්ථු. දාතස්ස අඞ්ගො දාතඞ්ගො, තෙන උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති දාතඞ්ගුපෙතො, දාතබ්බවත්ථු ච, තප්පටිග්ගාහක පුග්ගලො ච, සද්ධා චාති තීහි අඞ්ගෙහි සම්පජ්ජාමීති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි ඉතිවුත්තට්ඨකථායං ‘‘සද්ධා දෙය්‍යධම්මො පටිග්ගාහකො චාති ඉමෙසං තිණ්ණං සමුඛීභූතකාලෙයෙව හි දානං සම්භවතී’’ති. སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ནོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། ཡང་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་པ་འོ། དཱ་དབྱིངས་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་' རྐྱེན་ནོ། འདིས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དམ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡན་ལག་སྟེ། ནོར་གྱི་ཕུམ་སུམ་ཚོགས་པའོ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་དངོས་པོའོ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། ལྡན་པས་ན་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ཉིད་དོ། འདི་ལྟར་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'དད་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་། ལེན་པ་པོ་སྟེ་གསུམ་པོ་འདི་དག་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་ཉིད་དུ་སྦྱིན་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།' ཅེས་གསུངས་སོ། පරමසිරිධරොති උත්තමසිරීධාරකො ච. උත්තමසිරිං ධාරණසමත්ථො ච වා. එත්ථ ච සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤසරීරසොභග්ගසම්පත්තීනමෙතං අධිවචනං. කතපුඤ්ඤෙහි සෙවියතීති සිරී, කතපුඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ සෙවති නිස්සයතීති වා සිරී, පඤ්ඤාපුඤ්ඤසරීරසොභග්ගසම්පත්ති ලබ්භති. සිධාතු සෙවායං ඉරො ඊ ච. පරමා උත්තමා සිරී පරමසිරී, තං ධාරෙතීති පරමසිරීධරො, පරමසිරියා ධාරණසමත්ථොති අත්ථො. དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་འམ། ཡང་ན་དཔལ་མཆོག་འཛིན་ནུས་པའོ། འདིར་དཔལ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལུས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་དཔལ་ལམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་ཅིང་གནས་པས་ན་དཔལ་ཏེ། ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལུས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ། སི་དབྱིངས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཨ་རོ་' དང་ 'ཨཱི' རྐྱེན་ནོ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དཔལ་ནི་དཔལ་མཆོག་སྟེ། དེ་འཛིན་པས་ན་དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་སྟེ། དཔལ་མཆོག་འཛིན་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། දිට්ඨධම්මෙති පච්චක්ඛභූතෙ අත්තභාවෙ. එත්ථ ච දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො. සො හි පස්සිතබ්බොති දිට්ඨො, අත්තභාවො. දිට්ඨො පස්සිතබ්බො ධම්මො සභාවො අස්සාති දිට්ඨධම්මොති වුච්චති. තස්මිං දිට්ඨධම්මෙ. විරත්තොති කාමගුණෙසු විගතරත්තො ච, රජ්ජනං රත්තො. රන්ජධාතු රාගෙ. විගතො රත්තො අස්ස මෙති විරත්තො. ලජ්ජීති පාපහිරිවන්තො ච, පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සම්පන්නො ච වා. අථ වා ලජ්ජීති හිරොත්තප්පසම්පන්නො ච. ලජ්ජීසද්දෙන හි ලක්ඛණාහාරනයෙන ඔත්තප්පම්පි ගහෙතබ්බං. කස්මා, කුසල ලක්ඛණසභාවෙන සමානත්තා. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තිපාළියං – ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་འདི་ལའོ། འདིར་ཚེ་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་བརྗོད་དོ། དེ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཐོང་བ་སྟེ། ལུས་སོ། མཐོང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་སམ་རང་བཞིན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་འདི་ཉིད་ཅེས་བྱའོ། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་འོ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། ཆགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆགས་པའོ། རཉྫ་དབྱིངས་ནི་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ། ང་ལ་ཆགས་པ་དེ་དང་བྲལ་བས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་འམ། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པའོ། ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་སྒྲ་འདིས་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྲེལ་ཡོད་ཀྱང་བཟུང་བར་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ནི་ནེཏྟི་པཱ་ལི་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘වුත්තම්හි එකධම්මෙ, යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචි; වුත්තා භවන්ති සබ්බො, සොහාරො ලක්ඛණො නාමා’’ති. ‘ཆོས་གཅིག་བརྗོད་པར་གྱུར་པ་ན། །མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་ཆོས་གང་དག །དེ་དག་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ། །’ ཞེས་སོ། ලජ්ජතීති [Pg.211] ලජ්ජා, හිරි. ලජ්ජධාතු හිරියං. ලජ්ජා අස්ස මෙ අත්ථීති ලජ්ජා, කායදුච්චරිතාදිතො හිරොත්තප්පසමන්නාගතො චාති අත්ථො. කල්‍යාණමිත්තොති සුන්දරමිත්ත සම්පන්නො ච. කල්‍යාණසද්දො හි සුන්දරවාචකො අනිප්ඵන්න පාටිපදිකො. අථ වා කල්‍යං හිතං අණයති පාපයතීති කල්‍යාණො, සුමිත්තො. කල්‍යසද්දූපපදඅණධාතු ගතියං ණ. මිජ්ජති සිනෙහතීති මිත්තො, මිජ්ජියති සිනෙහියතීති වා මිත්තො, මිදධාතු සිනෙහෙ ත. කල්‍යාණො මිත්තො අස්ස මෙති කල්‍යාණමිත්තො. හිතධරසුමිත්තසම්පන්නො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. ඉධ පන සද්ධාසීලසුතචාගවීරියසති සමාධිපඤ්ඤාගුණෙහි සමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො අධිප්පෙතො. තං පන සන්ධාය භගවතා සිඞ්ගාලසුත්තෙ – ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ངོ་ཚའོ། ལཛྫ་དབྱིངས་ནི་ངོ་ཚ་བའི་དོན་ལའོ། ངོ་ཚ་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ལས་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། དགེ་བ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཟང་པོ་བརྗོད་པ་སྟེ། མ་གྲུབ་པའི་གཞི་རྟེན་ནོ། ཡང་ན། ཕན་པ་བཟང་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བ་སྟེ། མཛའ་བཤེས་བཟང་པོའོ། ཀལྱ་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨ་ཎ་དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཎ་' རྐྱེན་ནོ། མཛའ་བར་བྱེད་པས་ན་མཛའ་བཤེས་སྟེ། ཡང་ན་མཛའ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མཛའ་བཤེས་སོ། མི་ད་དབྱིངས་ནི་མཛའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་ 'ཏ་' རྐྱེན་ནོ། དགེ་བའི་མཛའ་བཤེས་དེ་ང་ལ་ཡོད་པས་ན་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནོ། ཕན་པ་འཛིན་པའི་མཛའ་བཤེས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ནི་དད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བྱའོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སིངྒཱ་ལ་གྱི་མདོ་ལས། ‘‘උපකාරො ච යො මිත්තො, සුඛදුක්ඛෙ ච යො සඛා; අත්ථක්ඛායී ච යො මිත්තො, යො ච මිත්තානුකම්පකො; එතෙපි මිත්තෙ චත්තාරො, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො; සක්කච්චංපයිරුපාසෙය්‍ය, මාතා පුත්තංව ඔරස’’න්ති වුත්තො. གང་ཞིག་ཕན་འདོགས་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། གང་ཞིག་བདེ་སྡུག་གི་ཚེ་ན་ཡང་མཛའ་བཤེས་བྱེད་པ་དང་། གང་ཞིག་དོན་སྟོན་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། གང་ཞིག་གྲོགས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། མཁས་པས་གྲོགས་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱས་ནས། མ་ཡིས་རང་གི་བུ་ལ་བཞིན་དུ་གུས་པ་ཆེན་པོས་བསྟེན་པར་བྱའོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། විසුද්ධිමග්ගෙ ච – རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་ཀྱང་། ‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො. ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චාට්ඨානෙ නියොජයෙ’’ති වුත්තො. ඉති එවරූපස්ස ච කල්‍යාණමිත්තස්ස දුල්ලභත්තා කල්‍යාණමිත්තෙන සම්පජ්ජාමීති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති. བྱམས་ཤིང་བཀུར་འོས་བསྔགས་པར་འོས། སྨྲ་མཁས་ཚིག་ལ་བཟོད་པ་དང་། ཟབ་མོའི་གཏམ་ནི་བྱེད་པ་དང་། གནས་མིན་པ་ལ་མི་སྦྱོར་རོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟ་བུའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། 'བདག་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་འཕྲད་པར་ཤོག' ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། අභිරතකුසලොති දානාදිපුඤ්ඤකුසලධම්මෙසු අභිරමණො ච. කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං, දානාදිපුඤ්ඤධම්මා. කුපුබ්බ සලධාතු සංවරණෙ අ. තෙසු අභිඅතිරෙකං රමතීති අභිරතකුසලො[Pg.212], කිතන්තසමාසොයං. කුසලාභිරතොති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පදවිපරියායෙන එවං වුත්තන්ති. අථ වා අභිඅතිරෙකං රමනං අභිරතො, කුසලෙසු අභිරතො යස්ස මෙති අභිරතකුසලො, නිච්චං කුසලපුඤ්ඤස්ස කරණෙ අභිරතචිත්තසම්පන්නො චාති අත්ථො. 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' (Abhiratakusalo) ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ཉིད་དོ།། དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ངན་སོང་གི་སྒོ་ངན་པ་རྣམས་འགོག་ཅིང་སྡོམ་པ་དང་འགེགས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'དགེ་བ་' (kusala) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སོ།། སྔོན་འཇུག་ ku- དང་། སྡོམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ (dhātu) sala- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྷག་པར་དགའ་བས་ན་ 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ཀྲྀདནྟ་ (kitanta) ཡི་བསྡུ་ཚིག་ཅིག་གོ། 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' (kusalābhirato) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་ (chanda) སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་ཚིག་གི་གོ་རིམ་བསྒྱུར་ནས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ལྷག་པར་དགའ་བ་ནི་ 'མངོན་པར་དགའ་བ་' (abhirato) ཡིན་ལ། གང་ཞིག་དགེ་བ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དེ་ནི་ 'དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། පඤ්චසීලාදිරක්ඛොති පඤ්චසීලාදීනං රක්ඛිතුං සමත්ථො ච. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන ගිහීනං අට්ඨඞ්ගුපොසථසීලං, සාමණෙරානං දසඞ්ගසීලඤ්ච, භික්ඛූනං චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. පඤ්චසීලං ආදි යෙසං තෙති පඤ්චසීලාදි, තං රක්ඛති රක්ඛිතුං සමත්ථෙතීති පඤ්චසීලාදිරක්ඛො. ගහට්ඨානං නිච්චසීලවසෙන පඤ්චසීලං සති උස්සාහසමත්ථෙ උපොසථඞ්ගවසෙන අට්ඨඞ්ගසීලං දසඞ්ගසීලඤ්ච අඛණ්ඩං අච්ඡිද්දං අසබලං අකම්මාසං කත්වා රක්ඛිතුං සාමණෙරසීලවසෙන දසසීලඤ්ච, භික්ඛුසීලවසෙන චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච රක්ඛිතුං සමත්ථො චාති අත්ථො. භගවතා හි ‘‘සීලවිපත්තිහෙතු වා භික්ඛවෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්තී’’ති ච. ‘‘සීලසම්පදාහෙතු වා භික්ඛවෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තී’’ති ච. ‘‘සීලසම්පන්නො මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. චතුපරිසං විසාරදො උපසඞ්කමති අමඞ්කුභූතො. අසම්මූළ්හො කාලං කරොති, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජතී’’ති ච වුත්තත්තා ච. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි, සීලසදිසං පුප්ඵං නත්ථි, සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථී’’ති ච. ‘‘සීල සම්පත්තිඤ්හි නිස්සාය තිස්සො විජ්ජා පාපුණාතී’’ති ච. ‘‘ආදිම්හි සීලං විසොධෙය්‍යා’’ති ච. ‘‘සත්තා සීලෙන විසුජ්ඣන්තී’’ති ච. ‘‘සීලං සාසනස්ස ආදී’’ති ච. ‘‘සත්තසු විසුද්ධීසු [Pg.213] සීලවිසුද්ධි සරීරං නාමා’’ති ච. ‘‘සීලං නාමෙතං අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායන’’න්ති ච වුත්තත්තා පඤ්චසීලාදිරක්ඛොති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති. 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' (Pañcasīlādirakkho) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བར་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་ 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱི་ཡན་ལག་བཅུ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ཐོག་མར་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་' ཡིན་ལ། དེ་དག་སྲུང་ཞིང་སྲུང་བར་ནུས་པ་ནི་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ནུས་པ་ཡོད་ཚེ་གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་གི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཡན་ལག་བཅུ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་མ་ཉམས་པ། མ་ཞིག་པ། མ་འདྲེས་པ། སྐྱོན་མེད་པར་བྱས་ཏེ་སྲུང་བ་དང་། དགེ་ཚུལ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་བཅུ་དང་། དགེ་སློང་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་པོ་རྣམས་སྲུང་བར་ནུས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི། 'དགེ་སློང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ངན་སོང་དང་། ལོག་ལྟའི་ལམ་དང་། ལྷུང་བ་དང་། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྙན་པའི་སྒྲ་བཟང་པོ་ཀུན་ཏུ་གྲགས་པར་འགྱུར་རོ།། འཁོར་བཞིའི་ནང་དུ་བག་ཚ་བ་མེད་པར་འཇིགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ།། མ་རྨོངས་པར་ཤི་འཕོ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (Aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་འདྲ་བའི་རྒྱན་གཞན་མེད། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་འདྲ་བའི་མེ་ཏོག་མེད། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དྲི་དང་འདྲ་བའི་དྲི་ཞིམ་པོ་མེད།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རིག་པ་གསུམ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱའོ།།' ཞེས་དང་། 'སེམས་ཅན་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་བསྟན་པའི་ཐོག་མའོ།།' ཞེས་དང་། 'རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ལུས་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།།' ཞེས་དང་། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐྱབས་དང་། གནས་དང་། དམིགས་པ་དང་། སྐྱོབ་པ་དང་། གནས་བཅའ་ས་དང་། འགྲོ་ས་དང་། སྐྱབས་གནས་དམ་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་' ཞེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། අප්පිච්ඡොති අනිච්ඡො ච, රූපාදිකාමගුණෙසු අනිච්ඡන්තොති අත්ථො. අභාවත්ථොහෙත්ථ අප්පසද්දො. අප්පඩංසමකසවා තාතපාතිආදීසු විය ඉච්ඡනං ඉච්ඡා, රූපාදිකාමගුණං ඉච්ඡතීති වා ඉච්ඡා, කාමතණ්හා. ඉසුධාතු ඉච්ඡාකන්තීසු අ. ධාත්වන්තස්සච්ඡො. නත්ථි ඉච්ඡා යස්ස මෙති අප්පිච්ඡො, රූපාදීසු කාමෙසු අනිච්ඡන්තො චාති අත්ථො. අප්පිච්ඡො පන චතුබ්බිධො හොති පච්චයඅප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො, පටිවෙධඅප්පිච්ඡො චාති. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයඅප්පිච්ඡො. යො පන පච්චයෙ බහුං දෙන්තෙ අප්පං ගණ්හති, අප්පං දෙන්තෙ අප්පතරං වා ගණ්හති න වා ගණ්හති. න අනවසෙසගාහී හොති. අයං පච්චයඅප්පිච්ඡො නාම. යො පන තෙපිටකොපි සමානො න බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුකාමො හොති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො නාම. ධුතඞ්ගසමාදානස්ස පන ධුතඞ්ගපරිහරණභාවං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති, අයං ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො නාම. යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමඅප්පිච්ඡො නාම. ඉමෙහි අප්පිච්ඡගුණෙහි සම්පන්නො ච අහං භවෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති. 'འདོད་ཆུང་བ་' (Appiccho) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་མེད་པ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ 'ཉུང་བ་' (appa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏོ།། 'ཤ་སྦྲང་དང་སྦྲང་བུ་དང་ཚ་བ་དང་རླུང་ལ་སོགས་པ་ཉུང་བ་' ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འདོད་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཏེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ།། (སྒྲ་བཤད་ནི།) འདོད་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ isu- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་ཅིང་། བྱ་བའི་ཚིག་གི་མཐའ་མ་ནི་ ccha- རུ་འགྱུར་རོ།། གང་ལ་འདོད་པ་མེད་པ་དེ་ནི་ 'འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདོད་ཆུང་བ་ལ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དེ། ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བའོ།། དེ་ལས་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་ 'ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་གིས་ཡོ་བྱད་མང་པོ་བྱིན་ན་ཉུང་ངུ་ལེན་པ་དང་། ཉུང་ངུ་བྱིན་ན་དེ་ལས་ཀྱང་ཉུང་ངུ་ལེན་པའམ་མི་ལེན་པ་དང་། ལྷག་མ་མེད་པར་མི་ལེན་པ་སྟེ། འདི་ནི་ 'ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པ་ཡིན་ཡང་རང་ཉིད་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་དུ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ 'ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལ། རང་གིས་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྤྱོད་པ་དེ་གཞན་གྱིས་ཤེས་པར་མི་འཇུག་པ་ནི་ 'སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་། རང་ཉིད་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་དེ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ 'རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། 'བདག་ནི་འདོད་ཆུང་བའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། අප්පකොධොති දුස්සනලක්ඛණදොසතො විරහිතො ච. සො හි කුජ්ඣතීති කොධොති වුච්චති. දොසස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි කොධො අස්ස මෙති අප්පකොධො. 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' (Appakodho) ཞེས་པ་ནི། གནོད་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཞེ་སྡང་གི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དོ།། གང་ཞིག་ཁྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཁྲོ་བ་' (kodho) ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་ཞེ་སྡང་ (dosa) གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། གང་ལ་ཁྲོ་བ་མེད་པ་དེ་ནི་ 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' ཞེས་བྱའོ།། කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති; අන්ධතමං තදා හොති, යං කොධො සහතෙ නරන්ති. ཁྲོས་པས་དོན་ནི་མི་ཤེས་ལ། ཁྲོས་པས་ཆོས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་། གང་ཚེ་ཁྲོ་བས་ཟིལ་གནོན་པ། དེ་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར། ཞེས་སོ།། වුත්තදෙසනං මනසිකරිත්වා අප්පකොධොති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති. གསུངས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། 'ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་' ཞེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། අතිවුජුහදයොති [Pg.214] අතිඑව උජුචිත්තසමන්නාගතො ච. අරති ගච්ඡති පවත්තති අකුටිලභාවෙනාති උජු, අජ්ජවං. අරධාතු ගතියං ජු. අරිස්ස උ. ආරම්මණං හරතීති හදයං, චිත්තං. හරධාතු හරණෙ අය. රස්ස දො. අථ වා ආරම්මණං හරන්තං අයති ගච්ඡති පවත්තතීති හදයං, චිත්තං. හරසද්දූපපද අයධාතු ගතියං අ. උජු ච තං හදයඤ්චාති උජුහදයං. අතිඑව උජු හදයං අස්ස මෙති අතිවුජුහදයො. ගොමුත්තවඞ්කො ච චන්දලෙඛාවඞ්කො ච නඞ්ගලකොටි වඞ්කො චාති තීහි වඞ්කෙහි විගතො හුත්වා අතිවිය උජුචිත්තසමන්නාගතො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. තත්ථ ච යො පාපං කත්වාව න කරොමීති භාසති. සො ගන්ත්වා පච්චොසක්කනතාය ගොමුත්තවඞ්කො නාම. යො පාපං කරොන්තොව භායාමහං පාපස්සාති භාසති. සො යෙභුය්‍යෙන කුටිලතාය චන්දලෙඛා වඞ්කො නාම. යො පාපං කරොන්තොව කො පාපස්ස න භායෙය්‍යාති භාසති, සො නාතිකුටිලතාය නඞ්ගලකොටිවඞ්කො නාම හොති. යස්ස වා තීණි කම්මද්වාරානි අසුද්ධානි. සො ගොමුත්තවඞ්කො නාම හොති. යස්ස යානි කානිචි ද්වෙ. සො චන්දලෙඛා වඞ්කො නාම. යස්ස යංකිඤ්චි එකං. සො නඞ්ගලකොටිවඞ්කො නාමාති වෙදිතබ්බො. 'ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་' (Ativujuhadayo) ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། གཡོ་སྒྱུ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་ལ་གནས་པས་ན་ 'དྲང་པོ་' (uju) སྟེ། གཡོ་མེད་པའོ།། (སྒྲ་བཤད་ནི།) འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ ara- དང་། ju- ལས་གྲུབ་ཅིང་། ara- ཡི་ ra- ནི་ u- རུ་འགྱུར་རོ།། དམིགས་པ་འཛིན་པས་ན་ 'སྙིང་' (hadaya) སྟེ། སེམས་སོ།། འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ hara- དང་། aya- ལས་གྲུབ་ཅིང་། ra- ནི་ da- རུ་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན། དམིགས་པ་འཛིན་བཞིན་དུ་འཇུག་ཅིང་འགྲོ་ལ་གནས་པས་ན་ 'སྙིང་' སྟེ། སེམས་སོ།། hara- ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ aya- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་སྙིང་ཡང་ཡིན་པས་ན་ 'དྲང་བའི་སྙིང་' (ujuhadaya) ཞེས་བྱའོ།། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པས་ན་ 'ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་' ཞེས་བྱའོ།། བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་ཏེ། གྱ་གྱུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་བྲལ་ནས། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལས་གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱས་ནས་ཀྱང་ 'བདག་གིས་མ་བྱས་སོ་' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཕྱིར་བཤོལ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་ 'བདག་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཇིགས་སོ་' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཕལ་ཆེར་གྱ་གྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་ 'སྡིག་པ་ལ་མི་འཇིགས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད།' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། ཤིན་ཏུ་གྱ་གྱུ་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། གང་གི་ལས་ཀྱི་སྒོ་གསུམ་པོ་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'བ་གཅིའི་ལམ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་གང་རུང་གཉིས་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་གང་རུང་གཅིག་མ་དག་པ་དེ་ནི་ 'ཐོང་གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ඉද්ධිමාති ඉද්ධියා සමන්නාගතො ච, ඉද්ධිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. ඉද්ධි අස්ස මෙ අත්ථීති ඉද්ධිමා. අස්සථ්‍යත්ථෙ මන්තුපච්චයො. මානුස්සිකාලෙ මනුස්සිද්ධියා දෙවුප්පත්තිකාලෙ දෙවිද්ධියා සමණුප්පත්තිකාලෙ සමණිද්ධියා ච සම්පුණ්ණෙය්‍යන්ති අත්ථො. 'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' (Iddhimā) ཞེས་པ་ནི། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། 'རྫུ་འཕྲུལ་' (iddhi) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། གང་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྗེས་འཇུག་ mantu- སྦྱར་བའོ།། མིའི་སྐྱེ་བ་བླངས་པའི་ཚེ་མིའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལྷར་སྐྱེས་པའི་ཚེ་ལྷའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། དགེ་སྦྱོང་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་དགེ་སྦྱོང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། අප්පමෙය්‍යොති අප්පමෙතබ්බෙහි සීලාදිගුණෙහි සම්පන්නො ච. පමෙතබ්බොති පමෙය්‍යො. පපුබ්බමාධාතු පමාණෙ ණ්‍ය. න පමෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො, අප්පමෙය්‍යො සීලාදිගුණො මෙ අස්ස අත්ථීති අප්පමෙය්‍යො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණ. අප්පමෙය්‍යෙහි [Pg.215] සීලාදිගුණෙහි ච භොගසම්පත්තීහි ච සම්පජ්ජාමීති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති. 'ཚད་མེད་པ་' (Appameyyo) ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། གཞལ་བར་བྱ་བ་ནི་ 'གཞལ་བྱ་' (pameyyo) ཞེས་བྱའོ།། སྔོན་འཇུག་ pa- དང་། ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ mā- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇya- ལས་གྲུབ་པའོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ་ནི་ 'ཚད་མེད་པ་' (appameyyo) ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་ལ་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'ཚད་མེད་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ཡོད་པའི་དོན་ལ་རྗེས་འཇུག་ ṇa- སྦྱར་བའོ།། 'བདག་ནི་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། පාසංසොති සීලාදිගුණෙහි බුද්ධාදිසප්පුරිසානං පසංසාරහො ච, පසංසියතෙ ථවියතෙ පසංසො. භාව සාධනොයං. පපුබ්බසංසධාතු ථුතියං, තං අරහතීති පාසංසො. අරහතිතද්ධිතෙ ණ. බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පසංසි තබ්බෙහි දානසීලාදිගුණෙහි සම්පන්නො ච භවෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති. 'བསྔགས་པར་འོས་པ་' (Pāsaṃso) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ།། བསྔགས་པར་བྱ་བ་དང་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ནི་ 'བསྔགས་པ་' (pasaṃso) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་ངོ་བོ་སྒྲུབ་པ་ (bhāvasādhana) ཞིག་གོ། སྔོན་འཇུག་ pa- དང་། བསྟོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ saṃsa- ལས་གྲུབ་ཅིང་། དེ་ལ་འོས་པས་ན་ 'བསྔགས་པར་འོས་པ་' ཞེས་བྱའོ།། འོས་པའི་དོན་གྱི་ཏདྡྷི་ཏ་ (taddhita) ཡི་རྗེས་འཇུག་ ṇa- སྦྱར་བའོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པར་འོས་པའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། පෙමවාචොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පෙමිතබ්බවාචාය සම්පන්නො ච. පියතෙති පෙමා, වාචා. පීධාතු තප්පනකන්තීසු ඉමො. වචිතබ්බාති වාචා. වචධාතු වියත්තියං වාචායං ණ. පෙමා වාචා අස්ස මෙති පෙම වාචො. බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පෙමියා චතුරඞ්ගසමන්නාගත වාචාය සම්පන්නො චාති අත්ථො. සප්පුරිසානං පන වාචා චතුරඞ්ගසමන්නාගතා හොති. සුභාසිතවාචා ච ධම්මවාචා පියවාචා සච්චවාචාති. තථාහෙතං වුත්තං සගාථාවග්ග සංයුත්තෙ – 'སྙན་པར་སྨྲ་བ་' (Pemavāco) ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་འོས་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དགྱེས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'སྙན་པ་' (pemā) སྟེ། ངག་གོ། ཚིམ་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ pī- དང་། རྗེས་འཇུག་ imo- ལས་གྲུབ་པའོ།། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ 'ངག་' (vācā) ཞེས་བྱའོ།། གགསལ་བར་བརྗོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ vaca- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇa- ལས་གྲུབ་པའོ།། གང་ལ་སྙན་པའི་ངག་ཡོད་པ་དེ་ནི་ 'སྙན་པར་སྨྲ་བ་' ཞེས་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་འོས་པའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ངག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ངག་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། ལེགས་པར་བཤད་པའི་ངག་དང་། ཆོས་ཀྱི་ངག་དང་། སྙན་པའི་ངག་དང་། བདེན་པའི་ངག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་སག་ཐཱ་ཝགྒ་སཾ་ཡུཏྟ་ (Sagāthāvagga Saṃyutta) ལས་གསུངས་ཏེ། සුභාසිතං උත්තමමාහු සන්තො,ධම්මං භණෙ නාධම්මං තං දුතියං; පියං භණෙ නාප්පියං තං තතියං,සච්චං භණෙ නාලිකං තං චතුත්ථන්ති. དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་བཤད་མཆོག་ཏུ་གསུངས། ཆོས་ཉིད་སྨྲ་ཞིང་ཆོས་མིན་མི་སྨྲ་གཉིས། སྙན་པར་སྨྲ་ཞིང་མི་སྙན་མི་སྨྲ་གསུམ། བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་རྫུན་དུ་མི་སྨྲ་བཞི། ཞེས་སོ།། අයං පනෙත්ථ යොජනා. සන්තො සප්පුරිසා උත්තමං සුභාසිතං සුට්ඨු භාසිතං වාචං ආහු, ධම්මං භණෙ භණෙය්‍ය අධම්මං න භණෙ න භණෙය්‍ය, දුතියං තං වාචං ආහු, පියං භණෙ භණෙය්‍ය, අප්පියං න භණෙ න භණෙය්‍ය, තතියං තං වාචං ආහු, සච්චං භණෙ භණෙය්‍ය අලිකං න භණෙ න භණෙය්‍ය, චතුත්ථං තං වාචං ආහූති. འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དམ་པ་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཤད་པ་སྟེ་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བརྗོད་པའི་ངག་ནི་མཆོག་ཡིན་པར་གསུངས། ཆོས་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་གཉིས་པ་ཡིན་པར་གསུངས། སྙན་པར་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་མི་སྙན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་གསུམ་པ་ཡིན་པར་གསུངས། བདེན་པར་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་རྫུན་པ་མི་སྨྲ་བ་ནི་ངག་བཞི་པ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ།། සුජනගුණවිදූති [Pg.216] බුද්ධාදිසප්පුරිසානං සීලාදිගුණං විජානකො ච. සුන්දරො ජනො සුජනො. ගුණති පකාසෙති සීලාදිගුණසමඞ්ගිතං පුග්ගලන්ති ගුණං, සීලාදිගුණං. ගුණධාතු පකාසනෙ අ. සුජනානං බුද්ධාදිසප්පුරිසානං ගුණො සුජනගුණො, තං විදති ජානාතීති සුජනගුණවිදූ. සුජන ගුණසද්දූපපදවිදධාතු ඤාණෙ ඌ. බුද්ධාදිසප්පුරිසානං සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණං ජානිතුං සමත්ථො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་' (Sujanaguṇavidū) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། མཛེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་' (sujano) ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཡོན་ཏན་' (guṇa) སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ།། གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ guṇa- དང་། རྗེས་འཇུག་ a- ལས་གྲུབ་པའོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་' ཡིན་ལ། དེ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པས་ན་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་' ཞེས་བྱའོ།། 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ vida- དང་། རྗེས་འཇུག་ ū- ལས་གྲུབ་པའོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཤེས་པར་ནུས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། මාමකොති බුද්ධාදිසජ්ජනානං මාමකො ච. මමායතීති මාමකො. මමධාතු මානනෙ පෙමෙ වා ණ්වු. තස්ස අකො. බුද්ධාදිරතනත්තයඤ්ච සද්ධම්මඤ්ච මානන්තො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. සොති සො අහං. භවෙය්‍යන්ති භවාමීති. 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' (Māmako) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་ཉིད་དོ།། བདག་གིར་བྱེད་པས་ན་ 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་བྱམས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྨང་གཞི་ mama- དང་། རྗེས་འཇུག་ ṇvu- ལས་གྲུབ་ཅིང་། དེ་ནི་ ako- རུ་འགྱུར་རོ།། 'བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'དེ་' (so) ཞེས་པ་ནི་ 'བདག་དེ་' ཞེས་པའོ།། 'གྱུར་ཅིག་' (bhaveyyaṃ) ཞེས་པ་ནི་ 'བདག་འགྱུར་བར་བྱའོ་' ཞེས་པའོ།། අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සො අහං දිට්ඨධම්මෙ පච්චක්ඛභූතෙ අත්තභාවෙ, සද්ධො සද්ධාය සමන්නාගතො ච, දාතඞ්ගුපෙතො දාතස්ස අඞ්ගාය කාරණභූතාය ධන සම්පත්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච, දාතබ්බ වත්ථු ච, තප්පටිග්ගාහකපුග්ගලො ච, සද්ධා චාති තීහි අඞ්ගෙහි උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච වා, පරමසිරිධරො උත්තමසිරීධාරකො ච, උත්තමසිරිං ධාරණසමත්ථො ච වා, විරත්තො කාමගුණෙසු විගතරත්තො ච, ලජ්ජී පාපහිරිවන්තො ච, පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සම්පන්නො ච වා, හිරොත්තප්පසමන්නාගතො ච වා, කල්‍යාණමිත්තො සුන්දරමිත්ත සම්පන්නො ච, අභිරතකුසලො දානාදිපුඤ්ඤකුසලධම්මෙසු අභිරමණො ච, පඤ්චසීලාදිරක්ඛො පඤ්චසීලාදීනි රක්ඛිතුං සමත්ථො ච, අප්පිච්ඡො අනිච්ඡො ච, රූපාදිකාමගුණෙසු අනිච්ඡන්තො ච වා, අප්පකොධො දුස්සනලක්ඛණදොසතො විරහිතො ච, අතිවුජුහදයො අතිඑව උජුචිත්තසමන්නාගතො ච, ඉද්ධියා සමන්නාගතො ච, අප්පමෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යෙහි සීලාදිගුණෙහි සම්පන්නො ච, පාසංසො සීලාදිගුණෙහි බුද්ධාදිසප්පුරිසානං පසංසාරහො ච, පෙමවාචො අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය [Pg.217] බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පෙමිතබ්බවාචාය සම්පන්නො ච, සුජනගුණවිදූ බුද්ධාදිසප්පුරිසානං සීලාදිගුණං විජානකො ච, මාමකො බුද්ධාදිසජ්ජනානං මාමකො ච, බුද්ධාදිරතනත්තයඤ්ච සද්ධම්මඤ්ච මානන්තො ච වා, භවෙය්‍යං භවාමීති. འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ང་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ། དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དད་པ་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ནོར་གྱི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། དེ་ལེན་པའི་གང་ཟག་དང་། དད་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། དཔལ་མཆོག་འཛིན་པ་སྟེ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་དཔལ་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་དཔལ་འཛིན་པར་ནུས་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ན་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་མཛེས་པའི་གྲོགས་པོ་དང་ལྡན་པ་དང་། དགེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་སྟེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་ནུས་པ་དང་། འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་མི་འདོད་པ་དང་། ཁྲོ་བ་ཆུང་བ་སྟེ་གནོད་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་དྲང་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ལྷག་པར་དྲང་བའི་སེམས་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཡང་དག་པར་ལྡན་པ་དང་། ཚད་མེད་པ་སྟེ་ཚད་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། བྱམས་པའི་ཚིག་དང་ལྡན་པ་སྟེ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པར་མཛད་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་རིག་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པ་དང་། བདག་གིར་འཛིན་པ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ལ་རི་མོར་བྱེད་པ་དང་། གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའོ།། අට්ඨවීසතිමගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 29. ༢༩. ඉත්ථං අසඞ්ඛයෙ නාථ, ගුණෙ ලක්ඛණදීපිතෙ; ගාථාසු සූචකාස්වෙක, ගාථම්පි සරතෙ බුධො. མཁས་པས་འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པའི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྲངས་མེད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་དྲན་པར་བྱེད་ན། 30. ༣༠. චතුරාපායමුත්තො සො, සාධකත්ථද්වයස්ස ච; හතූපද්දවජාලො ච, ලාභී හිතසුඛස්ස ච. དེ་ནི་ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བ་དང་། །དོན་གཉིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་ནི། །ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དང་། །ཕན་པ་དང་ནི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར། ། 31. ༣༡. අධිපො නරදෙවානං, චතුදීපිස්සරොපි වා; භවෙය්‍ය අන්තිමෙ දෙහෙ, තමඤ්ඤං සෙතඡත්තකං. མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནི་བདག་པོ་འམ། །ཡང་ན་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་དུ་འགྱུར། །མཐའ་མའི་ལུས་ལ་གདུགས་དཀར་གཞན་དེ་ཉིད། །ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་ཐེ་ཚོམ་མེད། ། 32. ༣༢. භාවනායානමාරුය්හ, සමමෙස්සති සුබ්බතො; ඉමස්මිං අත්තභාවෙපි, අරොගො දීඝජීවිකො. སྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་ནི་བཞོན་ནས་སུ། །བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར། །ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ་ཡང་ནད་མེད་ཅིང་། །ཚེ་རིང་བ་ཉིད་དུ་ནི་འགྱུར་བ་ཡིན། ། 33. ༣༣. පූජිතො සබ්බලොකෙහි, භාවනාභිරතීමනො; ජනප්පියො මනාපො ච, කා කථාඛිලධාරණෙ. འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་མཆོད་བྱ་ཞིང་། །སྒོམ་པ་ལ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་དགའ་ཡིད་དུ་འོང་འགྱུར་ན། །མཐའ་དག་འཛིན་པ་ཉིད་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། ། 29. එවං පුඤ්ඤෙනෙතෙනත්‍යාදි ගාථාද්වයෙන පණිධිං කත්වා ඉදානි බුද්ධවන්දනස්ස ඵලානිසංසං දස්සෙන්තො ඉත්ථන්ත්‍යාදි ගාථාපඤ්චකං ආහ. තං පන මූලාචරියෙහි න වුත්තං, පච්ඡා පන හිතකාමෙහි පණ්ඩිතෙහි පක්ඛිත්තං ගාථාපඤ්චකන්ති දට්ඨබ්බං. තා පන ගාථායො පථ්‍යාවත්තගාථාති දට්ඨබ්බා. ༢༩. དེ་ལྟར་ 'བསོད་ནམས་འདི་ཡིས་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ད་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་སྟོན་པར་བྱེད་པས། 'འདི་ལྟར་' ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་རྩ་བའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མ་གསུངས་ལ། ཕྱིས་སུ་ཕན་པར་འདོད་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཅུག་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ནི་པཐྱཱ་བཏྟ་ (Pathyāvatta) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། තාසු පන පඨමගාථායං ඉත්ථං අසඞ්ඛයෙ ලක්ඛණදීපිතෙ නාථගුණෙ සූචකාසු ගාථාසු එකගාථම්පි යො බුධො සරතෙති සම්බන්ධො. ඉත්ථන්ති ඉමිනා සුගතන්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. අසඞ්ඛයෙති එත්තකා බුද්ධගුණාති ගණෙතුං අසමත්ථෙ. සඞ්ඛියතෙ සඞ්ඛයා. සඞ්ඛියති ගණියතීති වා සඞ්ඛයා[Pg.218]. සඛිධාතු සඞ්ඛ්‍යායං යපච්චයො. අථ වා සඞ්ඛිතුං න සක්කොන්තීති අසඞ්ඛයා. එත්තකා බුද්ධගුණා එත්තකා බුද්ධගුණාති නිරවසෙසතො එකබුද්ධොපි අනෙකවස්ස සතසහස්සකොටියාපි ගණෙතුං අසමත්ථොව. පගෙව පන අඤ්ඤෙති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං අපදානෙ – དེ་དག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། 'འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པའི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྲངས་མེད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་མཁས་པ་གང་གིས་དྲན་པར་བྱེད་ན།' ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། 'གྲངས་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་སྙེད་དོ་ཞེས་བགྲང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བགྲང་བར་བྱ་བ་ནི་གྲངས་སོ།། ཡང་ན་བགྲང་བར་བྱེད་པས་ན་གྲངས་སོ།། སཁི་ (sakhi) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གྲངས་ལ་འཇུག་ཅིང་ཡ་ (ya) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན་བགྲང་བར་མི་ནུས་པས་ན་གྲངས་མེད་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་སྙེད་དོ་འདི་སྙེད་དོ་ཞེས་མ་ལུས་པར་སངས་རྒྱས་གཅིག་གིས་ཀྱང་ལོ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་དུ་མར་བགྲང་བར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དོ།། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ (Apadāna) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො; ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති ච. “སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་ན། །གཞན་གང་ཡང་མི་གསུང་བར་བསྐལ་པར་ཡང་། །དུས་ཡུན་རིང་པོའི་བསྐལ་པ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བསྔགས་པ་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་དང་། ‘‘සක්කා සමුද්දෙ උදකං, පමෙතුං ආළ්හකෙන වා; නත්වෙව තව සබ්බඤ්ඤු, ඤාණං සක්කා පමෙතවෙ’’ති ච. “རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འབྲོ་བོས་ཀྱང་གཞལ་བར་ནུས་སྲིད་ཀྱི། །ཀུན་མཁྱེན་ཁྱོད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞལ་བར་མི་ནུས་སོ།།” ཞེས་པ་དང་། මහාවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අප්පමාණා හි බුද්ධා තෙසං බුද්ධාපි අනවසෙසතො වණ්ණං වත්තුං අසමත්ථා, පගෙව ඉතරා පජා’’ති ච. ලක්ඛණදීපිතෙති උපලක්ඛණ නයෙන පකාසිතබ්බෙ. එත්ථ ච පධානනයො නිදස්සන නයො ච ලබ්භති. නාථගුණෙති බුද්ධස්ස සීලසමාධි පඤ්ඤාදිගුණෙ. තස්ස පන පදස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සූචකාස්වෙකගාථම්පීති සූචකාසු එකගාථම්පීති පදච්ඡෙදො. සූචකාසූති පකාසකාසු. ගාථාසූති සුගතන්ත්‍යාදිනා වුත්තාසු ඡබ්බීසතිවන්දනගාථාසු. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. කවීහි ගායති කථියතීති ගාථා. පජ්ජවිසෙසො. ගෙධාතු සද්දෙ ථ. ගෙධාතුස්ස ගාදෙසො. අථ වා ගං වුච්චති ඤාණං. තං තිට්ඨති එත්ථාති ගාථා. ගංසද්දූපපදථාධාතු ගතිනිවත්තියං. ගං වුච්චති ඤාණං, තෙන කවීහි බන්ධිත්වා ථියති ථපියතීති වා ගාථා, තාසු ගාථාසු. එකගාථම්පීති එකපජ්ජම්පි. එත්ථ ච පිසද්දො ගරහත්ථො. තෙන අනෙකගාථාය බුද්ධගුණසරණෙ කා කථාවාති සම්භාවෙති. බුධොති යො පණ්ඩිතො. සො [Pg.219] හි අත්ථානත්ථං බුධති ජානාතීතිබුධොති වුච්චති. සරතෙති සරති. ඡන්දානුරක්ඛණත්ථඤ්හි පරස්සපදතිවිභත්තියා අත්තනොපදතෙවිභත්තාදෙසො. མདོ་སྡེ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ (Mahāvaggasaṃyutta-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། 'སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཚད་མེད་པ་ཡིན་པས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དག་གི་བསྔགས་པ་མ་ལུས་པར་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ན། སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས།' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་བྱ་བ་ལའོ།། འདིར་གཙོ་བོའི་ཚུལ་དང་དཔེའི་ཚུལ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་བོ།། 'མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལའོ།། ཚིག་དེའི་སྒྲ་བཤད་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། 'སཱུ་ཅ་ཀཱ་སྭེ་ཀ་གཱ་ཐམ་པི' ཞེས་པ་ནི་ 'སཱུ་ཅ་ཀཱ་སུ' (sūcakāsu) དང་ 'ཨེ་ཀ་གཱ་ཐམ་པི' (ekagāthampi) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། 'མཚོན་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ།། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་' ཞེས་པ་ནི་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་སོ།། འདི་ནི་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་གནས་ཀྱི་བདུན་པ་ (Locative of selection) ཡིན་ནོ།། སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་གླུ་རུ་ལེན་ཞིང་བརྗོད་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (gāthā) སྟེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གོ། གེ་ (ge) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་སྒྲ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཐ་ (tha) རྐྱེན་སྦྱར་བ་དང་། གེ་བྱིངས་ལ་གཱ་ (gā) རུ་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། གང་ (gaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་འདིར་གནས་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། གང་ (gaṃ) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཐཱ་ (thā) བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལའོ།། གང་ (gaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དེ། དེས་ན་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་བཅིངས་ཏེ་གནས་པར་བྱས་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ལས་སོ།། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་བཞི་པ་གཅིག་ལའོ།། འདིར་ 'ཡང་' (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དུ་མས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དྲན་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྲིད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། 'མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་མཁས་པ་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་ཕན་པ་དང་གནོད་པ་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པས་ན་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ།། 'སཱ་ར་ཏེ་' (sarate) ཞེས་པ་ནི་དྲན་པའོ།། སྡེབ་སྦྱོར་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དབྱངས་གཞན་གྱི་བྱ་བའི་ཏི་ (ti) རྐྱེན་གྱི་ཚབ་ཏུ་བདག་གི་བྱ་བའི་ཏེ་ (te) རྐྱེན་དུ་བསྒྱུར་བའོ།། 30. සොති සො බුධො භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො. චතුරාපායමුත්තොති නිරයතිරච්ඡානපෙතඅසුරකායසඞ්ඛාතෙහි චතූහි අපායෙහි විමුත්තො ච. පුඤ්ඤසම්මතා අයායෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො. අයතො සුඛතො අපගතොති වා අපායො. අබ්‍යයීභාවසමාසොයං. අථ වා තිස්සො සම්පත්තියො අයන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එතෙනාති අයො, පුඤ්ඤං. අයධාතු ගතියං අ. පුඤ්ඤතො අයති ගච්ඡති පවත්තතීති වා, පුඤ්ඤකාරීහි අයිතබ්බො පවත්තෙතබ්බොති වා අයො, සුඛං. තතො අපගතොති අපායො. චතුරො අපායො චතුරාපායො, තෙහි මුත්තො විමුත්තොති චතුරාපායමුත්තො. සාධකත්ථද්වයස්ස චාති සාධකො අත්ථද්වයස්ස චාති පදච්ඡෙදො. අත්ථද්වයස්සාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකසඞ්ඛාතස්ස අත්ථද්වයස්ස. එත්ථ චසද්දො අට්ඨානයොගො. සො පන සාධකො ත්‍යාදීසු පදෙසු යුත්තො. සාධකොති නිප්ඵාදකො ච. සො හි සාධෙති නිප්ඵාදෙතීති සාධකොති වුච්චති. ༣༠. 'དེ་' ཞེས་པ་ནི་ 'མཁས་པ་དེ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། 'ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོ། ཡི་དྭགས། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་ངན་སོང་བཞི་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། བསོད་ནམས་སུ་གྲགས་པའི་བདེ་འགྲོ་ལས་ཕལ་ཆེར་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ (apāya) ངོ་།། ཡང་ན། བདེ་བ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ངོ་།། འདི་ནི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་སྡུད་ (Avyayībhāva-samāsa) ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། འབྱོར་པ་གསུམ་པོ་འདི་ལས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་བསོད་ནམས་ཏེ་ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་བྱའོ།། ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཡང་ན། བསོད་ནམས་ལས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་སམ། བསོད་ནམས་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་བདེ་བ་སྟེ་ཨ་ཡ་ (aya) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ (apāya) ངོ་།། ངན་སོང་བཞི་ནི་ངན་སོང་བཞི་སྟེ། དེ་དག་ལས་གྲོལ་ཞིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་ངན་སོང་བཞི་ལས་གྲོལ་བའོ།། 'སཱ་དྷ་ཀ་ཏྠ་དྭ་ཡ་ས྿་ ཅ་' ཞེས་པ་ནི་ 'སཱ་དྷ་ཀོ' (sādhako) དང་ 'ཨ་ཏྠ་དྭ་ཡ་ས྿' (atthadvayassa) དང་ 'ཅ་' (ca) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། 'དོན་གཉིས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གཉིས་ཀྱི་འོ།། འདིར་ 'ཅ་' (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་དང་སྦྱོར་བའོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་སྦྱར་རོ།། 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་སྒྲུབ་ཅིང་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། හතූපද්දවජාලො චාති හතො උපද්දවසඞ්ඛාතජාලො ච. හනයිත්ථ අපනයිත්ථාති හතො. හනධාතු හිංසායං ත. උපගන්ත්වා දවති හිංසතීති උපද්දවො, ජාතිභයාදි සොළසඋපද්දවො. උපපුබ්බදුධාතු හිංසායං, උපද්දවා නාම පන සොළසවිධා හොන්ති ජාතිභයං, ජරාභයං, බ්‍යාධිභයං, මරණභයං, රාජභයං, චොරභයං, අග්ගිභයං, උදකභයං, ඌමිභයං, කුම්භිලභයං, ආවට්ටභයං, සුසුකාභයං, අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයඤ්චාති. ජලති හිංසති මච්ඡෙ එතෙනාති ජාලං, මච්ඡජාලං. ජාලං [Pg.220] වියාති ජාලො, උපද්දවො. නිතත්ථෙන පන ජලති හිංසති සත්තෙ එතෙනාති ජාලො. උපද්දවො. ජලධාතු හිංසායං ණ. හතො උපද්දවසඞ්ඛාතජාලො යෙන සොති හතූපද්දවජාලො. බුද්ධපණාමචෙතනාය පහිතො උපද්දවසඞ්ඛාතජාලො භවෙය්‍යාති අත්ථො. ලාභී හිතසුඛස්ස චාති හිතස්ස ච සුඛස්ස ච ලාභී ච. ලභනං ලාභො, තං අස්ස අත්ථීති ලාභී, හිනොති වඩ්ඪතීති හිතං, අත්ථං. සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. අථ වා සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. සුපුබ්බ ඛනුධාතු අවධාරණෙ ක්වි. හිතඤ්ච සුඛඤ්ච හිතසුඛං, තස්ස ලාභී භවෙය්‍යාති අත්ථො. 'ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དང་། བཅོམ་པའམ་བསལ་བས་ན་བཅོམ་པའོ།། ཧ་ན་ (hana) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཏ་ (ta) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཉེ་བར་སོང་ནས་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ (upaddava) སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཅུ་དྲུག་གོ། ཨུ་པ་ (upa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དུ་ (du) བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་སྟེ། སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ན་བའི་འཇིགས་པ་དང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆོམ་རྐུན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། མེའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུའི་འཇིགས་པ་དང་། རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉ་གཤེད་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པའོ།། འདིས་ཉ་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲ་བ་ (jāla) སྟེ། ཉ་དྲའོ།། དྲ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་དྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ངེས་པའི་དོན་དུ་ན། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་དྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ཇ་ལ་ (jala) ཞེས་པའི་བྱིངས་ནི་གནོད་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། གང་གིས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བའི་དྲ་བ་བཅོམ་པའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སེམས་པས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲ་བ་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་པོའོ།། ཐོབ་པ་ནི་རྙེད་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོབ་པ་པོའོ།། འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕན་པ་ (hita) སྟེ། དོན་ནོ།། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་ (sukha) སྟེ། གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་བདེ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ།། སུ་ (su) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཁ་ནུ་ (khanu) བྱིངས་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཀྭི་ (kvi) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ནི་ཕན་བདེ་སྟེ། དེ་ཐོབ་པ་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 31-32. නරදෙවානං අධිපො ච චතුදීපිස්සරොපි වා භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො. නරදෙවානන්ති නරා ච දෙවා ච නරදෙවා, තෙසං. කම්මත්ථෙ චෙතං ඡට්ඨීවචනං. අධිපොති ඉස්සරො ච. සො හි අත්තාධීනං පාති රක්ඛති ධම්මෙන වා අධිඅභිභවිත්වා පාති රක්ඛතීති අධිපොති වුච්චති. අධිපුබ්බපාධාතු රක්ඛනෙ අ, නරානං අධිපො ඉස්සරො මනුස්සරාජා ච දෙවානං අධිපො ඉස්සරො දෙවරාජා ච භවෙය්‍යාති අත්ථො. චතුදීපිස්සරොපි වාති එත්ථ පිසද්දො සම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. තෙන පගෙව එකදීපිස්සරරාජභාවො ච, පදෙ සිස්සරරාජභාවො චාති සම්භාවෙති. වා සද්දො පදපූරණ මත්තොයෙව. චතුදීපිස්සරොති පුබ්බවිදෙහො, අපරගො යානො, ජම්බුදීපො, උත්තරකුරු චාති චතුන්නං දීපානං ඉස්සරො චක්කවත්තිරාජාපි භවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථ පුබ්බවිදෙහොති සිනෙරුනො පුරෙ භවං පුබ්බං, වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහන්ති වායමන්ති එත්ථාති වෙදෙහො, විදසද්දූපපද ඊහධාතු වායාමෙ ණ. සොයෙව විදෙහො. ඉමං දීපමුපාදාය සිනෙරුනො පුබ්බදිසභාගත්තා පුබ්බො ච සො විදෙහො චාති පුබ්බවිදෙහො, පුබ්බදීපො. ༣༡-༣༢. 'མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་དང་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཀྱང་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། 'མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷ་སྟེ། དེ་དག་གིའོ།། འདི་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་དྲུག་པའི་ཚིག་གོ། 'བདག་པོ་' ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེས་རང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བའམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བས་ན་བདག་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཨ་དྷི་ (adhi) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་པཱ་ (pā) བྱིངས་ནི་སྲུང་བ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཨ་ (a) རྐྱེན་སྦྱར་བ་སྟེ། མི་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་སྟེ་མིའི་དབང་པོ་མི་དབང་དང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་སྟེ་ལྷའི་དབང་པོ་ལྷ་དབང་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཀྱང་' ཞེས་པའི་འདིར་ 'ཀྱང་' (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། དེས་ན་གླིང་གཅིག་གི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་དང་། ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྲིད་པར་སྟོན་ཏོ།། 'ཝཱ་' (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྐང་པ་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་ཉིད་དོ།། 'གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་' ཞེས་པ་ནི་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་དང་། ནུབ་ཀྱི་བ་ལང་སྤྱོད་གླིང་དང་། ལྷོའི་འཛམ་བུའི་གླིང་དང་། བྱང་གི་སྒྲ་མི་སྙན་གླིང་སྟེ་གླིང་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་ཡང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་ 'ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་' ཞེས་པ་ནི། རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་བྱུང་བས་ན་ཤར་དང་། རིག་པ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདིར་བརྩོན་པར་བྱེད་པས་ན་ལུས་འཕགས་ (videha) ཏེ། བི་ (vi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཨཱི་ཧ་ (īha) བྱིངས་ནི་བརྩོན་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཎ་ (ṇa) རྐྱེན་སྦྱར་བའོ།། དེ་ཉིད་ནི་ལུས་འཕགས་སོ།། གླིང་འདི་ལ་ལྟོས་ནས་རི་རབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་心གནས་པའི་ཕྱིར་ཤར་ཡང་ཡིན་ལ་ལུས་འཕགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་ཏེ། ཤར་གྱི་གླིང་ངོ་།། අපරගොයානොති [Pg.221] සිනෙරුනො අපරෙ පච්ඡිමෙ භවො අපරො. ගවෙන යන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ගොයානො. ගොසද්දූපපද යාධාතු ගමනෙ යු. සිනෙරුනො පච්ඡිම දිසභාගත්තා අපරො ච සො ගොයානො චාති අපරගොයානො, පච්ඡිමදීපො. ජම්බුදීපොති ජායතීති ජම්බූ. යොජනසතුබ්බෙධො රුක්ඛො. ජනධාතු ජනනෙ ඌ. නස්ස මො. බකාරාගමො. ජලමජ්ඣෙ දිප්පතීති දීපො, දිප්පන්ති ජොතන්ති එත්ථ සද්ධම්මාති වා දීපො. දීපධාතු දිත්තියං අ. තස්ස පන ද්විආපොති පදච්ඡෙදං කත්වා ද්විධා ආපො සන්දති එත්ථාති දීපොති බහුබ්බීහිසමාසොපි යුජ්ජති. ජම්බුයා ලක්ඛිතො පඤ්ඤාතො වා දීපො ජම්බුදීපො, දක්ඛිණදීපො. උත්තරකුරූති සිනෙරුනො උත්තරෙ භවා උත්තරා. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන කං සුඛං උරුමහන්තං එත්ථාති කුරු. බහුබ්බීහිසමාසොයං. කුං වුච්චති පාපං. තං රුන්ධන්ති එත්ථාති වා කුරු. කුපුබ්බරුධිධාතු ආවරණෙ ක්වි. ධාත්වන්තස්ස ලොපො. සිනෙරුනො උත්තරදිසභාගත්තා උත්තරො ච සො කුරු චාති උත්තරකුරු. උත්තරදීපොති චතුන්නං දීපානං ඉස්සරො චතුදීපිස්සරො, චක්කවත්තිරාජා ලබ්භති. བ་ལང་སྤྱོད་ཅེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་ནུབ་བོ། །བ་ལང་གིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་བ་ལང་སྤྱོད་དོ། །བ་ལང་གི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཡཱ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །རི་རབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཡིན་པས་ནུབ་དང་བ་ལང་སྤྱོད་དེ་ཉིད་ཡིན་པས་ནུབ་བ་ལང་སྤྱོད་དེ་ནུབ་ཀྱི་གླིང་ངོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བས་ན་འཛམ་བུའོ། །དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་མཐོ་ཚད་ཡོད་པའི་ཤིང་ངོ། །སྐྱེ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཇན་བྱིངས་ལ་ཨཱུ་རྐྱེན་དང་། ཇ་ལ་མ་དང་བ་ཡིག་བྱུང་བའོ། །ཆུའི་དབུས་སུ་གསལ་བས་ན་གླིང་ངོ། །ཡང་ན་འདི་རུ་དམ་པའི་ཆོས་གསལ་ཞིང་འབར་བས་ན་གླིང་ངོ། །གསལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་དཱིཔཱ་བྱིངས་ལ་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན་དེའི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་དྭི་ཨཱ་པོ་ཞེས་བྱས་ནས་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་ཆུ་འབབ་པས་ན་གླིང་ཞེས་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱང་རུང་ངོ། །འཛམ་བུའི་ཤིང་གིས་མཚོན་པ་འམ་ཤེས་པར་བྱས་པའི་གླིང་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་སྟེ་ལྷོའི་གླིང་ངོ། །སྒྲ་མི་སྙན་ཞེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་བྱང་ངོ། །ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔའི་མཐུ་ལས་བདེ་བ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པས་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ནོ། །འདི་ནི་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཚིག་སྡུད་དོ། །ཡང་ན་ཀུ་ནི་སྡིག་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ནོ། །སྔོན་འཇུག་ཀུ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་རུདྷི་བྱིངས་ལ་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པའོ། །རི་རབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཡིན་པས་བྱང་དང་སྒྲ་མི་སྙན་དེ་ཉིད་ཡིན་པས་བྱང་སྒྲ་མི་སྙན་ཏེ་བྱང་གི་གླིང་ངོ། །གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ནི་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་སྟེ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཐོབ་པའོ། ། එවං ලොකියහිතං දස්සෙත්වා ඉදානි ලොකුත්තරහිතං දස්සෙන්තො ආහ අන්තිමෙ දෙහෙ…පෙ… සුබ්බතොති අන්තිමෙ දෙහෙ සුබ්බතො භාවනායානං ආරුය්හ අඤ්ඤං තං සෙතඡත්තකං ධාරෙන්තො සමං එස්සතීති සම්බන්ධො. තත්ථ පන අත්ථක්කමෙන වණ්ණයිස්සාම. අන්තිමෙති චරිමෙ පච්ඡිමෙ වා. අන්තෙ පරියොසානෙ භවො අන්තිමො, පච්ඡිමසරීරො. තස්මිං. දෙහෙති සරීරෙ. දිහති උපචියති වඩ්ඪතීති දෙහො, සරීරො. දිහධාතු උපචයෙ ණ. අථ වා දිහති උපචයති එතෙන පුඤ්ඤාපුඤ්ඤන්ති දෙහො, පච්ඡිමභවභූතෙ භබ්බකුලපුත්තභූතෙ වා සරීරෙති අත්ථො. සුබ්බතොති සුට්ඨු පටිපන්නකො හුත්වා[Pg.222]. සුට්ඨු වතං පටිපන්නං අස්සාති සුබ්බතො. වකාරස්සබ්බො. භාවනායානමාරුය්හාති භාවනායානං ආරුය්හාති පදච්ඡෙදො. විපස්සනාභාවනාසඞ්ඛාතයානං ආරුහිත්වාති අත්ථො. භාවෙතබ්බා වඩ්ඪෙතබ්බාති භාවනා. තෙභූමක සඞ්ඛාරාරම්මණං. අථ වා තදාරම්මණං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති භාවනා, විපස්සනාපඤ්ඤා. භූධාතු සත්තායං වඩ්ඪනෙ වා යු. සා ච සමථවිපස්සනා භාවනාවසෙන දුවිධා හොති. තත්ථ ඉධ පන අඤ්ඤං සෙතඡත්තකන්ති සද්දන්තරසන්නිට්ඨානෙන විපස්සනාභාවනා අධිප්පෙතා. යන්ති පාපුණන්ති එතෙන නිබ්බානන්ති යානං, අනිච්චාදිවිපස්සනාඤාණං. යාධාතු ගතියං යු. භාවනාසඞ්ඛාතං යානං භාවනායානං, භාවනා ච සා යානඤ්චාති වා භාවනායානං. དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕན་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། 'ལུས་མཐའ་མ་ལ་... བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ལུས་མཐའ་མ་ལ་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོས་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས། གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་དེ་བཟུང་སྟེ་ཞི་བ་ལ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །དེ་ལ་དོན་གྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །'མཐའ་མ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ཐ་མ་འམ་ཕྱི་མ་ལའོ། །མཐའ་འམ་མཐར་ཐུག་པར་གནས་པས་མཐའ་མ་སྟེ་ཕྱི་མའི་ལུས་སོ། །དེ་ལའོ། །'ལུས་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཉིད་ལའོ། །གསོག་ཅིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ལུས་ཏེ་ལུས་སོ། །གསོག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་དིཧ་བྱིངས་ལ་ཎ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། འདིས་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་གསོག་པར་བྱེད་པས་ལུས་ཏེ། སྲིད་པ་མཐའ་མར་གྱུར་པའམ་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུར་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་'ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པ་པོར་གྱུར་ནས་སོ། །ལེགས་པར་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་ཞུགས་པས་ན་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོའོ། །ཝ་ཡིག་ལ་བ་ཡིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །'བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་བྷཱ་ཝ་ནཱ་ཡཱ་ནཾ་ཨཱ་རུ་ཧྱ་ཞེས་པའོ། །ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསྒོམ་པར་བྱ་བ་འམ་འཕེལ་བར་བྱ་བས་ན་སྒོམ་པའོ། །ཁམས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའོ། །ཡང་ན། དེ་ལ་དམིགས་ནས་བསྒོམ་ཞིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྒོམ་པ་སྟེ་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་བོ། །ཡོད་པ་འམ་འཕེལ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་བྷཱུ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །དེ་ཡང་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་འདིར་ནི་ 'གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་གྱི་ངེས་པ་ལས་ལྷག་མཐོང་གི་สྒོམ་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ། །འདིས་མྱང་འདས་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཐེག་པ་སྟེ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ཡཱ་བྱིངས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་ནོ། །སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐེག་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་སྟེ། སྒོམ་པ་དེ་ཉིད་ཐེག་པ་ཡིན་པས་ན་བསྒོམ་པའི་ཐེག་པའོ། ། ආරුය්හාති ආරොහිත්වා. පකතියානසදිසං අනිච්ච දුක්ඛඅනත්තයානං ආරුහිත්වාති අත්ථො. අනිච්චාදිලක්ඛණෙන හි විනා මග්ගඵලනිබ්බානං පත්තො නාම නත්ථි. තස්මා භාවනායානමාරුය්හාති වුත්තං. අඤ්ඤන්ති අරහත්තඵලං. තඤ්හි පඨමමග්ගෙන ආදිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා චතුසච්චධම්මං අවබුජ්ඣතීති අඤ්ඤන්ති වුච්චති. ආපුබ්බඤාධාතු අවබොධනෙ ක්වි. ආසද්දො මරියාදත්ථො. සෙතඡත්තකන්ති ඔදාතාතපත්තං. සෙවියතීති සෙතං, ධවලං. සිධාතු සෙවායං ත. කිලෙසතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං. ඡදධාතු සංවරණෙ ත. තංයෙව ඡත්තකං. සෙතඤ්ච තං ඡත්තකඤ්චාති සෙතඡත්තකං. අරහත්තඵලආතපත්තං ලබ්භති. අඤ්ඤං අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං සෙතඡත්තකං ධාරෙන්තො හුත්වාති සම්බන්ධො. සමන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි සබ්බං වට්ටදුක්ඛං සමති වූපසමති නිරුජ්ඣති එත්ථාති සමන්ති වුච්චති. එස්සතීති පාපුණිස්සතීති. 'བཞོན་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཞོན་ནས་སོ། །ཕལ་པའི་ཐེག་པ་དང་འདྲ་བར་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པའི་ཐེག་པ་ལ་ཞོན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་བྲལ་བར་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ལ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'བསྒོམ་པའི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཞན་'ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །དེ་ནི་ལམ་དང་པོས་བསྟན་པའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'གཞན་' ཞེས་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་ཨཱ་དང་བཅས་པའི་རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཛྙཱ་བྱིངས་ལ་ཀྭི་རྐྱེན་ནོ། །ཨཱ་སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ནོ། །'གདུགས་དཀར་པོ་'ཞེས་པ་ནི་གདུགས་དཀར་པོའོ། །བསྟེན་པར་བྱ་བས་ན་དཀར་པོ་སྟེ་དཀར་བའོ། །བསྟེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་སི་བྱིངས་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ཚ་བ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་གདུགས་སོ། །སྒྲིབ་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཚད་བྱིངས་ལ་ཏ་རྐྱེན་ནོ། །དེ་ཉིད་གདུགས་སོ། །དཀར་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་གདུགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་གདུགས་དཀར་པོའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་གདུགས་ཐོབ་པའོ། །'དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་གདུགས་དཀར་པོ་གཞན་དེ་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་'ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །'ཞི་བ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའོ། །དེ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་འདི་རུ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བས་ན་ 'ཞི་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། ඉදානි දිට්ඨධම්මිකත්ථං දස්සෙන්තො ඉමස්මිං අත්තභාවෙපීතිආදිමාහ. තත්ථ ඉමස්මිං අත්තභාවෙපි අරොගො ච දීඝායුකො ච සබ්බලොකෙහි පූජිතො ච භාවනාභි රතිමනො [Pg.223] ච ජනප්පියො ච මනාපො ච භවෙය්‍යාති යොජනා. අත්තභාවෙපීති එත්ථ පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන සම්පරායිකත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. අත්තාති භවති එතෙන අභිධානං බුද්ධි චාති අත්තභාවො. ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතමධිවචනං. අරොගොති සබ්බබ්‍යාධිවිරහො ච. සො හි නත්ථි රොගො අස්සාති අරොගොති වුච්චති. දීඝජීවිකොති දීඝායුකො ච. සො හි දීඝා ජීවි ආයු අස්සාති දීඝජීවිකොති වුච්චති. ད་ནི་ཚེ་འདིའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ལུས་འདི་ལ་ཡང་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ལུས་འདི་ལ་ཡང་ནད་མེད་པ་དང་། ཚེ་རིང་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཆོད་པ་དང་། སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། མགུ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་སྦྱོར་རོ། །'ལུས་འདི་ལ་ཡང་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ཡང་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་ཡོན་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །'བདག་'ཅེས་པ་ནི་འདིས་མིང་དང་བློ་འབྱུང་བས་ན་ལུས་སོ། །འདི་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །'ནད་མེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་ནད་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ། །དེ་ལ་ནད་མེད་པས་ན་ནད་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །'ཚེ་རིང་བ་'ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་བའོ། །དེ་ལ་ཚེ་རིང་བའི་སྲོག་གམ་དབང་པོ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་རིང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། 33. සබ්බලොකෙහීති සබ්බදෙවමනුස්සෙහි. පූජිතොති පූජිතබ්බො ච. භාවනාභිරතිමනොති සමථවිපස්සනා සඞ්ඛාතාය භාවනාය අභිරමණචිත්තො ච. ජනප්පියොති සබ්බජනෙහි පියායිතබ්බො ච. මනාපොති සබ්බසත්තානං චිත්තවඩ්ඪනකො ච භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ༣༣. 'འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་'ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ། །'མཆོད་པ་'ཞེས་པ་ནི་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །'སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དུ་བརྗོད་པའི་སྒོམ་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པའོ། །'སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གཅེས་པར་བྱ་བའོ། །'མགུ་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སེམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ། එවං ඡබ්බීසතියා වන්දනගාථාසු එකගාථාමත්තම්පි බුද්ධගුණානුස්සරණෙ ඵලානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බගාථායො වචසා ධාරෙත්වා බුද්ධවන්දනෙ අනෙකානි ඵලානිසංසානි දස්සෙතුං කා කථාඛිලධාරණෙති ආහ. තත්ථ කා කථාඛිලධාරණෙති කා කථා අඛිලධාරණෙති පදච්ඡෙදො. සබ්බබුද්ධවන්දනගාථාය වචසා ධාරණෙ කිං වත්තබ්බා යෙවාති අත්ථො. དེ་ལྟར་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་གི་ནང་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་སྟེ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕན་ཡོན་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མ་ལུས་འཛིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'མ་ལུས་འཛིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་པ་ནི་ 'ཀཱ་ ཀ་ཐཱ་ ཨ་ཁི་ལ་-དྷཱ་ར་ཎེ་' ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་འཛིན་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། එත්ථ ච අඛිලසද්දො සබ්බවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා ඛියනං ඛිලං. ඛිධාතු ඛයෙ ලපච්චයො. ඛයං ලාති ගණ්හාතීති වා ඛිලං, අප්පකං. ඛයසද්දූපපදලාධාතු ගහණෙ අ. න ඛිලං අඛිලං, සබ්බගාථායො. ධාරියතෙ ධාරණං, අඛිලාය සබ්බාය ගාථාය ධාරණං අඛිලධාරණං, තස්මිං. ඡබ්බීසතියා බුද්ධවන්දනගාථාසු එකං ගාථං වචසා ධාරයිත්වා බුද්ධවන්දනෙ යථාවුත්තඵලානිසංසානි ලබ්භන්ති, පගෙව පන සබ්බබුද්ධවන්දනගාථායො වචසා ධාරයිත්වා දිනෙ දිනෙ බුද්ධවන්දනෙති [Pg.224] අත්ථොති. ඉමිනා පන ගාථාපඤ්චකෙන යථාවුත්ත ඵලානිසංසං ඤත්වා සද්දහකො සම්මාදිට්ඨිකො කුලපුත්තො සබ්බබුද්ධවන්දනගාථායො වචසා ධාරයිත්වා රත්තින්දිවං පුබ්බණ්හකාලෙ ච සායන්හකාලෙ ච රත්තියා පඨමයාමෙ ච පච්ඡිමයාමෙ ච සතතං සමිතං නිරන්තරං බුද්ධං වන්දෙය්‍යාති උය්‍යොජනං දස්සෙතීති. འདིར་ 'ཨ་ཁི་ལ་' (མ་ལུས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐམས་ཅད་སྟོན་པ་སྟེ་མ་གྲུབ་པའི་རྩ་བའོ། །ཡང་ན། ཟད་པ་ནི་ཁི་ལའོ། །ཟད་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཁི་བྱིངས་ལ་ལ་རྐྱེན་ནོ། །ཡང་ན། ཟད་པ་ལེན་པས་ན་ཁི་ལ་སྟེ་ཉུང་ངུའོ། །ཟད་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ལེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ལཱ་བྱིངས་ལ་ཨ་རྐྱེན་ནོ། །ཉུང་ངུ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ལུས་པ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་འཛིན་པའོ། །མ་ལུས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་འཛིན་པ་ནི་མ་ལུས་འཛིན་པ་སྟེ། དེ་ལའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉེར་དྲུག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ངག་གིས་བཟུང་ནས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕན་ཡོན་ཐོབ་ན། ཉིན་རེ་བཞིན་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་ནས་ཕྱག་འཚལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པོ་འདིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕན་ཡོན་ཤེས་ནས། དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་རིགས་ཀྱི་བུས་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ངག་གིས་བཟུང་སྟེ། ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་སྔ་དྲོའི་དུས་དང་། ཕྱི་དྲོའི་དུས་དང་། མཚན་མོའི་ཐུན་སྟོད་དང་། ཐུན་སྨད་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རྟག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱའོ་ཞེས་བསྐུལ་མ་བསྟན་པའོ། ། පඤ්චකගාථාවණ්ණනා සමත්තා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ඉති පොරාණාචරියෙහි වන්දිතස්ස නමක්කාරස්ස සද්දත්ථනයෙහි ඡන්දාලඞ්කාරනයෙහි ච සණ්හසුඛුමසුදුද්දස ගම්භීරස්ස බුද්ධස්ස දුප්පටිවිධගුණපරිදීපකස්ස සප්පුරිසානං චිත්තපසන්නජනකස්ස සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ අසංහිර විසාරදඤාණචාරිනා සාසනසොධකෙන භද්දන්තරෙව තත්ථෙරවරෙන රචිතා බුද්ධගුණප්පදීපිකනාමිකා වණ්ණනා. དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱག་བྱ་བ་འདི། སྒྲ་དང་དོན་གྱི་ཚུལ་དང་། སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་ལ་མཐོང་བར་དཀའ་ཞིང་ཟབ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། བསྟན་པ་དག་ཐེར་མཛད་པ་པོ་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བཙུན་པ་རེ་ཝ་ཏ་ཉིད་ཀྱིས་མཛད་པའི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲོན་མེ་' ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། නිගමන མཇུག་བསྡུ་བ། ඉදං පන පුරං නිම්මිතෙන සිරීපවරවිජයානන්තයසපණ්ඩිත ත්‍රිභවනාදිත්‍යාධිපතිමහාධම්මරාජාධිරාජාති ලඤ්ඡිතනාමිකෙන පිටකත්තයපාළිං සිලාරූළ්හං කාරයිත්වා පඤ්චම සඞ්ගීතිකරණෙන තිමහාධම්මරාජෙන රතනාපුඤ්ජන්ති සම්මතෙ රාජධානීභූතෙ නානාකුලසංකිණ්ණෙ පුඤ්ඤධඤ්ඤවන්තානං සාධූනඤ්ච සීලසමාධිපඤ්ඤවන්තානං භික්ඛූනඤ්ච නිවාසභූතෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනාකරෙ චන්දිමසූරියා විය බුද්ධසාසනුජ්ජොතනෙ මන්තලෙ නගරෙ ඉති පරිකිත්තිතෙ මහාරාමෙ දෙසෙ වසන්තෙන උපාසක ගුණසම්පන්නෙන නාමිකෙන උපාසකෙන ච තස්සුපට්ඨාකාය නාමිකාය උපාසිකාය ච සමකුසලච්ඡන්දං කත්වා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය කාරිතෙ මනොරමෙ සුවණ්ණෙන ලිම්පිතත්තා සුවණ්ණවතී නාමිකෙ [Pg.225] ද්විභුම්මිකෙ මහිට්ඨකවිහාරෙ අට්ඨහි දිසාහි ආගතානං සුතෙසනභික්ඛූනං සාට්ඨකථං පිටකත්තයං දිනෙ දිනෙ සතතං නිරන්තරං වාචෙන්තෙන අධිවසන්තෙන සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ අසංහිරවිසාරදඤාණචාරිනා මන්තලෙ පුරෙ පරියත්තිසාසනහිතධම්මාචරියගණස්ස ජෙට්ඨුක්කට්ඨභූතෙන රෙවතාභිපණ්ඩිතධජසාසනවංසමහාධම්මරාජගුරූති ච අග්ග මහාපණ්ඩිතාති ච ලද්ධලඤ්ඡිතෙන මූලද්වාදසසාසන කරමහාගණස්ස ජෙට්ඨමහානායකභූතෙන සාසනාප්‍රුඤ්ඤො ආචරියොති විස්සුතෙන සාසනසොධක මහානායකත්ථෙරවරෙන පොරාණෙහි තත්ථ තත්ථ පාළියං භගවතා වුත්තෙහි බුද්ධගුණප්පකාසකෙහි බුද්ධගුණපදෙහි ථොමිත්වා වන්දිතස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙන ඡන්දාලඞ්කාරනයෙන ච පථවීසන්ධාරකස්ස උදකක්ඛන්ධස්ස විය ගම්භීරස්ස පබ්බතෙන පටිච්ඡාදෙත්වා ඨපිතස්ස වත්ථුස්ස විය අතිදුද්දසස්ස සතධා භින්නස්ස වාලස්ස අග්ගකොටියා විය අතිසණ්හ සුඛුමස්ස පුථුජ්ජනඤාණෙන බුද්ධස්ස දුප්පටිවිධගුණපරිදීපකස්ස නමක්කාරස්ස ලීනත්ථප්පකාසනා බුද්ධගුණප්පදීපිකනාමිකා සංවණ්ණනා තාසු තාසු අට්ඨකථාටීකාසු ආගතං සංවණ්ණනානයං නිස්සාය පඤ්ඤාපාටවත්ථාය සාසනවුද්ධියා ච කතා. གྲོང་ཁྱེར་འདི་ནི་དཔལ་ལྡན་མཆོག་གི་རྒྱལ་བ་མཐའ་ཡས་པའི་གྲགས་པ་མཁས་པ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་ཉི་མ་དབང་ཕྱུག་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་མཚན་གྱི་ཐེལ་ཚེ་མངའ་བ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ལུང་རྣམས་རྡོ་ལ་བརྐོས་སུ་བཅུག་ནས་བཀའ་བསྡུ་ལྔ་པ་མཛད་པ་པོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དེས་རིན་ཆེན་སྤུངས་པ་ཞེས་གྲགས་པའི་རྒྱལ་ས་ཆེན་པོ། རིགས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་འདུན་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས། སངས་རྒྱས་ཆོས་དགེ་འདུན་གྱི་དཀོན་མཆོག་གི་འབྱུང་གནས། ཉི་ཟླ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མན་ཌ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་བཞུགས་ཤིང་། དགེ་བསྙེན་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བསྙེན་དང་། དེའི་ཉེ་བར་གནས་པའི་དགེ་བསྙེན་མ་གཉིས་ཀྱིས་མཐུན་པའི་དགེ་བའི་བསམ་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཞེངས་པ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་གསེར་གྱིས་བྱུགས་པས་ན་གསེར་ལྡན་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐོག་བརྩེགས་གཉིས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་འདིར། ཕྱོགས་བརྒྱད་ནས་ལྷགས་པའི་ཐོས་པ་འཚོལ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ཉིན་རེ་བཞིན་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འཆད་ཅིང་བཞུགས་པ་པོ། འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། མན་ཌ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལུང་གི་བསྟན་པའི་ཕན་བདེའི་ཆོས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཚོགས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པ། རེ་ཝ་ཏ་ཨ་བྷི་པཎྜི་ཏ་དྷ་ཛ་སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས་མ་ཧཱ་དྷ་མ་རཱ་ཛ་གུ་རུ་ཞེས་པ་དང་། ཨགྒ་མ་ཧཱ་པཎྜི་ཏ་ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པ། རྩ་བའི་བསྟན་པ་འཛིན་པའི་ཚོགས་ཆེན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོར་གྱུར་པ། བསྟན་པའི་གསལ་བྱེད་སློབ་དཔོན་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ། བསྟན་པ་དག་ཐེར་མཛད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས། སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མདོ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་ཅིང་ཕྱག་འཚལ་བ། དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་དང་སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྒྱན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ས་འཛིན་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་ཟབ་པ། རི་བོས་བཀབ་ནས་བཞག་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་མཐོང་བར་དཀའ་བ། བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་གཤགས་པའི་སྐྲའི་རྩེ་མོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ། 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲོན་མེ་' ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི་ནི། འགྲེལ་པ་དང་འགྲེལ་བཤད་དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་བཤད་པའི་ཚུལ་ལ་བརྟེན་ནས། ཤེས་རབ་རྣོ་བའི་ཕྱིར་དང་བསྟན་པ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའོ། ། එත්තාවතා ච – འདི་ཙམ་གྱིས་ནི་ – සම්පත්තෙ චක්කවස්සෙ සා, ද්විසහස්සෙ චතූසතෙ; නවාධිකාසිතීයා ච, සක්කරාජෙ ච සම්පත්තෙ. སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལོ་ཆེན་ཉིས་སྟོང་བཞི་བརྒྱ་དང་། །བརྒྱད་ཅུ་རྩ་དགུ་ལོན་པའི་དུས་སུ་དང་། །ས་སྐྱ་རཱ་ཛའི་ལོ་ཡང་སླེབས་པ་ན། ། සත්තතිසතසහස්ස, වස්සෙ ඵුස්සමාසස්සෙව; කාලපක්ඛසත්තමෙ ච, බුද්ධදිනෙ සුනිට්ඨිතා; සාමඤ්ඤ. ལོ་ནི་བརྒྱ་དང་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ། །རྒྱལ་གྱི་ཟླ་བའི་མར་ངོའི་ཚེས་བདུན་དང་། །གཟའ་ལྷག་པའི་ཉིན་ལེགས་པར་གྲུབ་པའོ། །ཐུན་མོང་། එසා ච සඞ්ඛරොන්තෙන, යං පුඤ්ඤං පසුතං මයා; අඤ්ඤම්පි තෙන පුඤ්ඤෙන, පත්වා සම්බොධිමුත්තමං. བདག་གིས་འདི་ཉིད་བརྩམས་པ་ལས། །བསོད་ནམས་གང་ཞིག་བསགས་པ་དེས། །གཞན་དག་ཀྱང་ནི་བསོད་ནམས་དེས། །བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ། සංසාරතො [Pg.226] බහූ සත්තෙ, තාරයිත්වා තණ්හක්ඛයං; නිබ්බානං සච්ඡිකාරෙය්‍යං, මග්ගඤාණුත්තරෙන ච. འཁོར་བ་ལས་ནི་སེམས་ཅན་མང་། །བསྒྲལ་ནས་སྲེད་པ་ཟད་པ་ཡི། །མྱ་ངན་འདས་པ་ལམ་གྱི་ནི། །ཡེ་ཤེས་མཆོག་གིས་མངོན་བྱེད་ཤོག සදා රක්ඛන්තු රාජානො, ධම්මෙනෙව පජං ඉමං; සබ්බෙ සත්තා සුඛී හොන්තු, ජොතෙන්තු ජිනසාසනං. རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བཞིན་དུ། །སྐྱེ་དགུ་འདི་དག་རྟག་སྐྱོང་ཞིང་། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་གྱུར་ཅིག །རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་གསལ་བར་ཤོག ම්‍රම්මරට්ඨෙ මනුස්සා ච, සබ්බදා නිරුපද්දවා; නිච්චං කල්‍යාණසඞ්කප්පා, පප්පොන්තු අමතං පදන්ති. མར་མའི་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱང་། །རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཚེ་མེད་ཅིང་། །རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་བསམ་པ་ཡིས། །འཆི་མེད་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ཤོག බුද්ධගුණප්පදීපිකනාමිකා སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བའི་སྒྲོན་མེ་ཞེས་བྱ་བ། නමක්කාරටීකා සමත්තා. ཕྱག་འཚལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |