නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

නමක්කාරපාළි

The Text on Veneration

1.

1.

සුගතං [Pg.1] සුගතං සෙට්ඨං, කුසලංකුසලං ජහං;

අමතං අමතං සන්තං, අසමං අසමං දදං.

To the Well-Gone One, the supreme good destiny; to the Wholesome One, who abandons the unwholesome; to the Deathless One, the tranquil Deathless; to the Unequaled One, who gives the unequaled.

සරණං සරණං ලොකං, අරණං අරණං කරං;

අභයං අභයං ඨානං, නායකං නායකං නමෙ.

The refuge for the world, the ultimate refuge; the peacemaker, who brings non-conflict; the fearless one, the state of fearlessness; to the leader, the true leader, I pay homage.

2.

2.

නයනසුභගකායඞ්ගං,මධුරවරසරොපෙතං;

අමිතගුණගණාධාරං,දසබලමතුලං වන්දෙ.

I venerate the one whose body and limbs are beautiful to the eyes, endowed with a sweet and excellent voice, the repository of a host of immeasurable virtues, the incomparable one possessing the ten powers.

3.

3.

යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො,සංසාරෙ අනුභොසි කායිකං;

දුක්ඛං චෙතසිකඤ්ච ලොකතො,තං වන්දෙ නරදෙවමඞ්ගලං.

That Buddha, resolute, a bearer of final knowledge, who in saṃsāra experienced bodily and mental suffering for the sake of the world—him, the blessing for humans and gods, I venerate.

4.

4.

බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහං,දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තං;

පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දං,වන්දෙ මුනිමන්තිමජාතියුත්තං.

I venerate the sage whose body is adorned with the thirty-two marks, blazing with the radiance issuing from his body, possessor of the flood of virtues such as wisdom, energy, and morality, the sage endowed with his final birth.

5.

5.

පාතොදයං බාලදිවාකරංව,මජ්ඣෙ යතීනං ලලිතං සිරීහි;

පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛං අනෙජං,වන්දාමි සබ්බඤ්ඤුමහං මුනින්දං.

Like the newly risen morning sun, graceful with splendors amidst the ascetics, whose face is like the full moon, unperturbed—that all-knowing lord of sages I venerate.

6.

6.

උපෙතපුඤ්ඤො [Pg.2] වරබොධිමූලෙ,සසෙනමාරං සුගතො ජිනිත්වා;

අබොජ්ඣි බොධිං අරුණොදයම්හි,නමාමි තං මාරජිනං අභඞ්ගං.

Endowed with merit, at the foot of the excellent Bodhi tree, the Well-Gone One, having conquered Māra with his army, awakened to enlightenment at the break of dawn. I bow to that unbreakable conqueror of Māra.

7.

7.

රාගාදිඡෙදාමලඤාණඛග්ගං,සතීසමඤ්ඤාඵලකාභිගාහං;

සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං තං,නමාමිභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතං.

To him who wields the sword of stainless wisdom that severs lust and other defilements, who has grasped the shield of mindfulness and clear comprehension, who is adorned with the ornament of the flood of virtue, endowed with supreme supernormal knowledge and psychic power—to him I bow.

8.

8.

දයාලයං සබ්බධි දුක්කරං කරං,භවණ්ණවාතික්කමමග්ගතං ගතං;

තිලොකනාථං සුසමාහිතං හිතං,සමන්තචක්ඛුං පණමාමි තංමිතං.

The abode of compassion, who everywhere performs what is difficult to do; who has gone by the path that transcends the ocean of existence; the Lord of the Three Worlds, well-composed and beneficent; the one with all-around vision—to him, the immeasurable one, I pay homage.

9.

9.

තහිං තහිං පාරමිසඤ්චයං චයං,ගතං ගතං සබ්භි සුඛප්පදං පදං;

නරානරානං සුඛසම්භවං භවං,නමානමානං ජිනපුඞ්ගවං ගවං.

He who here and there accumulated the collection of perfections; who has gone to the state that gives happiness to the good; whose existence is the source of happiness for humans and non-humans—to that bull among victors, the eminent one, I repeatedly bow.

10.

10.

මග්ගඞ්ගනාවං මුනිදක්ඛනාවිකො,ඊහාඵියං ඤාණකරෙන ගාහකො;

ආරුය්හ යො තාය බහූ භවණ්ණවා,තාරෙසි තං බුද්ධමඝප්පහං නමෙ.

The sage is the skilled ferryman of the ship of the path factors; effort is the oar and wisdom the rudder. He who, having boarded it, ferried many across the ocean of existence—to that Buddha, the dispeller of evil, I bow.

11.

11.

සමතිංසතිපාරමිසම්භරණං,වරබොධිදුමෙ චතුසච්චදසං;

වරමිද්ධිගතං නරදෙවහිතං,තිභවූපසමං පණමාමි ජිනං.

I bow to the Victor, who fulfilled the thirty perfections, who saw the Four Truths under the excellent Bodhi tree, who attained excellent psychic powers, the benefactor of humans and gods, the pacifier of the three realms of existence.

12.

12.

සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකං විරජං,ගගනූපමධිං ධිතිමෙරුසමං;

ජලජූපමසීතලසීලයුතං,පථවීසහනං පණමාමි ජිනං.

I bow to the Victor, stainless, marked by the hundred signs born of merit, whose wisdom is like the sky, whose resolution is like Mount Meru, endowed with virtue as cool as a lotus, and as patient as the earth.

13.

13.

යො [Pg.3] බුද්ධො සුමති දිවෙ දිවාකරොව,සොභන්තො රතිජනනෙ සිලාසනම්හි;

ආසීනො සිවසුඛදං අදෙසි ධම්මං,දෙවානං තමසදිසං නමාමි නිච්චං.

That Buddha of good wisdom, who, like the sun in the sky, sat shining on the delightful stone seat and taught the Dhamma that gives blissful happiness to the gods—to him, the unequaled one, I always bow.

14.

14.

යො පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහි,ලොකෙහි තීහිවිකලෙහි නිරාකුලෙහි;

සම්පාපුණෙ නිරුපමෙය්‍යතමෙව නාථො,තං සබ්බලොකමහිතං අසමං නමාමි.

The Lord whose lotus feet are worshipped by the flawless and untroubled three worlds headed by their supreme kings, who has attained a truly incomparable state—to him, honored by all the world, the unequaled one, I bow.

15.

15.

බුද්ධං නරානරසමොසරණං ධිතත්තං,පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරං;

අත්ථාභිකාමනරදෙවහිතාවහං තං,වන්දාමි කාරුණිකමග්ගමනන්තඤාණං.

I venerate the Buddha, the refuge for humans and gods, of resolute mind, who has dispelled the darkness with the radiance of the lamp of wisdom, who brings the welfare desired by humans and gods—the compassionate one, the supreme, of infinite wisdom.

16.

16.

අඛිලගුණනිධානො යො මුනින්දොපගන්ත්වා,වනමිසිපතනව්හං සඤ්ඤතානං නිකෙතං;

තහිමකුසලඡෙදං ධම්මචක්කං පවත්තො,තමතුලමභිකන්තං වන්දනෙය්‍යං නමාමි.

He who is the Lord of Sages, a treasury of all virtues, having gone to the wood named Isipatana, the abode of the self-restrained, there set in motion the Wheel of Dhamma, which severs the unwholesome—to him, the incomparable, the excellent, the venerable, I bow.

17.

17.

සුචිපරිවාරිතං සුරුචිරප්පභාහි රත්තං,සිරිවිසරාලයං ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතං;

රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තං,සුරනරපූජිතං සුගතමාදරං නමාමි.

I respectfully bow to the Well-Gone One, who is surrounded by the pure, glowing with exceedingly beautiful radiance, an abode of widespread glory, endowed with guarded sense faculties, adorned with marks having the splendor of the orbs of the sun and moon, and worshipped by gods and humans.

18.

18.

මග්ගොළුම්පෙන මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං,සංසාරොඝං තරි තමභයං පාරපත්තං පජානං;

තාණං ලෙණං අසමසරණං එකතිත්ථං පතිට්ඨං,පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පරමසුඛදං ධම්මරාජං නමාමි.

He who crossed the flood of saṃsāra—with its tossing waves of delusion, aversion, and craving—by means of the raft of the path, and reached the further shore, the fearless state for all beings; who is a protection, a shelter, an unequaled refuge, a unique ford, and a firm support—to that King of Dhamma, the field of merit, the giver of supreme happiness, I bow.

19.

19.

කණ්ඩම්බංමූලෙ පරහිතකරො යො මුනින්දො නිසින්නො,අච්ඡෙරං සීඝං නයනසුභගං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං;

දුජ්ජාලද්ධංසං මුනිභිජහිතං පාටිහෙරං අකාසි,වන්දෙ තං සෙට්ඨං පරමරතිජං ඉද්ධිධම්මෙහුපෙතං.

The Lord of Sages, benefactor of others, who sat at the foot of the Kaṇḍamba mango tree and performed the Twin Miracle—a wonder, swift, beautiful to the eyes, a net of fire and water that destroys the evil snares of heretics—I venerate that supreme one, born of supreme delight, endowed with psychic power and the Dhamma.

20.

20.

මුනින්දක්කො [Pg.4] ය්වෙකො දයුදයරුණො ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො,විනෙය්‍යප්පාණොඝං කමලකථිතං ධම්මරංසීවරෙහි;

සුබොධෙසී සුද්ධෙ තිභවකුහරෙ බ්‍යාපිතක්කිත්තිනඤ්ච,තිලොකෙකච්චක්ඛුං දුඛමසහනං තං මහෙසිං නමාමි.

The one Lord of Sages, the rising sun of compassion, whose orb of wisdom is vast; who with the excellent rays of the Dhamma fully awakened the flood of trainable beings, spoken of as lotuses; whose fame pervades the pure cavern of the three realms of existence; the one eye for the three worlds, unshaken by suffering—to that great seer, I bow.

21.

21.

යො ජිනො අනෙකජාතියං සපුත්තදාරමඞ්ගජීවිතම්පි,බොධිපෙමතො අලග්ගමානසො අදාසියෙව අත්ථිකස්ස;

දානපාරමිං තතො පරං අපූරි සීලපාරමාදිකම්පි,තාසමිද්ධියොපයාතමග්ගතං තමෙකදීපකං නමාමි.

That Victor who, in many births, out of love for enlightenment and with unattached mind, gave his children, wife, limbs, and even his life to those in need; who thereby fulfilled the perfection of giving and then also the perfections of morality and so on; who reached the supreme state through the success of these perfections—to him, the one beacon, I bow.

22.

22.

දෙවාදෙවාතිදෙවං නිධනවපුධරං මාරභඞ්ගං අභඞ්ගං,දීපං දීපං පජානං ජයවරසයනෙ බොධිපත්තංධිපත්තං;

බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතානං වරගිරකථිකං පාපහීනං පහීනං,ලොකාලොකාභිරාමං සතතමභිනමෙ තං මුනින්දං මුනින්දං.

The God beyond gods, bearer of the final body, the breaker of Māra, the unbreakable; the lamp and island for beings, who attained supreme enlightenment on the excellent seat of victory; whose excellent speech is praised by Brahmās, who has utterly abandoned all evil; the delight of all worlds—to him, the lord of sages, the foremost sage, I always bow.

23.

23.

බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බො මුදුකරචරණො බ්‍රහ්මඝොසෙණිජඞ්ඝො,කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො පුනරපි සුගතො සුප්පතිට්ඨිතපාදො;

මූදොදාතුණ්ණලොමො අථමපි සුගතො බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො,නීලක්ඛී දීඝපණ්හී සුඛුමමලඡවී ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී.

The Buddha has the proportions of a banyan tree, soft hands and feet, a voice like Brahmā, and legs like an antelope; his private parts are concealed in a sheath, his feet are well-placed, his body hairs grow upwards, his body is divinely straight, he has deep blue eyes, long heels, fine and smooth skin, and a supreme sense of taste.

24.

24.

චත්තාලීසග්ගදන්තො සමකලපනජො අන්තරංසප්පපීනො,චක්කෙනඞ්කිතපාදො අවිරළදසනො මාරජුස්සඞ්ඛපාදො.

He has forty teeth, which are even and without gaps; the flesh between his shoulders is full; his feet are marked with wheels and his ankles are well-set.

තිට්ඨන්තො [Pg.5] නොනමන්තොභයකරමුදුනා ජණ්ණුකානාමසන්තො,වට්ටක්ඛන්ධො ජිනො ගොතරුණපඛුමකො සීහපුබ්බඩ්ඪකායො.

The Victor, when standing upright without bending, can touch his knees with both hands; he has a rounded torso, a chest like a lion, and eyelashes like a heifer.

25.

25.

සත්තප්පීනො ච දීඝඞ්ගුලි මථ සුගතො ලොමකූපෙකලොමො,සම්පන්නොදාතදාඨො කනකසමතචො නීලමුද්ධග්ගලොමො.

He has seven convex surfaces and long fingers and toes; the Well-Gone One has one hair per pore, very white canine teeth, skin with a golden sheen, and deep blue-black hair on the crown of his head.

සම්බුද්ධො ථූලජිව්හො අථ සීහහනුකො ජාලිකප්පාදහත්ථො,නාථො උණ්හීසසීසො ඉතිගුණසහිතං තං මහෙසිං නමාමි.

The Perfectly Enlightened One has a long and broad tongue and a jaw like a lion; the Protector's hands and feet are webbed, and his head has a cranial protuberance. I bow to that Great Sage endowed with these virtues.

26.

26.

බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො අතිදුලභතරො කා කථා බුද්ධභාවො,ලොකෙ තස්මා විභාවී විවිධහිතසුඛං සාධවො පත්ථයන්තා.

The very sound 'Buddha, Buddha' is exceedingly rare; what then is to be said of the state of Buddhahood? Therefore, the good in the world, aspiring for it, should bring about diverse welfare and happiness.

ඉට්ඨං අත්ථං වහන්තං සුරනරමහිතං නිබ්භයං දක්ඛිණෙය්‍යං,ලොකානං නන්දිවඩ්ඪං දසබලමසමං තං නමස්සන්තු නිච්චං.

May they always pay homage to him, who brings what is wished for and beneficial, who is honored by gods and humans, fearless, worthy of offerings, who increases the joy of the worlds, the unequaled one possessing the ten powers.

27.

27.

පුඤ්ඤෙනෙතෙන සොහං නිපුණමති සතො සම්පරායෙ ච තිත්තො,දක්ඛො දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො අවිකලවීරියො භොගවා සංවිභාගී.

By this merit, may I be of skillful intellect and mindful, content in the future life, skillful, of upright view and wisdom, of unimpaired energy, wealthy, and one who shares.

තික්ඛො සූරො ධිතත්තො සපරහිතචරො දීඝජීවී අරොගො,ධඤ්ඤො වණ්ණො යසස්සී අතිබලවධරො කිත්තිමා ඛන්තුපෙතො.

May I be sharp, heroic, resolute, acting for my own and others' welfare, long-lived and free from illness, fortunate, of good appearance, famous, possessing great strength, renowned, and endowed with patience.

28.

28.

සද්ධො [Pg.6] දාතඞ්ගුපෙතො පරමසිරිධරො දිට්ඨධම්මෙ විරත්තො,ලජ්ජී කල්‍යාණමිත්තො අභිරතකුසලො පඤ්චසීලාදිරක්ඛො.

May I be faithful, endowed with the qualities of a donor, a bearer of supreme glory, dispassionate towards the present life, conscientious, a good friend, delighting in what is wholesome, and a guardian of the five precepts and so on.

අප්පිච්ඡො අප්පකොධො අතිවුජුහදයො ඉද්ධිමා අප්පමෙය්‍යො,පාසංසො පෙමවාචො සුජනගුණවිදූ මාමකො සො භවෙය්‍යං.

May I be of few wishes, with little anger, with an exceedingly straight heart, possessing psychic power, immeasurable, praiseworthy, of loving speech, and a knower of the virtues of good people; may I become such a one.

29.

29.

ඉත්ථං අසඞ්ඛයෙ නාථ, ගුණෙ ලක්ඛණදීපිතෙ;

ගාථාසු සූචකාස්වෙක, ගාථම්පි සරතෙ බුධො.

If a wise person remembers even a single stanza from among these verses that indicate the innumerable virtues and illuminating marks of the Protector,

30.

30.

චතුරාපායමුත්තො සො, සාධකත්ථද්වයස්ස ච;

හතූපද්දවජාලො ච, ලාභී හිතසුඛස්ස ච.

he is freed from the four woeful states, accomplishes the twofold benefit, destroys the net of calamities, and gains welfare and happiness.

31.

31.

අධිපො නරදෙවානං, චතුදීපිස්සරොපි වා;

භවෙය්‍ය අන්තිමෙ දෙහෙ, තමඤ්ඤං සෙතඡත්තකං.

He becomes a lord of human kings or even the ruler of the four continents. In his final body, he would be an unequaled one under the white parasol.

32.

32.

භාවනායානමාරුය්හ, සමමෙස්සති සුබ්බතො;

ඉමස්මිං අත්තභාවෙපි, අරොගො දීඝජීවිකො.

Having mounted the vehicle of mental development, the virtuous one will attain peace. Even in this very life, he will be free from illness and long-lived.

33.

33.

පූජිතො සබ්බලොකෙහි, භාවනාභිරතීමනො;

ජනප්පියො මනාපො ච, කා කථාඛිලධාරණෙ.

He is worshipped by all worlds, his mind delights in mental development, and he is dear and beloved to people—what then is to be said of his complete retention of these teachings?

නමක්කාරපාළි නිට්ඨිතා.

The Text on Homage is concluded.

නමක්කාරටීකා

The Subcommentary on the Homage

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

1.

1.

සුගතන්ත්‍යාදිවණ්ණෙහි[Pg.7], පසත්ථඤ්ච සුඛද්දදං;

වන්දන්තානං ජිනං නත්වා, ධම්මං සුද්ධං ගණුත්තමං.

Having bowed to the Victor—praised with qualities beginning with 'Sugata' and the giver of happiness to those who pay homage—and to the pure Dhamma and the most excellent Sangha.

2.

2.

නමක්කාරං හිතත්ථීහි, පොරාණාචරියෙහි ච;

ලිඛිත්වා ඨපිතං පුඤ්ඤ, බුද්ධියා තෙන වන්දිනං.

This Homage was written and established by the ancient teachers, who sought the welfare of others, for the sake of merit and for the wisdom of those who pay homage.

3.

3.

තස්සත්ථවණ්ණනං කස්සං, ගම්භීරත්ථසුබොධනං;

මොවිපුනාමෙන සන්තෙන, සීලුපෙතෙන යාචිතො.

I will compose an explanation of its meaning—profound in meaning and easy to understand—having been requested to do so by the peaceful Movipu, who is endowed with virtue.

4.

4.

වණ්ණන්තොපි ච තස්සත්ථං, තං තං අට්ඨකථාදිසු;

වුත්තඤායෙන කස්සාමි, සද්ධා සුණාථ සාධවො.

And in explaining its meaning, I will do so according to the method stated in the various commentaries and other works. O good people, listen with faith.

5.

5.

නමනං නමතීතී වා, නමතී තෙන වා නමො;

තස්ස කාරොන්ති තාහීති, නමක්කාරොති වුච්චති.

It is the act of bowing (namanaṃ); or, because one bows (namati), or because one bows by means of it, it is 'namo.' It is called 'namakkāro' (homage) because it is the making (kāro) of that (tassa).

6.

6.

තඤ්ච බුද්ධඝොසාචරි, යෙන පුබ්බසුතං කතං;

බුද්ධඝොසුප්පත්තියඤ්ච, තං තං පන කථාදිසු.

[It is said that] this was composed by the teacher Buddhaghosa, as has been heard before, and is found in the Buddhaghosuppatti and in various other stories.

7.

7.

න දිට්ඨං කතකාරණං, තස්මා හිතත්ථිකෙහි ච;

පොරාණාචරියෙහී ච, ඨපිතන්ති මයා වුත්තං;

තං කාරණං විඤ්ඤූහී ච, විචාරෙත්වා විජානිතන්ති.

The reason for its composition is not seen. Therefore, I have said that it was established by those who seek the welfare of others and by the ancient teachers. That reason should be investigated and understood by the wise.

1.

1.

සුගතං සුගතං සෙට්ඨං, කුසලංකුසලං ජහං;

අමතං අමතං සන්තං, අසමං අසමං දදං.

To the Well-Gone One (sugataṃ), who has gone well (sugataṃ), the best; to the Skillful One (kusalaṃ), who abandons the unskillful (akusalaṃ); to the Deathless One (amataṃ), who has attained the deathless (amataṃ), the peaceful; to the Incomparable One (asamaṃ), who gives the incomparable (asamaṃ).

සරණං සරණං ලොකං, අරණං අරණං කරං;

අභයං අභයං ඨානං, නායකං නායකං නමෙ.

To the Refuge of the world, who makes a refuge; to the one without conflict, who brings an end to conflict; to the Fearless One, the fearless state; to the Leader, the true leader, I pay homage.

1. [ක] ඉදානි [Pg.8] පඨමං තාව සුගතන්ත්‍යාදීහි අට්ඨාරසහි ගුණෙහි ථොමෙත්වා බුද්ධස්ස වන්දිතුකාමෙන සුගතන්තිආදි ගාථාද්වයං ආරද්ධං. අයං පන සබ්බපාදාදියමකපථ්‍යා වත්තගාථාති දට්ඨබ්බං. තං පන යමකං සුබොධාලඞ්කාරෙ කිලිට්ඨදොසන්ති වුත්තං.

1. Now, in the first place, one who wished to pay homage to the Buddha composed the pair of verses beginning with "Sugata," having praised him with the eighteen qualities beginning with "Sugata." This, however, should be understood as a vattagāthā of the pathyā type with yamaka at the beginning of every foot. But in the Subodhālaṅkāra, that kind of yamaka is said to be the "fault of obscurity."

වුත්තඤ්හි තත්ථ –

For it was said there:

‘‘යං කිලිට්ඨපදං මන්දා, භිධෙය්‍යං යමකාදිකං;

කිලිට්ඨපදදොසෙව, තම්පි අන්තො කරීයතී’’ති.

"Whatever has obscure and dull phrasing, and yamaka and the like that are difficult to analyze, that too is included within the fault of obscure phrasing."

අයං පනෙත්ථ පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදගුණ සඞ්ඛාතෙන සද්දාලඞ්කාරෙන සංයුත්තා හොති. තස්මා තං යමකං සුවුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවං පරාසු යමකගාථාසු. තෙන වුත්තං පුනා ලඞ්කාරෙ –

Here, however, precisely because it is composed of pleasing sounds, this verse is endowed with the sound-ornament known as the quality of lucidity. Therefore, that yamaka should be understood as well-spoken. The same applies to other yamaka verses. Thus it is said again in the Alaṅkāra:

‘‘පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං;

පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මතමෙදිස’’න්ති.

"Composed of pleasing sounds, with smooth conjunctions of words, and endowed with the quality of lucidity—such a yamaka is considered acceptable."

තත්ථ සුගතන්ති සොභනගමනත්තා සුන්දරං ඨානං ගතත්තා සම්මා ගතත්තා ච සුගතො, සො හි සොභනං අරියමග්ගෙන ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති, සුපුබ්බො ගමුධාතු ත. සුසද්දො සොභනත්ථො. අරියමග්ගගමනෙන පරිසුද්ධං අනවජ්ජං ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති අත්ථො. තඤ්ච ගමනං දුවිධං හොති කායගමනං, ඤාණගමනඤ්චාති. තත්ථ භගවතො වෙනෙය්‍යජනුපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛස්ස නිප්ඵාද නතො සොභනං කායෙන ගමනං කායගමනං නාම. සයම්භූ ඤාණෙන පන සකලම්පි ලොකං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිජානනතො ඤාණෙන ගමනං ඤාණගමනං නාම. ඉධ පන ඤාණගමනං අධිප්පෙතං. අඞ්ගුත්තරටීකායං පන ‘‘සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතො’’ති වුත්තං. සුන්දරං ඨානං ගච්ඡතීති සුගතොති ච වුච්චති, ආරම්මණකරණවසෙන අමතං නිබ්බානං ගතොති [Pg.9] අත්ථො. සම්මා අවිපරීතං චෙස ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති. සුසද්දො සම්මාසද්දත්ථො. තෙන තෙන මග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති අත්ථො. අථ වා සම්මා ආගච්ඡතීති සුගතොති ච වුච්චති, දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමිපූරිකාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං උච්ඡෙදං කාමසුඛං අත්තකිලමථඤ්චාති ඉමෙ චන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ආගතොති අත්ථො. තං සුගතං බුද්ධං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො.

Therein, "Sugata" means one who has gone well, one who has gone to a beautiful place, and one who has gone rightly. He is called "Sugata" because he goes well by way of the noble path. The root is gam with the prefix su and the suffix ta. The word su means "beautiful." The meaning is that he has gone by way of the noble path to a destination that is purified, blameless, and secure, without getting stuck. That going is twofold: bodily going and going by knowledge. Here, the Blessed One's approaching those who can be trained is entirely for the purpose of effecting their welfare and happiness; this beautiful going with the body is called "bodily going." Then, by means of his self-originated knowledge, he fully understands the entire world through the aspects of full understanding and realization; this going by knowledge is called "going by knowledge." Here, however, it is the going by knowledge that is intended. But in the Subcommentary to the Aṅguttara Nikāya it is said: "His going (gataṃ gamanaṃ) is beautiful (sobhanaṃ), thus he is a Sugata." He is also called "Sugata" because he goes to a beautiful place; the meaning is that he has gone to the deathless Nibbāna, having made it his object. He is also called "Sugata" because he goes rightly, without deviation. Here the word su has the meaning of "rightly." The meaning is that he does not return to, come back to, or revert to those defilements that have been abandoned by this or that path. Or, he is called "Sugata" because he has come rightly. The meaning is that from the feet of the Buddha Dīpaṅkara up to the Bodhi seat, by fulfilling the thirty perfections through right practice, working only for the welfare and happiness of the entire world, he came without approaching these two extremes: eternalism and annihilationism, and sensual indulgence and self-mortification. "To that Sugata, the Buddha, I pay homage"—this is the connection.

පුන සුගතන්ති සම්මා ගදත්තා සුගතො. සො හි සම්මා ගදති භාසතීති සුගතොති වුච්චති. සුපුබ්බගදධාතු භාසායං වියත්තියං වාචායං වා, ත, දස්ස තො. ඡසු වාචාසු යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව ද්විවාචං භාසතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසපාළියං අභයරාජකුමාරසුත්තෙ –

Again, "Sugata" means one who speaks rightly. Because he speaks rightly, he is called Sugata. The root is gad with the prefix su, used in the sense of speaking, articulating, or speech; the d [of gad] becomes t before the suffix ta. The meaning is that in a situation involving six kinds of speech, he speaks only the two kinds of speech that are appropriate. For it is said in the Abhayarājakumāra Sutta in the Middle Fifty of the Pāli Canon:

1

1

. ‘‘රාජකුමාර යං තථාගතො තං වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. 2. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා. තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. 3. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍රකාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. 4. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. 5. යම්පි තථාගතො ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. 6. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා[Pg.10]. තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති.

“Prince, the speech that the Tathāgata knows to be untrue, incorrect, and unbeneficial, and which is also disagreeable and unendearing to others: such speech the Tathāgata does not speak. The speech that the Tathāgata knows to be true and correct but unbeneficial, and which is also disagreeable and unendearing to others: such speech the Tathāgata does not speak. The speech that the Tathāgata knows to be true, correct, and beneficial, but which is disagreeable and unendearing to others: therein the Tathāgata is a knower of the time for declaring that speech. The speech that the Tathāgata knows to be untrue, incorrect, and unbeneficial, but which is agreeable and endearing to others: such speech the Tathāgata does not speak. The speech that the Tathāgata knows to be true and correct but unbeneficial, and which is also agreeable and endearing to others: such speech the Tathāgata does not speak. The speech that the Tathāgata knows to be true, correct, and beneficial, and which is also agreeable and endearing to others: therein the Tathāgata is a knower of the time for declaring that speech.”

එත්ථ පාළියං පනෙසා සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වෙදිතබ්බා. කථං හෙසා අභූතා අනත්ථසංහිතා අප්පියා වාචා ච, භූතා අනත්ථසංහිතා අප්පියා වාචා ච, භූතා අත්ථ සංහිතා අප්පියා වාචා ච, අභූතා අනත්ථසංහිතා පියා වාචා ච, භූතා අනත්ථසංහිතා පියා වාචා ච, භූතා අත්ථසංහිතා පියා වාචා චාති ඡබ්බිධා හොතීති. තත්ථ අචොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන වත්තබ්බවාචා පඨමවාචා නාම. චොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන වත්තබ්බවාචා දුතියවාචා නාම. අකතපුඤ්ඤතාය දුග්ගතො දුබ්බණ්ණො අප්පෙසක්ඛො, ඉධ පන ඨත්වාපි පුන පුඤ්ඤං න කරොති, දුතියචිත්තවාරෙ කථං චතූහි අපායෙහි මුච්චිස්සතීති එවං මහාජනස්ස අත්ථපුරෙක්ඛාරෙන ධම්මපුරෙක්ඛාරෙන අනුසාසනීපුරෙක්ඛාරෙන වත්තබ්බවාචා තතියවාචා නාම. එකො ධුත්තො ආහ-මය්හං භො මාතු මයි කුච්ඡිගතෙ කපිට්ඨඵලදොහළො අහොසි. සා අඤ්ඤං කපිට්ඨහාරකං අලභමානා මංයෙව පෙසෙසි. අහං ගන්ත්වා රුක්ඛං අභිරුහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනාව අත්තානං පාදෙ ගහෙත්වා මුග්ගරං විය රුක්ඛස්ස උපරි ඛිපිං. අථ සාඛතො සාඛං විචරන්තො ඵලානි ගහෙත්වා ඔතරිතුං අසක්කොන්තො ඝරං ගන්ත්වා නිස්සෙණිං ආහරිත්වා ඔරුය්හ මාතු සන්තිකෙ ගන්ත්වා ඵලානි මාතුයා අදාසිං. තානි පන මහන්තානි හොන්ති චාටිප්ප මාණානි. තතො මෙ මාතරා එකාසනෙ නිසින්නාය සමසට්ඨිඵලානි ඛාදිතානීති. එවමාදිවසෙන වත්තබ්බවාචා චතුත්ථවාචා නාම. ආමිසහෙතු චාටුකම්‍යතාදිවසෙන නානප්පකාරකං පරෙසං ථොමනා වාචා චෙව රාජකථං චොරකථන්තිආදිනයප්පවත්තා තිරච්ඡානකථා ච පඤ්චමවාචා නාම. අරියසච්චසන්නිස්සිතා ධම්මකථා ඡට්ඨමවාචා නාම. තං පන වස්සසතම්පි සුණන්තා පණ්ඩිතා නෙව තිත්තිං ගච්ඡන්ති[Pg.11]. තාසු පන භගවා තතියඡට්ඨමා ද්විවාචාඑව භාසති. තස්මා සප්පුරිසෙහි සායෙව ද්විවාචා වත්තබ්බාති. අයං තදට්ඨකථායං ආගතො සඞ්ඛෙපනයො. විසුද්ධිමග්ග මහාටීකායං පන සාරත්ථදීපනීටීකායඤ්ච තදඤ්ඤාකාරෙන වණ්ණිතො. තාසු පන තං ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහගාථා –

Here, this Pāli passage should be understood in brief for the sake of easy comprehension. How so? Speech is sixfold: (1) speech that is untrue, unbeneficial, and disagreeable; (2) speech that is true, unbeneficial, and disagreeable; (3) speech that is true, beneficial, and disagreeable; (4) speech that is untrue, unbeneficial, and agreeable; (5) speech that is true, unbeneficial, and agreeable; and (6) speech that is true, beneficial, and agreeable. Among these, the first kind of speech is, for example, saying to one who is not a thief, “You are a thief.” The second kind of speech is, for example, saying to one who is a thief, “You are a thief.” The third kind of speech is that spoken with a focus on the welfare of the multitude, with a focus on the Dhamma, with a focus on instruction, such as saying: “Due to not having made merit, you are unfortunate, of poor appearance, and of little influence. If you do not make merit again while you are here, how will you be freed from the four planes of misery at the time of the second thought-moment?” The fourth kind of speech is, for example, when a certain rogue said: “Friends, when I was in my mother’s womb, she had a craving for wood-apples. Unable to find anyone else to fetch them, she sent me. Unable to climb the tree, I grabbed myself by the feet and threw myself up into the tree like a club. Then, moving from branch to branch, I gathered the fruits. Unable to get down, I went home, brought a ladder, descended, went to my mother, and gave her the fruits. They were huge, the size of large pots. Then my mother, sitting on a single seat, ate sixty of them.” The fifth kind of speech consists of various kinds of praise of others out of a desire for material gain, such as flattery, and worldly talk such as talk about kings, talk about thieves, and so on. The sixth kind of speech is Dhamma talk connected with the Noble Truths. Even if the wise were to listen to it for a hundred years, they would not become tired of it. Among these, the Blessed One speaks only the third and sixth kinds of speech. Therefore, good people should speak only these two kinds of speech. This is the concise method that comes in its commentary. However, in the Great Subcommentary to the Visuddhimagga and in the Sāratthadīpanī Subcommentary, it is explained in a different way. One should look into them and grasp the meaning from there. Here is the summary verse:

‘‘යො භූතමත්ථසංහීතං, පරෙසමප්පියා වාචං;

භූතමත්ථසහීතඤ්ච, පරෙසං පියවාචන්ති;

ද්විවාචං යුත්තට්ඨානෙව, වදතීති සුගතොති;

වුච්චතී ච දකාරස්ස, කත්වා තකාරවිඤ්ඤුනා’’ති.

“He who speaks speech that is true and beneficial but disagreeable to others, and speech that is true and beneficial and agreeable to others—since he speaks only these two kinds of speech in the appropriate situation, he is called ‘Sugata.’ And he is so called by the wise, who understand the change of the letter ‘d’ to ‘t’.”

සෙට්ඨන්ති ගුණමහන්තත්තා පසත්ථතරං. සො හි පසත්ථානං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙට්ඨොති වුච්චති. පසත්ථපදං, විසෙසතද්ධිතෙ ඉට්ඨපච්චයො. පසත්ථසද්දස්ස සො, පසත්ථානං පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකාදීනං සීලසමාධිපඤ්ඤාදි ගුණෙහි විසෙසෙන පසත්ථොති අත්ථො. අථ වා සුන්දරෙ සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ ධම්මෙ එසති ගවෙසති එසිං ගවෙසින්ති වා සෙට්ඨො, බුද්ධො. සුපුබ්බොඑස ගවෙසනෙ ත. තස්ස රට්ඨො. සුසද්දො සුන්දරත්ථො. සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි එසිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති වා සෙට්ඨො. සන්තසද්දූපපදො ඉස ගවෙසනෙ ත, සන්තසද්දස්ස සො, ඉකාරස්සෙ, තස්ස ට්ඨො. සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි ඉච්ඡියති කන්තිය තීති වා සෙට්ඨො. සන්තසද්දූපපදො ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු ත. අථ වා සන්තානං සප්පුරිසානං හිතසුඛං ඉච්ඡතීති සෙට්ඨො, බුද්ධො. කත්තුසාධනොයං. සුන්දරෙ සතිපට්ඨානා දිභෙදෙ ධම්මෙ එසෙති බුද්ධෙතීති වා සෙට්ඨො. හෙතු කත්තුසාධනොයං. සුපුබ්බඑසධාතු බුද්ධියං ත. තං සෙට්ඨං.

Seṭṭha means ‘more praiseworthy’ due to the greatness of his qualities. For he is called ‘seṭṭha’ because he is especially praiseworthy among the praiseworthy. The superlative suffix ‘-iṭṭha’ is applied to the word ‘pasattha’ (praiseworthy), and the ‘sa’ of ‘pasattha’ is dropped. The meaning is that he is especially praiseworthy among praiseworthy beings—such as Paccekabuddhas and noble disciples—by qualities like virtue, concentration, and wisdom. Alternatively, seṭṭha refers to the Buddha, who seeks and investigates the good Dhamma with its divisions like the foundations of mindfulness. It is formed from the root ‘is’ (to seek) with the prefix ‘su-’ (good) and the suffix ‘-ta’. Or, seṭṭha is the one who is to be sought or investigated by good people. It is formed with the word ‘santa’ (good) as a prefix to the root ‘is’ (to seek) with the suffix ‘-ta’; the ‘sa’ of ‘santa’ is dropped, the ‘i’ becomes ‘e’, and the ‘t’ becomes ‘ṭṭha’. Or, seṭṭha is he who is desired and liked by good people. It is formed with the word ‘santa’ as a prefix to the root ‘is’ indicating desire and liking, with the suffix ‘-ta’. Alternatively, seṭṭha is the Buddha, who desires the welfare and happiness of good people; this is a derivation in the agentive sense. Or, seṭṭha is the one who causes others to understand the good Dhamma with its divisions like the foundations of mindfulness; this is a derivation in the causal agentive sense. It is from the root ‘is’ in the sense of understanding, with the prefix ‘su-’ and the suffix ‘-ta’. That is seṭṭha.

කුසලංකුසලං ජහන්ති එත්ථ කුසලං අකුසලං ජහන්ති පදවිභාගො කාතබ්බො. කුච්ඡිතං පාපධම්මං සලයති චලයති [Pg.12] කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං, චතුභූමිකකුසලං ලබ්භති. කුපුබ්බො සලධාතු අ. තත්ථ කාමාවචරකුසලං තදඞ්ගප්පහානෙන පාපධම්මං සලයති චලයති, මහග්ගත කුසලං වික්ඛම්භනප්පහානෙන සලයති කම්පෙති, ලොකුත්තර කුසලං සමුච්ඡෙදප්පහානෙන සලයති විද්ධංසෙතීති අත්ථො.

In kusalaṃkusalaṃ jahanti, a word division should be made: kusalaṃ akusalaṃ jahanti (they abandon the wholesome and the unwholesome). That which shakes, stirs, agitates, and destroys contemptible, evil states is called kusala (wholesome); the wholesome of the four planes is meant. It is formed from the root ‘sal’ with the prefix ‘ku-’ and the suffix ‘-a’. Therein, sense-sphere wholesome shakes and stirs evil states by means of abandonment by substitution; sublime wholesome shakes and agitates them by means of abandonment by suppression; and supramundane wholesome shakes and destroys them by means of abandonment by eradication. This is the meaning.

අථ වා කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං, කරණසාධනොයං. ඉධ පන ජහන්ති වුත්තත්තා තෙභූමකකුසලමෙවාධිප්පෙතං. තං පන අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණං, අකුසලවිද්ධංසනරසං, වොදාන පච්චුපට්ඨානං, ඉට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං වා, යොනිසොමනසිකාර පදට්ඨානං. න කුසලං අකුසලං, මිත්තපටිපක්ඛො අමිත්තො විය පහායකපහාතබ්බභාවෙන කුසලපටිපක්ඛන්ති අත්ථො. තං පන සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණං, සාවජ්ජානිට්ඨවිපාක ලක්ඛණං වා, අනත්ථජනනරසං, අනිට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරආනෙඤ්ජා භිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං කුසලං අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං අකුසලඤ්ච කුසලංකුසලං. තං පන පදං ජහන්තිපදෙ කම්මං.

Alternatively, because good people cut off, restrain, and close the contemptible door to the plane of misery by means of it, it is called ‘wholesome’; this is a derivation in the instrumental sense. Here, however, since ‘they abandon’ is stated, only the wholesome of the three planes is intended. It has the characteristic of having blameless and pleasant results, the function of destroying the unwholesome, the manifestation of purification or of desirable results, and the proximate cause of wise attention. The unwholesome is ‘not wholesome’; like an enemy is the opposite of a friend, it is the opposite of the wholesome by way of being that which is to be abandoned by that which abandons. It has the characteristic of having blameworthy and painful results, or blameworthy and undesirable results; the function of generating what is not beneficial; the manifestation of undesirable results; and the proximate cause of unwise attention. The wholesome, designated as meritorious formations and imperturbable formations, and the unwholesome, designated as demeritorious formations, are ‘the wholesome and the unwholesome.’ That term, however, is the object of the verb ‘they abandon’.

ජහන්ති මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදප්පහානෙන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සම්භනප්පහානෙන පජහන්තං විද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. තඤ්හි අරහත්තමග්ගඤාණෙන ජහති පජහති, ඵලඤාණෙන ජහිං පජහිං පටිප්පස්සම්භින්ති වා ජහො, බුද්ධො. හාධාතු චාගෙ අ. කිඤ්චාපි පනෙත්ථ කුසලං මග්ගෙන පහාතබ්බධම්මෙ න වුත්තං, වට්ටමූලභූතෙ අවිජ්ජාතණ්හාදිකිලෙසෙ පන අරහත්තමග්ග ඤාණෙන ජහිතෙ ලොකියකුසලුප්පත්තියා මූලභූතාය අවිජ්ජාතණ්හාය අභාවා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො සංසාරෙ පුන පටිසන්ධියා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති, තස්මා වට්ටමූලභූතෙ කිලෙසෙ ජහිතෙ ඵලූපචාරෙන කුසලම්පි ජහිතං නාම හොති. රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථාතිආදීසු විය[Pg.13]. අරහන්තෙන හි අභිසමාචාරිකවත්තං කතම්පි කුසලන්ති න වුත්තං, ක්‍රියාති පන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

They abandon means they relinquish and destroy it at the moment of the path by means of abandonment by eradication, and at the moment of fruition by means of abandonment by tranquilization. For he abandons and relinquishes it with the knowledge of the path of arahantship; or, because he has abandoned, relinquished, and tranquilized it with the knowledge of fruition, he is jaho, the Buddha. The root is 'hā' in the sense of abandoning, with the suffix '-a'. Although it is not stated here that wholesome states are to be abandoned by the path, when the defilements such as ignorance and craving, which are the root of the round of existence, are abandoned by the knowledge of the path of arahantship, the meritorious formations cannot produce a new rebirth in saṃsāra because of the absence of ignorance and craving, which are the root for the arising of worldly wholesome states. Therefore, when the defilements that are the root of the round are abandoned, by extension from the result the wholesome is also said to be abandoned. This is like the passage: 'Bhikkhus, form is not yours. Abandon it.' For it should be understood that even the proper conduct undertaken by an arahant is not called 'wholesome' but is called 'functional'.

වුත්තඤ්හි නිදානවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘ඛීණාසවෙන හි කතං කම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං, අවිපාකං හුත්වා ක්‍රියමත්තෙ තිට්ඨතී’’ති.

For it is said in the Commentary to the Nidānavagga Saṃyutta: 'An action done by one whose taints are destroyed is neither wholesome nor unwholesome; being without result, it remains as a mere functional deed.'

අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අරහත්තමග්ගො ච කුසලාකුසල කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති එවං තෙන තං භිජ්ජතී’’ති වුත්තං.

And in the Commentary to the Aṅguttara Nikāya it is said: 'The path of arahantship leads to the destruction of wholesome and unwholesome kamma; thus that is broken by it.'

තෙන වුත්තං චූළනිද්දෙසපාළියං ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති.

Therefore it is said in the Cūḷaniddesa: 'Through the knowledge of the path of arahantship, with the cessation of formational consciousness, whatever name-and-form might arise, right there they cease, are pacified, come to an end, and are tranquilized.'

අමතන්ති මරණවිරහිතං. සො ජිනො හි න මතො අමතො, මරණධම්මස්ස නිබ්බත්තකානං කිලෙසානං අරහත්ත මග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා පුන මරණතො විරහිතොති වා අමතො. අථ වා නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසෙන අධිගතෙ නත්ථි මතං මරණං යස්ස ජිනස්සාති අමතොති වුච්චති. ජිනෙන හි ඛන්ධමච්චුමාරං අජිතොපි කිලෙසමාරං ජයිත්වා තෙසං අවස්සං ජියමානත්තා ඵලූපචාරෙන අමතොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

Amata means 'devoid of death.' That Victor is indeed not subject to death, he is deathless. Or, he is deathless because, having eradicated with the path of arahantship the defilements that produce the state of mortality, he is again devoid of death. Alternatively, because Nibbāna has been attained by way of making it an object, he is called 'deathless' because for that Victor there is no death. For although the Victor has not conquered Māra as death-and-the-aggregates, since he has conquered Māra as the defilements, he is called 'deathless' by extension from the result, as the former will inevitably be conquered. This should be understood.

පුන අමතන්ති අමතනිබ්බානසමන්නාගතං. නත්ථි මතං මරණං එත්ථාති අමතං, නිබ්බානං. තං පන සන්තිලක්ඛණං, අච්චුතරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං, නිස්සරණපච්චුපට්ඨානං වා, නිබ්බානස්ස පන පදට්ඨානං න ලබ්භති.

Again, amata means endowed with the deathless Nibbāna. Because there is no death or dying in it, it is amata, the deathless, that is, Nibbāna. It has the characteristic of peace, the function of being imperishable, the manifestation of the signless, or the manifestation of escape. But a proximate cause for Nibbāna is not found.

වුත්තඤ්හි මිලින්දපඤ්හෙ නාගසෙනත්ථෙරෙන ‘‘න කෙනචි කාරණෙන නිබ්බානං උප්පජ්ජතී’’ති.

For it was said in the Milindapañha by the Elder Nāgasena: 'Nibbāna does not arise from any cause.'

තං අස්ස අත්ථීති අමතො, ජිනො. සද්ධාදිතො ණාති සුත්තෙන අස්සථ්‍යත්ථෙ ණපච්චයො. සද්ධො පඤ්ඤොතිආදීසු විය[Pg.14]. අස්ස ජිනස්ස චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකතං අමතං නිබ්බානං අත්ථීති අත්ථො, තං අමතං.

Because that (deathless) exists for him, he is amato, the Victor. By the grammatical rule 'saddhādito ṇa,' the suffix '-a' is used in the possessive sense of 'it is his.' This is seen in words like 'saddho' (one with faith), 'pañño' (one with wisdom), etc. The meaning is: for this Victor there exists the deathless Nibbāna, realized by the knowledge of the four paths. Such is the deathless.

සන්තන්ති සබ්බකිලෙසදරථෙහි ච වට්ටදුක්ඛෙහි ච සුවූපසන්තං. සො හි බුද්ධො සබ්බකිලෙසදරථවට්ටදුක්ඛෙහි සමිත්ථ වූපසමිත්ථාති සන්තොති වුච්චති. සමුධාතු උපසමෙ ත. ධාත්වන්තස්ස ලොපං තපච්චයස්සන්තොආදෙසං කත්වා පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. සංසාරවට්ටෙ දරථකාරකානං කිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා සීතිභූතො සන්තකායචිත්තොති වුත්තං හොති, තං සන්තං.

Santa (peaceful) means thoroughly pacified from all defilements, torments, and the suffering of the round. For that Buddha is called 'santa' because he is thoroughly pacified from all defilements, torments, and the suffering of the round. The root 'sam' is in the sense of pacification, with the suffix '-ta'. The formation of the word should be understood as involving the elision of the final of the root and the substitution of '-anta' for the suffix '-ta'. Because the defilements that cause torment in the round of saṃsāra have been eradicated by the knowledge of the path of arahantship at the seat of awakening, he has become cool, with peaceful body and mind. Such is santa.

අසමන්ති සීලාදිගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසං, සො හි බුද්ධො නත්ථි සීලාදිගුණෙහි සමො සදිසො එතස්සාති අසමොති වුච්චති. ඉමස්මිං සත්තලොකෙ සීල සමාධිපඤ්ඤාදිගුණෙහි බුද්ධෙන සදිසො කොචි මනුස්සො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා නත්ථීති අත්ථො. භගවතො හි අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත බාත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රරූපකායො ච සබ්බාකාරෙහි පරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණ රතනසමිද්ධො ධම්මකායො ච පුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්ත ඉද්ධිමහත්තයසමහත්තපඤ්ඤාමහත්තාදිගුණෙහි ච පරමුක්කංසගතො ච අත්ථි, තස්මා භගවා සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසමො අසදිසොති වුත්තං හොති.

Asama (incomparable) means unequal to any person in qualities such as virtue. For that Buddha is called 'asama' because there is no one equal or similar to him in qualities such as virtue. The meaning is that in this world of beings, there is no human, deva, or brahmā who is similar to the Buddha in qualities such as virtue, concentration, and wisdom. For the Blessed One possesses a beautiful physical body adorned with the thirty-two marks of a great man and ornamented with the eighty minor characteristics, and a Dhamma-body endowed with the jewels of such qualities as the perfectly pure aggregate of virtue; and he has reached the supreme excellence in qualities such as greatness of merit, greatness of strength, greatness of psychic power, greatness of fame, and greatness of wisdom. Therefore, it is said that the Blessed One is unequal and dissimilar to anyone in qualities such as virtue.

අසමං දදන්ති ලොකියධම්මෙන අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බාන ධම්මං වෙනෙය්‍යානං සත්තානං දෙසනාඤාණෙන දායකං. එත්ථ ච අසමන්ති නත්ථි එත්ථ එතෙසං වා සමො සදිසො ලොකියධම්මොති අසමො, මග්ගඵලනිබ්බානං ලබ්භති. අථ වා අසමන්ති අඤ්ඤෙසං ධම්මානං අග්ගභාවතො චතුබ්බිධෙන අරිය මග්ගෙන සච්ඡිකාතබ්බං නිබ්බානං වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති. තස්ස පන පදස්ස දදන්තිපදෙන [Pg.15] කම්මභාවෙන සම්බන්ධො. දදාතීති දදො, බුද්ධො. දාධාතු අ, සො කෙනචි ලොකියධම්මෙන අසමං අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරධම්මං මහාකරුණාප්පධානෙන අමතාධිගමපටිපත්තිදස්සනෙන දෙසනාඤාණෙන වෙනෙය්‍යානං සත්තානං දාතාති අත්ථො. තං අසමං දදං.

Giver of the Incomparable means the giver, by means of the knowledge of teaching, of the Dhamma of path, fruition, and Nibbāna—which is dissimilar to any worldly state—to trainable beings. Herein, incomparable means that there is no worldly state equal or similar to it; the path, fruition, and Nibbāna are meant. Alternatively, incomparable refers to Nibbāna, which is to be realized by the fourfold noble path, because it is the highest of all other states. For this was said by the Blessed One: 'Bhikkhus, whatever states there are, conditioned or unconditioned, dispassion is declared the chief among them.' The connection of that word ('incomparable') with the word 'giver' is as its object. Giver (dado) means 'he gives'; this is the Buddha. It is from the root 'dā' with the suffix '-a'. The meaning is that he is the giver to trainable beings of the supramundane Dhamma—designated as path, fruition, and Nibbāna, which is unequal and dissimilar to any worldly state—with great compassion as the principal factor, by showing the practice for attaining the deathless through the knowledge of teaching. Such is the Giver of the Incomparable.

(ඛ) දුතියගාථායං පන සරණන්ති සබ්බසත්තලොකස්ස පටිසරණභූතො පරායණො ලෙණො තාණොති වුත්තං හොති. සො හි බුද්ධො සරන්ති පටිසරන්ති එත්ථ සත්තලොකාති සරණොති වුච්චති. සරධාතු යු. අථ වා සරන්ති ඔසරන්ති සමොසරන්ති එත්ථ සත්තලොකාති සරණොති වුච්චති. සරන්ති චින්තෙන්ති එත්ථ සද්ධා පසන්නා දෙවමනුස්සා සරණමිදන්ති සරණොති ච. සරන්ති පටිවිජ්ඣන්ති එත්ථුපගතා දෙවමනුස්සා සද්ධම්මන්ති සරණොති ච වුච්චති. සර චින්තායං යු. සරණගමනට්ඨානෙ පන සරති හිංසති භයං සන්තාපං දුක්ඛං කිලෙසඤ්චාති සරණං. රතනත්ත යන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං සරණං.

(b) In the second verse, however, saraṇa (refuge) is said to mean the resort, the final destination, the shelter, and the protection for the entire world of beings. For the Buddha is called saraṇa because the world of beings goes to him for refuge and relies on him. [The derivation is from] the root sar with the suffix yu. Or alternatively, it is called saraṇa because the world of beings resorts to it, converges on it, and assembles at it. And it is called saraṇa because faithful and devoted devas and humans reflect on it, thinking, 'This is a refuge.' And it is also called saraṇa because devas and humans who have approached it penetrate the good Dhamma. [Here the derivation is from] the root sar in the sense of reflecting, with the suffix yu. However, in the context of going for refuge, saraṇa is that which crushes and destroys fear, torment, suffering, and defilements. It is said in the commentaries that the Triple Gem is meant. That is the refuge.

පුන සරණං ලොකන්ති සත්තසඞ්ඛාරොකාසසඞ්ඛතං ලොකං සරන්තං ජානන්තං. එත්ථ හි ලොකයති පතිට්ඨයති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤඤ්ච තබ්බිපාකො චාති ලොකො, සත්ත ලොකො ලබ්භති. ලොකධාතු පතිට්ඨායං ණ. ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ලොකො, සඞ්ඛාරලොකො. ලුජධාතුණ. ලොකියති විචිත්තාකාරෙන දිස්සතීති ලොකො, ලොකියන්ති පතිට්ඨියන්ති එත්ථ වා ජඞ්ගමා ච ථාවරා චාති ලොකො, චක්කවාළසඞ්ඛතො ඔකාසලොකො ලබ්භති. ලොකධාතුණ. එත්ථ ච සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වාති ආගතට්ඨානෙ ඉන්ද්‍රියබද්ධානං රූපාදීනං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තොයෙව ලොකො සත්තලොකොති වචනත්ථෙන සත්තලොකොති වෙදිතබ්බො. එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහා රට්ඨිතිකාති [Pg.16] ආගතට්ඨානෙ ඉන්ද්‍රියබද්ධානං වා අනින්ද්‍රියබද්ධානං වා ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්තීති සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරාඑව ලොකො සඞ්ඛාරලොකොති වචනත්ථෙන සඞ්ඛාරලොකොති.

Again, `lokaṃ saraṇaṃ` means remembering and knowing the world, which is designated as the world of beings, the world of formations, and the world of space. Here, 'world' (loko) is so called because merit and demerit and their results are established in it (lokayati); this is the world of beings. The derivation is from the root `lok` in the sense of being a foundation, with the suffix `ṇa`. 'It crumbles and disintegrates' (lujjati palujjati), thus it is the 'world' (loko); this is the world of formations. The derivation is from the root `luj` with the suffix `ṇa`. 'It is seen' (lokiyati), it appears in diverse forms, thus it is the 'world' (loko); or, 'moving and stationary beings are established in it' (lokiyanti), thus it is the 'world' (loko); this is the world of space, designated as the world-sphere. The derivation is from the root `lok` with the suffix `ṇa`. Here, in the context where it is said, 'Is the world eternal or is the world not eternal?' the collection and continuity of the aggregates of form, etc., bound to the sense faculties, is the being itself, so 'world' should be understood as the 'world of beings' by the meaning of the expression 'world of beings.' In the context where it is said, 'There is one world: all beings are sustained by nutriment,' the collection and continuity of the aggregates, whether bound to the sense faculties or not, are conditioned by causes, thus they are formations. The formations themselves are the world, so 'world' should be understood as the 'world of formations' by the meaning of the expression 'world of formations.'

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,එත්ථ තෙ වත්තති වසො’’ති.

“So long as the moon and sun revolve, illuminating the quarters, shining brightly, so far extends the thousand-fold world; within it your sovereignty prevails.”

ආගතට්ඨානෙ අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපාදීනං සමූහො සන්තානො ච අවකසන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති ඔකාසො, සොයෙව ලොකො ඔකාසලොකොති වචනත්ථෙන ඔකාස ලොකොති වෙදිතබ්බො, තං ලොකං. සරති ජානාති අජානීති වා සරණො, බුද්ධො. සර චින්තායං යු. ලොකං සරණන්ති සම්බන්ධො. බුද්ධො පන සත්තලොකං, සඞ්ඛාරලොකං, ඔකාසලොකං, කිලෙසලොකං, භවලොකං, ඉන්ද්‍රිය ලොකං, ඛන්ධලොකං, ආයතනලොකං ධාතුලොකඤ්චාතිආදිමනෙකලොකං අනාවරණඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති වුත්තං හොති.

In the context where the collection and continuity of form, etc., not bound to the sense faculties, find space and are established, that is 'space' (okāso). That itself is the world, so it should be understood as the 'world of space' (okāsaloka) by the meaning of the expression 'world of space.' That world (he knows). He who remembers (sarati), knows (jānāti), or has understood (ajānī) is 'one who remembers' (saraṇo), that is, the Buddha. The derivation is from the root `sar` in the sense of reflecting, with the suffix `yu`. The connection is `lokaṃ saraṇaṃ`. It is said that the Buddha, for his part, penetrates with unobstructed knowledge the many kinds of worlds, such as the world of beings, the world of formations, the world of space, the world of defilements, the world of existence, the world of the sense faculties, the world of the aggregates, the world of the sense bases, and the world of the elements.

අරණන්ති නික්කිලෙසං, කිලෙසසඞ්ඛාතරණවිරහිතං වා. රණසද්දො ච කිලෙසෙසු ච යුද්ධෙ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ ච දිස්සති. තථා හි සරණා ධම්මා අරණා ධම්මාතිආදීසු කිලෙසෙසු දිස්සති. තෙ හි රණන්ති කන්දන්ති සත්තා එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති.

`Araṇaṃ` means 'without defilements,' or 'devoid of the conflict (raṇa) designated as defilements.' The word `raṇa` is seen in the sense of defilements, battle, and crushing to powder. Thus, it is seen in the sense of defilements in such passages as 'states with conflict, states without conflict,' and so on. For they are called 'conflicts' (raṇā) because beings make a noise (raṇanti) and cry out on account of them.

‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති.

“The archer without an equal, the prince of great strength, having made war on all his foes, undertook the life of restraint.”

අසදිසජාතකෙ යුද්ධෙ දිස්සති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වා, සංයමන්ති සංයතං ඉසිපබ්බජ්ජං අජ්ඣුපාගමීති අත්ථො. තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තො, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා [Pg.17] සමන්තතොති ඡද්දන්තජාතකෙ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ දිස්සති. රණං කරොන්තොති හි චුණ්ණං විචුණ්ණං කරොන්තො. තෙති සබ්බෙ අට්ඨසහස්සනාගාති අත්ථො. ඉධ පන කිලෙසෙ දට්ඨබ්බො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. රණන්ති සත්තෙ රාගාදයො චුණ්ණෙන්ති පීළෙන්තීති රණා, රණන්ති සත්තා එතෙහි කන්දන්ති පරිදෙවන්තීති වා රණා, කිලෙසා. රණධාතු සද්දෙ අ. නත්ථි රණා කිලෙසා එතස්සාති අරණොති වුච්චති. ජිනස්ස කිලෙසමාරස්ස බොධිමූලෙ ජියමානත්තා රණා කිලෙසා න සන්තීති අත්ථො. තං අරණං.

In the Asadisa Jātaka, it is seen in the sense of battle. For 'having made war' (raṇaṃ katvā) means having made battle. 'Undertook restraint' (saṃyamaṃ ajjhupāgamī) means he undertook the restrained life of a seer's going forth; this is the meaning. In the Chaddanta Jātaka, it is seen in the sense of crushing to powder: 'Making `raṇa` of grass and wood, they rushed around in the eight directions.' 'Making `raṇa`' means making into powder, crushing to powder. 'They' means all the eight thousand elephants; this is the meaning. Here, however, it should be understood in the sense of defilements. This is the verbal meaning here: 'Conflicts' (raṇā) are so called because they crush and oppress beings—these are lust and so on; or they are called 'conflicts' because beings make a noise (raṇanti), cry out, and lament on account of them—these are the defilements. The root is `raṇ` in the sense of sound, with the suffix `a`. He is called 'without conflict' (araṇo) because for him there are no conflicts, no defilements. The meaning is that because the defilements, which are Māra, were conquered by the Victor at the root of the Bodhi tree, for him there are no conflicts, no defilements. That is `araṇaṃ`.

අරණං කරන්ති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ රණසඞ්ඛතකිලෙසස්ස අභාවකරණං. එත්ථ ච රණන්ති එතං යෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති පරිදවන්ති එතෙසං රාගාදීනං අධිවචනං. තෙසං අභාවං වෙනෙය්‍යසන්තානෙ දෙසනාඤාණෙන කරොති අත්ථො. අථ වා කරොතීති කරො, බුද්ධො. තං කරං.

`Araṇaṃ karanti` means causing the absence, in the mental continuities of those to be trained, of the defilements designated as conflict. Here, 'conflict' (raṇa) is a designation for lust and so on, on account of which beings, when overwhelmed, cry out and lament. The meaning is that he brings about their absence in the mental continuities of those to be trained by means of his knowledge of teaching. Or alternatively, 'he makes' (karoti), thus he is the 'maker' (karo), the Buddha. That maker (`karaṃ`).

අභයන්ති ජාතිභයාදීනං අභාවතො නිබ්භයං. එත්ථ හි භයං චිත්තුත්‍රාසභයං, ඤාණභයං, ආරම්මණභයං, ඔත්තප්ප භයඤ්චාති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ භායති චිත්තෙනාති භයං, චිත්තුත්‍රාසභයං. ඤාණෙන තීරෙත්වා භායතීති භයං, ඤාණං. භායති එතස්මාති භයං, ආරම්මණභයං. භායති එතෙන පාපතොති භයං, ඔත්තප්පභයං. භීධාතු භයෙ ණ.

`Abhayaṃ` means 'fearless' because of the absence of the fears of birth and so on. Here, fear is fourfold: fear as mental terror, fear as knowledge, fear as an object, and fear as moral dread. Therein, 'one fears with the mind' (bhāyati cittena), thus it is 'fear' (bhayaṃ); this is fear as mental terror. 'One fears after judging with knowledge,' thus it is 'fear'; this is knowledge. 'One fears on account of this,' thus it is 'fear'; this is fear as an object. 'One fears this as evil,' thus it is 'fear'; this is fear as moral dread. The root is `bhī` in the sense of fear, with the suffix `ṇa`.

මහානිද්දෙසපාළියං පන ආගතානි ජාතිභයං, ජරාභයං, බ්‍යාධිභයං, මරණභයං, රාජභයං, චොරභයං, අග්ගිභයං, උදකභයං, අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයං, ඌමිභයං, කුම්භීළභයං, ආවට්ටභයං, සුසුකභයං, ආජීවිකභයං, අසිලොකභයං, පරිසයසාරජ්ජභයං, මදන භයං, දුග්ගතිභයන්තිආදීනි ගහිතානි. නත්ථි භයානි එතස්සාති අභයො, බුද්ධො. තස්ස භයානං කාරණ භූතානං [Pg.18] සබ්බකිලෙසානං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා සබ්බභයං නත්ථීති අත්ථො.

In the Pāli of the Mahāniddesa, however, the fears mentioned are taken, such as: the fear of birth, the fear of aging, the fear of sickness, the fear of death, the fear of kings, the fear of thieves, the fear of fire, the fear of water, the fear of self-reproach, the fear of others' reproach, the fear of punishment, the fear of a bad destination, the fear of waves, the fear of crocodiles, the fear of whirlpools, the fear of sharks, the fear of livelihood, the fear of disrepute, the fear of diffidence in assemblies, the fear of intoxication, and the fear of a bad destination. 'For him there are no fears,' thus he is 'fearless' (abhayo), the Buddha. The meaning is that because all defilements, which are the cause of fears, have been extirpated by the path of arahatship, he is without any fear.

පුන අභයං ඨානං නායකන්ති එත්ථ අභයන්තිපදං ඨානන්තිපදෙ විසෙසනං. ඨානන්තිපදං නායකන්තිපදෙ කම්මං. භයසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. නත්ථි සබ්බභයං එත්ථ නිබ්බානෙති අභයං, නිබ්බානං. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධ අරහන්තා ඨන්ති උප්පජ්ජන්ති එත්ථාති ඨානං, නිබ්බානං. වෙනෙය්‍යසත්තෙ නෙතීති නායකො, බුද්ධො. නීධාතු නයනෙ ණ්වු. සො බුද්ධො භබ්බෙ කුලපුත්තෙ මග්ගාධි ගමප්පත්තියා ධම්මදෙසනාය මග්ගඵලඤාණං අධිගමෙන්තො නිබ්බානට්ඨානං නෙතීති අත්ථො, තං නායකං.

Again, in the phrase `abhayaṃ ṭhānaṃ nāyakaṃ`, the word 'fearless' (abhayaṃ) is an adjective for the word 'state' (ṭhānaṃ). The word 'state' is the object of the word 'leader' (nāyakaṃ). The meaning of the word 'fear' has already been stated above. 'In it there is no fear at all,' thus it is 'fearless' (abhayaṃ); this is Nibbāna. 'Buddhas, Paccekabuddhas, and Arahants stand and arise in it,' thus it is a 'state' (ṭhānaṃ); this is Nibbāna. 'He leads those to be trained,' thus he is the 'leader' (nāyako), the Buddha. The root is `nī` in the sense of leading, with the suffix `ṇvu`. The meaning is that the Buddha, by teaching the Dhamma for the attainment of the path, leads suitable sons of good family who are attaining the knowledge of the path and fruit to the state of Nibbāna. That leader (`nāyakaṃ`).

පුන නායකං නමෙති නායකං බුද්ධං අහං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ නායකන්ති වෙනෙය්‍යසත්තෙ සංසාරණ්ණවතො නිබ්බානපාරං නෙතීති නායකො, බුද්ධො. සො හි යථා නාවිකො ජනෙ නාවාය ඔරිමතීරතො පාරිමතීරං නෙති, එවං සත්තෙ මග්ගඞ්ගනාවාය සංසාරණ්ණවතො නිබ්බාන පාරං නෙති පාපුණෙතීති අත්ථො. අථ වා නායකන්ති තිණ්ණං ලොකානං ජෙට්ඨභාවගමනත්තා නායකො ජෙට්ඨ සෙට්ඨවුඩ්ඪතරො. සො හි ජෙට්ඨභාවං නෙති ගච්ඡති පාපුණාතීති නායකොති වුච්චති. නීධාතු ගතිම්හි ණ්වු. සො පන ඉධ ලොකෙ අවිජ්ජණ්ඩගතානං සබ්බපජානං පඨමතරං අවිජ්ජණ්ඩකොසං අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙත්වා අරියාය ජාතියා ජාතත්තා සබ්බසත්තානං සෙට්ඨජෙට්ඨවුඩ්ඪතරභාවං ගතොති අත්ථො. තං නායකං. නමෙති අහං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං නමාමීති අත්ථො. එත්ථ හි වත්තමානමිවිභත්තියා ක්වචිධාතුත්‍යාදිසුත්තෙන එආදෙසො හොති. අයං පනෙත්ථ වාච්චත්ථාදිනයො. නමෙතිපදස්ස ආඛ්‍යාතපදත්තා වචනත්ථො න කාතබ්බො. වුත්තඤ්හි සද්දවිදූහි –

Again, `nāyakaṃ name` is connected thus: 'I revere (name, i.e., namāmi) the leader (nāyakaṃ), the Buddha.' Here, 'leader' (nāyako) is one who leads those to be trained from the ocean of saṃsāra to the further shore of Nibbāna; this is the Buddha. For just as a sailor takes people in a boat from the near shore to the far shore, so he leads beings with the boat of the path factors from the ocean of saṃsāra to the further shore of Nibbāna, causing them to arrive there; this is the meaning. Or alternatively, 'leader' (nāyako) means the eldest, the best, the most senior, because he has gone to the state of being the chief of the three worlds. He is called 'leader' (nāyako) because he leads to, goes to, and attains the state of being chief. The root is `nī` in the sense of going, with the suffix `ṇvu`. He, in this world, having been the very first to break open the eggshell of ignorance with the path of arahatship for all creatures caught in the egg of ignorance, and having been born with the noble birth, has gone to the state of being the best, the eldest, and the most senior of all beings; this is the meaning. That leader (`nāyakaṃ`). `Name` means: 'I revere (namāmi) respectfully with the three doors'; this is the meaning. Here, the `e` is a substitute for the present tense `mi` ending according to the grammatical rule `kvaci dhātu`, etc. This here is the method of direct meaning, etc. Since the word `name` is a verb, a verbal analysis should not be done. For it has been said by the experts in grammar:

‘‘රුළ්හීඛ්‍යාතං නිපාතඤ්චු, පසග්ගාලපනං තථා;

සබ්බනාමන්තිමෙතෙසු, න කතො විග්ගහො ඡසූ’’ති.

“In a conventional term, a verb, a particle, a prefix, and a vocative, and likewise in a pronoun—in these six no analysis is made.”

තං [Pg.19] පන පදං නමුධාතුවත්තමානඅම්හයොගපරස්සපදමිවිභත්‍යන්තං ආඛ්‍යාතපදං. නමුධාතුයා වාච්චත්ථො නමනක්‍රියා සඞ්ඛාතො කුසලචිත්තුප්පාදො පධානවසෙන ලබ්භති. මිවිභත්තියා වාච්චත්ථො තෙන චිත්තුප්පාදෙන උපලක්ඛිතො උප්පාද වන්තො තදාකාරො පුග්ගලො අප්පධානවසෙන ලබ්භති. පදසමුදායස්ස පන වාච්චත්ථො කත්තුකම්මභාවෙසු කත්තුභූතො අතීතාදිකාලෙසු පච්චුප්පන්නකාලභූතො ධාත්වත්ථ කිරියාවිසෙසොව ලබ්භති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

That word, however, is a verb ending in the mi personal ending of the active voice, present tense, first person, from the root namu. The expressed meaning of the root namu is the act of homage, reckoned as the arising of a wholesome consciousness, which is obtained as the primary sense. The expressed meaning of the mi ending is the person who possesses that arising, who is characterized by that arising of consciousness, who has that form; this is obtained as the secondary sense. However, the expressed meaning of the entire word is the specific action of the root, occurring in the present tense and having the agent as its subject. This is the summary here.

විත්ථාරො පනෙවං වෙදිතබ්බො. නමුධාතුයා වච්චං සුගතාදි බුද්ධගුණං ආරම්මණං කත්වා වන්දනාකාරප්පවත්තො කායවචී විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකො සද්ධාචෙතනාපඤ්ඤාපධානො කුසල චිත්තුප්පාදො ච ද්වෙ විඤ්ඤත්තියො අසමුට්ඨාපෙත්වා මනොද්වාරෙ වන්දනාකාරප්පවත්තො කුසලචිත්තුප්පාදො ච මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙන පවත්තො යොනිසොමනසිකා රාදිපුරෙචරානුචරකුසලචිත්තුප්පාදො ඵලූපචාරෙන. දිට්ඨධම්මි කසම්පරායිකසඞ්ඛාතං පච්ඡිමපච්ඡිමඵලං රොගාදිඅන්තරායානං අභාවඤ්ච වා සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිසුඛඤ්ච කාරණූපචාරෙන, පුරෙ පුරෙ වන්දනා සදිස්‍යූපචාරෙන, වන්දනස්ස නාමපඤ්ඤත්ති ඨානූපචාරෙන, වත්ථුද්වාරාරම්මණං ඨානූපචාරෙන, වන්දන ගුණෙන ලක්ඛිතං පුග්ගලදබ්බං ගුණූපචාරෙන. උක්කට්ඨමජ්ඣ මුදුත්තමත්තභාවො ගුණ්‍යූපචාරෙන, අවයවභූතා වන්දනා එකදෙසූපචාරෙන. සමූහභූතා වන්දනා එකදෙස්‍යූපචාරෙන, පුබ්බපුබ්බකුසලචිත්තුප්පාදො සමීපූපචාරෙන, පච්ඡිමපච්ඡිම කුසලචිත්තුප්පාදො සමීප්‍යූපචාරෙන, පණාමකුසලචිත්තුප්පාදභූතානං පරමත්ථධම්මානං නිබ්‍යාපාරභාවො තද්ධම්මූපචාරෙන. තෙසං එවං ධම්මතාභාවො අතද්ධම්මූපචාරෙන, වන්දනාකාරො අභෙදභෙදූපචාරෙන. වන්දනසත්ති භෙදඅභෙදූපචාරෙන ලබ්භති. මිවිභත්තියා වාච්චං තංමුඛ්‍යාදීහි ලක්ඛිතො කත්තු ක්‍රියාවිසෙසෙන ච වත්තමානවිභත්තිසඞ්ඛාතෙන විභත්තිවිසෙ සෙන [Pg.20] ච පරස්සපදසඞ්ඛාතෙන පදවිසෙසෙන ච උත්තමපුරිස විසෙසෙන ච අම්හයොගවිසෙසෙන ච සබ්බධාතුවිසෙසෙන ච එකවචනවිසෙසෙන ච පච්චුප්පන්නකාලවිසෙසෙන ච ධාත්වත්ථක්‍රියාවිසෙසෙන ච අලිඞ්ග විසෙසෙන ච භූවාදිගණ විසෙසෙන ච නොවිකරණවිසෙසෙන ච භාවකම්මකත්තූසුකත්තුවිසෙසෙන ච ලක්ඛිතො අහංසඞ්ඛාතො ඛන්ධසඞ්ඛතො සන්තානො අප්පධානෙන ලබ්භති. ක්‍රියාපදස්ස ක්‍රියාය පධානෙන වාචකත්තා ධාත්වත්ථොව පධානෙන ලබ්භති. අපච්චයස්ස වාච්චං භූවාදිගණජොතකා රූපසිද්ධිමත්තා පද සිලිට්ඨතා ලබ්භති.

The detailed explanation should be understood thus. What is meant by the root nam is primarily: (1) the wholesome arising of consciousness—predominant in faith, volition, and wisdom, and producing bodily and verbal intimation—that proceeds by way of veneration, having taken as its object the Buddha’s virtues such as ‘Well-Gone’; and (2) the wholesome arising of consciousness that proceeds by way of veneration at the mind-door without producing the two intimations. The wholesome arising of consciousness that proceeds by way of recollection of the Buddha’s virtues, with wise attention, etc., as its forerunner and attendant, is obtained by transference of fruit. The subsequent fruit, described as visible in this very life and in a future life—that is, the absence of dangers such as disease, or the happiness of attainment in heaven and liberation—is obtained by transference of cause. Past acts of veneration are obtained by transference of similarity. The nominal concept of veneration is obtained by transference of place. The object-base and door are obtained by transference of place. The person or substance characterized by the quality of veneration is obtained by transference of quality. The state of being superior, middling, or inferior is obtained by transference of the possessor of the quality. Veneration that is a component is obtained by transference of a part. Veneration that is a collection is obtained by transference of the whole. The wholesome arising of consciousness that occurred previously is obtained by transference of proximity. The wholesome arising of consciousness that occurs subsequently is obtained by transference of the thing in proximity. The non-active nature of the ultimate realities that constitute the wholesome arising of consciousness in bowing is obtained by transference of the nature of that. The nature of things being so for them is obtained by transference of the absence of that nature. The mode of veneration is obtained by transference of non-difference and difference. The power of veneration is obtained by transference of difference and non-difference. What is meant by the suffix mi is the continuum designated as the aggregates, called ‘I,’ which is obtained non-preeminently. It is characterized by being foremost, etc.; by the specific action of the agent; by the specific verbal inflection called the present tense; by the specific term called parassapada; by the specific first person; by the specific usage of ‘we/I’; by the specific verbal root; by the specific singular number; by the specific present time; by the specific meaning and action of the root; by the specific genderless nature; by the specific verbal class such as bhū; by the specific a-suffix; and by the specific active voice among the impersonal, passive, and active voices. Since the verbal noun is primary in expressing the action, the meaning of the root is obtained preeminently. What is meant by the a-suffix is merely the accomplishment of the form indicating the bhū-class and the elegance of the word.

අථ වා යො අහං නමාමීති සො නමෙ. සාමඤ්ඤත්ථ විග්ගහොයං. වාච්චත්ථො පන වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. නමනඤ්චෙත්ථ බුද්ධස්ස සීලාදිඅනන්තගුණෙසු නින්නපබ්භාරතාවසෙන පණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා. සා ච වන්දනෙය්‍ය වන්දනකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස පුරිමකම්මස්ස අනුබලප්පදාන වසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා පවත්තිකාලෙ රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. සම්පරායෙ ච උපපජ්ජවෙදනීයභූතා සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිසුඛං නිබ්බත්තෙතීති.

Alternatively: ‘I who pay homage’—that is `name`. This is the analysis for the general meaning. The expressed meaning, however, should be understood according to the method stated. Herein, veneration is the wholesome volition that accomplishes the act of bowing, characterized by an inclination and gravitation towards the boundless virtues of the Buddha, such as his morality. Through the excellence of the field (the one venerated) and the disposition (of the venerator), that volition, having become experienceable in this very life, gives supporting strength to a previous kamma that is the sign for whatever attainment has been gained. By warding off obstructive, oppressive, and destructive kammas that are dangerous to the continuity of the result produced by that previous kamma, it brings about the non-occurrence of dangers such as disease during one's lifetime. And in the future, having become experienceable in a subsequent life, it produces the happiness of attainment in heaven and liberation.

අයං පනෙත්ථ දස්සනත්ථනයො. නමෙතිඉමිනා බුද්ධස්ස සුගතාදිගුණං ආරබ්භ පවත්තා තිවිධා පණාමකුසල චෙතනා මුඛ්‍යෙන දස්සෙති. තං දස්සනෙන තස්සා කාරණභූතා යොනිසොමනසිකාරාදයො ච චතුචක්කසම්පත්තිඤ්ච බුද්ධුප්පාදනවමඛෙත්තඤ්ච පුබ්බභාගෙ පවත්තං සද්ධාපඤ්ඤාපධානං කුසලචිත්තුප්පාදඤ්ච ඵලූපචාරෙන දීපෙති. තද්දීපනෙන තස්සා ඵලභූතං දිට්ඨධම්මරොගාදිඅන්තරායවිසොසනඤ්ච සග්ගමොක්ඛ සුඛඤ්ච පඨමකාරණූපචාරෙන පකාසෙති. තප්පකාසනෙන බුද්ධස්ස පණාමාරහභාවං දුතියකාරණූපචාරෙන විභාවෙති[Pg.21]. තංවිභාවනෙන වන්දකස්ස මෙ ඛෙත්තඞ්ගතභාවඤ්ච පණාමෙ තබ්බභාවඤ්ච තතියකාරණූපචාරෙන අනුභාවෙති.

Herein, this is the method of exposition. By this word `name`, it primarily shows the threefold wholesome volition of bowing that proceeds in relation to the Buddha’s virtues, such as ‘Well-Gone.’ By showing that, it illuminates by transference of fruit its causes, such as wise attention; the fourfold cycle of accomplishment; the supreme field of the Buddha’s arising; and the arising of wholesome consciousness predominant in faith and wisdom that occurred in the preliminary stage. By that illumination, it discloses by the first transference of cause its fruit: the purification from dangers such as disease in this very life and the happiness of heaven and liberation. By that disclosure, it clarifies by the second transference of cause the Buddha’s state of being worthy of bowing. By that clarification, it makes one experience by the third transference of cause my state as a venerator of having arrived at the field and my suitability for bowing.

අයං පනෙත්ථ අලඞ්කාරනයො. නමෙතිවාචකපදස්ස වාච්චභූතා තිවිධා බුද්ධපණාමකුසලචෙතනා සමට්ඨායී භාවො නාම. කස්මා, සරීරත්තා. අථ වා තිවිධාය බුද්ධපණා මකුසලචෙතනාය සම්පයුත්තො සමාධිප්පධානො මහා කුසලචිත්තුප්පාදො සමට්ඨායීභාවො නාම. කස්මා, බුද්ධස්ස සුගතාදිගුණාරම්මණෙ එකග්ගත්තා සමාහිතචිත්තත්තා වා. සොයෙව පන සන්තරසො නාම. කස්මා, බුද්ධපණාමචෙතනා කුසලඞ්ගෙන අකුසලඞ්ගස්ස පහීනත්තා. බුද්ධන්තිපාඨසෙස පදස්ස වාච්චභූතො බුද්ධදබ්බො ආරම්මණවිභාවො නාම. කස්මා, තස්ස පණාමකුසලචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණපච්චයෙන උපකාරත්තා. බුද්ධස්ස සුගතන්ත්‍යාදිගුණො උද්දීපනවිභාවො නාම. කස්මා, පණාමස්ස කාරණත්තා. කාරණභූතං තං සමට්ඨායීභාවං උපාදාය ජානිතබ්බො දිට්ඨධම්මරොගා දිඅන්තරායාභාවො ච සම්පරායෙ සග්ගමොක්ඛසුඛසම්පත්ති ච ආනුභාවො නාම. කස්මා, ආනිසංසඵලත්තා.

Herein, this is the method of embellishment. The threefold wholesome volition of bowing to the Buddha, which is the expressed meaning of the word `name`, is the permanent mood (thāyibhāva). Why? Because it is the essence. Alternatively, the great arising of wholesome consciousness, predominant in concentration and associated with the threefold wholesome volition of bowing to the Buddha, is the permanent mood. Why? Because of one-pointedness on the object of the Buddha’s virtues, such as ‘Well-Gone,’ or because the mind is concentrated. This itself is the sentiment of tranquility (santarasa). Why? Because, through the wholesome factor of the volition to bow to the Buddha, the unwholesome factor is abandoned. The substance ‘Buddha,’ which is the expressed meaning of the remaining word ‘Buddhaṃ,’ is the objective determinant (ārammaṇavibhāva). Why? Because it is helpful to the arising of the wholesome consciousness of bowing by way of the object condition. The Buddha’s virtues, such as ‘Well-Gone,’ are the excitant determinant (uddīpanavibhāva). Why? Because they are the cause of bowing. It should be known that, based on that permanent mood which is the cause, the absence of dangers such as disease in this very life and the attainment of the happiness of heaven and liberation in a future life is the ensuant state (anubhāva). Why? Because it is the fruit of the benefit.

තත්ථ හි කිඤ්චාපි ආනුභාවදීපකං පදං නත්ථි. කාරණස්ස පන ඵලෙන විනාභාවතො කාරණස්ස ඵලං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති. අථ වා නමෙතිපදස්ස සාමත්ථියතො ආනුභාවො දස්සිතොයෙවාති දට්ඨබ්බො. ආවිභූතො උස්සුකො ච බුද්ධපණාමස්ස ආනිසංසපජානනා මති ච අලසාභාවො ච චිත්තප්පසාදො ච සමාධිත්‍යාදි ච බ්‍යභිචාරීභාවො නාම. ලොමහංසාදිභාවො සත්වංකාභාවො නාමාති අලඞ්කාර නයො වෙදිතබ්බො. එවං පච්ඡිමපච්ඡිමගාථාසූති.

Herein, although there is no word that illuminates the ensuant state (anubhāva), the fruit of the cause is to be understood from the fact that a cause cannot exist without its fruit. Alternatively, it should be seen that the ensuant state is indeed shown by the capacity of the word `name`. Manifest eagerness and zeal, understanding the benefits of bowing to the Buddha, absence of laziness, confidence of mind, concentration, etc., constitute the transitory emotions (vyabhicāribhāva). The state of having goosebumps, etc., constitutes the involuntary states (sāttvikabhāva). Thus the method of embellishment should be understood. So it is in the subsequent verses.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුගතං සොභනගතං සුන්දරනිබ්බානට්ඨානං ගතං වා සම්මා ගතං වා, සුගතං සම්මා වචනං ගදං භාසනං, සෙට්ඨං පසත්ථතරං සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ ධම්මෙ [Pg.22] ගවෙසන්තං වා සන්තෙහි ගවෙසිතබ්බං වා සත්තානං හිතසුඛං ඉච්ඡිතං වා, කුසලංකුසලං කුසලංඅකුසලං, ජහං ජහිතං, අමතං මරණවිරහිතං අමතං අමතනිබ්බානසමන්නා ගතං, සන්තං කිලෙසදරථවූපසමං, අසමං ලොකියධම්මෙන අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බානධම්මං. දදං දාතං දායකං වා, සරණං සබ්බසත්තලොකස්ස පටිසරණභූතං. ලොකං සත්තසඞ්ඛ රොකාසසඞ්ඛතං තිලොකං, සරණං ජානන්තං, අරණං නික්කිලෙසං, කිලෙසසඞ්ඛාතරණවිරහිතං වා. අරණං සත්තෙසු කිලෙසරජස්සාභාවං, කරං දෙසනාඤාණෙන කතං, අභයං නිබ්භයං, අභයං නිබ්භයට්ඨානං නිබ්බානදිසං, නායකං සත්තෙ නිබ්බානපාරං නෙන්තං, නායකං තිලොකානං ජෙට්ඨං පාමොක්ඛං බුද්ධං සක්කච්චං තීහි ද්වාරෙහි අහං නමෙ නමාමීති.

Herein, this is the concise construction: To the Buddha—who is Sugata (Well-Gone), because he has gone to a beautiful place, the state of Nibbāna, or has gone rightly; who is Sugada (Well-Spoken), because he speaks rightly; who is Seṭṭha (Best), because he seeks the Dhamma divided into such things as the foundations of mindfulness, or is to be sought by the good, or desires the welfare and happiness of beings; who is Akusalajaha (Abandoner of the Unwholesome), because he has abandoned what is unwholesome; who is Amata (Deathless), because he is without death, endowed with deathless Nibbāna; who is Santa (Peaceful), because he has pacified the affliction of the defilements; who is Asama (Incomparable), because the Dhamma of the path, fruition, and Nibbāna is dissimilar to worldly phenomena; who is Dada (Giver), because he is a donor; who is Saraṇa (Refuge), because he is a shelter for the entire world of beings; who knows the world (lokaṃ jānantaṃ), the three worlds designated as the world of beings and the world as receptacle; who is Araṇa (Conflict-Free), because he is without defilements, or devoid of the conflict called defilements; who is a maker of non-defilement (araṇaṃ karaṃ), because he creates an absence of the dust of defilements in beings through the knowledge of teaching; who is Abhaya (Fearless) and a giver of fearlessness, the direction of Nibbāna; who is Nāyaka (Leader), because he leads beings to the far shore of Nibbāna, the chief and foremost leader of the three worlds—to that Buddha, I (ahaṃ) reverently (sakkaccaṃ) with the three doors (tīhi dvārehi) pay homage (name).

පඨමවන්දනගාථාද්වයවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the first pair of veneration verses is complete.

2.

2.

නයනසුභගකායඞ්ගං,මධුරවරසරොපෙතං;

අමිතගුණගණාධාරං,දසබලමතුලං වන්දෙ.

I venerate him whose body and limbs are lovely to the eye, Endowed with a sweet, excellent voice, The repository of a collection of limitless virtues, The incomparable one possessing the ten powers.

2. එවං පඨමං ගාථාද්වයෙන බුද්ධස්ස නමස්සිත්වා ඉදානි නයනසුභගකායඞ්ගන්ත්‍යාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතුං නයනසුභගකායඞ්ගන්තිආදිගාථමාහ. අයං පන න න මගණයුත්තත්තා නවක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා භුජගසු සුගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘භුජගසුසුමතා නාමො’’ති.

2. Thus, having first paid homage to the Buddha with a pair of verses, and now having praised him with the five qualities beginning with ‘lovely bodily limbs and eyes,’ the author utters the verse beginning ‘lovely bodily limbs and eyes’ in order to venerate the Buddha. This verse, however, should be understood as the Bhujagasusugatā gāthā. It is characterized by nine syllables because it is composed of the feet na, na, and ma. For it is said in the Vuttodaya: ‘It is named Bhujagasusumatā.’

අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං නා ච ද්වෙ නගණාමො ච මගණො ච යදි සියා. සා භුජගසුසු ගාථාති මතා ඤාතබ්බාති. තත්ථ පන නයනසුභගකායඞ්ගන්ති සබ්බසත්තානං චක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන කායඞ්ගෙනසමන්නාගතං. එත්ථ [Pg.23] හි නයනන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නයනං, චක්ඛු ලබ්භති. නීධාතු යු. සුභං සොභනං ගච්ඡතීති සුභගං, කායඞ්ගං ලබ්භති. සුභසද්දූපපදො ගමුධාතු ක්වි. කායස්ස අඞ්ගං අවයවං කායඞ්ගං. භගවතො කායඞ්ගං ලබ්භති. ඡට්ඨීතප්පුරිසසමාසොයං. නයනස්ස සුභගං නයනසුභගං, තං කායඞ්ගං යස්ස බුද්ධස්සාති නයනසුභග කායඞ්ගො, බුද්ධො. සො හි රූපකායස්ස දස්සනා නුත්තරියගුණයොගතො සබ්බසත්තානං පසාදචක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීත්‍යා නුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණෙහි ච ලක්ඛිතෙන කායඞ්ගෙන සමන්නාගතොති අත්ථො.

Herein, this is the application. A verse line in which there are two na-feet and a ma-foot, should it be so, is to be known as a bhujagasusugatā verse. Therein, 'one with bodily limbs pleasing to the eye' means one endowed with bodily limbs that are beautiful to the eyes of all beings. Herein, 'nayana' is so called because it leads one's personal existence, showing what is even and uneven; thus 'eye' is obtained, from the root nī with the suffix yu. 'Subhaga' is one who goes beautifully; 'kāyaṅga' is obtained. It is formed with the prefix subha, the root gam, and the suffix kvi. 'Kāyaṅga' is a limb or part of the body. The Blessed One's bodily limb is obtained. This is a genitive determinative compound. 'Pleasing to the eye' is nayanasubhagaṃ; he whose bodily limb is such is nayanasubhagakāyaṅgo, the Buddha. For he, on account of the quality of the excellence of his visible form, is endowed with a bodily form—marked with the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics—that is beautiful to the confident eye of all beings. This is the meaning.

මධුරවරසරොපෙතන්ති පියපෙමනීයඋත්තමසද්දෙන සමන්නාගතං, සො හි භගවා මධියති පියති පෙමියති වාති මධුරො. මධධාතු උරො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකායං ‘‘මධුරොති පියො පෙමනීයො අපලිබුද්ධො’’ති. අථ වා මධියති අස්සාදියතීති මධුරො, මධති සබ්බසත්තානං පීතිං උන්දෙති වඩ්ඪෙතීති මධුරො, මධධාතු උන්දෙ උරො. තෙන වුත්තං සද්දනීතියං ‘‘මධ උන්දෙ’’ති. වරිතබ්බො ඉච්ඡිතබ්බො පත්ථිතබ්බො වාති වරො, සරො. වරධාතු ඉච්ඡායං අ. සරති ගච්ඡති සොතවිඤ්ඤාණාරම්මණභාවන්ති සරො, සද්දො. සරධාතු ගතියං අ. සරති ගච්ඡති සුය්‍යමානතන්ති වා සරො, සරියති සුණියතීති වා සරො, භගවතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සද්දො ලබ්භති. උපසම්පජ්ජතීති උපෙතො, උපපුබ්බඉධාතු ත. මධුරො ච වරො ච සො සරො චාති මධුරවරසරො, තෙන උපෙතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති මධුරවරසරොපෙතොති වුච්චති. භගවතො පන හදය වත්ථුනො සුවිසුද්ධත්තා පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධත්තා දෙව මනුස්සෙහි මධුරෙන පියෙන මනාපියෙන වරෙන ඉච්ඡිතපත්ථි තෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන සරෙන සද්දෙන උපෙතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති වුත්තං හොති.

'Endowed with a sweet, excellent voice' means endowed with a voice that is dear, beloved, and supreme. For the Blessed One is delighted in, loved, and held dear, thus he is madhura (sweet). From the root madh with the suffix ura. It is said in the subcommentary to the Majjhima Nikāya: '“Madhura” means dear, beloved, unhindered.' Alternatively, he is delighted in and savored, thus he is madhura; or he makes the joy of all beings well up and increase, thus he is madhura. From the root madh in the sense of 'to well up' with the suffix ura. Thus it is said in the Saddanīti: 'madh in the sense of 'to well up'.' 'It is to be chosen, desired, or wished for,' thus it is vara (excellent). From the root var in the sense of 'to desire' with the suffix a. 'It proceeds, it goes to the state of being an object for ear-consciousness,' thus it is sara, a sound. From the root sar in the sense of 'to go' with the suffix a. Or, 'it proceeds, being heard,' thus it is sara; or 'it is heard,' thus it is sara. The Blessed One's voice, endowed with eight factors, is obtained. 'One is endowed with it,' thus upeta. From the root i preceded by upa, with the suffix ta. 'Sweet' and 'excellent' and 'that voice,' thus madhuravarasara; 'endowed with,' 'possessed of,' 'furnished with' that, thus he is called madhuravarasaropeta. Because the Blessed One’s heart-basis is utterly pure and unobstructed by bile, phlegm, and the like, it is said that he is endowed with a voice, a sound, that is sweet, dear, delightful to the mind, excellent, wished for, and longed for by gods and humans, and which possesses eight factors.

එත්ථ [Pg.24] ච කිඤ්චාපි සරොපෙතන්ති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං, භගවතො සරො පන විසට්ඨො ච, විඤ්ඤෙය්‍යො, මඤ්ජු, සවනීයො, බින්දු, අවිසාරී, ගම්භීරො, නින්නාදි චාති විසෙසෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිම පණ්ණාසෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො පනස්ස ගොතමස්ස මුඛතො ඝොසො නිච්ඡරති විසට්ඨො ච, විඤ්ඤෙය්‍යො ච, මඤ්ජු ච, සවනීයො ච, බින්දු ච, අවිසාරී ච, ගම්භීරො ච, නින්නාදි ච. යථාපරිසං ඛො පන සො භවං ගොතමො සරෙන විඤ්ඤාපෙති, න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො න නිච්ඡරතී’’ති.

Here, although it is said in a general way 'endowed with a voice,' it should be understood that the Blessed One's voice, in particular, is endowed with eight special qualities: it is distinct, intelligible, lovely, audible, rounded, not diffuse, deep, and resonant. For it is said in the Brahmāyu Sutta in the Middle Fifty: 'Indeed, the sound that issues from the mouth of the recluse Gotama is endowed with eight factors: it is distinct, intelligible, lovely, audible, rounded, not diffuse, deep, and resonant. The venerable Gotama makes himself understood to the assembly with his voice, yet his voice does not go outside the assembly.'

තස්සාට්ඨකථායං පන විසට්ඨොති සිනිද්ධො අපලිබුද්ධො. විඤ්ඤෙය්‍යොති විඤ්ඤාපනීයො පාකටො. විසට්ඨත්තායෙව චෙස විඤ්ඤෙය්‍යො හොති. මඤ්ජූති මධුරො. සවනීයොති සොතසුඛො, මධුරත්තායෙව චෙස සවනීයො හොති. බින්දූති සම්පිණ්ඩිතො. අවිසාරීති අවිසටො. බින්දුත්තායෙව චෙස අවිසාරී හොති. ගම්භීරොති ගම්භීරසමුට්ඨිතො. නින්නාදීති නින්නදවා. ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදි හොති. යථාපරිසන්ති චක්කවාළපරියන්තාපි එකබද්ධං පරිසං විඤ්ඤාපෙති. බහිද්ධාති අඞ්ගුලිමත්තම්පි පරිසතො බහිද්ධා න ගච්ඡති. කස්මා. සො එවරූපො මධුරසරො අකාරණා මා නස්සීති. ඉති භගවතො ඝොසො පරිසාය මත්තකෙනෙව චරතීති වණ්ණිතොති. අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච වුත්තා සඞ්ගහගාථා –

In its commentary, however: visaṭṭha means smooth, unhindered. Viññeyya means easy to understand, manifest. It is intelligible precisely because it is distinct. Mañju means sweet. Savanīya means pleasant to the ear; it is pleasant to the ear precisely because it is sweet. Bindu means compact. Avisārī means not scattered. It is not scattered precisely because it is compact. Gambhīra means deep in origin. Ninnādī means resonant. It is resonant precisely because it is deep. 'According to the assembly' means it makes an assembly, even one bound together and extending to the limits of a world-system, understand. 'Outside' means it does not go outside the assembly even by a finger's breadth. Why? So that such a sweet voice might not be lost without reason. Thus it is praised that the Blessed One's voice travels only as far as the assembly. And in the Abhidhānappadīpikā, a summary verse is stated:

‘‘විසට්ඨමඤ්ජුවිඤ්ඤෙය්‍යා, සවනීයාවිසාරිනො;

බින්දුගම්භීරනින්නාදි, ත්‍යෙවමට්ඨඞ්ගිකො සරො’’ති.

"Distinct, lovely, and intelligible, audible and not diffuse; rounded, deep, and resonant—thus the voice has eight factors."

යථා හි බ්‍රහ්මුනො සරො පිත්තසෙම්හෙහි අපලිබුද්ධත්තා විසුද්ධො මධුරො හොති. යථා ච සීහබ්‍යග්ඝාදීහි වාළමිගෙහි අනුබන්ධා ධාවන්තා ඛුද්දකමිගා කරවීකසකුණස්ස විකූජමානං සද්දං සුත්වා සරස්ස මධුරත්තා මරණභයං හිත්වා අධාවිත්වා උක්ඛිත්තපාදං [Pg.25] අනික්ඛිපිත්වා තිට්ඨන්තා සුණන්ති, එවං කරවීකස්ස සද්දො ධම්මතාභාවෙන මධුරො පියො මනාපො හොති. එවං භගවතා කතං කම්මං වත්ථුං සොධෙති, වත්ථුස්ස සුද්ධත්තා පිත්තසෙම්හෙහි ච අපලිබුද්ධත්තා භගවතො නාභිතො සමුට්ඨහන්තො සරොපි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සුවිසුද්ධො අතිමධුරො අතිපියො අතිමනාපො හොති. සා පනෙසා හීනූපමා හොති, භගවතො හි සරො තෙහි සද්දෙහි සතභාගෙන සහස්සභාගෙන අතිමධුරො අතිපියො අතිමනාපො හොති, තථා හි ධම්මාසො කරඤ්ඤො අසන්ධිමිත්තා දෙවී කරවීකසකුණස්ස මධුරසද්දං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමස්ස තිරච්ඡානස්ස මධුරො සද්දො, කො නාම සබ්බඤ්ඤුතඤාණසිරිං පත්තස්ස භගවතො අතිමධුරො සද්දො’’ති, පීතිං උප්පාදෙත්වා තං පීතිං අවිජහිත්වා සත්තහි ජඞ්ඝසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, තස්මා භගවතො මධුරවරසරොපෙතන්ති ථොමෙතීති.

For just as the voice of a Brahmā is pure and sweet because it is unobstructed by bile and phlegm, and just as small deer, pursued by fierce beasts such as lions and tigers, upon hearing the warbling of the karavīka bird, abandon their fear of death because of the sweetness of its sound and, ceasing to run, stand listening with a foot raised and not yet set down—so too, by its very nature, the sound of the karavīka is sweet, dear, and delightful. In the same way, the kamma performed by the Blessed One purifies the physical basis of his speech. Because that basis is pure and unobstructed by bile and phlegm, the voice arising from the Blessed One’s navel is endowed with eight factors, being utterly pure, exceedingly sweet, most dear, and most delightful. But this is an inferior comparison, for the Blessed One’s voice is a hundred times, a thousand times more sweet, dear, and delightful than those sounds. Thus, when Queen Asandhimittā, wife of King Dhammāsoka, heard the sweet sound of the karavīka bird, she thought: 'If the voice of this animal is so sweet, what must the exceedingly sweet voice of the Blessed One be like, who has attained the splendor of omniscient knowledge!' Arousing rapture, and not abandoning that rapture, she, together with seven hundred attendants, became established in the fruit of stream-entry. Therefore, he is praised as 'endowed with a sweet, excellent voice'.

අමිතගුණගණාධාරන්ති අපරිමිණිතබ්බසීලාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානභූතං. එත්ථ ච සමිතොති පරිමිණිතබ්බොති මිතො, මාධාතු පරිමාණෙ ත, න මිතො අමිතො. ගුණොති සීලාදයො ධම්මා. තෙ හි ගුණෙන්ති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං පකාසෙන්තීති ගුණාති වුච්චන්ති. ගුණධාතු පකාසනෙ අ. මණිසාරමඤ්ජූසාටීකායං පන ‘‘ගුණන්ති අත්තනො ආධාරං පාකටං කරොන්තීති ගුණා’’ති වුත්තං.

'A receptacle for a host of limitless virtues' means one who is the ground for collections of virtues, such as moral discipline, that cannot be measured. Herein, 'that which is to be measured' is mita; from the root mā in the sense of 'to measure,' with the suffix ta. Not mita is amita (limitless). 'Virtue' (guṇa) refers to qualities such as moral discipline. They are called guṇā because they enhance, that is, they make manifest, the person endowed with them. The root guṇa is in the sense of 'to make manifest,' with the suffix a. In the Maṇisāramañjūsā-ṭīkā, however, it is said: 'Guṇā are so called because they make their own receptacle manifest.'

සද්දනීතිධාතුමාලායඤ්ච ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ, ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා, ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදි ධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතු ආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණාති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දංන පස්සාම[Pg.26]. ගුණ ආමන්තනෙ ඉච්චෙව පස්සාම. විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. අමිතො ගුණො අමිතගුණො, තෙසං ගණො සමූහො අමිතගුණගණො, තෙසං. ආධාරති තිට්ඨති එත්ථාති අමිතගුණගණාධාරො, ජිනො ලබ්භති. සො පන සමුද්දොදකං නාළිපත්තෙන අපරිමිතං විය කෙනචි අපරිමිතානං සීලාදිගුණසමූහානං ආධාරො පතිට්ඨානභූතොති අත්ථො.

And in the Dhātumālā of the Saddanīti it is said: 'Guṇa is in the sense of 'to call.' Guṇa refers to qualities such as moral discipline. In what sense are they guṇā? A person established in them is called or invited by people who wish to see, hear, and honor him; thus guṇa. Here, although qualities such as moral discipline do not themselves do the calling, they are still the cause of calling and invitation; thus it is said. Others, however, state the meaning is 'they hum' or 'they sound,' hence they are called guṇā. But we do not see a root word corresponding to this. We see only 'guṇa in the sense of 'to call.' This should be accepted after investigation.' 'Limitless virtue' is amitaguṇa; a host or collection of these is amitaguṇagaṇa. 'They are held, they stand in this,' thus it is an ādhāra (receptacle); amitaguṇagaṇādhāra is 'a receptacle for a host of limitless virtues'; the Victor is obtained. Just as the water of the ocean is immeasurable by anyone with the tip of a blade of grass, so too he is the receptacle, the ground, for a host of limitless virtues such as moral discipline. This is the meaning.

දසබලන්ති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං තථාගතදසබලසම්පන්නං. එත්ථ හි බලන්ති කෙහිචි විරුද්ධෙහි කාරණෙ හි බලන්ති න කම්පෙන්ති ථිරන්තීති බලං, දස බලානි යස්ස සොති දසබලො, බුද්ධො. තං පන දුවිධං හොති තථා ගතස්ස දසබලං කායදසබලඤ්ච, ඤාණදසබලඤ්චාති. තෙසු හි කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

'One with the ten powers' means one endowed with the ten powers of a Tathāgata, which are unshared by others. Herein, 'power' (bala) is so called because powers are strong (balanti), are not shaken by any opposing causes, and are firm; thus it is balaṃ. He who has ten powers is dasabalo, the Buddha. These ten powers of a Tathāgata are twofold: the ten powers of the body and the ten powers of knowledge. Among these, the bodily power should be understood in terms of the elephant clans. For it was said by the ancients:

‘‘කාළා වකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධ මඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථං ඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති.

"Kāḷāvaka and Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala; Gandha, Maṅgala, and Hema, Uposatha, Chaddanta—these are the ten."

ඉමානි හි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකහත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං, තං උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස, නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථීනං ගණනාය හත්ථිකොටිසහස්සානං[Pg.27]. පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තථාගතස්ස කායබලං හොති. ඉදං පන තාසු තාසු පාළීසු න ආගතං. අට්ඨකථාසුයෙව ආගතං. තෙන වුත්තං දසක නිපාත අඞ්ගුත්තරටීකායං ‘‘දස බලඤාණං පන පාළියං ආගතමෙව. න කායබලං විය අට්ඨ කථාරූළ්හමෙවාති අධිප්පායො’’ති. එත්ථ ච නාරායන සඞ්ඝාත බලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං. තස්මා නාරායනසඞ්ඝාත බලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථොති.

These are the ten families of elephants. Among them, the Kāḷāvaka should be understood as the ordinary family of elephants. The strength of ten men is that of one Kāḷāvaka elephant. The strength of ten Kāḷāvaka elephants is that of one Gaṅgeyya. The strength of ten Gaṅgeyya elephants is that of one Paṇḍara. The strength of ten Paṇḍara elephants is that of one Tamba. The strength of ten Tamba elephants is that of one Piṅgala. The strength of ten Piṅgala elephants is that of one Gandha elephant. The strength of ten Gandha elephants is that of one Maṅgala. The strength of ten Maṅgala elephants is that of one Hemavata. The strength of ten Hemavata elephants is that of one Uposatha. The strength of ten Uposatha elephants is that of one Chaddanta. The strength of ten Chaddanta elephants is that of one Tathāgata; this is also called the strength of Nārāyana's solid mass. By calculation in terms of ordinary elephants, this amounts to a thousand crores of elephants. By calculation in terms of men, the strength is that of ten thousand crores of men. This is the bodily strength of the Tathāgata. This, however, is not found in the Pāḷi texts themselves but has come down only in the commentaries. Therefore it is said in the subcommentary on the Book of Tens of the Aṅguttara Nikāya: 'The ten powers of knowledge, however, have come down in the Pāḷi itself. The meaning is that it is not, like the bodily strength, established only in the commentaries.' And here, regarding 'the strength of Nārāyana's solid mass': `nārā` are said to be rays; because many diverse kinds arise from this, it is `nārāyana`, a thunderbolt. Therefore, 'the strength of Nārāyana's solid mass' means the strength of a solid thunderbolt.

ඤාණදසබලං පන විභඞ්ගපාළියඤ්ච මූලපණ්ණාසෙ මහා සීහනාදසුත්තෙ දසකනිපාතඅඞ්ගුත්තරපාළියඤ්ච විත්ථාරෙන ආගතමෙව. සුඛග්ගහණත්ථං පන සඞ්ඛෙපෙන දස්සයිස්සාමි. සෙය්‍යථිදං. ඨානාට්ඨානඤාණඤ්ච, කම්මසමාදානානං විපාකඤාණං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණං, අනෙකධාතු නානාධාතු ලොක ඤාණං, සත්තානං නානාධිමුත්තිකතං ඤාණං, පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, සත්තානං චුතූපපාතං ඤාණං, ආසවානං ඛයඤාණඤ්චාති. අයං පන කමො අභිධම්මවිභඞ්ගපාළියං ආගතක්කමො.

The ten powers of knowledge, however, have come down in detail in the Vibhaṅga-pāḷi, in the Mahāsīhanāda Sutta in the Mūlapaṇṇāsa, and in the Dasakanipāta-aṅguttarapāḷi. However, for the sake of easy comprehension, I will show them in brief. They are as follows: (1) the knowledge of what is possible and impossible; (2) the knowledge of the results of actions undertaken; (3) the knowledge of the path leading to all destinations; (4) the knowledge of the world with its many and diverse elements; (5) the knowledge of the diverse inclinations of beings; (6) the knowledge of the superior and inferior faculties of other beings and other persons; (7) the knowledge of the defilement, cleansing, and emergence in regard to the jhānas, liberations, concentrations, and attainments; (8) the knowledge of recollecting past lives; (9) the knowledge of the passing away and rebirth of beings; and (10) the knowledge of the destruction of the taints. This, however, is the sequence that has come down in the Abhidhamma Vibhaṅga-pāḷi.

චුතූපපාතඤාණට්ඨානෙ පන මූලපණ්ණාසපාළියං මහාසීහනාදසුත්තෙ ච දසකනිපාතඅඞ්ගුත්තරපාළියං දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආගතං. අත්ථතො පන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන චුතූපපාතස්ස පස්සිතත්තා සදිසමෙවාති. තත්ථ හි ඨානාට්ඨානඤාණන්ති කාරණාකාරණං යථාභූතං ජානනඤාණං. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. කම්මසමාදානානං විපාකඤාණන්ති සමාදියිත්වා කතානං අතීතානාගත පච්චුප්පන්නානං කුසලාකුසලකම්මානං සුගතිදුග්ගතිපටිසන්ධිසඞ්ඛාතං විපාකං නිබ්බානඵලඤ්ච යථාභූතං පජානනඤාණං. සබ්බත්ථ ගාමිනිපටිපදං [Pg.28] ඤාණන්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච පටිපදං මග්ගං යථාභූතං පජානනඤාණං. තත්ථ ච පටිපදන්ති පටිපජ්ජති පාපුණාති එතෙනාති පටිපදං, මග්ගං. ගතිගාමිනින්ති නිරයාදිපඤ්චගතිගාමිනිං. අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං සාරිපුත්ත පජානාමි නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති.

However, in place of the knowledge of the passing away and rebirth of beings, the knowledge of the divine eye is found in the Mahāsīhanāda Sutta of the Mūlapaṇṇāsa-pāḷi and in the Dasakanipāta-aṅguttarapāḷi. In meaning, however, it is the same, because one sees the passing away and rebirth of beings with the knowledge of the divine eye. Therein, 'the knowledge of what is possible and impossible' is the knowledge of knowing cause and non-cause as they really are. For a cause is called a 'possibility' (ṭhāna) because the fruit stands (tiṭṭhati) on it; dependent on it, it arises and continues. 'The knowledge of the results of actions undertaken' is the knowledge of knowing as it really is the result—designated as relinking in a good or bad destination—of wholesome and unwholesome kamma undertaken in the past, future, and present, and also the fruit of Nibbāna. 'The knowledge of the path leading to all destinations' is the knowledge of knowing as it really is the path, the way leading to all destinations. And therein, a 'path' (paṭipadā) is so called because one proceeds (paṭipajjati) and arrives (pāpuṇāti) by means of it; it is the way (magga). 'Leading to a destination' (gatigāminiṃ) means leading to the five destinations beginning with hell. 'Leading to no destination' (agatigāminiṃ) means leading to Nibbāna. For it is said: 'Sāriputta, I understand Nibbāna and the path leading to Nibbāna.'

අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං ඤාණන්ති එත්ථ අනෙක ධාතූති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතූහි වා බහුධාතුං. නානාධාතූති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණත්තා විසදිස සභාවත්තා නානාප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතන ධාතුලොකං. ඤාණන්ති යථාභූතං පජානනඤාණං. සත්තානං අධිමුත්තිකතං ඤාණන්ති සත්තානං හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං යථාභූතං පජානනඤාණං. පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණන්ති එත්ථ පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන ද්වෙධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවං වඩ්ඪඤ්ච අපරභාවං හානිඤ්ච යථාභූතං පජානනඤාණං.

'The knowledge of the world with its many and diverse elements': here, 'many elements' means the numerous elements such as the eye-element, etc., or the elements of the sense sphere. 'Diverse elements' means elements of various kinds, because those very elements are distinct and have dissimilar natures. 'The world' means the world of aggregates, sense bases, and elements. 'Knowledge' means the knowledge of knowing as it really is. 'The knowledge of the diverse inclinations of beings' is the knowledge of knowing as it really is the state of diverse inclinations of beings, due to their inferior, etc., inclinations. 'The knowledge of the superior and inferior faculties of other beings and other persons': here, 'other beings' means principal beings. 'Other persons' means other inferior beings. Or, this pair of terms is stated in two ways for the sake of those to be trained, but has a single meaning. 'Knowledge of the superior and inferior faculties' is the knowledge of knowing as it really is the superiority, or growth, and the inferiority, or decline, of the faculties such as faith.

ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං ඤාණන්ති එත්ථ ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, රූපී රූපානි පස්සතීතිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣාන සමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති යෙන කාරණෙන ඣානාදීහි වුට්ඨහන්ති, තං කාරණං. ඤාණන්ති යථාභූතං පජානනඤාණං. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධානුස්සරණසඞ්ඛාතං පජානනඤාණං. සත්තානං චුතූපපාතං ඤාණන්ති සත්තානං චුතිඤ්ච උපපාතඤ්ච පජානනං දිබ්බචක්ඛුඤාණං. ආසවානං ඛයඤාණන්ති කාමාසවාදීනං ඛයසඞ්ඛාතං ආසවනිරොධං නිබ්බානං යථාභූතං පජානන ඤාණන්ති[Pg.29]. ඉමානි පන ඤාණානි අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්ස දසබලඤාණානීති දට්ඨබ්බානි.

'The knowledge of the defilement, cleansing, and emergence in regard to the jhānas, liberations, concentrations, and attainments': here, 'jhānas, liberations, concentrations, and attainments' refers to the four jhānas beginning with the first; the eight liberations beginning with 'Possessed of form, one sees forms'; the three concentrations beginning with that accompanied by initial and sustained thought; and the nine successive attainments beginning with the attainment of the first jhāna. 'Defilement' means a state conducive to decline. 'Cleansing' means a state conducive to distinction. 'Emergence' means the cause by which one emerges from the jhānas and so on. 'Knowledge' means the knowledge of knowing as it really is. 'The knowledge of recollecting past lives' is the knowledge of knowing designated as the recollection of formerly inhabited aggregates. 'The knowledge of the passing away and rebirth of beings' is the knowledge of the divine eye, which knows the passing away and rebirth of beings. 'The knowledge of the destruction of the taints' is the knowledge of knowing as it really is Nibbāna, the cessation of the taints, designated as the destruction of the taints such as the taint of sensual desire. These knowledges, however, are unshared by others and should be understood as the ten powers of knowledge of the Tathāgata.

හොන්ති චෙත්ථ –

And here there are these verses:

‘‘ඨානාට්ඨානං විපාකඤ්ච, ඤාණං පටිපදං ඤාණං;

අනෙකධාතුලොකඤ්ච, සත්තානං අධිමුත්තිකං. [සා පනෙසා සෙතවවිපුලාගාථාති දට්ඨබ්බා;

]

Knowledge of the possible and impossible, and of results, knowledge of the path; knowledge of the world with its many elements, and of the inclinations of beings. [This should be understood as the extensive verse of Setavā.]

ඉන්ද්‍රියපරාපරඤ්ච, ඣානාදිනං සංකිලෙසං;

වොදානං වුට්ඨානං ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිං;

සත්තානං චුතූපපාතං, ආසවක්ඛයං ඤාණන්ති;

දසිමානි බුද්ධස්ස චා, සාධාරණානි ඤාණානී’’ති. [සා පනෙසා සාමඤ්ඤගාථාති දට්ඨබ්බා;

]

The superior and inferior faculties; the defilement, cleansing, and emergence of the jhānas, etc.; knowledge of recollecting past lives, of the passing away and rebirth of beings, and knowledge of the destruction of the taints—these ten are the knowledges common to the Buddha. [This should be understood as the general verse.]

නනු දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණමෙව හොති, අථ කස්මා තං ඤාණං දසභෙදෙන වුත්තන්ති. වුච්චතෙ. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, දසබලඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන තම්පි තතො අවසෙසම්පි පජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති. දුතියං කම්මන්තර විපාකන්තරමෙව. තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව. චතුත්ථං ධාතු නානත්තකාරණමෙව. පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව. ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව. සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව. අට්ඨමං පුබ්බෙ නිවුත්ථඛන්ධසන්තතිමෙව. නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව. දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති. එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති. ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති. මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති. එවං තෙසං ඤාණද්වයානං විසෙසොති. තං පන ඉධ ඤාණද්වයං අධිප්පෙතන්ති.

But is not the knowledge of the ten powers without an individual essence, being simply the knowledge of omniscience? So why is that knowledge spoken of with ten divisions? It is said: The knowledge of the ten powers is one thing, and the knowledge of omniscience is another. For the knowledge of the ten powers knows only its own respective function. But the knowledge of omniscience knows that and what remains beyond it. Among the powers of knowledge: the first knows only cause and non-cause; the second, only the diversity of kamma and the diversity of its results; the third, only the delimitation of kamma; the fourth, only the cause of the diversity of elements; the fifth, only the dispositions and inclinations of beings; the sixth, only the keenness and dullness of the faculties; the seventh, only their defilement and so on, along with the jhānas, etc.; the eighth, only the continuity of aggregates formerly inhabited; the ninth, only the passing away and relinking of beings; the tenth, only the determination of the truths. But the knowledge of omniscience knows what is to be known by these and what is beyond them. However, it does not perform their entire function. For it cannot, having become a jhāna, attain absorption; having become a spiritual power, perform transformations; having become the path, destroy the defilements. Such is the distinction between these two kinds of knowledge. But here, both kinds of knowledge are intended.

අතුලන්ති [Pg.30] සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසං. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. තුලනං උම්මානං තුලා, තුල සදිස්‍යං. සද්දනීතියඤ්හි ‘‘තුල උම්මානෙ’’ති වුත්තං. අථ වා තුලියති පමියති එතායාති තුලා, පකතිතුලා. තුලා වියාති තුලා, ඤාණං. තාය සම්මිතො තුලො. සම්මිත තද්ධිතෙ අපච්චයො. තුලසදිසඤාණෙන සම්මිතො පුග්ගලො. න තුලො අතුලො. කම්මධාරයමිස්සකතප්පුරිස සමාසොයං. සීලාදිගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසො භගවා ලබ්භති. අථ වා නත්ථි තුලො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අතුලො, භගවා. අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණොයං බහුබ්බීහි. සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසො අග්ගපුග්ගලොති අත්ථො. සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං ද්විපදානඤ්ච චක්ඛුමා’’ති. තං අතුලං බුද්ධන්ති සම්බන්ධො. වන්දෙති බුද්ධස්ස නයනසුභගකායඞ්ගාදිගුණං අනුස්සරිත්වා තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං අහං වන්දාමීති අත්ථො. එත්ථ ච මිවිභත්තියා මහාවිසයසුත්තෙන එකාරා දෙසොති දට්ඨබ්බො. වන්දනා පන තිවිධා හොති කායවචීමනොවන්දනාවසෙනාති. යථාහ ‘‘තිස්සො ඉමා භික්ඛවෙ වන්දනා. කතමා තිස්සො. කායෙන වන්දති, වාචාය වන්දති, මනසා වන්දතී’’ති.

Incomparable means unequalled by any individual in virtues such as moral discipline. This is the verbal meaning here. Measuring is estimation, a balance; `tula` means similarity. For in the Saddanīti it is said: '`tula` in the sense of estimation.' Or, that by which one is weighed or measured is a `tulā`, a standard balance. Like a balance is knowledge. Measured by that is `tulo`. The suffix `a` is applied in the taddhita formation of `sammita`. A person measured by knowledge similar to a balance. Not `tulo` is `atulo`, incomparable. This is a compound that is a `kammadhāraya` mixed with a `tappurisa`. The Blessed One is obtained as one unequalled by any individual in virtues such as moral discipline. Or, 'there is no individual equal or similar to him,' thus he is `atulo`, the Blessed One. This is a `bahubbīhi` compound indicating the possession of that quality. The meaning is: the supreme individual, unequalled by anyone in virtues such as moral discipline, because of being the foremost individual in the world with its devas. As it is said: 'Bhikkhus, as far as there are beings—whether footless or two-footed or four-footed—the Tathāgata is declared the chief among them... dispassion is the best of states, and the one with vision is the best of two-footed beings.' 'That incomparable Buddha'—this is the connection. 'I pay homage' means: 'Recollecting the qualities of the Buddha, such as the beauty of his eyes and limbs, I respectfully pay homage with the three doors.' Here, it should be understood that the substitution of `e` for the `mi` ending occurs according to the Mahāvisayasutta. Veneration, indeed, is threefold: by way of bodily, verbal, and mental veneration. As it is said: 'Bhikkhus, there are these three kinds of veneration. What three? One venerates with the body, one venerates with speech, and one venerates with the mind.'

තත්ථ යොනිසො මනසිකාරචිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජාණුද්වයකප්පරද්වයනලාටසඞ්ඛාතානි පඤ්ච අඞ්ගානි භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දනෙය්‍යානං අභිමුඛං නිපතන්තො කායෙන වන්දති නාම. යං සන්ධාය ‘‘පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා’’ති අට්ඨ කථාදීසු වුත්තං. බුද්ධගුණපදානි වාචාය පවත්තෙන්තො වාචාය වන්දති නාම. විපස්සිස්ස නමත්ථු, සිඛිස්සාපි නමත්ථු, වෙස්ස භුස්ස නමත්ථු, කකුසන්ධස්ස නමත්ථු, කොණාගමනස්ස නමත්ථු[Pg.31], කස්සපස්ස නමත්ථු, අඞ්ගීරස්සස්ස නමත්ථු ත්‍යාදීසුපි වාචාවන්දනායෙව. බුද්ධාදි ගුණානි අනුස්සරන්තො මනසා වන්දති නාමාති.

Herein, having established the mind with wise attention, one places the five points—the two knees, the two elbows, and the forehead—on the ground and prostrates towards those worthy of veneration: this is called veneration with the body. In reference to this, it is said in the commentaries and other works: 'Having venerated with the five-point prostration.' Causing words about the Buddha’s qualities to be uttered is called veneration with speech. For example: 'Homage to Vipassī, homage to Sikhī, homage to Vessabhū, homage to Kakusandha, homage to Koṇāgamana, homage to Kassapa, homage to Aṅgīrasa'—these too are instances of verbal veneration. Recollecting the qualities of the Buddha and others is called veneration with the mind.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. නයනසුභගකායඞ්ගං සබ්බසත්තානං චක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන කායඞ්ගෙන සමන්නාගතං, මධුරවරසරොපෙතං පියපෙමනීයෙන අස්සාදි යෙන උත්තමසද්දෙන සමන්නාගතං, අමිතගුණගණාධාරං අපරිමිණිතබ්බසීලාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානභූතං, දසබලං අනඤ්ඤසාධාරණෙන තථාගතස්ස කායඤාණදස බලෙන සමන්නාගතං, අතුලං සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං බුද්ධං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං අහං වන්දෙ වන්දාමීති.

This is the concise construal here: 'Him whose physical form is beautiful to the eye' means endowed with a physical form beautiful to the eyes of all beings; 'him who is endowed with a sweet and excellent voice' means endowed with a supreme voice that is dear, endearing, and delightful; 'him who is the support for a collection of immeasurable qualities' means who has become the basis for a collection of immeasurable qualities such as moral discipline; 'him who has the ten powers' means endowed with the ten powers of the Tathāgata's physical strength and knowledge, which are not shared by others; 'him who is incomparable' means unequalled by anyone in virtues such as moral discipline—'that Buddha I respectfully pay homage to with the three doors.'

දුතියවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the second verse of veneration is concluded.

3.

3.

යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො,සංසාරෙ අනුභොසි කායිකං;

දුක්ඛං චෙතසිකඤ්ච ලොකතො,තං වන්දෙ නරදෙව මඞ්ගලං.

That Buddha, resolute, upholder of final knowledge, Who in saṃsāra experienced bodily And mental suffering arising from the world, To him, the auspicious god among men, I pay homage.

3. එවං තතියගාථාය බුද්ධස්ස වන්දිත්වා ඉදානි සමාධි ආදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො තිආදිගාථමාහ. අයං පන මසජගණ ගරුයුත්තත්තා දසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා සුද්ධවිරා ජිතගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ-ම්සා ජ්ගා සුද්ධවිරා ජිතං මතන්ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ම්සා මසගණා ච ජ්ගා ජගණගරුකා ච චෙ සිය්‍යුං, තං වුත්තං සුද්ධවිරාජිතන්ති මතං ඤාතබ්බන්ති. ධිතිමා අඤ්ඤධාරකො යො බුද්ධො ලොකතො සංසාරෙ කායිකං දුක්ඛඤ්ච චෙතසිකං දුක්ඛඤ්ච අනුභොසි නරදෙවමඞ්ගලං, තං බුද්ධං අහං වන්දෙති සම්බන්ධො.

3. Having thus venerated the Buddha with the third verse, now, desiring to praise and venerate him for the four qualities beginning with concentration, he utters the verse starting, 'Yo buddho dhitimāññadhārako.' This verse, being composed of an `m-gaṇa`, an `s-gaṇa`, a `j-gaṇa`, and a heavy syllable, and thus having ten syllables, should be understood as a Suddhavirājitagāthā. For it is said in the Vuttodaya: 'An `m-gaṇa`, `s-gaṇa`, `j-gaṇa`, and a heavy syllable make a Suddhavirājita.' Its meaning is: When each line has an `m-gaṇa`, an `s-gaṇa`, a `j-gaṇa`, and a heavy syllable, that verse is to be known as Suddhavirājita. The connection is: 'That Buddha who is resolute, an upholder of final knowledge, who in saṃsāra experienced, on account of the world, bodily suffering and mental suffering—to him, that auspicious god among men, I pay homage.'

තත්ථ [Pg.32] හි යොති අනියමනිද්දෙසො. යො යාදිසොති අත්ථො. තස්ස ච අනියමවාචක සබ්බනාමපදත්තා වචනත්ථො න කාතබ්බො. තස්ස පන ය ඔති පදවිභාගො කාතබ්බො. තෙසු ච යසද්දස්ස වාච්චං අනියමො බුද්ධදබ්බො අප්පධානෙන ලබ්භති, තස්ස යාදිසයුත්තජච්චනාමගොත්තසීලවිහාරී ගොචරසඞ්ඛාතං අනියමසාමඤ්ඤාකාරත්තගුණමෙව පධානෙන ලබ්භති. පඨමාසිවිභත්තියා කාරියභූතස්ස ඔකාරස්ස වාච්චං පකතූපනිස්සයසඞ්ඛාතං කත්තුකාරකෙකවචනසඞ්ඛ්‍යං ලබ්භති. අථ වා සබ්බනාමභාවං යාති ගච්ඡතීති යො, අනියමවාචකභාවං යාති ගච්ඡතීති වා යො, සබ්බනාම භාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො, සබ්බනාමභාවෙන යාතබ්බො ඤාතබ්බොති වා යො, යාතබ්බො ඤාතබ්බො එතෙන වා අනියමත්ථොති යො.

Herein, `yo` is an indefinite designation. The meaning is 'whoever' or 'of whatever kind.' And because it is a pronoun signifying indefiniteness, a verbal analysis should not be made. However, a division of the word into `ya` and `o` should be made. Of these, the meaning of the word `ya`, indefiniteness, is obtained secondarily with reference to the substance 'Buddha'; its primary meaning is obtained as the quality of being a general, indefinite form—designated as its 'domain'—connected with such things of an indefinite kind as birth, name, clan, virtue, and abiding. The meaning of the `o`, which is the result of the first case ending, is obtained as the agent in the singular number, designated as having its own nature as support. Alternatively, `yo` is so called because it 'goes' (`yāti`) to the state of being a pronoun; or because it 'goes' to the state of expressing indefiniteness; or because it 'proceeds' (`yāti`) by way of being a pronoun; or because it is to be 'known' (`yātabbo`) by way of being a pronoun; or because the indefinite meaning is to be 'known' (`yātabbo`) by means of it.

තෙනාහු පොරාණා –

Thus the ancients have said:

‘‘නානාකාරණං පටිච්ච, ධාතුපච්චයවිග්ගහං;

චින්තකානං පභාවොව, පධානං හොති චින්තනෙ’’ති.

"Relying on various reasons and the analysis of roots and suffixes, the power of thinkers becomes the primary factor in their thought."

බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. බුජ්ඣති චත්තාරි සච්චානීති බුද්ධො, භගවා. සුද්ධකත්තුසාධනොයං. බුධධාතු ත. බොධෙතා පජායාති වා බුද්ධො, හෙතු කත්තුසාධනොයං. අඤ්ඤෙසං චත්තාරි සච්චානි බොධෙතීති අත්ථො. අථ වා අනඤ්ඤබොධිතො හුත්වා සවාසනාය සම්මොහනිද්දාය බුජ්ඣති ජාගරොතීති බුද්ධො, දිනකරකිරණ සමාගමෙන පරමරුචිරසිරීසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කත සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පත්තියා බුජ්ඣති විකසතීති වා බුද්ධො, නිබ්බාන සඞ්ඛාතං එකායනමග්ගං බුජ්ඣති ගච්ඡතීති වා බුද්ධො. බුධසද්දො හි ඤාණාදීසු චතූස්වත්ථෙසු වත්තති.

'Buddha' means one who has penetrated the Dhamma of the Four Truths. This is the verbal meaning here. 'He awakens to the Four Truths,' thus he is a Buddha, the Blessed One. This is a derivation in the simple agentive sense, from the root `budh` with the suffix `ta`. Or, 'He awakens the generation of beings,' thus he is a Buddha; this is a derivation in the causal agentive sense. The meaning is that he causes others to awaken to the Four Truths. Alternatively, he is a Buddha because, not being awakened by another, he awakens from the sleep of delusion with its latent tendencies and is vigilant—just as a lotus, having attained supreme and delightful beauty and splendor through the convergence of the sun's rays, blossoms, so too he awakens and blossoms upon attaining omniscient knowledge, adorned with a collection of immeasurable qualities, through the convergence with the knowledge of the noble path. Or, he is a Buddha because he 'awakens to,' that is, 'goes to,' the one-way path called Nibbāna. For the word `budha` is used in four meanings, such as knowledge.

තෙන [Pg.33] වුත්තං –

Thus it is said:

‘‘ඤාණෙ විකසනෙ චෙව, ගමනෙ චාපි ජාගරෙ;

චතූස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, බුධසද්දො පවත්තතී’’ති.

"In the sense of knowledge and of blossoming, and also of going and of being awake: in these four meanings the word `budha` is used."

අථ වා සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣති ජානාතීති බුද්ධො, පාරමි භාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති වා බුද්ධො, සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතඤාණගුණවිසෙසෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති වා බුද්ධො, භගවතා බුජ්ඣිතබ්බං ඤාතබ්බන්ති බුද්ධං. කිං තං, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං, තදස්සත්ථීති බුද්ධො, භගවා. අත්ථතො පන පාරමිතා භාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විහතවිද්ධස්ත නිරවසෙසක්ලෙසො මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිඅපරි මෙය්‍යගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො. යථාහ ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති.

Or, 'he awakens to, he knows, all knowable things,' thus he is a Buddha. Or, 'with the wisdom developed by the perfections, he awakens to, has awakened to, and will awaken to all conditioned and unconditioned phenomena,' thus he is a Buddha. Or, he is a Buddha because he is to be awakened to through the special qualities of knowledge he has attained, as in 'Indeed, that Blessed One is a Perfectly Enlightened One.' Or, that which is to be awakened to and known by the Blessed One is `buddhaṃ`. What is that? Omniscient knowledge. He possesses this, therefore he is a Buddha, the Blessed One. In terms of meaning, however, a Buddha is that continuity of aggregates which, through self-arisen knowledge developed from the perfections, has utterly destroyed the defilements with their latent tendencies without remainder, and is the basis for a collection of immeasurable qualities such as great compassion and omniscient knowledge. As it is said: 'A Buddha is that Blessed One who is self-arisen, without a teacher, who by himself fully awakened to the truths concerning things unheard before, and therein attained omniscience and gained mastery over the powers.'

එත්ථ ච බුද්ධො නාම සබ්බඤ්ඤුබුද්ධ, පච්චෙකබුද්ධ, චතුසච්චබුද්ධ, සුත බුද්ධවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පූරෙත්වා සම්බොධිප්පත්තො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා සයම්භූපත්තො පච්චෙකබුද්ධො නාම. අවසෙසා ඛීණාසවා චතුසච්චබුද්ධො නාම. බහුස්සුතො සුතබුද්ධො නාම. ඉධ පන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො අධිප්පෙතො.

Herein, the term 'Buddha' is fourfold: the Omniscient Buddha, the Private Buddha, the Four-Truths Buddha, and the Buddha-by-learning. Among these, the Omniscient Buddha is one who has attained full enlightenment after fulfilling the thirty perfections over four incalculable aeons and a hundred thousand more. The Private Buddha is one who has attained self-enlightenment after fulfilling the perfections over two incalculable aeons and a hundred thousand more. The remaining taint-destroyers are called Four-Truths Buddhas. One of great learning is called a Buddha-by-learning. Here, however, it is the Omniscient Buddha that is meant.

ධිතිමාඤ්ඤධාරකොති එත්ථ ධිතිමා අඤ්ඤධාරකොති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. ධිතිමාති සමාධිවන්තො, සම්පයුත්ත ධම්මෙ එකාරම්මණෙ ධාරෙතීති ධිති, සමාධි. ධාධාතුති. ආකාරස්ස ඉකාරාදෙසො. ධියති ඨපෙති එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙති ධිති, චිත්තෙන යොගෙනෙවෙසො එකා රම්මණෙ [Pg.34] පතිට්ඨාපනවසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. ධිති අස්ස අත්ථීති ධිතිමා, බුද්ධො. සො හි යථා මහාමෙරු චතූහි දිසාහි භුසං ආගතෙහි වාතෙහි න සමිඤ්ජති, එවං පටිපක්ඛෙහි මිච්ඡාවාද වාතෙහි ච ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙහි ච ලාභාලාභ යසායස නින්දා පසංස සුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතෙහි ලොකධම්මෙහි ච න සමිඤ්ජති, සමාධිවන්තොයෙව හොතීති වුත්තං හොති.

Herein, in the phrase `Dhitimāññadhārako`, the word-division should be made as `dhitimā aññadhārako` (resolute, upholder of final knowledge). `Dhitimā` means endowed with concentration. 'It holds associated states on a single object,' thus it is `dhiti`, concentration. It is from the root `dhā`; the `ā` is replaced by `i`. It is called `dhiti` because it places, it establishes, associated states on a single object; that is, by the application of the mind, it establishes the mind on an object with an unwavering nature. 'He has `dhiti`,' thus he is `dhitimā`, the Buddha. For just as the great Mount Meru does not tremble when struck by fierce winds coming from the four directions, so too he does not tremble when struck by the opposing winds of wrong views, by desirable and undesirable objects, and by the worldly conditions of gain and loss, fame and disrepute, blame and praise, and pleasure and pain. He is, it is said, endowed with concentration.

අඤ්ඤධාරකොති අරහත්තඵලහාරකො. විමුත්තිසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලසෙතච්ඡත්තං ධාරෙන්තො වා. ජානාති පඨම මග්ගෙන දිට්ඨසච්චස්ස ආමරියාදං අනතික්කමිත්වා වාති අඤ්ඤං, අරහත්තඵලං. ආපුබ්බඤාධාතු ක්වි. ආසද්දො මරියාදත්ථො. සංයොගපරත්තා ආකාරස්ස රස්සො, තං ධාරෙතීති අඤ්ඤධාරකො. අඤ්ඤසද්දූපපදධරධාතු ණ්වු. සංසාරෙති ඛන්ධධාතුආයතනානං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තමානෙ සංසාරවට්ටෙ.

'Bearer of final knowledge' means one who partakes of the fruit of arahantship. Or, one who bears the white parasol of the fruit of arahantship, which is designated as liberation. He knows final knowledge—the fruit of arahantship—by not transgressing the limit of the truth seen by means of the first path. The word 'aññā' is derived from the prefix 'ā' and the root 'ñā' with the suffix 'kvi'; the particle 'ā' has the meaning of 'limit,' and the long 'ā' is shortened because a conjunct consonant follows. 'He bears that' (taṃ dhāreti), thus he is a 'bearer of final knowledge' (aññadhārako). Alternatively, the word is formed from 'aññā' as a prefix, the root 'dhar,' and the suffix 'ṇvu.' One wanders on in the round of rebirths, where the aggregates, elements, and sense bases proceed without interruption.

වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං –

For it is said in the commentary:

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති.

“The succession of the aggregates, and of the elements and sense bases, proceeding without interruption, is called ‘wandering on.’”

ඛන්ධධාතුආයතනානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධෙන සංපුනප්පුනං සරති ගච්ඡති පවත්තතීති සංසාරො. සංපුබ්බසරධාතු ගතිම්හි ණ. අථ වා ඛන්ධායතනධාතුයො සං අබ්බොච්ඡින්නං සරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාති සංසාරොති වචනත්ථො කාතබ්බො, තස්මිං. අනුභොසීති අනුපුනප්පුනං අභුඤ්ජි, අවෙදයීති අත්ථො. කායිකන්ති කායෙ සරීරෙ පවත්තං කායිකං. චෙතසිකන්ති චෙතසි පවත්තං චෙතසිකං. තං පන පදද්වයං දුක්ඛන්තිපදෙ විසෙසනං. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං. දුක්ඛනං දුක්ඛං, අථ වා දුක්ඛයතීති දුක්ඛං, දුක්ඛධාතු අ. ඉදං පන නිබ්බචනං කාරිතවසෙන වුත්තං. යස්ස උප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති වුත්තං හොති. ලොකතොති සත්තලොකහෙතු. ලොකියන්ති [Pg.35] පවත්තන්ති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි තබ්බිපාකො චාති ලොකො. ලොකධාතු ණ. අථ වා කුසලාදීනි ලාති ගණ්හාතීති ලොකො. ලාධාතු ඔකපච්චයො. සත්ත ලොකොව ලබ්භති. ධිතිමා අඤ්ඤධාරකො යො බුද්ධො සංසාරවට්ටෙ නිමුග්ගානං සත්තානමනුදයාය සංසාරවට්ටදුක්ඛතො පමොචෙතුකාමො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතිදුක්කරානි සමතිංසපාරමියො පඤ්ච මහා පරිච්චාගෙ ච කරොන්තො සත්තලොකහෙතු කායිකං චෙතසිකං සංසාරවට්ටදුක්ඛං අනුභවසීති වුත්තං හොති. තන්ති තාදිසං බුද්ධං. වන්දෙති වන්දාමි.

It is called saṃsāra because the aggregates, elements, and sense bases repeatedly fare on, go, and proceed in relation to one another. The word is formed from the prefix 'saṃ' and the root 'sar' in the sense of 'going,' with the suffix 'ṇa.' Alternatively, the meaning of 'saṃsāra' should be understood as that wherein the aggregates, sense bases, and elements fare on, go, and proceed uninterruptedly. 'He experienced' (anubhosi) means he repeatedly partook of, that is, he felt. 'Bodily' (kāyikaṃ) refers to what occurs in the body. 'Mental' (cetasikaṃ) refers to what occurs in the mind. These two terms are adjectives qualifying the word 'suffering' (dukkhaṃ). 'Suffering' here means the suffering of the round of existence. It is suffering because it torments, or because it causes torment; the word is from the root 'dukkh' with the suffix 'a.' This explanation is given in a causative sense: it means that what arises makes one who experiences it suffer. 'For the world's sake' (lokatoti) means for the sake of the world of beings. The 'world' (loko) is that wherein merit, demerit, and their results proceed; the word is from the root 'lok' with the suffix 'ṇa.' Alternatively, 'loko' is so called because it takes up (lāti), that is, receives (gaṇhāti), wholesome states and so on; the word is from the root 'lā' with the suffix 'oka.' The world of beings is thus obtained. The meaning is: The steadfast one, the bearer of final knowledge, that Buddha, desiring to liberate beings submerged in the round of rebirths from its suffering, for the sake of the world of beings, endured bodily and mental suffering belonging to the round of rebirths while fulfilling the thirty perfections, which are extremely difficult, and the five great relinquishments over four incalculable aeons and one hundred thousand kappas. 'Him' (taṃ) refers to such a Buddha. 'I venerate' (vande) means 'I pay homage' (vandāmi).

නරදෙවමඞ්ගලන්ති නරදෙවානං මඞ්ගලභූතං. අයං පනෙත්ථ වචනත්තො. නිරයං නෙති පාපුණාතීති නරො, මනුස්සො. නිධාතු පාපුනනෙ අරො. අරියමනුස්සො පන භූතපුබ්බගතික නයෙන නරො නාමාති. අථ වා සෙට්ඨභාවං නෙතීති නරො, උත්තමං පබ්බජ්ජං නෙතීති අත්ථො. විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං පන ජෙට්ඨභාවං නෙතීති නරො. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව භත්තුභූතො ඉතරාසන්ති වුත්තං. විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායං පන නරතීති නරො, පුරිසො. යථා හි පඨමපකතිභූතො සත්තො ඉතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරිඋච්චෙ ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතු භූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුඨානෙ තිට්ඨති. පගෙව ඉතරා ඉතරාසන්ති වුත්තං. තස්මා ඉධ පන නරන්ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තම්පි විසෙසෙන පුරිසනරන්ති විඤ්ඤායති පධානනයෙන ගහණස්ස යුත්තත්තා. දිබ්බන්ති කාමගුණ ඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්තීති දෙවා. දිවුධාතු ණ. අථ වා සරීරාලඞ්කාරජුතියා දිබ්බන්තීති දෙවා. දෙවා ච නාම තිවිධා හොන්ති සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා චාති. තත්ථ මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන [Pg.36] දෙවාති සම්මතත්තා රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා ච සම්මුතිදෙවා නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. ඉධ පන උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා.

'The auspicious one for humans and devas' means one who is a blessing for humans and devas. Herein is the explanation of the words. One who leads to hell (nirayaṃ neti) is a 'nara,' a human. The word is from the root 'nī' in the sense of 'making reach,' with the suffix 'aro.' A noble person, however, is called a 'nara' by way of a previous state of existence. Alternatively, one who leads to the state of excellence is a 'nara'; the meaning is, one who leads to the supreme homeless life. In the commentary on the Vimānavatthu, however, it is said that a 'nara' is one who leads to the state of being the eldest. For even a person who becomes a son or brother stands in the position of a father to his mother's elder sisters; how much more so one who becomes a husband to other women. In the Visuddhimagga Mahāṭīkā, however, it is said: 'He leads (nayati), thus he is a 'nara,' a man (purisa).' Just as a being of a primary nature is called a 'purisa' because he lies (seti) or proceeds in a high (ucca) place in the front (puri) by reason of his excellence over other natures, so too 'nara' is said in the sense of 'leading.' For even a person who becomes a son or brother stands in the position of a father to his mother's elder sisters; how much more so to other women. Therefore, here, though 'nara' is spoken of generally, it is specifically understood as a male human (purisanara), since it is appropriate to take it in its primary sense. 'Devas' are so called because they sport (dibbanti) with sensual pleasures, jhānas, supernormal powers, sovereignty over the mind, etc. The word is from the root 'div' with the suffix 'ṇa.' Alternatively, 'devas' are so called because they shine (dibbanti) with the radiance of their bodily ornaments. Devas are of three kinds: conventional devas, devas by rebirth, and devas by purification. Among these, from the time of Mahāsammata onwards, kings, queens, and princes are called 'conventional devas' because they are designated as 'devas' by the world. Those reborn in a deva world are called 'devas by rebirth.' The Buddhas, Paccekabuddhas, and Arahants are called 'devas by purification.' Here, however, devas by rebirth are intended.

මඞ්ගලන්ති මඞ්ගලභූතං. තන්තිපදෙ විසෙසනං. මඞ්ගන්ති වඩ්ඪෙන්ති සබ්බසම්පත්තීහි සත්තානං එතෙනාති මඞ්ගලො, බුද්ධො. මඞ්ගල ධාතු වඩ්ඪනෙ අලො. අථ වා මඞ්ගං වුච්චති පාපං, තං වෙනෙය්‍යානං දෙසනාය ලුනාති ඡින්දතීති මඞ්ගලො, බුද්ධො. මඞ්ගසද්දූපපදලුධාතු ක්වි. නරා ච දෙවා ච නරදෙවා, තෙසං මඞ්ගලො නරදෙවමඞ්ගලො, බුද්ධො. සො පන මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මානං පූජනීයත්තා ච සඞ්ඛෙ, චක්කං, පුණ්ණකුම්භො, ගරා, සිරී, සෙතච්ඡත්තං, අඞ්කුසො, ධජං, සොවත්තිකඤ්චාති අට්ඨහි ලොකියමඞ්ගලෙහි සෙට්ඨත්තා උත්තමත්තා ච මඞ්ගලො නාමාති වුච්චති, තස්මා බුද්ධස්ස නරදෙවමඞ්ගලන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායොති.

'Auspicious' (maṅgalaṃ) means being a blessing. It is an adjective for the word 'him' (taṃ). By this, they augment or increase the good fortune of beings, thus he is 'auspicious' (maṅgalo), the Buddha. The root 'maṅgala' is in the sense of 'increasing,' with the suffix 'alo.' Alternatively, 'maṅga' is said to be evil; he cuts or severs that for those to be trained by means of his teaching, thus he is 'auspicious' (maṅgalo), the Buddha. The word is formed from the word 'maṅga' as a prefix, the root 'lū,' and the suffix 'kvi.' Humans and devas are 'naradevā'; their auspicious one is the 'naradevamaṅgalo,' the Buddha. He is called 'auspicious' because he is worthy of veneration by humans, devas, and brahmās, and because he is the highest and most excellent, superior to the eight worldly auspicious symbols—the conch, the wheel, the full pot, the garā, the śrīvatsa, the white parasol, the goad, the banner, and the svastika. Therefore, the meaning is that he praises the Buddha as 'the auspicious one for humans and devas'.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. ධිතිමා සමාධිවන්තො අඤ්ඤධාරකො අරහත්තඵලධාරකො අරහත්තඵලසෙ තච්ඡත්තං ධාරෙන්තො වා, යො යාදිසො බුද්ධො, සංසාරෙ සංසාරවට්ටෙ, කායිකං කායෙ පවත්තං දුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච චෙතසි පවත්තං දුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච, ලොකතො ලොකහෙතු, අනුභොසි පුනප්පුනං අභවසි අවෙදයි, නරදෙවමඞ්ගලං නරදෙවානං මඞ්ගලභූතං, තං තාදිසං බුද්ධං අහං වන්දෙ වන්දාමීති.

Herein is the concise construal: I (ahaṃ) venerate (vande) that (taṃ) Buddha (buddhaṃ) of such a kind (yādiso), who is steadfast (dhitimā), possessing concentration (samādhivanto), the bearer of final knowledge (aññadhārako)—that is, the bearer of the fruit of arahantship (arahattaphaladhārako) or one who bears the white parasol of the fruit of arahantship (arahattaphalasetacchattaṃ dhārento vā)—and who is the auspicious one for humans and devas (naradevamaṅgalaṃ), a blessing for humans and devas (naradevānaṃ maṅgalabhūtaṃ); who for the sake of the world (lokato), that is, on account of the world (lokahetu), experienced (anubhosi)—that is, repeatedly became subject to (punappunaṃ abhavasi), felt (avedayi)—bodily suffering (kāyikaṃ dukkhaṃ), that is, suffering occurring in the body (kāye pavattaṃ) and suffering of the round (vaṭṭadukkhañca), and mental suffering, that is, suffering occurring in the mind (cetasi pavattaṃ) and suffering of the round (vaṭṭadukkhañca), in saṃsāra (saṃsāre), that is, in the round of rebirths (saṃsāravaṭṭe).

තතියවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

Here ends the explanation of the third verse of veneration.

4.

4.

බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහං,දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තං;

පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දං,

Him whose body is adorned with the thirty-two marks, who is ablaze with the light issuing from his body's radiance, who has found the flood of the qualities of wisdom, resolution, and virtue,

වන්දෙ මුනිමන්තිමජාතියුත්තං.

I venerate that sage, endowed with his final birth.

4. එවං [Pg.37] තතියගාථාය බුද්ධස්ස නත්වා ඉදානි බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහන්ත්‍යාදීහි ඡහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මුනිනො වන්දිතුකාමො බාත්තිංසති ලක්ඛණ චිත්‍ර දෙහ න්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත ජ ජ ගණ ගරුද්වය යුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපට්ඨිතා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ත්ජා ජ්ගා ගරුනායමුපට්ඨිතා සා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ත්ජා තජගණා ච ජ්ගාජගණගරූ ච ගරුනා පාදන්තගරුනා චෙ යුත්තා, සා අයං ගාථා උපට්ඨිතා නාමාති. එත්ථ ච එක ගරුකෙ සතිපි ද්විගරුකෙපි ලක්ඛණසමානත්තා උපට්ඨිතා ගාථා නාමාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ බාත්තිංසති ලක්ඛණ චිත්‍ර දෙහන්ති ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රං සරීරවන්තං. එත්ථ ච ද්වීහි අධිකං තිංසං බාත්තිංසති. ද්විසද්දස්ස බාදෙසො. ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං බුද්ධසරීරං එතෙනාති ලක්ඛණං. දිහති උපචයති වඩ්ඪති වා එත්ථ කුසලා කුසලන්ති දෙහං, සරීරං. දිහධාතු උපචයෙ වඩ්ඪනෙ වා ණ. බාත්තිංසති මහාපුරිසලක්ඛණෙහි චිත්‍රං විචිත්‍රං දෙහං සරීරං යස්ස සොති බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහො, මුනි ලබ්භති.

4. Having thus venerated the Buddha with the third verse, now, desiring to venerate the sage by extolling him with the six qualities beginning with 'Him whose body is adorned with the thirty-two marks,' he recites the verse starting 'Him whose body is adorned with the thirty-two marks.' This verse should be understood as being an Upaṭṭhitā stanza, characterized by eleven syllables, as it contains a ta-gaṇa, a ja-gaṇa, a ja-gaṇa, and two heavy syllables. For it is said in the Vuttodaya: 'That with t, j, j, g, g is the Upaṭṭhitā.' Its meaning is: That verse in each line of which there are a ta-gaṇa, a ja-gaṇa, a ja-gaṇa, and two heavy syllables is called Upaṭṭhitā. And here, although there is only one heavy syllable at the end, because of the similarity of the characteristic, it should be understood as an Upaṭṭhitā verse. Therein, 'Him whose body is adorned with the thirty-two marks' means one having a body beautified by the thirty-two marks of a great man. Here, 'thirty-two' (bāttiṃsati) is thirty plus two; 'bā' is a modification of 'dvi.' 'Mark' (lakkhaṇaṃ) is that by which the Buddha's body is marked or recognized. 'Body' (dehaṃ) is that wherein wholesome and unwholesome states accumulate (dihati), are heaped up (upacayati), or increase (vaḍḍhati); the word is from the root 'dih' in the sense of 'heaping up' or 'increasing,' with the suffix 'ṇa.' He whose body is adorned with the thirty-two marks of a great man is 'one whose body is adorned with the thirty-two marks'; this refers to the sage.

ඉදං පනෙත්ථ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසරූපස්ස සඞ්ඛෙප දස්සනං. සුප්පතිට්ඨිතපාදො ච, ආයතපණ්හි, දීඝඞ්ගුලි, මුදුත ලුණහත්ථපාදො, ජාලහත්ථපාදො, උස්සඞ්ඛපාදො, එණිජඞ්ඝො, ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණු කානි පරිමසති පරිමජ්ජති, කොසොහිතවත්ථගුය්හො, සුවණ්ණ වණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො, සුඛුමච්ඡවී, එකෙකලොමො, උද්ධග්ගලොමො, බ්‍රහ්මුජුගත්තො, සත්තුස්සදො, සීහපුබ්බද්ධ කායො, චිතන්තරංසො, නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො, සමවට්ටක්ඛන්ධො, රසග්ගරසී, සීහහනු, චත්තාලීසදන්තො, සමදන්තො, අවිරළදන්තො, සුසුක්කදාඨො, පහූතජිව්හො, බ්‍රහ්මස්සරො කරවීකභාණි, අතිනීලනෙත්තො, ගොපඛුමො, උණ්ණා භමු කන්තරෙ [Pg.38] ජාතො, උණ්හීසසීසො චාති ද්වත්තිංසවිධානි හොන්ති මහාපුරිසලක්ඛණානි.

Herein is a brief presentation of the thirty-two marks of a great man: he has well-set feet, long heels, long fingers and toes, soft and tender hands and feet, net-like hands and feet, high-raised ankles, antelope-like calves, and standing and without bending he can touch and rub his knees with both hands; his male organ is enclosed in a sheath, his complexion is golden-hued like burnished gold, his skin is so delicate that no dust clings to it, he has one hair per pore, his body hairs grow upwards, he has a divinely straight body, he has seven convex surfaces, he has a lion-like upper body, the furrow between his shoulders is filled in, he has the proportions of a banyan tree, he has an evenly rounded torso, he has a supreme sense of taste, he has a jaw like a lion's, he has forty teeth, his teeth are even, his teeth are without gaps, his canine teeth are very white, he has a long and broad tongue, he has a voice like Brahmā's, like the call of the karavīka bird, his eyes are deep blue, he has eyelashes like a cow's, a white tuft of hair grows between his eyebrows, and his head has a cranial protuberance. These are the thirty-two marks of a great man.

තෙන වුත්තං පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ ‘‘කතමානි තානි භික්ඛවෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙ ගතියො භවන්ති, අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති රාජා හොති චක්කවත්ති…පෙ… සචෙ ඛොපන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මා සම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො 1. ඉධ භික්ඛවෙ මහා පුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. යම්පි භික්ඛවෙ මහා පුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහා පුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති 2. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්ති සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බා කාරපරිපූරානි. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිස ලක්ඛණං භවති 3. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසො ආයතපණ්හී හොති 4. දීඝඞ්ගුලී හොති 5. මුදුතලුණ හත්ථපාදො හොති 6. ජාලහත්ථපාදො හොති 7. උස්සඞ්ඛපාදො හොති 8. එණිජඞ්ඝො හොති 9. ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණුකානි පරිමසති පරිමජ්ජති 10. කොසොහිතවත්ථගුය්හො හොති 11. සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො 12. සුඛුමච්ඡවී හොති සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පති 13. එකෙකලොමො හොති, එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතානි 14. උද්ධග්ගලොමො හොති. උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලා වත්තානි පදක්ඛිණාවත්තකජාතානි 15. බ්‍රහ්මුජුගත්තො හොති 16. සත්තුස්සදො හොති 17. සීහපුබ්බද්ධ කායො හොති 18. චිතන්තරංසො හොති 19. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො හොති, යාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, තාව තක්වස්ස [Pg.39] කායො 20. සමවට්ටක්ඛන්ධො හොති 21. රසග්ග සග්ගී හොති 22. සීහහනු හොති 23. චත්තාලීසදන්තො හොති 24. සමදන්තො හොති 25. අවිරළදන්තො හොති 26. සුසුක්කදාඨො හොති 27. පහූතජිව්හො හොති 28. බ්‍රහ්මස්සරො හොති කරවීකභාණි 29. අතිනීලනෙත්තො හොති 30. ගොපඛුමො හොති 31. උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති ඔදාතා මුදුතූල සන්නිභා. යම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති 32. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. යම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති. ඉමානි ඛො තානි භික්ඛවෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසස්ස මහාපුරිස ලක්ඛණානී’’ති. එතෙසං පන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානං අත්ථො පච්ඡා ආවිභවිස්සතීති.

Thus it is said in the Lakkhaṇa Sutta in the Pāthika Vagga: "What, bhikkhus, are the thirty-two marks of a great man, possessed of which a great man has only two destinies, and no other? If he lives the household life, he becomes a wheel-turning monarch... but if he goes forth from the household life into homelessness, he becomes an Arahant, a Perfectly Enlightened One, one who has rolled back the veil in the world. 1. Here, bhikkhus, the great man has well-set feet. That the great man has well-set feet, bhikkhus, this too is a mark of a great man. 2. Furthermore, bhikkhus, on the soles of the great man’s feet, wheels appear, with a thousand spokes, with their rims and hubs, complete in all aspects. This too, bhikkhus, is a mark of a great man. 3. Furthermore, bhikkhus, the great man has projecting heels. 4. He has long fingers and toes. 5. His hands and feet are soft and tender. 6. His hands and feet are net-like. 7. He has high-raised ankles. 8. His shanks are like an antelope’s. 9. Standing and without bending over, he can touch and rub his knees with both hands. 10. His male organ is enclosed in a sheath. 11. His complexion is golden; his skin has a golden sheen. 12. His skin is so fine that no dust or dirt adheres to his body. 13. His body-hairs grow one to a pore; single hairs grow in single pores. 14. The hairs on his body grow straight up; they are blue-black, the color of collyrium, and curl to the right in rings. 15. He has a frame as straight as Brahmā’s. 16. He has seven convexities. 17. The front half of his body is like a lion’s. 18. The furrow between his shoulders is filled in. 19. He has the proportions of a banyan tree: the span of his arms is the same as his height. 20. His shoulders are evenly rounded. 21. He has a supreme sensitivity of taste. 22. His jaw is like a lion’s. 23. He has forty teeth. 24. His teeth are even. 25. His teeth are without gaps. 26. His canines are very white. 27. He has a long tongue. 28. He has a Brahmā-like voice, like the call of the karavīka bird. 29. His eyes are deep blue. 30. His eyelashes are like an ox’s. 31. Between his eyebrows there is a tuft of hair, white and soft like cotton wool. That the great man has a tuft of hair between his eyebrows, white and soft like cotton wool, bhikkhus, this too is a mark of a great man. 32. Furthermore, bhikkhus, the great man has a cranial protuberance. That the great man has a cranial protuberance, bhikkhus, this too is a mark of a great man. These, bhikkhus, are the thirty-two marks of a great man." The meaning of these thirty-two marks of a great man will become clear later.

දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තන්ති භගවතො රූපකායතො නික්ඛන්තෙහි ඡබ්බණ්ණරංසීසඞ්ඛාතෙහි ඔභාසෙහි පරිසමන්තතො විජ්ජොතවන්තං. ජවති දිබ්බතීති ජුති. ජුධාතුති. නිගච්ඡති නිච්ඡරතීති නිග්ගතා, රස්මි. නිපුබ්බගමුධාතු ත. පකාරෙන ජලතෙ දිබ්බතෙ පජ්ජලන්තං. එත්ථ ච දෙහනිග්ගතජුතීති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පදවිපරියායෙන දෙහජ්ජුතිනිග්ගතන්ති වුත්තං. තස්මා දෙහතො නිග්ගතා ජුතීති සමාසො දට්ඨබ්බො. දෙහතො රූපකායතො නිග්ගතෙහි නිච්ඡරෙහි ජුතීහි රංසීහි පජ්ජලන්තං යස්ස සොති දෙහජ්ජුති නිග්ගතපජ්ජලන්තො, මුනි ලබ්භති. මුනිනො හි පුරත්ථිමකායතො ඡබ්බණ්ණරස්මියො උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ග හෙසි. පච්ඡිමකායතො දක්ඛිණහත්ථතො වාමහත්ථතො ඡබ්බණ්ණා රස්මියො උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි. උපරි කෙසන්තතො පට්ඨාය සබ්බකෙසවත්තෙහි මොරගීවවණ්ණා රස්මි [Pg.40] උට්ඨහිත්වා ගගනතලෙ අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි. හෙට්ඨාපාදතලෙහි පවාළවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ඝනපථවියං අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි, එවං සමන්තා අසීතිහත්ථමත්තං ඨානං ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා විප්ඵන්දමානා කඤ්චනදණ්ඩදීපිකාහි නිච්ඡරිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දජාලා විය චතුද්දීපික මහාමෙඝතො නික්ඛන්තවිජ්ජුලතා විය විධාවිංසූති වුත්තං හොති. තස්මා දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තන්ති ථොමෙතීති.

'Blazing with light emitted from the body' means shining all around with the radiances, known as the six-colored rays, that issued from the Blessed One's physical body. Juti (radiance) is so called because 'it shines, it gleams' (javati dibbatīti), from the root ju. Niggatā (emitted) is so called because 'it goes forth, it issues' (nigacchati niccharatīti); it is from the root gam preceded by ni, with the suffix ta. Pajjalantaṃ (blazing) means 'it shines, it gleams in a special way' (pakārena jalate dibbate). Here, although one should say dehaniggatajutī (light emitted from the body), for the sake of preserving the meter, the words are inverted and it is said dehajjutiniggata. Therefore, the compound should be understood as 'the light emitted from the body' (dehato niggatā juti). 'One who is blazing with the light emitted from the body' (dehajjutiniggatapajjalanto) is one who is blazing with the radiances, the rays, that issue from the physical body; this refers to the Muni. For from the front of the Muni's body, six-colored rays arose and extended for a distance of eighty cubits. From the back of his body, from his right hand, and from his left hand, six-colored rays arose and extended for a distance of eighty cubits. From the top of his head, from the tip of every hair, rays the color of a peacock's neck arose and extended for a distance of eighty cubits into the sky. From the soles of his feet, coral-colored rays arose and extended for a distance of eighty cubits into the solid earth. Thus, it is said that in all directions, for a distance of eighty cubits, the six-colored Buddha-rays shone and vibrated, spreading out like flames leaping into the sky from golden torches, like streaks of lightning flashing from a great cloud covering the four continents. Therefore, he is praised with the words 'blazing with light emitted from the body'.

පඤ්ඤාධිති සීල ගුණොඝවින්දන්ති එත්ථ පඤ්ඤාති සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. ධිතීති ඣානමග්ගඵලසම්පයුත්තසමාධි. සීලන්ති පච්චෙක බුද්ධාරියසාවකෙහි අසාධාරණං සුවිසුද්ධං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ඔඝන්ති සමූහං. වින්දන්ති ලද්ධං. පකාරෙන යථාසභාවං සබ්බඤෙය්‍යධම්මං වා ජානාති පටිවිජ්ඣතීති පඤ්ඤා. සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. පපුබ්බඤාධාතු අ. සා පනෙසා පජානනලක්ඛණා පටිවෙධලක්ඛණා ඔභාසනලක්ඛණා ච, විසයොභාස රසා, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා, සමාධිපදට්ඨානා. ධිතිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සීලතීති සීලං. කායවචීකම්මානි සම්මා දහති සම්මා ඨපෙතීති අත්ථො. අථ වා සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසිල්‍ය භාවෙන න විප්පකිරතීති සීලං, සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති වා සීලං, චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සීලධාතු අ. ඉදං පන පතිට්ඨාපනලක්ඛණං, දුස්සිල්‍යවිද්ධංසනරසං අනවජ්ජරසං වා, සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, හිරිඔත්තප්පපදට්ඨානං. ගුණසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. උහනති සමූහං කරොති එත්ථ අවයවන්ති ඔඝො, සමූහො. උපුබ්බහනධාතු ණ. උස්ස ඔ. හනස්ස ඝො. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අවයවං බ්‍යපියති ගච්ඡතීති ඔඝො’’ති වුත්තං. වින්දනංලභනං වින්දං, වින්දියිත්ථ ලබ්භිත්ථාති වා වින්දං, පඤ්ඤා ච ධිති ච සීලඤ්ච තං ගුණඤ්චාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණා, තෙසං ඔඝො සමූහොති තථා, තං වින්දං ලභනං යස්සාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දො, මුනි[Pg.41]. අථ වා වින්දං ලභිතබ්බං පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝං යෙනාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දො. තතියාබහුබ්බීහි සමාසොයං. වින්දානං ලභිතබ්බානං පඤ්ඤාධිතිසීල සඞ්ඛාතානං ගුණානං සමූහො අත්ථීති අත්ථො. තං.

Regarding 'one who has found the mass of qualities: wisdom, steadfastness, and virtue': Herein, paññā (wisdom) is the knowledge of omniscience. Dhiti (steadfastness) is the concentration associated with the jhānas, paths, and fruits. Sīla (virtue) is the perfectly pure fourfold purification virtue, which is not shared by Paccekabuddhas and noble disciples. Ogha (mass) means a collection. Vinda (found) means obtained. Paññā is so called because it knows (jānāti) or penetrates (paṭivijjhati) all knowable things in their particular nature and as they really are; it is the knowledge of omniscience. It is formed from the root ñā with the prefix pa and the suffix a. It has the characteristic of understanding, penetration, and illumination; the function of illuminating its object; the manifestation of non-delusion; and the proximate cause of concentration. The etymology of the word dhiti has been explained above. Sīla is so called because it composes (sīlati); the meaning is that it properly settles and establishes bodily and verbal actions. Or, sīla is so called because it concentrates (sīlati samādhiyati), not allowing bodily actions and so on to be scattered, through their being well-behaved. Or, sīla is that by which they compose (sīlanti samādahanti) the mind; it is the fourfold purification virtue. It is from the root sīl with the suffix a. It has the characteristic of establishing; the function of destroying misconduct or of being blameless; the manifestation of purity; and the proximate cause of moral shame and fear of wrongdoing. The etymology of the word guṇa has been explained above. Ogha (mass, collection) is that wherein parts are gathered (uhanati) or collected (samūhaṃ karoti). It is from the root han with the prefix u and the suffix ṇa; the u becomes o, and han becomes gho. But in the subcommentary to the Abhidhānappadīpikā it is said: 'Ogha is so called because it pervades (byāpiyati) or goes to (gacchati) the parts.' Vindaṃ means 'finding' or 'obtaining'; or it means 'what was found' or 'what was obtained'. 'Wisdom, steadfastness, and virtue are the qualities' (paññādhitisīlaguṇā); their 'mass' (ogha) or collection is such. He for whom there is the 'finding' (vindaṃ) of that is paññādhitisīlaguṇoghavindo, the Muni. Alternatively, he by whom the mass of qualities to be found (vindaṃ)—wisdom, steadfastness, and virtue—was found is paññādhitisīlaguṇoghavindo. This is an instrumental bahubbīhi compound. The meaning is that he possesses the collection of qualities to be found, called wisdom, steadfastness, and virtue. Him.

වන්දෙති අහං වන්දාමි. මුනින්ති බුද්ධං. මුනාති ජානාති පරිච්ඡින්දති වා හිතාහිතන්ති මුනි, බුද්ධො. මුනධාතු ඤාණෙ ඉ. අථ වා මුනාති ජානාති උභො අත්ථෙති මුනි, ඛන්ධාදි ලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා ඉමෙ බාහිරාතිආදිනා නයෙන ඉධලොකත්ථඤ්ච පරලොකත්ථඤ්ච භගවා ජානාතීති අත්ථො. සො පනෙස අගාරියමුනි, අනාගාරියමුනි, සෙඛමුනි, අසෙඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනි චාති අනෙකවිධො. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනාගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තෙසු පන ඉධ මුනිමුනි අධිප්පෙතො, තං මුනිං. අන්තිමජාතියුත්තන්ති අන්තිමෙන චරිමභවෙන යුත්තං. අවසානං අමති ගච්ඡතීති අන්තං. අමධාතු ත. මස්ස නො. අන්තෙ භවො අන්තිමො, චරිමභවො. ජානනං නිබ්බත්තනං ජාති, ඛන්ධානං පවත්ති. කම්මෙන ජනියති නිබ්බත්තියතීති වා ජාති. උපපත්තිභවො ලබ්භති. ජානිධාතුති. ධාත්වන්ත ලොපො. අන්තිමජාතියා යුත්තොති අන්තිමජාතියුත්තො, මුනි. ආයතිඤ්හි තීසු භවෙසු පටිසන්ධිජනකානං සබ්බ කිලෙසානං බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව අග්ගමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා භගවතො අනාගතෙ පුනබ්භවො නත්ථි, තස්මා අයං අරියජාති පච්ඡිමත්තභාවයුත්තොති වුත්තං හොති.

Vande means 'I pay homage.' Muniṃ means the Buddha. A muni (sage) is one who knows (munāti), understands (jānāti), or discerns (paricchindati) the beneficial and the harmful; this is the Buddha. The root mun is used in the sense of knowing; the suffix is i. Alternatively, a muni is one who knows (munāti) both benefits, that is, the benefit of this world and the benefit of the next world. The meaning is that the Blessed One knows these by, as it were, placing the aggregates and so on upon a scale and weighing them, in the manner of 'these are the internal aggregates, these are the external aggregates,' and so on. This sage is of many kinds: the householder sage, the homeless sage, the trainee sage, the adept sage, the solitary sage, and the Sage of Sages. Therein, a householder sage is a layperson who has attained a fruit and understood the teaching. A homeless sage is one who has gone forth and is of the same kind. A trainee sage refers to the seven trainees. An adept sage is one whose taints are destroyed. A solitary sage is a Paccekabuddha. The Sage of Sages is a Perfectly Self-Enlightened One. Among these, the Sage of Sages is intended here. 'That sage' (taṃ muniṃ). 'Endowed with the final birth' means endowed with the last existence. Anta (end) is so called because one goes (amati) to the cessation (avasānaṃ). It is from the root am with the suffix ta; the m becomes n. Antimo means 'that which is at the end'; the final existence. Jāti (birth) is the arising, the production, the continuity of the aggregates. Or, jāti is that which is born or produced by kamma; the plane of rebirth is meant. It is from the root jan with the suffix ti; the final of the root is elided. 'Endowed with the final birth' is antimajātiyutto; this refers to the Muni. For in the future, there is no further rebirth for the Blessed One, since all the defilements that generate rebirth in the three planes of existence were utterly eradicated by the supreme path right at the seat of awakening. Therefore, it is said that this noble birth is endowed with the final state of existence.

තෙන වුත්තං ධම්මචක්කපවත්තනසුත්තෙ –

Therefore it was said in the Dhammacakkapavattana Sutta:

‘‘ඤාණඤ්ච මෙදස්සනං උදපාදි, අකුප්පාමෙ විමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’ති.

“Knowledge and vision arose in me; unshakeable is my liberation; this is my last birth; there is now no more renewed existence.”

අයං [Pg.42] පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රං දෙහං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රං රූපකායවන්තං, දෙහජ්ජුතිනිග්ගත පජ්ජලන්තං රූපකායතො නිග්ගතෙහි ඡබ්බණ්ණරං සීහි පරිසමන්තතො විජ්ජොතවන්තං, පඤ්ඤාධිතිසීලගුණො ඝවින්දං පඤ්ඤාධිතිසීලසඞ්ඛතානං ගුණානං සමූහං ලභනවන්තං, වින්දිතබ්බානං පඤ්ඤාධිතිසීලසඞ්ඛාතානං ගුණානං සමූහවන්තං වා, අන්තිමජාතියුත්තං චරිමභවෙන චරිමත්තභාවෙන වා යුත්තං මුනිං බුද්ධං අහං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං වන්දෙ වන්දාමීති.

Here is the concise explanation of this: I reverently pay homage with the three doors (of body, speech, and mind) to the Sage, the Buddha, whose physical body is adorned with the thirty-two characteristics and variegated with the thirty-two marks of a Great Man; who shines forth with the radiance of his body, illuminating all around with six-colored rays emanating from his physical body; who possesses a wealth of qualities, namely wisdom, steadfastness, and virtue, or a collection of qualities known as wisdom, steadfastness, and virtue; and who is endowed with his final birth, or ultimate existence.

චතුත්ථවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the fourth verse of homage is concluded.

5.

5.

පාතොදයං බාලදිවාකරංව,මජ්ඣෙ යතීනං ලලිතං සිරීහි;

පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛං අනෙජං,වන්දාමි සබ්බඤ්ඤුමහං මුනින්දං.

I pay homage to the Omniscient One, the Lord of Sages, whose face is like the full moon, unstirring, graced with splendor amidst the monks, like the newly risen sun at dawn.

5. එවං චතුත්ථගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි සිරීහි ලලිතන්ත්‍යාදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො පාතොදයන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත ත ජ ගණද්විගරූහි යුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා ඉන්දවජිරා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘ඉන්දාදිකා තා වජිරා ජගාගො’’ති. තස්සත්ථො, යස්සං පටිපාදං තා ද්වෙත ගණා ච ජගා ජගණ ගරු ච ගො ගරු ච චෙ භවන්ති, සා ඉන්දා දිකා ඉන්දසද්දආදිකා වජිරා වජිරාගාථා නාමාති.

5. Having thus paid homage to the Buddha with the fourth verse, now wishing to praise him with the four qualities beginning with 'graced with splendor,' he speaks the verse beginning with 'Pātodayaṃ'. This verse, marked by eleven syllables due to its composition with two `ta` gaṇas, a `ja` gaṇa, and two long syllables, should be understood as the Indavajirā verse. For it is said in the Vuttodaya: 'Indādikā tā vajirā jagāgo.' Its meaning is: that in which each foot has two `ta` gaṇas, a `ja` gaṇa, and two `garu` syllables, is called the Indavajirā verse, named after the initial word 'inda'.

තත්ථ පාතොදයන්ති එත්ථ පාතො උදයන්ති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. පගෙ පුබ්බණ්හසමයෙ පාචීනලොකධාතුතො උග්ගතන්ති අත්ථො. පාතො පගෙ පාචීනලොකධාතුතො උදෙති උග්ගච්ඡතීති පාතොදයො, සූරියො. පාතොපුබ්බ උදධාතු උග්ගමනෙ අයො, තං පාතොදයං. බාලදිවා කරං [Pg.43] වාති බාලදිවාකරං ඉවාතිපදච්ඡෙදො. බාලදිවාකරං වාති නිග්ගතාභිනවසූරියං විය. එත්ථ ච බාලොති සම්පති ජාතො තරුණදාරකො පොතකො වා. සො හි බලති අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති න සෙට්ඨෙන පඤ්ඤාජීවිතෙනාති බාලො, තරුණදාරකො. බලධාතු පාණනෙ ජීවායං වා. සූරියරංසිනා දිවති දිබ්බතීති දිවා. දිවුධාතු අ. අථ වා දීයති ඛීයති අන්ධකාරො එතෙනාති දිවා. දීධාතු ඛයෙ අ, වාගමො. තං කරොතීති දිවාකරො, දිවා දිවසෙ වා කරො ආභා යස්සාති දිවාකරො, සූරියො. බාලසදිසො දිවාකරො බාලදිවාකරො. අථ වා බාලො ඉව දිවාකරොති බාලදිවාකරො, නවුග්ගතසූරියො. සො පන ආකාසෙ නක්ඛත්තතාරානං මජ්ඣෙ සහස්සරංසීහි ලලති විලාසති වියාති අත්ථො.

Here, in `pātodayanti`, the word division should be made as `pāto udayanti`. The meaning is: it rises from the eastern world-sphere in the early morning. `Pāto` means 'in the early morning'; `udeti` or `uggacchati` means 'rises' from the eastern world-sphere. Thus, `pātodayo` is the sun. The word `pātodayaṃ` is formed from `pāto` and the root `uda` (to rise) with the suffix `ayo`. `Bāladivākaraṃ vā` should be divided as `bāladivākaraṃ iva`. `Bāladivākaraṃ` means 'like a newly risen sun'. Here, `bālo` refers to a newly born young child or offspring. For such a one lives merely by breathing in and out, not by the superior life of wisdom; hence, `bālo` means a young child. The root `bala` is in the sense of 'breathing' or 'living'. `Divā` is derived from `divati` or `dibbatī`, meaning 'it shines with the sun's rays'. The root is `divu` with the suffix `a`. Alternatively, `divā` comes from `dīyati` or `khīyati`, meaning 'darkness is dispelled by it'. The root is `dī` in the sense of 'destruction', with the suffix `a` and the augment `va`. `Divākaro` means 'that which makes it' (the day), or 'that which makes light during the day'—the sun. `Bālasadiso divākaro` means 'a sun like a young one', or `bālo iva divākaroti` means 'a sun like a young one', a newly risen sun. It shines and sports amidst the stars and constellations in the sky with a thousand rays—this is the meaning.

යතීනන්ති භික්ඛූනං. තෙ හි යතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති කුසලෙ ධම්මෙති යතීති වුච්චන්ති. යත ධාතු පතියතනෙ වායාමෙ වා ඉ. අථ වා යමන්ති උපරමන්ති අකුසලෙ ධම්මෙති යතීති වුච්චන්ති. යමුධාතු උපරමෙ ඉ. ධාත්වන්තලොපො. තෙසං යතීනං. ලලිතන්ති විලාසිතං. ලලති විලාසෙතීති ලලිතො, මුනි. ලලධාතු විලාසෙ ත. තං. සිරීහීති භගවතො කායඞ්ගසොභග්ගපත්තෙහි සිරීහි, බාත්තිංසලක්ඛණාසීත්‍යා නුබ්‍යඤ්ජනඡබ්බණ්ණරංසීසඞ්ඛතෙහි සම්පත්තිසිරීහි වා. කතපුඤ්ඤෙ නිස්සයතීති සිරී. සිධාතු සෙවායං රපච්චයො ඉත්ථි ලිඞ්ගජොතකඊපච්චයො ච. කතපුඤ්ඤෙහි සෙවියතීති වා සිරී, සම්පත්ති. මූලටීකායං පන ‘‘සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤාන මෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. යතීනං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ සිරීහි ලලිතං විලාසිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ඉදං වුත්තං හොති, යථා පාතො උදිතො උග්ගතො සූරියො ආකාසෙ නක්ඛත්තතාරානං [Pg.44] මජ්ඣෙ සහස්සරංසීහි ලලති විලාසති, එවං මුනි ලොකෙ යතීනං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ බාත්තිංසලක්ඛණා සීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනඡබ්බණ්ණරංසීහි අලඞ්කතෙහි සරීරසොභග්ග පත්තීහි සම්පත්තිසිරීහි ලලති විලාසතීති.

`Yatīnaṃ` means 'of the monks'. For they strive, exert, and endeavor in wholesome qualities; thus, they are called `yatī`. The root `yata` is in the sense of 'striving' or 'exertion', with the suffix `i`. Alternatively, they restrain themselves from unwholesome qualities; hence, they are called `yatī`. The root `yamu` is in the sense of 'restraint', with the suffix `i` and the elision of the root-ending. Thus, `yatīnaṃ` (of the monks). `Lalitaṃ` means 'graced'. `Lalati` means 'to grace'; thus, `lalito` (graced), the Muni. The root `lala` is in the sense of 'grace', with the suffix `ta`. That is, `taṃ`. `Sirīhi` refers to the splendor of the Blessed One’s bodily beauty, or to the splendor of attainment consisting of the thirty-two major characteristics, eighty minor characteristics, and the six-colored rays. `Sirī` is that which is resorted to by those who have done merit. The root `sidh` is in the sense of 'service', with the affix `ra` and the feminine marker `ī`. Alternatively, `sirī` means 'prosperity', as it is served by those with merit. However, in the Mūlaṭīkā it is said: '`Sirī` is a term for wisdom and merit'. The connection is: 'graced with splendor amidst the monks'. Here, this is said: Just as the sun, having risen at dawn, shines and sports amidst the stars and constellations in the sky with a thousand rays, so too the Muni, in the world, shines and sports amidst the monks with the thirty-two major characteristics, eighty minor characteristics, six-colored rays, and the splendor of his bodily beauty and attainment of prosperity.

පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛන්ති පුණ්ණචන්දෙන සදිසං ආනනසම්පන්නං. යථා හි චන්දො කාළපක්ඛෙ පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය දිනෙ දිනෙ ඌනො හොති, එවං න මුනිනො මුඛං ආනනං ඌනං. භගවතො පන මුඛං නිච්චං පරිපුණ්ණචන්දමණ්ඩලං විය අනූනං හුත්වා සොභති, තස්මා පුණ්ණසද්දෙන විසෙසෙත්වා පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛන්ති ථොමෙති. සොළසකලෙහි පූරෙතීති පුණ්ණං. පූරධාතු ත, තස්ස ණ්ණො. ඉදති නක්ඛත්තතාරානං ඉස්සරියං කරොතීති ඉන්දු, ඉදිධාතු ඉස්සරියං උ. පුණ්ණං පරිපුණ්ණං ඉන්දු පුණ්ණින්දු, චන්දො. සඞ්කාසන්ති සදිසං. සඞ්කාසසද්දො හි උපමාවාචකො නිපාතො. වුත්තඤ්හි

`Puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ` means 'endowed with a countenance resembling the full moon'. For just as the moon wanes day by day from the first day of the dark fortnight, so the face of the Muni does not wane. However, the Blessed One's face always shines without waning, like the complete orb of the full moon; therefore, it is praised as `puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ`, distinguishing it with the word `puṇṇa` (full). `Puṇṇaṃ` (full) means 'it fills with sixteen parts'. The root is `pūra` with the suffix `ta`, which becomes `ṇṇa`. `Indu` means 'it exercises lordship over the constellations of stars'; the root is `idi` in the sense of 'lordship', with the suffix `u`. `Puṇṇaṃ` (full) and `indu` (moon) together make `puṇṇindu`, meaning the full moon. `Saṅkāsaṃ` means 'similar'. For the word `saṅkāsa` is a particle indicating comparison. For it is said:

සුබොධාලඞ්කාරෙ –

In the Subodhālaṅkāra:

‘‘ඉවාදි ඉව වා තුල්‍ය, සමානනිභසන්නිභා;

යථා සඞ්කාස තුලිත, ප්පකාස පතිරූපකා’’ත්‍යාදි.

“`Iva`, `ādi`, `iva`, `vā`, `tulya`, `samāna`, `nibha`, `sannibhā`; `yathā`, `saṅkāsa`, `tulita`, `pakāsa`, `patirūpakā`,” and so on.

පුණ්ණචන්දං විය මුඛති සොභතීති මුඛං, ආනනං. මුඛධාතු අ. පුණ්ණින්දුනා සඞ්කාසං සදිසං මුඛං ආනනං යස්ස සොති පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛො, මුනින්දො. තං. මුනින්දස්ස පන පුණ්ණ චන්දස්ස සහස්සරංසීහි සස්සිරිකො විය භික්ඛූනං මජ්ඣෙ බාත්තිංස මහාපුරිස ලක්ඛණාසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජන පටිමණ්ඩිතෙහි සිරීහි ච බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තෙහි ආවෙළාවෙළා යමකායමකා ගුම්බාගුම්බා හුත්වා විනිච්ඡරන්තීහි ඝනබුද්ධරස්මිසඞ්ඛාතෙහි අලඞ්කිතො සස්සිරිකමුඛො හොතීති වුත්තං හොති. තස්මා පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛන්ති ථොමෙති.

`Mukhaṃ` (face) or `ānanaṃ` (countenance) means 'it shines like the full moon'; the root is `mukha` with the suffix `a`. One whose face or countenance is similar to or resembles the full moon is `puṇṇindusaṅkāsamukho`, the Lord of Sages. Him. Furthermore, it is said that the Lord of Sages has a radiant face, just as the full moon is radiant with its thousand rays. His face is adorned with the splendors of the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics, and also with what are known as the dense Buddha-rays, which are enveloped by a fathom-wide aura and stream forth in waves upon waves, in pairs upon pairs, and in clusters upon clusters. Therefore, he is praised as `puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ`.

අනෙජන්ති නිත්තණ්හං. ලාභාලාභාදිං පටිච්ච එජති කම්පතීති එජා, තණ්හා. එජධාතු කම්පනෙ අ, නත්ථි එජා යස්සාති [Pg.45] අනෙජො, මුනින්දො. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසපාළියං ‘‘ලාභාලාභ යසායස නින්දානින්ද සුඛදුක්ඛෙහි න ඉඤ්ජතීති අනෙජො, භගවා ලබ්භතී’’ති.

`Anejaṃ` means 'free from craving'. That which stirs and trembles on account of gain and loss and so on is `ejā`, craving. The root `eja` is in the sense of 'trembling', with the suffix `a`. One who has no `ejā` is `anejo`, the Lord of Sages. For it is said in the Mahāniddesa: 'The Blessed One is called `anejo` because he does not stir at gain and loss, fame and disgrace, blame and praise, pleasure and pain'.

සබ්බඤ්ඤුන්ති පටිවිද්ධ සබ්බඤෙය්‍යධම්මං. සඞ්ඛරවිකාරලක්ඛණනිබ්බාන පඤ්ඤත්තිවසෙන පඤ්චවිධං සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං ජානාති පටිවිජ්ඣති සීලෙනාති සබ්බඤ්ඤූ, මුනින්දො. සබ්බසද්දූපපද ඤාධාතු රූ. එත්ථ ච සබ්බෙ සඞ්ඛතධම්මා සඞ්ඛරා නාම සකසකපච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්තීති කත්වා. විඤ්ඤත්තිද්වයං ලහුතාදිත්තයඤ්ච විකාරො නාම චතූහි මහාභූතෙහි විරූපං කරියතීති කත්වා. විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස යථාක්කමං චිත්තජවායොධාතු චිත්තජපථවී ධාතූනං විසෙසගුණත්තා, ලහුතාදිත්තයස්ස ච චිත්තො ත්වාහාරජනිප්ඵන්නරූපානං විසෙසගුණත්තා. ඵස්සාදිධම්මානං ඵුසනාදිලක්ඛණඤ්ච පථවීධාත්වාදීනං කක්ඛළාදිලක්ඛණඤ්ච, චිත්තස්ස ආරම්මණවිජානනලක්ඛණඤ්ච, නිබ්බානස්ස සන්තිලක්ඛණඤ්ච, රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණඤ්ච, නාමස්ස නමනලක්ඛණඤ්ච, අනිච්චතාදිත්තයානි ච උපචයාදිචත්තාරි ලක්ඛණරූපානි ච ලක්ඛණානි නාම ලක්ඛියන්ති එතෙන ලක්ඛිතබ්බා ධම්මාති කත්වා. අසඞ්ඛතධාතුනිබ්බානං නාම වානං වුච්චති තණ්හා, තතො නික්ඛන්තන්ති කත්වා. පරිච්ඡෙදරූපං ඉත්ථිපුරිසාදිඝටපටාදයො සබ්බ වොහාරත්ථා ච පඤ්ඤත්ති නාම පඤ්ඤාපියති පකාරෙන ඤාපියතීති කත්වා. එත්ථ ච සඞ්ඛාරනිබ්බානානි පරමත්ථධම්මා හොන්ති. විකාරාදීසු පන විකාරලක්ඛණානි පඤ්ඤත්තිවිසෙසත්තා විසුං වුත්තානි. ඉමෙහි ද්වීහි විනිමුත්තා පන පරිච්ඡෙදරූපා සබ්බවොහාරත්ථා පඤ්ඤත්තීති වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අපදාන අට්ඨකථායං පන ‘‘සබ්බං අතීතාදිභෙදං හත්ථාමලකං විය ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ’’ති වුත්තං.

`Sabbaññu` (Omniscient) means 'one who has penetrated all knowable phenomena'. The Lord of Sages is called `sabbaññu` because he knows and penetrates by his inherent nature all five kinds of knowable phenomena—namely, formations, alterations, marks, Nibbāna, and designations. The word `sabbaññu` is formed from the word `sabba` (all) as a pre-verb with the root `ñā` (to know) and the suffix `rū`. Here, all conditioned phenomena are called `saṅkhārā` (formations) because they are formed by their respective conditions. The two kinds of intimation and the threefold lightness are called `vikāra` (alterations) because they are made to be different by the four great elements. This is because the two kinds of intimation are, in order, the distinctive qualities of the mind-born air element and the mind-born earth element, and the threefold lightness is the distinctive quality of mind-born, temperature-born, and nutriment-produced materiality. The characteristic of contact and other phenomena is touching; that of the earth element and others is hardness; that of consciousness is the cognition of objects; that of Nibbāna is peace; that of materiality is being afflicted; that of mentality is bending. Also, the three characteristics (impermanence, etc.) and the four characteristic material qualities (production, etc.) are called `lakkhaṇa` (marks) because phenomena are marked by them and should be marked by them. The unconditioned element, Nibbāna, is so called because `vāna` means craving, and it is that from which one has departed. Limiting form, such as male, female, pots, and cloth, and all conventional realities are called `paññatti` (designations) because they are designated or made known in a particular way. Here, formations and Nibbāna are ultimate realities. However, among alterations and so on, alterations and marks are mentioned separately because they are specific kinds of designations. It should be understood that limiting form and all conventional realities, which are distinct from these two, are called `paññatti`. However, in the Apadāna commentary it is said: '`Sabbaññu` (Omniscient) means 'one who knows all divisions, such as past, etc., as clearly as a myrobalan fruit in the hand'.'

සබ්බඤ්ඤූති ච කමසබ්බඤ්ඤූ, සකිං සබ්බඤ්ඤූ, සතතසබ්බඤ්ඤූ, සත්ති සබ්බඤ්ඤූ, ඤාතසබ්බඤ්ඤූ චාති පඤ්චවිධා හොති සබ්බඤ්ඤූ. තත්ථ යථාක්කමං සබ්බං ජානනධම්මො කමසබ්බඤ්ඤූ නාම. එකාවජ්ජනෙන ජවනවාරෙන [Pg.46] ජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං ජානනධම්මො සකිංසබ්බඤ්ඤූ නාම. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නියතාරම්මණත්තං ජානනධම්මො සතතසබ්බඤ්ඤූ නාම. එකප්පහාරෙන සබ්බධම්මං ජානනසමත්ථො ධම්මො සත්තිසබ්බඤ්ඤූ නාම. ආවජ්ජනාභෙදෙන ජානිතබ්බං සබ්බධම්මං ජානනධම්මො ඤාතසබ්බඤ්ඤූ නාම. තෙසු ච සකිං සබ්බඤ්ඤූ සත්තිසබ්බඤ්ඤූවසෙන ද්වෙ ධම්මා මග්ගඤාණානියෙව. තදවසෙසා සබ්බඤ්ඤුතඤාණානි හොන්ති. තං සබ්බඤ්ඤුං.

Omniscience is fivefold: sequential omniscience, simultaneous omniscience, continuous omniscience, potential omniscience, and omniscience of the known. Herein, the quality of knowing all things successively is called sequential omniscience. The quality of knowing the Dhamma of the Four Truths in a single cognitive process of adverting and impulsion is called simultaneous omniscience. The quality of knowing the fixed nature of the objects of eye-consciousness and so on is called continuous omniscience. The quality of being capable of knowing all phenomena in a single stroke is called potential omniscience. The quality of knowing all phenomena through distinctions of adverting is called omniscience of the known. Among these, simultaneous omniscience and potential omniscience are solely the path knowledges. The remainder are the knowledges of omniscience. That Omniscient One.

මුනින්දන්ති එත්ථ මුනිසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. මුනීනං ඉන්දො ඉස්සරො මුනින්දො, තං මුනින්දං අහං වන්දාමීති සම්බන්ධොති.

Herein, the meaning of the word 'muni' has already been stated above. Muninda is the lord and master of sages; 'I pay homage to that Muninda'—this is the connection.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. පාතොදයං පගෙව උදයං උග්ගතං, බාලදිවාකරංව නවුග්ගතසූරියමාණවොඉව, යතීනං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ සිරීහි බාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණා සීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි සිරීහි ලලිතං විලාසිතං, පුණ්ණින්දුසඞ්කාසමුඛං පුණ්ණචන්දෙන සදිසං ආනනවන්තං, අනෙජං නිත්තණ්හං, ලොකධම්මෙහි අනිඤ්ජනං වා, සබ්බඤ්ඤුං සබ්බධම්ම විජානන්තං, මුනින්දං බුද්ධං සක්කච්චං තීහි ද්වාරෙහි අහං වන්දාමීති.

This is the concise application here: I reverently pay homage with the three doors to the Lord of Sages, the Buddha—who is risen at the break of dawn like the morning sun, like a youth who is the newly risen sun; who, amidst ascetics, that is, bhikkhus, is graceful and resplendent with the glories consisting of the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics; whose face is like the full moon; who is unperturbed, that is, without craving, or unshaken by worldly conditions; the Omniscient One, who knows all phenomena.

පඤ්චමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The explanation of the fifth verse of homage is concluded.

6.

6.

උපෙතපුඤ්ඤො වරබොධිමූලෙ,සසෙනමාරං සුගතො ජිනිත්වා;

අබොජ්ඣි බොධිං අරුණොදයම්හි,නමාමි තං මාරජිනං අභඞ්ගං.

Endowed with merit, the Sugata, at the foot of the excellent Bodhi tree, having conquered Māra with his army, awakened to enlightenment at the rise of dawn. I bow to him, the unbreakable Conqueror of Māra.

6. එවං පඤ්චමගාථාය මුනින්දං වන්දිත්වා ඉදානි මාරජිනගුණෙන ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො උපෙතපුඤ්ඤො ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ජ ත ජ ගණ ද්විගරුයුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපෙන්දවජිරාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘උපාදිකා [Pg.47] සාව ජතා ජගා ගො’’ති. තස්සත්ථො, යස්සං පටිපාදං ජතා ජගණ තගණා ච ජගා ජගණගරූ ච ගො ගරු ච චෙ සියා, සාව සාගාථාඑව උපාදිකා උපසද්දාදිකා ඉන්දවජිරාගාථා නාමාති.

6. Having thus paid homage to the Lord of Sages with the fifth verse, now, desiring to pay homage by extolling his quality as Conqueror of Māra, he uttered the verse beginning 'Upetapuñño.' This verse, however, should be understood as an Upendavajirā verse, marked by eleven syllables, as it is composed of the feet ja, ta, ja, and two long syllables. For it is stated in the Vuttodaya: 'upādikā sāva jatā jagā go.' Its meaning is: that verse in each of whose lines there are the feet ja and ta, the foot ja and a long syllable, and a long syllable, that very verse, beginning with the prefix 'upa', is called an Indavajirā-type verse.

උපෙතපුඤ්ඤො යො සුගතො වරබොධිමූලෙ සසෙන මාරං ජිනිත්වා අරුණොදයම්හි බොධිං අබොජ්ඣි මාරජිනං අභඞ්ගං, තං සුගතං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ උපෙතපුඤ්ඤොති සම්පන්නදානසීලාදිපාරමීපුඤ්ඤවා. දානසීලාදි පාරමීපුඤ්ඤෙන සමන්නාගතො වා. දානසීලාදිපාරමීපුඤ්ඤෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො, උපන්නො සම්පන්නො හුත්වා එති ගච්ඡති පවත්තතීති උපෙතං, පුඤ්ඤං. උපපුබ්බඉධාතු ගතියං ත. පුනාති අත්තනො කාරකන්ති පුඤ්ඤං, පාරමීපුඤ්ඤං ලබ්භති. පුධාතු පීණනෙ සොධනෙ වා ණ්‍යො. තස්ස ඤො. තත්ථ අත්තනො කාරකන්ති පුනප්පුනං පවත්තියා සචිත්තසන්තතිඤ්ච සංජනිතපණීතරූපවිසටෙන සනිස්සය රූපසන්තතිඤ්ච පුනාති පීණෙති සොධෙති වාති අත්ථො. අයං පටිසම්භිදාමග්ගගණ්ඨිපදෙ වුත්තො. පූරෙති අජ්ඣාසයන්ති වා පුඤ්ඤං. පූරධාතු ණ්‍ය. යො පුග්ගලො පුඤ්ඤං කරොති තස්ස අජ්ඣාසයං පූරෙතීති අත්ථො.

'The Sugata who, endowed with merit, at the foot of the excellent Bodhi tree, having conquered Māra with his army, awakened to enlightenment at the rise of dawn—to that unshakeable Conqueror of Māra, to that Sugata, I bow.' This is the connection. Herein, 'endowed with merit' (upetapuñño) means one who possesses the merit of the perfections such as giving and virtue, or one endowed with the merit of the perfections such as giving and virtue. The meaning is: approached, fully approached, attained, fully attained, accomplished, or possessed. This is the verbal analysis herein: having arisen and become accomplished, it comes, goes, and proceeds; thus it is 'approached' (upetaṃ). (From the root 'i' preceded by 'upa' in the sense of going, with the suffix 'ta'). 'Merit' (puñña) is so called because it purifies (punāti) its doer; the merit of the perfections is meant. (From the root 'pū' in the sense of gratifying or purifying, with the suffix 'ṇya'). Here, 'it purifies its doer' means that through its repeated occurrence, it gratifies and purifies the continuity of one's own mind and the refined material continuity produced in dependence on it. This is stated in the Paṭisambhidāmagga-gaṇṭhipada. Or, 'merit' (puñña) is so called because it fulfills (pūreti) one's disposition (ajjhāsaya). (From the root 'pūr' with the suffix 'ṇya'). The meaning is that when a person performs a meritorious act, it fulfills their disposition.

අථ වා පුජ්ජඤ්ච භවං නිබ්බත්තෙතීති පුඤ්ඤං. නිබ්බත්තිතද්ධිතායං. පූජ පදං ණ්‍යපච්චයො. යො පුඤ්ඤං කරොති, තස්ස පූජිතබ්බං භවං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙන වුත්තං සම්මොහවිනොදනී අට්ඨකථායං ‘‘පුනාති අත්තනො කාරකං පූරෙති චස්ස අජ්ඣාසයං පුජ්ජඤ්ච භවං නිබ්බත්තෙතීති පුඤ්ඤො’’ති. මූලටීකායඤ්ච ‘‘පුනාතීති සොධෙති අපුඤ්ඤඵලතො දුක්ඛසංකිලෙසතො ච හිතජ්ඣාසයෙන පුඤ්ඤං කරොතීති තං නිප්ඵාදනෙන කාරකස්සජ්ඣාසයං පූරෙතීති පුඤ්ඤො. පූරකො පුජ්ජනිබ්බත්තකො ච නිරුත්තිලක්ඛණෙන පුඤ්ඤොති වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං[Pg.48]. විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායඤ්ච- ‘‘පුනාති අත්තනො සන්තානං අපුඤ්ඤඵලතො දුක්ඛසංකිලෙසතො ච විසොධෙතීති පුඤ්ඤං. හිතසුඛජ්ඣාසයෙන පුඤ්ඤං කරොතීති තංනිප්ඵාදනෙන කාරකස්ස අජ්ඣාසයං පූරෙති, පුජ්ජභවං නිබ්බත්තෙතීති වා පුඤ්ඤං. ඉති පූරකො පුජ්ජනිබ්බත්තකො ච නිරුත්තිනයෙන පුඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. උපෙතං සම්පන්නං පුඤ්ඤං පාරමීපුඤ්ඤං යස්ස සොති උපෙතපුඤ්ඤො, සුගතො ලබ්භති.

Alternatively, it generates a worshipful existence (pujjaṃ bhavaṃ), thus it is 'merit' (puñña). (This is a taddhita derivative in the sense of 'produced'; the word is 'pūja' with the suffix 'ṇya'). The meaning is that for one who performs a meritorious act, it generates an existence worthy of worship. Therefore, it is said in the Sammohavinodanī commentary: 'It purifies its doer, fulfills their disposition, and generates a worshipful existence—thus it is merit.' And in the Mūlaṭīkā it is said: '“It purifies” means it cleanses from the fruit of demerit and from the defilements of suffering. Because one performs merit with a beneficial disposition, by producing it one fulfills the doer’s disposition; thus it is merit. By its etymological characteristic, it should be understood as a fulfiller and a generator of what is worshipful.' And in the Visuddhimagga Mahāṭīkā it is said: 'It purifies one’s own continuum from the fruit of demerit and from the defilements of suffering, thus it is merit. Because one performs merit with a disposition for welfare and happiness, by producing it one fulfills the doer’s disposition, or it generates a worshipful existence, thus it is merit. Thus, by way of etymology, it should be understood as a fulfiller and a generator of what is worshipful.' He for whom there is approached, accomplished merit—the merit of the perfections—is 'upetapuñño.' This refers to the Sugata.

වරබොධිමූලෙති උත්තමස්ස බොධිරුක්ඛස්ස සමීපෙ. තත්ථ වරොති වරිතබ්බො පත්ථිතබ්බො ඉච්ඡිතබ්බොති වා වරො. බොධිමූලෙති එත්ථ බොධීති වුච්චති රුක්ඛොපි, මග්ගොපි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණම්පි, නිබ්බානම්පි. තත්ථ හි බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභි සම්බුද්ධොති ච, අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගයන්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො. බොධීති වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණන්ති ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. පප්පොති බොධිං වරභූරි මෙධසොති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛතන්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං බොධීති වුච්චති. ඉධ පන බොධිරුක්ඛොති අධිප්පෙතො. අයං පන තෙසං වචනත්ථො. බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සති චත්තාරි අරියසච්චානි සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මම්පි එත්ථාති බොධි, බොධිරුක්ඛො. බුධධාතු ණි. බුජ්ඣති චත්තාරි සච්චානීති බොධි, මග්ගො. බුජ්ඣති සබ්බඤෙය්‍යධම්මන්ති බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. අරියෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති බොධි, නිබ්බානං ලබ්භති. වරො උත්තමො බොධිරුක්ඛොති වරබොධි, තස්ස මූලං සමීපං වරබොධිමූලං, තස්මිං.

'At the foot of the excellent Bodhi tree' means near the supreme Bodhi tree. Herein, 'excellent' (vara) means that which should be chosen, sought after, or desired. In the phrase 'at the foot of the Bodhi tree,' 'bodhi' can refer to the tree, the path, the knowledge of omniscience, and Nibbāna. For in the passage 'at the foot of the Bodhi tree, he became the first fully enlightened one' and in 'between Bodhi and Gayā,' the tree is meant. In the passage 'Bodhi is said to be the knowledge in the four paths,' the path is meant. In the passage 'He of excellent and vast wisdom attains Bodhi,' the knowledge of omniscience is meant. In the passage 'Having attained Bodhi, the deathless, the unconditioned,' Nibbāna is meant. Here, however, the Bodhi tree is intended. This is the verbal analysis of these terms: 'One awakens (bujjhati), has awakened (abujjhi), or will awaken (bujjhissati) to the Four Noble Truths and all knowable phenomena thereat (ettha)'; thus it is 'bodhi,' the Bodhi tree. (From the root 'budh' with the suffix 'ṇi'). 'One awakens to the four truths'; thus it is 'bodhi,' the path. 'One awakens to all knowable phenomena'; thus it is 'bodhi,' the knowledge of omniscience. 'It is to be awakened to by the noble ones'; thus it is 'bodhi,' Nibbāna is meant. 'Excellent' (vara) means supreme; the Bodhi tree; thus 'excellent Bodhi' (varabodhi). Its foot (mūlaṃ), its vicinity, is 'varabodhimūlaṃ.' 'At it' (tasmiṃ).

සසෙනමාරන්ති සහ සෙනාය පවත්තං මාරරාජං. තත්ථ සියති බන්ධියතීති සෙනා. සිධාතු බන්ධනෙයු. තාය සහ පවත්තතීති සසෙනො, මාරරාජා. අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන සත්තෙ මාරෙතීති මාරො. මරධාතු ණ. සත්තානං කුසලං මාරෙති විනාසෙතීති වා මාරො. සසෙනො ච සො මාරො චාති සසෙනමාරො, මාරරාජා. තං[Pg.49]. ජිනිත්වාති පදෙ කම්මං. උපෙතපුඤ්ඤො යො සුගතොති සම්බන්ධො. සුගතසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

'Māra with his army' means the Māra-king who proceeds together with his army. Herein, it is an 'army' (senā) because it binds (siyati/bandhiyati). (From the root 'si' in the sense of binding). He who proceeds with that army is 'one with an army' (saseno), the Māra-king. He is 'Māra' because, engaging beings in what is harmful, he kills (māreti) them by slaying their virtues. (From the root 'mar' with the suffix 'ṇa'). Or he is 'Māra' because he kills, he destroys, the wholesome states of beings. He is with his army and he is Māra, thus 'Māra with his army' (sasenamāro), the Māra-king. 'Him' (taṃ) is the object of the word 'having conquered' (jinitvā). The connection is with 'The Sugata who is endowed with merit...'. The meaning of the word 'Sugata' has already been stated above.

ජිනිත්වාති විසාඛපුණ්ණමියං බුද්ධදිනෙ අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන විජයිත්වාති අත්ථො. අබොජ්ඣීති පටිවිජ්ඣි අධිගමි වා. බොධින්ති අනුත්තරං සම්මා සම්බොධිං, අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණන්ති අත්ථො. සබ්බඤ්ඤුත ඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණං බොධීති වුච්චති. තං බොධිං.

'Having conquered' means that he gained victory by the power of the merit of his perfections on the Visākha full-moon day, the day of the Buddha, while the sun had not yet set. 'He awakened' (abojjhi) means he penetrated or attained. 'Enlightenment' (bodhiṃ) means unsurpassed perfect full enlightenment, that is, the knowledge of the Arahant path and the knowledge of omniscience. For path knowledge is the proximate cause of the knowledge of omniscience, and the knowledge of omniscience is the proximate cause of path knowledge; this is called 'bodhi.' 'That enlightenment'.

අරුණොදයම්හීති අරුණඋදයම්හීති පදච්ඡෙදො. අරුණුග්ගමනවෙලායන්ති අත්ථො. තත්ථ ආසමන්තතො ආලොකං කරොන්තො උනති ගච්ඡතීති අරුණො. ආපුබ්බඋනධාතු ගතිම්හි ණ. ආකාරස්ස රස්සො. රකාරාගමො. නස්ස ණො. සූරියස්ස උදයතො පුබ්බෙ උග්ගතරංසි අරුණො නාමාති අත්ථො. වුත්තඤ්හි දසකනිපාත අඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘සූරියස්ස භික්ඛවෙ උදයතො එතං පුබ්බඞ්ගමං එතං පුබ්බනිමිත්තං යදිදං අරුණුග්ගං, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ කුසලානං ධම්මානං එතං පුබ්බඞ්ගමං එතං පුබ්බනිමිත්තං යදිදං සම්මාදිට්ඨී’’ති. යං සන්ධාය වුත්තං අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘සූරස්සොදයතො පුබ්බු, ට්ඨිතරංසි සියාරුණො’’ති. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අරුණවණ්ණතාය අරති ගච්ඡතීති අරුණො’’ති වුත්තං. උදෙති උග්ගච්ඡතීති උදයො, සූරියො. උදිධාතු අ. උදයස්ස සූරියස්ස අරුණො උග්ගතරංසීති අරුණොදයො. තස්සං අරුණුග්ගමනවෙලායං. බොධිං අබොජ්ඣීති සම්බන්ධො.

'At the rise of dawn' (aruṇodayamhi): the word division is 'aruṇa-udayamhi.' The meaning is 'at the time of the appearance of the dawn.' Herein, it is 'aruṇa' because, making light all around, it rises (unati) or goes (gacchati). (From the root 'una' preceded by 'ā' in the sense of going, with the suffix 'ṇa'; the 'ā' is shortened, 'r' is inserted, and 'n' becomes 'ṇ'). The meaning is that 'aruṇa' is the ray that has risen before the rising of the sun. As it is said in the Dasakanipāta of the Aṅguttara Nikāya: 'Bhikkhus, just as the appearance of the dawn is the forerunner and precursor of the sunrise, so too, bhikkhus, right view is the forerunner and precursor of wholesome states.' And it is said in the Abhidhānappadīpikā: 'The ray standing before the rising of the sun would be aruṇa.' But in the subcommentary to the Abhidhānappadīpikā it is said: 'Because of its reddish color, it goes, thus it is aruṇa.' 'It rises' (udeti), 'it goes up' (uggacchati), thus it is 'udaya,' the sun. (From the root 'ud-i' with the suffix 'a'). The 'aruṇa,' the risen ray of the rising sun (udaya), is 'aruṇodaya.' At that time of the appearance of the dawn. The connection is 'he awakened to enlightenment'.

භගවා හි විසාඛපුණ්ණමියං අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ මාරබලං විධමෙත්වා චීවරූපරි පතමානෙහි බොධිරුක්ඛඞ්කරෙහි රත්තපවාළපල්ලවෙහි විය පූජයමානො රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමං මනසිකරිත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා මහාවජිරඤාණසඞ්ඛාතං [Pg.50] විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අධිගතෙන චතුත්ථමග්ගඤාණෙන සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා යදා අරුණො උග්ගමිස්සති, තදා සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිසබ්බ බුද්ධගුණෙ පටිවිජ්ඣි අධිගමීති වුත්තං හොති.

For on the full-moon day of Visākha, while the sun had not yet set, the Blessed One dispelled the forces of Māra. Being honored by Bodhi tree buds falling upon his robe like red coral shoots, in the first watch of the night he recollected his past lives; in the middle watch, he purified the divine eye; and in the last watch, having contemplated dependent origination forwards and backwards, he produced the fourth jhāna based on mindfulness of breathing. Using that as a foundation, he developed the insight known as the Great Diamond Knowledge and, by means of the fourth path-knowledge attained in due course, he destroyed all defilements. It is said that as dawn was arising, he then penetrated and attained all the qualities of a Buddha, beginning with omniscient knowledge.

මාරජිනන්ති පඤ්චමාරානං විජිතාවිං. දෙවපුත්ත කිලෙසාභි සඞ්ඛාරඛන්ධමච්චුසඞ්ඛාතෙ පඤ්චමාරෙ ජිනාති අජිනි ජිනිස්සතීති මාරජිනො, සුගතො. දෙවපුත්තකිලෙසාභිසඞ්ඛරසඞ්ඛතං මාරත්තයං ජිනාති අජිනි, ඛන්ධමච්චුසඞ්ඛතං මාරද්වයං අවස්සං ජිනිස්සතීති අත්ථො. යදි එවං කස්මා විජිතාවින්ති වුත්තන්ති. අවිරද්ධං එකන්තෙන ජියමානත්තාති. අභඞ්ගන්ති සසෙනමාරස්ස භඤ්ජිතුං විද්ධංසිතුං අසමත්ථං. යස්ස කස්සචි භඤ්ජිතුං විද්ධංසිතුං අසමත්ථං වා. තත්‍රායං වචනත්ථො. මාරෙන යෙන කෙනචි භඤ්ජිතුං න සක්කොතීති අභඞ්ගො, තෙන වා න භඤ්ජියති න විද්ධංසියතීති අභඞ්ගො, සුගතො. නපුබ්බ භන්ජධාතු ත. තස්ස ධාත්වන්තෙන ගකාරාදෙසො. අථ වා භන්ජති විද්ධංසතීති භඞ්ගො, මාරො. යො කොචි වා. නත්ථි භඞ්ගො මාරො යො කොචි වා යස්සාති අභඞ්ගො, සුගතො. තං අභඞ්ගං. තන්ති සුගතං. මාරජිනං අභඞ්ගං තං සුගතං අහං නමාමීති සම්බන්ධො.

`Mārajina` (Conqueror of Māra) means one who has vanquished the five Māras. Because the Sugata conquers, has conquered, and will conquer the five Māras—namely, the Māra of the godling, the Māra of defilements, the Māra of formations, the Māra of the aggregates, and the Māra of death—he is called Mārajina. The meaning is: he has conquered the threefold Māra consisting of the godling, defilements, and formations; and he will certainly conquer the twofold Māra consisting of the aggregates and death. If so, why is it said `vijitāvi` (one who has conquered)? Because they are invariably conquered without opposition. `Abhaṅga` (Unbreakable) means unable to be broken or destroyed by Māra with his army, or unable to be broken or destroyed by anyone whatsoever. The word-meaning here is this: he is `abhaṅga` because he cannot be broken by Māra or anyone; or, he is `abhaṅga` because he is not broken or destroyed by him (Māra). He is the Sugata. Or, `bhaṅga` is one who breaks or destroys—that is, Māra or anyone else. He for whom there is no `bhaṅga` (breaker)—no Māra or anyone else—is `abhaṅga`, the Sugata. That Unbreakable One. That is, the Sugata. 'To him, the Mārajina, the Unbreakable One, the Sugata, I pay homage'—this is the connection.

ඉමිස්සං පන ගාථායං එකනිපාතජාතකට්ඨකථායං, අපදානට්ඨකථායඤ්ච ආගතනයෙන බුද්ධස්ස මාරවිජයාදිං සොතුජනානං බහුස්සුතත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වෙදිතබ්බං. බොධි සත්තො හි මහාසම්පත්තිං අනුභවිත්වා හත්ථගතං චක්කවත්තිරජ්ජං ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡට්ටෙත්වා එකූනතිංසවස්සෙ ආසළ්හිපුණ්ණමාය උත්තරසළ්හනක්ඛත්තෙන යුත්තෙ මහාභිනික්ඛමං නික්ඛමිත්වා අනොමනදීතීරෙ ඝටීකාරබ්‍රහ්මුනා දින්නං අරහත්ත ධජභූතං අට්ඨපරික්ඛාරං පටිග්ගහෙත්වා නිවාසෙත්වා සමණපබ්බජ්ජං කත්වා ඡබ්බස්සානි දුක්කරකාරිකං චරිත්වා නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සෙනනිගමෙ සෙනකුටුම්බිකස්ස ධීතරාය සුජාතාය සහ සතසහස්සග්ඝියා [Pg.51] සුවණ්ණපාතියා දින්නං සබ්බං අප්පොදකං මධුපායාසං එකට්ඨිතාලපක්කප්පමාණං එකූනපඤ්ඤාසාලොපං පරිභුඤ්ජිත්වා සායන්හසමයෙ දෙවතාහි අලඞ්කතෙන මග්ගෙන බොධිරුක්ඛාභිමුඛො ගච්ඡන්තෙ අන්තරමග්ගෙ සොත්ථියෙන නාම තිණහාරකෙන දින්නං අට්ඨමුට්ඨිකතිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ ඉදං ඨානං සබ්බබුද්ධානං අවිජහිතං අචලට්ඨානං කිලෙසභඤ්ජනට්ඨානන්ති ඤත්වා තානි තිණානි අග්ගෙ ගහෙත්වා චාලෙසි. තාවදෙව චුද්දසහත්ථො පල්ලඞ්කො අහොසි. තානිපි තිණානි තථාරූපෙන සණ්ඨානෙන සන්ථරිංසු සණ්ඨහිංසු වා. යථාරූපං සුකුසලොපි විචිත්තකාරො වා පොත්ථතාරො වා ආලිඛිතුම්පි සමත්ථො නත්ථි. බොධි සත්තො බොධිඛන්ධං පිට්ඨිතො කත්වා පුරත්ථාභිමුඛො දළ්හමානසො හුත්වා –

Now, in connection with this verse, the brief account of the Buddha’s victory over Māra and other events should be understood as it is found in the commentary on the Ekanipāta Jātaka and in the Apadāna commentary, for the sake of the erudition of the audience. The Bodhisatta, having enjoyed great prosperity, renounced the sovereignty of a universal monarch that was within his grasp as though it were a lump of spittle. At the age of twenty-nine, on the full-moon day of Āsaḷhi, under the constellation of Uttarāsāḷha, he went forth in the great renunciation. On the bank of the Anomā River, he accepted the eight requisites—the banner of arahantship—given by the Brahmā Ghaṭīkāra. Having put them on, he undertook the ascetic life and for six years practiced austerities. At the foot of the banyan tree in the village of Senā, he received from Sujātā, the daughter of the householder Senāni, milk-rice with honey containing little water, in a golden bowl worth a hundred thousand. He consumed it in forty-nine mouthfuls, each the size of a ripe single-stoned palmyra fruit. In the evening, as he was proceeding towards the Bodhi tree along a path adorned by deities, he accepted eight handfuls of grass from a grass-cutter named Sotthiya. Ascending the Bodhi terrace, he recognized, 'This is the unabandoned, unshaken spot of all Buddhas, the place for crushing the defilements.' Taking the blades of grass by their tips, he shook them out. Instantly, a seat of fourteen cubits appeared. And that grass spread out and settled in such a pattern that not even a very skilled artist or painter could draw it. The Bodhisatta, placing his back against the trunk of the Bodhi tree, faced east and, with a resolute mind, made this vow:

‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසුස්සතු;

උපසුස්සතු නිසෙසං, සරීරෙ මංසලොහිත’’න්ති.

“Willingly, let skin, sinews, and bones wither away; let the flesh and blood in the body dry up completely.”

න ත්වෙව සම්මාසම්බොධිං අපත්වා ඉමං පල්ලඞ්කං භින්දිස්සාමීති අසනිසතසන්නිපාතෙනපි අභෙජ්ජරූපං තං පල්ලඞ්කං අභඤ්ජිත්වා නිසීදි. තස්මිං සමයෙ මාරො දෙවපුත්තො සිද්ධත්ථකුමාරො ‘‘මය්හං වසං අතික්කමිතුකාමො, න දානි අස්ස අතික්කමිතුං දස්සාමී’’ති මාරබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එතමත්ථං ආරොචෙත්වා මාරඝොසනං නාම ඝොසාපෙත්වා මාරබලං ආදාය නික්ඛමි. සා මාරසෙනා මාරස්ස පුරතො ද්වාදස යොජනා හොන්ති. දක්ඛිණතො ච වාමතො ච ද්වාදස යොජනා. පච්ඡතො චක්කවාළපරියන්තං කත්වා ඨිතා, උද්ධං නවයොජනුබ්බෙධා. යස්සා උන්නාදන්තියා උන්නාදසද්දො යොජනසහස්සතො පට්ඨාය පථවීඋන්ද්‍රියසද්දො විය සුය්‍යති. අථ මාරො දෙවපුත්තො දියඩ්ඪයොජනසතිකං ගිරිමෙඛලං නාම හත්ථිං අභිරූහිත්වා බාහුසහස්සං මාපෙත්වා නානාවුධානි අග්ගහෙසි. අවසෙසායපි මාරපරිසාය ද්වෙ ජනා එකසදිසං [Pg.52] ආවුධං න ගණ්හිංසු. නානප්පකාරවණ්ණා නානප්පකාර මුඛා හුත්වා මහාසත්තං අජ්ඣොත්ථරමානා ආගමංසු.

Having resolved, 'I will certainly not break this cross-legged posture until I have attained perfect self-enlightenment,' he sat down without breaking that posture on the seat that was unbreakable even by the impact of a hundred thunderbolts. At that time, Māra the godling thought: 'Prince Siddhattha wants to escape from my domain. I will not let him escape now.' He went to his forces, announced the matter, had the 'Māra-summons' proclaimed, and set out with his army. That army of Māra extended twelve yojanas in front of him, twelve yojanas to his right and to his left, and behind him it filled the space up to the rim of the world-sphere. It was nine yojanas high. The roar of the advancing army was heard from a thousand yojanas away, like the sound of the earth splitting asunder. Then Māra the godling, mounting the elephant named Girimekhala, who was one hundred and fifty yojanas tall, created a thousand arms for himself and grasped various weapons. Among the rest of Māra’s retinue, no two people took up a similar weapon. With varied complexions and varied faces, they advanced, intent on overwhelming the Great Being.

දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා පන මහාසත්තස්ස ථුති යො වදමානා අට්ඨංසු. සක්කො දෙවරාජා විජයුත්තරසඞ්ඛං ධමමානො අට්ඨාසි. සො කිර සඞ්ඛො වීසහත්ථසතිකො හොති. සකිං වාතං ගාහාපෙත්වා ධමන්තො චත්තාරො මාසෙ සද්දං කරිත්වා නිස්සද්දො හොති. මහාකාළනාග රාජා අතිරෙකපදසතෙන වණ්ණං වදන්තො අට්ඨාසි. මහාබ්‍රහ්මා සෙතච්ඡත්තං ධාරයමානො අට්ඨාසි. මාර බලෙ පන බොධිමණ්ඩලං උපසඞ්කමන්තෙ තෙසං එකොපි ඨාතුං නාසක්ඛි. සම්මුඛ සම්මුඛට්ඨානෙනෙව පලායිංසු. කාළො නාම නාගරාජා පථවිං නිමුජ්ජිත්වා පඤ්චයොජනසතිකං මන්තිරකනාගභවනං ගන්ත්වා උභොහි හත්ථෙහි මුඛං පිදහිත්වා නිපන්නො. සක්කො විජයුත්තරසඞ්ඛං පිට්ඨියං කත්වා චක්කවාළමුඛ වට්ටියං අට්ඨාසි. මහාබ්‍රහ්මා සෙතච්ඡත්තං කොටියං ගහෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව අගමාසි. එකදෙවතාපි ඨාතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. මහාපුරිසො එකකොව නිසීදි. මාරොපි අත්තනො පරිසං ආහ ‘‘තාත සුද්ධොදනපුත්තෙන සිද්ධත්ථෙන සදිසො අඤ්ඤො පුරිසො නාම නත්ථි, මයං සම්මුඛා යුද්ධං දාතුං න සක්ඛිස්සාම, පච්ඡා භාගෙන දස්සාමා’’ති. මහාපුරිසොපි තීණි පස්සානි ඔලොකෙත්වා සබ්බදෙවතානං පලායිතත්තා සුඤ්ඤානි අද්දස. පුන උත්තරපස්සෙන මාරබලං අජ්ඣොත්ථරමානං දිස්වා ‘‘අයං එත්තකො ජනො මං එකකං සන්ධාය මහන්තං වායාමං කරොති, ඉමස්මිං ඨානෙ මය්හං මාතා වා පිතා වා භාතා වා අඤ්ඤො කොචි ඤාතකො වා නත්ථි, ඉමා පන දස පාරමියොව මය්හං දීඝරත්තං පුත්තපරිජනසදිසා, තස්මා මයා පාරමියොව ඵලකං කත්වා පාරමිසත්ථෙනෙව පහරිත්වා අයං බලකායො මයා විද්ධංසෙතුං වට්ටතී’’ති දස පාරමියො ආවජ්ජමානො නිසීදි.

The deities of the ten-thousand world-systems stood uttering praises of the Great Being. Sakka, king of the gods, stood blowing the conch Vijayuttara. That conch, it is said, is one hundred and twenty cubits long; when filled with a single breath and blown, it resounds for four months before falling silent. The great nāga-king Mahākāla stood reciting praises with over a hundred stanzas. Mahābrahmā stood holding a white parasol. But when Māra's army approached the Bodhi-terrace, not a single one of those deities was able to stand their ground; they fled from wherever they stood. The nāga-king named Kāḷa plunged into the earth and went to his nāga-abode Mañjerika, five hundred yojanas in extent, where he lay down covering his face with both hands. Sakka slung the conch Vijayuttara over his back and stood at the rim of the world-sphere. Mahābrahmā, holding the white parasol by its edge, returned to the Brahmā world. Not a single deity was able to remain. The Great Being sat alone. Then Māra said to his retinue: 'Sirs, there is no other man like Siddhattha, son of Suddhodana. We will not be able to give him battle from the front; we must attack from the rear.' The Great Being looked in the three directions and saw that they were empty, for all the deities had fled. Then, seeing Māra's army overwhelming the northern quarter, he reflected: 'This great host is making such a huge effort directed at me alone. In this place I have no mother or father, no brother or other relative. But these ten perfections have for a long time been like my children and retinue. Therefore, making the perfections my shield and striking with the weapon of the perfections, it is right that I should scatter this army.' Reflecting thus on the ten perfections, he remained seated.

අථ [Pg.53] මාරො දෙවපුත්තො එතෙනෙව සිද්ධත්ථං පලාපෙස්සාමීති වාතමණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙසි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙයෙව පුරත්ථිමා දිභෙදා වාතා සමුට්ඨහිත්වා අඩ්ඪයොජනඑකයොජන ද්වියොජනතියොජනප්පමාණානි පබ්බතකූටානි පදාලෙත්වා වනගච්ඡරුක්ඛාදීනි උද්ධං මූලානි කත්වා සාමන්තා ගාමනිගමෙ චුණ්ණවිචුණ්ණං කාතුං සමත්ථාපි මහාපුරිසස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන මහානුභාවෙන බොධිසත්තං පත්වා චීවරකණ්ණමත්තම්පි චාලෙතුං නාසක්ඛිංසු. තතො උදකෙන අජ්ඣොත්ථරිත්වා මාරෙස්සාමාති මහාවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. තස්සානුභාවෙන උපරූපරි සතපටලසහස්සපටලාදිභෙදා වළාහකා උට්ඨහිත්වා වස්සිංසු. වුට්ඨිධාරාවෙගෙන පථවී භින්නා අහොසි. වනරුක්ඛාදීනං උපරිභාගෙන මහාමෙඝො ආගන්ත්වා මහා සත්තස්ස චීවරෙ උස්සාවබින්දුග්ගහණමත්තම්පි තෙමෙතුං නාසක්ඛි. තතො පාසාණවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. මහන්තානි පබ්බතකූටානි ධූමායන්තානි පජ්ජලන්තානි ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බමාලාගුළභාවං ආපජ්ජිංසු. තතො පහරවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. එකතොධාරා උභතොධාරා අසිසත්තිඛුරප්පාදයො ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තං පත්වා දිබ්බපුප්ඵානි අහෙසුං. තතො අඞ්ගාරවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. කිංසුකවණ්ණා අඞ්ගාරා ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බ පුප්ඵානි හුත්වා විකිරිංසු. තතො කුක්කුළවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. අච්චුණ්හො අග්ගිවණ්ණො කුක්කුළො ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බචන්දනචුණ්ණං හුත්වා නිපතති. තතො වාළුකවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. අතිසුඛුමවාළිකා ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බපුප්ඵානි හුත්වා නිපතිංසු. තතො කලලවස්සං සමුට්ඨාපෙසි. තං කලලවස්සං ධූමායන්තං පජ්ජලන්තං ආකාසෙ නාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදමූලෙ දිබ්බවිලෙපනං හුත්වා පතති. තතො ඉමිනා භිංසෙත්වා සිද්ධත්ථං පලාපෙස්සාමීති අන්ධකාරං [Pg.54] සමුට්ඨාපෙසි. තං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං අන්ධකාරං විය මහාතමං හුත්වා බොධිසත්තං පත්වා සූරියප්පභා විහතං විය අන්තරධායති.

Then Māra, the son of a god, thinking, 'I will drive away Siddhattha with this,' raised a whirlwind. At that very moment, winds arose from the eastern direction, shattering mountain peaks measuring half a yojana, one yojana, two yojanas, and three yojanas, uprooting forest trees, and though capable of reducing nearby villages and towns to dust, due to the power of the Great Being’s merit and his great might, upon reaching the Bodhisatta they could not stir even the corner of his robe. Then, thinking, 'I will kill him by overwhelming him with water,' he caused a great rainstorm. By his power, clouds arose in layers—hundreds and thousands of layers—and poured down rain. The force of the rain split the earth, yet the great raincloud, passing over the trees, could not wet even so much as a dewdrop on the Great Being's robe. Then he raised a shower of stones. Great mountain peaks, smoking and blazing, came through the sky and turned into divine garlands of flowers at the Bodhisatta’s feet. Then he raised a shower of weapons. Single-edged and double-edged swords, spears, and razors, smoking and blazing, came through the sky and turned into divine flowers upon reaching the Bodhisatta. Then he raised a shower of embers. Embers the color of the kiṃsuka flower came through the sky and scattered as divine flowers at the Bodhisatta’s feet. Then he raised a shower of hot ashes. Extremely hot ashes, the color of fire, came through the sky and fell as divine sandalwood powder at the Bodhisatta’s feet. Then he raised a shower of sand. Very fine sand, smoking and blazing, came through the sky and fell as divine flowers at the Bodhisatta’s feet. Then he raised a shower of mud. That rain of mud, smoking and blazing, came through the sky and fell as divine ointment at the Bodhisatta’s feet. Then, thinking, 'I will terrify and drive away Siddhattha with this,' he raised a darkness. That darkness, like a fourfold deep gloom, upon reaching the Bodhisatta, vanished as if dispelled by the light of the sun.

එවං මාරො ඉමාහි නවහි වාතවස්සපාසාණපහරඅඞ්ගාර කුක්කුළවාළුක කලලඅන්ධකාරවුට්ඨීහි බොධිසත්තං පලාපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘කිං භණෙ තිට්ඨථ ඉමං සිද්ධත්ථකුමාරං ගණ්හථ හනථ පලාපෙථා’’ති පරිසං ආණාපෙත්වා සයම්පි ගිරිමෙඛලස්ස හත්ථිනො ඛන්ධෙ නිසින්නො චක්කාවුධං ආදාය බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සිද්ධත්ථ උට්ඨාහි එතස්මා පල්ලඞ්කා, නායං තුම්හාකං පාපුණාති, මය්හංඑව පාපුණාතී’’ති ආහ. මහාසත්තො තස්ස වචනං සුත්වා අවොච ‘‘මාර නෙව තයා දසපාරමියො පූරිතා, න උපපාරමියො න පරමත්ථ පාරමියො නාපි පඤ්චමහාපරිච්චාගා පරිච්චත්තා න ඤාතත්ථචරියා න ලොකත්ථචරියා න බුද්ධත්ථචරියා පූරිතා, සබ්බා තා මයායෙව පූරිතා, තස්මා නායං පල්ලඞ්කො තුය්හං පාපුණාති, මය්හමෙව පාපුණාතී’’ති. මාරො කුද්ධො කොධවෙගං අසහන්තො මහාපුරිසස්ස චක්කාවුධං විස්සජ්ජෙසි. තං තස්ස දසපාරමියො ආවජ්ජන්තස්ස උපරිභාගෙ මාලාවිතානං හුත්වා අට්ඨාසි. තං කිර ඛුරචක්කාවුධං අඤ්ඤදා තෙන කුද්ධෙන විස්සට්ඨං එකඝනපාසාණ ථම්භෙ වංසකළීරෙ විය ඡින්දන්තං ගච්ඡති. ඉදානි පන තස්මිං මාලාවිතානං හුත්වා ඨිතෙ අවසෙසා මාරපරිසා ඉදානි පල්ලඞ්කතො වුට්ඨාය පලායිස්සතීති මහන්තමහන්තානි සෙලකූටානි විස්සජ්ජෙසුං. තානිපි මහාපුරිසස්ස පාරමියො ආවජ්ජන්තස්ස මාලාගුළභාවං ආපජ්ජිත්වා භූමියං පතිංසු.

Thus Māra, unable to drive away the Bodhisatta with these nine rains of wind, rain, rocks, weapons, embers, hot ashes, sand, mud, and darkness, commanded his assembly, saying, 'Why do you stand there? Seize this Prince Siddhattha, kill him, drive him away!' Then, mounting the elephant Girimekhala himself, he took up his discus weapon and approached the Bodhisatta, saying: 'Siddhattha, arise from this seat! It does not belong to you; it belongs only to me.' Hearing his words, the Great Being replied: 'Māra, you have not fulfilled the ten perfections, nor the secondary perfections, nor the ultimate perfections. Nor have you made the five great sacrifices, nor fulfilled the practices for the benefit of kinsmen, for the benefit of the world, or for Buddhahood. All these have been fulfilled by me alone. Therefore, this seat does not belong to you; it belongs only to me.' Enraged and unable to contain his fury, Māra hurled his discus weapon at the Great Being. But as the Bodhisatta reflected on his ten perfections, it transformed into a canopy of flowers and remained suspended above him. It is said that this razor-sharp discus, when thrown by him in anger at other times, would slice through solid stone pillars as if they were bamboo shoots. But now, as it had become a floral canopy and stayed there, the rest of Māra’s assembly, thinking, 'Now he will rise from his seat and flee,' hurled huge mountain peaks. These too, as the Great Being reflected on his perfections, turned into garlands of flowers and fell to the ground.

දෙවතා චක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතා ගීවං පසාරෙත්වා සීසං උක්ඛිපිත්වා ‘‘නට්ඨො වත භො සිද්ධත්ථකුමාරස්ස රූපග්ගප්පත්තො අත්තභාවො, කිං නු ඛො කරිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්ති. තතො [Pg.55] මහාපුරිසො පූරිතපාරමීනං බොධිසත්තානං අභි සම්බුජ්ඣනදිවසෙ පත්තපල්ලඞ්කො මය්හංව පාපුණාතීති වත්වා ඨිතං මාරං ආහ ‘‘මාර තුය්හං දානස්ස දින්නභාවෙ කො සක්ඛී’’ති. මාරො ‘‘එත්තකා ජනා සක්ඛිනො’’ති මාර බලාභිමුඛං හත්ථං පසාරෙති. තස්මිං ඛණෙ මාරපරිසාය ‘‘අහං සක්ඛී අහං සක්ඛී’’ති පවත්තසද්දො පථවීඋන්ද්‍රියසද්දසදිසො අහොසි. අථ ඛො මාරො මහාපුරිසං ආහ ‘‘සිද්ධත්ථ තුය්හං දානස්ස දින්නභාවෙ කො සක්ඛී’’ති. මහාපුරිසො ‘‘තුය්හං තාව දානස්ස දින්නභාවෙ සචෙතනා සක්ඛිනො. මය්හං පන ඉමස්මිං ඨානෙ සචෙතනො කොචි සක්ඛී නාම නත්ථි. තිට්ඨතු තාව මෙ අවසෙසත්තභාවෙසු දින්නදානං, වෙස්සන්තරත්තභාවෙ පන ඨත්වා මය්හං සත්තසත්තක මහාදානස්ස දින්නභාවෙ අචෙතනාපි ඝනමහාපථවී සක්ඛී’’ති චීවරගබ්භන්තරතො දක්ඛිණහත්ථං නීහරිත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවෙ මය්හං සත්තසත්තකමහාදානස්ස දින්නභාවෙ ත්වං සක්ඛි න සක්ඛීති මහාපථවියාභිමුඛං හත්ථං පසාරෙසි. මහා පථවී ‘‘අහං තෙ දානස්ස සක්ඛී’’ති විරවසහස්සෙන විරවසතසහස්සෙන මාරබලං අවත්ථරමානා විය උන්නදි.

The devas standing at the rim of the world-system stretched out their necks and raised their heads, gazing and saying: 'Alas, the supremely beautiful form of Prince Siddhattha is lost! What will he do now?' Then the Great Being, after first declaring to Māra who stood there, 'This seat, attained on the day of supreme enlightenment by Bodhisattas who have fulfilled the perfections, belongs to me,' then asked him: 'Māra, who is witness to your having given gifts?' Māra replied, 'All these people are my witnesses,' and he stretched out his hand toward his army. At that moment, the shout from Māra’s host, 'I am a witness! I am a witness!' arose, like the sound of the earth splitting asunder. Then Māra said to the Great Being: 'Siddhattha, who is witness to your having given gifts?' The Great Being replied: 'For your gifts, there are sentient witnesses. But in this place, there is no sentient witness for me. Let alone the gifts given in my other existences, for the great gift of seven-hundreds that I gave when I was Vessantara, this insentient, solid great earth is my witness.' Drawing his right hand from within his robe, he stretched it out towards the great earth, asking: 'For the great gift of seven-hundreds that I gave in my existence as Vessantara, are you my witness or not?' The great earth, as if to overwhelm Māra’s army, thundered forth with thousands, with hundreds of thousands of roars: 'I am witness to your gift!'

තතො මහාපුරිසෙ දින්නං තෙ සිද්ධත්ථ මහාදානං උත්තම දානන්ති වෙස්සන්තරදානං සම්මසන්තෙ දියඩ්ඪයොජනසතිකො ගිරිමෙඛලො හත්ථී ජාණුකෙහි පතිට්ඨාසි. මාරපරිසා දිසාවිදිසා පලායිංසු. ද්වෙ එකමග්ගෙන ගතා නාම නත්ථි. සීසාභරණානි චෙව වත්ථාභරණානි ච පහාය සම්මුඛ සම්මුඛට්ඨානෙ දිසාවිදිසාහියෙව පලායිංසු. තතො දෙවසඞ්ඝො පලායමානං මාරබලං දිස්වා මාරස්ස පරාජයො ජාතො. සිද්ධත්ථකුමාරස්ස ජයො. ජයපූජං කරිස්සාමාති නාගා නාගානං, සුපණ්ණා සුපණ්ණානං, දෙවතා දෙවතානං, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මානං පෙසෙත්වා ගන්ධමාලාදි හත්ථා මහාපුරිසස්ස සන්තිකං බොධිපල්ලඞ්කං ආගමංසු. එවං ගතෙසු ච පනෙතෙසු –

Then, while the Great Being was contemplating the Vessantara-gift—'The great gift, the supreme gift, was given by you, Siddhattha!'—the elephant Girimekhala, one hundred and fifty yojanas tall, fell to its knees. Māra’s host fled to the cardinal and intermediate directions. No two went by the same path. Abandoning their headdresses and garments, they fled in every which way from wherever they stood. Then the assembly of devas, seeing Māra’s army in flight, declared: 'Māra is defeated! Prince Siddhattha is victorious! Let us pay homage to his victory!' The nāgas sent word to the nāgas, the supaṇṇas to the supaṇṇas, the devas to the devas, and the brahmās to the brahmās, and holding perfumes, garlands, and other offerings, they approached the Great Being at the seat of Awakening. And as they came, they sang:

‘‘ජයො [Pg.56] හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො;

උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා නාගගණා මහෙසිනො.

This is indeed the victory of the glorious Buddha, and the defeat of Māra, the evil one. Delighted at the Bodhi-maṇḍa, the hosts of Nāgas then proclaimed the victory of the great sage.

ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො;

උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා සුපණ්ණසඞ්ඝා මහෙසිනො.

This is indeed the victory of the glorious Buddha, and the defeat of Māra, the evil one. Delighted at the Bodhi-maṇḍa, the hosts of Supaṇṇas then proclaimed the victory of the great sage.

ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො;

උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා දෙවගණා මහෙසිනො.

This is indeed the victory of the glorious Buddha, and the defeat of Māra, the evil one. Delighted at the Bodhi-maṇḍa, the hosts of devas then proclaimed the victory of the great sage.

ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො;

උග්ඝොසිසුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා බ්‍රහ්මගණාපි තාදිනො’’ති.

This is indeed the victory of the glorious Buddha, and the defeat of Māra, the evil one. Delighted at the Bodhi-maṇḍa, the hosts of Brahmās too then proclaimed the victory of the Steadfast One.

අවසෙසෙසු දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු දෙවතා මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි ච පූජයමානා නානප්පකාර ථුතියො ච වදමානා අට්ඨංසු. එවං අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ මහාපුරිසො මාරබලං විධමෙත්වා චීවරූපරි පත මානෙහි බොධිරුක්ඛඞ්කුරෙහි රත්තපවාළපල්ලවෙහි විය පූජයමානො පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසඤාණං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටිච්ච සමුප්පාදෙ ඤාණං ඔතාරෙසි. අථස්ස ද්වාදසපදිකං පච්චයා කාරං වට්ටවිවට්ටවසෙන අනුලොමතො පටිලොමතො සම්මසන්තස්ස දසසහස්සිලොකධාතු උදකපරියන්තං කත්වා ද්වාදසක්ඛත්තුං සම්පකම්පි. මහාපුරිසෙන පන දසසහස්සි ලොකධාතුං උන්නාදෙත්වා අරුණුග්ගමනවෙලායං සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං [Pg.57] පටිවිජ්ඣීති වුත්තං හොති. ඉධ පන වුත්තාවසෙසං තාසු ච ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති.

In the remaining ten thousand world-systems, devas stood honoring him with garlands, perfumes, and ointments, and uttering various praises. Thus, while the sun had not yet set, the Great Being, having vanquished Māra’s army and being honored by the shoots of the Bodhi tree that fell upon his robe like tender red coral sprouts, in the first watch of the night recollected his former lives; in the middle watch, he purified the divine eye; and in the last watch, he applied his mind to dependent origination. Then, as he contemplated the twelve-factored structure of conditionality in forward and reverse order, in terms of cycling on and cycling off, the ten-thousandfold world-system, to its very water-boundary, quaked twelve times. It is said that the Great Being, having caused the ten-thousandfold world-system to resound, penetrated to omniscient knowledge at the time of sunrise. The remainder of the account should be understood by consulting the relevant texts.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. උපෙතපුඤ්ඤො සම්පන්න දානාදිපාරමීපුඤ්ඤවා දානාදිපාරමීපුඤ්ඤෙන සම්පන්නො වා, යො සුගතො වරබොධිමූලෙ උත්තමස්ස බොධිරුක්ඛස්ස සමීපෙ, සසෙනමාරං සෙනාය සහ පවත්තං මාරරාජං, ජිනිත්වා පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන විජයිත්වා, අරුණොදයම්හි විසාඛපුණ්ණමියං අරුණුග්ගමනවෙලායං, බොධිං අරහත්තමග්ගඤාණ සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතං බොධිං, අබොජ්ඣි පටිවිජ්ඣි අධිගමි වා, මාරජිනං පඤ්චමාරානං විජිතාවිං, අභඞ්ගං සසෙනමාරො යො කොචි වා භින්දිතුං අසමත්ථං තං සුගතං අහං නමාමීති.

This is a concise explanation here. The Sugata, endowed with merit, accomplished in the perfections such as giving, or rather, perfected through the merit of the perfections, at the foot of the supreme Bodhi tree, having conquered Māra, the king who wields an army, along with his host, vanquishing him by the power of the merit of his perfections, at the rising of the dawn on the Visākha full moon day, awakened to Bodhi—Bodhi, reckoned as the knowledge of the Arahantship path and omniscient knowledge—penetrated and attained it. That Sugata, the Conqueror of Māra, victorious over the five Māras, unassailable, whom neither Māra with his host nor anyone else is able to break—that Sugata I worship.

ඡට්ඨමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the sixth verse of salutation is complete.

7.

7.

රාගාදි ඡෙදාමලඤාණඛග්ගං,සතීසමඤ්ඤාඵලකාභිගාහං;

සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං තං,නමාමිභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතං.

I bow to him who wields the sword of stainless knowledge that cuts off lust and so forth, who firmly grasps the shield called mindfulness, who is adorned with the ornament of the flood of virtue, and who is endowed with the supreme psychic power of higher knowledge.

7. එවං ඡට්ඨමගාථාය සුගතං වන්දිත්වා ඉදානි අරහත්ත මග්ගඤාණාදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො රාගාදිත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ඉන්දවජිර උපෙන්දවජිර ගාථාද්වයස්ස ලක්ඛණස්ස මිස්සකත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපජාතිගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘අනන්තරොදීරිතලක්ඛණා චෙ, පාදාවිමිස්සා උපජාතියො තා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සා වුත්තියා අනන්තරො දීරිතලක්ඛණා අනන්තරෙ උදීරිතං වුත්තං ඉන්දවජිරොපෙන්ද වජිරගාථානං ලක්ඛණවන්තා පාදා විමිස්සා සංසට්ඨා චෙ භවන්ති, තා වුත්තියො උපජාතියො නාමාති.

7. Having thus paid homage to the Sugata with the sixth verse, now desiring to praise and worship him with the four qualities beginning with the knowledge of the Arahantship path, he speaks the verse beginning with 'rāgādi.' This, however, should be understood as an Upajāti verse marked by eleven syllables, due to the blending of the characteristics of the two verses, Indavajirā and Upendavajirā. For it is said in the Vuttodaya: 'If the lines have characteristics proclaimed immediately after, and are intermixed, they are Upajāti.' Its meaning is this: If, in a meter, the lines possess the characteristics proclaimed immediately after—that is, the characteristics of the Indavajirā and Upendavajirā verses are stated right after—and whose lines are intermixed and interwoven, such meters are called Upajāti.

තත්ථ [Pg.58] රාගාදිඡෙදාමල ඤාණඛග්ගන්ති එත්ථ රාගආදිඡෙද අමලඤාණඛග්ගන්තිපදච්ඡෙදො. රාගාදිකිලෙසං ඡින්දන්තං මලවිර හිතං අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං අසිවන්තන්ති අත්ථො. තත්‍රායං වචනත්ථො. රූපාදීසු රඤ්ජතීති රාගො. රන්ජධාතු රාගෙ ණ. රාගො ආදි යෙසන්තෙති රාගාදයො, කිලෙසා. තෙ ඡින්දතීති රාගාදිඡෙදං, අරහත්තමග්ගඤාණං. අපායං මලති ධාරෙතීති මලං, රාගාදි. අථ වා මලති සංකිලිස්සති එතෙනාති මලං. මලධාතු සංකිලෙසනෙ අ. මලතො විරහිතං අමලං, ඤාණං. චත්තාරි සච්චානි ජානාති පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං, අරහත්තමග්ගඤාණං. රාගාදිඡෙදඤ්ච අමලඤ්ච තං ඤාණඤ්චාති රාගාදිඡෙදාමලඤාණං. රුක්ඛාදිං ඛග්ගති ඡින්දති එතෙනාති වා ඛග්ගං, පකතිඅසි. ඛග්ගං වියාති ඛග්ගං, ඤාණං. රාගාදිඡෙදාමලඤාණසඞ්ඛතං ඛග්ගං යස්ස සොති රාගාදිඡෙදාමලඤාණඛග්ගො, බුද්ධො. රාගාදිකිලෙසං ඡින්දන්තෙන මලවිර හිතෙන අග්ගමග්ගඤාණසඞ්ඛතෙන අසිනා සමන්නාගතොති අත්ථො. තං.

Here, the phrase 'rāgādichedāmalañāṇakhaggaṃ' is to be divided as 'rāga-ādi-cheda amala ñāṇa khaggaṃ.' The meaning is: that which cuts off defilements beginning with lust, free from impurity, called the knowledge of the Arahantship path, is called a sword. Herein, this is the explanation of the words: That which delights in forms, etc., is called lust (rāgo). The root 'rañj' with the suffix 'ṇa' denotes lust. Lust and the like are called 'rāgādayo,' the defilements (kilesā). That which cuts them off is called 'rāgādicheda,' which is the knowledge of the Arahantship path. That which stains or holds one in misery is called 'mala' (stain), such as lust, etc. Alternatively, that by which one is defiled is called 'mala.' The root 'mal' denotes defilement, with the suffix 'a.' Free from impurity is 'amala' (stainless), which is knowledge. Knowing and penetrating the four truths is called 'ñāṇa' (knowledge), the knowledge of the Arahantship path. The cutter of lust, etc., and stainless, and that knowledge—thus, 'rāgādichedāmalañāṇa' (the stainless knowledge that cuts off lust, etc.). That which cuts trees, etc., is called 'khagga' (sword), like a common sword. Resembling a sword is 'khagga,' which here refers to knowledge. The one who possesses the sword of stainless knowledge that cuts off lust, etc., is called 'rāgādichedāmalañāṇakhaggo' (the one with the sword of stainless knowledge that cuts off lust), the Buddha. The meaning is: endowed with the sword called the knowledge of the supreme path, which cuts off defilements like lust and is stainless. That.

සතීසමඤ්ඤා ඵලකාභිගාහන්ති එත්ථ සතිසමඤ්ඤාඵලක අභිගාහන්තිපදච්ඡෙදො. සම්මාසතිනාමිකං ඵලකං දළ්හගාහ කන්ති අත්ථො. තත්‍රායං වචනත්ථො. සරණං සති, සරති සම්පයුත්තධම්මා එතායාති, සරතීති වා සති. සරධාතුති. අථ වා පමාදං සරති හිංසතීති සති, සම්මාසති. සරධාතු හිංසායංති. සම්මා ආජානාති එතායාති සමඤ්ඤා, සතිඉති සමඤ්ඤා සතිසමඤ්ඤා, අසිආදිසත්ථං ඵලති නිවාරෙතීති ඵලකං, ඛෙටකං. ඵලධාතු නිවාරණෙ ණ්වු. සතිසමඤ්ඤං ඵලකං අභිදළ්හං ගණ්හතීති සතිසමඤ්ඤාඵල කාභිගාහො, බුද්ධො ලබ්භති. යථා හි සෙනාය ඵලකං අසිආදිසත්ථං රක්ඛති, එවං සතිසංවරො චක්ඛාදි ද්වාරෙසු රූපාදිආරම්මණං පවිසිතුං අදත්වා රක්ඛති. තස්මා භගවා සතිධම්මො සබ්බාකුසලානං රක්ඛකත්තා සබ්බකුසල ධම්මානං උපකාරත්තා සබ්බත්ථානං සාධකත්තා ච සතිඵලකං දළ්හං [Pg.59] ගණ්හතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති ච. ‘‘සතිං ඛ්වාහං භික්ඛවෙ සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති ච.

Here, the phrase 'Satīsamaññāphalakābhigāhaṃ' is to be divided as 'sati-samaññā-phalaka-abhigāhaṃ.' The meaning is that the shield designated as right mindfulness is firmly grasped. Herein, this is the explanation of the words: Remembering is mindfulness; it is called mindfulness because associated states are remembered by it, or because it remembers. It is derived from the root 'sara.' Alternatively, it is called mindfulness, right mindfulness, because it remembers and destroys heedlessness. The root 'sara' is also used in the sense of harming. That by which one rightly knows is designation (samaññā); mindfulness is a designation—thus, mindfulness-designation. A shield (phalakaṃ) wards off weapons such as swords; it is a protector. The root 'phala' has the meaning of warding off, with the suffix 'ṇvu.' The one who firmly grasps the shield designated as mindfulness is the 'satisamaññāphalakābhigāho'; the Buddha is to be understood. For just as a shield protects an army from swords and other weapons, so does the restraint of mindfulness protect by not allowing forms and other sense-objects to enter through the doors of the eye and so forth. Therefore, it is said that the Blessed One, whose nature is mindfulness, firmly grasps the shield of mindfulness, as he is the guardian of all unwholesome states, the supporter of all wholesome states, and the accomplisher of all purposes. For it has been said: 'Whatever wholesome states there are, all are rooted in heedfulness, converge upon heedfulness, and heedfulness is declared the foremost among them.' And also: 'Monks, I declare mindfulness to be useful in all circumstances.'

සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතන්ති සීලඔඝඅලඞ්කාර විභූ සිතන්ති පදච්ඡෙදො. විසුද්ධසීලානං සමූහසඞ්ඛාතෙන අලඞ්කාරෙන විභූසිතන්ති අත්ථො. තත්ථ සීලන්ති ලොකුත්තර සීලං. තස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තං පන චෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීලඤ්චාති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතා දීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනා. චෙතසිකසීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස විරති. සංවරො සීලන්ති එත්ථ සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, සති සංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරො චාති පඤ්චවිධො හොති, සබ්බමෙතං සංවරො සීලං නාම. අවීතික්කමො සීලං නාම සමාදින්නසීලස්ස කායිකවාචසිකො අනතික්කමොති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කිංසීලන්තිචෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීල’’න්ති. ඉධ පන අවීතික්කමො සීලං නාධිප්පෙතං. කස්මා. භගවතො සමාදින්නසික්ඛාපදස්ස අභාවතො. බුද්ධානඤ්හි සික්ඛාපදං නාම නත්ථීති. ඔඝොති සමූහො. ඔඝසද්දො හි සමූහවාචකො. තෙන වුත්තං අභිධානප්පදීපිකායං –

Here, the phrase 'Sīloghalaṅkāravibhūsitaṃ' is to be divided as 'sīla-ogha-alaṅkāra-vibhūsitaṃ.' The meaning is: adorned with the ornament that is the multitude of purified virtues. Herein, 'sīla' (virtue) refers to supramundane virtue. Its meaning has already been stated above. That virtue is fourfold: virtue as volition (cetanā sīlaṃ), virtue as a mental factor (cetasikaṃ sīlaṃ), virtue as restraint (saṃvaro sīlaṃ), and virtue as non-transgression (avītikkamo sīlaṃ). Herein, virtue as volition is the volition of one who abstains from killing living beings and so forth, or of one who fulfills a course of conduct. Virtue as a mental factor is the abstinence of one who abstains from killing living beings and so forth. As for virtue as restraint, here restraint is fivefold: restraint by the monastic code (pātimokkhasaṃvaro), restraint by mindfulness (sati saṃvaro), restraint by knowledge (ñāṇasaṃvaro), restraint by patience (khantisaṃvaro), and restraint by energy (vīriyasaṃvaro). All this is called virtue as restraint. Virtue as non-transgression is the bodily and verbal non-transgression of one who has undertaken a precept. As it is stated in the Paṭisambhidāmagga: 'What is virtue? Virtue as volition, virtue as a mental factor, virtue as restraint, and virtue as non-transgression.' Here, however, virtue as non-transgression is not intended. Why? Because the Blessed One has no undertaken training precepts. For Buddhas have no training precepts. 'Ogha' means multitude. The word 'ogha' indeed denotes a multitude. Therefore, it is said in the Abhidhānappadīpikā—

‘‘සමූහො ගණසඞ්ඝාතා, සමුදායො ච සඤ්චයො;

සන්දොහො නිවහො ඔඝො, විසරො නිකරො චයො’’ත්‍යාදි.

"A multitude, a group, an assembly, a collection, and an accumulation; a stream, a mass, a flood, a host, a heap, a pile," and so on.

අවහනති ගච්ඡති පවත්තති අවයවං එත්ථාති ඔඝො, සමූහො. අවපුබ්බහනධාතු ගතිම්හි ණො. අවස්ස ඔ, හනස්ස ඝො. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අවයවං කත්වා [Pg.60] බ්‍යාපියති ගච්ඡතීති ඔඝො’’ති වුත්තං. සීලානං ඔඝො සමූහො සීලොඝො. අලඞ්කාරොති පිළන්ධනො. අලං විභුසං තං සමඞ්ගීපුග්ගලං කරොති අනෙනාති අලඞ්කාරො, සීලං. අලංසද්දූපපදකරධාතු ණො. සීලොඝො එව අලඞ්කාරො සීලොඝාලඞ්කාරො, තෙන විභූ සියතීති සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතො, බුද්ධො. තෙන පන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණෙන ලොකුත්තරසීලාලඞ්කාරෙන විභූසිතො. න චීවරාදිනාලඞ්කාරෙනාති අත්ථො. සීලාලඞ්කාරෙන හි සදිසො අලඞ්කාරො නාම නත්ථි. තං සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං.

'Ogho', a multitude, is so called because a component part is carried down, goes, or proceeds within it. It is derived from the root 'han' preceded by 'ava,' in the sense of 'to go,' with the suffix 'ṇo.' 'Ava' becomes 'o,' and 'han' becomes 'gho.' In the subcommentary to the Abhidhānappadīpikā, however, it is said: 'That which pervades and moves by forming parts is ogha.' The multitude (ogho) of virtues is 'sīlogho.' 'Alaṅkāro' means an ornament. 'Alaṅkāro' is that by which one makes a person sufficiently adorned and complete; it signifies virtue. It is derived from the root 'kar' with the prefix 'alaṃ,' with the suffix 'ṇo.' The multitude of virtues itself is the adornment, 'sīloghālaṅkāro.' Adorned by that, one is 'sīloghalaṅkāravibhūsito'; this refers to the Buddha. He is adorned with that supramundane adornment of virtue, which is uncommon to others; the meaning is that he is not adorned with robes or other such ornaments. Indeed, there is no adornment like the adornment of virtue. Thus, he is 'sīloghalaṅkāravibhūsitaṃ' (adorned with the ornament of the multitude of virtues).

නමාමිභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතන්ති එත්ථ නමාමි අභිඤ්ඤාවරං ඉද්ධි උපෙතන්ති පදච්ඡෙදො. තත්ථ නමාමීති වන්දාමි. අභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතන්ති අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය උත්තමාය ඉද්ධියා සමන්නාගතන්ති අත්ථො. අභිවිසෙසෙන ජානාතීති අභිඤ්ඤා, ඡබ්බිධං ඤාණං. තඤ්හි ඉද්ධිවිධදිබ්බසොත පරචිත්ත විජානන පුබ්බෙනිවාසානුස්සති චුතූපපාත ආසවක්ඛය ඤාණවසෙන ඡබ්බිධං හොති. තත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණන්ති එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිනයප්පවත්තෙ ඉද්ධිවිධෙ ජානන ඤාණං. දිබ්බසොතඤාණන්ති දූරසන්තිකාදිභෙදසද්දාරම්මණාය දිබ්බසොතධාතුයා ජානනඤාණං. පරචිත්තවිජානනඤාණන්ති පරසත්තානං චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස විජානනඤාණං. පුබ්බෙනිවාසා නුස්සතිඤාණන්ති අත්තසන්තානෙ වුත්ථවසෙන චෙව ගොචර නිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණ සතියා සම්පයුත්තං ඤාණං. චුතූපපාතඤාණන්ති සත්තානං චුතියඤ්ච උපපාතෙ ච ජානනඤාණං. එත්ථ ච අට්ඨකථාසු චුතූපපාතඤාණට්ඨානෙ තස්ස සාධකත්තා දිබ්බචක්ඛුඤාණන්ති වුත්තං. ආසවක්ඛයඤාණන්ති සච්චපරිච්ඡෙදස්ස ජානනං අරහත්ත මග්ගඤාණන්ති. වරන්ති උත්තමං. ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං සමිජ්ඣනං. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣතීති වා ඉද්ධි. ඉධධාතුති. අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වරාය [Pg.61] ඉද්ධියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති අභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතො, බුද්ධො. තං අභිඤ්ඤාවරමිද්ධුපෙතං. තං බුද්ධං අහං නමාමීති සම්බන්ධො.

Here, the phrase 'Namāmibhiññāvaramiddhupetaṃ' is to be divided as 'namāmi abhiññā-vara-iddhi-upetaṃ.' Herein, 'namāmi' means 'I pay homage.' 'Abhiññāvaramiddhupetaṃ' means 'endowed with the supreme power known as higher knowledge.' 'Abhiññā' is so called because one knows in a special or higher way; it is the sixfold knowledge. It is sixfold as: knowledge of the kinds of psychic power, the divine ear, knowledge of others' minds, recollection of past lives, knowledge of the passing away and reappearance of beings, and knowledge of the destruction of the taints. Among these, 'knowledge of the kinds of psychic power' is the knowledge that understands the various psychic powers, which proceed in the manner of 'being one, he becomes many,' and so on. 'Knowledge of the divine ear' is the knowledge of the divine ear element, which has as its object sounds that are distant, near, and so forth. 'Knowledge of others' minds' is the knowledge that discerns and understands the minds of other beings. 'Knowledge of the recollection of past lives' is the knowledge, associated with mindfulness, of recollecting the aggregates and so on in past lives, both in terms of having dwelt in one's own continuity and in terms of the sphere of dwelling. 'Knowledge of the passing away and reappearance of beings' is the knowledge that understands the passing away and reappearance of beings. Here, in the commentaries, 'knowledge of the divine eye' (dibbacakkhuñāṇa) is mentioned in place of 'knowledge of the passing away and reappearance of beings,' because it is the means for it. 'Knowledge of the destruction of the taints' is the knowledge that discerns the truths—the knowledge of the path of Arahantship. 'Vara' means supreme. 'Iddhi' means success or accomplishment. It is called 'iddhi' because one succeeds (ijjhati) or accomplishes (samijjhati). It is from the root 'idh.' 'Abhiññāvaramiddhupeto' means one who is endowed, possessed, or furnished with the supreme power known as higher knowledge; this refers to the Buddha. Thus, 'taṃ abhiññāvaramiddhupetaṃ' (to him who is endowed with the supreme power of higher knowledge). The connection is: 'I pay homage to that Buddha.'

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. රාගාදිඡෙදාමලඤාණ ඛග්ගං රාගාදිකිලෙසං ඡින්දන්තං මලවිරහිතං අරහත්තමග්ගඤාණ සඞ්ඛාතං අසිවන්තං, සතීසමඤ්ඤාඵලකාභිගාහං සම්මා සතිනාමිකං ඵලකං දළ්හගහණං, සීලොඝලඞ්කාරවිභූසිතං සීලානං සමූහසඞ්ඛාතෙන අලඞ්කාරෙන විභූසිතං, අභිඤ්ඤා වරමිද්ධුපෙතං අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වරාය උත්තමාය ඉද්ධියා උපෙතං සමුපෙතං සමන්නාගතං තං බුද්ධං අහං නමාමීති.

Here is the concise connection of the words. To him who possesses the sword of immaculate knowledge that severs lust and so on—that is, possessing the sword known as the knowledge of the path of Arahantship, which is free from impurity and severs the defilements of lust and so on; to him who firmly grasps the shield designated as mindfulness—that is, the firm grasping of the shield named right mindfulness; to him who is adorned with the ornament of the multitude of virtues—that is, adorned with the ornament known as the collection of virtues; to him who is endowed with the supreme power of higher knowledge—that is, endowed, possessed, and furnished with the supreme, highest power known as higher knowledge; to that Buddha, I pay homage.

සත්තමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The explanation of the seventh homage verse is complete.

8.

8.

දයාලයං සබ්බධි දුක්කරං කරං,භවණ්ණවාතික්කමමග්ගතං ගතං;

තිලොකනාථං සුසමාහිතං හිතං,සමන්තචක්ඛුං පණමාමි තංමිතං.

I bow to that immeasurable one: the abode of compassion, who performed what is difficult to do everywhere; who has reached the state of having transcended the ocean of existence; the Lord of the three worlds, well-composed and beneficent; the All-Seeing One.

8. එවං සත්තමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි මහාකරුණා දීහි නවහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො දයාලයන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ජ ත ජ රගණෙහි යුත්තත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා චතුපාදන්තයමකා වංසට්ඨගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘වදන්ති වංසට්ඨමිදං ජතා ජරා’’ති. තස්සත්ථො, යස්සං පටිපාදං ජතා ජතගණා ච ජරා ජරගණා ච චෙ භවන්ති, ඉදං වුත්තං වංසට්ඨං වංසට්ඨගාථා නාමාති මුනයො ඉසයො වදන්තීති.

8. Having thus paid homage to the Buddha with the seventh verse, the author, now desiring to praise and pay homage to him with the nine qualities beginning with great compassion, speaks the verse beginning with 'Dayālayaṃ.' This, however, should be understood as a vaṃsaṭṭha verse, having four feet, marked by twelve syllables, endowed with ja, ta, ja, and ra gaṇas, and featuring end-rhyme (antayamaka). For it is said in the Vuttodaya: 'They call this vaṃsaṭṭha, which has ja, ta, ja, ra.' Its meaning is: that in which, in each foot, there are a ja-gaṇa, a ta-gaṇa, a ja-gaṇa, and a ra-gaṇa, this verse is called vaṃsaṭṭha, a vaṃsaṭṭha verse—so declare the sages and seers.

තත්ථ දයාලයන්ති මහාකරුණාය ච, මෙත්තාය ච ආධාරං. දයාසද්දො හි කරුණාය ච, මෙත්තාය ච වත්තති. අදයාපන්නොති එත්ථ හි කරුණාය වත්තති. නික්කරුණිකතං [Pg.62] ආපන්නොති අත්ථො. දයාපන්නොති එත්ථ මෙත්තාය මෙත්තචිත්තතං ආපන්නොති අත්ථො. ඉධ පන තදුභයම්පි වට්ටති. තස්මා දයා ච දයා ච දයාති සද්දසරූපෙකසෙසො කාතබ්බො. වචනත්ථො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො. දයති හිංසති කාරුණිකන්ති දයා, මහාකරුණා. දයධාතු හිංසායං අ. යා කරුණා යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිප්ඵත්තිං න පාපුණාති, තාව කාරුණිකං හිංසතීති අත්ථො. දයති හිංසති අපනෙති පරදුක්ඛන්ති වා දයා. අථ වා දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාති සජ්ජනො එතායාති දයා, දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි එතායාති වා දයා, දයන්ති ගණ්හන්ති බොධිසත්තා සම්මාසම්බොධිං එතායාති වා දයා, බොධිසත්තා බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණ කාලෙ හත්ථගතම්පි අග්ගඵලං ඡට්ටෙත්වා මහාකරුණාය සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාස කරං මහන්තං සංසාරදුක්ඛඤ්ච පච්ඡිමභවෙ සහ අමත ධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤාණඤ්ච ගණ්හන්තීති අත්ථො. දයති දදාති සත්තානං අභයං එතායාති දයා, මෙත්තා. දයධාතු දානෙ අ. දයති ගච්ඡති විභාගං අකත්වා සත්තෙසු සමං පවත්තතීති දයා. යථා උදකං සබ්බසත්තෙසු සීතෙන සමං ඵරති රජොමලඤ්ච පවාහෙති, එවං මෙත්තා පාපකල්‍යාණජනෙසු විභාගං අකත්වා සමං පවත්තතීති අත්ථො.

Here, 'dayālayaṃ' means the foundation of great compassion and loving-kindness. Indeed, the word 'dayā' is used for both compassion and loving-kindness. In 'adayāpanno,' it is used for compassion, meaning one has attained mercilessness. In 'dayāpanno,' it is used for loving-kindness, meaning one has attained a state of loving-heartedness. Here, however, both apply. Therefore, 'dayā ca dayā ca' should be treated as 'dayā,' a single form with one remainder. The meaning of the word here should be understood thus: 'Dayati hiṃsati kāruṇikanti dayā,' great compassion. The root 'day' is in the sense of harming. It means that compassion, as long as it does not achieve the intended benefit for others as desired, harms the compassionate one. Or 'dayā' harms, that is, removes the suffering of others. Alternatively, 'dayā' is that by which the virtuous, even abandoning their own happiness, take on distress; or 'dayā' is that by which even the wicked are favored; or 'dayā' is that by which bodhisattvas grasp perfect enlightenment—meaning that bodhisattvas, at the time of making the aspiration for Buddhahood, relinquish even the highest fruit within their grasp and, out of great compassion, wishing to rescue beings from the ocean of saṃsāra, take upon themselves the immense, relentless suffering of saṃsāra, and in their final existence, along with the attainment of the deathless element, grasp the all-knowing wisdom adorned with countless virtues. 'Dayati dadāti,' it gives beings fearlessness—this is 'dayā,' loving-kindness. The root 'day' is in the sense of giving. 'Dayati gacchati,' it moves without discrimination among beings, acting equally—this is 'dayā.' Just as water spreads equally among all beings, cooling them and washing away dust and impurities, so too does loving-kindness act without discrimination between the wicked and the virtuous, moving equally—this is the meaning.

අපරො නයො. දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුද්දයති අනුද්දයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා, කරුණාමෙත්තා ලබ්භන්ති. තාය ආලයති පතිට්ඨති එත්ථාති දයාලයො, බුද්ධො. භගවා හි දෙවදත්තාදීසු විරොධි සත්තෙසු ච අවිරොධිසත්තෙසු ඔරසෙ රාහුලෙ ච සමං නිච්චං හිතජ්ඣාසයතාය මහාකරුණාය මෙත්තාය ච ඨිතො[Pg.63], තස්මා දයාලයන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානපාළියං –

Another explanation. Because they protect and guard beings with this, or because one is compassionate oneself, or because this is simply the state of being inclined to compassion, therefore 'dayā' is obtained as compassion and loving-kindness. Because one dwells and is established in this, therefore, the Buddha is 'dayālaya,' the abode of compassion. Indeed, the Blessed One stands equally with constant intention for their welfare, with great compassion and loving-kindness, whether toward hostile beings like Devadatta, or toward non-hostile beings, or toward his own son Rāhula. Therefore, it is said that he is praised as 'dayālaya,' the abode of compassion. For this is stated in the Apadāna Pāḷi:

‘‘වධකෙ දෙවදත්තෙ ච, චොරෙ අඞ්ගුලිමාලකෙ;

ධනපාලෙ රාහුලෙ ච, සමචිත්තො මහාමුනී’’ති.

“Towards the murderer Devadatta, the thief Aṅgulimāla, Dhanapāla, and Rāhula, the great sage is of equal mind.”

සබ්බධීති සබ්බස්මිං අත්තභාවෙ. බුද්ධභාවාය අභිනීහාරතො පට්ඨාය සබ්බත්තභාවෙසූති අත්ථො. දුක්කරන්ති දුක්ඛෙන කරිතබ්බං පඤ්චමහාපරිච්චාගාදිකම්මං දුක්ඛෙන කරිතබ්බන්ති දුක්කරං, පඤ්චමහාපරිච්චාගාදිකම්මං ලබ්භති. එත්ථ ච පඤ්චමහා පරිච්චාගොති ධනපරිච්චාගො, අඞ්ගපරිච්චාගො, පුත්තපරිච්චාගො, භරියපරිච්චාගො, ජීවිතපරිච්චාගො චාති පඤ්චවිධො හොති. තත්ථ හත්ථිඅස්ස දාසිදාසාදි සවිඤ්ඤාණකස්ස ධනස්ස වා මුත්තාමණිරජතාදි අවිඤ්ඤාණකස්ස ධනස්ස වා පරිච්චාගො ධනපරිච්චාගො නාම. හත්ථපාදචක්ඛුකණ්ණනාසාදිසරීරාව යවස්ස පරිච්චාගො අඞ්ගපරිච්චාගො නාම. පුත්තස්ස ච ධීතුයා ච පරිච්චාගො පුත්තපරිච්චාගො නාම. භරියාය පරිච්චාගො භරියපරිච්චාගො නාම. ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධස්ස සරීරස්ස පරිච්චාගො ජීවිතපරිච්චාගො නාම. කිඤ්චාපි පන ධනපරිච්චාගා දයො දානපාරමියංයෙව අන්තොගධා, තථාපි පරිච්චාග විසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච මහාපරිච්චාගවසෙන විසුං කතන්ති අධිප්පායො. මහාපදානසුත්තටීකායං පන ‘‘අඞ්ගපරිච්චාගො, නයනපරිච්චාගො, අත්තපරිච්චාගො, රජ්ජපරිච්චාගො, පුත්තදාරපරිච්චාගොති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගා. තත්ථපි කාමං අඞ්ගපරිච්චාගාදයොපි දානපාරමීයෙව. තථාපි පරිච්චාගවිසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච මහාපරිච්චාගානං විසුං ගහණං. තතොයෙව ච අඞ්ගපරිච්චාගතොපි විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං. පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි රජ්ජපරිච්චාග පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණං කත’’න්ති වුත්තං. තං දුක්කරං. ඉදං පන කරන්ති එතස්ස කම්මපදං. කරන්ති කරොන්තං, කරොතීති කරො, බුද්ධො. තං.

'Sabbadhi' means in every existence. The meaning is: in all existences from the time of aspiring to Buddhahood. 'Dukkaraṃ' means that which must be done with difficulty; actions such as the five great relinquishments are obtained as 'dukkara,' meaning they must be performed with difficulty. Here, the five great relinquishments are fivefold: the relinquishment of wealth, the relinquishment of limbs, the relinquishment of children, the relinquishment of a wife, and the relinquishment of life. Among these, the relinquishment of wealth is the giving up of animate wealth such as elephants, horses, male and female slaves, or inanimate wealth such as pearls, gems, and silver. The relinquishment of limbs is the giving up of body parts such as hands, feet, eyes, ears, and nose. The relinquishment of children is the giving up of sons and daughters. The relinquishment of a wife is the giving up of one's spouse. The relinquishment of life is the giving up of the body connected to the life faculty. Although the relinquishment of wealth and the others are indeed included within the perfection of giving, the intention is that they are separately mentioned as great relinquishments to show both the special nature of relinquishment and their extreme difficulty. In the commentary to the Mahāpadāna Sutta, it is said: 'These are the five great relinquishments: the relinquishment of limbs, the relinquishment of eyes, the relinquishment of self, the relinquishment of kingship, and the relinquishment of children and a wife. Even though the relinquishment of limbs and the others are part of the perfection of giving, they are separately listed as great relinquishments to show both the special nature of relinquishment and their extreme difficulty. Therefore, the relinquishment of eyes is distinguished from the relinquishment of limbs, and the relinquishment of kingship and the relinquishment of children and a wife are separately mentioned despite their common nature as relinquishments.' That is `dukkaraṃ`, the difficult deed. The word `karaṃ` (the one who does) takes this as its object. `Karaṃ` means 'the one who does,' the doer—the Buddha. `Taṃ` refers to him.

භවණ්ණවාතික්කමමග්ගතන්ති [Pg.64] එත්ථ භවඅණ්ණවඅතික්කමං අග්ගතන්ති පදච්ඡෙදො. භවණ්ණවාතික්කමන්ති කාමරූපඅරූපභවසඞ්ඛතා අණ්ණවා සමුද්දතො අතික්කන්තං. භවන්ති සත්තා එත්ථාති භවො. අණ්ණො වුච්චති උදකං. තං එතස්මිං අත්ථීති අණ්ණවා, සමුද්දො. භවසඞ්ඛාතො අණ්ණවොති භවණ්ණවා, මහාසමුද්දො. බහූහි ඌමිවෙගාදීහි භයෙහි ඔකිණ්ණො විය තිවිධොපි භවො බහූහි ජාතිජරාමරණාදීහි දුක්ඛභයෙහි ඔකිණ්ණො හොති, තස්මා භවණ්ණවාති වුච්චති. තං අතික්කමිත්ථ උත්තරිත්ථාති භවණ්ණවාතික්කමො, බුද්ධො. තස්ස හි ගම්භීරෙ මහාඋදකක්ඛන්ධෙ මහාසමුද්දෙ උදකං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තති සන්දතිඉව තිභවසඞ්ඛතෙ සංසාරෙ පටිසන්ධිචුතියො අබ්බොච්ඡින්නං නිබ්බත්තකානං දියඩ්ඪසහස්සකිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන අසෙසං විද්ධංසිතත්තා තීසු භවෙසු පුනබ්භවො නත්ථි. තස්මා බුද්ධං භවණ්ණවාතික්කමන්ති අභිත්ථවිතුං අරහතීති වුත්තං හොති. තං භවණ්ණවාතික්කමං.

Here, the phrase 'bhavaṇṇavātikkamamaggataṃ' should be divided as 'bhavaṇṇavātikkamaṃ aggataṃ'. 'Bhavaṇṇavātikkamaṃ' means having transcended the ocean of existence, which is designated as the realms of sensuality, form, and formlessness. 'Bhava' is that in which beings exist. 'Aṇṇa' is said to be water. That in which it exists is 'aṇṇavā,' the ocean. The ocean designated as existence is 'bhavaṇṇavā,' the great ocean. Just as the great ocean is filled with many dangers like waves, so too is the threefold existence filled with many dangers of suffering like birth, aging, and death; therefore, it is called 'bhavaṇṇavā.' Having crossed that, having gone beyond it, is 'bhavaṇṇavātikkamo,' the Buddha. For him, there is no further becoming in the three realms of existence. This is because, at the seat of enlightenment, through the knowledge of the path to Arahantship, he completely destroyed the one thousand five hundred defilements which produce the unbroken succession of rebirth and death in saṃsāra—which is designated as the three realms of existence and is likened to the great ocean, a deep and vast mass of water where the water flows and streams without interruption. Therefore, it is said that the Buddha deserves to be praised as `bhavaṇṇavātikkamaṃ`, 'the one who has transcended the ocean of existence'. `Taṃ bhavaṇṇavātikkamaṃ` refers to him.

අග්ගතන්ති සබ්බසත්තානං සෙට්ඨභාවං. අයං පනෙත්ථ අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. තථා හෙස අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතන්තිආදීසු ආදිම්හි දිස්සති. තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍යාතිආදීසු කොටියං. අනුජානාමි භික්ඛවෙ විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතුන්තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. අග්ගො හමස්මි ලොකස්සාතිආදීසු සෙට්ඨෙ. ස්වායමිධපි සොයෙව දට්ඨබ්බො. දෙවමනුස්සානං සෙට්ඨභාවං අජති ගච්ඡතීති අග්ගො, බුද්ධො. අසදිසට්ඨෙන ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන අසමසමට්ඨෙන ච අග්ගො සෙට්ඨො නාමාති අත්ථො. අථ වා දුල්ලභපාතු භාවතො අච්ඡරියමනුස්සභාවතො බහුජනහිතසුඛාවහතො අදුතියඅසහායාදිභාවතො ච භගවා ලොකෙ අග්ගො සෙට්ඨො නාමාති අත්ථො. වුත්තඤ්හි අඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා [Pg.65] වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති. අග්ගස්ස භාවො අග්ගතං. තං පන ගතන්තිඑතස්ස කම්මපදං. ගතන්ති පත්තං, පාපුණන්තන්ති අත්ථො.

'Aggataṃ' means the state of being supreme among all beings. Here, the word 'agga' is seen in the senses of beginning, tip, portion, and supreme. Thus, it appears in the sense of beginning in phrases like 'from this day forward, I have gone for refuge for life.' Similarly, it denotes tip in phrases like 'he should touch that tip of the finger with the tip of his finger.' In the sense of portion, in phrases like 'I allow, monks, to divide by the chief part of the monastery or the chief part of the dwelling.' In the sense of supreme, in phrases like 'I am the foremost in the world.' Here too, the same meaning should be understood. The Buddha is called 'agga' because he attains the supreme state among gods and humans. The meaning is that 'agga' or 'seṭṭha' denotes being incomparable, distinguished in virtues, and unmatched. Alternatively, the Blessed One is called 'agga' or 'seṭṭha' in the world because of his rare appearance, his marvelous human nature, his bringing welfare and happiness to many, his being without equal or companion, and other such qualities. As stated in the Aṅguttara Pāḷi: 'Monks, as far as beings are concerned—whether footless, two-footed, four-footed, or many-footed—the Tathāgata is declared their foremost.' The state of being foremost is 'aggataṃ.' This is the object of 'gataṃ.' 'Gataṃ' means attained, reached—that is the meaning.

තිලොකනාථන්ති කාමරූපඅරූපසඞ්ඛතානං තිණ්ණං ලොකානං පටිසරණං. එත්ථ ච ලොකසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තයො ලොකා තිලොකා. නාථසද්දො පන නිප්ඵන්නානිප්ඵන්නවසෙන දුවිධො හොති. තත්ථ අනිප්ඵන්නනාථසද්දො පටිසරණත්ථො හොති සඞ්කෙතවසෙන. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති. තිලොකානං නාථො පටිසරණොති තිලොකනාථො, බුද්ධො. සබ්බානත්ථපරිහාර පුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරායනිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා ච සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය අපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං එකපටිසරණො නාමාති අත්ථො.

The Lord of the Three Worlds (Tilokanātha) means the refuge of the three worlds, namely, the worlds of sensuality, form, and the formless. Here, the meaning of the word 'world' has been explained previously. The three worlds are the 'tiloka'. The word 'nātha' (lord), however, is twofold: derived and underived. In this context, the underived word 'nātha' signifies refuge by convention. As it is stated in the commentary: 'A conventional expression is true, being a cause of worldly consensus.' The Lord of the Three Worlds is the refuge of the three worlds—that is, the Buddha. The Blessed One, the supreme of all beings, is named the sole refuge for immeasurable beings across immeasurable world-systems, due to his unsurpassed perfection of practice dedicated to providing complete welfare and happiness preceded by the removal of all harm, his supreme beneficence to gods and humans, and his endowment with the special qualities of immeasurable, incomparable, and great power. This is the meaning.

නිප්ඵන්නනාථසද්දො පන යාචනෙ, උපතාපෙ, ඉස්සරියෙ, ආසීසෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. තත්ථ යාචනෙ නාථති යාචතීති නාථො, බුද්ධො. නාථධාතු අ. සො පන වෙනෙය්‍යසත්තෙ අත්තනො හිතකරණෙ යාචිත්වාපි නියොජෙතීති අත්ථො. අථ වා භගවා සාධු භික්ඛවෙ භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛෙය්‍යාතිආදිනා සත්තානං තං තං හිතපටිපත්තිං යාචිත්වාපි කරුණාය සමුස්සාහිතො තෙ තත්ථ නියොජෙති. තස්මා නාථො නාමාති අත්ථො. උපතාපෙ නාථති වෙනෙය්‍යගතෙ කිලෙසෙ උපතාපෙතීති නාථො, බුද්ධො. ධම්මදෙසනාය වෙනෙය්‍යසන්තානෙ කිලෙසෙ විද්ධංසාපෙතීති අත්ථො. ඉස්සරියෙ නාථති ඉස්සරියති සත්තෙති නාථො. පරමෙන පන [Pg.66] චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො භගවා සබ්බසත්තෙ ධම්මෙන ඉසති අභිභවතීති අත්ථො. ආසීසෙ පන නාථති ආසීසතීති නාථො. වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං මෙත්තාය නවසෙන පත්ථෙතීති අත්ථො. තිලොකානං නාථො තිලොකනාථො, බුද්ධො. තං තිලොකනාථං.

The derived word 'nātha', however, is used in four senses: in requesting, in tormenting, in sovereignty, and in blessing. In requesting, 'nātha' means one who requests—thus, the Buddha. The root 'nāth' is used in the sense of requesting. For he, indeed, after requesting teachable beings, employs them in doing what is beneficial to themselves. Alternatively, the Blessed One, saying, 'Monks, a monk should from time to time reflect on his own attainment,' and so forth, urged by compassion, engages beings in that beneficial practice after having requested it of them. Therefore, he is called 'nātha.' In tormenting, 'nātha' means one who torments the defilements in teachable beings—thus, the Buddha. Through teaching the Dhamma, he destroys the defilements in the mental continuum of the teachable. In sovereignty, 'nātha' means one who rules. The Blessed One, endowed with supreme mastery of mind, rules over and surpasses all beings through the Dhamma. In blessing, 'nātha' means one who blesses. With loving-kindness, he constantly desires the welfare and happiness of teachable beings. The Lord of the Three Worlds is the Buddha. To him, the Lord of the Three Worlds.

සුසමාහිතන්ති ලාභාලාභාදිලොකධම්මෙහි අචල මානත්තා සුන්දරසමාධිවන්තං. සංසමං ආධියති එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙ ඨපෙති එතෙනාති සමාධි. සංපුබ්බ ධා ධාතු ඉ. සුන්දරො පසත්ථො වා සමාධි සුසමාධි. තං අස්ස අත්ථීති සුසමාහිතො, බුද්ධො. අස්සථ්‍යත්ථෙ තො. පබ්බතොතිආදීසු විය. ධස්ස හො. චතූහි දිසාහි ආගතෙහි වාතෙහි අචලමානො මහාමෙරුපබ්බතො විය භගවා ලාභාලාභාදිලොකධම්මෙහි ච මිච්ඡාවාද වාතෙහි ච අචලමානෙන සමාධිනා සමන්නාගතොති අත්ථො. තං සුසමාහිතං.

Susamāhita (well-composed) means possessing beautiful concentration, being unshaken by the worldly conditions of gain and loss, and so forth. Concentration (samādhi) is so called because by it, associated mental states are well placed and established on a single object. It is derived from the root 'dhā' (to place) preceded by 'saṃ' and 'ā'. Beautiful or praiseworthy concentration is 'susamādhi'. He possesses that concentration—hence, 'susamāhita', the Buddha. The suffix 'to' is added in the sense of 'possessing,' as in words like 'pabbato' (mountain). The 'dh' becomes 'h'. Like the great Mount Meru, unshaken by winds coming from the four directions, so too is the Blessed One endowed with concentration that is unshaken by worldly conditions such as gain and loss or by the winds of wrong views—this is the meaning. To him, the well-composed.

හිතන්ති මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මසඞ්ඛාතානං සබ්බසත්තානං පයොජන ධාරෙන්තං. කාරණානුරූපං හිනොති පවත්තතීති හිතං, පයොජනං. හිධාතු ගතියං ත. තං ධාරෙතීති හිතො, බුද්ධො. කිතන්ත සමාසොයං. හිතධරන්ති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථාය උත්තර පදලොපෙන හිතන්ති වත්තබ්බං. යථා සමජ්ජනී පදීපොති. අථ වා දුක්ඛං හිංසතීති හිතං. හිංසධාතු හිංසායං තපච්චයො. යථා ච බ්‍යාධියා ඔසමං රොගීනං හිතන්ති වුච්චති, එවං දුක්ඛහනනතො හිතං නාම හොති. සුඛං විදධාතීති වා හිතං. ධාධාතු ධාරණෙ ත. යථා ච රුධිරමංසාදි ධාතු වඩ්ඪනං රසායතනං කිස්සානං හිතන්ති වුච්චති, එවං සුඛවහනතො හිතන්ති වුච්චති. පයොජනං තං ධාරෙතීති හිතො, බුද්ධො. සො පන ධම්මදෙසනාය වෙනෙය්‍යජනානං දුක්ඛාපනයනම්පි ඤාණපරිපාචනම්පි කත්වා ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛං ධාරෙතීති වුත්තං හොති. තං හිතං.

'Hita' means bearing the benefit for all beings, enumerated as humans, devas, and brahmas. It is called 'hita' (benefit) because it proceeds ('hinoti') in accordance with the cause. The root 'hi' is in the sense of 'to go', with the suffix 'ta'. Because he bears that benefit, the Buddha is called 'hito'. This is a compound ending in a primary suffix. Though it should be 'hitadhara' (bearer of benefit), for the sake of preserving the meter, it is said as 'hita' by elision of the final member, just as 'samajjanī padīpo' becomes 'padīpo'. Alternatively, it is called 'hita' because it injures ('hiṃsati') suffering. The root 'hiṃs' is in the sense of 'to injure', with the suffix 'ta'. Just as medicine that alleviates illness is called 'hita' (beneficial) for the sick, so too is the destruction of suffering called 'hita'. Or, it is called 'hita' because it bestows ('vidadhāti') happiness. The root 'dhā' is in the sense of 'to bear', with the suffix 'ta'. Just as an elixir that increases bodily elements like blood and flesh is called 'hita' for the weak, so too is the bringing of happiness called 'hita'. The Buddha is called 'hito' because he bears this benefit. Through his teaching, he removes the suffering of those ready to be trained and brings their knowledge to maturity, thus bearing worldly and transcendent benefit and happiness—this is what is said. To him, the beneficial one.

සමන්තචක්ඛුන්ති [Pg.67] එත්ථ චක්ඛු නාම බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, ඤාණ චක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චවිධං හොති. තත්ථ අද්දසං ඛො අහං භික්ඛවෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තොති ඉදං බුද්ධචක්ඛු නාම. විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුන්ති ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගත්ත යසඞ්ඛාතං ධම්මචක්ඛු නාම. චක්ඛුං උදපාදීති ඉදං ඤාණචක්ඛු නාම. සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණන්ති ඉදං සමන්තචක්ඛු නාම. අද්දසං ඛො අහං භික්ඛවෙ දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනාති ඉදං දිබ්බචක්ඛු නාම. ඉධ පන සමන්තචක්ඛු අධිප්පෙතං. පරිසමන්තතො සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තන්ති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. සමන්තතො සබ්බඤෙය්‍යධම්මං චක්ඛති පස්සතීති සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. චක්ඛධාතු උ. තෙන වුත්තං මහානිද්දෙසපාළියං ‘‘සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණ’’න්ති. සමන්තචක්ඛු අස්ස අත්ථීති සමන්තචක්ඛු, බුද්ධො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදාමග්ගෙ –

Here, the eye (cakkhu) is of five kinds: the Buddha-eye, the Dhamma-eye, the wisdom-eye, the all-around eye, and the divine eye. Among these, 'I, monks, surveying the world, saw with the Buddha-eye'—this is called the Buddha-eye. 'The dust-free, stainless Dhamma-eye'—this refers to the Dhamma-eye, designated as the three lower paths. 'The eye arose'—this is called the wisdom-eye. 'The all-around eye is called the knowledge of omniscience'—this is the all-around eye. 'I, monks, saw with the divine eye, purified'—this is called the divine eye. Here, however, the all-around eye is intended. It means one who sees all knowable phenomena from all around, possessing the knowledge of omniscience. This is the meaning of the word here: 'It sees (cakkhati) all knowable phenomena from all around'—thus, the all-around eye is the knowledge of omniscience. The root is 'cakkh', with the suffix 'u'. Therefore, it is said in the Mahāniddesa: 'The all-around eye is called the knowledge of omniscience.' He possesses the all-around eye—thus, he is the All-Around-Eyed One, the Buddha. For it is said in the Paṭisambhidāmagga—

‘‘න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි,අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං;

සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං,තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’’ති.

For him, there is nothing here unseen, nor anything uncognized or unknowable; he has directly known all that is to be known, therefore the Tathāgata is the All-Seeing One.

තස්සත්ථො. තස්ස තථාගතස්ස අද්දිට්ඨං අපස්සන්තං කිඤ්චි ධම්මජාතං ඉධලොකෙ න අත්ථි. අථො අවිඤ්ඤාතං අවිදිතං අපාකටං වා අජානිතබ්බං ධම්මජාතං න අත්ථි. නෙය්‍යං ඤාතබ්බං යං ධම්මජාතං අත්ථි. සබ්බං තං ධම්මජාතං තථාගතො අභිඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. තෙන තස්මා තථාගතො සමන්තචක්ඛු නාමාති. තං සමන්තචක්ඛුං.

This is its meaning: For that Tathāgata, there is no class of phenomena in this world that is unseen or unperceived. Furthermore, there is no class of phenomena that is uncognized, unknown, unmanifest, or unknowable. Whatever class of phenomena there is to be known, all that the Tathāgata has directly known and penetrated. For that reason, the Tathāgata is called the All-Seeing One. To him, the All-Seeing One.

පණමාමි තංමිතන්ති එත්ථ පණමාමි තං අමිතන්ති පදච්ඡෙදො. අමිතං තං බුද්ධං අහං පණමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ අමිතන්ති අපරිමෙය්‍යං ඤාණෙන අපරිච්ඡින්නං වා, සීලසමාධි පඤ්ඤාදිගුණවන්තං. අමිතබ්බං ඤාණෙන අපරිච්ඡින්දිතබ්බන්ති වා අමිතං, සීලාදිගුණං. නපුබ්බ මාධාතු පරිමාණෙ ත. තං අස්ස අත්ථීති [Pg.68] අමිතො, බුද්ධො. යථා හි මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගණෙතුං එත්තකානි උදකාළ්හකානීති වා, එත්තකානි උදකාළ්හකසතානීති වා, එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානීති වා, එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානීති වාති. අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, එවමෙව බුද්ධස්ස න සුකරං සීලාදිගුණස්ස පමාණං ගණෙතුං එත්තකං සීලගුණං, එත්තකො සමාධිගුණො, එත්තකා පඤ්ඤාගුණාතිආදිනාති. අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාගුණක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තෙනවුත්තං අපදානපාළියං –

Here, in 'paṇamāmi taṃmitaṃ', the word division is 'paṇamāmi taṃ amitaṃ.' The connection is: 'I bow to that immeasurable Buddha.' Therein, 'amita' (immeasurable) means boundless or not delimited by knowledge, endowed with virtues such as morality, concentration, and wisdom. Or, 'amita' means that which is not to be measured, not to be delimited by knowledge—the virtues of morality and so on. It is derived from the root 'mā' (to measure), preceded by 'na' (not), with the suffix 'ta'. He who possesses this is 'amita', the Buddha. Just as in the great ocean, it is not easy to measure the quantity of water, saying, 'This many measures of water,' or 'This many hundreds of measures of water,' or 'This many thousands of measures of water,' or 'This many hundreds of thousands of measures of water.' Instead, it is reckoned as an innumerable, immeasurable, great mass of water. In the same way, it is not easy to measure the virtues of the Buddha, saying, 'This much is the virtue of morality,' 'This much is the virtue of concentration,' 'This much is the virtue of wisdom,' and so on. Instead, it is reckoned as an innumerable, immeasurable, great mass of virtues. Therefore, it is said in the Apadāna:

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතාන’’න්ති ච.

Even if a Buddha were to speak the praise of another Buddha for an entire eon, speaking of nothing else, that eon, in its long duration, might be exhausted, but the praise of the Tathāgatas would not be exhausted.

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති ච.

Countless are the names of the Great Sage, according to his virtues; a name should be designated by a virtue, even more so than a thousand names.

තෙන බුද්ධං අමිතන්ති ථොමෙතීති.

Thus he praises the Buddha as 'immeasurable'.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. දයාලයං මහාකරුණාය මෙත්තාය ආධාරං. සබ්බධි සබ්බස්මිං අත්තභාවෙ, දුක්කරං දුක්ඛෙන කරිතබ්බං පඤ්චමහාපරිච්චාගාදිකම්මං කරං කරොන්තං, භවණ්ණවාතික්කමං තිභවසඞ්ඛාතසමුද්දතො අතික්කන්තං, අග්ගතං සබ්බසත්තානං සෙට්ඨභාවං, ගතං පත්තං, තිලොකනාථං කාමරූප අරූපසඞ්ඛාතස්ස තිලොකස්ස පටිසරණං, සුසමාහිතං සුන්දර සමාධිවන්තං, හිතං සබ්බසත්තානං ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතං අත්ථධාරණං, සමන්තචක්ඛුං පරිසමන්තතො සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං, අමිතං අපරිමෙය්‍යං සීලාදිගුණවන්තං, තං බුද්ධං අහං පණමාමි වන්දාමීති.

Herein is the concise explanation. `Dayālayaṃ`: the foundation of great compassion and loving-kindness. `Sabbadhi`: in every existence. `Dukkaraṃ karaṃ`: performing a deed difficult to do, such as the five great renunciations. `Bhavaṇṇavātikkamaṃ`: having crossed over from the ocean known as the triple existence. `Aggataṃ gataṃ`: having attained the foremost state among all beings. `Tilokanāthaṃ`: a refuge for the three worlds, designated as the world of desire, the world of form, and the formless world. `Susamāhitaṃ`: well-composed, endowed with beautiful concentration. `Hitaṃ`: bearing the welfare for all beings, designated as worldly and supramundane. `Samantacakkhuṃ`: seeing all knowable phenomena all around, endowed with the knowledge of omniscience. `Amitaṃ`: immeasurable, endowed with boundless virtues such as morality. To that Buddha I bow down, I pay homage.

අට්ඨමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the eighth verse of veneration is completed.

9.

9.

තහිං [Pg.69] තහිං පාරමිසඤ්චයං චයං,ගතං ගතං සබ්භි සුඛප්පදං පදං;

නරානරානං සුඛසම්භවං භවං,නමානමානං ජිනපුඞ්ගවං ගවං.

Him who, here and there, accumulated the collection of perfections; who attained the blissful state, a state attained by the good; who is the source of happiness for humans and non-humans, the very being; that Bull among Conquerors, that Bull, who is constantly venerated.

9. එවං අට්ඨමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි පාරමිසඤ්චයං චයන්ත්‍යාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො තහිං තහිං පාරමිසඤ්චයංචයන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ජතජර ගණෙහි යුත්තත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා සබ්බපාදාද්‍යන්තයමකා වංසට්ඨගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘වදන්ති වංසට්ඨමිදං ජතා ජරා’’ති. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

9. Having thus paid homage to the Buddha with the eighth verse, now wishing to praise and pay homage by extolling him with five qualities beginning with 'accumulating the collection of perfections,' he speaks the verse beginning with 'tahiṃ tahiṃ pāramisañcayaṃ cayant...'. This should be understood as a Vaṃsaṭṭha verse, marked by twelve syllables due to its connection with the ja-ta-ja-ra feet, and having repetition (yamaka) at the beginning and end of all its lines. For it is said in the Vuttodaya: 'They call this Vaṃsaṭṭha, with ja-ta ja-ra.' Its meaning has already been explained below.

තත්ථ තහිං තහින්ති තස්මිං තස්මිං භවෙ අත්තභාවෙ වා, බුද්ධවරං පණිධානතො පට්ඨාය තෙසු තෙසු භවෙසු අත්තභාවෙසු වාති අත්ථො. පාරමිසඤ්චයන්ති දානාදිපා රමීනං සමූහං. එත්ථ ච පාරමී නාම දානසීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤා වීරිය ඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාවසෙන දසවිධා හොති. වුත්තඤ්ච බුද්ධවංසෙ –

Therein, 'tahiṃ tahiṃ' means in this and that existence or individual life; that is, in those various existences or individual lives from the time of making the aspiration for supreme Buddhahood. 'Pāramisañcayaṃ' means the collection of perfections such as generosity. Here, the perfections are tenfold by way of generosity, morality, renunciation, wisdom, energy, patience, truthfulness, determination, loving-kindness, and equanimity. And it is said in the Buddhavaṃsa:

‘‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියෙන පඤ්චමං;

ඛන්තිසච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛාති තෙ දසා’’ති.

“Generosity, virtue, and renunciation, wisdom and energy as the fifth; Patience, truthfulness, resolution, loving-kindness, and equanimity—these are the ten.”

අයං පන පාරමීසද්දස්ස වචනත්ථො. දානසීලාදිගුණ විසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය මහාබොධිසත්තො පරමො. තස්ස අයං භාවො කම්මන්ති වා පාරමී, දානාදි ක්‍රියාව ලබ්භති. සන්තකභාවකම්මතද්ධිතෙ ණපච්චයො. ඉත්ථිලිඞ්ගජොතක ඊපච්චයො ච. අථ වා දානාදීනි පූරෙතීති පරමො. දානාදිගුණානං පූරකො පාලකො ච බොධිසත්තො. පූරධාතු අමපච්චයො. පරෙ සත්තෙ මවති අත්තනි බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙනාති වා පරමො, බොධිසත්තො. පරසද්දූපපද මුධාතු බන්ධනෙ ක්වි. පරං අතිරෙකං මජ්ජති කිලෙසමලතොති වා පරමො. පරසද්දූප පද [Pg.70] මජ්ජධාතු සංසුද්ධියං ක්වි. පරසද්දො අතිරෙකත්ථො. පරං සෙට්ඨං නිබ්බානං විසෙසෙන මයති ගච්ඡතීති වා පරමො. පරසද්දූපපද මයධාතු ගතියං ක්වි. ධාත්වන්තලොපො. පර සද්දො සෙට්ඨත්ථො. පරං ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණ විසෙසෙන ඉධලොකමිව මුනාති පරිච්ඡින්දතීති වා පරමො. පරසද්දූප පද මුනධාතු පරිච්ඡින්දනෙ ක්වි. පරං අති විය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපතීති වා පරමො. පරසද්දූපපද මිධාතු පක්ඛිපනෙ ක්වි. පරසද්දො අතිරෙකවාචකො. පරං අත්තභූතධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති වා පරමො, මහාබොධිසත්තො. පරසද්දූපපද මිධාතු හිංසායං ක්වි. පරසද්දො අඤ්ඤවාචකො, පටිපක්ඛවාචකො වා. පරමස්ස අයන්තිආදිනා වුත්තනයෙන පාරමීති. අපි ච පාරෙ නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣතීති පාරමී, මහාබොධි සත්තො. සුද්ධකත්තුසාධනොයං. පාරසද්දූපපද මජධාතු සංසුද්ධියං ක්වි. ඊ ච. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මජ්ජති සොධෙතීති වා පාරමී, හෙතුකත්තුසාධනොයං.

This, however, is the verbal meaning of the word 'pāramī'. Through connection with the excellence of qualities such as generosity and morality, the Great Bodhisatta is supreme (`paramo`) due to his preeminence among beings. His state or action is called 'pāramī'; it is obtained through actions such as giving. The suffix `ṇa` is used in the taddhita sense of 'state' or 'action', and the suffix `ī` indicates the feminine gender. Alternatively, `parama` is one who fulfills (`pūreti`) generosity and other virtues; the Bodhisatta is the fulfiller and protector of virtues like generosity. From the root `pūr` with the suffix `ama`. Or, `parama` is the Bodhisatta, who binds (`mavati`) other (`pare`) beings to himself through the excellence of his virtues. From the root `mu` (to bind) with the prefix `para-` and the suffix `kvi`. Or, `parama` is one who exceedingly (`paraṃ`) cleanses (`majjati`) the stain of defilements. From the root `majj` (to be pure) with the prefix `para-` (meaning 'exceedingly') and the suffix `kvi`. Or, `parama` is one who goes (`mayati`) specifically to the supreme (`paraṃ`) Nibbāna. From the root `ma` (to go) with the prefix `para-` (meaning 'supreme') and the suffix `kvi`, with elision of the final consonant of the root. Or, `parama` is one who discerns (`munāti`) the other (`paraṃ`) world with special knowledge as if it were this world. From the root `mun` (to discern) with the prefix `para-` and the suffix `kvi`. Or, `parama` is one who places (`minoti`) an exceeding (`paraṃ`) collection of virtues like morality into his own continuum. From the root `mi` (to place) with the prefix `para-` (meaning 'exceeding') and the suffix `kvi`. Or, `parama` is the Great Bodhisatta, who destroys (`mināti`) the other (`paraṃ`) party, the opposing host of thieving defilements that cause harm to his essential Dhamma-body. From the root `mi` (to harm) with the prefix `para-` (meaning 'other' or 'opposing') and the suffix `kvi`. `Pāramī` is also derived as 'that which belongs to the supreme' (`paramassa ayaṃ`). Moreover, `pāramī` can mean the Great Bodhisatta, as in 'he is purified (`majjati`) on the further shore (`pāre`), Nibbāna'. This is a derivation where the agent is the subject. Or, 'he purifies (`majjati`) beings on the further shore, Nibbāna'. This is a derivation where the verb is transitive.

පාරෙනිබ්බානෙ සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙතීති වා පාරමී. පාරං නිබ්බානං මයති ගච්ඡති සත්තෙ ච මායෙති ගමෙති වා පාරමී. පාරං නිබ්බානං යාථාවතො මුනාති පරිච්ඡින්දතීති වා පාරමී. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපතීති වා පාරමී. මිධාතු පක්ඛිපනෙ ඊ. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තානං මිනාති හිංසතීති වා පාරමී, මහාබොධිසත්තො. තස්ස අයං භාවො කම්මන්ති දානාදික්‍රියා පාරමීති. ඉමිනා වුත්තනයෙන පාරමීසද්දස්ස වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. කිඤ්චාපි පන පාරමීසද්දස්ස නිබ්බචනං සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං. සොතූනං පන නිරුත්තිනයකොසල්ලත්ථං විත්ථාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Or, `pāramī` is that which binds or yokes beings to the further shore, Nibbāna. Or, `pāramī` is that which goes to the further shore, Nibbāna, and causes beings to go there. Or, `pāramī` is that which truly discerns the further shore, Nibbāna. Or, `pāramī` is that which places beings on the further shore, Nibbāna. The root is `mi` (to place), with the suffix `ī`. Or, `pāramī` is the Great Bodhisatta, who destroys the hindrances of beings on the further shore, Nibbāna. His state or action—the deeds of giving and so on—is `pāramī`. In this way, the verbal meaning of the word `pāramī` should be understood. And although the etymology of the word `pāramī` has been stated concisely, it should be understood that it has been explained in detail for the sake of the listeners' skill in the method of etymology.

සා පන දසපාරමී, දසඋපපාරමී, දසපරමත්ථපාරමී චාති තිවිධා හොති. තත්ථ සවිඤ්ඤාණාවිඤ්ඤාණකං ධනං පරිච්චාගං කත්වා [Pg.71] පූරිතා බොධිසම්භාරා දසපාරමියො නාම. හත්ථ පාද කණ්ණ නාසාදිඅඞ්ගපච්චඞ්ගපරිච්චාගං කත්වා පූරිතා බොධිසම්භාරා දසඋපපාරමියො නාම. ජීවිතින්ද්‍රියපරිච්චාගං කත්වා පූරිතා බොධිසම්භාරා දස පරමත්ථපාරමියො නාමාති. දානාදිපාරමීනං පන අත්ථො චරියපිටකඅට්ඨකථාදීසු ගහෙතබ්බො. අවයවං සඞ්ගහවසෙන චයති ගච්ඡති පවත්තතීති සඤ්චයො, සංපුබ්බ චිධාතු ගතියං ණ. සඤ්චිනොති අවයවන්ති වා සඤ්චයො, සමූහො. පාරමීනං සඤ්චයො සමූහොති පාරමිසඤ්චයො, තං පාරමිසඤ්චයං. තං පන චයන්ති එතස්ස කම්මං. චයන්ති උපචිතං, පරිසම්භූතන්ති අත්ථො. චයති උපචිනාතීති චයො, චියිත්ථ උපචියිත්ථාති වා චයො, බුද්ධො. චිධාතු උපචයෙ ණ. තං චයං. සබ්භිගතන්ති සම්බන්ධො.

These perfections are threefold: the ten pāramī, the ten upapāramī, and the ten paramatthapāramī. Herein, the requisites for enlightenment fulfilled by giving up wealth, both animate and inanimate, are called the ten pāramī. The requisites for enlightenment fulfilled by giving up major and minor limbs such as hands, feet, ears, and nose, are called the ten upapāramī. The requisites for enlightenment fulfilled by giving up the life faculty are called the ten paramatthapāramī. The meaning of the perfections beginning with generosity should be understood from the commentary to the Cariyāpiṭaka and other texts. `Sañcaya` (accumulation) is that which accumulates, goes, or proceeds by way of collecting components; it is from the root `ci` (to go) with the prefix `saṃ-` and the suffix `ṇa`. Or, `sañcaya` is that which collects components; a collection. The accumulation of perfections is `pāramisañcayo`; hence `pāramisañcayaṃ`. This is the object of `cayanti`. `Cayanti` means 'accumulated', 'fully produced'. `Cayo` is one who accumulates; or `cayo` is that which was accumulated, meaning the Buddha. From the root `ci` (to accumulate) with the suffix `ṇa`. That is `cayaṃ`. The connection is with `sabbhigataṃ` (attained by the good).

තත්ථ සබ්භීති සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි. රාගාදිකිලෙසෙ සමෙන්ති උපසමෙන්තීති සන්තා, සප්පුරිසා. සමුධාතු උපසමෙත, අන්තපච්චයො වා. සන්තෙහීති වත්තබ්බෙ ස්මාහිස්මිංනං ම්හා භිම්හිවාති සුත්තෙන හිවිභත්තියා භිකාරං සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙති සුත්තෙන භකාරෙ පරෙ සන්තසද්දස්ස සකාරං කත්වා අන්තෙ ච බකාරාගමං කත්වා සබ්භීති වුත්තං. තෙහි සබ්භි. තං පන ගතන්ති එතස්ස අවුත්තකත්තා. ගතන්ති උපගමිතබ්බං. තඤ්හි දෙවමනුස්සෙහි ගමියති උපගමියති උපසඞ්කමියතීති ගතොති වුච්චති. තං බුද්ධං අත්ථකාමෙහි සප්පුරිසෙහි දෙවමනුස්සෙහි සීලාදිඅනන්තගුණිකත්තා සරණන්ති අභිමානා පයිරුපාසිතබ්බොති වුත්තං හොති. තං ගතං. සුඛප්පදං පදං ගතන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ සුඛප්පදන්ති අච්චන්තසුඛස්ස පතිට්ඨානභූතං. සුඛනං සුඛං, තස්ස පජ්ජති තිට්ඨති එත්ථාති සුඛප්පදං, නිබ්බානං. පදන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි බුද්ධාදීහි අරියෙහි පජ්ජියති ගමියතීති පදන්ති වුච්චති. ගතන්ති අගමින්ති ගතො, බුද්ධො. දුක්ඛාදිඅසම්මිස්සස්ස එකන්තසුඛස්ස පතිට්ඨානභූතං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන අපාපුණින්ති වුත්තං හොති. තං ගතං.

Therein, `sabbhīti` means 'by the good,' by the virtuous. Those who pacify or subdue defilements such as greed are called `santā`, virtuous people. The root `sam` is in the sense of pacifying, or it is the suffix `anta`. When `santehi` should be said, the form `sabbhi` is stated, derived by grammatical rules which change the `hi` ending to `bhi` and transform `santa` before it. By them, the good. As for `gataṃ`, this is because it is unstated. `Gataṃ` means 'that which is to be approached.' For it is gone to, approached, and resorted to by gods and humans—thus it is called `gata`. This means it is said that the Buddha, on account of his boundless virtues such as morality, is to be attended upon with the conviction that he is a refuge by virtuous ones, gods, and humans who desire what is beneficial. That is `gataṃ`. The connection is: `sukhappadaṃ padaṃ gataṃ` (gone to the state that gives happiness). Therein, `sukhappadaṃ` means the foundation of ultimate bliss. Happiness is `sukha`; that wherein it is reached or established is `sukhappadaṃ`, Nibbāna. `Pada` means Nibbāna. For it is reached or gone to by the noble ones, such as the Buddhas; thus, it is called `pada`. `Gataṃ` means 'has gone,' hence `gato`, the Buddha. This means it is said that he has attained, by way of making it an object, Nibbāna, which is the foundation of exclusive happiness, unmixed with suffering and so on. That is `gataṃ`.

නරානරානන්ති [Pg.72] නරඅනරානන්ති පදච්ඡෙදො. මනුස්සදෙවානන්ති අත්ථො. පබ්බජ්ජාදිසෙට්ඨභාවං නරති නෙතීති නරො, නරීයති සකෙන කම්මෙන නියතීති වා නරො, මනුස්සො, සත්තො වා. නරධාතු නයනෙ අ. න නරො අනරො, දෙවො. නරො ච අනරො ච නරානරො, තෙසං නරානරානං. තං පන සුඛසම්භවන්ති පදෙ සම්බන්ධො.

The word division of `narānarānaṃ` is `nara-anarānaṃ`. The meaning is 'of humans and devas.' One who leads to the supreme state of renunciation and so on is a `naro`; or one who is led by one's own kamma is a `naro`—a human, or a being. The root `nara` is in the sense of leading, with the `a` suffix. Not a `naro` is an `anaro`, a deva. A `naro` and an `anaro` are `narānaro`; of them, `narānarānaṃ`. This, however, is connected with the word `sukhasambhavaṃ`.

සුඛසම්භවන්ති ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස කාරණං. තිවිධසුඛස්ස ලභනකාරණභූතං පුඤ්ඤං වා. සුඛයතීති සුඛං. තිවිධසුඛං. යස්ස උප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. අථ වා සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. සුපුබ්බඛනුධාතු අවධාරණෙ අ. සම්භවති සුඛසඞ්ඛාතං ඵලං අනෙන පුඤ්ඤෙනාති සම්භවං, පුඤ්ඤකරණං. සංපුබ්බභූධාතු සත්තායංණ. සුඛස්ස සම්භවං සුඛසම්භවං, තං පන භවන්තිපදෙ කම්මං. භවන්ති නිබ්බත්තෙන්තං. තං සුඛසම්භවං භාවෙති නිබ්බත්තෙතීති භවො, බුද්ධො. තං භවං. සො හි මහාකරුණාපුබ්බඞ්ගමාය ධම්මදෙසනාය දෙවමනුස්සානං ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස ලභනකාරණභූතං දානසීලභාවනාසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤං කාරෙති, තස්මා භගවතො නරානරානං සුඛසම්භවං භවන්ති ථොමෙතීති දට්ඨබ්බං.

`Sukhasambhavaṃ` means the cause of worldly and supramundane happiness. Or, it is merit which is the cause for obtaining the threefold happiness. It makes happy, thus it is `sukhaṃ`, the threefold happiness. The meaning is that for whomever it arises, it makes that one happy. Alternatively, it thoroughly digs up suffering, thus it is `sukhaṃ`. The root `khan` with the prefix `su` is in the sense of digging out, with the `a` suffix. That by which the fruit called happiness arises from this merit is `sambhavaṃ`, the making of merit. The root `bhū` with the prefix `saṃ` is in the sense of existence, with the `ṇa` suffix. The arising of happiness is `sukhasambhavaṃ`; this, however, is the object of the word `bhavanti`. `Bhavanti` means producing. He who develops or produces that `sukhasambhavaṃ` is `bhavo`, the Buddha. That `bhavaṃ`. For he, through his teaching of the Dhamma preceded by great compassion, causes beings to perform merit—in the form of generosity, virtue, and meditation—which is the cause for humans and devas to obtain worldly and supramundane happiness. Therefore, it should be understood that the Blessed One is praised as 'producing the cause of happiness for humans and non-humans' (`narānarānaṃ sukhasambhavaṃ bhavanti`).

නමානමානන්ති පදස්ස නමෙ අනමානන්ති පදච්ඡෙදො. නමෙති අහං නමාමීති අත්ථො. එත්ථ ච මිවිභත්තියා එකාරාදෙසොති වෙදිතබ්බො. අනමානන්ති අනමෙන්තානං අවන්දන්තානං අනාදරානන්ති අත්ථො. තං පන ගවන්තිඑතස්ස විසෙසනං. ගවන්ති ගොණසදිසානං බාලානං. ගවන්ති හි ඡට්ඨීබහුවචනන්තනාමපදං. තතො නමං පතිම්හාලුත්තෙ ච සමාසෙති සුත්තෙ සමභිනිවිට්ඨෙන චග්ගහණෙන නංවචනස්ස අං ආදෙසඤ්ච ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස අවාදෙසං කත්වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ගච්ඡන්තීති ගාවො, ගොණා. ගාවො වියාති ගාවො, තෙසං ගවං බාලානං. තං පන ජිනපුඞ්ගවන්තිපදෙ ඡට්ඨීකම්මං. ජිනපුඞ්ගවන්ති ජයන්තපුරිසුත්තමං බුද්ධං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච පුඞ්ගව සද්දො [Pg.73] කම්මධාරයසමාසෙ සෙට්ඨත්ථවාචකො. මුනිපුඞ්ගවොතිආදීසු විය. වුත්තඤ්ච අමරකොසෙ –

The word division of `namānamānaṃ` is `name anamānaṃ`. `Name` means 'I bow' (`ahaṃ namāmi`). And here it should be understood that there is a substitution of `e` for the `mi` ending. `Anamānaṃ` means 'of those who do not bow, who do not pay homage, who are disrespectful.' This, however, is an adjective for `gavaṃ`. `Gavaṃ` means 'of fools who are like cattle.' Indeed, `gavaṃ` is a noun in the genitive plural. Then, by the grammatical rule `namaṃ patimhālutte ca samāse`, and by the inclusion of `ca` in that rule, the derivation of the form should be understood by substituting `aṃ` for the ending `naṃ` and substituting `ava` for the `o` of `go`. They go, thus they are `gāvo`, cattle. Like cattle are `gāvo`; of them, `gavaṃ`, of the fools. This, however, is an objective genitive in relation to the word `jinapuṅgavaṃ`. The connection is: `name` (`namāmi`), I bow, to the `jinapuṅgavaṃ`, the conquering, supreme man, the Buddha. Here, the word `puṅgava` in a karmadhāraya compound denotes the meaning of 'foremost,' as in `munipuṅgava` and so on. And it is stated in the Amarakośa:

‘‘උත්තරස්මිං පදෙ බ්‍යග්ඝ, පුඞ්ගවොසභකුඤ්ජරා;

සීහසද්දූලනාගාද්‍යා, පුමෙ සෙට්ඨත්ථගොචරා’’ති.

“In the latter part of a compound, the words ‘byaggha,’ ‘puṅgava,’ ‘usabha,’ ‘kuñjara,’ ‘sīha,’ ‘saddūla,’ ‘nāga,’ and so forth, when in the masculine gender, have the meaning of 'foremost'.”

තස්සත්ථො. කම්මධාරයසමාසෙ උත්තරපදෙ වත්තමානා බ්‍යග්ඝපුඞ්ගවොසභකුඤ්ජරා බ්‍යග්ඝපුඞ්ගවඋසභකුඤ්ජරසද්දා ච සීහ සද්දූලනාගාද්‍යා සීහ සද්දූල නාගාසද්දා ච පුමෙ සෙට්ඨත්ථ වාචකාති. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. ගො විය බුද්ධගුණෙ අජානන්තෙ අනමන්තෙ අඤ්ඤදිට්ඨිකෙ බාලෙ ජිනාති අජිනීති වා ජිනො. පකට්ඨභාවං පධානභාවං වා උද්ධං ගච්ඡතීති පුඞ්ගවො. පඋපුබ්බ ගමුධාතු ගතියං අවපච්චයො. නිග්ගහිතා ගමො. තස්ස කවග්ගන්තං ධාත්වන්තලොපඤ්ච යදාදිනා කත්වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ජිනො ච සො පුඞ්ගවො චාති ජිනපුඞ්ගවො, බුද්ධො. සො පන ගුන්නං විය බුද්ධානං සීලාදිකෙ අප්පමෙය්‍යගුණෙ අජානන්තානං අනමන්තානං අගාරවන්තානං අවන්දන්තානං අඤ්ඤ දිට්ඨිගතිකානං බාලානං අසත්ථෙන පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන අජිනීති වුත්තං හොති. තං ජිනපුඞ්ගවන්ති.

Its meaning is this: In a karmadhāraya compound, the words `byaggha`, `puṅgava`, `usabha`, `kuñjara`, and the words `sīha`, `saddūla`, `nāga`, and so forth, when occurring in the latter part of the compound, are, in the masculine gender, expressive of the meaning 'foremost.' This is the meaning of the words here. He conquers or has conquered fools who, like cattle, do not know the Buddha's virtues, do not pay homage, and hold other views; thus he is `Jino`. He goes upward to a pre-eminent or principal state, thus he is `puṅgavo`. The root `gamu` with the prefix `pa` is in the sense of going, with the `ava` suffix. A `niggahita` is inserted. The derivation of the form should be understood by making the root end in a guttural and eliding its final consonant, according to the rule beginning `yadādi`. He is both `Jino` and `Puṅgavo`, thus `Jinapuṅgavo`, the Buddha. This means it is said that he, without a weapon, by the power of his perfections and merit, conquered fools who, like cattle, do not know the immeasurable virtues of the Buddhas such as morality, do not pay homage, are disrespectful, do not venerate, and follow other views. That `Jinapuṅgavaṃ`.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. තහිං තහිං තස්මිං තස්මිං භවෙ, අත්තභාවෙ වා, පාරමිසඤ්චයං දානාදිපාරමීනං සමූහං, චයං උපචිතං පරිසම්භූතං, සබ්භි සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි, ගතං උපගමිතබ්බං පයිරුපාසිතබ්බං, සුඛප්පදං අච්චන්තසුඛස්ස පතිට්ඨාන භූතං, පදං නිබ්බානං ගතං පත්තං අගමිං, නරානරානං මනුස්සදෙවානං, සුඛසම්භවං ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස කාරණං තිවිධ සුඛස්ස ලභනකාරණභූතං පුඤ්ඤං වා භවං නිබ්බත්තෙන්තං, අනමානං අනමන්තානං අනාදරානං අවන්දන්තානං වා, ගවං ගොණසදිසානං බාලානං ජිනපුඞ්ගවං ජයන්තපුරිසුත්තමං බුද්ධං අහං නමෙ නමාමීති.

Here is the concise syntactical construction. `Tahiṃ tahiṃ`: in this and that existence, or state of being. `Pāramisañcayaṃ`: a collection of perfections such as generosity. `Cayaṃ`: amassed, accumulated. `Sabbhi gataṃ`: by the good, the virtuous, that which is to be approached and attended upon. `Sukhappadaṃ`: the foundation of ultimate happiness. `Padaṃ`: Nibbāna. `Gataṃ`: attained, reached. `Narānarānaṃ`: of humans and devas. `Sukhasambhavaṃ`: the cause of worldly and supramundane happiness. `Bhavaṃ`: producing merit, which is the cause for obtaining the threefold happiness. `Anamānaṃ`: of those who do not pay homage, are disrespectful, or do not venerate. `Gavaṃ`: of fools who are like cattle. `Jinapuṅgavaṃ`: the conquering, supreme man, the Buddha. `Ahaṃ name`: I bow.

නවමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the ninth verse of homage is concluded.

10.

10.

මග්ගඞ්ගනාවං [Pg.74] මුනිදක්ඛනාවිකො,ඊහාඵියං ඤාණකරෙන ගාහකො;

ආරුය්හ යො තාය බහූ භවණ්ණවා,තාරෙසි තං බුද්ධමඝප්පහං නමෙ.

I bow to that Buddha, the abandoner of defilements, the sage, the skilled navigator, who, having boarded the boat of the path factors and grasping the oar with the hand of knowledge, ferried many across the ocean of becoming.

10. එවං නවමගාථාය බුද්ධං නත්වා ඉදානි බහූ සත්තෙ තිභවසඞ්ඛාතා සංසාරසමුද්දතො තාරෙන්තෙන ගුණෙන ච සත්තානං දුක්ඛප්පහානෙන ගුණෙන ච ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතු කාමො මග්ගඞ්ගනාවන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන තත ජර ගණෙහි රචිතත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි යුත්තා ඉන්දවංස ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘සායින්දවංසා ඛලු යත්ථ තා ජරා’’ති.

10. Having thus paid homage to the Buddha with the ninth verse, now, desiring to praise and venerate the Buddha by the virtue of his ferrying many beings across the ocean of saṃsāra, known as the three realms, and by the virtue of his abandoning the suffering of beings, he speaks the verse beginning with `Maggaṅganāvaṃ`. This verse, however, being composed with the metrical feet `ta`, `ta`, `ja`, and `ra`, and comprising twelve syllables, should be understood as an Indavaṃsa verse. For it is said in the Vuttodaya: 'That is indeed Indavaṃsā where there are the `ta` feet and `ja`, `ra`.'

තස්සත්ථො. යත්ථ යස්සං ගාථායං තා තගණද්වයඤ්ච ජරා ජගණ රගණා ච චෙ සියුං, සා ගාථා ඛලු එකන්තං ඉන්දවංසගාථා නාමාති.

Its meaning is this: Wherein, in a verse, there are `tā`—a pair of `ta` feet—and `jarā`—a `ja` foot and a `ra` foot—that verse is indeed certainly named an Indavaṃsa verse.

තත්ථ යො මුනිදක්ඛනාවිකොති සම්බන්ධො. යො බුද්ධ සඞ්ඛාතො ඡෙකො නාවාජෙට්ඨකොති අත්ථො. තත්ථ මුනීති උභො ලොකෙ මුනාති ජානාතීති මුනි, භගවා. මුනධාතු ඤාණෙ ඉ. අථ වා මොනං වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තං අස්ස අත්ථීති මුනි, භගවා. අස්සථ්‍යත්ථෙ ඉපච්චයො. වුත්තඤ්හි එකනිපාතෙ වණ්ණපථජාතකට්ඨකථායං ‘‘මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං. කාය මොනෙය්‍යාදීසු වා අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො මුනීති වුච්චති. සො පනෙස අගාරියමුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනීති අනෙකවිධො. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙක්ඛමුනීති සත්තසෙක්ඛා. අසෙක්ඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකසම්බුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. ඉධ පන මුනිමුනි අධිප්පෙතො.

Here, the connection is with 'the sage, the skilled navigator'. The meaning is that the Buddha, known as the expert, the chief navigator, is intended. Herein, 'muni' (sage): he is called a sage because he knows (munāti jānāti) both worlds; he is the Blessed One. The root 'mun' is in the sense of knowledge, with the suffix 'i'. Alternatively, 'mona' is said to be omniscient knowledge; because he possesses that, he is called a sage, the Blessed One. The suffix 'i' is in the sense of 'possessing'. For it was said in the commentary on the Vaṇṇapatha Jātaka in the Ekanipāta: “As for ‘muni,’ ‘mona’ is said to be knowledge. Or, a person is called a ‘muni’ because he is endowed with one or another of the forms of sagacity, such as bodily sagacity (kāya moneyya), and so on. But that person is of various kinds: a householder sage (agāriyamuni), a homeless sage (anagāriyamuni), a trainee sage (sekkhamuni), a perfected sage (asekkhamuni), a solitary sage (paccekamuni), and the sage of sages (munimuni). Among these, a householder sage is a layperson who has attained the fruit and understood the teaching. A homeless sage is one who has gone forth, similarly. A trainee sage refers to the seven trainees. A perfected sage is one whose taints are destroyed (khīṇāsavo). A solitary sage is a Paccekabuddha. The sage of sages is the Sammāsambuddha.” Here, however, the sage of sages (munimuni) is meant.

දක්ඛොති [Pg.75] ඡෙකො. සමුද්දතරණෙ දක්ඛති කුසලත්තං ගච්ඡතීති දක්ඛො, නාවිකො. දක්ඛධාතු ගතියං අ. අථ වා දක්ඛති කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො, යොකොචි කුසලො පුග්ගලො. දක්ඛධාතු සීඝත්ථෙ අ. දක්ඛො වියාති දක්ඛො, බුද්ධො. නීතත්ථෙන පන බුද්ධො සත්තානං සංසාරසමුද්දතො උද්ධාරණස්ස කාරණං දක්ඛති පරිච්ඡින්දති ඤාණෙනාති දක්ඛොති වුච්චති. නාවිකොති සමුද්දතීරං නාවාය තරතීති නාවිකො, නාවාජෙට්ඨකො. තරතිතද්ධිතෙ ණිකො. නාවිකො වියාති නාවිකො, බුද්ධො. නීතත්ථෙන පන බුද්ධො නිබ්බානං පාරං අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය තරතීති නාවිකොති වුච්චති. දක්ඛො නාවිකො දක්ඛනාවිකො, මුනි ච සො දක්ඛනාවිකොචාති මුනිදක්ඛනාවිකො, කම්මධාරයසමාසොයං. අථ වා දක්ඛනාවිකො විය දක්ඛො මුනීති මුනිදක්ඛනාවිකො, බුද්ධො. උපමාකම්මධාරයසමාසොයං. යථා හි සමුද්දතරණෙ ඡෙකො නාවිකො මනුස්සෙ සමුද්දපාරං නෙති, එවං බුද්ධො වෙනෙය්‍යසත්තෙ නිබ්බානපාරං නෙතීති වුත්තං හොති.

'Dakkha' means expert. In crossing the ocean, he is skilled (dakkhati) and attains proficiency (kusalattaṃ gacchati)—thus, 'dakkha,' a navigator. The root 'dakkh' is in the sense of motion, with the suffix 'a'. Alternatively, he is called 'dakkha' because he moves swiftly (sīghaṃ gacchati) without delay in skillful actions and in other matters to be done or not done—any competent person. The root 'dakkh' is in the sense of swiftness, with the suffix 'a'. 'Like a skilled one,' thus 'dakkha,' meaning the Buddha. In its implied sense, however, the Buddha is called 'dakkha' because he discerns (paricchindati) with wisdom the means to raise beings up from the ocean of saṃsāra. 'Nāviko' (navigator): he crosses (tarati) to the ocean shore by boat—thus, 'nāviko,' the chief navigator. The taddhita suffix '-ika' is from 'tarati'. 'Like a navigator,' thus 'nāviko,' meaning the Buddha. In its implied sense, however, the Buddha is called a 'navigator' because he crosses (tarati) to the far shore of Nibbāna by the boat of the eight path factors. 'Dakkho nāviko' (skilled navigator) becomes 'dakkhanāviko.' And since the sage (muni) is that skilled navigator, he is called 'munidakkhanāviko.' This is a kammadhāraya compound. Alternatively, the sage is skilled like a skilled navigator—thus, 'munidakkhanāviko,' meaning the Buddha. This is a kammadhāraya compound based on simile. Just as an expert navigator leads people across the ocean, so too the Buddha leads trainable beings to the far shore of Nibbāna—thus it is said.

මග්ගඞ්ගනාවං ආරුය්හාති සම්බන්ධො. මග්ගඞ්ගනාවන්ති අට්ඨමග්ගඞ්ග සඞ්ඛාතං නාවං. ආරුය්හාති ආරොහිත්වාති අත්ථො. කිලෙසෙ මාරෙන්තො ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡතීති මග්ගො. මාරසද්දූපපද ගමුධාතු ක්වි. මාරෙන්ත ගොති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන මග්ගොති වුත්තං. අථ වා නිබ්බානං මග්ගති ගවෙසතීති මග්ගො. මග්ගධාතු ගවෙසනෙ අ. නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති වා මග්ගො. එකන්තතො ජාති ජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො, චතුමග්ගො. වුත්තඤ්හි ‘‘මග්ගොති කෙනට්ඨෙන නිබ්බානං මග්ගනට්ඨෙන නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගනීයට්ඨෙන චා’’ති. අඞ්ගති ගච්ඡති ඵලනිබ්බානං එතෙනාති අඞ්ගං. අගිධාතු ගමනෙ අ. මග්ගස්ස අඞ්ගං කාරණන්ති මග්ගඞ්ගං, සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්ප සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්ත සම්මාආජීව සම්මාවායාම [Pg.76] සම්මාසති සම්මාසමාධිවසෙන අට්ඨමග්ගඞ්ගං ලබ්භති. නුයති ථවීයතීති නාවා. නුධාතු ථවියං අවො. අථ වා ඔරතො පාරං නෙතීති නාවා, භාරං නයන්ති එතායාති වා නාවා. නිධාතු නයනෙ අවො. මග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතා නාවා මග්ගඞ්ගනාවා. අථ වා නාවා විය මග්ගඞ්ගන්ති මග්ගඞ්ග නාවා. යථා හි නාවා අත්තනි ආරුළ්හෙ මනුස්සෙ සමුද්ද නදීපාරං නෙති, එවං අට්ඨමග්ගඞ්ගධම්මා අත්තානං පටිපජ්ජන්තෙ නිබ්බාන පාරං නෙන්තීති වුත්තං හොති. තං මග්ගඞ්ගනාවං.

The connection is with 'having boarded the boat of the path factors'. 'Maggaṅganāvaṃ' refers to the boat known as the eight path factors. 'Āruyha' means 'having boarded'. The 'path' (magga) is so called because, by destroying defilements and making Nibbāna its object, it goes to Nibbāna. It is formed from the root 'gam' with the word 'māra' (killing) as a prefix and the suffix 'kvi'. When 'killing, it goes' (mārenta go) should be said, by linguistic convention it is called 'magga'. Alternatively, the 'path' is that which seeks (maggati) or searches for (gavesati) Nibbāna. The root 'mag' is in the sense of seeking, with the suffix 'a'. Or, it is sought or searched for by those intent on Nibbāna—thus it is called 'magga'. The 'path,' the fourfold path, is to be sought and searched for by beings utterly afflicted by the sufferings of birth, aging, sickness, and death, in order to reach the cessation of suffering, Nibbāna. As it is said: “In what sense is it a path? In the sense of seeking Nibbāna, and in the sense that it is to be sought by those intent on Nibbāna.” 'Aṅga' (factor) is that by which one goes (aṅgati) to the fruit, Nibbāna. The root 'ag' is in the sense of going, with the suffix 'a'. A 'path factor' (maggaṅga) is a cause of the path. The eight path factors are obtained: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. 'Nāvā' (boat) is so called because it is praised (nuyati) or made firm (thavīyati). The root 'nu' is in the sense of praising, with the suffix 'avo'. Alternatively, a 'nāvā' is that which leads (neti) from this shore to the far shore, or that by which a burden is carried (nayanti). The root 'nī' is in the sense of carrying, with the suffix 'avo'. The boat known as the path factors is 'maggaṅganāvā'. Alternatively, the path factors are like a boat—hence 'maggaṅganāvā'. Just as a boat carries the people who have boarded it across an ocean or river to the far shore, so too do the dhammas of the eight path factors carry those who practice them to the far shore of Nibbāna—thus it is said. That is the boat of the path factors.

ඊහාඵියන්ති වීරියසඞ්ඛාතං දබ්බිසාරකං. වුත්තඤ්හි සුත්තනි පාතඅට්ඨකථායං ‘‘ඵියෙනාති දබ්බිසාරකෙනා’’ති. ඊහති ආරබ්භතීති ඊහා. ඊහති වායමති චෙතයති එතෙනාති වා ඊහා, වීරියං. සද්දනීතියං පන ‘‘ඊහ චෙතාය’’න්ති වුත්තං. ඵාති වඩ්ඪෙති උදකං එතෙනාති ඵියං. ඵාධාතු වඩ්ඪියං ඉයො. ඵාති ඝට්ටෙති උදකන්ති වා ඵියං. අථ වා ඵායති ගච්ඡති නාවං එතෙනාති ඵියං. දබ්බිසාරකං. ඵායි ධාතු ගතියං අ. ආකාරස්ස ඉ. ඊහාසඞ්ඛාතං ඵියන්ති ඊහාඵියං. ඵියං විය ඊහාති ඊහාඵියං. යථා හි ඵියෙන නාවා ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡති, එවං ඊහාසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන තං තං කිච්චං සාධෙති, ඉච්ඡිතං නිබ්බානට්ඨානං ගච්ඡතීති අධිප්පායො. තං පන ගාහකොති පදෙ කම්මං. ඤාණකරෙනාති සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතෙන හත්ථෙන. සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං ජානාතීති ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තං තං කම්මං කරොතීති කරො, හත්ථො. ඤාණසඞ්ඛාතො කරො ඤාණ කරො, කරං විය ඤාණන්ති වා ඤාණකරො, තෙන ඤාණකරෙන. ගාහකොති දළ්හගණ්හමානො හුත්වා. තායාති අට්ඨමග්ගඞ්ග සඞ්ඛාතාය තාය නාවාය, බහූති අනෙකෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙ. භවණ්ණවාති තිභවසඞ්ඛාතා සංසාරවට්ටසඞ්ඛාතා වා මහාසමුද්දතො. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

‘Īhāphiyaṃ’ means the strong oar (dabbisāraka) known as vigor. As it is said in the Suttanipāta commentary: “By ‘phiya’ is meant by the strong oar.” One undertakes (īhati) or begins (ārabbhati), thus it is called effort (īhā). Or, one strives, exerts, or intends by means of this—thus, effort (īhā), which is vigor. In the Saddanīti, it is said: “īha is in the sense of intention.” By this, it makes the water swell (phāti vaḍḍheti), thus it is a ‘phiya’. The root `phā` is in the sense of growth, with the suffix `iyo`. Or, it strikes the water, thus it is a ‘phiya’. Alternatively, by this the boat moves (phāyati gacchati), thus it is a ‘phiya,’ a strong oar. The root is `phāyi` in the sense of movement, with the suffix `a`; the long `ā` becomes `i`. The oar known as effort is ‘īhāphiyaṃ’. Effort is like an oar, thus ‘īhāphiyaṃ’. Just as a boat reaches its desired destination by means of an oar, so too, by means of effort known as vigor, one accomplishes various tasks and reaches the desired destination of Nibbāna—this is the meaning. That (Nibbāna) is the object (kamma) in the word ‘gāhako’ (grasper). ‘Ñāṇakarena’ (by the hand of knowledge) means by the hand known as the knowledge of omniscience. It knows all knowable things, thus it is knowledge (ñāṇa), the knowledge of omniscience. It performs various actions, thus it is a ‘kara,’ a hand. The hand known as knowledge is ‘ñāṇakaro,’ or knowledge is like a hand, thus ‘ñāṇakaro’; by that ‘ñāṇakarena’. ‘Gāhako’ means having firmly grasped. ‘Tāya’ means by that boat, the one known as the eight path factors. ‘Bahū’ means many trainable beings. ‘Bhavaṇṇavā’ means from the great ocean known as the three realms of existence or the cycle of saṃsāra. The meaning of this word, however, has already been explained above.

තාරෙසීති ඔතිණ්ණෙසි, අතික්කමෙසීති අත්ථො. බුද්ධන්ති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මං. අඝප්පහන්ති සත්තානං දුක්ඛප්පජ හන්තං[Pg.77]. දුක්ඛවිද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. අථ වා අඝප්පහන්ති සත්තානං කිලෙසප්පජහන්තං. කිලෙසවිද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. එත්ථ හි අඝසද්දො දුක්ඛෙ කිලෙසෙ ච වත්තති. තත්ථ හි දුක්ඛං අඝයති දුක්ඛයතීති අඝන්ති ච, අඝයති දුක්ඛාකාරෙන පවත්තතීති වා අඝන්ති ච වුච්චති. කිලෙසො පන අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝොති වුච්චති. අඝධාතු පාපකරණෙ අ. අඝං පජහති විද්ධංසෙතීති අඝප්පහො, බුද්ධො. අඝසද්දූපපදපපුබ්බහාධාතු චාගෙ. බුද්ධො වෙනෙය්‍යසත්තානං දුක්ඛඤ්ච කිලෙසඤ්ච ධම්මදෙසනාය අපනෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච පඨමවිකප්පෙ දුක්ඛස්ස අප්පහාතබ්බධම්මත්තා මග්ගෙන අප්පහාතබ්බම්පි ඵලූපචාරෙන දුක්ඛප්පජහන්තන්ති වුත්තං. තන්ති මුනිදක්ඛනාවිකං අහං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධොති.

‘Tāresi’ (he ferried across) means he caused them to land, he caused them to surpass. ‘Buddhaṃ’ means the one who has penetrated the four noble truths. ‘Aghappahaṃ’ means one who abandons the suffering of beings; that is, one who destroys suffering. Alternatively, ‘aghappahaṃ’ means one who abandons the defilements of beings; that is, one who destroys defilements. Here, the word ‘agha’ applies to both suffering and defilements. For suffering is called ‘agha’ because it afflicts (aghayati) or distresses (dukkhayati), or because it proceeds in the manner of suffering. A defilement, however, is called ‘agha’ because beings do evil (pāpaṃ karonti) through it. The root `agha` is in the sense of doing evil, with the suffix `a`. One who abandons and destroys ‘agha’ is ‘aghappaho,’ the Buddha. This is formed from the root `hā` in the sense of abandoning, preceded by the prefix `pa`, with the word `agha` as its prefix. The meaning is that the Buddha removes the suffering and defilements of trainable beings through the teaching of the Dhamma. Here, in the first explanation, although suffering is a phenomenon not to be abandoned by the path, he is called ‘one who abandons suffering’ by way of a figure of speech concerning the fruit. The connection is: ‘Taṃ’ (that) skilled sage-navigator, ‘ahaṃ name’ (I venerate), which means ‘namāmi’ (I venerate).

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො මුනිදක්ඛනාවිකො යො බුද්ධසඞ්ඛාතො ඡෙකො නාවාජෙට්ඨකො, මග්ගඞ්ගනාවං අට්ඨමග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතං නාවං ආරුය්හ ආරොහිත්වා ඊහාඵියං වීරියසඞ්ඛාතං දබ්බිසාරකං, ඤාණකරෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතෙන හත්ථෙන, ගාහකො දළ්හං ගණ්හමානො හුත්වා තාය අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය, බහූ අනෙකෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙ භවණ්ණවා තිභවසඞ්ඛාතමහාසමුද්දතො, තාරෙසි ඔතාරෙසි, බුද්ධං පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මං අඝප්පහං සත්තානං දුක්ඛවිද්ධංසෙන්තං කිලෙස විද්ධංසෙන්තං වා තං මුනිදක්ඛනාවිකං අහං නමෙ නමාමීති.

Here is the concise application. The one who is the skilled navigator of the sage, who is designated as the Buddha, the skilled chief of navigators, having boarded the ship of the path factors, the ship designated as the Noble Eightfold Path, having become one who firmly grasps with the hand of knowledge—the hand designated as the knowledge of omniscience—the strong oar, the īhāphiya, designated as vigor; by that ship of the Noble Eightfold Path, he caused many countless trainable beings to cross over, to descend from the great ocean of existence, designated as the three realms of existence. That Buddha, who has penetrated the four noble truths, the destroyer of misery, who destroys the suffering of beings or destroys defilements—to that skilled navigator of the sage, I revere and bow down.

දසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the tenth homage verse is completed.

11.

11.

සමතිංසතිපාරමිසම්භරණං,වරබොධිදුමෙ චතුසච්චදසං;

වරමිද්ධිගතං නරදෙවහිතං,තිභවූපසමං පණමාමි ජිනං.

I bow to the Victor, who has accumulated the thirty perfections, who under the excellent Bodhi tree realized the four noble truths, who has attained excellent psychic power, benefiting gods and humans, and who brings calm to the three realms.

11. එවං [Pg.78] දසමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි සමතිං සතිපාරමිසම්භරණාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා ජිනං වන්දිතුකාමො සමතිංසතිපාරමිසම්භරණන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන චතූහි සගණෙහි රචිතත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි යුත්තා තොටකගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘ඉහ තොටක මම්බුධිසෙහි මිත’’න්ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං අම්බුධිසෙහි චතූහි සගණෙහි මිතං පමිතං රචිතං ලක්ඛිතං වා වුත්තං ඉධ ජගතිඡන්දෙ තොටකං නාමාති.

11. Having thus paid homage to the Buddha with the tenth verse, now wishing to honor the Victor by extolling five qualities, beginning with "samatiṃsatipāramisambharaṇaṃ," he speaks the verse starting with "samatiṃsatipāramisambharaṇaṃ." This verse, however, being composed of four 'sa-gaṇas' and endowed with twelve syllables, should be understood as a toṭaka verse. As stated in the Vuttodaya: "Here, a toṭaka is measured by ambudhisehi." Its meaning is: that composition in which each line is measured, composed, or characterized by four 'sa-gaṇas' is called a toṭaka in this Jagati meter.

තත්ථ පන සමතිංසතිපාරමිසම්භරණන්ති දසපාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියො චාති සමතිංසපාරමියො සම්භූතං, පරිපූරිතන්ති අත්ථො. තාසං පන විසෙසො පාරමිසද්දස්ස ච වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සම්භරිත්ථ පරිපූරයිත්ථාති සම්භරණො, ජිනො. සංපුබ්බභරධාතු පූරණෙ යු. සමතිංසපාරමියො සම්භරණොති සමතිංසතිපාරමිසම්භරණො, ජිනො. දීපඞ්කරබුද්ධස්ස පාදමූලෙ ලද්ධබ්‍යාකරණතො පට්ඨාය කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පූරයිත්ථාති අත්ථො. තං සමතිංසතිපාරමිසම්භරණං. වරබොධිදුමෙති උත්තමබොධිරුක්ඛමූලෙ. එත්ථ ච වරබොධිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. දවති ගච්ඡති මූලඛන්ධතචසාඛ විටප පල්ලව ඵලෙහි වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලං රජත සුවණ්ණමණි සන්තා රුචීහි අතිසොභනං වා පාපුණාතීති දුමො, බොධිසත්තස්ස විජාතදිවසෙයෙව බොධිසත්තෙන සද්ධිං සහ ජාතො සතහත්ථුබ්බෙධො අසත්ථදුමරාජා ලබ්භති. දුධාතු ගතිම්හි අමො. අපදානට්ඨකථායං පන ‘‘දුනාති කම්පතීති දුමො. දුමති පූරෙති ආකාසතලන්ති වා දුමො’’ති වුත්තං. වරො බොධි වරබොධි, වරබොධි ච සො දුමො චාති වරබොධිදුමො, තස්මිං.

Here, "samatiṃsatipāramisambharaṇaṃ" means the accumulation or fulfillment of the thirty perfections, namely, the ten perfections, the ten higher perfections, and the ten supreme perfections. The distinction among them, and the meaning of the word "pāramī," has already been explained below. "Sambharaṇo" means "he accumulated" or "he fulfilled"—this refers to the Jina. The root "bhar" with the prefix "saṃ" is in the sense of fulfilling, with the suffix "yu." "Samatiṃsapāramiyo sambharaṇo" means "one who accumulated the thirty perfections"—this refers to the Jina. From the time he received the prediction at the feet of Dīpaṅkara Buddha, for four incalculable eons and a hundred thousand eons, he fulfilled the thirty perfections—this is the meaning. That is the "accumulation of the thirty perfections." "Varabodhidume" means at the foot of the supreme Bodhi tree. Here, the meaning of the word "varabodhi" has also been explained below. "Dumo" (tree) is so called because it grows ("davati"), spreading with roots, trunk, bark, branches, foliage, sprouts, and fruits, attaining growth, development, and fullness, or it attains magnificent beauty adorned with silver, gold, gems, and radiant colors. On the very day the Bodhisatta was born, the Bodhi tree also arose along with the Bodhisatta—a royal tree, a hundred cubits tall, an assattha tree (Ficus religiosa), is obtained. The root "du" is in the sense of movement, with the suffix "amo." In the Apadāna commentary, it is said: "It is called 'dumo' because it shakes ('dunāti kampatī'). Or, 'dumo' means 'it fills the expanse of the sky' ('dumati pūreti ākāsatalanti')." "Varo bodhi" is the excellent Bodhi tree, and "varabodhi ca so dumo ca" means "varabodhidumo" (the excellent Bodhi tree); `tasmiṃ` means 'in that'.

චතුසච්චදසන්ති චත්තාරි අරියසච්චානි මග්ගඤාණෙන පටිවිජ්ඣිතං. එත්ථ ච සච්චසද්දො අනෙකෙස්වත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං. සච්චං [Pg.79] භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යාතිආදීසු වාචාසච්චෙ. සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණාතිආදීසු විරතිසච්චෙ. කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා පවාදියාසෙ කුසලාවදානාතිආදීසු දිට්ඨිසච්චෙ. එකඤ්හි සච්චං න දුතියමත්ථීතිආදීසු පරමත්ථසච්චෙ නිබ්බානෙ චෙව මග්ගෙ ච, චතුන්නං සච්චානං කති කුසලාතිආදීසු අරියසච්චෙ. ස්වායමිධාපි අරියසච්චෙ වත්තතීති වෙදිතබ්බො. සථනං සච්චං, අවිතථං. සථධාතු අවිතථෙ ණ්‍යො. යථා හි අග්ගීනං සභාවො එකන්තං උණ්හොයෙව හොති, න සීතලො, එවං දුක්ඛාදීනං පීළනාදි සභාවං එකන්තං සච්චං තථං අවිතථං අනඤ්ඤථං හොති. තං පන චතුබ්බිධං හොති දුක්ඛසච්චං, සමුදයසච්චං, නිරොධසච්චං, මග්ගසච්චඤ්චාති. තත්ථ දුක්ඛසච්චන්ති දුක්ඛච්ඡිතං ඛං තුච්ඡන්ති දුක්ඛං. කම්මධාරයසමාසොයං. වුත්තඤ්හෙතං සච්චවිභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘දුඉති අයංසද්දො කුච්ඡිතෙ දිස්සති. කුච්ඡිතඤ්හි පුත්තං දුපුත්තොති වදන්ති. ඛංසද්දො පන තුච්ඡෙ. තුච්ඡඤ්හි ආකාසං ඛන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච පඨමසච්චං කුච්ඡිතං. අනෙකඋපද්දවාධිට්ඨානතො, තුච්ඡංබාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතතො. තස්මා කුච්ඡිතත්තා තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛන්ති වුච්චතී’’ති. දුක්ඛඤ්ච තං සච්චඤ්චාති දුක්ඛසච්චං. තෙභූමිකවට්ටං ලබ්භති.

"Catusaccadasaṃ" means one who has penetrated the four noble truths with the knowledge of the path. Here, the word "sacca" is seen in various senses. For example: In "Speak the truth, do not be angry," and so forth, it refers to verbal truth. In "Ascetics and brahmins established in truth," and so forth, it refers to the truth of abstinence. In "Why do the disputants declare various truths, those skilled in assertion?" and so forth, it refers to the truth of views. In "Indeed, there is one truth, there is not a second," and so forth, it refers to the ultimate truth, in Nibbāna and the path. In "How many of the four truths are wholesome?" and so forth, it refers to the noble truths. And here too, it should be understood as referring to the noble truths. Truth is steadfast, not false. The root "sath" is in the sense of "not false," with the suffix "ṇya." Just as the nature of fire is entirely hot and never cold, so too, the nature of suffering and so forth—oppression and the like—is entirely true, real, not false, not otherwise. It is fourfold: the truth of suffering, the truth of the origin, the truth of cessation, and the truth of the path. Here, "dukkhasacca" (the truth of suffering) means "dukkha" (suffering) which is wretched and empty. This is a karmadhāraya compound. As stated in the Saccavibhaṅgaṭṭhakathā: "The word 'du' appears in the sense of wretchedness. Indeed, they call a wretched son 'duputta' (bad son). The word 'kha', however, is in the sense of emptiness. Indeed, empty space is called 'kha.' And this first truth is wretched because it is the basis of many calamities, and empty because it is devoid of the permanent, beautiful, pleasurable, and self-like nature conceived by foolish people. Therefore, because of being wretched and because of being empty, it is called 'dukkha' (suffering)." That which is suffering and is truth is the truth of suffering. This refers to the cycle of existence in the three realms.

සමුදයසච්චන්ති අයති පවත්තති දුක්ඛඵලං එතෙනාති අයො, ලොභො. අයධාතු ගතිම්හි අ. සං අවසෙස පච්චයසංයොගෙ සති උ දුක්ඛුප්පත්තියා අයො කාරණොති සමුදයො. ඡට්ඨීතප්පුරිසසමාසොයං. වුත්තෙඤ්හෙතං සච්ච විභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘සංඉති ච අයංසද්දො සමාගමො සමෙතන්තිආදීසු සංයොගං දීපෙති. උඉති අයංසද්දො උප්පන්නං උදිතන්තිආදීසු උප්පත්තිං. අයසද්දො පන කාරණං දීපෙති. ඉදඤ්චාපි දුතියසච්චං අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති දුක්ඛස්සුප්පත්තිකාරණං. ඉති දුක්ඛස්ස සංයොගෙ උප්පත්තිකාරණත්තා දුක්ඛසමුදයන්ති වුච්චතී’’ති. සමුදයො ච සො සච්චඤ්චාති සමුදයසච්චං, ලොභසඞ්ඛාතා තණ්හා ලබ්භති[Pg.80]. නිරොධසච්චන්ති රොධති චරති පවත්තතීති රොධො, තෙභූමිකවට්ටධම්මො. රොධධාතු චරණෙ ණ. නත්ථි තෙභූමිකවට්ටධම්මස්ස රොධො චරණං එත්ථාති නිරොධො, නිබ්බානං. අථ වා නිරුජ්ඣති සංසාරදුක්ඛං එත්ථාති නිරොධො, නිබ්බානං. රුධිධාතු ආවරණෙ ණ. වුත්තඤ්හෙතං සච්චවිභඞ්ගට්ඨ කථායං ‘‘තතියසච්චං පන යස්මා නිසද්දො අභාවං. රොධ සද්දො චාරකං දීපෙති. තස්මා අභාවො එත්ථ සංසාර චාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස සබ්බගතිසුඤ්ඤත්තා. සමධි ගතෙ වා තස්මිං සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස අභාවො හොති තප්පටිපක්ඛත්තාතිපි දුක්ඛනිරොධන්ති වුච්චතී’’ති. දුක්ඛස්ස වා අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා දුක්ඛනිරොධන්ති. නිරොධො ච සො සච්චඤ්චාති නිරොධසච්චං. නිබ්බානං. මග්ගසච්චන්ති දුක්ඛනිරොධං නිබ්බානං මග්ගති ගච්ඡති එතෙනාති මග්ගො. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. මග්ගධාතු ගතියං අ. වුත්තඤ්හෙතං සච්ච විභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘චතුත්ථසච්චං පන යස්මා එතං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති ආරම්මණවසෙන තදභිමුඛභූතත්තා පටිපදා ච හොති දුක්ඛනිරොධප්පත්තියා. තස්මා දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදාති වුච්චතී’’ති. මග්ගො ච සො සච්චඤ්චාති මග්ගසච්චං. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලබ්භති. යස්මා පනෙතානි බුද්ධාදයො අරියා පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මා අරියසච්චානීතිපි වුච්චන්ති. අථ වා බුද්ධාදීහි අරියෙහි පටිවිජ්ඣියන්ති, තස්මා අරියසච්චානීතිපි වුච්චන්ති.

The truth of origin (samudayasacca) is so called because 'ayo' (greed) is that by which the fruit of suffering proceeds and continues. The root 'aya' is in the sense of 'going.' When the remaining conditions are conjoined, 'u' (arising) of suffering has 'ayo' as its cause; hence, 'samudayo' (origin). This is a sixth-case tatpurisa compound. As it is stated in the Saccavibhaṅga Commentary: "The word 'saṃ' indicates conjunction, as in 'coming together' (samāgamo) or 'meeting' (sameti). The word 'u' signifies arising, as in 'arisen' (uppanna) or 'manifested' (udita). The word 'aya' denotes cause. This second truth is the cause for the arising of suffering when the remaining conditions are conjoined. Thus, because it is the cause for the arising of suffering through conjunction, it is called the 'origin of suffering' (dukkhasamudaya)." And because it is both the origin and a truth, it is called the "truth of origin" (samudayasacca). Here, craving (taṇhā), designated as greed (lobha), is to be understood. The truth of cessation (nirodhasacca) is so called because 'rodha' means 'that which moves, proceeds, or continues,' referring to the phenomena of the cycle of existence in the three realms. The root 'rodha' is in the sense of 'moving.' Herein, there is no moving or continuation of the phenomena of the cycle of existence in the three realms—hence, 'nirodha' (cessation), which is Nibbāna. Alternatively, because the suffering of saṃsāra ceases herein, it is called 'nirodha' (cessation), which is Nibbāna. The root 'rudhi' is in the sense of 'obstructing.' As it is stated in the Saccavibhaṅga Commentary: "Regarding the third truth, because the term 'ni' denotes absence, and the word 'rodha' denotes a prison, therefore, herein there is the absence of that which is called the prison of saṃsāra, as it is empty of all destinations. Or, when that is attained, there is the absence of that which is called the prison of saṃsāra, because it is its opposite; thus it is also called the 'cessation of suffering' (dukkhanirodha)." Or, because it is the condition for the non-arising and cessation of suffering, it is called the "cessation of suffering" (dukkhanirodha). And because it is both cessation and a truth, it is called the "truth of cessation" (nirodhasacca), which is Nibbāna. The truth of the path (maggasacca) is so called because 'maggo' (path) is that by which one seeks or goes to the cessation of suffering, Nibbāna. It is the Eightfold Path. The root 'magga' is in the sense of 'going.' As it is stated in the Saccavibhaṅga Commentary: "The fourth truth is called the 'path leading to the cessation of suffering' (dukkhanirodhagāminī paṭipadā) because it goes toward the cessation of suffering as its object, being oriented toward it, and because it is the practice for attaining the cessation of suffering." And because it is both the path and a truth, it is called the "truth of the path" (maggasacca). Here, the Eightfold Path is to be understood. Since these truths are penetrated by the noble ones (ariyā), beginning with the Buddhas, they are also called the "Noble Truths" (ariyasaccāni). Alternatively, because they are to be penetrated by the noble ones, such as the Buddhas, they are also called the "Noble Truths" (ariyasaccāni).

තෙසං පන ලක්ඛණාදීනි එවං වෙදිතබ්බානි. එත්ථ හි බාධනලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං, සන්තාපනරසං, පවත්තිපච්චුපට්ඨානං, පභවලක්ඛණං සමුදයසච්චං, අනුපච්ඡෙදකරණරසං, පලිබොධපච්චුපට්ඨානං. සන්තිලක්ඛණං නිරොධසච්චං, අච්චුතිරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං. නිය්‍යානලක්ඛණං මග්ගසච්චං, කිලෙසප්පහාන කරණරසං, වුට්ඨානපච්චුපට්ඨානන්ති. එතෙසු පන චතූසු සච්චෙසු පඨමතතියසච්චානි ඵලානි හොන්ති. දුතිය චතුත්ථසච්චානි හෙතූනි හොන්ති. පුරිමානි ද්වෙසච්චානි දුද්ද සත්තා ගම්භීරානි. පච්ඡිමානි ද්වෙසච්චානි ගම්භීරත්තා දුද්දසානි.

Their characteristics and so forth should be understood thus. Herein, the truth of suffering has the characteristic of affliction, the function of tormenting, and manifests as continuity. The truth of origin has the characteristic of being a source, the function of causing non-cessation, and manifests as an impediment. The truth of cessation has the characteristic of peace, the function of immutability, and manifests as the signless. The truth of the path has the characteristic of leading out, the function of causing the abandonment of defilements, and manifests as emergence. Among these four truths, the first and third truths are results, while the second and fourth truths are causes. The first two truths are profound and difficult for beings to see. The latter two truths are difficult to see because of their profundity.

අපි [Pg.81] ච ඛො පන දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං ගම්භීරඤ්චෙව දුද්දසඤ්චාති වෙදිතබ්බං. එකෙකස්ස පන සච්චස්ස චතුන්නං චතුන්නං අත්ථානං වසෙන සොළස සච්චට්ඨා හොන්ති. තෙන වුත්තං පටිසම්භිදා මග්ගපාළියං ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං දුක්ඛං තථට්ඨෙන සච්චං. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො සමුදයස්ස සමුදයට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං සමුදයො තථට්ඨෙන සච්චං. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො නිරොධස්ස නිරොධට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, එවං නිරොධො තථට්ඨෙන සච්චං. මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙත්වට්ඨො දස්සනට්ඨො අධිපතෙය්‍යට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො මග්ගස්ස මග්ගට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, එවං මග්ගො තථට්ඨෙන සච්ච’’න්ති.

Moreover, the Noble Truth of the cessation of suffering should be understood as both profound and difficult to see. For each truth, by way of four meanings for each, there are sixteen aspects of the truths. Therefore, it is said in the Paṭisambhidāmagga: "For suffering, there is the meaning of oppression, the meaning of being conditioned, the meaning of torment, and the meaning of change. These four are the meanings of suffering as suffering; they are real, not unreal, not otherwise. Thus, suffering is a truth in the sense of reality. For the origin, there is the meaning of accumulation, the meaning of source, the meaning of conjunction, and the meaning of impediment. These four are the meanings of the origin as an origin; they are real, not unreal, not otherwise. Thus, the origin is a truth in the sense of reality. For cessation, there is the meaning of escape, the meaning of seclusion, the meaning of the unconditioned, and the meaning of the deathless. These four are the meanings of cessation as cessation; they are real, not unreal, not otherwise. Thus, cessation is a truth in the sense of reality. For the path, there is the meaning of leading out, the meaning of being a cause, the meaning of seeing, and the meaning of dominance. These four are the meanings of the path as a path; they are real, not unreal, not otherwise. Thus, the path is a truth in the sense of reality."

දස්සනං දසං, දිසති පස්සතීති වා දසං, චතුමග්ගඤාණං. දිසධාතු අපෙක්ඛනෙ අ. චතුන්නං සච්චානං දස්සනං අස්සාති චතුසච්චදසො, ජිනො. අථ වා චත්තාරි සච්චානි අදස්සි අපස්සීති චතුසච්චදසො, ජිනො. සො චත්තාරි සච්චානි චතුමග්ගඤාණෙන අප්පටිවිජ්ඣීති අත්ථො. තං චතුසච්චදසං. චතුසච්චඤාණං පන දුවිධං හොති අනුබොධඤාණඤ්ච, පටිවෙධ ඤාණඤ්චාති. තත්ථ අනුබොධඤාණං ලොකියං අනුස්සවාදිවසෙන නිරොධෙ මග්ගෙ ච පවත්තති, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං නිරොධමාරම්මණං කත්වා කිච්චතො චත්තාරිපි සච්චානි පටිවිජ්ඣති. යථාහ යො භික්ඛවෙ දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති. දුක්ඛනිරොධම්පි පස්සති, දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටි පදම්පි පස්සතීති සබ්බං වත්තබ්බං. චතුසච්චපටිවෙධඤාණං පන අනුබොධඤාණෙන විනා න පවත්තති, තස්මා අනුබොධ ඤාණත්ථාය පුබ්බෙ චතුසච්චකම්මට්ඨානං පණ්ඩිතෙන සමාරම්භි තබ්බන්ති[Pg.82]. නනු ච අරියසාවකා චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣන්ති. අථ කස්මා ජිනොයෙව චතුසච්චදසන්ති ථොමිතොති. භගවා පන අරියසාවකෙහි විසිට්ඨෙන අනඤ්ඤොපදෙසෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣන්ති. තස්මා භගවායෙව චතුසච්චදසන්ති අභිත්ථවිතොති. තත්ථ පන ඨපෙත්වා තණ්හඤ්ච නිබ්බානඤ්ච අවසෙසධම්මා දුක්ඛසච්චං නාම. අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතා සමුදයසච්චං නාම. නිබ්බානං නිරොධ සච්චං නාම. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො මග්ගසච්චං නාම. වුත්තං පන අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ –

Seeing is 'dasaṃ,' or 'dasaṃ' is that which sees or perceives, namely, the knowledge of the four paths. The root 'dis' is in the sense of 'seeing.' One who has the seeing of the four truths is a 'catusaccadaso,' the Victor. Alternatively, because he saw and perceived the four truths, he is a 'catusaccadaso,' the Victor. This means he penetrated the four truths with the knowledge of the four paths. That seer of the four truths. The knowledge of the four truths is of two kinds: knowledge by comprehension (anubodhañāṇa) and knowledge by penetration (paṭivedhañāṇa). Therein, knowledge by comprehension is worldly and proceeds by way of oral tradition and so forth with regard to cessation and the path. Knowledge by penetration is supramundane; taking cessation as its object, it functionally penetrates all four truths. As it is said: "Bhikkhus, whoever sees suffering also sees the origin of suffering, also sees the cessation of suffering, and also sees the path leading to the cessation of suffering"—all of this should be stated. However, the knowledge of penetrating the four truths does not arise without the knowledge of comprehension. Therefore, a wise person should first undertake the meditation subject on the four truths for the sake of knowledge by comprehension. But do not the noble disciples also penetrate the four truths? Then why is only the Victor praised as the 'seer of the four truths'? The Blessed One, however, penetrates the four truths with the distinguished knowledge of the path to arahantship, without instruction from another. Therefore, only the Blessed One is extolled as the 'seer of the four truths.' Therein, setting aside craving and Nibbāna, the remaining phenomena are called the truth of suffering. The one-hundred-and-eight-fold proliferation of craving is called the truth of origin. Nibbāna is called the truth of cessation. The Eightfold Path is called the truth of the path. It is stated in the Abhidhammatthasaṅgaha:

‘‘දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ;

නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො’’ති.

"Suffering is the cycle of existence in the three realms; craving is the origin in becoming. Cessation is the name for Nibbāna; the path is considered supramundane."

වරමිද්ධිගතන්ති වරං ඉද්ධිගතං. උත්තමං අතීතබුද්ධානං ඉද්ධිං පත්තන්ති අත්ථො. අථ වා උත්තමානං ඉද්ධීනං පතිට්ඨානභූතන්ති අත්ථො. ඉජ්ඣනං සමිජ්ඣනං ඉද්ධි, ඉජ්ඣති සමිජ්ඣති නිප්පජ්ජතීති වා ඉද්ධි. ඉද්ධිවිධඤාණඤ්ච අරහත්තමග්ගො ච ලබ්භති. වුත්තඤ්හි විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘තථා නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධීති ච අරහත්තමග්ගො ඉජ්ඣතීති ඉද්ධී’’ති ච. අථ වා ඉජ්ඣන්ති සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි, අට්ඨසමාපත්තියො ච චත්තාරො මග්ගා ච ලබ්භන්ති. ඉධධාතු වුඩ්ඪියන්ති පච්චයො. අථ වා තපච්චයො ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකො ඊපච්චයො ච. ඉද්ධිං අගමින්ති ඉද්ධිගතො, ජිනො. අථ වා ගච්ඡති පතිට්ඨහති එත්ථාති ගතො, වරානං උත්තමානං ඉද්ධීනං ගතො පතිට්ඨානභූතොති වරමිද්ධිගතො, ජිනො. තං වරමිද්ධිගතං. කිඤ්චාපි පන අරියසාවකා ඉද්ධිප්පත්තා හොන්ති, බුද්ධා පන විසෙසතො එතාය අභිඤ්ඤාය ඉද්ධා සමිද්ධා වුද්ධා අතිඋක්කංසගතා හොන්ති, තස්මා බුද්ධොයෙව වරමිද්ධිගතන්ති අභිත්ථවිතුං අරහතීති වෙදිතබ්බො.

'Varamiddhigata' means 'varaṃ iddhigataṃ' (gone to supreme psychic power). This means having attained the supreme psychic power of past Buddhas. Alternatively, it means being the foundation for supreme psychic powers. Success and accomplishment are called 'iddhi.' Or, it is called 'iddhi' because one succeeds, accomplishes, and is brought to fruition. The knowledge of psychic powers and the path to arahantship are obtained here. As it is stated in the Visuddhimagga: "Thus, 'renunciation succeeds, so it is iddhi,' and 'the path to arahantship succeeds, so it is iddhi.'" Alternatively, beings prosper, grow, and become exalted through this—thus it is called 'iddhi'; the eight attainments and the four paths are obtained here. The root 'idh' has the meaning of 'growth.' Alternatively, there is the 'ti' suffix and the 'ī' suffix which indicates the feminine gender. 'Iddhiṃ agami' means 'iddhigato,' one who has gone to psychic power, the Victor. Alternatively, 'gato' is that wherein one goes and becomes established. Thus, 'varamiddhigato' means one who has gone to and become the foundation of supreme and excellent psychic powers, the Victor. That is 'varamiddhigataṃ.' Although noble disciples may attain psychic powers, the Buddhas are especially prosperous, grown, and supremely exalted through this higher knowledge. Therefore, it should be understood that only the Buddha is worthy of being praised as 'varamiddhigata'.

නරදෙවහිතන්ති මනුස්සදෙවානං ලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතං හිතං පයොජනං ධාරණං. තෙසං පන අත්ථො හෙට්ඨා [Pg.83] වුත්තොයෙව. තිභවූපසමන්ති තිභවඋපසමං. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා අභාවතො කාමරූපඅරූපසඞ්ඛාතෙහි තීහි භවෙහි තීසු භවෙසු පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිතො වා උපසමිතං නිබ්බුතං නිරුද්ධන්ති අත්ථො. භවන්ති සත්තා එත්ථාති භවො, තයො භවා තිභවා, තෙහි උපසමිත්ථාති තිභවූපසමො, ජිනො. තං තිභවූපසමං. භගවතො පන බොධිපල්ලඞ්කෙව කාමරූපාරූපසඞ්ඛාතෙසු තීසු භවෙසු පටිසන්ධිජනකානං අවිජ්ජාතණ්හාමූලකානං පුඤ්ඤාදිසඞ්ඛාරානං අරහත්තමග්ගඤාණෙන නිරවසෙසං පහීනත්තා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති නත්ථි. තස්මා භගවන්තංයෙව විසෙසෙන තිභවූපසමන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති. ජිනන්ති පඤ්චමාරජයන්තං බුද්ධං. පණමාමීති අහං ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන ආදරං වන්දාමීති යොජනා.

'Naradevahitaṃ' means the welfare, purpose, and support, designated as worldly and supramundane, for humans and gods. Their meaning, however, has been stated previously. 'Tibhavūpasamaṃ' means the pacification of the three existences. Due to the absence of renewed existence, it means pacified, quenched, and ceased from the arising of renewed existence in the three existences—namely, the realms of sensuality, form, and formlessness. 'Beings exist therein,' thus it is 'bhava' (existence). The three existences are 'tibhava.' He is pacified with regard to them, thus he is 'tibhavūpasamo' (one who has pacified the three existences), the Conqueror. That is 'tibhavūpasamaṃ.' For the Blessed One, at the Bodhi seat itself, because the meritorious and other formations rooted in ignorance and craving, which generate rebirth in the three existences of sensuality, form, and formlessness, were completely abandoned without remainder through the knowledge of the Arahant path, there is no renewed existence for him. Therefore, it is said that the Blessed One is especially praised as 'tibhavūpasama.' 'Jinaṃ' means the Conqueror, the Buddha who has vanquished the five Māras. 'Paṇamāmi' means 'I pay homage with reverence, with a mind united with knowledge'—this is the construing.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සමතිංසති සම්භරණං සමතිංසපාරමියො සම්භූතං පරිපූරිතං, වරබොධිදුමෙ උත්තමබොධිරුක්ඛමූලෙ, චතුසච්චදසං චත්තාරි අරියසච්චානි මග්ගඤාණෙන පස්සන්තං පටිවිජ්ඣන්තං, වරමිද්ධිගතං උත්තමං අතීත බුද්ධානං ඉද්ධිපත්තං උත්තමානං ඉද්ධීනං පතිට්ඨානභූතං වා, නරදෙවහිතං මනුස්සදෙවානං ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතං පයොජනං ධාරණං, තිභවූපසමං කාමරූපඅරූපසඞ්ඛාතෙහි තීහි භවෙහි උපසමිතං, කාමරූපාරූපසඞ්ඛාතෙසු තීසු භවෙසු පුනබ්භවා භිනිබ්බත්තිතො උපසමිතං නිබ්බුතං වා, ජිනං පඤ්චමාරජයන්තං බුද්ධං පණමාමි අහං ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන ආදරං වන්දාමීති.

Here is the concise construing. `Samatiṃsati sambharaṇaṃ` means the thirty perfections fully accomplished and fulfilled. `Varabodhidume` means at the base of the excellent Bodhi tree. `Catusaccadasaṃ` means one who sees and penetrates the Four Noble Truths with the knowledge of the path. `Varamiddhigataṃ` means one who has attained the supreme psychic power of past Buddhas, or one who is the foundation of supreme psychic powers. `Naradevahitaṃ` means one who is the welfare, purpose, and support, designated as worldly and supramundane, for humans and gods. `Tibhavūpasamaṃ` means one who is pacified with regard to the three existences—sensuality, form, and formlessness—or one who is pacified and quenched from the arising of renewed existence in the three existences of sensuality, form, and formlessness. `Jinaṃ` means the Conqueror, the Buddha who has vanquished the five Māras. `Paṇamāmi` means: I respectfully pay homage with a mind united with knowledge.

එකාදසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the eleventh verse of homage is complete.

12.

12.

සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකං විරජං,ගගනූපමධිං ධිතිමෙරුසමං;

ජලජූපමසීතලසීලයුතං,පථවීසහනං පණමාමි ජිනං.

I bow to the Conqueror, marked with the characteristics born of a hundred merits, unstained, whose wisdom is like the sky, whose steadfastness is like Mount Meru; endowed with morality as cool as a lotus, and as patient as the earth.

12. එවං [Pg.84] එකාදසමගාථාය ජිනං වන්දිත්වා ඉදානි සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ත්‍යාදීහි ඡහි ගුණෙහි ථොමිත්වා ජිනං වන්දිතු කාමො සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන චතූහි ස ගණෙහි රචිතත්තා ද්වාදසක්ඛරෙහි යුත්තා තොටකගාථාති දට්ඨබ්බා. සාධකං පන අනන්තරගාථාවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

12. Having thus paid homage to the Conqueror with the eleventh verse, now, desiring to pay homage to the Conqueror by extolling him with the six qualities beginning with 'marked with the characteristics born of a hundred merits,' he speaks the verse beginning with 'satapuññajalakkhaṇikaṃ.' This, however, should be understood as a Toṭaka verse, endowed with twelve syllables, since it is composed of four sa-gaṇas. The proof, moreover, has been stated in the commentary on the immediately following verse.

තත්ථ සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ති අනෙකපාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙන සම්පන්නං. එත්ථ ච සතසද්දො අනෙකසඞ්ඛ්‍යාවාචකො. සතතෙජො සහස්සරං සීතිආදීසු විය. සතෙන අනෙකෙන පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතන්ති සතපුඤ්ඤජං, ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං බුද්ධදබ්බං එතෙහීති ලක්ඛණං, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාදි. ලක්ඛධාතු දස්සනඞ්කෙසුයු. සතපුඤ්ඤජඤ්ච තං ලක්ඛණඤ්චාති සතපුඤ්ඤජ ලක්ඛණං. තං අස්ස අත්ථීති සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකො, ජිනො. තං. භගවා හි අනන්තෙසු චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං පුඤ්ඤකම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං. එත්තකෙහි ජනෙහි කතං පුඤ්ඤකම්මං බොධිසත්තො එකොව එකෙකං සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තෙන පාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතෙහි ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන ලක්ඛණෙ හි ච සම්පන්නොති සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායො. වුත්තඤ්හි බුද්ධවංසට්ඨකථායං –

Therein, 'satapuññajalakkhaṇikaṃ' means endowed with the thirty-two marks of a great man, which are born from the power of the merit of numerous perfections. Here, the word 'sata' signifies a countless number, as in 'Satatejo,' 'Sahassaraṃsi,' and so on. 'Satapuññajaṃ' means born from the power of the merit of the perfections, which are a hundred or countless. 'Lakkhaṇaṃ' is that by which the Buddha-substance is marked or should be marked, such as the thirty-two marks of a great man. The root 'lakkh' is used in the sense of 'seeing' and 'marking.' 'Satapuññajaṃ' and that 'lakkhaṇaṃ' together make 'satapuññajalakkhaṇaṃ.' One who possesses that is 'satapuññajalakkhaṇiko,' the Conqueror. Him. That is, if all beings in the infinite world-systems were each to perform a single meritorious deed a hundred times, the Bodhisatta alone, having performed each deed a hundredfold more, is endowed with the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics, which are born from the power of the merit of perfections thus produced. Thus, he is praised as 'satapuññajalakkhaṇika'—this is the intention. As it is stated in the commentary to the Buddhavaṃsa:

‘‘සතපුඤ්ඤ ලක්ඛණොති අනන්තෙසු චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං පුඤ්ඤකම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං, එත්තකෙහි ජනෙහි කතකම්මං බොධිසත්තො සයමෙව එකො සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති වුච්චති. කෙචි පන සතෙන සතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තං එකෙකලක්ඛණොති වදන්ති. එවං සන්තෙ යො කොචි බුද්ධො භවෙය්‍යාති. තං අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්ත’’න්ති. පාථෙය්‍යට්ඨකථායං පන ‘‘සත පුඤ්ඤලක්ඛණන්ති සතෙන සතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තං එකෙකං ලක්ඛණං[Pg.85]. එවං සන්තෙ යො කොචි බුද්ධො භවෙය්‍යාති න රොචයිංසු. අනන්තෙසු පන චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං කම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං. එත්තකෙහි ජනෙහි කතං කම්මං බොධිසත්තො එකොව එකෙකං සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති ඉමමත්ථං රොචයිංසූ’’ති වුත්තං. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණං පන උපරි ආවිභවිස්සතීති.

"'Satapuññalakkhaṇo' means that if in countless world-systems all beings were to perform a single meritorious act a hundred times each, the Bodhisatta alone is born having made each act done by that many people a hundredfold. Therefore, he is called 'satapuññalakkhaṇo.' Some, however, say that each single mark is produced by a hundred meritorious acts. If this were so, then anyone could become a Buddha. This is rejected in the commentaries." In the Pātheyya commentary, however, it is said: "'Satapuññalakkhaṇaṃ' means that each single mark is produced by a hundred meritorious acts. They did not approve of the view that, if this were so, anyone could become a Buddha. But they did approve of this meaning for 'satapuññalakkhaṇo': in countless world-systems, if all beings were to perform a single act a hundred times each, the Bodhisatta alone is born having made each act done by that many people a hundredfold. Therefore, he is called 'satapuññalakkhaṇo.'" The thirty-two marks of a great man, however, will be made manifest further on.

විරජන්ති රාගරජාදීනං අභාවා විගතරජං. රඤ්ජති සඤ්ජති රූපාදිආරම්මණෙසූති රජො, රාගාදිරජො. රන්ජධාතු රාගෙ අ. විගතො රජො අස්සාති විරජො, ජිනො. තං විරජං. ජිනො හි බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව සබ්බකිලෙසමාර රජස්ස ජයිතත්තා විගතරජොති අත්ථො. ගගනූපමධින්ති එත්ථ ධී වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තස්මා ආකාසූපමසබ්බඤ්ඤුත ඤාණවන්තන්ති අත්ථො. ගච්ඡන්ති එත්ථ විහඞ්ගමාදයොති ගගනං, ආකාසො. ගමුධාතු ගතියං යු. මකාරස්ස ගො. උපමියතෙ උපමා. භාවසාධනොයං. උපපුබ්බමාධාතු පරිමානෙ අ. සබ්බඤෙය්‍යධම්මං ධරති ජානාතීති ධී, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. ධරධාතු ඤාණෙ ක්වි, ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකඊපච්චයො ච. ගගනෙන ආකාසෙන යුත්තා උපමා ගගනූපමා, තං සදිසං ධී සබ්බඤ්ඤුතඤාණං යස්සාති ගගනූපමධි, ජිනො. තං ගගනූපමධිං. අයං පන අනන්තාදිගුණහීනත්තා ධම්මහීනොපමා නාම. වුත්තඤ්හි සුබොධාලඞ්කාරෙ ‘‘ධම්මහීනාමුඛම්භොජ, සදිසං මුනිනො ඉතී’’ති. යථා හි ආකාසො අනන්තොති වුත්තත්තා ආකාසො අනන්තො හුත්වා විත්ථරති, එවං භගවතො අනන්තං බුද්ධඤාණන්ති වුත්තත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස අනන්තාරම්මණත්තා ච ඤාණං අනන්තං හුත්වා විත්ථරති. තස්මා ගගනූපමධින්ති ථොමෙතීති.

'Virajaṃ' (stainless) means 'without dust' due to the absence of passion-dust, etc. 'Rajo' (dust) is that which delights in and clings to objects such as form, etc.; it is passion-dust, etc. The root 'ranj' is in the sense of 'attachment'. One who is without dust is 'virajo' (stainless), the Conqueror. That is 'virajaṃ'. For the Conqueror, indeed, by conquering all the defilements and the dust of Māra at the Bodhi seat, he is therefore 'without dust'—this is the meaning. Here, 'dhī' (wisdom) is said to be all-knowing knowledge. Therefore, it means 'possessing all-knowing knowledge comparable to the sky.' 'Gagana' (sky) is where birds and others go—the sky, space. The root 'gam' is in the sense of 'going', with the suffix 'yu'. The 'm' is replaced by 'g'. 'Upamā' means 'simile'. This is a noun derived from the root (in the sense of action/state). The root 'mā' preceded by 'upa' is in the sense of 'measuring'. 'Dhī' (wisdom) sustains and knows all knowable things; thus, 'dhī' is all-knowing knowledge. The root 'dhar' is in the sense of 'knowledge' with the suffix 'kvi', and also the suffix 'ī' indicating feminine gender. The simile connected with the sky is called 'gaganūpamā' (sky-like simile). That wisdom (dhī), all-knowing knowledge, which is similar to that, is 'gaganūpamadhi' (sky-like wisdom), the Conqueror. That is 'gaganūpamadhiṃ'. However, this is called a 'simile of deficient qualities' (dhammahīnopamā) because it lacks infinite qualities, etc. For it was said in the Subodhālaṅkāra: 'The simile "similar to the Sage's lotus-face" is one deficient in qualities.' Just as the sky, being said to be infinite, expands infinitely, so too, because the Buddha's knowledge is said to be infinite and because all-knowing knowledge has infinite objects, knowledge expands infinitely. Therefore, he is praised as 'gaganūpamadhiṃ'.

ධිතිමෙරුසමන්ති එත්ථ ධිති වුච්චති සමාධි. සිනෙරුපබ්බත සදිසං අචලසමාධිවන්තන්ති අත්ථො. ධියති ඨපියති සම්පයුත්තධම්මෙ [Pg.86] එකාරම්මණෙ එතෙනාති ධිති, භගවතො ලොකියලොකුත්තරඣානසමාධි. ධිධාතු ධාරණෙති. රංසියා අන්ධකාරං මිනාති හිංසතීති මෙරු, පබ්බතරාජා. මීධාතු හිංසායං රුපච්චයො. ඉමං වචනත්ථඤ්හි සිනෙරුස්ස පාචීනපස්සං රජතමයං, දක්ඛිණපස්සං මණිමයං, පච්ඡිමපස්සං ඵල්ලිකමයං, උත්තරපස්සං සුවණ්ණමයං හොතීති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තං. අථ වා මිනාති හිංසති සබ්බෙ පබ්බතෙ අත්තනො උච්චතරට්ඨෙනාති මෙරු, මෙරුනා සමො ධිති සමාධි යස්සාති ධිතිමෙරුසමො, ජිනො. තං ධිතිමෙරු සමං. යථා හි මෙරුරාජා අට්ඨහි දිසාහි ආගතෙහි වාතෙහි න කම්පති න චලති, එවං ජිනො කාමච්ඡන්දාදිනීවරණෙ පජහිත්වා ලොකුත්තරජ්ඣානසමාධිනා සමන්නාගතත්තා අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි ච මිච්ඡාදිට්ඨිවාතෙහි ච න කම්පති න චලතීති ධිතිමෙරුසමන්ති ථොමෙති.

Here, 'dhiti' is called concentration (samādhi). The meaning is: 'One who possesses unwavering concentration like Mount Sineru.' 'Dhiti' means that which establishes or fixes associated mental factors on a single object—the Blessed One’s mundane and supramundane jhāna-samādhi. The root 'dhi' is in the sense of 'sustaining' or 'holding'. 'Meru' (mountain king) is that which measures or harms darkness with its rays. The root 'mī' is in the sense of 'harming', with the addition of the suffix 'ru'. This explanation refers to the statement that the eastern side of Mount Sineru is made of silver, the southern side of jewels, the western side of crystal, and the northern side of gold. Alternatively, 'meru' means that which surpasses or harms all other mountains by its superior height. 'Dhitimerusama' means the Jina (Conqueror) whose concentration, 'dhiti', is equal to Mount Meru. That is 'dhitimerusamaṃ'. Just as the king of mountains, Meru, does not shake or tremble when struck by winds from the eight directions, so too the Jina, having abandoned hindrances such as sensual desire and endowed with supramundane jhāna-samādhi, does not shake or waver when faced with the eight worldly conditions or the winds of wrong views. Thus, he is praised as 'dhitimerusama'—one whose steadfastness is like Mount Meru.

ජලජූපමසීතලසීලයුතන්ති උදකජාතප්පදුමසදිසෙන අතිසීතලෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසීලෙන සංයුත්තං. වුත්තඤ්හි අපදාන පාළියං ‘‘සීලං තස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය’’න්ති. තදට්ඨකථායඤ්ච ‘‘භගවතො පන සීලං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමෙවා’’ති. ජලති දිබ්බතීති ජලං, උදකං. ජලධාතු දිත්තියං අ. ජලෙ උදකෙ ජාතං ජලජං, පදුමං. ජලජෙන පදුමෙන උපමං සදිසන්ති ජලජූපමං, සීලං. සුඛත්ථිකෙහි සෙවියතීති සීතලං, සීලං. සිධාතු සෙවායං තලපච්චයො. අථ වා සීතගුණං ලාති ගණ්හාතීති සීතලං, සීලං. සීතසද්දූපපද ලාධාතු ගහණෙ ක්වි. උදකෙ පන ජාතං පදුමං උදකෙන උණ්හස්ස සමිතත්තා සීතලං විය. සීලං පන බුද්ධස්ස කිලෙසතා පනස්ස සමෙතත්තා අච්චන්තසීතලං හොති. සුරක්ඛිතඤ්හි විසුද්ධං සීලං කිලෙසප්පහානෙන සත්තානං කිලෙසපරිළාහං උපසමෙති න හරිතචන්දනං මුත්තාහාරො මණි උදකං වාතො චන්දකිරණො ච. තස්මා සීලමෙව සීතලන්ති අච්චන්තසීතලන්ති වුච්චති. තෙන වුත්තං විසුද්ධිමග්ගෙ –

“Endowed with virtue cool like a water-born lotus” means connected with immeasurable virtue, exceedingly cool, like a water-born lotus. For it is said in the Apadāna Pāḷi: “His virtue is immeasurable.” And in its commentary: “Indeed, the Blessed One’s virtue is immeasurable.” “Jala” means that which shines, thus water. The root ‘jal’ is in the sense of shining. “Jalaja” means born in water, the lotus. “Jalajūpama” means similar to the water-born lotus, virtue. “Sītala” means virtue, resorted to by those seeking happiness. The root ‘si’ is in the sense of resorting, with the suffix ‘tala’. Alternatively, “sītala” means virtue, taking on the quality of coolness. The root ‘lā’ is in the sense of grasping, with ‘sīta’ as a prefix, and the suffix ‘kvi’. A lotus born in water is cool because the water has allayed its heat. But the virtue of the Buddha is utterly cool because the fever of defilements has been completely allayed by it. For well-guarded and purified virtue, by the abandoning of defilements, allays the burning fever of beings’ defilements, unlike green sandalwood, pearl necklaces, gems, water, wind, or moonbeams. Therefore, virtue alone is called ‘sītala,’ utterly cool. Thus it is said in the Visuddhimagga:

‘‘න [Pg.87] තං සජලදා වාතා, න චාපි හරිචන්දනං;

නෙව හාරා න මණයො, න චන්දකිරණඞ්කුරා;

සමයන්තීධ සත්තානං, පරිළාහං සුරක්ඛිතං;

යං සමෙතිදං අරියං, සීලං අච්චන්තසීතල’’න්ති.

“Not winds laden with water, nor green sandalwood, nor necklaces, nor gems, nor moonbeam shoots, can allay the burning fever of beings here as this well-guarded, noble, and utterly cool virtue allays it.”

අයං පන තස්ස ගාථාද්වයස්සත්ථො. සුරක්ඛිතං සුට්ඨුරක්ඛිතං අරියං විසුද්ධං අච්චන්තසීතලං ඉදං සීලං ඉධලොකෙ සත්තානං යං පරිළාහං සමෙති, තං පරිළාහං සජලදා උදකදදෙන මෙඝෙන සහ පවත්තා වාතා සීතවාතා න සමයන්ති හරිතචන්දනඤ්චාපි න සමයති. හාරා මුත්තාහාරා නෙව සමයන්ති. මණයො වෙළුරියාදිමණියො න සමයන්ති. චන්දකිරණඞ්කුරා චන්දස්ස රංසිඅඞ්කුරා න සමයන්තීති. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති සීලං. සීලධාතු සමාධිම්හි අ. අථ වා සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති සීලං, සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති ආභුසො ධාරෙන්ති සාධවොති සීලං, චෙතනාධම්මො, කුසලචිත්තුප්පාදො වා ලබ්භති. සීලධාතු උපධාරණෙ අ. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගට්ඨකථායං ‘‘කෙනට්ඨෙන සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලං නාම, සමාධානං වා, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා, කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො’’ති. ජලජූපමෙන පදුමසදිසෙන සීතලෙන අච්චන්තසීතලෙන සීලෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසීලෙන යුත්තොති ජලජූපමසීතලසීලයුතො, ජිනො. තං ජලජූපමසීතලසීලයුතං. යථා හි උදකෙ ජාතං පදුමං ජලෙන සීතලං හොති, එවං භගවතො මග්ගසීලෙන කිලෙසුපතාපනස්ස පහීනත්තා තං සීතලං අච්චන්තසීතලං. තෙන සම්පයුත්තොති ජලජූපමසීතලසීල යුතන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති.

This, then, is the meaning of those two verses. This virtue, well-guarded, perfectly guarded, noble, pure, and utterly cool, allays the burning fever of beings in this world. That burning fever is not allayed by cool winds accompanied by water-giving clouds, nor by green sandalwood, nor by pearl necklaces, nor by gems like beryl, nor by the shoots of moonbeams, the rays of the moon. It is called ‘sīla’ because it composes, it is composed, in the sense that it does not scatter by way of the good conduct of bodily actions and so forth. The root ‘sīl’ is in the sense of composing. Alternatively, it is called ‘sīla’ because they compose the mind by it; or because good people uphold and maintain wholesome qualities by it; or it is obtained as the nature of volition or the arising of wholesome consciousness. The root ‘sīl’ is in the sense of upholding. For it is said in the Visuddhimagga commentary: “In what sense is it called ‘sīla’? It is called ‘sīla’ in the sense of composing. What is this ‘sīla’? It is composing, or the meaning is the non-scattering of bodily actions and so forth by way of good conduct. Or it is upholding, or the meaning is the state of being a foundation by way of the establishment of wholesome qualities.” Thus, the Conqueror is called ‘jalajūpamasītalasīlayuta,’ endowed with virtue cool like a water-born lotus, meaning endowed with immeasurable virtue, utterly cool, like a lotus born in water. That is ‘jalajūpamasītalasīlayutaṃ’. Just as a lotus born in water is cool by means of water, so too the Blessed One’s path-virtue is cool, utterly cool, because the scorching of defilements has been abandoned. Therefore, it is said that he is praised as ‘jalajūpamasītalasīlayuta,’ endowed with virtue cool like a water-born lotus.

පථවීසහනන්ති පථවී විය ඛන්තිසම්පන්නං ඛන්තිවන්තං වා. පථන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථ තරුපබ්බතාදයොති පථවී, භූමි. පථධාතු පතිට්ඨායං [Pg.88] වීපච්චයො. අථ වා පුථු හුත්වා ජාතන්ති පථවී. ජාතතද්ධිතත්ථෙ වීපච්චයො. සහයතෙ ඛමියතෙ සහනං, සහති ඛමතීති වා සහනං, අධිවාසනඛන්ති. සහධාතු ඛන්තියං යු. පථවී විය සහනං ඛමනං යස්ස සොති පථවීසහනො, ජිනො. තං පථවීසහනං. යථා හි පථවී අත්තනො උපරි පක්ඛිත්තං සුචිම්පි අසුචිම්පි සබ්බං සහති, න පටිඝානුනයං කරොති, එවං ජිනො ඉට්ඨාරම්මණම්පි අනිට්ඨාරම්මණම්පි සබ්බං සහති, න තත්ථ පටිඝානුනයං කරොතීති පථවීසහනන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායො. තෙන වුත්තං අපදානපාළියං –

“Pathavīsahana” means one who is endowed with patience like the earth, or is patient. “Pathavī” (earth, ground) is that upon which trees, mountains, and so forth stand firm. The root ‘path’ is in the sense of standing firm, with the suffix ‘vī’. Alternatively, ‘pathavī’ means that which has come into being by spreading widely. The suffix ‘vī’ is a taddhita suffix in the sense of ‘born’ (jāta). ‘Sahana’ means enduring, being endured, or it means enduring, tolerating, or forbearance-patience. The root ‘sah’ is in the sense of patience, with the suffix ‘yu’. One whose endurance and patience are like the earth is ‘pathavīsahana,’ the Conqueror. That is ‘pathavīsahanaṃ’. Just as the earth bears everything cast upon it, whether pure or impure, and does not generate aversion or favor, so too the Conqueror bears all, whether desirable or undesirable objects, and does not generate aversion or favor regarding them—this is the intended meaning when he is praised as ‘pathavīsahana’. Therefore, it is said in the Apadāna Pāḷi:

‘‘ලාභාලාභෙ න සජ්ජන්ති, සම්මානනවිමානනෙ;

පථවීසදිසා බුද්ධා, තස්මා තෙ න විරාධියා’’ති.

“They are not attached to gain and loss, nor to honor and dishonor; The Buddhas are like the earth, therefore they cannot be assailed.”

අහං ජිනං පණමාමි වන්දාමීති සම්බන්ධො.

The connection is: ‘I bow down to, I pay homage to, the Conqueror.’

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සතපුඤ්ඤජලක්ඛණිකං අනෙකපාරමීපුඤ්ඤතෙජෙන ජාතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙන සම්පන්නං, විරජං රාගරජාදීනං අභාවා විගතරජං, ගගනූපමධිං ආකාසූපමසබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං, ධිතිමෙරුසමං සිනෙරුපබ්බතසදිසං අචලසමාධිවන්තං, ජලජූපමසීතල සීලයුතං. උදකජාතප්පදුමසදිසෙන අච්චන්තඅතිසීතලෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසීලෙන සම්පයුත්තං, පථවීසහනං පථවී විය ඛන්තිසම්පන්නං, ඛන්තිවන්තං වා, ජිනං පඤ්චමාරවිජයං බුද්ධං අහං සක්කච්චං පණමාමි වන්දාමීති.

Herein is the concise application: I reverently bow down to and pay homage to the Buddha, the Conqueror, who is endowed with the thirty-two marks of a great man, born from the power of merit accumulated through countless perfections, characterized by a hundred marks of merit; stainless, free from defilement due to the absence of the dust of lust and so forth; whose wisdom is like the sky, possessing omniscient knowledge like space; whose steadfastness is like Mount Meru, possessing unshakable concentration like Mount Sineru; endowed with virtue cool like a water-born lotus, connected with immeasurable virtue, exceedingly cool, like a lotus born in water; enduring like the earth, endowed with patience like the earth, or patient; who has conquered the five Māras.

ද්වාදසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the twelfth verse of homage is concluded.

13.

13.

යො බුද්ධො සුමති දිවෙ දිවාකරොව,සොභන්තො රතිජනනෙ සිලාසනම්හි;

ආසීනො සිවසුඛදං අදෙසි ධම්මං,දෙවානං තමසදිසං නමාමි නිච්චං.

That wise Buddha who, like the sun in the sky, shone resplendently upon the delight-generating stone seat; seated, he taught the Dhamma, bestower of auspicious bliss, to the gods. To him, the unequalled one, I constantly bow.

13. එවං [Pg.89] ද්වාදසමගාථාය ජිනං වන්දිත්වා ඉදානි තාවතිංසපුරෙ මාතුදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවානං අභිධම්මං දෙසක ගුණෙන අභිත්ථවිත්වා වන්දිතුකාමො යො බුද්ධො සුමතිත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ම න ජ ර ගණෙහි ච එකගරුනා ච තීහි යතීහි ච දසහි යතීහි ච රචිතත්තා තෙරසක්ඛර සංයුත්තා පහස්සිණීගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං වුත්තොදයෙ ‘‘ම්නා ජරා ගො තිදසයතිප්පහස්සිණී සා’’ති.

13. Having thus paid homage to the Conqueror with the twelfth verse, now, desiring to praise and pay homage to the Buddha by virtue of his teaching the Abhidhamma to the gods reborn in Tāvatiṃsa city, headed by Mātudevaputta, he speaks the verse beginning with ‘Yo buddho sumati…’. This, however, should be understood as a Pahassiṇī verse, composed of thirteen syllables, because it is formed by the ma, na, ja, and ra gaṇas, and one long syllable, with a caesura at the third and tenth syllables. For it is said in the Vuttodaya: ‘mnā jarā go tidasayatippahassiṇī sā.’

තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ම්නා මගණ නගණා ච ජරා ජ ගණ රගණා ච ගො ගරු ච තිදසයති තියති ච දසයති ච චෙ සියා, සා ගාථා පහස්සිණීගාථා නාමාති. තත්ථ සුමති යො බුද්ධො ධම්මං දෙවානං අදෙසීති සම්බන්ධො. යොති අනියමවාචකසබ්බනාමපදං. තස්ස වචනත්ථො න කාතබ්බො. වුත්තඤ්හි සද්දවිදූහි –

Its meaning is: ‘If in any line there are the ma-gaṇa, na-gaṇa, ja-gaṇa, and ra-gaṇa, and a long syllable, and a caesura at the third and tenth syllables, that verse is called a Pahassiṇī verse.’ Here, the connection is: ‘The Buddha, the wise one, taught the Dhamma to the gods.’ ‘Yo’ is an indefinite pronoun. Its etymological analysis should not be made. For it is said by those skilled in grammar:

‘‘රුළ්හීඛ්‍යාතං නිපාතඤ්චු, පසග්ගාලපනං තථා;

සබ්බනාමන්ති එතෙසු, න කතො විග්ගහො ඡසූ’’ති.

“Among these six—a conventional term, a verb, a particle, a prefix, a vocative, and a pronoun—no etymological analysis is made.”

අථ වා සබ්බනාමභාවං යාතීති යො, අනියමවාචක භාවං යාතීති වා යො. සබ්බනාමභාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො. අනියමවාචකභාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො. සබ්බනාමභාවෙන යාතබ්බො ඤාතබ්බොති වා යො, යාතබ්බො ඤාතබ්බො එතෙන අනියමත්ථොති වා යො. සබ්බනාමසඞ්ඛාතං යඉතිපදං ලබ්භති. යො යාදි සොති අත්ථො. බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො, පටිවිද්ධසබ්බඤෙය්‍යධම්මො වා. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සුමතීති සුන්දරසබ්බඤ්ඤුතඤාණවාතො, දෙසනාඤාණවාතො වා. අදෙසි ධම්මං දෙවානන්ති වුච්චමානත්තා හි ඉධ සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං සුමතීති වුච්චති. මනති ජානාති සබ්බඤෙය්‍යධම්මං දෙසෙතබ්බධම්මං වාති මති. මනධාතු ඤාණෙති. සුන්දරා මති සුමති, සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථං තෙසං දෙසෙ තබ්බප්පකාරජානනසමත්ථං [Pg.90] බොධෙතබ්බපුග්ගලානං ආසයාධි මුත්තියාදිවිභාවනසමත්ථඤ්චාති තිසමත්ථසම්පන්නං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං ලබ්භති. සුමතීති ඉමිනා හි සබ්බඤ්ඤුතඤාණමෙව අභිධම්මකථාය සමුට්ඨානභාවෙ සමත්ථං. නාඤ්ඤන්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො අභිධම්මකථාය අනඤ්ඤසාධාරණභාවං දස්සෙති. සුන්දරා මති අස්ස අස්මිං වා අත්ථීති සුමති, බුද්ධො. සමාසන්ත තද්ධිතායං. තදස්සත්ථීතිවී චාති සුත්තෙ චසද්දෙන අපච්චයො. යථා පීතිසුඛන්ති. වුත්තඤ්හි පාරාජිකණ්ඩට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච පීති ඉදඤ්ච සුඛං අස්ස ඣානස්ස අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති ඉදං ඣානං පීතිසුඛන්ති වුච්චතී’’ති.

Alternatively, ‘yo’ means that which goes to the state of being a pronoun, or that which goes to the state of being an indefinite expression. Or it means that which proceeds by way of being a pronoun, or that which proceeds by way of being an indefinite expression. Or it means that which is to be known by way of being a pronoun, or that by which an indefinite meaning is to be known. The word ‘ya’ is taken as a pronoun. The meaning is ‘he who’. ‘Buddha’ means one who has penetrated the Four Noble Truths, or one who has penetrated all knowable phenomena. The etymological meaning of this term has already been stated above. ‘Sumati’ means one possessing beautiful omniscient knowledge, or one possessing knowledge of teaching. Since it is said, ‘He taught the Dhamma to the gods,’ here omniscient knowledge is called ‘sumati’. ‘Mati’ is that which knows all knowable phenomena or phenomena to be taught. The root ‘man’ is in the sense of knowing. ‘Sumati’ is beautiful knowledge—omniscient knowledge endowed with three capabilities: capable of knowing all knowable phenomena as they truly are, capable of knowing the manner of teaching them, and capable of discerning the inclinations, dispositions, and so forth of individuals to be enlightened. Indeed, by ‘sumati’ is meant only omniscient knowledge, which alone is capable of being the basis for the arising of Abhidhamma discourse. By indicating this meaning as ‘not another,’ it shows the unique nature of Abhidhamma discourse. ‘Sumati’ is the Buddha, because beautiful knowledge is in him or belongs to him. This is a taddhita derivative formed at the end of a compound. In the grammatical rule ‘Tadassatthītivī,’ the suffix ‘a’ is used by the word ‘ca’. For example, ‘pītisukha’. For it is said in the commentary on the Pārājika section: ‘This jhāna is called ‘pītisukha’ because this joy and this happiness are in this jhāna or belong to this jhāna.’

දිවෙති දිවසෙ. සූරියොභාසෙන දිබ්බති එත්ථාති දිවො. දිවුධාතු ජුතියං අ. තස්මිං දිවෙ. දිවා කරොවාති සූරියො ඉව. දිවාදිනං කරොතීති දිවාකරො, සූරියො. දිවාසද්දූප පද කරධාතු කරණෙ අ. අථ වා දිවා දිවසෙ කරො රංසි අස්සාති දිවාකරො. කරසද්දො හි රංසිවාචකො. සොභන්තොති විරොචමානො හුත්වා. සුභති විරොචති ඡබ්බණ්ණරංසිආදීහීති සොභන්තො, බුද්ධො. සුභධාතු සොභෙ, දිත්තියං වා අන්තපච්චයො. භගවා හි ඡබ්බණ්ණරංසීහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි අසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණෙහි ච දෙවානං මජ්ඣෙ සොභති විරොචතීති අත්ථො. රතිජනනෙති දෙවානං අතප්පකපීතිසොමනස්සුප්පාදනෙ, පෙමුප්පාදනෙ වා. රමනං රති. රමුධාතු කීළායන්ති. තං ජනෙති උප්පාදෙතීති රතිජනනං. සිලාසනං. රතිසද්දූපපද ජනධාතු ජනනෙ යු. තස්මිං රතිජනනෙ.

‘Dive’ means ‘in the day’. It shines here with the sun's radiance, hence 'divo'. The root 'divu' is in the sense of shining, with suffix 'a'. In that 'diva'. ‘Divākarova’ means ‘like the sun’. Because it makes the day, it is 'divākara', the sun. The word 'divā' as an upapada, and the root 'kar' in the sense of making, with suffix 'a'. Alternatively, 'divākara' means that its rays are during the day. Indeed, the word 'kara' is a term for rays. 'Sobhanto' means being resplendent. Because he shines and is resplendent with the six-colored rays and so forth, he is 'sobhanto', the Buddha. The root 'subh' is in the sense of shining, or in the sense of radiance, with the suffix 'anta'. For the Blessed One shines and is resplendent among the devas with the six-colored rays, the thirty-two marks of a Great Man, and the eighty minor marks—this is the meaning. 'Ratijanane' means producing insatiable joy and happiness for the devas, or producing affection. Delighting is 'rati'. The root 'ramu' is in the sense of playing. That which produces or gives rise to it is 'ratijanana'. The stone seat. The word 'rati' as an upapada, and the root 'jan' in the sense of producing, with suffix 'yu'. In that delight-producing (place).

සිලාසනම්හීති තිදසාලයෙ, පාරිච්ඡත්තකමූලෙ ජාතෙ නික්ඛිත්තෙ වා දීඝතො සට්ඨියොජනෙ විත්ථාරතො පණ්ණාස යොජනෙ පුථුලතො පන්නරසයොජනෙ වණ්ණතො ජයසුමනපුප්ඵසදිසෙ රත්තකම්පලවණ්ණෙ වා සණ්හසුඛුමෙ පණ්ඩුකම්ප ලනාමකෙ සිලාසනෙ. සක්කෙන සෙවියතීති සිලං. පාසාණො[Pg.91]. සිධාතු සෙවායං අලපච්චයො. ආසියති එත්ථාති ආසනං. අථ වා ආගන්ත්වා සෙවියති එත්ථාති ආසනං. ආපුබ්බසිධාතු සෙවායං යු. සිලංඑව ආසනං සිලාසනං. පණ්ඩුකම්පලසිලාසනං ලබ්භති. තස්මිං සිලාසනම්හි. ආසීනොති දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතො හුත්වා නිසීදන්තො. ආසීදනං නිසජ්ජනං ආසීනො. ආසමන්තතො සීදති වසතීති වා ආසීනො. අභිධම්මකථාභිමුඛං සීදති නිසජ්ජතීති වා ආසීනො, බුද්ධො. ආපුබ්බසීදධාතු නිසජ්ජායං. විසරණ ගත්‍යාවසානෙසු වා තපච්චයො. තස්ස ඊණාදෙසො, ණස්සනත්තං, ධාත්වන්තලොපො. සිවසුඛදන්ති නිබ්බානසුඛදායකං. අරියෙහි සෙවියතීති සිවං, නිබ්බානං. සිධාතු සෙවායං අවො. අථ වා රාගග්ගිආදීහි සමති උපසමති එත්ථාති සිවං, නිබ්බානං. සමුධාතු උපසමෙ රිවො. අභිධානප්පදීපිකටීකායං පන ‘‘සිවං ඛෙමභාවං කරොතීති සිවං, සංසාරභීරුකෙහි සෙවිතබ්බත්තා වා සිවං. යදාදිනා වපච්චයො’’ති වුත්තං. සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. අථ වා සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. සුපුබ්බ ඛනුධාතු අවදාරණෙ ක්වි. සිවස්ස නිබ්බානස්ස සුඛං සිවසුඛං, තං දදාතීති සිවසුඛදං, අභිධම්මධම්මො. සිවසුඛසද්දූපපදදාධාතු අ. යො හි අභිධම්මධම්මං සුණාති, සො තස්ස නිබ්බානසුඛං දදාතීති අත්ථො.

‘Silāsanamhi’ means on the stone seat called the Paṇḍukampala, which is soft and smooth, resembling the color of the jayasumana flower or of a red blanket, measuring sixty yojanas in length, fifty yojanas in width, and fifteen yojanas in thickness, which came into existence or was placed at the foot of the Pāricchattaka tree in the Tāvatiṃsa heaven. It is 'sila' because it is used by Sakka. It is a rock. The root 'sidh' is in the sense of serving, with suffix 'ala'. It is 'āsana' because one sits on it. Alternatively, it is 'āsana' because one comes and sits on it. The root 'sidh' with prefix 'ā' is in the sense of serving, with suffix 'yu'. The stone itself is the seat, hence 'silāsana'. The Paṇḍukampala stone seat is meant. On that stone seat. 'Āsīno' means sitting, being surrounded by a host of devas who have gathered from the ten thousand world-systems and are seated. 'Āsīna' means sitting, settling down. Or, 'āsīna' means one who sits or dwells all around. Or, 'āsīna' refers to the Buddha, who sits facing the discourse on the Abhidhamma. The root 'sīd' with prefix 'ā' is in the sense of sitting. Or, in the sense of spreading, going, or cessation, the suffix 'ta' is used; for this suffix, there is the substitution of 'īṇa', the change of 'ṇa' to 'na', and the elision of the end of the root. 'Sivasukhadaṃ' means giving the happiness of Nibbāna. It is 'siva'—Nibbāna—because it is resorted to by the noble ones. The root 'sidh' is in the sense of serving, with suffix 'ava'. Alternatively, 'siva' is Nibbāna because the fires of lust and so forth are calmed and pacified in it. The root 'samu' is in the sense of pacification, with suffix 'riva'. In the Abhidhānappadīpikāṭīkā, however, it is said: "'Siva' makes a state of security, hence it is 'siva.' Or, because it is to be resorted to by those fearful of saṃsāra, it is 'siva.' The suffix 'va' is used here, and so on." 'Sukha' means that which makes one happy. It means that when it arises, it makes one happy. Alternatively, 'sukha' is that which thoroughly digs out suffering. The root 'khanu' with prefix 'su' is in the sense of digging out, with suffix 'kvi'. The happiness of 'siva' (Nibbāna) is 'sivasukha'; that which gives this is 'sivasukhada', the Abhidhamma Dhamma. The word 'sivasukha' as an upapada, and the root 'dā' with suffix 'a'. For whoever listens to the Abhidhamma Dhamma, it bestows upon them the happiness of Nibbāna—this is the meaning.

අදෙසි ධම්මං දෙවානන්ති දෙවානං ධම්මං අදෙසීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ධම්මන්ති නානානයවිචිත්තං ගම්භීරං සණ්හසුඛුමං දුද්දසං අභිධම්ම ධම්මං. අත්තනො සභාවං ධාරෙතීති ධම්මො, පණ්ඩිතෙහි ධාරියති න බාලෙහීති වා ධම්මො, අභිධම්මපිටකං. ධරධාතු ධාරණෙ රම්මපච්චයො. තං ධම්මං. දෙවානන්ති පුබ්බෙ මනුස්සලොකෙ මාතුභූතදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවානං. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨසාලිනීඅට්ඨකථායං –

'He taught the Dhamma to the devas'—the connection is 'he taught the Dhamma to the devas'. Here, 'Dhamma' means the Abhidhamma Dhamma, which is diverse in methods, profound, subtle, delicate, and difficult to see. That which maintains its own nature is Dhamma; or, because it is maintained by the wise and not by fools, it is Dhamma: the Abhidhamma Piṭaka. The root 'dhar' is in the sense of holding, with the suffix 'ramma'. That Dhamma. 'To the devas' means to the devas by rebirth, headed by the devaputta who was formerly his mother in the human world. This has been said in the Aṭṭhasālinī commentary:—

‘‘මාතරං [Pg.92] පමුඛං කත්වා, තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා;

අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති.

“Having made his mother foremost, by the power of wisdom on her behalf, he set in motion the path of Abhidhamma discourse for the devas.”

එත්ථ ච මාතරන්තිපදස්ස පුබ්බෙ මනුස්සලොකෙ මාතුභූතං දෙවපුත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ජිනාලඞ්කාරපාළියං –

Here, the meaning of the word 'mātaraṃ' should be understood as 'a devaputta who was formerly a mother in the human world'. This has been said in the Jinālaṅkārapāḷi:—

‘‘තතො පුත්තං ගහෙත්වාන, ගතා මාතා සකං ඝරං;

සත්තමියං චුතා ගන්ත්වා, දෙවපුත්තත්තමාගමී’’ති.

“Then, having taken her son, the mother went to her own home; on the seventh day she passed away and went on to attain the state of a devaputta.”

තට්ටීකායඤ්ච ‘‘බොධිසත්තමාතා ගබ්භවුට්ඨානතො සත්තමෙ දිවසෙ කාලඞ්කත්වා තුසිතපුරෙ දෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති වුත්තං. එත්ථ ච දෙවපුත්තසද්දෙන වුත්තමෙව. කාළුදායී ථෙරගාථාඅට්ඨකථායඤ්ච ‘‘පරිවාරිතාති ච ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො පුරිමත්තභාවසිද්ධං ඉත්ථිභාවං දෙවතාභාවං වා සන්ධාය කතො. දෙවූපපත්ති පන පුරිසභාවෙන ජාතා’’ති වුත්තං. ජාතකටීකායඤ්ච ‘‘දෙවොරොහනෙති මාතුදෙවපුත්තස්ස තෙමාසං අභිධම්මපිටකං දෙසෙත්වා දෙවොරොහනකාලෙ’’ති මාතුදෙවපුත්තසද්දෙන වුත්තං. අභිධම්මාවතාරටීකායඤ්ච ‘‘දෙවානන්ති තදා ධම්මපටිග්ගාහකානං දසසහස්සචක්කවාළාධිවාසීනං මාතුදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවාන’’න්ති මාතුදෙවපුත්ත සද්දෙන වුත්තං. සිරීමහාමායාසත්ථෙ ච ‘‘සිරීමහාමායා දෙවීපි සත්තදිවසෙයෙව වසිත්වා කාලඞ්කත්වා අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවෙන තුසිතභවනෙ දෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති දෙවපුත්තසද්දෙන වුත්තං. මණිදීපටීකායඤ්ච ‘‘මාතරන්ති පුබ්බෙ මනුස්සලොකෙ මාතුභූතං දෙවපුත්තන්ති අත්ථො. සිරීමහාමායා හි බොධිසත්තං විජායිත්වා සත්තාහමත්තං ඨත්වා ඉතො චවිත්වා තුසිතභවනෙ පුරිසභාවෙනෙව නිබ්බත්තො, න ඉත්ථිභාවෙනා’’ති වුත්තං. තස්මා මාතරන්තිපදස්ස මාතුභූතං දෙවපුත්තන්ති අත්ථො මුඛ්‍යෙන දට්ඨබ්බො.

And in its subcommentary, it is said: “The Bodhisatta's mother, on the seventh day after giving birth, passed away and was reborn in the Tusita celestial realm, having become a devaputta.” And here, it is stated precisely with the word 'devaputta'. In the Jātaka subcommentary, it is stated with the term 'mother-devaputta': '“At the descent from the deva world” means at the time of the descent from the deva world after having taught the Abhidhamma Piṭaka for three months to the mother-devaputta.' In the Abhidhammāvatāra subcommentary, it is stated with the term 'mother-devaputta': '“To the devas” means to the devas by rebirth, headed by the mother-devaputta, who were the recipients of the Dhamma at that time, dwelling in the ten-thousand world-systems.' In the Sirīmahāmāyāsattha, it is said with the word 'devaputta': 'Queen Sirīmahāmāyā too, having lived for just seven days, passed away and by the power of her own merit was reborn in the Tusita realm, having become a devaputta.' And in the Maṇidīpa subcommentary, it is said: '“Mother” means a devaputta who was formerly a mother in the human world. For Sirīmahāmāyā, after giving birth to the Bodhisatta and staying for only a week, passed away from here and was reborn in the Tusita realm in a male form, not in a female form.' Therefore, the meaning of the word 'mātaraṃ' should be understood principally as 'the devaputta who was formerly the mother'.

මධුසාරත්ථ දීපනීටීකායං පන –‘‘සුද්ධොදනො නාම පිතා මහෙසිනො,බුද්ධස්ස මාතා පන මායා නාම.

In the Madhusāratthadīpanī subcommentary, however, it is stated: “Suddhodana was the name of the great sage's father; the Buddha's mother, however, was named Māyā.

බොධිසත්තං [Pg.93] පරිහරිය කුච්ඡිනා,කායස්ස භෙදා තිදිවස්මිං මොදති;

සා ගොතමී කාලංකතා ඉතො චුතා,දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතා;

ආමොදති කාමගුණෙහි පඤ්චහි,පරිවාරිතා දෙවගණෙහි තෙහී’’ති;

ථෙරාපාළි;

Having carried the Bodhisatta in her womb, with the breaking up of the body, she rejoices in the Tāvatiṃsa heaven. That Gotamī, having died and passed away from here, endowed with divine pleasures, delights in the five strands of sensual pleasure, surrounded by those hosts of devas.” This is from the Therāpāḷi.

තදට්ඨකථායං ‘‘පරිවාරිතාති ච ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො පුරිමත්ත භාවසිද්ධං ඉත්ථිභාවං දෙවතාභාවං වා සන්ධාය කතො. දෙවූපපත්ති පන පුරිසභාවෙන ජාතාති වුත්තත්තා මාතරන්ති මනුස්සත්තභාවවසෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ථෙරට්ඨකථා පන නසඞ්ගහාරුළ්හා. අඤ්ඤට්ඨකථාටීකාසු ච තාදිසං වචනං නත්ථි. පත්ථනාකාලෙ ච බුද්ධමාතා හුත්වා පච්ඡා පුරිසො හොමීති පත්ථනා නත්ථි. තිංසධම්මතායඤ්ච බුද්ධමාතුයා පුරිසභාවො නාම නත්ථි. තස්මා තං වීමංසිතබ්බන්තිපි විදූ වදන්තීති වුත්තං. තං පන න ගහෙතබ්බං. කස්මා, සංසයවචනෙන වීමංසිතබ්බන්ති විදූවදන්තීති ච වුත්තත්තා ච යථාවුත්තට්ඨකථාටීකාවචනෙහි උජුකං විරුද්ධත්තා ච. දෙවතාසද්දො හි දෙවපුත්තෙ බ්‍රහ්මෙ දෙවධීතාය ච වත්තති. තථාහෙස ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු දෙවපුත්තෙ. වුත්තඤ්හි ඛුද්දකපාඨඅට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤතරාති අනියමිත නිද්දෙසො. සා හි නාමගොත්තතො අපාකටා. තස්මා අඤ්ඤතරාති වුත්තා. දෙවොයෙව දෙවතා. ඉත්ථිපුරිසසාධාරණමෙවෙතං. ඉධ පන පුරිසොඑව. සො දෙවපුත්තො. කින්තුසාධාරණනාමවසෙන දෙවතාති වුත්තො’’ති. සුනීතත්ථෙරඅපදාන පාළියං ආගතාසු ‘‘තථා තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මෙ. පදීපවිමානවත්ථුපාළියං වුත්තාසු –

In its commentary, they say: “The term 'parivāritā' is a feminine gender designation made with reference to the established feminine state or divine state of the previous existence. But since it is said that the rebirth as a deva occurred in a male form, 'mother' is said in the sense of the human state.” However, the commentary on the Therāpadāna is not included in the collection. And in other commentaries and sub-commentaries, there is no such statement. And at the time of aspiration, there is no aspiration such as, 'Having been a Buddha's mother, may I later become a man.' Furthermore, according to the thirty regularities, there is no such thing as a male state for a Buddha's mother. Therefore, it is said that the wise also say this should be investigated. But that should not be accepted. Why? Because it is stated with a word of doubt that 'the wise say it should be investigated', and because it directly contradicts the statements of the aforementioned commentaries and sub-commentaries. Indeed, the word 'devatā' applies to devaputtas, brahmās, and devadhītās. Thus, in passages like, “Then a certain devatā, in the last watch of the night, with radiant beauty,” it refers to a devaputta. As stated in the Khuddakapāṭha commentary: “'Aññatarā' (a certain one) is an unspecified designation. For she is not known by name or clan, therefore she is called 'aññatarā.' A deva is a devatā. This is common to both female and male. Here, however, it is a male. He is a devaputta. But he is called 'devatā' because of the common name.” In the Pāḷi of the Sunīta Thera Apadāna, in passages like, “Likewise, those seven hundred great devatās, having emerged from the Brahmā mansions...” it refers to brahmās. In the Padīpavimānavatthu Pāḷi, in what is stated—

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨති දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions, like the morning star.”

ආදීසු [Pg.94] දෙවධීතාය. එවං පන පරිවාරිතාසද්දොපි වෙදිතබ්බො. තස්මා ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන කතාය ථෙරට්ඨකථාය වුත්තවචනං ජාතකටීකාය වුත්තවචනඤ්ච ආචරියසුමඞ්ගලත්ථෙරෙන කතාය අභිධම්මාවතාරටීකාය වුත්තවචනං පමාණං කත්වා මාතුදෙවපුත්තොති අත්ථොයෙව දට්ඨබ්බො. එතරහි පන කෙචි ආචරියා ථෙරාපාළියං ආගතං පරිවාරිතාසද්දඤ්ච මධුසාරත්ථදීපනීටීකාවචනඤ්ච පටිච්ච මාතුදෙවධීතාති වදන්ති. තං පන තෙසං මතිමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අදෙසීති මහාකරුණාපුබ්බඞ්ගමෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන කථෙසි. අසදිසං තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච තන්ති බුද්ධං. අසදිසන්ති අප්පටිපුග්ගලං. නත්ථි එතස්ස සදිසො පටිපුග්ගලොති අසදිසො, බුද්ධො. සදෙවකෙ ලොකෙ සීලාදිගුණෙන බුද්ධෙන සදිසො කොචි පුග්ගලො නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ විනයමහාවග්ගපාළියං –

In these and other passages, it refers to a devadhītā. In this way, however, the word 'parivāritā' should also be understood. Therefore, taking as authority the statement in the commentary on the Therāpadāna made by the elder Ācariya Dhammapāla, the statement in the Jātaka subcommentary, and the statement in the Abhidhammāvatāra subcommentary made by the elder Ācariya Sumaṅgala, the meaning should be understood precisely as 'mother-devaputta'. Nowadays, however, some teachers, relying on the word 'parivāritā' found in the Therāpāḷi and the statement in the Madhusāratthadīpanī subcommentary, say 'mother-devadhītā'. But that should be understood as merely their opinion. 'He taught' means he spoke, with great compassion as a forerunner and with omniscient knowledge. The connection is 'that unequaled one'. And here, 'that one' means the Buddha. 'Unequaled' means without a counterpart. 'There is no one equal to him, no counterpart'—thus, 'unequaled,' the Buddha. The meaning is that in the world with its devas, there is no person equal to the Buddha in virtues such as morality. Therefore, it is said in the Vinaya Mahāvagga Pāḷi—

‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’’ති.

“I have no teacher; one like me is not to be found. In the world with its devas, there is no counterpart to me.”

නිච්චන්තිසතතං සමිතං, සබ්බකාලං නිරන්තරන්ති අත්ථො. අසදිසං තං බුද්ධං නිච්චං නමාමීති සම්බන්ධොති.

'Niccaṃ' means constantly, perpetually, always, uninterruptedly. The connection is 'I constantly bow to that unequaled Buddha.'

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුමති සුන්දරසබ්බඤ්ඤුත ඤාණවාතො, දෙසනාඤාණවාතො වා. යො යාදිසො බුද්ධො. දිවෙ දිවසෙ දිවාකරොව සූරියොඉව, සොභන්තො විරොචමානො හුත්වා, රතිජනනෙ දෙවානං අතප්පකපීති සොමනස්සුප්පාදනෙ, පෙමුප්පාදනෙ වා, සිලාසනම්හි පණ්ඩු කම්පලනාමකෙ සිලාසනෙ, ආසීනො නිසීදන්තො හුත්වා සිවසුඛදං නිබ්බානසුඛදායකං, ධම්මං අභිධම්මධම්මං, දෙවානං මාතු පුබ්බදෙවපුත්තප්පමුඛානං උපපත්තිදෙවානං අදෙසි කථෙසි. අසදිසං අප්පටිපුග්ගලං තං බුද්ධං අහං නිච්චං සතතං නමාමි වන්දාමීති.

Herein is the summary explanation. 'Sumati' means one possessing beautiful omniscient knowledge, or one possessing the knowledge of teaching. That Buddha who, during the day, like the sun, being shining and radiant, producing delight, insatiable joy and gladness, or producing affection for the devas; being seated on the stone seat named Paṇḍukambala, taught—that is, spoke—the Dhamma, the Abhidhamma Dhamma, which gives the bliss of security and bestows the happiness of Nibbāna, to the devas, namely the devas by rebirth headed by the devaputta who was formerly his mother. I constantly and perpetually bow to and venerate that unequaled, peerless Buddha.

තෙරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The explanation of the thirteenth homage verse is completed.

14.

14.

යො [Pg.95] පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහි,ලොකෙහි තීහිවිකලෙහි නිරාකුලෙහි;

සම්පාපුණෙ නිරුපමෙය්‍යතමෙව නාථො,තං සබ්බලොකමහිතං අසමං නමාමි.

That Lord who, by the royal marks on his tender lotus-like feet, attained incomparability itself among the three flawless and unperturbed worlds; to him, the unequaled one, honored by all the world, I bow.

14. එවං තෙරසමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි බුද්ධස්ස පාදතලෙ විචිත්තප්පවත්තෙහි අට්ඨසතචක්කලක්ඛණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො යො පාදපඞ්කජත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත භ ජ ජ ගණෙහි ච ගරුද්වයෙන රචිතත්තා චුද්දසක්ඛරෙහි යුත්තා වසන්තතිලකාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං වුත්තොදයෙ ‘‘වුත්තා වසන්තතිලකා ත භ ජා ජගා ගො’’ති. තස්සායමත්ථො. යස්සං පටිපාදං ත භ ජා ත භ ජ ගණා ච ජගා ජගණගරුකා ච ගො ගරු ච චෙ භවන්ති, සා ගාථා වසන්තතිලකාගාථාති ඡන්දාචරියෙහි වුත්තාති.

14. Having thus paid homage to the Buddha with the thirteenth verse, now, desiring to praise and worship the soles of the Buddha's feet, which are distinguished by one hundred and eight intricate wheel-marks, he speaks the verse beginning with 'pādapaṅkaja.' This verse, composed with the ta, bha, ja, and ja gaṇas and two heavy syllables, should be recognized as the Vasantatilakā meter, which consists of fourteen syllables. For it is said in the Vuttodaya: 'Vasantatilakā is described as ta, bha, jā, jagā, go.' The meaning of this is: a verse in which each line has the ta, bha, and ja gaṇas, and jagā (a ja-gaṇa and a heavy syllable), and go (a heavy syllable), is called Vasantatilakā by the masters of metrics.

තත්ථ පන යො නාථො අවිකලෙහි නිරාකුලෙහි පාදපඞ්කජමුදුත්තලෙහිතීහි ලොකෙහි නිරුපමෙය්‍යතං සම්පාපුණෙඑව සබ්බලොකමහිතං අසමං තං නාථං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. එත්ථ පන සද්දක්කමෙන අදස්සෙත්වා අත්ථක්කමෙන වණ්ණනං දස්සයිස්සාම. යො නාථොති යො යාදිසො සබ්බසත්තානං පටිසරණො බුද්ධො. තං පන පදං සම්පාපුණෙඑවාතිපදෙ කත්තුභාවෙන සම්බන්ධිතබ්බං. නාථස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අවිකලෙහීති කෙනචි අවෙකල්ලෙහි සබ්බපාදචක්කලක්ඛණෙහි සම්පුණ්ණෙහීති අත්ථො. විරූපං කලති ගච්ඡතීති විකලො. විපුබ්බකලධාතු ගතියං අ. නත්ථි කිඤ්චි විකලං එතිස්සා රාජියාති අවිකලා, පාදරාජි. පාදද්වයෙ පරිබ්‍යත්තං සණ්ඨානරූපං කිඤ්චි විකලං නත්ථීති අත්ථො. තෙහි අවිකලෙහි.

Here, the connection is as follows: 'That Lord, who by his flawless and unperturbed royal marks on his tender lotus-like feet attained incomparability itself in the three worlds; that unequaled Lord, honored by all the world, I salute.' In this context, without showing the order of the words, we will present the explanation according to the meaning. 'That Lord' refers to the Buddha, the refuge of all beings. That word should be connected as the agent to the verb 'sampāpuṇi eva.' The meaning of the word 'Lord' has already been stated below. 'Avikalehi' means complete with all the characteristics of the wheel on his feet, without any deficiency. 'Vikala' (flawed) is so called because it goes to deformity. The root 'kal' with the prefix 'vi' is in the sense of 'to go,' with the suffix 'a.' 'Avikalā' (flawless) means there is no flaw in this line—the line of the feet. That is, there is no flaw whatsoever in the manifest form of his two feet. 'With those flawless feet.'

නිරාකුලෙහීති [Pg.96] ආකුලවිරහිතෙහි. පාදචක්කලක්ඛණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංමිස්සෙහි අසංසට්ඨෙහීති අත්ථො. ආභුසො කුලති බන්ධතීති ආකුලං, ආපුබ්බ කුලධාතු බන්ධනෙ අ. අථ වා ආභුසො කුලති ආවරති සොභනන්ති ආකුලං, නත්ථි ආකුලං අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සං එතිස්සා පාදරාජි යාති නිරාකුලා, පාදරාජි. තෙහි නිරාකුලෙහි. තං පන පදද්වයං පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහීතිපදෙ විසෙසනං. පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකෙහීති පාදසඞ්ඛාතපදුමස්ස සණ්හ තලෙ ජාතෙහි අට්ඨසතචක්කලක්ඛණරාජිකෙහි පදති ගච්ඡති එතෙනාති පාදො. පදධාතු ගතිම්හිණ. පඞ්කෙ කද්දමෙ ජාතන්ති පඞ්කජං, පදුමං. පාදසඞ්ඛාතං පඞ්කජං පාදපඞ්කජං. පඞ්කජංඉව පාදො වා පාදපඞ්කජං, පාදො. සණ්හභාවෙන මුදති පවත්තතීති මුදු, මුදධාතු ගතියං උ. තලති පතිට්ඨති එත්ථාති තලං. තලධාතු පතිට්ඨායං අ. මුදු ච තං තලඤ්චාති මුදුත්තලං, පාදපඞ්කජස්ස මුදුත්තලං පාදපඞ්කජමුදුත්තලං, රාජති දිස්සතීති රාජිකා, රාජති සොභති එතෙනාති රාජිකා. රාජධාතු සොභනෙ ණිකො. පාදපඞ්කජ මුදුත්තලෙ ජාතං අට්ඨසතචක්කලක්ඛණසඞ්ඛාතං රාජිකන්ති පාදපඞ්කජමුදුත්තලරාජිකං, තෙහි.

'Nirākulehi' means free from confusion. The meaning is 'not mixed or mingled with each other' regarding the characteristics of the wheel-marks of the feet. 'Ākula' is that which binds or entangles, derived from the root 'kul' meaning to bind, with the prefix 'ā.' Alternatively, 'ākula' means that which covers what is beautiful, from the root 'kul' meaning to cover, with the prefix 'ā.' 'Nirākulā' (unconfused) means there is no confusion or intermingling in this line of the feet. 'With those unconfused feet.' That pair of words (avikalehi nirākulehi) is an adjective for the phrase 'pādapaṅkajamuduttalarājikehi.' 'Pādapaṅkajamuduttalarājikehi' means by the one hundred and eight wheel-marks, which are royal marks, born on the soft soles of the lotus-like feet. 'Pāda' (foot) is so called because one goes by it (from the root 'pad' meaning to go). 'Paṅkaja' (lotus) is that which is born in mud ('paṅka' meaning mud, 'ja' meaning born), a lotus. The lotus designated as the foot is 'pādapaṅkaja.' Or, the foot is like a lotus, therefore 'pādapaṅkaja,' the foot. 'Soft' (mudu) is that which moves smoothly by its softness (from the root 'mud' meaning to move). 'Tala' (sole) is that on which one stands (from the root 'tal' meaning to stand). 'Mudu' (soft) and 'tala' (sole) together make 'muduttala' (soft sole). The soft sole of the lotus-like foot is 'pādapaṅkajamuduttala.' 'Rājikā' (royal mark) is so called because it appears shining, or because one shines and is beautiful by it. The root 'rāj' is in the sense of shining, with the suffix 'ṇika.' The royal mark, which is the one hundred and eight wheel-marks, born on the soft sole of the lotus-like foot, is 'pādapaṅkajamuduttalarājika.' 'With these' refers to those marks.

තං පන අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණං නාමෙවං වෙදිතබ්බං. භගවතො පාදපඞ්කජමුදුතලස්ස මජ්ඣෙ නාභි දිස්සති. නාභිපටිච්ඡින්නා වට්ටලෙඛා දිස්සති. නාභිමුඛපරික්ඛෙපපට්ටො දිස්සති. පනාළිමුඛං දිස්සති. අරා දිස්සන්ති. අරෙසු වට්ටලෙඛා දිස්සන්ති. නෙමි දිස්සති. නෙමිමණිකා දිස්සන්ති. ඉදං තාව පාළිආගතමෙව. සම්පහුලවාරො පන අනාගතො, සො එවං දට්ඨබ්බො. සත්ති, සිරීවච්ඡො, නන්දියාවට්ටං, සොවත්තිකො, වටංසකො, වඩ්ඪමානකං, මච්ඡයුගලං, භද්දපීඨං, අඞ්කුසං, තොමරො, පාසාදො, තොරණං, සෙතච්ඡත්තං, ඛග්ගො, තාලවණ්ඩං, මොරහත්ථකො, වාළබීජනි, උණ්හීසං, පත්තො[Pg.97], මණිකුසුමදාමං, නීලුප්පලං, රත්තුප්පලං, සෙතුප්පලං, පදුමං, පුණ්ඩරිකං, පුණ්ණඝටො, පුණ්ණපාති, සමුද්දො, චක්කවාළං, හිමවා, සිනෙරු, චන්දිමසූරියා, නක්ඛත්තානි, චත්තාරො මහාදීපා, ද්වෙපරිත්තදීපසහස්සානි අන්තමසො චක්කවත්ති රඤ්ඤො පරිසං උපාදාය සබ්බො චක්කලක්ඛණස්සෙව පරිවාරොති එත්තකමෙව මජ්ඣිමපණ්ණාසට්ඨකථායං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

This is how the one hundred and eight wheel-marks on the feet should be understood. In the middle of the soft, lotus-like soles of the Blessed One's feet, a hub is seen. A circular line intersecting the hub is seen. A surrounding band facing the hub is seen. The opening for the axle is seen. Spokes are seen. Circular lines are seen on the spokes. The rim is seen. The rim's jewels are seen. This much, indeed, is found in the Pāli texts. The extensive section, however, is not yet presented, and it should be understood as follows: a spear, a sirīvaccha, a nandiyāvaṭṭa, a svastika, a diadem, a vaḍḍhamānaka, a pair of fish, an auspicious seat, a goad, a javelin, a palace, a gateway, a white parasol, a sword, a palm-leaf fan, a peacock-feather fan, a yak-tail whisk, a turban, a bowl, a jeweled flower garland, a blue lotus, a red lotus, a white lotus, a lotus, a white water lily, a full pitcher, a full dish, the ocean, the world-circle, the Himalayas, Mount Sineru, the moon and sun, the constellations, the four great continents, two thousand lesser continents, and even including the retinue of a wheel-turning monarch—all these are merely the retinue of the wheel-mark. This much is stated in the Majjhima Paṇṇāsa commentary and should be understood as such.

ජිනාලඞ්කාරටීකායං පන ‘‘හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානීති චක්කලක්ඛණං නාම ද්වීසු පාදතලෙසු ද්වෙ චක්කානි එකෙකස්මිං සහස්සමත්තා අරා යුත්තා හොන්ති. නෙමිවලයං සුවණ්ණවණ්ණං. නාභි ඉන්දනීලමණිවණ්ණා. තස්මිං මජ්ඣෙ ච නාභිපරියන්තෙ ච නාභිමුඛෙ ච වට්ටලෙඛා මජ්ඣෙ ඡිද්දං චක්කපරියන්තෙ නෙමිතො බහිද්ධා වට්ටෙ. සත්ති, සිරීවච්ඡො, නන්දියාවට්ටං, සොවත්තිකො, වටංසකං, වඩ්ඪමානකං, භද්දපීඨං, අඞ්කුසො, පාසාදං, තොරණං, සෙතච්ඡත්තං, ඛග්ගං, තාලවණ්ඩං, මයූරහත්ථං, චාමරං, උණ්හීසං, පත්තං, මණි, සුමනදාමං, නීලුප්පලං, රත්තුප්පලං, රත්තපදුමං, සෙතපදුමං, පුණ්ඩරිකං, පුණ්ණකලසං, පුණ්ණපත්තං, සමුද්දො, චක්කවාළපබ්බතො, හිමවන්තපබ්බතො, මෙරුපබ්බතො, සූරියමණ්ඩලං, චන්දමණ්ඩලං, නක්ඛත්තං, සපරිවාරා චතුමහාදීපා, සපරිවාරො සත්තරතනසමඞ්ගී චක්කවත්ති, දක්ඛිණාවට්ට සෙතසඞ්ඛං, සුවණ්ණමච්ඡයුගළං, චක්කාවුධං, සත්තමහාගඞ්ගා, සත්තකුලපබ්බතා, සත්තසීදන්තසාගරා, සුවණ්ණ හංසරාජා, සංසුමාරො, ධජපටාකො, සුවණ්ණසිවිකා, සුවණ්ණවාළබීජනි, කෙලාසපබ්බතො, සීහරාජා, බ්‍යග්ඝරාජා, වලාහකඅස්සරාජා, උපොසථඡද්දන්තහත්ථිරාජා, වාසුකීනාගරාජා, හංසරාජා, උසභරාජා, එරාවණ හත්ථිරාජා, සුවණ්ණමකරං, චතුමුඛසුවණ්ණනාවා, සවච්ඡකා ධෙනු, කිංපුරිසො, කින්නරී, කරවීකො, මයූරරාජා, කොඤ්චරාජා, චක්කවාකරාජා, ජීවඤ්ජීවකරාජා ඡ දෙවලොකා, සොළස [Pg.98] බ්‍රහ්මලොකාති ඉමෙ එත්තකා අග්ගමඞ්ගලලක්ඛණා පාදතලෙ පඤ්ඤායන්තී’’ති වුත්තං. ඉමිනා ච වචනෙන අට්ඨසත පාදචක්කලක්ඛණං පරිපුණ්ණං වෙදිතබ්බන්ති.

In the Jinālaṅkāra-ṭīkā, however, it is said: ‘On the soles of the feet below, wheels are born. The mark of the wheel means that on the two soles of the feet there are two wheels, each endowed with a thousand spokes. The felly is the color of gold. The hub is the color of an indanīla gem. In its middle, around the hub, and facing the hub, there are circular lines with a hole in the center. Around the wheel, outside the felly, there is a circle. A spear, a sirīvaccha, a nandiyāvaṭṭa, a svastika, a diadem, a vaḍḍhamānaka, an auspicious seat, a goad, a palace, a gateway, a white parasol, a sword, a palm-leaf fan, a peacock-feather fan, a yak-tail whisk, a turban, a bowl, a jewel, a jasmine garland, a blue water lily, a red water lily, a red lotus, a white lotus, a puṇḍarīka lotus, a full water pot, a full vessel, the ocean, the Cakkavāḷa mountain range, the Himavantā mountain, Mount Meru, the solar disc, the lunar disc, the constellations, the four great continents with their retinues, a wheel-turning monarch endowed with the seven treasures and his retinue, a right-spiraling white conch, a pair of golden fish, the wheel-weapon, the seven great rivers, the seven mountain ranges, the seven Sīdanta oceans, a golden king of geese, a crocodile, a banner and flag, a golden palanquin, a golden whisk, Mount Kelāsa, the king of lions, the king of tigers, the king of cloud-horses, the Uposatha and Chaddanta elephant kings, Vāsuki, the king of nāgas, the king of geese, the king of bulls, Erāvaṇa, the king of elephants, a golden makara, a four-faced golden boat, a cow with her calf, a kiṃpurisa, a kinnarī, a karavīka bird, the king of peacocks, the king of herons, the king of ruddy geese, the jīvañjīvaka bird, the six deva worlds, and the sixteen brahmā worlds—these many supreme auspicious marks appear on the soles of the feet.’ By this statement, the one-hundred-and-eight marks of the wheel on the feet should be understood as complete.

තීහි ලොකෙහීති සම්බන්ධො. තීහි කාමරූපාරූප ලොකෙහීති අත්ථො. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තං පනෙතං කත්වත්ථෙ කරණවචනං. තස්ස පන පදස්ස නිරුපමෙය්‍යාති පදෙන කත්තුභාවෙන සම්බන්ධො. නිරුපමෙය්‍යතන්ති අප්පමෙය්‍යභාවං. උපමිතබ්බන්ති උපමෙය්‍යං. උපපුබ්බ මාධාතු පමානෙ ණ්‍යො. උපමෙය්‍යස්ස භාවො උපමෙය්‍යතං. නත්ථි උපමෙය්‍යතං අස්ස රාජිකස්සාති නිරුපමෙය්‍යතං. අථ වා නත්ථි උපමෙය්‍යං එතස්ස රාජිකස්සාති නිරුපමෙය්‍යො, පාදචක්කලක්ඛණරාජිකො ලබ්භති. තස්ස භාවො නිරුපමෙය්‍යතං. තං පන පදං සම්පාපුණෙ එවාතිපදෙ කම්මං. සම්පාපුණෙඑවාති සම්බන්ධො. සම්මා ගච්ඡතිඑවාති අත්ථො. කස්මා පන තීහි ලොකෙහි පාදපඞ්කජමුදුතලෙහි නිරුපමෙය්‍යතං පාපුණාතීති. බුද්ධතො අඤ්ඤස්ස කස්සචි දෙවමනුස්සස්ස පාදතලමජ්ඣෙ පාදචක්කලක්ඛණස්ස අභාවතො. භගවතො හි පාදපඞ්කජමුදුතලෙ පාරමිපුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තානි අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණානි සම්පාපුණන්ති, න අඤ්ඤෙසං. තස්මා නිරුපමෙය්‍යතං පාපුණාතීති.

The connection is with ‘by the three worlds.’ The meaning is ‘by the three worlds: the sense-sphere world, the form-sphere world, and the formless-sphere world.’ The meaning of that word has already been stated above. This, however, is the instrumental case in the sense of the agent. The connection of that word is with the word ‘incomparable’ (nirupameyya) in the sense of the agent. ‘Incomparability’ (nirupameyyataṃ) means the state of being immeasurable. ‘That which can be compared’ is upameyyaṃ. It is formed from the root mā with the prefix upa in the sense of measuring, plus the suffix ṇya. The state of being comparable is upameyyataṃ. ‘There is no comparability for this royal mark’; thus nirupameyyataṃ. Alternatively, ‘there is nothing comparable to this royal mark’; thus nirupameyyo, referring to the royal mark of the wheel on the foot. Its state is nirupameyyataṃ (incomparability). That word, however, is the object in the phrase ‘truly attains’ (sampāpuṇe eva). The connection is with ‘truly attains.’ The meaning is ‘truly reaches.’ But why does it attain incomparability by the three worlds through the soft soles of his lotus-feet? Because no other deva or human apart from the Buddha has the mark of the wheel in the middle of the soles of the feet. For on the soft soles of the Blessed One’s lotus-feet, the one-hundred-and-eight marks of the wheel on the feet arise through the power of the merit of the perfections, but not for others. Therefore, it attains incomparability.

සබ්බලොකමහිතන්ති සබ්බලොකෙන පූජිතං. සබ්බෙන දෙවමනුස්සලොකෙන මහිතබ්බො පූජිතබ්බොති සබ්බලොක මහිතො, නාථො ලබ්භති. තං. උප්පන්නෙ හි තථාගතෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා බුද්ධස්ස පූජෙන්ති, පගෙව අඤ්ඤා. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතන දාමෙන තථාගතං පූජෙති. යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙපි දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො නිබ්බුතම්පි භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොක මහාරාජා [Pg.99] සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙති. කා කථා පන අඤ්ඤෙසං පූජාති වුත්තං හොති.

‘Worshipped by all the world’ means worshipped by the entire world. He should be honored and worshipped by the entire world of devas and humans; thus the Protector is ‘worshipped by all the world.’ That one (I worship). For when a Tathāgata has arisen, whatever devas and humans of great power there are worship the Buddha—how much more so others! Thus Brahmā Sahampati worships the Tathāgata with a jeweled net the size of Mount Sineru. And according to their ability, other devas and humans, such as King Bimbisāra, the king of Kosala, and others, also pay homage. Even after the Blessed One had attained final Nibbāna, having spent ninety-six crores of wealth in his honor, the great King Asoka established eighty-four thousand monasteries throughout all of Jambudīpa. What, then, needs to be said of the worship of others? so it is said.

අසමන්ති සබ්බමනුස්සදෙවබ්‍රහ්මෙහි අසදිසං. අප්පටිපුග්ගලන්ති අත්ථො. නත්ථි සමො සදිසො පුග්ගලො අස්සාති අසමො, නාථො. සො පන අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණ විචිත්‍රරූපකායො. සබ්බාකාර පරිසුද්ධ සීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධධම්මකායො. පුඤ්ඤමහත්ත ථාමමහත්තඉද්ධිමහත්ත යසමහත්ත පඤ්ඤාමහත්තානං පරමුක්කංස ගතො ච හොති, තස්මා තථාගතෙන සමො සදිසො නාම නත්ථීති අත්ථො. තං අසමං. තන්ති නාථං අහං නමාමීති සම්බන්ධො.

‘Unequalled’ means dissimilar to all humans, devas, and brahmās. The meaning is ‘without a counterpart.’ ‘There is no person equal or similar to him’; thus he is ‘unequalled,’ the Protector. He, moreover, has a wonderful form-body adorned with the thirty-two marks of a great man and embellished with the eighty minor characteristics. He has a Dhamma-body enriched with the jewel-like qualities of the aggregate of virtue, etc., purified in every way. And he has reached the supreme summit of greatness of merit, greatness of strength, greatness of spiritual power, greatness of fame, and greatness of wisdom. Therefore, the meaning is that there is no one equal or similar to the Tathāgata. The connection of ‘that unequalled one’ is with ‘that Protector I worship.’

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො නාථො යො යාදිසො සබ්බසත්තානං පටිසරණො බුද්ධො, අවිකලෙහි කෙහිචි අවෙකල්ලෙහි, නිරාකුලෙහි ආකුලවිරහිතෙහි, පාදපඞ්කජ මුදුත්තලරාජිකෙහි පාදසඞ්ඛාතපදුමස්ස සණ්හතලෙ ජාතෙහි අට්ඨසතචක්කලක්ඛණරාජිකෙහි, තීහි ලොකෙහි කත්තුභූතෙහි, නිරුපමෙය්‍යතං අප්පමෙය්‍යභාවං අප්පමිතබ්බ භාවං වා, සම්පාපුණෙඑව සම්මා ගච්ඡතිඑව, සබ්බලොකමහිතං සබ්බලොකෙන පූජිතං, අසමං සබ්බමනුස්සදෙවබ්‍රහ්මෙහි අසදිසං තං නාථං අහං නමාමීති.

Herein this is the concise syntactical construction: That Protector, who is the Buddha, the refuge for all beings, who—by means of the one-hundred-and-eight royal marks of the wheel, which are unimpaired, without defect, unconfused, and free from confusion, born on the smooth surface of the soft soles of his lotus-feet—truly attains, by means of the three worlds as agent, incomparability, that is, the state of being immeasurable or unmeasurable; that Protector, worshipped by all the world, unequalled by all humans, devas, and brahmās, I worship.

චුද්දසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The explanation of the fourteenth homage verse is complete.

15.

15.

බුද්ධං නරානරසමොසරණං ධිතත්තං,පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරං;

අත්ථාභිකාමනරදෙවහිතාවහං තං,වන්දාමි කාරුණිකමග්ගමනන්තඤාණං.

I worship the Buddha, the resort of humans and non-humans, steadfast in mind, who has dispelled the darkness with the radiance of the lamp of wisdom; him who brings the welfare desired by humans and devas, the compassionate, the supreme, the one of infinite knowledge.

15. එවං [Pg.100] චුද්දසමගාථාය නාථං නත්වා ඉදානි නරානරස මොසරණන්ත්‍යාදීහි සත්තහි ගුණෙහි ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතු කාමො බුද්ධං නරානරසමොසරණන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන තභජජගණෙහි ගරුද්වයෙන ච රචිතත්තා චුද්දසක්ඛරෙහි යුත්තා වසන්තතිලකාගාථාති දට්ඨබ්බා. සාධකං පනෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

15. Having thus worshipped the Protector with the fourteenth verse, now, desiring to pay homage to the Buddha by extolling him with the seven qualities beginning with ‘the resort of humans and non-humans,’ he utters the verse beginning ‘Buddhaṃ narānarasamosaraṇaṃ.’ This, however, should be seen as a verse in the Vasantatilakā meter, as it is composed of the feet ta, bha, ja, ja, and two long syllables, and thus consists of fourteen syllables. The proof for this has already been stated above.

තත්ථ පන නරානරසමොසරණන්ති එත්ථ නරඅනරසමං ඔසරණන්ති පදවිභාගො. මනුස්සදෙවානං සමං ඔසරණං සන්නිපතිතට්ඨානන්ති අත්ථො. නරානරසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සමං අවසරන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති සමොසරණො, බුද්ධො. සමඅවපුබ්බ සරධාතු ගතියං යු. නරානරානං මනුස්සදෙවානං සමොසරණො නරානරසමොසරණො, බුද්ධො. යථා හි මහානිග්‍රොධො ඵලකාමානං සකුණ සමූහානං සමොසරණං හොති, එවං බුද්ධො ලොකිය ලොකුත්තරසම්පත්තිකාමානං මනුස්සදෙවානං සමොසරණො සන්නිපතිතො පටිසරණො වා හොති. තස්මා නරානරසමොසරණන්ති ථොමෙති.

Therein, in the phrase ‘narānarasamosaraṇaṃ,’ the division of words is ‘nara-anara-samaṃ osaraṇaṃ.’ The meaning is ‘a common resort, a meeting place for humans and devas.’ The meaning of the word ‘narānara’ has already been stated above. ‘They resort together, they assemble here’; thus he is a ‘samosaraṇa,’ a resort: the Buddha. This is formed from the root sar, meaning ‘to go,’ with the prefixes sama and ava, plus the suffix yu. The resort of humans and non-humans, i.e., of humans and devas, is narānarasamosaraṇo: the Buddha. For just as a great banyan tree is a resort for flocks of birds desiring fruit, so the Buddha is a resort, a meeting place, or a refuge for humans and devas desiring worldly and supramundane accomplishments. Therefore, he is extolled as ‘the resort of humans and non-humans.’

ධිතත්තන්ති සමාහිතචිත්තං. එත්ථ අත්තසද්දො අත්තසම්මා පණිධි චාතිආදීසු අත්තසද්දො විය චිත්තවාචකො දට්ඨබ්බො. ධියති ඨපියති එත්ථ එතෙන වා එකාරම්මණෙ සම්පයුත්ත ධම්මාති ධිතො, සමාධි. ධාධාතු පතිට්ඨායං ත. ආරම්මණං අදති ආදදාතීති අත්තං, චිත්තං. අදධාතු ආදානෙ ත. ධිතං සමාහිතං අත්තං චිත්තං යස්සාති ධිතත්තො, බුද්ධො. තං ධිතත්තං.

‘Steadfast in self’ (dhitattaṃ) means ‘of composed mind.’ Here the word ‘atta’ should be seen as denoting the mind, like the word ‘atta’ in such phrases as ‘right resolution of self.’ ‘Associated states are placed or established on a single object in this or by this’; thus ‘dhita,’ steadfast: concentration (samādhi). This is from the root dhā, ‘to place,’ with the suffix ta. ‘It eats or takes an object’; thus ‘atta,’ the mind. This is from the root ad, ‘to take,’ with the suffix ta. ‘He whose atta, or mind, is steadfast, composed’; thus ‘dhitatto,’ of steadfast mind: the Buddha. That one (I worship).

පඤ්ඤාපදීපජුතියාති අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතපදීපොභාසෙන කරණභූතෙන. පජානාතීති පඤ්ඤා, අරහත්තමග්ග ඤාණං. යථාසභාවං සබ්බප්පකාරෙහි චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. පඤ්ඤාව ඤෙය්‍යාවරණප්පහානතො සබ්බපකාරෙහි [Pg.101] ධම්මසභාවං දීපෙතීති පඤ්ඤාපදීපො. ජොතෙතීති ජුති, පඤ්ඤාපදීපොභාසො. ජුධාතු දිත්තියන්ති. පඤ්ඤා පදීපොඑව ජුති පඤ්ඤාපදීපජුති. අථ වා පඤ්ඤාපදීපස්ස ජුති පඤ්ඤාපදීපජුති, අයං පන සමාසො අභෙදභෙදූ පචාරෙන දට්ඨබ්බො. තාය පඤ්ඤාපදීපජුතියා.

‘By the radiance of the lamp of wisdom’ means by the instrumental light of the lamp called the knowledge of the path of arahantship. ‘One discerns thereby’; thus paññā, wisdom: the knowledge of the path of arahantship. The meaning is that it penetrates the Dhamma of the Four Noble Truths in all its aspects, in accordance with its true nature. Wisdom itself is the ‘lamp of wisdom’ because it illuminates the nature of things in every way by having abandoned the obstruction of the knowable. ‘It shines’; thus juti, radiance: the light of the lamp of wisdom. This is from the root jut, ‘to shine.’ The lamp of wisdom itself is the radiance; thus paññāpadīpajuti. Alternatively, ‘the radiance of the lamp of wisdom’ is paññāpadīpajuti. This compound, however, should be seen as a trope involving both identity and difference. By that radiance of the lamp of wisdom.

විහතන්ධකාරන්ති හනිතබ්බඅවිජ්ජාසඞ්ඛාතමොහතමං. සවාසනකිලෙසප්පහානතො විසෙසෙන හනිතබ්බොති විහතො. විපුබ්බහනධාතු හිංසායං ත. අන්ධං තමං කරොතීති අන්ධකාරො, අවිජ්ජාසඞ්ඛාතමොහො. විසයසභාවපටිච්ඡාදනතො අන්ධකාරසරික්ඛකතාය මොහො අන්ධකාරොති වුච්චති. අථ වා අන්ධං පඤ්ඤාචක්ඛුඅන්ධං කරොතීති අන්ධකාරො, මොහො. අන්ධසද්දූපපද කරධාතු ණ. විහතො අන්ධකාරො යෙන සොති විහතන්ධකාරො, බුද්ධො. තං විහතන්ධකාරං. යථා හි ලොකෙ පදීපො අත්තනො ජුතියා අන්ධකාරං හනති, එවං බුද්ධස්ස අරහත්තමග්ගපඤ්ඤාපි අවිජ්ජන්ධකාරං හනතීති වුත්තා. අයං පන හීනූපමාති වුච්චති. පඤ්ඤාවතො හි එකපල්ලඞ්කෙනපි නිසින්නස්ස දසසහස්සි ලොකධාතු එකපජ්ජොතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ පජ්ජොතා. කතමෙ චත්තාරො. චන්දපජ්ජොතො, සූරියපජ්ජොතො, අග්ගිපජ්ජොතො, පඤ්ඤා පජ්ජොතො. ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ චත්තාරො පජ්ජොතා. එතදග්ගං භික්ඛවෙ ඉමෙසං චතුන්නං පජ්ජොතානං යදිදං පඤ්ඤා පජ්ජොතො’’ති.

'Dispelling the darkness' means the darkness of delusion, also known as ignorance, which is to be destroyed. Because it is to be destroyed in a special way through the abandonment of defilements along with their latent tendencies, it is called 'dispelled.' The root han with the prefix vi is in the sense of 'harming,' with the suffix ta. 'It makes one blind,' thus it is 'darkness'—that is, the delusion called ignorance. Because it conceals the true nature of objects, delusion is likened to darkness and thus called 'darkness.' Alternatively, it makes the eye of wisdom blind—thus, it is called 'darkness,' meaning delusion. The word andhakāra is formed from the root kar (to make) with andha (blind) as a prefix, and the suffix ṇa. 'He by whom the darkness is dispelled' is vihatandhakāro, the Buddha. [The verse refers] to him, the one who has dispelled the darkness. Just as in the world, a lamp dispels darkness by its own radiance, so too the wisdom of the Buddha’s path to Arahantship dispels the darkness of ignorance—thus it is said. This, however, is called an inferior simile. For one endowed with wisdom, even while sitting in a single posture, the ten-thousandfold world-system becomes illuminated. As the Blessed One has said: 'Monks, there are these four lights. What four? The light of the moon, the light of the sun, the light of fire, and the light of wisdom. These, monks, are the four lights. Among these four lights, monks, the light of wisdom is supreme.'

පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරන්ති එත්ථ පන පඤ්ඤාපදීප ජුතියාතිඉමිනා බුද්ධස්ස අරහත්තමග්ගඤාණං මුඛ්‍යෙන දස්සෙති. තං දස්සනෙන පාරමීඤාණඤ්ච විපස්සනාඤාණඤ්ච හෙට්ඨිමමග්ගඵල ඤාණඤ්ච ඵලූපචාරෙන දීපෙති. තද්දීපකෙන අවිජ්ජන්ධකාරප්පහානං පඨමකාරණූපචාරෙන පකාසෙති. තප්පකාසනෙන අරහත්ත ඵලඤාණලභනං දුතියකාරණූපචාරෙන විභාවෙති. තං විභාවනෙන [Pg.102] සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිසබ්බබුද්ධගුණලභනං තතිය කාරණූපචාරෙන ආනුභාවෙති.

Here, in the phrase 'By the radiance of the lamp of wisdom, dispelling the darkness,' the words 'by the radiance of the lamp of wisdom' primarily indicate the Buddha’s knowledge of the path to Arahantship (arahatta-magga-ñāṇa). Through this indication, it also illuminates the knowledge of the perfections (pāramī-ñāṇa), the knowledge of insight (vipassanā-ñāṇa), and the knowledge of the lower paths and fruits by way of transference of the effect. By means of that illumination, it makes known the abandonment of the darkness of ignorance by way of transference to the first cause. Through this making known, it reveals the attainment of the knowledge of the fruit of Arahantship by way of transference to the second cause. By that revelation, it makes manifest the attainment of omniscient knowledge and all other Buddha-qualities by way of transference to the third cause.

නනු ච සබ්බෙසම්පි ඛීණාසවානං පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරතා සම්භවති, අථ කස්මා අඤ්ඤසාධාරණාවිසෙස ගුණෙන බුද්ධස්ස ථොමනා කතාති. සවාසනප්පහානෙන අනඤ්ඤසාධාරණවිසෙසතාය සම්භවතො. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං සතිපි පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරත්තෙ අරියසාවකපච්චෙකබුද්ධානං සවාසනාය කිලෙසප්පහානං න විජ්ජති. සම්මාසම්බුද්ධානංයෙව සවාසනප්පහානෙන කිලෙසප්පහානස්ස විසෙසො විජ්ජතීති සාතිසයවසෙන අවිජ්ජන්ධකාරප්පහානෙන භගවන්තංයෙව පඤ්ඤාපදීපජුතියා විහතන්ධකාරන්ති ථොමෙතීති.

But surely, for all who have destroyed the taints, the darkness is dispelled by the radiance of the lamp of wisdom? So why is the Buddha praised with a special quality not shared by others? It is because this is possible due to a unique distinction not shared by others: the abandonment of latent tendencies. For while for all who have destroyed the taints the darkness is dispelled by the radiance of the lamp of wisdom, for noble disciples and Paccekabuddhas the destruction of defilements along with their latent tendencies does not occur. Only in the case of the Perfectly Enlightened Buddhas is there this distinction in the destruction of defilements, through the abandonment of latent tendencies. Therefore, it is the Blessed One alone who is praised as 'the one whose darkness is dispelled by the radiance of the lamp of wisdom,' because of the surpassing way in which the darkness of ignorance is dispelled.

අත්ථාභිකාමන්ති සත්තලොකස්ස ලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතං පයොජනං අතිවිය ඉච්ඡන්තං. කාරණානුරූපං අසති භවතීති අත්ථං, ඵලං. අසධාතු භුවිම්හි ථ. තං අභිඅතිරෙකං කාමෙති ඉච්ඡතීති අත්ථාභිකාමො, බුද්ධො. අත්ථසද්දූපපද අභිපුබ්බකමුධාතු ඉච්ඡායං ණ. තං අත්ථාභිකාමං. නරදෙවහිතාවහන්ති මනුස්සදෙවානං හිතං ධාරකං. හිතං නරති නෙතීති නරො, මනුස්සො. අථ වා නරියති සකෙන කම්මෙන නිය්‍යතීති නරො, මනුස්සො. නරධාතු නයනෙ අ. වුත්තඤ්හි ‘‘කම්මෙන නිය්‍යති ලොකො’’ති. කාමගුණ ඣානාභිඤ්ඤචිත්තිස්සරියාදීහි දිබ්බන්ති කීළන්තීති දෙවා, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා, දිවුධාතු කීළාදීසු ණ. නරා ච දෙවා ච නරදෙවා. හිනොති වඩ්ඪතීති හිතං, ඵලං. හිධාතු වඩ්ඪනෙ ත. නරදෙවානං හිතං නරදෙවහිතං, තං ආවහතීති නරදෙවහිතාවහො, බුද්ධො. නරදෙවහිතසද්දූපපදආපුබ්බ වහධාතු හරණෙ ණ. බුද්ධො හි සබ්බදෙවමනුස්සානං ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තිඅත්ථං ධම්මදෙසනාය ධාරෙතීති වුත්තං හොති, තං නරදෙවහිතාවහං. කාරුණිකමග්ගමනන්ත ඤාණන්ති [Pg.103] එත්ථ කාරුණිකං අග්ගං අනන්තඤාණන්තිපදච්ඡෙදො. තත්ථ කාරුණිකන්ති සබ්බසත්තෙසු මහාකරුණාය යුත්තං, මහාකරුණවන්තං වා. කිරතීති කරුණා. කිරධාතු අපනයනෙ උණපච්චයො. පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො.

'He who desires the good' means one who intensely wishes for the benefit, designated as worldly and supramundane, for the world of beings. The meaning of 'attha' is 'result' (phala), because it comes into being in accordance with a cause. The root as is in the sense of 'being' (bhū), with the suffix tha. He desires that benefit exceedingly—thus, he is called 'one who desires the good,' the Buddha. The root kamu (to desire), preceded by abhi and having attha as a prefix, is in the sense of 'desire' (icchā), with the suffix ṇa. [The verse refers] to him, the one who desires the good. 'Bringer of welfare to gods and men' means one who bears welfare for humans and gods. 'Nara' (man) is so called because he leads (neti) to welfare, or because he is guided (niyyati) by his own actions—thus, 'nara,' a human being. The root nar is in the sense of 'leading' (nayane), with the suffix a. As it is said: 'The world is led by action.' 'Devas' (gods) are so called because they sport (dibbanti) with the pleasures of the senses, meditative attainments, psychic powers, and mastery over mind, or because they dwell in those states. The root divu relates to sporting, etc., with the suffix ṇa. 'Naradeva' means both humans and gods. 'Hita' (welfare) is that which increases (hinoti); it is the result. The root hi relates to growth, with the suffix ta. The welfare of humans and gods is naradevahita, and one who brings that (āvahati) is naradevahitāvaho, the Buddha. The root vah (to bear), preceded by ā and having naradevahita as a prefix, is in the sense of 'bearing' (haraṇe), with the suffix ṇa. For the Buddha bears the purpose of worldly and supramundane attainments for all gods and humans through the teaching of the Dhamma—thus, he is called 'bringer of welfare to gods and men.' 'Compassionate, supreme, with infinite wisdom'—here, the division is 'compassionate, supreme, infinite wisdom.' In this, 'compassionate' means endowed with great compassion toward all beings, or possessing great compassion. 'Karuṇā' (compassion) is so called because it scatters (kirati) the suffering of others. The root kir relates to removing, with the suffix uṇa. The meaning is that it dispels and removes the suffering of others.

අථ වා කිනාතීති කරුණා. කිධාතු හිංසායං රුණපච්චයො. පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති විබාධතීති අත්ථො. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති වා කරුණා. කරධාතු උණපච්චයො. අථ වා කං වුච්චති සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. කංසද්දූපපද රුධිධාතු ආවරණෙ යුපච්චයො. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතා ලක්ඛණා. අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබාධතීති අත්ථො. කරුණාය මහාකරුණාය යුත්තො කාරුණිකො. කරුණා අස්ස අත්ථීති වා කාරුණිකො, බුද්ධො. තං කාරුණිතං. අග්ගන්ති ජාතිපුඤ්ඤ ගුණමහත්තභාවෙන සබ්බසත්තුත්තමං සෙට්ඨභාවං අජති ගච්ඡතීති අග්ගො, බුද්ධො. අජධාතු ගතියං අ. ජස්ස ගො. බුද්ධො හි අසම්භින්නඛත්තියවංසෙ ජාතත්තා ජාතිවසෙන ච පූරිතපාරමීපුඤ්ඤත්තා පුඤ්ඤවසෙන ච අපරිමිතනිරුපමසීලාදි ගුණවිසෙසෙන සමන්නාගතත්තා ගුණවසෙන ච අනන්තලොකධාතූසු සබ්බසත්තුත්තමභාවං ගච්ඡතීති අග්ගො. නිබ්බානං අජති ගච්ඡතීති වා අග්ගො. අථ වා අජෙති ඛෙපෙති කිලෙසෙති අග්ගො, බුද්ධො. අජධාතු ඛෙපනෙ අ. තං අග්ගං. අනන්තඤාණන්ති ගණනවසෙන ච සභාවවසෙන ච විසයවසෙන ච අන්තවිරහිතඤාණං. කෙනචි පුග්ගලෙන ඤාණෙන අනන්තං අපරිච්ඡින්නං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං වා. නත්ථි අන්තං යස්සාති අනන්තං, ඤාණං. සබ්බඤෙය්‍යධම්මං ජානාතීති ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. අනන්තං ඤාණං යස්ස සොති අනන්තඤාණො, බුද්ධො. බුද්ධස්ස හි ඤාණං කොචි මනුස්සො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා එත්තකන්ති පරිච්ඡින්දිතුං න සක්කොති, තස්මා අනන්තං අපරිමාණං හොතීති වුත්තං හොති.

Or, because it injures (kināti), it is karuṇā. The root ki is in the sense of 'to injure,' with ruṇa as a suffix. The meaning is that when others suffer, it injures or afflicts the compassionate one. Or, karuṇā is that which causes the hearts of the virtuous to tremble when others suffer. The root is kara with uṇa as a suffix. Or else, kaṃ is said to be happiness, and karuṇā obstructs it. The word kaṃ as a prefix is combined with the root rudhi, meaning 'to obstruct,' with yu as a suffix. Its characteristic is the desire to remove the suffering of others. The meaning is that because the compassionate are unconcerned with their own happiness, it obstructs and afflicts their happiness. One who is endowed with compassion, with great compassion, is compassionate. Or, one who has compassion is compassionate—the Buddha. [The verse refers] to him, the compassionate one. 'The foremost'—by virtue of birth, merit, and greatness of qualities, he attains the supreme state of being the highest of all beings—this is the foremost, the Buddha. The root aj is in the sense of 'to go,' with a as a suffix. Ja becomes go. Because the Buddha is born into an unbroken line of Khattiyas, by virtue of birth; and because he has fulfilled the perfections, by virtue of merit; and because he is endowed with immeasurable and incomparable special qualities such as morality, by virtue of qualities—thus, he attains the state of being the highest of all beings in infinite world-systems, and so he is 'the foremost.' Or, because he goes to Nibbāna, he is 'the foremost.' Or else, he overcomes and destroys defilements—thus, he is 'the foremost,' the Buddha. The root aj is in the sense of 'to destroy,' with a as a suffix. [The verse refers] to him, the foremost. 'Infinite knowledge'—knowledge that is limitless by way of calculation, by way of its nature, and by way of its object. By any person's knowledge it is endless and cannot be delimited; or, it means possessing omniscient knowledge. That which has no end is infinite—knowledge. Knowing all knowable phenomena is knowledge—omniscient knowledge. One whose knowledge is infinite is the Buddha. Indeed, no human, god, or Brahmā can delimit the Buddha's knowledge as 'this much'—therefore, it is said to be infinite and immeasurable.

වුත්තඤ්හෙතං [Pg.104] සාරිපුත්තත්ථෙරඅපදානෙ –

For this was said in the Apadāna of the Elder Sāriputta:

‘‘සක්කා සමුද්දෙ උදකං, පමෙතුං අළ්හකෙන වා;

නත්වෙව තව සබ්බඤ්ඤු, ඤාණං සක්කා පමෙතවෙ’’ති.

"It is possible to measure the water in the ocean with a measuring cup, O All-Knowing One, but it is never possible to measure your knowledge."

කාරුණිකමග්ගමනන්තඤාණන්ති එත්ථ ච කරුණග්ගහණෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති, මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලන්ති. අග්ගන්ති එතෙන භගවතො අපරිමිතනිරුපමසීලාදිගුණසමඞ්ගීතාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං උත්තමභාවං දස්සෙති. අනන්තඤාණන්තිඑතෙන සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. සබ්බඤ්ඤුතඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණං සම්මාසම්බොධීති වුච්චති. තස්ස ච සාමත්ථියෙන චතුපටිසම්භිදාඤාණං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං ඡඅසාධාරණඤාණානි ච ඡඅභිඤ්ඤා අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පන ඤාණානි දසබලඤාණානි සොළසඤාණචරියා ච චතුචත්තාරීසඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තතිඤාණවත්ථූනි චාති එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාපභෙදානං වසෙන ඤාණාචාරං දස්සෙතීති. තං බුද්ධං අහං විප්පසන්නෙන චෙතසා වන්දාමීති සම්බන්ධොති.

Here, by the inclusion of 'compassionate' (kāruṇikaṃ) in the phrase 'compassionate, supreme, with infinite wisdom,' the root of perfect enlightenment is shown. For the Blessed One, with a mind stirred by great compassion, made his aspiration at the feet of Dīpaṅkara to rescue beings from the mire of saṃsāra. Having fulfilled the perfections progressively over four incalculable aeons and one hundred thousand great aeons, he attained unsurpassed perfect enlightenment—thus, compassion is the root of perfect enlightenment. By 'supreme,' this indicates the Blessed One’s supreme state among countless beings in infinite world-systems, due to his being endowed with immeasurable and incomparable virtues such as morality. By 'infinite wisdom,' this signifies perfect enlightenment. For the knowledge of the supreme path is the proximate cause of omniscient knowledge, and omniscient knowledge is the proximate cause of the knowledge of the supreme path; this is called perfect enlightenment. And by its power, the range of knowledge is shown through its many divisions of wisdom, such as the four analytical knowledges, the four kinds of fearlessness, the six unique knowledges, the six higher knowledges, the unshaken knowledges in the eight assemblies, the ten powers, the sixteen modes of conduct in knowledge, the forty-four bases of knowledge, and the seventy-seven bases of knowledge. 'I pay homage to that Buddha with a serene mind'—this is the connection.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. නරානරසමොසරණං මනුස්සදෙවානං සමං ඔසරණං සන්නිපතිතට්ඨානං, ධිතත්තං සමාහිතචිත්තං, පඤ්ඤාපදීපජුතියා අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාත පදීපොභාසෙන කරණභූතෙන විහතන්ධකාරං හනිතබ්බ අවිජ්ජාසඞ්ඛාතමොහතමං, අත්ථාභිකාමං සත්තලොකස්ස ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතපයොජනං අතිවිය ඉච්ඡන්තං, නරදෙවහිතාවහං මනුස්සදෙවානං හිතං ධාරකං, කාරුණිකං සබ්බසත්තෙසු [Pg.105] මහාකරුණාය යුත්තං මහාකරුණවන්තං වා, අග්ගං ජාතිපුඤ්ඤගුණමහත්තභාවෙන සබ්බසත්තුත්තමං, අනන්ත ඤාණං ගණවසෙන ච සභාවවසෙන ච විසයවසෙන ච අන්තවිරහිතඤාණං, අනන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤාණවන්තං වා තං බුද්ධං අහං විප්පසන්නෙන චෙතසා වන්දාමීති.

Herein is the concise exposition. I worship with a serene mind that Buddha, who is the resort of humans and non-humans, the equal meeting place of humans and devas, the assembly of those who have come together; who is steadfast in mind, with a composed heart; by whom the utter darkness of delusion, called ignorance, is dispelled and destroyed by the radiance of the lamp of wisdom, which is the light of the knowledge of the path to arahantship; who greatly desires the purpose, both worldly and supramundane, for the world of beings; who brings welfare to humans and devas, sustaining their benefit; who is compassionate, endowed with great compassion for all beings; who is supreme, the highest of all beings by virtue of the greatness of his birth, merit, and qualities; and who is of infinite knowledge—knowledge without end by way of enumeration, inherent nature, or range, or possessing omniscience.

පන්නරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The exposition of the fifteenth homage verse is complete.

16.

16.

අඛිලගුණනිධානො යො මුනින්දොපගන්ත්වා,වනමිසිපතනව්හං සඤ්ඤතානං නිකෙතං;

තහිමකුසලඡෙදං ධම්මචක්කං පවත්තො,තමතුලමභිකන්තං වන්දනෙය්‍යං නමාමි.

The treasure of all virtues, the Lord of Sages, having approached the wood named Isipatana, the abode of the restrained, there he set in motion the Dhamma Wheel, cutting off the unwholesome; that incomparable, most excellent one, worthy of homage, I salute.

16. එවං පන්නරසමගාථාය බුද්ධං වන්දිත්වා ඉදානි ඉසිපතන මිගදායෙ ධම්මචක්කපවත්තනාදිගුණෙහි ථොමිත්වා මුනින්දං වන්දිතු කාමො අඛිලගුණනිධානො ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන නනමයයගණෙහි රචිතත්තා පන්නරසක්ඛරෙහි යුත්තා මාලිනී ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘නනමයයයුතායං මාලිනීභොගිසීහී’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං භොගිසීහි අට්ඨසත්තයතීහි යුත්තා ච නනමයයයුතා නනගණමගණ යයගණෙහි යුත්තා ච චෙ සියුං, අයං ගාථා මාලිනීගාථා නාමාති. එත්ථ ච භොගිසීහීති භොගඉසීහීති පදච්ඡෙදො. භොගසද්දො අට්ඨසඞ්ඛ්‍යා වාචකො. ඉසිසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො.

16. Having thus paid homage to the Buddha with the fifteenth verse, now desiring to pay homage to the Lord of Sages by extolling his qualities, such as the turning of the Wheel of Dhamma in the Deer Park at Isipatana, he speaks this verse beginning with 'Akhilaguṇanidhāno.' This verse, composed with the na-na-ma-ya-ya gaṇas and having fifteen syllables, should be recognized as a Mālinī verse. As stated in the Vuttodaya: 'The Mālinī is composed of na-na-ma-ya-ya and has a caesura at the eighth and seventh syllables.' The meaning is this: If each line has a caesura after the eighth and seventh syllables, and is also composed of the na-gaṇa, na-gaṇa, ma-gaṇa, ya-gaṇa, and ya-gaṇa, then this verse is called a Mālinī verse. Here, 'bhogisīhī' should be analyzed as 'bhoga-isīhi.' The word 'bhoga' denotes the number eight, and the word 'isi' denotes the number seven. This should be understood.

තත්ථ අඛිලගුණනිධානොති සබ්බලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතානං සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානො. එත්ථ ච අඛිලසද්දො අනවසෙසවාචකො. සබ්බොති අත්ථො. වුත්තඤ්හි මධුටීකායං ‘‘ඛිලසද්දො හෙත්ථ අවසෙසවාචකො’’ති. න ඛිලං අඛිලං. අථ වා න ඛීයතීති අඛිලං[Pg.106], සබ්බං. නපුබ්බඛිධාතු ඛයෙ ලො. ගුණසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අඛිලානි සබ්බානි ගුණානි අඛිලගුණානි, තෙසං නිධාති තිට්ඨති එත්ථාති අඛිලගුණනිධානො, මුනින්දො ලබ්භති. යොති යො යාදිසො. මුනින්දොපගන්ත්වාති එත්ථ මුනින්දො උපගන්ත්වාති පදච්ඡෙදො. මුනින්දොති අගාරියමුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙක මුනිවසෙන පඤ්චන්නං මුනීනං ඉන්දො ඉස්සරොති අත්ථො. තස්ස පන වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අඛිලගුණනිධානො යො මුනින්දො සඤ්ඤතානං නිකෙතං ඉසිපතනඅව්හං වනං උපගන්ත්වා තහිං අකුසලඡෙදං ධම්මචක්කං පවත්තොති සම්බන්ධො.

Therein, 'akhilaguṇanidhāno' means the foundation of all virtues, such as morality, concentration, and wisdom, which are classified as worldly and supramundane. Here, the term 'akhila' signifies 'without remainder,' meaning 'all.' As stated in the Madhuṭīkā: "The term 'khila' here denotes 'remainder.'" 'Na khilaṃ' means 'not khila,' hence 'akhila.' Alternatively, 'akhila' means 'that which does not diminish,' hence 'all.' (It is formed from the root 'khid' in the sense of decay, with the prefix 'na' and the suffix 'la'). The meaning of the term 'guṇa' has been explained earlier. All virtues without exception are 'akhilaguṇāni'; 'nidhāna' means 'that in which they are deposited' or 'that in which they abide.' Thus, 'akhilaguṇanidhāno' refers to the Lord of Sages. 'Yo' means 'who' or 'of such kind.' In the phrase 'munindopagantvā,' the word division is 'munindo upagantvā.' 'Munindo' refers to the lord or sovereign of five kinds of sages: householder sages, homeless sages, trainee sages, perfected sages, and Paccekabuddhas. The meaning of this term has been explained earlier. The connection is as follows: 'The Lord of Sages, the treasure of all virtues, having approached the forest named Isipatana, the abode of the restrained ones, there set in motion the Wheel of Dhamma, cutting off unwholesomeness.'

වනමිසිපතනව්හන්ති වනං ඉසිපතනඅව්හන්ති පදච්ඡෙදො. එත්ථ වනන්ති මිගදායවනං. තඤ්හි විවෙකකාමෙහි වනිතබ්බං සම්භජිතබ්බං එත්ථාති වනන්ති වුච්චති. වනධාතු සම්භත්තියං ක්වි. ඉසිපතනව්හන්ති ඉසිපතනනාමිකං ඉසීනං පතනට්ඨානත්තා ඉසිපතනන්ති වොහරිතබ්බං වා, සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති ඉසි, පච්චෙකබුද්ධාදයො. ඉසධාතු ගවෙසනෙ ඉපච්චයො. තෙ පතන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති ඉසිපතනං, වනං. ඉසිසද්දූපපදපතධාතු ගතියං යු. අථ වා ඉසීනං පතනං ඉසිපතනං, වනං. අව්හෙතබ්බං වොහරිතබ්බන්ති අව්හං. ආපුබ්බව්හෙධාතු අව්හයනෙ ක්වි. සංයොගපරත්තා ආකාරස්ස රස්සාදෙසො. ඉසිපතනන්ති අව්හෙතබ්බන්ති ඉසිපතනව්හං, වනං. සඤ්ඤතානන්ති කායවචීමනොසංයමන්තානං සාධූනං. සංයමන්තීති සඤ්ඤතා, පච්චෙකබුද්ධාදයො සාධූ. සංපුබ්බයමුධාතු උපරමෙ ත. තෙසං සඤ්ඤතානං. නිකෙතන්ති වසනට්ඨානං, රම්මණට්ඨානං වා. නිකිතති නිවසති රම්මති වා එත්ථාති නිකෙතං, වනං. නිපුබ්බ කිතධාතු නිවාසෙ ණ. උපගන්ත්වාති ගමිත්වා. තහින්ති තස්මිං ඉසිපතනනාමකෙ මිගදායවනෙ. අකුසලඡෙදන්ති අකුසලස්ස සමුච්ඡෙදං. අකුසලං ඡින්දති සමුච්ඡින්දති [Pg.107] එතෙන සුත්තෙනාති අකුසලඡෙදං, ධම්මචක්ක පවත්තනසුත්තං. අකුසලසද්දූපපදඡිදිධාතු ද්විධාකරණෙ ණ.

The phrase is divided as: 'vanaṃ isipatanaavhaṃ'. Here, 'vana' refers to the deer park (Migadāya). Because it is to be frequented and associated with by those who desire seclusion, it is called 'vana.' (It is formed from the root 'van' in the sense of associating, with the suffix 'kvi'). 'Isipatanavhaṃ' means 'named Isipatana.' It should be called 'Isipatana' because it is the place of the falling of seers (isīnaṃ patanaṭṭhāna), or because 'isi' refers to those who seek or search for the aggregates of virtue, etc., such as Paccekabuddhas and others. (It is formed from the root 'is' in the sense of searching, with the suffix 'i'). They fall (patanti) or assemble there, hence it is called 'Isipatana,' the forest. (It is formed from the root 'pat' in the sense of going, with the suffix 'yu,' preceded by 'isi' as a qualifier). Alternatively, 'Isipatana' means the falling of the seers, the forest. 'Avhaṃ' means 'it should be called or designated.' (It is formed from the root 'vhe' in the sense of calling, with the prefix 'ā' and the suffix 'kvi'). Due to the following conjunct consonant, the long 'ā' becomes short. 'Isipatanavhaṃ' means 'the forest to be designated as Isipatana.' 'Saññatānaṃ' refers to the virtuous ones who restrain body, speech, and mind. Those who restrain are called 'saññatā,' such as Paccekabuddhas and other virtuous beings. (It is formed from the root 'yam' in the sense of ceasing, with the prefix 'saṃ' and the suffix 'ta'). (The phrase applies to) those disciplined ones. 'Niketaṃ' means a dwelling place or a delightful place. It is called 'niketaṃ' because one resides or delights there, the forest. (It is formed from the root 'kit' in the sense of dwelling, with the prefix 'ni' and the suffix 'ṇa'). 'Upagantvā' means 'having gone to.' 'Tahiṃ' means 'in that deer park named Isipatana.' 'Akusalachedaṃ' means the cutting off of unwholesomeness. It is called 'akusalachedaṃ' because it cuts off and destroys unwholesomeness by means of this discourse—this refers to the Discourse on Setting the Wheel of Dhamma in Motion. (It is formed from the root 'chid' in the sense of dividing, with 'akusala' as a qualifier and the suffix 'ṇa').

ධම්මචක්කන්ති ධම්මචක්කපවත්තනසුත්තං. එත්ථ හි චක්කසද්දො සම්පත්තියං, ලක්ඛණෙ, රථඞ්ගෙ, ඉරියාපථෙ, දානෙ, රතන ධම්මඛුරචක්කාදීසු ච දිස්සති. චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානන්තිආදීසු හි සම්පත්තියං දිස්සති. පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානීති එත්ථ ලක්ඛණෙ. චක්කංව වහතො පදන්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. චතුචක්කං නවද්වාරන්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො චක්කං වත්තය සබ්බපාණීනන්ති එත්ථ දානෙ. දිබ්බචක්කරතනං පාතුරහොසීති එත්ථ රතනචක්කෙ. මයා පවත්තිතං චක්කන්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස චක්කං භමති මත්ථකෙති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ඛුරපරියන්තෙන චක්කෙනාති එත්ථ පහරණචක්කෙ. අසනිවිචක්කන්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ දට්ඨබ්බො. තඤ්හි සතිපට්ඨානාදිධම්මං චක්කෙති පවත්තෙතීති ධම්මචක්කන්ති වුච්චති. අරියසච්චාදිධම්මං වා චක්කෙති පවත්තෙතීති චක්කන්ති. අථ වා ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං ආණාචක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං, තෙන වුත්තං පටිසම්භිදායං ‘‘ධම්මචක්කන්ති කෙනට්ඨෙන ධම්මචක්කං. ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මෙ ඨිතො පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි. අපි ච ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. තත්ථ පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨිනයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පෙතං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු පන ධම්මදෙසනාඤාණං අධිප්පෙතං. සුත්තං පන ඨානූපචාරෙන ධම්මචක්කන්ති වුච්චති. පවත්තොති පඤ්චවග්ගියානං [Pg.108] භික්ඛූනං ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බාතිආදිනා අදෙසයි.

'Dhammacakka' refers to the Discourse on Setting the Wheel of Dhamma in Motion. Here, the term 'cakka' (wheel) is seen in contexts such as accomplishment, characteristics, chariot parts, modes of conduct, generosity, jewels, the Dhamma, razor-wheels, and others. For example, in "Monks, these four wheels, possessed by which devas and humans..."—here, it refers to accomplishment. In "Wheels appeared on the soles of his feet"—here, it refers to characteristics. In "Like a wheel following the foot of the beast of burden"—here, it refers to chariot parts. In "A four-wheeled vehicle with nine gates"—here, it refers to modes of conduct. In "Give, enjoy, do not be heedless, turn the wheel for all beings"—here, it refers to generosity. In "The divine wheel-treasure appeared"—here, it refers to the jewel-wheel. In "The wheel set in motion by me"—here, it refers to the Dhamma-wheel. In "For a man consumed by desire, a wheel turns on his head"—here, it refers to a razor-wheel. In "With a wheel having a razor's edge"—here, it refers to a weapon-wheel. In "A thunderbolt-wheel"—here, it refers to a thunderbolt-circle. But here, this should be understood as the Dhamma-wheel. For it is called the 'Wheel of Dhamma' because it sets rolling and sets in motion the Dhamma, such as the foundations of mindfulness and so forth. Alternatively, it is called the 'Wheel' because it sets rolling and sets in motion the Dhamma, such as the Noble Truths and so forth. Or, because it is not separate from the Dhamma, and is both the Dhamma and the wheel of command, it is called the 'Wheel of Dhamma.' 'A wheel by means of the Dhamma, by justice'—thus it is called the 'Wheel of Dhamma.' Therefore, it is said in the Paṭisambhidāmagga: "'Wheel of Dhamma'—in what sense is it the Wheel of Dhamma? It is the Wheel of Dhamma because it sets the Dhamma and the wheel in motion, or because it sets the wheel and the Dhamma in motion. It is the Wheel of Dhamma because it is set in motion by the Dhamma, because it is set in motion by righteous conduct, because it is set in motion while one is established in the Dhamma," and so on. Moreover, the 'Wheel of Dhamma' refers both to the knowledge of penetration and the knowledge of teaching. Therein, the knowledge of penetration is the knowledge by which, seated on the throne of enlightenment, he penetrated the four truths with their sixteen aspects and sixty-thousand modes. The knowledge of teaching is the knowledge by which he set in motion the Wheel of Dhamma, with its three turnings and twelve aspects. Both of these are indeed knowledge born in the breast of the Ten-Powered One. Among these, however, the knowledge of teaching the Dhamma is intended. The discourse, however, is called the 'Wheel of Dhamma' by transference of epithet. 'Setting in motion' means he taught the group of five monks thus: "Monks, these two extremes should not be pursued by one who has gone forth..." and so on.

තමතුලමභිකන්තන්ති තං අතුලං අභිකන්තන්ති පදච්ඡෙදො. එත්ථ තන්ති මුනින්දං. අතුලන්ති සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසං. නත්ථි තුලො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අතුලො, මුනින්දො. තස්ස හි අපරිමාණාසු ලොක ධාතූසු සීලාදීහි ගුණෙහි සදිසො පුග්ගලො නත්ථි. අසදිසෙහි බුද්ධෙහි සමොති අත්ථො. අභිකන්තන්ති සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය කන්තං කමනීයං සරීරවණ්ණවන්තං. අතිරෙකං තුසිතබ්බසරීරවණ්ණසම්පන්නං වා. අභික්කන්තවණ්ණන්ති හි වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං කකාරලොපඤ්ච වණ්ණපදලොපං කත්වා වුත්තසන්ධිවසෙන අභිකන්තන්ති වුත්තං. උත්තරපදලොප වසෙන වා. මුනින්දස්ස පන සරීරවණ්ණං සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය අතිරෙකං වා කමියති තොසියතීති අභිකන්තන්ති වුච්චති. අභිපුබ්බකමුධාතු ඉච්ඡාකන්තීසු ත. අභිකන්තං වණ්ණං සරීරවණ්ණං යස්ස සොති අභිකන්තො, මුනින්දො. තස්ස හි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජන ලක්ඛණෙහි ච ඡබ්බණ්ණරංසීහි ච සුවණ්ණවණ්ණෙන ච සමන්නා ගතත්තා සරීරසොභග්ගප්පත්තිතො සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය කමනීයො තුට්ඨො සරීරවණ්ණො අත්ථීති අභිකන්තන්ති ථොමෙති. තං අභිකන්තං. වන්දනෙය්‍යන්ති දෙවමනුස්සානං වන්දනාරහං. තෙහි වන්දිතබ්බං වා, වන්දියතෙ ථොමියතෙ වා වන්දනං. භාවසාධනොයං. වන්දධාතු වදිධාතු වා අභිවාදනථුතීසු යු. තං අරහතීති වන්දනෙය්‍යො, මුනින්දො. වන්දපදං අරහතිතද්ධිතෙ ණෙය්‍යො.

`Tamatulamabhikantaṃ`—the division of the words is `taṃ atulaṃ abhikantaṃ`. Here, `taṃ` refers to the Lord of Sages. `Atulaṃ` means incomparable in virtues such as morality, unmatched by anyone. There is no person equal or similar to him; thus, he is `atulo`, the Lord of Sages. For in the immeasurable world-systems, no person equal to him in virtues such as morality exists. The meaning is that he is equal to the incomparable Buddhas. `Abhikantaṃ` means possessing a bodily form that is exceedingly lovely and desirable to all gods and humans, or endowed with an extraordinary and delightful bodily form. For although one should say `abhikkantavaṇṇaṃ`, for the sake of preserving the meter, after eliding the letter 'k' and the word 'vaṇṇa', `abhikantaṃ` is said by way of euphonic combination in speech. Or, it is by means of eliding the final word of the compound. Furthermore, the Lord of Sages' bodily form is exceedingly or extraordinarily desired and delighted in by all gods and humans; thus, he is called `abhikantaṃ`. The root `kamu` with the prefix `abhi` is used in the senses of 'desire' and 'loveliness'; the suffix is `ta`. He whose form, whose bodily form, is lovely is `abhikanto`, the Lord of Sages. For, being endowed with the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, the six-colored rays, and a golden complexion, and having attained such bodily splendor, he possesses a bodily form that is exceedingly desirable and pleasing to all gods and humans; thus, he is praised as `abhikantaṃ`. That lovely one. `Vandaneyyaṃ` means worthy of veneration by gods and humans, or he who is to be venerated by them. Or `vandanaṃ` means 'is venerated' or 'is praised'; this is a derivation in the abstract sense. The root `vand` or the root `vad` is used in the senses of homage and praise, with the suffix `yu` (ana). He is worthy of that, thus he is `vandaneyyo`, the Lord of Sages. The word `vanda` takes the secondary suffix `ṇeyya` in the sense of 'worthy of'.

අථ වා දෙවමනුස්සෙහි වන්දිතබ්බං ථොමිතබ්බන්ති වා වන්දනෙය්‍යො, මුනින්දො. සො හි ආදිමජ්ඣපරියොසාන ගුණෙහි සමන්නාගතත්තා සබ්බදෙවමනුස්සානං වන්දනාරහො තෙහි වා වන්දිතබ්බො හොති. තත්ථ ච ආදිගුණං නාම කරුණානිදානං [Pg.109] සීලං පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො. මජ්ඣ ගුණං නාම සමාධි ඣානත්තයයොගතො. පරියොසානගුණං නාම පඤ්ඤා තතො උත්තරි කරණීයාභාවතොති විසෙසෙන භගවතො වන්දනෙය්‍යන්ති ථොමෙති. අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමි වන්දාමීති සම්බන්ධො.

Alternatively, the Lord of Sages is `vandaneyyo` (worthy of veneration), meaning he is to be revered and praised by gods and humans. For, being endowed with virtues at the beginning, middle, and end, he is worthy of the homage of all gods and humans, and thus should be revered by them. Here, the virtue at the beginning is morality, rooted in compassion, proceeding from abstinence from killing living beings and so forth. The virtue in the middle is concentration, due to association with the three jhānas. The virtue at the end is wisdom, because there is nothing further to be done beyond it. Thus, the Blessed One is especially praised as `vandaneyyo` (worthy of veneration). The connection is: 'I pay homage and venerate with the three doors.'

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. අඛිලනිධානො සබ්බ ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතානං සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණ සමූහානං පතිට්ඨානො යො යාදිසො මුනින්දො පඤ්චන්නං මුනීනං ඉන්දො ඉස්සරො භගවා, සඤ්ඤතානං කායවචීමනොසංය මන්තානං සාධූනං, නිකෙතං වසනට්ඨානං රම්මණට්ඨානං වා, ඉසිපතනව්හං ඉසිපතනනාමිකං ඉසිපතනන්ති වොහරිතබ්බං වා, වනං මිගදායවනං, උපගන්ත්වා ගමිත්වා තහිං තස්මිං ඉසිපතනනාමකෙ මිගදාය වනෙ, අකුසලස්ස සමුච්ඡෙදං, ධම්මචක්කං ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තං, පවත්තො පඤ්චවග්ගියානං භික්ඛූනං අදෙසයි, අතුලං සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසං, අභිකන්තං සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිය කන්තං කමනීයං තුට්ඨි සරීරවණ්ණවන්තං, වන්දනෙය්‍යං දෙව මනුස්සානං වන්දනාරහං තෙහි වා වන්දිතබ්බං, තං මුනින්දං අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමි වන්දාමීති.

Here is the concise explanation: The Lord of Sages, the Blessed One, who is the foundation of all treasures, the basis of all worldly and supramundane groups of virtues such as morality, concentration, and wisdom; the lord of the five sages; the ruler of the self-controlled in body, speech, and mind; the abode of the virtuous, the delightful dwelling place or resort, called Isipatana, the deer park—having gone to that Isipatana deer park, he taught the cessation of the unwholesome, the Wheel of Dhamma, and the Discourse on the Setting in Motion of the Wheel of Dhamma to the group of five monks. To that Lord of Sages, who is incomparable in virtues such as morality, unequaled by anyone; splendid, exceedingly pleasing to all gods and humans, delightful, joyful, and radiant in bodily form; and worthy of homage by gods and humans, deserving to be venerated by them—to him I bow and venerate with the three doors (of body, speech, and mind).

සොළසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the sixteenth homage verse is complete.

17.

17.

සුචිපරිවාරිතං සුරුචිරප්පභාහි රත්තං,සිරිවිසරාලයං ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතං;

රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තං,සුරනරපූජිතං සුගතමාදරං නමාමි.

I respectfully bow to the Well-Gone One, surrounded by purity, radiant with excellent light, dwelling in a widespread abode of glory, endowed with guarded senses, adorned with signs such as the orbs of the sun and moon, revered by gods and humans.

17. එවං සොළසමගාථාය මුනින්දං වන්දිත්වා ඉදානි සුචිපරිවාරිතන්ත්‍යාදීහි සත්තහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො සුචිපරිවාරිතන්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන න ජභජරගණෙහි ච එකගරුනා ච රචිතත්තා සොළසක්ඛරෙහි යුත්තාවාණිනීගාථාති [Pg.110] දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘නජභජරා යදා භවති වාණිනී ගයුත්තා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං නජභජරා නගණ ජගණ භගණ ජගණ රගණා යදා ගයුත්තා පාදන්තගරුනා සංයොගා චෙ සියුං, තදා සා වුත්තා වාණිනී වාණිනීගාථා නාම භවතීති.

17. Having paid homage to the Lord of Sages with the sixteenth verse, now, wishing to praise and venerate him with seven qualities beginning with `suciparivāritaṃ`, he recites the verse beginning with `suciparivāritaṃ`. This, however, should be understood as a `vāṇinī` verse, possessing sixteen syllables, composed with `na`, `ja`, `bha`, `ja`, `ra` gaṇas and a single final heavy syllable. For it is said in the Vuttodaya: 'When `na`, `ja`, `bha`, `ja`, `ra` (gaṇas) occur, and it is joined with a final heavy syllable, it is called `vāṇinī`.' Its meaning is this: When in each line `na`, `ja`, `bha`, `ja`, `ra` gaṇas occur, and when they are joined with a heavy syllable at the end of the line, then it is called a `vāṇinī` verse, known as a `vāṇinīgāthā`.

තත්ථ සුචිපරිවාරිතන්ති රාගාදිමලවිසුද්ධාහි අරියසාවකාදිපරිසාහි පරික්ඛාරිතං කිලෙසමලවිසුද්ධං පරික්ඛාරවන්තං වා. රාගාදිමලෙහි සුචති සුජ්ඣතීති සුචි, පරිසා. සුචධාතු සොචෙය්‍යෙ ඉ. පරිසමන්තතො අරියභික්ඛුආදීහි දෙව මනුස්සෙහි වාරියති පරික්ඛරියතීති පරිවාරො, සුගතො. පරිපුබ්බවරධාතු ආවරණෙ පරික්ඛාරෙ වා ණ. සුචීහි පරිසාහි පරිවාරිතො සුචිපරිවාරිතො, සුගතො. තතිය තප්පුරිසසමාසොයං. භගවතො හි සදා රාගාදිමල විසුද්ධෙහි අරියභික්ඛුආදීහි චතූහි පරිසාහි අට්ඨහි පරිසාහි වා පරිවාරිතො හොතීති අධිප්පායො. අථ වා සුචිපරිසුද්ධං පරිවාරිතං යස්ස සොති සුචිපරිවාරිතො, සුගතො. සුරුචිරප්පභාහීති සුට්ඨු කන්තිතසරීරනික්ඛන්ත බ්‍යාමමත්තරංසීහි කරණභූතෙහි සුට්ඨු රුචියති කමියති තුසියතීති සුරුචිරා, රංසි. සුපුබ්බ රුචධාතු රොචනෙ ඉරො. පකාරෙන භාති දිබ්බතීති පභා, රංසි. පපුබ්බ භාධාතු දිබ්බනෙ ක්වි. සුරුචිරා ච සා පභා චාති සුරුචිරප්පභා, තාහි සුරුචිරප්පභාහි. රත්තන්ති නිච්චං රඤ්ජිතබ්බකායං. රඤ්ජියතීති රත්තො, කායො. රන්ජධාතු රාගෙ ත. රත්තො කායො යස්ස සොති රත්තො, සුගතො. උත්තරපදලොපසමා සොයං. රූපස්ස භවො රූපං විය, තං රත්තං. භගවතො හි සරීරතො නිච්චං නික්ඛන්තෙහි බ්‍යාමමත්තරංසීහි රඤ්ජිතබ්බො රූපකායො අත්ථීති වුත්තං හොති.

Therein, `suciparivāritaṃ` (surrounded by the pure) means surrounded by assemblies of noble disciples and others who are purified from the stains of lust and other defilements, or endowed with requisites purified from the stains of defilements. `Suci` (pure) means cleansed from the stains of lust and other defilements; it refers to the assembly. The root `suc` is in the sense of purification, with the suffix `i`. `Parivāro` (surrounded) means he is encircled on all sides by noble monks and others, or by gods and humans; it refers to the Sugata. The root `var` with the prefix `pari` is in the sense of covering or furnishing, with the suffix `ṇa`. Surrounded by pure assemblies, thus `suciparivārito`, the Sugata. This is an instrumental Tatpuruṣa compound. For the Blessed One is always surrounded by the four or eight assemblies of noble monks and others who are purified from the stains of lust and other defilements; this is the meaning. Alternatively, `suciparivārita` means the Sugata, as 'one whose surrounding is pure'. By `surucirappabhāhi` (by very lovely splendors) is meant by the rays, a fathom in measure, emanating from his very beautiful body, by which one is well pleased, desired, and satisfied. `Surucirā` (radiant) comes from the root `ruc` (to shine or delight), preceded by `su`, and takes the suffix `iro`. `Pabhā` (splendor) comes from the root `bhā` (to shine or illuminate), preceded by `pa`, and takes the suffix `kvi`. That which is `surucirā` and also `pabhā` is `surucirappabhā`; by those `surucirappabhāhi`. `Rattaṃ` (colored) means a body that should always be colored. `Ratto` (colored) means it is colored; it refers to the body. The root `rañj` is in the sense of coloring, with the suffix `ta`. `Ratto` means the Sugata, as 'one whose body is colored'. This is a compound with the elision of the latter member. Just as the nature of form is form, so too is that `rattaṃ`. For it is said that the Blessed One has a physical body that should be colored by the fathom-long rays constantly emanating from his body.

සිරිවිසරාලයන්ති පඤ්ඤාපුඤ්ඤසඞ්ඛාතලක්ඛිසමූහානං පතිට්ඨානං. එත්ථ ච සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤානමෙතං අධිවචනං. අථ වා පුඤ්ඤනිබ්බත්තා [Pg.111] සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති. සා හි කතපුඤ්ඤෙ සියති නිස්සයති, කතපුඤ්ඤෙහි වා සියති නිස්සියතීති සිරීති වුච්චති, පඤ්ඤාපුඤ්ඤං, ඉස්සරියං වා. සරීරසොභග්ගාදි සම්පත්ති වා ලබ්භති. වුත්තඤ්හි විමානවත්ථුඅට්ඨකථාදීසු ‘‘සිරීති බුද්ධිපුඤ්ඤානං අධිවචනන්ති ච. සිරීති ඉස්සරියන්ති ච සිරීති රූපකායසම්පත්තී’’ති ච. සිධාතු සෙවායං, රපච්චයො ච, ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකඊපච්චයො ච. සිරීති හි දීඝවසෙන වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධත්තා ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං රස්සවසෙන වුත්තං. විසරාලයන්ති විසරආලයන්ති පදච්ඡෙදො. විසරොති සමූහො. විසන්ති පවිසන්ති අවයවා යස්මිං සමූහෙති විසරො, සමූහො. විසධාතු පවෙසනෙ අරපච්චයො. අථ වා විසරන්ති සමොසරන්ති අවයවා යස්මින්ති විසරො. විපුබ්බ සරධාතු සමොසරණෙ අ. පොත්ථකෙසු පන විසයාල යන්ති යකාරෙන පාඨො දිස්සති. න සො යුජ්ජති. කස්මා, විසරසද්දස්සෙව සමූහවාචකත්තා. වුත්තඤ්හි අභිධානප්ප දීපිකායං –

`Sirivisarālaya` (abode of a multitude of glory) is the foundation of the multitude of glories known as wisdom and merit. Herein, `siri` is a designation for wisdom and merit. Alternatively, it refers to the excellence of bodily beauty and other attainments resulting from merit. For it lies on and depends on those who have performed meritorious deeds, or is resorted to by those who have performed meritorious deeds; thus it is called `siri`, meaning wisdom, merit, or sovereignty. Or it is the attainment of bodily beauty and other excellences. As stated in the commentaries on the Vimānavatthu and others: '`Siri` is a designation for intelligence and merit; `Siri` means sovereignty; `Siri` means the excellence of the physical form.' The root `si` is in the sense of serving, with the suffix `ra`, and the feminine suffix `ī`. Though `sirī` should be spoken with a long vowel, it is spoken with a short vowel due to the constraints of verse and to preserve the meter. `Visarālaya` is to be divided as `visara-ālaya`. `Visara` means a multitude. `Visara` is that into which parts enter; thus, a multitude. The root `vis` is in the sense of entering, with the suffix `ara`. Alternatively, `visara` is that from which parts spread out or assemble. The root `sar` with the prefix `vi` is in the sense of assembling, with the suffix `a`. In some books, however, the reading `visayālaya` with a `y` is found. But this is not correct. Why? Because the word `visara` itself conveys the meaning of a multitude. As stated in the Abhidhānappadīpikā—

‘‘සමූහො ගණසඞ්ඝාතා,සමුදායො ච සඤ්චයො;

සන්දොහො නිවහො ඔඝො,විසරො නිකරො චයො’’ත්‍යාදි.

“A multitude, a group, a mass; a collection, an accumulation; a cluster, a crowd, a flood; a multitude, a heap, a pile,” and so forth.

ආලයන්ති පතිට්ඨානං. ආලයන්ති පතිට්ඨන්ති එත්ථාති ආලයො, සුගතො. ආපුබ්බ ලිධාතු අල්ලියනෙ ණ. සිරීනං පඤ්ඤාසඞ්ඛාතලක්ඛීනං විසරො සමූහො සිරීවිසරො, තෙසං ආලයො සිරීවිසරාලයො, සුගතො. තං සිරිවිසරාලයං. ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතන්ති ගොපිතබ්බෙහි සංවරිතබ්බෙහි චක්ඛාදීහි ඡහි ඉන්ද්‍රියෙහි උපෙතං සමුපෙතං සමන්නාගතං. ගුපියන්ති රක්ඛියන්තීති ගුපිතානි. ගුපධාතු රක්ඛනෙ ත. ඉදන්ති සහජාතධම්මෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති ඉන්ද්‍රියානි. ඉදිධාතු පරමිස්සරියෙ ඉයො. ගුපිතානි ඉන්ද්‍රියානි ගුපිතමින්ද්‍රියානි[Pg.112], චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියානි ලබ්භන්ති. තෙහි. උපෙති සම්පජ්ජතීති උපෙතො, සුගතො. උපපුබ්බ ඉධාතු ගතියං ත, තං උපෙතං. කිඤ්චාපි බුද්ධතො අඤ්ඤෙහි අරියසාවකාදීහි පුග්ගලෙහි චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියානි රක්ඛිතානි. බුද්ධොයෙව පන බොධිපල්ලඞ්කෙ සහ වාසනාය සබ්බ කිලෙසානං අරහත්තමග්ගෙන විද්ධංසිතත්තා විසිට්ඨෙන චක්ඛාදි ඉන්ද්‍රියං රක්ඛිතො හොතීති තස්ස ගුපිතමින්ද්‍රියෙහුපෙතන්ති ථොමෙති.

`Ālaya` means foundation. They resort to or are established in this; thus it is `ālayo`, the Sugata. The root `lī` with the prefix `ā` is in the sense of clinging, with the suffix `ṇa`. A multitude of glories known as wisdom is `sirīvisaro`; their abode is `sirīvisarālayo`, the Sugata. That `sirivisarālayaṃ`. `Gupitamindriyehupetaṃ` (endowed with guarded faculties) means endowed, fully endowed, possessing the six faculties beginning with the eye, which should be guarded and restrained. They are guarded, they are protected; thus they are `gupitāni` (guarded). The root `gup` is in the sense of protection, with the suffix `ta`. They exercise lordship over co-arisen phenomena; thus they are `indriyāni` (faculties). The root `idi` is in the sense of supreme lordship, with the suffix `iyo`. `Gupitāni indriyāni` means guarded faculties; the eye-faculty and so on are understood. By these. He is endowed with, he accomplishes; thus he is `upeto` (endowed), the Sugata. The root `i` with the prefix `upa` is in the sense of going, with the suffix `ta`; that is `upetaṃ`. Although the eye and other faculties are guarded by other individuals such as noble disciples apart from the Buddha, yet the Buddha alone, having destroyed all defilements together with their underlying tendencies by the path of arahantship while seated on the seat of enlightenment, guards his eye and other faculties in a distinguished manner. Therefore, he is praised as 'endowed with guarded faculties'.

රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තන්ති සූරියමණ්ඩල චන්දමණ්ඩලාදීහි පාදචක්කලක්ඛණෙහි අභිවිචිත්‍රපාදං. උපසද්දො චෙත්ථ භුසට්ඨවාචකො. අභිවිචිත්‍රං සූරියමණ්ඩල චන්දමණ්ඩලාදිං පාදචක්කලක්ඛණවන්තං වා. එත්ථ ච රවීති සූරියො, සො හි රවති සීඝං ගච්ඡතීති රවීති වුච්චති. රුධාතු ගතියං ණි. වුත්තඤ්හි පාථෙය්‍යට්ඨකථායං ‘‘චන්දො උජුකං සණිකං ගච්ඡති, සූරියස්ස පන උජුකං ගමනං සීඝ’’න්ති. ණ්වාදි මොග්ගල්ලානෙ පන ‘‘රුසද්දෙ ඉ. ඔ අවාදෙසො. රවති ගජ්ජතීති රවි. ආදිච්චො’’ති වුත්තං. අභිධාන ටීකායඤ්ච ‘‘රවන්ති එතෙන සත්තා පභාවිතත්තාති රවී’’ති වුත්තං. සසීති චන්දො. සො හි සසති තිණෙන පාණති ජීවතීති සසො, සසපණ්ඩිතො. සසධාතු පාණෙ අ. සසරූපලක්ඛණමෙත්ථ අත්ථීති සසීති වුච්චති. අතීතෙ හි සසරාජා බ්‍රාහ්මණවෙසෙන ආගන්ත්වා යාචකස්ස සක්කරඤ්ඤො අඞ්ගාරරාසිම්හි ලඞ්ඝිත්වා ජීවිතං පරිච්චජිත්වා කායං අදාසි. අථ පන සක්කො රාජා තස්ස සසපණ්ඩිතස්ස ජීවිතපරිච්චජිතස්ස ජීවිතදානගුණො සකලකප්පං පාකටො හොතූති පබ්බතං පීළෙත්වා පබ්බතරසං ආදාය චන්දමණ්ඩලෙ සසරූපලක්ඛණං ලිඛිත්වා ඨපෙසි. තස්මා චන්දො සසීති ලොකෙහි වොහරියති. තස්ස පන විත්ථාරො සසපණ්ඩිතජාතකෙ පස්සිත්වා ගහෙතබ්බො.

`Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitta` means having feet exceedingly adorned with the wheel-marks and other signs, which are like the sun's orb and the moon's orb. Here, the word `upa` has the meaning of 'exceedingly'. Or, having the wheel-mark on the feet, which is exceedingly adorned like the sun's orb, moon's orb, and so on. In this context, `ravi` refers to the sun, as it moves swiftly; hence it is called `ravi`. The root `ru` is in the sense of motion, with the suffix `ṇi`. As stated in the Pātheyya commentary: “The moon moves straight and slowly, whereas the sun's movement is straight and swift.” In Moggallāna's Ṇvādi, however, it is said: 'The root `ru` in the sense of sound takes the suffix `i`; the `o` becomes `av`. It roars (`ravati`), thus `ravi`, the sun.' And in the Abhidhāna ṭīkā, it is said: “Beings cry out because of it, being afflicted by its power; therefore it is called `ravi`.” `Sasī` means the moon. It is called `sasa` (rabbit) because it breathes or lives on grass. The root `sas` is in the sense of breathing, with the suffix `a`. It is called `sasī` because the characteristic mark of a rabbit is present in it. In the past, the rabbit king, having come in the guise of a brahmin, approached the beggar King Sakka, leaped into a heap of embers, sacrificed his life, and offered his body. Then King Sakka, wishing that the virtue of the wise rabbit's sacrifice of his life should be manifest throughout the eon, pressed a mountain, took its essence, and inscribed the rabbit's mark on the moon's orb. Therefore, the moon is called `sasī` by the world. For its full account, one should refer to the Sasapaṇḍita Jātaka.

අථ [Pg.113] වා සසති හිංසති උණ්හගුණන්ති සසීති වුච්චති. සසුධාතු හිංසායං ඊපච්චයො. මණ්ඩියති විභූසියති පරිච්ඡෙදකරණවසෙනාති මණ්ඩලං. මණ්ඩධාතු මඩිධාතු වා විභූසනෙ අලො. අථ වා මණ්ඩං විභූසනං පරිසමන්තතො ලාති ගණ්හාතීති මණ්ඩලං. මණ්ඩසද්දූපපද ලාධාතු ගහණෙ ක්වි. රවිනො මණ්ඩලං රවිමණ්ඩලං, සසිනො මණ්ඩලං සසිමණ්ඩලං, රවිමණ්ඩලඤ්ච සසිමණ්ඩලඤ්ච රවිසසිමණ්ඩලං, මණ්ඩලසද්දො රවිසද්දෙපි යොජෙතබ්බො. මණ්ඩලසද්දස්ස ද්වන්දපදතො සුය්‍යමානත්තා. පභුතීතිආදි. සො හි ආද්‍යත්ථවාචකො අබ්‍යයනිපාතො. රවිසසිමණ්ඩලං පභුතිආදි යස්සාති රවිසසිමණ්ඩලප්පභුති, පාදචක්කලක්ඛණං ලබ්භති. ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං එතෙනාති ලක්ඛණං, පාදප්ප වත්තචක්කලක්ඛණං, රවිසසිමණ්ඩලප්පභුති ච තං ලක්ඛණඤ්චාති රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණං, තෙන උපචිත්තං අතිවිචිත්‍රං පාදං යස්ස සොති රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොප චිත්තො, සුගතො. අථ වා උපචිත්තං අතිවිචිත්‍රං රවිසසි මණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණං පාදචක්කලක්ඛණං අස්සාති තථා, සුගතො. තං.

Alternatively, because it destroys, injures, and has a hot quality, it is called 'sasī'. The root 'sas' is in the sense of injury, with the suffix 'ī'. It adorns, decorates, by way of making a boundary; therefore it is called a circle ('maṇḍala'). The root 'maṇḍ' or 'maḍ' is in the sense of adornment, with the suffix 'ala'. Alternatively, it takes or grasps ('lāti') adornment ('maṇḍa') from all around ('parisamantato'); therefore it is called a circle ('maṇḍala'). The root 'lā' with 'maṇḍa' as a preceding term is in the sense of taking, with the suffix 'kvi'. The circle of the sun is the sun-circle ('ravimaṇḍala'); the circle of the moon is the moon-circle ('sasimaṇḍala'); and the sun-circle and moon-circle are the sun-and-moon-circle ('ravisasimaṇḍala'). The word 'maṇḍala' should also be connected with the word 'ravi', because it is heard from the dvandva compound. 'Pabhuti' means 'and so on.' That 'pabhuti' is an indeclinable particle expressing the sense of 'beginning'. That of which the sun-and-moon-circle is the beginning, and so on, is 'ravisasimaṇḍalappabhuti'; the characteristic of the wheel on the foot is obtained. That by which something is marked or should be marked is a characteristic; [namely] the characteristic of the wheel-mark present on the foot. And 'that which begins with the sun-and-moon-circle' and 'that characteristic' is 'ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇa'; he whose foot is exceedingly adorned by that is 'ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto', the Sugata. Alternatively, the Sugata is such because he has an exceedingly variegated characteristic of the wheel on the foot, which is the mark beginning with the sun-and-moon-circle. That.

සුරනරපූජිතන්ති දෙවමනුස්සෙහි පූජිතබ්බං. සුරන්ති ඉස්සරිය කීළාදීහි දිබ්බන්තීති සුරා, දෙවා. සුරධාතු දිබ්බනෙ අ. අථ වා සුරති ඉසති දෙවිස්සරියං පාපුණාති විරොචති චාති සුරා, දෙවා. සුරධාතු ඉස්සරියදිත්තීසු අ. සුන්දරා රාවාචා එතෙසන්ති වා සුරා, දෙවා. ඛන්ධසන්තානං සකකම්මං වා නරන්ති නියන්තීති නරා, මනුස්සා. නරධාතු නයනෙ අ. සුරා ච නරා ච සුරනරා, තෙහි පූජිතබ්බොති සුරනර පූජිතො, සුගතො. තං. සුගතන්ති බුද්ධං. සො හි සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතොති වුච්චති. භගවතො හි වෙනෙය්‍යජනූපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛනිප්ඵාදනතො සොභනං. තථා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටි මණ්ඩිතරූපකායතාය [Pg.114] දුතවිලම්බිතඛලිතානුකඩ්ඪනනිප්පිළිනුක්කුටික කුටිලාකුටිලතාදි දොසරහිත මවහසිත රාජහංසඋසභ වාරණ මිගරාජගමනං කායගමනං. ඤාණගමනඤ්ච විපුල නිම්මල කරුණා සති වීරියාදි ගුණවිසෙස සහිත අභිනීහාරතො යාව මහාබොධි අනවජ්ජතාය සොභනමෙවාති.

'Suranarapūjita' means worthy of worship by devas and humans. They shine with sovereignty, play, and so on; thus they are 'surā', devas. The root 'sur' is in the sense of shining, with the suffix 'a'. Alternatively, they attain divine sovereignty and shine; thus they are 'surā', devas. The root 'sur' is in the sense of sovereignty and shining, with the suffix 'a'. Or, they have beautiful voices; thus they are 'surā', devas. They guide their own aggregates-continuum or their own kamma; thus they are 'narā', humans. The root 'nar' is in the sense of guiding, with the suffix 'a'. Devas and humans are 'suranarā'; he who is worthy of worship by them is 'suranarapūjito', the Sugata. That. 'Sugata' means the Buddha. He is called 'Sugata' because his going and movement are excellent. For the Blessed One's approach to those to be trained is entirely excellent, as it brings about their welfare and happiness. Likewise, his bodily movement, adorned by the physical body with marks and minor characteristics, is free from faults such as being too swift, too slow, stumbling, dragging, squeezing, hunched, crooked, or uncrooked, and is like the unhesitating gait of a royal swan, a bull, an elephant, or a lion. And his knowledge-going, accompanied by special qualities such as vastness, stainlessness, compassion, mindfulness, and energy, is entirely excellent due to its blamelessness from the initial aspiration up to the great enlightenment.

අථ වා සයම්භූඤාණෙන සකලම්පි ලොකං පරිඤ්ඤාභි සමයවසෙන පරිජානන්තො ඤාණෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, තථා ලොකසමුදයං පහානාතිසමයවසෙන පජහන්තො අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, ලොකනිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, ලොකනිරොධගාමිනිප්පටිපදං භාවනාභි සමයවසෙන සම්මා ගතො පටිපන්නොති සුගතො, සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතොතිආදිනා නයෙන අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. අථ වා සුන්දරං ඨානං සම්මාසම්බොධිං නිබ්බානමෙව වා ගතො අධිගතොති සුගතො. යස්මා වා භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං වෙනෙය්‍යානං යථාරහං යුත්තමෙව ච ධම්මං භාසති, තස්මා සම්මා ගදතීති සුගතො දකාරස්ස තකාරං කත්වා. ඉති සොභන ගමනතාදීහි සුගතො, තං සුගතං. ආදරන්ති සක්කච්චං, ආදරනං ආදරො. ආපුබ්බ දරධාතු ආදරෙ ණ. තං ආදරං. නමාමීති අහං වන්දාමීති අත්ථොති.

Alternatively, having fully understood the entire world through self-awakened knowledge by way of comprehension-realization, he has rightly gone and fully comprehended by knowledge; thus, he is the Sugata. Likewise, having abandoned the origin of the world by way of abandonment-realization, bringing about the state of non-origination, he has rightly gone and fully comprehended; thus, he is the Sugata. Having realized the cessation of the world, Nibbāna, by way of direct-realization, he has rightly gone and fully comprehended; thus, he is the Sugata. Having practiced the path leading to the cessation of the world by way of development-realization, he has rightly gone and fully entered upon it; thus, he is the Sugata. Whatever defilements are abandoned by the path of stream-entry, he does not return to those defilements, they do not recur, they do not come back; thus, he is the Sugata. In this way, this meaning should be analyzed. Alternatively, having gone to or attained the beautiful state, perfect enlightenment, or Nibbāna itself; thus, he is the Sugata. Or, because he speaks the Dhamma that is true, factual, connected with the goal, and appropriate and suitable for those to be trained, therefore he speaks rightly ('sammā gadati'); thus he is 'Sugata', with the letter 'd' changed to a 't'. Thus, he is the Sugata by excellence of going and so on. That Sugata. 'Ādaraṃ' means respectfully; reverence is 'ādaro'. The root 'dar' with the prefix 'ā' is in the sense of reverence, with the suffix 'ṇa'. That reverence. 'Namāmi' means 'I venerate'—this is the meaning.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුචිපරිවාරිතං රාගාදිමල විසුද්ධාහි අරියසාවකාදිපරිසාහි පරික්ඛාරිතං කිලෙසමලවිසුද්ධං පරික්ඛාරවන්තං වා, සුරුචිරප්පභාහි සුට්ඨු කන්තිත සරීරනික්ඛන්තබ්‍යාමමත්තරංසීහි කරණභූතෙහි, රත්තං නිච්චං රඤ්ජිතබ්බකායං, සිරිවිසරාලයං පඤ්ඤාපුඤ්ඤසඞ්ඛාතලක්ඛිස මූහානං [Pg.115] පතිට්ඨානං, ගුපිතමින්ද්‍රියෙහි ගුපිතබ්බෙහි සංවරිතබ්බෙහි ඡහි චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියෙහි, උපෙතං සමුපෙතං සමන්නාගතං, රවිසසිමණ්ඩලප්පභුතිලක්ඛණොපචිත්තං සූරියමණ්ඩලචන්දමණ්ඩලාදීහි පාදචක්කලක්ඛණෙහි අභිවිචිත්‍රපාදං, අභිවිචිත්‍රං සූරිය මණ්ඩලචන්දමණ්ඩලාදිං පාදචක්කලක්ඛණවන්තං වා, සුරනරපූජිතං දෙවමනුස්සෙහි පූජිතබ්බං, සුගතං බුද්ධං ආදරං සක්කච්චං අහං නමාමි වන්දාමීති.

Here is the concise construal: To him who is surrounded by a pure retinue, that is, encircled by the assemblies of noble disciples and others who are pure, free from the stains of lust and so on, or who is pure from the stain of defilements and endowed with adornments; whose body is always delightful, made so by his exceedingly beautiful radiance, the well-adorned, fathom-long rays issuing from his body; who is an abode for the diffusion of glory, a foundation for the collection of auspicious marks known as wisdom and merit; who is endowed with guarded senses, possessing the six faculties beginning with the eye, which should be guarded and restrained; whose feet are exceedingly adorned with the wheel-mark and other signs beginning with the orbs of the sun and moon, or having splendid feet with the wheel-mark like the orbs of the sun and moon and so on; who is worthy of worship by devas and humans—to that Sugata, the Buddha, I reverently pay homage, I venerate.

සත්තරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the seventeenth homage verse is complete.

18.

18.

මග්ගොළුම්පෙන මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං,සංසාරොඝං තරි තමභයං පාරපත්තං පජානං;

තාණං ලෙණං අසමසරණං එකතිත්ථං පතිට්ඨං,පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පරමසුඛදං ධම්මරාජං නමාමි.

I bow to the King of Dhamma, the giver of supreme happiness, the field of merit, the refuge, the shelter, the incomparable resort, the sole ford, the support for beings, who, knowing that fearless state, has crossed the flood of saṃsāra—whose waves are delusion, aversion, craving, and so on—by the raft of the path, having reached the far shore.

18. එවං සත්තරසමගාථාය සුගතං වන්දිත්වා ඉදානි සංසාරොඝං තරිතාදීහි නවහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො මග්ගොළුම්පෙනත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ම භ න ත ත ගණෙහි ච ගරුද්වයෙන ච රචිතත්තා සත්තරසක්ඛරෙහි යුත්තා මන්දක්කන්තාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘මන්දක්කන්තා ම භ න තත ගා ගො යුගුත්වස්ස කෙහී’’ති. තස්සා පනායමත්ථො. යස්සං පටිපාදං යුගුත්වස්සකෙහි චතු ඡ සත්තයතීහි ම භ න ත ත ගා මගණ භගණ නගණ තගණ තගණ ගරූ ච ගො ගරු ච චෙ යුත්තා, මන්දක්කන්තාගාථානාමාති. යුගුත්වස්සකෙහීති එත්ථ ච යුගසද්දස්ස මග්ගඵලචතුබ්බිධපුරිසයුගළවාචකත්තා යුගසද්දො චතුසඞ්ඛ්‍යාවාචකො, උතූනං හෙමන්තසිසිර වස්සන්ත ගිම්හ වස්සාන සරද උතුවසෙන ඡබ්බිධත්තා උතුසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකො. අස්සසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති වෙදිතබ්බො[Pg.116]. ඡප්පච්චයටීකාදීසු හි ‘‘අස්සසද්දස්ස සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකභාවො වුත්තො’’ති.

18. Having thus paid homage to the Sugata with the seventeenth verse, now desiring to praise and pay homage to him with nine qualities such as 'having crossed the flood of saṃsāra,' he speaks the verse beginning with 'maggoḷumpena'. This verse, composed with the gaṇas 'ma bha na ta ta' and two heavy syllables, and having seventeen syllables, should be understood as a mandakkantāgāthā. For it is said in the Vuttodaya: 'Mandakkantā has ma, bha, na, ta, ta, and two gurus, with caesurae at yuga, utu, and assa.' The meaning of this is as follows: A verse in which each line contains the ma-gaṇa, bha-gaṇa, na-gaṇa, ta-gaṇa, ta-gaṇa, and two heavy syllables, with caesurae at the fourth, sixth, and seventh syllables, is named a mandakkantāgāthā. Here, the word 'yuga' (pair), because it refers to the four pairs of individuals on the path and fruit, denotes the number four. The word 'utu' (season), because the seasons are sixfold—winter, the cool season, spring, summer, the rainy season, and autumn—denotes the number six. The word 'assa' should be understood as denoting the number seven. For in commentaries like the Chappaccayaṭīkā it is said: 'the word assa is stated to signify the number seven.'

තත්ථ පන යො ධම්මරාජා මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං සංසාරොඝං මග්ගොළුම්පෙන තරි, අභයං පාරපත්තං පජානං තාණං ලෙණං අසමසරණං එකතිත්ථං පතිට්ඨං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පරමසුඛදං තං ධම්මරාජං අහං නමාමීති සම්බන්ධො. එතිස්සං පන අත්ථක්කමෙන වණ්ණයිස්සාමි. මුහපටිඝාසාදි උල්ලොලවීචින්ති මොහදොසතණ්හාදිසඞ්ඛාතං මහාතරඞ්ග ඛුද්දඌමිකං. මුය්හන්ති එතෙන සම්පයුත්තධම්මා, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙවෙතන්ති මුහො, මොහො. මුහධාතු වෙඛිත්තෙ ණ. පටිහඤ්ඤන්ති සම්පයුත්තධම්මා, සයං වා පටිහඤ්ඤති පටිහඤ්ඤනමත්තමෙවෙතන්ති පටිඝො, දොසො. පටිපුබ්බ හනධාතු හිංසාගතීසු අ. හනස්ස ඝො. අසනං ඉච්ඡනං ආසා, ඉසති ඉච්ඡතීති වා ආසා, තණ්හා. ඉසුධාතු ඉච්ඡායං අ. ඉස්ස ආ. මුහො ච පටිඝො ච ආසා ච මුහපටිඝාසා, තෙ ආදි යෙසන්තෙති මුහපටිඝාසාදි, ලොභාදිකිලෙසා ලබ්භන්ති. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන මාන දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථින උද්ධච්ච අහිරික අනොත්තප්පකිලෙසෙ ච අකුසලචිත්තුප්පාදෙ ච සඞ්ගණ්හාති. උද්ධං උදකං ලොලති ආකුලෙතීති උල්ලොලො, මහාතරඞ්ගො. උපුබ්බලොල ධාතු උම්මාදනෙ ණ. තීරං උලති ගච්ඡතීති වා උල්ලොලො. උලධාතු ගතියං ඔලපච්චයො. විම්හයං විචිත්තං චිනොතීති වීචි, ඛුද්දකඌමි. විපුබ්බ චිධාතු චයෙ ක්වි. උල්ලොලො ච වීචි ච උල්ලොලවීචි. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ච කුල්ලොලවීචින්තිපාඨො දිස්සති. න සො යුජ්ජති, කස්මා, කුල්ලසද්දස්ස උළුම්පත්ථවාචකත්තා. උල්ලොලසද්දොයෙව හි මහාතරඞ්ගත්ථ වාචකො හොතීති. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘උල්ලොලො තු ච කල්ලොලො, මහාවීචිසු කථ්‍යතෙ’’ති.

Herein, the connection is this: To that King of Dhamma—who crossed the flood of saṃsāra with its great and small waves of delusion, aversion, craving, and so on, by means of the raft of the path; who has reached the far shore of safety; who is the refuge, the shelter, the unsurpassed sanctuary, the single ford, the foundation, the field of merit, the giver of supreme bliss for beings—to him I pay homage. Now, I will explain its meaning in due order. 'Great and small waves of delusion, aversion, craving, and so on' means the great waves and small ripples designated as delusion, hatred, craving, and the like. 'Delusion' (muho): by this, associated states are deluded, or it itself is deluded, or it is mere delusion; thus it is 'muho' (moha). The root 'muh' is in the sense of bewilderment; the suffix is 'ṇa'. 'Aversion' (paṭigho): by this, associated states are harmed, or it itself is harmful, or it is mere harming; thus it is 'paṭigho' (dosa). The root 'han' with the prefix 'paṭi' is in the sense of harming. The suffix is 'a', and 'han' becomes 'gho'. 'Craving' (āsā): it is the desire for consumption, or it desires; thus it is 'āsā' (taṇhā). The root 'is' is in the sense of desire. The suffix is 'a', and 'is' becomes 'ā'. Delusion and aversion and craving are 'muhapaṭighāsā'. That which has these at the beginning is 'muhapaṭighāsādi'; the defilements beginning with greed are obtained. Herein, by the word 'ādi' ('and so on'), pride, wrong view, doubt, sloth, restlessness, shamelessness, and fearlessness of wrongdoing, as well as unwholesome states of consciousness, are also included. 'Great wave' (ullolo): it tosses and agitates the water upwards; thus it is 'ullolo', a great wave. The root 'lol' with the prefix 'u' is in the sense of agitation; the suffix is 'ṇa'. Alternatively, it goes to the shore; thus it is 'ullolo'. The root 'ul' is in the sense of going; the suffix is 'ola'. 'Small wave' (vīci): it produces wonder and variety; thus it is 'vīci', a small ripple. The root 'ci' with the prefix 'vi' is in the sense of accumulating; the suffix is 'kvi'. A great wave and a small wave are 'ullolavīci'. In some books, the reading 'kullolavīci' is found. That is not correct. Why? Because the word 'kulla' denotes a raft. Only the word 'ullola' denotes a great wave. For it is said in the Abhidhānappadīpikā: 'Ullolo and kallolo are spoken of in the context of great waves.'

මූලපණ්ණාසට්ඨකථායඤ්ච ‘‘කුල්ලො නාම තරණත්ථාය කලාපං කත්වා බන්ධො. පත්ථරිත්වා බද්ධා පන පදරචාටි ආදයො [Pg.117] උළුම්පො’’ති වුත්තො. මුහපටිඝාසාදිඑව උල්ලොලවීචි. සා අස්මිං සංසාරොඝෙ අත්ථීති මුහපටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචි. සමාසන්තතද්ධිතායං. පීතිසුඛං, මහාසන්නං, රත්තිදිවන්ත්‍යාදීසු විය. එවං පනෙත්ථ වචනත්ථො කාතබ්බො. පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං, තං අස්ස ඣානස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති පීතිසුඛං, ඣානං. මහන්තං ආසනං මහාසනං, තස්ස භාවො මහාසන්නං. රත්ති ච දිවා ච රත්තිදිවං. රත්තිදිවං කතං රත්තිදිවන්ති. අථ වා උල්ලොලවීචි විය මුහපටිඝාසාදි උල්ලොලවීචි, සංසාරොඝං ලබ්භති. උපමා බහුබ්බීහිසමාසොයං. යථා පන මහාසමුද්දෙ භායිතබ්බා මහාතරඞ්ගඌමිවෙගාදයො ච සංසුමාර තිමි තිපිඞ්ගලාදි මච්ඡමකාරාදයො ච ඔකිණ්ණා හොන්ති, එවං මොහාදිකිලෙසා ච අකුසලචිත්තුප්පාදා ච තෙහි නිබ්බත්තා භයානකා බහූ ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදයො ච ඛන්ධාදයො ච ඔකිණ්ණා හොන්තීති වුත්තං හොති. සංසාරොඝන්ති සංසාරසඞ්ඛාතං ඔඝං සමුද්දජලප්පවාහං. සංපුනප්පුනං අබ්බොච්ඡින්නං වා සරති ගච්ඡති පවත්තතීති සංසාරො. සංපුබ්බසරධාතු ගතියං ණ. ඛන්ධධාතුආයත නානං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තතීති අත්ථො. තෙන වුත්තං අට්ඨකථාසු –

And in the Mūlapaṇṇāsa commentary, it is said: 'A 'kulla' is a bundle tied together for the purpose of crossing. But things like planks or pots spread out and bound together are an 'uḷumpa'.' The great and small waves are precisely delusion, aversion, craving, and so on. Because they exist in this flood of saṃsāra, it is 'the flood with great and small waves of delusion, aversion, craving, and so on'. This is a compound with a taddhita suffix at the end, similar to 'pītisukhaṃ' (joy-happiness), 'mahāsannaṃ' (greatness of seat), 'rattidivaṃ' (night-and-day), and so on. In this context, the meaning of the words should be understood thus: Joy and happiness are 'pītisukhaṃ'; that exists in or is found in that jhāna, thus the jhāna is 'pītisukhaṃ'. A great seat is 'mahāsanaṃ'; its state is 'mahāsannaṃ'. Night and day are 'rattidivaṃ'. Done night and day is 'rattidivaṃ'. Alternatively, delusion, aversion, craving, and so on are like great and small waves, pertaining to the flood of saṃsāra. This is a bahubbīhi compound expressing a simile. Just as in the great ocean, the force of great waves and ripples and the like are to be feared, and sharks, timi-fish, tipiṅgala-fish, and other kinds of fish and sea-monsters are strewn about—so too, it is said, the defilements beginning with delusion and unwholesome states of consciousness, and the many fearful things produced by them—birth, aging, sickness, death, suffering, and the like—and the aggregates and so on are strewn about. 'The flood of saṃsāra' means the flood designated as saṃsāra, a current of ocean water. Again and again, or without interruption, it flows, goes, proceeds—this is saṃsāra. The root 'sar' with the prefix 'saṃ' is in the sense of going; the suffix is 'ṇa'. The meaning is that the aggregates, elements, and sense bases proceed without interruption. Therefore, it is said in the commentaries:

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති.

"The succession of aggregates, and of elements and sense-bases, proceeding without interruption, is called saṃsāra."

සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා හෙට්ඨා හනති හරතීති ඔඝො, ජලප්පවාහො. අවපුබ්බ හනධාතු හරණෙ ණ. හනස්ස ඝො. අවසද්දො ඔත්ථරණත්ථො. අත්තනි පතිතෙ සත්තෙ හෙට්ඨා කත්වා හනෙති ඔසීදාපෙතීති වා ඔඝො, ජලප්පවාහො. අවපුබ්බ හනධාතු ඔසීදාපනෙ ණ. අවසද්දො හෙට්ඨාභාගත්ථො. ඔඝො වියාති ඔඝො, සංසාරො. අථ [Pg.118] වා සත්තසඞ්ඛාරෙ ඔත්ථරිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා වට්ටස්මිං හනති හරතීති ඔඝො, ඔහනෙති ඔසීදාපෙති වට්ටස්මිං සත්තසඞ්ඛාරෙති වා ඔඝො, රාගාදි කිලෙසා ලබ්භන්ති. සංසාරොඑව ඔඝො සංසාරොඝො, තං සංසාරොඝං.

Because it submerges and overwhelms beings, strikes them down, and carries them away, it is an 'ogha' (flood), a current of water. The root 'han' with the prefix 'ava' is in the sense of carrying away; the suffix is 'ṇa', and 'han' becomes 'gho'. The word 'ava' has the sense of covering. Alternatively, because it makes beings who have fallen into it sink down by striking them, it is an 'ogha', a current of water. The root 'han' with the prefix 'ava' is in the sense of causing to sink; the suffix is 'ṇa'. The word 'ava' has the sense of 'below'. It is like a flood, thus it is a 'flood'—saṃsāra. Alternatively, because it submerges, overwhelms, and overpowers the conditioned formations of beings, and strikes and carries them away in the round of existence, it is an 'ogha'. Or because it strikes down and makes the conditioned formations of beings sink in the round of existence, it is an 'ogha'; the defilements such as lust are obtained. Saṃsāra itself is the flood, hence 'saṃsārogho' (the flood of saṃsāra). To that flood of saṃsāra.

මග්ගොළුම්පෙනාති එත්ථ මග්ගඔළුම්පෙනාති පදච්ඡෙදො. අට්ඨමග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතෙන කුල්ලෙනාති අත්ථො. එත්ථ ච මග්ගො වුච්චති අට්ඨඞ්ගිකමග්ගො. මග්ගන්ති ගච්ඡන්ති බුද්ධා ච අරියසාවකා ච අගතං දිසං නිබ්බානන්ති මග්ගො. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. මග්ගධාතු ගතියං අ. වුත්තඤ්හි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘එතෙන මග්ගෙන බුද්ධා ච සාවකා ච අගතං දිසං නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. අථ වා නිබ්බානං මග්ගති ගවෙසතීති මග්ගො, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති වා මග්ගො, අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. ඤාණෙන දස්සියතීති අත්ථො. මග්ගධාතු ගවෙසනෙ අ. වුත්තඤ්හෙතං මහාවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගො, නිබ්බානං මග්ගනට්ඨෙන නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගනියට්ඨෙන චා’’ති. අථ වා මග්ගියති පටිපජ්ජියතීති මග්ගො, නිබ්බානත්ථිකෙහි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො පටිපජ්ජියතීති අත්ථො. උළු වුච්චති උදකං, තතො පාති රක්ඛතීති උළුපො, සොයෙව නිග්ගහිතාගමවසෙන උළුම්පො, කුල්ලො. උළුසද්දූපපදපාධාතු රක්ඛනෙ ක්වි. මග්ගොඑව උළුම්පො මග්ගොළුම්පො, මග්ගසඞ්ඛාතො වා උළුම්පො තථා, මග්ගසදිසො වා උළුම්පො තථා, මග්ගො විය වා උළුම්පො තථා, මග්ගො ච උළුම්පො ච මග්ගොළුම්පො. අථ වා උළුම්පොඑව මග්ගො මග්ගොළුම්පො, උළුම්පසඞ්ඛාතො වා මග්ගො තථා, උළුම්ප සදිසො වා මග්ගො තථා, උළුම්පො විය වා මග්ගො තථා, උළුම්පො ච මග්ගො ච මග්ගොළුම්පොති එවං රූපකසදිසඋපමා සමුපෙක්ඛත්ථවසෙන ච පරපක්ඛ සකපක්ඛත්ථවසෙන ච වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන මග්ගොළුම්පෙන. තරීති අතරි. ධම්මරාජා හි [Pg.119] අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය සංසාරොඝං තරිත්වා නිබ්බානතීරං පාපුණාති. අතීතා බුද්ධා පාපුණිංසු. අනාගතා බුද්ධා පාපුණිස්සන්තීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි මහාවග්ගසංයුත්තෙ

Herein, the word 'maggoḷumpena' is to be divided as 'magga-uḷumpena'. The meaning is 'by the raft designated as the eightfold path'. Here, 'magga' is said to be the eightfold path. Buddhas and noble disciples go (gacchanti) by it to the ungone direction, Nibbāna; thus it is a 'magga' (path). It is the eightfold path. The root 'magga' is in the sense of going. For it is said in the Paṭisambhidāmagga: 'By this path, the Buddhas and their disciples go to the ungone direction, Nibbāna—thus, it is the eightfold path.' Alternatively, it seeks Nibbāna, thus it is a 'magga'; or it is sought by those who seek Nibbāna, thus it is a 'magga'. It is the eightfold path. The meaning is that it is shown by knowledge. The root 'magga' is in the sense of seeking. For this is said in the Mahāvaggasaṃyutta commentary: 'In what sense is it a 'magga'? In the sense of seeking Nibbāna and in the sense of being sought by those who seek Nibbāna.' Alternatively, it is practiced, thus it is a 'magga'. The meaning is that the eightfold path is practiced by those who seek Nibbāna. 'Uḷu' is said to be water. It protects from that, thus it is 'uḷupo'. That very word, by way of the insertion of a niggahīta, becomes 'uḷumpo', a raft. The root 'pā', with the preceding word 'uḷu', is in the sense of protecting; the suffix is 'kvi'. The path itself is the raft, 'maggoḷumpo'. Or, the raft designated as the path is so. Or, the raft similar to the path is so. Or, the raft like the path is so. Or, the path and the raft are 'maggoḷumpo'. Alternatively, the raft itself is the path, 'maggoḷumpo'. Or, the path designated as the raft is so. Or, the path similar to the raft is so. Or, the path like the raft is so. Or, the raft and the path are 'maggoḷumpo'. Thus, the meaning of the word should be understood in terms of metaphor, similarity, simile, and equanimity, and from the standpoints of the opposing and one's own position. By that raft of the path. 'He crossed' (tari) means he crossed (atari). For the King of Dhamma, having crossed the flood of saṃsāra by the ship of the eightfold path, reaches the shore of Nibbāna. The past Buddhas reached it. The future Buddhas will reach it—this is what is said. For it is said in the Mahāvaggasaṃyutta:

‘‘එකායනං ජාතිඛයන්තදස්සී,මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී;

එතෙන මග්ගෙන තරිංසු පුබ්බෙ,තරිස්සන්තියෙව තරන්ති ඔඝ’’න්ති;

බුද්ධවංසෙ ච

"The Seer of the destruction of birth, compassionate for the welfare of others, knows the direct path. By this path they crossed in the past; they will cross and they do cross the flood." And in the Buddhavaṃsa:

‘‘සංසාරසොතං ඡින්දිත්වා, විද්ධංසෙත්වා තයො භවෙ;

ධම්මනාවං සමාරුය්හ, තාරෙමි ජනතං බහු’’න්ති.

"Having cut the stream of saṃsāra, having demolished the three states of existence, having boarded the ship of the Dhamma, I ferry many people across."

අභයන්ති ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණභයාදීනං අභාවතො නිබ්භයං. සො හි භගවා නත්ථි භයං එතස්සාති අභයොති වුච්චති. අථ වා අභයන්ති ඛෙමං. තඤ්හි නිබ්බානං නත්ථි ජාතිආදිභයං එත්ථාති අභයන්ති වුච්චති. එතස්මිං පන දුතියවිකප්පෙ තං පදං පාරන්තිපදෙ විසෙසනං. පාරපත්තන්ති එත්ථ පාරන්ති සංසාරවට්ටස්ස පරතීරට්ඨෙන වුච්චති නිබ්බානං. තඤ්හි උදකං පාති රක්ඛතීති පාරං, සමුද්දපාරං. පාධාතු රක්ඛනෙ අරො. අථ වා පාරෙති සමත්ථෙති තරඞ්ගාදයො වාරෙතුන්ති පාරං. පාරධාතු සමත්ථියං අ. පාරං වියාති පාරන්ති වුච්චති. නීතත්ථෙන පන එවං වචනත්ථො කාතබ්බො. ජාති භයාදිං පාති රක්ඛති එත්ථාති පාරං, පාරෙති සමත්ථෙති එත්ථ වා ජාතිභයාදයො වාරෙතුන්ති පාරං, නිබ්බානං. තං පජ්ජිත්ථ අධිගමිත්ථාති පාරපත්තො, ධම්මරාජා. පාරසද්දූපපද පදධාතු ගතියං ත. අථ වා මුත්තො මොචෙය්‍යන්තිආදිනා නයෙන පවත්තස්ස මහාභිනීහාරස්ස සකලස්ස සංසාරදුක්ඛස්ස වා සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිගුණානං වා පාරං පරියන්තං පත්තො ගතොති පාරපත්තො, ධම්මරාජා. පාරසද්දො හි පරියන්ත වාචකො. තං පාරපත්තං. පජානන්ති සබ්බසත්තානං. තෙහි කම්මකිලෙසෙහි පකාරෙන ජනියති නිබ්බත්තියතීති පජාති වුච්චන්ති. තෙසං පජානං.

'Fearless' (abhayaṃ) means without fear (nibbhayaṃ), due to the absence of the fear of birth, aging, sickness, death, and so on. Indeed, that Blessed One is called 'fearless' (abhayo) because 'there is no fear for him.' Alternatively, 'fearless' (abhayaṃ) means safety (khemaṃ). For that Nibbāna is called 'fearless' (abhayaṃ) because 'in it there is no fear of birth and so on.' In this second alternative, however, that word is a qualifier for the word 'pāra' (shore). In the phrase 'reached the far shore' (pāramatta), 'pāra' (far shore) is said to be Nibbāna, in the sense of the further shore of the round of saṃsāra. For it protects (pāti) from water, thus it is 'pāraṃ' (shore), like the shore of the ocean. The root 'pā' is in the sense of 'to protect,' with the suffix 'aro.' Alternatively, because it is able (pāreti) to ward off waves and so on, it is 'pāraṃ.' The root 'pāra' is in the sense of 'capability,' with the suffix 'a.' Or, it is called 'pāra' because it is like a boundary. However, in the definitive sense, the meaning of the word should be understood thus: 'pāraṃ' is where it protects from the fear of birth and so on; or, 'pāraṃ' is where it is able to ward off the fears of birth and so on—Nibbāna. 'One who has reached the far shore' (pārapatto) is one who has gone to and attained that, the King of Dhamma. With the word 'pāra' as a prefix, it is from the root 'pad' in the sense of 'to go,' with the suffix 'ta.' Alternatively, 'one who has reached the far shore' (pārapatto) means one who has gone to the far shore (pāraṃ), the limit (pariyantaṃ), of the great aspiration that proceeded in the manner of 'being freed, I shall free others,' or of all the suffering of saṃsāra, or of the qualities such as omniscience—the King of Dhamma. For the word 'pāra' denotes a limit. To him who has reached the far shore. Regarding 'of beings' (pajānaṃ): they are called 'beings' (pajā) because they are born (janiyati) or produced (nibbattiyati) in various ways by those actions and defilements. 'Of those beings' (tesaṃ pajānaṃ).

තාණන්ති [Pg.120] තායනට්ඨෙන තාණං. සත්තානං සංසාර භයතො තායති රක්ඛතීති තාණො, ධම්මරාජා. තාධාතු රක්ඛනෙ යු. අථ වා තාණන්ති සත්තානං සංසාරවට්ටදුක්ඛතො පරිපාලනට්ඨෙන තාණං. සො හි ධම්මරාජා සත්තානං සංසාරවට්ටදුක්ඛතො ධම්මදෙසනාය මග්ග ඵලනිබ්බානසුඛං දදන්තො තායති පාලෙතීති තාණොති වුච්චති. තං තාණං. ලෙණන්ති නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං, ජාතිභයාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි ලීයන්ති නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණො, ධම්මරාජා. ලීධාතු නිලීයනෙ යු. අථ වා ලෙණන්ති සංසාරභයං පස්සන්තෙහි නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං. සො හි ධම්මරාජා සංසාරනිස්සරණත්ථිකෙහි ලීයන්ති නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණොති වුච්චති. තං ලෙණං. ධම්මරාජා හි සංසාරභයෙහි පීළිතානං සබ්බසත්තානං තාණං ලෙණං සරණං පරායනං ඨානං හොතීති වුත්තං හොති.

'Refuge' (tāṇaṃ) is so called in the sense of protecting (tāyana). He protects (tāyati) beings from the fear of saṃsāra, thus he is a 'refuge' (tāṇo), the King of Dhamma. The root 'tā' is in the sense of protection, with the suffix 'yu'. Alternatively, 'refuge' (tāṇaṃ) is so called in the sense of completely protecting (paripālana) beings from the suffering of the round of saṃsāra. Indeed, that King of Dhamma, by giving the happiness of the path, fruition, and Nibbāna through the teaching of the Dhamma, protects and guards beings from the suffering of the round of saṃsāra; therefore he is called a 'refuge' (tāṇo). To that refuge. 'Shelter' (leṇaṃ) is so called in the sense of hiding (nilīyana). He is a 'shelter' (leṇo) because beings afflicted by the fears of birth and so forth hide themselves in him, the King of Dhamma. The root 'lī' is in the sense of hiding, with the suffix 'yu'. Alternatively, 'shelter' (leṇaṃ) is so called in the sense of being a place of hiding for those who perceive the fear of saṃsāra. Indeed, that King of Dhamma is called a 'shelter' (leṇo) because those who seek escape from saṃsāra hide themselves in him. To that shelter. Thus, it is said that the King of Dhamma is the refuge, shelter, sanctuary, ultimate resort, and support for all beings oppressed by the fears of saṃsāra.

අසමසරණන්ති සබ්බසත්තානං අසදිසඅවස්සයනං, නත්ථි එතස්ස සමො සදිසො සීලාදිගුණෙනාති අසමො, ධම්මරාජා. සරති ගච්ඡති අවස්සයති එත්ථාති සරණො, ධම්මරාජා. සරධාතු ගතිම්හි යු. අසමො අසදිසො හුත්වා සරණොති අසමසරණො, ධම්මරාජා. සම්භාව නාකම්මධාරයසමාසොයං. ධම්මරාජා හි සබ්බසම්පත්තිසුඛානං දායකත්තා සබ්බසත්තානං අනඤ්ඤසාධාරණං අසමං සරණං අවස්සයනං පරායනං හොතීති අත්ථො. තං අසමසරණං. එකතිත්ථන්ති නිබ්බානපාරගමනානං එකතිත්ථභූතං. තරන්ති උත්තරන්ති එත්ථ එතෙන වා නජ්ජසමුද්දාදින්ති තිත්ථං. නජ්ජසමුද්දාදීනං පාරිමතීරගමනත්ථං ඔතරණට්ඨානං ලබ්භති. තරධාතු ඔතරණෙ ථ. රස්ස තො, ඉකාරාගමො. මනුස්සානං එකං තිත්ථං එකතිත්ථං, තං වියාති එකතිත්ථො, ධම්මරාජා. යථා හි තිත්ථෙන නජ්ජාදිං තරන්තා මනුස්සා පාරිමතීරං සුඛං පාපුණන්ති, න අතිත්ථෙන, එවං සෙට්ඨභූතෙන බුද්ධතිත්ථෙන සංසාරොඝං [Pg.121] තරන්තා වෙනෙය්‍යසත්තා නිබ්බානපාරං සුඛං පාපුණන්ති, න අතිත්ථෙන අඤ්ඤතිත්ථියෙන, තස්මා ධම්මරාජං එකතිත්ථොති ථොමෙති. නීතත්ථෙන පන එකො සෙට්ඨො හුත්වා නිබ්බානපාරං තරන්ති උත්තරන්ති එත්ථාති එක තිත්ථො, ධම්මරාජා. ඛෙමං නිබ්බානපාරං තරිතුකාමා වෙනෙය්‍යසත්තා එත්ථ බුද්ධතිත්ථෙ දෙසිතධම්මං සුත්වා දෙසිතධම්මානුරූපං පටිපජ්ජිත්වා සංසාරොඝං අට්ඨමග්ගඞ්ගනාවාය ඡින්දිත්වා ඛෙමං නිබ්බානපාරං සුඛං තරන්ති, ඉතිතස්මා එත්ථාතිපදෙන නිද්දිට්ඨො සො බුද්ධො සබ්බසත්තානං එකො සෙට්ඨො තිත්ථො නාම. න අඤ්ඤතිත්ථියා එකතිත්ථා නාම හොන්තීති අත්ථො. තං එකතිත්ථං.

'Incomparable refuge' (asamasaraṇaṃ) means the unequalled reliance for all beings. He is 'incomparable' (asamo) because 'there is none equal or similar to him in qualities such as virtue'—the King of Dhamma. 'Refuge' (saraṇo) is where one goes or relies upon—the King of Dhamma. The root 'sara' is in the sense of 'to go,' with the suffix 'yu.' Being incomparable and unequalled, he is a refuge, thus 'incomparable refuge'—the King of Dhamma. This is a descriptive compound (kammadhāraya) where the first term is an attribute. The meaning is that the King of Dhamma, being the giver of all attainments and happiness, is indeed the unique, incomparable refuge, reliance, and ultimate resort for all beings. To that incomparable refuge. 'The sole ford' (ekatitthaṃ) means being the one ford for those going to the far shore of Nibbāna. A 'ford' (titthaṃ) is where or by which one crosses or goes beyond rivers, oceans, and so on. It is a place for descending in order to go to the further shore of rivers, oceans, and the like. The root 'tara' is in the sense of 'to descend,' with the suffix 'tha'; the 'r' becomes 't,' and the vowel 'i' is inserted. The one ford for humans is the 'sole ford'; he is like that, thus he is the 'sole ford' (ekatittho)—the King of Dhamma. Just as people crossing a river by a ford happily reach the further shore, and not without a ford, so too do receptive beings, crossing the flood of saṃsāra by the supreme ford of the Buddha, happily reach the far shore of Nibbāna, and not by a non-ford of other sectarians. Therefore, he praises the King of Dhamma as the 'sole ford.' However, in the definitive sense, he is the 'sole ford' because, being the one and supreme, it is in him that beings cross over to the far shore of Nibbāna—the King of Dhamma. Desiring to cross to the safe far shore of Nibbāna, receptive beings, having heard the Dhamma taught in this ford of the Buddha and having practiced in accordance with the taught Dhamma, cut through the flood of saṃsāra with the ship of the eightfold path and happily cross to the safe far shore of Nibbāna. Therefore, that Buddha, indicated by the word 'in him,' is the one, supreme ford for all beings. The meaning is that other sectarians are not 'sole fords.' To that sole ford.

පතිට්ඨන්ති සබ්බසත්තානං මහාදීපං විය පතිට්ඨං ආධාරභූතං. පටිසරණං ලෙණං පරායනන්ති අත්ථො. පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති පතිට්ඨො, ධම්මරාජා. පතිපුබ්බට්ඨාධාතු ගතිනිවත්තිම්හි අ. ධම්මරාජා හි සබ්බසුඛත්ථිකානං සත්තානං මහාදීපො විය පතිට්ඨො පටිසරණො ලෙණො පරායනො හොතීති අත්ථො, තං පතිට්ඨං. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තන්ති නිබ්බානසුඛත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස ඛෙත්තභූතං. පුඤ්ඤත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස වපනඨානං ඛෙත්තභූතං වා, අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං, කුසලං. පුධාතු සොධනෙ ණ්‍යො. අථ වා පරං පුජ්ජභාවං ජනෙතීති පුඤ්ඤං, සදා පූජිතං වා ජනෙතීති පුඤ්ඤං, කුසලං. පූජසද්දූපපද ජනධාතු ණ්‍යො. නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අවසෙසං අපුඤ්ඤං පුනාති සොධෙතීති වා පුඤ්ඤං, කුසලං. පුධාතු සොධනෙ ණ්‍යො. ඛිත්තං වුත්තං බීජං තායති රක්ඛතීති ඛෙත්තං, කෙදාරාදි. ඛිපසද්දූපපද තාධාතු රක්ඛනෙ ක්වි. බීජානි වපන්තානං මනුස්සානං මහප්ඵලභාවකරණෙන බීජං රක්ඛතීති අත්ථො. අථ වා ඛිපන්ති වපන්ති එත්ථ බීජානීති ඛෙත්තං. ඛිපධාතු පෙරණෙ ඛෙපෙ වා ත. ඛෙත්තං වියාති ඛෙත්තො. ධම්මරාජා. නීතත්ථෙන පන පුඤ්ඤබීජානි වපන්තානං සත්තානං මහප්ඵල භාවකරණෙන [Pg.122] ඛිත්තං වුත්තං පුඤ්ඤබීජං තායති රක්ඛතීති ඛෙත්තො. අථ වා නිබ්බානත්ථිකෙහි පුඤ්ඤබීජානි ඛිපියන්ති වපියන්ති එත්ථාති ඛෙත්තො. ධම්මරාජාති කාතබ්බො. පුඤ්ඤානං ඛෙත්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තො, ධම්මරාජා. යථා හි රඤ්ඤො වා අමච්චාදීනං වා සාලීනං වා යවානං වා විරූහනට්ඨානං රඤ්ඤො වා අමච්චාදීනං වා සාලිඛෙත්තං යවඛෙත්තන්ති වුච්චති. එවං ධම්මරාජා සබ්බලොකස්ස පුඤ්ඤමහබ්බලභාවකරණෙන පුඤ්ඤානං විරූහ නට්ඨානං ධම්මරාජං නිස්සාය සත්තලොකස්ස නානාප්පකාරහිත සුඛසංවත්තනිකානි පුඤ්ඤානි විරූහන්ති, තස්මා ධම්මරාජා පුඤ්ඤක්ඛෙත්තන්ති අභිත්ථවිතොති වුත්තං හොති. තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං.

'Support' (patiṭṭhaṃ) means being a foundation for all beings, like a great island. The meaning is a refuge, a shelter, an ultimate resort. He is a 'support' (patiṭṭho) because beings stand firm in him—the King of Dhamma. It is from the root 'ṭhā' preceded by 'paṭi', in the sense of cessation of movement, with the suffix 'a.' The meaning is that the King of Dhamma is indeed like a great island: a support, a refuge, a shelter, and an ultimate resort for all beings who seek happiness. To that support. 'Field of merit' (puññakkhettaṃ) means being a field for the seed of merit for those who seek the happiness of Nibbāna, or being a field, a place for sowing the seed of merit for those who seek merit. 'Merit' (puññaṃ) is so called because it purifies its doer; it is wholesome. The root 'pu' is in the sense of 'to purify,' with the suffix 'ṇya.' Alternatively, 'merit' is so called because it generates a state worthy of reverence, or because it always generates what is revered; it is wholesome. This is from the root 'jan' with the prefix 'pūja,' with the suffix 'ṇya.' The formation of the word should be understood according to etymological principles. Or, 'merit' is so called because it purifies what is not merit; it is wholesome. The root 'pu' is in the sense of 'to purify,' with the suffix 'ṇya.' A 'field' (khettaṃ) is so called because it protects the seed that is cast and sown—like a paddy field. The meaning is that it protects the seed for the people who sow them by bringing about a great result. Alternatively, a 'field' is so called because seeds are cast and sown in it. It is from the root 'khip' in the sense of sending or casting, with the suffix 'ta.' He is like a field, thus he is a 'field' (khetto)—the King of Dhamma. In the definitive sense, however, he is a 'field' because he protects the cast and sown seed of merit for beings who are sowing seeds of merit by bringing about a great result. Or, he is a 'field' because seeds of merit are cast and sown in him by those who seek Nibbāna. This should be understood of the King of Dhamma. The 'field of merit' is the field of merits—the King of Dhamma. Just as a place where rice or barley grows for a king or his ministers is called the king's or ministers' rice field or barley field, so too the King of Dhamma, by causing great power of merit for the whole world, is the place where merit grows. Relying on the King of Dhamma, various kinds of merit conducive to the welfare and happiness of the world of beings arise. Therefore, it is said that the King of Dhamma is extolled as the 'field of merit.' To that field of merit.

පරමසුඛදන්ති උත්තමං නිබ්බානසුඛං දදමානං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති. එත්ථ ච පරමසද්දො උත්තමත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටි පදිකො. අථ වා පරං අතිරෙකං අරියෙහි මානිතබ්බන්ති පරමං, නිබ්බානං. පරපුබ්බමාධාතු මානෙ අ. පකාරෙන අරියෙහි රමියති එත්ථාති වා පරමං, නිබ්බානං. පපුබ්බරමුධාතු රමනෙ ණ. අභිධානටීකායං පන ‘‘පරං පච්චනීකං මාරෙතීති පරමං. පකට්ඨභාවෙ රමතීති පරමං. ණො’’ති වුත්තං. තස්ස සුඛං පරමසුඛං. පරමං උත්තමං වා සුඛං පරමසුඛං. තං දදාතීති පරමසුඛදො, ධම්මරාජා. පරමසුඛසද්දූපපද දාධාතු දානෙ ක්වි. ධම්මරාජා පන වෙනෙය්‍යසත්තානං ධම්මදෙසනාය ච චතුපච්චයප්පටිග්ගහණෙන ච නිබ්බානසුඛං දෙතීති වුත්තං හොති. තං පරමසුඛදං. ධම්මරාජන්ති බුද්ධං. සො හි ලොකිය ලොකුත්තරධම්මෙහි දෙවමනුස්සානං රඤ්ජෙති තොසෙතීති ධම්මරාජාති. අථ වා පාරමීධම්මෙනෙව බුද්ධත්තං පත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජාති. පාරමීධම්මෙනෙව ජාතො වා රාජාති ධම්මරාජාති ච වුච්චති. තං ධම්මරාජං අහං නමාමීති සම්බන්ධො.

The supreme bliss-bestowing one, giving the highest bliss of Nibbāna. For it is said, "Nibbāna is the supreme bliss." Here, the word "supreme" conveys the meaning of the highest, being an underived nominal stem. Alternatively, it is called "supreme" because it is esteemed by the noble ones as surpassing all else—Nibbāna. The root "mā" with the prefix "para," in the sense of esteeming, and adding the suffix "a." Or, it is called "supreme" because the noble ones delight in it in the highest way—Nibbāna. The root "ram" with the prefix "pa" signifies delight, adding the suffix "ṇa." In the commentary on the Abhidhānappadīpikā, however, it is stated: "It is called 'supreme' because it destroys opposition. It is called 'supreme' because it delights in the pre-eminent state." Its bliss is supreme bliss. The highest or supreme bliss is called "supreme bliss." The one who gives that is the supreme bliss-bestower, the King of Dhamma. The word "supreme bliss-bestower" is derived from the root "dā," meaning "to give," with the word "supreme bliss" as the preceding word and the suffix "kvi." The King of Dhamma, by teaching the Dhamma to trainable beings and by accepting the four requisites, gives the bliss of Nibbāna—thus it is said. That is the supreme bliss-bestower. "King of Dhamma" refers to the Buddha. For he delights and satisfies gods and humans with worldly and transcendent Dhamma—hence, he is called the King of Dhamma. Alternatively, having attained Buddhahood through the Dhamma of the perfections alone, he is born as a king—thus, he is called the King of Dhamma. Or, being born as a king through the Dhamma of the perfections alone, he is also called the King of Dhamma. I pay homage to that King of Dhamma—this is the connection.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො ධම්මරාජා මුහ පටිඝාසාදිඋල්ලොලවීචිං මොහදොසතණ්හාදිසඞ්ඛාතං මහාතරඞ්ග ඛුද්දකඌමිකං, සංසාරොඝං සංසාරසඞ්ඛාතං ඔඝං සමුද්දජලප්පවාහං[Pg.123]. මග්ගොළුම්පෙන අට්ඨමග්ගඞ්ගසඞ්ඛාතෙන කුල්ලෙන තරි අතරිං, අභයං ඛෙමං, ජාතිආදීනං අභාවතො නිබ්භයං වා, පාරපත්තං නිබ්බානපාරං පත්තං අධිගතං, පජානං සබ්බ සත්තානං, තාණං තායනට්ඨෙන තාණං රක්ඛණං. ලෙණං නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං නිලීයනං, අසමසරණං සබ්බසත්තානං අසදිසඅවස්සයනං, එකතිත්ථං නිබ්බානපාරගමනානං එකතිත්ථ භූතං, පතිට්ඨං සබ්බසත්තානං මහාදීපං විය පතිට්ඨං ආධාරභූතං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං නිබ්බානසුඛත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස ඛෙත්තභූතං, පුඤ්ඤත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජස්ස වපනට්ඨානං ඛෙත්තභූතං වා, පරමසුඛං උත්තමං නිබ්බානසුඛං දදමානං, ධම්මරාජං බුද්ධං ලොකියලොකුත්තර ධම්මෙහි පජානං රඤ්ජාපනං වා, පාරමීධම්මෙනෙව බුද්ධභාවං ජාතං බුද්ධං වා, අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමීති.

Herein lies a concise explanation. The King of Dhamma crossed the flood of saṃsāra—the flood called saṃsāra, a current of ocean water—with its great billows and small ripples, and its surging waves of delusion, hatred, and craving. He crossed over using the raft of the Noble Eightfold Path, reaching the fearless, secure shore—fearless due to the absence of birth and so on—the far shore of Nibbāna, attained and realized. He is a protection for all beings, a shelter in the sense of guarding. He is a refuge in the sense of providing shelter. He is an incomparable resort for all beings, an unequaled support. He is the one ford for those going to the far shore of Nibbāna, being the one ford. He is a foundation for all beings, like a great island, a stable support. He is a field of merit for those desiring the happiness of Nibbāna, a field for the seeds of merit, or a field for those seeking merit to sow the seeds of merit. He bestows supreme bliss, the ultimate happiness of Nibbāna. I pay homage with the three doors to that King of Dhamma, the Buddha, who causes beings to delight with both worldly and transcendent Dhamma, or the Buddha who was born into Buddhahood through the Dhamma of the perfections alone.

අට්ඨාරසමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the eighteenth homage stanza is completed.

19.

19.

කණ්ඩම්බංමූලෙ පරහිතකරො යො මුනින්දො නිසින්නො;

අච්ඡෙරං සීඝං නයනසුභගං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං;

දුජ්ජාලද්ධංසං මුනිභිජහිතං පාටිහෙරං අකාසි;

වන්දෙ තං සෙට්ඨං පරමරතිජං ඉද්ධිධම්මෙහුපෙතං.

At the foot of the Kaṇḍamba tree, the Lord of Sages sat, working for the welfare of others. He swiftly performed a wondrous, eye-pleasing miracle of intermingled water and fire, which destroyed the snares of the wicked and was beyond the reach of other sages. I venerate that supreme one, born of supreme delight, endowed with psychic power and Dhamma.

19. එවං අට්ඨාරසමගාථාය ධම්මරාජං වන්දිත්වා ඉදානි සාවත්ථියං කණ්ඩම්බමූලෙ ඉද්ධිපාටිහෙරාදීහි ගුණෙහි මුනින්දස්ස ථොමෙත්වා වන්දිතුකාමො කණ්ඩම්බංමූලෙත්‍යාදි ගාථමාහ. අයං පන මතනයයයගණෙහි ච පඤ්ච යති ඡයති සත්තය තීහි ච රචිතත්තා අට්ඨාරසක්ඛරෙහි යුත්තා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘මො තො නො යො යා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතාක්ඛුත්විසීහී’’ති. අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං අක්ඛුත්විසීහි පඤ්චයති ඡයති සත්තයතීහි මොගණො ච තොගණො ච නොගණො ච යොගණො ච යා යගණද්වයඤ්ච චෙ යුත්තා[Pg.124], සා ගාථා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතා කුසුමිතලතා වෙල්ලිතා ගාථා නාමාති. එත්ථ ච අක්ඛසද්දස්ස පඤ්චින්ද්‍රියවාචකත්තා අක්ඛසද්දො පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති වෙදිතබ්බො. උතූනං හෙමන්තසිසීරවස්සන්තගිම්හවස්සානසරදවසෙන ඡබ්බිධත්තා උතුසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති. ඉසිසද්දො විපස්සීආදීනං බුද්ධානං සත්තවිධත්තා සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති වෙදිතබ්බොති.

19. Having thus paid homage to the King of Dhamma with the eighteenth verse, now wishing to praise and pay homage to the Lord of Sages—who is endowed with miraculous powers and other virtues—at the foot of the Kaṇḍamba tree in Sāvatthī, he speaks the verse beginning with "At the foot of the Kaṇḍamba tree." This verse, however, being composed with the ma, ta, na, and two ya gaṇas, with pauses at the fifth, sixth, and seventh syllables, and having eighteen syllables, should be understood as a Kusumitalatā Vellitā gāthā. As stated in the Vuttodaya: "Mo to no yo yā, Kusumitalatā Vellitākkhutvisīhī." Herein is the construction: A verse in which each line is endowed with the ma-gaṇa, ta-gaṇa, na-gaṇa, and a pair of ya-gaṇas, with pauses at the fifth, sixth, and seventh syllables (akkha-utu-isi), is named the Kusumitalatā Vellitā gāthā. Here, because the word 'akkha' denotes the five sense faculties, the word 'akkha' should be understood as denoting the number five. Because 'utu' (season) is of six kinds—hemanta, sisira, vasanta, gimha, vassa, and sarada—the word 'utu' denotes the number six. Because 'isi' (sage) refers to the seven kinds of Buddhas, from Vipassī onwards, the word 'isi' should be understood as denoting the number seven.

තත්ථ පන පරහිතකරො යො මුනින්දො කණ්ඩම්බමූලෙ නිසින්නො පාටිහෙරං සීඝං අකාසි, තං මුනින්දං අහං වන්දෙ වන්දාමීති සම්බන්ධො. අත්ථක්කමෙන පනෙත්ථ වණ්ණයිස්සාමි. පරහිතකරොති අත්තනා පරෙසං සබ්බසත්තානං හිතං අත්ථං කරොන්තො. හිනොති වඩ්ඪති සුඛං එතෙනාති හිතං, අත්ථං පයොජනං වා. හිධාතු වඩ්ඪනෙ ත. තංසමඞ්ගිනො ලොකියලොකුත්තරසුඛං වඩ්ඪතීති අත්ථො. පරෙසං හිතං පරහිතං, තං කරොතීති පරහිතකරො, මුනින්දො. සො හි දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ ලද්ධබ්‍යාකරණතො පට්ඨාය අත්තනො සුඛං පජහන්තො සත්තලොකස්ස හිතසුඛත්ථාය කප්පසත සහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පඤ්චමහාපරිච්චාගෙ ච කරොන්තො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාවං පත්තකාලෙ ච පඤ්චචත්තාලීසවස්සානි ධම්ම දෙසනාය සත්තලොකස්ස ලොකියලොකුත්තරහිත සුඛං කරොතීති පරහිතකරොති ථොමෙති. යොති යො යාදිසො. මුනින්දොති බුද්ධො. සො හි අගාරිය මුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකමුනිවසෙන පඤ්චන්නං මුනීනං ඉන්දොති මුනින්දොති වුච්චති. කණ්ඩම්බමූලෙති එත්ථ කණ්ඩඅම්බමූලෙති පදච්ඡෙදො. ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං බින්දාගමො. කණ්ඩනාමිකෙන පසෙනදීකොසලරඤ්ඤො උය්‍යානපාලෙන රොපිතස්ස සෙතම්බරුක්ඛස්ස සමීපෙති අත්ථො. එත්ථ ච කණ්ඩන්ති තස්සෙව නාමං. අථ වා කං වුච්චති සුඛං, තං ඩෙති ගච්ඡති [Pg.125] පාපුණාතීති කණ්ඩො, උය්‍යානපාලො. කංසද්දූපපදඩි ධාතු ගතියං ණ. කං වුච්චති වා උදකං, තං රුක්ඛෙසු සිඤ්චනං ටිනාති ජානාතීති කණ්ඩො, උය්‍යානපාලො උය්‍යාන නායකො වා. ඵලකාමෙහි ජනෙහි අමියති ගමියතීති අම්බො, සෙතම්බරුක්ඛො. අමධාතු ගතියං බො. කණ්ඩනාමිකෙන උය්‍යානපාලෙන රොපිතො අම්බො කණ්ඩම්බො, තස්ස මූලං සමීපන්ති කණ්ඩම්බමූලං, තස්මිං කණ්ඩම්බමූලෙ.

There, the one who works for the welfare of others, the Lord of Sages, seated at the foot of the Kaṇḍamba tree, swiftly performed the miracle—to that Lord of Sages I pay homage—thus is the connection. Now, I will explain the meaning in sequence. "One who works for the welfare of others" means one who brings about the welfare and benefit of others, of all beings. "Welfare" (hita) is so called because happiness grows (hinoti, vaḍḍhati) through it; or it is a benefit (attha), a purpose (payojana). It is from the root "hi" in the sense of growth, with the suffix "ta." The meaning is that for one endowed with it, worldly and transcendent happiness grows. The welfare of others is "parahita." One who brings that about is a "parahitakaro," the Lord of Sages. For he, from the time he received the prediction at the feet of the Blessed One Dīpaṅkara, abandoning his own happiness, for the welfare and happiness of the world of beings, fulfilled the thirty perfections for four incalculable ages and a hundred thousand eons, along with the five great renunciations. And at the time of attaining omniscient Buddhahood, for forty-five years, through his teaching of the Dhamma, he brought about worldly and transcendent welfare and happiness for the world of beings—thus he is praised as "one who works for the welfare of others." "Yo" means "who," of such a kind. "Munindo" means the Buddha. For he is the lord (inda) of five kinds of sages (muni)—the householder sage, the homeless sage, the trainee sage, the perfected sage, and the solitary sage—thus he is called "Lord of Sages." In "Kaṇḍambamūle," the word division is "kaṇḍa-amba-mūle." A bindu is inserted for the sake of the meter. The meaning is "near the white mango tree (setamba-rukkha) planted by the park-keeper named Kaṇḍa in the park of King Pasenadi of Kosala." Here, "Kaṇḍa" is his name. Alternatively, "kaṃ" is said to be happiness; he goes to (ḍeti, gacchati) or attains it, thus he is "Kaṇḍo," the park-keeper. It is from the root "ḍi" in the sense of going, with the preceding word "kaṃ" and the suffix "ṇa." Or, "kaṃ" is said to be water; he knows (jānāti) how to sprinkle (siñcanaṃ) it on the trees, thus he is "Kaṇḍo," the park-keeper or the park supervisor. "Ambo" (mango tree) is so called because it is gone to (amiyati, gamiyati) by people desiring fruit. It is from the root "am" in the sense of going, with the suffix "bo." The mango tree planted by the park-keeper named Kaṇḍa is "Kaṇḍambo." Its base or vicinity is "kaṇḍambamūlaṃ"; "tasmiṃ kaṇḍambamūle" means at the foot of that Kaṇḍamba tree.

නිසින්නොති වසමානො. විම්හාපනියට්ඨෙන අච්ඡෙරං. අයඤ්හි අච්ඡෙරසද්දො විම්හයත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටි පදිකො. අථ වා ආභුසො විම්හයො චරති පවත්තතීති අච්ඡෙරං, පාටිහෙරං. ආපුබ්බ චරධාතු ගතියං අ. චරධාතුස්සච්ඡෙරාදෙසො. ආකාරස්ස රස්සො. අන්ධස්ස පබ්බතාරොහනං විය නිච්චං න චරති න පවත්තතීති අච්ඡෙරං, පාටිහෙරං. නපුබ්බ චරධාතු ගතියං අ. යථා හි අන්ධස්ස පබ්බාතාරොහනං නිච්චං න හොති, කදාචියෙව හොති, එවමෙව භගවතො පාටිහාරියං නිච්චං න හොති, කදාචියෙව හොති. තස්මා තං අච්ඡෙරන්ති වුච්චති. තෙන වුත්තං නෙත්තිඅට්ඨකථායං ‘‘යං අභිණ්හං න පවත්තති, තං අච්ඡරිය’’න්ති. අථ වා අච්ඡරං පහරිතුං යොග්ගන්ති අච්ඡරියං. යොග්ගතද්ධිතෙ ණියපච්චයො. අච්ඡරියන්ති හි වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං ඉයසද්දලොපෙන අච්ඡෙරන්ති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං සීලක්ඛන්ධවග්ගට්ඨකථායං ‘‘අන්ධස්ස පබ්බතාරොහනං විය නිච්චං න හොතීති අච්ඡරියං. අයං තාව සද්දනයො. අයං පන අට්ඨකථානයො, අච්ඡරායොග්ගන්ති අච්ඡරියං, අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්ති අත්ථො’’ති. නයනසුභගන්ති දෙවමනුස්සානං පසාදචක්ඛුස්ස සොභනපත්තං. සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නයනං, පසාදචක්ඛු. නීධාතු නයෙ යු. තස්ස සුභං සොභනං ගච්ඡතීති නයනසුභගං, පාටිහෙරං. නයනසුභ සද්දූපපදගමුධාතු ගතියං ක්වි. තං නයනසුභගං.

Nisinno means dwelling. In the sense of being astonishing, it is 'accheraṃ.' For this word 'acchera' conveys the meaning of wonder and is an irregularly formed stem. Alternatively, because wonder arises or occurs exceedingly, it is 'accheraṃ' or 'pāṭiheraṃ.' This is formed from the root 'car' (to move) with the prefix 'ā' and the suffix 'a'; 'acchera' is substituted for the root 'car', and the long vowel 'ā' is shortened. Alternatively, like a blind person's climbing a mountain, it does not 'move' (carati) or occur constantly, hence 'accheraṃ' or 'pāṭiheraṃ.' This is formed from the root 'car' (to move) with the prefix 'na' and the suffix 'a'. For just as a blind person's climbing a mountain does not happen constantly but only occasionally, so too the Blessed One's marvel does not occur constantly but only occasionally. Therefore, it is called 'accheraṃ.' Hence, it is said in the Nettiaṭṭhakathā: 'That which does not occur frequently is 'acchariya'.' Alternatively, it is 'acchariyaṃ' because it is worthy of a finger-snap. The suffix 'ṇiya' is used in the taddhita sense of 'worthy of'. Although 'acchariyaṃ' should be said, to preserve the meter, 'accheraṃ' is stated through the elision of the sound 'iya'. And this is stated in the Sīlakkhandhavagga-aṭṭhakathā: 'Like a blind person's climbing a mountain, it does not happen constantly, hence 'acchariyaṃ'. This, for a start, is the grammatical analysis. This, however, is the commentarial analysis: 'acchariyaṃ' means worthy of a finger-snap; the meaning is 'fit to be greeted with a finger-snap'. 'Nayanasubhagaṃ' means having attained beauty for the eye of faith of gods and humans. That which leads the personal existence, showing the even and the uneven, is the 'nayana', the eye of faith. The root is 'nī' in the sense of leading, with the suffix 'yu'. That which goes to the beauty of that (eye) is 'nayanasubhagaṃ', a marvel. The word 'nayanasubha' is a pre-pounded word with the root 'gam' in the sense of motion, with the suffix 'kvi'. That is 'nayanasubhagaṃ'.

ආකුලණ්ණග්ගිජාලන්ති [Pg.126] එත්ථ ආකුලඅණ්ණඅග්ගිජාලන්ති පදච්ඡෙදො. පරිකිණ්ණ උදකධාර අග්ගිසිඛාවන්තං. අථ වා පරිසමන්තතො කුලං පකිණ්ණං අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සකං යමකං යමකං උදකජාලඅග්ගිජාලවන්තන්ති අත්ථො. ආභුසො කුලති උදකග්ගිජාලං අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සකං කරොතීති ආකුලං, උදකග්ගිජාලං. ආපුබ්බකුලධාතු කරණෙ අ. ආභුසං කුලති බන්ධති අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති වා ආකුලං. අථ වා ආසමන්තතො කුලති යමකං යමකං උදකග්ගිජාලං පවත්තතීති ආකුලං, උදකග්ගිජාලං. උදකජාලං අග්ගිජාලෙන අග්ගිජාලඤ්ච උදකජාලෙන සම්මිස්සො හොතීති අත්ථො. අනන්ති ජීවන්ති එතෙන සත්තාති අණ්ණං, උදකං. අනධාතු ජීවායං අ. නස්ස ණො. තස්ස ද්විත්තං. ද්විභාවො වා. අථ වා අරති ගච්ඡති තං තං ඨානන්ති අණ්ණං. අරධාතු ගතිම්හිතො. තස්ස අන්නාදෙසො, ධාත්වන්තලොපො, න්නස්ස ණ්ණත්තං. අණ්ණස්ස ධාරං අණ්ණං. උත්තරපදලොපෙන. කුටිලභාවෙන අජති ගච්ඡතීති අග්ගි, අජධාතු ගතියං ඉ. ජස්ස ග්ගො. ජලති දිබ්බතීති ජාලං, සිඛං. ජලධාතු දිත්තියං ණ. අග්ගිනො ජාලං අග්ගිජාලං. අණ්ණඤ්ච අග්ගිජාලඤ්ච අණ්ණග්ගිජාලං, ආකුලං පරිකිණ්ණං අණ්ණග්ගිජාලං අස්සාති ආකුලණ්ණග්ගිජාලං, යමක පාටිහෙරං ලබ්භති. තං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං.

In 'Ākulaṇṇaggijālaṃ', the division of words is 'ākula-aṇṇa-aggijālaṃ'. It means possessing scattered streams of water and flames of fire. Alternatively, the meaning is: possessing a mass scattered all around, intermingled in pairs, of nets of water and nets of fire. Because it exceedingly makes the water and fire nets mixed with each other, it is 'ākulaṃ', the water and fire net. This is from the root 'kul' with the prefix 'ā' in the sense of making, with the suffix 'a'. Or, because it exceedingly gathers or binds together, it is 'ākulaṃ'. Alternatively, because the water and fire net proceeds from all sides in pairs, it is 'ākulaṃ', the water and fire net. The meaning is that the net of water is mixed with the net of fire, and the net of fire is mixed with the net of water. 'Aṇṇaṃ' is water, because beings live (ananti) by it. This is from the root 'an' in the sense of living, with the suffix 'a'. The 'n' becomes 'ṇ', and that is doubled. Or it is a doubling. Alternatively, because it goes (arati) to this or that place, it is 'aṇṇaṃ'. This is from the root 'ar' in the sense of motion. 'Anna' is substituted for it, with elision of the end of the root, and 'nn' becomes 'ṇṇ'. 'Aṇṇaṃ' stands for a stream of water (aṇṇadhāraṃ), by elision of the final member of the compound. Because it goes (ajati) crookedly, it is 'aggi' (fire). This is from the root 'aj' in the sense of motion, with the suffix 'i'; 'j' becomes 'gg'. Because it shines (jalati) or blazes, it is 'jālaṃ', a flame. This is from the root 'jal' in the sense of shining, with the suffix 'ṇa'. The flame of fire is 'aggijālaṃ'. Water and the flame of fire are 'aṇṇaggijālaṃ'. Because it has an intermingled, scattered net of water and fire, it is 'ākulaṇṇaggijālaṃ'; the Twin Miracle is thereby obtained. That is 'ākulaṇṇaggijālaṃ'.

දුජ්ජාලද්ධංසන්ති දුට්ඨු දිට්ඨිවාදසඞ්ඛාතජාලං විද්ධංසිතං. දුට්ඨු ජලති බන්ධති සංසාරවට්ටෙති දුජ්ජාලං, දිට්ඨිවාදජාලං. තිත්ථිය වාදො හි නත්ථි දින්නන්තිආදිනයපවත්තො සංසාරතො නිස්සරිතුමප්පදානවසෙන ජාලසදිසත්තා දුජ්ජාලන්ති අත්ථො. දුපුබ්බ ජලධාතු බන්ධනෙ ණො. තං ධංසති විද්ධංසතීති දුජ්ජාලද්ධංසං, යමකපාටිහාරියං. මුනිභිජහිතන්ති මුනිභි අජහිතන්ති පදච්ඡෙදො. තත්ථ මුනිභීති සබ්බසම්මාසම්බුද්ධෙහි. තෙ හි මොනං වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තං එතෙසං අත්ථීති මුනීති වුච්චන්ති. කායමොනෙය්‍ය වචීමොනෙය්‍ය මනොමොනෙය්‍යං එතෙසං අත්ථීති වා [Pg.127] මුනි. අස්සත්ථිතද්ධිතෙ ණීපච්චයො. අථ වා ඉධලොක පරලොකං අත්තහිත පරහිතං හිතාහිතඤ්ච මුනන්ති ජානන්තීති මුනීති වුච්චන්ති. තෙහි මුනීභි.

'Dujjāladdhaṃsaṃ' means the net known as wrong views is thoroughly shattered. 'Dujjālaṃ', the net of wrong views, is so called because it badly ensnares and binds one in the round of saṃsāra. For the doctrine of the sectarians, which proceeds by way of such tenets as 'there is nothing given,' is like a net in that it provides no escape from saṃsāra; this is the meaning of 'dujjālaṃ'. This is from the root 'jal' with the prefix 'du-' in the sense of binding, with the suffix 'ṇo'. Because it destroys (dhaṃsati) and shatters (viddhaṃsati) that, it is 'dujjāladdhaṃsaṃ', the Twin Miracle. 'Munibhijahitaṃ' is to be parsed as 'munibhi ajahitaṃ' (not abandoned by the sages). Here, 'munibhi' refers to all the Perfectly Enlightened Ones. For omniscience is called 'monaṃ' (sagacity), and because they possess it, they are called 'munī' (sages). Or, because they possess sagacity of body, sagacity of speech, and sagacity of mind, they are 'munī'. The suffix 'ṇī' is used in the taddhita sense of 'possessing'. Alternatively, because they know (munanti) this world and the next, their own welfare and the welfare of others, the beneficial and the harmful, they are called 'munī'. By those sages.

අජහිතන්ති අවිජහිතං අපරිච්චත්තං වා, හාතබ්බං චජිතබ්බන්ති ජහිතං. හාධාතු චාගෙ ත. න ජහිතං අජහිතං, පාටිහෙරං. තං අජහිතං. භගවතො හි සාවත්ථිනගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ කතං පාටිහාරියඤ්ච භගවා පන තස්මිං පාටිහාරියාවසානෙ තාවතිංසපුරං ගතො, තස්මිං පාරිඡත්තකමූලම්හි පණ්ඩුකම්බලනාමකෙ සිලාසනෙ සන්නිසින්නො දෙවානං අභිධම්මකථාය දෙසනා ච සබ්බසම්මාසම්බුද්ධෙහි අවිජහිතා ධම්මතායෙව හොතීති වුත්තං හොති. බුද්ධවංසට්ඨකථායඤ්හි සමතිංසධම්මතාපකාසනෙ සාවත්ථි නගරද්වාරෙ යමකපාටිහාරියකරණං. තාවතිංසෙ භවනෙ අභිධම්මදෙසනාති ධම්මතාභාවෙන වුත්තං. තස්මා පාටිහෙරං මුනීභිජහිතන්ති ථොමෙති.

'Ajahitaṃ' means unabandoned or unrenounced. What is abandoned or relinquished is 'jahitaṃ'. This is from the root 'hā' in the sense of abandoning, with the suffix 'ta'. Not abandoned is 'ajahitaṃ', the marvel. That is unabandoned. For it is said that both the miracle performed by the Blessed One at the foot of the Kaṇḍamba tree at the southern gate of the city of Sāvatthī, and the teaching of the Abhidhamma discourse to the devas by the Blessed One, who, at the conclusion of that miracle, went to the city of the Tāvatiṃsa gods and sat on the stone seat named Paṇḍukambala at the foot of the Pārichattaka tree, are unabandoned by all Perfectly Enlightened Ones and are indeed a constant nature. For in the Buddhavaṃsa-aṭṭhakathā, in the exposition of the thirty constant natures, the performance of the Twin Miracle at the city gate of Sāvatthī and the teaching of the Abhidhamma in the Tāvatiṃsa realm are stated to be a constant nature. Therefore, the marvel is praised as 'unabandoned by the sages'.

පාටිහෙරන්ති පච්චනීකපටිහරණවසෙන පාටිහාරියං, පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ මද්දිත්වා හිනොති පවත්තතීති පාටිහෙරං. පටිපුබ්බහිධාතු ගතියං ණො. හිස්ස හෙරණිදෙසො. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ හරති අපනෙතීති පාටිහෙරං, ඉද්ධිවිධඤාණං. පටිපුබ්බහරධාතු අපනයනෙ ණො. පටිහරති අපනෙති සත්තානං දිට්ඨිමානොපගතානි චිත්තානීති වා පාටිහෙරං. අප්පසන්නානං පසාදං ආහරතීති වා පාටිහෙරං. සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පටිපච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා පාටිහෙරං. පටීති හි අයංසද්දො පච්ඡාති එතස්ස අත්ථං බොධෙති. තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි අඤ්ඤො ආගච්ඡි බ්‍රාහ්මණොතිආදීසු විය. අථ වා පටිපුනප්පුනං උදකග්ගිජාලං අබ්බොච්ඡින්නං යමකං යමකං හුත්වා හරති පවත්තතීති පාටිහෙරං, යමකපාටිහාරියං. තඤ්ච පන ඉද්ධිපාටිහාරිය, ආදෙසනාපාටිහාරිය, අනුසා සනී [Pg.128] පාටිහාරියවසෙන තිවිධං හොති. තෙසු පන ඉධ ඉද්ධිපාටිහාරියං අධිප්පෙතන්ති. සීඝන්ති ඛිප්පං ආසුං ලහුං වා. තං පන අකාසීතිපදෙ ක්‍රියාවිසෙසනං. සෙති ලහු හුත්වා පවත්තතීති සීඝං. සිධාතු ගතිම්හි ඝපච්චයො. දීඝො. අකාසීති අකරි.

'Pāṭiheraṃ' is a marvel (pāṭihāriyaṃ) by way of repelling the opposition. Because, having crushed the opposing sectarians, it goes forth (hinoti) or proceeds, it is 'pāṭiheraṃ'. This is from the root 'hi' with the prefix 'paṭi-' in the sense of motion, with the suffix 'ṇo'; 'hera' is substituted for 'hi'. Alternatively, because it removes (harati) or dispels (apaneti) the sectarians who are opposed to the Blessed One and his dispensation, it is 'pāṭiheraṃ', the knowledge of the kinds of psychic power. This is from the root 'har' with the prefix 'paṭi-' in the sense of removal, with the suffix 'ṇo'. Or, because it repels and removes the minds of beings that have fallen into wrong views and conceit, it is 'pāṭiheraṃ'. Or, because it brings (āharati) faith to the faithless, it is 'pāṭiheraṃ'. Or, because it is to be brought forth and made to proceed afterwards (pacchā) by one who has completed his task with a concentrated mind free from defilements, it is 'pāṭiheraṃ'. For this word 'paṭi' conveys the meaning of 'afterwards', as in such phrases as, 'While he was engaged in that, another brahmin came.' Alternatively, because it carries on or proceeds repeatedly and uninterruptedly as a twin-pair of water and fire nets, it is 'pāṭiheraṃ', the Twin Miracle. And that is threefold: the marvel of psychic power, the marvel of mind-reading, and the marvel of instruction. Among these, the marvel of psychic power is intended here. 'Sīghaṃ' means quickly, swiftly, or lightly. It is an adverb modifying the verb in the word 'akāsi'. Because it proceeds (seti), being light, it is 'sīghaṃ'. This is from the root 'si' in the sense of motion, with the suffix 'gha', and lengthening of the vowel. 'Akāsi' means 'he did'.

එත්ථ ච පාටිහාරියමෙවං වෙදිතබ්බං. භගවා හි අභිසම්බොධිතො සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ සාවත්ථිනගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ දෙවානමින්දෙන සක්කෙන ආණාපිතෙන විසුකම්මදෙවපුත්තෙන නිම්මිතෙ ද්වාදසයොජනෙ රතන මණ්ඩපෙ භගවතා නිම්මිතෙ යොජනප්පමාණෙ රතනපල්ලඞ්කෙ රතනචඞ්කමෙ ච නිසීදිත්වා තියොජනිකෙ දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ ධාරයමානෙ සමන්තතො ද්වාදසයොජනාය පරිසාය අත්ථාදානපරිදීපනං තිත්ථියමද්දනං උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො, උපරිමකායතො උදකධාරා. පුරත්ථිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො, පච්ඡිමකායතො උදකධාරා. පච්ඡිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො, පුරත්ථිමකායතො උදකධාරා, දක්ඛිණඅක්ඛිතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමඅක්ඛිතො උදකධාරා. වාමඅක්ඛිතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණඅක්ඛිතො උදකධාරා. දක්ඛිණකණ්ණසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමකණ්ණසොතතො උදකධාරා. වාමකණ්ණසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණකණ්ණසොතතො උදකධාරා. දක්ඛිණ නාසිකාසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමනාසිකාසො තතො උදකධාරා. වාමනාසිකාසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණනාසිකාසොතතො උදකධාරා. දක්ඛිණඅංසකූටතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමඅංසකූටතො උදකධාරා. වාමඅංසකූටතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණඅංසකූටතො උදකධාරා. දක්ඛිණහත්ථතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමහත්ථතො උදකධාරා. වාමහත්ථතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණහත්ථතො උදකධාරා. දක්ඛිණපස්සතො [Pg.129] අග්ගික්ඛන්ධො, වාමපස්සතො උදකධාරා. වාමපස්සතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණපස්සතො උදකධාරා. දක්ඛිණපාදතො අග්ගික්ඛන්ධො, වාමපාදතො උදකධාරා. වාමපාදතො අග්ගික්ඛන්ධො, දක්ඛිණපාදතො උදකධාරා. අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි අග්ගික්ඛන්ධො, අඞ්ගුලන්තරිකාහි උදකධාරා. අඞ්ගුලන්තරිකාහි අග්ගික්ඛන්ධො, අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි උදකධාරා. එකෙකලොමතො අග්ගික්ඛන්ධො, එකෙකලොමතො උදකධාරා. ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො, ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තති. ඡන්නං වණ්ණානං නීලානං පීතානං ලොහිතකානං ඔදාතානං මඤ්ජට්ඨානං පභස්සරානං උබ්බහනභූතානං යමකා යමකා වණ්ණා පවත්තන්ති. භගවා චඞ්කමති, නිම්මිතො තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. භගවා තිට්ඨති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. භගවා නිසීදති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. භගවා සෙය්‍යං කප්පෙති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා නිසීදති වා. නිම්මිතො චඞ්කමති, භගවා තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. නිම්මිතො තිට්ඨති, භගවා චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. නිම්මිතො නිසීදති, භගවා චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙති. නිම්මිතො සෙය්‍යං කප්පෙති, භගවා චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා නිසීදති වාති විවිධං යමකපාටිහාරියං තිත්ථියානං මද්දනත්ථාය අකාසීති. එත්ථ ච පන යො කොචි එවරූපං පාටිහාරියං කාතුං සමත්ථො චෙ. සො ආගච්ඡතූති චොදනාසදිසත්තා වුත්තං අත්ථාදානපරිදීපනන්ති. අත්ථාදානඤ්හි අනුයොගො, පටිපක්ඛස්ස අත්ථස්ස ආදානං ගහණන්ති කත්වා, තස්ස පරිදීපනං අත්ථාදානපරිදීපනං. තිත්ථියමද්දනන්ති පාටිහාරියං කරිස්සාමාති කුහායනවසෙන පුබ්බෙ උට්ඨිතානං තිත්ථියානං මද්දනං. තඤ්ච තථා කාතුං අසමත්ථතා සම්පාදනමෙව. තදෙතං පදද්වයං යමකපාටිහාරියන්ති එතෙන සම්බන්ධිතබ්බන්ති.

Here, the miracle should be understood thus. In the seventh year after his enlightenment, at the southern gate of the city of Sāvatthī, beneath the Kaṇḍamba tree, in a jeweled pavilion twelve yojanas wide fashioned by the devaputta Visukamma at the command of Sakka, king of the devas, the Blessed One was seated on a jeweled throne upon a jeweled walkway—both created by himself and measuring a yojana in size—while a divine white parasol three yojanas high was held above him, and surrounded by an assembly extending twelve yojanas. For the purpose of illuminating the meaning and crushing the heretics, a mass of fire issued from the upper part of his body while a stream of water flowed from the lower part. From the lower part of his body, a mass of fire issued, while from the upper part, a stream of water flowed. From the eastern part of his body, a mass of fire issued, while from the western part, a stream of water flowed. From the western part of his body, a mass of fire issued, while from the eastern part, a stream of water flowed. From his right eye, a mass of fire issued, while from his left eye, a stream of water flowed. From his left eye, a mass of fire issued, while from his right eye, a stream of water flowed. From his right ear-hole, a mass of fire issued, while from his left ear-hole, a stream of water flowed. From his left ear-hole, a mass of fire issued, while from his right ear-hole, a stream of water flowed. From his right nostril, a mass of fire issued, while from his left nostril, a stream of water flowed. From his left nostril, a mass of fire issued, while from his right nostril, a stream of water flowed. From his right shoulder, a mass of fire issued, while from his left shoulder, a stream of water flowed. From his left shoulder, a mass of fire issued, while from his right shoulder, a stream of water flowed. From his right hand, a mass of fire issued, while from his left hand, a stream of water flowed. From his left hand, a mass of fire issued, while from his right hand, a stream of water flowed. From his right side, a mass of fire issued, while from his left side, a stream of water flowed. From his left side, a mass of fire issued, while from his right side, a stream of water flowed. From his right foot, a mass of fire issued, while from his left foot, a stream of water flowed. From his left foot, a mass of fire issued, while from his right foot, a stream of water flowed. From each finger, a mass of fire issued, while from the spaces between the fingers, a stream of water flowed. From the spaces between the fingers, a mass of fire issued, while from each finger, a stream of water flowed. From each hair, a mass of fire issued, while from each hair, a stream of water flowed. From each hair-pore, a mass of fire issued, while from each hair-pore, a stream of water flowed. Pairs of colors—blue, yellow, red, white, crimson, and radiant—arose and manifested. When the Blessed One walked, the created image stood, sat, or lay down. When the Blessed One stood, the created image walked, sat, or lay down. When the Blessed One sat, the created image walked, stood, or lay down. When the Blessed One lay down, the created image walked, stood, or sat. When the created image walked, the Blessed One stood, sat, or lay down. When the created image stood, the Blessed One walked, sat, or lay down. When the created image sat, the Blessed One walked, stood, or lay down. When the created image lay down, the Blessed One walked, stood, or sat. Thus, he performed the manifold Twin Miracle for the purpose of crushing the heretics. Here, 'illuminating the meaning' is said because it is like a challenge, implying, 'If anyone is capable of performing such a miracle, let them come forth!' For 'atthādāna' is a challenge; taking it to mean the grasping of the opponent's position, its illumination is 'atthādānaparidīpana.' 'Crushing the heretics' refers to the suppression of the heretics who had previously risen up with deceitful intention, boasting, 'We will perform a miracle.' This was simply to demonstrate their inability to do so. These two phrases should be understood in connection with the Twin Miracle.

සෙට්ඨන්ති [Pg.130] පසත්ථතරං. තස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. පරමරතිජන්ති දෙවමනුස්සානං උත්තමරතිං ජනකං. පරමානං උත්තමසාධූනං චිත්තරමනං ජනාපෙතං වා, එත්ථ ච පඨමවිකප්පෙ පරමසද්දො උත්තමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො නිපාතො. දුතියවිකප්පෙ සාධුවාචකො නිප්ඵන්නපාටිපදිකො. දෙවමනුස්සානං පරමං උත්තමං රතිං ජනෙතීති පරමරතිජො, මුනින්දො. පරමරතිසද්දූපපද ජනධාතු ජනනෙ ක්වි. අථ වා පකාරෙන සද්ධම්මෙ රමන්තීති පරමා, සාධූ ලබ්භන්ති. පපුබ්බ රමුධාතු කීළායං අ. තෙසං චිත්තස්ස රතිං රමනං ජනෙතීති පරමරතිජො, මුනින්දො. තං පරමරතිජං. සො හි ධම්ම දෙසනාය ච පාටිහාරියෙන ඉද්ධියා සරීරසොභග්ග සම්පත්තිආදීහි ච දෙවමනුස්සානං චිත්තස්ස අභිරතිං අභික්කන්තං ජනෙතීති පරමරතිජන්ති ථොමෙති.

"Seṭṭha" means 'most excellent.' Its meaning has been explained above. "Paramaratija" means 'generator of supreme delight for devas and humans.' Alternatively, it means one who causes delight in the minds of the supreme noble ones. Here, in the first alternative, the word 'parama' is an indeclinable particle signifying 'supreme,' not derived from a verbal root. In the second alternative, it signifies 'noble ones' and is derived from a verbal root. He generates the highest and supreme delight for devas and humans—thus he is "paramaratija," the Lord of Sages. The root 'jan' (to generate) with the suffix 'kvi' and 'paramarati' as the preceding word forms 'paramaratija'. Alternatively, "paramā" are those who delight in the True Dhamma in a special way; they are known as the virtuous ones. The root 'ram' (to delight/play) with the prefix 'pa-' and the suffix 'a' forms this. Thus, he generates delight and joy in their minds—thus he is "paramaratija," the Lord of Sages. That is "paramaratija." For he, through the teaching of the Dhamma, the display of miracles, psychic power, the attainment of physical beauty, and so forth, generates supreme and extraordinary delight in the minds of devas and humans—thus he is praised as "paramaratija."

ඉද්ධිධම්මෙහුපෙතන්ති ඉද්ධිධම්මෙහි උපෙතන්ති පදච්ඡෙදො. ඉද්ධි ධම්මෙහීති අචින්තෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යෙහි බුද්ධඉද්ධිසඞ්ඛාතගුණෙහි. ධම්මසද්දො හි ගුණෙ වත්තති බුද්ධධම්මාතිආදීසු විය. ඉජ්ඣනං සමිජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣතීති වා ඉද්ධි. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣති යථිච්ඡිතත්ථො එතායාති ඉද්ධි. ඉධධාතු වුද්ධියං ඉ, තිපච්චයො වා. භගවා එතාය ඉද්ධියා යථිච්ඡිතත්ථො ඉද්ධො වුද්ධො උක්කංසගතො හොතීති අත්ථො. ධාරෙති පකාසෙති තංසමඞ්ගිනො දබ්බන්ති ධම්මො, ගුණො. ඉද්ධිඑව ධම්මො ඉද්ධිධම්මො, තෙහි ධම්මෙහි. උපෙතන්ති සමන්නාගතං. උපගච්ඡති සම්පජ්ජතීති උපෙතො, මුනින්දො. උපපුබ්බඉධාතු ගතියං ත. තං උපෙතං.

Endowed with supernormal powers: 'iddhi dhammehi upeta' is the word division. 'Iddhi dhammehi' refers to the inconceivable, immeasurable qualities reckoned as the Buddha's supernormal power. The word 'dhamma' indeed functions in the sense of quality, as in 'Buddha-qualities' and so forth. Succeeding, accomplishing is iddhi. Or, that which succeeds, that which accomplishes is iddhi. Or, that through which a desired aim succeeds, accomplishes is iddhi. Here, the root idh is in the sense of growth, with the suffix i, or the suffix ti. The meaning is that the Blessed One, by means of this iddhi, becomes successful in his desired aim, grown, attained to eminence. That which maintains and reveals its possessor is called dhamma, a quality. The iddhi itself is the quality, thus iddhidhamma; by these qualities. 'Upeta' means endowed. That which approaches, that which is accomplished is upeta, the lord of sages. The root i with the prefix upa is in the sense of going, with the suffix ta. That which is endowed.

ඉද්ධි පන අධිට්ඨානා ඉද්ධි, විකුප්පනා ඉද්ධි, මනොමයා ඉද්ධි, ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි, සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි, අරියා ඉද්ධි, කම්මවිපාකජා ඉද්ධි, පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි, විජ්ජාමයා ඉද්ධි, තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි චාති දසවිධා හොති. තත්ථ පකතියා එකො බහුකං ආපජ්ජති. සතං [Pg.131] වා සහස්සං වා ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති බහුකො හොමීති එවං විභජිත්වා දස්සිතා ඉද්ධි අධිට්ඨාන වසෙන නිප්ඵන්නත්තා අධිට්ඨානා ඉද්ධි නාම. පකතිවණ්ණං විජහිත්වා කුමාරවණ්ණං වා දස්සෙති නාගවණ්ණං වා සුපණ්ණවණ්ණං වා යක්ඛවණ්ණං වා…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙතීති එවං ආගතා ඉද්ධි පකතිවණ්ණවිජහනවිකාරවසෙන පවත්තත්තා විකුප්පනා ඉද්ධි නාම. ඉධ භික්ඛු ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපං මනොමයන්ති ඉමිනා නයෙන ආගතා ඉද්ධි සරීරබ්භන්තරෙ අඤ්ඤස්සෙව මනොමයස්ස සරීරස්ස නිප්ඵත්තිවසෙන පවත්තත්තා මනොමයා ඉද්ධි නාම. ඤාණුප්පත්තිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තඞ්ඛණෙ වා ඤාණානුභාවනිබ්බත්තා විසෙසා ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. එත්ථ ච ආයස්මතො බාකුලත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො සංකිච්චත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො භූතපාලත්ථෙරස්ස ච ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි වෙදිතබ්බා. සමාධිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තඞ්ඛණෙ වා සමථානුභාවෙන නිබ්බත්තා විසෙසා සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. එත්ථ ච ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො සඤ්ජීවත්ථෙරස්ස ච ආයස්මතො ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස ච උත්තරාය උපාසිකාය ච සාමාවතියා උපාසිකාය ච සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි වෙදිතබ්බා.

Supernormal power, moreover, is of ten kinds: the power of resolve, the power of transformation, the power of mind-made creation, the power of knowledge-effulgence, the power of concentration-effulgence, the noble power, the power born of kamma-result, the power of the meritorious one, the power consisting of knowledge, and the power in the sense of succeeding due to proper application in various instances. Herein, one who is naturally single becomes many. Having adverted to a hundred or a thousand, one resolves with knowledge, 'May I become many!' The supernormal power thus displayed by way of such differentiation is called the power of resolve because it is accomplished by way of determination. Abandoning one’s natural appearance, one displays the form of a youth, or the form of a nāga, a garuḍa, a yakkha, or even various military formations… The supernormal power that arises in this way is called the power of transformation because it operates by way of abandoning one’s natural appearance and altering it. Here, a bhikkhu creates from this body another body, mind-made, of form. The supernormal power that arises in this way is called the power of mind-made creation because it operates by way of the production of another mind-made body within the physical body. The special phenomena arising from the influence of knowledge, whether before, after, or at the moment of the arising of knowledge, are called the supernormal power of knowledge-effulgence. In this regard, the supernormal power of knowledge-effulgence of the Venerable Bākula, the Venerable Saṃkicca, and the Venerable Bhūtapāla should be understood. The special phenomena arising from the influence of serenity, whether before, after, or at the moment of concentration, are called the supernormal power of concentration-effulgence. In this regard, the supernormal power of concentration-effulgence of the Venerable Sāriputta, the Venerable Sañjīva, the Venerable Khāṇukoṇḍañña, the laywoman Uttarā, and the laywoman Sāmāvatī should be understood.

පටිකූලාදීසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහාරාදිකා පන අරියා ඉද්ධි නාම. පක්ඛිදෙවාදීනං වෙහාසගමනාදිකා කම්ම විපාකජා ඉද්ධි නාම. යථාහ ‘‘කතමා විපාකජා ඉද්ධි. සබ්බෙසං පක්ඛීනං සබ්බෙසං දෙවානං එකච්චානං මනුස්සානං එකච්චා නඤ්ච විනිපාතිකානං අයං කම්මවිපාකජා ඉද්ධී’’තිආදි. චක්කවත්තිආදීනං වෙහාසගමනාදිකා පන පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි නාම. යථාහ ‘‘කතමා පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. රාජා චක්කවත්ති වෙහාසං ගච්ඡති සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය අන්තමසො අස්සබන්ධගොබන්ධපුරිසෙ [Pg.132] උපාදාය. ජොතිකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ජටිලස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ඝොසකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධී’’ති. විජ්ජාධරාදීනං වෙහාසගමනාදිකා පන විජ්ජාමයා ඉද්ධි නාම. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ හත්ථිම්පි දස්සෙති. අස්සම්පි…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙති ත්‍යාදිං සඞ්ගණ්හාති. තෙන තෙන සම්මාපයොගෙන තස්ස තස්ස කම්මස්ස ඉජ්ඣනං තත්ථ තත්ථ සම්මා පයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි නාම.

The noble supernormal power, moreover, is the dwelling and so forth with the perception of non-repulsiveness in repulsive things. The supernormal power born of kamma-result is the going through the air and so forth of winged beings, devas, and others. As it is said: 'What is the supernormal power born of kamma-result? This is the supernormal power born of kamma-result of all birds, all devas, some humans, and some beings in the lower realms,' and so forth. The supernormal power of the meritorious one, moreover, is the going through the air and so forth of wheel-turning monarchs and others. As it is said: 'What is the supernormal power of the meritorious one? A wheel-turning monarch goes through the air together with his fourfold army, including even his horse-trainers and cattle-tenders. The supernormal power of the meritorious one of the householder Jotika, the supernormal power of the meritorious one of the householder Jaṭila, the supernormal power of the meritorious one of the householder Ghosaka, the supernormal power of the meritorious one of the householder Meṇḍaka, the supernormal power of the meritorious one of the five great merit-makers.' The supernormal power consisting of knowledge, moreover, is the going through the air and so forth of knowledge-holders and others. Here, the term 'and so forth' includes displaying an elephant, a horse… in the sky, in the intermediate space… displaying various battle arrays. The success of that particular action through that particular right application, the fact of achieving success in that particular place due to the condition of right application, is called 'supernormal power' in the sense of achieving success.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ ඉද්ධිකථාය ච විසුද්ධිමග්ගට්ඨකථාය ච ගහෙතබ්බො. තාසු පන ඉද්ධීසු භගවතො ඨපෙත්වා විජ්ජාමයිද්ධිං අවසෙසා අත්ථීති වෙදිතබ්බා. අථ වා භගවතො තීහි විජ්ජාහි ච අට්ඨහි විජ්ජාහි ච සමන්නාගතත්තා සබ්බා බුද්ධඉද්ධියො සන්තීති විජ්ජාමයිද්ධිපි ලබ්භතීති දට්ඨබ්බා. තං මුනින්දං අහං වන්දෙ වන්දාමීති සම්බන්ධො.

Herein is the summary. The detailed explanation, however, should be taken from the discussion on supernormal power in the Paṭisambhidāmagga and from the Visuddhimagga commentary. Among those supernormal powers, it should be understood that all exist for the Blessed One except the supernormal power consisting of knowledge. Alternatively, since the Blessed One is endowed with the three knowledges and the eight knowledges, all the Buddha's supernormal powers exist; thus, it should be seen that even the supernormal power consisting of knowledge is obtained. 'I venerate that lord of sages, I venerate him'—this is the connection.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථයොජනා. පරහිතකරො අත්තනා පරෙසං සබ්බසත්තානං අත්ථං පයොජනං කරොන්තො, යො මුනින්දො යො යාදිසො බුද්ධො, කණ්ඩම්බංමූලෙ කණ්ඩනාමිකෙන පසෙනදිකොසලරඤ්ඤො උය්‍යානපාලෙන රොපිතස්ස සෙතම්බරුක්ඛස්ස සමීපෙ සන්නිසින්නො වසමානො අච්ඡෙරං විම්හාපනීයං නයනසුභගං දෙවමනුස්සානං පසාද චක්ඛුස්ස සොභනපත්තං ආකුලණ්ණග්ගිජාලං පරිකිණ්ණඋදක ධාරඅග්ගිසිඛවන්තං පරිසමන්තතො කුලං පරිකිණ්ණං අඤ්ඤමඤ්ඤ මිස්සකං යමකං යමකං උදකජාලඅග්ගිජාලවන්තං වා, දුජ්ජාලද්ධංසං දුට්ඨුං මිච්ඡාදිට්ඨිවාදසඞ්ඛාතං ජාලං විද්ධංසිතං, මුනිභිජහිතං සබ්බසම්මාසම්බුද්ධෙහි අවිජහිතං, පාටිහෙරං පච්චනීක පටිහාරකං පාටිහාරියං උදකග්ගියමකංයමකං පාටිහාරියං වා[Pg.133], සීඝං ඛිප්පං අකාසි අකරි, සෙට්ඨං පසත්ථතරං, පරමරතිජං දෙවමනුස්සානං උත්තමරතිං ජනකං උත්තමානං සාධූනං චිත්තරමනං ජනාපෙතං වා, ඉද්ධිධම්මෙහි අචින්තෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යෙහි බුද්ධඉද්ධි ගුණෙහි උපෙතං සමන්නාගතං, තං මුනින්දං අහං සිරසා වන්දෙ වන්දාමීති.

Herein is the concise explanation of the meaning: The one who works for the welfare of others, himself bringing benefit and purpose to all beings, that Lord of Sages, that Buddha of such qualities—seated near the foot of a white mango tree planted by the park-keeper named Kaṇḍa in the garden of King Pasenadi of Kosala, dwelling there—he swiftly performed a marvelous and astonishing miracle, delightful to the eyes of gods and humans, a beautiful object for the eye of faith, surrounded by a dense net of flames, encircled by streams of water, blazing with tongues of fire, completely encircled, intermingled with one another, pair by pair, having a twin net of water and a twin net of fire—destroying the evil net, the net reckoned as wrong view, shattered, abandoned by sages, but not abandoned by all Perfectly Self-Enlightened Ones—a miracle, a counter-miracle, a protective miracle, or the twin miracle of water and fire—the best, the most praised, producing supreme delight for gods and humans, generating supreme delight, or causing the minds of the noble ones to delight—endowed with inconceivable, immeasurable supernormal powers and Buddha-qualities—that Lord of Sages I venerate with my head, I venerate him.

එකූනවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the nineteenth verse of homage is complete.

20. මුනින්දක්කො ය්වෙකො දයුදයරුණො ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො, විනෙය්‍යප්පාණොඝං කමලකථිතං ධම්මරංසීවරෙහි. සුබොධෙසී සුද්ධෙ තිභවකුහරෙ බ්‍යාපිතක්කිත්තිනඤ්ච, තිලොකෙකච්චක්ඛුං දුඛමසහනං තං මහෙසිං නමාමි.

20. The sun of the Lord of Sages, who alone is the dawn of compassion, whose orb of knowledge is widely spread, who fully awakened the flood of beings to be trained with the excellent rays of the Dhamma proclaimed by the lotus, in the pure cavern of the three existences, and whose fame is pervasive, the unique eye of the three worlds, unassailable by suffering—to that great sage I bow.

20. එවං එකූනවීසතිමාය ගාථාය මුනින්දං වන්දිත්වා ඉදානි විනෙය්‍යප්පාණොඝං ධම්මදෙසනාය චතුසච්චධම්මං බොධනෙය්‍යාදීහි නවහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මුනින්දක්කං වන්දිතුකාමො මුනින්දක්කොත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ය ම න ස ර රගණෙහි ච එකගරුනා ච ඡයතීහි ච සත්තයතීහි ච රචිතත්තා එකූනවීසතක්ඛරා මෙඝවිප්ඵුජ්ජිතාගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘රසුත්වස්සෙහි ය්මා න ස ර ර ගරූ මෙඝවිප්ඵුජ්ජිතා සා’’ති. අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං රසුත්වස්සෙහි ඡ ඡ සත්ත යතීහි ය්මා යගණමගණා ච න ස රර ගරූ නගණ සගණ රගණ රගණ එකගරු ච චෙ යුත්තා, සා ගාථා මෙඝවිප්ඵුජ්ජිතා මෙඝ විප්ඵුජ්ජිතා ගාථා නාමාති. එත්ථ ච රසානං කසාව තිත්ත මධුරලවණ අම්බිල කටුකවසෙන ඡබ්බිධත්තා රසසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. උතූනං හෙමන්ත සිසීර වසන්ත ගිම්හවස්සානසරදවසෙන ඡබ්බිධත්තා උතුසද්දො ඡසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති. අස්සසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. අස්සසද්දස්ස හි සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකභාවො ඡන්දටීකාසු වුත්තොති.

20. Having thus venerated the Lord of Sages with the nineteenth verse, now desiring to venerate the sun of the Lord of Sages by extolling the Dhamma of the four truths for the instruction of beings to be trained, along with its nine qualities such as being worthy of enlightenment, he speaks the verse beginning with 'Munindakko.' This verse, moreover, being composed of the feet ya, ma, na, sa, ra, ra, and one long syllable, with caesuras after the sixth and twelfth syllables, should be understood as the nineteen-syllable Meghavipphujjitā verse. As stated in the Vuttodaya: 'That which has ya, ma, na, sa, ra, ra, and a long syllable, with divisions by taste, season, and horse, is Meghavipphujjitā.' Herein is the explanation: That verse in which each line is endowed with a ya-gaṇa, ma-gaṇa, na-gaṇa, sa-gaṇa, ra-gaṇa, ra-gaṇa, and one long syllable, with caesuras dividing it into segments of six, six, and seven syllables, is called the Meghavipphujjitā verse. Here, moreover, the word 'rasa' (taste) should be understood as denoting the number six, because tastes are sixfold: astringent, bitter, sweet, salty, sour, and pungent. The word 'utu' (season) should also be understood as denoting the number six, because seasons are sixfold: winter, cold season, spring, summer, rainy season, and autumn. The word 'assa' (horse) should be understood as denoting the number seven, for the fact that the word 'assa' denotes the number seven is stated in the commentaries on prosody.

තත්ථ [Pg.134] පන දයුදයරුණො ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො එකො යො මුනින්දක්කො සුද්ධෙ තිභවකුහරෙ කමලකථිතං විනෙය්‍යප්පාණොඝං ධම්මරංසීවරෙහි සුබොධෙසි බ්‍යාපිතක්කිත්ති නඤ්ච තිලොකෙකච්චක්ඛුං දුඛමසහනං මහෙසිං තං මුනින්දක්කං නමාමීති යොජනා.

Herein is the construction: 'I bow to that one Lord of Sages, who is the dawn of the rising sun of compassion, whose orb of knowledge is widely spread, who well enlightened the flood of beings to be trained with the excellent rays of the Dhamma proclaimed by the lotus in the pure cavern of the three existences, and whose fame is pervasive, the unique eye of the three worlds, unable to endure suffering, the great sage.'

ඉමිස්සා ගාථාය ච අත්ථක්කමෙනෙව සුඛජානනත්ථං වණ්ණයිස්සාම, න සද්දක්කමෙන. දයුදයරුණොතිපදස්ස දයාඋදයඅරුණොති පදවිභාගො කාතබ්බො. මහාකරුණාසඞ්ඛාතඋදයපබ්බතුග්ගතසූරියාරුණො. අථ වා උදයපබ්බතතො උග්ගතසූරියාරුණො විය මහාකරුණා වාති අත්ථො. එත්ථ ච දයාසද්දො කරුණාමෙත්තාසු වත්තති. අදයාති වුච්චති නික්කරුණතන්ති එත්ථ හි කරුණායං. දයාපන්නොති එත්ථ මෙත්තායං වත්තති. මෙත්තාචිත්තතං ආපන්නොති අත්ථො. ඉධ පන කරුණා අධිප්පෙතා.

For this verse, we shall explain the meaning according to the order of its sense for ease of comprehension, not according to the order of the words. The word 'dayudayaruṇo' should be divided as 'dayā-udaya-aruṇo'. It means 'the dawn of the sun risen from the rising-mountain which is great compassion'. Or alternatively, the meaning is 'great compassion is like the dawn of the sun risen from the rising-mountain'. Here, the word 'dayā' is used in the sense of compassion and loving-kindness. 'Adayā' is called 'lack of compassion' (nikkaruṇatā), and here it is indeed in the sense of compassion. 'Dayāpanna' is used in the sense of loving-kindness, meaning 'endowed with a mind of loving-kindness'. Here, however, compassion is intended.

අයං පන වචනත්ථො. දයති හිංසති කාරුණිකං යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිබ්බත්තිං න පාපුණාති තාවාති දයා, මහාකරුණා. දයධාතු හිංසායං අ. දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි එතායාති වා දයා. දයධාතු අනුග්ගහණෙ. දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාතීති වා දයා. දයධාතු ගහණෙ. අථ වා දයන්ති ගණ්හන්ති එතාය බොධිසත්තා සංසාරදුක්ඛඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණඤ්චාති දයා, මහාකරුණා. මහාබොධිසත්තා හි බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණකාලෙ හත්ථගතම්පි අරහත්ත ඵලං ඡට්ටෙත්වා සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාසකරං අතිභයානකං සංසාරදුක්ඛං පච්ඡිමභවෙ ච සහ අමතධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤාණඤ්ච ගණ්හන්තීති අත්ථො. කරුණාමූලකා හි සබ්බෙ බුද්ධගුණා. තෙන වුත්තං අඞ්ගුත්තරටීකායං ‘‘සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි, තන්නිදානභාවතො’’ති.

Now, this is the verbal meaning. Compassion (dayā) 'harms' (dayati, hiṃsati) the compassionate one so long as it does not attain the intended welfare for others; thus it is 'dayā', great compassion. The root 'daya' is in the sense of harming. Or, it is 'dayā' because by it one supports (anuggaṇhāti) even evil people. The root 'daya' is in the sense of supporting. Or, it is 'dayā' because one abandons even one's own happiness and takes on (gaṇhāti) affliction. The root 'daya' is in the sense of taking. Alternatively, it is 'dayā', great compassion, because by means of it the Bodhisattas 'take up' (dayanti, gaṇhanti) both the suffering of saṃsāra and the knowledge of omniscience. For the great Bodhisattas, at the time of making their aspiration for Buddhahood, having relinquished the fruit of arahantship that was even within their grasp, desiring to rescue beings from the ocean of saṃsāra, take upon themselves the comfortless and extremely terrifying suffering of saṃsāra, and in their final existence, together with the attainment of the deathless element, they also take upon themselves the knowledge of omniscience, adorned with countless qualities—such is the meaning. Indeed, all the qualities of the Buddhas are rooted in compassion. Therefore, it is said in the Aṅguttara Sub-commentary: 'Compassion is the origin of all the Buddha's qualities, because it is their foundation'.

අපි [Pg.135] ච දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුද්දයති අනුදයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා. දයධාතු අනුරක්ඛණෙ අපච්චයො. උදෙති වඩ්ඪෙතීති උදයො, පබ්බතො. උදිධාතු පසවනෙ ණ. ආසමන්තතො ආලොකං කරොන්තො උණති ගච්ඡතීති අරුණො, සූරියරංසී විසෙසො. ආපුබ්බඋණධාතු ගතියං ණ. දයාසඞ්ඛාතතො උදයපබ්බතතො උග්ගතසූරියස්ස අරුණො යස්සාති දයුදයරුණො. අථ වා උදයපබ්බතතො උග්ගතසූරියාරුණො විය දයා මහාකරුණා යස්සාති දයුදයරුණො, මුනින්දක්කො. යථා හි උග්ගතසූරියස්ස අරුණො ආලොකස්ස ආදි හොති, එවං බොධිසත්තො දීපඞ්කරබුද්ධස්ස පාදමූලෙ කරොපයාතං නිබ්බානසුඛමොසජ්ජ මහාකරුණාය සංසාරසමුද්දතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමො බුද්ධභාවාය සුදුක්කරා දානාදයො දස පාරමියො ච පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ ච කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අකාසීති කරුණා බුද්ධභාවාය ආදි. තස්මා බුද්ධස්සෙව දයුදයරුණොති අභිත්ථවිතුං අරහතීති වුත්තං හොති.

Furthermore, it is 'dayā' because by means of it they protect (anurakkhanti) beings, or because one is compassionate (anuddayati) oneself, or because it is merely compassion (anudayamatta). The root 'daya' is in the sense of protecting, with the suffix 'a'. It rises (udeti) and grows (vaḍḍheti), thus 'udaya', a mountain. The root 'udi' is in the sense of producing, with the suffix 'ṇa'. Making light all around, it moves (uṇati), thus 'aruṇo', a special solar ray. The root 'uṇa' with the prefix 'ā' is in the sense of motion, with the suffix 'ṇa'. He is 'dayudayaruṇo' who has the dawn of the sun that has risen from the rising-mountain called compassion. Or alternatively, he is 'dayudayaruṇo', the Lord of Sages, for whom great compassion is like the dawn of the sun risen from the rising-mountain. For just as the dawn of the risen sun is the beginning of light, so too the Bodhisatta, at the feet of the Buddha Dīpaṅkara, having set aside the bliss of Nibbāna which was within his grasp, desiring to rescue beings from the ocean of saṃsāra out of great compassion, for the sake of Buddhahood performed for four incalculable aeons and a hundred thousand more the ten perfections beginning with generosity, and the five great sacrifices. Thus, compassion was the beginning for Buddhahood. Therefore, it is said that only the Buddha is worthy to be praised as 'dayudayaruṇo'.

ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බොති සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතො විත්ථාර පරිමණ්ඩලො. විත්ථාරචක්කවාළමණ්ඩලං විය විපුලාරම්මණ සබ්බඤ්ඤුතඤාණවා. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සබ්බෙඤෙය්‍යධම්මං ජානාතීති ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. ඤාධාතු අවබොධනෙයු. විසෙසෙන තනොති විත්ථාරෙතීති විත්ථිණ්ණං, ඤාණං. විපුබ්බතනුධාතු විත්ථාරෙ තපච්චයො. තස්ස ඉණ්ණාදෙසො. ධාත්වන්තස්ස ලොපො, අසරූපද්විත්තං. අථ වා විත්ථරති පත්ථරතීති විත්ථිණ්ණං. ථරධාතුමෙවෙත්ථ විසෙසො. වමති පරිමණ්ඩලාකාරෙන ගච්ඡති පවත්තතීති බිම්බං, ඤාණමණ්ඩලං. වමධාතු ගතියං බො. අස්සි. වස්ස බො.

'Ñāṇavitthiṇṇabimbo' means one whose orb of knowledge is expansive. He possesses the knowledge of omniscience whose objects are vast, like the vast orb of the world-system. Because it knows all knowable phenomena, distinguished as conditioned and unconditioned, it is 'ñāṇaṃ', the knowledge of omniscience. The root 'ñā' is in the sense of understanding. Because it spreads (tanoti) and extends (vitthāreti) in a special way (visesena), it is 'vitthiṇṇaṃ', knowledge. This is formed from the root 'tanu' with the prefix 'vi' in the sense of spreading, with the suffix 'ta'. For this, there is the substitution of 'iṇṇa', the elision of the root's final consonant, and the doubling of a dissimilar consonant. Alternatively, because it spreads out (vittharati) and extends (pattharati), it is 'vitthiṇṇaṃ'. Here, the root is simply 'thar' with the prefix 'vi'. Because it is emitted (vamati) and proceeds (gacchati, pavattati) in a circular form, it is 'bimbaṃ', the orb of knowledge. The root 'vam' is in the sense of motion, with the suffix 'bo'.

ණ්වාදිමොග්ගල්ලානෙ පන ‘‘වම උග්ගිරණෙ බ. වමිස්ස වස්ස බිත්තං. වමති උග්ගිරතීති බිම්බං, සරීර’’න්ති වුත්තං. තං පන බිම්බසද්දස්ස සරීරවාචකෙ [Pg.136] යුත්තමෙව. න පරිමණ්ඩලවාචකෙ. ඉධ පන බිම්බසද්දස්ස පරිමණ්ඩලවාචකත්තා. ආචරියා පන ඉධ බිම්බසද්දස්ස අත්ථං චක්කමණ්ඩලන්ති වදන්ති. තං පන විචාරෙතබ්බං. කස්මා, අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘බිම්බං තු පටිබිම්බෙ ච, මණ්ඩලෙ බිම්බිකාඵලෙ’’ති ච. තට්ටීකායඤ්ච ‘‘මණ්ඩලෙ පටිමණ්ඩලෙ’’ති ච වුත්තත්තා. ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතං විත්ථිණ්ණං විත්ථාරං බිම්බං පරිමණ්ඩලං අස්සාති ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො. අථ වා විත්ථිණ්ණං විත්ථාරං බිම්බං චක්කවාළපරිමණ්ඩලං විය විපුලාරම්මණං ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අස්සාති ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බො, මුනින්දක්කො. යථා හි චක්කවාළස්ස අනන්තත්තා චක්කවාළමණ්ඩලං විපුලං මහන්තං හොති, එව මෙව බුද්ධස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අනන්තාරම්මණත්තා විපුලං මහන්තං. තස්මා තස්ස ඤාණවිත්ථිණ්ණබිම්බොති ථොමෙතීති. ය්වෙකොති යො එකොති පදච්ඡෙදො. යෙකොතිපි කත්ථචි පාඨො. තස්ස පන යො එකොති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. තං පන පාඨද්වයං යුත්තමෙව. ය්වෙකොති හි පාඨෙ ආදෙසසන්ධි හොති. යෙකොති පාඨෙ පන ලොපසන්ධීති අයමෙතෙසං විසෙසො. යො මුනින්දක්කොති සම්බන්ධො.

In the Moggallāna grammar, however, it is said: 'The root 'vam' is in the sense of emitting. The rule is: For 'vam', 'va' becomes 'bi'. Because it emits (vamati, uggirati), it is 'bimbaṃ', the body.' That, however, is indeed appropriate for the word 'bimba' when it denotes the body, not when it denotes an orb. Here, however, the word 'bimba' is used to denote an orb. Some teachers, however, say that the meaning of the word 'bimba' here is 'cakkamaṇḍala' (a circular disc). That should be examined. Why? Because in the Abhidhānappadīpikā it is stated: 'Bimba is used for a reflection, an orb, and the bimbikā fruit.' And in its sub-commentary: 'in an orb, in a circular area.' He is 'ñāṇavitthiṇṇabimbo' because his knowledge, designated as the knowledge of omniscience, is an expansive, extensive, round orb. Alternatively, he is 'ñāṇavitthiṇṇabimbo', the Lord of Sages, because his knowledge, the knowledge of omniscience, has vast objects and is an expansive orb like the orb of the world-system. For just as the orb of the world-system is vast and immense because the world-system is infinite, even so, the Buddha's knowledge of omniscience is vast and immense because its objects are infinite. Therefore, he is praised as 'ñāṇavitthiṇṇabimbo'. The word division of 'yvekoti' is 'yo eko'. In some places, the reading is 'yekoti'. For that, however, the word division 'yo eko' should be made. Both readings are indeed appropriate. For in the reading 'yvekoti', there is a substitution sandhi, whereas in the reading 'yekoti', there is an elision sandhi—this is the difference between them. The connection is with 'yo munindakko'.

එකොති අසහායො, අදුතියකො එක බුද්ධභූතොති අත්ථො. එත්ථ ච එකසද්දො අඤ්ඤසෙට්ඨාසහාය සඞ්ඛ්‍යාදීසු දිස්සති. තථාහෙස සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තීතිආදීසු අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති. චෙතසො එකොදිභාවන්තිආදීසු සෙට්ඨෙ. එකො වූපකට්ඨොතිආදීසු අසහායෙ. එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියායාතිආදීසු සඞ්ඛ්‍යායං. ඉධ පන අසහායෙ අධිප්පෙතො. අයං පනස්ස වචනත්ථො. අසහායො හුත්වා එති ගච්ඡති පවත්තතීති එකො, අදුතියකො හුත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං එති ජානාති පටිවිජ්ඣතීති වා එකො, මුනින්දක්කො. එධාතු ඉධාතු වා ඤාණගතීසු ණ්වු. අථ වා එකො භගවා පබ්බජ්ජසඞ්ඛාතෙන එකො. අදුතියට්ඨෙන එකො, තණ්හාය පහානට්ඨෙන එකො[Pg.137], එකන්තවීතරාගොති එකො, එකන්තවීතදොසොති එකො, එකන්තවීතමොහොති එකො, එකන්තනික්කිලෙසොති එකො, එකාය මග්ගං ගතොති එකො, අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකොතිආදිනා ආගතෙන මහානිද්දෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'Eko' means 'alone', 'without a second', 'the one who has become a Buddha'—such is the meaning. Here, the word 'eka' is seen in the senses of 'other', 'foremost', 'without a companion', 'number', and so forth. For instance, in passages such as 'some (eke) assert thus: "This self and the world are eternal, this alone is true, all else is false,"' it is seen in the sense of 'other'. In passages such as 'the unification (ekodibhāva) of the mind,' it is in the sense of 'foremost'. In expressions such as 'dwelling alone (eko),' it is in the sense of 'without a companion'. In sayings such as 'Indeed, monks, there is but one (eko) moment, one occasion for the holy life,' it is in the sense of 'number'. Here, however, it is intended in the sense of 'without a companion'. This is its verbal meaning: He is 'eko' because, being without a companion, he goes (eti), proceeds, and continues; or alternatively, he is 'eko', the Lord of Sages, because, being without a second, he comes to (eti), knows, and penetrates the unsurpassed perfect enlightenment. The root 'e' or 'i' is in the sense of knowledge and going, with the suffix 'ṇvu'. Alternatively, the Blessed One is 'eko' in the sense of the going forth; he is 'eko' in the sense of being without a second; 'eko' in the sense of having abandoned craving; 'eko' as being utterly free from lust; 'eko' as being utterly free from hatred; 'eko' as being utterly free from delusion; 'eko' as being utterly free from defilements; 'eko' as having gone by the one path; 'eko' as having awakened to the unsurpassed perfect enlightenment—the meaning here should be understood according to the method of the Mahāniddesa.

අපි ච අනන්තචක්කවාළෙසුයෙව එකොව බුද්ධො එති උප්පජ්ජති විකසති වාති එකො. වුත්තඤ්හි එකනිපාත අඞ්ගුත්තර පාළියං ‘‘අට්ඨානමෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජති. ඨානඤ්ච ඛො එතං භික්ඛවෙ විජ්ජති, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා එකොව අරහං සම්මාසම්බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති. තදට්ඨකථායඤ්ච ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි ජාතික්ඛෙත්තං ආණක්ඛෙත්තං විසයක්ඛෙත්තන්ති. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං නාම දසසහස්සිලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයු සඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති, කොටිසතසහස්ස චක්කවාළං පන ආණක්ඛෙත්තං නාම. ආටානාටියපරිත්ත මොරපරිත්තධජග්ගපරිත්ත රතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා පවත්තති. විසයක්ඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං. යාවතකං ඤෙය්‍යං, තාවතකං ඤාණං. ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණන්ති වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි. ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි. න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි හි පිටකානි විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකං. තිස්සො සංගීතියො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සංගීති, යසත්ථෙරස්ස සංගීති, මොග්ගලිපුත්තත්ථෙරස්ස සංගීති, ඉමා තිස්සො සංගීතියො [Pg.138] ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි. න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථී’’ති.

Moreover, in the infinite world-systems, only one Buddha comes forth, arises, and flourishes. As stated in the Aṅguttara Nikāya, Ekanipāta: “Bhikkhus, this is impossible, there is no possibility that two Arahants, Fully Self-Enlightened Ones, should arise simultaneously in a single world-system; such a possibility does not exist. But, bhikkhus, it is possible, it is conceivable, that a single Arahant, a Fully Self-Enlightened One, should arise in a single world-system; this is a possibility.” Its commentary explains: “‘In a single world-system’ means in a ten-thousandfold world-system. There are three domains: the birth-domain (jātikkhetta), the authority-domain (āṇakkhetta), and the range-domain (visayakkhetta). Among these, the birth-domain is the ten-thousandfold world-system. For it trembles when the Tathāgata enters his mother’s womb, at his birth, at his full enlightenment, when he sets the Wheel of Dhamma in motion, when he relinquishes the life-formation, and at his final Nibbāna. The authority-domain, however, extends to a hundred thousand koṭis of world-systems, for the authority of protective chants such as the Āṭānāṭiya Paritta, the Mora Paritta, the Dhajagga Paritta, and the Ratana Paritta operates there. The range-domain, however, has no limit. For the Buddhas’ knowledge extends as far as the knowable, and the knowable extends as far as their knowledge. Since the knowable is bounded by knowledge and knowledge by the knowable, there is no ‘unreachable domain.’ Among these three domains, there is no sutta stating that Buddhas arise in another world-system apart from this one. But there is one stating they do not arise elsewhere. There are three Piṭakas: the Vinaya Piṭaka, the Sutta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka. There were three Councils: the Council of the Elder Mahākassapa, the Council of the Elder Yasa, and the Council of the Elder Moggaliputta. In these three Councils, where the Tipiṭaka of the Buddha’s word was established, there is no sutta stating that Buddhas arise outside this world-system. But there is one stating they do not arise elsewhere.”

එත්ථ ච එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සි ලොකධාතුයාති ඉදං ජාතික්ඛෙත්තං සන්ධාය වුත්තං. දසසහස්සිලොකධාතු හි ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා හොති. තත්තකානංයෙව ජාතික්ඛෙත්තභාවො ධම්මතා වසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසූති ඉමිනා දසසහස්සිලොකධාතුසඞ්ඛාතෙ ජාතික්ඛෙත්තෙ කොටිසතසහස්සචක්කවාළසඞ්ඛාතෙ ආණක්ඛෙත්තෙ අනන්තචක්කවාළ සඞ්ඛාතෙ විසයක්ඛෙත්තෙ චාති ඉමෙසු තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසු ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු බුද්ධා නුප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති. තිවිධඤ්හි බුද්ධක්ඛෙත්තං දස්සෙත්වා ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසූති ආධාරභාවෙන වුත්තං, න නිද්ධාරණභාවෙන. කස්මා, අට්ඨකථායං නිද්ධාරණීයපදස්ස අභාවතො. සති හි අට්ඨකථාචරියො තස්ස පදස්ස නිද්ධාරණත්ථෙ අධිප්පෙතෙ ඉමෙසු තීසු ඛෙත්තෙසු ආණක්ඛෙත්තෙ ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළන්තිආදි වුච්චෙය්‍ය. න. තස්මා තස්ස පදස්ස ආධාරත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. පුබ්බනිස්සයා චරියෙහි ච තස්ස පදස්ස ආධාරභාවෙන අත්ථයොජනා කතාති. තථෙව පන අභිධම්මඤාණවිභඞ්ගපාළියඤ්ච, තදට්ඨකථායඤ්ච උපරිපණ්ණාසෙ බහුධාතුසුත්තපාළියඤ්ච, තදට්ඨකථායඤ්ච නෙත්තිපාළියඤ්ච තදට්ඨකථායඤ්ච තං කාරණං ආගතමෙවාති. තං අඞ්ගුත්තරටීකායං පන ‘‘න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ නවිජ්ජතීතිආදි. ඉමිස්සා ලොකධාතුයා ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා කිංපනාවුසො සාරිපුත්ත අත්ථෙතරහි අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා සමසමො සම්බොධියන්ති එවං පුට්ඨොහං භන්තෙ නොති වදෙය්‍යන්ති වත්වා තස්ස [Pg.139] කාරණං දස්සෙතුං අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති ඉමං සුත්තං ආහරන්තෙන ධම්ම සෙනාපතිනා ච බුද්ධක්ඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො’’ති වුත්තං. තථෙව පන ඤාණවිභඞ්ගමූලටීකායං, උපරිපණ්ණාසබහුධාතු සුත්තටීකායඤ්ච වුත්තං. එත්ථ ච ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති ඉමිනා බුද්ධක්ඛෙත්තභූතතො ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු බුද්ධානං අනුප්පත්ති දස්සිතා හොති. අඤ්ඤත්ථාති හි සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි අට්ඨකථායං වුත්තෙන ඉමෙසු තීසු ඛෙත්තෙසූති සද්දන්තරසන්නිධානෙන අනන්තචක්කවාළභූතො විසෙසත්ථො ගහෙතබ්බො. සාමඤ්ඤවචනොපි හි සද්දො සද්දන්තරසන්නිධානෙන විසෙසවිසයොති.

Here, the phrase “in a single world-system” means “in a ten-thousandfold world-system,” referring to the birth-domain. For a ten-thousandfold world-system stands surrounding this world-system. The fact that only that is the birth-domain should be understood as by way of natural law. Now, with “in these three domains,” it shows that in these three Buddha-domains—namely, the birth-domain reckoned as a ten-thousandfold world-system, the authority-domain reckoned as a hundred thousand koṭis of world-systems, and the range-domain reckoned as infinite world-systems—Buddhas do not arise in other infinite world-systems apart from this world-system. Indeed, having shown the threefold Buddha-domain, “in these three domains” is stated as a location, not as a determination. Why? Because there is no word implying determination in the commentary. If the commentator had intended a meaning of determination for that phrase, he would have said something like: ‘Among these three domains, setting aside the authority-domain, [it is] in this world-system...’ But he did not. Therefore, that phrase should be taken only in the sense of a location. And earlier teachers have applied the meaning of that phrase as a location due to the previous authority. Similarly, that reason has been stated in the Abhidhamma Ñāṇavibhaṅga Pāḷi and its commentary, in the Bahudhātuka Sutta Pāḷi of the Uparipaṇṇāsa and its commentary, and in the Netti Pāḷi and its commentary. However, in the Aṅguttara Ṭīkā it says: “‘But there is one stating they do not arise elsewhere’ refers to such statements as ‘I have no teacher; there is no one equal to me.’ When the Blessed One, standing in this world-system, asked, ‘What do you think, friend Sāriputta, is there now another ascetic or brahmin equal to the Blessed One in supreme enlightenment?’ and when asked thus, one should answer, ‘No, venerable sir,’ then, in order to show the reason, by bringing forth this sutta, ‘Bhikkhus, it is impossible, it is inconceivable, that two Arahants, Fully Self-Enlightened Ones, should arise simultaneously in a single world-system; such a possibility does not exist,’ the Dhamma General implies that non-arising elsewhere is stated, setting aside this world-system, which is a Buddha-domain.” Similarly, it is stated in the Mūlaṭīkā to the Ñāṇavibhaṅga and in the Ṭīkā to the Bahudhātu Sutta in the Uparipaṇṇāsa. Here, by “setting aside this world-system, non-arising elsewhere is stated,” it is shown that Buddhas do not arise in other infinite world-systems apart from this world-system, which is a Buddha-domain. For even though “elsewhere” is stated generally, due to the presence of the other term “in these three domains” mentioned in the commentary, the specific meaning of ‘infinite world-systems’ should be taken. For even a general statement, due to the presence of another term, can relate to something specific.

අයං පනෙත්ථ අපරො නයො. අට්ඨකථායං වුත්තෙ බුද්ධා හි උප්පජ්ජමානා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පන වාරිතෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු නුප්පජ්ජන්තීති වාරිතමෙව හොතීතිඑත්ථ වාක්‍යෙ ඉමස්මිං යෙවාතිපදෙ සමභිනිවිට්ඨො එවසද්දො නිවත්තාපනාවධාරණත්ථො. එතෙන අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං උප්පත්තිං නිවත්තෙති. යදිපි හි අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එවං සන්තෙසු සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සබ්බධම්මං ජානන්තො පස්සන්තො අම්හාකං භගවා අඤ්ඤචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති එවං වුච්චෙය්‍ය. න. තණ්හඞ්කරාදයො හි අට්ඨවීසති සම්බුද්ධා ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු උප්පජ්ජන්තීතිවචනං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ නත්ථි, තථා අට්ඨකථා ටීකාසු ච. තස්මා ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්ත චක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා නුප්පජ්ජන්තීති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං සුත්තන්තමහාවග්ගට්ඨකථායං මහාසමයසුත්තවණ්ණනායං –

Here, moreover, is another approach. According to the commentary, Buddhas, when arising, arise only in this very world-system. When the place of arising is thus restricted, it is thereby established that they do not arise in other world-systems apart from this one. In this sentence, the particle eva in the phrase “in this very” is firmly established, having the meaning of exclusion and determination. By this, the arising of other Buddhas in other infinite world-systems is excluded. Even if other Buddhas were to arise in other infinite world-systems, our Blessed One, who knows and sees all phenomena, with the distinction of conditioned and unconditioned, would have said, “Other Buddhas arise in other world-systems.” But he did not. For the statement that the twenty-eight Buddhas, beginning with Taṇhaṅkara, arise in other world-systems apart from this world-system is not found in the Tipiṭaka, the Buddha’s word, nor in the commentaries and sub-commentaries. Therefore, it should be understood that other Buddhas do not arise in other infinite world-systems apart from this world-system. This was stated in the commentary to the Suttanta Mahāvagga, in the explanation of the Mahāsamaya Sutta—

‘‘අථස්ස [Pg.140] එතදහොසි මාදිසො බුද්ධොයෙව සක්කුණෙය්‍ය. අත්ථි පන කත්ථචි අඤ්ඤො බුද්ධොති අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තඤාණං පත්ථරිත්වා ඔලොකෙන්තො අඤ්ඤං බුද්ධං න අද්දස. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං ඉදානි අත්තනා සමං න පස්සෙය්‍ය. යො ජාතදිවසෙපි බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙන අත්තනා සමං අපස්සන්තො අග්ගොහමස්මි ලොකස්සාති අප්පටිවත්තියං සීහනාදං නදි. එවං අඤ්ඤං අත්තනා සමං අපස්සිත්වා චින්තෙසී’’ති. තථෙවෙතං. පුරාභෙදසුත්ත මහානිද්දෙසට්ඨකථායඤ්ච, තං මහාසමයසුත්තටීකායඤ්ච එකිස්සා ලොකධාතුයාති සුත්තෙ ආගතනයෙන සබ්බත්ථෙව පන අපුබ්බං අචරිමං ද්වෙ බුද්ධා නාම න හොන්තෙව. තෙනෙවාහ ‘‘අනන්තාසු ලොක ධාතූසු…පෙ… න අද්දසා’’ති සංවණ්ණෙති.

“Then it occurred to him: ‘Only a Buddha like myself would be capable. But is there another Buddha anywhere?’ Surveying the infinite world-systems with infinite knowledge, he saw no other Buddha. And this was no wonder, that he did not now see one equal to himself. For even on the day of his birth, as described in the commentary on the Brahmajāla Sutta, not seeing one equal to himself, he roared the unassailable lion’s roar: ‘I am the foremost in the world!’ Thus, not seeing another equal to himself, he reflected.” So it is. As stated in the commentary on the Mahāniddesa on the Purābhedasutta and in the sub-commentary on the Mahāsamayasutta, in a single world-system—according to the way it is mentioned in the sutta—there are never two Buddhas, neither one before nor one after. Therefore, it is said: “Surveying the infinite world-systems… he saw no other,” and this is explained.

අපණ්ණකජාතකට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සත්ථා උපාසකා හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං පරිච්ඡෙදං කත්වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සීලාදීහි ගුණෙහි බුද්ධෙන සදිසො නාම නත්ථි. කුතො අධිකතරො…පෙ… ආහා’’ති වුත්තං. ඉමාසු ද්වීසු අට්ඨකථාසු ච අනන්තාසු ලොකධාතූසූති ච අපරිමාණාසු ලොකධාතූසූති ච අනන්තඅපරිමාණ සද්දෙන වුත්තං. තෙහි ද්වීහි සද්දෙහි ටීකාවචනෙන ච අනන්තාසු ලොකධාතූසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අනුප්පත්තිං දස්සෙති.

In the commentary on the Apaṇṇaka Jātaka, it is said: “The Teacher said: ‘Lay followers, having set the boundaries with Avīci below and the pinnacle of existence above, in countless world-systems there is no one equal to the Buddha in virtues such as morality. How then could there be one superior?… thus it is said.’ In these two commentaries, the terms ‘infinite world-systems’ and ‘countless world-systems’ are used. By these two words and the statement in the sub-commentary, the non-arising of other Buddhas in infinite world-systems is shown.

සම්මොහවිනොදනීඅට්ඨකථාය යොජනායං පන ඉමෙසු පනාතිආදිනා කොටිසතසහස්ස චක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා න උප්පජ්ජන්තීති ඤාපෙති. මයං පන එවං විතක්කයාම. අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙති ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු සබ්බෙසුපි තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසූති අත්ථෙ ගය්හමානෙ සති කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා න උප්පජ්ජන්තීති විඤ්ඤායති. යදි පන අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙති ඉතො අඤ්ඤස්මිං ජාතිආණාඛෙත්තභූතෙ චක්කවාළෙති අත්ථෙ [Pg.141] ගහිතෙ කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධානං උප්පත්ති භවෙය්‍යාති විඤ්ඤායති. ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’තිආදිපාළියා ච. ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ රාජානො චක්කවත්තී’’තිආදිපාළියා සද්ධිං කථනතො කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො බුද්ධානං අනුප්පත්ති විය අඤ්ඤිස්සා ලොකධාතුයා චක්කවත්තිරඤ්ඤො අනුප්පත්ති භවෙය්‍ය. කථාවත්ථුප්පකරණෙ ච කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධානං උප්පත්ති න පටිසෙධිතා. තස්මා ආණක්ඛෙත්තභූතතො කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධස්ස භවෙය්‍යාති අයං අම්හාකං ඛන්ති. වීමංසෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං.

In the Yojanā on the Sammohavinodanī-aṭṭhakathā, however, it is indicated by means of the phrase 'imesu pana' and so on, that Buddhas do not arise in a world-system apart from the hundred thousand koṭis of world-systems. We, however, reflect thus: If 'in another world-system' is understood to mean 'in all three Buddha-fields apart from this world-system,' then it is understood that Buddhas do not arise in a world-system apart from the hundred thousand koṭis of world-systems. But if 'in another world-system' is taken to mean a world-system that is another sphere of birth and authority, then it would be understood that Buddhas could arise in a world-system beyond the hundred thousand koṭis of world-systems. The Pāli texts state: 'It is impossible, it cannot happen, that in one world-element two Arahants, Perfectly Self-Enlightened Ones should arise,' and similarly, 'It is impossible, it cannot happen, that in one world-element two wheel-turning monarchs should arise.' From such statements, it seems that just as Buddhas do not arise outside the hundred thousand koṭis of world-systems, so too a wheel-turning monarch would not arise in another world-element. Moreover, in the Kathāvatthuppakaraṇa, the arising of Buddhas in a world-system beyond the hundred thousand koṭis of world-systems is not prohibited. Therefore, our inclination is that a Buddha could arise in a world-system beyond the hundred thousand koṭis of world-systems that constitute the sphere of authority. It is said that this should be examined and then accepted.

එත්ථ ච යං කථාවත්ථුප්පකරණෙ ච…පෙ… න පටිසෙධිතාති වුත්තං. තං පන කථාවත්ථුපාළියං නත්ථෙව. ඉමිස්සා පන සබ්බදිසාකථායං පරවාදීනං පරිකප්පවචනමත්තමෙව අත්ථි. තෙන වුත්තං තස්සං පාළියං ‘‘සබ්බදිසා බුද්ධා තිට්ඨන්තීති. ආමන්තා. පුරත්ථිමාය දිසාය බුද්ධො තිට්ඨතීති. නහෙවං වත්තබ්බෙ…පෙ… පුරත්ථිමාය දිසාය බුද්ධො තිට්ඨතීති. ආමන්තා. කින්නාමො සො භගවා කිංජච්චො කිංගොත්තො, කින්නාමා තස්ස භගවතො මාතාපිතරො, කින්නාමං තස්ස භගවතො සාවකයුගං, කො නාමො තස්ස භගවතො උපට්ඨකො, කිංදිසං චීවරං ධාරෙති, කිංදිසං පත්තං ධාරෙති. කතරස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා නගරෙ වා රට්ඨෙ වා ජනපදෙ වාති. නහෙවං වත්තබ්බෙ’’ත්‍යාදි.

Here, regarding what was said, that in the Kathāvatthuppakaraṇa... it is not prohibited. That, however, is not found in the Kathāvatthu Pāḷi itself. But in this 'discussion of all directions', there is only the mere speculative assertion of the opponents. Therefore, it is said in that Pāḷi text: 'Do Buddhas exist in all directions?' 'Yes.' 'Does a Buddha exist in the eastern direction?' 'It should not be said so… Does a Buddha exist in the eastern direction?' 'Yes.' 'What is the name of that Blessed One? What is his birth? What is his clan? What are the names of that Blessed One’s parents? What is the name of that Blessed One’s pair of disciples? Who is the name of that Blessed One’s attendant? What kind of robe does he wear? What kind of bowl does he carry? In which village, or market town, or city, or state, or country?' 'It should not be said so,' and so on.

තදට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදානි සබ්බදිසාකථා නාම හොති. තත්ථ චතූසු දිසාසු හෙට්ඨා උපරීති සමන්තතො ලොකධාතුසන්නිවෙසං සබ්බලොකධාතූසු ච බුද්ධො අත්ථීති අත්තනො විකප්පසිප්පං උප්පාදෙත්වා සබ්බදිසාසු බුද්ධා තිට්ඨන්තීති යෙසං…පෙ… [Pg.142] සෙය්‍යථාපි මහාසඞ්ඝිකානං, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස. පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. පුරත්ථිමායාති පුට්ඨො සක්‍යමුනිං සන්ධාය පටික්ඛිපති. පුන පුට්ඨො ලද්ධිවසෙන අඤ්ඤලොකධාතුයං ඨිතං සන්ධාය පටිජානාති. කින්නාමො සො භගවාතිආදි සචෙ ත්වං ජානාසි. නාමාදිවසෙන නං කථෙහීති චොදනත්ථං වුත්තං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. එත්ථ ච චතූසු දිසාසු…පෙ… සෙය්‍යථාපි මහාසඞ්ඝිකානන්ති ඉමිනා පරවාදීනං ලද්ධිං දස්සෙති. තත්ථ පන චතූසු දිසාසු ච හෙට්ඨා ච උපරි ච ඉති එවං සමන්තතො ලොකධාතුසන්නිවෙසං අත්ථීති යොජනා. යෙසං…පෙ… මහාසඞ්ඝිකානන්ති යෙසං පරවාදීනං ලද්ධි හොති. කෙසං ලද්ධි විය. මහාසඞ්ඝිකානං ලද්ධි සෙය්‍යථාපීති අත්ථො. තෙ සන්ධායාති තෙ පරවාදීපුග්ගලෙ සන්ධාය ඤාණෙන ධාරෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වාති අත්ථො. පුච්ඡා සකවාදිස්සාති සකවාදිස්ස සබ්බදිසාසු බුද්ධා තිට්ඨන්තීති පුච්ඡා හොති. පටිඤ්ඤා ඉතරස්සාති පරවාදිස්ස පටිජානනා හොති. පුරත්ථිමායාති පුට්ඨොති සකවාදිනා පුරත්ථි මායාතිආදිනා පුච්ඡිතෙ සති. සක්‍යමුනින්ති සක්‍යවංස ඛත්තියජාතිභූතං අම්හාකං ගොතමබුද්ධං සන්ධාය. පටික්ඛිපතීති පරවාදීපුග්ගලො අපනෙති. පුන පුට්ඨොති සකවාදිනා පුන පුරත්ථිමාය බුද්ධො තිට්ඨතීති පුච්ඡිතෙ සති. ලද්ධිවසෙනාති අත්තනො අඤ්ඤලොකධාතුයං බුද්ධො අත්ථි ච උප්පජ්ජති චාති මිච්ඡාලද්ධිවසෙන පටිජානාතීති පරවාදී පුග්ගලො පටිජානාති. යදි පන අඤ්ඤලොකධාතුයං බුද්ධො තිට්ඨති. එවං සති තස්ස නාමගොත්තාදිං ත්වං කථෙහීති සකවාදිස්ස චොදනාවචනං දස්සෙතුං කින්නාමො සො භගවාතිආදිමාහ. ඉමිනා ච ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවං දස්සෙති. තෙන වුත්තං කථාවත්ථුපාළියං ‘‘කින්නාමො සො භගවා කිංජච්චො…පෙ… ජනපදෙවාති. නහෙවං වත්තබ්බෙ’’ති.

In its commentary, it is said: 'Now, this is called the discussion about all directions. Therein, it concerns the arrangement of world-systems in the four directions—below, above, and all around. Having generated their own speculative idea, some say, ‘In all world-systems, a Buddha exists,’ and ‘Buddhas stand in all directions’… as, for example, the Mahāsāṅghikas. The question is directed toward them by the proponent. The admission is by the opponent. When asked, ‘In the east?’—referring to the Śākyamuni—he denies it. But when asked again, he admits, based on his own doctrine, that a Buddha exists in another world-system. ‘What is the name of that Blessed One?’ and so on—‘if you know, then tell his name and so forth.’ This is said for the purpose of a challenge. By this method, the meaning should be understood everywhere.’ Here, ‘in the four directions… as, for example, the Mahāsāṅghikas’—this shows the doctrine of the opponents. Therein, it connects to the arrangement of world-systems, saying that it exists in the four directions, below, and above—thus, all around. ‘Of whom… as, for example, the Mahāsāṅghikas’—this means those of other schools have such a doctrine. Like whose doctrine? The meaning is: just as it is the doctrine of the Mahāsāṅghikas. ‘Directed toward them’—this means considering and reflecting on those individuals of other schools, holding them in mind with knowledge. ‘The question is by the proponent’ means that the proponent asks, ‘Do Buddhas stand in all directions?’ ‘The admission is by the opponent’ means that the opponent makes an admission. ‘When asked, “In the east?”’ means when the proponent asks, ‘In the east?’ and so on. ‘Referring to the Śākyamuni’ means referring to our Gotama Buddha, who is of the Śākya clan, of khattiya birth. ‘He denies it’ means the opponent rejects it. ‘But when asked again’ means when the proponent asks again, ‘Does a Buddha stand in the east?’ ‘Based on his own doctrine’ means the opponent admits based on his own false doctrine that a Buddha exists and arises in another world-system. To show these words of challenge from the proponent, ‘But if a Buddha stands in another world-system, then, in that case, you tell his name, clan, and so forth,’ he says, ‘What is the name of that Blessed One?’ and so on. By this, he demonstrates the absence of other Buddhas in infinite world-systems other than this world-system. Therefore, it is said in the Kathāvatthu Pāḷi: 'What is the name of that Blessed One? Of what birth?… In what country? It should not be said thus.'

එත්ථ [Pg.143] ච පන සකවාදිනා කින්නාමොත්‍යාදිනා පුච්ඡිතෙ පරවාදීපුග්ගලො අත්තනො ලද්ධියා සබ්බලොකධාතූසු උප්පජ්ජමානානං බුද්ධානං නාමාදිං අජානන්තො අපස්සන්තො න හෙවං වත්තබ්බෙති පටික්ඛිපති. තස්මා පනෙත්ථ සකවාදී පුග්ගලස්ස ලද්ධියා අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං උප්පජ්ජනාභාවො විඤ්ඤායති. යදිපි හි අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤබුද්ධා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එවං සන්තෙසු බුද්ධස්ස මතිං යථාභූතතො ජානන්තො පස්සන්තො මහාපඤ්ඤො ඉද්ධිමා දිබ්බචක්ඛුආදීහි ඡළභිඤ්ඤෙහි සම්පන්නො පටිසම්භිදා පත්තො සත්ථාරා දින්නමාතිකානයෙන කථාවත්ථුපාළිං දෙසෙන්තො ආයස්මා මහාමොග්ගලිපුත්තත්ථෙරො අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤබුද්ධානං උප්පත්තිං කථෙය්‍ය ච. නාති. තස්මා අයං කථාවත්ථුපාළි ච තදට්ඨකථාවචනඤ්ච අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤබුද්ධානං අභාවදීපනෙ සබ්බට්ඨකථාටීකාසු වුත්තවචනෙහි දළ්හතරං පධානවචනමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං.

Here, when the person of the opposing view is questioned by the proponent with 'What is the name?' and so on, that person, not knowing or seeing the names and so on of the Buddhas arising in all world-systems according to his own doctrine, rejects it by saying, 'It should not be said thus.' Therefore, it is understood here that, according to the doctrine of the proponent, there is no arising of other Buddhas in other infinite world-systems. For if other Buddhas were to arise in other infinite world-systems, the Venerable Mahāmoggaliputta Thera—being one of great wisdom who knows and sees the Buddha's intention as it truly is, endowed with psychic power, possessed of the six higher knowledges including the divine eye, having attained the analytical knowledges, and expounding the Kathāvatthu Pāḷi in accordance with the matrix given by the Teacher—would have spoken of the arising of other Buddhas in other infinite world-systems. But he did not. Therefore, this Kathāvatthu Pāḷi and the word of its commentary, in indicating the absence of other Buddhas in other infinite world-systems, should be seen as a stronger and more primary statement than the statements found in all the commentaries and sub-commentaries.

න පන බුද්ධාඑව අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු න උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අථ ඛො ලද්ධබ්‍යාකරණා මහාබොධිසත්තා ච පච්චෙකබොධි සත්තා අග්ගසාවකමහාසාවකබොධිසත්තා පරිපාකින්ද්‍රියා සාවකබොධිසත්තා ච බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙ ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති, න අඤ්ඤත්ථ. කස්මා, තෙසු බුද්ධානං අනුප්පන්නත්තා, තෙසං පන අභිනීහාරො පාරමීසම්භරණං ඤාණපරිපාචනඤ්ච තස්මිංඑව සමිජ්ඣති, න අඤ්ඤත්ථ. තෙන වුත්තං මහාපදාන සුත්තටීකායං –

It is not only that Buddhas do not arise in other infinite world-systems, but also that great Bodhisattvas who have received a prediction, Paccekabodhisattas, chief disciple and great disciple Bodhisattvas, and disciple Bodhisattvas with ripened faculties arise only in this very world-system, which is a Buddha-field, and not elsewhere. Why? Because Buddhas have not arisen in those other world-systems; for them, the aspiration, the accumulation of perfections, and the ripening of wisdom succeed only in this one, not elsewhere. Therefore, it is said in the sub-commentary to the Mahāpadāna Sutta—

‘‘පුරිමබුද්ධානං මහාබොධිසත්තානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච නිබ්බත්තියා සාවකබොධිසත්තානං සාවකබොධියා අභිනීහාරො සාවකපාරමියා සම්භරණං පරිපාචනඤ්ච බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙඑව ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤත්ථා’’ති. තථෙවෙතං එකනිපාතඅඞ්ගුත්තරටීකායඤ්චාති.

The arising of the great Bodhisattvas of former Buddhas and of Paccekabuddhas, the aspiration of disciple Bodhisattvas for disciple-enlightenment, and the accumulation and maturation of the disciple perfections—these succeed only in this world-system, which is a Buddha-field, in Jambudīpa, and not elsewhere. Likewise, this is also stated in the sub-commentary to the Ekanipāta of the Aṅguttara Nikāya.

එතරහි [Pg.144] පන අපරෙ ආචරියා ‘‘ආණක්ඛෙත්තභූතතො කොටිසතසහස්සචක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු බුද්ධා උප්පජ්ජන්තී’’ති වදන්ති. තෙසං පන වචනං අයුත්තමෙව. කස්මා, අට්ඨකථායං වුත්තෙ අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළන්තිපදතො අඤ්ඤස්ස අපාදානස්ස අසම්භවතො ච අනන්තචක්කවාළෙසු බහූසු බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු බුද්ධස්ස අනච්ඡරියත්තා ච. අච්ඡරියමනුස්සො හි සම්මාසම්බුද්ධො. වුත්තඤ්හි එකනිපාත අඞ්ගුත්තරපාළියං

Now, however, other teachers say, 'Buddhas arise in other world-systems beyond the one hundred thousand koṭis of world-systems that constitute the sphere of authority.' But their statement is indeed improper. Why? Because in the commentary, regarding the phrase 'in another world-system,' it is impossible for the word 'another' to have a point of reference other than 'this world-system,' and because if many Buddhas were to arise in infinite world-systems, the Buddha would not be a wondrous being. For a Perfectly Self-Enlightened One is indeed a wondrous human being. As it is said in the Ekanipāta of the Aṅguttara Pāḷi:

‘‘එකපුග්ගලො භික්ඛවෙ ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. කතමො එකපුග්ගලො, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො. අයං ඛො භික්ඛවෙ එකපුග්ගලො ලොකෙ උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො’’ති. අඤ්ඤං පන කාරණං මයා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනපි විඤ්ඤූහි විඤ්ඤාතබ්බන්ති. අඤ්ඤෙ පන ආචරියා බුද්ධඅපදානපාළියං –

'Monks, one individual arising in the world arises as a wondrous human being. Which individual? The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One. This, monks, is the individual who arises in the world as a wondrous human being.' Moreover, other reasons should be understood by the wise through the method stated previously. Other teachers, however, in the Buddha Apadāna Pāḷi—

‘‘දිසා දසවිධා ලොකෙ, යායතො නත්ථි අන්තකං;

තස්මිඤ්ච දිසාභාගම්හි, බුද්ධක්ඛෙත්තෙ අසඞ්ඛයා;

පභා පකිත්තිතා මය්හං, යමකා රංසිවාහනා;

එත්ථන්තරෙ රංසිජාලං, ආලොකො විපුලො භවෙ’’ති.

'In the world, there are ten directions, to which there is no end for one who travels. And in that region of the directions, the Buddha-fields are innumerable. My radiance has been proclaimed, twin-like and carrying rays. Within this space, a net of rays, a vast light, would arise.'

වුත්තාසු ද්වීසු ගාථාසු පඨමගාථාය අත්ථං බුද්ධස්ස අනාධිප්පායෙන ගහෙත්වා මිච්ඡාඤාණෙන අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු උප්පජ්ජමානා බුද්ධා අසඞ්ඛයාති වදන්ති. තෙසං පනෙතං අයුත්තමෙව අසුන්දරමෙව. කස්මා, පාළියා ච අට්ඨකථාටීකාවචනෙහි ච විරුද්ධත්තා ච තස්සා ගාථාය අත්ථග්ගහණස්ස මිච්ඡත්තා ච. ඉමාය හි පාළියා ගාථාය වා අඤ්ඤානන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථෙ ගය්හමානෙ අට්ඨකථාසු ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති වුත්තවචනෙන ච, තීණි හි [Pg.145] පිටකානි…පෙ… ඉමා තිස්සො සංගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ…පෙ… සුත්තං නත්ථි. න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති වුත්තවචනෙන ච උජුකං විරුජ්ඣති ච. භද්දන්තමහා බුද්ධඝොසාදයො අට්ඨකථාචරියා තං පාළිං න පස්සන්තීති අත්තනො දුග්ගහිතෙන අට්ඨකථාචරියානං අබ්භක්ඛානං ආපජ්ජති ච. කිං පනෙතෙ තිපිටකධරා තික්ඛවිසදජවන ගම්භීරාදිඤාණිකා අට්ඨකථාචරියා න පස්සෙය්‍යුං. පස්සෙය්‍යුං එව. තස්මා අයුත්තමෙව. අට්ඨකථාසු පන ආගතං සුත්තං නත්ථීතිආදිවචනමෙව යුත්තතරං හොතීති දට්ඨබ්බං.

Regarding the two verses mentioned, some, taking the meaning of the first verse contrary to the Buddha's intention and with wrong knowledge, say that innumerable Buddhas arise in other infinite world-systems. But this is indeed improper and unfitting. Why? Because it contradicts the Pāḷi, the commentaries, and the sub-commentaries, and because their interpretation of that verse is wrong. For if the meaning of this Pāḷi verse were taken to be that other Buddhas arise in other infinite world-systems, it would directly contradict the statement made in the commentaries: 'apart from this world-system, there is no sutta declaring that Buddhas arise in other world-systems, but there is one stating that they do not arise.' And it would directly contradict the word of the Buddha, contained in the Tipiṭaka and established in these three recensions, where it is stated that 'there is no sutta to that effect, but there is one stating that they do not arise.' Furthermore, by asserting through one's own wrong grasp that the venerable great commentators like Buddhaghosa did not see that Pāḷi text, one incurs the fault of slandering the commentators. How could these commentators, who uphold the Tipiṭaka and possess sharp, clear, swift, and profound wisdom, not have seen it? They surely would have seen it. Therefore, that assertion is improper. Instead, the statement found in the commentaries, 'there is no sutta,' and so on, should be seen as the more fitting one.

එත්ථ ච බුද්ධක්ඛෙත්තෙතිපදං තස්මිඤ්ච දිසාභාගම්හීතිපදෙ විසෙසනං, අසඞ්ඛයාතිපදං දුතියගාථාය පභාතිපදස්ස විසෙසනන්ති දට්ඨබ්බං. අයං පනෙත්ථ යොජනා. ලොකෙ චක්කවාළලොකෙ දසවිධා දස කොට්ඨාසා දිසා හොන්ති. තත්ථ කොට්ඨාසෙ යායතො යායන්තස්ස ගච්ඡන්තස්ස මෙ අන්තකං පරියොසානං නත්ථි. බුද්ධක්ඛෙත්තෙ බුද්ධස්ස දසසහස්සිසඞ්ඛාතජාතික්ඛෙත්තභූතෙ තස්මිඤ්ච දිසාභාගම්හි මය්හං අසඞ්ඛයා සඞ්ඛාරහිතා යමකා යුගළා යුගළා හුත්වා රංසිවාහනා රංසිවහන්තා රංසිමුඤ්චමානා වා පභා චක්කරතනමණිරතනාදීනං ආලොකා පකිත්තිතා පාකටා පත්ථරිතා වා. එත්ථන්තරෙ දසසහස්සචක්කවාළන්තරෙ රංසිජාලං රංසිසමූහෙන විපුලො බහුතරො ආලොකො භවෙ අහොසින්ති. අයමත්ථො චක්කින්දාභිසිරීසද්ධම්ම ධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූතිලද්ධලඤ්ඡිතෙන ආචරියබුධෙන ලිඛිතොති දට්ඨබ්බො.

Here, the term 'buddhakkhette' should be understood as a qualifier for the phrase 'tasmiñca disābhāgamhi,' and the term 'asaṅkhayā' as a qualifier for the word 'pabhā' in the second part of the verse. This is the construction here: In the world, the world-system, there are ten kinds, ten portions, of directions. In that portion, for me traveling and going, there is no end or limit. In the Buddha-field—the birth-field known as the ten-thousandfold world-system—in that very region of direction, my innumerable (countless), paired (twin-like), ray-carrying (ray-bearing or ray-emitting) radiances—the lights of the Wheel-Treasure, the Jewel-Treasure, and so on—are proclaimed (made manifest or spread out). Within this—within the ten-thousandfold world-system—a net of rays, a vast and abundant light, arose from the multitude of rays. This meaning, it should be understood, was written by the teacher Acariya Buddha, who was honored with the title Cakkindābhisirīsaddhamma-dhaja-mahādhammarājādhirājaguru.

භගවා හි ඉමාහි ගාථාහි චක්කවත්තිරාජකාලෙ මය්හංචක්කරතනමණීරතනාදීනං අසඞ්ඛයා පභා බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙ දසසහස්සිචක්කවාළෙ පාකටා පත්ථරිතාති දස්සෙති. න අනන්තචක්කවාළෙසු උප්පජ්ජනබුද්ධානං අසඞ්ඛයභාවන්ති.

Indeed, by these verses, the Blessed One shows that during the time he was a Wheel-Turning Monarch, his innumerable radiances from the Wheel-Treasure, Jewel-Treasure, and so forth, were made manifest and spread throughout the ten-thousandfold world-system, which is the Buddha-field. He does not show the innumerability of Buddhas arising in infinite world-systems.

වුත්තඤ්හෙතං [Pg.146] බුද්ධඅපදානට්ඨකථායං ‘‘දිසා දසවිධා ලොකෙති චක්කවාළලොකෙ දසවිධා දසකොට්ඨාසා දිසා හොන්ති. තත්ථ කොට්ඨාසෙ යායතො යායන්තස්ස ගච්ඡන්තස්ස අන්තකං නත්ථීති අත්ථො. චක්කවත්තිකාලෙ තස්මිං මයා ගතට්ඨානෙ දිසාභාගෙ වා බුද්ධක්ඛෙත්තෙ බුද්ධවිසයා අසඞ්ඛයා සඞ්ඛාරහිතා. පභා පකිත්තිතාති තදා චක්කවත්ති රාජකාලෙ මය්හං පභා චක්කරතනමණිරතනාදීනං පභා ආලොකා යමකා යුගළා යුගළා හුත්වා රංසිවාහනා රංසිමුඤ්චමානා පකිත්තිතා පාකටා. එත්ථන්තරෙ දසසහස්සචක්කවාළන්තරෙ රංසිජාලං රංසිසමූහං ආලොකො විපුලො බහුතරො භවෙ අහොසින්ති අත්ථො’’ති. එත්ථ ච පඨමගාථාය පුබ්බඩ්ඪස්ස එකවාක්‍යභාවතො දිසා දසවිධා ලොකෙති චක්කවාළලොකෙ…පෙ… අන්තකං නත්ථීති අත්ථොති වුත්තං. අපරඩ්ඪස්ස දුතියගාථායං අන්තොගධත්තා චක්කවත්තිකාලෙ…පෙ… අසඞ්ඛයා සඞ්ඛාරහිතා පභා පකිත්තිතාති තදා චක්කවත්තිකාලෙ…පෙ… භවෙ අහොසින්ති අත්ථොති වුත්තං. තස්මා අසඞ්ඛයාතිපදං දුතියගාථාය පභාතිපදස්ස විසෙසනන්ති දට්ඨබ්බං.

This is stated in the commentary on the Buddha's Apadāna: '“The world has ten directions”—meaning that in the world of the universe, there are ten kinds of divisions, ten sectors of directions. In those sectors, for one who goes on and on, there is no end—such is the meaning. During the time of the Wheel-Turning Monarch, in the place where I had gone, in that region or direction, within the Buddha-field, the Buddha's domains were countless, immeasurable. “Radiance was proclaimed”—meaning that at that time, during the time of the Wheel-Turning Monarch, my radiance—the radiance of the wheel-treasure, the gem-treasure, and so on—being in pairs, bearing rays, emitting rays, was proclaimed and made manifest. In the space of the ten-thousandfold world-system, a net of rays, a mass of rays, a vast and abundant light would arise—such is the meaning.’ Here, because the first half of the first verse is a single sentence, it is said: ‘“The world has ten directions”—meaning in the world of the universe… there is no end—such is the meaning.’ And because the latter half of the first verse is included in the second verse, it is said: ‘During the time of the Wheel-Turning Monarch… countless, immeasurable radiance was proclaimed’ means ‘during the time of the Wheel-Turning Monarch… there would be an abundance—such is the meaning.’ Therefore, the word ‘countless’ should be understood as a qualifier for the word ‘radiance’ in the second verse.

ජිනාලඞ්කාරටීකායං පන එවමස්ස සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහත ඤාණාචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි ලොකෙ තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවං දස්සෙන්තො ආහ.

In the Jinālaṅkāraṭīkā, however, having shown his unimpeded knowledge and conduct in all phenomena, it now states, to show the absence of another such being in the world:

‘‘අනන්තසත්තෙසු ච ලොකධාතුසු,එකොව සබ්බෙපි සමා න තෙනා’’ති.

“And in infinite world-systems of beings, not even one is equal to him, much less all.”

තත්ථ අනන්තලොකධාතූසු එකෙකිස්සං ලොකධාතුයා අනන්තසත්තෙසු තෙන තථාගතෙන සමො එකොපි නත්ථි. සචෙ එකො පන සමො න භවෙය්‍ය. සබ්බෙ සත්තා එකජ්ඣං හුත්වා සමා භවෙය්‍යුන්ති චෙ. තථාපි නත්ථි, සබ්බෙ එකජ්ඣං හුත්වාපි ඉමිනා එකකෙන සමා න හොන්තීති අධිප්පායොති [Pg.147] වුත්තං. එත්ථ ච අනන්තලොකධාතුසූතිආදිනා ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤෙසු අනන්තචක්කවාළෙසු අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවං දස්සෙති. එවං පන මයා පථවොජං උද්ධරිත්වා දස්සිතො විය දස්සිතෙහි අතිදළ්හතරෙහි සාධකවචනෙහි ඉතො චක්කවාළතො අඤ්ඤචක්කවාළෙසු බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති මිච්ඡාවාදො සූරියො අන්ධකාරං පටිහනති විය පටිහනියති අපනියතීති සද්ධහකං දට්ඨබ්බොති.

In those infinite world-systems, in each world-system with infinite beings, there is not even one equal to that Tathāgata. If there were not even one equal, and suppose all beings were to come together and become equal, even then they would not be equal to this single one—this is the intended meaning. Here, by the phrase 'in the infinite world-systems' and so on, it shows the absence of other Buddhas in other infinite world-systems beyond this world-system. Thus, just as the sun dispels darkness, so too is the false view that Buddhas arise in other world-systems beyond this world-system refuted and removed by these extremely firm words of proof, as if I had extracted the earth's essence and shown it. This should be understood by the faithful.

මුනින්දක්කොති මුනින්ද අක්කොති පදච්ඡෙදො. බුද්ධාදිච්චොති අත්ථො. සබ්බධම්මෙ මනති ජානාතීති මුනි. මනධාතු ඤාණෙ ඉ. මකාරෙ අස්සුත්තං. අථ වා මුනාති සබ්බධම්මෙ සක සාමඤ්ඤලක්ඛණාදිනා පටිවිජ්ඣතීති මුනි. මුනති හිතාහිතං පරිච්ඡින්දතීති වා මුනි, භගවා. මුනධාතු පටිවිජ්ඣනෙ, චතුසච්චධම්මෙ මුනාති ජානාතීති වා මොනං. චතුමග්ගඤාණං. වුත්තඤ්හි සංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘මොනන්ති චතුමග්ගඤාණං. තඤ්හි මුනාතීති මොනං, චතුසච්චධම්මෙ ජානාතීති අත්ථො’’ති. මොනං අස්ස අත්ථීති මුනි, භගවා. මුනි ච සො ඉන්දති වෙනෙය්‍යසත්තෙ ධම්මෙන අභිභවති ඉන්දො චාති මුනින්දො, භගවා. අථ වා මුනීනං පඤ්චමුනීනං ඉන්දොති මුනින්දො, භගවා. න කමති න ගච්ඡති පාදෙන අත්තනො පුඤ්ඤජවිමානෙන ගච්ඡතීති අක්කො, ආදිච්චො. නපුබ්බ කමුධාතු ගතියං ක්වි. ධාත්වන්තලොපො. කස්ස ද්විත්තං. අථ වා යුගන්ධරුබ්බෙධප්පමාණෙ ආකාසෙ අරති ගච්ඡතීති අක්කො. අරධාතු ගමනෙ කපච්චයො. කස්ස ද්විත්තං. තං තං රාසිතො තං තං රාසිං අරති යාතීති වා අක්කො. අථ වා මහන්තජුතතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො, ආදිච්චො. අක්කධාතු ථවනෙ අ. මුනින්දො ච සො අක්කො චාති මුනින්දක්කො, අක්කො ආදිච්චො විය වා මුනින්දොති මුනින්දක්කො, බුද්ධො. යථා හි සූරියො අත්තනො [Pg.148] සහස්සරංසියා එකචක්කවාළෙ තිමිරන්ධකාරං විධමෙත්වා දිනෙ දිනෙ නවයොජනසතසහස්සප්පදෙසං කොටිසහස්සප්පදෙසං වා දසදිසං වා ඔභාසෙත්වා විරොචමානො චරති, එවමෙව භගවාපි අත්තනො සද්ධම්මරං සියා බුද්ධක්ඛෙත්තභූතෙසු දසසහස්සචක්කවාළෙසු විනෙය්‍යානං අවිජ්ජන්ධකාරං විධමෙත්වා දිනෙ දිනෙ තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ වෙනෙය්‍යසත්තසමූහං චතුසච්චධම්මොභාසෙන ජොතයමානො විරොචනං චරතීති ඨානානුරූපං මුනින්දක්කොති ථොමෙති. අයං සමාසොපමා හීනූපමාති දට්ඨබ්බා.

The word 'Munindakka' is a compound of 'Muninda' and 'Akka'. Its meaning is 'Buddha-sun'. One who knows, who discerns all phenomena, is called a 'muni'. The root 'man' is used in the sense of knowledge, with the suffix 'i', and the 'm' is not heard. Alternatively, a 'muni' is one who penetrates all phenomena by their specific and universal characteristics, etc. Or, a 'muni' is the Blessed One who discerns what is beneficial and harmful. The root 'mun' is used in the sense of penetration. Or, 'monaṃ' is the knowledge of the Four Noble Truths; it is the fourfold path-knowledge. As stated in the Saṃyuttaṭṭhakathā: '“Monaṃ” refers to the fourfold path-knowledge. It is called “monaṃ” because it comprehends; the meaning is that it knows the Four Noble Truths.' One who possesses 'monaṃ' is a 'muni'—the Blessed One. He is a 'muni' and also an 'inda' (lord), for he overcomes trainable beings through the Dhamma; thus, he is 'Muninda'—the Blessed One. Alternatively, 'Muninda' means the lord of the sages, of the five sages—the Blessed One. 'Akka' means 'one who does not walk or go by foot,' for he travels by his merit-born celestial mansion; it also means 'the sun.' The root 'kam' (to move) is prefixed by 'na', with the suffix 'kvi', the end of the root is dropped, and the 'k' is doubled. Alternatively, 'Akka' is one who traverses the sky to the height of the Yugandhara mountain. The root 'ara' (to go) is used with the suffix 'ka', and the 'k' is doubled. Or, 'Akka' is one who moves from one constellation to another. Alternatively, 'Akka' is the sun, so called because he is praised by devoted people due to his great radiance. The root 'akk' is used in the sense of praise, with the suffix 'a'. He is the Muninda and also the Akka, thus 'Munindakka'. Or, the Muninda is like the sun (ādicca), thus 'Munindakka', the Buddha. For just as the sun, with its thousand rays, dispels the darkness in a single world-system and illuminates a region of nine hundred thousand yojanas or a thousand koṭis of regions in the ten directions each day, shining brilliantly as it moves—even so, the Blessed One, with the rays of his true Dhamma, dispels the darkness of ignorance in the ten-thousand world-systems that are Buddha-fields. Each day, in various regions, he illuminates assemblies of trainable beings with the radiance of the Four Noble Truths, shining as he moves. Thus, in accordance with the context, he is praised as 'Munindakka'. This is a compound simile, an inferior simile, and should be understood as such.

සුද්ධෙති රාගාදිමලෙහි විසුද්ධෙ. සුජ්ඣති විසුජ්ඣතීති සුද්ධො, තිභවො. සුධධාතු සොචෙය්‍යෙති. තිභව කුහරෙති තිභවසඞ්ඛාතකමලසරෙ. කමලසරං විය තිභවස්මිං වා භවන්ති සත්තා එත්ථාති භවො. භූධාතු සත්තායං ණ. තයො භවා තිභවා, කාමරූපාරූපභූමි ලබ්භති. කුං වුච්චති උදකං, තං හරතීති කුහරො. කුපුබ්බහරධාතු හරණෙ අ. තයො භවා ච තෙ කුහරො චාති තිභවකුහරො, කුහරො විය තයො භවාති වා තථා. තස්මිං තිභවකුහරෙ. කමල කථිතන්ති උප්පලන්ති කථෙතබ්බං කං ජලං අලයති විභූසයතීති කමලං, උප්පලං. කංසද්දූපපද අලධාතු විභූසනෙ අ. අථ වා කමියති ඉච්ඡියතීති කමලං. කමුධාතු ඉච්ඡායං අලපච්චයො. කමලන්ති උප්පලන්ති කථියතීති කමලකථිතං. විනෙය්‍යප්පාණොඝන්ති විනෙය්‍යපාණඔඝන්ති පදවිභාගො. විනෙතබ්බසත්තසමූහන්ති අත්ථො. විනෙතබ්බො දමෙතබ්බො සත්ථාරාති විනෙය්‍යො, සත්තො. විපුබ්බනිධාතු දමනෙ ණ්‍යො. පණන්ති ජීවන්ති සත්තා අනෙනාති පාණං, ජීවිතින්ද්‍රියං. පණධාතු ජීවායං ණ. තං අස්ස අත්ථි තස්මිං වා විජ්ජතීති පාණො, සත්තො. අස්සත්ථිතද්ධිතෙ ණපච්චයො. විනෙය්‍යො ච සො පාණො චාති විනෙය්‍යප්පාණො. අවයවෙන [Pg.149] සහ හනති ගච්ඡති පවත්තතීති ඔඝො, සමූහො. අවපුබ්බ හනධාතු ගතියං ණො. අවස්ස ඔ. හනස්ස ඝො. විනෙය්‍යප්පාණානං ඔඝො සමූහොති විනෙය්‍යප්පාණොඝො, තං.

The word `suddhe` means: in that which is pure, purified from defilements such as lust. `Suddho` (pure) means 'is purified, is thoroughly purified,' referring to the three realms. The root 'sudh' means 'to cleanse.' 'Tibhavakuhare' (in the hollow of the three realms) refers to the lotus-pond that is the three realms. Just as beings exist in a lotus-pond, so do they exist in the three realms; thus, 'bhava' (existence). The root 'bhū' (to be) with the suffix 'ṇa' is in the sense of 'being'. The three realms are the three existences, namely, the planes of sensuality, form, and formlessness. 'Ku' is said to be water; that which carries it is 'kuhara' (hollow). The root 'har' preceded by 'ku' is in the sense of carrying, with the suffix 'a'. The three realms and that hollow are 'tibhavakuharo', or alternatively, the three realms are like a hollow. In that hollow of the three realms. 'Kamala' (lotus) is said to be 'uppala' (water lily); 'kaṃ' (water) it adorns and beautifies, thus 'kamala', the water lily. The root 'al' (to adorn) with the suffix 'a', is preceded by the word 'kaṃ'. Alternatively, that which is desired is 'kamala'. The root 'kam' (to desire) is used with the suffix 'ala'. 'Kamala' is said to be 'uppala', thus 'kamalakathitaṃ' (spoken of as lotus). 'Vineyyappāṇoghaṃ' is a division of words: 'vineyya-pāṇa-ogha'. The meaning is 'a multitude of beings to be tamed'. One to be tamed, to be disciplined by the Teacher, is a `vineyyo`, a being. The root 'nī' (to lead) with the prefix 'vi' is in the sense of taming, with the suffix 'ṇya'. 'Pāṇaṃ' (life) means beings live by this, thus it is the life faculty. The root 'paṇ' (to live) is used with the suffix 'ṇa'. That which has it or in which it exists is a `pāṇo`, a living being. The suffix 'ṇa' is added in the sense of 'having' in a possessive derivative. That which is both `vineyyo` and `pāṇo` is `vineyyappāṇo`. That which strikes, goes, or proceeds along with its parts is an `ogho` (flood), a multitude. The root 'han' (to strike) with the prefix 'ava' is in the sense of going, with the suffix 'ṇo'. 'Ava' becomes 'o', 'han' becomes 'gho'. The flood or multitude of beings to be tamed is `vineyyappāṇogho`, that.

ධම්මරංසිවරෙහීති උත්තමධම්මසඞ්ඛාතරංසීහි. එත්ථ ච ධම්මොති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ සත්තෙ චතූසු අපායෙසු වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො. ධරධාතු ධාරණෙ රම්මපච්චයො. ධාරෙති ච අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසං විද්ධංසෙතීති අත්ථො. චතුරියමග්ගො ච නිබ්බානඤ්ච නිප්පරියායතො ලබ්භති. කස්මා, අරියමග්ගස්ස කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන සමුච්ඡෙදකත්තා, නිබ්බානස්ස ච නිස්සරණප්පහානවසෙන තස්ස ආරම්මණභාවං පත්වා තදත්ථසිද්ධිහෙතුත්තා. චතුරියඵලඤ්ච පරියත්තිධම්මො ච පරියායතො ලබ්භති. කස්මා, ඵලස්ස මග්ගෙන විද්ධංසි තබ්බානං කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනප්පහානවසෙන මග්ගානුකූලප්ප වත්තත්තා. පරියත්තිධම්මස්ස ච තදඞ්ගප්පහානවසෙන තදධිගම හෙතුත්තා. අථ වා කිලෙසෙ ධුනාති කම්පති චලති විද්ධංසෙතීති ධම්මො, චතුරියමග්ගො. ධුනධාතු කම්පනෙ රම්මො. අරියෙහි ධාරියති පටිවිජ්ඣියති සච්ඡිකරියති ආරම්මණ කරණවසෙනාති ධම්මො, නිබ්බානං. ධරධාතු ඤාණෙ. ධංසෙති පටිප්පස්සම්භෙති මග්ගප්පහීනකිලෙසවාසනන්ති ධම්මො, අරියඵලං. ධංසධාතු විද්ධංසනෙ. අත්තනො සභාවං ධාරෙති ච ධාරියති ච පණ්ඩිතෙහි න බාලෙහීති ධම්මො, පරියත්තිධම්මො. ධම්මො ච ධම්මො ච ධම්මො ච ධම්මො චාති ධම්මො එක සෙසනයෙන, දසවිධො ධම්මො ලබ්භති. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තවිමානෙ –

'By the excellent rays of the Dhamma' (Dhammaraṃsivarehi) means by the rays designated as the supreme Dhamma. Here, 'Dhamma' refers to that which holds beings, preventing them from falling into the four states of misery and the suffering of the cycle of existence, as they practice according to what has been taught. The root 'dhar' means 'to hold,' with the 'ramma' suffix. And 'it holds' means that it destroys the defilements that lead to rebirth in states of misery. The fourfold Noble Path and Nibbāna are taken in the primary sense. Why? Because the Noble Path cuts off defilements by way of eradication, and Nibbāna, by way of abandoning through escape, having become its object, is the cause for the accomplishment of that purpose. The fourfold Noble Fruit and the Dhamma of the scriptures are taken in a secondary sense. Why? Because the fruit, by way of abandoning through tranquillization the defilements destroyed by the path, acts in conformity with the path. And the Dhamma of the scriptures, by way of abandoning by substitution of opposites, is the cause for its attainment. Alternatively, 'Dhamma' is that which shakes, agitates, moves, and destroys defilements, namely, the fourfold Noble Path. The root 'dhun' means 'to shake,' with the 'ramma' suffix. Nibbāna is called 'Dhamma' because it is held, penetrated, and realized by the Noble Ones by way of being made an object. The root 'dhar' here is in the sense of knowledge. The Noble Fruit is called 'Dhamma' because it destroys and pacifies the residual impressions of defilements abandoned by the path. The root 'dhaṃs' means 'to destroy.' The Dhamma of the scriptures is called 'Dhamma' because it holds its own nature and is held by the wise, not by fools. Thus, by the method of 'ekasesa' (retention of one), 'Dhamma' is understood in ten ways. As stated in the Chatta Vimāna:

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං,ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං,ධම්මමිමං සරණත්තමුපෙහී’’ති.

Free from lust, without agitation, sorrowless, the unconditioned Dhamma, unobjectionable; this sweet, excellent, well-divided Dhamma, go to this Dhamma for refuge.

අයං [Pg.150] පනෙත්ථ යොජනා. මාණව රාගවිරාගං රාගවිගතං ඉමං ධම්මං මග්ගධම්මඤ්ච අනෙජං එජාසඞ්ඛාතතණ්හාවිරහිතං අසොකං සොකවිරහිතං ඉමං ධම්මං ඵලධම්මඤ්ච, අසඞ්ඛතං සඞ්ඛතවිරහිතං ඉමං ධම්මං නිබ්බානධම්මඤ්ච. අප්පටිකූලං අවිරොධනං මධුරං අත්ථබ්‍යඤ්ජන සම්පන්නත්තා මධුරං, පගුණං පකට්ඨගුණං සුවිභත්තං සුට්ඨු විභජිතබ්බං, ඉමං ධම්මං පරියත්තිධම්මඤ්ච සරණත්තං සරණභාවං උපෙහි උපගච්ඡාහීති.

Herein is the explanation. O young man, go for refuge to this Dhamma: the path-Dhamma, which is 'rāgavirāga,' meaning devoid of lust; the fruit-Dhamma, which is 'aneja,' meaning devoid of the craving called agitation, and 'asoka,' meaning devoid of sorrow; the Nibbāna-Dhamma, which is 'asaṅkhata,' meaning devoid of the conditioned; and the scriptural Dhamma, which is 'appaṭikūla,' meaning non-opposing, 'madhura,' meaning sweet because it is endowed with meaning and expression, 'paguṇa,' meaning possessing excellent qualities, and 'suvibhatta,' meaning to be thoroughly analyzed. 'Go for refuge' (`upehi`) means to attain the state of being a refuge (`saraṇabhāvaṃ upagacchāhi`).

එත්ථ හි කාමරාගාදිභෙදො සබ්බොපි රාගො විරජ්ජති පහියති එතෙනාති රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස ච සොකස්ස තදුප්පත්තියා සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා අනෙජම සොකන්ති ඵලං කථිතං. කෙනචි පච්චයෙන අසඞ්ඛතත්තා ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං කථිතං. අවිරොධදීපනතො පන අත්ථබ්‍යඤ්ජනස්ස සම්පන්නතාය පකට්ඨගුණවිභාවනතො සුට්ඨු විභජිතත්තා ච අප්පටිකූලන්තිආදිනා සබ්බොපි පරියත්ති ධම්මො කථිතො. වුත්තඤ්හි තදට්ඨකථායං ‘‘එත්ථ හි රාගවිරාගන්ති මග්ගො කථිතො. අනෙජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා සබ්බධම්මක්ඛන්ධා’’ති. ඉධ පන සාමඤ්ඤතො දසවිධො ධම්මො. විසෙසතො පන පරියත්ති ධම්මො අධිප්පෙතො. කස්මා, සුබොධෙසීති වුච්චමානත්තා. රංසීති රසියන්ති අස්සාදියන්තීති රංසී, රසන්ති අස්සාදෙන්ති සත්තා එතායාති වා රංසී, රසධාතු අස්සාදනෙ අ ච ඊ ච. අථ වා රසියති සිනෙහියති තං ජනෙහීති රංසී. රසධාතු සිනෙහෙ. නිග්ගහීතාගමො.

Here, indeed, all lust, such as sensual lust, fades away and is abandoned by this; thus, 'rāgavirāga' (the fading away of lust) is said to be the path. Because craving, called agitation, and sorrow, characterized by inner burning, are completely exhausted by its arising; thus, 'aneja' (without agitation) and 'asoka' (sorrowless) are said to be the fruit. Because it is unconditioned by any cause, 'Dhamma-asaṅkhata' (the unconditioned Dhamma) is said to be Nibbāna. Moreover, because it illuminates non-opposition, is endowed with meaning and expression, manifests excellent qualities, and is thoroughly divided; thus, all the Dhamma of the scriptures is said to be 'appaṭikūla' (unobjectionable) and so forth. As stated in its commentary: 'Here, indeed, 'rāgavirāga' is said to be the path. 'Anejamasoka' is the fruit. 'Dhamma-asaṅkhata' is Nibbāna. 'Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ' (unobjectionable, sweet, excellent, well-divided) refers to all the aggregates of Dhamma divided into the three Pitakas.' Here, however, Dhamma is generally taken in ten ways. But specifically, the Dhamma of the scriptures is intended. Why? Because it is said to be 'subodhesi' (you illuminated well). 'Raṃsī' (rays) means they are savored, delighted in. Or, beings savor and delight through them, thus 'raṃsī'. The root 'ras' is in the sense of savoring, with 'a' and 'ī'. Alternatively, 'raṃsī' means it is cherished by people. The root 'ras' is in the sense of affection. The 'niggahīta' (nasal sound) is an augment.

වරොති උත්තමො, වරිතබ්බො පත්ථිතබ්බොති වරො, වරති නිවාරෙති හීනන්ති වා වරො. වරධාතු පත්ථනෙ නිවාරණෙ වා අ. ධම්මො ච සො රංසි චාති ධම්මරංසි, ධම්මස්ස වා රංසි ධම්මරංසි. අයං පන සමාසො අභෙදූපචාරෙන වුත්තො[Pg.151]. වරො ච සො ධම්මරංසි චාති ධම්මරංසිවරො, තෙහි ධම්මරංසිවරෙහි. සුබොධෙසීති චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣයමානෙන සුට්ඨු පබොධෙසි විකාසෙතීති අත්ථො. යථා හි සූරියො අත්තනො රංසියා ඵුසයිත්වා කුහර සඞ්ඛාතෙ සරෙ ජාතං උප්පලං විකාසෙති, එවමෙව භගවාපි අත්තනො ධම්මදෙසනාසඞ්ඛාතරංසියා කමලසරසඞ්ඛාතෙ භවත්තයෙ වසන්තං පුඤ්ඤූපනිස්සයං පටිවිජ්ඣාරහං කමල සඞ්ඛාතං විනෙය්‍යප්පාණොඝං චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣයමානො ඵලධම්මෙන පබොධෙසි විකාසෙතීති වුත්තං හොති.

'Vara' (excellent) means supreme; it should be chosen, desired, thus 'vara'; or it wards off the inferior, thus 'vara'. The root 'var' is in the sense of desiring or preventing, with 'a'. That which is both Dhamma and a ray is 'dhammaraṃsi', or the ray of the Dhamma is 'dhammaraṃsi'. This compound, however, is stated by way of the figure of speech of non-difference. That which is both 'vara' and 'dhammaraṃsi' is 'dhammaraṃsivara'; by those 'dhammaraṃsivara' (excellent rays of the Dhamma). 'Subodhesi' (you illuminated well) means, by penetrating the Dhamma of the four Noble Truths, you thoroughly awakened and unfolded it. Just as the sun, by touching with its rays, causes the lotus born in a pond to bloom, even so the Blessed One, by the ray called his Dhamma-teaching, penetrating the Dhamma of the four Noble Truths, awakened and unfolded by means of the fruit-Dhamma the multitude of beings to be tamed, who are like lotuses, dwelling in the three existences which are like lotus-ponds, and are worthy of penetration through the support of merit. Thus, it is said that he awakened and unfolded them.

බ්‍යාපිතක්කිත්තිනඤ්චාති තිලොකෙ පත්ථටපරිකිත්තනං. සීලාදිගුණෙහි පත්ථටථුතිඝොසිකන්ති අත්ථො. චසද්දො චෙත්ථ පදපූරණමත්තොයෙව. විසෙසෙන විවිධං වා ආපති වඩ්ඪතීති බ්‍යාපිතො. විපුබ්බආපධාතු බ්‍යාපනෙ වඩ්ඪනෙ වා ත. බ්‍යාපනං වා බ්‍යාපිතං. කිත්තියතෙ අභිත්ථවියතෙ කිත්තිනං. භාවසාධනොයං. ථුතික්‍රියා ලබ්භති. කිත්තියති අභිත්ථවියති දෙවමනුස්සෙහීති කිත්තිනං, ථුතිඝොසො. කිත්තධාතු අභිත්ථවනෙ යු. බ්‍යාපිතො පත්ථටො කිත්තනො ථුතිඝොසො යස්ස සොති බ්‍යාපිතක්කිත්තිනො, මුනින්දක්කො. තං. භගවතො හි තිලොකෙ දෙවමනුස්සෙහි සීලාදිගුණෙහි ච අරහං සම්මාසම්බුද්ධොත්‍යාදීහි ගුණෙහි ච ථොමිතො කිත්තිසද්දො යාව භවග්ගං අබ්භුග්ගච්ඡතීති බ්‍යාපිතක්කිත්තිනන්ති ථොමෙතීති වුත්තං හොති.

'Byāpitakkittinañca' (and of widespread fame) means one whose praise is widespread in the three worlds. The meaning is 'one whose sound of praise is spread by virtues such as morality'. Here, the particle 'ca' is merely an expletive. 'Byāpita' means that which spreads and increases in various ways. It is from the root 'āp' preceded by 'vi' in the sense of spreading or increasing, with the 'ta' suffix. Or, the act of spreading ('byāpana') is 'byāpita'. Praising or extolling is 'kittinaṃ'. This is a noun formed in the sense of an action, referring to the act of praising. That which is praised or extolled by gods and humans is 'kittinaṃ', the sound of praise. It is from the root 'kitt' in the sense of extolling, with the 'yu' suffix. He whose sound of praise is widespread is 'byāpitakkittino', the chief of sages. To him (`taṃ`). Indeed, the sound of praise for the Blessed One, extolled by gods and humans in the three worlds for virtues such as morality and for qualities such as being an Arahant, a Perfectly Enlightened One, rises up to the highest state of existence; thus, it is said that he is praised as 'byāpitakkittino'.

තිලොකෙකච්චක්ඛුන්ති තිලොකෙ එකචක්ඛූති පදච්ඡෙදො. කාමරූප අරූපසඞ්ඛාතානං තිලොකානං එකං පඤ්ඤාචක්ඛුභූතන්ති අත්ථො. තයො ලොකා තිලොකං. තස්ස චක්ඛු විය එක භූතංපඤ්ඤාචක්ඛු යස්ස සොති තිලොකෙකච්චක්ඛු, මුනින්දක්කො. එත්ථ ච එකචක්ඛුසද්දස්ස ලොපො හොති බ්‍රහ්මස්සරොතිආදීසු විය. අථ වා තිලොකස්ස එකං පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති තිලොකෙකච්චක්ඛු, මුනින්දක්කො. තිලොකෙකච්චක්ඛුභූතන්ති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං භූතසද්දලොපං කත්වා [Pg.152] තිලොකෙකච්චක්ඛුන්ති වුත්තං. අථ වා තිලොකස්ස එකභූතො පඤ්ඤාචක්ඛු හුත්වා සබ්බධම්මෙ චක්ඛති පස්සතීති තිලොකෙකච්චක්ඛු, මුනින්දක්කො. තං. භගවා හි පඤ්ඤාචක්ඛු මයත්තා සත්තෙසු ච තදුප්පාදනතො තිලොකස්ස චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො හොති. වුත්තඤ්හි මධුපිණ්ඩිකසුත්තෙ ‘‘සො හාවුසො භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති. තස්මා තිලොකෙකච්චක්ඛුන්ති ථොමෙති.

“Tilokekaccakkhu” is a compound of “tiloke ekacakkhu,” meaning “the one eye in the three worlds.” The meaning is that he has become the one eye of wisdom for the three worlds, designated as the realms of sensuality, form, and formlessness. The three worlds are “tiloka.” He is “tilokekaccakkhu,” the chief of sages, because for him the eye of wisdom has become the one eye for the three worlds. Here, there is an elision of the word `ekacakkhu`, as in phrases like `brahmassaro`. Alternatively, he is “tilokekaccakkhu,” the chief of sages, because he has become and attained the one eye of wisdom for the three worlds. Though it should be said “tilokekaccakkhubhūta” (one who has become the one eye of the three worlds), the word “bhūta” is omitted to preserve the meter, so it is said “tilokekaccakkhu.” Or, he is “tilokekaccakkhu,” the chief of sages, because, having become the one eye of wisdom for the three worlds, he sees and beholds all phenomena. To him (`taṃ`). Indeed, the Blessed One, being constituted of the eye of wisdom and because he gives rise to it in beings, becomes the eye for the three worlds, becomes knowledge, becomes Dhamma, becomes Brahma. As it is said in the Madhupiṇḍika Sutta: “Friends, the Blessed One, knowing, knows; seeing, sees. He is the eye, knowledge, Dhamma, Brahma—the speaker, the expounder, the guide to the meaning, the giver of the deathless, the master of the Dhamma, the Tathāgata.” Therefore, he is praised as “the one eye of the three worlds.”

දුඛමසහනන්ති පුථුජ්ජනෙහි අතිදුක්ඛමිතට්ඨානං ඛමනං. පුථුජ්ජනෙහි දුක්ඛෙන කසිරෙන ඛමිතබ්බන්ති දුඛමං, ඉට්ඨානිට්ඨාදි ආරම්මණං. දුක්ඛමන්ති වත්තබ්බෙ ගජ්ජබන්ධත්තා ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං කකාරලොපං කත්වා දුඛමන්ති වුත්තං. තං සහති ඛමතීති දුඛමසහනො, මුනින්දක්කො. සහධාතු පරිසහනෙ යු. තං දුඛමසහනං. භගවා හි පුථුජ්ජනෙහි සුදුක්ඛමිතං ඉට්ඨා නිට්ඨාදිආරම්මණං සීතුණ්හාදිං ලාභාලාභයසායස නින්දපසංසසුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතං ලොකධම්මඤ්ච අතිවිය ඛමති අධිවාසෙති, තස්මා දුඛමසහනන්ති ථොමෙති.

“Dukhamasahana” means the endurance of that which is extremely difficult for ordinary people to bear. That which ordinary people endure with difficulty and hardship is “dukhamaṃ,” namely, desirable and undesirable objects, and so on. When “dukkham” should be said, due to the constraints of the verse and to preserve the meter, the syllable “ka” is elided, and thus it is said “dukham.” He bears that, he endures it—thus, he is “dukhamasahano,” the Lord of Sages. The root sah is in the sense of enduring, with the suffix yu. That is “dukhamasahana.” Indeed, the Blessed One exceedingly endures and tolerates what is extremely difficult for ordinary people to bear—desirable and undesirable objects, and so on; cold and heat; and the worldly conditions known as gain and loss, fame and disgrace, praise and blame, pleasure and pain. Therefore, he is extolled as “dukhamasahana.”

මහෙසින්ති මහන්තං සීලක්ඛන්ධාදිං පරියෙසමානං මහන්තං නිබ්බානං ගවෙසමානං වා මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසති ගවෙසති පරියෙසතීති මහෙසී, මුනින්දක්කො. මහන්තසද්දූප පද එසධාතු ගවෙසනෙ ඊ. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මහෙසීති මහෙසී. භගවා මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති මහෙසී. මහන්තං සමාධික්ඛන්ධං මහන්තං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං මහන්තං විමුත්තික්ඛන්ධං මහන්තං විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසී’’ති. මහන්තෙ සත්තතිංසබොධිපක්ඛිය ධම්මෙ එසති ගවෙසතීති වා මහෙසී, මහන්තං නිබ්බානං එසති ගවෙසතීති වා මහෙසී. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ මහන්තෙ සම්මප්පධානෙ මහන්තෙ ඉද්ධිපාදෙ මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි [Pg.153] මහන්තානි බලානි මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ මහන්තං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං මහන්තං පරමත්ථං අමතං නිබ්බානං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසී’’ති. අථ වා මහෙසක්ඛෙහි සත්තෙහි එසියති ගවෙසියති පරියෙසියති අම්හාකං කහං බුද්ධොති මහෙසී. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මහෙසක්ඛෙහි වා සත්තෙහි එසිතො ගවෙසිතො කහං බුද්ධො’’ත්‍යාදි. තං මහෙසිං. තන්ති මුනින්දක්කං. අහං සිරසා නමාමීති සම්බන්ධො.

“Mahesī” means one who seeks the great aggregate of virtue and so on, or who seeks the great Nibbāna; or, he seeks and searches for the great things such as the aggregate of virtue—thus, he is the great sage, the lord of sages. The word is formed from “mahanta” (great) as a prefix to the root es (to seek) in the sense of “gavesana” (searching), with the suffix ī. As stated in the Mahāniddesa: “Mahesī means a great sage. The Blessed One sought, searched for, and pursued the great aggregate of virtue—thus, he is a great sage. He sought, searched for, and pursued the great aggregate of concentration, the great aggregate of wisdom, the great aggregate of liberation, the great aggregate of the knowledge and vision of liberation—thus, he is a great sage.” Or, he seeks and searches for the great thirty-seven aids to enlightenment—thus, he is a great sage. Or he seeks and searches for the great Nibbāna—thus, he is a great sage. As stated in the Mahāniddesa: “He sought, searched for, and pursued the great foundations of mindfulness, the great right efforts, the great bases of spiritual power, the great faculties, the great powers, the great enlightenment factors, the great Noble Eightfold Path, the great ultimate goal, the deathless Nibbāna—thus, he is a great sage.” Alternatively, he is sought after, searched for, and pursued by beings of great power, who wonder, “Where is our Buddha?”—thus, he is a great sage. As stated in the Mahāniddesa: “Or he is sought after and searched for by beings of great power, wondering, ‘Where is the Buddha?’” and so on. To that great sage, that is, to the lord of sages—the connection is with “I bow my head.”

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. දයුදයරුණො මහාකරුණාසඞ්ඛාතඋදයපබ්බතුග්ගතසූරියාරුණො, උදයපබ්බ තතො උග්ගතසූරියාරුණො විය මහාකරුණා වා, ඤාණ විත්ථිණ්ණබිම්බො සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතො විත්ථාරපරිමණ්ඩලො, විත්ථාරචක්කවාළමණ්ඩලං විය විපුලාරම්මණසබ්බඤ්ඤුතඤාණවා, එකො අසහායො එකබුද්ධභූතො, යො යාදිසො මුනින්දක්කො බුද්ධාදිච්චො සුද්ධෙ රාගාදිමලෙහි විසුද්ධෙ තිභව කුහරෙ තිභවසඞ්ඛාතකමලසරෙ, කමලකථිතං උප්පලන්ති කථෙතබ්බං, විනෙය්‍යප්පාණොඝං විනෙතබ්බසත්තසමූහං, ධම්මරං සීවරෙහි උත්තමධම්මසඞ්ඛාතරංසීහි, සුබොධෙසි චතුසච්චධම්මං පටිවෙධයමානෙන සුට්ඨු පබොධෙසි විකාසෙසි, බ්‍යාපිතක්කිත්තිනං තිලොකෙ පත්ථටපරිකිත්තනං, සීලාදිගුණෙහි පත්ථටථුතිඝොසිකං වා, තිලොකෙකච්චක්ඛුං කාමරූපඅරූප සඞ්ඛාතානං තිලොකානං එකං පඤ්ඤාචක්ඛුභූතං, දුඛමසහනං පුථුජ්ජනෙහි අතිදුක්ඛමිතට්ඨානං ඛමනං, මහෙසිං මහන්තං සීලක්ඛන්ධාදිං පරියෙසමානං මහන්තං නිබ්බානං ගවෙසමානං වා, තං මුනින්දක්කං අහං සිරසා නමාමි වන්දාමීති.

Here is the concise application. “Dayudayaruṇa”: the crimson glow of the sun rising from the eastern mountain, which is great compassion; or, great compassion is like the crimson glow of the sun rising from the eastern mountain. “Ñāṇavitthiṇṇabimba”: the vast orb, which is the knowledge of omniscience, possessing omniscient knowledge with a vast object, like the broad circle of the universe. He is “eko,” alone, without a companion, the one Buddha. That “munindakko,” the Lord of Sages, the “buddhādicco,” the Buddha-sun, in the “suddhe tibhava kuhare,” the pure hollow of the three realms—pure, being free from defilements like lust—which is like a lotus pond; here, what is called “kamala” (lotus) should be understood as “uppala” (water lily). He “subodhesi,” thoroughly awakened and caused to blossom, the “vineyyappāṇoghaṃ,” the multitude of beings to be trained, with the “dhammaraṃsīvarehi,” the rays of the supreme Dhamma, by causing the penetration of the four noble truths. He is “byāpitakkittinaṃ,” one whose fame is spread throughout the three worlds, or whose praise is proclaimed on account of virtues such as morality. He is “tilokekaccakkhuṃ,” the one eye for the three worlds, the eye of wisdom for the three worlds comprising the realms of sensuality, form, and formlessness. He is “dukhamasahanaṃ,” one who endures what is extremely difficult for ordinary people to bear. He is “mahesiṃ,” the great sage, one who seeks the great aggregate of virtue and so on, or who seeks the great Nibbāna. To “taṃ munindakkaṃ,” that Lord of Sages, “ahaṃ sirasā namāmi,” I bow with my head, I venerate.

වීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the twenty homage stanzas is completed.

21.

21.

යො [Pg.154] ජිනො අනෙකජාතියං සපුත්තදාරමඞ්ගජීවිතම්පි;

බොධිපෙමතො අලග්ගමානසො අදාසියෙව අත්ථි කස්ස;

දානපාරමිං තතො පරං අපූරි සීලපාරමාදිකම්පි;

තාසමිද්ධියොපයාතමග්ගතං තමෙකදීපකං නමාමි.

That Victor who, in many a birth, with mind unattached out of love for enlightenment, gave up even his children, wife, limbs, and life—to whom did he not give? Having fulfilled the perfection of giving, he then fulfilled the perfection of morality and the others; To that sole beacon who reached the supreme state through the success of these perfections, I bow.

21. එවං වීසතිමාය ගාථාය මුනින්දක්කං වන්දිත්වා ඉදානි පුබ්බෙ අනෙකජාතියං බොධිසත්තකාලෙ ජීවිතපරිච්චාගාදීහි ච දානාදිදසපාරමියො පූරෙන්තෙහි ගුණෙහි ච ථොමෙත්වා ජිනං වන්දිතුකාමො යො ජිනො ත්‍යාදිමාහ. අයං පන රජ රජ රජ ගණෙහි ච ගරුලහූහි ච රචිතත්තා වීසතක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා වුත්තගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘වුත්ත මීදිසන්තු නාමතො රජා රජා රජා ගරුල්ලහූ චා’’ති.

21. Having thus paid homage to the Lord of Sages with twenty verses, now, desiring to praise and pay homage to the Victor by extolling the virtues with which he, in many past births during his time as a Bodhisatta, fulfilled the ten perfections such as giving by means of sacrificing his life and so forth, the author begins with ‘Yo jino’ and so on. This verse, however, should be understood as a vutta verse, characterized by twenty syllables, as it is composed of raja feet and heavy and light syllables. For it is stated in the Vuttodaya: ‘A verse of this kind is known by the name vutta; it has rajā, rajā, rajā, and a heavy and a light syllable.’

අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං රජා රජගණා ච රජා රජගණා ච රජා රජගණා ච ගරුල්ලහූ ච චෙ සිය්‍යුං, ඊදිසන්තු ඊදිසං පන ගාථා නාමතො නාමෙන වුත්තං වුත්ත ගාථා නාමාති.

Here is the explanation of it. If in each quarter of a verse there are a raja foot, and a raja foot, and a raja foot, and a heavy and a light syllable, then such a verse is called by the name vutta, a vutta verse.

තත්ථ පන යො ජිනොති යො බුද්ධො. සො හි දෙවපුත්තකිලෙසාභිසඞ්ඛාරඛන්ධමච්චුවසෙන පඤ්චමාරෙ අජිනි ජිනාති ජිනිස්සතීති ජිනොති වුච්චති. නනු ච බුද්ධසාවකාපි පඤ්චමාරෙ ජිනත්තා ජිනා නාමාති චෙ. න භගවතො පරූප නිස්සයවිරහනිරතිසයවසෙන පඤ්චමාරජිනත්තා භගවායෙව ජිනො නාමාති. වුත්තඤ්හි ධාතුකථාමූලටීකායං –

Here, ‘Yo jino’ means ‘he who is the Buddha.’ For he conquered, conquers, and will conquer the five Māras—the Māra of celestial beings, the Māra of defilements, the Māra of volitional formations, the Māra of aggregates, and the Māra of death—thus he is called ‘Jina’ (the Victor). If it is asked whether the Buddha’s disciples are also called ‘Jina’ because they too conquer the five Māras, the answer is no. Only the Blessed One is called ‘Jina’ because his conquest of the five Māras is unsurpassed and without reliance on others. As stated in the Dhātukathāmūlaṭīkā:—

‘‘තත්ථ බලවිධමන විසයාතික්කමවසෙන දෙවපුත්තමාරස්ස, අපවත්තිකරණවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරානං, සමුදයප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන ඛන්ධමාරස්ස, මච්චුමාරස්ස, ච බොධිමූලෙ එව භඤ්ජිතත්තා පරූපනිස්සයරහිතං නිරතිසයං තං භඤ්ජනං උපාදාය භගවාඑව මාරභඤ්ජනොති ථොමිතො’’ති.

“Therein, the Blessed One is praised as ‘Mārabhañjana’—the Crusher of Māra—because at the foot of the Bodhi tree he crushed the Māra of celestial beings by destroying his power and overcoming his sphere; the Māras of defilements and volitional formations by causing them not to arise again; and the Māra of the aggregates and the Māra of death by fully understanding their origin and abandoning them. On account of that crushing being unsurpassed and without reliance on another, the Blessed One alone is extolled as ‘Mārabhañjana.’”

අනෙකජාතියන්ති [Pg.155] අනෙකසංසාරභවෙ. එත්ථ හි අයං ජාතිසද්දො අනෙකත්ථො. තථා හෙස එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියොති එත්ථ භවෙ ආගතො. අත්ථි විසාඛෙ නිගණ්ඨා නාම සමණජාතීති එත්ථ නිකායෙ. තිරි නාම තිණජාති නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසීති එත්ථ පඤ්ඤත්තියං. ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතාති එත්ථ සඞ්ඛතලක්ඛණෙ. යං මාතුකුච්ඡියං පඨමං චිත්තං උප්පන්නං පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතං. තදුපාදාය සාවස්ස ජාතීති එත්ථ පටිසන්ධියං. සම්පතිජාතො ආනන්ද බොධිසත්තොති එත්ථ පසූතියං. අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති එත්ථ කුලෙ. යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතොති එත්ථ අරියසීලෙ. ඉධ පනායං භවෙ වත්තති. තස්මා අනෙකසංසාරභවෙති අත්ථො විඤ්ඤාතබ්බො. සො හි ජායති යොනි ගතිආදි විභාගොති ජාතීති වුච්චති. අථ වා ජායන්ති නිබ්බත්තන්ති එත්ථ ඛන්ධාදයොති ජාති, භවො. ජනිධාතු නිබ්බත්තනෙති. න එකා අනෙකා, අනෙකා ච සා ජාති චාති අනෙක ජාති. තස්සං අනෙකජාතියං.

“Anekajātiyaṃ” means in many existences in saṃsāra. Here, indeed, this word ‘jāti’ has many meanings. For example, it is used in the sense of existence, as in ‘one birth, two births.’ It is used in the sense of a group, as in ‘Visākhā, there are ascetics called Nigaṇṭhas, a class of ascetics.’ It is used in the sense of a kind or designation, as in ‘A kind of grass called Tiri grew upward from the navel, reaching the sky and stood there.’ It is used in the sense of a conditioned characteristic, as in ‘Birth is included under two aggregates.’ It refers to rebirth-linking, as in ‘The first consciousness that has arisen in the mother’s womb, the first cognition that has appeared—on account of that, it is his birth.’ It is used in the sense of delivery, as in ‘Ānanda, the Bodhisatta is newly born.’ It refers to lineage, as in ‘unblemished by claims of birth.’ It denotes noble conduct, as in ‘Sister, from when I was born into the noble birth.’ Here, however, it is used in the sense of existence. Therefore, the meaning should be understood as ‘in many existences in saṃsāra.’ For it is called ‘jāti’ because one is born into various divisions of wombs, destinations, and so forth. Alternatively, ‘jāti’ is existence, that wherein aggregates and so forth arise and are produced. The root jani is in the sense of producing. Not one is many. That which is many is ‘many births.’ In that, ‘in many births…’

සපුත්තදාරන්ති පුත්තෙන ච භරියාය ච සහිතං. අත්තනො කුලං පුනාති පවති සොධෙතීති වා පුත්තො. පුධාතු පවනෙ ත. මාතාපිතූනං මනං පූරෙතීති වා පුත්තො. පූරධාතු පූරණෙ ත. පුත්තො ච ධීතා ච පුත්තො. විරූපෙක සෙසොයං. සාමිකෙන ධරියතෙති දාරො. ධරධාතු ධාරණෙ ණො. ධස්ස දො. අථ වා පුරිසෙන භොගං දීයතීති දාරො. දාධාතු දානෙ රපච්චයො. දාකුච්ඡිතා කාරෙන පුරිසෙන රමියති එත්ථාති වා දාරො, භරියා. දාපුබ්බරමුධාතු රමනෙ ක්වි. දාසද්දො කුච්ඡිතත්ථො. අභිධානටීකායං පන ‘‘දාරයන්තෙ යෙනාති දාරො, දර විදාරණෙ. අකත්තරි ච කාරකෙ සඤ්ඤායං ණො’’ති වුත්තං. පුත්තො ච දාරො ච පුත්තදාරො. සමාහාරද්වන්දෙපි හි [Pg.156] පුල්ලිඞ්ගං ඉච්ඡන්ති ආචරියා. තෙන සහ වත්තති යස්සාති සපුත්තදාරො, පුත්තදාරපරිච්චාගො. තං සපුත්තදාරං. අඞ්ගජීවිතම්පීති හත්ථපාදකණ්ණනාසචක්ඛාදිසරීරාවයවඤ්ච ජීවිතින්ද්‍රිය පටිබද්ධසකලසරීරඤ්ච අඞ්ගති ගච්ඡති කායෙති අඞ්ගො, චක්ඛාදිසරීරාවයවො. අගිධාතු ගතියං අ. ජීවන්ති සත්තා එතෙනාති ජීවිතං, ජීවිතින්ද්‍රියං. ජීවධාතු පාණධාරණෙ ත. අඞ්ගො ච ජීවිතඤ්ච අඞ්ගජීවිතං. එත්ථ ච පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ධනරට්ඨපරිච්චාගං සම්පිණ්ඩෙති. වුත්තඤ්හි සීලක්ඛන්ධට්ඨ කථායං –

“Saputtadāraṃ” means “together with a son and a wife.” A son (putto) is so called because he purifies (punāti, pavati) or cleanses (sodheti) his own family. (From the root “pu” in the sense of purifying, with the suffix “ta”.) Or, a son is so called because he fills the minds of his parents. (From the root “pūr” in the sense of filling, with the suffix “ta”.) Both a son and a daughter are called 'putto'. This is a virūpekasesa compound. A wife is called “dāra” because she is supported by her husband. (From the root “dhar” in the sense of supporting, with the suffix “ṇo,” and “dha” changing to “da.”) Alternatively, “dāra” is so called because enjoyment is given by the man. (From the root “dā” in the sense of giving, with the suffix “ra.”) Or, a wife is called “dāra” because she is delighted in by a man in a contemptible manner. (From the root “ram” in the sense of delighting, with “dā” as a prefix and the suffix “kvi”; the word “dā” here means contemptible.) However, in the Abhidhānaṭīkā, it is said: “That by which one is torn apart is called 'dāra', from the root 'dara' in the sense of tearing apart. The suffix 'ṇo' is used in the sense of a non-agentive case in conventional usage.” A son and a wife are 'puttadāro'. Indeed, teachers prefer the masculine gender even in a collective dvanda compound. Thus, “saputtadāro” means “one who is together with a son and a wife,” and the phrase indicates the abandonment of son and wife. That is 'saputtadāraṃ'. “Aṅgajīvitampi” means both the bodily limbs such as hands, feet, ears, nose, eyes, etc., and the entire body connected with the life faculty. A limb (aṅga) is so called because it goes (aṅgati, gacchati) in the body (kāye); it is a bodily limb like the eye, etc. (From the root “agi” in the sense of going, with the suffix “a.”) 'Jīvita' means “that by which beings live,” i.e., the life faculty. (From the root “jīv” in the sense of sustaining life, with the suffix “ta.”) A limb and life form 'aṅgajīvita'. Here, the particle 'pi' has the meaning of aggregation. Thus, it aggregates the abandonment of wealth, kingdom, and so forth. For it is said in the commentary on the Sīlakkhandhavagga—

‘‘අඞ්ගපරිච්චාගං ජීවිතධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා’’ති. අථ වා සම්භාවනත්ථො. තෙන භගවා සබ්බඤ්ඤුතඤාණහෙතුපි පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතම්පි අලග්ගමානසො පරිච්චජෙති, පගෙව ධනාදිබාහිරවත්ථු පරිච්චාගෙපීති සම්භාවෙති.

“Having abandoned these five great abandonments: the abandonment of limbs, life, wealth, kingdom, and son and wife…” Alternatively, the particle ‘pi’ is used in the sense of possibility. Therefore, one should consider that the Blessed One, for the sake of omniscient knowledge, relinquished even son, wife, limbs, and life with an unattached mind; how much more so external things like wealth and so forth.

බොධිපෙමතොති අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතාය බොධියා පියමානත්තා, හෙත්වත්ථෙ හි තොපච්චයො. චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධි, අරහත්තමග්ගඤාණං. සබ්බ ඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣතීති බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. බුධධාතු ඤාණෙ ණ. ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකො ඊපච්චයො ච. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං – ‘‘බොධි සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙ, අරියමග්ගෙ ච නාරිය’’න්ති. බොධි ච බොධි ච බොධි සරූපෙකසෙ සවසෙන. පියනං පෙමො, පියායිතබ්බොති වා පෙමො. පීධාතු තප්පනකන්තීසු මනිපච්චයො. බොධියා පෙමො බොධිපෙමො, තතො බොධිපෙමතො. භගවතා හි පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතෙහිපි සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සත සහස්සගුණෙනපි බොධිඤාණමෙව පියන්ති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි වෙස්සන්තරජාතකෙ –

“Bodhipemato” means “because of love for enlightenment,” which is designated as the knowledge of the path to arahantship and omniscient knowledge; for the suffix “to” here is in the sense of cause. Enlightenment (bodhi) is so called because one understands the Four Noble Truths—this is the knowledge of the path to arahantship. Enlightenment (bodhi) is so called because one understands all knowable phenomena—this is omniscient knowledge. (From the root 'budh' in the sense of knowing, with the suffix 'ṇa,' and the suffix 'ī' which indicates the feminine gender.) As stated in the Abhidhānappadīpikā: “Bodhi, a feminine noun, refers to omniscient knowledge and also to the noble path.” The two instances of 'bodhi' become one 'bodhi' by way of a sarūpekasesa compound. 'Pema' means 'love' (piyanaṃ), or 'that which is to be loved' (piyāyitabbaṃ). (From the root 'pī' in the sense of satisfying and delighting, with the suffix 'maṇi'.) Love for enlightenment is 'bodhipema'; from that, 'bodhipemato'. Indeed, it is said that for the Blessed One, the knowledge of enlightenment was a hundred times, a thousand times, and a hundred thousand times dearer than even sons, wives, limbs, and life. As stated in the Vessantara Jātaka—

‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දී දෙවී න දෙස්සියා;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති.

“Neither are my two sons displeasing to me, nor is Queen Maddī displeasing; Omniscience is dear to me, therefore I gave up what was dear.”

අලග්ගමානසොති [Pg.157] පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතාදීසු අනල්ලීයන චිත්තො හුත්වා ලගනං සඞ්ගනං ලග්ගො, ලගති සඞ්ගති අල්ලයති වාති ලග්ගො. ලගධාතු සඞ්ගෙ අල්ලීයනෙ වා ගපච්චයො. න ලග්ගො අලග්ගො, නත්ථි ලග්ගො එත්ථ පුත්තදාර අඞ්ගජීවිතාදීසූති වා අලග්ගො. මනති ජානාති ආරම්මණන්ති මනො. සොයෙව මානසො. අලග්ගො මානසො යස්ස සොති අලග්ගමානසො, ජිනො. අත්ථිකස්සාති පුත්ත දාරාදිං කාමිකස්ස, යාචකස්ස පටිග්ගාහකස්ස වාති අත්ථො. අත්ථො කාමො අස්ස අත්ථීති අත්ථිකො, ණිකො. තස්ස අත්ථිකස්ස. අදාසියෙවාති පූජානුග්ගහකාමතාය ඤාණසම්පයුත්තපරිච්චාගචෙතනාය අදාසිඑවාති අත්ථො. බොධිසත්තො හි පාරමීපූරණ කාලෙ සරාගසදොසසමොහස්සෙව සතො ආගතා ගතානං යාචකානං අලඞ්කතපටියත්තං සීසං කන්තිත්වා ගලලොහිතං නීහරිත්වා සුඅඤ්ජිතානි අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා කුලවංසප්පදීපං පුත්තං මනාපචාරිනිං භරියඤ්ච ඛෙළපිණ්ඩමිව අනපෙක්ඛො පරිච්චජිත්වා දීයමානොව සම්මාසම්බොධිඤාණං ලද්ධුං සක්කා, න පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතම්පි අපරිච්චජිත්වා. පඤ්ච හි මහාපරිච්චාගෙ අපරිච්චජිත්වා බුද්ධභූතපුබ්බා නාම නත්ථි. පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකා පන පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතං අපරිච්චජන්තාපි පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකබොධිඤාණං ලද්ධුං සමත්ථාව. තස්මායෙව භගවන්තංයෙව සපුත්තදාරමඞ්ගජීවිතම්පි බොධිපෙමතො අලග්ගමානසො අදාසියෙව අත්ථි කස්සාති ථොමෙති. වුත්තඤ්හෙතං වෙස්සන්තරජාතකට්ඨ කථායං ‘‘සබ්බබොධිසත්තා ධනපරිච්චාගං, පුත්තපරිච්චාගං, භරියපරිච්චාගං, අඞ්ගපරිච්චාගං, ජීවිතපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ අපරිච්චජිත්වා බුද්ධභූතපුබ්බා නාම නත්ථී’’ති.

“Alaggamānaso” means “having a mind not clinging” to sons, wives, limbs, life, and so forth. “Laggo” means “clinging” or “attachment,” or “that which clings, attaches, or sinks.” (From the root “lag” in the sense of clinging or sinking, with the suffix “ga.”) “Na laggo” means “not clinging,” hence “alaggo.” Or, “alaggo” means “there is no clinging here” regarding sons, wives, limbs, life, and so forth. “Mano” means “that which knows or perceives an object.” That itself is “mānaso.” One whose mind is unattached is “alaggamānaso,” the Conqueror. “Atthikassa” means “for one who has need,” i.e., for one desirous of sons, wives, etc., or for a beggar or a recipient. (“Atthiko” means “one who has desire” (attho being desire), with the suffix “ṇiko.”) For such a one who has need. “Adāsiyeva” means “he gave indeed” with the intention of generosity linked with wisdom, out of a desire for honor and compassion. Indeed, the Bodhisatta, while fulfilling the perfections, even when still possessing desire, aversion, and delusion, when approached by beggars, would cut off his adorned and prepared head, extract blood from his neck, pluck out his beautified eyes, and relinquish his son, the lamp of his lineage, and his charming wife, without concern, as if spitting out a lump of phlegm. Only by such giving could he attain perfect enlightenment, not without relinquishing even sons, wives, limbs, and life. Indeed, there has never been a Buddha who became a Buddha without relinquishing the five great abandonments. However, Paccekabuddhas and noble disciples are capable of attaining their respective enlightenments even without relinquishing sons, wives, limbs, and life. Therefore, the Blessed One himself is praised thus: “Because of his love for enlightenment, with an unattached mind, he gave indeed even his son, wife, limbs, and life to one in need.” As stated in the Vessantara Jātaka commentary: “All Bodhisattas have never become Buddhas in the past without relinquishing these five great abandonments: the abandonment of wealth, the abandonment of sons, the abandonment of wives, the abandonment of limbs, and the abandonment of life.”

එවං පඤ්චහි මහාපරිච්චාගගුණෙහි භගවතො ථොමනං කත්වා ඉදානි දානාදිපාරමීපූරණගුණෙන ථොමනං කත්තු කාමො දානපාරමින්තිආදිමාහ. තත්ථ දානන්ති තිවිධං හොති [Pg.158] චාගචෙතනා ච, විරති ච, දෙය්‍යධම්මො චාති. සද්ධා හිරියං කුසලඤ්ච දානන්ති ආගතට්ඨානෙ හි චාගචෙතනා දානං නාම. අභයං දෙතීති ආගතට්ඨානෙ විරතී දානං නාම. දානං දෙති අන්නං පානන්ති ආගතට්ඨානෙ දෙය්‍යධම්මො දානං නාම. තත්ථ චාගචෙතනා දෙති වා දෙය්‍යධම්මං දෙන්ති වා එතාය දෙය්‍යධම්මන්ති දානං. විරති අවඛණ්ඩනට්ඨෙන ලවනට්ඨෙන වා දානං. සා හි උප්පජ්ජමානා භයභෙරවසඞ්ඛාතං දුස්සිල්‍යං චෙතනං දාති ලුනාති චාති දානං, දෙය්‍යධම්මො දිය්‍යතීති දානං. ඉධ පන තිවිධං දානං අධිප්පෙතං. පාරමීසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අථ වා පාරං නිබ්බානං එති ගච්ඡති එතායාති පාරමි. පාරසද්දූපපද ඉධාතු ගතියං ක්වි. පාරං ඉතීති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. දානමෙව පාරමී දානපාරමී, තං දානපාරමිං. තතොති දානපාරමිතො. පරන්ති අඤ්ඤං. සීලපාරමාදිකම්පීති සීලතීති සීලං. සීල ධාතු සමාධිම්හි අ. කායවචීකම්මානි සමාදහති සමාධපෙතීති අත්ථො. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසිල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති වා සීලං, සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති වා සීලං. අථ වා සීලයති උපධාරෙතීති සීලං, සීලධාතු උපධාරණෙ අ. කුසල ධම්මානං පතිට්ඨානභාවෙන ආභුසො ධාරෙතීති අත්ථො. සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති සාධවොති සීලං, සීලියති උපධාරියති සප්පුරිසෙහි හදයමංසන්තරං උපනෙත්වාති වා සීලං, සීලෙති උපධාරෙති තං සමඞ්ගී පුග්ගලං අපායෙසු උප්පත්තිනීවාරණවසෙන සුග්ගති නිබ්බානන්ති වා සීලං, සීලමෙව පාරමී සීලපාරමී, සා ආදි යාසන්තෙති සීලපාරමාදිකා. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන නෙක්ඛම්මපඤ්ඤා වීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං බුද්ධවංසපාළියං –

Having thus praised the Blessed One with the five great qualities of abandonment, now wishing to praise him with the quality of fulfilling the perfections beginning with giving, he says 'the perfection of giving' and so forth. Herein, giving is threefold: the intention of relinquishing, abstention, and the object to be given. Indeed, in passages where 'faith, shame, and wholesome states are giving' occurs, the intention of relinquishing is called giving. In passages where 'one gives fearlessness' occurs, abstention is called giving. In passages where 'one gives a gift, food, drink' occurs, the object to be given is called giving. Herein, the intention of relinquishing is called giving because it gives, or because by it one gives the object to be given. Abstention is called giving in the sense of cutting off or severing. For when it arises, it cuts off or severs the immoral intention designated as fear and terror—thus it is called giving. The object to be given is called giving because it is given. Here, however, the threefold giving is intended. The meaning of the word 'pāramī' has already been stated below. Alternatively, 'pāramī' means 'that by which one goes to the far shore, Nibbāna'. (From the root 'i' in the sense of going, with 'pāra' as a prefix, and the suffix 'kvi'. The word division should be made as 'pāraṃ iti'.) Giving itself is the perfection, the perfection of giving; that perfection of giving (`dānapāramiṃ`). 'Tato' means 'from the perfection of giving'. 'Paraṃ' means 'another'. 'Sīlapāramādikaṃ' means 'virtue' (sīla) is so called because it composes (sīlati). (The root 'sīla' is in the sense of composing, with the suffix 'a'. The meaning is that it composes or causes bodily and verbal actions to be composed.) Or, 'sīla' is so called because it composes, and through good habit, bodily actions and so forth are well-composed and not scattered; or 'sīla' is so called because by it, they compose the mind. Alternatively, 'sīla' is so called because it bears or upholds (sīlayati); (the root 'sīla' is in the sense of upholding, with the suffix 'a'.) The meaning is that it firmly supports wholesome states as their foundation. Or, 'sīla' is so called because the virtuous uphold wholesome states with it; or 'sīla' is so called because it is upheld by good people, having brought it into the inner heart; or 'sīla' is so called because it protects that person who possesses it, preventing rebirth in the lower realms and leading to happy destinies and Nibbāna. Virtue itself is the perfection, the perfection of virtue; that which has virtue as its beginning is 'sīlapāramādikā'. Here, by the word 'beginning', the perfections of renunciation, wisdom, energy, patience, truthfulness, resolve, loving-kindness, and equanimity are included. For it is said in the Buddhavaṃsa Pāḷi:

‘‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියෙන පඤ්චමං;

ඛන්තිසච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛා ඉමා දසා’’ති.

“Generosity, virtue, and renunciation, wisdom, with energy as the fifth; patience, truthfulness, resolve, loving-kindness, and equanimity—these ten.”

පිසද්දො [Pg.159] චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ සම්පිණ්ඩෙති.

Here, the particle 'pi' has the meaning of aggregation. By it, he aggregates the five great abandonments.

අපූරීති සම්මාසම්බොධත්ථාය පූරණං අකාසීති අත්ථො. භගවතො හි දීපඞ්කරපාදමූලෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා බුද්ධත්ථාය අභිනීහාරතො පට්ඨාය අනෙකජාතීසු සම්මාසම්බොධිං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තො අදින්නදානං නාම නත්ථි, අරක්ඛිතසීලං නාම නත්ථි. අපූරිතා පාරමී නාම නත්ථි. අතිබහුම්පි පූරණං අකාසියෙව. භගවා හි බොධිසත්ත භූතො චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකං පරාජෙත්වා අධිකං ලොහිතදානමකාසි. සකලපථවියා පංසුං පරාජෙත්වා අධිකං මංසමදාසි. සිනෙරුපබ්බතරාජං පරාජෙත්වා අධිකං සීසදානමදාසි. ආකාසෙ තාරකසමූහං පරාජෙත්වා අධිකං නයනමදාසි.

'Apūrī' means 'he fulfilled', that is, he performed the fulfillment for the sake of perfect enlightenment. Indeed, for the Blessed One, from the time he made the aspiration for Buddhahood at the feet of Dīpaṅkara Buddha, having combined the eight qualities, striving through many lives to penetrate perfect enlightenment, there was no gift ungiven, no virtue unguarded. There was no perfection unfulfilled. Indeed, he performed the fulfillment in great abundance. For the Blessed One, when he was a Bodhisatta, gave more blood than the water in the four great oceans. He gave more flesh than the dust of the entire earth. He gave more heads than Mount Sineru, the king of mountains. He gave more eyes than the multitude of stars in the sky.

තෙන වුත්තං ජිනාලඞ්කාරෙ –

Thus it was said in the Jinālaṅkāra:

‘‘සො සාගරෙ ජලධිකං රුධිරං අදාසි,භූමිං පරාජිය සමංසමදාසි දානං;

මෙරුප්පමාණමධිකඤ්ච සමොළිසීසං,ඛෙ තාරකාධිකතරං නයනං අදාසී’’ති.

“He gave blood more than the ocean’s water; having surpassed the earth, he gave his own flesh as a gift; and heads with diadems exceeding the measure of Meru; in the sky, he gave eyes more numerous than the stars.”

වසන්තතිලකගාථා.

A Vasantatilaka verse.

තත්ථ ච සොති සො එවංවිධො බොධිසත්තො. සාගරෙති චතූසු මහාසමුද්දෙසු. ජලධිකන්ති උදකතො අධිකං කත්වා. රුධිරං අදාසීති ලොහිතදානමදාසි. භූමිං පරාජියාති පංසුපථවියා පංසුං පරාජෙත්වා අත්තනො සරීරමංසං අධිකං අදාසි. මෙරුප්පමාණමධිකන්ති යොජන අට්ඨසට්ඨිසතසහස්සුබ්බෙධස්ස ගිරිරාජස්ස පමාණතොපි අධිකං කත්වා. සමොළිසීසන්ති මොළියා සහ අභිසිත්තසීසං අදාසි. ඛෙති චක්කවාළපබ්බතපරියන්තෙ ආකාසෙ. තාරකාධිකතරන්ති නක්ඛත්තාදිතාරකරූපතොපි අධිකං කත්වා[Pg.160]. නයනං අදාසීති නෙත්තදානං අදාසීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Herein, “so” refers to such a bodhisatta. “Sāgare” means in the four great oceans. “Jaladhikaṃ” means having made it more than water. “Rudhiraṃ adāsi” means he gave a gift of blood. “Bhūmiṃ parājiya” means having surpassed the dust of the earth, he gave more of his own body’s flesh. “Meruppamāṇamadhikaṃ” means having made it more than the measure of the king of mountains, which is 168,000 yojanas in height. “Samoḷisīsaṃ” means he gave his consecrated head with the diadem. “Khe” means in the sky at the boundary of the Cakkavāḷa mountains. “Tārakādhikataraṃ” means having made it more than the forms of the stars, constellations, and so on. “Nayanaṃ adāsi” means he gave a gift of eyes—this is the meaning to be understood here.

තාසමිද්ධියොපයාතමග්ගතන්ති තාසං ඉද්ධියා උපයාතං අග්ගතන්ති පදච්ඡෙදො. තාසන්ති තාසං පාරමීනං. ඉද්ධියාති සමිද්ධියා, හෙත්වත්ථෙ චෙතං කරණවචනං. උපයාතන්ති උපගතං. අග්ගතන්ති සබ්බසත්තානං උත්තමභාවං, සෙට්ඨභූතං බුද්ධත්තන්ති අත්ථො. තං පන පදං උපයාතන්තිපදෙ කම්මං. අග්ගසද්දො චෙත්ථ උත්තමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා අග්ගති උත්තමභාවං සෙට්ඨභූතං වා බුද්ධභාවං පාපුණාතීති අග්ගො, ජිනො. අග්ගධාතු ගතියං අ. අග්ගස්ස භාවො අග්ගතං. භගවා හි අනන්තලොකධාතූසු සබ්බ සත්තානං අග්ගො උත්තමතරො සෙට්ඨතරොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං දසනිපාත අඞ්ගුත්තරපාළියං –

“Tāsamiddhiyopayātamaggataṃ” is to be divided as “tāsaṃ iddhiyā upayātaṃ aggataṃ.” “Tāsaṃ” refers to those perfections. “Iddhiyā” means by success—here it is an instrumental case indicating cause. “Upayātaṃ” means attained. “Aggataṃ” means the supreme state of all beings, the highest state of Buddhahood—this is the meaning. That word is the object of the word “upayātaṃ.” The word “agga” here denotes the supreme, an underived nominal stem. Alternatively, one who attains (`aggati`) the supreme state or the highest state of Buddhahood is `aggo`, the Victor. The root `agg` is in the sense of ‘going,’ and takes the suffix `a`. The state of being `agga` is `aggataṃ`. For the Blessed One is the highest, the most excellent, the supreme among all beings in infinite world-systems—this is the meaning. As it is said in the Aṅguttara Pāḷi, in the Book of the Tens:

‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා රූපිනො වා අරූපිනො වා සඤ්ඤිනො වා අසඤ්ඤිනො වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

“Monks, as far as there are beings—whether footless, two-footed, four-footed, or many-footed; whether with form or without form; whether with perception, without perception, or with neither perception nor non-perception—the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, is declared the foremost among them.”

තමෙකදීපකන්ති තං එකදීපකන්ති පදච්ඡෙදො. තන්ති ජිනං. එකදීපකන්ති සබ්බසත්තානං එකපටිසරණභූතං පතිට්ඨභූතං වා. දීපකසද්දො හි පටිසරණපතිට්ඨවාචකො නිප්ඵන්නපාටිපදිකො. වුත්තඤ්හි සංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘පතිට්ඨාපනට්ඨෙන දීප’’න්ති. දීපන්ති පතිට්ඨහන්ති පටිසරණභාවෙන සත්තා එත්ථාති වා දීපකො, ජිනො. දීපධාතු පතිට්ඨායං අකො. එකසද්දො සඞ්ඛ්‍යාවාචකො. එකො එකභූතො දීපකොති එකදීපකො, ජිනො. අථ වා එකදීපකන්ති මනුස්සානං පටිසරණභූතං පතිට්ඨානභූතං සමුද්දදීපකමිව සබ්බසත්තානං පටිසරණභූතං පතිට්ඨානභූතං එකබුද්ධභූතං.

The phrase `tamekadīpakanti` is analyzed as `taṃ ekadīpakaṃ iti`. `Taṃ` refers to the Victor. `Ekadīpakaṃ` means the one refuge and foundation for all beings. The word `dīpaka` signifies refuge and support, being a derived nominal stem. As stated in the Saṃyuttaṭṭhakathā: “An island (`dīpa`) in the sense of establishing.” Beings find footing (`patiṭṭhahanti`) and take refuge in it (`dīpanti`), thus it is an island (`dīpako`), the Victor. The root `dīp` is in the sense of ‘being a support,’ and takes the suffix `ako`. The word `eka` is a numerical term. `Eko`, one or unique, combined with `dīpako` forms `ekadīpako`, the one island, the Victor. Alternatively, `ekadīpakaṃ` means the refuge and foundation for all beings, just as an island in the ocean is a refuge and foundation for humans—the one Buddha.

අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. ජලමජ්ඣෙ දිප්පතීති දීපො. ද්විධා ආපොසන්දති එත්ථාති වා දීපො. සොයෙව දීපකො. සොවිය [Pg.161] එකො බුද්ධො හුත්වා එති ගච්ඡති පවත්තතීති එකදීපකො, ජිනො. යථා හි මහාසමුද්දෙ භින්නනාවානං මනුස්සානං සමුද්දදීපො පටිසරණො පතිට්ඨො හොති, එවං ජිනො සංසාරසාගරෙ අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨෙ ඔසීදන්තානං සබ්බසත්තානං එකබුද්ධභූතො පටිසරණො පතිට්ඨො හොතීති එකදීපකන්ති ථොමෙති. තං ජිනං අහං නමාමීති සම්බන්ධොති.

Here is the meaning of the expression: “That which shines (`dippati`) in the midst of water is a lamp (`dīpo`).” Or, “that where water (`āpo`) flows on two sides (`dvidhā sandati`) is an island (`dīpo`).” That very one is the `dīpaka`. Like that, the one Buddha, having become, comes, goes, and proceeds; thus he is the `ekadīpako`, the Victor. For just as, in the great ocean, an island is a refuge and support for shipwrecked humans, so too the Victor, in the ocean of saṃsāra where beings sink without obtaining a secure footing, having become the one Buddha, is a refuge and support for all beings. Thus, he is praised as the `ekadīpako`. “I bow to that Victor”—this is the connection.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. යො ජිනො අනෙක ජාතියං අනෙකසංසාරභවෙ, සපුත්තදාරං පුත්තෙන ච භරියාය ච සහිතං, අඞ්ගජීවිතම්පි අඞ්ගපච්චඞ්ගජීවිතින්ද්‍රියම්පි. අථ වා හත්ථපාදකණ්ණනාසචක්ඛාදිසරීරාවයවඤ්ච ජීවිතින්ද්‍රිය පටිබද්ධසකලසරීරඤ්ච, බොධිපෙමතො අරහත්තමග්ග සබ්බඤ්ඤුතඤාණසඞ්ඛාතාය බොධියා පියමානත්තා, අලග්ග මානසොති පුත්තදාරඅඞ්ගජීවිතාදීසු අනල්ලීයනචිත්තො හුත්වා, අත්ථිකස්ස පුත්තදාරාදිං කාමිකස්ස යාචකස්ස අදාසියෙව පරිච්චාගචෙතනාය අදාසිඑව. දානපාරමිම්පි තතො දානපාරමිතො පරං අඤ්ඤං සීලපාරමාදිකම්පි සීලපාරමීආදිකම්පි, අපූරි සම්මාසම්බොධත්ථාය පූරණං අකාසි, තාසං පාරමීනං ඉද්ධියා සමිද්ධියා අග්ගතං උත්තම භාවං සෙට්ඨබුද්ධත්තං වා, උපයාතං උපගතං, එකදීපකං සබ්බසත්තානං එකපටිසරණභූතං එකපතිට්ඨානභූතං වා, දීපකමිව එකපටිසරණභූතං පතිට්ඨානභූතං වා තං ජිනං තීහි ද්වාරෙහි නමාමීති.

Here is the concise explanation. The Victor, through countless births and cycles of existence, together with his children and wife—that is, with son and spouse—and even his limbs and life, his major and minor limbs and the life faculty. Or, his hands, feet, ears, nose, eyes, and other bodily parts, along with his entire body bound to the life faculty, out of love for awakening—that is, out of his cherishing of awakening, which is designated as the path to Arahantship and omniscient knowledge. With a mind unattached—that is, with a mind not clinging to children, wife, limbs, life, and the like—he gave them away to one in need, to one who desired them, to a beggar, with the very intention of relinquishment. And he fulfilled the perfection of giving, and beyond that perfection of giving, the other perfections such as virtue and so on—the perfections of virtue and the rest—for the sake of perfect enlightenment. By the power and success of those perfections, he attained the highest state, the supreme state, or supreme Buddhahood; he became the one lamp for all beings, their one refuge, their one foundation, or like a lamp, the one refuge and foundation. To that Victor, I pay homage through the three doors.

එකවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the twenty-first homage verse is concluded.

22.

22.

දෙවාදෙවාතිදෙවං නිධනවපුධරං මාරභඞ්ගං අභඞ්ගං,දීපං දීපං පජානං ජයවරසයනෙ බොධිපත්තංධිපත්තං;

බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතානං වරගිරකථිකං පාපහීනං පහීනං,ලොකාලොකාභිරාමං සතතමභිනමෙ තං මුනින්දං මුනින්දං.

I ever bow to that Lord of Sages, the Lord of Sages, who is the god beyond gods, the bearer of a final body, the breaker of Māra, the unbreakable; a refuge, a lamp for all beings, who attained mastery of enlightenment on the excellent seat of victory; the speaker of excellent speech to Brahmā and those who have gone to the Brahmā-world, free from evil, utterly devoid of it, the delight of the world and its light, I ever pay homage to that Lord of Sages, the Lord of Sages.

22. එවං [Pg.162] එකවීසතිමාය ගාථාය ජිනං වන්දිත්වා ඉදානි දෙවාදෙවාතිදෙවන්ත්‍යාදීහි දසහි ගුණෙහි ථොමෙත්වා මුනින්දං වන්දිතුකාමො දෙවාදෙවාතිදෙවන්තිආදිමාහ. අයං පන ම ර භ න ය ය ගණෙහි ච තිමුනියතීහි ච රචිතත්තා එකවීසතක්ඛරෙහි යුත්තා ආද්‍යන්තයමකා සද්ධරා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘ම්‍රා භ්නා යො යොත්‍ර යෙන තිමුනියතියුතා සද්ධරා කිත්තිතාය’’න්ති.

22. Having thus paid homage to the Victor with the twenty-first verse, now, desiring to praise the Lord of Sages with ten qualities such as “god beyond gods,” he speaks the verse beginning “Devādevātidevaṃ.” This, however, should be understood as a Saddharā verse with yamaka at the beginning and end, composed of twenty-one syllables, formed with the gaṇas ma, ra, bha, na, ya, and ya, and having three caesurae at the seventh syllable. For it is said in the Vuttodaya: “The Saddharā is acclaimed where there are m, r, bh, n, y, y, and y, with a caesura after every seven syllables.”

අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං ම්‍රා මරගණා ච භ්නා භනගණා ච යොගණො ච යෙන යගණෙන සහ යොගණො ච තිමුනියතියුතා සත්තමක්ඛරන්තෙතීහි යතීහි යුත්තා ච චෙ සියුං. අත්‍ර ඉමස්මිං පකති ඡන්දෙ අයං ගාථා සද්ධරාගාථාති කිත්තිතාති. එත්ථ ච මුනිසද්දො සත්තසඞ්ඛ්‍යාවාචකොති දට්ඨබ්බො. එකස්මිං පාදෙ සත්තමක්ඛරන්තෙ සත්තමක්ඛරන්තෙ යතීනං තිපරිවත්තත්තා තිමුනියතියුතාති වුත්තං. එකවීසතක්ඛරවන්තොති වුත්තං හොති.

Here is the explanation of that verse: If in each line there are the gaṇas ma, ra, bha, and na, along with three ya-gaṇas, and it is endowed with three caesurae at the seventh syllable, then in this standard meter, this verse is called a Saddharā verse. Here, the word ‘muni’ should be understood as denoting the number seven. In one line, because the caesura occurs three times at the seventh syllable, it is called ‘timuniyatiyutā’ (endowed with three ‘muni’ caesurae). This means it has twenty-one syllables.

තත්ථ ච දෙවාදෙවාතිදෙවන්ති රාජසඞ්ඛාතසම්මුතිදෙව චතුමහාරාජාදිකඋපපත්තිදෙවානං අතිඋත්තමං අතිසෙට්ඨං විසුද්ධිදෙවභූතං. එත්ථ හි දෙවාති සම්මුතිදෙවා. තෙ හි මානුස්සඉස්සරියසම්පත්තීහි දිබ්බන්තීති මනුස්සරාජදෙවී කුමාරා දෙවාති වුච්චන්ති. පුන දෙවාති උපපත්තිදෙවා. තෙ හි දිබ්බඉස්සරියසම්පත්තීහි දිබ්බන්තීති චතුමහාරාජිකා දෙවා වුච්චන්ති, දිබ්බන්ති කාමගුණාදීහි කීළන්ති ලළන්ති, තෙසු වා විහරන්ති, විජයසමත්ථතායොගෙන පච්චත්ථිකෙ විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, ඉස්සරියධනාදිසක්කාරදානග්ගහණං තං තං අත්ථානුසාසනඤ්ච කරොන්තා වොහරන්ති. පුඤ්ඤාතිසයයොගානුභාවප්පත්තාය ජුතියා ජොතන්ති. යථාධිප්පෙතඤ්ච විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්ති. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ච සක්කොන්තීති දෙවාති විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායං ආගතනයෙනපි වෙදිතබ්බො. අතිදෙවන්ති [Pg.163] තෙසං දෙවානං අතිඋත්තමං අතිසෙට්ඨං වා විසුද්ධි දෙවභූතං භගවන්තන්ති අත්ථො. සො හි තෙසං සම්මුති උපපත්තිදෙවානං සීලාදිගුණෙහි අතිරෙකත්තා අතිරෙකො දෙවොති භගවා අතිදෙවොති වුච්චති. දෙවො දෙවානං අතිරෙකො අතිඋත්තමො අතිසෙට්ඨො අතිවිසිට්ඨො දෙවො දෙවාදෙවාතිදෙවො, විසුද්ධිදෙවභූතො මුනින්දො ලබ්භති. තං දෙවාදෙවාතිදෙවං.

Therein, ‘devādevātideva’ means the one who is a pure divine being, most supreme and most excellent among the conventional gods, designated as kings, and the gods by rebirth, such as the Four Great Kings and so on. Here, ‘devā’ refers to conventional gods. Human kings, queens, and princes are called ‘devā’ because they shine with human sovereignty and fortune. Again, ‘devā’ refers to gods by rebirth. The gods of the realm of the Four Great Kings and above are called ‘devā’ because they shine with divine sovereignty and fortune; they sport and delight in sensual pleasures and so on, or they dwell among them; they desire to conquer their enemies by their capacity for victory; they conduct themselves by giving and receiving honor, wealth, and so on, and by giving various instructions. They glow with the radiance attained through the power of their abundant merit. They travel unobstructed to their desired destinations. And they are able to accomplish whatever they wish. This is to be understood according to the method found in the Visuddhimagga Mahāṭīkā. ‘Atideva’ means the Blessed One, who is a pure divine being, most supreme and most excellent among those gods. For the Blessed One is called ‘atideva’ because he surpasses those conventional gods and gods by rebirth in virtues such as morality. A god who surpasses the gods, a most supreme, most excellent, most distinguished god is a ‘devādevātideva.’ The Lord of Sages, being a pure divine being, is thus obtained. To that ‘god beyond gods’.

වුත්තඤ්හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘දෙවාති තයො දෙවා සම්මුති දෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා. සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම චතුමහාරාජිකෙ දෙවෙ උපාදාය තදුපරි දෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම අරහන්තො වුච්චන්තී’’ති.

For it is said in the Dhammahadayavibhaṅga: “Deva means three kinds of devas: conventional devas, devas by rebirth, and devas by purity. Conventional devas are kings, queens, and royal princes. Devas by rebirth are the devas beginning with those of the Four Great Kings and those above them. Devas by purity are said to be the Arahants.”

භගවා පන නිරාතිසයාය අභිඤ්ඤාකීළාය උත්තමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි සපරසන්තානගතපඤ්චවිධමාරවිජ යිච්ඡානිප්ඵත්තියාචිත්තිස්සරිය සත්තධනාදි සම්මාපටිපත්ති අවෙච්චප්පසාදසක්කාරදානග්ගහණසඞ්ඛාතෙන ධම්මසභාවපුග්ගලජ්ඣාසයානුරූපානුසාසනීසඞ්ඛාතෙන ච වොහාරාතිසයෙන පරමාය පඤ්ඤාසරීරප්පභාසඞ්ඛාතාය ජුතියා අනඤ්ඤසාධාරණාය ඤාණසරීරගතියා මාරවිජය සබ්බඤ්ඤුගුණපරහිත නිප්ඵාදනෙසු අප්පටිහතාය සත්තියා ච සමන්නාගතත්තා සදෙවකෙන ලොකෙන සරණන්ති ගමනීයතො අභිත්ථවනීයතො භත්තිවසෙන කමනීයතො ච සබ්බෙ තෙ දෙවෙ තෙහි ගුණෙහි අභිභුය්‍ය ඨිතත්තා තෙසං දෙවානං අතිසෙට්ඨො අතිඋත්තමො දෙවොති දෙවාදෙවාතිදෙවොති විසුද්ධිමග්ග මහාටීකායං ආගතනයෙනපි වෙදිතබ්බො.

The Blessed One, however, is endowed with the unparalleled sport of the higher knowledges; with the supreme divine, brahma, and noble abodes; with the fulfillment of his wish to conquer the five kinds of Māra affecting his own and others’ mental continuities; with sovereignty over the mind; with the seven treasures and so on; with right practice; with unwavering confidence; with the acceptance of honor and gifts; with surpassing excellence in discourse, designated as instruction that is suitable for the nature of the teaching and the dispositions of individuals; with the supreme radiance, designated as the splendor of the wisdom-body; with the unique course of the knowledge-body; and with the unobstructed power to conquer Māra and to accomplish the qualities of an omniscient one and the welfare of others. Because he is to be gone to for refuge, to be praised, and to be sought with devotion by the world with its gods, and because he stands having surpassed all those devas with these qualities, he is the most excellent, most supreme deva among those devas. Thus, he is a ‘devādevātideva,’ the god beyond gods. This is to be understood according to the method found in the Visuddhimagga Mahāṭīkā.

නිධනවපුධරන්ති අන්තිමකායධාරණං. එත්ථ ච නිධනසද්දො පරියොසානවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා නිධෙති පරියොසානං කරොති එතෙනාති නිධනං. නිධෙති විනාසෙති භවන්ති වා නිධනං, අන්තිමකායො ලබ්භති. නිපුබ්බ ධා ධාතු [Pg.164] නාසෙ යු. වපති කුසලාකුසලබීජමෙත්ථාති වපු, කායො. වපධාතු බීජසන්තානෙ උ. නිධනඤ්ච තං වපු චාති නිධනවපු, තං ධාරෙතීති නිධනවපුධරො, මුනින්දො. තං නිධනවපුධරං. සො හි අනමතග්ගසංසාරභවෙසු නිබ්බත්තෙන්තානං සබ්බකිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අග්ගමග්ගඤාණසත්ථෙන සමුච්ඡින්දි තත්තා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති නත්ථි. අයඤ්හි බුද්ධභාවජාති අන්තිම භවො හොති, තස්මා විසෙසෙන මුනින්දමෙව නිධනවපුධරන්ති ථොමෙති. වුත්තඤ්හෙතං අඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘බුද්ධො අන්තිම ධරො’’ති.

‘Nidhanavapudharaṃ’ means the bearer of the final body. Here, the word ‘nidhana’ signifies the end and is an underived stem. Alternatively, that by which one brings an end is ‘nidhana.’ Or, that which destroys or puts an end to existence is ‘nidhana’; thus, the final body is meant. It is formed from the root ‘dhā’ with the prefix ‘ni-’ and the suffix ‘yu’ in the sense of destruction. That in which the seeds of the wholesome and unwholesome are sown is ‘vapu,’ the body. It is from the root ‘vap’ with the suffix ‘u’ in the sense of the continuity of seeds. The final body is ‘nidhanavapu,’ and he who bears it is the ‘nidhanavapudharo,’ the Lord of Sages. To that ‘bearer of the final body.’ For he, at the seat of enlightenment, utterly cut off with the sword of the knowledge of the supreme path all the defilements that cause rebirth in the beginningless round of existence; therefore, there is no further becoming or rebirth for him. This birth into the state of a Buddha is his final existence. Therefore, he praises the Lord of Sages specifically as the ‘bearer of the final body.’ For this is stated in the Aṅguttara Nikāya: “The Buddha is the bearer of the final body.”

මාරභඞ්ගන්ති දෙවපුත්තාදිපඤ්චමාරෙ විද්ධංසනං. මාරසද්දත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. පඤ්චමාරෙ භඤ්ජති අභඤ්ජි භඤ්ජිස්සතීති මාරභඞ්ගො, මුනින්දො. මාරසද්දූපපද භන්ජධාතු අවමද්දනෙ තපච්චයො. තස්ස සහ ධාත්වන්තෙන ගොආදෙසො. නකාරස්ස නිග්ගහිතාදෙසො. තස්ස කවග්ගන්තාදෙසො. තං මාරභඞ්ගං. අභඞ්ගන්ති මාරසෙනාය භඤ්ජිතුං විද්ධංසිතුං අසමත්ථං, භඤ්ජියතෙ භඞ්ගො. නභඞ්ගො අභඞ්ගො. අථ වා මාරසෙනාය න භඤ්ජියතීති අභඞ්ගො. මාරසෙනාය භඤ්ජිතුං න අරහතීති අත්ථො. මාරසෙනා භඤ්ජිතුං න සමත්ථොති වා අභඞ්ගො, මුනින්දො. තං අභඞ්ගං.

'Mārabhaṅga' means the destroyer of the fivefold Māra, including the devaputta Māra. The meaning of the word 'Māra' has already been explained above. He who breaks, has broken, or will break the fivefold Māra is 'mārabhaṅga', the Lord of Sages. The term is formed from the root 'bhañj' in the sense of crushing (avamaddane), with the word 'Māra' as the preceding element (upapada) and the suffix 'ta'. This suffix, along with the final part of the root, is replaced by 'ga'. The letter 'n' is replaced by a niggahīta, which is then replaced by the final letter of the guttural class (ṅ). This is 'mārabhaṅga'. 'Abhaṅga' means unable to be broken or destroyed by Māra's army. That which is broken is 'bhaṅga'; 'na bhaṅga' (not broken) is 'abhaṅga'. Alternatively, 'abhaṅga' means 'not broken by Māra's army'; the meaning is that he is not fit to be broken by Māra's army. Or, 'abhaṅga' means Māra's army is not able to break him, the Lord of Sages. This is 'abhaṅga'.

දීපංදීපං පජානන්ති එත්ථ පජානං දීපං දීපන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ පජානන්ති සත්තානං. තෙහි කම්මකිලෙසෙහි පජායන්ති නිබ්බත්තියන්ති, පකාරෙන වා ජායන්ති නිබ්බත්තන්ති පටිසන්ධිචුතිවසෙනාති පජාති වුච්චන්ති. දීපන්ති පඤ්ඤාපදීපං. තඤ්හි කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ විභජිත්වා දීපෙති පකාසෙති ජොතෙතීති දීපන්ති වුච්චති. අථ වා දිප්පති ජොතෙතීති දීපො. අන්ධකාරං විධමෙත්වා ආලොකං පකාසෙතීති අත්ථො. දීපධාතු දිත්තියං අ. දීපමිවාති දීපා, පඤ්ඤා. යථා හි පදීපො අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං පකාසෙති, එවං පඤ්ඤා අවිජ්ජන්ධකාරං හන්ත්වා ධම්මාලොකං පකාසෙතීති [Pg.165] වුත්තං හොති. තං දීපං. පුන දීපන්ති දීපකං පකාසෙන්තන්ති අත්ථො. සො හි දීපෙති පකාසෙතීති දීපොති වුච්චති. මුනින්දො හි පයිරුපාසනවසෙන ගතාගතානං විනෙය්‍යසත්තානං ධම්මදෙසනාය චතුමග්ගඤාණාදිපඤ්ඤාපදීපං පකාසෙතීති වුත්තං හොති. තං දීපං.

Here, the connection is 'illuminating the lamp for beings' (`pajānaṃ dīpaṃ dīpan ti`). Therein, 'of beings' (`pajānaṃ`) means 'of living beings' (`sattānaṃ`). They are called 'pajā' (beings) because they are born (`pajāyanti`) or produced by those actions and defilements, or because they are born (`jāyanti`) or produced in various ways through rebirth-linking and death. 'Lamp' (`dīpaṃ`) means the lamp of wisdom. For it is called a 'lamp' because it divides wholesome and unwholesome states and illuminates, reveals, and makes them shine. Alternatively, that which shines (`dippati`) or illuminates (`joteti`) is a 'lamp' (`dīpo`). The meaning is that it dispels darkness and reveals light. The root 'dīp' is in the sense of shining, with the suffix 'a'. 'Like a lamp' (`dīpamiva`) means a lamp (`dīpā`), that is, wisdom. For it is said: just as a lamp dispels darkness and reveals light, so wisdom destroys the darkness of ignorance and reveals the light of the Dhamma. That is the lamp. Again, 'lamp' (`dīpaṃ`) means the illuminator, the one who reveals. For he is called a 'lamp' (`dīpo`) because he illuminates and reveals. It is said that the Lord of Sages, by teaching the Dhamma to the trainable beings who come and go to attend upon him, reveals the lamp of wisdom, such as the knowledge of the four paths. That is the lamp.

ජයවරසයනෙති පඤ්චමාරවිජයන්තට්ඨානභූතෙ උත්තම බොධිපල්ලඞ්කාසනෙ. පඤ්චමාරෙ ජිනාති එත්ථාති ජයො, බොධිරුක්ඛපල්ලඞ්කො. ජිධාතු ජයෙ ණ. වරිතබ්බො පත්ථි තබ්බොති වරො, වරධාතු පත්ථනෙ අ. වරති නිවාරෙති හීනන්ති වා වරො. වරධාතු නිවාරණෙ අ. බුද්ධෙන සෙවියති භජියති එත්ථාති සයනො. සිධාතු සෙවායංයු. වරො උත්තමො සයනො වරසයනො, ජයොඑව වරසයනො ජයවරසයනො, බොධිරුක්ඛපල්ලඞ්කො. තස්මිං.

On the excellent victorious seat (`jayavarasayane`), which has become the place of victory over the five Māras, the supreme seat of the Bodhi-dais. Because he conquers the five Māras here, it is 'jaya' (victory), that is, the dais at the foot of the Bodhi-tree. The word is formed from the root 'ji' in the sense of victory, with the suffix 'ṇa'. That which is to be desired (`varitabbo`), to be longed for (`patthitabbo`), is 'vara' (excellent). The word is formed from the root 'var' in the sense of desiring, with the suffix 'a'. Or, because it wards off (`vāreti`) or prevents (`nivāreti`) what is inferior (`hīnaṃ`), it is 'vara'. The word is formed from the root 'var' in the sense of preventing, with the suffix 'a'. Because it is frequented (`seviyati`) or resorted to (`bhajiyati`) by the Buddha, it is a 'sayana' (seat). The word is formed from the root 'si' in the sense of frequenting, with the suffix 'yu'. An excellent (`varo`), supreme (`uttamo`) seat (`sayano`) is a 'varasayana'. Victory (`jayo`) itself is the excellent seat, hence 'jayavarasayana', which is the dais at the foot of the Bodhi-tree. On that (`tasmiṃ`).

බොධිපත්තංධිපත්තන්ති බොධිපත්තං අධිපත්තන්ති පදච්ඡෙදො. බොධිපත්තන්ති අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණං ගතං. එත්ථ ච බොධිසද්දො රුක්ඛමග්ගඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤාණනිබ්බානෙසුපි වත්තති. තථා හෙස බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධොතිආදීසු රුක්ඛෙ වත්තති. බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණන්තිආදීසු මග්ගෙ. පප්පොති බොධිං වරභූරී මෙධසොතිආදීසු සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙ. පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛතන්තිආදීසු නිබ්බානෙ. ඉධ පන භගවතො අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණං අධිප්පෙතං. චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධි, අරහත්ත මග්ගඤාණං. සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣතීති බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. බුධධාතු ඤාණෙ ණ ඊ ච. බොධි ච බොධි ච බොධි සරූපෙකසෙසවසෙන. තං අපජ්ජිං අගමින්ති බොධි පත්තො, මුනින්දො. තං බොධිපත්තං. අධිපත්තන්ති සදෙවකෙ ලොකෙ සබ්බදෙවමනුස්සානං ජෙට්ඨභාවං ගතන්ති අත්ථො. සබ්බදෙවමනුස්සානං අධිකං ජෙට්ඨභාවං වුඩ්ඪතරභාවං පත්තො ගතොති අධිපත්තො, මුනින්දො. තං අධිපත්තං. යථා හි කුක්කුටපොතකානං [Pg.166] යො කුක්කුටපොතකො අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිනිබ්භිදො, සො තෙසං ජෙට්ඨභාවං වුඩ්ඪතරභාවං ගතො, එවමෙව භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ අවිජ්ජා ගතාය පජාය තං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමතරං අරියාය ජාතියා ජාතත්තා ච සීලසමාධිපඤ්ඤාදි සබ්බගුණෙහි අධිකත්තා ච අප්පටිසමත්තා ච සබ්බදෙවමනුස්සානං ජෙට්ඨභාවං වුඩ්ඪතරභාවං සෙට්ඨභාවං අප්පටිසමභාවඤ්ච පත්තො ගතොති වුත්තං හොති. තස්මා අධිපත්තන්ති ථොමෙති.

The word division is 'bodhipattaṃ' and 'adhipattaṃ'. 'Bodhipattaṃ' means having attained the knowledge of the Arahant path and omniscience. Here, the term 'bodhi' is used in the sense of the tree, the path, knowledge, omniscience, and Nibbāna. For instance, in 'He first attained supreme enlightenment at the foot of the Bodhi tree,' it refers to the tree. In 'Bodhi is called the knowledge in the four paths,' it refers to the path. In 'The one of great wisdom reaches the supreme bodhi,' it refers to omniscience. In 'Having attained bodhi, the deathless, the unconditioned,' it refers to Nibbāna. Here, however, what is intended is the Blessed One’s knowledge of the Arahant path and omniscience. 'Bodhi' is so called because one awakens to the Four Truths; this is the knowledge of the Arahant path. 'Bodhi' is so called because one awakens to all knowable things; this is the knowledge of omniscience. It is formed from the root 'budh' in the sense of knowing, with the suffixes 'ṇa' and 'ī'. The two instances of 'bodhi' are reduced to one by the principle of retaining one of similar forms (sarūpekasesa). He attained that bodhi, he went to it; thus he is 'bodhipatta' (one who has attained bodhi), the Lord of Sages. That is 'bodhipattaṃ'. 'Adhipattaṃ' means having attained the state of being foremost among all gods and humans in the world with its deities. He has attained a superior, foremost, and greater status among all gods and humans; thus he is 'adhipatta', the Lord of Sages. That is 'adhipattaṃ'. Just as among chicks, the one that first breaks the eggshell and emerges attains the foremost and greater status among them, so too the Blessed One, in this world with its deities, for the sake of beings caught in ignorance, broke open the eggshell of ignorance and was the very first to be born with the noble birth. And because he is superior in all qualities—such as virtue, concentration, and wisdom—and is incomparable, it is said that he has attained the foremost, greater, supreme, and incomparable status among all gods and humans. Therefore, he is praised as 'adhipatta'.

බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතානන්ති බ්‍රහ්ම අබ්‍රහ්ම ආගතානන්ති පදච්ඡෙදො. ආගතානං පයිරුපාසනවසෙන ආගතානං බ්‍රහ්ම දෙවමනුස්සපරිසානන්ති අත්ථො. තත්ථ බ්‍රහ්මාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදි බ්‍රහ්මා. තෙ හි ඣානාදිගුණෙහි බ්‍රූහන්ති වඩ්ඪන්තීති බ්‍රහ්මාති වුච්චන්ති, අබ්‍රහ්මාති දෙවමනුස්සා. තෙ හි න බ්‍රහ්මා අබ්‍රහ්මාති වුච්චන්ති, ආගච්ඡන්ති පයිරුපාසනවසෙනාති ආගතා, බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මානො ලබ්භන්ති. ආපුබ්බගමුධාතු ගතියං ත. ආගතා බ්‍රහ්මා ච අබ්‍රහ්මා චාති බ්‍රහ්මාබ්‍රහ්මාගතා, තෙසං. විසෙසන පරනිපාතපදමෙතං අග්‍යාහිතොතිආදීසු විය. තං පන පදං වරගිරකථිකන්තිපදෙ සම්පදානං. පයිරුපාසනානං බ්‍රහ්ම දෙවමනුස්සපරිසානන්ති අත්ථො.

'Brahmābrahmāgatānaṃ' is divided as 'brahma-abrahmā-āgatānaṃ'. 'Of those who have come' (`āgatānaṃ`) means of the assemblies of Brahmās, devas, and humans who have come for the purpose of attendance. Herein, 'brahmā' refers to the Brahmās of Brahmā's retinue and others. They are called 'brahmā' because they grow (`brūhanti`) and increase (`vaḍḍhanti`) through qualities such as jhāna. 'Abrahmā' refers to devas and humans. They are called 'abrahmā' because they are not Brahmās. They are 'āgatā' (those who have come) because they come (`āgacchanti`) for the purpose of attendance. The term is formed from the root 'gam' in the sense of movement, with the prefix 'ā-' and the suffix 'ta'. Those who have come who are Brahmās and non-Brahmās are 'brahmābrahmāgatā'; 'of them' (`tesaṃ`). This is an adjectival term placed after its noun, as in cases like 'agyāhito'. This term, however, functions as a dative in relation to the word 'varagirakathikaṃ' (the speaker of the excellent speech). The meaning is: for the assemblies of Brahmās, devas, and humans who have come to attend upon him.

වරගිරකථිකන්ති උත්තමං ධම්මවාචං දෙසෙන්තං. සෙට්ඨවාචාය ධම්මං දෙසමානං වා, ගායති කථියතීති ගිරා, වාචා. ගාධාතු සද්දෙ ඊරො. වරා සෙට්ඨා ගිරා වාචා වරගිරා. තාය ධම්මං කථෙතීති වරගිරකථිකො, මුනින්දො. උත්තමාය මනාපභූතවාචාය ධම්මං දෙසෙතීති අත්ථො. තං.

'Varagirakathikaṃ' means him who teaches the supreme Dhamma-speech, or him who teaches the Dhamma with the best speech. 'Girā' (speech) is so called because it is sung (`gāyati`) or spoken (`kathiyati`); it means speech (`vācā`). It is formed from the root 'gā' in the sense of sound, with the suffix 'īra'. Excellent (`varā`), best (`seṭṭhā`) speech (`girā`) is 'varagirā'. He who speaks the Dhamma with that excellent speech is 'varagirakathika', the Lord of Sages. The meaning is that he teaches the Dhamma with supreme and pleasing speech. Him.

පාපහීනන්ති ලාමකඅකුසලකිලෙසං. තඤ්හි අපායාදි දුක්ඛං පාපෙතීති පාපොති වුච්චති. අකුසලකිලෙසො. පපුබ්බඅපධාතු පාපුණනෙ. කුසලධම්මෙන හාතබ්බං චජි තබ්බන්ති හීනන්ති වුච්චති. ලාමකධම්මො. හාධාතු චාගෙ තපච්චයො, තස්සිනො. පාපොඑව හීනං පාපහීනං. පහීනන්ති [Pg.167] අරහත්තමග්ගඤාණෙන සුසමුච්ඡින්නං. පජහතීති පහීනො, මුනින්දො. පපුබ්බහාධාතු චාගෙ ඉනො. සබ්බෙ අකුසලධම්මෙ අග්ගමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡින්දතීති අත්ථො.

'Pāpahīnaṃ' means the base, unwholesome defilement. It is called 'pāpa' (evil) because it leads (`pāpeti`) to suffering, such as in the lower realms; it is the unwholesome defilement. The word is formed from the root 'āp' in the sense of attaining, with the prefix 'pa-'. It is called 'hīna' (base) because it is to be given up (`hātabbaṃ`) and relinquished (`cajitabbaṃ`) by wholesome states; it is an inferior quality. The word is formed from the root 'hā' in the sense of abandoning, with the suffix 'ta', which takes the form 'ina'. That which is evil (`pāpa`) is itself base (`hīna`); thus it is 'pāpahīna'. 'Pahīnaṃ' means utterly uprooted by the knowledge of the Arahant path. He who abandons (`pajahati`) is 'pahīna', the Lord of Sages. The word is formed from the root 'hā' in the sense of abandoning, with the prefix 'pa-' and the suffix 'ina'. The meaning is that he eradicates all unwholesome states with the knowledge of the highest path.

ලොකාලොකාභිරාමන්ති ලොකඅලොකඅභිරාමන්ති පදච්ඡෙදො. මනුස්සලොකදෙවබ්‍රහ්මලොකානං අභිරාමට්ඨානභූතන්ති අත්ථො. ලොකොති මනුස්ස ලොකො, සො හි ලොකයති පතිට්ඨහති පවත්තති වා එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං තබ්බිපාකො චාති ලොකො, මනුස්ස ලොකො. ලොකධාතු පතිට්ඨායං අ. න ලොකො අලොකො. දෙවබ්‍රහ්මලොකො. ලොකො ච අලොකො ච ලොකාලොකා, තෙසං සත්තලොකානං අභිඅධිකං රමන්ති එත්ථාති ලොකාලොකාභිරාමො. මුනින්දො, තං. සො හි තිලොකානං පූජානුග්ගහාදිකරණවසෙන අභිරාමට්ඨානං හොතීති ලොකාලොකාභිරාමන්ති ථොමෙති. සතතන්ති නිච්චං. රත්තිදිවං අභිණ්හන්ති අත්ථො. මුනින්දන්ති පඤ්චමුනිස්සරං, තං මුනින්දං. අභිනමෙති අහං අභිසක්කච්චං නමාමීති සම්බන්ධොති.

'Lokālokābhirāmaṃ' is divided as 'loka-aloka-abhirāmaṃ'. The meaning is: he who has become a place of delight for the human world, the deva world, and the Brahmā world. 'Loka' means the human world; it is called 'loka' because merit and demerit and their results are seen (`lokayati`), established (`patiṭṭhahati`), or proceed (`pavattati`) therein. The word is formed from the root 'lok' in the sense of establishing, with the suffix 'a'. That which is not the human world is 'aloka', meaning the deva and Brahmā worlds. 'Loka' and 'aloka' together are 'lokāloka'. He in whom the beings of these worlds exceedingly delight (`abhiramanti`) is 'lokālokābhirāma', the Lord of Sages; him. For he is a place of delight for the three worlds, being an object of their worship and a source of their support; thus he is praised as 'lokālokābhirāma'. 'Satataṃ' means constantly; the meaning is day and night, frequently. 'Munindaṃ' means the supreme lord of sages; that Lord of Sages. The connection is: 'abhinameti' (he bows down) implies 'I respectfully pay homage' (`ahaṃ abhisakkaccaṃ namāmi`).

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. දෙවාදෙවාතිදෙවං සම්මුතිදෙවඋපපත්තිදෙවානං අතිඋත්තමං විසුද්ධිදෙවභූතං නිධනවපුධරං අන්තිමකායධාරණං, මාරභඞ්ගං දෙවපුත්තාදිපඤ්චමාරෙ විද්ධංසනං අභඞ්ගං මාරසෙනාය භඤ්ජිතුං අසමත්ථං, මාරසෙනා භඤ්ජනාරහං වා, පජානං සත්තානං දීපං පඤ්ඤාපදීපං, කම්මභූතං දීපං දීපකං පකාසෙන්තං, ජයවරසයනෙ පඤ්චමාරවිජයන්තට්ඨානභූතෙ උත්තමබොධිපල්ලඞ්කාසනෙ ආධාරභූතෙ, බොධිපත්තං අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤාණං ගතං අධිපත්තං සදෙවකෙ ලොකෙ සබ්බදෙවමනුස්සානං ජෙට්ඨභාවං ගතං, බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මාගතානං පයිරුපාසනවසෙන ආගතානං බ්‍රහ්මදෙව මනුස්සපරිසානං වරගිරකථිකං සෙට්ඨවාචාය ධම්මං දෙසමානං පාපහීනං ලාමකඅකුසලකිලෙසං පහීනං අරහත්තමග්ග ඤාණෙන [Pg.168] සුසමුච්ඡින්නං ලොකාලොකාභිරාමං මනුස්ස ලොකදෙවබ්‍රහ්මලොකානං අභිරාමභූතං, මුනින්දං පඤ්චමුනිස්සරං තං මුනින්දං සතතං නිච්චං අභිණ්හං අහං අභිනමෙ අභිසක්කච්චං නමාමීති.

Herein is the concise explanation. He is the God of gods, supreme among conventional gods and gods by rebirth, a pure divine being, bearing his final body, his last physical form; the destroyer of Māra, who crushed the five Māras including the Māra of divine sons, unbreakable, incapable of being shattered by Māra’s army, or worthy of shattering Māra's army; a refuge for beings, the lamp of wisdom, illuminating the island that is the ground of kamma; seated on the supreme throne of enlightenment, the foundation, which is the excellent victory seat, the place of victory over the five Māras; who attained the knowledge of the path to Arahantship and omniscience, who attained supremacy among all gods and humans in the world with its deities; the supreme speaker who, with excellent speech, delivers the Dhamma to assemblies of Brahmās, gods, and humans who have approached him for service; who has abandoned evil, having forsaken base, unwholesome defilements, thoroughly uprooted by the knowledge of the Arahant path; delightful to the world and the non-world, pleasing to the human world, the world of gods, and the Brahmā world—that Lord of Sages, lord of the five sages—him I constantly, ceaselessly, and repeatedly revere with deep respect, I bow down.

ද්වාවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the twenty-second verse of homage is completed.

23.

23.

බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බො මුදුකරචරණො බ්‍රහ්මඝොසෙණිජඞ්ඝො,කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො පුනරපි සුගතො සුප්පතිට්ඨිතපාදො;

මූදොදාතුණ්ණලොමො අථමපි සුගතො බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො,නීලක්ඛී දීඝපණ්හී සුඛුමමලඡවී ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී.

The Buddha, with a body of banyan-like proportion, with soft, tender hands and feet, with a Brahma-like voice and antelope-like calves; with genitals concealed in a sheath, and again the Fortunate One with well-set feet; with a soft, white uṇṇā-curl, and also the Fortunate One with a Brahma-like upright body; with deep blue eyes, with long heels, with delicate and pure skin, possessing the supreme sense of taste.

24.

24.

චත්තාලීසග්ගදන්තො සමකලපනජො අන්තරංසප්පපීනො,චක්කෙනඞ්කිතපාදො අවිරළදසනො මාරජුස්සඞ්ඛපාදො;

තිට්ඨන්තො නොනමන්තොභයකරමුදුනා ජණ්ණුකානාමසන්තො,වට්ටක්ඛන්ධො ජිනො ගොතරුණපඛුමකො සීහපුබ්බඩ්ඪකායො.

He has forty excellent teeth, even teeth, and is full between the shoulders; his feet are marked with wheels, his teeth are without gaps, and he has prominent ankles; standing upright without bending, he can touch his knees with his soft, tender hands; with rounded shoulders, the Victor, with eyelashes like a young ox, and the forepart of his body like a lion.

25.

25.

සත්තප්පීනො ච දීඝඞ්ගුලි මථ සුගතො ලොමකූපෙකලොමො,සම්පන්නොදාතදාඨො කනකසමතචො නීලමුද්ධග්ගලොමො;

සම්බුද්ධො ථූලජිව්හො අථ සීහහනුකො ජාලිකප්පාදහත්ථො,නාථො උණ්හීසසීසො ඉතිගුණසහිතං තං මහෙසිං නමාමි.

He is well-fleshed in seven places, with long fingers, and the Fortunate One has a single hair in each pore; with perfectly white canine teeth, a golden-hued skin, and dark blue hair curling upwards; the Fully Enlightened One has a broad tongue, a lion-like jaw, and webbed fingers and toes; the Protector with a protuberance on the crown of his head—endowed with these virtues—to that great sage I bow.

23. එවං [Pg.169] ද්වාවීසතිමාය ගාථාය මුනින්දස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදීහි තීහි ගාථාහි බුද්ධස්ස ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසම්පන්නෙහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මහෙසිං වන්දිතුකාමො බුද්ධො නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදිගාථාත්තයමාහ. තං පන ගාථාත්තයං සද්ධරාගාථාති දට්ඨබ්බං. සාධකං පන හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

23. Having thus paid homage to the Lord of Sages with the twenty-second verse, now, desiring to venerate the Great Sage by praising the Buddha with the virtues endowed with the thirty-two marks of a great man, he speaks the three verses beginning 'Buddho nigrodhabimbo.' These three verses, moreover, should be understood as Saddharā verses. The justification, however, is as stated below.

තත්ථ පඨමගාථායං බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො පටිවිද්ධනිරවසෙසසබ්බධම්මො වා. තං පන පදං නිග්‍රොධබිම්බො ත්‍යාදීසු පදෙසු තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධිතබ්බං. සො හි චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති ච, නිරවසෙසසබ්බධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති ච බුද්ධොති වුච්චති. තෙසු පන ද්වීසු විකප්පෙසු පඨමවිකප්පෙ බුධධාතුස්ස වාච්චං චතුසච්චධම්මපටිවිජ්ඣනං අරහත්තමග්ගඤාණං මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. හෙට්ඨා මග්ගඵලඤාණඤ්ච විපස්සනාඤාණඤ්ච පාරමීඤාණඤ්ච ඵලූපචාරෙන. අරහත්තඵලඤාණඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිපච්ඡිමපච්ඡිමඤාණානි ච කාරණූපචාරෙන. තපච්චයස්ස වාච්චං තෙන මුඛ්‍යොපචාරෙන උපලක්ඛිතො අපරිමිතගුණගණාලඞ්කාරං ඛන්ධපඤ්චකං පටිච්ච බුද්ධොබුද්ධොති පඤ්ඤත්තො සත්තවිසෙසො ලබ්භති. දුතිය විකප්පෙ බුධධාතුස්ස වාච්චං සබ්බඤෙය්‍යධම්මපටිවිජ්ඣනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. චතුමග්ගඵලඤාණඤ්ච විපස්සනා පාරමීඤාණඤ්ච ඵලූපචාරෙන. ආසයානුසයඤාණාදිපච්ඡිම පච්ඡිමඤාණානි කාරණූපචාරෙන. තපච්චයස්ස වාච්චං තෙන මුඛ්‍යොපචාරෙන උපලක්ඛිතො අපරිමාණගුණොඝාලඞ්කතං ඛන්ධපඤ්චකං පටිච්ච බුද්ධොබුද්ධොති පඤ්ඤත්තො සත්තවිසෙසො ලබ්භති. කිංපනෙත්ථ බුධධාතුස්ස වාච්චභූතං ඤාණමෙව බුද්ධො නාම හොති. උදාහු තපච්චයස්ස වාච්චභූතො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො නාමාති. ඤාණෙන පන මලකර කිලෙසානං සවාසනානං නිරවසෙසං පහීනත්තා චිත්ත සන්තානො සුද්ධො හොති. තස්ස පන සුද්ධත්තා තස්ස නිස්සයභූතො [Pg.170] රූපකායොපි සුද්ධො හොති. තස්මා තපච්චයස්ස වාච්චභූතො අරහත්තමග්ගඤාණාදීනං ආධාරභූතො ඛන්ධසන්තානො නාමපඤ්ඤත්තිවොහාරෙන බුද්ධො නාමාති. තෙන වුත්තං පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථායං –

In the first verse, 'Buddha' means one who has penetrated the Four Noble Truths, or one who has penetrated all phenomena without remainder. That term, moreover, should be connected to words like 'nigrodhabimba' and so on, due to their similar gender. For he understands, has understood, and will understand the Four Noble Truths; and he understands, has understood, and will understand all phenomena without remainder—thus he is called 'Buddha.' Among these two alternatives, in the first alternative, the primary meaning of the root 'budh' is taken as the knowledge of the Arahant path, which penetrates the Four Noble Truths. By extension, the knowledge of the lower paths and fruitions, the knowledge of insight, and the knowledge of perfections are obtained by way of result (phalūpacāra). And the knowledge of Arahantship-fruition and the subsequent ultimate knowledges such as omniscience are obtained by way of cause (kāraṇūpacāra). The meaning of the suffix 'ta' (in Buddha), on the other hand, refers to a special being designated as 'Buddha' in dependence on the five aggregates, which are adorned with immeasurable qualities, characterized by that primary meaning and its extensions. In the second alternative, the primary meaning of the root 'budh' is taken as omniscient knowledge, which is capable of penetrating all knowable phenomena. And the knowledge of the four paths and fruitions, the knowledge of insight, and the knowledge of perfections are obtained by way of result. The subsequent ultimate knowledges such as the knowledge of inclinations and latent tendencies are obtained by way of cause. The meaning of the suffix 'ta', on the other hand, refers to a special being designated as 'Buddha' in dependence on the five aggregates, which are adorned with a stream of boundless qualities, characterized by that primary meaning and its extensions. Now, here, is it the knowledge itself—which constitutes the essential meaning of the root 'budh'—that is called 'Buddha'? Or is it the continuum of aggregates, which constitutes the essential meaning of the suffix 'ta', that is called 'Buddha'? By knowledge, moreover, the stain-making defilements along with their latent tendencies are completely abandoned without remainder, and thus the mental continuum becomes purified. Due to that purity, moreover, the physical body dependent on it also becomes pure. Therefore, the continuum of aggregates—which constitutes the essential meaning of the suffix 'ta' and serves as the basis for the knowledge of the Arahant path and so on—is called 'Buddha' by way of conventional designation (nāmapaññatti). Hence, it is stated in the Paṭisambhidāmagga commentary—

‘‘සබ්බෙසු ධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණ නිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානං උපාදාය පණ්ණත්තිකො සබ්බඤ්ඤුතපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිමුපාදාය පණ්ණත්තිකො සත්තවිසෙසො බුද්ධො’’ති.

"A special being is designated as 'Buddha' based on the continuum of aggregates, which is imbued with the attainment of the unsurpassed liberation that is the sign of unhindered knowledge regarding all phenomena; or, a special being is designated as 'Buddha' based on the full awakening to the truths, which is the basis for omniscience."

පරමත්ථභූතෙ හි ඛන්ධසන්තානෙ වොහාරසුඛත්ථං සත්ත පුග්ගලාදිවොහාරො ආරොපිතො. එවං වොහාරප්පත්තො සත්තො යාව බොධිඤාණත්ථාය න වායමති, පණිධානං න කරොති. තාව සත්තොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. යතො පන පට්ඨාය බොධිඤාණත්ථාය වායමති, පණිධානං කරොති, තදා බොධිසත්තො නාම වොහාරො හොති. සො පන යදා බොධිඤාණං ලභති, තදා බුද්ධො නාම වොහාරො හොති. තස්මා පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො නාමාති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘බුද්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසා ලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධොති තං බුද්ධ’’න්ති. අථ වා පට්ඨානනයෙන වා නානන්තරිකනයෙන වා ඤාණප්පධානො සුවිසුද්ධඛන්ධසන්තානො බුද්ධො නාමාති අත්ථොපි යුජ්ජතෙවාති.

Indeed, on the continuum of aggregates, which is ultimate reality, conventional terms like 'being' or 'person' are imposed for the sake of ease in communication. So long as a being, thus conventionally designated, does not strive for the knowledge of awakening or make an aspiration, that being is reckoned merely as a 'being.' But from the moment that being begins striving for the knowledge of awakening and makes an aspiration, that being is then conventionally termed a 'bodhisatta.' And when that being attains the knowledge of awakening, that being is then conventionally termed a 'Buddha.' Therefore, the continuum of aggregates, which is a conventional designation, should be understood as being what is named 'Buddha.' As stated in the Mahāniddesa: "'Buddha'—this name is not given by a mother, not by a father, not by a brother, not by a sister, not by friends or companions, not by relatives or kin, not by ascetics or brahmins, not by deities. This is an empirically realized designation of the Buddhas, the Blessed Ones, at the culmination of liberation, at the root of enlightenment, together with the attainment of omniscient knowledge—that is, 'Buddha.'" Alternatively, by the method of conditionality or the method of proximity, the thoroughly purified continuum of aggregates, with wisdom as foremost, is also rightly understood to be 'Buddha.'

නිග්‍රොධබිම්බොති නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස පරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලසරීරො. අධොභාගං රුන්ධතීති නිග්‍රොධො, වටරුක්ඛො. නිපුබ්බරුධධාතු ආවරණෙ ණ, උස්සො ගාගමො. වමති [Pg.171] උග්ගිරතීති බිම්බො, සරීරො. වමුධාතු උග්ගිරණෙ බො. වමිස්ස වස්ස බිත්තං. නිග්‍රොධස්ස පරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලො බිම්බො සරීරො යස්සාති නිග්‍රොධබිම්බො, බුද්ධො. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලබිම්බොති වත්තබ්බෙ පරිමණ්ඩලසද්දලොපෙ නෙවං වුත්තං. යථා හි පණ්ණාසහත්ථතාය වා සතහත්ථතාය වා සමක්ඛන්ධසාඛො නිග්‍රොධො දීඝතොපි විත්ථාරතොපි එකප්පමාණොව හොති, එවං කායතොපි බ්‍යාමතොපි එකප්පමාණො. යථා අඤ්ඤෙසං කායො වා දීඝො හොති, බ්‍යාමො වා න එවං විසමප්පමාණොති අත්ථො. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො ඛො පන භවං ගොතමො. යාවතක්වාස්ස කායො, තාව තක්වාස්ස බ්‍යාමො. යාවතක්වාස්ස බ්‍යාමො, තාව තක්වාස්ස කායො’’ති.

'Nigrodhabimba' means 'with a perfectly round body like the circumference of a nigrodha tree'. It is called 'nigrodha' (banyan tree) because it obstructs the lower part; it is a banyan tree. The root 'rudh' preceded by 'ni' is in the sense of covering, with the affix 'ṇa' and the augment 'usso'. 'Bimba' means 'body', as it emits or pours forth. The root 'vam' is in the sense of emitting, with the affix 'bo'. The 'va' of 'vam' becomes 'ba'. He whose perfectly round body is like the circumference of a nigrodha tree is 'Nigrodhabimba', the Buddha. Though one might say 'Nigrodhaparimaṇḍalabimba', it is stated thus with the omission of the word 'parimaṇḍala'. For just as a nigrodha tree with branches spreading fifty or a hundred cubits is uniform in height and breadth, so too is his body and his fathom of uniform measure. Unlike others, whose body may be long while their fathom is not, or whose fathom is long while their body is not, his proportions are not uneven—this is the meaning. As stated in the Brahmāyusutta: "Indeed, the venerable Gotama is of perfect proportions. As long as his body is, so long is his fathom. As long as his fathom is, so long is his body."

මුදුකරචරණොති සණ්හහත්ථපාදො. එත්ථ ච මුදුසද්දො සණ්හසුඛුමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා මුදෙති මොදයති සත්තෙති මුදු, සණ්හහත්ථපාදො. මුදධාතු මොදනෙ හාසෙ වා උ. තං තං කම්මං කරොති එතෙනාති කරො, හත්ථො චරති ගච්ඡති එතෙන තං තං ඨානන්ති චරණො, පාදො. චරධාතු ගතියං යු. මුදුකරො ච චරණො ච යස්සාති මුදුකරචරණො, බුද්ධො. සප්පි මණ්ඩෙ ඔසාරිත්වා ඨපිතං සතවාරං විහතකප්පාසපටලං විය මුදුජාතමත්තකුමාරස්ස විය ච නිච්චකාලං මුදුහත්ථ පාදොති අත්ථො.

"Mudukaracaraṇo" means one with soft hands and feet. Here, the word "mudu" conveys softness and subtlety, not being a regularly formed word. Alternatively, "mudu" means that which delights or pleases beings, hence soft hands and feet. The root 'mud' (to delight, to be joyful) takes the suffix 'u'. 'Karo' is that by which one performs various actions, referring to the hand. 'Caraṇo' is that by which one moves and goes to various places, referring to the foot. The root 'car' (to move) takes the suffix 'yu'. Thus, "mudukaracaraṇo" describes the Buddha, whose hands and feet are always soft, like the cream of clarified butter that has been strained and set aside, like a hundred-times-beaten layer of cotton, or like a newly born prince.

බ්‍රහ්මඝොසෙණිජඞ්ඝොති බ්‍රහ්මඝොසො එණිජඞ්ඝොති පදච්ඡෙදො. බ්‍රහ්මඝොසොති බ්‍රහ්මුනො සරො විය අට්ඨඞ්ග සම්පන්නසරවන්තොති අත්ථො. ඣානාදිගුණෙහි බ්‍රූහති වඩ්ඪතීතිබ්‍රහ්මා. බ්‍රූහධාතු මනිපච්චයො. ඝුසියති සද්දියති කථියතීති ඝොසො, සරො. ඝුසධාතු සද්දෙ ණ. බ්‍රහ්මුනො ඝොසො සරො බ්‍රහ්මඝොසො, සො විය ඝොසො [Pg.172] සරො යස්සාති බ්‍රහ්මඝොසො, බුද්ධො. යථා හි මහාබ්‍රහ්මුනො පිත්තසෙම්හෙහි අපලිබුද්ධත්තා සරො විසුද්ධො හොති, එවමෙව තථාගතෙනපි කතං කම්මං වත්ථුං සොධෙති, වත්ථුස්ස සුද්ධත්තා නාභිතො පට්ඨාය සමුට්ඨහන්තො සරො විසුද්ධො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති අත්ථො. තස්මා බ්‍රහ්මඝොසො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතසරවන්තොති ථොමෙති.

"Brahmaghoseṇijaṅgho" is to be divided as "brahmaghoso" and "eṇijaṅgho." "Brahmaghoso" means one who has a voice like that of Brahmā, possessing the eight qualities. Brahmā is one who grows or increases through qualities such as jhāna; the root 'brūh' takes the suffix 'maṇi'. 'Ghoso' is that which is sounded, resounded, or spoken, a voice; the root 'ghus' (to sound) takes the suffix 'ṇa'. The voice of Brahmā is 'brahmaghoso'; one whose voice is like that is 'brahmaghoso', the Buddha. Just as the great Brahmā’s voice is pure because it is unhindered by bile and phlegm, so too the Tathāgata's voice, arising from a purified physical basis—the kamma performed by the Tathāgata purifies the basis—is pure, originates from the navel upwards, and is endowed with eight qualities. Therefore, he is praised as having a voice like Brahmā's, complete with eight attributes.

එණිජඞ්ඝොති එණිමිගස්ස ජඞ්ඝා විය සුවට්ටජාණුකො. එති ගච්ඡතීති එණි, මිගො. ඉධාතු ගතියං ණි. ජායති කමනමෙතායාති ජඞ්ඝො, ජාණු. ජනධාතු ජනනෙ ඝො. නස්ස නිග්ගහිතාදෙසො. එණිමිගස්ස ජඞ්ඝො විය ජඞ්ඝො යස්ස සොති එණිජඞ්ඝො, බුද්ධො. යථා හි එණිමිගස්ස ජඞ්ඝො සුවට්ටො හොති, එවමෙව බුද්ධස්ස මංසුස්සදෙන පරිපුණ්ණජඞ්ඝො. න එකතො බන්ධපිණ්ඩිකමංසො. සමන්තතො සමසණ්ඨිතෙන මංසෙන පරික්ඛිත්තාහි සුවට්ටිතාහි සාලි ගබ්භයවගබ්භසදිසාහි ජඞ්ඝාහි සමන්නාගතොති අත්ථො. තස්මා එණිමිගජඞ්ඝසදිසො සුවට්ටජාණුකොති ථොමෙති.

"Eṇijaṅgho" means having shanks like those of an antelope, with well-rounded knees. "Eṇi" means antelope, a creature that goes; the root 'i' (to go) takes the suffix 'ṇi'. 'Jaṅgho' is that by which one moves, the shin or knee; the root 'jan' (to be born, to produce) takes the suffix 'gho'. There is a substitution for 'na'. One whose shanks are like those of an antelope is 'eṇijaṅgho', the Buddha. Just as the shanks of an antelope are well-rounded, so too are the Buddha's shanks, full of flesh, not a mass of bunched muscle in one place, but endowed with shanks surrounded by evenly distributed flesh, well-rounded, and similar to the core of a rice stalk or barley stalk. Therefore, he is praised as having well-rounded knees similar to an antelope's shanks.

කොසච්ඡාදඞ්ගජාතොති කොසච්ඡාදඅඞ්ගජාතොති පදච්ඡෙදො. උසභවාරණාදීනං අඞ්ගජාතො විය සුවණ්ණපදුම කණ්ණිකසදිසෙන වත්ථකොසෙන පටිච්ඡන්නෙන ගුය්හඞ්ගජාතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. කුසති තිට්ඨති එත්ථාති කොසො. කුසධාතු ගතියං ණ. ඡාදියතීති ඡාදො. ඡදධාතු පටිච්ඡන්නෙ ණ. කොසෙන ඡාදො කොසච්ඡාදො. අඞ්ගෙ සරීරාවයවෙ ජාතන්ති අඞ්ගජාතං. කොසච්ඡාදං අඞ්ගජාතං බ්‍යඤ්ජනං යස්සාති කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො, බුද්ධො. භගවතො හි උසභවාරණාදීනං අඞ්ගජාතො විය සුවණ්ණපදුමකණ්ණි කසදිසෙන කොසොහිතවත්ථගුය්හෙන බ්‍යඤ්ජනෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. තස්මා කොසච්ඡාදඞ්ගජාතසම්පන්නොති ථොමෙති. පුනරපීති පුන අපීති පදච්ඡෙදො. රකාරා ගමො[Pg.173]. පුනාති එසො අත්ථන්තරත්ථෙ නිපාතො. අපිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. සුගතොති බුද්ධො. සො හි සුන්දරං නිබ්බානං ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති.

The term "kosacchādaṅgajāto" is to be divided as "kosacchāda aṅgajāto." The meaning is that he is endowed with a concealed private organ, covered by a sheath, like the pericarp of a golden lotus, similar to the private organs of a bull or an elephant. 'Koso' is that in which one stands or remains; the root 'kus' (to move) takes the suffix 'ṇa'. 'Chādo' is that which is covered; the root 'chad' (to cover) takes the suffix 'ṇa'. 'Kosacchādo' is the covering sheath. 'Aṅgajātaṃ' refers to what is born or produced on a limb or body part. "Kosacchādaṅgajāto" means one whose private organ ('byañjanaṃ') is covered by a sheath—this refers to the Buddha. For the Blessed One is endowed with a private organ concealed in a sheath, like the pericarp of a golden lotus, similar to the private organs of a bull or an elephant. Therefore, he is praised as being endowed with a sheathed private organ. "Punarapīti" is to be divided as "puna api." The 'ra' is an insertion. "Puna" is a particle indicating another meaning. The word "api" serves the purpose of conjunction. "Sugato" refers to the Buddha. He is called "Sugato" because he goes beautifully to Nibbāna.

සුප්පතිට්ඨිතපාදොති සුවණ්ණපාදුකතලමිව භූමියං සමං සුට්ඨු පතිට්ඨිතපාදො. සමං සුට්ඨු භූමියං පතිට්ඨතීති සුප්පතිට්ඨිතො, පාදො. සු පති පුබ්බො ඨා ධාතු ගතිනිවත්තියං ත. පජ්ජති ගච්ඡති එතෙනාති පාදො. පදධාතු ගතිම්හි ණ. සුප්පතිට්ඨිතො පාදො යස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං භූමියං පාදං ඨපෙන්තානං අග්ගතලං වා පණ්හිං වා පස්සං වා පඨමං ඵුසති වෙමජ්ඣං වා පන ඡිද්දං හොති, උක්ඛිපන්තානම්පි අග්ගතලාදීසු එකකොට්ඨාසොව පඨමං උට්ඨහති, න එවං තස්ස. තස්ස පන සුවණ්ණපාදුකතලං විය එකප්පහාරෙනෙව සකලපාදතලං භූමිං ඵුසති, භූමිතො උට්ඨහති. සචෙපි හි භගවා අනෙකසතපොරිසං නරකං අක්කමිස්සාමීති පාදං නීහරති, තාවදෙව නින්නට්ඨානං වාතපූරිතං විය කම්මාරභස්තං උන්නමිත්වා පථවීසමං හොති, උන්නතට්ඨානම්පි අන්තො පවිසති, දූරෙ අක්කමිස්සාමීති අභිනීහරන්තස්ස සිනෙරුප්පමාණොපි පබ්බතො සෙදිතවෙත්ථඞ්කුරො විය නමිත්වා පාදසමීපං ආගච්ඡති. තථා හිස්ස යමකපාටිහාරියං කත්වා යුගන්ධරපබ්බතං අක්කමිස්සාමීති පාදෙ අභිනීහරතො පබ්බතො නමිත්වා පාදසමීපං ආගතො. සො තං අක්කමිත්වා දුතියපාදෙන තාවතිංසභවනං අක්කමි. න හි චක්කලක්ඛණෙන පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං විසමං භවිතුං සක්කොති. ඛාණු වා කණ්ඩකො වා සක්ඛරකථලා වා උච්චාරපස්සාවො වා ඛෙළසිඞ්ඝණිකාදීනි වා පුරිමතරාව අපගච්ඡන්ති. තත්ථ තත්ථෙව පථවිං පවිසන්ති. තථාගතස්ස හි සීලතෙජෙන පඤ්ඤාතෙජෙන ධම්මතෙජෙන දසන්නං පාරමීනං ආනුභාවෙන අයං මහාපථවී සමා මුදු පුප්ඵාකිණ්ණා හොන්ති. තත්‍ර තථාගතො සමං පාදං නික්ඛිපති. සමං උද්ධරති, සබ්බාවන්තෙහි පාදතලෙහි [Pg.174] භූමිං ඵුසති, තස්මා සුප්පතිට්ඨිතපාදොති ථොමෙති.

"Suppatiṭṭhitapādo" means one whose feet are well and evenly planted on the ground, like the soles of golden sandals. That which is well and evenly planted on the ground is a 'suppatiṭṭhita' foot. The root 'ṭhā' (to stand), preceded by 'su' and 'pati', is in the sense of stopping motion, taking the suffix 'ta'. 'Pāda' (foot) is so called because one moves ('pajjati', goes) by means of it. The root 'pad' (to go) takes the suffix 'ṇa'. One whose feet are firmly planted is 'suppatiṭṭhitapādo', the Sugata. For when others place their feet on the ground, the ball of the foot, the heel, or the side touches first, or there is a gap in the middle; and when lifting them, only one part, such as the ball of the foot, rises first. Not so for him. For him, like the sole of a golden sandal, the entire sole of his foot touches the ground at once and lifts from it at once. Even if the Blessed One were to think, "I will step upon a hell many hundreds of men deep," the moment he extends his foot, the low ground would rise as if inflated by wind like a blacksmith’s bellows, becoming level with the earth. High ground would sink inward. If he were to intend, "I will step far away," even a mountain as vast as Sineru would bend like a tender vetta shoot and come near his foot. Indeed, when he performed the Twin Miracle and resolved to step upon the Yugandhara mountain, the mountain bent and came to his foot. Having stepped there, he then placed his second foot upon the Tāvatiṃsa realm. No place where the wheel-marked foot is set can remain uneven. Stumps, thorns, gravel, excrement, urine, spit, mucus—all such things vanish beforehand or sink into the earth right there. For by the power of the Tathāgata’s virtue, wisdom, and the Dhamma, and by the might of the ten perfections, this great earth becomes even, soft, and strewn with flowers. There, the Tathāgata places his foot evenly, lifts it evenly, and touches the ground with the entire sole. Therefore, he is praised as having firmly planted feet.

මූදො දාතුණ්ණලොමොති මුද ඔදාත උණ්ණලොමොති පදච්ඡෙදො. භමුකන්තරෙ ජාතො සණ්හසුඛුමො සෙතො සුද්ධො උණ්ණලොමවන්තොති අත්ථො. එත්ථ ච මුදසද්දො සණ්හසුඛුමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා මුදෙති මුදයති සත්තෙති මුදො, සුඛුමො. මුදධාතු මොදනෙ අ. අවදායති ඛණ්ඩියතීති ඔදාතො. අවපුබ්බ දාධාතු අවඛණ්ඩනෙ ත. අථ වා අවදායති සුජ්ඣතීති ඔදාතො, යථා වොදානන්ති. මුදො ච ඔදාතො ච මුදොදාතො, උණති උද්ධං ගච්ඡතීති උණ්ණා, ලොමො. උණ්ණසද්දො හි ලොකෙ ලොමසද්දපරියායොති වදන්ති ආචරියා. මංසස්ස උපරි පවත්තතීති අත්ථො. උණධාතු ගතියං ණ. මංසචම්මානි ලුනාති ඡින්දතීති ලොමො. ලුධාතු ඡින්දනෙ මනිපච්චයො. ලුනිතබ්බොති වා ලොමො, උණ්ණා ච සා ලොමො චාති උණ්ණලොමො, ලොමවිසෙසො. මුදො දාතො උණ්ණලොමො යස්ස සොති මුදොදාතුණ්ණ ලොමො, සුගතො. උණ්ණාලොමං පන භගවතො ද්වින්නං භමුකානං වෙමජ්ඣෙ නාසිමත්ථකෙයෙව ජාතං. උග්ගන්ත්වා පන නලාටමජ්ඣෙ ජාතං. සප්පිමණ්ඩෙ ඔසාරෙත්වා ඨපිතසත විතතකප්පාසපටලං විය මුදං. පරිසුද්ධඔසධිතාරකවණ්ණං විය ච සිප්පලිතූලලතාතූලං විය ච විගතමලෙන ඔදාතං උණ්ණාලොමං අත්ථි, න අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ –

“Mūdodātuṇṇalomo” is to be divided as “muda odāta uṇṇalomo.” The meaning is that he possesses an uṇṇaloma (a hair between the eyebrows) that is born between the eyebrows, soft, subtle, white, and pure. Here, the word `muda` conveys softness and subtlety, not being a regularly formed word. Alternatively, `mudo` is that which delights or soothes beings, hence subtle. The root `mud` (to delight) takes the suffix `a`. `Odāta` is that which is cleansed or purified. The root `dā` (to cut/cleanse), preceded by `ava`, is in the sense of cutting/cleansing, taking the suffix `ta`. Or, `odāta` is that which is purified, as in `vodāna`. `Mudo` and `odāta` together are `mudodāta`. `Uṇṇā` is that which goes upwards, i.e., `loma` (hair). Indeed, teachers say that in common parlance, the word `uṇṇā` is a synonym for `loma`. The meaning is that it exists above the flesh. The root `uṇa` (to go) takes the suffix `ṇa`. `Loma` is that which cuts or divides flesh and skin. The root `lud` (to cut) takes the suffix `maṇi`. Or, `loma` is that which should be cut. `Uṇṇā` and `loma` together mean `uṇṇaloma`, a special kind of hair. One whose `uṇṇaloma` is soft and white is `mudodātuṇṇalomo`, the Sugata. Now, the Blessed One's `uṇṇāloma` was born precisely in the middle between the two eyebrows, at the top of the nose. Having emerged, it was situated in the center of the forehead. It was soft, like a layer of cotton teased out a hundred times and spread with the cream of ghee. And like the color of a purified morning star, or like the fiber of a sippali creeper, it was white and free from impurities. The meaning is that he has this `uṇṇāloma`, and others do not. This is stated in the Brahmāyu Sutta:

‘‘උණ්ණා ඛො පනස්ස භොතො ගොතමස්ස භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදු තූලසන්නිභා’’ති.

“Indeed, between the eyebrows of Master Gotama, a tuft of hair has grown that is white, soft, and like cotton.”

තං පනෙතං කොටියං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪියමානං උපඩ්ඪ බාහුප්පමාණං හොති. විස්සට්ඨං දක්ඛිණාවට්ටවසෙන ආවට්ටිත්වා උද්ධග්ගා හුත්වා සන්තිට්ඨති. සුවණ්ණඵලකමජ්ඣෙ ඨපිතරජත පුප්ඵුළකං [Pg.175] විය, සුවණ්ණඝටතො නික්ඛම්මමානං ඛීරධාරං විය අරුණප්පභාරඤ්ජිතෙ ගගනතලෙ ඔසධිතාරකං විය ච අතිමනොහරාය සිරියා විරොචති, තස්මා මූදොදාතුණ්ණලොමොති ථොමෙති.

But when it is grasped by the tip and drawn out, it becomes half an arm's length. Released, it coils clockwise and stands upright with its tip raised. Like a silver stamen placed on a golden plate, like a stream of milk pouring from a golden pot, and like the morning star in the sky tinged with the red glow of dawn—it shines with exceedingly delightful splendor. Therefore, he is praised as `mudodātuṇṇaloma`.

අථමපීති තදඤ්ඤං අපි. සුගතොති බුද්ධො. සො හි සුන්දරවාචං ගදති වදතීති සුගතොති වුච්චති. බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවොති බ්‍රහ්මඋජුඋග්ගතඅත්තභාවොති පදවිභාගො. බ්‍රහ්මුනො උජු උග්ගතඅත්තභාවො විය උජුමෙව උග්ගතඅත්තභාවො දීඝසරීරොති අත්ථො. බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ පන ‘‘බ්‍රහ්මුජුගත්තො’’තිපාඨො. තදට්ඨකථායඤ්ච බ්‍රහ්මුජුගත්තොති බ්‍රහ්මා විය උජුගත්තො උජුමෙව උග්ගතදීඝසරීරොති විවරති. තං පන සන්ධාය බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවොති වුත්තං.

“Athamapi” means “also something else.” “Sugata” refers to the Buddha. He is called “Sugata” because he speaks and utters beautiful words. The phrase “brahmujuggattabhāvo” is analyzed as “brahmā uju uggata attabhāvo.” It means having a straight and lofty self, like the straight and lofty self of Brahmā—that is, a tall body. In the Brahmāyu Sutta, however, the reading is “brahmujugatto.” And in the commentary to that, “brahmujugatto” is explained as “straight like Brahmā,” meaning “having a straight, upright, and tall body.” It is with reference to that that “brahmujuggattabhāvo” is stated.

අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. ඣානාදිගුණෙහි උපරූපරිබ්‍රූහති වඩ්ඪතීති බ්‍රහ්මා. බ්‍රූහධාතු වඩ්ඪනෙ ම, අරති අවඞ්කභාවෙන පවත්තතීති උජු, අවඞ්කො. අරධාතු ගතියං ජුපච්චයො. අරිස්ස උආදෙසො. උද්ධං ගච්ඡති පාපුණාතීති උග්ගතො. උපුබ්බ ගමුධාතු ගතියං තො. ආහිතො ආරොපිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, සරීරො. ආපුබ්බ ධා ධාතු රොපනෙ මනිපච්චයො තුපච්චයො වා. ධස්ස තො. මස්ස තො. අථ වා සුඛදුක්ඛං අදති අනුභවතීති අත්තා. අදධාතු අනුභවනෙ මනිපච්චයො. කච්චායනසද්දසත්ථෙ පන ‘‘සුඛදුක්ඛං අදති භක්ඛතීති අත්තා, ජාතිජරාමරණාදීහි අදියතෙ භක්ඛියතෙති වා අත්තා. ආතුමා’’ති වුත්තං. ඛ්‍යාදීහි මනිමච තොවාති සුත්තෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අත්තාති අභිධානං බුද්ධි ච භවන්ති එතස්මාති අත්තභාවො, රූපකායො. අනුටීකායං පන ‘‘ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, සොඑව භවති උප්පජ්ජති න පරපරිකප්පිතො විය නිච්චොති අත්තභාවො. අත්තාති වා දිට්ඨිගතිකෙහි ගහෙතබ්බාකාරෙන භවති පවත්තතීති අත්තභාවො’’ති වුත්තං[Pg.176]. බ්‍රහ්මුනො උජුමෙව උග්ගතො අත්තභාවො විය උජුමෙව උග්ගතො අත්තභාවො යස්ස සොති බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො, සුගතො. යෙභුය්‍යෙන හි සත්තා ඛන්ධෙ කටියං ජාණුසූති තීසු ඨානෙසු නමන්ති. ථොකං කටියං නමන්තා පච්ඡතො නමන්ති. ඉතරෙසු ද්වීසු ඨානෙසු පුරතො. දීඝසරීරා පනෙකෙ පස්සා වඞ්කා හොන්ති, එකෙ මුඛං උන්නමෙත්වා නක්ඛත්තානි ගණයන්තා විය චරන්ති, එකෙ අප්පමංසලොහිතා සූලසදිසා හොන්ති, පවෙධමානා ගච්ඡන්ති, තථාගතො පන උජුමෙව උග්ගන්ත්වා දීඝප්පමාණො දෙවනගරෙ උස්සිතසුවණ්ණ තොරණං විය හොති. තස්මා බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවොති ථොමෙති.

Here is the meaning of the statement. He is called Brahmā because he grows and excels through the qualities of jhāna and so forth. The root `brūh` is in the sense of increasing, with the suffix `ma`. Moreover, he is called `uju` (straight) because his conduct proceeds without crookedness. The root `ar` is in the sense of going, with the suffix `ju`; the `ari` is substituted with `u`. He is called `uggata` (uplifted) because he rises upward and attains. The root `gam` (to go), preceded by `u`, takes the suffix `ta`. He is called `attā` (self) because the conceit 'I' is implanted or established therein, referring to the body. The root `dhā` (to place), preceded by `ā`, takes the suffix `maṇi` or `tu`; the `dh` becomes `t`, and the `m` becomes `t`. Alternatively, he is called `attā` because he experiences pleasure and pain. The root `ad` is in the sense of experiencing, with the suffix `maṇi`. In the Kaccāyana grammar, however, it is said: 'He is called “attā” because he consumes pleasure and pain, or because he is consumed by birth, aging, and death. He is also called “ātumā.”' The formation of the word should be understood according to the rule, 'Khyādīhi manimaca tovā.' The designation 'attā' (self) and intellect arise from this, hence 'attabhāvo' (individual existence), which is the physical body. In the Anuṭīkā, it is said: 'He is called “attā” because the conceit “I” is implanted therein. This very being arises, not being eternal as conceived by others, hence “attabhāvo.” Or, “attabhāvo” is so called because “attā” exists or proceeds in the manner grasped by those holding wrong views.' 'Brahmujuggattabhāvo' means one whose individual existence is straight and uplifted like Brahmā’s—thus, Sugato. For most beings, their bodies bend at three places: the shoulders, waist, and knees. Some bend slightly at the waist and lean backward. Others bend forward at the other two places. Some long-bodied beings are crooked sideways. Some walk with their faces upturned as if counting stars. Others, with little flesh and blood, are like spears, trembling as they go. But the Tathāgata, having risen up straight, is of great stature, like a raised golden archway in a celestial city. Therefore, he is praised as 'Brahmujuggattabhāvo.'

නීලක්ඛීති නීලඅක්ඛීති පදච්ඡෙදො. අතිනීලනෙත්තෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉක්ඛති පස්සති අනෙන රූපාරම්මණං සමවිසමං වාති අක්ඛි, නෙත්තං. ඉක්ඛධාතු දස්සනෙ ඉ. ඉස්ස අත්තං. නීලා අතිනීලා අක්ඛි නෙත්තා යස්සාති නීලක්ඛි, සුගතො. භගවතො හි න සකලනීලක්ඛිව හොති. නීලයුත්තට්ඨානෙ පනස්ස උම්මාරපුප්ඵසදිසෙන අතිවිසුද්ධෙන නීලවණ්ණෙන සමන්නාගතානි අක්ඛීනි හොන්ති. පීතයුත්තට්ඨානෙ කණිකාරපුප්ඵසදිසෙන ලොහිතවණ්ණෙන. ලොහිතයුත්තට්ඨානෙ බන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසෙන ලොහිතවණ්ණෙන. සෙත යුත්තට්ඨානෙ ඔසධිතාරකසදිසෙන සෙතවණ්ණෙන. කාළ යුත්තට්ඨානෙ අද්දාරිට්ඨකසදිසෙන කාළවණ්ණෙන සමන්නාගතානි සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරසදිසානි ඛායන්ති. වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ ‘‘මංසචක්ඛුම්හි භගවතො පඤ්චවණ්ණා සංවිජ්ජන්ති. නීලො ච වණ්ණො, පීතකො ච වණ්ණො, ලොහිතකො ච වණ්ණො, කණ්හො ච වණ්ණො, ඔදාතො ච වණ්ණො අක්ඛිලොමානි ච භගවතො, යත්ථ ච අක්ඛි ලොමානි පතිට්ඨිතානි. තං නීලං හොති සුනීලං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං උම්මාරපුප්ඵසමානං. තස්ස පරතො පීතකං හොති [Pg.177] සුපීතකං සුවණ්ණවණ්ණං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං කණිකාරපුප්ඵසමානං. උභතො අක්ඛිකුටානි භගවතො ලොහිතකානි හොන්ති සුලොහිකානි පාසාදිකානි දස්සනෙය්‍යානි ඉන්දගොපකසමානානි. මජ්ඣෙ කණ්හං හොති සුකණ්හං අලූඛං සුද්ධං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං අද්දාරිට්ඨක සමානං. තස්ස පරතො ඔදාතං හොති සුඔදාතං සෙතං පණ්ඩරං පාසාදිකං දස්සනෙය්‍යං ඔසධිතාරකසමාන’’න්ති. භගවා පන තෙන මංසචක්ඛුනා චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙපි සමන්තා යොජනං පස්සති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච.

The word 'nīlakkhīti' is split as 'nīla-akkhīti.' It means endowed with exceedingly blue eyes. The word 'akkhi' (eye) is derived from the root 'ikkha,' meaning 'to see,' because through it one sees visible objects, whether even or uneven. 'Nīlakkhi' means one whose eyes are blue or exceedingly blue, the Sugata. For the Blessed One, it is not as if his entire eye is blue. In the places where blue is appropriate, his eyes possess an exceedingly pure blue color, like the blossom of the flax plant. In the places where yellow is appropriate, they are yellow like the kaṇikāra flower. In the places where red is appropriate, they are red like the bandhujīvaka flower. In the places where white is appropriate, they are white like the morning star. In the places where black is appropriate, they are black like the `addāriṭṭhaka` gem. They appear like opened jeweled windows in a golden palace. As stated in the Mahāniddesa: 'In the Blessed One’s physical eye, five colors are found: blue, yellow, red, black, and white. The eyelashes of the Blessed One, and where the eyelashes are set, are blue, deep blue, delightful, and pleasing to behold, resembling the flax flower. Beyond that, the yellow is bright yellow, golden in color, delightful, and pleasing to behold, like the kaṇikāra flower. On both sides, the eye-sockets of the Blessed One are red, very red, delightful, and pleasing to behold, like the indagopaka insect. In the middle, the black is deep black, not rough, pure, delightful, and pleasing to behold, like the `addāriṭṭhaka` gem. Beyond that, the white is very white, bright, radiant, delightful, and pleasing to behold, like the morning star.' Moreover, with that physical eye, the Blessed One, even in darkness endowed with four factors, can see for a yojana all around, both day and night.

වුත්තඤ්හි මහානිද්දෙසෙ –

For it was said in the Mahāniddesa:

‘‘තෙන භගවා පාකතිකෙන මංසචක්ඛුනා අත්තභාව පරියාපන්නෙන පුරිමසුචරිතකම්මාභිනිබ්බත්තෙන සමන්තා යොජනං පස්සති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච. යදාපි චතුරඞ්ගසමන්නාගතො අන්ධකාරො හොති, සූරියො ච අත්ථඞ්ගමිතො හොති, කාළපක්ඛො ච උපොසථො හොති, තිබ්බො ච වනසණ්ඩො හොති, මහා ච කාළමෙඝො අබ්භුට්ඨිතො හොති, එවරූපෙපි චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙ සමන්තා යොජනං පස්සති. නත්ථි සො කුට්ටො වා කවාටං වා පාකාරො වා පබ්බතො වා ගච්ඡො වා ලතා වා ආවරණං රූපානං දස්සනායා’’ති. තස්මා උපලක්ඛණනයෙන නීලක්ඛීති ථොමෙති.

'With that natural fleshy eye, which pertains to his own being and has arisen as a result of past good conduct, the Blessed One sees a yojana all around, both day and night. Even when there is darkness endowed with four factors—when the sun has set, it is the dark fortnight, the Uposatha day, and there is a dense forest, and a great dark cloud has arisen—even in such darkness endowed with four factors, he sees a yojana all around. There is no wall, door-leaf, rampart, mountain, bush, or creeper that obstructs the sight of forms.' Therefore, he praises him as 'blue-eyed' by way of characteristic indication.

දීඝපණ්හීති ආයතපණ්හි. පරිපුණ්ණපණ්හීති අත්ථො. පසති බාධති අනෙන පරෙසන්ති පණ්හි, පාදස්ස පච්ඡාභාගො. පසධාතු බාධනෙ ණි. සස්ස හො. ණ්වාදිමොග්ගල්ලානෙ පන ‘‘පණ බ්‍යවහාරථුතීසු හි පණියති වොහාරියතීති පණ්හි, පාදස්ස පච්ඡාභාගො’’ති වුත්තං. දීඝා පණ්හි යස්ස සොති දීඝපණ්හි, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං අග්ග පාදො දීඝො හොති. පණ්හිමත්ථකෙ ජඞ්ඝා පතිට්ඨාති පණ්හිං [Pg.178] තච්ඡෙත්වා ඨපිතා විය හොති. න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසා අග්ගපාදා හොන්ති. තතියෙ කොට්ඨාසෙ ජඞ්ඝා පතිට්ඨාති. චතුත්ථෙ කොට්ඨාසෙ ආරග්ගෙන වට්ටෙත්වා ඨපිතා විය රත්තකම්බලෙ ගෙණ්ඩුකසදිසා පණ්හි හොති. තස්මා දීඝපණ්හීති ථොමෙති.

'Long-heeled' means having a long heel. The meaning is 'perfectly formed heel.' It presses or obstructs with this, hence 'paṇhi,' the back part of the foot. The root 'pas' is in the sense of obstructing, with the suffix 'ṇi.' The 's' becomes 'h.' However, in Moggallāna's grammar, it is said: 'It is used or dealt with in transactions and praises, hence "paṇhi," the back part of the foot.' One whose heel is long is called 'long-heeled,' the Sugata. For others, the forepart of the foot is long. The shin rests on the top of the heel, as if it were placed after shaping the heel. Not so for the Tathāgata. For the Tathāgata, of four parts, two parts are the forepart of the foot. On the third part, the shin rests. On the fourth part, the heel is rounded at the end, like a ball placed on a red blanket. Therefore, he is praised as 'long-heeled.'

සුඛුමමලඡවීති සුඛුම අමල ඡවීති පදච්ඡෙදො. සණ්හමලවිසුද්ධතචො සණ්හමලවිරහිතතචො වාති අත්ථො. එත්ථ ච සුඛුමසද්දො සණ්හවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා සුඛයති සණ්හභාවෙනාති සුඛුමං, සණ්හං. සුඛධාතු තක්කරියං උමපච්චයො. තංසමඞ්ගීපුග්ගලං කිලිට්ඨං මලති ධාරෙතීති මලං, රජාදිමලං. මලධාතු ධාරණෙ අ, නත්ථි මලමෙතිස්සාති අමලා, ඡවී. මංසං ඡාදෙතීති ඡවී. ඡද ධාතු සංවරණෙ රවපච්චයො ඊපච්චයො ච. සුඛුමා සණ්හා අමලා මලවිරහිතා ඡවී යස්සාති සුඛුමමලඡවී, සුගතො. භගවතො හි සුවණ්ණසිනිද්ධසණ්හසරීරත්තා කඤ්චනසන්නිභ තචත්තා ච රූපකායෙ පදුමපලාසෙ උදකබින්ධු විය රජොජල්ලං වා මලං වා න ලිම්පති. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ –

'With delicate and blemishless skin' is the word division: 'sukhuma, amala, chavīti.' It means having soft and pure skin or having skin free from impurities. Here, the word 'sukhuma' is a synonym for 'saṇha' (soft) and is an underived nominal stem. Alternatively, that which delights by its softness is 'sukhuma,' meaning soft. The root 'sukha' in the sense of 'doing that' takes the suffix 'uma.' That which bears stains or impurities in a person endowed with it is called 'mala' (blemish), such as dust and other impurities. The root 'mala' is in the sense of bearing, with the suffix 'a.' 'Blemishless' means free from blemishes: 'amalā, chavī.' That which covers the flesh is called 'chavī' (skin). The root 'chada' in the sense of covering takes the suffix 'rava' and the suffix 'ī.' One whose skin is delicate, soft, and free from blemishes is 'with delicate and blemishless skin,' the Sugata. For the Blessed One, due to his body being smooth and soft like gold, and his skin resembling gold, dust or dirt or impurity does not adhere to his physical body, like a drop of water on a lotus leaf. As stated in the Brahmāyu Sutta of the Majjhima Nikāya:

‘‘සුඛුමච්ඡවී ඛො පන භවං ගොතමො සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පතී’’ති. තස්මා සුඛුම මලඡවීති ථොමෙති.

'Indeed, the Venerable Gotama has delicate skin; because of the delicacy of his skin, dust and dirt do not adhere to his body.' Therefore, he is praised as 'having delicate and blemishless skin.'

ථොම්‍යරසග්ගසග්ගීති ථොම්‍යරස ගස අග්ගීති පදච්ඡෙදො. ථොමිතබ්බ රසහරණසත්තසහස්සන්හාරූ උද්ධග්ගිකාති අත්ථො. ථොමියතීති ථොම්‍යො, න්හාරු. ථොමධාතු සීලාඝායං ණ්‍යො. මධුරාදිභෙදං රසං ගසෙන්ති අන්තො පවෙසෙන්තීති රසග්ගසා, න්හාරු. රසසද්දූපපදගසධාතු අදනෙ අ. අථ වා රසං ගසති හරති එතෙහීති රසග්ගසා[Pg.179], න්හාරු. ගසධාතු හරණෙ අ. ධාතුසද්දො හි අනෙකත්ථො. රසග්ගසානං අග්ගාති රසග්ගසග්ගා, තෙ එත්ථ සන්තීති රසග්ගසග්ගී, න්හාරු. අස්සථ්‍යත්ථෙ ඊපච්චයො. ථොම්‍යො රසග්ගසග්ගී යස්ස සොති ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී, සුගතො. තථාගතස්ස හි සත්තරසහරණිසහස්සානි උද්ධග්ගානි හුත්වා ගීවායමෙව පටිමුක්කානි. තිලඵලමත්තොපි ආහාරො ජිව්හග්ගෙ ඨපිතො සබ්බං කායං අනුඵරති. තෙනෙව මහාපධානං පදහන්තස්ස එකතණ්ඩුලාදීහිපි කළායයූසපසතෙනපි කායස්ස යාපනං හොති. අඤ්ඤෙසං පන තථා අභාවා න සකලකායං ඔජා ඵරති. තෙන තෙ බහ්වාබාධා හොන්ති. ඉදං ලක්ඛණං අප්පාබාධතාසඞ්ඛාතස්ස නිස්සන්දඵලස්සවසෙන පාකටං හොති, තස්මා ථොම්‍යරසග්ගසග්ගීති ථොමෙති.

'Thomyarasaggasaggī' is split as 'thomya-rasa-gasa-aggī.' The meaning is that the seven thousand taste-carrying tendons are to be praised and are supreme, pointing upwards. That which is praised is 'thomyo,' a tendon. The root 'thom' in the sense of praise takes the suffix 'ṇyo.' Those that consume or bring inside tastes of various kinds, such as sweet, are called 'rasaggasā,' tendons. The root 'gas' with 'rasa' as its prefix, in the sense of eating, takes the suffix 'a.' Alternatively, 'rasaggasā' are those by which taste is carried, hence tendons. The root 'gas' in the sense of carrying takes the suffix 'a.' Indeed, a root has many meanings. The foremost of the 'rasaggasā' are 'rasaggasaggā.' One who possesses these is 'rasaggasaggī.' The suffix 'ī' is in the sense of 'possessing.' He who possesses the praised supreme taste-channels is called 'thomyarasaggasaggī,' the Sugata. For the Tathāgata, indeed, seven thousand taste-carrying tendons, pointing upwards, are attached only at the neck. Even a piece of food the size of a sesame seed placed on the tip of the tongue permeates the entire body. Therefore, when he was undertaking the great striving, his body was sustained even by a single grain of rice or by a measure of bean soup. For others, however, since this is not the case, nutritive essence does not spread throughout the entire body. Therefore, they suffer many ailments. This characteristic becomes manifest by way of its resultant fruit, which is known as freedom from illness; therefore, he is praised as 'thomyarasaggasaggī.'

තෙවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The Commentary on the Twenty-Third Verse of Homage is Completed.

24. දුතියගාථායං ජිනොති පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො. තස්ස පන පදස්ස සමචත්තාලීසග්ගදන්තොත්‍යාදීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. චත්තාලීසග්ගදන්තොති චත්තාලීසඅග්ගදන්තොති පදච්ඡෙදො. සමචත්තාලීස උත්තමදන්තොති අත්ථො. එත්ථ ච අග්ගසද්දො උත්තමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා උත්තමභාවං අජති ගච්ඡතීති අග්ගො, දන්තො. දංසති විදංසති භොජ්ජමනෙනාති දන්තො. දංසධාතු දංසනෙ ත. තස්ස න්තො ධාත්වන්තලොපො. සමචත්තාලීසං අග්ගො උත්තමො දන්තො යස්සාති චත්තාලීසග්ගදන්තො, ජිනො. උපරිමහනුකෙ පතිට්ඨිතා දන්තා වීසති හෙට්ඨිමෙ වීසතීති සමචත්තාලීසදන්තා හොන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤෙසඤ්හි පරිපුණ්ණදන්තානම්පි ද්වත්තිංසදන්තා හොන්ති. තථා ගතස්ස පන චත්තාලීසං. තස්මා චත්තාලීසග්ගදන්තොති ථොමෙති.

24. In the second verse, 'jino' refers to the Buddha, who has conquered the five Māras. The connection of this word is established through its agreement in gender with terms such as 'cattālīsaggadanto.' 'Cattālīsaggadanto' is analyzed as 'cattālīsa-aggadanto.' The meaning is 'forty even, supreme teeth.' Here, the word 'agga' signifies 'supreme' and is an underived nominal stem. Alternatively, 'agga' means 'that which goes to the highest state.' 'Danto' means 'tooth,' because food is bitten and chewed by it. The root 'daṃs' is in the sense of biting, with the suffix 'ta'. For this root, the suffix is 'nta' and the end of the root is elided. He who has forty even, supreme, excellent teeth is 'cattālīsaggadanto,' the Victor. The meaning is that twenty teeth are situated in the upper jaw and twenty in the lower, thus there are forty even teeth. For others, even those with a full set of teeth, there are only thirty-two teeth. But for the Tathāgata, there are forty. Therefore, he is praised as 'cattālīsaggadanto' (one with forty supreme teeth).

සමකලපනජොති [Pg.180] කකචෙන ඡින්දිත්වා ඨපිතො විය සමදන්තොති අත්ථො. ලපති වදති එතෙනාති ලපනං, මුඛං. ලපධාතු වදනෙ යු. තස්මිං ලපනෙ මුඛෙ ජාතොති ලපනජො, දන්තො. තප්පුරිසසමාසොයං, සමකො ලපනජො දන්තො යස්සාති සමකලපනජො, ජිනො. පාළියං පන ‘‘සමදන්තො’’ති පාඨො අත්ථි. අයමෙවත්ථො. අඤ්ඤෙසඤ්හි කෙචි දන්තා උච්චා, කෙචි නීචාති විසමා හොන්ති. තථාගතස්ස පන අයපට්ටඡින්නසඞ්ඛපටලං විය සමා හොන්ති. තස්මා සමකලපනජොති ථොමෙති.

'Samakalapanajo' means 'samadanto' (having even teeth), that is, the teeth are even, as if cut and placed by a saw. That by which one speaks is 'lapana,' the mouth. The root 'lap' is in the sense of speaking, with the suffix 'yu'. That which is born in that 'lapana,' the mouth, is 'lapanajo,' the tooth. This is a dependent-determinative compound. He whose teeth born in the mouth are even is 'samakalapanajo,' the Victor. In the Pāli Canon, however, there is the reading 'samadanto.' This has the same meaning. For others, some teeth are high and some are low, thus they are uneven. But the Tathāgata’s teeth are even, like a row of conch-shell plates cut by an iron blade. Therefore, he is praised as 'samakalapanajo'.

අන්තරංසප්පපීනොති අන්තරඅංසපීනොති පදවිභාගො. ගාථාබන්ධවසෙන ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පකාරාගමං කත්වා එවං වුත්තං. ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣෙ පරිපුණ්ණපිට්ඨිතලොති අත්ථො. එත්ථ ච අංසසද්දො ඛන්ධත්ථෙ වත්තති. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘අංසො නිත්ථි භුජසිරො, ඛන්ධො තස්සන්ධි ජත්තු ත’’න්ති.

The word division for 'antaraṃsappapīno' is 'antaraṃsa-pīno.' It is stated thus by adding the augment 'p' for the sake of preserving the meter in the verse composition. The meaning is: the space between the two 'aṃsas' (shoulders) is a full back surface. Here, the word 'aṃsa' is used in the sense of 'khandha' (shoulder). Indeed, it is stated in the Abhidhānappadīpikā: ''Aṃsa' (shoulder), not feminine, is the head of the arm; 'khandha' (shoulder); its joint is the 'jattu' (collarbone).'

අනති ජීවති එතෙනාති අංසො, ඛන්ධො. අනධාතු පාණෙ සොපච්චයො. නස්ස නිග්ගහිතාදෙසො. සරීරස්ස අවයවභාවෙන අනති ගච්ඡති පවත්තතීති වා අංසො, ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣන්ති අන්තරංසො, පිණති පූරතීති පීනො, පිට්ඨිතලං. පිණධාතු පිනනෙ පූරණෙ වා ණ. ණස්ස නො. ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣෙ පීනං පරිපුණ්ණං පිට්ඨිතලං යස්සාති අන්තරංසප්පපීනො, ජිනො. උත්තරපදලොපබහුබ්බීහිසමාසොයං. අඤ්ඤෙසඤ්හි තං ඨානං නින්නං හොති, ද්වෙ පිට්ඨිකොට්ටා පාටිඑක්කං පඤ්ඤායන්ති. තථාගතස්ස පන කටිතො පට්ඨාය මංසපටලං යාව ඛන්ධා උග්ගම්ම සමුස්සිතසුවණ්ණඵලකං විය පිට්ඨිං ඡාදෙත්වා පතිට්ඨිතං. තස්මා අන්තරංසප්පපීනොති ථොමෙති. පාළියං පන ‘‘චිතන්තරංසො’’ති පාඨො. තදට්ඨකථායඤ්ච ‘‘චිතන්තරං සොති [Pg.181] අන්තරංසං වුච්චති ද්වින්නං කොට්ටානමන්තරං. තං පරිපුණ්ණ මස්සාති අන්තරංසො’’ති වුත්තං.

That by which one lives or breathes is 'aṃsa,' the shoulder. The root 'ana' is in the sense of breathing, with the suffix 'sa'; there is a substitution of the niggahita for 'n'. Or, 'aṃsa' is so called because it moves, goes, and proceeds as a part of the body. The middle space between the two 'aṃsas' (shoulders) is 'antaraṃsa.' That which fills or completes is 'pīna,' the back surface. The root 'piṇa' is in the sense of filling or completing, with the suffix 'ṇa'; the 'ṇa' becomes 'no'. He whose middle space between the two 'aṃsas' (shoulders) is plump and completely full, with a full back surface, is 'antaraṃsappapīno,' the Victor. This is a Bahubbīhi compound with the elision of the latter part. For others, that place is hollow, and the two shoulder blades are visible separately. But for the Tathāgata, from the waist upwards, a layer of flesh rises up to the shoulders and covers the back, established like a raised golden plate. Therefore, he is praised as 'antaraṃsappapīno.' In the Pāli text, however, there is the reading 'citantaraṃso.' And in its commentary, it is stated: 'Citantaraṃso' means 'antaraṃsa,' which is the space between the two shoulder blades. That space is full of flesh for him—thus, he is 'antaraṃso'.

චක්කෙනඞ්කිතපාදොති චක්කෙන අඞ්කිතපාදොති පදච්ඡෙදො. අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණෙන ලක්ඛිතපාදතලොති අත්ථො. චක්කෙන අට්ඨසතපාදචක්කෙන අඞ්කිතො ලක්ඛිතො පාදො යෙන සොති චක්කෙනඞ්කිතපාදො, ජිනො. තතියාබහුබ්බීහි සමාසොයං. අඤ්ඤෙසඤ්හි පාදතලෙ අට්ඨසතපාදචක්ක ලක්ඛණං නත්ථි. තථාගතස්ස පාදතලෙඑව විචිත්‍රං අට්ඨසත පාදචක්කලක්ඛණං අත්ථි. තස්මා චක්කෙනඞ්කිතපාදොති ථොමෙති.

The word division for 'cakkenaṅkitapādo' is 'cakkena aṅkitapādo.' The meaning is: the soles of his feet are marked with the characteristic sign of the wheel with one hundred and eight spokes. He whose feet are marked with the wheel, with the wheel of one hundred and eight spokes, is 'cakkenaṅkitapādo,' the Victor. This is a Tatiyā-Bahubbīhi compound. For others, the soles of the feet do not bear the characteristic sign of the wheel with one hundred and eight spokes. But on the soles of the Tathāgata’s feet, there is the exquisite characteristic sign of the wheel with one hundred and eight spokes. Therefore, he is praised as 'cakkenaṅkitapādo'.

වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘හෙට්ඨා ඛො පන තස්ස භොතො ගොතමස්ස පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානී’’ති. අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණසරූපං පන යො පාදපඞ්කජමුදුත්තලරා ජිකෙහීති ගාථාවණ්ණනායං වුත්තමෙවාති.

Indeed, it is stated in the Brahmāyu Sutta: 'Below, on the soles of the venerable Gotama’s feet, wheels have arisen, with a thousand spokes, with rims and hubs, complete in all respects.' The nature of the characteristic mark of the wheel with one hundred and eight spokes on the feet, however, is indeed mentioned in the commentary on the verse beginning 'yo pādapaṅkajamuduttalarājikehīti'.

අවිරළදසනොති අවිවරදන්තො. අවිවරදන්තෙන සම්පන්නොති අත්ථො. විවරති ඵුල්ලතීති විරළො. වරධාතු ඵුල්ලනෙළො. අස්සි. න විරළො අවිරළො, නත්ථි විරළො එතස්සාති අවිරළො, දන්තො. දංසති විදංසති ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා එතෙනාති දසනො, දන්තො. දංසධාතු දංසනෙ යු. නිග්ගහිතලොපො. අවිරළො දසනො දන්තො යස්සාති අවිරළදසනො, ජිනො. අඤ්ඤෙසඤ්හි කුම්භිලානං විය දන්තා විරළා හොන්ති. මච්ඡමංසාදීනි ඛාදන්තානං දන්තන්තරං පූරති. තථාගතස්ස පන කනකලතාය සමුස්සාපිතවජිර පන්ති විය අවිරළා තුලිකාය දස්සිතපරිච්ඡෙදා විය දන්තා හොන්ති, තස්මා අවිරළදසනොති ථොමෙති.

'Aviraḷadasano' means having teeth without gaps. The meaning is: endowed with teeth that have no gaps. That which opens or blooms is 'viraḷo.' The root 'vara' is in the sense of blooming, with the suffix 'ḷo.' It exists. Not gapped is 'aviraḷo'; he for whom there are no gaps is 'aviraḷo,' referring to the teeth. That by which one bites or chews edible or consumable food is 'dasano,' a tooth. The root 'daṃs' is in the sense of biting, with the suffix 'yu'; the niggahita is elided. He whose teeth are without gaps is 'aviraḷadasano,' the Victor. For others, their teeth are gapped, like those of crocodiles. For those who eat fish, meat, and so on, the spaces between their teeth get filled. But the Tathāgata’s teeth are without gaps, like a row of diamonds set on a golden creeper, or like teeth whose divisions are marked as if by a painter's brush; therefore, he is praised as 'aviraḷadasano'.

මාරජුස්සඞ්ඛපාදොති මාරජි උස්සඞ්ඛපාදොති පදච්ඡෙදො. එත්ථ ච මාරජීති පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො කත්තුභූතො. සො [Pg.182] හි පඤ්චමාරෙ ජිතවාති මාරජීති වුච්චති. උස්සඞ්ඛපාදොති පාදස්ස උපරි ඨිතෙන සඞ්ඛසදිසත්තා සඞ්ඛනාමිකෙන ගොප්ඵකෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. සංසුට්ඨුං පථවිං ඛනතීති සඞ්ඛෙ. සංපුබ්බඛනුධාතු අවදාරණෙ ක්වි. අපදානට්ඨකථායං පන ‘‘සංසුට්ඨුං ඛාදන්තො ඛණන්තො ගච්ඡතීති සඞ්ඛෙ. සමුද්දජලපරියන්තෙ චරමානො ගච්ඡති චරතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සඞ්ඛෙ වියාති සඞ්ඛෙ, ගොප්ඵකො. පාදස්ස උද්ධං උපරි ඨිතං සඞ්ඛසදිසං ගොප්ඵක මස්සාති උස්සඞ්ඛපාදො, ජිනො. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තට්ඨකථායං ‘‘උද්ධං පතිට්ඨිතගොප්ඵකත්තා උස්සඞ්ඛා පාදා අස්සාති උස්සඞ්ඛපාදො’’ති. අඤ්ඤෙසඤ්හි පිට්ඨිපාදෙ ගොප්ඵකා හොන්ති. තෙන තෙසං පාදා ආණිබද්ධා විය බද්ධා හොන්ති. න යථාසුඛං පරිවත්තන්ති. ගච්ඡන්තානං පාදතලානි න දිස්සන්ති. තථාගතස්ස පන අභිරූහිත්වා උපරි ගොප්ඵකා පතිට්ඨහන්ති. තෙනස්ස නාභිතො පට්ඨාය උපරිමකායො නාවාය ඨපිත සුවණ්ණපටිමා විය නිච්චලො හොති. අධොකායොව ඉඤ්ජති. සුඛෙන පාදා පරිවත්තන්ති. පුරතොපි පච්ඡතො උභයපස්සෙසුපි ඨත්වා පස්සන්තානං පාදතලානි පඤ්ඤායන්ති. න හත්ථීනං විය පච්ඡතොයෙවාති. තස්මා උස්සඞ්ඛපාදොති ථොමෙති.

'Mārajussaṅkhapādo' is divided as 'māraji ussaṅkhapādo.' Herein, 'mārajī' refers to the Buddha, the agent who conquered the five Māras. Indeed, he is called 'mārajī' because he conquered the five Māras. The meaning of 'ussaṅkhapādo' is: endowed with ankles (gopphaka) which are named 'saṅkha' because they are situated above the foot and resemble a conch. It digs the earth thoroughly, hence 'saṅkha.' The root 'khanu' with the prefix 'saṃ' is in the sense of splitting, with the suffix 'kvi.' In the Apadāna commentary, however, it is stated: 'Saṅkha' means moving while thoroughly chewing or digging. The meaning is: it moves and wanders along the edge of the ocean. Like a conch, it is 'saṅkha,' the ankle. He whose conch-like ankles are situated high above the foot is 'ussaṅkhapādo,' the Victor. Indeed, it is stated in the Brahmāyu Sutta commentary: 'Because his ankles are situated high up, his feet are 'ussaṅkhā,' hence he is 'ussaṅkhapādo.' For others, the ankles are on the back of the feet. Therefore, their feet are bound as if tied with a peg. They do not turn easily. When they walk, the soles of their feet are not visible. But for the Tathāgata, the ankles are raised and situated high up. Therefore, his upper body, from the navel upwards, is motionless like a golden statue placed on a ship. Only the lower body moves. His feet turn easily. For those standing and looking from the front, back, or both sides, the soles of his feet are visible, unlike elephants, whose soles are only seen from behind. Hence, he is praised as 'ussaṅkhapādo'.

තිට්ඨන්තො නොනමන්තොභයකරමුදුනා ජණ්ණුකානාම සන්තොති එත්ථ තිට්ඨන්තො නො නමන්තො උභය කරමුදුනා ජණ්ණුකානි ආමසන්තොති පදවිභාගො. තිට්ඨන්තොති ඨිතකොව. නොනමන්තොති අනමමානො හුත්වා. උභය කරමුදුනාති සුඛුමෙන හත්ථද්වයෙන. ජණ්ණුකානීති ජඞ්ඝානි. ජායති ගමනාගමනං අනෙනාති ජණ්ණු, ජනධාතු ජනනෙ ණු. සොඑව ජණ්ණුකා, ජඞ්ඝොරූනං සන්ධි ලබ්භති. තානි. ආමසන්තොති පරිමජ්ජිතුං සක්කොන්තො. එත්ථ ච තිට්ඨන්තො නොනමන්තොති ඉමිනා තථාගතස්ස අඛුජ්ජඅවාමනභාවො දීපිතො[Pg.183]. අවසෙසජනා හි ඛුජ්ජා වා හොන්ති වාමනා වා. ඛුජ්ජානං උපරිමකායො අපරිපුණ්ණො හොති වාමනානං හෙට්ඨිමකායො. තෙ අපරිපුණ්ණකායත්තා න සක්කොන්ති නොනමන්තො ජණ්ණුකානි පරිමජ්ජිතුං. තථාගතො පන පරිපුණ්ණඋභයකායත්තා සක්කොති, තස්මා තිට්ඨන්තො…පෙ… ජණ්ණුකා නාමසන්තොති ථොමෙති.

Herein, the word division for 'tiṭṭhanto nonamantobhayakaramudunā jaṇṇukānāmasanto' is 'tiṭṭhanto no namanto ubhaya karamudunā jaṇṇukāni āmasanto.' 'Tiṭṭhanto' means while standing. 'Nonamanto' means without bending. 'Ubhaya karamudunā' means with both soft hands. 'Jaṇṇukāni' means the knees. That by which coming and going is produced is 'jaṇṇu,' from the root 'jan' in the sense of producing, with the suffix 'ṇu.' The same is 'jaṇṇukā,' the joint of the shanks and thighs; it is these that are meant. 'Āmasanto' means being able to stroke. Herein, by 'tiṭṭhanto nonamanto,' the Tathāgata’s state of not being hunchbacked or dwarfish is indicated. Other people are either hunchbacked or dwarfish. For the hunchbacked, the upper body is incomplete; for the dwarfish, the lower body is incomplete. Because their bodies are incomplete, they cannot stroke their knees without bending. But the Tathāgata, having both parts of his body complete, is able to do so; therefore, he is praised with the words, 'standing... he touches his knees'.

වට්ටක්ඛන්ධොති සුවණ්ණාලිඞ්ගො විය සමවට්ටිතගලිකො. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘සමවට්ටක්ඛන්ධො’’ති. පරිමණ්ඩලා කාරෙන වට්ටති පවත්තතීති වට්ටො, පරිමණ්ඩලො. වට්ටධාතු වට්ටනෙ අ. භොජනං ඛාදති එතෙන ගලෙනාති ඛන්ධො, ගලො. ඛාදධාතු ඛාදනෙ භක්ඛනෙ වා ක්විපච්චයො. ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධාති සුත්තෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අභිධානටීකායං පන ‘‘කං මත්ථකං දධාතීති කන්ධො. සොඑව කකාරස්ස ඛකාරකරණවසෙනා’’ති වුත්තං. වට්ටො සමපරිමණ්ඩලො ඛන්ධො ගලො යස්සාති වට්ටක්ඛන්ධො, ජිනො. යථා හි එකෙ කොඤ්චා විය බකා විය වරාහා විය ච දීඝගලා වඞ්කගලා පුථුගලා ච හොන්ති. කථනකාලෙ සිරාජලං පඤ්ඤායති. මන්දො සරො නික්ඛමති, න එවං තස්ස. තථාගතස්ස පන සුවට්ටිතසුවණ්ණාලිඞ්ගසදිසො ඛන්ධො ගලො හොති. කථනකාලෙ සිරාජලං න පඤ්ඤායති. මෙඝස්ස විය ගජ්ජතො සරො මහා හොති. තස්මා වට්ටක්ඛන්ධොති ථොමෙති.

'Vaṭṭakkhandho' means one with a perfectly rounded neck like a golden shaft. As stated in the Brahmāyu Sutta: 'one with a perfectly rounded neck.' It is called 'vaṭṭa' (round), or 'parimaṇḍala' (circular), because it turns or proceeds with a circular form. The root 'vaṭṭ' is in the sense of turning, with the suffix 'a'. 'Khandho' refers to the neck (galo), as by it one eats food. The root 'khād' is in the sense of eating or chewing, with the suffix 'kvip.' The formation of the word should be understood according to the grammatical rule, 'Khādāmagamānaṃ khandhandhagandhāti'. In the Abhidhānaṭīkā, however, it is stated: 'It supports (dadhāti) the head (kaṃ matthakaṃ), hence 'kandho.' The same word becomes 'khandho' by means of changing the letter 'ka' to 'kha'.' He whose neck is round and perfectly symmetrical is 'vaṭṭakkhandho,' the Victor. For some have long necks like cranes, crooked necks like herons, or broad necks like boars. When they speak, a web of veins becomes visible, and a weak voice emerges. It is not so for him. The Tathāgata’s neck is like a well-rounded golden shaft. When he speaks, no web of veins is visible, and his voice is great, like that of a thundering cloud. Therefore, he is praised as 'vaṭṭakkhandho'.

පුන ජිනොති බුද්ධො කත්තුභූතො. තස්ස පන පදස්ස ගොතරුණපඛුමකොත්‍යාදීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. ගොතරුණපඛුමකොති තංමුහුත්තජාතරත්ත වච්ඡස්ස චක්ඛුභණ්ඩො විය විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩො, විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩෙන සමන්නාගතො වා. එත්ථ ච පඛුමකොති සකලං චක්ඛුභණ්ඩං අධිප්පෙතං. චක්ඛුභණ්ඩන්ති චක්ඛුපරිවාරං. චක්ඛුභණ්ඩන්ති අක්ඛිදලන්ති කෙචි. අක්ඛිදලපත්තන්ති වදන්ති අඤ්ඤෙ. අක්ඛිදලෙ හි [Pg.184] පන සද්ධිං අක්ඛිබිම්බන්ති වෙදිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. පතති චක්ඛුං පරිවාරෙති එතෙනාති පඛුමං, පම්හාදිපරිවාරං. පතධාතු පරිවාරෙ උමො. තකාරස්ස ඛො. අථ වා අක්ඛිනො පක්ඛද්වයෙ ජාතන්ති පඛුමං, පම්හං. ජාතතද්ධිතෙ උමො. පක්ඛුමන්ති වත්තබ්බෙ කකාරලොපවසෙන පඛුමන්ති වුච්චති. පඛුමංයෙව පඛුමකො. ගොතරුණස්ස තංමුහුත්තජාතරත්තවච්ඡස්ස පඛුමං විය පඛුමං යස්ස සොති ගොතරුණපඛුමකො, ජිනො. ගොතරුණස්ස තංමුහුත්තජාතරත්තවච්ඡස්ස පඛුමසදිසං විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩං අත්ථීති අත්ථො. අඤ්ඤෙසඤ්හි අක්ඛිභණ්ඩො අපරිපුණ්ණො හොති. හත්ථිමූසිකකාකාදීනං අක්ඛිසදිසෙහි විනිග්ගතෙහි ගම්භීරෙහිපි අක්ඛීහි සමන්නාගතා. තථාගතස්ස පන ධොවිත්වා මජ්ජිත්වා ඨපිතමණිගුළිකා විය මුදුසිනිද්ධනීල සුඛුමපඛුමාචිතානි අක්ඛීනි හොන්ති. තස්මා ගොතරුණපඛුමකොති ථොමෙති.

Again, 'Jina' (the Victor) refers to the Buddha, who is the agent. That term is connected with words like 'gotaruṇapakhumako' by having the same grammatical gender. 'Gotaruṇapakhumako' means one whose eye is as clear as the eye of a newborn red calf at that very moment, or one endowed with such a clear eye. Here, 'pakhumako' is intended to mean the entire eye. 'Cakkhubhaṇḍa' means the surroundings of the eye. Some say 'cakkhubhaṇḍa' means the eyelid; others say it is the eyelid-covering. However, it should be understood as the eyelid together with the eyeball. This is the etymological meaning here: 'Pakhuma' is that by which the eye is surrounded—the eyelashes and the like. The root 'pat' is in the sense of 'to surround,' with the suffix 'uma'; the 't' becomes 'kh'. Alternatively, 'pakhuma' is what is born on the two sides ('pakkha') of the eye—the eyelashes ('pamha'). The suffix 'uma' is used in a taddhita sense of 'born from'. Though it should be 'pakkhuma,' it is said as 'pakhuma' through the elision of a 'k'. 'Pakhumako' is simply 'pakhuma.' Thus, 'gotaruṇapakhumako' means one whose eye is like that of a newborn red calf—the Victor. The meaning is that he possesses a very clear eye, like that of a newborn red calf. For the eyes of others are imperfect. They are endowed with protruding or sunken eyes, like those of elephants, mice, and crows. But the Tathāgata’s eyes are soft, smooth, deep blue, and adorned with fine eyelashes, like a gemstone bead that has been washed, polished, and set. Therefore, he is praised as 'gotaruṇapakhumako.'

සීහපුබ්බඩ්ඪකායොති සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායො විය පරිපුණ්ණකායො. වාතාතපාදිපරිස්සයං සහති ඛමතීති සීහො, සහධාතු ඛමනෙ අ. ඊකාරාගමො. අථ වා සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසතීති සීහො. හිංසධාතු හනනෙ ණ. හිංසොති වත්තබ්බෙ අක්ඛරවිපරියායෙන සීහොති වුච්චති. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහති වායමතීති සීහො, කෙසරසීහො. සුපුබ්බ ඊහධාතු චෙතායං අ. තෙන වුත්තං සද්දනීතියං ‘‘සහහිංස ඊහාවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ’’ති. සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪෙ ජාතො කායො විය පරිපුණ්ණකායො යස්සාති සීහපුබ්බඩ්ඪකායො, ජිනො. යථා හි සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායොව පරිපුණ්ණො හොති, න එවං තස්ස. තථාගතස්ස පන කායො සබ්බපරිපුණ්ණොති අත්ථො. සීහස්ස පන පුරිමකායොව පරිපුණ්ණො හොති, පච්ඡිම කායො [Pg.185] අපරිපුණ්ණො. තථාගතස්ස පන සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායොඉව සබ්බො කායො පරිපුණ්ණො. සොපි සීහස්සෙව න තත්ථ තත්ථ විනතුන්නතාදිවසෙන දුස්සණ්ඨිත විසණ්ඨිතො. දීඝයුත්තට්ඨානෙ පන දීඝො. රස්සකිසථූල අනුවට්ටිතයුත්තට්ඨානෙසු තථාවිධොව හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මනාපියෙ ච ඛො භික්ඛවෙ කම්මවිපාකෙ පච්චුපට්ඨිතෙ යෙහි අඞ්ගෙහි දීඝෙහි සොභති, තානි අඞ්ගානි ථූලානි සණ්ඨහන්ති. යෙහි අඞ්ගෙහි කිසෙහි සොභති, තානි අඞ්ගානි කිසානි සණ්ඨහන්ති. යෙහි අඞ්ගෙහි වට්ටෙහි සොභති, තානි අඞ්ගානි වට්ටානි සණ්ඨහන්තී’’ති. ඉති නානාචිත්තෙන පුඤ්ඤචිත්තෙන චිත්තිතො දසහි පාරමීහි සජ්ජිතො තථාගතස්ස අත්තභාවො තස්ස ලොකෙ සබ්බසිප්පිනො වා ඉද්ධිමන්තො වා පතිරූපකම්පි කාතුං න සක්කොන්ති. තස්මා සීහපුබ්බඩ්ඪකායොති ථොමෙති.

"One with a body like the forepart of a lion" means having a body as fully developed as the forepart of a lion. He endures and withstands afflictions such as wind and sun, hence he is called a lion ('sīha'). The root is 'sah,' meaning 'to endure,' with the suffix 'a' and the insertion of the vowel 'ī.' Or, because he harms beings like boars and buffaloes, he is called a lion. The root is 'hiṃs,' meaning 'to harm,' with the suffix 'ṇa.' Instead of 'hiṃsa,' it is called 'sīha' by transposition of letters. Alternatively, because of his firm vigor in all postures, he strives excellently ('suṭṭhu īhati'), hence he is a lion ('sīha'), the maned lion. The root is 'īh,' meaning 'to strive,' preceded by 'su,' with the suffix 'a.' Thus, it is said in the Saddanīti: "'Sah' (to endure), 'hiṃs' (to harm), 'īhā' (to strive) are the bases; from these the derivation of the word 'sīha' should be stated." "One with a body like the forepart of a lion" refers to the Victor, whose body is as fully developed as the forepart of a lion. For just as only the forepart of a lion's body is fully developed, it is not so for him. The meaning is that the Tathāgata's entire body is fully developed. A lion's forepart is fully developed, but its hind part is not. The Tathāgata's entire body, however, is as fully developed as the forepart of a lion. His body, like a lion's, is not ill-formed or misshapen with depressions and protrusions. Where length is fitting, it is long; where shortness, thinness, thickness, or roundness is fitting, it is accordingly so. As it is said: "Monks, when a pleasant karmic result manifests, the limbs that should be long appear long, those that should be thick appear thick, those that should be thin appear thin, and those that should be rounded appear rounded." Thus, the Tathāgata's physical form, adorned by a meritorious mind of diverse thoughts and prepared by the ten perfections, cannot be replicated even in semblance by all the skilled artisans or those with psychic powers in the world. Therefore, he is praised as "one with a body like the forepart of a lion."

චතුවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The Explanation of the Twenty-Four Homage Verses is Complete.

25. තතිය ගාථායං සුගතොති බුද්ධො කත්තුභූතො. තස්ස පන පදස්ස සත්තප්පීනොත්‍යාදීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. සත්තප්පීනොති ද්විහත්ථපාද අංසකූට එකගලවසෙන සත්තසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණමංසිකොති අත්ථො. ආචරියා පන පරිපුණ්ණද්විහත්ථපාද අංසකූට ඛන්ධසඞ්ඛාතසත්තට්ඨානොති අත්ථං වදන්ති. මංසෙන පීණති පරිපූරතීති පීනො. පීණතෙ පරිපූරතෙ වා පීනො. පීණධාතු පීණනෙ, පූරණෙ වා ණ. ණස්ස නො. ද්වෙ හත්ථපිට්ඨියො ද්වෙ පාදපිට්ඨියො ද්වෙ අංසකූටානි එකගලො චාති සත්තසු ඨානෙසු පීනො පරිපුණ්ණො මංසො අස්සාති සත්තපීනො, සුගතො ලබ්භති. අඤ්ඤෙසඤ්හි හත්ථපාදපිට්ඨීසු න්හාරුජාලා පඤ්ඤායන්ති අංසකූටගලෙසු අට්ඨිකොටියො. තෙ මනුස්සා පෙතා විය ඛායන්ති. න තථාගතො. තථාගතො පන සත්තසු ඨානෙසු [Pg.186] පරිපුණ්ණමංසුස්සදත්තා නිගුළන්හාරුජාලෙහි හත්ථපිට්ඨාදීහි වට්ටෙත්වා ඨපිතසුවණ්ණවණ්ණාලිඞ්ගසදිසෙන ගලෙන සීලාරූපකං විය චිත්තකම්මරූපකං විය ච ඛායති, තස්මා සත්තප්පීනොති ථොමෙති.

25. In the third verse, 'Sugato' refers to the Buddha, who is the agent. The connection of this term with words like 'sattappīno' is established through their shared grammatical gender. 'Sattappīno' means one with flesh full and prominent in seven places: the two backs of the hands, the two backs of the feet, the two shoulders, and the neck. Some teachers, however, say the seven places are the two backs of the hands, the two backs of the feet, the two shoulders, and the trunk ('khandha'). 'Pīno' means filled or plump with flesh. One is 'pīno' because one is filled ('pīṇati') or full ('paripūrati'). It is from the root 'pīṇ' in the sense of 'to be plump' or 'to be full,' with the suffix 'ṇa,' which becomes 'no.' He whose flesh is full and prominent in seven places—the two backs of the hands, the two backs of the feet, the two shoulders, and the one neck—is 'sattapīno'; this quality is obtained by the Sugato. For in others, a network of sinews is visible on the backs of their hands and feet, and the points of bone are visible on their shoulders and necks. Such people appear like ghosts. It is not so for the Tathāgata. The Tathāgata, on account of his full and prominent flesh in these seven places, with the network of sinews on the backs of his hands and so forth being concealed, and with a neck like a well-rounded golden image, appears like a stone sculpture or a painting. Therefore, he is praised as 'sattappīno.'

බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ පන ‘‘සත්තුස්සදො’’ති පාඨො. තස්ස පන සත්තසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණමංසුස්සදොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

In the Brahmāyusutta, however, the reading is "sattussado." The meaning of this should be understood as "having prominent flesh in seven places."

දීඝඞ්ගුලීති දීඝඅඞ්ගුලීති පදච්ඡෙදො. සමආයතහත්ථ පාදඞ්ගුලීති අත්ථො. අඞ්ගති උද්ධං ගච්ඡතීති අඞ්ගුලි. අඞ්ගති තං තං කායඞ්ගං පරාමසති එතායාති වා අඞ්ගුලි, කරසාඛා. අගිධාතු ගතියං උලිපච්චයො. අථ වා අඞ්ගං කායඞ්ගං උලති ගච්ඡති පරාමසති එතායාති අඞ්ගුලි, කරසාඛා. අඞ්ග සද්දූපපදඋලධාතු ගතියං ඉ. සමදීඝා අඞ්ගුලි හත්ථ පාදඞ්ගුලි යස්ස සොති දීඝඞ්ගුලි, සුගතො. සමදීඝා හත්ථපාදඞ්ගුලි අත්ථීති අත්ථො. යථා හි අඤ්ඤෙසං කාචි අඞ්ගුලි දීඝා හොති කාචි රස්සා, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන මක්කටස්සෙව දීඝහත්ථපාදඞ්ගුලියො මූලෙ ථූලා අනුපුබ්බෙන ගන්ත්වා අග්ගෙ තනුකා නිය්‍යාසතෙලෙන මද්දිත්වා වට්ටිතහරිතාලවට්ටසදිසා හොන්ති. තස්මා දීඝඞ්ගුලීති ථොමෙති. මථාති මඅථාති පදච්ඡෙදො. මකාරො හි පදසන්ධිකරො. අථාති අත්ථන්තරෙ නිපාතො. තදඤ්ඤන්ති අත්ථො.

'Dīghaṅgulī' (long-fingered) is divided into the words 'dīgha-aṅgulī.' The meaning is having evenly long fingers and toes. 'Aṅguli' (finger/toe) is so called because it goes ('aṅgati') upward. Or, it is that by which one touches ('parāmasati') various limbs ('kāyaṅgaṃ'), hence 'aṅguli,' a branch of the hand. The root is 'ag' in the sense of movement, with the suffix 'uli.' Alternatively, it is that by which one goes to ('ulati,' 'gacchati') or touches ('parāmasati') a limb ('aṅgaṃ'), hence 'aṅguli,' a branch of the hand. Here, the word 'aṅga' is a prefix to the root 'ul' in the sense of movement, with the suffix 'i.' He whose fingers and toes are evenly long is 'dīghaṅguli,' the Sugato. The meaning is that he has evenly long fingers and toes. For while with other people some fingers are long and some are short, it is not so for the Tathāgata. The Tathāgata’s fingers and toes, like those of a monkey, are long; they are thick at the base and gradually taper to slender tips, resembling rounded sticks of yellow orpiment that have been rubbed with resin oil. Therefore, he is praised as 'dīghaṅguli.' As for 'mathā,' the word division is 'ma-athā.' The letter 'm' is a euphonic consonant for sandhi. 'Athā' is a particle indicating a different matter. The meaning is 'other than that.'

ලොමකූපෙකලොමොති ලොමකූපඑකලොමොති පදච්ඡෙදො. එකෙකලොමකූපෙ එකෙකජාතලොමොති අත්ථො. චම්මමංසං ලුනාති ඡින්දතීති ලොමො, වඩ්ඪමානං ලුනිතබ්බන්ති වා ලොමො, ලූධාතු ඡෙදනෙ මනිපච්චයො. කුවුච්චති උදකං, තං පාති රක්ඛතීති කූපො. කුපුබ්බපාධාතු රක්ඛනෙ ක්වි. උස්ස දීඝො. කූපො වියාති කූපො, අථ වා [Pg.187] කුවුච්චති ලොමං, තං පාති රක්ඛතීති කූපො. අභිධානටීකායං පන ‘‘කුසද්දෙ පො. දීඝාදි. කූපො. කෙන උභතීති වා කූපො. භස්ස පො’’ති වුත්තං. ලොමස්ස කූපො ලොමකූපො. තස්මිං තස්මිං ජාතො එකෙක ලොමො යස්සාති ලොමකූපෙකලොමො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං එකෙකස්මිම්පි ලොමකූපෙ අනෙකානි ලොමානි ජායන්ති, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන එකෙකස්මිං ලොමකූපෙ එකෙකලොමො ජායති. වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘එකෙකලොමො ඛො පන භවං ගොතමො. එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතා නී’’ති. තස්මා ලොමකූපෙකලොමොති ථොමෙති.

"Lomakūpekalomo" is the division of words for "lomakūpa-ekalomo." The meaning is: in each hair-pore, a single hair is born. It cuts the skin and flesh, thus it is called 'loma' (hair); or, because it is cut as it grows, it is called 'loma.' This is from the root 'lū', meaning 'to cut', with the suffix 'mani'. Water is called 'ku'; that which protects it is a 'kūpa' (well). This is from the root 'pā', meaning 'to protect', preceded by 'ku', with the suffix 'kvi', and the 'u' is lengthened. It is like a well, thus it is a 'kūpa'. Alternatively, a hair is called 'ku'; that which protects it is a 'kūpa'. In the Abhidhānaṭīkā, however, it is said: “With the root ku, meaning sound, the suffix is po. There is lengthening at the beginning, giving kūpo. Or, from kena ubhati, giving kūpo, where bha becomes po.” The pore of the hair is 'lomakūpa'. He for whom a single hair is born in each and every pore is 'lomakūpekalomo', the Sugata. For while in the case of others many hairs grow in each single hair-pore, it is not so for the Tathāgata. For the Tathāgata, in each single hair-pore, a single hair is born. For it is said in the Brahmāyu Sutta: “The Venerable Gotama has single hairs; single hairs are born in his hair-pores.” Therefore, he is praised as 'lomakūpekalomo'.

සම්පන්නොදාතදාඨොති සම්පන්නොඔදාතදාඨොති පදච්ඡෙදො. සම්පන්නසුක්කදාඨොති අත්ථො. සම්පජ්ජතීති සම්පන්නො. සංපුබ්බපදධාතු ගතියං ත. තස්ස අන්නො. අවදායති අවඛණ්ඩියති අඤ්ඤවණ්ණොභාසන්ති ඔදාතො. අවපුබ්බ දාධාතු අවඛණ්ඩනෙ ත. දංසති ඔදනාදිං එතායාති දාඨො, දන්තවිසෙසො. දංසධාතු දංසනෙ ඨො. දංසිස්ස දා. සම්පන්නො ච ඔදාතො ච දාඨො යස්සාති සම්පන්නො දාතදාඨො, සුගතො. අඤ්ඤෙසඤ්හි පූතිදන්තා උට්ඨහන්ති. තෙන කාචි දාඨා කාළාපි විවණ්ණාපි හොන්ති. තථාගතො පන සුක්කදාඨො ඔසධිතාරකම්පි අතික්කම්ම විරොචමානාය පභාය සමන්නාගතදාඨො හොති. පාළියං පන ‘‘සුසුක්කදාඨො’’ති පාඨො. අයමෙවත්ථො. තස්මා සම්පන්නොදාතදාඨොති ථොමෙති.

"Sampannodātadāṭho" is the division of words for "sampanno-odāta-dāṭho." The meaning is "possessed of perfectly white teeth." "Sampanno" means "perfected." It is from the root 'pad', meaning 'to go', with the prefix 'saṃ' and the suffix 'ta', which becomes 'anna'. "Odāto" means pure, unblemished, and shining with a distinct color. It is from the root 'dā', meaning 'to cleanse', with the prefix 'ava' and the suffix 'ta'. "Dāṭho" is a special kind of tooth, that by which one bites food and so on. It is from the root 'daṃs', meaning 'to bite', with the suffix 'ṭha'; 'daṃs' becomes 'dā'. He whose teeth are perfect and pure is 'sampannodātadāṭho', the Sugata. For others, decayed teeth arise, and because of that, some teeth are black or discolored. But the Tathāgata has perfectly white teeth, endowed with a radiance that, shining forth, surpasses even the morning star. In the Pāḷi canon, however, the reading is "susukkadāṭho." This has the same meaning. Therefore, he is praised as "sampannodātadāṭho".

කනකසමතචොති සුවණ්ණෙන සදිසචම්මො. කනති දිබ්බති ඔභාසෙනාති කනකං. කනියති ඉච්ඡියති මනුස්සෙ හීති වා කනකං, සුවණ්ණං. කනධාතු දිත්තිගතිකන්තීසු අකපච්චයො, සංසදිසෙන අමති ගච්ඡති පවත්තතීති සමං. සංපුබ්බඅමධාතු ගතියං අ. තචති මංසං ඡාදෙති සංවරති වාති [Pg.188] තචො, තචති දිබ්බති සුවණ්ණොභාසෙනාති වා තචො, චම්මං. තචධාතු සංවරණදිත්තීසු අ. කනකෙන සුවණ්ණෙන සමො සදිසො තචො යස්සාති කනක සමතචො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං තචො කොචි නීලතචො සෙතතචො පීතතචො හොති, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන ජාතිහිඞ්ගුලකෙන මජ්ජිත්වා නිසදාය ඝංසිත්වා ගෙරුකපරිකම්මං කත්වා ඨපිත ඝනසුවණ්ණරූපකං විය කඤ්චනසදිසතචො හොති. පාළියං පන ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’ති වුත්තො. එත්ථ ච සුවණ්ණවණ්ණො විය වණ්ණො යස්සාති සුවණ්ණවණ්ණො, කඤ්චනෙන සන්නිභං සදිසං තචමස්සාති කඤ්චනසන්නිභත්තචොති වචනත්ථො කාතබ්බො. එත්ථ ච සුවණ්ණවණ්ණන්ති ඉමිනා තථාගතස්ස ඝනසිනිද්ධසණ්හසරීරතං දස්සෙති. කඤ්චනසන්නිභත්තචොති ඉමිනා ඡවිවණ්ණං දස්සෙති. අථ වා වෙවචනමෙතං පදද්වයං. තස්මා කනකසමතචොති ථොමෙති.

"Kanakasamataco" means having skin similar to gold. "Kanaka" (gold) is so called because it shines and gleams with radiance; or, because it is desired by people. It is from the root 'kan', in the senses of shining, moving, and desiring, with the suffix 'aka'. "Sama" is so called because it goes, moves, or proceeds together with what is similar. It is from the root 'am', meaning 'to go', with the prefix 'saṃ' and the suffix 'a'. "Taco" (skin) is so called because it covers and conceals the flesh; or, because it shines with the radiance of gold. It is from the root 'tac', in the senses of covering and shining, with the suffix 'a'. He whose skin is 'sama', similar, to 'kanaka', gold, is 'kanakasamataco', the Sugata. For while the skin of others may be blue, white, or yellow, it is not so for the Tathāgata. Rather, the Tathāgata’s skin is like a solid golden image that has been polished with the finest cinnabar, rubbed with a touchstone, and prepared with red ochre. In the Pāḷi canon, however, he is described as "suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco" (of golden color, with skin like gold). Here, the meaning of the words should be understood as: 'suvaṇṇavaṇṇo' is he whose color is like the color of gold, and 'kañcanasannibhattaco' is he whose skin is 'sannibha', resembling, gold. And here, by 'suvaṇṇavaṇṇo', the solid, lustrous, and fine nature of the Tathāgata's body is shown. By 'kañcanasannibhattaco', the complexion of his skin is shown. Or, these two terms are synonyms. Therefore, he is praised as 'kanakasamataco'.

නීලමුද්ධග්ගලොමොති නීලං උද්ධං අග්ගලොමොති පදච්ඡෙදො. නීලං උද්ධං අග්ගා කොටි හුත්වා මුඛසොභං උල්ලොකයමානො විය ඨිතලොමො, නීලානි උද්ධං අග්ගානි කොටීනි හුත්වා ඨිතානි ලොමානි යස්සාති නීලමුද්ධග්ගලොමො, සුගතො. යථා හි අඤ්ඤෙසං ලොමානි හෙට්ඨා අග්ගානි හුත්වා තිට්ඨන්ති, න එවං තථාගතස්ස. තථාගතස්ස පන ලොමානි ආවට්ටපරියොසානෙ උද්ධං අග්ගානි හුත්වා මුඛසොභං උල්ලොකයමානානි විය තිට්ඨන්ති. වුත්තඤ්හෙතං බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘උද්ධග්ගලොමො භවං ගොතමො. උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලාවට්ටානි පදක්ඛිණාවට්ටකජාතානී’’ති. තස්මා නීලමුද්ධග්ගලොමොති ථොමෙති.

"Nīlamuddhaggalomo" is the division of words for "nīlaṃ-uddhaṃ-agga-lomo." This means having hairs that stand with their blue tips turned upward, as if gazing upon the beauty of the face. He whose hairs are blue and stand with their tips turned upward is 'nīlamuddhaggalomo', the Sugata. For while the hairs of others stand with their tips pointing downward, it is not so for the Tathāgata. Rather, the Tathāgata’s hairs, at the end of their coils, stand with their tips turned upward, as if gazing upon the beauty of the face. For this is said in the Brahmāyu Sutta: “The Venerable Gotama has upward-pointing hairs. His hairs are born pointing upward, blue-black like collyrium, coiled in rings, turning to the right.” Therefore, he is praised as 'nīlamuddhaggalomo'.

සම්බුද්ධොති තථාගතො. සො හි අනඤ්ඤබුද්ධො හුත්වා සාමංයෙව චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති සම්බුද්ධොති වුච්චති. තස්ස [Pg.189] පන පදස්ස ථූලජිව්හොත්‍යාදීහි තීහි පදෙහි තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො.

The Perfectly Enlightened One is the Tathāgata. For he, not enlightened by another, awakens to the four truths by himself; thus he is called the Perfectly Enlightened One. Moreover, this word is connected with the three terms beginning with 'Thūlajivho' due to their having the same grammatical gender.

ථූලජිව්හොති මුදුදීඝපුථුල ජිව්හාය සම්පන්නොති අත්ථො. ගාථාබන්ධවසෙන හි මුදුදීඝසද්දලොපං කත්වා එවං වුත්තං. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘මුදුජිව්හා දීඝා ථූලා වණ්ණ සම්පන්නා’’ති. ථූලති බ්‍රූහතීති ථූලා, ජිව්හා. ථූලධාතු බුද්ධියං අ. ජීවති පාණං ධාරෙතීති ජිව්හා, රසනා. ජීවධාතු පාණධාරණෙ හපච්චයො. ජීවන්ති සත්තා එතෙන රසෙනාති ජීවිතං, ඡබ්බිධරසො. තං අව්හායතීති ජිව්හා, ජිව්හාපසාදරූපං. සම්භාරජිව්හා ඨානූපචාරෙන ලබ්භති. ජීවිතසද්දූපපද අව්හධාතු අව්හායනෙ අ. ජීවිතඅව්හාති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන විතසද්දලොපං කත්වා ජිව්හාති වුත්තං. ථූලා මහන්තා දීඝා මුදුකා ජිව්හා යස්සාති ථූලජිව්හො, සම්බුද්ධො. අඤ්ඤෙසඤ්හි ජිව්හා ථූලාපි හොති කිසාපි රස්සාපි ථද්ධාපි විසමාපි. තථාගතස්ස පන මුදුජිව්හා දීඝා පුථුලා වණ්ණ සම්පන්නා හොති. සො තං ලක්ඛණං පරියෙසිතුං ආගතානං බ්‍රහ්මායුබ්‍රාහ්මණාදීනං කඞ්ඛාවිනොදනත්ථං ජිව්හාය මුදුකත්තා තං ජිව්හං කථිනසූචි විය වට්ටෙත්වා උභොපි නාසිකාසොතානි පරාමසති, දීඝත්තා උභො කණ්ණසොතානි පරාමසති, පුථුලත්තා කෙසන්තපරියොසානං කෙවලම්පි නලාටං පටිච්ඡාදෙති, එවං තස්සා මුදුදීඝපුථුලභාවං පකාසෙන්තො කඞ්ඛාවිනොදෙති, එවං තිලක්ඛණසම්පන්නං ජිව්හං සන්ධාය ථූල ජිව්හොති ථොමෙති. පාළියං පන ‘‘පහූතජිව්හො’’ති පාඨො. අයමෙවත්ථො.

"Thūlajivho" means endowed with a soft, long, and broad tongue. It is stated thus due to the constraints of the verse, the words 'soft' and 'long' having been omitted. Therefore, it is said in the commentary: “The tongue is soft, long, broad, and endowed with beauty.” "Thūlā" is so called because it grows large. This is from the root 'thūl', meaning 'to grow', with the suffix 'a'. "Jivhā" (tongue) is so called because it sustains life; it is the organ of taste. This is from the root 'jīv', meaning 'to sustain life', with the suffix 'ha'. Beings live by this taste, which is 'jīvita' (life)—the six kinds of taste. That which calls for it is the 'jivhā', the sensitive matter of the tongue. The physical tongue is obtained by extension from its functional basis. The word 'jivhā' is formed from the root 'avhā', meaning 'to call', with the prefix 'jīvita'. Although it should be 'jīvita-avhā', the syllable 'vita' is elided by etymological rule, resulting in 'jivhā'. He whose tongue is large, long, and soft is 'thūlajivho', the Perfectly Enlightened One. For the tongues of others may be broad, thin, short, stiff, or uneven. But the Tathāgata’s tongue is soft, long, broad, and endowed with beauty. To dispel the doubt of the brahmin Brahmāyu and others who came to investigate this characteristic, he, by the softness of his tongue, rolls it out like a stiff needle and touches both his nostrils; by its length, he touches both his ears; and by its breadth, he covers his entire forehead up to the hairline. Thus, by displaying its softness, length, and breadth, he dispels their doubt. Referring to the tongue endowed with these three characteristics, he is praised as 'thūlajivho'. In the Pāḷi canon, however, the reading is "pahūtajivho" (ample tongue). This has the same meaning.

අථාති අත්ථන්තරත්ථෙ නිපාතො. තදඤ්ඤන්ති අත්ථො. සීහහනුකොති සීහස්ස හෙට්ඨා හනු විය පරිපුණ්ණ හනුකො. සීහසද්දත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. හනති ඔදනාදීනං වණ්ණවිසෙසං නාසෙතීති හනු. හනධාතු හිංසායං උ. සීහස්ස හෙට්ඨා හනු විය හනු යස්සාති සීහහනුකො[Pg.190], සම්බුද්ධො. සමාසන්තෙ කො. සීහස්ස හි හෙට්ඨිමහනුමෙව පරිපුණ්ණං හොති, න උපරිමං. තථාගතස්ස පන සීහස්ස හෙට්ඨිමං විය ද්වෙපි පරිපුණ්ණානි ද්වාදසියං පක්ඛස්ස චන්දසදිසානි හොන්ති. තස්මා සීහහනුකොති ථොමෙති.

"Atha" is a particle in the sense of a different matter. The meaning is "other than that." "Sīhahanuko" means one whose jaw is as full as a lion’s lower jaw. The meaning of the word 'sīha' has been explained previously. "Hanu" (jaw) is so called because it destroys the distinct form of food and so on. It is from the root 'han', meaning 'to harm', with the suffix 'u'. He whose jaw is like a lion’s lower jaw is 'sīhahanuko', the Perfectly Enlightened One. The 'ko' is a suffix at the end of the compound. For a lion, only the lower jaw is full, not the upper one. But for the Tathāgata, both jaws are full like a lion’s lower jaw, resembling the moon on the twelfth day of the lunar fortnight. Therefore, he is praised as 'sīhahanuko'.

ජාලිකප්පාදහත්ථොති කුසලෙන වඩ්ඪකිනා වාතපානෙ සම්මායොජිතජාලං විය චම්මෙන අප්පටිබද්ධහත්ථපාදඞ්ගුලන්තරො. ජලති දිබ්බතීති ජාලං, ජලධාතු දිත්තියං ණ. ජාලං අස්ස අත්ථි තස්මිං වා විජ්ජතීති ජාලිකං, වාතපානං. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණිකො. අථ වා ජාලං එව ජාලිකං. පජ්ජති ගච්ඡති එතෙනාති පාදො, චරණො. පදධාතු ගමනෙ ණ. තං තං භාරං හරතීති හත්ථො, කරො. හරධාතු හරණෙ ථො. ජාලිකං විය හත්ථපාදඞ්ගුලන්තරං යස්සාති ජාලිකප්පාදහත්ථො, සම්බුද්ධො. කුසලෙන වඩ්ඪකිනා වාතපානෙ සම්මායොජිතානි ජාලසදිසානි හත්ථපාදඞ්ගුලන්තරානි හොන්ති. න ච චම්මෙන පටිබද්ධඅඞ්ගුලන්තරානීති අත්ථො. එත්ථ ජාලිකප්පාදහත්ථඞ්ගුලන්තරන්ති වත්තබ්බෙ උත්තරපදලොපෙන එවං වුත්තං. චම්මෙන පටිබද්ධහත්ථපාදඞ්ගුලන්තරො හි ඵණහත්ථකො පුරිසදොසෙන උපහතො පබ්බජ්ජම්පි න ලභති. තථාගතස්ස පන චතස්සො හත්ථඞ්ගුලියො පඤ්චපි පාදඞ්ගුලියො එකප්පමාණා හොන්ති. තාසං එකප්පමාණ තාය යවලක්ඛණං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවිජ්ඣිත්වා තිට්ඨති. අථස්ස හත්ථපාදා කුසලෙන වඩ්ඪකිනා සම්මායොජිතජාලවාත පානසදිසා හොන්ති, තස්මා ජාලිකප්පාදහත්ථොති ථොමෙති. පාළියං පන ‘‘ජාලහත්ථපාදො’’ති පාඨො. අයමෙවත්ථො.

“Jālikappādahattho” means one whose hands and feet have spaces between the digits like a net, not bound by skin, just as a net is properly fitted by a skilled craftsman in a window. “Jāla” means to shine or glow, derived from the root 'jal' (to shine), with the suffix 'ṇa'. “Jālika” refers to that which has a net or in which a net exists—here, the window. The suffix 'ṇika' conveys the sense of possession. Alternatively, 'jālika' simply means the net itself. “Pāda” means that by which one moves or walks, derived from the root 'pad' (to go), with the suffix 'ṇa'. “Hattha” means that which carries burdens, the hand, derived from the root 'har' (to carry), with the suffix 'tha'. Thus, “Jālikappādahattho” refers to the Perfectly Enlightened One, whose spaces between the fingers and toes are like a net. The spaces between his fingers and toes are like a net skillfully constructed by a craftsman in a window, not bound by skin. Here, though it should be said “jālikappādahatthaṅgulantara,” it is expressed concisely by eliding the final word. For if a person's fingers and toes were webbed, like a cobra's hood, it would be a physical defect, and such a person would not even be able to go forth into monastic life. But in the case of the Tathāgata, the four fingers of the hand and the five toes of the foot are of equal length. Due to their being of equal length, they stand interpenetrating one another, like the characteristic of barleycorns. Thus, his hands and feet resemble a well-constructed net-like window made by a skilled craftsman. Therefore, he is praised as “Jālikappādahattho.” In the Pāli canon, however, the reading is “jālahatthapādo” (net-like hands and feet). This has the very same meaning.

නාථොති බුද්ධො කත්තුවසෙන. සො හි නාථති විනෙය්‍යානං හිතපටිපත්තිං යාචති, පරසන්තානගතං වා කිලෙසබ්‍යසං උපතාපෙති, පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නා ගතො[Pg.191]. සබ්බසත්තෙ වා ගුණෙහි ඊසති අභිභවති, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං වා ආසීසතීති නාථොති වුච්චති. වුත්තඤ්හි සද්දනීතියං ‘‘නාථධාතු යාචනෙ උපතාපෙ ඉස්සරියෙ ආසිසනෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු පවත්තතී’’ති.

Why is the Buddha called 'Nātha'? For he requests the beneficial practice for those who are to be trained; or he afflicts the disaster of defilements that has gone to the mental continuum of others; and he is endowed with supreme mastery of mind. Or, he is called 'Nātha' because he masters or surpasses all beings by means of his virtues, or because he wishes for the welfare and happiness of those who are to be trained. As it is said in the Saddanīti: 'The root nāth functions in four meanings: requesting, afflicting, exercising mastery, and wishing.'

තස්ස පන පදස්ස උණ්හීසසීසොතිපදෙන තුල්‍යලිඞ්ගත්තභාවෙන සම්බන්ධො. උණ්හීසසීසොති රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීස පට්ටො විය විරොචමානො පකතිමංසපිණ්ඩසඞ්ඛාතො උණ්හීසපට්ටසීසො. නලාටෙ නහියති බන්ධියතීති උණ්හීසො. උපුබ්බනහධාතු බන්ධනෙ, ඊසො. වණ්ණවිකාරො. වුත්තඤ්හි ජාලිනියං –

Moreover, this word is connected with the term “uṇhīsasīsa” due to their having the same grammatical gender. “Uṇhīsasīsa” means one who has a head with a protuberance, that protuberance being a natural mass of flesh, shining like a king's bound turban-band. “Uṇhīsa” is so-called because it is bound or fastened on the forehead. It comes from the root 'nah' (to bind) with the prefix 'u' and the suffix 'īsa', with an alteration of a letter. As it is said in the Jālinī:—

‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො,ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා;

ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගො,තදුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්ති’’න්ති.

“Addition of a letter, transposition of letters, and two others, alteration and loss of letters; the application of roots with an extended meaning—this is called the fivefold Nirutti.”

තත්ථ ච අවිජ්ජමානස්ස ආගමා වණ්ණාගමො නාම. විජ්ජමානඅක්ඛරානං හෙට්ඨුපරියායවසෙන වණ්ණවිපරියායො නාම. අඤ්ඤක්ඛරස්ස අඤ්ඤක්ඛරාපජ්ජනතා වණ්ණවිකාරො නාම. විජ්ජමානක්ඛරවිනාසො වණ්ණවිනාසො නාම. තත්ථ තත්ථ යථායොගං විසෙසත්ථයොගො ධාතූනං අත්ථාතිසය යොගො නාමාති අධිප්පායො. එත්ථ පන නකාරස්ස ණකාරං කතත්තා වණ්ණවිකාරොති දට්ඨබ්බො. මාලාදිං සියති බන්ධියතීති සීසො, උත්තමඞ්ගො. සිධාතු බන්ධනෙ ඊසො. රාජූනං උණ්හීසපට්ටෙන වෙඨිතසීසො විය සීසො යස්සාති උණ්හීසසීසො. අථ වා රාජූනං උණ්හීසං විය සබ්බත්ථ පරිමණ්ඩලසීසො යස්සාති උණ්හීසසීසො, නාථො.

Therein, the arrival of a non-existent letter is called 'vaṇṇāgamo' (letter addition). The inversion of existing letters, by way of their order, is called 'vaṇṇavipariyāyo' (letter transposition). The substitution of one letter for another is called 'vaṇṇavikāro' (letter alteration). The destruction of an existing letter is called 'vaṇṇavināso' (letter loss). The application of a special meaning or the application of an extended meaning to roots, here and there as is suitable, is the intention of 'atthātisayayogo' (application of extended meaning). Here, because 'ṇ' is made from 'n', it should be understood as 'vaṇṇavikāro' (letter alteration). 'It binds a garland, etc.'—thus, 'sīso', the head, the highest part. The root 'si' is in the sense of binding, with the suffix 'īsa'. 'One whose head is like the head of kings wound with a turban-band'—thus, 'uṇhīsasīso' (turban-headed). Or alternatively, 'one whose head, like the turban of kings, is round on all sides'—thus, 'uṇhīsasīso' (turban-headed), the Protector.

වුත්තඤ්හි බ්‍රහ්මායුසුත්තට්ඨකථායං ‘‘උණ්හීසසීසොති ඉදං පරිපුණ්ණනලාටඤ්චෙව පරිපුණ්ණසීසඤ්චාති ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච වුත්තං. තථාගතස්ස හි දක්ඛිණකණ්ණචූළිකතො පට්ඨාය මංසපටං [Pg.192] උට්ඨහිත්වා සකලං නලාටං ඡාදයමානං පූරයමානං ගන්ත්වා වාමකණ්ණචූළිකාය පතිට්ඨිතං. රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීසපට්ටො විය විරොචති. පච්ඡිමභවිකබොධිසත්තානං කිර ඉමං ලක්ඛණං විදිත්වා රාජූනං උණ්හීසපට්ටං අකංසු. අයං තාව එකො අත්ථො. අඤ්ඤෙ පන ජනා අපරිපුණ්ණසීසා හොන්ති. කෙචි කපිසීසා, කෙචි ඵලසීසා, කෙචි අට්ඨිසීසා, කෙචි තුම්බ සීසා, කෙචි පබ්භාරසීසා. තථාගතස්ස පන ආරග්ගෙන වට්ටෙත්වා ඨපිතං විය සුපරිපුණ්ණං උදකපුප්ඵුලසදිසං සීසං හොති. තත්ථ පුරිමනයෙන උණ්හීසවෙඨිතසීසො වියාති උණ්හීසසීසො. දුතියනයෙන උණ්හීසං විය සබ්බත්ථ පරිමණ්ඩල සීසොති උණ්හීසසීසො’’ති. තට්ටීකායඤ්ච ‘‘ද්වෙ අත්ථ වසෙ පටිච්ච වුත්තන්ති, යස්මා බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච පරිපුණ්ණ නලාටතාය පරිපුණ්ණසීසබිම්බතාය උණ්හීසසීසාති වුච්චන්ති. තස්මා තෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච උණ්හීසසීසොති වුත්ත’’න්ති වණ්ණෙති. තස්මා උණ්හීසසීසොති ථොමෙති.

In the commentary on the Brahmāyu Sutta, it is stated: “The term 'uṇhīsasīso' is used with reference to two matters: having a fully developed forehead and having a perfectly rounded head. For the Tathāgata, a fold of flesh rises from the top of the right ear, covering and filling the entire forehead before settling at the top of the left ear. It shines like a king's bound turban-band. It is said that, having seen this mark on Bodhisattas in their final existence, people fashioned turban-bands for kings. This is the first meaning. Other people, however, have imperfectly shaped heads. Some have heads like monkeys, some like fruits, some like bones, some like water pots, and some like mountain slopes. But the Tathāgata’s head is perfectly rounded, like a water bubble, as if shaped on a lathe. Thus, according to the first method, he is called 'uṇhīsasīso' because his head appears as if wrapped in a turban. According to the second method, his head is entirely circular like a turban, hence 'uṇhīsasīso.'” And in the subcommentary it is explained: “'It is said with reference to two matters'—because Buddhas and wheel-turning monarchs are called 'uṇhīsasīso' on account of their fully developed foreheads and their perfectly rounded head-orbs. Therefore, the term 'uṇhīsasīso' is used with reference to these two matters.” Thus, he is praised as “uṇhīsasīso.”

ඉතිගුණසහිතන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදිනා ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණගුණෙන සම්පන්නං. ඉතිඑවං වුත්තප්පකාරං ගුණං ඉතිගුණං. තෙන සහ ඉතො පත්තොති ඉතිගුණසහිතො, මහෙසී. අඤ්ඤෙ හි ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි සම්පන්නා න හොන්ති, චක්කවත්තිරාජානො මහාපුරිසලක්ඛණෙහි සම්පන්නාපි ඨපෙත්වා කොසොහිතවත්ථ ගුය්හලක්ඛණං අවසෙසෙහි සම්පන්නා හොන්ති. තථාගතොයෙව සබ්බමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො. තස්මා භගවන්තංයෙව ඉතිගුණසහිතන්ති ථොමනං අරහතීති වුත්තං හොති. තං මහෙසින්ති සීලක්ඛන්ධාදිකෙ ච නිබ්බානඤ්ච එසති ගවෙසතීති මහෙසී. තං මහෙසිං අහං තීහි ද්වාරෙහි නමාමි වන්දාමීති සම්බන්ධො.

Endowed with such virtues: this means endowed with the qualities of the thirty-two marks of a Great Man, in the manner described by such phrases as 'having the proportions of a banyan tree,' and so on. A quality described in this way is an 'itiguṇa' (such a virtue). He who has attained this is 'itiguṇasahito' (endowed with such virtues), the Great Seeker. For others are not endowed with the thirty-two marks of a Great Man; even wheel-turning monarchs, though endowed with the marks of a Great Man, are endowed with the remaining marks only after excluding the mark of the male organ being concealed in a sheath. Only the Tathāgata is endowed with all the marks of a Great Man. Therefore, it is said that the praise 'endowed with such virtues' is fitting only for the Blessed One. That 'Great Seeker' (mahesī) means one who seeks and searches for the aggregates of virtue and so on, and for Nibbāna. 'To that Great Seeker I bow, I pay homage with the three doors'—this is the connection.

පඤ්චවීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The explanation of the twenty-fifth homage verse is complete.

23. අයං [Pg.193] පන ඉමාසු තීසු ගාථාසු සඞ්ඛෙපත්ථයොජනා. බුද්ධො කත්තුභූතො නිග්‍රොධබිම්බො නිග්‍රොධස්ස පරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලසරීරො මුදුකරචරණො සණ්හහත්ථපාදො, බ්‍රහ්මඝොසො බ්‍රහ්මුනො සරො විය අට්ඨඞ්ගසම්පන්නසරවන්තො, එණිජඞ්ඝා එණිමිගස්ස ජඞ්ඝා විය සුවට්ටජාණුකො, කොසච්ඡාදඞ්ගජාතො උසභවාරණා දීනං අඞ්ගජාතො විය සුවණ්ණපදුමකණ්ණිකසදිසෙන වත්ථකොසෙන පටිච්ඡන්නෙන ගුය්හඞ්ගජාතෙන සමන්නාගතො, පුනරපි පුනඅපි, සුගතො බුද්ධො සුප්පතිට්ඨිතපාදො සුවණ්ණ පාදුකතලමිව භූමියං සමං සුට්ඨු පතිට්ඨිතපාදො, මූදො දාතුණ්ණලොමො භමුකන්තරෙ ජාතො සණ්හසුඛුමො සෙතො සුද්ධො උණ්ණලොමවන්තො, අථමපි තදඤ්ඤංඅපි, සුගතො බුද්ධො, බ්‍රහ්මුජුග්ගත්තභාවො බ්‍රහ්මුනො උජුඋග්ගත අත්තභාවො විය උජුමෙව අත්තභාවො, නීලක්ඛී අතිනීලනෙත්තෙන සමන්නාගතො, දීඝපණ්හි ආයතපණ්හි පරිපුණ්ණපණ්හි වා, සුඛුමමලඡවී සණ්හමලවිසුද්ධතචො සණ්හමල විරහිතතචො වා, ථොම්‍යරසග්ගසග්ගී ථොමිතබ්බසත්තර සහරණසහස්සන්හාරුඋද්ධග්ගිකා.

23. Now, this is the concise syntactical explanation of the meaning of these three verses. The Buddha, the agent, has the proportions of a banyan tree, his body being rounded like the circumference of a banyan tree; he has soft hands and feet, and delicate hands and feet. His voice is like Brahmā’s, possessing a voice endowed with eight components. His calves are like an antelope's, with well-rounded knees. His male organ is concealed in a sheath, being endowed with a private organ covered by a fleshy sheath resembling the pericarp of a golden lotus, like the generative organ of bulls, elephants, and so on. Furthermore, the Sugata, the Buddha, has well-established feet, his feet being well and evenly placed on the ground like the sole of a golden sandal. He possesses the ūrṇā-hair, a soft, fine, white, and pure hair that grows between his eyebrows. And also, the Sugata, the Buddha, has a body as straight as Brahmā's, his posture being perfectly upright like the upright posture of Brahmā. He has deep blue eyes, being endowed with intensely blue eyes. He has long heels, or projecting heels, or full heels. His skin is fine and unblemished, being delicate and pure, free from any subtle impurity. His body has seven convexities and upward-pointing body hairs.

24. ජිනො පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො, චත්තාලීසග්ගදන්තො සමචත්තාලීසඋත්තමදන්තො, සමකලපනජො කකචෙන ඡින්දිත්වා ඨපිතො විය සමදන්තො, අන්තරංසප්පපීනො ද්වින්නං අංසානං ඛන්ධානං අන්තරං වෙමජ්ඣෙ පරිපුණ්ණපිට්ඨිතලො, චක්කෙනඞ්කිතපාදො අට්ඨසතපාදචක්කලක්ඛණෙන ලක්ඛිත පාදතලො, අවිරළදසනො අවිවරදන්තෙන සම්පන්නො, මාරජි පඤ්චමාරජිතවා බුද්ධො, උස්සඞ්ඛපාදො පාදස්ස උපරි ඨිතෙන සඞ්ඛසදිසත්තා සඞ්ඛනාමිකෙන ගොප්ඵකෙන සමන්නාගතො, තිට්ඨන්තො ඨිතකොව නොනමන්තො අනමමානො හුත්වා උභයකරමුදුනා සුඛුමෙන හත්ථද්වයෙන ජණ්ණුකානි ජඞ්ඝානි ආමසන්තො පරිමජ්ජිතුං සක්කොන්තො, වට්ටක්ඛන්ධො සුවණ්ණාලිඞ්ගො [Pg.194] විය සමවට්ටිතගලිකො, ගොතරුණ පඛුමකො තංමුහුත්තජාතරත්තවච්ඡස්ස චක්ඛුභණ්ඩො විය විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩො, විප්පසන්නචක්ඛුභණ්ඩෙන සමන්නාගතො වා, සීහපුබ්බඩ්ඪකායො සීහස්ස පුබ්බඩ්ඪකායො විය පරිපුණ්ණකායො.

24. The Victorious One, the Buddha, has conquered the five Māras. He has forty supreme and evenly set teeth, as if cut and placed with a saw. The space between his shoulders is perfectly filled. The soles of his feet are marked with a wheel, possessing the sign of a wheel with one hundred and eight spokes. His teeth are without gaps. The conqueror of Māra, the Buddha, has conquered the five Māras. His ankles are prominent like conch shells. While standing erect, without bending, he is able to touch and stroke his knees with both of his soft and delicate hands. His neck is perfectly rounded like a golden drum. His eyelashes are like those of a young bull, and his eyes are exceedingly clear, like those of a newborn red calf. The front half of his body is like a lion's, his torso full and majestic.

25. සුගතො බුද්ධො, සත්තපීනො ද්විහත්ථපාදඅංසකූටඑකගලවසෙන සත්තසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණමංසිකො, දීඝඞ්ගුලි සමආයතහත්ථපාදඞ්ගුලි, අථ තදඤ්ඤං ලොම කූපෙකලොමො එකෙකලොමකූපෙ එකෙකජාතලොමො, සම්පන්නොදාතදාඨො සම්පන්නසුක්කදාඨො, කනක සමතචො සුවණ්ණෙන සදිසචම්මො නීලමුද්ධග්ගලොමො නීලං උද්ධං අග්ගා කොටි හුත්වා මුඛසොභං උල්ලොකයමානො විය ඨිතලොමො, සම්බුද්ධො තථාගතො, ථූලජිව්හො මුදුදීඝපුථුලජිව්හාය සම්පන්නො, අථ තදඤ්ඤං, සීහහනුකො සීහස්ස හෙට්ඨාහනු විය පරිපුණ්ණහනුකො, ජාලිකප්පාද හත්ථො කුසලෙන වඩ්ඪකිනා වාතපානෙ සම්මායොජිත ජාලං විය චම්මෙන අප්පටිබද්ධහත්ථපාදඞ්ගුලන්තරො, නාථො බුද්ධො, උණ්හීසසීසො රඤ්ඤො උණ්හීසපට්ටො විය විරොචමානො පකතිමංසපිණ්ඩසඞ්ඛාතො උණ්හීසපට්ටසීසො, ඉති ගුණසහිතං එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණගුණෙන සමන්නාගතං තං මහෙසිං බුද්ධං තීහි ද්වාරෙහි අහං නමාමි වන්දාමීති.

25. The Well-Gone One, the Buddha, is full in seven places—his two hands, two feet, two shoulders, and his trunk—being perfectly fleshy in these seven areas. His fingers and toes are long and of equal length. He has one hair per pore, with a single hair growing from each hair pore. He is endowed with perfectly white canine teeth. His skin has a golden hue, like that of fine gold. The hair on his head is dark blue with tips that curl upwards, as if gazing upon the beauty of his face. The Fully Enlightened One, the Tathāgata, is endowed with a soft, long, and broad tongue. His jaw is full, like that of a lion. His hands and feet are webbed, the skin between his fingers and toes being connected like a net skillfully fitted in a window by a master carpenter. The Protector, the Buddha, has a head with a cranial protuberance, radiant like a king's turban, appearing as a natural crown of flesh. Thus, endowed with these qualities, possessing the thirty-two marks of a great man as described, I bow down and pay homage to that Great Sage, the Buddha, through the three doors of action.

තීසු ගාථාසු සඞ්ඛෙපත්ථයොජනා සමත්තා.

The brief explanation of the meaning in these three verses is complete.

ඉමිස්සං පන නමක්කාරපාළියං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණං බුද්ධවචනපාළියං ආගතනයානුක්කමෙන න වුත්තං. ගාථාබන්ධවසෙන ඡන්දානුරක්ඛණත්ථමෙව පන නිග්‍රොධබිම්බොත්‍යාදිනා අක්කමෙන වුත්තං. තස්මා පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ වුත්තං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණක්කමං [Pg.195] සඞ්ඛෙපෙන දස්සයිස්සාම බහුස්සුතපඤ්ඤාවඩ්ඪනත්ථං.

In this Pāli text of homage, however, the thirty-two marks of a Great Man are not stated in the sequential order found in the Pāli of the Buddha's word. Rather, on account of the verse composition and for the sake of preserving the meter, they are stated out of order, beginning with 'nigrodhabimbo,' and so forth. Therefore, for the purpose of increasing the wisdom of the learned, we will briefly present the sequence of the thirty-two marks of a Great Man as stated in the Lakkhaṇa Sutta of the Pātheyyavagga.

1

1

. බුද්ධො සුප්පතිට්ඨිතපාදො 2. හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කජාතො 3. ආයතපණ්හි 4. දීඝඞ්ගුලි 5. මුදුතලුන හත්ථපාදො 6. ජාලහත්ථපාදො 7. උස්සඞ්ඛපාදො 8. එණිජඞ්ඝො 9. ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණුකානි පරිමසති 10. කොසොහිත වත්ථගුය්හො 11. සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො 12. සුඛුමච්ඡවී 13. එකෙකලොමකූපෙසු එකෙකලොමො 14. නීලමුද්ධග්ගලොමො 15. බ්‍රහ්මුජුගත්තො 16. සත්තුස්සදො 17. සීහපුබ්බඩ්ඪකායො 18. චිතන්තරංසො 19. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො 20. සමවට්ටක්ඛන්ධො 21. රසග්ගසග්ගී 22. සීහහනුකො 23. චත්තාලීසදන්තො 24. සමදන්තො 25. අවිරළදන්තො 26. සුසුක්කදාඨො 27. පහුත ජිව්හො 28. බ්‍රහ්මසරො 29. අභිනීලනෙත්තො 30. ගොප ඛුමො 31. උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදුතූල සන්නිභා 32. උණ්හීසසීසොති ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණස්ස කමො වෙදිතබ්බො. ඉමානි පන භගවතො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි පාරමීපුඤ්ඤකම්මෙන යථාරහං කම්මසරික්ඛකං ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බානි. තානි පන කම්මානි පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ වුත්තානි, තානි පනෙත්ථ ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බානීති.

1. The Buddha has well-planted feet. 2. On the soles of his feet, wheels are present. 3. His heels are long. 4. His fingers and toes are long. 5. His hands and feet are soft and tender. 6. His hands and feet are webbed. 7. His ankles are prominent. 8. His calves are like those of an antelope. 9. Standing erect, without bending, he can touch and stroke his knees with both palms. 10. His male organ is concealed in a sheath. 11. His complexion is golden, his skin like burnished gold. 12. His skin is delicate. 13. In each hair pore, there is a single hair. 14. The hair on his head is dark blue and curls upwards. 15. His body is as upright as Brahmā's. 16. He is well-fleshed in seven places. 17. The front part of his body is like a lion’s. 18. The space between his shoulder blades is filled out. 19. His proportions are like those of a banyan tree. 20. His shoulders are evenly rounded. 21. He possesses the supreme sense of taste. 22. His jaw is like a lion’s. 23. He has forty teeth. 24. His teeth are even. 25. His teeth are without gaps. 26. His canine teeth are exceedingly white. 27. His tongue is large. 28. His voice is like Brahmā’s. 29. His eyes are deep blue. 30. His eyelashes are like a cow’s. 31. Between his eyebrows grows the ūrṇā, white and soft like cotton down. 32. His head has a cranial protuberance. Thus the sequence of the thirty-two marks of a great man should be understood. Furthermore, it should be known that these thirty-two marks of the Blessed One are obtained through the meritorious deeds of the perfections, each in accordance with its corresponding action. These actions are described in the Lakkhaṇa Sutta of the Pātheyyavagga; they should be examined and understood from there.

තිස්සො වන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the three verses of homage is concluded.

26.

26.

බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො අතිදුලභතරො කා කථා බුද්ධභාවො,ලොකෙ තස්මා විභාවී විවිධහිතසුඛං සාධවො පත්ථයන්තා;

ඉට්ඨං අත්ථං වහන්තං සුරනරමහිතං නිබ්භයං දක්ඛිණෙය්‍යං,ලොකානං නන්දිවඩ්ඪං දසබලමසමං තං නමස්සන්තු නිච්චං.

The proclamation 'A Buddha! A Buddha!' is exceedingly rare; what then to say of the state of Buddhahood? Therefore, let the wise and good in the world, desiring various kinds of welfare and happiness, ever pay homage to Him—who brings the desired goal, is honored by gods and men, is fearless and worthy of offerings, who increases the joy of the worlds, the unequalled one possessing the ten powers.

26. එවං [Pg.196] සුගතන්තිආදීහි පඤ්චවීසතිවන්දනගාථාහි බුද්ධස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි තස්ස වන්දනෙ උය්‍යොජනං කරොන්තො ආහ බුද්ධො බුද්ධොතිඝොසො ත්‍යාදිගාථං. අයං පන සද්ධරාගාථාති දට්ඨබ්බො.

26. Having thus paid homage to the Buddha with the twenty-five verses of veneration beginning with 'Evaṃ sugata,' now, making an exhortation to pay homage to him, the author recites the verse starting with 'Buddho buddhotighoso.' This should be understood as the Saddharāgāthā.

තත්ථ පන ලොකෙ බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසො අතිදුලභතරො බුද්ධභාවො කා කථාති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ලොකෙති මනුස්සලොකෙ තිලොකෙ වා අනන්තචක්කවාළ ලොකෙ වා. බුද්ධො බුද්ධොතිඝොසොති බුද්ධො බුද්ධො ඉති කිත්තිසද්දො ථුතිසද්දො වා. ඝුසනං ඝොසො. ඝුසියති කථියතීති වා ඝොසො, කිත්තිසද්දො. ඝුසධාතු සද්දෙ ණ. අථ වා ඝුසියති ථවියතීති ඝොසො, ථුතිසද්දො. තෙන වුත්තං පාරාජිකණ්ඩට්ඨකථායං ‘‘කිත්තිසද්දොති කිත්තිඑව. ථුතිඝොසො වා’’ති. බුද්ධො බුද්ධො ඉති පවත්තො ඝොසො ථුතිඝොසොති බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො. අතිදුලභතරොති අතිවිය දුල්ලභතමො. දුල්ලභතරොති හි වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං ලකාරලොපෙන දුලභතරොති වුත්තං. දුක්ඛෙන ලභියතීති දුල්ලභො. දුපුබ්බලභධාතු ලභනෙ අ. අථ වා ලභස්ස අසමිද්ධන්ති දුල්ලභො, දුබ්භිජානෙය්‍ය අබ්‍යයීභාවසමාසොයං. දුසද්දො අසමිද්ධත්ථො, යථා දුබ්භික්ඛොති. අති විය දුල්ලභොති අතිදුලභො. තෙසං විසෙසෙන අතිදුල්ලභොති අතිදුලභතරො. බුද්ධා හි ලොකෙ කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසො අතිදුලභතරොති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං චූළවග්ගඛන්ධකෙ ‘‘ඝොසොපි ඛො එසො ගහපති දුල්ලභො ලොකස්මිං, යදිදං බුද්ධො බුද්ධො’’ති. යථා ච හි ලොකෙ උදුම්බරිකපුප්ඵං දුල්ලභං. චන්දම්හි සසකං හත්ථෙන ගණ්හිතුං. වායසානං ඛීරං, එවං බුද්ධභාවො අතිදුල්ලභතරොති වුත්තං හොති. අයං පන හීනූපමාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං අපදානපාළියං –

Therein, the syntactical connection is as follows: 'In the world, the proclamation "A Buddha! A Buddha!" is exceedingly rare; what then to say of the state of Buddhahood?' Here, 'in the world' refers to the human world, the three worlds, or the infinite cosmos. 'The proclamation "A Buddha! A Buddha!"' refers to the sound of fame or praise, 'A Buddha! A Buddha!' A proclamation (`ghoso`) is an announcement. Or, that which is proclaimed or spoken of is a `ghoso`, a sound of fame. The root is `ghusa`, 'to sound,' with the suffix `ṇa`. Alternatively, that which is praised is a `ghoso`, a sound of praise. Thus it is said in the commentary to the Pārājika: 'A sound of fame is fame itself, or a sound of praise.' The utterance 'A Buddha! A Buddha!' is a proclamation of praise; hence, `buddhobuddhotighoso`. 'Exceedingly rare' (`atidulabhataro`) means most exceedingly rare. Although `dullabhataro` ('rarer') should have been said, for the sake of preserving the meter, `dulabhataro` is stated with the elision of the letter 'l'. 'Difficult to obtain' (`dullabho`) is that which is obtained with difficulty. It is formed from the prefix `du-` and the root `labha` ('to obtain') with the suffix `a`. Alternatively, `dullabho` means 'the non-attainment of gain.' The prefix `du-` has the meaning of non-attainment or scarcity, as in `dubbhikkho` ('famine'). 'Exceedingly difficult' (`atidullabho`) means very rare. 'Most exceedingly rare' (`atidulabhataro`) means especially rare among those. For Buddhas arise in the world only from time to time. Therefore, it is said that the proclamation 'A Buddha! A Buddha!' is exceedingly rare. And this was stated in the Khandhaka of the Cūḷavagga: 'Householder, even this proclamation is rare in the world—that is, "A Buddha! A Buddha!"' And just as the udumbara flower is rare in the world, or catching the hare on the moon with one's hand, or the milk of crows, so too is the state of Buddhahood said to be exceedingly rare. This, however, should be understood as an inferior simile. And this was stated in the Pāli of the Apadāna—

‘‘උදුම්බරිකපුප්ඵංව[Pg.197], චන්දම්හි සසකං යථා;

වායසානං යථා ඛීරං, දුල්ලභං ලොකනායක’’න්ති ච;

දුල්ලභො බුද්ධුප්පාදො ලොකස්මි’’න්ති ච;

"Like an udumbara flower, like the hare in the moon, like milk from crows, so rare is a leader of the world." And: "Rare is the arising of a Buddha in the world."

කිඤ්චාපි හි ලොකෙ චක්කවත්තිරාජූනං උප්පජ්ජමානො දුල්ලභො. එකස්මිම්පි පන කප්පෙ චක්කවත්තිරාජානො අනෙකා උප්පජ්ජන්ති. තථාගතා පන ලොකෙ උප්පජ්ජමානාපි එකස්මිං කප්පෙ එක ද්විති චතු පඤ්ච බුද්ධායෙව උප්පජ්ජන්ති, න තදුත්තරි. යස්මා හි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ තථාගතසුඤ්ඤො හොති. තස්මා තථාගතස්සෙව කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනතො බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො අතිදුලභතරො කා කථා බුද්ධභාවොති වුත්තො. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා මහාපරිනිබ්බානසමයෙ ‘‘දෙවතා ආනන්ද උජ්ඣායන්ති. දුරාවතම්හා ආගතා තථාගතං දස්සනාය කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා. අජ්ජ රත්තියා පච්චූසසමයෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො ඔතරෙන්තො වා න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’ති.

Although in the world the arising of a wheel-turning monarch is rare, yet in a single eon many wheel-turning monarchs arise. However, regarding Tathāgatas, even though they arise in the world, in one eon only one, two, four, or five Buddhas arise, not more than that. For in incalculable eons the world is empty of a Tathāgata. Therefore, because a Tathāgata arises only occasionally, the proclamation "Buddha! Buddha!" is exceedingly rare; what is to be said of Buddhahood itself? This was also stated by the Blessed One at the time of the Great Final Nibbāna: "Ānanda, the deities are complaining, 'We have come from afar to see the Tathāgata, for only occasionally do Tathāgatas, Arahants, Perfectly Enlightened Buddhas, arise in the world. Yet tonight, in the last watch, the Tathāgata's final Nibbāna will take place. And this eminent monk stands before the Blessed One, screening him, so that we cannot get to see the Tathāgata in this final hour!'"

බුද්ධභාවොති බුද්ධස්ස භාවො. කා කථාති කිං වත්තබ්බොඑවාති අත්ථො. කස්මා පන බුද්ධො අතිදුල්ලභතරොති ච, බුද්ධො කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්තීති ච වුත්තං. නනු බුද්ධා ලොකෙ අනෙකා උප්පජ්ජන්තීති. සච්චමෙතං. බුද්ධො නාම පන අනෙකාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවාරෙන වා අනෙකාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යදිවසමාසසංවච්ඡරං වා අනෙකාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං වා දසපාරමියො ච පඤ්චමහාපරිච්චාගෙ ච පූරෙත්වාව භවිතුං සක්කොති, න එකෙකවාරාදිනා. අථ ඛො පන අන්තමසො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දසපාරමියො ච පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ ච පූරෙත්වාව බුද්ධො [Pg.198] භවිතුං සක්කොති. තස්මා බුද්ධො අතිදුල්ලභතරොති ච, බුද්ධා කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්තීති ච වුත්තන්ති.

"Buddhahood" is the state of a Buddha. "What is to be said?" means "what is there to say?" But why is it said that a Buddha is exceedingly rare and that a Buddha arises only occasionally? Is it not so that many Buddhas arise in the world? That is true. However, one can become a Buddha only after fulfilling the ten perfections and the five great sacrifices over many incalculable instances, or many incalculable days, months, and years, or many incalculable eons; not by a single instance and so on. Furthermore, one can become a Buddha only after fulfilling the ten perfections and the five great sacrifices for at least four incalculable eons and one hundred thousand more eons. Therefore, it is said that a Buddha is exceedingly rare and that Buddhas arise only occasionally.

එවං බුද්ධස්ස අතිදුල්ලභතරත්තා ච කදාචි කරහචි උප්පන්නත්තා චඑව බුද්ධොබුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස මහප්ඵලං හොති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ –

Thus, because a Buddha is exceedingly rare and arises only occasionally, for one who proclaims "Buddha! Buddha!" there is great fruit. This is stated in the Apadāna:

‘‘බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්සා’’ති.

"The joy that arises in the body of one who proclaims 'Buddha'—indeed, that joy is superior even to the whole of Jambudīpa."

තස්මාති යස්මා බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසො අතිදුල්ලභතරො, බුද්ධභාවො කා කථා. තස්මා. විභාවීති මෙධාවී. තෙ හි හිතාහිතං කාරණාකාරණං වා විසෙසෙන භාවෙති පකාසෙතීති විභාවා, පඤ්ඤා. විපුබ්බ භූධාතු සත්තායං ණ. සා එතෙසං අත්ථීති විභාවීති වුච්චන්ති, සාධවො ලබ්භති. තං පන සාධවොති පදෙ විසෙසනං.

Therefore: because the proclamation 'Buddha! Buddha!' is exceedingly rare, what is to be said of Buddhahood? Therefore. `Vibhāvī` means wise. For they make clear with distinction what is beneficial and harmful, or cause and non-cause; hence this is `vibhāvā`, wisdom. It is from the root `bhū` with the prefix `vi` in the sense of 'being,' with the suffix `ṇa`. Because they possess that wisdom, they are called `vibhāvī` (discerning); this refers to the virtuous (`sādhavo`). That word, however, is an adjective for the word `sādhavo`.

විවිධහිතසුඛන්ති නානප්පකාරං ලොකියලොකුත්තර සඞ්ඛාතං හිතසුඛං. තස්ස පන අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තං පන පත්ථයන්තාතිපදෙ කම්මං. සාධවොති සප්පුරිසා. තෙ හි සපරහිතං සාධෙති නිබ්බත්තෙතීති සාධවොති වුච්චති. සාධධාතු සංසිද්ධියං අවො. තස්ස පන පදස්ස නමස්සන්තූති පදෙන කත්තුභාවෙන සම්බන්ධො. පත්ථයන්තාති යාචන්තා. විවිධහිතසුඛං පත්ථයන්ති යාචන්තීති පත්ථයන්තා, සාධවො. පත්ථධාතු යාචනෙ අන්තො. යකාරාගමො. තං පන සාධවොතිපදෙ විසෙසනං. ඉට්ඨන්ති කාමයමානං. ඉච්ඡිතබ්බං කමිතබ්බන්ති ඉට්ඨං. ඉසුධාතු ඉච්ඡා කන්තීසු තපච්චයො. තස්ස රට්ඨො, ධාත්වන්තලොපො. අත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිඅත්ථං. අත්ථියති පත්ථියතීති අත්ථො, විපාකානිසංසඵලං. අත්ථධාතු යාචනායං අ[Pg.199]. අථ වා අසති භවති ඵලභාවෙනාති අත්ථො. අසධාතු භුවිම්හි ථ. තං පන පදද්වයං වහන්තන්තිපදෙ කම්මං. වහන්තන්ති ධාරකං. වහති හරතීති වහන්තො, බුද්ධො. වහධාතු වහනෙ පාපුණනෙ වා අන්තො. බුද්ධො හි සත්තානං ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛං ධම්මදෙසනාය ධාරෙතීති අත්ථො.

Various kinds of welfare and happiness (`vividhahitasukhaṃ`) means the manifold welfare and happiness designated as worldly and supramundane. Its meaning, however, has been stated below. That word is the object of `patthayantā`. The virtuous (`sādhavo`) means good people. They are called 'virtuous' because they accomplish and bring about their own and others' welfare. The root `sādha` is in the sense of accomplishment, with the suffix `avo`. That word is connected as the agent to the word `namassantū`. Desiring (`patthayantā`) means requesting. Because they desire and request various kinds of welfare and happiness, they are `patthayantā`, the virtuous. The root `pattha` is in the sense of requesting, with the suffix `anta` and the augment `ya`. That word, however, is an adjective for the word `sādhavo`. Wished for (`iṭṭhaṃ`) means desired. What is to be wished for and desired is `iṭṭhaṃ`. The root `isu` is in the senses of wishing and desiring, with the suffix `ta`. Benefit (`atthaṃ`) refers to benefits in this life and the next, and so on. It is `attho` because it is desired and sought; it is the result, benefit, and fruit. The root `attha` is in the sense of desiring, with the suffix `a`. Alternatively, it is `attho` because it exists as a result. The root `asa` is in the sense of being, with the suffix `tha`. That pair of words is the object of the word `vahantaṃ`. The bearer (`vahantaṃ`) means the supporter. He carries and bears, thus he is `vahanto`, the bearer, the Buddha. The root `vaha` is in the sense of carrying or reaching, with the suffix `anta`. For the Buddha supports the worldly and supramundane welfare and happiness of beings through the teaching of the Dhamma; this is the meaning.

සුරනරමහිතන්ති දෙවෙහි ච මනුස්සෙහි ච චතුපච්චයාදීහි පූජිතං. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං. ඉස්සරියකීළාදීහි සුරන්ති දිබ්බන්තීති සුරා, දෙවා. සුරධාතු දිත්තියං. අථ වා සුරන්ති ඊසන්ති දෙවිස්සරියං පාපුණන්ති විරොචන්ති චාති සුරා, දෙවා. සුන්දරා රා වාචා එතෙසන්ති වා සුරා, දෙවා. ඛන්ධසන්තානං නරන්ති නෙන්තීති නරා, මනුස්සා. නරධාතු නයනෙ අ. සුරා ච නරා ච සුරනරා. තෙහි මහිතබ්බා පූජිතබ්බාති සුරනරමහිතො, බුද්ධො. මහධාතු පූජායං ත. තං සුරනරමහිතං. නිබ්භයන්ති අභයං. භියතෙ භයං. නත්ථි භයං එතස්සාති නිබ්භයො, බුද්ධො. තං නිබ්භයං. තථාගතස්ස අට්ඨසු පරිසාසු කෙනචි කාරණෙන භයං හදයචලනං කම්පනං නත්ථීති අත්ථො.

'Honored by gods and humans' means worshipped by gods and humans with the four requisites and so on. Herein is the etymological explanation. Gods (`devā`) are called `surā` because they shine (`suranti`) or sport (`dibbanti`) with sovereignty, play, and so on. The root `sur` is in the sense of shining. Alternatively, gods (`devā`) are called `surā` because they shine (`suranti`), exercise lordship (`īsanti`), attain divine sovereignty, and radiate. Or they are called `surā` because they have beautiful speech. Humans (`manussā`) are called `narā` because they lead the continuity of the aggregates. The root `nar` is in the sense of leading, with the suffix `a`. Gods and humans are `suranarā`. He who is to be honored and worshipped by them is `suranaramahito`, honored by gods and humans, that is, the Buddha. The root `mah` is in the sense of worship, with the suffix `ta`. That one honored by gods and humans. 'Fearless' means without fear. Fear is that by which one is frightened. He for whom there is no fear is `nibbhayo`, the fearless one, that is, the Buddha. That fearless one. The meaning is that for the Tathāgata there is no fear, no trembling of heart, no shaking in the eight assemblies for any reason whatsoever.

දක්ඛිණෙය්‍යන්ති පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බඋත්තමදානාරහං. දාතබ්බාති දක්ඛිණා, දෙය්‍යධම්මවත්ථු. දාධාතු දානෙක්ඛිණපච්චයො. අථ වා දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතාය සත්තා යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහීති දක්ඛිණා, පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බදානං. දක්ඛධාතු වඩ්ඪනෙයු, තං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, බුද්ධො. අරහතිතද්ධිතෙ ණෙය්‍යො. අථ වා දක්ඛිණාය හිතං අනුරූපං මහප්ඵලකරණතාය විසොධෙතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, බුද්ධො. විසොධෙතිතද්ධිතායං. බුද්ධොයෙව හි දක්ඛිණාය මහප්ඵලකරණවසෙන ච, විසොධනවසෙන ච, දෙවසක්කබ්‍රහ්මෙහි ච, කොසලරාජාදීහි ච, අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨාදීහි ච පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බං උත්තමදානං විසෙසෙන අරහති, තස්මා දක්ඛිණෙය්‍යන්ති ථොමෙති.

'Worthy of offerings' means worthy of the supreme gift that should be given with faith in the world beyond. What is to be given is an offering (`dakkhiṇā`), an object that is a religious gift. The root `dā` in the sense of giving takes the suffix `khiṇa`. Alternatively, an offering (`dakkhiṇā`) is so called because by it beings prosper (`dakkhanti`) and grow (`vaḍḍhanti`) with the attainments they desire; it is a gift to be given with faith in the world beyond. The root `dakkh` is in the sense of prospering. He who is worthy of that is `dakkhiṇeyyo`, worthy of offerings, that is, the Buddha. The taddhita suffix `ṇeyya` is in the sense of 'worthy of'. Alternatively, he is `dakkhiṇeyyo` because he purifies the offering, making it beneficial, suitable, and greatly fruitful. The taddhita suffix here is in the sense of 'purifying'. For it is the Buddha alone who, by way of making the offering greatly fruitful and by way of purifying it, is especially worthy of the supreme gift to be given with faith in the world beyond by gods, Sakka, Brahmā, the king of Kosala and others, and the householder Anāthapiṇḍika and others. Therefore he is praised as 'worthy of offerings'.

ලොකානන්ති [Pg.200] සත්තලොකානං. තස්ස පන අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. නන්දිවඩ්ඪන්ති පීතියා වඩ්ඪාපෙන්තං. නන්දියතෙ නන්දි. භාවසාධනොයං. නන්දධාතු සමිද්ධියං නන්දනෙ වා ඉ. පීතියා අධිවචනමෙතං. සා වඩ්ඪෙති බුද්ධෙතීති නන්දිවඩ්ඪො, බුද්ධො. නන්දිසද්දූපපදවඩ්ඪධාතු වඩ්ඪනෙ අ. බුද්ධො හි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාසීතානුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණසම්පන්නෙන ච සබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිගුණසම්පන්නෙන ධම්මදෙසනාය ච ලොකෙ සබ්බසත්තානං පීතිං වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. සබ්බසත්තානඤ්හි බුද්ධදස්සනෙ ධම්මසවනෙ ච තිත්තො නත්ථි, තස්මා ලොකානං නන්දිවඩ්ඪන්ති ථොමෙති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානට්ඨකථායං ‘‘පකතියාඑව හි බුද්ධදස්සනෙ පුණ්ණචන්දසමුද්දරාජදස්සනෙ අතිත්තො ලොකොති. කථං පන සබ්බසත්තානං බුද්ධදස්සනෙ අතිත්තො හොතී’’ති. බුද්ධස්ස පන බාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාදීහි සීලාදිඅසාධාරණගුණෙහි ච අධික සම්පන්නො හුත්වා සබ්බදෙවමනුස්සෙහි අතිවිරොචමානත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා තාවතිංසෙ –

'Of the worlds' means of the world of beings. But its meaning has already been stated. 'Increaser of joy' means one who makes joy increase. Joy (nandi) is that by which one rejoices. This is a derivation in the abstract sense. The root 'nand' is in the sense of prospering or delighting, with the suffix 'i'. This is a synonym for joy (pīti). He increases or awakens that joy, thus he is 'Nandivaḍḍha,' the increaser of joy, that is, the Buddha. The root 'vaḍḍh,' meaning to increase, is preceded by the word 'nandi' and takes the suffix 'a'. The meaning is that the Buddha, endowed with the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, and the qualities of omniscience and so on, increases the joy of all beings in the world through his teaching of the Dhamma. For no beings are ever satiated by seeing the Buddha or hearing the Dhamma. Therefore, he is praised as 'the increaser of joy for the worlds.' This has been said in the commentary to the Apadāna: 'By nature, the world is never satiated by seeing the Buddha, just as it is not satiated by seeing the full moon or the ocean.' 'But how is it that all beings are never satiated by seeing the Buddha?' Because the Buddha, being endowed with the thirty-two marks of a great man and so on, and with unique qualities such as moral virtue, shines forth exceedingly among all gods and humans. This was stated by the Blessed One in the Tāvatiṃsa heaven:

‘‘න කොචි දෙවො වණ්ණෙන, සම්බුද්ධං අතිරොචති;

සබ්බෙ දෙවෙ අධිග්ගය්හ, සම්බුද්ධොව විරොචතී’’ති.

'No god surpasses the Perfectly Enlightened One in splendor; having surpassed all the gods, the Perfectly Enlightened One alone shines forth.'

දසබලන්ති අඤ්ඤෙහි පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකෙහි අසාධාරණෙන දසකායබලෙන ච දසඤාණබලෙන සම්පන්නං. තඤ්හි කෙහිචි විරුද්ධෙහි කාරණෙහි බලන්ති න කම්පෙන්තීති බලන්ති වුච්චති. අථ වා බලන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති බලං, කායබලං. බලධාතු පාණෙ අ. බලන්ති භාරං වහිතුං සක්කුණන්තීති වා බලං, බලන්ති ජානන්ති සබ්බධම්මන්ති බලං, ඤාණ බලං. දසබලඤ්ච දසබලඤ්ච දසබලානි එකසෙසනයෙන. තානි යස්ස සොති දසබලො, බුද්ධො. ඉධ පන සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තොපි විසෙසට්ඨානියත්තා භගවතො දසකායබලානි ච, දසඤාණබලානි ච අධිප්පෙතානි. තෙසං පන සරූ පත්ථං නයනසුභගකායඞ්ගන්ත්‍යාදි ගාථාවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

'Possessor of the Ten Powers' means endowed with the ten bodily powers and the ten powers of knowledge, which are not shared with other Paccekabuddhas and noble disciples. It is called 'power' (bala) because it cannot be shaken by any opposing causes. Alternatively, 'power' is that by which one lives or maintains life; this is bodily power. The root 'bal' is in the sense of living, with the suffix 'a'. Or 'power' is the ability to bear a burden; or 'power' is that by which one knows all dhammas; this is the power of knowledge. 'Ten powers and ten powers' becomes 'ten powers' (dasabalāni) by the principle of ellipsis. He who possesses these is 'Dasabalo,' the Possessor of the Ten Powers, that is, the Buddha. Here, however, although spoken of in a general way, what is specifically intended are the ten bodily powers and the ten powers of knowledge of the Blessed One. But their nature and purpose have already been described in the commentary on the verse beginning 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ'.

අසමන්ති [Pg.201] සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං. නත්ථි සමො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අසමො, බුද්ධො. තං අසමං. තන්ති තාදිසං ගුණසම්පන්නං බුද්ධං. නිච්චන්ති සතතං සමිතං සබ්බකාලං නිරන්තරන්ති අත්ථො. නමස්සන්තූති අභිවන්දන්තූති.

'Unequaled' means not similar to anyone in respect of qualities such as moral virtue. There is no person equal or similar to him, thus he is 'asamo,' the Unequaled One, that is, the Buddha. That Unequaled One. 'That one' (taṃ) means that Buddha, so endowed with qualities. 'Always' (niccaṃ) means constantly, continually, at all times, without interruption. 'Let them pay homage' (namassantu) means 'let them revere'.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. ලොකෙ තිලොකෙ මනුස්සලොකෙ වා, බුද්ධොබුද්ධොතිඝොසො බුද්ධො බුද්ධොඉති කිත්තිසද්දො ථුතිසද්දො වා, අතිදුලභතරො අතිවිය දුල්ලභතමො, බුද්ධභාවො බුද්ධස්ස භාවො, කා කථා කිංවත්තබ්බො එව, තස්මා බුද්ධොබුද්ධොති ඝොසස්ස අතිදුල්ලභතරත්තා, විභාවී මෙධාවී විවිධහිතසුඛං නානප්පකාරං ලොකියලොකුත්තරසඞ්ඛාතං හිතසුඛං පත්ථයන්තා යාචන්තා, සාධවො සප්පුරිසා ඉට්ඨං කාමයමානං, අත්ථං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිඅත්ථං, වහන්තං ධාරකං, සුරනරමහිතං දෙවමනුස්සෙහි පූජිතං, නිබ්භයං අභයං අසන්තාසං වා, දක්ඛිණෙය්‍යං පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බඋත්තමදානාරහං, ලොකානං සත්තලොකානං නන්දිවඩ්ඪං පීතියා වඩ්ඪාපනෙන්තං. දසබලං අසාධාරණෙන දසකායඤාණබලෙන සම්පන්නං, අසමං සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං තං තාදිසං ගුණසම්පන්නං බුද්ධං නිච්චං සතතං සමිතං සබ්බකාලං නිරන්තරං, නමස්සන්තු අභිවන්දන්තූති.

Herein is the concise construction: In the world—or in the three worlds, or in the human world—the cry 'A Buddha! A Buddha!' or the sound of his fame and praise, is exceedingly rare, most difficult to find. What then needs to be said of the state of Buddhahood itself? Therefore, because the cry 'A Buddha! A Buddha!' is exceedingly rare, let discerning and wise people, good and virtuous people who desire and seek various kinds of welfare and happiness—both worldly and supramundane—always, constantly, continually, at all times, without interruption, pay homage to that Buddha who is: the bearer of the desired goal, that is, the goal of this life and the life to come; honored by gods and humans; fearless, without dread or terror; worthy of offerings, worthy of the supreme gift to be given with faith in the world beyond; the increaser of joy for the worlds, for the world of beings; the Possessor of the Ten Powers, endowed with the ten unshared bodily and knowledge powers; the Unequaled One, dissimilar to any other in respect of qualities such as moral virtue.

ඡබ්බීසතිමවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the twenty-sixth verse of homage is completed.

27.

27.

පුඤ්ඤෙනෙතෙන සොහං නිපුණමති සතො සම්පරායෙ ච තිත්තො,දක්ඛො දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො අවිකලවීරියො භොගවා සංවිභාගී;

තික්ඛො [Pg.202] සූරො ධිතත්තො සපරහිතධරො දීඝජීවී අරොගො,ධඤ්ඤො වණ්ණො යසස්සී අතිබලවධරො කිත්තිමා ඛන්තුපෙතො.

By this merit, in the future life may I be of subtle intellect, mindful, and content; skilled, of upright view and wisdom, of unimpaired energy, wealthy, and one who shares; sharp, heroic, resolute, upholding my own and others' welfare, long-lived, and free from illness; fortunate, of good complexion, renowned, possessing great strength, famous, and endowed with patience.

28.

28.

සද්ධො දාතඞ්ගුපෙතො පරමසිරිධරො දිට්ඨධම්මෙ විරත්තො,ලජ්ජී කල්‍යාණමිත්තො අභිරතකුසලො පඤ්චසීලාදිරක්ඛො;

අප්පිච්ඡො අප්පකොධො අතිවුජුහදයො ඉද්ධිමා අප්පමෙය්‍යො,පාසංසො පෙමවාචො සුජනගුණවිදූ මාමකො සො භවෙය්‍යං.

Faithful, endowed with the factors of giving, bearing supreme glory, dispassionate towards things seen in this life; conscientious, a good friend, delighting in the wholesome, a guardian of the five precepts and so on; of few wishes, with little anger, with an exceedingly upright heart, possessing spiritual power, immeasurable; praiseworthy, of affectionate speech, a knower of the qualities of good people—may I become such a one.

27. එවං බුද්ධො බුද්ධොති ඝොසොත්‍යාදිගාථාය බුද්ධවන්දනෙ උය්‍යොජනං කත්වා ඉදානි සුගතන්ත්‍යාදීහි ගාථාහි බුද්ධං වන්දිත්වා පණිධිං කරොන්තො ආහ පුඤ්ඤෙනෙතෙන සොහන්ත්‍යාදි ගාථාද්වයං. අයං පන ගාථාද්වයම්පි සද්ධරාගාථාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ පඨමගාථායං සොඅහං එතෙන පුඤ්ඤෙන සම්පරායෙ නිපුණමති ච සතො ච…පෙ… ඛන්තුපෙතො ච භවෙය්‍යන්ති සම්බන්ධො. සොහන්ති සො අහං. බුද්ධස්ස නමක්කාරො සොඅහන්ති අත්ථො. එතෙන පුඤ්ඤෙනාති ඉමිනා බුද්ධවන්දනපුඤ්ඤකම්මෙන අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. පුධාතු සොධනෙ ණ්‍ය. පුඤ්ඤන්ති ච ඉධ පන බුද්ධපණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා අධිප්පෙතා. සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්ම වෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිංසාධෙති චාති අත්ථො ච වෙදිතබ්බො. සම්පරායෙ චාති එත්ථ [Pg.203] චසද්දො අට්ඨානයොගො. සො ච නිපුණමතිත්‍යාදීසු පදෙසු යොජෙතබ්බො. සම්පරායෙති පරලොකෙ. සො හි සම්පරායිතබ්බා උපගමිතබ්බා එත්ථ සත්තෙහීති ච, කම්මකිලෙසවසෙන සත්තෙහි සම්පරායිතබ්බා පාපුණිතබ්බාති වා එත්ථාති ච සම්පරායොති වුච්චති. සංපරිපුබ්බ අයධාතු හි ගතියං ණ. අථ වා කම්මවසෙන අභිමුඛො සම්පරෙති ගච්ඡති පවත්තතීති සම්පරායොති වුච්චති. සංපුබ්බපරධාතු ගතියං ණ්‍ය. ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තීතිආදීසු විය හි චුරාදි ගණවසෙන පරසද්දං ගතියමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ. තස්මිං සම්පරායෙ.

27. Thus, having made the dedication in the homage to the Buddha with the verse beginning 'Evaṃ buddho buddhoti ghoso,' now, having paid homage to the Buddha with the verses beginning 'sugataṃ,' etc., while making an aspiration, he recites the two verses beginning 'puññenetena sohaṃ.' These two verses should be understood as verses of faith and devotion. Therein, in the first verse, the construction is: 'By this merit, may I in the future life be of subtle intellect and mindful... and endowed with patience.' 'Sohaṃ' means 'so ahaṃ' (that I). The meaning is 'that I who have paid homage to the Buddha.' 'By this merit' means by this meritorious kamma of venerating the Buddha. 'Merit' (puñña) is so called because it purifies its agent. The root 'pu' is in the sense of purifying, with the suffix '-ṇya'. And here by 'merit' is intended the wholesome volition that accomplishes the act of bowing to the Buddha. And it should be understood that this volition, because of the excellence of the field of merit and the disposition of the venerator and the one venerated, becomes experienceable in this very life. By providing support for the kamma whose sign is the attainment of whatever has been acquired, it wards off obstructive, oppressive, and destructive kammas that would interrupt the continuity of the resultant produced by that good kamma, and it brings about the non-occurrence of obstacles such as disease, which are caused by them and which obstruct the achievement of what is desired. In 'samparāye ca,' the particle 'ca' is for connection and should be connected with the words 'nipuṇamati,' etc. 'Samparāye' means in the future life. It is called 'samparāya' because beings must go towards it or approach it; or because beings must go towards it or attain it on account of kamma and defilements. The root 'i' (to go), preceded by 'saṃ' and 'pari', is in the sense of motion, with the suffix '-a'. Alternatively, it is called 'samparāya' because one proceeds, goes, or moves forward towards it on account of kamma. The root 'par' with the prefix 'saṃ' is in the sense of motion, with the suffix '-ṇya'. For just as in passages like, 'Thus, Ānanda, wholesome moral virtues lead progressively to the highest,' knowers of grammar accept the word 'para' in the sense of motion, according to the Curādi group of roots. In that future life.

නිපුණමතීති සණ්හසුඛුමපඤ්ඤවා ච. සණ්හසුඛුමං අත්ථන්තරං පටිවිජ්ඣනසමත්ථාය පඤ්ඤාය සම්පන්නො ච වා. එත්ථ ච නිපුණසද්දො සණ්හසුඛුමවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. හිතාහිතං මනති ජානාතීති මති, පඤ්ඤා. මනධාතු ඤාණෙති. නිපුණා සණ්හා මති පඤ්ඤා යස්ස මෙති නිපුණමති. සතොති සතිමා ච. සරතීති සති, සරධාතු චින්තායන්ති. සා අස්ස මෙ අත්ථීති සතො. තිත්තොති තප්පනො ච. යථාලද්ධවත්ථුනා සන්තුට්ඨො චාති අත්ථො. තිසනං තප්පනං තිත්තො. තිසධාතු තප්පනෙ තපච්චයො. සකාරස්ස තොආදෙසො. යථාලාභ සන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තො සො චාති තිවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුට්ඨොති වුත්තං හොති.

“Subtle-minded” means endowed with subtle and refined wisdom. Or, endowed with wisdom capable of penetrating a subtle and refined meaning. Here, the word “subtle” is a term for what is subtle and refined; it is an underived stem. “Mati” is that by which one knows what is beneficial and what is harmful; it means wisdom. The root “man” is in the sense of knowing. “Subtle-minded” is one whose “mati,” that is, wisdom, is subtle and refined. “Mindful” means possessing mindfulness. “Mindfulness” is that which remembers; the root “sara” is in the sense of thinking. One who has it is “mindful.” “Content” means being satisfied. The meaning is: being satisfied with whatever one has obtained. “Titto” is from “tisanaṃ,” satisfying. The root “tis” is in the sense of satisfying, with the suffix “-ta.” The “s” is changed to “t.” It is said that he is satisfied by means of the threefold contentment: contentment with whatever one gets, contentment according to one’s strength, and contentment according to what is suitable.

දක්ඛොති තං තං කිච්චෙ ඡෙකො ච කුසලො ච වා. සො හි කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො. දක්ඛධාතු සීඝත්ථෙ අ. දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤොති දිට්ඨිඋජුපඤ්ඤොති පදච්ඡෙදො. උජු දිට්ඨිපඤ්ඤාය සමන්නාගතොති අත්ථො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු දිට්ඨිජ්ජු පඤ්ඤොති පාඨො. දිට්ඨිඋජුපඤ්ඤොති පදච්ඡෙදො, සොයෙ වත්ථො[Pg.204]. උජූති අකුටිලභාවෙන භවතීති උජු, අජ්ජවො. උජුධාතු අජ්ජවෙ ක්වි. අථ වා අරති අකුටිලභාවෙන පවත්තතීති උජු, අවඞ්කො. අරධාතු ගතියං ජුපච්චයො. අරිස්ස උආදෙසො. සම්මා පස්සතීති දිට්ඨි, මති. දිසධාතු පස්සනෙ තපච්චයො. තස්ස රට්ඨාදෙසො. ධාත්වන්තලොපො ච ඊ ච. උජු අජ්ජවා දිට්ඨි මති දිට්ඨුජු විසෙසනපරනිපාතවසෙන. පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා. පපුබ්බඤාධාතු අවබොධනෙ අ. උජුදිට්ඨි ච උජුපඤ්ඤා ච යස්ස මෙති දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො, පුග්ගලො. අවිකලවීරියොති අනූනවීරියො ච පරිපුණ්ණවීරියො චාති අත්ථො. විහීනං කරොතීති විකලො. විපුබ්බකරධාතු කරණෙ අ. රස්සලො. වීරානං කම්මං වීරියං. අවිකලං අනූනං වීරියං අස්සමෙති අවිකලවීරියො. න සක්කා කුසීතෙනෙව නවලොකුත්තරධම්මා ලද්ධුං, ආරද්ධවීරියෙනෙව සක්කා. තස්මා අවිකලවීරියොති පත්ථෙතීති වුත්තං හොති.

“Skilled” means clever and proficient in this or that task. For he proceeds quickly, without sluggishness, in wholesome deeds and in other duties and non-duties; thus he is “skilled.” The root “dakkh” is in the sense of swiftness, with the suffix “-a.” “Of upright view and wisdom” is divided into the words “diṭṭhi-uju-pañño.” The meaning is: endowed with upright view and wisdom. In some books the reading is “diṭṭhijju pañño.” The word division is “diṭṭhi-uju-pañño”; this is the meaning. “Upright” (uju) is that which is so in the sense of not being crooked; it means straight. The root “uju” is in the sense of straightness, with the suffix “-kvi.” Or, “uju” is that which proceeds without crookedness; it means unbent. The root “ar” is in the sense of going, with the suffix “-ju.” The “a” of “ar” is changed to “u.” “View” (diṭṭhi) is that by which one sees correctly; it means understanding. The root “dis” is in the sense of seeing, with the suffix “-ti,” which becomes “-ṭṭhi” through phonetic changes. “Upright” (uju) means straight (ajjavā); “view” (diṭṭhi) means understanding (mati). The compound “diṭṭhuju” is formed by the irregular placement of the adjective. “Wisdom” (paññā) is that by which one knows in detail, that is, understands things in terms of impermanence, etc. The root “ñā” with the prefix “pa-” is in the sense of understanding, with the suffix “-a.” “Of upright view and wisdom” is a person whose view is upright and whose wisdom is upright. “Of unimpaired energy” means one whose energy is not deficient but is complete. “Impaired” is that which makes something deficient. The root “kar” with the prefix “vi-” is in the sense of making, with the suffix “-a,” and with shortening of the vowel. “Energy” is the action of heroes. “Of unimpaired energy” is one who has unimpaired, not deficient, energy. It is not possible to attain the nine supramundane states through laziness; it is possible only through aroused energy. Therefore, it is said that one should aspire to be “of unimpaired energy.”

භොගවාති භුඤ්ජිතබ්බසම්පත්තිසුඛෙන සම්පන්නො ච. භුඤ්ජිතබ්බොති භොගො, සම්පත්ති. භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු ණ. භොගො අස්ස මෙ අත්ථීති භොගවා. සංවිභාගීති සංවිභජනසීලො ච සංවිභජනසම්පන්නො ච වා, සංවිභජති සීලෙනාති සංවිභාගී. සංවිභජනසීලොති වා සංවිභාගී, සංවිභජිතුං සීලමස්සාති වා සංවිභාගී. සංවිභාගෙ සීලමස්සාති සංවිභාගී. අයං තස්සීලත්ථො. සංවිභජති ධම්මෙනාති සංවිභජනධම්මොති වා. සංවිභජිතුං ධම්මො අස්සාති වා, සංවිභජනෙ ධම්මො අස්සාති වා සංවිභාගී. අයං තද්ධම්මත්ථො. සංවිභජනං සාධුකාරො අස්ස අත්ථි. සාධුකාරිනා සංවිභජතීති වා, සංවිභජිතුං සාධුකාරීති වා, සංවිභජනෙ සාධුකාරීති වා සංවිභාගී. අයං තස්සා ධුකාරත්ථො. සංවිපුබ්බ භජධාතු විභාගෙ ණ. ජස්ස ගො. අථ වා සංවිභජනං සංවිභාගො. සො මෙ අස්ස අත්ථීති සංවිභාගී[Pg.205]. අස්සථ්‍යත්ථෙ ඊ. පරෙසං යාචකානං අන්නාදිදානවත්ථුං නිච්චං පරිච්චජනකාරීති වුත්තං හොති.

“Wealthy” means endowed with the happiness of possessions to be enjoyed. “Possessions” are what is to be enjoyed; it means wealth. The root “bhuj” is in the sense of protecting and using, with the suffix “-ṇa.” “He has possessions,” therefore he is “wealthy.” “A sharer” means one who is habitually a sharer, or one endowed with the habit of sharing. He shares by habit, thus he is a sharer. Or, sharing is his habit, thus he is a sharer. Or, he has the habit of sharing, thus he is a sharer. This is the meaning in the sense of habit. Or, he shares in accordance with the Dhamma, thus he has the nature of sharing. Or, sharing is his nature, thus he is a sharer. Or, he has the nature for sharing, thus he is a sharer. This is the meaning in the sense of nature. He has the good practice of sharing. Or, he shares as a good practice. Or, he is one who does well in sharing. Or, he does well in sharing, thus he is a sharer. This is the meaning in the sense of good practice. The root “bhaj” with the prefix “saṃvi-” is in the sense of dividing, with the suffix “-ṇa.” The “j” is changed to “g.” Or, “sharing” is “saṃvibhāgo.” “He has this,” therefore he is “a sharer.” The suffix “-ī” is in the sense of “he has.” It is said that he is one who constantly gives away items for giving, such as food, to others, to beggars.

තික්ඛොති තික්ඛප්පඤ්ඤවා ච නිසානපඤ්ඤවා වා. තිජනං නිසනං තික්ඛා, පඤ්ඤා. තිජධාතු නිසානෙ ඛ. ජස්ස කො. තික්ඛා පඤ්ඤා මෙ අස්ස අත්ථීති තික්ඛො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණො. තික්ඛ පඤ්ඤාය සම්පන්නො චාති අත්ථො. පඤ්ඤාය ච සබ්බ කුසලානං ධම්මානං සෙට්ඨත්තා මූලකාරණත්තා ච තික්ඛොති පත්ථනං කරොති. වුත්තඤ්හි මිලින්දපඤ්හෙ –

“Sharp” means one with sharp wisdom or with whetted wisdom. “Tikkhā” (sharp) is from “tijanaṃ,” sharpening; it means wisdom. The root “tij” is in the sense of sharpening, with the suffix “-kha.” The “j” is changed to “k.” “He has sharp wisdom,” therefore he is “sharp.” The suffix “-ṇa” is in the sense of “he has.” The meaning is: endowed with sharp wisdom. And because wisdom is the best of all wholesome states and their root cause, one makes the aspiration to be “sharp.” For it is said in the Questions of Milinda:

‘‘පඤ්ඤා පසට්ඨා ලොකස්මිං, කතා සද්ධම්මට්ඨිතියා;

පඤ්ඤාය විමතිං හන්ත්වා, සන්තිං පප්පොති පණ්ඩිතො’’ති.

“Wisdom is praised in the world, made for the stability of the good Dhamma; having dispelled doubt with wisdom, the wise person attains peace.”

සූරොති චතූසු පරිසාසු අට්ඨසු පරිසාසු ච වීරො ච. සත්තිවන්තො නිබ්භයොති අත්ථො. සූරයතෙ විරයතෙ සූරො. භාවසාධනොයං. සූරධාතු වික්කන්තියං වීරෙ වා අ. අථ වා අභිරුඅඡම්භිඅනුත්‍රාසභාවෙන සූරති ගච්ඡති පවත්තතීති සූරො. සූරධාතු ගතියං අ. සීහො විය පරිසමජ්ඣෙ සූරවීරසම්පන්නො චාති අත්ථො. සාසනි කෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි සූරසද්දස්ස නිබ්බචනං න දස්සිතං. කෙවලං පන සූරොති විසිට්ඨසූරොති අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං. ධිතත්තොති එත්ථ ධිත අත්තොති පදච්ඡෙදො. ධිතොති සමාධි. අත්තන්ති චිත්තං. එකග්ගචිත්තසම්පන්නො චාති අත්ථො. ධාති තිට්ඨති එකාරම්මණෙහි ධිතො, එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙ ධාරෙතීති වා ධිතො, සමාධි. ධාධාතු ධාරණෙ ත. ආරම්මණං අරති ජානාතීති අත්තං, චිත්තං. අරධාතු ගතියං ත. රස්ස තො. ධිතො සමාධි අත්තං චිත්තං අස්ස මෙති ධිතත්තො.

“Heroic” means a hero in the four assemblies and in the eight assemblies. The meaning is: powerful and fearless. He acts heroically, he is valiant, thus he is a “hero.” This is a derivative denoting a state. The root “sūr” is in the sense of prowess or heroism, with the suffix “-a.” Or, he proceeds, goes, moves on with a state of no fear, no trembling, and no terror, thus he is a “hero.” The root “sūr” is in the sense of going, with the suffix “-a.” The meaning is: like a lion in the midst of an assembly, he is endowed with heroism and valor. However, by those who know the good Dhamma in the teaching, no derivation of the word “sūra” has been shown. Only an explanation of the meaning has been shown, namely, that “sūro” means a distinguished hero. In “of steadfast mind,” the word division is “dhita-atto.” “Dhita” means concentration. “Atta” means mind. The meaning is: endowed with a one-pointed mind. “Dhito” is that which stands on a single object; or, it is that which holds associated states on a single object; it means concentration. The root “dhā” is in the sense of holding, with the suffix “-ta.” “Attaṃ” is that which goes to or knows an object; it is the mind. The root “ar” is in the sense of going, with the suffix “-ta.” The “r” is changed to “t.” “He has ‘dhita,’ concentration, as his ‘atta,’ mind,” therefore he is “of steadfast mind.”

සපරහිතචරොති අත්තහිතපරහිතචරො, අත්තනො ච පරස්ස ච අත්ථං පටිපන්නකො චාති අත්ථො. අත්තනො ච පරස්ස ච හිතං අත්ථං පයොජනං චරති පටිපජ්ජතීති සපරහිතචරො[Pg.206]. සපරහිතසද්දූපපද චරධාතු චරණෙ අ. දීඝජීවීති දීඝායුකො ච. දීඝෙන ජීවිතින්ද්‍රියෙන සම්පන්නො වා. දීඝො ජීවො ජීවිතං අස්ස මෙති දීඝජීවි. ආයුකප්පම්පි දීඝජීවිතසම්පන්නො චාති අත්ථො. අරොගොති රොගවිරහො ච ආරොග්‍යං වා. රුජ්ජති භඤ්ජති අඞ්ගපච්චඞ්ගානීති රොගො, බ්‍යාධි. රුජධාතු භඞ්ගෙ ණ. අථ වා රුජ්ජති හිංසතීති රොගො. රුජධාතු හිංසායං ණ. නත්ථි රොගො තස්ස මෙති අරොගො, ඡන්නවුතිරොගානං අභාවො භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. ධඤ්ඤොති සිරීපුඤ්ඤපඤ්ඤාලක්ඛණසම්පන්නො ච. ධඤ්ඤසද්දො හි සිරීපුඤ්ඤපඤ්ඤාලක්ඛණවාචකොති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි වෙස්සන්තරජාතකෙ ‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගල සම්මත’’න්ති ච. තෙමියජාතකෙ ‘‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී’’ති ච. ඉදං පන නිබ්බචනං. ධනනං සම්පජ්ජනං ධඤ්ඤං, සිරීපඤ්ඤාපුඤ්ඤලක්ඛණානං සම්පන්නන්ති අත්ථො. ධනධාතු සම්පන්නෙ. ධාතූනං අනෙකත්ථත්තා ණ්‍යපච්චයො. ණකාරානුබන්ධෙ ලොපෙ කතෙ යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ඤකාරං කත්වා ධඤ්ඤන්ති රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අථ වා ධනං සිරීපඤ්ඤා පුඤ්ඤලක්ඛණසම්පදං අස්ස මෙ අත්ථීති ධඤ්ඤො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණ්‍යො.

“Practicing for his own and others’ welfare” means one who practices for his own welfare and for the welfare of others; the meaning is one who is engaged in what is for the good of both himself and others. He practices, he is engaged in, the welfare, good, and benefit of both himself and others, thus he is “one who practices for his own and others’ welfare.” The root “car” is in the sense of practicing, with the suffix “-a,” and with the pre-posed word “saparahita.” “Long-lived” means having a long life-span, or endowed with a long life-faculty. “He has a long life, a long lifespan,” thus he is “long-lived.” The meaning is: endowed with a long lifespan, even for a full age-limit. “Healthy” means free from disease, or health. “Disease” is that which breaks, which shatters, the limbs and members; it means affliction. The root “ruj” is in the sense of breaking, with the suffix “-ṇa.” Or, “disease” is that which harms. The root “ruj” is in the sense of harming, with the suffix “-ṇa.” “He has no disease,” thus he is “healthy”; the meaning is: “May there be an absence of the ninety-six diseases.” “Fortunate” means endowed with the characteristics of glory, merit, and wisdom. The word “dhañña” should be seen as a term for the characteristics of glory, merit, and wisdom. For it is said in the Vessantara Jātaka: “Fortunate is considered auspicious,” and in the Temiya Jātaka: “She gave birth to a son endowed with the characteristics of fortune and merit.” This is the derivation: “Dhaññaṃ” is the accomplishment of wealth; the meaning is being endowed with the characteristics of glory, wisdom, and merit. The root “dhan” is in the sense of accomplishing. Because roots have many meanings, the suffix is “-ṇya.” When the indicatory “ṇ” is elided, the “n” together with the suffix “-ya” becomes “ññ,” and thus the form “dhañña” is to be understood as established. Or, “he has wealth, the fortune of the characteristics of glory, wisdom, and merit,” thus he is “fortunate.” The suffix “-ṇyo” is in the sense of “he has.”

වණ්ණොති වණ්ණසම්පන්නො ච. එත්ථ ච වණ්ණො දුවිධො හොති සරීරවණ්ණගුණවණ්ණවසෙන. තත්ථ සරීර වණ්ණො නාම රූපකායස්ස පාසාදිකරූපසම්පන්නතා. ගුණ වණ්ණො නාම සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණෙන ච ධුතඞ්ගාදිපටිපදාගුණෙන ච සම්පන්නතා. ඉදං පන නිබ්බචනං. වණ්ණෙති විකාරමාපන්නානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, සරීරරූපං. වණ්ණෙති අත්තනො දබ්බං පකාසෙතීති වණ්ණො, ගුණො. වණ්ණධාතු පකාසනෙ අ. ඉධ පන තදුභයම්පි යුජ්ජති. වණ්ණං අස්ස මෙ අත්ථීති වණ්ණො. අස්සථ්‍යත්ථෙ අ. යසස්සීති පරිවාරසම්පන්නො කිත්තිවන්තො වා. එත්ථ ච [Pg.207] දුවිධො හොති යසො පරිවාරකිත්තියසවසෙන. තත්ථ යජියති පූජියති එතෙන පරිවාරෙනාති යසො, පරිවාරො. යජධාතු පූජායං අ. ජස්ස සො. අථ වා යාති ගච්ඡති පාපුණාති සාමිකස්ස පරිවාරන්ති යසො, පරිවාරො. යාධාතු ගතියං සොපච්චයො. යජියති පූජියති එතෙනාති යසො, කිත්තිසද්දො. යජධාතු දෙවපූජාසඞ්ගහකරණදානධම්මෙසු අ. ජස්ස සො. අථ වා යාති ගච්ඡති පාපුණාති සබ්බත්ථ බ්‍යාපනන්ති යසො, කිත්තිඝොසො ථුතිසද්දො වා. යාධාතු ගතියං සොපච්චයො. යසො ච යසො ච යසො එකසෙසනයෙන. සො අස්ස මෙ අත්ථීති යසස්සී, අස්සථ්‍යත්ථෙ සීපච්චයො.

“Of good appearance” means endowed with a good appearance. Here, appearance is of two kinds: physical appearance and the appearance of virtue. Among these, physical appearance is the pleasing quality of the physical body’s form. The appearance of virtue is being endowed with the virtues of morality, concentration, and wisdom, and with the virtues of the ascetic practices. This is the derivation. “Appearance” is that which describes, which makes known the state of having gone to the heart of those who are affected; it is the physical form. “Appearance” is that which describes, which makes known one’s own substance; it is virtue. The root “vaṇṇ” is in the sense of making known, with the suffix “-a.” Here, both are suitable. “He has appearance,” thus he is “of good appearance.” The suffix “-a” is in the sense of “he has.” “Famous” means endowed with a retinue or possessing renown. Here, fame is of two kinds: the fame of a retinue and the fame of renown. Among these, “fame” is that by which one is worshipped, is honored, by this retinue; it means the retinue. The root “yaj” is in the sense of worship, with the suffix “-a.” The “j” is changed to “s.” Or, “fame” is that which goes, proceeds, reaches the master as a retinue; it means the retinue. The root “yā” is in the sense of going, with the suffix “-sa.” “Fame” is that by which one is worshipped, is honored; it is the word “renown.” The root “yaj” is in the senses of worshipping gods, gathering, doing, and giving, with the suffix “-a.” The “j” is changed to “s.” Or, “fame” is that which goes, proceeds, reaches, pervading everywhere; it is the sound of renown or the word of praise. The root “yā” is in the sense of going, with the suffix “-sa.” “Fame” and “fame” become “fame” by the principle of leaving a single remainder. “He has this,” therefore he is “famous.” The suffix “-sī” is in the sense of “he has.”

අතිබලවධරොති අතිබලවන්තධාරකො ච අතිවිය කායබලඤාණබලවන්තං ධාරෙතීති අතිබලවධරො. අජාතසත්තුරාජාදයො විය පඤ්චහත්ථි දසහත්ථිබලස්ස ධාරණසමත්ථො ච, සාරිපුත්තත්ථෙරාදයො විය ඤාණබලස්ස ධාරණසමත්ථො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. කිත්තිමාති කිත්තිඝොසවන්තො ච. කිත්තියතෙ කථියතෙ ගුණන්ති කිත්ති, ථුතිඝොසො. කිත්තධාතු සද්දෙ ඉ. කිත්තිඝොසො අස්ස මෙ අත්ථීති කිත්තිමා. අස්සථ්‍යත්ථෙ මන්තුපච්චයො. ඛන්තුපෙතොති ඛන්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච. ඛමනං සහනං ඛන්ති. ඛමුධාතු සහනෙ තපච්චයො. තස්සන්ති තාය උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති ඛන්තුපෙතො. ඛන්තිවාදතාපසො විය ඛන්තුපෙතො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. ඛන්තියා හි දුක්කරත්තා සබ්බකුසල ධම්මානං පධානත්තා සෙට්ඨතපත්තා ච ඛන්තුපෙතොති පත්ථනං කරොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා’’ති ච. ‘‘ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’ති ච. ‘‘ඛන්තීබලං බලානීක’’න්ති ච.

“Bearer of great strength” means one who bears extreme physical strength and strength of wisdom. The meaning is that one should be capable of bearing the strength of five or ten elephants, like King Ajātasattu and others, and capable of bearing the strength of wisdom, like the Elder Sāriputta and others. “Renowned” means possessing the sound of renown. Because virtue is proclaimed or spoken of, it is “kitti,” the sound of praise. The root “kitt” is in the sense of sound, with the suffix “-i.” “He has the sound of renown,” thus he is “kittimā.” The suffix “-mant” is in the sense of “he has.” “Endowed with patience” means endowed, fully endowed, and possessed of patience. Patience is forbearance, endurance. The root “kham” is in the sense of endurance, with the suffix “-ti.” “Endowed with patience” means one who is endowed, fully endowed, and possessed of that patience. The meaning is that one should be endowed with patience like the ascetic Khantivādin. Because patience is difficult to practice, is the chief of all wholesome qualities, and has attained excellence, one makes the aspiration to be “endowed with patience.” For this was said by the Blessed One: “Patience, forbearance, is the highest austerity.” And: “There is nothing higher than patience.” And: “The strength of patience is the army of strengths.”

‘‘සීලසමාධිපඤ්ඤානං[Pg.208], ඛන්තිප්පධානකාරණං;

සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා, ඛන්ත්‍යායත්තාව වඩ්ඪරෙ’’ති ච.

“Patience is the chief cause of morality, concentration, and wisdom; all wholesome qualities increase, being dependent on patience.”

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සොහං සො අහං, එතෙන පුඤ්ඤෙන ඉමිනා බුද්ධවන්දනපුඤ්ඤකම්මෙන සම්පරායෙ පරලොකෙ, නිපුණමති ච සණ්හසුඛුමපඤ්ඤවා ච, සතො සතිමා ච තිත්තො තප්පනො යථාලද්ධවත්ථුනා සන්තුට්ඨො ච, දක්ඛො තංතංකිච්චෙ ඡෙකො ච, දිට්ඨුජ්ජුපඤ්ඤො උජුදිට්ඨි පඤ්ඤාය සම්පන්නො ච අවීකලවීරියො අනූනවීරියො ච පරිපුණ්ණවීරියො වා, භොගවාභුඤ්ජිතබ්බසම්පත්තිසුඛෙන සම්පන්නො ච සංවිභාගී සංවිභජනසීලො ච තික්ඛො තික්ඛපඤ්ඤවා ච, සූරොති සත්තිවන්තො නිබ්භයො ච, ධිතත්තො සමාහිත චිත්තො ච එකග්ගචිත්තො වා, සපරහිතචරො අත්තහිත පරහිතපටිපන්නකො ච දීඝජීවී දීඝායුකො ච අරොගො රොගවිරහො ච ධඤ්ඤො සිරීපුඤ්ඤපඤ්ඤාලක්ඛණසම්පන්නො ච වණ්ණො වණ්ණසම්පන්නො ච යසස්සී පරිවාරසම්පන්නො ච අතිබලවධරො අතිබලවන්තධාරකො ච කිත්තිමා කිත්ති ඝොසවන්තො ච ඛන්තුපෙතො ඛන්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච භවෙය්‍යන්ති.

This is the summary of the construction here. By this merit, by this meritorious act of venerating the Buddha, may I, in the future and in the next world, be one with keen intelligence and gentle and subtle wisdom; mindful and attentive; content, satisfied with whatever has been obtained; skilled and proficient in every task; endowed with straightforward wisdom and right view; with unwavering and unflagging energy, or with complete energy; endowed with the happiness of possessions and enjoyable prosperity; generous and inclined to share; sharp and of keen wisdom; courageous, powerful, and fearless; with a steadfast and composed mind, or with a single-pointed mind; practicing for the welfare of self and others; long-lived; healthy and free from illness; fortunate, endowed with glory, merit, wisdom, and auspicious marks; of good appearance; famous and endowed with a retinue; a bearer of great strength; renowned and possessing the sound of renown; and endowed, fully endowed, and possessed of patience.

සත්තවීසතිමගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the twenty-seventh verse is complete.

28. එවං පුඤ්ඤෙනෙතෙනත්‍යාදිගාථාය සම්පරායෙ පණිධිං කත්වා ඉදානි දිට්ඨධම්මෙ පත්ථනං කත්තුකාමො සද්ධො දාතඞ්ගුපෙතො ත්‍යාදිගාථමාහ. තත්ථ සද්ධොති කම්මාදි සද්දහනලක්ඛණාය සද්ධාය සම්පන්නො ච. සද්දහනං සද්ධා, සද්දහතීති වා සද්ධා. සද්දහන්ති සම්පයුත්තධම්මා එතායාති සද්ධා. සංපුබ්බධාධාතු ධාරණෙ ත. සා පන කම්මාදීසු සද්දහනලක්ඛණා. ඔකප්පනලක්ඛණා වා. පසාදරසා. උදකප්පසාදකමණි විය. පක්ඛන්දනරසා වා. ඔඝුත්තරණො විය[Pg.209]. අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා වා, සද්ධෙය්‍යවත්ථුපදට්ඨානා සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානා වා. සා හත්ථවිත්තබීජානි විය දට්ඨබ්බා. භගවතා හි සා සද්ධා ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො’’ති ච. ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති ච. ‘‘සද්ධාබීජං තපො වුට්ඨී’’ති ච ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති ච ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං, සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතී’’ති ච, ‘‘සද්ධෙසිකො භික්ඛවෙ අරියසාවකො’’ති ච, ‘‘සද්ධාධන’’න්ති ච.

28. Having thus made an aspiration for future lives with the verse beginning “By this merit,” now, desiring to make an aspiration for the present life, he speaks the verse beginning “Faithful, endowed with the factors of giving.” Here, “faithful” means endowed with faith characterized by trust in actions and so forth. “Saddahanaṃ” is faith, or that which trusts is faith, or because associated states trust through it, it is faith. The root “dhā” with the prefix “saṃ” is in the sense of holding, with the suffix “-ta.” That faith is characterized by trust in actions and so forth, or by conviction. Its essence is clarity, like a water-purifying gem. Or its essence is eagerness, like one crossing a flood. It manifests as an unmuddied state or as resolution. Its proximate cause is an object worthy of faith, or the factors of stream-entry. It should be seen as a hand, as wealth, and as a seed. For the Blessed One has said: “Faith is the great elephant’s hand,” and “Faith is the best wealth of a person here,” and “Faith is the seed, austerity the rain,” and “By faith one crosses the flood,” and “Faith binds provisions for the journey, faith is a person’s companion,” and “A noble disciple, monks, is led by faith,” and “the wealth of faith.”

‘‘යෙසං අත්ථි සද්ධා බුද්ධෙ, ධම්මෙ ච සඞ්ඝරතනෙ;

තෙ මං අතිවිරොචන්ති, ආයුනා යසසා සිරියා’’ති.

“Those who have faith in the Buddha, the Dhamma, and the Saṅgha jewel—they outshine me in life, fame, and glory.”

ච. ‘‘සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති ච. ‘‘දුල්ලභා සද්ධාසම්පත්තී’’ති ච වුත්තා. තස්මා සද්ධො ච භවෙය්‍යන්ති පත්ථනං කරොති.

And: “Based on faith, one gives gifts, undertakes virtue, observes the Uposatha, develops jhāna, develops insight, develops the path, develops higher knowledge, and develops meditative absorption.” And it is said, “Attainment of faith is rare.” Therefore, one makes the aspiration, “May I be faithful.”

සා ච පන චතුබ්බිධා හොති ආගමසද්ධා, අධිගමසද්ධා, ඔකප්පනසද්ධා, පසාදසද්ධා චාති. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං අභිනීහාරතො ආගතත්තා ආගමසද්ධා නාම. අරියසාවකානං සච්චපටිවෙධෙන අධිගතත්තා අධිගමසද්ධා නාම. බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති වුත්තෙ අචලභාවෙන ඔකප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. බුද්ධාදීසු පසාදුප්පත්තිමත්තා පසාදසද්ධා නාම. ඉධ පන පණිධානට්ඨානත්තා සබ්බසද්ධා අධිප්පෙතා. සද්ධා අස්ස මෙ අත්ථීති සද්ධො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණ.

That faith is of four kinds: faith based on tradition, faith based on realization, faith based on conviction, and faith based on serene joy. Herein, the faith of Bodhisattvas, because it comes from their resolve, is called faith based on tradition. The faith of noble disciples, because it is attained through penetration of the truth, is called faith based on realization. The unwavering conviction when it is said “Buddha, Dhamma, Saṅgha” is called faith based on conviction. Merely the arising of serene joy regarding the Buddha and others is called faith based on serene joy. Here, however, all kinds of faith are intended because it is the basis of aspiration. “He has faith,” thus he is “saddho” (faithful). The suffix “-ṇa” is used in the sense of “having.”

දාතඞ්ගුපෙතොති දාතස්ස අඞ්ගාය කාරණභූතාය ධනසම්පත්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච. දාතබ්බවත්ථු ච, තප්පටිග්ගාහකපුග්ගලො ච, සද්ධා චාති තීහි අඞ්ගෙහි උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච වා. දියතෙ දාතං. භාවසාධනොයං. දාධාතු දානෙ අ. අඞ්ගීයති [Pg.210] ඤායති එතෙනාති අඞ්ගො, ධනසම්පත්ති. දාතස්ස අඞ්ගො දාතඞ්ගො, තෙන උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති දාතඞ්ගුපෙතො, අථ වා දියතීති දාතං, දානවත්ථු. දාතස්ස අඞ්ගො දාතඞ්ගො, තෙන උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතොති දාතඞ්ගුපෙතො, දාතබ්බවත්ථු ච, තප්පටිග්ගාහක පුග්ගලො ච, සද්ධා චාති තීහි අඞ්ගෙහි සම්පජ්ජාමීති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි ඉතිවුත්තට්ඨකථායං ‘‘සද්ධා දෙය්‍යධම්මො පටිග්ගාහකො චාති ඉමෙසං තිණ්ණං සමුඛීභූතකාලෙයෙව හි දානං සම්භවතී’’ති.

"Endowed with the means to give" means endowed, fully endowed, and possessed of wealth, which is the cause for giving. Or, it means endowed, fully endowed, and possessed of three factors: the object to be given, the person who receives it, and faith. 'Dātaṃ' is what is given. This is a formation in the sense of state. The root is "dā" (to give), with the suffix "a". "Aṅga" means that by which something is recognized—here, wealth. "Dātaṅga" is the means of giving, and being endowed, fully endowed, and possessed of it is "dātaṅgupeta." Alternatively, "dātaṃ" means what is given—the object of giving. "Dātaṅga" is the means of giving, and being endowed, fully endowed, and possessed of it is "dātaṅgupeta"—possessing the object to be given, the recipient, and faith. Thus, it is said that one makes the aspiration: "May I be accomplished in these three factors." For it was said in the Itivuttaka commentary: "Faith, the gift, and the recipient—it is only when these three are present together that giving occurs."

පරමසිරිධරොති උත්තමසිරීධාරකො ච. උත්තමසිරිං ධාරණසමත්ථො ච වා. එත්ථ ච සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤසරීරසොභග්ගසම්පත්තීනමෙතං අධිවචනං. කතපුඤ්ඤෙහි සෙවියතීති සිරී, කතපුඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ සෙවති නිස්සයතීති වා සිරී, පඤ්ඤාපුඤ්ඤසරීරසොභග්ගසම්පත්ති ලබ්භති. සිධාතු සෙවායං ඉරො ඊ ච. පරමා උත්තමා සිරී පරමසිරී, තං ධාරෙතීති පරමසිරීධරො, පරමසිරියා ධාරණසමත්ථොති අත්ථො.

"Bearer of supreme glory" means one who holds the highest glory, or is capable of bearing supreme glory. Here, "sirī" is a term for the attainments of wisdom, merit, bodily beauty, and good fortune. "Sirī" is what is resorted to by those who have made merit, or it is what resorts to and relies on meritorious individuals—whereby the attainments of wisdom, merit, bodily beauty, and good fortune are obtained. The root is `si` (to serve), with the suffixes `ira` and `ī`. "Paramā sirī" is the supreme glory. "Paramasirīdhara" is the bearer of supreme glory, meaning one capable of bearing supreme glory.

දිට්ඨධම්මෙති පච්චක්ඛභූතෙ අත්තභාවෙ. එත්ථ ච දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො. සො හි පස්සිතබ්බොති දිට්ඨො, අත්තභාවො. දිට්ඨො පස්සිතබ්බො ධම්මො සභාවො අස්සාති දිට්ඨධම්මොති වුච්චති. තස්මිං දිට්ඨධම්මෙ. විරත්තොති කාමගුණෙසු විගතරත්තො ච, රජ්ජනං රත්තො. රන්ජධාතු රාගෙ. විගතො රත්තො අස්ස මෙති විරත්තො. ලජ්ජීති පාපහිරිවන්තො ච, පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සම්පන්නො ච වා. අථ වා ලජ්ජීති හිරොත්තප්පසම්පන්නො ච. ලජ්ජීසද්දෙන හි ලක්ඛණාහාරනයෙන ඔත්තප්පම්පි ගහෙතබ්බං. කස්මා, කුසල ලක්ඛණසභාවෙන සමානත්තා. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තිපාළියං –

"In the present existence" means in the directly perceived individual existence. Here, 'diṭṭhadhamma' is called the directly perceived individual existence. For it is to be seen (passitabbo), thus it is 'seen' (diṭṭho), the individual existence. The individual existence whose nature is a thing to be seen is thus called 'diṭṭhadhamma'. In that present existence. 'Dispassionate' means without passion for sensual qualities; passion is attachment; the root `rañj` is in the sense of passion. One whose passion has departed is 'dispassionate'. 'Conscientious' means one who has shame about evil, or one who is endowed with shame which has the characteristic of disgust for evil. Or, 'conscientious' means endowed with moral shame and dread. For by the term 'conscientious', moral dread should also be included by way of the guideline of characteristics. Why? Because they share the same nature as wholesome characteristics. As it is stated in the Nettipāḷi:

‘‘වුත්තම්හි එකධම්මෙ, යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචි;

වුත්තා භවන්ති සබ්බො, සොහාරො ලක්ඛණො නාමා’’ති.

"When one thing is stated, whatever things share a single characteristic, all are stated. This is called the guideline of characteristics."

ලජ්ජතීති [Pg.211] ලජ්ජා, හිරි. ලජ්ජධාතු හිරියං. ලජ්ජා අස්ස මෙ අත්ථීති ලජ්ජා, කායදුච්චරිතාදිතො හිරොත්තප්පසමන්නාගතො චාති අත්ථො. කල්‍යාණමිත්තොති සුන්දරමිත්ත සම්පන්නො ච. කල්‍යාණසද්දො හි සුන්දරවාචකො අනිප්ඵන්න පාටිපදිකො. අථ වා කල්‍යං හිතං අණයති පාපයතීති කල්‍යාණො, සුමිත්තො. කල්‍යසද්දූපපදඅණධාතු ගතියං ණ. මිජ්ජති සිනෙහතීති මිත්තො, මිජ්ජියති සිනෙහියතීති වා මිත්තො, මිදධාතු සිනෙහෙ ත. කල්‍යාණො මිත්තො අස්ස මෙති කල්‍යාණමිත්තො. හිතධරසුමිත්තසම්පන්නො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. ඉධ පන සද්ධාසීලසුතචාගවීරියසති සමාධිපඤ්ඤාගුණෙහි සමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො අධිප්පෙතො. තං පන සන්ධාය භගවතා සිඞ්ගාලසුත්තෙ –

One is ashamed (lajjati), hence 'lajjā' (shame), which is 'hiri' (moral shame). The root `lajj` is in the sense of moral shame. One who possesses shame is thus called conscientious, meaning endowed with moral shame and dread regarding bodily misconduct and so forth. 'One with a good friend' means one endowed with an excellent friend. For the term 'kalyāṇa' (good) conveys excellence and is an underived nominal stem. Or, because it brings what is beneficial and leads to welfare, it is 'kalyāṇa', a good friend. The word is derived from the root 'aṇ' meaning 'to go', with the prefix 'kalya'. One who is affectionate is a friend, or one to whom affection is shown is a friend, from the root 'mid' meaning affection, with the suffix 'ta'. One who has a good friend is a `kalyāṇamitto`. The meaning is that one should be endowed with a beneficial and excellent friend. Here, however, a good friend is specifically intended as one endowed with the qualities of faith, virtue, learning, generosity, energy, mindfulness, concentration, and wisdom. Regarding this, the Blessed One said in the Siṅgāla Sutta:

‘‘උපකාරො ච යො මිත්තො, සුඛදුක්ඛෙ ච යො සඛා;

අත්ථක්ඛායී ච යො මිත්තො, යො ච මිත්තානුකම්පකො;

එතෙපි මිත්තෙ චත්තාරො, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

සක්කච්චංපයිරුපාසෙය්‍ය, මාතා පුත්තංව ඔරස’’න්ති වුත්තො.

A friend who is a help, a friend in happiness and sorrow, a friend who points out what is beneficial, and a friend who is sympathetic—these four kinds of friends the wise should understand and respectfully attend to, as a mother her own child.

විසුද්ධිමග්ගෙ ච –

And in the Visuddhimagga:

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො. ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චාට්ඨානෙ නියොජයෙ’’ති වුත්තො. ඉති එවරූපස්ස ච කල්‍යාණමිත්තස්ස දුල්ලභත්තා කල්‍යාණමිත්තෙන සම්පජ්ජාමීති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති.

“Dear, respected, worthy of emulation, a speaker and patient with speech, one who speaks on profound matters, and does not engage one in what is unsuitable”—thus it is said. Therefore, because such a good friend is rare, the wish is made: “May I be endowed with a good friend,” it is said.

අභිරතකුසලොති දානාදිපුඤ්ඤකුසලධම්මෙසු අභිරමණො ච. කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං, දානාදිපුඤ්ඤධම්මා. කුපුබ්බ සලධාතු සංවරණෙ අ. තෙසු අභිඅතිරෙකං රමතීති අභිරතකුසලො[Pg.212], කිතන්තසමාසොයං. කුසලාභිරතොති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පදවිපරියායෙන එවං වුත්තන්ති. අථ වා අභිඅතිරෙකං රමනං අභිරතො, කුසලෙසු අභිරතො යස්ස මෙති අභිරතකුසලො, නිච්චං කුසලපුඤ්ඤස්ස කරණෙ අභිරතචිත්තසම්පන්නො චාති අත්ථො.

“Delighting in the wholesome” means one who delights in meritorious wholesome qualities such as giving and so forth. “Kusala” (wholesome) is so called because the good prevent, restrain, and close the contemptible door to the states of misery by means of it; these are meritorious qualities such as giving and so forth. This is from the root “sal” with the prefix “ku” in the sense of restraining, plus the suffix “a.” “Abhiratakusalo” means one who delights exceedingly in these; this is a verbal-adjective compound. When “kusalābhirato” should be said, the word order is reversed to preserve the meter. Or alternatively, “abhirato” means excessive delight; “abhiratakusalo” means one in whom there is delight in wholesome qualities. The meaning is, one who is constantly endowed with a mind that delights in performing wholesome and meritorious acts.

පඤ්චසීලාදිරක්ඛොති පඤ්චසීලාදීනං රක්ඛිතුං සමත්ථො ච. එත්ථ ච ආදිසද්දෙන ගිහීනං අට්ඨඞ්ගුපොසථසීලං, සාමණෙරානං දසඞ්ගසීලඤ්ච, භික්ඛූනං චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. පඤ්චසීලං ආදි යෙසං තෙති පඤ්චසීලාදි, තං රක්ඛති රක්ඛිතුං සමත්ථෙතීති පඤ්චසීලාදිරක්ඛො. ගහට්ඨානං නිච්චසීලවසෙන පඤ්චසීලං සති උස්සාහසමත්ථෙ උපොසථඞ්ගවසෙන අට්ඨඞ්ගසීලං දසඞ්ගසීලඤ්ච අඛණ්ඩං අච්ඡිද්දං අසබලං අකම්මාසං කත්වා රක්ඛිතුං සාමණෙරසීලවසෙන දසසීලඤ්ච, භික්ඛුසීලවසෙන චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච රක්ඛිතුං සමත්ථො චාති අත්ථො. භගවතා හි ‘‘සීලවිපත්තිහෙතු වා භික්ඛවෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්තී’’ති ච. ‘‘සීලසම්පදාහෙතු වා භික්ඛවෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තී’’ති ච. ‘‘සීලසම්පන්නො මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. චතුපරිසං විසාරදො උපසඞ්කමති අමඞ්කුභූතො. අසම්මූළ්හො කාලං කරොති, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජතී’’ති ච වුත්තත්තා ච. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි, සීලසදිසං පුප්ඵං නත්ථි, සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථී’’ති ච. ‘‘සීල සම්පත්තිඤ්හි නිස්සාය තිස්සො විජ්ජා පාපුණාතී’’ති ච. ‘‘ආදිම්හි සීලං විසොධෙය්‍යා’’ති ච. ‘‘සත්තා සීලෙන විසුජ්ඣන්තී’’ති ච. ‘‘සීලං සාසනස්ස ආදී’’ති ච. ‘‘සත්තසු විසුද්ධීසු [Pg.213] සීලවිසුද්ධි සරීරං නාමා’’ති ච. ‘‘සීලං නාමෙතං අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායන’’න්ති ච වුත්තත්තා පඤ්චසීලාදිරක්ඛොති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති.

“Protector of the five precepts and so forth” means one who is capable of guarding the five precepts and so on. Here, the word “and so on” includes the eight-precept Uposatha observance for laypeople, the ten precepts for novices, and the fourfold purity of conduct for monks. “Pañcasīlādi” means that which has the five precepts as its beginning; “pañcasīlādirakkho” means one who guards them, who is capable of guarding them. The meaning is being capable of guarding: for householders, the five precepts as their constant moral practice, and when they have the energy and ability, the eight Uposatha precepts or the ten precepts, keeping them unbroken, unpierced, unspotted, and unblemished; for novices, the ten precepts; and for monks, the fourfold purity of conduct. For the Blessed One has said: “Monks, due to failure in virtue, beings, at the breaking up of the body, after death, are reborn in the planes of misery, in an evil destiny, in the lower realm, in hell.” And: “Monks, due to accomplishment in virtue, beings, at the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destiny, in the heavenly world.” And: “One accomplished in virtue attains a great mass of wealth; a good reputation arises; one approaches the fourfold assembly confidently, without being timid. One dies unconfused, and at the breaking up of the body, after death, is reborn in a good destiny, in the heavenly world.” Moreover, the commentaries state: “There is no adornment like the adornment of virtue, no flower like virtue, no fragrance like the fragrance of virtue.” And: “Relying on the accomplishment of virtue, one attains the three knowledges.” And: “At the beginning, one should purify virtue.” And: “Beings are purified by virtue.” And: “Virtue is the beginning of the Dispensation.” And: “Among the seven purifications, purification of virtue is called the body.” And: “Virtue is indeed the support, the foundation, the object, the protection, the refuge, the destination, the final resort.” Because it is said thus, the wish is made: “May I be a protector of the five precepts and so forth.” Thus it is said.

අප්පිච්ඡොති අනිච්ඡො ච, රූපාදිකාමගුණෙසු අනිච්ඡන්තොති අත්ථො. අභාවත්ථොහෙත්ථ අප්පසද්දො. අප්පඩංසමකසවා තාතපාතිආදීසු විය ඉච්ඡනං ඉච්ඡා, රූපාදිකාමගුණං ඉච්ඡතීති වා ඉච්ඡා, කාමතණ්හා. ඉසුධාතු ඉච්ඡාකන්තීසු අ. ධාත්වන්තස්සච්ඡො. නත්ථි ඉච්ඡා යස්ස මෙති අප්පිච්ඡො, රූපාදීසු කාමෙසු අනිච්ඡන්තො චාති අත්ථො. අප්පිච්ඡො පන චතුබ්බිධො හොති පච්චයඅප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො, පටිවෙධඅප්පිච්ඡො චාති. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයඅප්පිච්ඡො. යො පන පච්චයෙ බහුං දෙන්තෙ අප්පං ගණ්හති, අප්පං දෙන්තෙ අප්පතරං වා ගණ්හති න වා ගණ්හති. න අනවසෙසගාහී හොති. අයං පච්චයඅප්පිච්ඡො නාම. යො පන තෙපිටකොපි සමානො න බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුකාමො හොති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො නාම. ධුතඞ්ගසමාදානස්ස පන ධුතඞ්ගපරිහරණභාවං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති, අයං ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො නාම. යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමඅප්පිච්ඡො නාම. ඉමෙහි අප්පිච්ඡගුණෙහි සම්පන්නො ච අහං භවෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති.

“Appiccho” (one with few desires) means one who is without desire, that is, one who does not desire forms and other sensual qualities. Here, the word “appa” conveys absence, as in “appaḍaṃsamakasavā” (free from gadflies and mosquitoes). “Icchā” (desire) is the act of desiring, or it is the desire for forms and other sensual qualities, which is sensual craving. The root “is” (from “isu”) is in the sense of desiring and liking, with the suffix “a”; the end of the root becomes “cch”. “Appiccho” means one who has no desire, who does not crave forms and other sensual pleasures. One with few desires is of four kinds: one with few desires regarding requisites (paccayaappiccho), one with few desires regarding learning (pariyattiappiccho), one with few desires regarding ascetic practices (dhutaṅgaappiccho), and one with few desires regarding realization (paṭivedhaappiccho). Among these, one who has few desires regarding the four requisites is a “paccayaappiccho.” This refers to someone who, when given many requisites, takes little; when given little, takes even less or nothing at all—never taking everything available. One who, despite mastering the Tipiṭaka, does not wish to make known their extensive learning is a “pariyattiappiccho.” One who, having undertaken ascetic practices, does not allow others to know of their observance is a “dhutaṅgaappiccho.” One who, having become any one from a stream-enterer upwards, does not wish to reveal their state of attainment is an “adhigamaappiccho.” Thus, it is said, “May I be endowed with these virtues of having few desires.”

අප්පකොධොති දුස්සනලක්ඛණදොසතො විරහිතො ච. සො හි කුජ්ඣතීති කොධොති වුච්චති. දොසස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි කොධො අස්ස මෙති අප්පකොධො.

“Appakodho” (one of little anger) means one who is free from the fault characterized by ill will. For that aversion is called 'anger' (kodha), as it is that by which one becomes angry (kujjhati). This is a designation for aversion (dosa). One who has no anger is “appakodho”.

කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං කොධො සහතෙ නරන්ති.

The angry one does not know the meaning, the angry one does not see the Dhamma; blinding darkness then prevails when anger overpowers a person.

වුත්තදෙසනං මනසිකරිත්වා අප්පකොධොති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති.

Having reflected on the teaching that has been stated, one makes the aspiration: “May I be of little anger”—thus it is said.

අතිවුජුහදයොති [Pg.214] අතිඑව උජුචිත්තසමන්නාගතො ච. අරති ගච්ඡති පවත්තති අකුටිලභාවෙනාති උජු, අජ්ජවං. අරධාතු ගතියං ජු. අරිස්ස උ. ආරම්මණං හරතීති හදයං, චිත්තං. හරධාතු හරණෙ අය. රස්ස දො. අථ වා ආරම්මණං හරන්තං අයති ගච්ඡති පවත්තතීති හදයං, චිත්තං. හරසද්දූපපද අයධාතු ගතියං අ. උජු ච තං හදයඤ්චාති උජුහදයං. අතිඑව උජු හදයං අස්ස මෙති අතිවුජුහදයො. ගොමුත්තවඞ්කො ච චන්දලෙඛාවඞ්කො ච නඞ්ගලකොටි වඞ්කො චාති තීහි වඞ්කෙහි විගතො හුත්වා අතිවිය උජුචිත්තසමන්නාගතො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. තත්ථ ච යො පාපං කත්වාව න කරොමීති භාසති. සො ගන්ත්වා පච්චොසක්කනතාය ගොමුත්තවඞ්කො නාම. යො පාපං කරොන්තොව භායාමහං පාපස්සාති භාසති. සො යෙභුය්‍යෙන කුටිලතාය චන්දලෙඛා වඞ්කො නාම. යො පාපං කරොන්තොව කො පාපස්ස න භායෙය්‍යාති භාසති, සො නාතිකුටිලතාය නඞ්ගලකොටිවඞ්කො නාම හොති. යස්ස වා තීණි කම්මද්වාරානි අසුද්ධානි. සො ගොමුත්තවඞ්කො නාම හොති. යස්ස යානි කානිචි ද්වෙ. සො චන්දලෙඛා වඞ්කො නාම. යස්ස යංකිඤ්චි එකං. සො නඞ්ගලකොටිවඞ්කො නාමාති වෙදිතබ්බො.

“Ativujuhadayo” (one of exceedingly straightforward heart) means one who is endowed with an exceedingly upright mind. “Uju” (straight) means moving or proceeding without crookedness; this is honesty. “Hadaya” (heart, mind) is so called because it carries (harati) the object (ārammaṇa). Alternatively, it is called “hadaya” because it moves (ayati), goes, and proceeds while carrying the object. “Ujuhadaya” is a straightforward heart. “Ativujuhadayo” means one whose heart is exceedingly straightforward. The meaning is that one should be free from the three types of crookedness—the “gomuttavaṅka” (cow-urine crookedness), the “candalekhāvaṅka” (crescent-moon crookedness), and the “naṅgalakoṭivaṅka” (plowshare-tip crookedness)—and thus be endowed with a very upright mind. Here, one who, after doing evil, says, “I did not do it,” is called “gomuttavaṅka” because of turning back and retreating. One who, while doing evil, says, “I fear evil,” is generally called “candalekhāvaṅka” due to his crookedness. One who, while doing evil, says, “Who would not fear evil?” is called “naṅgalakoṭivaṅka” because he is not excessively crooked. Alternatively, one whose three doors of action are impure is called “gomuttavaṅka.” One whose two are impure is called “candalekhāvaṅka.” One whose one is impure is to be understood as “naṅgalakoṭivaṅka.”

ඉද්ධිමාති ඉද්ධියා සමන්නාගතො ච, ඉද්ධිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. ඉද්ධි අස්ස මෙ අත්ථීති ඉද්ධිමා. අස්සථ්‍යත්ථෙ මන්තුපච්චයො. මානුස්සිකාලෙ මනුස්සිද්ධියා දෙවුප්පත්තිකාලෙ දෙවිද්ධියා සමණුප්පත්තිකාලෙ සමණිද්ධියා ච සම්පුණ්ණෙය්‍යන්ති අත්ථො.

“Iddhimā” (endowed with psychic power) means one who is endowed with psychic power; the meaning of the word “iddhi” has already been stated above. “Iddhimā” means “he possesses iddhi.” The suffix “-mantu” is in the sense of possession. The meaning is that in the human stage, one should be fully endowed with human psychic power; in the divine stage, with divine psychic power; and in the ascetic stage, with the ascetic's psychic power.

අප්පමෙය්‍යොති අප්පමෙතබ්බෙහි සීලාදිගුණෙහි සම්පන්නො ච. පමෙතබ්බොති පමෙය්‍යො. පපුබ්බමාධාතු පමාණෙ ණ්‍ය. න පමෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො, අප්පමෙය්‍යො සීලාදිගුණො මෙ අස්ස අත්ථීති අප්පමෙය්‍යො. අස්සථ්‍යත්ථෙ ණ. අප්පමෙය්‍යෙහි [Pg.215] සීලාදිගුණෙහි ච භොගසම්පත්තීහි ච සම්පජ්ජාමීති පත්ථනං කරොතීති වුත්තං හොති.

“Appameyyo” (immeasurable) means one who is endowed with immeasurable virtues such as morality. “Pameyyo” means measurable. The root “mā” with the prefix “pa” is in the sense of measuring; with the suffix “ṇya” it forms “pameyyo.” Not measurable is “appameyyo.” “Appameyyo” means one who possesses immeasurable virtues such as morality. The suffix “ṇa” is in the sense of possession. Thus it is said that one makes the aspiration: “May I be accomplished with immeasurable virtues such as morality and with wealth and prosperity.”

පාසංසොති සීලාදිගුණෙහි බුද්ධාදිසප්පුරිසානං පසංසාරහො ච, පසංසියතෙ ථවියතෙ පසංසො. භාව සාධනොයං. පපුබ්බසංසධාතු ථුතියං, තං අරහතීති පාසංසො. අරහතිතද්ධිතෙ ණ. බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පසංසි තබ්බෙහි දානසීලාදිගුණෙහි සම්පන්නො ච භවෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති.

“Pāsaṃso” (praiseworthy) means one who is worthy of praise by noble persons such as the Buddha, due to virtues like morality. “Pasaṃso” is praise, that which is praised or extolled; this is a verbal noun. The root “saṃs” with the prefix “pa” is in the sense of praising. One who is worthy of it is called “pāsaṃso”; the suffix “ṇa” is in the sense of deserving. Thus it is said: “May I be endowed with qualities such as generosity and virtue that are to be praised by the Buddha and other noble individuals.”

පෙමවාචොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පෙමිතබ්බවාචාය සම්පන්නො ච. පියතෙති පෙමා, වාචා. පීධාතු තප්පනකන්තීසු ඉමො. වචිතබ්බාති වාචා. වචධාතු වියත්තියං වාචායං ණ. පෙමා වාචා අස්ස මෙති පෙම වාචො. බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පෙමියා චතුරඞ්ගසමන්නාගත වාචාය සම්පන්නො චාති අත්ථො. සප්පුරිසානං පන වාචා චතුරඞ්ගසමන්නාගතා හොති. සුභාසිතවාචා ච ධම්මවාචා පියවාචා සච්චවාචාති. තථාහෙතං වුත්තං සගාථාවග්ග සංයුත්තෙ –

“Pemavāco” (one with loving speech) means one who is endowed with speech that is beloved by noble beings such as the Buddha, due to its sweetness in meaning and expression. “Pema” (love) is that which is loved. The root “pī” is in the sense of delighting and liking. “Vācā” (speech) is that which is to be spoken. The root “vac” is in the sense of articulate speech. “Pemavāco” means one who possesses loving speech. The meaning is, one who is endowed with speech beloved by noble beings like the Buddha, possessing four qualities. Indeed, the speech of noble beings is endowed with four qualities: well-spoken speech, Dhamma-based speech, affectionate speech, and truthful speech. As it is said in the Sagāthāvagga of the Saṃyutta Nikāya:

සුභාසිතං උත්තමමාහු සන්තො,ධම්මං භණෙ නාධම්මං තං දුතියං;

පියං භණෙ නාප්පියං තං තතියං,සච්චං භණෙ නාලිකං තං චතුත්ථන්ති.

The good say the well-spoken is supreme; second, one should speak Dhamma, not non-Dhamma; third, one should speak what is pleasing, not unpleasing; fourth, one should speak truth, not falsehood.

අයං පනෙත්ථ යොජනා. සන්තො සප්පුරිසා උත්තමං සුභාසිතං සුට්ඨු භාසිතං වාචං ආහු, ධම්මං භණෙ භණෙය්‍ය අධම්මං න භණෙ න භණෙය්‍ය, දුතියං තං වාචං ආහු, පියං භණෙ භණෙය්‍ය, අප්පියං න භණෙ න භණෙය්‍ය, තතියං තං වාචං ආහු, සච්චං භණෙ භණෙය්‍ය අලිකං න භණෙ න භණෙය්‍ය, චතුත්ථං තං වාචං ආහූති.

Herein is the explanation. Good persons declare supreme, well-spoken speech—that which is rightly spoken—to be so. They declare as the second kind of speech: 'One should speak the Dhamma, not what is contrary to the Dhamma.' They declare as the third kind of speech: 'One should speak what is pleasing, not what is unpleasing.' They declare as the fourth kind of speech: 'One should speak the truth, not falsehood.'

සුජනගුණවිදූති [Pg.216] බුද්ධාදිසප්පුරිසානං සීලාදිගුණං විජානකො ච. සුන්දරො ජනො සුජනො. ගුණති පකාසෙති සීලාදිගුණසමඞ්ගිතං පුග්ගලන්ති ගුණං, සීලාදිගුණං. ගුණධාතු පකාසනෙ අ. සුජනානං බුද්ධාදිසප්පුරිසානං ගුණො සුජනගුණො, තං විදති ජානාතීති සුජනගුණවිදූ. සුජන ගුණසද්දූපපදවිදධාතු ඤාණෙ ඌ. බුද්ධාදිසප්පුරිසානං සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණං ජානිතුං සමත්ථො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො.

“Sujanaguṇavidū” means one who knows the virtues, such as morality, of the Buddhas and other good persons. A good person (sujano) is a beautiful person (sundaro jano). It is called a virtue (guṇa) because it reveals (guṇati pakāseti) a person endowed with virtues such as morality. The root 'guṇ' is in the sense of revealing. The virtue of good persons, such as the Buddhas, is sujanaguṇa; one who knows or understands that is sujanaguṇavidū. The word is formed from the prefixes 'sujana' and 'guṇa' with the root 'vid' in the sense of knowing. The meaning is: “May I be capable of knowing the virtues of the Buddhas and other good persons, such as morality, concentration, and wisdom.”

මාමකොති බුද්ධාදිසජ්ජනානං මාමකො ච. මමායතීති මාමකො. මමධාතු මානනෙ පෙමෙ වා ණ්වු. තස්ස අකො. බුද්ධාදිරතනත්තයඤ්ච සද්ධම්මඤ්ච මානන්තො ච භවෙය්‍යන්ති අත්ථො. සොති සො අහං. භවෙය්‍යන්ති භවාමීති.

“Māmako” means one who is devoted to the Buddhas and other virtuous persons. One who regards something as 'mine' (mamāyati) is called māmako. The root 'mam' is in the sense of honoring or affection. The meaning is: “May I be one who honors the Triple Gem beginning with the Buddha, and the true Dhamma.” “So” means 'that I'. “Bhaveyyaṃ” means 'may I be'.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සො අහං දිට්ඨධම්මෙ පච්චක්ඛභූතෙ අත්තභාවෙ, සද්ධො සද්ධාය සමන්නාගතො ච, දාතඞ්ගුපෙතො දාතස්ස අඞ්ගාය කාරණභූතාය ධන සම්පත්තියා උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච, දාතබ්බ වත්ථු ච, තප්පටිග්ගාහකපුග්ගලො ච, සද්ධා චාති තීහි අඞ්ගෙහි උපෙතො සමුපෙතො සමන්නාගතො ච වා, පරමසිරිධරො උත්තමසිරීධාරකො ච, උත්තමසිරිං ධාරණසමත්ථො ච වා, විරත්තො කාමගුණෙසු විගතරත්තො ච, ලජ්ජී පාපහිරිවන්තො ච, පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සම්පන්නො ච වා, හිරොත්තප්පසමන්නාගතො ච වා, කල්‍යාණමිත්තො සුන්දරමිත්ත සම්පන්නො ච, අභිරතකුසලො දානාදිපුඤ්ඤකුසලධම්මෙසු අභිරමණො ච, පඤ්චසීලාදිරක්ඛො පඤ්චසීලාදීනි රක්ඛිතුං සමත්ථො ච, අප්පිච්ඡො අනිච්ඡො ච, රූපාදිකාමගුණෙසු අනිච්ඡන්තො ච වා, අප්පකොධො දුස්සනලක්ඛණදොසතො විරහිතො ච, අතිවුජුහදයො අතිඑව උජුචිත්තසමන්නාගතො ච, ඉද්ධියා සමන්නාගතො ච, අප්පමෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යෙහි සීලාදිගුණෙහි සම්පන්නො ච, පාසංසො සීලාදිගුණෙහි බුද්ධාදිසප්පුරිසානං පසංසාරහො ච, පෙමවාචො අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය [Pg.217] බුද්ධාදිසප්පුරිසෙහි පෙමිතබ්බවාචාය සම්පන්නො ච, සුජනගුණවිදූ බුද්ධාදිසප්පුරිසානං සීලාදිගුණං විජානකො ච, මාමකො බුද්ධාදිසජ්ජනානං මාමකො ච, බුද්ධාදිරතනත්තයඤ්ච සද්ධම්මඤ්ච මානන්තො ච වා, භවෙය්‍යං භවාමීති.

Herein is the concise application: May I, in this present existence which is directly experienced, be faithful and endowed with faith; inclined to giving and endowed with the means for giving—wealth and prosperity—or endowed with the three factors of an object to be given, a worthy recipient, and faith; a foremost bearer of glory, a supreme bearer of glory, or capable of bearing the highest glory; dispassionate towards sensual pleasures and free from attachment; conscientious and ashamed of evil, endowed with the shame characterized by loathing evil, or possessing shame and moral dread; endowed with good friends; delighting in the wholesome, rejoicing in meritorious wholesome qualities like generosity; a guardian of the five precepts and so on, capable of maintaining them; having few desires and free from longing, not desiring sensual pleasures like forms and so on; having little anger, free from the fault characterized by malice; with an exceedingly upright heart; endowed with psychic power; immeasurable, endowed with immeasurable virtues like morality; praiseworthy, worthy of praise by the Buddhas and other good persons for virtues like morality; endowed with pleasing speech—sweet in meaning and expression—worthy of being cherished by the Buddhas and other good persons; a knower of the virtues of good people, understanding the virtues of the Buddhas and other good persons; devoted to the Buddhas and other virtuous persons, or honoring the Triple Gem and the true Dhamma. May I be thus.

අට්ඨවීසතිමගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The explanation of the twenty-eighth verse is completed.

29.

29.

ඉත්ථං අසඞ්ඛයෙ නාථ, ගුණෙ ලක්ඛණදීපිතෙ;

ගාථාසු සූචකාස්වෙක, ගාථම්පි සරතෙ බුධො.

Thus, O Protector, among the verses that indicate the countless virtues illuminated by their characteristics, a wise person remembers even a single verse.

30.

30.

චතුරාපායමුත්තො සො, සාධකත්ථද්වයස්ස ච;

හතූපද්දවජාලො ච, ලාභී හිතසුඛස්ස ච.

He is freed from the four woeful states, and is an achiever of the two kinds of benefit; he has destroyed the net of troubles, and is a recipient of welfare and happiness.

31.

31.

අධිපො නරදෙවානං, චතුදීපිස්සරොපි වා;

භවෙය්‍ය අන්තිමෙ දෙහෙ, තමඤ්ඤං සෙතඡත්තකං.

He would be the lord of human kings, or even the ruler of the four continents; in his final body, he would have the white parasol, and no other.

32.

32.

භාවනායානමාරුය්හ, සමමෙස්සති සුබ්බතො;

ඉමස්මිං අත්තභාවෙපි, අරොගො දීඝජීවිකො.

Having mounted the vehicle of meditation, the one of good vows will attain peace; even in this very existence, he will be free from disease and long-lived.

33.

33.

පූජිතො සබ්බලොකෙහි, භාවනාභිරතීමනො;

ජනප්පියො මනාපො ච, කා කථාඛිලධාරණෙ.

Worshipped by all worlds, his mind delighting in meditation, beloved and dear to people—what need to speak of his complete retention?

29. එවං පුඤ්ඤෙනෙතෙනත්‍යාදි ගාථාද්වයෙන පණිධිං කත්වා ඉදානි බුද්ධවන්දනස්ස ඵලානිසංසං දස්සෙන්තො ඉත්ථන්ත්‍යාදි ගාථාපඤ්චකං ආහ. තං පන මූලාචරියෙහි න වුත්තං, පච්ඡා පන හිතකාමෙහි පණ්ඩිතෙහි පක්ඛිත්තං ගාථාපඤ්චකන්ති දට්ඨබ්බං. තා පන ගාථායො පථ්‍යාවත්තගාථාති දට්ඨබ්බා.

29. Thus, having made a resolution with the two verses beginning 'Evaṃ puññenetenāti,' now, showing the fruit and benefits of venerating the Buddha, he spoke the five verses beginning 'Itthaṃ.' It should be understood, however, that this pentad of verses was not spoken by the original teachers, but was later inserted by well-wishing scholars. And these verses should be understood to be pathyāvatta verses.

තාසු පන පඨමගාථායං ඉත්ථං අසඞ්ඛයෙ ලක්ඛණදීපිතෙ නාථගුණෙ සූචකාසු ගාථාසු එකගාථම්පි යො බුධො සරතෙති සම්බන්ධො. ඉත්ථන්ති ඉමිනා සුගතන්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. අසඞ්ඛයෙති එත්තකා බුද්ධගුණාති ගණෙතුං අසමත්ථෙ. සඞ්ඛියතෙ සඞ්ඛයා. සඞ්ඛියති ගණියතීති වා සඞ්ඛයා[Pg.218]. සඛිධාතු සඞ්ඛ්‍යායං යපච්චයො. අථ වා සඞ්ඛිතුං න සක්කොන්තීති අසඞ්ඛයා. එත්තකා බුද්ධගුණා එත්තකා බුද්ධගුණාති නිරවසෙසතො එකබුද්ධොපි අනෙකවස්ස සතසහස්සකොටියාපි ගණෙතුං අසමත්ථොව. පගෙව පන අඤ්ඤෙති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං අපදානෙ –

Among these, in the first verse, the connection is as follows: 'Thus, among the verses that indicate the countless virtues of the Protector, illuminated by their characteristics, a wise person remembers even a single verse.' 'Itthaṃ' means: in the manner stated beginning with 'sugataṃ.' 'Asaṅkhaye' means: unable to count so many qualities of the Buddha. 'Saṅkhayā' is that which is counted. Or, 'saṅkhayā' is that which is counted or enumerated. The root 'khyā' with the prefix 'saṃ' is used in the sense of enumeration. Alternatively, because they cannot be counted, they are 'asaṅkhayā' (uncountable). The meaning is that even one Buddha is unable to completely enumerate so many qualities of a Buddha, even over many hundreds of thousands of crores of years, how much less so others. And this has been stated in the Apadāna:

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති ච.

“Even a Buddha might speak the praise of a Buddha, speaking of nothing else for an aeon; that aeon, in the long, vast interval, would be exhausted, but the praise of the Tathāgata would not be exhausted.”

‘‘සක්කා සමුද්දෙ උදකං, පමෙතුං ආළ්හකෙන වා;

නත්වෙව තව සබ්බඤ්ඤු, ඤාණං සක්කා පමෙතවෙ’’ති ච.

“It might be possible to measure the water in the ocean with a measure, O Omniscient One, but it would never be possible to measure your knowledge.”

මහාවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අප්පමාණා හි බුද්ධා තෙසං බුද්ධාපි අනවසෙසතො වණ්ණං වත්තුං අසමත්ථා, පගෙව ඉතරා පජා’’ති ච. ලක්ඛණදීපිතෙති උපලක්ඛණ නයෙන පකාසිතබ්බෙ. එත්ථ ච පධානනයො නිදස්සන නයො ච ලබ්භති. නාථගුණෙති බුද්ධස්ස සීලසමාධි පඤ්ඤාදිගුණෙ. තස්ස පන පදස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සූචකාස්වෙකගාථම්පීති සූචකාසු එකගාථම්පීති පදච්ඡෙදො. සූචකාසූති පකාසකාසු. ගාථාසූති සුගතන්ත්‍යාදිනා වුත්තාසු ඡබ්බීසතිවන්දනගාථාසු. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. කවීහි ගායති කථියතීති ගාථා. පජ්ජවිසෙසො. ගෙධාතු සද්දෙ ථ. ගෙධාතුස්ස ගාදෙසො. අථ වා ගං වුච්චති ඤාණං. තං තිට්ඨති එත්ථාති ගාථා. ගංසද්දූපපදථාධාතු ගතිනිවත්තියං. ගං වුච්චති ඤාණං, තෙන කවීහි බන්ධිත්වා ථියති ථපියතීති වා ගාථා, තාසු ගාථාසු. එකගාථම්පීති එකපජ්ජම්පි. එත්ථ ච පිසද්දො ගරහත්ථො. තෙන අනෙකගාථාය බුද්ධගුණසරණෙ කා කථාවාති සම්භාවෙති. බුධොති යො පණ්ඩිතො. සො [Pg.219] හි අත්ථානත්ථං බුධති ජානාතීතිබුධොති වුච්චති. සරතෙති සරති. ඡන්දානුරක්ඛණත්ථඤ්හි පරස්සපදතිවිභත්තියා අත්තනොපදතෙවිභත්තාදෙසො.

And in the commentary on the Mahāvagga of the Saṃyutta Nikāya: “Immeasurable, indeed, are the Buddhas; even those Buddhas are unable to speak their praise completely, how much less so other people.” 'Lakkhaṇadīpite' should be explained by the method of illustration. And here, both the primary method and the method of example are found. 'Nāthaguṇe' means: in the virtues of the Buddha, such as morality, concentration, and wisdom. The verbal meaning of that term has already been stated above. 'Sūcakāsvekagāthampi' is the word division 'sūcakāsu ekagāthampi.' 'Sūcakāsu' means: in the indicating ones. 'Gāthāsu' means: in the twenty-six verses of veneration stated beginning with 'sugataṃ.' This is a locative of specification. A 'gāthā' is so called because it is sung or spoken by poets. It is a type of verse. The root 'ge' (to sing), with the suffix 'tha,' is in the sense of sound. The root 'ge' is replaced by 'gā.' Alternatively, 'gaṃ' is said to be knowledge. A 'gāthā' is that in which it stands. The root 'ṭhā' (to stand), with the word 'gaṃ' as a prefix, is in the sense of motion and cessation. Or, 'gaṃ' is said to be knowledge; it is bound and established by poets, thus it is a 'gāthā'; in those verses. 'Ekagāthampi' means: even a single verse. Here, the particle 'pi' has the sense of deprecation. Thus, it implies: “What need is there to speak of remembering the Buddha’s virtues with many verses?” 'Budho' means: one who is wise. For he understands, he knows, what is beneficial and what is not; thus he is called a 'budho.' 'Sarate' means 'sarati' (he remembers). Indeed, to preserve the meter, the active voice ending 'ti' is replaced by the middle voice ending 'te.'

30. සොති සො බුධො භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො. චතුරාපායමුත්තොති නිරයතිරච්ඡානපෙතඅසුරකායසඞ්ඛාතෙහි චතූහි අපායෙහි විමුත්තො ච. පුඤ්ඤසම්මතා අයායෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො. අයතො සුඛතො අපගතොති වා අපායො. අබ්‍යයීභාවසමාසොයං. අථ වා තිස්සො සම්පත්තියො අයන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එතෙනාති අයො, පුඤ්ඤං. අයධාතු ගතියං අ. පුඤ්ඤතො අයති ගච්ඡති පවත්තතීති වා, පුඤ්ඤකාරීහි අයිතබ්බො පවත්තෙතබ්බොති වා අයො, සුඛං. තතො අපගතොති අපායො. චතුරො අපායො චතුරාපායො, තෙහි මුත්තො විමුත්තොති චතුරාපායමුත්තො. සාධකත්ථද්වයස්ස චාති සාධකො අත්ථද්වයස්ස චාති පදච්ඡෙදො. අත්ථද්වයස්සාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකසඞ්ඛාතස්ස අත්ථද්වයස්ස. එත්ථ චසද්දො අට්ඨානයොගො. සො පන සාධකො ත්‍යාදීසු පදෙසු යුත්තො. සාධකොති නිප්ඵාදකො ච. සො හි සාධෙති නිප්ඵාදෙතීති සාධකොති වුච්චති.

30. The connection is: 'So' (he), the wise one, 'bhaveyya' (would be). 'Caturāpāyamutto' means: freed from the four states of deprivation, namely, the hell realm, the animal realm, the realm of ghosts, and the realm of asuras. 'Apāya' is so called because it is mostly devoid of what is considered good fortune, or because it is devoid of prosperity and happiness. This is an adverbial compound. Alternatively, 'aya' is merit, because the three kinds of prosperity proceed, go, and occur through it. The root 'ay' with the suffix 'a' is in the sense of going. Or, 'aya' is happiness, because it proceeds, goes, and occurs from merit, or because it is to be proceeded to and brought about by those who make merit. 'Apāya' is that which is devoid of that. The four 'apāyas' are 'caturāpāya'; 'caturāpāyamutto' is one who is freed and liberated from them. 'Sādhakatthadvayassa ca' is the word division 'sādhako atthadvayassa ca.' 'Atthadvayassa' means: of the two kinds of benefit, namely, that of the present life and that of the future life. Here, the word 'ca' is misplaced. It is, however, correctly placed in phrases such as 'sādhako.' 'Sādhako' means: an accomplisher. For he achieves and accomplishes, thus he is called a 'sādhako.'

හතූපද්දවජාලො චාති හතො උපද්දවසඞ්ඛාතජාලො ච. හනයිත්ථ අපනයිත්ථාති හතො. හනධාතු හිංසායං ත. උපගන්ත්වා දවති හිංසතීති උපද්දවො, ජාතිභයාදි සොළසඋපද්දවො. උපපුබ්බදුධාතු හිංසායං, උපද්දවා නාම පන සොළසවිධා හොන්ති ජාතිභයං, ජරාභයං, බ්‍යාධිභයං, මරණභයං, රාජභයං, චොරභයං, අග්ගිභයං, උදකභයං, ඌමිභයං, කුම්භිලභයං, ආවට්ටභයං, සුසුකාභයං, අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයඤ්චාති. ජලති හිංසති මච්ඡෙ එතෙනාති ජාලං, මච්ඡජාලං. ජාලං [Pg.220] වියාති ජාලො, උපද්දවො. නිතත්ථෙන පන ජලති හිංසති සත්තෙ එතෙනාති ජාලො. උපද්දවො. ජලධාතු හිංසායං ණ. හතො උපද්දවසඞ්ඛාතජාලො යෙන සොති හතූපද්දවජාලො. බුද්ධපණාමචෙතනාය පහිතො උපද්දවසඞ්ඛාතජාලො භවෙය්‍යාති අත්ථො. ලාභී හිතසුඛස්ස චාති හිතස්ස ච සුඛස්ස ච ලාභී ච. ලභනං ලාභො, තං අස්ස අත්ථීති ලාභී, හිනොති වඩ්ඪතීති හිතං, අත්ථං. සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. අථ වා සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. සුපුබ්බ ඛනුධාතු අවධාරණෙ ක්වි. හිතඤ්ච සුඛඤ්ච හිතසුඛං, තස්ස ලාභී භවෙය්‍යාති අත්ථො.

‘And the net of calamities is destroyed’ means the net designated as a calamity is destroyed. ‘Destroyed’ means removed. The root hana is in the sense of harming; ta is the suffix. Upaddava means it approaches and harms, referring to the sixteen calamities such as the fear of birth. The root du preceded by upa is in the sense of harming. The sixteen calamities are: fear of birth, fear of aging, fear of sickness, fear of death, fear of kings, fear of thieves, fear of fire, fear of water, fear of waves, fear of crocodiles, fear of whirlpools, fear of sharks, fear of self-reproach, fear of others’ reproach, fear of punishment, and fear of a bad destination. Jālaṃ (net) is so called because by it one harms fish—thus, a fishing net. A calamity is a net (jālo), like a fishing net (jālaṃ). By its definitive meaning, however, jālo is so called because by it one harms beings—hence, a calamity. The root jala is in the sense of harming; ṇa is the suffix. Hatūpaddavajālo means he by whom the net designated as ‘calamity’ is destroyed. The meaning is: may the net of calamities be destroyed by the intention of paying homage to the Buddha. ‘A gainer of welfare and happiness’ means one who gains both welfare and happiness. Gaining is lābha; one who has it is a lābhī. Hitaṃ is so called because it promotes or increases; it is a benefit. Sukhaṃ is so called because it makes one happy; the meaning is that for whomever it arises, it makes that one happy. Alternatively, sukhaṃ is so called because it thoroughly digs up suffering. It is from the root khanu preceded by su in the sense of determination; kvi is the suffix. Hitasukhaṃ is welfare and happiness; the meaning is: may one be a gainer thereof.

31-32. නරදෙවානං අධිපො ච චතුදීපිස්සරොපි වා භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො. නරදෙවානන්ති නරා ච දෙවා ච නරදෙවා, තෙසං. කම්මත්ථෙ චෙතං ඡට්ඨීවචනං. අධිපොති ඉස්සරො ච. සො හි අත්තාධීනං පාති රක්ඛති ධම්මෙන වා අධිඅභිභවිත්වා පාති රක්ඛතීති අධිපොති වුච්චති. අධිපුබ්බපාධාතු රක්ඛනෙ අ, නරානං අධිපො ඉස්සරො මනුස්සරාජා ච දෙවානං අධිපො ඉස්සරො දෙවරාජා ච භවෙය්‍යාති අත්ථො. චතුදීපිස්සරොපි වාති එත්ථ පිසද්දො සම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. තෙන පගෙව එකදීපිස්සරරාජභාවො ච, පදෙ සිස්සරරාජභාවො චාති සම්භාවෙති. වා සද්දො පදපූරණ මත්තොයෙව. චතුදීපිස්සරොති පුබ්බවිදෙහො, අපරගො යානො, ජම්බුදීපො, උත්තරකුරු චාති චතුන්නං දීපානං ඉස්සරො චක්කවත්තිරාජාපි භවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථ පුබ්බවිදෙහොති සිනෙරුනො පුරෙ භවං පුබ්බං, වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහන්ති වායමන්ති එත්ථාති වෙදෙහො, විදසද්දූපපද ඊහධාතු වායාමෙ ණ. සොයෙව විදෙහො. ඉමං දීපමුපාදාය සිනෙරුනො පුබ්බදිසභාගත්තා පුබ්බො ච සො විදෙහො චාති පුබ්බවිදෙහො, පුබ්බදීපො.

31-32. The connection is that one may become the lord of humans and gods, or even the ruler of the four continents. ‘Of humans and gods’ means of humans and of gods; this is the genitive case in the objective sense. ‘Lord’ means ruler. For he protects those dependent on himself righteously, or having overcome them, he protects them; thus he is called ‘lord’ (adhipo). It is from the root pā preceded by adhi in the sense of protecting, with the suffix a. The meaning is that one may become the lord of humans, a human king, and the lord of gods, a king of gods. In ‘or even the ruler of the four continents,’ the particle pi is used in the sense of possibility. By this, it suggests the possibility of becoming a king of a single continent, and a king of a region. The particle vā is merely a verse-filler. ‘Ruler of the four continents’ means the ruler of the four continents—Pubbavideha, Aparagoyāna, Jambudīpa, and Uttarakuru; the meaning is that one may become a universal monarch ruling over them. Therein, Pubbavideha: being in the east of Sineru, it is eastern. Vedeho is so called because ‘they strive (īhanti) with wisdom (vedena)’ there. It is from the root īha in the sense of striving, with the word vida as a prefix, and the suffix ṇa. That itself is Videha. With reference to this continent, because it is in the eastern direction from Sineru, it is the eastern (pubbo) Videha, thus Pubbavideha, the eastern continent.

අපරගොයානොති [Pg.221] සිනෙරුනො අපරෙ පච්ඡිමෙ භවො අපරො. ගවෙන යන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ගොයානො. ගොසද්දූපපද යාධාතු ගමනෙ යු. සිනෙරුනො පච්ඡිම දිසභාගත්තා අපරො ච සො ගොයානො චාති අපරගොයානො, පච්ඡිමදීපො. ජම්බුදීපොති ජායතීති ජම්බූ. යොජනසතුබ්බෙධො රුක්ඛො. ජනධාතු ජනනෙ ඌ. නස්ස මො. බකාරාගමො. ජලමජ්ඣෙ දිප්පතීති දීපො, දිප්පන්ති ජොතන්ති එත්ථ සද්ධම්මාති වා දීපො. දීපධාතු දිත්තියං අ. තස්ස පන ද්විආපොති පදච්ඡෙදං කත්වා ද්විධා ආපො සන්දති එත්ථාති දීපොති බහුබ්බීහිසමාසොපි යුජ්ජති. ජම්බුයා ලක්ඛිතො පඤ්ඤාතො වා දීපො ජම්බුදීපො, දක්ඛිණදීපො. උත්තරකුරූති සිනෙරුනො උත්තරෙ භවා උත්තරා. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන කං සුඛං උරුමහන්තං එත්ථාති කුරු. බහුබ්බීහිසමාසොයං. කුං වුච්චති පාපං. තං රුන්ධන්ති එත්ථාති වා කුරු. කුපුබ්බරුධිධාතු ආවරණෙ ක්වි. ධාත්වන්තස්ස ලොපො. සිනෙරුනො උත්තරදිසභාගත්තා උත්තරො ච සො කුරු චාති උත්තරකුරු. උත්තරදීපොති චතුන්නං දීපානං ඉස්සරො චතුදීපිස්සරො, චක්කවත්තිරාජා ලබ්භති.

Aparagoyāna: being in the west (apare) of Sineru, it is western (aparo). Goyāno is so called because ‘they go (yanti) with cattle (gavena)’ there. It is from the root yā in the sense of going, with the word go as a prefix and the suffix yu. Since it lies in the western direction of Sineru, it is called Aparagoyāna—the western continent. Jambudīpa is named after the Jambu tree. Jambū is so called because ‘it is born’ (jāyati). It is a tree a hundred yojanas high. It is from the root jan in the sense of being born, with the suffix ū, the transformation of na to ma, and the insertion of ba. Dīpa means ‘it shines (dippati) in the midst of water,’ or ‘where the true Dhamma shines (dippanti)’. It is from the root dīpa in the sense of shining, with the suffix a. Alternatively, by dividing the word as dvi-āpo, the meaning ‘where water (āpo) flows in two ways (dvidhā)’ is also suitable as a bahubbīhi compound. The island marked or known by the Jambu tree is Jambudīpa—the southern continent. Uttarakuru: being in the north (uttare) of Sineru, they are northern (uttarā). Kuru is so called because ‘by the power of the naturally established five precepts, happiness (kaṃ sukhaṃ) is great (uru)’ there. This is a bahubbīhi compound. Alternatively, kuṃ means evil, and kuru is where ‘it is restrained (rundhanti)’. It is from the root rudh in the sense of obstructing, with the prefix ku and the suffix kvi, with the elision of the final consonant of the root. Since it lies in the northern direction of Sineru, it is called Uttarakuru—the northern continent. The ruler of the four continents, a universal monarch, is obtained.

එවං ලොකියහිතං දස්සෙත්වා ඉදානි ලොකුත්තරහිතං දස්සෙන්තො ආහ අන්තිමෙ දෙහෙ…පෙ… සුබ්බතොති අන්තිමෙ දෙහෙ සුබ්බතො භාවනායානං ආරුය්හ අඤ්ඤං තං සෙතඡත්තකං ධාරෙන්තො සමං එස්සතීති සම්බන්ධො. තත්ථ පන අත්ථක්කමෙන වණ්ණයිස්සාම. අන්තිමෙති චරිමෙ පච්ඡිමෙ වා. අන්තෙ පරියොසානෙ භවො අන්තිමො, පච්ඡිමසරීරො. තස්මිං. දෙහෙති සරීරෙ. දිහති උපචියති වඩ්ඪතීති දෙහො, සරීරො. දිහධාතු උපචයෙ ණ. අථ වා දිහති උපචයති එතෙන පුඤ්ඤාපුඤ්ඤන්ති දෙහො, පච්ඡිමභවභූතෙ භබ්බකුලපුත්තභූතෙ වා සරීරෙති අත්ථො. සුබ්බතොති සුට්ඨු පටිපන්නකො හුත්වා[Pg.222]. සුට්ඨු වතං පටිපන්නං අස්සාති සුබ්බතො. වකාරස්සබ්බො. භාවනායානමාරුය්හාති භාවනායානං ආරුය්හාති පදච්ඡෙදො. විපස්සනාභාවනාසඞ්ඛාතයානං ආරුහිත්වාති අත්ථො. භාවෙතබ්බා වඩ්ඪෙතබ්බාති භාවනා. තෙභූමක සඞ්ඛාරාරම්මණං. අථ වා තදාරම්මණං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති භාවනා, විපස්සනාපඤ්ඤා. භූධාතු සත්තායං වඩ්ඪනෙ වා යු. සා ච සමථවිපස්සනා භාවනාවසෙන දුවිධා හොති. තත්ථ ඉධ පන අඤ්ඤං සෙතඡත්තකන්ති සද්දන්තරසන්නිට්ඨානෙන විපස්සනාභාවනා අධිප්පෙතා. යන්ති පාපුණන්ති එතෙන නිබ්බානන්ති යානං, අනිච්චාදිවිපස්සනාඤාණං. යාධාතු ගතියං යු. භාවනාසඞ්ඛාතං යානං භාවනායානං, භාවනා ච සා යානඤ්චාති වා භාවනායානං.

Having shown the worldly benefit, now, showing the supramundane benefit, it is said: ‘In the last body… well-practiced…’ The connection is: ‘In the last body, being well-practiced, having mounted the vehicle of development, bearing that other white parasol, one will attain peace.’ Here, we shall explain the meaning in due order. ‘Last’ means final or ultimate. That which exists at the end (ante), at the conclusion (pariyosāne), is the last (antimo); it is the final body. In that. ‘Body’: deho (body) is so called because it is accumulated (dihati), grown, or increased. The root dih is in the sense of accumulation; ṇa is the suffix. Alternatively, it is called ‘body’ because merit and demerit are accumulated by it. The meaning is: in the body of the final existence, being that of a worthy clansman. ‘Well-practiced’ means having practiced well. One for whom the practice (vataṃ) is well (suṭṭhu) undertaken is subbato. The va becomes bba. ‘Having mounted the vehicle of development’: the word division is bhāvanāyānaṃ āruyha. It means having ascended the vehicle designated as the development of insight. Bhāvanā (development) means what should be cultivated or increased. Its object is the conditioned things of the three realms. Alternatively, it is called ‘development’ because one cultivates and increases that object—it is the wisdom of insight. The root bhū is in the sense of being or of growth; yu is the suffix. This development is twofold: serenity and insight. Here, however, by the proximity of the other words, ‘that other white parasol,’ the development of insight is intended. Yāna (vehicle) is so called because by it one goes to, one attains Nibbāna—it is the knowledge of insight into impermanence, etc. The root yā is in the sense of movement; yu is the suffix. The vehicle designated as development is bhāvanāyānaṃ; or, development which is a vehicle is bhāvanāyānaṃ.

ආරුය්හාති ආරොහිත්වා. පකතියානසදිසං අනිච්ච දුක්ඛඅනත්තයානං ආරුහිත්වාති අත්ථො. අනිච්චාදිලක්ඛණෙන හි විනා මග්ගඵලනිබ්බානං පත්තො නාම නත්ථි. තස්මා භාවනායානමාරුය්හාති වුත්තං. අඤ්ඤන්ති අරහත්තඵලං. තඤ්හි පඨමමග්ගෙන ආදිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා චතුසච්චධම්මං අවබුජ්ඣතීති අඤ්ඤන්ති වුච්චති. ආපුබ්බඤාධාතු අවබොධනෙ ක්වි. ආසද්දො මරියාදත්ථො. සෙතඡත්තකන්ති ඔදාතාතපත්තං. සෙවියතීති සෙතං, ධවලං. සිධාතු සෙවායං ත. කිලෙසතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං. ඡදධාතු සංවරණෙ ත. තංයෙව ඡත්තකං. සෙතඤ්ච තං ඡත්තකඤ්චාති සෙතඡත්තකං. අරහත්තඵලආතපත්තං ලබ්භති. අඤ්ඤං අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං සෙතඡත්තකං ධාරෙන්තො හුත්වාති සම්බන්ධො. සමන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි සබ්බං වට්ටදුක්ඛං සමති වූපසමති නිරුජ්ඣති එත්ථාති සමන්ති වුච්චති. එස්සතීති පාපුණිස්සතීති.

‘Having ascended’ means having climbed. The meaning is having ascended the vehicle of impermanence, suffering, and non-self, which is like an ordinary vehicle. For without the characteristics of impermanence and so on, no one has ever attained the path, fruit, and Nibbāna. Therefore, it is said, ‘having mounted the vehicle of development.’ ‘The other’ (aññaṃ) is the fruit of arahantship. For, not transgressing the limit shown by the first path, it understands the doctrine of the four truths; thus it is called aññā (final knowledge). It is from the root ñā preceded by ā, in the sense of awakening, with the suffix kvi. The particle ā is in the sense of a limit. ‘The white parasol’ means a white umbrella. Setaṃ (white) is so called because ‘it is served’ (seviyati); it means pure (dhavalaṃ). It is from the root si in the sense of serving, with the suffix ta. Chattaṃ (parasol) is so called because ‘it covers (chādeti) the heat of the defilements’. It is from the root chad in the sense of covering, with the suffix ta. That very parasol (chattaṃ) is a small parasol (chattakaṃ). White and that small parasol is setachattakaṃ. The umbrella of the fruit of arahantship is obtained. The connection is: ‘…being one who bears the white parasol designated as the fruit of arahantship…’ ‘Peace’ (samaṃ) is Nibbāna. For, all the suffering of the round of rebirths is calmed (samati), subsides (vūpasamati), and ceases (nirujjhati) therein; thus it is called samaṃ. ‘Will come to’ means will attain.

ඉදානි දිට්ඨධම්මිකත්ථං දස්සෙන්තො ඉමස්මිං අත්තභාවෙපීතිආදිමාහ. තත්ථ ඉමස්මිං අත්තභාවෙපි අරොගො ච දීඝායුකො ච සබ්බලොකෙහි පූජිතො ච භාවනාභි රතිමනො [Pg.223] ච ජනප්පියො ච මනාපො ච භවෙය්‍යාති යොජනා. අත්තභාවෙපීති එත්ථ පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන සම්පරායිකත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. අත්තාති භවති එතෙන අභිධානං බුද්ධි චාති අත්තභාවො. ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතමධිවචනං. අරොගොති සබ්බබ්‍යාධිවිරහො ච. සො හි නත්ථි රොගො අස්සාති අරොගොති වුච්චති. දීඝජීවිකොති දීඝායුකො ච. සො හි දීඝා ජීවි ආයු අස්සාති දීඝජීවිකොති වුච්චති.

Now, to show the benefit in this very life, he says, 'imasmiṃ attabhāvepi,' and so on. Herein, the connection is: 'In this very life, may one be free from illness, long-lived, honored by all the world, with a mind delighting in meditation, beloved and pleasing to the people.' In the phrase 'attabhāvepi,' the particle 'pi' has the meaning of inclusion. Thus, it includes the benefit in the future life. 'Attabhāvo' (existence) is so called because by it there is designation and understanding. This is a term for the five aggregates. 'Arogo' means freedom from all diseases. For he who has no illness is called 'arogo.' 'Dīghajīviko' means long-lived. For he who has a long life is called 'dīghajīviko.'

33. සබ්බලොකෙහීති සබ්බදෙවමනුස්සෙහි. පූජිතොති පූජිතබ්බො ච. භාවනාභිරතිමනොති සමථවිපස්සනා සඞ්ඛාතාය භාවනාය අභිරමණචිත්තො ච. ජනප්පියොති සබ්බජනෙහි පියායිතබ්බො ච. මනාපොති සබ්බසත්තානං චිත්තවඩ්ඪනකො ච භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො.

33. 'By all the worlds' means by all gods and humans. 'Honored' means worthy of being honored. 'With a mind delighting in meditation' means having a mind that delights in the meditation known as serenity and insight. 'Beloved by the people' means one who should be loved by all people. 'Pleasing' means one who gladdens the minds of all beings—this is the connection.

එවං ඡබ්බීසතියා වන්දනගාථාසු එකගාථාමත්තම්පි බුද්ධගුණානුස්සරණෙ ඵලානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බගාථායො වචසා ධාරෙත්වා බුද්ධවන්දනෙ අනෙකානි ඵලානිසංසානි දස්සෙතුං කා කථාඛිලධාරණෙති ආහ. තත්ථ කා කථාඛිලධාරණෙති කා කථා අඛිලධාරණෙති පදච්ඡෙදො. සබ්බබුද්ධවන්දනගාථාය වචසා ධාරණෙ කිං වත්තබ්බා යෙවාති අත්ථො.

Thus, having shown the fruit and benefit of recollecting the Buddha's virtues in even a single verse among the twenty-six verses of veneration, now, to demonstrate the many fruits and benefits of retaining all the verses by word and venerating the Buddha, he says: 'What need be said of retaining them all?' Herein, 'kā kathākhiladhāraṇeti' is the division of words 'kā kathā akhiladhāraṇe.' The meaning is: What indeed is to be said about retaining all the verses of veneration of the Buddha by word?

එත්ථ ච අඛිලසද්දො සබ්බවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අථ වා ඛියනං ඛිලං. ඛිධාතු ඛයෙ ලපච්චයො. ඛයං ලාති ගණ්හාතීති වා ඛිලං, අප්පකං. ඛයසද්දූපපදලාධාතු ගහණෙ අ. න ඛිලං අඛිලං, සබ්බගාථායො. ධාරියතෙ ධාරණං, අඛිලාය සබ්බාය ගාථාය ධාරණං අඛිලධාරණං, තස්මිං. ඡබ්බීසතියා බුද්ධවන්දනගාථාසු එකං ගාථං වචසා ධාරයිත්වා බුද්ධවන්දනෙ යථාවුත්තඵලානිසංසානි ලබ්භන්ති, පගෙව පන සබ්බබුද්ධවන්දනගාථායො වචසා ධාරයිත්වා දිනෙ දිනෙ බුද්ධවන්දනෙති [Pg.224] අත්ථොති. ඉමිනා පන ගාථාපඤ්චකෙන යථාවුත්ත ඵලානිසංසං ඤත්වා සද්දහකො සම්මාදිට්ඨිකො කුලපුත්තො සබ්බබුද්ධවන්දනගාථායො වචසා ධාරයිත්වා රත්තින්දිවං පුබ්බණ්හකාලෙ ච සායන්හකාලෙ ච රත්තියා පඨමයාමෙ ච පච්ඡිමයාමෙ ච සතතං සමිතං නිරන්තරං බුද්ධං වන්දෙය්‍යාති උය්‍යොජනං දස්සෙතීති.

Herein, the word 'akhila' denotes 'all' and is an underived nominal stem. Alternatively, 'khila' is 'khiyanaṃ' (decay). The root 'khid' is in the sense of decay, with the suffix 'la'. Or, 'khila' means 'it takes (lāti) or grasps (gaṇhāti) decay (khayaṃ),' hence 'little.' The word 'khaya' is a prefix to the root 'lā' in the sense of grasping, with the suffix 'a'. 'Not khila' is 'akhila,' meaning all the verses. 'Dhāraṇaṃ' is 'upholding'; the upholding of all the verses, which are 'akhila,' is 'akhiladhāraṇaṃ,' in that. By retaining even one verse of the twenty-six verses of veneration of the Buddha by word, one obtains the fruits and benefits as stated; how much more so, then, by retaining all the verses of veneration of the Buddha by word and venerating the Buddha day by day—this is the meaning. Furthermore, by these five verses, it is shown that a faithful son of a good family with right view, having known the fruits and benefits as stated, should retain all the verses of veneration of the Buddha by word and venerate the Buddha day and night—in the morning and evening, during the first and last watches of the night—constantly, perpetually, and without interruption. This shows the exhortation.

පඤ්චකගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

The commentary on the five verses is complete.

ඉති පොරාණාචරියෙහි වන්දිතස්ස නමක්කාරස්ස සද්දත්ථනයෙහි ඡන්දාලඞ්කාරනයෙහි ච සණ්හසුඛුමසුදුද්දස ගම්භීරස්ස බුද්ධස්ස දුප්පටිවිධගුණපරිදීපකස්ස සප්පුරිසානං චිත්තපසන්නජනකස්ස සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ අසංහිර විසාරදඤාණචාරිනා සාසනසොධකෙන භද්දන්තරෙව තත්ථෙරවරෙන රචිතා බුද්ධගුණප්පදීපිකනාමිකා වණ්ණනා.

Thus, the explanation named 'The Illuminator of the Buddha's Virtues' was composed by the venerable elder Bhaddantareva—a purifier of the Dispensation who moved with unhesitating and expert knowledge in the Three Piṭakas with their commentaries. This is an explanation of the homage which was venerated by the ancient teachers; which is profound in its methods of grammar, prosody, and rhetoric; which is subtle, fine, very difficult to see, and deep; which illuminates the qualities of the Buddha that are difficult to penetrate; and which generates serenity in the minds of good people.

නිගමන

Conclusion

ඉදං පන පුරං නිම්මිතෙන සිරීපවරවිජයානන්තයසපණ්ඩිත ත්‍රිභවනාදිත්‍යාධිපතිමහාධම්මරාජාධිරාජාති ලඤ්ඡිතනාමිකෙන පිටකත්තයපාළිං සිලාරූළ්හං කාරයිත්වා පඤ්චම සඞ්ගීතිකරණෙන තිමහාධම්මරාජෙන රතනාපුඤ්ජන්ති සම්මතෙ රාජධානීභූතෙ නානාකුලසංකිණ්ණෙ පුඤ්ඤධඤ්ඤවන්තානං සාධූනඤ්ච සීලසමාධිපඤ්ඤවන්තානං භික්ඛූනඤ්ච නිවාසභූතෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනාකරෙ චන්දිමසූරියා විය බුද්ධසාසනුජ්ජොතනෙ මන්තලෙ නගරෙ ඉති පරිකිත්තිතෙ මහාරාමෙ දෙසෙ වසන්තෙන උපාසක ගුණසම්පන්නෙන නාමිකෙන උපාසකෙන ච තස්සුපට්ඨාකාය නාමිකාය උපාසිකාය ච සමකුසලච්ඡන්දං කත්වා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය කාරිතෙ මනොරමෙ සුවණ්ණෙන ලිම්පිතත්තා සුවණ්ණවතී නාමිකෙ [Pg.225] ද්විභුම්මිකෙ මහිට්ඨකවිහාරෙ අට්ඨහි දිසාහි ආගතානං සුතෙසනභික්ඛූනං සාට්ඨකථං පිටකත්තයං දිනෙ දිනෙ සතතං නිරන්තරං වාචෙන්තෙන අධිවසන්තෙන සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ අසංහිරවිසාරදඤාණචාරිනා මන්තලෙ පුරෙ පරියත්තිසාසනහිතධම්මාචරියගණස්ස ජෙට්ඨුක්කට්ඨභූතෙන රෙවතාභිපණ්ඩිතධජසාසනවංසමහාධම්මරාජගුරූති ච අග්ග මහාපණ්ඩිතාති ච ලද්ධලඤ්ඡිතෙන මූලද්වාදසසාසන කරමහාගණස්ස ජෙට්ඨමහානායකභූතෙන සාසනාප්‍රුඤ්ඤො ආචරියොති විස්සුතෙන සාසනසොධක මහානායකත්ථෙරවරෙන පොරාණෙහි තත්ථ තත්ථ පාළියං භගවතා වුත්තෙහි බුද්ධගුණප්පකාසකෙහි බුද්ධගුණපදෙහි ථොමිත්වා වන්දිතස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙන ඡන්දාලඞ්කාරනයෙන ච පථවීසන්ධාරකස්ස උදකක්ඛන්ධස්ස විය ගම්භීරස්ස පබ්බතෙන පටිච්ඡාදෙත්වා ඨපිතස්ස වත්ථුස්ස විය අතිදුද්දසස්ස සතධා භින්නස්ස වාලස්ස අග්ගකොටියා විය අතිසණ්හ සුඛුමස්ස පුථුජ්ජනඤාණෙන බුද්ධස්ස දුප්පටිවිධගුණපරිදීපකස්ස නමක්කාරස්ස ලීනත්ථප්පකාසනා බුද්ධගුණප්පදීපිකනාමිකා සංවණ්ණනා තාසු තාසු අට්ඨකථාටීකාසු ආගතං සංවණ්ණනානයං නිස්සාය පඤ්ඤාපාටවත්ථාය සාසනවුද්ධියා ච කතා.

This commentary named Buddhaguṇappadīpikā, which clarifies the hidden meaning of the homage, was composed based on the commentarial method found in various commentaries and sub-commentaries, for the development of wisdom and the growth of the Dispensation. This homage was praised and venerated by the ancients with terms that reveal the Buddha's qualities, spoken by the Blessed One here and there in the Pāli canon. It is profound like the earth-supporting mass of water, extremely difficult to see like an object covered and hidden by a mountain, and exceedingly fine and subtle like the tip of a hair split a hundred times, revealing the qualities of the Buddha that are difficult to penetrate by the knowledge of ordinary people. This work was composed by the great elder, the purifier of the Dispensation, renowned as 'Ācariya Sāsanāpruñño,' the chief great leader of the original twelve Sāsana Kara Mahāgaṇas, who received the titles 'Revatābhipaṇḍitadhajasāsanavaṃsamahādhammarājaguru' and 'Aggamahāpaṇḍita.' He was the foremost among the assembly of teachers of the scriptural Dispensation in the city of Mantale and moved with unhesitating and expert knowledge in the Three Piṭakas with their commentaries. He resided in the delightful, two-storied, magnificent monastery named Suvaṇṇavatī because it was gilded with gold, while continually and daily teaching the Three Piṭakas with their commentaries to the monks who came from the eight directions seeking to learn. This monastery was caused to be built for the sake of realizing Nibbāna by a certain layman endowed with virtue and by his attendant, a certain laywoman, who made a shared wholesome aspiration. It is located in the great monastery in the city of Mantale, renowned as Ratanāpuñja. This city was the capital established by the great king of kings, the great king of Dhamma, whose title is Sirīpavaravijayānantayasapaṇḍita Tribhavanādityādhipati, who caused the Pāli of the Three Piṭakas to be inscribed on stone and held the Fifth Council. This city is teeming with various families, a dwelling place for meritorious and wealthy people and for monks endowed with virtue, concentration, and wisdom, a mine of the gems of the Buddha, Dhamma, and Saṅgha, illuminating the Buddha's Dispensation like the moon and sun.

එත්තාවතා ච –

And thus far –

සම්පත්තෙ චක්කවස්සෙ සා, ද්විසහස්සෙ චතූසතෙ;

නවාධිකාසිතීයා ච, සක්කරාජෙ ච සම්පත්තෙ.

When the wheel-year two thousand four hundred and eighty-nine had arrived, and the Saka era had also arrived.

සත්තතිසතසහස්ස, වස්සෙ ඵුස්සමාසස්සෙව;

කාලපක්ඛසත්තමෙ ච, බුද්ධදිනෙ සුනිට්ඨිතා;

සාමඤ්ඤ.

In the year one thousand two hundred and seventy, in the month of Phussa, on the seventh day of the dark fortnight, on a Wednesday, it was well completed. General.

එසා ච සඞ්ඛරොන්තෙන, යං පුඤ්ඤං පසුතං මයා;

අඤ්ඤම්පි තෙන පුඤ්ඤෙන, පත්වා සම්බොධිමුත්තමං.

By whatever merit has been produced by me while composing this, and by other merit as well,

සංසාරතො [Pg.226] බහූ සත්තෙ, තාරයිත්වා තණ්හක්ඛයං;

නිබ්බානං සච්ඡිකාරෙය්‍යං, මග්ගඤාණුත්තරෙන ච.

having attained supreme enlightenment and having helped many beings cross over from saṃsāra, may I realize Nibbāna, the destruction of craving, through the supreme path-knowledge.

සදා රක්ඛන්තු රාජානො, ධම්මෙනෙව පජං ඉමං;

සබ්බෙ සත්තා සුඛී හොන්තු, ජොතෙන්තු ජිනසාසනං.

May kings always protect this people with righteousness; may all beings be happy; may the Teaching of the Conqueror shine forth.

ම්‍රම්මරට්ඨෙ මනුස්සා ච, සබ්බදා නිරුපද්දවා;

නිච්චං කල්‍යාණසඞ්කප්පා, පප්පොන්තු අමතං පදන්ති.

May the people in the land of Myanmar always be free from calamities; may they constantly harbor wholesome intentions and attain the deathless state.

බුද්ධගුණප්පදීපිකනාමිකා

The Illuminator of the Buddha's Virtues

නමක්කාරටීකා සමත්තා.

The Sub-commentary on the Homage is complete.