နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

နမက္ကာရပါဠိ

नमक्कारपाळि (नमस्कार पाठ)

၁.

१.

သုဂတံ [Pg.1] သုဂတံ သေဋ္ဌံ, ကုသလံကုသလံ ဇဟံ;

အမတံ အမတံ သန္တံ, အသမံ အသမံ ဒဒံ.

जे सुगत, सर्वश्रेष्ठ सुगत आहेत, ज्यांनी अकुशलाचा त्याग केला आहे; जे अमृत (मृत्युहीन), शांत आणि अनुपमेय (निर्वाण) देणारे आहेत.

သရဏံ သရဏံ လောကံ, အရဏံ အရဏံ ကရံ;

အဘယံ အဘယံ ဌာနံ, နာယကံ နာယကံ နမေ.

जे जगाचे शरणस्थान असणारे शरण आहेत, जे क्लेशरहित करणारे क्लेशमुक्त आहेत; जे अभय देणारे अभय स्थान आहेत, त्या महानायकाला मी वंदन करतो.

၂.

२.

နယနသုဘဂကာယင်္ဂံ,မဓုရဝရသရောပေတံ;

အမိတဂုဏဂဏာဓာရံ,ဒသဗလမတုလံ ဝန္ဒေ.

ज्यांचे शरीर अवयव डोळ्यांना सुखद वाटणारे आहेत, जे मधुर आणि श्रेष्ठ स्वराने युक्त आहेत; जे अमर्याद गुणांच्या समूहाचे आधार आहेत, त्या अतुलनीय दशबलांना मी वंदन करतो.

၃.

३.

ယော ဗုဒ္ဓေါ ဓိတိမာညဓာရကော,သံသာရေ အနုဘောသိ ကာယိကံ;

ဒုက္ခံ စေတသိကဉ္စ လောကတော,တံ ဝန္ဒေ နရဒေဝမင်္ဂလံ.

ज्या धैर्यवान आणि ज्ञान धारण करणाऱ्या बुद्धांनी संसारात राहून जगातील शारीरिक आणि मानसिक दुःख सहन केले; मनुष्य आणि देवांचे कल्याण करणाऱ्या त्या बुद्धांना मी वंदन करतो.

၄.

४.

ဗာတ္တိံသတိလက္ခဏစိတြဒေဟံ,ဒေဟဇ္ဇုတိနိဂ္ဂတပဇ္ဇလန္တံ;

ပညာဓိတိသီလဂုဏောဃဝိန္ဒံ,ဝန္ဒေ မုနိမန္တိမဇာတိယုတ္တံ.

बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित शरीर असणाऱ्या, शरीराच्या तेजाने तळपणाऱ्या; प्रज्ञा, धैर्य आणि शील या गुणांच्या महासागराला प्राप्त झालेल्या, अंतिम जन्म धारण करणाऱ्या त्या मुनींना मी वंदन करतो.

၅.

५.

ပါတောဒယံ ဗာလဒိဝါကရံဝ,မဇ္ဈေ ယတီနံ လလိတံ သိရီဟိ;

ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခံ အနေဇံ,ဝန္ဒာမိ သဗ္ဗညုမဟံ မုနိန္ဒံ.

उगवत्या बालसूर्याप्रमाणे तेजस्वी असणाऱ्या, भिक्खूंच्या मध्यभागी आपल्या वैभवाने शोभून दिसणाऱ्या; पूर्ण चंद्रासारखे मुख असणाऱ्या आणि तृष्णारहित असणाऱ्या, त्या सर्वज्ञ मुनींद्रांना मी वंदन करतो.

၆.

६.

ဥပေတပုညော [Pg.2] ဝရဗောဓိမူလေ,သသေနမာရံ သုဂတော ဇိနိတွာ;

အဗောဇ္ဈိ ဗောဓိံ အရုဏောဒယမှိ,နမာမိ တံ မာရဇိနံ အဘင်္ဂံ.

पुण्यवान सुगतांनी श्रेष्ठ बोधिवृक्षाच्या मुळाशी ससैन्य माराचा पराभव करून, अरुणोदयाच्या वेळी संबोधी प्राप्त केली; त्या अजिंक्य मारविजेत्या बुद्धांना मी नमन करतो.

၇.

७.

ရာဂါဒိဆေဒါမလဉာဏခဂ္ဂံ,သတီသမညာဖလကာဘိဂါဟံ;

သီလောဃလင်္ကာရဝိဘူသိတံ တံ,နမာမိဘိညာဝရမိဒ္ဓုပေတံ.

राग इत्यादींना छेदणाऱ्या निर्मळ ज्ञानरूपी तलवारीने युक्त असणाऱ्या, स्मृतीरूपी ढालीला धारण करणाऱ्या; शीलरूपी अलंकारांनी विभूषित असणाऱ्या आणि श्रेष्ठ अभिज्ञा व ऋद्धींनी युक्त असणाऱ्या त्या बुद्धांना मी नमन करतो.

၈.

८.

ဒယာလယံ သဗ္ဗဓိ ဒုက္ကရံ ကရံ,ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမမဂ္ဂတံ ဂတံ;

တိလောကနာထံ သုသမာဟိတံ ဟိတံ,သမန္တစက္ခုံ ပဏမာမိ တံမိတံ.

करुणेचे सागर असणाऱ्या, सर्व प्रकारे दुष्कर कार्य करणाऱ्या, संसाररूपी महासागर पार करण्याच्या श्रेष्ठ मार्गावर गेलेल्या; त्रैलोक्याचे नाथ, सुसमाहित, हितकारक आणि समंतचक्षू असणाऱ्या त्या अमित बुद्धांना मी प्रणाम करतो.

၉.

९.

တဟိံ တဟိံ ပါရမိသဉ္စယံ စယံ,ဂတံ ဂတံ သဗ္ဘိ သုခပ္ပဒံ ပဒံ;

နရာနရာနံ သုခသမ္ဘဝံ ဘဝံ,နမာနမာနံ ဇိနပုင်္ဂဝံ ဂဝံ.

वेगवेगळ्या जन्मांत पारमितांचा संचय करून, सर्व प्राण्यांना सुख देणाऱ्या पदाला प्राप्त झालेल्या; मनुष्य आणि मानवेतरांच्या सुखाचे कारण असणाऱ्या, पूजनीय अशा श्रेष्ठ जिन बुद्धांना मी नमन करतो.

၁၀.

१०.

မဂ္ဂင်္ဂနာဝံ မုနိဒက္ခနာဝိကော,ဤဟာဖိယံ ဉာဏကရေန ဂါဟကော;

အာရုယှ ယော တာယ ဗဟူ ဘဝဏ္ဏဝါ,တာရေသိ တံ ဗုဒ္ဓမဃပ္ပဟံ နမေ.

अष्टांगिक मार्गरूपी नौकेचे कुशल नावाडी असणारे मुनींद्र, जे प्रयत्नरूपी वल्ह्याला ज्ञानरूपी हाताने धरतात; ज्या नौकेवर आरूढ होऊन त्यांनी अनेक जीवांना संसाररूपी महासागरातून तारले, त्या पापनाशक बुद्धांना मी नमन करतो.

၁၁.

११.

သမတိံသတိပါရမိသမ္ဘရဏံ,ဝရဗောဓိဒုမေ စတုသစ္စဒသံ;

ဝရမိဒ္ဓိဂတံ နရဒေဝဟိတံ,တိဘဝူပသမံ ပဏမာမိ ဇိနံ.

तीस पारमिता पूर्ण करणाऱ्या, श्रेष्ठ बोधिवृक्षाखाली चार आर्यसत्यांचे दर्शन घेणाऱ्या; श्रेष्ठ ऋद्धी प्राप्त केलेल्या, मनुष्य आणि देवांचे हित करणाऱ्या आणि तिन्ही लोकांचे क्लेश शांत करणाऱ्या जिन बुद्धांना मी प्रणाम करतो.

၁၂.

१२.

သတပုညဇလက္ခဏိကံ ဝိရဇံ,ဂဂနူပမဓိံ ဓိတိမေရုသမံ;

ဇလဇူပမသီတလသီလယုတံ,ပထဝီသဟနံ ပဏမာမိ ဇိနံ.

शेकडो पुण्याच्या लक्षणांनी युक्त असणाऱ्या, विरज, आकाशासारखे विशाल मन असणाऱ्या, मेरू पर्वतासारखे धैर्य असणाऱ्या; कमळासारखे शीतल शील असणाऱ्या आणि पृथ्वीसारखी सहनशीलता असणाऱ्या जिन बुद्धांना मी प्रणाम करतो.

၁၃.

१३.

ယော [Pg.3] ဗုဒ္ဓေါ သုမတိ ဒိဝေ ဒိဝါကရောဝ,သောဘန္တော ရတိဇနနေ သိလာသနမှိ;

အာသီနော သိဝသုခဒံ အဒေသိ ဓမ္မံ,ဒေဝါနံ တမသဒိသံ နမာမိ နိစ္စံ.

जे सुबुद्ध बुद्ध आकाशातील सूर्याप्रमाणे, आनंददायी शिलासनावर विराजमान होऊन शोभून दिसले; आणि ज्यांनी देवांना कल्याणकारी सुख देणाऱ्या धम्माचा उपदेश केला, त्या अतुलनीय बुद्धांना मी सतत नमन करतो.

၁၄.

१४.

ယော ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလရာဇိကေဟိ,လောကေဟိ တီဟိဝိကလေဟိ နိရာကုလေဟိ;

သမ္ပာပုဏေ နိရုပမေယျတမေဝ နာထော,တံ သဗ္ဗလောကမဟိတံ အသမံ နမာမိ.

ज्यांच्या चरणकमलांचे तळवे मऊ आणि रेषांनी युक्त आहेत, जे तिन्ही लोकांच्या व्याकुळतेपासून मुक्त आहेत; ज्या नाथांनी अनुपमेयत्व प्राप्त केले आहे, संपूर्ण जगाने पूजलेल्या त्या अद्वितीय बुद्धांना मी नमन करतो.

၁၅.

१५.

ဗုဒ္ဓံ နရာနရသမောသရဏံ ဓိတတ္တံ,ပညာပဒီပဇုတိယာ ဝိဟတန္ဓကာရံ;

အတ္ထာဘိကာမနရဒေဝဟိတာဝဟံ တံ,ဝန္ဒာမိ ကာရုဏိကမဂ္ဂမနန္တဉာဏံ.

मनुष्य आणि मानवेतरांचे आश्रयस्थान असणाऱ्या, दृढनिश्चयी, प्रज्ञारूपी दिव्याच्या प्रकाशाने अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करणाऱ्या; कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या मनुष्य आणि देवांचे हित करणाऱ्या, त्या परम कारुणिक, सर्वश्रेष्ठ आणि अनंत ज्ञानी बुद्धांना मी वंदन करतो.

၁၆.

१६.

အခိလဂုဏနိဓာနော ယော မုနိန္ဒောပဂန္တွာ,ဝနမိသိပတနဝှံ သညတာနံ နိကေတံ;

တဟိမကုသလဆေဒံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တော,တမတုလမဘိကန္တံ ဝန္ဒနေယျံ နမာမိ.

सर्व गुणांचे भांडार असणाऱ्या ज्या मुनींद्रांनी संयमी पुरुषांचे निवासस्थान असलेल्या 'इसिपतन' नावाच्या वनात जाऊन; तेथे अकुशलाचा नाश करणाऱ्या धम्मचक्काचे प्रवर्तन केले, त्या अतुलनीय, अत्यंत सुंदर आणि वंदनीय बुद्धांना मी नमन करतो.

၁၇.

१७.

သုစိပရိဝါရိတံ သုရုစိရပ္ပဘာဟိ ရတ္တံ,သိရိဝိသရာလယံ ဂုပိတမိန္ဒြိယေဟုပေတံ;

ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏောပစိတ္တံ,သုရနရပူဇိတံ သုဂတမာဒရံ နမာမိ.

पवित्र अनुयायांनी वेढलेल्या, अत्यंत सुंदर प्रभा-किरणांनी सुशोभित, महान वैभवाचे स्थान असणाऱ्या, संयमित इंद्रियांनी युक्त; सूर्य आणि चंद्राच्या मंडळासारख्या लक्षणांनी अलंकृत असलेल्या, देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय अशा सुगतांना मी आदराने नमन करतो.

၁၈.

१८.

မဂ္ဂေါဠုမ္ပေန မုဟပဋိဃာသာဒိဥလ္လောလဝီစိံ,သံသာရောဃံ တရိ တမဘယံ ပါရပတ္တံ ပဇာနံ;

တာဏံ လေဏံ အသမသရဏံ ဧကတိတ္ထံ ပတိဋ္ဌံ,ပုညက္ခေတ္တံ ပရမသုခဒံ ဓမ္မရာဇံ နမာမိ.

अष्टांगिक मार्गरूपी नौकेने मोह, द्वेष इत्यादी लाटांनी युक्त अशा संसाररूपी महासागराला पार करून जे अभय अशा पैलतीराला पोहोचले; जे प्राण्यांचे रक्षक, आश्रयदाते, अनुपमेय शरणस्थान, एकमेव आधार आणि पुण्यक्षेत्र आहेत, त्या परम सुख देणाऱ्या धम्मराजाला मी नमन करतो.

၁၉.

१९.

ကဏ္ဍမ္ဗံမူလေ ပရဟိတကရော ယော မုနိန္ဒော နိသိန္နော,အစ္ဆေရံ သီဃံ နယနသုဘဂံ အာကုလဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ;

ဒုဇ္ဇာလဒ္ဓံသံ မုနိဘိဇဟိတံ ပါဋိဟေရံ အကာသိ,ဝန္ဒေ တံ သေဋ္ဌံ ပရမရတိဇံ ဣဒ္ဓိဓမ္မေဟုပေတံ.

परोपकार करणारे जे मुनींद्र 'कंडंब' वृक्षाच्या मुळाशी बसले आणि त्यांनी डोळ्यांना सुखद वाटणारे, पाणी आणि अग्नीच्या ज्वालांचे आश्चर्यकारक यमक प्रातिहार्य करून कुमतांचा नाश केला; ऋद्धींनी युक्त आणि परम आनंद देणाऱ्या त्या श्रेष्ठ बुद्धांना मी वंदन करतो.

၂၀.

२०.

မုနိန္ဒက္ကော [Pg.4] ယွေကော ဒယုဒယရုဏော ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗော,ဝိနေယျပ္ပာဏောဃံ ကမလကထိတံ ဓမ္မရံသီဝရေဟိ;

သုဗောဓေသီ သုဒ္ဓေ တိဘဝကုဟရေ ဗျာပိတက္ကိတ္တိနဉ္စ,တိလောကေကစ္စက္ခုံ ဒုခမသဟနံ တံ မဟေသိံ နမာမိ.

करुणेचा उदय असणारे, विस्तीर्ण ज्ञानरूपी बिंब असणारे जे एकमेव मुनींद्ररूपी सूर्य आहेत; ज्यांनी आपल्या श्रेष्ठ धम्मरूपी किरणांनी विनेय प्राण्यांच्या कमळांना प्रफुल्लित केले; तिन्ही लोकांच्या अंधकारात ज्यांची कीर्ती पसरली आहे, जे त्रैलोक्याचे एकमेव चक्षू आणि इतरांचे दुःख सहन न करू शकणारे आहेत, त्या महर्षींना मी नमन करतो.

၂၁.

२१.

ယော ဇိနော အနေကဇာတိယံ သပုတ္တဒါရမင်္ဂဇီဝိတမ္ပိ,ဗောဓိပေမတော အလဂ္ဂမာနသော အဒါသိယေဝ အတ္ထိကဿ;

ဒါနပါရမိံ တတော ပရံ အပူရိ သီလပါရမာဒိကမ္ပိ,တာသမိဒ္ဓိယောပယာတမဂ္ဂတံ တမေကဒီပကံ နမာမိ.

ज्या जिन बुद्धांनी अनेक जन्मांमध्ये बोधीच्या प्रेमापोटी, अनासक्त मनाने आपली मुले, पत्नी, अवयव आणि प्राणांचेही याचकांना दान दिले; आणि दानपारमितेनंतर शीलपारमिता इत्यादी पूर्ण केल्या, त्या पारमितांच्या प्रभावाने श्रेष्ठ मार्गाला प्राप्त झालेल्या, जगातील एकमेव दीप असणाऱ्या बुद्धांना मी नमन करतो.

၂၂.

२२.

ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝံ နိဓနဝပုဓရံ မာရဘင်္ဂံ အဘင်္ဂံ,ဒီပံ ဒီပံ ပဇာနံ ဇယဝရသယနေ ဗောဓိပတ္တံဓိပတ္တံ;

ဗြဟ္မာဗြဟ္မာဂတာနံ ဝရဂိရကထိကံ ပါပဟီနံ ပဟီနံ,လောကာလောကာဘိရာမံ သတတမဘိနမေ တံ မုနိန္ဒံ မုနိန္ဒံ.

जे देवांचेही अतिदेव आहेत, अंतिम शरीर धारण करणारे, माराचा पराभव करणारे आणि स्वतः पराभूत न होणारे आहेत; जे प्राण्यांचे दीप आहेत, ज्यांनी विजय-आसनावर बसून संबोधी आणि आधिपत्य प्राप्त केले; जे ब्रह्मा आणि इतरांना श्रेष्ठ वाणीने उपदेश करणारे, पापरहित आणि क्लेशांचा त्याग केलेले आहेत; जगाला प्रकाश देणाऱ्या त्या श्रेष्ठ मुनींद्रांना मी सतत नमन करतो.

၂၃.

२३.

ဗုဒ္ဓေါ နိဂြောဓဗိမ္ဗော မုဒုကရစရဏော ဗြဟ္မဃောသေဏိဇင်္ဃော,ကောသစ္ဆာဒင်္ဂဇာတော ပုနရပိ သုဂတော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ;

မူဒေါဒါတုဏ္ဏလောမော အထမပိ သုဂတော ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါ,နီလက္ခီ ဒီဃပဏှီ သုခုမမလဆဝီ ထောမျရသဂ္ဂသဂ္ဂီ.

बुद्ध वटवृक्षासारखे सुप्रमाण शरीर असणारे, मऊ हात-पाय असणारे, ब्रह्मस्वर असणारे, हरिणासारखी जंघा असणारे, कोशाच्छादित गुप्तेंद्रिय असणारे, समतल पाऊल असणारे, भुवयांच्या मध्ये मऊ व पांढरी उर्णालोम असणारे, सरळ शरीर असणारे, नीलवर्ण डोळे असणारे, लांब टाचा असणारे, सुकुमार व धूळ न बसणारी त्वचा असणारे आणि उत्तम रससंवेदी जिव्हा असणारे आहेत.

၂၄.

२४.

စတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တော သမကလပနဇော အန္တရံသပ္ပပီနော,စက္ကေနင်္ကိတပါဒေါ အဝိရဠဒသနော မာရဇုဿင်္ခပါဒေါ.

ज्यांचे चाळीस दात आहेत, जे समप्रमाणात आहेत, ज्यांचे खांदे भरलेले आहेत, ज्यांच्या पायांच्या तळव्यांवर चक्राचे चिन्ह आहे, ज्यांच्या दातांमध्ये फटी नाहीत आणि ज्यांचे घोटे उंच आहेत.

တိဋ္ဌန္တော [Pg.5] နောနမန္တောဘယကရမုဒုနာ ဇဏ္ဏုကာနာမသန္တော,ဝဋ္ဋက္ခန္ဓော ဇိနော ဂေါတရုဏပခုမကော သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော.

जे न वाकता सरळ उभे राहून आपल्या दोन्ही मऊ हातांनी गुडघ्यांना स्पर्श करू शकतात, ज्यांचे खांदे गोलाकार आहेत, ज्यांच्या पापण्या वासराच्या पापण्यांसारख्या सुंदर आहेत आणि ज्यांच्या शरीराचा पूर्वार्ध सिंहासारखा आहे.

၂၅.

२५.

သတ္တပ္ပီနော စ ဒီဃင်္ဂုလိ မထ သုဂတော လောမကူပေကလောမော,သမ္ပန္နောဒါတဒါဌော ကနကသမတစော နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမော.

ज्यांचे शरीर सात ठिकाणी भरलेले आहे, लांब बोटे असणारे, प्रत्येक रोमकूपात एकच रोम असणारे, अत्यंत पांढरे सुळे असणारे, सोन्यासारखी कांती असणारे आणि डोक्यावर निळसर रंगाचे कुरळे先 (केस) असणारे सुगत आहेत.

သမ္ဗုဒ္ဓေါ ထူလဇိဝှော အထ သီဟဟနုကော ဇာလိကပ္ပာဒဟတ္ထော,နာထော ဥဏှီသသီသော ဣတိဂုဏသဟိတံ တံ မဟေသိံ နမာမိ.

रुंद जिव्हा असणारे, सिंहासारखा जबडा असणारे, जाळीदार हात-पाय असणारे आणि डोक्यावर उष्णीष असणारे; अशा गुणांनी युक्त असणाऱ्या त्या महर्षी नाथांना मी नमन करतो.

၂၆.

२६.

ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိဃောသော အတိဒုလဘတရော ကာ ကထာ ဗုဒ္ဓဘာဝေါ,လောကေ တသ္မာ ဝိဘာဝီ ဝိဝိဓဟိတသုခံ သာဓဝေါ ပတ္ထယန္တာ.

'बुद्ध, बुद्ध' हा घोषच जगात अत्यंत दुर्मिळ आहे, मग बुद्धत्व प्राप्त होण्याविषयी काय सांगावे! म्हणूनच, विविध प्रकारचे हित आणि सुख इच्छिणारे जगातील शहाणे व सज्जन लोक...

ဣဋ္ဌံ အတ္ထံ ဝဟန္တံ သုရနရမဟိတံ နိဗ္ဘယံ ဒက္ခိဏေယျံ,လောကာနံ နန္ဒိဝဍ္ဎံ ဒသဗလမသမံ တံ နမဿန္တု နိစ္စံ.

इच्छित कल्याण साधणाऱ्या, देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय, निर्भय, दान स्वीकारण्यास योग्य, जगाचा आनंद वाढवणाऱ्या आणि अतुलनीय अशा त्या दशबल बुद्धांना सतत नमन करोत.

၂၇.

२७.

ပုညေနေတေန သောဟံ နိပုဏမတိ သတော သမ္ပရာယေ စ တိတ္တော,ဒက္ခော ဒိဋ္ဌုဇ္ဇုပညော အဝိကလဝီရိယော ဘောဂဝါ သံဝိဘာဂီ.

या पुण्याच्या प्रभावाने मी कुशाग्र बुद्धीचा, स्मृतिमान, परलोकात समाधानी, कार्यकुशल, सम्यक दृष्टी व प्रज्ञेने युक्त, अखंड वीर्यवान, ऐश्वर्यवान आणि दानशूर व्हावे.

တိက္ခော သူရော ဓိတတ္တော သပရဟိတစရော ဒီဃဇီဝီ အရောဂေါ,ဓညော ဝဏ္ဏော ယသဿီ အတိဗလဝဓရော ကိတ္တိမာ ခန္တုပေတော.

मी तीक्ष्ण बुद्धीचा, शूर, दृढनिश्चयी, स्वतःचे व इतरांचे कल्याण करणारा, दीर्घायुषी, निरोगी, भाग्यवान, कांतीमान, यशस्वी, अत्यंत बलवान, कीर्तीमान आणि क्षमाशील व्हावे.

၂၈.

२८.

သဒ္ဓေါ [Pg.6] ဒါတင်္ဂုပေတော ပရမသိရိဓရော ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဝိရတ္တော,လဇ္ဇီ ကလျာဏမိတ္တော အဘိရတကုသလော ပဉ္စသီလာဒိရက္ခော.

मी श्रद्धावान, दानशूरतेच्या गुणांनी युक्त, परम वैभवाने संपन्न, ऐहिक सुखांविषयी अनासक्त, पापभीरू, कल्याणमित्र असणारा, कुशल कर्मांमध्ये रमणारा आणि पंचशीलांचे रक्षण करणारा व्हावे.

အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပကောဓော အတိဝုဇုဟဒယော ဣဒ္ဓိမာ အပ္ပမေယျော,ပါသံသော ပေမဝါစော သုဇနဂုဏဝိဒူ မာမကော သော ဘဝေယျံ.

मी अल्पेच्छ, अक्रोध, अत्यंत सरळ मनाचा, ऋद्धीमान, अपरिमेय, प्रशंसनीय, प्रिय बोलणारा, सज्जनांच्या गुणांचा आदर करणारा आणि बुद्धांचा अनन्य भक्त व्हावे.

၂၉.

२९.

ဣတ္ထံ အသင်္ခယေ နာထ, ဂုဏေ လက္ခဏဒီပိတေ;

ဂါထာသု သူစကာသွေက, ဂါထမ္ပိ သရတေ ဗုဓော.

अशा प्रकारे, हे नाथ, लक्षणांनी प्रकाशित केलेल्या असंख्य गुणांपैकी, सूचक गाथांमधील एका गाथेचे जरी ज्ञानी मनुष्य स्मरण करतो...

၃၀.

३०.

စတုရာပါယမုတ္တော သော, သာဓကတ္ထဒွယဿ စ;

ဟတူပဒ္ဒဝဇာလော စ, လာဘီ ဟိတသုခဿ စ.

तो चार अपायांपासून (दुर्गतींपासून) मुक्त होतो, दोन्ही अर्थांचा (इहलोक आणि परलोकातील कल्याणाचा) साधक होतो, उपद्रवांचे जाळे नष्ट करणारा आणि हित व सुखाचा लाभ मिळवणारा होतो.

၃၁.

३१.

အဓိပေါ နရဒေဝါနံ, စတုဒီပိဿရောပိ ဝါ;

ဘဝေယျ အန္တိမေ ဒေဟေ, တမညံ သေတဆတ္တကံ.

तो मनुष्य आणि देवांचा अधिपती किंवा चारही द्वीपांचा ईश्वर (चक्रवर्ती राजा) होतो; आणि अंतिम शरीरात (शेवटच्या जन्मात) त्याला अद्वितीय श्वेतछत्र (अर्हतपद किंवा बुद्धत्व) प्राप्त होते.

၃၂.

३२.

ဘာဝနာယာနမာရုယှ, သမမေဿတိ သုဗ္ဗတော;

ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေပိ, အရောဂေါ ဒီဃဇီဝိကော.

भावनेच्या (धर्माचरणाच्या) यानावर आरूढ होऊन, तो सुव्रती (उत्तम व्रत पाळणारा) शांती प्राप्त करेल; आणि याच आत्मभावात (याच जन्मात) तो निरोगी व दीर्घायुषी होईल.

၃၃.

३३.

ပူဇိတော သဗ္ဗလောကေဟိ, ဘာဝနာဘိရတီမနော;

ဇနပ္ပိယော မနာပေါ စ, ကာ ကထာခိလဓာရဏေ.

सर्व लोकांकडून पूजनीय, भावनेत रममाण मनाचा, लोकांचा प्रिय आणि मनाला आवडणारा असा तो होतो; मग संपूर्ण (ग्रंथ किंवा गाथा) धारण करण्याविषयी काय सांगावे!

နမက္ကာရပါဠိ နိဋ္ဌိတာ.

नमक्कारपाळि (नमस्कार-पाठ) समाप्त झाली.

နမက္ကာရဋီကာ

नमक्कारटीका (नमस्कार-टीका)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अर्हत आणि सम्यक्‌संबुद्धांना नमस्कार असो.

၁.

१.

သုဂတန္တျာဒိဝဏ္ဏေဟိ[Pg.7], ပသတ္ထဉ္စ သုခဒ္ဒဒံ;

ဝန္ဒန္တာနံ ဇိနံ နတွာ, ဓမ္မံ သုဒ္ဓံ ဂဏုတ္တမံ.

सुगत इत्यादी शब्दांनी प्रशंसित आणि सुख देणाऱ्या जिनांना (बुद्धांना), शुद्ध धम्माला आणि श्रेष्ठ संघाला नमस्कार करून, वंदन करणाऱ्यांच्या...

၂.

२.

နမက္ကာရံ ဟိတတ္ထီဟိ, ပေါရာဏာစရိယေဟိ စ;

လိခိတွာ ဌပိတံ ပုည, ဗုဒ္ဓိယာ တေန ဝန္ဒိနံ.

कल्याण इच्छिणाऱ्या प्राचीन आचार्यांनी बुद्धीने वंदन करणाऱ्यांच्या पुण्यासाठी हा ‘नमक्कार’ (नमस्कार-पाठ) लिहून ठेवला आहे.

၃.

३.

တဿတ္ထဝဏ္ဏနံ ကဿံ, ဂမ္ဘီရတ္ထသုဗောဓနံ;

မောဝိပုနာမေန သန္တေန, သီလုပေတေန ယာစိတော.

शीलसंपन्न आणि शांत अशा मोविपुनाम (भिक्षू) द्वारे याचना केली गेल्यामुळे, मी गंभीर अर्थ सुलभतेने समजवून देणारी त्याची अर्थवर्णना (टीका) करीन.

၄.

४.

ဝဏ္ဏန္တောပိ စ တဿတ္ထံ, တံ တံ အဋ္ဌကထာဒိသု;

ဝုတ္တဉာယေန ကဿာမိ, သဒ္ဓါ သုဏာထ သာဓဝေါ.

त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना, विविध अट्ठकथा इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच मी तो करीन. हे सज्जनहो, श्रद्धेने ऐका.

၅.

५.

နမနံ နမတီတီ ဝါ, နမတီ တေန ဝါ နမော;

တဿ ကာရောန္တိ တာဟီတိ, နမက္ကာရောတိ ဝုစ္စတိ.

नमन करणे किंवा जो नमन करतो, अथवा ज्याच्याद्वारे नमन केले जाते तो ‘नमो’ होय; आणि जे त्याच्यासाठी (त्या नमोसाठी) क्रिया करतात, त्याला ‘नमक्कार’ (नमस्कार) असे म्हटले जाते.

၆.

६.

တဉ္စ ဗုဒ္ဓဃောသာစရိ, ယေန ပုဗ္ဗသုတံ ကတံ;

ဗုဒ္ဓဃောသုပ္ပတ္တိယဉ္စ, တံ တံ ပန ကထာဒိသု.

आणि ते आचार्य बुद्धघोषांनी, ज्यांनी पूर्वी श्रुत (अभ्यास) केले होते, आणि ‘बुद्धघोषुप्पत्ति’ (बुद्धघोषांची उत्पत्ती/चरित्र) तसेच इतर कथा इत्यादींमध्ये...

၇.

७.

န ဒိဋ္ဌံ ကတကာရဏံ, တသ္မာ ဟိတတ္ထိကေဟိ စ;

ပေါရာဏာစရိယေဟီ စ, ဌပိတန္တိ မယာ ဝုတ္တံ;

တံ ကာရဏံ ဝိညူဟီ စ, ဝိစာရေတွာ ဝိဇာနိတန္တိ.

केलेले कारण पाहिले गेले नाही, म्हणूनच कल्याण इच्छिणाऱ्या प्राचीन आचार्यांनी ते प्रस्थापित केले आहे, असे मी म्हटले आहे. सुज्ञ लोकांनी त्या कारणाचा विचार करून ते समजून घ्यावे.

၁.

१.

သုဂတံ သုဂတံ သေဋ္ဌံ, ကုသလံကုသလံ ဇဟံ;

အမတံ အမတံ သန္တံ, အသမံ အသမံ ဒဒံ.

सुगत (उत्तम गती प्राप्त), सुगतांमध्ये श्रेष्ठ, कुशल आणि अकुशलाचा त्याग करणारे, अमृत (निर्वाण) प्राप्त, अमृत आणि शांत स्वरूप, अनुपमेय आणि अनुपमेय (सुख) देणारे...

သရဏံ သရဏံ လောကံ, အရဏံ အရဏံ ကရံ;

အဘယံ အဘယံ ဌာနံ, နာယကံ နာယကံ နမေ.

जगाचे शरण असणारे, शरण जाण्यास योग्य, क्लेशरहित असणारे, क्लेशरहित करणारे, अभय देणारे, अभय स्थान असणारे, नायक असणारे आणि नायकांचे नायक असणाऱ्यांना मी नमस्कार करतो.

၁. [က] ဣဒါနိ [Pg.8] ပဌမံ တာဝ သုဂတန္တျာဒီဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဂုဏေဟိ ထောမေတွာ ဗုဒ္ဓဿ ဝန္ဒိတုကာမေန သုဂတန္တိအာဒိ ဂါထာဒွယံ အာရဒ္ဓံ. အယံ ပန သဗ္ဗပါဒါဒိယမကပထျာ ဝတ္တဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တံ ပန ယမကံ သုဗောဓာလင်္ကာရေ ကိလိဋ္ဌဒေါသန္တိ ဝုတ္တံ.

१. [क] आता सर्वप्रथम ‘सुगत’ इत्यादी अठरा गुणांनी बुद्धांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्याने ‘सुगत’ इत्यादी दोन गाथा सुरू केल्या आहेत. ही गाथा सर्व चरणांच्या सुरुवातीला यमक असणारी ‘पथ्यावत्त’ गाथा आहे असे समजावे. परंतु, ‘सुबोधालंकार’ ग्रंथात त्या यमकाला ‘क्लिष्ट दोष’ असे म्हटले आहे.

ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

कारण तिथे म्हटले आहे की –

‘‘ယံ ကိလိဋ္ဌပဒံ မန္ဒာ, ဘိဓေယျံ ယမကာဒိကံ;

ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေဝ, တမ္ပိ အန္တော ကရီယတီ’’တိ.

“जे क्लिष्ट पद मंदबुद्धीच्या लोकांना समजण्यास कठीण असते, ते यमक इत्यादी क्लिष्ट पद दोषातच समाविष्ट केले जाते.”

အယံ ပနေတ္ထ ပတီတသဒ္ဒရစိတတ္တာယေဝ ပသာဒဂုဏ သင်္ခါတေန သဒ္ဒါလင်္ကာရေန သံယုတ္တာ ဟောတိ. တသ္မာ တံ ယမကံ သုဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပရာသု ယမကဂါထာသု. တေန ဝုတ္တံ ပုနာ လင်္ကာရေ –

परंतु येथे, ही गाथा प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेली असल्यामुळेच ती ‘प्रसादगुण’ नावाच्या शब्दालंकाराने युक्त आहे. म्हणून ते यमक ‘सुवृत्त’ (उत्तम प्रकारे म्हटलेले) आहे असे समजावे. इतर यमक गाथांच्या बाबतीतही असेच आहे. म्हणूनच ‘अलंकार’ ग्रंथात पुन्हा म्हटले आहे –

‘‘ပတီတသဒ္ဒရစိတံ, သိလိဋ္ဌပဒသန္ဓိကံ;

ပသာဒဂုဏသံယုတ္တံ, ယမကံ မတမေဒိသ’’န္တိ.

“प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेले, सुश्लिष्ट पदसंधी असणारे आणि प्रसादगुणाने युक्त असणारे यमक असे मानले गेले आहे.”

တတ္ထ သုဂတန္တိ သောဘနဂမနတ္တာ သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာ သမ္မာ ဂတတ္တာ စ သုဂတော, သော ဟိ သောဘနံ အရိယမဂ္ဂေန ဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိ ဝုစ္စတိ, သုပုဗ္ဗော ဂမုဓာတု တ. သုသဒ္ဒေါ သောဘနတ္ထော. အရိယမဂ္ဂဂမနေန ပရိသုဒ္ဓံ အနဝဇ္ဇံ ခေမံ ဒိသံ အသဇ္ဇမာနော ဂတောတိ အတ္ထော. တဉ္စ ဂမနံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ ကာယဂမနံ, ဉာဏဂမနဉ္စာတိ. တတ္ထ ဘဂဝတော ဝေနေယျဇနုပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခဿ နိပ္ဖာဒ နတော သောဘနံ ကာယေန ဂမနံ ကာယဂမနံ နာမ. သယမ္ဘူ ဉာဏေန ပန သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပရိဇာနနတော ဉာဏေန ဂမနံ ဉာဏဂမနံ နာမ. ဣဓ ပန ဉာဏဂမနံ အဓိပ္ပေတံ. အင်္ဂုတ္တရဋီကာယံ ပန ‘‘သောဘနံ ဂတံ ဂမနံ ဧတဿာတိ သုဂတော’’တိ ဝုတ္တံ. သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိ စ ဝုစ္စတိ, အာရမ္မဏကရဏဝသေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ [Pg.9] အတ္ထော. သမ္မာ အဝိပရီတံ စေသ ဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိ ဝုစ္စတိ. သုသဒ္ဒေါ သမ္မာသဒ္ဒတ္ထော. တေန တေန မဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမ္မာ အာဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိ စ ဝုစ္စတိ, ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဘုတိ ယာဝ ဗောဓိမဏ္ဍာ တာဝ သမတိံသပါရမိပူရိကာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗလောကဿ ဟိတသုခမေဝ ကရောန္တော သဿတံ ဥစ္ဆေဒံ ကာမသုခံ အတ္တကိလမထဉ္စာတိ ဣမေ စန္တေ အနုပဂစ္ဆန္တော အာဂတောတိ အတ္ထော. တံ သုဂတံ ဗုဒ္ဓံ နမေ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

त्यात ‘सुगत’ म्हणजे शोभन (सुंदर) गमन असल्यामुळे, सुंदर स्थानाला गेल्यामुळे आणि सम्यक् प्रकारे गेल्यामुळे ‘सुगत’ म्हटले जाते. कारण ते (बुद्ध) आर्यमार्गाने शोभन गमन करतात म्हणून त्यांना ‘सुगत’ म्हटले जाते. ‘सु’ उपसर्गपूर्वक ‘गमु’ धातू आणि ‘त’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. ‘सु’ हा शब्द शोभन अर्थाचा वाचक आहे. आर्यमार्गाच्या गमनाने ते अत्यंत शुद्ध, निर्दोष आणि क्षेमकारक अशा देशात (निर्वाणात) आसक्तीशिवाय गेले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. आणि ते गमन दोन प्रकारचे असते: कायगमन (शारीरिक गमन) आणि ज्ञानगमन. त्यापैकी, भगवंतांचे विनेय जनांच्या (उपदेशास पात्र लोकांच्या) जवळ जाणे हे पूर्णपणे त्यांच्या हित आणि सुखाच्या निर्मितीसाठी असल्यामुळे, ते शरीराने केलेले शोभन गमन म्हणजेच ‘कायगमन’ होय. स्वयंभू ज्ञानाने संपूर्ण जगाला परिज्ञा-अभिसमयाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) आधारे जाणणे हे ज्ञानाने केलेले गमन म्हणजेच ‘ज्ञानगमन’ होय. परंतु येथे ज्ञानगमन अभिप्रेत आहे. अंगुत्तरटीकेमध्ये तर “ज्यांचे गमन शोभन आहे, ते सुगत” असे म्हटले आहे. सुंदर स्थानाला जातात म्हणूनही त्यांना ‘सुगत’ म्हटले जाते, म्हणजेच आलंबन करण्याच्या दृष्टीने ते अमृत निर्वाणाला गेले आहेत असा अर्थ आहे. ते सम्यक् (योग्य) आणि अविपरीत (अचूक) मार्गाने जातात म्हणून त्यांना ‘सुगत’ म्हटले जाते. येथे ‘सु’ हा शब्द ‘सम्यक्’ या अर्थाचा वाचक आहे. त्या त्या मार्गाने जे क्लेश नष्ट झाले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत येत नाहीत, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, ते सम्यक् प्रकारे आले आहेत म्हणूनही त्यांना ‘सुगत’ म्हटले जाते. दीपंकर बुद्धांच्या पादमूलापासून (चरणांपासून) सुरू करून बोधिमंडापर्यंत (बोधिवृक्षापर्यंत) तीस पारमिता पूर्ण करून, सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) सर्व जगाचे हित आणि सुखच करत, शाश्वतवाद, उच्छेदवाद, कामसुखल्लिकानुयोग आणि अत्तकिलमथानुयोग या टोकांना न जाता ते आले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. अशा त्या सुगत बुद्धांना मी नमस्कार करतो, असा याचा संबंध आहे.

ပုန သုဂတန္တိ သမ္မာ ဂဒတ္တာ သုဂတော. သော ဟိ သမ္မာ ဂဒတိ ဘာသတီတိ သုဂတောတိ ဝုစ္စတိ. သုပုဗ္ဗဂဒဓာတု ဘာသာယံ ဝိယတ္တိယံ ဝါစာယံ ဝါ, တ, ဒဿ တော. ဆသု ဝါစာသု ယုတ္တဋ္ဌာနေ ယုတ္တမေဝ ဒွိဝါစံ ဘာသတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှိ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသပါဠိယံ အဘယရာဇကုမာရသုတ္တေ –

पुन्हा, ‘सुगत’ म्हणजे सम्यक् प्रकारे बोलल्यामुळे ‘सुगत’ होय. कारण ते सम्यक् प्रकारे बोलतात (भाषण करतात) म्हणून त्यांना ‘सुगत’ म्हटले जाते. ‘सु’ उपसर्गपूर्वक ‘गद’ धातू (जो बोलणे किंवा स्पष्ट वाणी या अर्थात आहे) आणि ‘त’ प्रत्यय लागून, ‘द’ चा ‘त’ होऊन हा शब्द बनला आहे. सहा प्रकारच्या वाणींपैकी योग्य प्रसंगी योग्य अशी दोन प्रकारचीच वाणी ते बोलतात, असा याचा अर्थ आहे. मज्झिमपण्णासपाळीमधील अभयराजकुमार सुत्तात म्हटलेच आहे –

၁

. ‘‘ရာဇကုမာရ ယံ တထာဂတော တံ ဝါစံ ဇာနာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, န တံ တထာဂတော ဝါစံ ဘာသတိ. ၂. ယမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ. တမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ န ဘာသတိ. ၃. ယဉ္စ ခေါ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, တတြကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ တဿာ ဝါစာယ ဝေယျာကရဏာယ. ၄. ယံ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, န တံ တထာဂတော ဝါစံ ဘာသတိ. ၅. ယမ္ပိ တထာဂတော ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, တမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ န ဘာသတိ. ၆. ယဉ္စ ခေါ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ[Pg.10]. တတြ ကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ တဿာ ဝါစာယ ဝေယျာကရဏာယာ’’တိ.

. “राजकुमारा, जी वाणी असत्य, अतथ्य (खोटी) आणि अनर्थकारक (निरर्थक) आहे, आणि ती इतरांना अप्रिय व अमनाप (नावडती) आहे, अशी वाणी तथागत बोलत नाहीत. २. जी वाणी सत्य आणि तथ्य आहे, परंतु अनर्थकारक आहे, आणि ती इतरांना अप्रिय व अमनाप आहे, अशीही वाणी तथागत बोलत नाहीत. ३. परंतु जी वाणी सत्य, तथ्य आणि अर्थकारक (हितकारक) आहे, जरी ती इतरांना अप्रिय व अमनाप असली, तरी तथागत ती वाणी बोलण्यासाठी योग्य काळ जाणणारे असतात. ४. जी वाणी असत्य, अतथ्य आणि अनर्थकारक आहे, परंतु ती इतरांना प्रिय व मनाप (आवडती) आहे, अशी वाणी तथागत बोलत नाहीत. ५. जी वाणी सत्य आणि तथ्य आहे, परंतु अनर्थकारक आहे, आणि ती इतरांना प्रिय व मनाप आहे, अशीही वाणी तथागत बोलत नाहीत. ६. परंतु जी वाणी सत्य, तथ्य आणि अर्थकारक आहे, आणि ती इतरांना प्रिय व मनाप आहे, ती वाणी बोलण्यासाठी तथागत योग्य काळ जाणणारे असतात.”

ဧတ္ထ ပါဠိယံ ပနေသာ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ သင်္ခေပေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ ဟေသာ အဘူတာ အနတ္ထသံဟိတာ အပ္ပိယာ ဝါစာ စ, ဘူတာ အနတ္ထသံဟိတာ အပ္ပိယာ ဝါစာ စ, ဘူတာ အတ္ထ သံဟိတာ အပ္ပိယာ ဝါစာ စ, အဘူတာ အနတ္ထသံဟိတာ ပိယာ ဝါစာ စ, ဘူတာ အနတ္ထသံဟိတာ ပိယာ ဝါစာ စ, ဘူတာ အတ္ထသံဟိတာ ပိယာ ဝါစာ စာတိ ဆဗ္ဗိဓာ ဟောတီတိ. တတ္ထ အစောရံယေဝ စောရော အယန္တိအာဒိဝသေန ဝတ္တဗ္ဗဝါစာ ပဌမဝါစာ နာမ. စောရံယေဝ စောရော အယန္တိအာဒိဝသေန ဝတ္တဗ္ဗဝါစာ ဒုတိယဝါစာ နာမ. အကတပုညတာယ ဒုဂ္ဂတော ဒုဗ္ဗဏ္ဏော အပ္ပေသက္ခော, ဣဓ ပန ဌတွာပိ ပုန ပုညံ န ကရောတိ, ဒုတိယစိတ္တဝါရေ ကထံ စတူဟိ အပါယေဟိ မုစ္စိဿတီတိ ဧဝံ မဟာဇနဿ အတ္ထပုရေက္ခာရေန ဓမ္မပုရေက္ခာရေန အနုသာသနီပုရေက္ခာရေန ဝတ္တဗ္ဗဝါစာ တတိယဝါစာ နာမ. ဧကော ဓုတ္တော အာဟ-မယှံ ဘော မာတု မယိ ကုစ္ဆိဂတေ ကပိဋ္ဌဖလဒေါဟဠော အဟောသိ. သာ အညံ ကပိဋ္ဌဟာရကံ အလဘမာနာ မံယေဝ ပေသေသိ. အဟံ ဂန္တွာ ရုက္ခံ အဘိရုဟိတုံ အသက္ကောန္တော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ ပါဒေ ဂဟေတွာ မုဂ္ဂရံ ဝိယ ရုက္ခဿ ဥပရိ ခိပိံ. အထ သာခတော သာခံ ဝိစရန္တော ဖလာနိ ဂဟေတွာ ဩတရိတုံ အသက္ကောန္တော ဃရံ ဂန္တွာ နိဿေဏိံ အာဟရိတွာ ဩရုယှ မာတု သန္တိကေ ဂန္တွာ ဖလာနိ မာတုယာ အဒါသိံ. တာနိ ပန မဟန္တာနိ ဟောန္တိ စာဋိပ္ပ မာဏာနိ. တတော မေ မာတရာ ဧကာသနေ နိသိန္နာယ သမသဋ္ဌိဖလာနိ ခါဒိတာနီတိ. ဧဝမာဒိဝသေန ဝတ္တဗ္ဗဝါစာ စတုတ္ထဝါစာ နာမ. အာမိသဟေတု စာဋုကမျတာဒိဝသေန နာနပ္ပကာရကံ ပရေသံ ထောမနာ ဝါစာ စေဝ ရာဇကထံ စောရကထန္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ တိရစ္ဆာနကထာ စ ပဉ္စမဝါစာ နာမ. အရိယသစ္စသန္နိဿိတာ ဓမ္မကထာ ဆဋ္ဌမဝါစာ နာမ. တံ ပန ဝဿသတမ္ပိ သုဏန္တာ ပဏ္ဍိတာ နေဝ တိတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ[Pg.11]. တာသု ပန ဘဂဝါ တတိယဆဋ္ဌမာ ဒွိဝါစာဧဝ ဘာသတိ. တသ္မာ သပ္ပုရိသေဟိ သာယေဝ ဒွိဝါစာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. အယံ တဒဋ္ဌကထာယံ အာဂတော သင်္ခေပနယော. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မဟာဋီကာယံ ပန သာရတ္ထဒီပနီဋီကာယဉ္စ တဒညာကာရေန ဝဏ္ဏိတော. တာသု ပန တံ ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ဂဟဂါထာ –

येथे पाळिमध्ये सहज समजण्यासाठी हे संक्षेपाने समजून घेतले पाहिजे. ती कशी काय सहा प्रकारची होते? १. असत्य, अनर्थकारक (अहितकारक) आणि अप्रिय वाणी, २. सत्य, अनर्थकारक आणि अप्रिय वाणी, ३. सत्य, अर्थयुक्त (हितकारक) आणि अप्रिय वाणी, ४. असत्य, अनर्थकारक आणि प्रिय वाणी, ५. सत्य, अनर्थकारक आणि प्रिय वाणी, आणि ६. सत्य, अर्थयुक्त आणि प्रिय वाणी. त्यापैकी, जो चोर नाही त्यालाच 'हा चोर आहे' असे म्हणणे, ही पहिली वाणी होय. जो चोरच आहे त्याला 'हा चोर आहे' असे म्हणणे, ही दुसरी वाणी होय. 'पुण्य न केल्यामुळे हा दुर्गतीला प्राप्त झालेला, कुरूप आणि अल्पप्रभावी झाला आहे, आणि येथे राहूनही पुन्हा पुण्य करत नाही, तर दुसऱ्या चित्तक्षणानंतर (पुढील जन्मात) हा चार अपायांतून कसा मुक्त होईल?' अशा प्रकारे लोकांच्या कल्याणाला समोर ठेवून, धम्माला समोर ठेवून आणि उपदेशाला समोर ठेवून बोलली जाणारी वाणी ही तिसरी वाणी होय. एका धूर्ताने म्हटले—'हे महाशयांनो, मी आईच्या गर्भात असताना तिला कवट (कपित्थ) खाण्याचा डोहाळा लागला होता. ती दुसरे कोणी कवट आणणारे न मिळाल्यामुळे तिने मलाच पाठवले. मी जाऊन झाडावर चढण्यास असमर्थ असल्याने, स्वतःच स्वतःचे पाय पकडून मुद्गराप्रमाणे स्वतःला झाडावर फेकले. नंतर एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर फिरत फळे गोळा केली, पण खाली उतरता येत नसल्याने घरी जाऊन शिडी आणली आणि खाली उतरून आईजवळ जाऊन तिला ती फळे दिली. ती फळे तर मातीच्या मोठ्या मडक्याच्या आकाराची खूप मोठी होती. त्यानंतर माझ्या आईने एकाच बैठकीत पूर्ण साठ फळे खाल्ली.' अशा प्रकारे बोलली जाणारी वाणी ही चौथी वाणी होय. आमिषासाठी (लाभासाठी) खुशामत करण्याच्या उद्देशाने इतरांची विविध प्रकारे केलेली स्तुती आणि राजकथा, चोरकथा इत्यादी स्वरूपात चालणारी तिरच्छानकथा (निरर्थक गप्पा) ही पाचवी वाणी होय. आर्य सत्यांवर आधारित धम्मकथा ही सहावी वाणी होय. ती तर शंभर वर्षे ऐकली तरीही पंडित कधी तृप्त होत नाहीत. त्यापैकी भगवान केवळ तिसरी आणि सहावी अशा दोनच वाणी बोलतात. म्हणून सत्पुरुषांनी केवळ याच दोन प्रकारच्या वाणी बोलल्या पाहिजेत. हा त्या अट्ठकथेमध्ये आलेला संक्षेप मार्ग आहे. परंतु विसुद्धिमग्ग महाटीका आणि सारत्थदीपनी टीकमध्ये याचे इतर प्रकारे वर्णन केले आहे. त्यामध्ये ते पाहून ग्रहण करावे. या संदर्भात ही संग्रहगाथा आहे –

‘‘ယော ဘူတမတ္ထသံဟီတံ, ပရေသမပ္ပိယာ ဝါစံ;

ဘူတမတ္ထသဟီတဉ္စ, ပရေသံ ပိယဝါစန္တိ;

ဒွိဝါစံ ယုတ္တဋ္ဌာနေဝ, ဝဒတီတိ သုဂတောတိ;

ဝုစ္စတီ စ ဒကာရဿ, ကတွာ တကာရဝိညုနာ’’တိ.

“जो इतरांना अप्रिय असणारी परंतु सत्य आणि हितकारक वाणी, आणि इतरांना प्रिय असणारी तसेच सत्य आणि हितकारक वाणी; अशा दोन प्रकारच्या वाणींचा योग्य प्रसंगीच उच्चार करतो, त्याला विद्वानांनी 'द' काराचा 'त' कार करून 'सुगत' म्हटले आहे.”

သေဋ္ဌန္တိ ဂုဏမဟန္တတ္တာ ပသတ္ထတရံ. သော ဟိ ပသတ္ထာနံ ဝိသေသေန ပသတ္ထောတိ သေဋ္ဌောတိ ဝုစ္စတိ. ပသတ္ထပဒံ, ဝိသေသတဒ္ဓိတေ ဣဋ္ဌပစ္စယော. ပသတ္ထသဒ္ဒဿ သော, ပသတ္ထာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရိယသာဝကာဒီနံ သီလသမာဓိပညာဒိ ဂုဏေဟိ ဝိသေသေန ပသတ္ထောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သုန္ဒရေ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ ဧသတိ ဂဝေသတိ ဧသိံ ဂဝေသိန္တိ ဝါ သေဋ္ဌော, ဗုဒ္ဓေါ. သုပုဗ္ဗောဧသ ဂဝေသနေ တ. တဿ ရဋ္ဌော. သုသဒ္ဒေါ သုန္ဒရတ္ထော. သန္တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ ဧသိတဗ္ဗော ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ ဝါ သေဋ္ဌော. သန္တသဒ္ဒူပပဒေါ ဣသ ဂဝေသနေ တ, သန္တသဒ္ဒဿ သော, ဣကာရဿေ, တဿ ဋ္ဌော. သန္တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ ဣစ္ဆိယတိ ကန္တိယ တီတိ ဝါ သေဋ္ဌော. သန္တသဒ္ဒူပပဒေါ ဣသု ဣစ္ဆာကန္တီသု တ. အထ ဝါ သန္တာနံ သပ္ပုရိသာနံ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆတီတိ သေဋ္ဌော, ဗုဒ္ဓေါ. ကတ္တုသာဓနောယံ. သုန္ဒရေ သတိပဋ္ဌာနာ ဒိဘေဒေ ဓမ္မေ ဧသေတိ ဗုဒ္ဓေတီတိ ဝါ သေဋ္ဌော. ဟေတု ကတ္တုသာဓနောယံ. သုပုဗ္ဗဧသဓာတု ဗုဒ္ဓိယံ တ. တံ သေဋ္ဌံ.

'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) म्हणजे गुणांच्या महानतेमुळे अत्यंत प्रशंसनीय. कारण ते प्रशंसनीयांमध्ये विशेष रूपाने प्रशंसनीय असल्यामुळे त्यांना 'सेट्ठ' म्हटले जाते. 'पसत्थ' (प्रशंसनीय) या पदाला विशेष तद्धित प्रत्ययामध्ये 'इट्ठ' प्रत्यय लागला आहे. 'पसत्थ' शब्दाचा 'स' होऊन, प्रशंसनीय असणाऱ्या पच्चेकबुद्ध (प्रत्येकबुद्ध), आर्यश्रावक इत्यादींच्या शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुणांमुळे विशेष रूपाने प्रशंसनीय असा याचा अर्थ होतो. अथवा, जे सुंदर अशा सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी विविध धम्मांचा शोध घेतात, गवेषणा करतात, ते 'सेट्ठ' म्हणजेच बुद्ध होत. 'सु' उपसर्गपूर्वक 'एस' (गवेषणा करणे) धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. त्याचा 'रट्ठ' होतो. 'सु' हा शब्द सुंदर या अर्थी आहे. किंवा शांत अशा सत्पुरुषांद्वारे शोध घेण्याजोगा, गवेषणा करण्याजोगा तो 'सेट्ठ' होय. 'संत' शब्द उपपद असताना 'इस' (गवेषणा करणे) धातूला 'त' प्रत्यय लागून, 'संत' शब्दाचा 'स' होऊन, इकाराचा 'ए' होऊन आणि 'त' चा 'ट्ठ' होतो. किंवा शांत अशा सत्पुरुषांद्वारे ज्याची इच्छा केली जाते, जो प्रिय वाटतो, तो 'सेट्ठ' होय. येथे 'संत' शब्द उपपद असताना 'इसु' (इच्छा व कांती या अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, जे शांत अशा सत्पुरुषांच्या हित आणि सुखाची इच्छा करतात, ते 'सेट्ठ' म्हणजेच बुद्ध होत. हे कर्तृसाधन आहे. किंवा जे सुंदर अशा सतिपट्ठान इत्यादी विविध धम्मांचा बोध करून देतात, ते 'सेट्ठ' होत. हे हेतुकर्तृसाधन आहे. 'सु' उपसर्गपूर्वक 'एस' (बोध होणे या अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. त्या श्रेष्ठ (सेट्ठ) अशा...

ကုသလံကုသလံ ဇဟန္တိ ဧတ္ထ ကုသလံ အကုသလံ ဇဟန္တိ ပဒဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗော. ကုစ္ဆိတံ ပါပဓမ္မံ သလယတိ စလယတိ [Pg.12] ကမ္ပေတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ ကုသလံ, စတုဘူမိကကုသလံ လဗ္ဘတိ. ကုပုဗ္ဗော သလဓာတု အ. တတ္ထ ကာမာဝစရကုသလံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန ပါပဓမ္မံ သလယတိ စလယတိ, မဟဂ္ဂတ ကုသလံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန သလယတိ ကမ္ပေတိ, လောကုတ္တရ ကုသလံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန သလယတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော.

'कुसलंकुसलं जहन्ति' येथे 'कुसलं अकुसलं जहन्ति' असा पदविभाग केला पाहिजे. जे कुत्सित (निंदनीय) अशा पापदम्मांना कंपित करते, हलवते, विचलित करते आणि नष्ट करते, ते 'कुसल' (कुशल) होय; याने चतुर्भूमिक कुशल प्राप्त होते. 'कु' उपसर्गपूर्वक 'सल' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. त्यापैकी, कामावचर कुशल हे तदंगप्रहाणाने (तात्पुरत्या त्यागाने) पापदम्मांना कंपित व विचलित करते; महग्गत कुशल हे विष्कंभनप्रहाणाने (दडपून टाकण्याने) कंपित व विचलित करते; आणि लोकोत्तर कुशल हे समुच्छेदप्रहाणाने (समूळ नष्ट करण्याने) कंपित व पूर्णपणे उद्ध्वस्त करते, असा याचा अर्थ आहे.

အထ ဝါ ကုစ္ဆိတံ အပါယဒွါရံ သလန္တိ သံဝရန္တိ ပိဒဟန္တိ သာဓဝေါ ဧတေနာတိ ကုသလံ, ကရဏသာဓနောယံ. ဣဓ ပန ဇဟန္တိ ဝုတ္တတ္တာ တေဘူမကကုသလမေဝါဓိပ္ပေတံ. တံ ပန အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ, အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသံ, ဝေါဒါန ပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝါ, ယောနိသောမနသိကာရ ပဒဋ္ဌာနံ. န ကုသလံ အကုသလံ, မိတ္တပဋိပက္ခော အမိတ္တော ဝိယ ပဟာယကပဟာတဗ္ဗဘာဝေန ကုသလပဋိပက္ခန္တိ အတ္ထော. တံ ပန သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏံ, သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါက လက္ခဏံ ဝါ, အနတ္ထဇနနရသံ, အနိဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ, အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနံ. ပုညာဘိသင်္ခါရအာနေဉ္ဇာ ဘိသင်္ခါရသင်္ခါတံ ကုသလံ အပုညာဘိသင်္ခါရသင်္ခါတံ အကုသလဉ္စ ကုသလံကုသလံ. တံ ပန ပဒံ ဇဟန္တိပဒေ ကမ္မံ.

अथवा, ज्याच्याद्वारे सज्जन लोक कुत्सित अशा अपायद्वाराला (नरकद्वाराला) बंद करतात, संवरित करतात, झाकून टाकतात, ते 'कुसल' होय. हे करणसाधन आहे. परंतु येथे 'जहन्ति' (त्याग करतात) असे म्हटले असल्यामुळे केवळ तैभूमिक (तीन भूमींमधील) कुशलच अभिप्रेत आहे. ते (कुशल) अनवद्य (दोषरहित) आणि सुखविपाक (सुखद परिणाम) देणारे लक्षण असलेले, अकुशलाचा नाश करणारे रस (कार्य) असलेले, विशुद्धीचे प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) असणारे किंवा इष्ट विपाकाचे प्रत्युपस्थान असणारे, आणि योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) हे पदस्थान (तात्कालिक कारण) असणारे आहे. जे कुशल नाही ते 'अकुसल' होय; जसे मित्राचा शत्रू हा अमित्र असतो, तसेच प्रहाण करणारा (त्याग करणारा) आणि प्रहाण केला जाणारा (त्यागला जाणारा) या भावाने ते कुशलाच्या विरोधी आहे, असा याचा अर्थ आहे. ते (अकुशल) सावद्य (दोषयुक्त) आणि दुःखविपाक देणारे लक्षण असलेले, किंवा सावद्य व अनिष्ट विपाक देणारे लक्षण असलेले, अनर्थ निर्माण करणारे रस असलेले, अनिष्ट विपाकाचे प्रत्युपस्थान असणारे, आणि अयोनिसोमनसिकार हे पदस्थान असणारे आहे. पुंण्याभिसंस्कार आणि आनेञ्जाभिसंस्कार संज्ञक कुशल, आणि अपुण्याभिसंस्कार संज्ञक अकुशल, हे 'कुसल-अकुसल' होय. ते पद 'जहन्ति' या क्रियापदाचे कर्म आहे.

ဇဟန္တိ မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနပ္ပဟာနေန ပဇဟန္တံ ဝိဒ္ဓံသေန္တန္တိ အတ္ထော. တဉှိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန ဇဟတိ ပဇဟတိ, ဖလဉာဏေန ဇဟိံ ပဇဟိံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘိန္တိ ဝါ ဇဟော, ဗုဒ္ဓေါ. ဟာဓာတု စာဂေ အ. ကိဉ္စာပိ ပနေတ္ထ ကုသလံ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗဓမ္မေ န ဝုတ္တံ, ဝဋ္ဋမူလဘူတေ အဝိဇ္ဇာတဏှာဒိကိလေသေ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂ ဉာဏေန ဇဟိတေ လောကိယကုသလုပ္ပတ္တိယာ မူလဘူတာယ အဝိဇ္ဇာတဏှာယ အဘာဝါ ပုညာဘိသင်္ခါရော သံသာရေ ပုန ပဋိသန္ဓိယာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ ဝဋ္ဋမူလဘူတေ ကိလေသေ ဇဟိတေ ဖလူပစာရေန ကုသလမ္ပိ ဇဟိတံ နာမ ဟောတိ. ရူပံ ဘိက္ခဝေ န တုမှာကံ တံ ပဇဟထာတိအာဒီသု ဝိယ[Pg.13]. အရဟန္တေန ဟိ အဘိသမာစာရိကဝတ္တံ ကတမ္ပိ ကုသလန္တိ န ဝုတ္တံ, ကြိယာတိ ပန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'जहन्ति' म्हणजे मार्गक्षणी समुच्छेदप्रहाणाने (पूर्णपणे नष्ट करून) आणि फलक्षणी प्रतिप्रस्रंभणप्रहाणाने (शांत करून) त्याग करणे, विध्वंस करणे असा अर्थ आहे. कारण ते (क्लेश) अर्हत्-मार्गज्ञानाने त्यागतात, नष्ट करतात; आणि फलज्ञानाने 'त्याग केला, नष्ट केला, शांत केला' म्हणून 'जह' (त्याग करणारे) म्हणजेच बुद्ध होत. 'हा' धातू त्याग करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. जरी येथे मार्गाने त्याग करण्यायोग्य धर्मांमध्ये 'कुशल' धर्माचा उल्लेख केलेला नाही, तरीही संसारचक्राचे मूळ असलेल्या अविद्या, तृष्णा इत्यादी क्लेशांचा अर्हत्-मार्गज्ञानाने त्याग केल्यावर, लौकिक कुशलाच्या उत्पत्तीचे मूळ असलेल्या अविद्या व तृष्णेचा अभाव झाल्यामुळे, पुण्याचा अभिसंस्कार संसारात पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) उत्पन्न करण्यास असमर्थ ठरतो. म्हणून संसारचक्राचे मूळ असलेल्या क्लेशांचा त्याग केल्यावर, फलोपचाराने (परिणामतः) कुशलाचाही त्याग केल्यासारखेच होते. "भिक्खूहो, रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा" इत्यादी सूत्रांप्रमाणे. कारण अर्हंतांनी केलेले आभिसमाचारिक वृत्त (आचरण) देखील 'कुशल' म्हटले जात नाही, तर ते 'क्रिया' (किरिया) म्हटले जाते, असे जाणावे.

ဝုတ္တဉှိ နိဒါနဝဂ္ဂသံယုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ခီဏာသဝေန ဟိ ကတံ ကမ္မံ နေဝ ကုသလံ ဟောတိ နာကုသလံ, အဝိပါကံ ဟုတွာ ကြိယမတ္တေ တိဋ္ဌတီ’’တိ.

कारण निदानवग्ग संयुत्तच्या अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की - "क्षीणासवांनी (अर्हंतांनी) केलेले कर्म हे कुशलही नसते आणि अकुशलही नसते; ते विपाकरहित होऊन केवळ क्रियामात्र राहते."

အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေါ စ ကုသလာကုသလ ကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတီတိ ဧဝံ တေန တံ ဘိဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

आणि अंगुत्तर अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की - "अर्हत्-मार्ग हा कुशल आणि अकुशल कर्मांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरतो, अशा प्रकारे त्याच्याद्वारे ते (कर्म) नष्ट होते."

တေန ဝုတ္တံ စူဠနိဒ္ဒေသပါဠိယံ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓေန ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တိ ဝူပသမန္တိ အတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီ’’တိ.

म्हणूनच चुळ्ळनिद्देस पाळीमध्ये म्हटले आहे की - "अर्हत्-मार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे जे नाम आणि रूप उत्पन्न होणार होते, ते येथेच निरुद्ध होतात, शांत होतात, अस्त पावतात आणि प्रतिप्रस्रब्ध (शांत) होतात."

အမတန္တိ မရဏဝိရဟိတံ. သော ဇိနော ဟိ န မတော အမတော, မရဏဓမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တကာနံ ကိလေသာနံ အရဟတ္တ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒိတတ္တာ ပုန မရဏတော ဝိရဟိတောတိ ဝါ အမတော. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဓိဂတေ နတ္ထိ မတံ မရဏံ ယဿ ဇိနဿာတိ အမတောတိ ဝုစ္စတိ. ဇိနေန ဟိ ခန္ဓမစ္စုမာရံ အဇိတောပိ ကိလေသမာရံ ဇယိတွာ တေသံ အဝဿံ ဇိယမာနတ္တာ ဖလူပစာရေန အမတောတိ ဝုစ္စတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'अमत' म्हणजे मरणरहित. तो जिन (विजेता) मृत होत नाही म्हणून 'अमत' आहे; किंवा मरणधर्माला उत्पन्न करणाऱ्या क्लेशांचा अर्हत्-मार्गाने समूळ नाश केल्यामुळे पुन्हा मरणापासून रहित झालेला आहे म्हणून 'अमत' आहे. अथवा, निर्वाणाला आलंबन बनवून ते प्राप्त केल्यामुळे ज्या जिनला 'मृत' म्हणजेच मरण नाही, त्याला 'अमत' म्हटले जाते. कारण जिनाने स्कंधमार आणि मृत्यूमार यांना जिंकले नसले तरी क्लेशमाराला जिंकल्यामुळे, आणि त्यांचा पराभव निश्चित असल्यामुळे फलोपचाराने त्यांना 'अमत' म्हटले जाते, असे जाणावे.

ပုန အမတန္တိ အမတနိဗ္ဗာနသမန္နာဂတံ. နတ္ထိ မတံ မရဏံ ဧတ္ထာတိ အမတံ, နိဗ္ဗာနံ. တံ ပန သန္တိလက္ခဏံ, အစ္စုတရသံ, အနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနံ, နိဿရဏပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝါ, နိဗ္ဗာနဿ ပန ပဒဋ္ဌာနံ န လဗ္ဘတိ.

पुन्हा, 'अमत' म्हणजे अमत-निर्वाणाने युक्त. जिथे 'मृत' म्हणजेच मरण नाही ते 'अमत' म्हणजेच निर्वाण होय. ते (निर्वाण) शांतलक्षण, अच्युतरस (अविनाशी स्वभाव), अनिमित्त-प्रत्युपस्थान (चिन्हांशिवाय प्रकट होणारे) किंवा निस्सरण-प्रत्युपस्थान (संसारातून सुटका करणारे) आहे; परंतु निर्वाणाचे पदस्थान (तात्कालिक कारण) आढळत नाही.

ဝုတ္တဉှိ မိလိန္ဒပဉှေ နာဂသေနတ္ထေရေန ‘‘န ကေနစိ ကာရဏေန နိဗ္ဗာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ.

कारण मिलिन्दपञ्हमध्ये स्थवीर नागसेनांनी म्हटले आहे की - "निर्वाण कोणत्याही कारणाने उत्पन्न होत नाही."

တံ အဿ အတ္ထီတိ အမတော, ဇိနော. သဒ္ဓါဒိတော ဏာတိ သုတ္တေန အဿထျတ္ထေ ဏပစ္စယော. သဒ္ဓေါ ပညောတိအာဒီသု ဝိယ[Pg.14]. အဿ ဇိနဿ စတုမဂ္ဂဉာဏေန သစ္ဆိကတံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ အတ္ထီတိ အတ္ထော, တံ အမတံ.

ते (अमत) ज्यांच्याकडे आहे तो 'अमतो' म्हणजेच जिन होय. 'सद्धादितो ण' या सूत्राने अस्तित्वाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय लागला आहे, जसे 'सद्धो' (श्रद्धावान), 'पञ्ञो' (प्रज्ञावान) इत्यादींमध्ये आहे. या जिनला चतुर्मार्गज्ञानाने साक्षात केलेले अमत निर्वाण प्राप्त आहे असा अर्थ आहे, तेच 'अमत' होय.

သန္တန္တိ သဗ္ဗကိလေသဒရထေဟိ စ ဝဋ္ဋဒုက္ခေဟိ စ သုဝူပသန္တံ. သော ဟိ ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗကိလေသဒရထဝဋ္ဋဒုက္ခေဟိ သမိတ္ထ ဝူပသမိတ္ထာတိ သန္တောတိ ဝုစ္စတိ. သမုဓာတု ဥပသမေ တ. ဓာတွန္တဿ လောပံ တပစ္စယဿန္တောအာဒေသံ ကတွာ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သံသာရဝဋ္ဋေ ဒရထကာရကာနံ ကိလေသာနံ ဗောဓိမဏ္ဍေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန သမုစ္ဆိန္ဒိတတ္တာ သီတိဘူတော သန္တကာယစိတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တံ သန္တံ.

'संत' म्हणजे सर्व क्लेश-संतापांपासून आणि संसार-दुःखांपासून चांगल्या प्रकारे शांत झालेले. कारण ते बुद्ध सर्व क्लेश, संताप आणि संसार-दुःखांपासून शांत झाले आहेत, म्हणून त्यांना 'संत' म्हटले जाते. 'शमु' धातू शांत होण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. धातूच्या अंताचा लोप करून आणि 'त' प्रत्ययाचा 'अंत' आदेश करून शब्दाची सिद्धी जाणावी. संसारचक्रात संताप निर्माण करणाऱ्या क्लेशांचा बोधिमंडळावर अर्हत्-मार्गज्ञानाने समूळ नाश केल्यामुळे ते शीतलीभूत (शांत) आणि शांत काय-चित्त असणारे झाले आहेत, असा अर्थ आहे; तेच 'संत' होय.

အသမန္တိ သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန အသဒိသံ, သော ဟိ ဗုဒ္ဓေါ နတ္ထိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမော သဒိသော ဧတဿာတိ အသမောတိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ သီလ သမာဓိပညာဒိဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓေန သဒိသော ကောစိ မနုဿော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဘဂဝတော ဟိ အသီတိ အနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတ ဗာတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ ဝိစိတြရူပကာယော စ သဗ္ဗာကာရေဟိ ပရိသုဒ္ဓသီလက္ခန္ဓာဒိဂုဏ ရတနသမိဒ္ဓေါ ဓမ္မကာယော စ ပုညမဟတ္တထာမမဟတ္တ ဣဒ္ဓိမဟတ္တယသမဟတ္တပညာမဟတ္တာဒိဂုဏေဟိ စ ပရမုက္ကံသဂတော စ အတ္ထိ, တသ္မာ ဘဂဝါ သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ အသမော အသဒိသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'असम' म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी कोणत्याही पुद्गलाशी (व्यक्तीशी) असदृश (अतुलनीय). कारण त्या बुद्धांच्या शील इत्यादी गुणांशी समान किंवा सदृश कोणीही नाही, म्हणून त्यांना 'असम' म्हटले जाते. या प्राणीलोकात शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुणांनी बुद्धांच्या समान कोणताही मनुष्य, देव किंवा ब्रह्मा नाही असा अर्थ आहे. कारण भगवंतांचा रूपकाय ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असा विचित्र आहे, आणि त्यांचा धर्मकाय सर्व प्रकारे परिशुद्ध शीलस्कंध इत्यादी गुणरूपी रत्नांनी समृद्ध आहे; तसेच ते पुण्यमहानता, बलमहानता, ऋद्धिमहानता, यशमहानता, प्रज्ञामहानता इत्यादी गुणांनी परम उत्कर्षाला प्राप्त झालेले आहेत. म्हणून भगवंत शील इत्यादी गुणांनी कोणाशीही असम (अतुलनीय) आणि असदृश आहेत, असे म्हटले आहे.

အသမံ ဒဒန္တိ လောကိယဓမ္မေန အသဒိသံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာန ဓမ္မံ ဝေနေယျာနံ သတ္တာနံ ဒေသနာဉာဏေန ဒါယကံ. ဧတ္ထ စ အသမန္တိ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဧတေသံ ဝါ သမော သဒိသော လောကိယဓမ္မောတိ အသမော, မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနံ လဗ္ဘတိ. အထ ဝါ အသမန္တိ အညေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂဘာဝတော စတုဗ္ဗိဓေန အရိယ မဂ္ဂေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ. တဿ ပန ပဒဿ ဒဒန္တိပဒေန [Pg.15] ကမ္မဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. ဒဒါတီတိ ဒဒေါ, ဗုဒ္ဓေါ. ဒါဓာတု အ, သော ကေနစိ လောကိယဓမ္မေန အသမံ အသဒိသံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ လောကုတ္တရဓမ္မံ မဟာကရုဏာပ္ပဓာနေန အမတာဓိဂမပဋိပတ္တိဒဿနေန ဒေသနာဉာဏေန ဝေနေယျာနံ သတ္တာနံ ဒါတာတိ အတ္ထော. တံ အသမံ ဒဒံ.

'असमं ददं' म्हणजे लौकिक धर्माशी असदृश (अतुलनीय) अशा मार्ग, फल आणि निर्वाण रूपी धर्माला विनेय (उपदेशयोग्य) प्राण्यांना देशनाज्ञानाने देणारे. आणि येथे 'असम' म्हणजे ज्याच्याशी समान किंवा सदृश कोणताही लौकिक धर्म नाही ते 'असम' होय, याने मार्ग, फल आणि निर्वाण घेतले जाते. अथवा, इतर धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे चार प्रकारच्या आर्यमार्गाने साक्षात करण्यायोग्य निर्वाणाला 'असम' म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे की - "भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग (निर्वाण) हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला गेला आहे." त्या 'असम' या पदाचा 'ददं' या पदाशी कर्मभावाने संबंध आहे. जो देतो तो 'दद' म्हणजेच बुद्ध होय. 'दा' धातूला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. ते (बुद्ध) कोणत्याही लौकिक धर्माशी असम, असदृश अशा मार्ग, फल आणि निर्वाण संज्ञक लोकोत्तर धर्माला, महाकरुणेने प्रेरित होऊन, अमत-प्राप्तीचा मार्ग दाखवून, देशनाज्ञानाने विनेय प्राण्यांना देणारे आहेत असा अर्थ आहे. तेच 'असमं ददं' होय.

(ခ) ဒုတိယဂါထာယံ ပန သရဏန္တိ သဗ္ဗသတ္တလောကဿ ပဋိသရဏဘူတော ပရာယဏော လေဏော တာဏောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သော ဟိ ဗုဒ္ဓေါ သရန္တိ ပဋိသရန္တိ ဧတ္ထ သတ္တလောကာတိ သရဏောတိ ဝုစ္စတိ. သရဓာတု ယု. အထ ဝါ သရန္တိ ဩသရန္တိ သမောသရန္တိ ဧတ္ထ သတ္တလောကာတိ သရဏောတိ ဝုစ္စတိ. သရန္တိ စိန္တေန္တိ ဧတ္ထ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဒေဝမနုဿာ သရဏမိဒန္တိ သရဏောတိ စ. သရန္တိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ ဧတ္ထုပဂတာ ဒေဝမနုဿာ သဒ္ဓမ္မန္တိ သရဏောတိ စ ဝုစ္စတိ. သရ စိန္တာယံ ယု. သရဏဂမနဋ္ဌာနေ ပန သရတိ ဟိံသတိ ဘယံ သန္တာပံ ဒုက္ခံ ကိလေသဉ္စာတိ သရဏံ. ရတနတ္တ ယန္တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. တံ သရဏံ.

(ख) दुसऱ्या गाथेमध्ये 'शरण' म्हणजे सर्व प्राणीलोकाचे प्रतिशरण (आश्रय), परायण (अंतिम गती), लेण (आश्रयस्थान) आणि त्राण (रक्षक) असे म्हटले आहे. कारण त्या बुद्धांकडे प्राणीलोक जातात, आश्रय घेतात, म्हणून त्यांना 'शरण' म्हटले जाते. 'सर' धातूला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, प्राणीलोक येथे एकत्र येतात, शरण येतात, म्हणून 'शरण' म्हटले जाते. आणि श्रद्धेने प्रसन्न झालेले देव व मनुष्य येथे 'हे आमचे शरण आहे' असे चिंतन करतात, म्हणून 'शरण' म्हटले जाते. आणि येथे आलेले देव व मनुष्य सद्धर्माचा साक्षात्कार करतात, म्हणून 'शरण' म्हटले जाते. 'सर' धातू चिंतनाच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. शरणगमनाच्या संदर्भात, जे भय, संताप, दुःख आणि क्लेशांचा नाश करते (हिंसा करते), ते 'शरण' होय. ते 'रत्नत्रय' आहे असे अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे. तेच 'शरण' होय.

ပုန သရဏံ လောကန္တိ သတ္တသင်္ခါရောကာသသင်္ခတံ လောကံ သရန္တံ ဇာနန္တံ. ဧတ္ထ ဟိ လောကယတိ ပတိဋ္ဌယတိ ဧတ္ထ ပုညာပုညဉ္စ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော, သတ္တ လောကော လဗ္ဘတိ. လောကဓာတု ပတိဋ္ဌာယံ ဏ. လုဇ္ဇတိ ပလုဇ္ဇတီတိ လောကော, သင်္ခါရလောကော. လုဇဓာတုဏ. လောကိယတိ ဝိစိတ္တာကာရေန ဒိဿတီတိ လောကော, လောကိယန္တိ ပတိဋ္ဌိယန္တိ ဧတ္ထ ဝါ ဇင်္ဂမာ စ ထာဝရာ စာတိ လောကော, စက္ကဝါဠသင်္ခတော ဩကာသလောကော လဗ္ဘတိ. လောကဓာတုဏ. ဧတ္ထ စ သဿတော လောကောတိ ဝါ အသဿတော လောကောတိ ဝါတိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ရူပါဒီနံ ခန္ဓာနံ သမူဟော သန္တာနော စ သတ္တောယေဝ လောကော သတ္တလောကောတိ ဝစနတ္ထေန သတ္တလောကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာ ရဋ္ဌိတိကာတိ [Pg.16] အာဂတဋ္ဌာနေ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ဝါ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ဝါ ခန္ဓာနံ သမူဟော သန္တာနော စ ပစ္စယေဟိ သင်္ခရိယန္တီတိ သင်္ခါရာ, သင်္ခါရာဧဝ လောကော သင်္ခါရလောကောတိ ဝစနတ္ထေန သင်္ခါရလောကောတိ.

पुन्हा 'शरणं लोकं' म्हणजे सत्त्वलोक, संस्कारलोक आणि अवकाशलोक यांनी युक्त अशा लोकाचे स्मरण करणाऱ्या, त्याला जाणणाऱ्या (बुद्धांना). कारण येथे 'लोकयति' म्हणजे जेथे पुण्य-अपुण्य आणि त्यांचा विपाक प्रतिष्ठित होतो तो 'लोक' होय, यावरून 'सत्त्वलोक' प्राप्त होतो. 'लोक्' धातूचा अर्थ प्रतिष्ठा असा आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'लुज्जति पलुज्जति' (जे नष्ट होते, क्षय पावते) तो 'लोक' म्हणजे 'संस्कारलोक' होय. 'लुज्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'लोकयति' म्हणजे जो विविध रूपांनी दिसतो तो 'लोक' होय, किंवा जेथे जंगम (सजीव) आणि स्थावर (निर्जीव) प्रतिष्ठित होतात तो 'लोक' होय, यावरून चक्रवाळ स्वरूपातील 'अवकाशलोक' प्राप्त होतो. 'लोक्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. आणि येथे 'शाश्वत लोक' किंवा 'अशाश्वत लोक' अशा आलेल्या ठिकाणी इंद्रियबद्ध रूप इत्यादी स्कंधांचा समूह आणि प्रवाह म्हणजेच सत्त्वरूप लोक होय, या वचनाच्या अर्थाने तो 'सत्त्वलोक' समजावा. 'एक लोक म्हणजे सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत' अशा आलेल्या ठिकाणी इंद्रियबद्ध किंवा अनिंद्रियबद्ध स्कंधांचा समूह आणि प्रवाह हे प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) संस्कृत (संस्कारित) केले जातात म्हणून ते 'संस्कार' होत, आणि संस्कार हाच लोक म्हणजे 'संस्कारलोक' या वचनाच्या अर्थाने तो 'संस्कारलोक' होय.

‘‘ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တိ,ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစမာနာ;

တာဝ သဟဿဓာ လောကော,ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတိ ဝသော’’တိ.

“जोपर्यंत चंद्र आणि सूर्य प्रदक्षिणा घालतात, आणि दिशांना प्रकाशमान करत तळपतात; तोपर्यंत सहस्र पटीने असलेल्या या लोकावर तुमचा अधिकार चालतो.”

အာဂတဋ္ဌာနေ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ရူပါဒီနံ သမူဟော သန္တာနော စ အဝကသန္တိ ပတိဋ္ဌဟန္တိ ဧတ္ထာတိ ဩကာသော, သောယေဝ လောကော ဩကာသလောကောတိ ဝစနတ္ထေန ဩကာသ လောကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, တံ လောကံ. သရတိ ဇာနာတိ အဇာနီတိ ဝါ သရဏော, ဗုဒ္ဓေါ. သရ စိန္တာယံ ယု. လောကံ သရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဗုဒ္ဓေါ ပန သတ္တလောကံ, သင်္ခါရလောကံ, ဩကာသလောကံ, ကိလေသလောကံ, ဘဝလောကံ, ဣန္ဒြိယ လောကံ, ခန္ဓလောကံ, အာယတနလောကံ ဓာတုလောကဉ္စာတိအာဒိမနေကလောကံ အနာဝရဏဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

आलेल्या ठिकाणी अनिंद्रियबद्ध रूप इत्यादींचा समूह आणि प्रवाह जेथे अवकाश प्राप्त करतात, प्रतिष्ठित होतात तो 'अवकाश' होय, तोच लोक म्हणजे 'अवकाशलोक' या वचनाच्या अर्थाने 'अवकाशलोक' समजावा, त्या लोकाला. जो स्मरण करतो, जाणतो किंवा आकलन करतो तो 'शरण' म्हणजे बुद्ध होय. 'सर' धातूचा अर्थ चिंतन करणे असा आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'लोकं शरणं' असा संबंध आहे. बुद्ध तर सत्त्वलोक, संस्कारलोक, अवकाशलोक, क्लेशलोक, भवलोक, इंद्रियलोक, स्कंधलोक, आयतनलोक आणि धातूलोक इत्यादी अनेक प्रकारच्या लोकांचा आपल्या अनावरण ज्ञानाने (अप्रतिहत ज्ञानाने) वेध घेतात (पूर्णपणे जाणतात), असे म्हटले आहे.

အရဏန္တိ နိက္ကိလေသံ, ကိလေသသင်္ခါတရဏဝိရဟိတံ ဝါ. ရဏသဒ္ဒေါ စ ကိလေသေသု စ ယုဒ္ဓေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏကရဏေ စ ဒိဿတိ. တထာ ဟိ သရဏာ ဓမ္မာ အရဏာ ဓမ္မာတိအာဒီသု ကိလေသေသု ဒိဿတိ. တေ ဟိ ရဏန္တိ ကန္ဒန္တိ သတ္တာ ဧတေဟီတိ ရဏာတိ ဝုစ္စန္တိ.

'अरण' म्हणजे निष्क्लेश (क्लेशरहित), किंवा क्लेश नावाच्या रणापासून (युद्धापासून/पीडेपासून) विरहित. 'रण' हा शब्द क्लेश, युद्ध आणि चूर्ण-विचूर्ण करणे (नाश करणे) या अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की 'सरण धम्म' (सक्लेश धर्म) आणि 'अरण धम्म' (अक्लेश धर्म) इत्यादींमध्ये तो क्लेशांच्या अर्थाने आढळतो. कारण ते 'रणन्ति' म्हणजे प्राणी त्यांच्यामुळे रडतात, आक्रोश करतात, म्हणून त्यांना 'रण' (क्लेश) म्हटले जाते.

‘‘ဓနုဂ္ဂဟော အသဒိသော, ရာဇပုတ္တော မဟဗ္ဗလော;

သဗ္ဗာမိတ္တေ ရဏံ ကတွာ, သံယမံ အဇ္ဈုပါဂမီ’’တိ.

“अतुलनीय धनुर्धारी, महाबली राजपुत्राने सर्व शत्रूंशी युद्ध (रण) करून संयमाचा (ऋषींच्या प्रव्रज्येचा) स्वीकार केला.”

အသဒိသဇာတကေ ယုဒ္ဓေ ဒိဿတိ. ရဏံ ကတွာတိ ဟိ ယုဒ္ဓံ ကတွာ, သံယမန္တိ သံယတံ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ အဇ္ဈုပါဂမီတိ အတ္ထော. တိဏဉ္စ ကဋ္ဌဉ္စ ရဏံ ကရောန္တော, ဓာဝိံသု တေ အဋ္ဌဒိသာ [Pg.17] သမန္တတောတိ ဆဒ္ဒန္တဇာတကေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏကရဏေ ဒိဿတိ. ရဏံ ကရောန္တောတိ ဟိ စုဏ္ဏံ ဝိစုဏ္ဏံ ကရောန္တော. တေတိ သဗ္ဗေ အဋ္ဌသဟဿနာဂါတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ကိလေသေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. ရဏန္တိ သတ္တေ ရာဂါဒယော စုဏ္ဏေန္တိ ပီဠေန္တီတိ ရဏာ, ရဏန္တိ သတ္တာ ဧတေဟိ ကန္ဒန္တိ ပရိဒေဝန္တီတိ ဝါ ရဏာ, ကိလေသာ. ရဏဓာတု သဒ္ဒေ အ. နတ္ထိ ရဏာ ကိလေသာ ဧတဿာတိ အရဏောတိ ဝုစ္စတိ. ဇိနဿ ကိလေသမာရဿ ဗောဓိမူလေ ဇိယမာနတ္တာ ရဏာ ကိလေသာ န သန္တီတိ အတ္ထော. တံ အရဏံ.

असदिस जातकामध्ये हा शब्द युद्धाच्या अर्थाने आढळतो. 'रणं कत्वा' म्हणजे युद्ध करून, 'संयमं' म्हणजे संयमित अशी ऋषींची प्रव्रज्या स्वीकारली, असा अर्थ आहे. 'गवत आणि लाकूड चूर्ण-विचूर्ण करत, ते आठही दिशांना चहूबाजूने धावले' असे छद्दंत जातकामध्ये चूर्ण-विचूर्ण करण्याच्या अर्थाने आढळते. 'रणं करोन्तो' म्हणजे चूर्ण-विचूर्ण करत. 'ते' म्हणजे ते सर्व आठ हजार हत्ती, असा अर्थ आहे. परंतु येथे 'रण' शब्दाचा अर्थ क्लेश असा घ्यावा. याविषयी शब्दाचा अर्थ असा आहे: 'रणन्ति' म्हणजे जे प्राण्यांना चूर्ण करतात, पीडा देतात ते 'रण' (राग इत्यादी क्लेश) होत; किंवा 'रणन्ति' म्हणजे ज्यांच्यामुळे प्राणी रडतात, विलाप करतात ते 'रण' म्हणजे क्लेश होत. 'रण्' धातूचा अर्थ आवाज करणे असा आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यामध्ये 'रण' म्हणजे क्लेश नाहीत, त्याला 'अरण' म्हटले जाते. बोधिवृक्षाच्या मुळाशी क्लेशरूपी माराचा पराभव केल्यामुळे जिनांच्या (बुद्धांच्या) ठिकाणी 'रण' म्हणजे क्लेश उरलेले नाहीत, असा अर्थ आहे. त्या अरण (निष्क्लेश बुद्धांना).

အရဏံ ကရန္တိ ဝေနေယျသန္တာနေ ရဏသင်္ခတကိလေသဿ အဘာဝကရဏံ. ဧတ္ထ စ ရဏန္တိ ဧတံ ယေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ ပရိဒဝန္တိ ဧတေသံ ရာဂါဒီနံ အဓိဝစနံ. တေသံ အဘာဝံ ဝေနေယျသန္တာနေ ဒေသနာဉာဏေန ကရောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ကရောတီတိ ကရော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ ကရံ.

'अरणं करं' म्हणजे विनेय जनांच्या (उपदेशास पात्र असलेल्यांच्या) संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) 'रण' नावाच्या क्लेशांचा अभाव निर्माण करणे. आणि येथे 'रण' हे ज्यांच्यामुळे अभिभूत (पीडित) होऊन प्राणी रडतात, विलाप करतात, अशा राग इत्यादी क्लेशांचे नाव आहे. आपल्या देशना-ज्ञानाने विनेय जनांच्या चित्तप्रवाहात त्यांचा अभाव निर्माण करतात, असा अर्थ आहे. अथवा, जो करतो तो 'कर' म्हणजे बुद्ध होय. त्या (अभावाला) करणाऱ्या (बुद्धांना).

အဘယန္တိ ဇာတိဘယာဒီနံ အဘာဝတော နိဗ္ဘယံ. ဧတ္ထ ဟိ ဘယံ စိတ္တုတြာသဘယံ, ဉာဏဘယံ, အာရမ္မဏဘယံ, ဩတ္တပ္ပ ဘယဉ္စာတိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဘာယတိ စိတ္တေနာတိ ဘယံ, စိတ္တုတြာသဘယံ. ဉာဏေန တီရေတွာ ဘာယတီတိ ဘယံ, ဉာဏံ. ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, အာရမ္မဏဘယံ. ဘာယတိ ဧတေန ပါပတောတိ ဘယံ, ဩတ္တပ္ပဘယံ. ဘီဓာတု ဘယေ ဏ.

'अभय' म्हणजे जन्म इत्यादी भयांच्या अभावामुळे निर्भयता. येथे भय हे चार प्रकारचे असते: चित्तत्रास भय (मनातील भीती), ज्ञान भय, आलंबन भय आणि ओत्तप्प भय (पापाची भीती). त्यामध्ये, चित्ताने जो घाबरतो ते 'भय' म्हणजे चित्तत्रास भय होय. ज्ञानाने निश्चित करून जो घाबरतो ते 'भय' म्हणजे ज्ञान होय. ज्याच्यापासून घाबरतो ते 'भय' म्हणजे आलंबन भय होय. ज्याच्यामुळे पापापासून घाबरतो ते 'भय' म्हणजे ओत्तप्प भय होय. 'भी' धातूचा अर्थ भय असा आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

မဟာနိဒ္ဒေသပါဠိယံ ပန အာဂတာနိ ဇာတိဘယံ, ဇရာဘယံ, ဗျာဓိဘယံ, မရဏဘယံ, ရာဇဘယံ, စောရဘယံ, အဂ္ဂိဘယံ, ဥဒကဘယံ, အတ္တာနုဝါဒဘယံ, ပရာနုဝါဒဘယံ, ဒဏ္ဍဘယံ, ဒုဂ္ဂတိဘယံ, ဦမိဘယံ, ကုမ္ဘီဠဘယံ, အာဝဋ္ဋဘယံ, သုသုကဘယံ, အာဇီဝိကဘယံ, အသိလောကဘယံ, ပရိသယသာရဇ္ဇဘယံ, မဒန ဘယံ, ဒုဂ္ဂတိဘယန္တိအာဒီနိ ဂဟိတာနိ. နတ္ထိ ဘယာနိ ဧတဿာတိ အဘယော, ဗုဒ္ဓေါ. တဿ ဘယာနံ ကာရဏ ဘူတာနံ [Pg.18] သဗ္ဗကိလေသာနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒိတတ္တာ သဗ္ဗဘယံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

महानिद्देस पाळीमध्ये आलेली जन्मभय, जरामृत्यूभय (जराभय), व्याधीभय, मरणभय, राजभय, चोरभय, अग्निभय, जलभय, आत्मनिंदाभय (अत्तानुवादभय), परनिंदाभय (परानुवादभय), दंडभय, दुग्गतिभय, लाटांचे भय (ऊमिभय), सुसरींचे भय (कुंभीलभय), भोवऱ्यांचे भय (आवट्तभय), मगरींचे भय (सुसुकभय), उपजीविकेचे भय (आजीविकभय), अपकीर्तीचे भय (असिलोकभय), सभेतील संकोचाचे भय (परिससारज्जभय), मरणभय (मदनभय), दुग्गतिभय इत्यादी भये घेतली आहेत. ज्याच्या ठिकाणी ही भये नाहीत तो 'अभय' म्हणजे बुद्ध होय. त्यांच्या ठिकाणी भयांचे कारण असलेल्या सर्व क्लेशांचे अर्हतमार्गाने समूळ उच्चाटन केल्यामुळे कोणतेही भय उरलेले नाही, असा अर्थ आहे.

ပုန အဘယံ ဌာနံ နာယကန္တိ ဧတ္ထ အဘယန္တိပဒံ ဌာနန္တိပဒေ ဝိသေသနံ. ဌာနန္တိပဒံ နာယကန္တိပဒေ ကမ္မံ. ဘယသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. နတ္ထိ သဗ္ဗဘယံ ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနေတိ အဘယံ, နိဗ္ဗာနံ. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓ အရဟန္တာ ဌန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထာတိ ဌာနံ, နိဗ္ဗာနံ. ဝေနေယျသတ္တေ နေတီတိ နာယကော, ဗုဒ္ဓေါ. နီဓာတု နယနေ ဏွု. သော ဗုဒ္ဓေါ ဘဗ္ဗေ ကုလပုတ္တေ မဂ္ဂါဓိ ဂမပ္ပတ္တိယာ ဓမ္မဒေသနာယ မဂ္ဂဖလဉာဏံ အဓိဂမေန္တော နိဗ္ဗာနဋ္ဌာနံ နေတီတိ အတ္ထော, တံ နာယကံ.

पुन्हा 'अभयं ठाणं नायकं' येथे 'अभयं' हे पद 'ठाणं' या पदाचे विशेषण आहे. 'ठाणं' हे पद 'नायकं' या पदाचे कर्म आहे. 'भय' शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. जेथे कोणतेही भय नसते ते 'अभय' म्हणजे निर्वाण होय. बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि अर्हत जेथे प्रतिष्ठित होतात (उत्पन्न होतात) ते 'स्थान' म्हणजे निर्वाण होय. विनेय सत्त्वांना (योग्य प्राण्यांना) जे घेऊन जातात ते 'नायक' म्हणजे बुद्ध होत. 'नी' धातूचा अर्थ नेणे असा आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. ते बुद्ध योग्य कुलपुत्रांना मार्ग-अधिगम प्राप्तीसाठी धम्मदेशनेद्वारे मार्गफळ ज्ञान प्राप्त करून देत निर्वाणरूपी स्थानाकडे घेऊन जातात, असा अर्थ आहे, त्या नायकाला (बुद्धांना).

ပုန နာယကံ နမေတိ နာယကံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ နမေ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ နာယကန္တိ ဝေနေယျသတ္တေ သံသာရဏ္ဏဝတော နိဗ္ဗာနပါရံ နေတီတိ နာယကော, ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ ယထာ နာဝိကော ဇနေ နာဝါယ ဩရိမတီရတော ပါရိမတီရံ နေတိ, ဧဝံ သတ္တေ မဂ္ဂင်္ဂနာဝါယ သံသာရဏ္ဏဝတော နိဗ္ဗာန ပါရံ နေတိ ပါပုဏေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ နာယကန္တိ တိဏ္ဏံ လောကာနံ ဇေဋ္ဌဘာဝဂမနတ္တာ နာယကော ဇေဋ္ဌ သေဋ္ဌဝုဍ္ဎတရော. သော ဟိ ဇေဋ္ဌဘာဝံ နေတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတီတိ နာယကောတိ ဝုစ္စတိ. နီဓာတု ဂတိမှိ ဏွု. သော ပန ဣဓ လောကေ အဝိဇ္ဇဏ္ဍဂတာနံ သဗ္ဗပဇာနံ ပဌမတရံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဒါလေတွာ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ သဗ္ဗသတ္တာနံ သေဋ္ဌဇေဋ္ဌဝုဍ္ဎတရဘာဝံ ဂတောတိ အတ္ထော. တံ နာယကံ. နမေတိ အဟံ တီဟိ ဒွါရေဟိ သက္ကစ္စံ နမာမီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဟိ ဝတ္တမာနမိဝိဘတ္တိယာ ကွစိဓာတုတျာဒိသုတ္တေန ဧအာဒေသော ဟောတိ. အယံ ပနေတ္ထ ဝါစ္စတ္ထာဒိနယော. နမေတိပဒဿ အာချာတပဒတ္တာ ဝစနတ္ထော န ကာတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ သဒ္ဒဝိဒူဟိ –

पुन्हा, ‘नायकं नमेति’ (नायकाला नमन करतो) याचा ‘मी नायक बुद्ध भगवंतांना नमन करतो, वंदन करतो’ (नायकं बुद्धं अहं नमे नमामि) असा संबंध आहे. त्यात ‘नायकं’ म्हणजे – जे विनेय सत्त्वांना (प्रशिक्षणयोग्य प्राण्यांना) संसाररूपी सागरातून निर्वाणाच्या पलीकडच्या तीरावर नेतात, ते ‘नायक’ म्हणजेच बुद्ध भगवंत होत. कारण, ज्याप्रमाणे एखादा नावाडी लोकांना नावेने अलीकडच्या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर नेतो, त्याचप्रमाणे ते सत्त्वांना मार्गांग रूपी नावेने संसाररूपी सागरातून निर्वाणरूपी पलीकडच्या तीरावर नेतात (पोहोचवतात), असा याचा अर्थ आहे. अथवा, ‘नायक’ म्हणजे – तिन्ही लोकांमध्ये ज्येष्ठत्व प्राप्त केल्यामुळे ते नायक, ज्येष्ठ, श्रेष्ठ आणि ज्ञानवृद्ध आहेत. कारण ते ज्येष्ठत्वाला नेतात, प्राप्त करतात, म्हणून त्यांना ‘नायक’ असे म्हटले जाते. ‘नी’ (नयने) धातू गती या अर्थी असून त्याला ‘ण्वु’ प्रत्यय लागला आहे. परंतु ते या लोकात, अज्ञानाच्या अंड्यात राहिलेल्या सर्व प्रजांमध्ये सर्वप्रथम अज्ञानाचे अंडकवच अर्हत्त्वमार्गाने फोडून, आर्य जातीमध्ये जन्मल्यामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ, ज्येष्ठ आणि ज्ञानवृद्धत्वाला प्राप्त झाले आहेत, असा अर्थ आहे. त्या नायकाला. ‘नमेति’ म्हणजे – ‘मी तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) आदरपूर्वक नमन करतो’, असा अर्थ आहे. कारण येथे वर्तमानकाळाच्या ‘मि’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘क्वचि धातु...’ इत्यादी सूत्राने ‘ए’ असा आदेश होतो. येथे हा वाच्यार्थ इत्यादींचा नियम आहे. ‘नमेति’ हा शब्द आख्यातपद (क्रियापद) असल्यामुळे त्याचा विग्रह (वचनार्थ) करू नये. व्याकरणकारांनी म्हटलेच आहे –

‘‘ရုဠှီချာတံ နိပါတဉ္စု, ပသဂ္ဂါလပနံ တထာ;

သဗ္ဗနာမန္တိမေတေသု, န ကတော ဝိဂ္ဂဟော ဆသူ’’တိ.

‘रूढ शब्द, आख्यात (क्रियापद), निपात, उपसर्ग, संबोधन आणि सर्वनाम – या सहा गोष्टींचा विग्रह केला जात नाही.’

တံ [Pg.19] ပန ပဒံ နမုဓာတုဝတ္တမာနအမှယောဂပရဿပဒမိဝိဘတျန္တံ အာချာတပဒံ. နမုဓာတုယာ ဝါစ္စတ္ထော နမနကြိယာ သင်္ခါတော ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ ပဓာနဝသေန လဗ္ဘတိ. မိဝိဘတ္တိယာ ဝါစ္စတ္ထော တေန စိတ္တုပ္ပာဒေန ဥပလက္ခိတော ဥပ္ပာဒ ဝန္တော တဒါကာရော ပုဂ္ဂလော အပ္ပဓာနဝသေန လဗ္ဘတိ. ပဒသမုဒါယဿ ပန ဝါစ္စတ္ထော ကတ္တုကမ္မဘာဝေသု ကတ္တုဘူတော အတီတာဒိကာလေသု ပစ္စုပ္ပန္နကာလဘူတော ဓာတွတ္ထ ကိရိယာဝိသေသောဝ လဗ္ဘတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ.

परंतु ते पद ‘नमु’ धातू, वर्तमानकाळ, ‘अम्ह’ योग (उत्तम पुरुष), परस्मैपद आणि ‘मि’ विभक्ती प्रत्ययाने अंत होणारे आख्यातपद (क्रियापद) आहे. मुख्यत्वे करून ‘नमु’ धातूचा वाच्यार्थ ‘नमनक्रिया’ नावाचा कुशल चित्तोत्पाद (कुशल विचारांची उत्पत्ती) असा घेतला जातो. गौण रूपाने ‘मि’ विभक्तीचा वाच्यार्थ त्या चित्तोत्पादाने लक्षित असलेला, तो चित्तोत्पाद ज्याच्यामध्ये उत्पन्न झाला आहे असा आणि तद्रूप असलेला ‘पुद्गल’ (व्यक्ती) असा घेतला जातो. परंतु पदसमुदायाचा वाच्यार्थ कर्ता, कर्म आणि भाव यांमध्ये ‘कर्ता’ असलेला आणि भूतकाळ इत्यादींमध्ये ‘वर्तमानकाळ’ असलेला धातूच्या अर्थाचा क्रियाविशेषच प्राप्त होतो. येथे हा संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे.

ဝိတ္ထာရော ပနေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. နမုဓာတုယာ ဝစ္စံ သုဂတာဒိ ဗုဒ္ဓဂုဏံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝန္ဒနာကာရပ္ပဝတ္တော ကာယဝစီ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကော သဒ္ဓါစေတနာပညာပဓာနော ကုသလ စိတ္တုပ္ပာဒေါ စ ဒွေ ဝိညတ္တိယော အသမုဋ္ဌာပေတွာ မနောဒွါရေ ဝန္ဒနာကာရပ္ပဝတ္တော ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ စ မုချေန လဗ္ဘတိ. ဗုဒ္ဓဂုဏာနုဿရဏဝသေန ပဝတ္တော ယောနိသောမနသိကာ ရာဒိပုရေစရာနုစရကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ ဖလူပစာရေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မိ ကသမ္ပရာယိကသင်္ခါတံ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမဖလံ ရောဂါဒိအန္တရာယာနံ အဘာဝဉ္စ ဝါ သဂ္ဂမောက္ခသမ္ပတ္တိသုခဉ္စ ကာရဏူပစာရေန, ပုရေ ပုရေ ဝန္ဒနာ သဒိသျူပစာရေန, ဝန္ဒနဿ နာမပညတ္တိ ဌာနူပစာရေန, ဝတ္ထုဒွါရာရမ္မဏံ ဌာနူပစာရေန, ဝန္ဒန ဂုဏေန လက္ခိတံ ပုဂ္ဂလဒဗ္ဗံ ဂုဏူပစာရေန. ဥက္ကဋ္ဌမဇ္ဈ မုဒုတ္တမတ္တဘာဝေါ ဂုဏျူပစာရေန, အဝယဝဘူတာ ဝန္ဒနာ ဧကဒေသူပစာရေန. သမူဟဘူတာ ဝန္ဒနာ ဧကဒေသျူပစာရေန, ပုဗ္ဗပုဗ္ဗကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမီပူပစာရေန, ပစ္ဆိမပစ္ဆိမ ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမီပျူပစာရေန, ပဏာမကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဘူတာနံ ပရမတ္ထဓမ္မာနံ နိဗျာပါရဘာဝေါ တဒ္ဓမ္မူပစာရေန. တေသံ ဧဝံ ဓမ္မတာဘာဝေါ အတဒ္ဓမ္မူပစာရေန, ဝန္ဒနာကာရော အဘေဒဘေဒူပစာရေန. ဝန္ဒနသတ္တိ ဘေဒအဘေဒူပစာရေန လဗ္ဘတိ. မိဝိဘတ္တိယာ ဝါစ္စံ တံမုချာဒီဟိ လက္ခိတော ကတ္တု ကြိယာဝိသေသေန စ ဝတ္တမာနဝိဘတ္တိသင်္ခါတေန ဝိဘတ္တိဝိသေ သေန [Pg.20] စ ပရဿပဒသင်္ခါတေန ပဒဝိသေသေန စ ဥတ္တမပုရိသ ဝိသေသေန စ အမှယောဂဝိသေသေန စ သဗ္ဗဓာတုဝိသေသေန စ ဧကဝစနဝိသေသေန စ ပစ္စုပ္ပန္နကာလဝိသေသေန စ ဓာတွတ္ထကြိယာဝိသေသေန စ အလိင်္ဂ ဝိသေသေန စ ဘူဝါဒိဂဏ ဝိသေသေန စ နောဝိကရဏဝိသေသေန စ ဘာဝကမ္မကတ္တူသုကတ္တုဝိသေသေန စ လက္ခိတော အဟံသင်္ခါတော ခန္ဓသင်္ခတော သန္တာနော အပ္ပဓာနေန လဗ္ဘတိ. ကြိယာပဒဿ ကြိယာယ ပဓာနေန ဝါစကတ္တာ ဓာတွတ္ထောဝ ပဓာနေန လဗ္ဘတိ. အပစ္စယဿ ဝါစ္စံ ဘူဝါဒိဂဏဇောတကာ ရူပသိဒ္ဓိမတ္တာ ပဒ သိလိဋ္ဌတာ လဗ္ဘတိ.

परंतु याचा सविस्तर अर्थ असा समजला पाहिजे. मुख्यत्वे करून ‘नमु’ धातूचा वाच्यार्थ – सुगत इत्यादी बुद्धगुणांना आलंबन (विषय) करून, वंदन करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा, कायिक आणि वाचिक विज्ञाप्तीला (शारीरिक व वाचिक हालचालींना) उत्पन्न करणारा, श्रद्धा, चेतना व प्रज्ञा प्रधान असलेला कुशल चित्तोत्पाद; आणि दोन्ही विज्ञाप्तींना उत्पन्न न करता केवळ मनोध्वारात वंदनाच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा कुशल चित्तोत्पाद असा घेतला जातो. बुद्धगुणांच्या अनुस्मरणपूर्वक प्रवृत्त होणारा, योनिशोमनसिकार इत्यादी पूर्वगामी व अनुगामी कुशल चित्तोत्पाद हा ‘फलोपचाराने’ (फलाच्या उपचाराने) घेतला जातो. ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) संज्ञक असलेले उत्तरोत्तर फल, आणि रोगादी अंतरायांचा (अडथळ्यांचा) अभाव किंवा स्वर्ग व मोक्ष (निर्वाण) संपत्तीचे सुख हे ‘कारणोपचाराने’ घेतले जाते. पूर्वी पूर्वी केलेले वंदन हे ‘सादृश्योपचाराने’ घेतले जाते. वंदनाची नामप्रज्ञप्ती ही ‘स्थानोपचाराने’ घेतली जाते. वस्तू, द्वार आणि आलंबन हे ‘स्थानोपचाराने’ घेतले जाते. वंदन गुणाने लक्षित असलेले पुद्गलद्रव्य (व्यक्ती) हे ‘गुणोपचाराने’ घेतले जाते. उत्कृष्ट, मध्यम, मृदू आणि उत्तम अवस्था ही ‘गुणी उपचाराने’ घेतली जाते. अवयवरूप (भाग रूप) केलेले वंदन हे ‘एकदेशोपचाराने’ घेतले जाते. समूहरूप केलेले वंदन हे ‘एकदेशी उपचाराने’ घेतले जाते. पूर्वी पूर्वीचा कुशल चित्तोत्पाद हा ‘समीपोपचाराने’ घेतला जातो. उत्तरोत्तर (नंतरचा) कुशल चित्तोत्पाद हा ‘सामीप्य उपचाराने’ घेतला जातो. प्रणाम (नमन) रूप कुशल चित्तोत्पाद असलेल्या परमार्थ धर्मांची निष्क्रियता ही ‘तद्धर्मोपचाराने’ घेतली जाते. त्यांचा तसा स्वभाव असणे हे ‘अतद्धर्मोपचाराने’ घेतले जाते. वंदनाचा आकार (प्रकार) हा ‘अभेद-भेदोपचाराने’ घेतला जातो. वंदनाची शक्ती ही ‘भेद-अभेदोपचाराने’ प्राप्त होते. गौण रूपाने ‘मि’ विभक्तीचा वाच्यार्थ – त्या मुख्य इत्यादींनी लक्षित असलेला, कर्त्याच्या क्रियाविशेषाने, वर्तमानकाळ संज्ञक विभक्तीविशेषाने, परस्मैपद संज्ञक पदविशेषाने, उत्तमपुरुष विशेषाने, ‘अम्ह’ योगविशेषाने, सर्वधातू विशेषाने, एकवचन विशेषाने, वर्तमानकाळ विशेषाने, धातूच्या अर्थाच्या क्रियाविशेषाने, अलिङ्ग (लिंगरहित) विशेषाने, भूवादी गणविशेषाने, ‘नो’ विकरणविशेषाने आणि भाव, कर्म व कर्ता यांमध्ये ‘कर्ता’ विशेषाने लक्षित असलेला, ‘मी’ संज्ञक आणि स्कंध संज्ञक असलेला संततीप्रवाह (संतती) असा घेतला जातो. क्रियापदाच्या क्रियेचे प्राधान्याने वाचक असल्यामुळे, धातूचा अर्थच प्रामुख्याने घेतला जातो. ‘अ’ प्रत्ययाचा वाच्यार्थ – भूवादी गणाचा द्योतक, केवळ रूपसिद्धी आणि पदाची सुश्लिष्टता (सौंदर्य) एवढाच घेतला जातो.

အထ ဝါ ယော အဟံ နမာမီတိ သော နမေ. သာမညတ္ထ ဝိဂ္ဂဟောယံ. ဝါစ္စတ္ထော ပန ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. နမနဉ္စေတ္ထ ဗုဒ္ဓဿ သီလာဒိအနန္တဂုဏေသု နိန္နပဗ္ဘာရတာဝသေန ပဏာမကြိယာဘိနိပ္ဖာဒိကာ ကုသလစေတနာ. သာ စ ဝန္ဒနေယျ ဝန္ဒနကာနံ ခေတ္တဇ္ဈာသယသမ္ပဒါဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တကဿ ပုရိမကမ္မဿ အနုဗလပ္ပဒါန ဝသေန တန္နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကသန္တတိယာ အန္တရာယကရာနိ ဥပပီဠကဥပစ္ဆေဒကကမ္မာနိ ပဋိဗာဟိတွာ ပဝတ္တိကာလေ ရောဂါဒိအန္တရာယာနမပ္ပဝတ္တိံ သာဓေတိ. သမ္ပရာယေ စ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘူတာ သဂ္ဂမောက္ခသမ္ပတ္တိသုခံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ.

अथवा, ‘जो मी नमन करतो, तो नमे’. हा सामान्य अर्थाचा विग्रह आहे. परंतु वाच्यार्थ पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजला पाहिजे. आणि येथे ‘नमन’ म्हणजे – बुद्ध भगवंतांच्या शील इत्यादी अनंत गुणांकडे झुकलेले आणि प्रवृत्त झालेले असण्यामुळे, नमनक्रिया निष्पन्न करणारी कुशल चेतना होय. आणि ती (कुशल चेतना), वंदनीय (बुद्ध) आणि वंदन करणारे यांच्या क्षेत्र व आशयाच्या समृद्धीमुळे याच जन्मात अनुभवता येणारी (दृष्टधर्मवेदनीय) होऊन, प्राप्त झालेल्या संपत्तीला कारणीभूत असलेल्या पूर्वकर्मांना पाठबळ देण्याच्या द्वारे, त्या कर्माने उत्पन्न केलेल्या विपाक-संततीला बाधा आणणाऱ्या उपपीडक आणि उपच्छेदक कर्मांना रोखून, जीवनकाळात रोगादी अंतरायांची (अडथळ्यांची) अनुत्पत्ती साध्य करते. आणि परलोकात (पुढील जन्मात) उपपद्यवेदनीय (पुढील जन्मात अनुभवता येणारी) होऊन स्वर्ग आणि मोक्ष (निर्वाण) संपत्तीचे सुख उत्पन्न करते.

အယံ ပနေတ္ထ ဒဿနတ္ထနယော. နမေတိဣမိနာ ဗုဒ္ဓဿ သုဂတာဒိဂုဏံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ တိဝိဓာ ပဏာမကုသလ စေတနာ မုချေန ဒဿေတိ. တံ ဒဿနေန တဿာ ကာရဏဘူတာ ယောနိသောမနသိကာရာဒယော စ စတုစက္ကသမ္ပတ္တိဉ္စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒနဝမခေတ္တဉ္စ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဝတ္တံ သဒ္ဓါပညာပဓာနံ ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဉ္စ ဖလူပစာရေန ဒီပေတိ. တဒ္ဒီပနေန တဿာ ဖလဘူတံ ဒိဋ္ဌဓမ္မရောဂါဒိအန္တရာယဝိသောသနဉ္စ သဂ္ဂမောက္ခ သုခဉ္စ ပဌမကာရဏူပစာရေန ပကာသေတိ. တပ္ပကာသနေန ဗုဒ္ဓဿ ပဏာမာရဟဘာဝံ ဒုတိယကာရဏူပစာရေန ဝိဘာဝေတိ[Pg.21]. တံဝိဘာဝနေန ဝန္ဒကဿ မေ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝဉ္စ ပဏာမေ တဗ္ဗဘာဝဉ္စ တတိယကာရဏူပစာရေန အနုဘာဝေတိ.

येथे हा अर्थ दर्शवण्याचा नियम (पद्धती) आहे. ‘नमेति’ या शब्दाने बुद्ध भगवंतांच्या सुगत इत्यादी गुणांना उद्देशून प्रवृत्त झालेली त्रिविध (कायिक, वाचिक, मानसिक) प्रणाम-कुशल चेतना प्रामुख्याने दर्शवली जाते. ते दर्शवल्याने, तिचे कारण असलेले योनिशोमनसिकार इत्यादी, चतुश्चक्र संपत्ती, बुद्धोत्पाद रूपी नववे क्षेत्र आणि पूर्वभागात प्रवृत्त झालेला श्रद्धा व प्रज्ञा प्रधान कुशल चित्तोत्पाद हे ‘फलोपचाराने’ प्रकाशित केले जातात. ते प्रकाशित केल्याने, तिचे फल असलेले या जन्मातील रोगादी अंतरायांचे निवारण आणि स्वर्ग व मोक्षाचे सुख हे ‘प्रथम कारणोपचाराने’ प्रकट केले जाते. ते प्रकट केल्याने, बुद्ध भगवंतांची नमन-योग्यता (वंदनीयता) ‘द्वितीय कारणोपचाराने’ स्पष्ट केली जाते. ते स्पष्ट केल्याने, वंदन करणाऱ्या माझ्या ‘क्षेत्रप्राप्त’ असण्याचा भाव आणि नमनामध्ये तल्लीन असण्याचा भाव ‘तृतीय कारणोपचाराने’ अनुभवता येतो.

အယံ ပနေတ္ထ အလင်္ကာရနယော. နမေတိဝါစကပဒဿ ဝါစ္စဘူတာ တိဝိဓာ ဗုဒ္ဓပဏာမကုသလစေတနာ သမဋ္ဌာယီ ဘာဝေါ နာမ. ကသ္မာ, သရီရတ္တာ. အထ ဝါ တိဝိဓာယ ဗုဒ္ဓပဏာ မကုသလစေတနာယ သမ္ပယုတ္တော သမာဓိပ္ပဓာနော မဟာ ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမဋ္ဌာယီဘာဝေါ နာမ. ကသ္မာ, ဗုဒ္ဓဿ သုဂတာဒိဂုဏာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂတ္တာ သမာဟိတစိတ္တတ္တာ ဝါ. သောယေဝ ပန သန္တရသော နာမ. ကသ္မာ, ဗုဒ္ဓပဏာမစေတနာ ကုသလင်္ဂေန အကုသလင်္ဂဿ ပဟီနတ္တာ. ဗုဒ္ဓန္တိပါဌသေသ ပဒဿ ဝါစ္စဘူတော ဗုဒ္ဓဒဗ္ဗော အာရမ္မဏဝိဘာဝေါ နာမ. ကသ္မာ, တဿ ပဏာမကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ဥပကာရတ္တာ. ဗုဒ္ဓဿ သုဂတန္တျာဒိဂုဏော ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ နာမ. ကသ္မာ, ပဏာမဿ ကာရဏတ္တာ. ကာရဏဘူတံ တံ သမဋ္ဌာယီဘာဝံ ဥပါဒါယ ဇာနိတဗ္ဗော ဒိဋ္ဌဓမ္မရောဂါ ဒိအန္တရာယာဘာဝေါ စ သမ္ပရာယေ သဂ္ဂမောက္ခသုခသမ္ပတ္တိ စ အာနုဘာဝေါ နာမ. ကသ္မာ, အာနိသံသဖလတ္တာ.

येथे हा अलंकार-नय (अलंकाराची पद्धत) आहे. 'नमेति' (नमन करतो) या वाचक पदाने व्यक्त होणारी त्रिविध बुद्ध-प्रणाम-कुशळ-चेतना ही 'समस्थायी भाव' (स्थायी भाव) आहे. का? कारण ती मुख्य (शरीररूप) असल्यामुळे. अथवा, त्रिविध बुद्ध-प्रणाम-कुशळ-चेतनेशी संप्रयुक्त असलेला आणि समाधी-प्रधान असलेला महाकुशळ-चित्तोत्पाद हा 'समस्थायी भाव' आहे. का? कारण बुद्धांच्या 'सुगत' इत्यादी गुणांच्या आलंबनावर चित्त एकाग्र किंवा समाहित असल्यामुळे. तोच 'शान्त रस' होय. का? कारण बुद्ध-प्रणाम-चेतनेच्या कुशळ अंगाने अकुशळ अंगाचा प्रहाण (नाश) केला असल्यामुळे. 'बुद्धं' या पाठातील उर्वरित पदाने व्यक्त होणारे 'बुद्धद्रव्य' (बुद्धरूपी आलंबन) हे 'आलंबन विभाव' होय. का? कारण ते त्या प्रणाम-कुशळ-चित्तोत्पादाला आलंबन-प्रत्ययाने उपकारक ठरत असल्यामुळे. बुद्धांचे 'सुगत' इत्यादी गुण हे 'उद्दीपन विभाव' होत. का? कारण ते प्रणामाचे कारण असल्यामुळे. कारणभूत असलेल्या त्या समस्थायी भावाच्या आधारे जाणता येणारा, या जन्मातील (दृष्टधर्मातील) रोग इत्यादी अंतरायांचा (अडथळ्यांचा) अभाव आणि परलोकात स्वर्ग-मोक्ष-सुखाची प्राप्ती हा 'अनुभाव' होय. का? कारण ते आनिशंस (फायदा/पुण्य) रूपी फल असल्यामुळे.

တတ္ထ ဟိ ကိဉ္စာပိ အာနုဘာဝဒီပကံ ပဒံ နတ္ထိ. ကာရဏဿ ပန ဖလေန ဝိနာဘာဝတော ကာရဏဿ ဖလံ ဝိညေယျန္တိ. အထ ဝါ နမေတိပဒဿ သာမတ္ထိယတော အာနုဘာဝေါ ဒဿိတောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဝိဘူတော ဥဿုကော စ ဗုဒ္ဓပဏာမဿ အာနိသံသပဇာနနာ မတိ စ အလသာဘာဝေါ စ စိတ္တပ္ပသာဒေါ စ သမာဓိတျာဒိ စ ဗျဘိစာရီဘာဝေါ နာမ. လောမဟံသာဒိဘာဝေါ သတွံကာဘာဝေါ နာမာတိ အလင်္ကာရ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမဂါထာသူတိ.

कारण तेथे जरी अनुभाव दर्शवणारे कोणतेही पद नसले, तरी कारणाचा फलाशिवाय अभाव नसल्यामुळे कारणाचे फल समजून घेतले पाहिजे. अथवा 'नमेति' (नमन करतो) या पदाच्या सामर्थ्यामुळे अनुभाव दर्शवलाच गेला आहे, असे मानले पाहिजे. प्रकट झालेली उत्सुकता, बुद्ध-प्रणामाचे महात्म्य (आनिशंस) जाणणारी बुद्धी, आळसाचा अभाव, चित्ताची प्रसन्नता आणि समाधी इत्यादी हे 'व्यभिचारी भाव' होत. रोमांच उभे राहणे इत्यादी भाव हे 'सात्त्विक भाव' होत, असा हा अलंकार-नय समजून घ्यावा. याचप्रमाणे नंतरच्या सर्व गाथांमध्येही (हा नय लावावा).

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သုဂတံ သောဘနဂတံ သုန္ဒရနိဗ္ဗာနဋ္ဌာနံ ဂတံ ဝါ သမ္မာ ဂတံ ဝါ, သုဂတံ သမ္မာ ဝစနံ ဂဒံ ဘာသနံ, သေဋ္ဌံ ပသတ္ထတရံ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ [Pg.22] ဂဝေသန္တံ ဝါ သန္တေဟိ ဂဝေသိတဗ္ဗံ ဝါ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆိတံ ဝါ, ကုသလံကုသလံ ကုသလံအကုသလံ, ဇဟံ ဇဟိတံ, အမတံ မရဏဝိရဟိတံ အမတံ အမတနိဗ္ဗာနသမန္နာ ဂတံ, သန္တံ ကိလေသဒရထဝူပသမံ, အသမံ လောကိယဓမ္မေန အသဒိသံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနဓမ္မံ. ဒဒံ ဒါတံ ဒါယကံ ဝါ, သရဏံ သဗ္ဗသတ္တလောကဿ ပဋိသရဏဘူတံ. လောကံ သတ္တသင်္ခ ရောကာသသင်္ခတံ တိလောကံ, သရဏံ ဇာနန္တံ, အရဏံ နိက္ကိလေသံ, ကိလေသသင်္ခါတရဏဝိရဟိတံ ဝါ. အရဏံ သတ္တေသု ကိလေသရဇဿာဘာဝံ, ကရံ ဒေသနာဉာဏေန ကတံ, အဘယံ နိဗ္ဘယံ, အဘယံ နိဗ္ဘယဋ္ဌာနံ နိဗ္ဗာနဒိသံ, နာယကံ သတ္တေ နိဗ္ဗာနပါရံ နေန္တံ, နာယကံ တိလောကာနံ ဇေဋ္ဌံ ပါမောက္ခံ ဗုဒ္ဓံ သက္ကစ္စံ တီဟိ ဒွါရေဟိ အဟံ နမေ နမာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (संक्षेप-योजना) आहे: 'सुगतं' म्हणजे शोभन गमन केलेले (चांगल्या प्रकारे गेलेले), किंवा सुंदर अशा निर्वाण-स्थानाला गेलेले, किंवा सम्यक् प्रकारे गेलेले; 'सुगतं' म्हणजे सम्यक् वचन बोलणारे (सुभाषिते बोलणारे); 'सेट्ठं' (श्रेष्ठ) म्हणजे अत्यंत प्रशंसनीय, किंवा सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी विविध धर्मांचा शोध घेणारे, किंवा संतांद्वारे शोध घेण्यास योग्य असलेले, किंवा प्राण्यांच्या हित-सुखाची इच्छा करणारे; 'कुसलंकुसलं' म्हणजे कुशळ आणि अकुशळ; 'जहं' म्हणजे त्याग केलेले (सोडून दिलेले); 'अमतं' (अमृत) म्हणजे मरणाने विरहित, किंवा अमृत अशा निर्वाणाने युक्त असलेले; 'सन्तं' (शांत) म्हणजे क्लेश आणि संतापाचा उपशम करणारे; 'असमं' (असम) म्हणजे लौकिक धर्मांशी तुलना न करता येणारे, अद्वितीय असे मार्ग, फल आणि निर्वाण धर्म असलेले; 'ददं' म्हणजे देणारे किंवा दान देणारे; 'सरणं' (शरण) म्हणजे सर्व प्राणीमात्रांचे आश्रयस्थान (प्रतिशरण) असलेले; 'लोकं' म्हणजे सत्त्वलोक आणि अवकाशलोक यांनी युक्त असलेला त्रिलोक; 'सरणं' म्हणजे (त्या त्रिलोकाला) जाणणारे; 'अरणं' म्हणजे निष्क्लेश (क्लेशरहित), किंवा क्लेशरूपी अर (शत्रू) यांनी विरहित असलेले; 'अरणं' म्हणजे प्राण्यांमध्ये क्लेशरूपी रजाचा (धुळीचा) अभाव करणारे; 'करं' म्हणजे देशना-ज्ञानाने (उपदेशाच्या ज्ञानाने) कल्याण करणारे; 'अभयं' म्हणजे निर्भय, किंवा निर्भय स्थान असलेल्या निर्वाणरूपी दिशेला दर्शवणारे; 'नायकं' म्हणजे प्राण्यांना निर्वाणाच्या पलीकडच्या तीरावर नेणारे; 'नायकं' म्हणजे त्रिलोकांचे ज्येष्ठ आणि प्रमुख अशा बुद्धांना मी तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) आदरपूर्वक नमन करतो (नमे).

ပဌမဝန္ဒနဂါထာဒွယဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

पहिल्या दोन वंदना-गाथांचे वर्णन समाप्त झाले.

၂.

२.

နယနသုဘဂကာယင်္ဂံ,မဓုရဝရသရောပေတံ;

အမိတဂုဏဂဏာဓာရံ,ဒသဗလမတုလံ ဝန္ဒေ.

ज्यांचे शरीराचे अवयव डोळ्यांना सुखद (मनोहर) आहेत, जे मधुर आणि श्रेष्ठ स्वराने युक्त आहेत, जे अमित (अमर्याद) गुणांच्या समूहाचे आधार आहेत, अशा अतुलनीय दशबल (दहा बळे असणाऱ्या) बुद्धांना मी वंदन करतो.

၂. ဧဝံ ပဌမံ ဂါထာဒွယေန ဗုဒ္ဓဿ နမဿိတွာ ဣဒါနိ နယနသုဘဂကာယင်္ဂန္တျာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတုံ နယနသုဘဂကာယင်္ဂန္တိအာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန န န မဂဏယုတ္တတ္တာ နဝက္ခရေဟိ လက္ခိတာ ဘုဇဂသု သုဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဘုဇဂသုသုမတာ နာမော’’တိ.

२. अशा प्रकारे पहिल्या दोन गाथांनी बुद्धांना नमन करून, आता 'नयनसुभगकायांग' इत्यादी पाच गुणांनी बुद्धांची स्तुती करून त्यांना वंदन करण्यासाठी 'नयनसुभगकायांग' इत्यादी पहिली गाथा म्हणतात. ही गाथा 'न', 'न' आणि 'म' या गणांनी युक्त असल्यामुळे नऊ अक्षरांनी युक्त असलेली 'भुजगशिशु' (भुजगसुसु) गाथा आहे, असे समजावे. कारण वृत्तोदय ग्रंथात म्हटले आहे: "भुजगशिशु (वृत्त) या नावाने ओळखले जाते."

အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. ယဿံ ပဋိပါဒံ နာ စ ဒွေ နဂဏာမော စ မဂဏော စ ယဒိ သိယာ. သာ ဘုဇဂသုသု ဂါထာတိ မတာ ဉာတဗ္ဗာတိ. တတ္ထ ပန နယနသုဘဂကာယင်္ဂန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ စက္ခုဿ သောဘနံ ဂတေန ကာယင်္ဂေနသမန္နာဂတံ. ဧတ္ထ [Pg.23] ဟိ နယနန္တိ သမဝိသမံ ဒဿေန္တံ အတ္တဘာဝံ နေတီတိ နယနံ, စက္ခု လဗ္ဘတိ. နီဓာတု ယု. သုဘံ သောဘနံ ဂစ္ဆတီတိ သုဘဂံ, ကာယင်္ဂံ လဗ္ဘတိ. သုဘသဒ္ဒူပပဒေါ ဂမုဓာတု ကွိ. ကာယဿ အင်္ဂံ အဝယဝံ ကာယင်္ဂံ. ဘဂဝတော ကာယင်္ဂံ လဗ္ဘတိ. ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသသမာသောယံ. နယနဿ သုဘဂံ နယနသုဘဂံ, တံ ကာယင်္ဂံ ယဿ ဗုဒ္ဓဿာတိ နယနသုဘဂ ကာယင်္ဂေါ, ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ ရူပကာယဿ ဒဿနာ နုတ္တရိယဂုဏယောဂတော သဗ္ဗသတ္တာနံ ပသာဒစက္ခုဿ သောဘနံ ဂတေန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ စ အသီတျာ နုဗျဉ္ဇနလက္ခဏေဟိ စ လက္ခိတေန ကာယင်္ဂေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော.

येथे हा अन्वय (योजना) आहे: ज्याच्या प्रत्येक चरणात दोन 'न-गण' आणि एक 'म-गण' असेल, ती 'भुजगशिशु' (भुजगसुसु) गाथा मानली जावी, असे समजावे. त्यामध्ये 'नयनसुभगकायांगं' म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांना सुंदर वाटणाऱ्या शरीराच्या अवयवांनी युक्त असलेले. येथे 'नयन' म्हणजे सम आणि विषम गोष्टी दाखवत आत्मभावाला (अस्तित्वाला) नेणारे ते 'नयन' म्हणजेच डोळा, असा अर्थ होतो. 'नी' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. जे शुभ किंवा शोभनतेला प्राप्त होते ते 'सुभग' होय, येथे शरीराचा अवयव असा अर्थ होतो. 'शुभ' शब्दाच्या उपपदासह 'गम्' धातूला 'क्वि' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. शरीराचा अंग म्हणजे अवयव, तो 'कायांग' होय. येथे भगवंतांच्या शरीराचा अवयव असा अर्थ होतो. हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. डोळ्यांना सुखद ते 'नयनसुभग', आणि असे शरीराचे अवयव ज्या बुद्धांचे आहेत ते 'नयनसुभगकायांग' बुद्ध होत. याचा अर्थ असा की, ते (भगवान बुद्ध) आपल्या रूपकायाच्या दर्शनाच्या अनुत्तरिय (सर्वोच्च) गुणाच्या योगाने सर्व प्राण्यांच्या श्रद्धापूर्ण डोळ्यांना सुंदर वाटणाऱ्या, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि ऐंशी अनुव्यंजन लक्षणांनी अंकित असलेल्या शरीराच्या अवयवांनी युक्त आहेत.

မဓုရဝရသရောပေတန္တိ ပိယပေမနီယဥတ္တမသဒ္ဒေန သမန္နာဂတံ, သော ဟိ ဘဂဝါ မဓိယတိ ပိယတိ ပေမိယတိ ဝါတိ မဓုရော. မဓဓာတု ဥရော. ဝုတ္တဉှိ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာယံ ‘‘မဓုရောတိ ပိယော ပေမနီယော အပလိဗုဒ္ဓေါ’’တိ. အထ ဝါ မဓိယတိ အဿာဒိယတီတိ မဓုရော, မဓတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပီတိံ ဥန္ဒေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မဓုရော, မဓဓာတု ဥန္ဒေ ဥရော. တေန ဝုတ္တံ သဒ္ဒနီတိယံ ‘‘မဓ ဥန္ဒေ’’တိ. ဝရိတဗ္ဗော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပတ္ထိတဗ္ဗော ဝါတိ ဝရော, သရော. ဝရဓာတု ဣစ္ဆာယံ အ. သရတိ ဂစ္ဆတိ သောတဝိညာဏာရမ္မဏဘာဝန္တိ သရော, သဒ္ဒေါ. သရဓာတု ဂတိယံ အ. သရတိ ဂစ္ဆတိ သုယျမာနတန္တိ ဝါ သရော, သရိယတိ သုဏိယတီတိ ဝါ သရော, ဘဂဝတော အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော သဒ္ဒေါ လဗ္ဘတိ. ဥပသမ္ပဇ္ဇတီတိ ဥပေတော, ဥပပုဗ္ဗဣဓာတု တ. မဓုရော စ ဝရော စ သော သရော စာတိ မဓုရဝရသရော, တေန ဥပေတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ မဓုရဝရသရောပေတောတိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတော ပန ဟဒယ ဝတ္ထုနော သုဝိသုဒ္ဓတ္တာ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓတ္တာ ဒေဝ မနုဿေဟိ မဓုရေန ပိယေန မနာပိယေန ဝရေန ဣစ္ဆိတပတ္ထိ တေန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန သရေန သဒ္ဒေန ဥပေတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'मधुरवरसरोपेतं' म्हणजे प्रिय, प्रेमळ आणि उत्तम स्वराने युक्त असलेले. कारण ते भगवान 'मधीयती' (आवडतात), 'पीयती' (प्रिय वाटतात) किंवा 'पेमीयती' (प्रेमळ वाटतात) म्हणून 'मधुर' होत. 'मध्' धातूला 'उर' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. कारण मज्झिमपण्णास-टीकेमध्ये म्हटले आहे: "मधुर म्हणजे प्रिय, प्रेमळ आणि अडथळारहित." अथवा ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो 'मधुर' होय. जो सर्व प्राण्यांच्या प्रीतीला ओले करतो (तृप्त करतो) किंवा वाढवतो तो 'मधुर' होय. 'मध्' धातू ओले करणे (उन्द) या अर्थी असून त्याला 'उर' प्रत्यय लागला आहे. म्हणूनच सद्दनीती ग्रंथात म्हटले आहे: "मध् धातू ओले करणे (उन्द) या अर्थी आहे." जो वरण करण्यास योग्य, इच्छिण्यास योग्य किंवा प्रार्थना करण्यास योग्य आहे तो 'वर' (श्रेष्ठ) स्वर होय. 'वर' धातू इच्छेच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. जो वाहतो किंवा श्रोत्र-विज्ञानाच्या आलंबनभावाला प्राप्त होतो तो 'स्वर' म्हणजेच शब्द होय. 'सृ' (सर) धातू गतीच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. किंवा जो ऐकला जात असताना वाहतो तो 'स्वर' होय, या अर्थाने किंवा जो ऐकला जातो तो 'स्वर' होय. येथे भगवंतांचा अष्टांग-युक्त (आठ गुणांनी युक्त) शब्द अभिप्रेत आहे. जो प्राप्त होतो तो 'उपेत' होय. 'उप' उपसर्गासह 'इ' धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. जो मधुर आणि श्रेष्ठ असा स्वर आहे तो 'मधुरवरस्वर' होय, आणि त्याने जो युक्त किंवा संपन्न आहे त्याला 'मधुरवरसरोपेत' असे म्हटले जाते. भगवंतांचे हृदयवस्तू (हृदयस्थान) अत्यंत विशुद्ध असल्यामुळे आणि पित्त, कफ इत्यादी दोषांचा कोणताही अडथळा नसल्यामुळे, देव आणि मनुष्यांद्वारे इच्छिलेल्या व प्रार्थना केलेल्या, मधुर, प्रिय, मनपसंत, श्रेष्ठ आणि अष्टांग-युक्त अशा स्वराने (शब्दाने) ते युक्त आणि संपन्न आहेत, असा याचा अर्थ आहे.

ဧတ္ထ [Pg.24] စ ကိဉ္စာပိ သရောပေတန္တိ သာမညဝသေန ဝုတ္တံ, ဘဂဝတော သရော ပန ဝိသဋ္ဌော စ, ဝိညေယျော, မဉ္ဇု, သဝနီယော, ဗိန္ဒု, အဝိသာရီ, ဂမ္ဘီရော, နိန္နာဒိ စာတိ ဝိသေသေန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ မဇ္ဈိမ ပဏ္ဏာသေ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ‘‘အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော ခေါ ပနဿ ဂေါတမဿ မုခတော ဃောသော နိစ္ဆရတိ ဝိသဋ္ဌော စ, ဝိညေယျော စ, မဉ္ဇု စ, သဝနီယော စ, ဗိန္ဒု စ, အဝိသာရီ စ, ဂမ္ဘီရော စ, နိန္နာဒိ စ. ယထာပရိသံ ခေါ ပန သော ဘဝံ ဂေါတမော သရေန ဝိညာပေတိ, န စဿ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိသာယ ဃောသော န နိစ္ဆရတီ’’တိ.

येथे जरी 'स्वराने युक्त' (सरोपेत) असे सामान्यपणे म्हटले असले तरी, भगवंतांचा स्वर हा स्पष्ट (विसट्ठ), समजण्यास सुलभ (विञ्ञेय्य), मधुर (मञ्जु), ऐकण्यास सुखद (सवनीय), सुबद्ध (बिन्दु), न पसरणारा (अविसारी), गंभीर (गम्भीर) आणि प्रतिध्वनीयुक्त (निन्नादी) अशा विशेष आठ अंगांनी युक्त आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे. कारण मज्झिम निकायाच्या मज्झिमपण्णासक मधील 'ब्रह्मायुसुत्ता'त म्हटले आहे – 'त्या आदरणीय गोतमांच्या मुखातून आठ अंगांनी युक्त असा स्वर निघतो, जो स्पष्ट, समजण्यास सुलभ, मधुर, ऐकण्यास सुखद, सुबद्ध, न पसरणारा, गंभीर आणि प्रतिध्वनीयुक्त असतो. ते पूज्य गोतम आपल्या स्वराने परिषदेच्या आकारानुसार सर्वांना समजवून सांगतात, आणि त्यांचा आवाज त्या परिषदेच्या मर्यादेबाहेर जात नाही.'

တဿာဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိသဋ္ဌောတိ သိနိဒ္ဓေါ အပလိဗုဒ္ဓေါ. ဝိညေယျောတိ ဝိညာပနီယော ပါကဋော. ဝိသဋ္ဌတ္တာယေဝ စေသ ဝိညေယျော ဟောတိ. မဉ္ဇူတိ မဓုရော. သဝနီယောတိ သောတသုခေါ, မဓုရတ္တာယေဝ စေသ သဝနီယော ဟောတိ. ဗိန္ဒူတိ သမ္ပိဏ္ဍိတော. အဝိသာရီတိ အဝိသဋော. ဗိန္ဒုတ္တာယေဝ စေသ အဝိသာရီ ဟောတိ. ဂမ္ဘီရောတိ ဂမ္ဘီရသမုဋ္ဌိတော. နိန္နာဒီတိ နိန္နဒဝါ. ဂမ္ဘီရတ္တာယေဝ စေသ နိန္နာဒိ ဟောတိ. ယထာပရိသန္တိ စက္ကဝါဠပရိယန္တာပိ ဧကဗဒ္ဓံ ပရိသံ ဝိညာပေတိ. ဗဟိဒ္ဓါတိ အင်္ဂုလိမတ္တမ္ပိ ပရိသတော ဗဟိဒ္ဓါ န ဂစ္ဆတိ. ကသ္မာ. သော ဧဝရူပေါ မဓုရသရော အကာရဏာ မာ နဿီတိ. ဣတိ ဘဂဝတော ဃောသော ပရိသာယ မတ္တကေနေဝ စရတီတိ ဝဏ္ဏိတောတိ. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယဉ္စ ဝုတ္တာ သင်္ဂဟဂါထာ –

त्याच्या अट्ठकथेत (टीकेत) स्पष्टीकरण दिले आहे की – 'विसट्ठ' (स्पष्ट) म्हणजे स्निग्ध आणि अडथळारहित. 'विञ्ञेय्य' (समजण्यास सुलभ) म्हणजे स्पष्टपणे समजणारा, प्रकट. स्पष्ट असल्यामुळेच तो समजण्यास सुलभ असतो. 'मञ्जु' म्हणजे मधुर. 'सवनीय' म्हणजे कानांना सुखद वाटणारा; मधुर असल्यामुळेच तो ऐकण्यास सुखद असतो. 'बिन्दु' म्हणजे सुबद्ध (स्पष्ट उच्चारित). 'अविसारी' म्हणजे न विखुरणारा. सुबद्ध असल्यामुळेच तो विखुरत नाही. 'गम्भीर' म्हणजे गंभीरतेने (नाभीतून) उत्पन्न होणारा. 'निन्नादी' म्हणजे प्रतिध्वनी निर्माण करणारा (गुंजणारा). गंभीर असल्यामुळेच तो प्रतिध्वनीयुक्त असतो. 'यथापरिसं' (परिषदेनुसार) म्हणजे चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत पसरलेल्या विशाल परिषदेलाही तो एकाच वेळी ऐकू जातो. 'बहिद्धा' (बाहेर) म्हणजे परिषदेच्या बाहेर बोटभरही आवाज जात नाही. असे का? कारण असा मधुर स्वर विनाकारण वाया जाऊ नये म्हणून. अशा प्रकारे, भगवंतांचा आवाज केवळ परिषदेच्या मर्यादेतच पसरतो, असे वर्णन केले आहे. आणि 'अभिधानप्पदीपिका' ग्रंथात या संदर्भातील संग्रहगाथा दिली आहे –

‘‘ဝိသဋ္ဌမဉ္ဇုဝိညေယျာ, သဝနီယာဝိသာရိနော;

ဗိန္ဒုဂမ္ဘီရနိန္နာဒိ, တျေဝမဋ္ဌင်္ဂိကော သရော’’တိ.

“स्पष्ट, मधुर, समजण्यास सुलभ, ऐकण्यास सुखद, न विखुरणारा, सुबद्ध, गंभीर आणि प्रतिध्वनीयुक्त – अशा प्रकारे हा स्वर आठ अंगांनी युक्त असतो.”

ယထာ ဟိ ဗြဟ္မုနော သရော ပိတ္တသေမှေဟိ အပလိဗုဒ္ဓတ္တာ ဝိသုဒ္ဓေါ မဓုရော ဟောတိ. ယထာ စ သီဟဗျဂ္ဃာဒီဟိ ဝါဠမိဂေဟိ အနုဗန္ဓာ ဓာဝန္တာ ခုဒ္ဒကမိဂါ ကရဝီကသကုဏဿ ဝိကူဇမာနံ သဒ္ဒံ သုတွာ သရဿ မဓုရတ္တာ မရဏဘယံ ဟိတွာ အဓာဝိတွာ ဥက္ခိတ္တပါဒံ [Pg.25] အနိက္ခိပိတွာ တိဋ္ဌန္တာ သုဏန္တိ, ဧဝံ ကရဝီကဿ သဒ္ဒေါ ဓမ္မတာဘာဝေန မဓုရော ပိယော မနာပေါ ဟောတိ. ဧဝံ ဘဂဝတာ ကတံ ကမ္မံ ဝတ္ထုံ သောဓေတိ, ဝတ္ထုဿ သုဒ္ဓတ္တာ ပိတ္တသေမှေဟိ စ အပလိဗုဒ္ဓတ္တာ ဘဂဝတော နာဘိတော သမုဋ္ဌဟန္တော သရောပိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော သုဝိသုဒ္ဓေါ အတိမဓုရော အတိပိယော အတိမနာပေါ ဟောတိ. သာ ပနေသာ ဟီနူပမာ ဟောတိ, ဘဂဝတော ဟိ သရော တေဟိ သဒ္ဒေဟိ သတဘာဂေန သဟဿဘာဂေန အတိမဓုရော အတိပိယော အတိမနာပေါ ဟောတိ, တထာ ဟိ ဓမ္မာသော ကရညော အသန္ဓိမိတ္တာ ဒေဝီ ကရဝီကသကုဏဿ မဓုရသဒ္ဒံ သုတွာ စိန္တေသိ ‘‘ဣမဿ တိရစ္ဆာနဿ မဓုရော သဒ္ဒေါ, ကော နာမ သဗ္ဗညုတဉာဏသိရိံ ပတ္တဿ ဘဂဝတော အတိမဓုရော သဒ္ဒေါ’’တိ, ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ပီတိံ အဝိဇဟိတွာ သတ္တဟိ ဇင်္ဃသတေဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ, တသ္မာ ဘဂဝတော မဓုရဝရသရောပေတန္တိ ထောမေတီတိ.

ज्याप्रमाणे ब्रह्माचा स्वर पित्त आणि कफ यांच्या अडथळ्यापासून मुक्त असल्यामुळे विशुद्ध आणि मधुर असतो. आणि ज्याप्रमाणे सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्र श्वापदांनी पाठलाग केलेले आणि पळणारे लहान हरीण करवीक पक्षाचा मधुर कूजन ऐकून, स्वराच्या मधुरतेमुळे मृत्यूचे भय विसरून, पळणे थांबवून, उचललेला पाय खाली न ठेवता स्तब्ध उभे राहून ऐकतात; अशा प्रकारे करवीक पक्षाचा आवाज नैसर्गिकरीत्याच मधुर, प्रिय आणि मनमोहक असतो. त्याचप्रमाणे भगवंतांनी केलेले (पुण्य) कर्म त्यांच्या शरीराला शुद्ध करते. शरीराच्या शुद्धतेमुळे आणि पित्त व कफ यांच्या अडथळ्यापासून मुक्त असल्यामुळे, भगवंतांच्या नाभीतून उत्पन्न होणारा स्वर देखील आठ अंगांनी युक्त, अत्यंत विशुद्ध, अतिशय मधुर, अतिशय प्रिय आणि अत्यंत मनमोहक असतो. परंतु ही तर एक कनिष्ठ उपमा आहे, कारण भगवंतांचा स्वर त्या आवाजांपेक्षा शंभर पटीने, हजार पटीने अधिक मधुर, अधिक प्रिय आणि अधिक मनमोहक असतो. म्हणूनच, धर्माशोक राजाची राणी असंधिमित्ता हिने करवीक पक्षाचा मधुर आवाज ऐकून विचार केला होता – 'जर या पक्षाचा आवाज इतका मधुर आहे, तर मग सर्वज्ञता-ज्ञानश्री प्राप्त केलेल्या भगवंतांचा स्वर किती बरं मधुर असेल!' अशा प्रकारे प्रीती उत्पन्न करून, त्या प्रीतीचा त्याग न करता, ती आपल्या सातशे दासींसह सोतापत्ति-फलावर प्रतिष्ठित झाली. म्हणूनच, 'भगवंत हे मधुर आणि श्रेष्ठ स्वराने युक्त आहेत' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

အမိတဂုဏဂဏာဓာရန္တိ အပရိမိဏိတဗ္ဗသီလာဒိဂုဏသမူဟာနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ. ဧတ္ထ စ သမိတောတိ ပရိမိဏိတဗ္ဗောတိ မိတော, မာဓာတု ပရိမာဏေ တ, န မိတော အမိတော. ဂုဏောတိ သီလာဒယော ဓမ္မာ. တေ ဟိ ဂုဏေန္တိ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ပကာသေန္တီတိ ဂုဏာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဂုဏဓာတု ပကာသနေ အ. မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာယံ ပန ‘‘ဂုဏန္တိ အတ္တနော အာဓာရံ ပါကဋံ ကရောန္တီတိ ဂုဏာ’’တိ ဝုတ္တံ.

'अमितगुणगणाधारं' म्हणजे अमर्याद अशा शील इत्यादी गुणांच्या समूहाचे अधिष्ठान (आधार) केलेले. येथे 'मित' म्हणजे मोजता येण्याजोगे; 'मा' धातू मोजण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'मित' बनतो, आणि जे मोजता येत नाही ते 'अमित' होय. 'गुण' म्हणजे शील इत्यादी धर्म. कारण ते गुण स्वतःमध्ये धारण करणाऱ्या व्यक्तीला प्रकाशित (प्रकट) करतात, म्हणून त्यांना 'गुण' म्हटले जाते. 'गुण' धातू प्रकाश (प्रकट करणे) या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'मणिसारमंजूषा' टीकेत म्हटले आहे की – 'जे आपल्या आधाराला (धारण करणाऱ्याला) प्रकट करतात, ते गुण होत.'

သဒ္ဒနီတိဓာတုမာလာယဉ္စ ‘‘ဂုဏ အာမန္တနေ, ဂုဏောတိ သီလာဒယော ဓမ္မာ, ကေနဋ္ဌေန တေ ဂုဏာ, ဂေါဏာပိယတိ အာမန္တာပိယတိ အတ္တနိ ပတိဋ္ဌိတော ပုဂ္ဂလော ဒဋ္ဌုံ သောတုံ ပူဇိတုဉ္စ ဣစ္ဆန္တေဟိ ဇနေဟီတိ ဂုဏော. ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ သီလာဒိ ဓမ္မာနံ အာမန္တာပနံ နတ္ထိ, တထာပိ တံဟေတု အာမန္တနံ နိမန္တနဉ္စ တေယေဝ ကရောန္တိ နာမာတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အညေ ပန ဂုဉ္ဇန္တေ အဗျယန္တေ ဣတိ ဂုဏာတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. တဒနုရူပံ ပန ဓာတုသဒ္ဒံန ပဿာမ[Pg.26]. ဂုဏ အာမန္တနေ ဣစ္စေဝ ပဿာမ. ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အမိတော ဂုဏော အမိတဂုဏော, တေသံ ဂဏော သမူဟော အမိတဂုဏဂဏော, တေသံ. အာဓာရတိ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ အမိတဂုဏဂဏာဓာရော, ဇိနော လဗ္ဘတိ. သော ပန သမုဒ္ဒေါဒကံ နာဠိပတ္တေန အပရိမိတံ ဝိယ ကေနစိ အပရိမိတာနံ သီလာဒိဂုဏသမူဟာနံ အာဓာရော ပတိဋ္ဌာနဘူတောတိ အတ္ထော.

आणि 'सद्दनीति धातुमाला' ग्रंथात म्हटले आहे – 'गुण हा आमंत्रण (आवाहन) अर्थात आहे. गुण म्हणजे शील इत्यादी धर्म. कोणत्या अर्थाने ते गुण आहेत? कारण ज्या व्यक्तीमध्ये हे गुण प्रतिष्ठित असतात, तिला पाहण्याची, ऐकण्याची आणि तिची पूजा करण्याची इच्छा करणाऱ्या लोकांद्वारे ती व्यक्ती आकर्षित (आमंत्रित) केली जाते, म्हणून ते गुण आहेत. येथे जरी शील इत्यादी धर्मांचे स्वतःहून आमंत्रण देणे नसले, तरी त्यांच्यामुळेच आमंत्रण आणि निमंत्रण घडते, म्हणून असे म्हटले आहे. इतर काही जण 'जे गुंजतात किंवा अव्यक्त ध्वनी करतात ते गुण' असा अर्थ सांगतात. परंतु, आम्हाला त्यास अनुरूप असा धातू आढळत नाही. आम्हाला केवळ 'गुण आमंत्रणे' हाच धातू आढळतो. याचा विचार करून स्वीकार करावा,' असे म्हटले आहे. अमर्याद गुण म्हणजे 'अमितगुण', त्यांचा समूह म्हणजे 'अमितगुणगण'. ज्यांच्यामध्ये हे गुण राहतात (अधिष्ठित असतात) ते 'अमितगुणगणाधार' होत, म्हणजेच 'जिन' (बुद्ध) होत. ज्याप्रमाणे समुद्राचे पाणी नळीच्या पात्राने मोजता येत नाही, त्याचप्रमाणे कोणाकडूनही मोजता न येणाऱ्या अमर्याद शील इत्यादी गुणांच्या समूहाचे ते आधार किंवा अधिष्ठान आहेत, असा याचा अर्थ आहे.

ဒသဗလန္တိ အညေဟိ အသာဓာရဏံ တထာဂတဒသဗလသမ္ပန္နံ. ဧတ္ထ ဟိ ဗလန္တိ ကေဟိစိ ဝိရုဒ္ဓေဟိ ကာရဏေ ဟိ ဗလန္တိ န ကမ္ပေန္တိ ထိရန္တီတိ ဗလံ, ဒသ ဗလာနိ ယဿ သောတိ ဒသဗလော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ ပန ဒုဝိဓံ ဟောတိ တထာ ဂတဿ ဒသဗလံ ကာယဒသဗလဉ္စ, ဉာဏဒသဗလဉ္စာတိ. တေသု ဟိ ကာယဗလံ ဟတ္ထိကုလာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

'दसबल' म्हणजे इतरांपेक्षा असाधारण अशा तथागतांच्या दहा बलांनी (शक्तींनी) युक्त केलेले. येथे 'बल' म्हणजे जे कोणत्याही विरोधी कारणांमुळे कंपित होत नाही, स्थिर राहते ते बल होय. ज्यांच्याकडे अशी दहा बले आहेत ते 'दसबल' म्हणजेच बुद्ध होत. तथागतांचे ते बल दोन प्रकारचे असते – काय-दसबल (शारीरिक दहा बले) आणि ज्ञान-दसबल (ज्ञानाची दहा बले). त्यापैकी शारीरिक बल हे हत्तींच्या कुळांच्या अनुषंगाने समजले पाहिजे. प्राचीन आचार्यांनी याविषयी म्हटले आहे –

‘‘ကာဠာ ဝကဉ္စ ဂင်္ဂေယျံ, ပဏ္ဍရံ တမ္ဗပိင်္ဂလံ;

ဂန္ဓ မင်္ဂလဟေမဉ္စ, ဥပေါသထံ ဆဒ္ဒန္တိမေ ဒသာ’’တိ.

“काळवक, गंगेय्य, पाण्डर, तम्ब, पिंगल, गंध, मंगल, हेम, उपोसथ आणि छद्दन्त – ही ती दहा (हत्तींची कुळे) आहेत।”

ဣမာနိ ဟိ ဒသ ဟတ္ထိကုလာနိ. တတ္ထ ကာဠာဝကန္တိ ပကတိဟတ္ထိကုလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ကာယဗလံ, တံ ဧကဿ ကာဠာဝကဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ကာဠာဝကာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဂင်္ဂေယျဿ. ယံ ဒသန္နံ ဂင်္ဂေယျာနံ, တံ ဧကဿ ပဏ္ဍရဿ. ယံ ဒသန္နံ ပဏ္ဍရာနံ, တံ ဧကဿ တမ္ဗဿ. ယံ ဒသန္နံ တမ္ဗာနံ, တံ ဧကဿ ပိင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ ပိင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဂန္ဓဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ဂန္ဓဟတ္ထီနံ, တံ ဧကဿ မင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ မင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဟေမဝတဿ. ယံ ဒသန္နံ ဟေမဝတာနံ, တံ ဥပေါသထဿ. ယံ ဒသန္နံ ဥပေါသထာနံ, တံ ဧကဿ ဆဒ္ဒန္တဿ. ယံ ဒသန္နံ ဆဒ္ဒန္တာနံ, တံ ဧကဿ တထာဂတဿ, နာရာယနသံဃာတဗလန္တိပိ ဣဒမေဝ ဝုစ္စတိ. တဒေတံ ပကတိဟတ္ထီနံ ဂဏနာယ ဟတ္ထိကောဋိသဟဿာနံ[Pg.27]. ပုရိသဂဏနာယ ဒသန္နံ ပုရိသကောဋိသဟဿာနံ ဗလံ ဟောတိ. ဣဒံ တထာဂတဿ ကာယဗလံ ဟောတိ. ဣဒံ ပန တာသု တာသု ပါဠီသု န အာဂတံ. အဋ္ဌကထာသုယေဝ အာဂတံ. တေန ဝုတ္တံ ဒသက နိပါတ အင်္ဂုတ္တရဋီကာယံ ‘‘ဒသ ဗလဉာဏံ ပန ပါဠိယံ အာဂတမေဝ. န ကာယဗလံ ဝိယ အဋ္ဌ ကထာရူဠှမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ. ဧတ္ထ စ နာရာယန သံဃာတ ဗလန္တိ ဧတ္ထ နာရာ ဝုစ္စန္တိ ရသ္မိယော, တာ ဗဟူ နာနာဝိဓာ ဣတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ နာရာယနံ, ဝဇိရံ. တသ္မာ နာရာယနသံဃာတ ဗလန္တိ ဝဇိရသံဃာတဗလန္တိ အတ္ထောတိ.

ही दहा हत्तींची कुळे आहेत. त्यामध्ये ‘काळावक’ हे सामान्य हत्तीचे कुळ समजावे. दहा पुरुषांचे जे शारीरिक बळ असते, ते एका काळावक हत्तीचे असते. दहा काळावक हत्तींचे जे बळ असते, ते एका गंगेय हत्तीचे असते. दहा गंगेय हत्तींचे जे बळ असते, ते एका पांढर (पण्डर) हत्तीचे असते. दहा पांढर हत्तींचे जे बळ असते, ते एका तांब (तम्ब) हत्तीचे असते. दहा तांब हत्तींचे जे बळ असते, ते एका पिंगळ (पिंगल) हत्तीचे असते. दहा पिंगळ हत्तींचे जे बळ असते, ते एका गंधहत्तीचे असते. दहा गंधहत्तींचे जे बळ असते, ते एका मंगल हत्तीचे असते. दहा मंगल हत्तींचे जे बळ असते, ते एका हेमवत हत्तीचे असते. दहा हेमवत हत्तींचे जे बळ असते, ते एका उपोसथ हत्तीचे असते. दहा उपोसथ हत्तींचे जे बळ असते, ते एका छद्दंत हत्तीचे असते. दहा छद्दंत हत्तींचे जे बळ असते, ते एका तथागतांचे (शारीरिक बळ) असते; यालाच ‘नारायण संघात बळ’ असेही म्हणतात. हे सामान्य हत्तींच्या गणनेनुसार एक हजार कोटी हत्तींच्या बळाएवढे होते. पुरुषांच्या गणनेनुसार हे दहा हजार कोटी पुरुषांचे बळ असते. हे तथागतांचे कायबळ (शारीरिक बळ) असते. परंतु हे वेगवेगळ्या पाळी (मूळ पाठांमध्ये) आलेले नाही, तर केवळ अट्ठकथांमध्येच आलेले आहे. म्हणूनच अंगुत्तरनिकायच्या दसकनिपात टीकमध्ये म्हटले आहे: ‘दहा बलज्ञाने तर पाळीमध्ये आलेलीच आहेत. कायबळाप्रमाणे ती केवळ अट्ठकथांमध्येच आलेली नाहीत, असा याचा अभिप्राय आहे.’ आणि येथे ‘नारायण संघात बळ’ यातील ‘नारा’ म्हणजे रश्मी (किरणे) असे म्हटले जाते, त्या अनेक प्रकारच्या किरणे यातून उत्पन्न होतात म्हणून ते ‘नारायण’ म्हणजेच वज्र होय. म्हणून ‘नारायण संघात बळ’ म्हणजे ‘वज्र संघात बळ’ असा अर्थ आहे.

ဉာဏဒသဗလံ ပန ဝိဘင်္ဂပါဠိယဉ္စ မူလပဏ္ဏာသေ မဟာ သီဟနာဒသုတ္တေ ဒသကနိပါတအင်္ဂုတ္တရပါဠိယဉ္စ ဝိတ္ထာရေန အာဂတမေဝ. သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပန သင်္ခေပေန ဒဿယိဿာမိ. သေယျထိဒံ. ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏဉ္စ, ကမ္မသမာဒါနာနံ ဝိပါကဉာဏံ, သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိပဋိပဒါဉာဏံ, အနေကဓာတု နာနာဓာတု လောက ဉာဏံ, သတ္တာနံ နာနာဓိမုတ္တိကတံ ဉာဏံ, ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏံ, ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ သံကိလေသံ ဝေါဒါနံ ဝုဋ္ဌာနံ ဉာဏံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ, သတ္တာနံ စုတူပပါတံ ဉာဏံ, အာသဝါနံ ခယဉာဏဉ္စာတိ. အယံ ပန ကမော အဘိဓမ္မဝိဘင်္ဂပါဠိယံ အာဂတက္ကမော.

ज्ञानदशबल (ज्ञानाची दहा बळे) तर विभंगपाळीमध्ये, मूलपण्णासक मधील महासीहनाद सुत्तात आणि अंगुत्तरनिकायच्या दसकनिपात पाळीमध्ये विस्ताराने आलेलेच आहे. परंतु सहज समजण्यासाठी मी ते संक्षेपात (थोडक्यात) दाखवतो. ते खालीलप्रमाणे आहे: १. ठानाठान ज्ञान (स्थान-अस्थान ज्ञान), २. कम्मसमादान विपाक ज्ञान (कर्म आणि त्यांच्या विपाकाचे ज्ञान), ३. सब्बत्थगामिनीपटिपदा ज्ञान (सर्वगामी प्रतिपदेचे ज्ञान), ४. अनेकधातू नानाधातू लोक ज्ञान (अनेक धातू व नाना धातूंच्या जगाचे ज्ञान), ५. सत्तांन नानाधिमुत्तिकता ज्ञान (प्राण्यांच्या विविध अधिमूक्तींचे/रुचींचे ज्ञान), ६. परसत्तांन परपुग्गलांन इंद्रियपरोपरियत्ति ज्ञान (इतर प्राण्यांच्या आणि पुद्गलांच्या इंद्रियांच्या प्रगती व अप्रगतीचे ज्ञान), ७. ध्यान, विमोक्ष, समाधी आणि समापत्ती यांच्या संकिलेस (मलीनता), वोदान (शुद्धता) आणि वुट्ठान (उत्थान/बाहेर पडणे) यांचे ज्ञान, ८. पुब्बेनिवासानुस्सति ज्ञान (पूर्वजन्मांच्या स्मृतीचे ज्ञान), ९. सत्तांन चुतूपपात ज्ञान (प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीचे ज्ञान), आणि १०. आसवांना खय ज्ञान (आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान). हा क्रम अभिधम्म विभंगपाळीमध्ये आलेला क्रम आहे.

စုတူပပါတဉာဏဋ္ဌာနေ ပန မူလပဏ္ဏာသပါဠိယံ မဟာသီဟနာဒသုတ္တေ စ ဒသကနိပါတအင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ အာဂတံ. အတ္ထတော ပန ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေန စုတူပပါတဿ ပဿိတတ္တာ သဒိသမေဝါတိ. တတ္ထ ဟိ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏန္တိ ကာရဏာကာရဏံ ယထာဘူတံ ဇာနနဉာဏံ. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ တတ္ထ ဖလံ တိဋ္ဌတိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ပဝတ္တတိ စ, တသ္မာ ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မသမာဒါနာနံ ဝိပါကဉာဏန္တိ သမာဒိယိတွာ ကတာနံ အတီတာနာဂတ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ သုဂတိဒုဂ္ဂတိပဋိသန္ဓိသင်္ခါတံ ဝိပါကံ နိဗ္ဗာနဖလဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနနဉာဏံ. သဗ္ဗတ္ထ ဂါမိနိပဋိပဒံ [Pg.28] ဉာဏန္တိ သဗ္ဗဂတိဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ မဂ္ဂံ ယထာဘူတံ ပဇာနနဉာဏံ. တတ္ထ စ ပဋိပဒန္တိ ပဋိပဇ္ဇတိ ပါပုဏာတိ ဧတေနာတိ ပဋိပဒံ, မဂ္ဂံ. ဂတိဂါမိနိန္တိ နိရယာဒိပဉ္စဂတိဂါမိနိံ. အဂတိဂါမိနိန္တိ နိဗ္ဗာနဂါမိနိံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စာဟံ သာရိပုတ္တ ပဇာနာမိ နိဗ္ဗာနဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိ.

परंतु चुतूपपात ज्ञानाच्या जागी मूलपण्णासक पाळीतील महासीहनाद सुत्तात आणि अंगुत्तरनिकायच्या दसकनिपात पाळीमध्ये ‘दिव्यचक्षु ज्ञान’ (दिब्बचक्खु ज्ञान) आलेले आहे. अर्थाच्या दृष्टीने दिव्यचक्षु ज्ञानाने प्राण्यांची च्युती आणि उत्पत्ती पाहिली जात असल्यामुळे ते दोन्ही सारखेच आहेत. त्यामध्ये ‘ठानाठान ज्ञान’ म्हणजे कारण आणि अकारण यांचे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणणारे ज्ञान होय. कारण की, ज्यामध्ये फळ टिकून राहते, त्याच्या अधीन राहूनच ते उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला ‘स्थान’ (ठाण) म्हटले जाते. ‘कम्मसमादान विपाक ज्ञान’ म्हणजे स्वतः स्वीकारून केलेल्या भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील कुशल व अकुशल कर्मांचे सुगती-दुर्गतीमधील प्रतिसंधीरूप विपाक आणि निर्वाणफळ यांचे यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय. ‘सब्बत्थगामिनीपटिपदा ज्ञान’ म्हणजे सर्व गतींकडे जाणाऱ्या प्रतिपदेला (मार्गाला) यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय. आणि तेथे ‘प्रतिपदा’ म्हणजे ज्याच्याद्वारे मनुष्य मार्गक्रमण करतो किंवा पोहोचतो, तो मार्ग होय. ‘गतीगामिनी’ म्हणजे नरक इत्यादी पाच गतींकडे जाणारी. ‘अगतीगामिनी’ म्हणजे निर्वाणाकडे जाणारी. कारण असे म्हटले आहे: ‘हे सारिपुत्त, मी निर्वाणालाही जाणतो आणि निर्वाणाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेलाही (मार्गालाही) जाणतो.’

အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကံ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ အနေက ဓာတူတိ စက္ခုဓာတုအာဒီဟိ ကာမဓာတူဟိ ဝါ ဗဟုဓာတုံ. နာနာဓာတူတိ တာသံယေဝ ဓာတူနံ ဝိလက္ခဏတ္တာ ဝိသဒိသ သဘာဝတ္တာ နာနာပ္ပကာရဓာတုံ. လောကန္တိ ခန္ဓာယတန ဓာတုလောကံ. ဉာဏန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနနဉာဏံ. သတ္တာနံ အဓိမုတ္တိကတံ ဉာဏန္တိ သတ္တာနံ ဟီနာဒီဟိ အဓိမုတ္တီဟိ နာနာဓိမုတ္တိကဘာဝံ ယထာဘူတံ ပဇာနနဉာဏံ. ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ပရသတ္တာနန္တိ ပဓာနသတ္တာနံ. ပရပုဂ္ဂလာနန္တိ တတော ပရေသံ ဟီနသတ္တာနံ. ဧကတ္ထမေဝ ဝါ ဧတံ ပဒဒွယံ ဝေနေယျဝသေန ဒွေဓာ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏန္တိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရဘာဝံ ဝဍ္ဎဉ္စ အပရဘာဝံ ဟာနိဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနနဉာဏံ.

‘अनेकधातूनानाधातूलोक ज्ञान’ यामध्ये ‘अनेक धातू’ म्हणजे चक्षुधातू इत्यादी किंवा कामधातू इत्यादी अनेक धातू होत. ‘नाना धातू’ म्हणजे त्याच धातूंच्या विलक्षणपणामुळे आणि भिन्न स्वभावामुळे विविध प्रकारच्या धातू होत. ‘लोक’ म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातूंचे जग होय. ‘ज्ञान’ म्हणजे यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय. ‘सत्तांन अधिमुत्तिकता ज्ञान’ म्हणजे प्राण्यांच्या हीन इत्यादी अधिमूक्तींमुळे (रुचींमुळे) त्यांच्या विविध अधिमूक्तींच्या भावाला यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय. ‘परसत्तांन परपुग्गलांन इंद्रियपरोपरियत्ति ज्ञान’ यामध्ये ‘परसत्तांन’ म्हणजे श्रेष्ठ प्राणी. ‘परपुग्गलांन’ म्हणजे त्यांच्यापेक्षा इतर हीन प्राणी. किंवा हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे असून विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या अनुसार दोन प्रकारे सांगितले आहेत. ‘इंद्रियपरोपरियत्ति ज्ञान’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची प्रगती (वाढ) आणि अप्रगती (ऱ्हास) यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय.

ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ သံကိလေသံ ဝေါဒါနံ ဝုဋ္ဌာနံ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနန္တိ ပဌမာဒီနံ စတုန္နံ ဈာနာနံ, ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီတိအာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ, သဝိတက္ကသဝိစာရာဒီနံ တိဏ္ဏံ သမာဓီနံ, ပဌမဇ္ဈာန သမာပတ္တိအာဒီနဉ္စ နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနံ. သံကိလေသန္တိ ဟာနဘာဂိယဓမ္မံ. ဝေါဒါနန္တိ ဝိသေသဘာဂိယဓမ္မံ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ ယေန ကာရဏေန ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟန္တိ, တံ ကာရဏံ. ဉာဏန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနနဉာဏံ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏန္တိ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာနုဿရဏသင်္ခါတံ ပဇာနနဉာဏံ. သတ္တာနံ စုတူပပါတံ ဉာဏန္တိ သတ္တာနံ စုတိဉ္စ ဥပပါတဉ္စ ပဇာနနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ. အာသဝါနံ ခယဉာဏန္တိ ကာမာသဝါဒီနံ ခယသင်္ခါတံ အာသဝနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ယထာဘူတံ ပဇာနန ဉာဏန္တိ[Pg.29]. ဣမာနိ ပန ဉာဏာနိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနိ တထာဂတဿ ဒသဗလဉာဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ.

‘ध्यान, विमोक्ष, समाधी आणि समापत्ती यांच्या संकिलेस, वोदान आणि वुट्ठान यांचे ज्ञान’ यामध्ये ‘ध्यान, विमोक्ष, समाधी आणि समापत्ती’ म्हणजे प्रथम इत्यादी चार ध्याने, ‘रूपी रूपांना पाहतो’ इत्यादी आठ विमोक्ष, सवितर्क-सविचार इत्यादी तीन समाधी आणि प्रथम ध्यान समापत्ती इत्यादी नऊ अनुपूर्व समापत्ती होत. ‘संकिलेस’ म्हणजे हानीला कारणीभूत असणारे धर्म (हानभागीय धर्म). ‘वोदान’ म्हणजे विशेषाला कारणीभूत असणारे धर्म (विशेषभागीय धर्म). ‘वुट्ठान’ म्हणजे ज्या कारणाने ध्यानातून बाहेर पडतात, ते कारण होय. ‘ज्ञान’ म्हणजे यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय. ‘पुब्बेनिवासानुस्सति ज्ञान’ म्हणजे पूर्वी निवास केलेल्या स्कंधांच्या स्मरणात्मक जाणणारे ज्ञान होय. ‘सत्तांन चुतूपपात ज्ञान’ म्हणजे प्राण्यांची च्युती आणि उत्पत्ती जाणणारे दिव्यचक्षु ज्ञान होय. ‘आसवांना खय ज्ञान’ म्हणजे कामासव इत्यादींच्या क्षयात्मक आसवनिरोध रूप निर्वाणाला यथाभूत जाणणारे ज्ञान होय. ही ज्ञाने इतरांसाठी असाधारण असणारी तथागतांची ‘दशबल ज्ञाने’ समजावीत.

ဟောန္တိ စေတ္ထ –

या संदर्भात खालील गाथा आहेत –

‘‘ဌာနာဋ္ဌာနံ ဝိပါကဉ္စ, ဉာဏံ ပဋိပဒံ ဉာဏံ;

အနေကဓာတုလောကဉ္စ, သတ္တာနံ အဓိမုတ္တိကံ. [သာ ပနေသာ သေတဝဝိပုလာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ;

]

‘स्थान-अस्थान आणि विपाक ज्ञान, प्रतिपदा ज्ञान, अनेकधातू लोक आणि प्राण्यांची अधिमूक्ती.’ [ती ही ‘सेतवविपुला गाथा’ समजावी;]

ဣန္ဒြိယပရာပရဉ္စ, ဈာနာဒိနံ သံကိလေသံ;

ဝေါဒါနံ ဝုဋ္ဌာနံ ဉာဏံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိံ;

သတ္တာနံ စုတူပပါတံ, အာသဝက္ခယံ ဉာဏန္တိ;

ဒသိမာနိ ဗုဒ္ဓဿ စာ, သာဓာရဏာနိ ဉာဏာနီ’’တိ. [သာ ပနေသာ သာမညဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ;

]

‘इंद्रियांची प्रगती व अप्रगती, ध्यान इत्यादींचे संकिलेस, वोदान आणि वुट्ठान यांचे ज्ञान, पूर्वजन्मांचे स्मरण, प्राण्यांची च्युती व उत्पत्ती आणि आसवांचा क्षय करणारे ज्ञान; ही बुद्धांची दहा असाधारण ज्ञाने आहेत.’ [ती ही ‘सामञ्ञ गाथा’ (सामान्य गाथा) समजावी;]

နနု ဒသဗလဉာဏံ နာမ ပါဋိယေက္ကံ နတ္ထိ, သဗ္ဗညုတဉာဏမေဝ ဟောတိ, အထ ကသ္မာ တံ ဉာဏံ ဒသဘေဒေန ဝုတ္တန္တိ. ဝုစ္စတေ. အညမေဝ ဟိ ဒသဗလဉာဏံ, အညံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ, ဒသဗလဉှိ သကသကကိစ္စမေဝ ဇာနာတိ. သဗ္ဗညုတဉာဏံ ပန တမ္ပိ တတော အဝသေသမ္ပိ ပဇာနာတိ. ဒသဗလဉာဏေသု ဟိ ပဌမံ ကာရဏာကာရဏမေဝ ဇာနာတိ. ဒုတိယံ ကမ္မန္တရ ဝိပါကန္တရမေဝ. တတိယံ ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝ. စတုတ္ထံ ဓာတု နာနတ္တကာရဏမေဝ. ပဉ္စမံ သတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာဓိမုတ္တိမေဝ. ဆဋ္ဌံ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝမေဝ. သတ္တမံ ဈာနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ တေသံ သံကိလေသာဒိမေဝ. အဋ္ဌမံ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထခန္ဓသန္တတိမေဝ. နဝမံ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိမေဝ. ဒသမံ သစ္စပရိစ္ဆေဒမေဝ. သဗ္ဗညုတဉာဏံ ပန ဧတေဟိ ဇာနိတဗ္ဗဉ္စ တတော ဥတ္တရိဉ္စ ပဇာနာတိ. ဧတေသံ ပန ကိစ္စံ န သဗ္ဗံ ကရောတိ. တဉှိ ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ. ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုံ န သက္ကောတိ. မဂ္ဂေါ ဟုတွာ ကိလေသေ ခေပေတုံ န သက္ကောတိ. ဧဝံ တေသံ ဉာဏဒွယာနံ ဝိသေသောတိ. တံ ပန ဣဓ ဉာဏဒွယံ အဓိပ္ပေတန္တိ.

दशबलज्ञान (दसबलञाण) नावाचे काही वेगळे ज्ञान नसते, केवळ सर्वज्ञताज्ञानच असते, तर मग त्या ज्ञानाला दहा प्रकारांत का सांगितले आहे? असे विचारल्यास, उत्तर दिले जाते: दशबलज्ञान हे वेगळेच आहे आणि सर्वज्ञताज्ञान हे वेगळे आहे. कारण दशबलज्ञान हे केवळ आपापले कार्यच जाणते. परंतु सर्वज्ञताज्ञान हे त्यालाही आणि त्याव्यतिरिक्त उरलेल्या सर्व गोष्टींनाही जाणते. दशबलज्ञानांमध्ये पहिले ज्ञान हे केवळ कारण आणि अकारण (ठाणाठाण) जाणते. दुसरे ज्ञान हे केवळ कर्मांचे अंतर आणि विपाकांचे (फळांचे) अंतर जाणते. तिसरे ज्ञान हे केवळ कर्मांचे वर्गीकरण (कर्मपरिच्छेद) जाणते. चौथे ज्ञान हे केवळ धातूंच्या विविधतेचे कारण जाणते. पाचवे ज्ञान हे केवळ प्राण्यांचे आशय आणि अधिमुक्ती (कल) जाणते. सहावे ज्ञान हे केवळ इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता जाणते. सातवे ज्ञान हे केवळ ध्यानादींसोबत त्यांच्या संक्लेश (मळकटपणा) इत्यादींना जाणते. आठवे ज्ञान हे केवळ पूर्वजन्मीच्या स्कंधपरंपरेला (पुब्बेनिवास) जाणते. नववे ज्ञान हे केवळ प्राण्यांची च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) जाणते. दहावे ज्ञान हे केवळ सत्यांचे (चार आर्यसत्यांचे) निर्धारण जाणते. परंतु सर्वज्ञताज्ञान हे यांच्याद्वारे जाणण्यायोग्य गोष्टींना आणि त्याहूनही पलीकडच्या गोष्टींना जाणते. परंतु ते या सर्वांचे कार्य करत नाही. कारण ते ध्यान बनून अर्पण (समाधी) करू शकत नाही. ऋद्धी बनून चमत्कार करू शकत नाही. मार्ग बनून क्लेशांचा क्षय करू शकत नाही. अशा प्रकारे या दोन्ही ज्ञानांमध्ये भेद आहे. येथे हे दोन्ही ज्ञान अभिप्रेत आहेत.

အတုလန္တိ [Pg.30] သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန အသဒိသံ. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. တုလနံ ဥမ္မာနံ တုလာ, တုလ သဒိသျံ. သဒ္ဒနီတိယဉှိ ‘‘တုလ ဥမ္မာနေ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ တုလိယတိ ပမိယတိ ဧတာယာတိ တုလာ, ပကတိတုလာ. တုလာ ဝိယာတိ တုလာ, ဉာဏံ. တာယ သမ္မိတော တုလော. သမ္မိတ တဒ္ဓိတေ အပစ္စယော. တုလသဒိသဉာဏေန သမ္မိတော ပုဂ္ဂလော. န တုလော အတုလော. ကမ္မဓာရယမိဿကတပ္ပုရိသ သမာသောယံ. သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန အသဒိသော ဘဂဝါ လဗ္ဘတိ. အထ ဝါ နတ္ထိ တုလော သဒိသော ပုဂ္ဂလော ဧတဿာတိ အတုလော, ဘဂဝါ. အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏောယံ ဗဟုဗ္ဗီဟိ. သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ အသဒိသော အဂ္ဂပုဂ္ဂလောတိ အတ္ထော. သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဘာဝတော. ယထာဟ ‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ ဝါ စတုပ္ပဒါ ဝါ, တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ ဒွိပဒါနဉ္စ စက္ခုမာ’’တိ. တံ အတုလံ ဗုဒ္ဓန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝန္ဒေတိ ဗုဒ္ဓဿ နယနသုဘဂကာယင်္ဂါဒိဂုဏံ အနုဿရိတွာ တီဟိ ဒွါရေဟိ သက္ကစ္စံ အဟံ ဝန္ဒာမီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ မိဝိဘတ္တိယာ မဟာဝိသယသုတ္တေန ဧကာရာ ဒေသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝန္ဒနာ ပန တိဝိဓာ ဟောတိ ကာယဝစီမနောဝန္ဒနာဝသေနာတိ. ယထာဟ ‘‘တိဿော ဣမာ ဘိက္ခဝေ ဝန္ဒနာ. ကတမာ တိဿော. ကာယေန ဝန္ဒတိ, ဝါစာယ ဝန္ဒတိ, မနသာ ဝန္ဒတီ’’တိ.

अतुल म्हणजे शील इत्यादी गुणांमुळे कोणत्याही पुद्गलाशी (व्यक्तीशी) असदृश (अतुलनीय). येथे हा शब्दाचा अर्थ आहे: तुलना करणे म्हणजे मोजणे ही 'तुला' आहे, 'तुल' म्हणजे सादृश्य. सद्दनीतीमध्ये 'तुल उम्माने' (तुलना मोजण्यात) असे म्हटले आहे. अथवा जिच्याद्वारे तोलले जाते, मोजले जाते ती 'तुला' म्हणजे सामान्य तराजू. तराजू सारखे जे आहे ते 'तुला' म्हणजे ज्ञान. त्याच्याशी मोजलेला तो 'तुल'. संमित तद्धितामध्ये 'अ' प्रत्यय लागतो. तराजू सारख्या ज्ञानाने मोजलेला पुद्गल. जो तुल्य नाही तो 'अतुल'. हा कर्मधारयमिश्रित तत्पुरुष समास आहे. शील इत्यादी गुणांमुळे कोणत्याही पुद्गलाशी असदृश असे भगवान प्राप्त होतात. अथवा ज्याच्या समान दुसरा कोणताही पुद्गल नाही तो 'अतुल' म्हणजे भगवान. हा अतद्गुणसंविज्ञान बहुव्रीहि समास आहे. शील इत्यादी गुणांमुळे कोणाशीही असदृश असलेला अग्रपुद्गल (सर्वश्रेष्ठ पुरुष) असा याचा अर्थ आहे. देवलोकासहित संपूर्ण जगात सर्वश्रेष्ठ पुद्गल असल्यामुळे. जसे की म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, जितके काही प्राणी आहेत—अपद (पाय नसलेले), द्विपद (दोन पाय असलेले) किंवा चतुष्पद (चार पाय असलेले)—त्या सर्वांमध्ये तथागत सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात; सर्व धर्मांमध्ये विराग (वैराग्य) श्रेष्ठ आहे आणि द्विपदांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत.' त्या 'अतुल बुद्धाला' असा संबंध आहे. 'वंदामि' (मी वंदन करतो) म्हणजे बुद्धांच्या डोळ्यांना सुखद वाटणाऱ्या शरीराच्या अवयवांचे इत्यादी गुणांचे अनुस्मरण करून तीन द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) आदरपूर्वक मी वंदन करतो, असा अर्थ आहे. आणि येथे 'मि' विभक्तीच्या जागी 'महाविषय' सूत्राने 'ए' कार आदेश झाला आहे असे समजावे. वंदना ही तीन प्रकारची असते—काया, वाचा आणि मनाच्या वंदनेच्या रूपाने. जसे की म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, या तीन वंदना आहेत. कोणत्या तीन? कायेने वंदन करतो, वाचेने वंदन करतो, मनाने वंदन करतो.'

တတ္ထ ယောနိသော မနသိကာရစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ ဇာဏုဒွယကပ္ပရဒွယနလာဋသင်္ခါတာနိ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဝန္ဒနေယျာနံ အဘိမုခံ နိပတန္တော ကာယေန ဝန္ဒတိ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ‘‘ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ’’တိ အဋ္ဌ ကထာဒီသု ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓဂုဏပဒါနိ ဝါစာယ ပဝတ္တေန္တော ဝါစာယ ဝန္ဒတိ နာမ. ဝိပဿိဿ နမတ္ထု, သိခိဿာပိ နမတ္ထု, ဝေဿ ဘုဿ နမတ္ထု, ကကုသန္ဓဿ နမတ္ထု, ကောဏာဂမနဿ နမတ္ထု[Pg.31], ကဿပဿ နမတ္ထု, အင်္ဂီရဿဿ နမတ္ထု တျာဒီသုပိ ဝါစာဝန္ဒနာယေဝ. ဗုဒ္ဓါဒိ ဂုဏာနိ အနုဿရန္တော မနသာ ဝန္ဒတိ နာမာတိ.

त्यात, योनिशो मनसिकारयुक्त चित्त प्रस्थापित करून, दोन्ही गुडघे, दोन्ही कोपर आणि कपाळ या पाच अंगांना जमिनीवर टेकवून, वंदनीय व्यक्तींच्या समोर नतमस्तक होणे म्हणजे 'कायेने वंदन करणे' होय. ज्याला उद्देशून अट्ठकथा इत्यादींमध्ये 'पंचप्रतिष्ठिताने (साष्टांग) वंदन करून' असे म्हटले आहे. बुद्धांच्या गुणांच्या पदांचे वाचेने उच्चारण करणे म्हणजे 'वाचेने वंदन करणे' होय. 'विपस्सी (बुद्धांना) नमस्कार असो, शिखी (बुद्धांना) सुद्धा नमस्कार असो, वेस्सभू (बुद्धांना) नमस्कार असो, ककुसंध (बुद्धांना) नमस्कार असो, कोणागमन (बुद्धांना) नमस्कार असो, कस्सप (बुद्धांना) नमस्कार असो, अंगीरस (बुद्धांना) नमस्कार असो' इत्यादींमध्ये देखील वाचेनेच वंदन आहे. बुद्ध इत्यादींच्या गुणांचे अनुस्मरण करणे म्हणजे 'मनाने वंदन करणे' होय.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. နယနသုဘဂကာယင်္ဂံ သဗ္ဗသတ္တာနံ စက္ခုဿ သောဘနံ ဂတေန ကာယင်္ဂေန သမန္နာဂတံ, မဓုရဝရသရောပေတံ ပိယပေမနီယေန အဿာဒိ ယေန ဥတ္တမသဒ္ဒေန သမန္နာဂတံ, အမိတဂုဏဂဏာဓာရံ အပရိမိဏိတဗ္ဗသီလာဒိဂုဏသမူဟာနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ, ဒသဗလံ အနညသာဓာရဏေန တထာဂတဿ ကာယဉာဏဒသ ဗလေန သမန္နာဂတံ, အတုလံ သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ အသဒိသံ ဗုဒ္ဓံ တီဟိ ဒွါရေဟိ သက္ကစ္စံ အဟံ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त संबंध (योजना) आहे: डोळ्यांना सुखद वाटणाऱ्या शरीराचे अवयव असलेल्या, सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांना शोभून दिसणाऱ्या शरीरयष्टीने युक्त असलेल्या, मधुर आणि श्रेष्ठ स्वराने युक्त असलेल्या, प्रिय व प्रेमळ अशा आस्वाद्य उत्तम शब्दाने संपन्न असलेल्या, अमित गुणसमूहांचे आधार असलेल्या, अपरिमित शील इत्यादी गुणसमूहांचे अधिष्ठान असलेल्या, इतरांमध्ये नसलेल्या अशा तथागतांच्या कायिक व ज्ञानरूप दहा बलांनी युक्त असलेल्या, शील इत्यादी गुणांमुळे कोणाशीही असदृश (अतुलनीय) असलेल्या अशा बुद्धांना मी तीन द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) आदरपूर्वक वंदन करतो.

ဒုတိယဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

दुसऱ्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၃.

३.

ယော ဗုဒ္ဓေါ ဓိတိမာညဓာရကော,သံသာရေ အနုဘောသိ ကာယိကံ;

ဒုက္ခံ စေတသိကဉ္စ လောကတော,တံ ဝန္ဒေ နရဒေဝ မင်္ဂလံ.

जे बुद्ध धैर्यवान आणि ज्ञान धारण करणारे आहेत, ज्यांनी संसारात लोकांमुळे होणारे कायिक (शारीरिक) आणि चैतसिक (मानसिक) दुःख सहन केले, त्या मनुष्य आणि देवांचे मंगल स्वरूप असलेल्या बुद्धांना मी वंदन करतो.

၃. ဧဝံ တတိယဂါထာယ ဗုဒ္ဓဿ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သမာဓိ အာဒီဟိ စတူဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ယော ဗုဒ္ဓေါ ဓိတိမာညဓာရကော တိအာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန မသဇဂဏ ဂရုယုတ္တတ္တာ ဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ သုဒ္ဓဝိရာ ဇိတဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ-မ္သာ ဇ္ဂါ သုဒ္ဓဝိရာ ဇိတံ မတန္တိ. တဿတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ မ္သာ မသဂဏာ စ ဇ္ဂါ ဇဂဏဂရုကာ စ စေ သိယျုံ, တံ ဝုတ္တံ သုဒ္ဓဝိရာဇိတန္တိ မတံ ဉာတဗ္ဗန္တိ. ဓိတိမာ အညဓာရကော ယော ဗုဒ္ဓေါ လောကတော သံသာရေ ကာယိကံ ဒုက္ခဉ္စ စေတသိကံ ဒုက္ခဉ္စ အနုဘောသိ နရဒေဝမင်္ဂလံ, တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော.

३. अशा प्रकारे तिसऱ्या गाथेने बुद्धांना वंदन करून, आता समाधी इत्यादी चार गुणांनी त्यांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'यो बुद्धो धितिमाञ्ञधारको' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'म, स, ज' गण आणि गुरूंनी युक्त असल्यामुळे दहा अक्षरांनी युक्त असलेली 'शुद्धविराजित' गाथा आहे असे समजावे. कारण वृत्तोदयामध्ये म्हटले आहे—'मसा जगा शुद्धविराजितं मतं'. त्याचा अर्थ असा: ज्या चरणात 'म, स' गण आणि 'ज' गण व गुरु असतील, ते वृत्त 'शुद्धविराजित' मानले जाते असे जाणावे. धैर्यवान आणि ज्ञान धारण करणारे जे बुद्ध संसारात लोकांमुळे होणारे कायिक दुःख आणि चैतसिक दुःख भोगते झाले, त्या मनुष्य आणि देवांचे मंगल स्वरूप असलेल्या बुद्धांना मी वंदन करतो, असा संबंध आहे.

တတ္ထ [Pg.32] ဟိ ယောတိ အနိယမနိဒ္ဒေသော. ယော ယာဒိသောတိ အတ္ထော. တဿ စ အနိယမဝါစက သဗ္ဗနာမပဒတ္တာ ဝစနတ္ထော န ကာတဗ္ဗော. တဿ ပန ယ ဩတိ ပဒဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗော. တေသု စ ယသဒ္ဒဿ ဝါစ္စံ အနိယမော ဗုဒ္ဓဒဗ္ဗော အပ္ပဓာနေန လဗ္ဘတိ, တဿ ယာဒိသယုတ္တဇစ္စနာမဂေါတ္တသီလဝိဟာရီ ဂေါစရသင်္ခါတံ အနိယမသာမညာကာရတ္တဂုဏမေဝ ပဓာနေန လဗ္ဘတိ. ပဌမာသိဝိဘတ္တိယာ ကာရိယဘူတဿ ဩကာရဿ ဝါစ္စံ ပကတူပနိဿယသင်္ခါတံ ကတ္တုကာရကေကဝစနသင်္ချံ လဗ္ဘတိ. အထ ဝါ သဗ္ဗနာမဘာဝံ ယာတိ ဂစ္ဆတီတိ ယော, အနိယမဝါစကဘာဝံ ယာတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါ ယော, သဗ္ဗနာမ ဘာဝေန ယာတိ ပဝတ္တတီတိ ဝါ ယော, သဗ္ဗနာမဘာဝေန ယာတဗ္ဗော ဉာတဗ္ဗောတိ ဝါ ယော, ယာတဗ္ဗော ဉာတဗ္ဗော ဧတေန ဝါ အနိယမတ္ထောတိ ယော.

त्यात 'यो' (जो) हा अनियम निर्देश (अनिश्चित निर्देश) आहे. 'यो' म्हणजे 'ज्या प्रकारचा' असा अर्थ आहे. आणि तो अनियमवाचक सर्वनाम शब्द असल्यामुळे त्याचा स्वतंत्र अर्थ करण्याची गरज नाही. परंतु त्याचा 'य' आणि 'ओ' असा पदविभाग केला पाहिजे. त्यामध्ये 'य' शब्दाचा अर्थ अनिश्चित बुद्धद्रव्य गौण रूपाने प्राप्त होतो, आणि त्याचा ज्या प्रकारच्या जाती, नाव, गोत्र, शील, विहार आणि गोचर या रूपाने असलेला अनियम सामान्य आकारयुक्त गुणच मुख्य रूपाने प्राप्त होतो. प्रथमा विभक्तीच्या कार्याने झालेल्या 'ओ' काराचा अर्थ प्रकृती आणि उपनिषयरूप कर्तृकारक एकवचन संख्या असा प्राप्त होतो. अथवा जो सर्वनामभावाला प्राप्त होतो तो 'यो', किंवा जो अनियमवाचक भावाला प्राप्त होतो तो 'यो', किंवा जो सर्वनामभावाने प्रवृत्त होतो तो 'यो', किंवा जो सर्वनामभावाने जाणण्यायोग्य आहे तो 'यो', किंवा ज्याच्याद्वारे अनियम अर्थ जाणला जातो तो 'यो' होय.

တေနာဟု ပေါရာဏာ –

म्हणूनच प्राचीन आचार्य म्हणतात –

‘‘နာနာကာရဏံ ပဋိစ္စ, ဓာတုပစ္စယဝိဂ္ဂဟံ;

စိန္တကာနံ ပဘာဝေါဝ, ပဓာနံ ဟောတိ စိန္တနေ’’တိ.

“विविध कारणांना अनुसरून, धातू आणि प्रत्ययांचा विग्रह करणे, हे विचार करणाऱ्यांच्या प्रभावामुळेच चिंतनात प्रधान (महत्त्वाचे) ठरते.”

ဗုဒ္ဓေါတိ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စဓမ္မော. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. ဗုဇ္ဈတိ စတ္တာရိ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဘဂဝါ. သုဒ္ဓကတ္တုသာဓနောယံ. ဗုဓဓာတု တ. ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဝါ ဗုဒ္ဓေါ, ဟေတု ကတ္တုသာဓနောယံ. အညေသံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗောဓေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အနညဗောဓိတော ဟုတွာ သဝါသနာယ သမ္မောဟနိဒ္ဒါယ ဗုဇ္ဈတိ ဇာဂရောတီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဒိနကရကိရဏ သမာဂမေန ပရမရုစိရသိရီသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ဝိကသိတမိဝ ပဒုမံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏသမာဂမေန အပရိမိတဂုဏဂဏာလင်္ကတ သဗ္ဗညုတဉာဏပ္ပတ္တိယာ ဗုဇ္ဈတိ ဝိကသတီတိ ဝါ ဗုဒ္ဓေါ, နိဗ္ဗာန သင်္ခါတံ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဗုဇ္ဈတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါ ဗုဒ္ဓေါ. ဗုဓသဒ္ဒေါ ဟိ ဉာဏာဒီသု စတူသွတ္ထေသု ဝတ္တတိ.

‘बुद्ध’ म्हणजे ज्यांनी चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा साक्षात्कार (प्रतिवेध) केला आहे ते. येथे हा शब्दाचा अर्थ आहे: जे चार सत्यांना जाणतात (बुज्झति), ते ‘बुद्ध’ (भगवान) होत. हे शुद्ध कर्तृसाधन आहे. ‘बुध्’ धातूला ‘त’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. किंवा जे प्रजेला (लोकांना) बोधित करतात, ते ‘बुद्ध’ होत; हे हेतुकर्तृसाधन आहे. इतरांना चार आर्यसत्यांचा बोध करून देतात, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, दुसऱ्या कोणाच्याही उपदेशाशिवाय स्वतःच बोध प्राप्त करून, वासनेसहित संमोह रूपी निद्रेतून जे जागृत होतात (बुज्झति), ते ‘बुद्ध’ होत. ज्याप्रमाणे सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने अत्यंत सुंदर शोभा प्राप्त करून कमळ उमलते (विकसित होते), त्याचप्रमाणे अग्र मार्गज्ञानाच्या (अग्गमग्गञाण) प्राप्तीने अपरिमित गुणसमूहाने अलंकृत अशा सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या (सब्बञ्ञुताञाण) प्राप्तीने जे विकसित होतात, ते ‘बुद्ध’ होत. किंवा, निर्वाण संज्ञक अशा एकायन मार्गाचे जे आकलन करतात (किंवा त्या मार्गाने जातात), ते ‘बुद्ध’ होत. कारण ‘बुध्’ हा शब्द ज्ञान इत्यादी चार अर्थांमध्ये वापरला जातो.

တေန [Pg.33] ဝုတ္တံ –

म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘ဉာဏေ ဝိကသနေ စေဝ, ဂမနေ စာပိ ဇာဂရေ;

စတူသွေတေသု အတ္ထေသု, ဗုဓသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတီ’’တိ.

“ज्ञान, विकास (उमलणे), गमन (जाणे) आणि जागरण (जागे होणे); या चार अर्थांमध्ये ‘बुध्’ हा शब्द वापरला जातो.”

အထ ဝါ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မေ ဗုဇ္ဈတိ ဇာနာတီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ပါရမိ ဘာဝိတာယ ပညာယ သဗ္ဗေ သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မေ ဗုဇ္ဈတိ အဗုဇ္ဈိ ဗုဇ္ဈိဿတီတိ ဝါ ဗုဒ္ဓေါ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါတိ အဓိဂတဉာဏဂုဏဝိသေသေဟိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗောတိ ဝါ ဗုဒ္ဓေါ, ဘဂဝတာ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ ဉာတဗ္ဗန္တိ ဗုဒ္ဓံ. ကိံ တံ, သဗ္ဗညုတ ဉာဏံ, တဒဿတ္ထီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဘဂဝါ. အတ္ထတော ပန ပါရမိတာ ဘာဝိတော သယမ္ဘူဉာဏေန သဟ ဝါသနာယ ဝိဟတဝိဒ္ဓသ္တ နိရဝသေသက္လေသော မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတဉာဏာဒိအပရိ မေယျဂုဏဂဏာဓာရော ခန္ဓသန္တာနော ဗုဒ္ဓေါ. ယထာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော, ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ.

किंवा, सर्व ज्ञेय धर्मांना जे जाणतात, ते ‘बुद्ध’ होत. किंवा, पारमितांच्या भावनेने विकसित झालेल्या प्रज्ञेद्वारे जे सर्व संस्कृत (संखत) आणि असंस्कृत (असंखत) धर्मांना जाणतात, ज्यांनी जाणले आहे आणि जे जाणतील, ते ‘बुद्ध’ होत. किंवा, ‘ते भगवान खरोखर सम्यक्संबुद्ध आहेत’ अशा प्रकारे प्राप्त केलेल्या ज्ञान आणि गुणांच्या वैशिष्ट्यांनी जे जाणले जाण्यास योग्य आहेत, ते ‘बुद्ध’ होत. भगवंतांद्वारे जे जाणले जाणे योग्य आहे, ते ‘बुद्ध’ (ज्ञान) होय. ते काय आहे? ते सर्वज्ञता-ज्ञान आहे, आणि ते ज्यांच्याकडे आहे, ते ‘बुद्ध’ (भगवान) होत. वास्तविक अर्थाने पाहता, पारमितांच्या भावनेने परिपुष्ट, स्वयंभू ज्ञानासह वासनेसहित सर्व क्लेशांचा पूर्णपणे नाश केलेले, महाकरुणा आणि सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी अपरिमित गुणसमूहांचे आधार असलेले जे स्कंध-संतती (पंचस्कंधांचा प्रवाह) आहे, ते ‘बुद्ध’ होत. जसे म्हटले आहे: ‘बुद्ध म्हणजे ते भगवान जे स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरु नव्हता, ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्याचा साक्षात्कार केला, आणि त्यात सर्वज्ञता प्राप्त केली, तसेच बलांवर (दशबलांवर) वशित्व मिळवले.’

ဧတ္ထ စ ဗုဒ္ဓေါ နာမ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓ, စတုသစ္စဗုဒ္ဓ, သုတ ဗုဒ္ဓဝသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သမတိံသပါရမိယော ပူရေတွာ သမ္ဗောဓိပ္ပတ္တော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါ နာမ. ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေတွာ သယမ္ဘူပတ္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ နာမ. အဝသေသာ ခီဏာသဝါ စတုသစ္စဗုဒ္ဓေါ နာမ. ဗဟုဿုတော သုတဗုဒ္ဓေါ နာမ. ဣဓ ပန သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါ အဓိပ္ပေတော.

आणि येथे ‘बुद्ध’ हे सर्वज्ञबुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, चतुःसत्यबुद्ध आणि श्रुतबुद्ध या भेदाने चार प्रकारचे असतात. त्यापैकी, एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळपर्यंत तीस पारमिता पूर्ण करून ज्यांनी संबोधी प्राप्त केली आहे, ते ‘सर्वज्ञबुद्ध’ होत. एक लाख कल्प अधिक दोन असंख्येय काळपर्यंत पारमिता पूर्ण करून ज्यांनी स्वयंभू ज्ञान प्राप्त केले आहे, ते ‘प्रत्येकबुद्ध’ होत. उर्वरित सर्व क्षीणासव (अर्हत) हे ‘चतुःसत्यबुद्ध’ होत. बहुश्रुत व्यक्ती हे ‘श्रुतबुद्ध’ होत. परंतु येथे ‘सर्वज्ञबुद्ध’ अभिप्रेत आहेत.

ဓိတိမာညဓာရကောတိ ဧတ္ထ ဓိတိမာ အညဓာရကောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ဓိတိမာတိ သမာဓိဝန္တော, သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ ဧကာရမ္မဏေ ဓာရေတီတိ ဓိတိ, သမာဓိ. ဓာဓာတုတိ. အာကာရဿ ဣကာရာဒေသော. ဓိယတိ ဌပေတိ ဧကာရမ္မဏေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေတိ ဓိတိ, စိတ္တေန ယောဂေနေဝေသော ဧကာ ရမ္မဏေ [Pg.34] ပတိဋ္ဌာပနဝသေန စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ နိစ္စလဘာဝေန ပတိဋ္ဌာပေတီတိ အတ္ထော. ဓိတိ အဿ အတ္ထီတိ ဓိတိမာ, ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ ယထာ မဟာမေရု စတူဟိ ဒိသာဟိ ဘုသံ အာဂတေဟိ ဝါတေဟိ န သမိဉ္ဇတိ, ဧဝံ ပဋိပက္ခေဟိ မိစ္ဆာဝါဒ ဝါတေဟိ စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေဟိ စ လာဘာလာဘ ယသာယသ နိန္ဒာ ပသံသ သုခဒုက္ခသင်္ခါတေဟိ လောကဓမ္မေဟိ စ န သမိဉ္ဇတိ, သမာဓိဝန္တောယေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘धृतिमाञ्ञधारक’ येथे ‘धृतिमा’ आणि ‘अञ्ञधारक’ असा पदच्छेद करावा. ‘धृतिमा’ म्हणजे समाधिवान. जे संप्रयुक्त धर्मांना एकाच आलंबनावर धारण करतात, ती ‘धृति’ म्हणजे समाधी होय. ‘धा’ धातूपासून हा शब्द बनला असून, त्यात ‘आ’ काराचा ‘इ’ कार असा आदेश होतो. जे संप्रयुक्त धर्मांना एका आलंबनावर स्थापित करते, ती ‘धृति’ होय; चित्ताच्या योगाने एका आलंबनावर स्थिर करण्याच्या प्रक्रियेद्वारे चित्ताला आलंबनावर निश्चल भावाने प्रस्थापित करणे, असा याचा अर्थ आहे. ज्यांच्याकडे ही धृति (समाधी) आहे, ते ‘धृतिमान्’ म्हणजेच बुद्ध होत. कारण ज्याप्रमाणे महामेरू पर्वत चारही दिशांनी येणाऱ्या प्रचंड वाऱ्यांनी हलत नाही, त्याचप्रमाणे ते विरोधी अशा मिथ्यावादाच्या वाऱ्यांनी, इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांनी, तसेच लाभ-अलाभ, यश-अपयश, निंदा-प्रशंसा आणि सुख-दुःख या आठ लोकधर्मांनी विचलित होत नाहीत; ते सदैव समाधिवानच असतात, असे म्हटले आहे.

အညဓာရကောတိ အရဟတ္တဖလဟာရကော. ဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ အရဟတ္တဖလသေတစ္ဆတ္တံ ဓာရေန္တော ဝါ. ဇာနာတိ ပဌမ မဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌသစ္စဿ အာမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဝါတိ အညံ, အရဟတ္တဖလံ. အာပုဗ္ဗဉာဓာတု ကွိ. အာသဒ္ဒေါ မရိယာဒတ္ထော. သံယောဂပရတ္တာ အာကာရဿ ရဿော, တံ ဓာရေတီတိ အညဓာရကော. အညသဒ္ဒူပပဒဓရဓာတု ဏွု. သံသာရေတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တမာနေ သံသာရဝဋ္ဋေ.

‘अञ्ञधारक’ म्हणजे अर्हत्त्वफलाचे वहन करणारे (किंवा धारण करणारे). किंवा विमुक्ती संज्ञक अर्हत्त्वफलरूपी श्वेतछत्र धारण करणारे. प्रथम मार्गाने (सोतापत्ती मार्गाने) सत्य पाहिलेल्या व्यक्तीच्या मर्यादेचे उल्लंघन न करता जे जाणते, ते ‘अञ्ञा’ (आज्ञा) म्हणजेच अर्हत्त्वफल होय. ‘आ’ पूर्व ‘ज्ञा’ धातू आणि ‘क्वि’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. येथे ‘आ’ हा शब्द मर्यादेच्या अर्थात आहे. संयोगाच्या परत्वामुळे ‘आ’ काराचा र्‍हस्व होतो, आणि त्याला जे धारण करतात, ते ‘अञ्ञधारक’ होत. ‘अञ्ञ’ शब्दाच्या उपपदासह ‘धर्’ धातू आणि ‘ण्वु’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. ‘संसार’ म्हणजे स्कंध, धातू आणि आयतनांच्या अविच्छिन्नपणे चालणाऱ्या संसारचक्रात.

ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ –

कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे –

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ.

“स्कंध, धातू आणि आयतनांची अविच्छिन्नपणे चालणारी जी परंपरा आहे, तिला ‘संसार’ असे म्हटले जाते.”

ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ အညမညသမ္ဗန္ဓေန သံပုနပ္ပုနံ သရတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ သံသာရော. သံပုဗ္ဗသရဓာတု ဂတိမှိ ဏ. အထ ဝါ ခန္ဓာယတနဓာတုယော သံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ သရန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထာတိ သံသာရောတိ ဝစနတ္ထော ကာတဗ္ဗော, တသ္မိံ. အနုဘောသီတိ အနုပုနပ္ပုနံ အဘုဉ္ဇိ, အဝေဒယီတိ အတ္ထော. ကာယိကန္တိ ကာယေ သရီရေ ပဝတ္တံ ကာယိကံ. စေတသိကန္တိ စေတသိ ပဝတ္တံ စေတသိကံ. တံ ပန ပဒဒွယံ ဒုက္ခန္တိပဒေ ဝိသေသနံ. ဒုက္ခန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ. ဒုက္ခနံ ဒုက္ခံ, အထ ဝါ ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခံ, ဒုက္ခဓာတု အ. ဣဒံ ပန နိဗ္ဗစနံ ကာရိတဝသေန ဝုတ္တံ. ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဒုက္ခိတံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လောကတောတိ သတ္တလောကဟေတု. လောကိယန္တိ [Pg.35] ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပုညာပုညာနိ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော. လောကဓာတု ဏ. အထ ဝါ ကုသလာဒီနိ လာတိ ဂဏှာတီတိ လောကော. လာဓာတု ဩကပစ္စယော. သတ္တ လောကောဝ လဗ္ဘတိ. ဓိတိမာ အညဓာရကော ယော ဗုဒ္ဓေါ သံသာရဝဋ္ဋေ နိမုဂ္ဂါနံ သတ္တာနမနုဒယာယ သံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပမောစေတုကာမော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ အတိဒုက္ကရာနိ သမတိံသပါရမိယော ပဉ္စ မဟာ ပရိစ္စာဂေ စ ကရောန္တော သတ္တလောကဟေတု ကာယိကံ စေတသိကံ သံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခံ အနုဘဝသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တန္တိ တာဒိသံ ဗုဒ္ဓံ. ဝန္ဒေတိ ဝန္ဒာမိ.

स्कंध, धातू आणि आयतनांच्या परस्परांच्या संबंधाने जे वारंवार सरकते, जाते किंवा प्रवृत्त होते, तो ‘संसार’ होय. ‘सम्’ पूर्वक गत्यर्थक ‘सृ’ धातू आणि ‘ण’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. किंवा, ज्यामध्ये स्कंध, आयतन आणि धातू अविच्छिन्नपणे सरकतात, जातात किंवा प्रवृत्त होतात, तो ‘संसार’ होय, असा शब्दार्थ त्या संदर्भात करावा. ‘अनुभोसी’ म्हणजे वारंवार भोगले किंवा अनुभवले, असा याचा अर्थ आहे. ‘कायिक’ म्हणजे कायेत (शरीरात) उत्पन्न होणारे कायिक दुःख. ‘चेतसिक’ म्हणजे चित्तात उत्पन्न होणारे चेतसिक दुःख. हे दोन्ही शब्द ‘दुःख’ या पदाची विशेषणे आहेत. ‘दुःख’ म्हणजे संसारचक्राचे दुःख (वट्टदुःख). जे पीडा देते ते दुःख, किंवा जे दुःखी करते ते दुःख; ‘दुःख्’ धातू आणि ‘अ’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. ही व्युत्पत्ती कारित (प्रयोजक) अर्थाने सांगितली आहे. ज्याच्यामध्ये ते उत्पन्न होते, त्याला ते दुःखी करते, असा याचा अर्थ आहे. ‘लोकतः’ म्हणजे सत्त्वलोकासाठी (प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी). ज्यामध्ये पुण्य-अपुण्य आणि त्यांचे विपाक प्रवृत्त होतात, तो ‘लोक’ होय. ‘लोक्’ धातू आणि ‘ण’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. किंवा, जे कुशल इत्यादींना ग्रहण करते, तो ‘लोक’ होय. ‘ला’ धातू आणि ‘ओक’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. येथे ‘सत्त्वलोक’ असाच अर्थ घेतला जातो. धृतिमान् आणि अञ्ञधारक असलेले जे बुद्ध, संसारचक्रात बुडालेल्या प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करून त्यांना संसारचक्राच्या दुःखातून मुक्त करण्याच्या इच्छेने, एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळपर्यंत अत्यंत दुष्कर अशा तीस पारमिता आणि पाच महापरित्याग करत, सत्त्वलोकासाठी कायिक आणि चेतसिक संसारचक्राचे दुःख भोगतात, असे येथे म्हटले आहे. ‘तम्’ म्हणजे अशा प्रकारच्या बुद्धांना. ‘वन्देति’ म्हणजे मी वंदन करतो.

နရဒေဝမင်္ဂလန္တိ နရဒေဝါနံ မင်္ဂလဘူတံ. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္တော. နိရယံ နေတိ ပါပုဏာတီတိ နရော, မနုဿော. နိဓာတု ပါပုနနေ အရော. အရိယမနုဿော ပန ဘူတပုဗ္ဗဂတိက နယေန နရော နာမာတိ. အထ ဝါ သေဋ္ဌဘာဝံ နေတီတိ နရော, ဥတ္တမံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ နေတီတိ အတ္ထော. ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာယံ ပန ဇေဋ္ဌဘာဝံ နေတီတိ နရော. ပုတ္တဘာတုဘူတောပိ ဟိ ပုဂ္ဂလော မာတုဇေဋ္ဌဘဂိနီနံ ပိတုဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ, ပဂေဝ ဘတ္တုဘူတော ဣတရာသန္တိ ဝုတ္တံ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂမဟာဋီကာယံ ပန နရတီတိ နရော, ပုရိသော. ယထာ ဟိ ပဌမပကတိဘူတော သတ္တော ဣတရာယ ပကတိယာ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ပုရိဥစ္စေ ဌာနေ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ပုရိသောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ နယနဋ္ဌေန နရောတိ ဝုစ္စတိ. ပုတ္တဘာတု ဘူတောပိ ဟိ ပုဂ္ဂလော မာတုဇေဋ္ဌဘဂိနီနံ ပိတုဌာနေ တိဋ္ဌတိ. ပဂေဝ ဣတရာ ဣတရာသန္တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဣဓ ပန နရန္တိ သာမညေန ဝုတ္တမ္ပိ ဝိသေသေန ပုရိသနရန္တိ ဝိညာယတိ ပဓာနနယေန ဂဟဏဿ ယုတ္တတ္တာ. ဒိဗ္ဗန္တိ ကာမဂုဏ ဈာနာဘိညာစိတ္တိဿရိယာဒီဟိ ကီဠန္တီတိ ဒေဝါ. ဒိဝုဓာတု ဏ. အထ ဝါ သရီရာလင်္ကာရဇုတိယာ ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဒေဝါ. ဒေဝါ စ နာမ တိဝိဓာ ဟောန္တိ သမ္မုတိဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ စာတိ. တတ္ထ မဟာသမ္မတကာလတော ပဋ္ဌာယ လောကေန [Pg.36] ဒေဝါတိ သမ္မတတ္တာ ရာဇာနော ဒေဝိယော ရာဇကုမာရာ စ သမ္မုတိဒေဝါ နာမ. ဒေဝလောကေ ဥပပန္နာ ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓခီဏာသဝါ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ. ဣဓ ပန ဥပပတ္တိဒေဝါ အဓိပ္ပေတာ.

नरदेवमंगलन्ति म्हणजे नर आणि देवांचे मंगल स्वरूप असणारे. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे: जो नरकात नेतो किंवा पोहोचतो तो 'नर' म्हणजेच मनुष्य. 'नि' धातू पोहोचण्याच्या अर्थात आणि 'अर' प्रत्यय. परंतु, आर्य मनुष्य हा भूतपूर्व गतीच्या न्यायाने 'नर' या नावाने ओळखला जातो. अथवा, जो श्रेष्ठत्वाला नेतो तो 'नर' होय, म्हणजेच उत्तम प्रव्रज्येकडे नेणारा असा अर्थ आहे. विमानवत्थु-अट्ठकथेमध्ये मात्र, जो ज्येष्ठत्वाला नेतो तो 'नर' असे म्हटले आहे. कारण पुत्र किंवा भाऊ असलेला पुरुष देखील आई आणि मोठ्या बहिणीसाठी पित्याच्या स्थानी असतो, मग पती असलेल्या पुरुषाबद्दल तर काय सांगावे, असे म्हटले आहे. विशुद्धिमग्ग-महाटीकेमध्ये मात्र, जो नेतो तो 'नर' म्हणजेच पुरुष. ज्याप्रमाणे प्रथम प्रकृती असलेला प्राणी इतर प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे 'पुरि' म्हणजे उच्च स्थानी राहतो किंवा वावरतो म्हणून त्याला 'पुरुष' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे 'नयन' (नेणे) या अर्थाने त्याला 'नर' म्हटले जाते. पुत्र किंवा भाऊ असलेला पुरुष देखील आई आणि मोठ्या बहिणीसाठी पित्याच्या स्थानी असतो, मग इतरांबद्दल तर काय सांगावे, असे म्हटले आहे. म्हणून येथे 'नर' असे सामान्यपणे म्हटले असले तरी, मुख्य अर्थाच्या ग्रहणाच्या योग्यतेमुळे विशेष करून 'पुरुष-नर' असाच अर्थ समजला जातो. 'दिब्बन्ति' म्हणजे जे कामगुण, ध्यान, अभिज्ञा, चित्त आणि ऐश्वर्य इत्यादींनी क्रीडा करतात ते 'देव' होत. 'दिव्' धातू आणि 'ण' प्रत्यय. अथवा, शरीराच्या अलंकार आणि दीप्तीने जे चमकतात ते 'देव' होत. देव हे तीन प्रकारचे असतात: संमुतिदेव, उपपत्तिदेव आणि विशुद्धिदेव. त्यात महासंमत काळापासून जगाने 'देव' म्हणून स्वीकारल्यामुळे राजे, राण्या आणि राजकुमार हे 'संमुतिदेव' होत. देवलोकात उत्पन्न झालेले ते 'उपपत्तिदेव' होत. बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि क्षीणासव हे 'विशुद्धिदेव' होत. परंतु येथे 'उपपत्तिदेव' अभिप्रेत आहेत.

မင်္ဂလန္တိ မင်္ဂလဘူတံ. တန္တိပဒေ ဝိသေသနံ. မင်္ဂန္တိ ဝဍ္ဎေန္တိ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ သတ္တာနံ ဧတေနာတိ မင်္ဂလော, ဗုဒ္ဓေါ. မင်္ဂလ ဓာတု ဝဍ္ဎနေ အလော. အထ ဝါ မင်္ဂံ ဝုစ္စတိ ပါပံ, တံ ဝေနေယျာနံ ဒေသနာယ လုနာတိ ဆိန္ဒတီတိ မင်္ဂလော, ဗုဒ္ဓေါ. မင်္ဂသဒ္ဒူပပဒလုဓာတု ကွိ. နရာ စ ဒေဝါ စ နရဒေဝါ, တေသံ မင်္ဂလော နရဒေဝမင်္ဂလော, ဗုဒ္ဓေါ. သော ပန မနုဿဒေဝဗြဟ္မာနံ ပူဇနီယတ္တာ စ သင်္ခေ, စက္ကံ, ပုဏ္ဏကုမ္ဘော, ဂရာ, သိရီ, သေတစ္ဆတ္တံ, အင်္ကုသော, ဓဇံ, သောဝတ္တိကဉ္စာတိ အဋ္ဌဟိ လောကိယမင်္ဂလေဟိ သေဋ္ဌတ္တာ ဥတ္တမတ္တာ စ မင်္ဂလော နာမာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓဿ နရဒေဝမင်္ဂလန္တိ ထောမေတီတိ အဓိပ္ပာယောတိ.

मंगलन्ति म्हणजे मंगल स्वरूप असणारे. हे सूत्रातील पदामध्ये विशेषण आहे. ज्याच्याद्वारे प्राण्यांची सर्व संपत्तीने वृद्धी होते ते 'मंगल' म्हणजेच बुद्ध होत. 'मंगल' धातू वृद्धीच्या अर्थात आणि 'अल' प्रत्यय. अथवा, 'मंग' म्हणजे पाप म्हटले जाते, विनेय लोकांच्या उपदेशाद्वारे जे त्या पापाचा छेद करतात किंवा नष्ट करतात ते 'मंगल' म्हणजेच बुद्ध होत. 'मंग' शब्दाच्या उपपदासह 'लू' धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय. नर आणि देव म्हणजेच 'नरदेव', त्यांचे जे मंगल आहेत ते 'नरदेवमंगल' म्हणजेच बुद्ध होत. ते मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा यांच्यासाठी पूजनीय असल्यामुळे आणि शंख, चक्र, पूर्णकुंभ, गरा, श्री, श्वेतछत्र, अंकुश, ध्वज आणि स्वस्तिक या आठ लौकिक मंगलांपेक्षा श्रेष्ठ व उत्तम असल्यामुळे त्यांना 'मंगल' असे म्हटले जाते. म्हणूनच बुद्धांची 'नरदेवमंगल' अशी स्तुती केली जाते, असा अभिप्राय आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ဓိတိမာ သမာဓိဝန္တော အညဓာရကော အရဟတ္တဖလဓာရကော အရဟတ္တဖလသေ တစ္ဆတ္တံ ဓာရေန္တော ဝါ, ယော ယာဒိသော ဗုဒ္ဓေါ, သံသာရေ သံသာရဝဋ္ဋေ, ကာယိကံ ကာယေ ပဝတ္တံ ဒုက္ခဉ္စ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ စေတသိ ပဝတ္တံ ဒုက္ခဉ္စ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ, လောကတော လောကဟေတု, အနုဘောသိ ပုနပ္ပုနံ အဘဝသိ အဝေဒယိ, နရဒေဝမင်္ဂလံ နရဒေဝါနံ မင်္ဂလဘူတံ, တံ တာဒိသံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे संक्षिप्त अन्वय असा आहे: धैर्यवान, समाधीवान, ज्ञान धारण करणारे किंवा अर्हत्त्वफल धारण करणारे किंवा अर्हत्त्वफलरूपी श्वेतछत्र धारण करणारे; असे जे आणि ज्या प्रकारचे बुद्ध आहेत, त्यांनी संसारात म्हणजेच संसारचक्रात, शरीरात उत्पन्न होणारे कायिक दुःख व संसारदुःख, तसेच चित्तात उत्पन्न होणारे चेतसिक दुःख व संसारदुःख, जगाच्या हेतूने पुन्हा पुन्हा अनुभवले, सहन केले आणि भोगले; अशा नर आणि देवांचे मंगल स्वरूप असणाऱ्या त्या बुद्ध भगवंतांना मी वंदन करतो.

တတိယဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

तिसऱ्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

၄.

४.

ဗာတ္တိံသတိလက္ခဏစိတြဒေဟံ,ဒေဟဇ္ဇုတိနိဂ္ဂတပဇ္ဇလန္တံ;

ပညာဓိတိသီလဂုဏောဃဝိန္ဒံ,

बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित शरीर असणारे, शरीराच्या कांतीतून निघणाऱ्या तेजाने प्रज्वलित असणारे, प्रज्ञा, धैर्य आणि शील या गुणांच्या समूहाचे स्वामी असणारे,

ဝန္ဒေ မုနိမန္တိမဇာတိယုတ္တံ.

अंतिम जन्माने युक्त असणाऱ्या त्या मुनींना मी वंदन करतो.

၄. ဧဝံ [Pg.37] တတိယဂါထာယ ဗုဒ္ဓဿ နတွာ ဣဒါနိ ဗာတ္တိံသတိလက္ခဏစိတြဒေဟန္တျာဒီဟိ ဆဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ မုနိနော ဝန္ဒိတုကာမော ဗာတ္တိံသတိ လက္ခဏ စိတြ ဒေဟ န္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန တ ဇ ဇ ဂဏ ဂရုဒွယ ယုတ္တတ္တာ ဧကာဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ ဥပဋ္ဌိတာ ဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ တ္ဇာ ဇ္ဂါ ဂရုနာယမုပဋ္ဌိတာ သာ’’တိ. တဿတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ တ္ဇာ တဇဂဏာ စ ဇ္ဂါဇဂဏဂရူ စ ဂရုနာ ပါဒန္တဂရုနာ စေ ယုတ္တာ, သာ အယံ ဂါထာ ဥပဋ္ဌိတာ နာမာတိ. ဧတ္ထ စ ဧက ဂရုကေ သတိပိ ဒွိဂရုကေပိ လက္ခဏသမာနတ္တာ ဥပဋ္ဌိတာ ဂါထာ နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ဗာတ္တိံသတိ လက္ခဏ စိတြ ဒေဟန္တိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ ဝိစိတြံ သရီရဝန္တံ. ဧတ္ထ စ ဒွီဟိ အဓိကံ တိံသံ ဗာတ္တိံသတိ. ဒွိသဒ္ဒဿ ဗာဒေသော. လက္ခိယတိ လက္ခိတဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓသရီရံ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ. ဒိဟတိ ဥပစယတိ ဝဍ္ဎတိ ဝါ ဧတ္ထ ကုသလာ ကုသလန္တိ ဒေဟံ, သရီရံ. ဒိဟဓာတု ဥပစယေ ဝဍ္ဎနေ ဝါ ဏ. ဗာတ္တိံသတိ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ စိတြံ ဝိစိတြံ ဒေဟံ သရီရံ ယဿ သောတိ ဗာတ္တိံသတိလက္ခဏစိတြဒေဟော, မုနိ လဗ္ဘတိ.

४. अशा प्रकारे तिसऱ्या गाथेने बुद्धांना नमन करून, आता 'बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित शरीर असणारे' इत्यादी सहा गुणांनी स्तुती करून मुनींना वंदन करण्याची इच्छा असणारे ग्रंथकार 'बात्तिंसति लक्खण चित्र देहं' ही गाथा म्हणतात. ही गाथा 'त', 'ज', 'ज' गण आणि दोन गुरूंनी युक्त असल्यामुळे अकरा अक्षरांनी युक्त अशी 'उपस्थिता' गाथा आहे असे समजावे. वृत्तोदयामध्ये म्हटले आहे की: 'तजा जगा गरुनायमुपट्ठिता सा' (त-ज-ज-ग-ग या गणांनी युक्त असणारे वृत्त उपस्थिता होय). त्याचा अर्थ असा: ज्या चरणात 'त', 'ज', 'ज' गण आणि शेवटी दोन गुरू असतात, ती गाथा 'उपस्थिता' नावाची असते. येथे एक गुरू किंवा दोन गुरू असले तरी लक्षणाच्या समानतेमुळे ती 'उपस्थिता' गाथाच समजावी. त्यात 'बात्तिंसति लक्खण चित्र देहं' म्हणजे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित शरीर असणारे. येथे 'दोन अधिक तीस' म्हणजे बत्तीस. 'द्वि' शब्दाचा 'बा' असा आदेश होतो. ज्याच्याद्वारे बुद्धांचे शरीर ओळखले जाते ते 'लक्षण' होय. ज्यामध्ये कुशल आणि अकुशल कर्मांचा उपचय किंवा वृद्धी होते ते 'देह' म्हणजेच शरीर होय. 'दिह्' धातू उपचय किंवा वृद्धीच्या अर्थात आणि 'ण' प्रत्यय. बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित देह ज्यांचे आहे ते 'बात्तिंसतिलक्खणचित्रदेहो' म्हणजेच मुनी होत.

ဣဒံ ပနေတ္ထ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသရူပဿ သင်္ခေပ ဒဿနံ. သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ စ, အာယတပဏှိ, ဒီဃင်္ဂုလိ, မုဒုတ လုဏဟတ္ထပါဒေါ, ဇာလဟတ္ထပါဒေါ, ဥဿင်္ခပါဒေါ, ဧဏိဇင်္ဃော, ဌိတကောဝ အနောနမန္တော ဥဘောဟိ ပါဏိတလေဟိ ဇာဏု ကာနိ ပရိမသတိ ပရိမဇ္ဇတိ, ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှော, သုဝဏ္ဏ ဝဏ္ဏော ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစော, သုခုမစ္ဆဝီ, ဧကေကလောမော, ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမော, ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော, သတ္တုဿဒေါ, သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓ ကာယော, စိတန္တရံသော, နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော, သမဝဋ္ဋက္ခန္ဓော, ရသဂ္ဂရသီ, သီဟဟနု, စတ္တာလီသဒန္တော, သမဒန္တော, အဝိရဠဒန္တော, သုသုက္ကဒါဌော, ပဟူတဇိဝှော, ဗြဟ္မဿရော ကရဝီကဘာဏိ, အတိနီလနေတ္တော, ဂေါပခုမော, ဥဏ္ဏာ ဘမု ကန္တရေ [Pg.38] ဇာတော, ဥဏှီသသီသော စာတိ ဒွတ္တိံသဝိဓာနိ ဟောန္တိ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ.

येथे बत्तीस महापुरुष लक्षणांच्या स्वरूपाचे संक्षिप्त वर्णन दिले आहे: सुप्रतिष्ठित पाद (समतल पाऊल असणे), लांब टाचा असणे, लांब बोटे असणे, मृदू व कोमल हात-पाय असणे, जालहस्तपाद (बोटांमध्ये जाळे असणे), उत्संगपाद (उंच घोटे असणे), एणिजंघा (हरणासारखी जंघा असणे), न वाकता सरळ उभे राहून दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी गुडघ्यांना स्पर्श करणे व कुरवाळणे, कोशामध्ये झाकलेले गुह्यांग असणे, सुवर्णवर्ण आणि सोन्यासारखी त्वचा असणे, सूक्ष्म त्वचा असणे, प्रत्येक छिद्रात एकच रोम असणे, वरच्या दिशेने वळलेले रोम असणे, ब्रह्मासारखे सरळ शरीर असणे, सात ठिकाणी मांस भरलेले असणे, सिंहासारखा शरीराचा पूर्वार्ध असणे, खांद्यांच्या मधील भाग भरलेला असणे, न्यग्रोधपरिमंडल (वडाच्या झाडासारखा समप्रमाण विस्तार असणे), गोल व सुबक खांदे असणे, उत्कृष्ट रससंवेदन असणे, सिंहासारखा जबडा असणे, चाळीस दात असणे, समान दात असणे, दातांमध्ये फटी नसणे, अतिशय पांढरे सुळे असणे, मोठी व लवचिक जीभ असणे, ब्रह्मस्वर आणि कोकिळेसारखा मधुर आवाज असणे, अतिशय गडद निळे डोळे असणे, गाईच्या पापण्यांसारख्या सुंदर पापण्या असणे, दोन्ही भुवयांच्या मध्ये उर्णा (पांढरी लोकर) उत्पन्न झालेली असणे आणि उष्णीषशीर्ष (डोक्यावर उष्णीष असणे) - ही बत्तीस प्रकारची महापुरुष लक्षणे आहेत.

တေန ဝုတ္တံ ပါထေယျဝဂ္ဂေ လက္ခဏသုတ္တေ ‘‘ကတမာနိ တာနိ ဘိက္ခဝေ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ, ယေဟိ သမန္နာဂတဿ မဟာပုရိသဿ ဒွေ ဂတိယော ဘဝန္တိ, အနညာ. သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တိ…ပေ… သစေ ခေါပန အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇတိ, အရဟံ ဟောတိ သမ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ ၁. ဣဓ ဘိက္ခဝေ မဟာ ပုရိသော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ ဟောတိ. ယမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာ ပုရိသော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ ဟောတိ. ဣဒမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာ ပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ဘဝတိ ၂. ပုန စပရံ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသဿ ဟေဋ္ဌာပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနိ ဟောန္တိ သဟဿာရာနိ သနေမိကာနိ သနာဘိကာနိ သဗ္ဗာ ကာရပရိပူရာနိ. ဣဒမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသ လက္ခဏံ ဘဝတိ ၃. ပုန စပရံ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသော အာယတပဏှီ ဟောတိ ၄. ဒီဃင်္ဂုလီ ဟောတိ ၅. မုဒုတလုဏ ဟတ္ထပါဒေါ ဟောတိ ၆. ဇာလဟတ္ထပါဒေါ ဟောတိ ၇. ဥဿင်္ခပါဒေါ ဟောတိ ၈. ဧဏိဇင်္ဃော ဟောတိ ၉. ဌိတကောဝ အနောနမန္တော ဥဘောဟိ ပါဏိတလေဟိ ဇာဏုကာနိ ပရိမသတိ ပရိမဇ္ဇတိ ၁၀. ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှော ဟောတိ ၁၁. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစော ၁၂. သုခုမစ္ဆဝီ ဟောတိ သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ ရဇောဇလ္လံ ကာယေ န ဥပလိမ္ပတိ ၁၃. ဧကေကလောမော ဟောတိ, ဧကေကာနိ လောမာနိ လောမကူပေသု ဇာတာနိ ၁၄. ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမော ဟောတိ. ဥဒ္ဓဂ္ဂါနိ လောမာနိ ဇာတာနိ နီလာနိ အဉ္ဇနဝဏ္ဏာနိ ကုဏ္ဍလာ ဝတ္တာနိ ပဒက္ခိဏာဝတ္တကဇာတာနိ ၁၅. ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော ဟောတိ ၁၆. သတ္တုဿဒေါ ဟောတိ ၁၇. သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓ ကာယော ဟောတိ ၁၈. စိတန္တရံသော ဟောတိ ၁၉. နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ဟောတိ, ယာဝတကွဿ ဗျာမော, တာဝ တကွဿ [Pg.39] ကာယော ၂၀. သမဝဋ္ဋက္ခန္ဓော ဟောတိ ၂၁. ရသဂ္ဂ သဂ္ဂီ ဟောတိ ၂၂. သီဟဟနု ဟောတိ ၂၃. စတ္တာလီသဒန္တော ဟောတိ ၂၄. သမဒန္တော ဟောတိ ၂၅. အဝိရဠဒန္တော ဟောတိ ၂၆. သုသုက္ကဒါဌော ဟောတိ ၂၇. ပဟူတဇိဝှော ဟောတိ ၂၈. ဗြဟ္မဿရော ဟောတိ ကရဝီကဘာဏိ ၂၉. အတိနီလနေတ္တော ဟောတိ ၃၀. ဂေါပခုမော ဟောတိ ၃၁. ဥဏ္ဏာ ဘမုကန္တရေ ဇာတာ ဟောတိ ဩဒါတာ မုဒုတူလ သန္နိဘာ. ယမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသဿ ဥဏ္ဏာ ဘမုကန္တရေ ဇာတာ ဟောတိ ဩဒါတာ မုဒုတူလသန္နိဘာ. ဣဒမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ဘဝတိ ၃၂. ပုန စပရံ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသော ဥဏှီသသီသော ဟောတိ. ယမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသော ဥဏှီသသီသော ဟောတိ. ဣဒမ္ပိ ဘိက္ခဝေ မဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ဘဝတိ. ဣမာနိ ခေါ တာနိ ဘိက္ခဝေ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသ လက္ခဏာနီ’’တိ. ဧတေသံ ပန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနံ အတ္ထော ပစ္ဆာ အာဝိဘဝိဿတီတိ.

म्हणूनच पाथेय्यवग्गातील लक्खणसुत्तात म्हटले आहे: "भिक्खूहो, महापुरुषाची ती बत्तीस महापुरुषलक्षणे कोणती आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या महापुरुषाच्या दोनच गती (मार्ग) असतात, इतर तिसरी नाही? जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो चक्रवर्ती राजा होतो... पे... आणि जर तो घराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण करतो, तर तो जगात अराहत, सम्यक् संबुद्ध आणि मोहाचे पटल दूर करणारा होतो. १. येथे, भिक्खूहो, महापुरुष जमिनीवर नीट टेकणाऱ्या पायांचे (सुप्पतिट्ठितपादो) असतात. भिक्खूहो, महापुरुषाचे पाय जे जमिनीवर नीट टेकणारे असतात, हे देखील महापुरुषाचे एक महापुरुषलक्षण आहे. २. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, महापुरुषाच्या दोन्ही पायांच्या तळव्यांवर हजार आरे, कडा आणि नाभी यांनी युक्त असलेली आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशी चक्रे उमटलेली असतात. हे देखील महापुरुषाचे एक महापुरुषलक्षण आहे. ३. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, महापुरुष लांब टाचांचे असतात. ४. लांब बोटांचे असतात. ५. त्यांचे हात आणि पाय मऊ व कोमल असतात. ६. त्यांचे हात आणि पाय जाळीदार असतात. ७. त्यांचे घोटे उंच असतात. ८. त्यांच्या पिंढऱ्या हरिणाच्या पिंढऱ्यांसारख्या असतात. ९. ते न वाकता सरळ उभे राहूनच आपल्या दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी दोन्ही गुडघ्यांना स्पर्श करू शकतात व कुरवाळू शकतात. १०. त्यांचे जननेंद्रिय कोशात (त्वचेच्या आवरणात) झाकलेले असते. ११. त्यांचा वर्ण सुवर्णवर्ण असतो आणि त्वचा सोन्यासारखी चकाकणारी असते. १२. त्यांची त्वचा अत्यंत सुकुमार असते, आणि त्वचा सुकुमार असल्यामुळे त्यांच्या शरीराला धूळ व मळ चिकटत नाही. १३. त्यांच्या शरीरावर एकेकच लव (रोम) असते, म्हणजेच प्रत्येक रोमकूपात एकेकच लव उगवलेली असते. १४. त्यांच्या शरीरावरील लव वरच्या दिशेने वळलेली असते. वरच्या दिशेने वळलेली ही लव निळी, काजळासारख्या रंगाची आणि उजवीकडे वळलेली (प्रदक्षिणावर्त) असते. १५. त्यांचे शरीर सरळ व भव्य असते. १६. त्यांच्या शरीरावर यात ठिकाणी मांसल उंचवटे असतात. १७. त्यांच्या शरीराचा वरचा भाग सिंहासारखा असतो. १८. त्यांच्या दोन्ही खांद्यांमधील भाग भरलेला असतो. १९. त्यांचे शरीर वडाच्या झाडासारखे परिमंडळ असते; जेवढी त्यांच्या दोन्ही पसरलेल्या हातांची लांबी असते, तेवढीच त्यांच्या शरीराची उंची असते. २०. त्यांचे खांदे गोल व सुबक असतात. २१. त्यांची रससंवेदना अत्यंत उत्कृष्ट असते. २२. त्यांचा जबडा सिंहासारखा असतो. २३. त्यांना चाळीस दात असतात. २४. त्यांचे दात समान असतात. २५. त्यांच्या दातांमध्ये फटी नसतात, ते दाट असतात. २६. त्यांचे सुळे अत्यंत पांढरे व चमकदार असतात. २७. त्यांची जीभ लांब व विस्तीर्ण असते. २८. त्यांचा आवाज ब्रह्मासारखा (गंभीर) आणि कोकिळेसारखा मधुर असतो. २९. त्यांचे डोळे अत्यंत गडद निळे असतात. ३०. त्यांच्या पापण्या गाईच्या पापण्यांसारख्या सुंदर असतात. ३१. त्यांच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्ये पांढरी, मऊ कापसासारखी ऊर्णा उगवलेली असते. भिक्खूहो, महापुरुषाच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्ये जी पांढरी, मऊ कापसासारखी ऊर्णा उगवलेली असते, हे देखील महापुरुषाचे एक महापुरुषलक्षण आहे. ३२. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, महापुरुषाचे मस्तक उष्णीषयुक्त (मुकुटासारखा उंचवटा असलेले) असते. भिक्खूहो, महापुरुषाचे मस्तक जे उष्णीषयुक्त असते, हे देखील महापुरुषाचे एक महापुरुषलक्षण आहे. भिक्खूहो, हीच ती महापुरुषाची बत्तीस महापुरुषलक्षणे आहेत." या बत्तीस महापुरुषलक्षणांचा अर्थ पुढे स्पष्ट होईल.

ဒေဟဇ္ဇုတိနိဂ္ဂတပဇ္ဇလန္တန္တိ ဘဂဝတော ရူပကာယတော နိက္ခန္တေဟိ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသီသင်္ခါတေဟိ ဩဘာသေဟိ ပရိသမန္တတော ဝိဇ္ဇောတဝန္တံ. ဇဝတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဇုတိ. ဇုဓာတုတိ. နိဂစ္ဆတိ နိစ္ဆရတီတိ နိဂ္ဂတာ, ရသ္မိ. နိပုဗ္ဗဂမုဓာတု တ. ပကာရေန ဇလတေ ဒိဗ္ဗတေ ပဇ္ဇလန္တံ. ဧတ္ထ စ ဒေဟနိဂ္ဂတဇုတီတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ပဒဝိပရိယာယေန ဒေဟဇ္ဇုတိနိဂ္ဂတန္တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဒေဟတော နိဂ္ဂတာ ဇုတီတိ သမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒေဟတော ရူပကာယတော နိဂ္ဂတေဟိ နိစ္ဆရေဟိ ဇုတီဟိ ရံသီဟိ ပဇ္ဇလန္တံ ယဿ သောတိ ဒေဟဇ္ဇုတိ နိဂ္ဂတပဇ္ဇလန္တော, မုနိ လဗ္ဘတိ. မုနိနော ဟိ ပုရတ္ထိမကာယတော ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂ ဟေသိ. ပစ္ဆိမကာယတော ဒက္ခိဏဟတ္ထတော ဝါမဟတ္ထတော ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ရသ္မိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ. ဥပရိ ကေသန္တတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗကေသဝတ္တေဟိ မောရဂီဝဝဏ္ဏာ ရသ္မိ [Pg.40] ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဂနတလေ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ. ဟေဋ္ဌာပါဒတလေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဃနပထဝိယံ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ, ဧဝံ သမန္တာ အသီတိဟတ္ထမတ္တံ ဌာနံ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ကဉ္စနဒဏ္ဍဒီပိကာဟိ နိစ္ဆရိတွာ အာကာသံ ပက္ခန္ဒဇာလာ ဝိယ စတုဒ္ဒီပိက မဟာမေဃတော နိက္ခန္တဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ဝိဓာဝိံသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ဒေဟဇ္ဇုတိနိဂ္ဂတပဇ္ဇလန္တန္တိ ထောမေတီတိ.

'देहज्जुतिनिग्गतपज्जलन्तं' (शरीराच्या दीप्तीतून निघणाऱ्या प्रकाशाने प्रज्वलित) म्हणजे भगवंतांच्या रूपकायामधून निघणाऱ्या षड्वर्ण रश्मींच्या (सहा रंगांच्या किरणांच्या) प्रकाशाने चहूबाजूंनी तळपणारे. 'जवत दिब्बतीति जुति' (जे चमकते किंवा प्रकाशते ती जुति/दीप्ती). हा 'जु' धातूपासून बनला आहे. 'निगच्छति निच्चरतीति निग्गता' (जी बाहेर पडते किंवा निघते ती निग्गता/निघालेली), रश्मी (किरण). हा 'नि' पूर्व उपसर्गासह 'गम्' धातू आणि 'त' प्रत्यय लागून बनला आहे. 'पकारेण जलते दिब्बते पज्जलन्तं' (विशेष प्रकारे जळणारे किंवा चमकणारे ते प्रज्वलित). आणि येथे 'देहनिग्गतजुति' असे म्हणायचे असताना, छंदाचे रक्षण करण्यासाठी (काव्यात्मक लयीसाठी) शब्दांचा क्रम बदलून 'देहज्जुतिनिग्गत' असे म्हटले आहे. म्हणून 'देहातून निघालेली दीप्ती' (देहातो निग्गता जुति) असा समास समजावा. ज्यांच्या देहातून म्हणजेच रूपकायामधून निघालेल्या दीप्तीमय रश्मींनी (किरणांनी) जे प्रज्वलित होते, ते 'देहज्जुतिनिग्गतपज्जलन्त' होय, आणि यावरून 'मुनी' (बुद्ध) असा अर्थ प्राप्त होतो. कारण मुनींच्या शरीराच्या पूर्वभागातून (पुढील भागातून) षड्वर्ण रश्मी निघून त्यांनी ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंतचा प्रदेश व्यापला होता. शरीराच्या मागील भागातून, उजव्या हातातून आणि डाव्या हातातून षड्वर्ण रश्मी निघून त्यांनी ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंतचा प्रदेश व्यापला होता. वर केसांच्या टोकांपासून सुरुवात करून सर्व केसांच्या कुरळ्या बटांमधून मोराच्या कंठासारख्या रंगाची रश्मी निघून तिने आकाशमंडळात ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंतचा प्रदेश व्यापला होता. खाली पायांच्या तळव्यांमधून पोवळ्यासारख्या रंगाची रश्मी निघून तिने घन पृथ्वीमध्ये ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंतचा प्रदेश व्यापला होता. अशा प्रकारे, चहूबाजूंनी सुमारे ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंत तळपणाऱ्या आणि स्फुरण पावणाऱ्या बुद्धांच्या षड्वर्ण रश्मी, सोन्याच्या दांड्या असलेल्या मशालींमधून निघणाऱ्या ज्वाळांप्रमाणे आकाशात झेपावल्या आणि चारही द्वीपांवर पसरलेल्या महामेघातून निघणाऱ्या विजेच्या लतेप्रमाणे धावल्या, असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'देहज्जुतिनिग्गतpज्जलन्तं' या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ပညာဓိတိ သီလ ဂုဏောဃဝိန္ဒန္တိ ဧတ္ထ ပညာတိ သဗ္ဗညုတ ဉာဏံ. ဓိတီတိ ဈာနမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တသမာဓိ. သီလန္တိ ပစ္စေက ဗုဒ္ဓါရိယသာဝကေဟိ အသာဓာရဏံ သုဝိသုဒ္ဓံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ဩဃန္တိ သမူဟံ. ဝိန္ဒန္တိ လဒ္ဓံ. ပကာရေန ယထာသဘာဝံ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ဝါ ဇာနာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပညာ. သဗ္ဗညုတ ဉာဏံ. ပပုဗ္ဗဉာဓာတု အ. သာ ပနေသာ ပဇာနနလက္ခဏာ ပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဩဘာသနလက္ခဏာ စ, ဝိသယောဘာသ ရသာ, အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သမာဓိပဒဋ္ဌာနာ. ဓိတိသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သီလတီတိ သီလံ. ကာယဝစီကမ္မာနိ သမ္မာ ဒဟတိ သမ္မာ ဌပေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သီလတိ သမာဓိယတိ ကာယကမ္မာဒီနံ သုသိလျ ဘာဝေန န ဝိပ္ပကိရတီတိ သီလံ, သီလန္တိ သမာဒဟန္တိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ ဝါ သီလံ, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သီလဓာတု အ. ဣဒံ ပန ပတိဋ္ဌာပနလက္ခဏံ, ဒုဿိလျဝိဒ္ဓံသနရသံ အနဝဇ္ဇရသံ ဝါ, သောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဟိရိဩတ္တပ္ပပဒဋ္ဌာနံ. ဂုဏသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဥဟနတိ သမူဟံ ကရောတိ ဧတ္ထ အဝယဝန္တိ ဩဃော, သမူဟော. ဥပုဗ္ဗဟနဓာတု ဏ. ဥဿ ဩ. ဟနဿ ဃော. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာဋီကာယံ ပန ‘‘အဝယဝံ ဗျပိယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဩဃော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိန္ဒနံလဘနံ ဝိန္ဒံ, ဝိန္ဒိယိတ္ထ လဗ္ဘိတ္ထာတိ ဝါ ဝိန္ဒံ, ပညာ စ ဓိတိ စ သီလဉ္စ တံ ဂုဏဉ္စာတိ ပညာဓိတိသီလဂုဏာ, တေသံ ဩဃော သမူဟောတိ တထာ, တံ ဝိန္ဒံ လဘနံ ယဿာတိ ပညာဓိတိသီလဂုဏောဃဝိန္ဒော, မုနိ[Pg.41]. အထ ဝါ ဝိန္ဒံ လဘိတဗ္ဗံ ပညာဓိတိသီလဂုဏောဃံ ယေနာတိ ပညာဓိတိသီလဂုဏောဃဝိန္ဒော. တတိယာဗဟုဗ္ဗီဟိ သမာသောယံ. ဝိန္ဒာနံ လဘိတဗ္ဗာနံ ပညာဓိတိသီလ သင်္ခါတာနံ ဂုဏာနံ သမူဟော အတ္ထီတိ အတ္ထော. တံ.

'प्रज्ञा-धृति-शील-गुणौघविन्दं' यामध्ये 'प्रज्ञा' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुत-ञाण). 'धृति' म्हणजे ध्यान, मार्ग आणि फल यांनी संप्रयुक्त असलेला समाधी. 'सीळ' म्हणजे प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावकांसाठी असाधारण असलेले अत्यंत विशुद्ध 'चतुपारिसुद्धिसीळ' (चार प्रकारची परिशुद्ध सीळ). 'ओघ' म्हणजे समूह. 'विन्द' म्हणजे प्राप्त करणे (लाभ). जो विशिष्ट प्रकारे किंवा यथास्वभावाने सर्व ज्ञेय धर्मांना जाणतो किंवा प्रतिवेध करतो (समजून घेतो), ती 'प्रज्ञा' होय. हे सर्वज्ञता-ज्ञान आहे. हे 'प' उपसर्गपूर्वक 'ञा' धातू आणि 'अ' प्रत्यय मिळून बनले आहे. ती ही प्रज्ञा प्रजानन-लक्षणा (विशेष प्रकारे जाणण्याचे लक्षण असलेली), प्रतिवेध-लक्षणा (सत्य भेदण्याचे लक्षण असलेली) आणि अवभासन-लक्षणा (प्रकाशित करण्याचे लक्षण असलेली) आहे; विषयाला प्रकाशित करणे हा तिचा रस (कार्य) आहे; असंमोह (भ्रम नसणे) हे तिचे प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) आहे; आणि समाधी हे तिचे पदस्थान (तात्कालिक कारण) आहे. 'धृति' शब्दाचा अर्थ पूर्वीच खाली सांगितला आहे. 'सीळति' म्हणजे 'सीळ'. कायिक आणि वाचिक कर्मांना चांगल्या प्रकारे धारण करणे किंवा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करणे असा याचा अर्थ आहे. अथवा, जे सीळ राखते, समाधीत राहते, कायिक कर्मादींच्या सुशीलताभावामुळे विखुरले जात नाही, ते सीळ होय; किंवा ज्याच्याद्वारे चित्त समाहित केले जाते ते सीळ होय, म्हणजेच चतुपारिसुद्धिसीळ. हे 'सीळ' धातू आणि 'अ' प्रत्यय मिळून बनले आहे. हे सीळ प्रस्थापन-लक्षण (प्रतिष्ठापित करण्याचे लक्षण असलेले) आहे; दुःसीळाचा (दुराचाराचा) विध्वंस करणे किंवा अनवद्यता (दोषरहितता) हा याचा रस (कार्य) आहे; शौच (पवित्रता) हे याचे प्रत्युपस्थान आहे; आणि हिरी-ओत्तप्प (पापाची लाज आणि भय) हे याचे पदस्थान आहे. 'गुण' शब्दाचा अर्थ पूर्वीच खाली सांगितला आहे. जो अवयवांना गोळा करतो किंवा समूह करतो, तो 'ओघ' म्हणजे समूह होय. हे 'उ' उपसर्गपूर्वक 'हन्' धातू आणि 'ण' प्रत्यय मिळून बनले आहे. 'उ' चा 'ओ' आणि 'हन्' चा 'घ' होतो. अभिधानप्पदीपिकाटीकेमध्ये तर "जो अवयवांमध्ये व्यापून राहतो किंवा जातो तो ओघ होय" असे म्हटले आहे. मिळवणे किंवा लाभ म्हणजे 'विन्द'; किंवा जे मिळवले गेले, प्राप्त केले गेले ते 'विन्द' होय. प्रज्ञा, धृति, सीळ आणि तो गुण म्हणजे 'प्रज्ञा-धृति-सीळ-गुण'; त्यांचा ओघ म्हणजे समूह; तो समूह ज्याने प्राप्त केला आहे (विन्द), तो 'प्रज्ञा-धृति-सीळ-गुणौघविन्द' मुनी (बुद्ध) होय. अथवा, ज्याच्याद्वारे प्राप्त करण्याजोगा प्रज्ञा-धृति-सीळ-गुणांचा समूह प्राप्त केला गेला आहे, तो 'प्रज्ञा-धृति-सीळ-गुणौघविन्द' होय. हा तृतीया बहुव्रीहि समास आहे. प्राप्त करण्याजोग्या प्रज्ञा, धृति आणि सीळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गुणांचा समूह ज्यांच्याकडे आहे, असा याचा अर्थ आहे. त्यांना (त्या मुनींना).

ဝန္ဒေတိ အဟံ ဝန္ဒာမိ. မုနိန္တိ ဗုဒ္ဓံ. မုနာတိ ဇာနာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ ဝါ ဟိတာဟိတန္တိ မုနိ, ဗုဒ္ဓေါ. မုနဓာတု ဉာဏေ ဣ. အထ ဝါ မုနာတိ ဇာနာတိ ဥဘော အတ္ထေတိ မုနိ, ခန္ဓာဒိ လောကေ တုလံ အာရောပေတွာ မိနန္တော ဝိယ ဣမေ အဇ္ဈတ္တိကာ ခန္ဓာ ဣမေ ဗာဟိရာတိအာဒိနာ နယေန ဣဓလောကတ္ထဉ္စ ပရလောကတ္ထဉ္စ ဘဂဝါ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. သော ပနေသ အဂါရိယမုနိ, အနာဂါရိယမုနိ, သေခမုနိ, အသေခမုနိ, ပစ္စေကမုနိ, မုနိမုနိ စာတိ အနေကဝိဓော. တတ္ထ အဂါရိယမုနီတိ ဂိဟိပိ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော. အနာဂါရိယမုနီတိ တထာရူပေါဝ ပဗ္ဗဇိတော. သေခမုနီတိ သတ္တ သေက္ခာ. အသေခမုနီတိ ခီဏာသဝေါ. ပစ္စေကမုနီတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ. မုနိမုနီတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. တေသု ပန ဣဓ မုနိမုနိ အဓိပ္ပေတော, တံ မုနိံ. အန္တိမဇာတိယုတ္တန္တိ အန္တိမေန စရိမဘဝေန ယုတ္တံ. အဝသာနံ အမတိ ဂစ္ဆတီတိ အန္တံ. အမဓာတု တ. မဿ နော. အန္တေ ဘဝေါ အန္တိမော, စရိမဘဝေါ. ဇာနနံ နိဗ္ဗတ္တနံ ဇာတိ, ခန္ဓာနံ ပဝတ္တိ. ကမ္မေန ဇနိယတိ နိဗ္ဗတ္တိယတီတိ ဝါ ဇာတိ. ဥပပတ္တိဘဝေါ လဗ္ဘတိ. ဇာနိဓာတုတိ. ဓာတွန္တ လောပေါ. အန္တိမဇာတိယာ ယုတ္တောတိ အန္တိမဇာတိယုတ္တော, မုနိ. အာယတိဉှိ တီသု ဘဝေသု ပဋိသန္ဓိဇနကာနံ သဗ္ဗ ကိလေသာနံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒိတတ္တာ ဘဂဝတော အနာဂတေ ပုနဗ္ဘဝေါ နတ္ထိ, တသ္မာ အယံ အရိယဇာတိ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝယုတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'वन्दे' म्हणजे मी वंदन करतो. 'मुनिं' म्हणजे बुद्धांना. जो जाणतो किंवा हित आणि अहित यांचा निवाडा करतो, तो 'मुनी' म्हणजेच बुद्ध होय. हा 'मुन्' धातू (ज्ञान अर्थी) आणि 'इ' प्रत्यय मिळून बनला आहे. अथवा, जो दोन्ही अर्थ (हित आणि अहित) जाणतो तो मुनी होय. स्कंधादी लोकांमध्ये जणू काही तराजूत तोलून मोजल्याप्रमाणे, "हे आध्यात्मिक (अंतर्गत) स्कंध आहेत, हे बाह्य स्कंध आहेत" इत्यादी पद्धतीने भगवान या लोकाचा अर्थ आणि परलोकाचा अर्थ जाणतात, असा याचा अर्थ आहे. तो हा मुनी अनेक प्रकारचा आहे: अगारियमुनी (गृहस्थ मुनी), अनागारियमुनी (गृहत्यागी मुनी), सेखमुनी (शैक्ष मुनी), असेखमुनी (अशैक्ष मुनी), प्रत्येकमुनी आणि मुनिमुनी. त्यामध्ये 'अगारियमुनी' म्हणजे गृहस्थ असूनही ज्याने फल प्राप्त केले आहे आणि जो शासनाला (बुद्धवचनाला) जाणतो. 'अनागारियमुनी' म्हणजे तशाच प्रकारचा प्रव्रजित (भिक्खू). 'सेखमुनी' म्हणजे सात प्रकारचे शैक्ष (ज्यांनी अद्याप पूर्णत्व प्राप्त केले नाही असे आर्यपुद्गल). 'असेखमुनी' म्हणजे क्षीणासव (अर्हत). 'प्रत्येकमुनी' म्हणजे प्रत्येकबुद्ध. 'मुनिमुनी' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध होय. त्यापैकी येथे 'मुनिमुनी' (सम्यक्संबुद्ध) अभिप्रेत आहेत, त्या मुनींना. 'अन्तिमजातियुत्तं' म्हणजे अंतिम किंवा शेवटच्या अस्तित्वाने (भवाने) युक्त. जो समाप्तीकडे किंवा अंताकडे जातो तो 'अंत'. हा 'अम्' धातू आणि 'त' प्रत्यय मिळून बनला आहे. 'म्' चा 'न्' होतो. अंतामध्ये होणारा तो 'अन्तिम' म्हणजे शेवटचा भव (अस्तित्व). जन्मणे किंवा उत्पन्न होणे म्हणजे 'जाती', स्कंधांची प्रवृत्ती. कर्मामुळे जी उत्पन्न होते किंवा निर्माण होते ती 'जाती' होय. याद्वारे उपपत्तिभव (पुनर्जन्म) प्राप्त होतो. हा 'जण्' धातू आहे, ज्याच्या अंत्य स्वराचा लोप होतो. अंतिम जातीने (शेवटच्या जन्माने) युक्त असलेला तो 'अन्तिमजातियुत्त' मुनी होय. कारण, तिन्ही भवांमध्ये भविष्यात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) उत्पन्न करणाऱ्या सर्व क्लेशांचा बोधिपल्लंकावरच (बोधीवृक्षाखाली) अग्र मार्गाने (अर्हतमार्गाने) समूळ उच्छेद केल्यामुळे, भगवंतांचा भविष्यात पुनर्जन्म नाही; म्हणूनच "हा आर्य जन्म अंतिम आत्मभावाने (अस्तित्वाने) युक्त आहे" असे म्हटले आहे.

တေန ဝုတ္တံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ္တေ –

म्हणूनच धम्मचक्कपवत्तन सुत्तात म्हटले आहे –

‘‘ဉာဏဉ္စ မေဒဿနံ ဥဒပါဒိ, အကုပ္ပာမေ ဝိမုတ္တိ, အယမန္တိမာ ဇာတိ, နတ္ထိဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ.

"माझ्यामध्ये ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले, माझी विमुक्ती अकुप्पा (अकंपित/अक्षय) आहे, हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म नाही."

အယံ [Pg.42] ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ဗာတ္တိံသတိလက္ခဏစိတြံ ဒေဟံ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ ဝိစိတြံ ရူပကာယဝန္တံ, ဒေဟဇ္ဇုတိနိဂ္ဂတ ပဇ္ဇလန္တံ ရူပကာယတော နိဂ္ဂတေဟိ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံ သီဟိ ပရိသမန္တတော ဝိဇ္ဇောတဝန္တံ, ပညာဓိတိသီလဂုဏော ဃဝိန္ဒံ ပညာဓိတိသီလသင်္ခတာနံ ဂုဏာနံ သမူဟံ လဘနဝန္တံ, ဝိန္ဒိတဗ္ဗာနံ ပညာဓိတိသီလသင်္ခါတာနံ ဂုဏာနံ သမူဟဝန္တံ ဝါ, အန္တိမဇာတိယုတ္တံ စရိမဘဝေန စရိမတ္တဘာဝေန ဝါ ယုတ္တံ မုနိံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ တီဟိ ဒွါရေဟိ သက္ကစ္စံ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त संबंध (योजना) आहे: बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित अशा रूपकाया असलेल्या देहाने युक्त, रूपकायातून निघणाऱ्या सहा रंगांच्या किरणांनी (षड्वर्ण रश्मींनी) चहूबाजूंनी देदीप्यमान आणि प्रज्वलित असणाऱ्या देहकांतीने युक्त, प्रज्ञा, धृति आणि सीळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गुणांचा समूह प्राप्त केलेल्या, किंवा प्राप्त करण्याजोग्या प्रज्ञा, धृति आणि सीळ रूपी गुणांचा समूह धारण करणाऱ्या, अंतिम जन्माने किंवा शेवटच्या आत्मभावाने युक्त असलेल्या त्या मुनी बुद्धांना मी तिन्ही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) आदरपूर्वक वंदन करतो.

စတုတ္ထဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

चौथी वंदना गाथा-वर्णना समाप्त झाली.

၅.

५.

ပါတောဒယံ ဗာလဒိဝါကရံဝ,မဇ္ဈေ ယတီနံ လလိတံ သိရီဟိ;

ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခံ အနေဇံ,ဝန္ဒာမိ သဗ္ဗညုမဟံ မုနိန္ဒံ.

पहाटे उगवणाऱ्या बालसूर्याप्रमाणे, यतींच्या (भिक्खूंच्या) मध्ये आपल्या दिव्य शोभेने (श्रीने) सुशोभित असणाऱ्या, पूर्ण चंद्रासारखे मुख असणाऱ्या आणि तृष्णारहित (अनेज) असणाऱ्या, त्या सर्वज्ञ मुनींद्रांना (मुनींच्या राजाला/बुद्धांना) मी वंदन करतो.

၅. ဧဝံ စတုတ္ထဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သိရီဟိ လလိတန္တျာဒီဟိ စတူဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ပါတောဒယန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန တ တ ဇ ဂဏဒွိဂရူဟိ ယုတ္တတ္တာ ဧကာဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ ဣန္ဒဝဇိရာ ဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဣန္ဒာဒိကာ တာ ဝဇိရာ ဇဂါဂေါ’’တိ. တဿတ္ထော, ယဿံ ပဋိပါဒံ တာ ဒွေတ ဂဏာ စ ဇဂါ ဇဂဏ ဂရု စ ဂေါ ဂရု စ စေ ဘဝန္တိ, သာ ဣန္ဒာ ဒိကာ ဣန္ဒသဒ္ဒအာဒိကာ ဝဇိရာ ဝဇိရာဂါထာ နာမာတိ.

५. अशा प्रकारे चौथ्या गाथेने बुद्धांना वंदन करून, आता "श्रीहि ललित" इत्यादी चार गुणांनी स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) "पातोदय" इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'त', 'त', 'ज' हे गण आणि दोन गुरू अक्षरांनी युक्त असल्यामुळे अकरा अक्षरांनी युक्त असलेली 'इंद्रवज्रा' गाथा आहे असे समजावे. कारण वृत्तोदयामध्ये म्हटले आहे – "इंदादिका ता वजिरा जगागो" (इंद्रवज्रा ही त-त-ज आणि दोन गुरूंनी युक्त असते). त्याचा अर्थ असा की, ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात दोन 'त' गण, एक 'ज' गण आणि दोन गुरू अक्षरे असतात, ती 'इंद्र' शब्दाने सुरू होणारी 'इंद्रवज्रा' नावाची गाथा होय.

တတ္ထ ပါတောဒယန္တိ ဧတ္ထ ပါတော ဥဒယန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ပဂေ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ပါစီနလောကဓာတုတော ဥဂ္ဂတန္တိ အတ္ထော. ပါတော ပဂေ ပါစီနလောကဓာတုတော ဥဒေတိ ဥဂ္ဂစ္ဆတီတိ ပါတောဒယော, သူရိယော. ပါတောပုဗ္ဗ ဥဒဓာတု ဥဂ္ဂမနေ အယော, တံ ပါတောဒယံ. ဗာလဒိဝါ ကရံ [Pg.43] ဝါတိ ဗာလဒိဝါကရံ ဣဝါတိပဒစ္ဆေဒေါ. ဗာလဒိဝါကရံ ဝါတိ နိဂ္ဂတာဘိနဝသူရိယံ ဝိယ. ဧတ္ထ စ ဗာလောတိ သမ္ပတိ ဇာတော တရုဏဒါရကော ပေါတကော ဝါ. သော ဟိ ဗလတိ အဿသိတပဿသိတမတ္တေန ဇီဝတိ န သေဋ္ဌေန ပညာဇီဝိတေနာတိ ဗာလော, တရုဏဒါရကော. ဗလဓာတု ပါဏနေ ဇီဝါယံ ဝါ. သူရိယရံသိနာ ဒိဝတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဒိဝါ. ဒိဝုဓာတု အ. အထ ဝါ ဒီယတိ ခီယတိ အန္ဓကာရော ဧတေနာတိ ဒိဝါ. ဒီဓာတု ခယေ အ, ဝါဂမော. တံ ကရောတီတိ ဒိဝါကရော, ဒိဝါ ဒိဝသေ ဝါ ကရော အာဘာ ယဿာတိ ဒိဝါကရော, သူရိယော. ဗာလသဒိသော ဒိဝါကရော ဗာလဒိဝါကရော. အထ ဝါ ဗာလော ဣဝ ဒိဝါကရောတိ ဗာလဒိဝါကရော, နဝုဂ္ဂတသူရိယော. သော ပန အာကာသေ နက္ခတ္တတာရာနံ မဇ္ဈေ သဟဿရံသီဟိ လလတိ ဝိလာသတိ ဝိယာတိ အတ္ထော.

तेथे 'पातोदयम्' (pātodayanti) यामध्ये 'पातो' (pāto) आणि 'उदयम्' (udayaṃ) असा पदच्छेद करावा. पहाटे, पूर्वान्हसमयी (सकाळी) पूर्व दिशेकडून (पूर्वलोकधातूवरून) उगवलेला, असा याचा अर्थ आहे. पहाटे पूर्व दिशेकडून जो उदित होतो, उगवतो तो 'पातोदय' म्हणजे सूर्य होय. 'पातो' पूर्वपद असून उगवणे या अर्थातील 'उद्' धातू आणि 'अय' प्रत्यय मिळून 'पातोदयम्' हा शब्द बनतो. 'बालदिवाकरं वा' यामध्ये 'बालदिवाकरं इव' असा पदच्छेद करावा. 'बालदिवाकरं वा' म्हणजे नुकत्याच उगवलेल्या बालसूर्याप्रमाणे. आणि येथे 'बाल' म्हणजे नुकताच जन्मलेला लहान बालक किंवा पिल्लू होय. कारण तो केवळ श्वासोच्छ्वासाच्या बळावर जगतो, श्रेष्ठ प्रज्ञावंताच्या जीवनासारखा नाही, म्हणून त्याला 'बाल' (लहान बालक) म्हणतात. 'बल्' धातू हा प्राण धारण करणे किंवा जगणे या अर्थात आहे. सूर्याच्या किरणांनी जे चमकते ते 'दिवा' (दिवस) होय. 'दिव्' धातू आणि 'अ' प्रत्यय. अथवा ज्याच्याद्वारे अंधाराचा क्षय होतो (नाश होतो) तो 'दिवा' होय. 'दी' धातू क्षय होणे या अर्थात, 'अ' प्रत्यय आणि 'व्' चा आगम. तो (दिवस) जो करतो तो 'दिवाकर' किंवा दिवसा ज्याचे किरण (कर) प्रकाशतात तो 'दिवाकर' म्हणजे सूर्य होय. बालकासारखा असणारा दिवाकर (सूर्य) तो 'बालदिवाकर'. अथवा बालकाप्रमाणे असणारा दिवाकर तो 'बालदिवाकर' म्हणजे नुकताच उगवलेला सूर्य. आणि तो आकाशात नक्षत्र व ताऱ्यांच्या मध्ये हजारो किरणांसह शोभून दिसतो (विलास करतो), असा याचा अर्थ आहे.

ယတီနန္တိ ဘိက္ခူနံ. တေ ဟိ ယတန္တိ ဥဋ္ဌဟန္တိ ဃဋန္တိ ဝါယမန္တိ ကုသလေ ဓမ္မေတိ ယတီတိ ဝုစ္စန္တိ. ယတ ဓာတု ပတိယတနေ ဝါယာမေ ဝါ ဣ. အထ ဝါ ယမန္တိ ဥပရမန္တိ အကုသလေ ဓမ္မေတိ ယတီတိ ဝုစ္စန္တိ. ယမုဓာတု ဥပရမေ ဣ. ဓာတွန္တလောပေါ. တေသံ ယတီနံ. လလိတန္တိ ဝိလာသိတံ. လလတိ ဝိလာသေတီတိ လလိတော, မုနိ. လလဓာတု ဝိလာသေ တ. တံ. သိရီဟီတိ ဘဂဝတော ကာယင်္ဂသောဘဂ္ဂပတ္တေဟိ သိရီဟိ, ဗာတ္တိံသလက္ခဏာသီတျာ နုဗျဉ္ဇနဆဗ္ဗဏ္ဏရံသီသင်္ခတေဟိ သမ္ပတ္တိသိရီဟိ ဝါ. ကတပုညေ နိဿယတီတိ သိရီ. သိဓာတု သေဝါယံ ရပစ္စယော ဣတ္ထိ လိင်္ဂဇောတကဤပစ္စယော စ. ကတပုညေဟိ သေဝိယတီတိ ဝါ သိရီ, သမ္ပတ္တိ. မူလဋီကာယံ ပန ‘‘သိရီတိ ပညာပုညာန မေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယတီနံ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ သိရီဟိ လလိတံ ဝိလာသိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ယထာ ပါတော ဥဒိတော ဥဂ္ဂတော သူရိယော အာကာသေ နက္ခတ္တတာရာနံ [Pg.44] မဇ္ဈေ သဟဿရံသီဟိ လလတိ ဝိလာသတိ, ဧဝံ မုနိ လောကေ ယတီနံ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ ဗာတ္တိံသလက္ခဏာ သီတျာနုဗျဉ္ဇနဆဗ္ဗဏ္ဏရံသီဟိ အလင်္ကတေဟိ သရီရသောဘဂ္ဂ ပတ္တီဟိ သမ္ပတ္တိသိရီဟိ လလတိ ဝိလာသတီတိ.

'यतीनां' म्हणजे भिक्खूंचे. कारण ते कुशल धर्मांमध्ये यत्न करतात, तत्पर राहतात, प्रयत्न करतात आणि परिश्रम करतात, म्हणून त्यांना 'यती' म्हटले जाते. 'यत्' धातू प्रयत्न किंवा व्यायामाच्या (परिश्रमाच्या) अर्थात असून त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो. अथवा जे अकुशल धर्मांपासून परावृत्त होतात (थांबतात), त्यांना 'यती' म्हटले जाते. 'यम्' धातू उपराम (परावृत्त होणे) या अर्थात असून 'इ' प्रत्यय लागतो आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. त्या यतींचे (भिक्खूंचे). 'ललितं' म्हणजे विलासित (शोभिवंत). जो शोभून दिसतो, विलास करतो तो 'ललित' म्हणजे मुनी (बुद्ध). 'लल्' धातू विलास (शोभा) या अर्थात असून 'त' प्रत्यय लागतो. त्याला. 'सिरीहि' म्हणजे भगवंतांच्या शरीर-अवयवांच्या सौंदर्याने युक्त अशा शोभांनी (श्रींनी), किंवा बत्तीस महापुरुष लक्षणे, ऐंशी अनुव्यंजने आणि सहा रंगांचे किरण (षड्वर्ण रश्मी) यांनी युक्त अशा समृद्धीरूपी शोभांनी. जे केलेल्या पुण्याचा आश्रय घेते ती 'सिरी' (श्री/शोभा) होय. 'सि' धातू सेवेच्या अर्थात असून 'र' प्रत्यय आणि स्त्रीलिंग दर्शवणारा 'ई' प्रत्यय लागतो. अथवा केलेल्या पुण्यांद्वारे जिची सेवा केली जाते ती 'सिरी' म्हणजे संपत्ती (समृद्धी). मूळटीकेमध्ये तर "सिरी हे प्रज्ञा आणि पुण्याचेच नाव (अधिवचन) आहे" असे म्हटले आहे. यतींच्या म्हणजेच भिक्खूंच्या मध्ये शोभांनी सुशोभित (ललित) असणे, असा संबंध आहे. आणि येथे हे सांगितले आहे की, ज्याप्रमाणे पहाटे उदित झालेला, उगवलेला सूर्य आकाशात नक्षत्र व ताऱ्यांच्या मध्ये हजारो किरणांसह शोभून दिसतो, त्याचप्रमाणे मुनी (बुद्ध) या जगात यतींच्या (भिक्खूंच्या) मध्ये बत्तीस महापुरुष लक्षणे, ऐंशी अनुव्यंजने आणि षड्वर्ण रश्मींनी अलंकृत अशा शरीरसौंदर्याच्या समृद्धीरूपी शोभांनी शोभून दिसतात.

ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခန္တိ ပုဏ္ဏစန္ဒေန သဒိသံ အာနနသမ္ပန္နံ. ယထာ ဟိ စန္ဒော ကာဠပက္ခေ ပါဋိပဒဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဒိနေ ဒိနေ ဦနော ဟောတိ, ဧဝံ န မုနိနော မုခံ အာနနံ ဦနံ. ဘဂဝတော ပန မုခံ နိစ္စံ ပရိပုဏ္ဏစန္ဒမဏ္ဍလံ ဝိယ အနူနံ ဟုတွာ သောဘတိ, တသ္မာ ပုဏ္ဏသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခန္တိ ထောမေတိ. သောဠသကလေဟိ ပူရေတီတိ ပုဏ္ဏံ. ပူရဓာတု တ, တဿ ဏ္ဏော. ဣဒတိ နက္ခတ္တတာရာနံ ဣဿရိယံ ကရောတီတိ ဣန္ဒု, ဣဒိဓာတု ဣဿရိယံ ဥ. ပုဏ္ဏံ ပရိပုဏ္ဏံ ဣန္ဒု ပုဏ္ဏိန္ဒု, စန္ဒော. သင်္ကာသန္တိ သဒိသံ. သင်္ကာသသဒ္ဒေါ ဟိ ဥပမာဝါစကော နိပါတော. ဝုတ္တဉှိ

'पुण्णिंदुसंकासमुहं' (पूर्णेन्दुसंकाशमुखम्) म्हणजे पूर्ण चंद्रासारखे मुख (चेहरा) असलेले. कारण ज्याप्रमाणे चंद्र कृष्णपक्षात प्रतिपदेपासून दिवसेंदिवस कमी (क्षीण) होत जातो, त्याप्रमाणे मुनींचे मुख (चेहरा) कधीही कमी (तेजहीन) होत नाही. भगवंतांचे मुख तर नेहमी परिपूर्ण चंद्रमंडळाप्रमाणे अखंड (तेजस्वी) राहून शोभून दिसते, म्हणूनच 'पूर्ण' या शब्दाने विशेषित करून 'पूर्णेन्दुसंकाशमुख' अशी त्यांची स्तुती केली जाते. जो सोळा कलांनी पूर्ण होतो तो 'पूर्ण'. 'पूर्' धातू आणि 'त' प्रत्यय, त्याचा 'ण्ण' होतो. जो नक्षत्र व ताऱ्यांवर ऐश्वर्य (प्रभुत्व) गाजवतो तो 'इन्दु' (चंद्र), 'इद्' धातू ऐश्वर्य या अर्थात असून 'उ' प्रत्यय लागतो. पूर्ण म्हणजे परिपूर्ण असणारा इन्दु तो 'पुण्णिंदु' (पूर्णचंद्र). 'संकासं' म्हणजे सदृश (सारखे). कारण 'संकास' हा शब्द उपमावाचक निपात आहे. म्हणूनच म्हटले आहे -

သုဗောဓာလင်္ကာရေ –

सुबोधालंकारामध्ये –

‘‘ဣဝါဒိ ဣဝ ဝါ တုလျ, သမာနနိဘသန္နိဘာ;

ယထာ သင်္ကာသ တုလိတ, ပ္ပကာသ ပတိရူပကာ’’တျာဒိ.

"इव, वा, तुल्य, समान, निभ, संनिभ, यथा, संकास, तुलित, प्रकाश, प्रतिरूपक इत्यादी उपमावाचक शब्द आहेत."

ပုဏ္ဏစန္ဒံ ဝိယ မုခတိ သောဘတီတိ မုခံ, အာနနံ. မုခဓာတု အ. ပုဏ္ဏိန္ဒုနာ သင်္ကာသံ သဒိသံ မုခံ အာနနံ ယဿ သောတိ ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခေါ, မုနိန္ဒော. တံ. မုနိန္ဒဿ ပန ပုဏ္ဏ စန္ဒဿ သဟဿရံသီဟိ သဿိရိကော ဝိယ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ ဗာတ္တိံသ မဟာပုရိသ လက္ခဏာသီတျာနုဗျဉ္ဇန ပဋိမဏ္ဍိတေဟိ သိရီဟိ စ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခိတ္တေဟိ အာဝေဠာဝေဠာ ယမကာယမကာ ဂုမ္ဗာဂုမ္ဗာ ဟုတွာ ဝိနိစ္ဆရန္တီဟိ ဃနဗုဒ္ဓရသ္မိသင်္ခါတေဟိ အလင်္ကိတော သဿိရိကမုခေါ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခန္တိ ထောမေတိ.

पूर्ण चंद्राप्रमाणे जे शोभते ते 'मुख' (चेहरा). 'मुख्' धातू आणि 'अ' प्रत्यय. पूर्ण चंद्रासारखे सदृश मुख ज्यांचे आहे ते 'पूर्णेन्दुसंकाशमुख' मुनींद्र (बुद्ध) होत. त्यांना. मुनींद्रांचे मुख तर, जणू काही पूर्ण चंद्राच्या हजारो किरणांनी सुशोभित असल्याप्रमाणे, भिक्खूंच्या मध्ये बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित अशा शोभांनी, तसेच व्यामप्रभेने (शरीराभोवतीच्या प्रभामंडळाने) वेढलेले असून, वेलींप्रमाणे, जोडीजोडीने आणि गुच्छागुच्छांच्या स्वरूपात बाहेर पडणाऱ्या दाट बुद्धरश्मींनी अलंकृत असे अत्यंत तेजस्वी मुख असते, असे सांगितले आहे. म्हणूनच 'पूर्णेन्दुसंकाशमुख' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

အနေဇန္တိ နိတ္တဏှံ. လာဘာလာဘာဒိံ ပဋိစ္စ ဧဇတိ ကမ္ပတီတိ ဧဇာ, တဏှာ. ဧဇဓာတု ကမ္ပနေ အ, နတ္ထိ ဧဇာ ယဿာတိ [Pg.45] အနေဇော, မုနိန္ဒော. ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသပါဠိယံ ‘‘လာဘာလာဘ ယသာယသ နိန္ဒာနိန္ဒ သုခဒုက္ခေဟိ န ဣဉ္ဇတီတိ အနေဇော, ဘဂဝါ လဗ္ဘတီ’’တိ.

'अनेजं' म्हणजे तृष्णारहित (निस्तृष्ण). लाभ-अलाभ इत्यादींच्या कारणाने जी कंपित होते (डळमळीत होते) ती 'एजा' म्हणजे तृष्णा होय. 'एज्' धातू कंप पावणे (कंपन) या अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्यांच्यामध्ये तृष्णा (एजा) नाही ते 'अनेज' मुनींद्र (बुद्ध) होत. कारण महानिद्देसपाळीमध्ये म्हटले आहे - "लाभ-अलाभ, यश-अपयश, निंदा-स्तुती आणि सुख-दुःख यांनी जे कंपित होत नाहीत (विचलित होत नाहीत), ते 'अनेज' म्हणजेच भगवान होत."

သဗ္ဗညုန္တိ ပဋိဝိဒ္ဓ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ. သင်္ခရဝိကာရလက္ခဏနိဗ္ဗာန ပညတ္တိဝသေန ပဉ္စဝိဓံ သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ ဇာနာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ သီလေနာတိ သဗ္ဗညူ, မုနိန္ဒော. သဗ္ဗသဒ္ဒူပပဒ ဉာဓာတု ရူ. ဧတ္ထ စ သဗ္ဗေ သင်္ခတဓမ္မာ သင်္ခရာ နာမ သကသကပစ္စယေဟိ သင်္ခရိယန္တီတိ ကတွာ. ဝိညတ္တိဒွယံ လဟုတာဒိတ္တယဉ္စ ဝိကာရော နာမ စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ ဝိရူပံ ကရိယတီတိ ကတွာ. ဝိညတ္တိဒွယဿ ယထာက္ကမံ စိတ္တဇဝါယောဓာတု စိတ္တဇပထဝီ ဓာတူနံ ဝိသေသဂုဏတ္တာ, လဟုတာဒိတ္တယဿ စ စိတ္တော တွာဟာရဇနိပ္ဖန္နရူပါနံ ဝိသေသဂုဏတ္တာ. ဖဿာဒိဓမ္မာနံ ဖုသနာဒိလက္ခဏဉ္စ ပထဝီဓာတွာဒီနံ ကက္ခဠာဒိလက္ခဏဉ္စ, စိတ္တဿ အာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏဉ္စ, နိဗ္ဗာနဿ သန္တိလက္ခဏဉ္စ, ရူပဿ ရုပ္ပနလက္ခဏဉ္စ, နာမဿ နမနလက္ခဏဉ္စ, အနိစ္စတာဒိတ္တယာနိ စ ဥပစယာဒိစတ္တာရိ လက္ခဏရူပါနိ စ လက္ခဏာနိ နာမ လက္ခိယန္တိ ဧတေန လက္ခိတဗ္ဗာ ဓမ္မာတိ ကတွာ. အသင်္ခတဓာတုနိဗ္ဗာနံ နာမ ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, တတော နိက္ခန္တန္တိ ကတွာ. ပရိစ္ဆေဒရူပံ ဣတ္ထိပုရိသာဒိဃဋပဋာဒယော သဗ္ဗ ဝေါဟာရတ္ထာ စ ပညတ္တိ နာမ ပညာပိယတိ ပကာရေန ဉာပိယတီတိ ကတွာ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရနိဗ္ဗာနာနိ ပရမတ္ထဓမ္မာ ဟောန္တိ. ဝိကာရာဒီသု ပန ဝိကာရလက္ခဏာနိ ပညတ္တိဝိသေသတ္တာ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ. ဣမေဟိ ဒွီဟိ ဝိနိမုတ္တာ ပန ပရိစ္ဆေဒရူပါ သဗ္ဗဝေါဟာရတ္ထာ ပညတ္တီတိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပဒါန အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သဗ္ဗံ အတီတာဒိဘေဒံ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညူ’’တိ ဝုတ္တံ.

सर्वज्ञ (सब्बञ्ञू) म्हणजे सर्व ज्ञेय धर्मांचे आकलन केलेले. संस्कार, विकार, लक्षण, निर्वाण आणि प्रज्ञप्ति या पाच प्रकारांनी सर्व ज्ञेय धर्मांना जे स्वभावतः जाणतात आणि साक्षात्कृत करतात, ते 'सर्वज्ञ' मुनींद्र होत. 'सब्ब' (सर्व) हा शब्द उपपद असताना 'ञा' (ज्ञा) धातूपासून 'रू' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. येथे सर्व संस्कृत धर्म (संखतधम्म) हे 'संस्कार' (संखार) या नावाने ओळखले जातात, कारण ते आपापल्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) संस्कृत (उत्पादित) केले जातात. दोन विज्ञाप्ती (कायविज्ञप्ति आणि वचीविज्ञप्ति) आणि तीन लहुतादी (लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञता) यांना 'विकार' म्हणतात, कारण चार महाभूतांद्वारे त्यांचे रूपांतर (विरूपता) केले जाते. दोन विज्ञाप्तींपैकी अनुक्रमे चित्तज वायूधातू आणि चित्तज पृथ्वीधातू यांच्या विशेष गुणधर्मांमुळे, आणि लहुतादी तिन्हींच्या बाबतीत चित्त, ऋतू आणि आहार यांपासून उत्पन्न झालेल्या रूपांच्या विशेष गुणधर्मांमुळे हे होते. स्पर्शादी धर्मांचे स्पर्श करणे इत्यादी लक्षण, पृथ्वीधातू इत्यादींचे कठीणपणा इत्यादी लक्षण, चित्ताचे आलंबन (विषय) जाणण्याचे लक्षण, निर्वाणाचे शांती लक्षण, रूपाचे रूपण (पीडित होणे) लक्षण, नामाचे नमन (प्रवृत्त होणे) लक्षण, आणि अनित्यतादी तीन व उपचयादी चार लक्षणरूपे यांना 'लक्षण' म्हणतात, कारण यांच्याद्वारे लक्षित होणारे धर्म ओळखले जातात. असंस्कृत धातू असलेल्या निर्वाणाला 'निर्वाण' म्हणतात, कारण 'वान' म्हणजे तृष्णा, आणि त्यापासून जे मुक्त (निक्खन्त) झाले आहे ते निर्वाण होय. परिच्छेद रूप (आकाश धातू), स्त्री-पुरुष इत्यादी, आणि घट-पट (भांडे-वस्त्र) इत्यादी सर्व व्यावहारिक अर्थांना 'प्रज्ञप्ति' (पण्ञत्ति) म्हणतात, कारण त्यांच्याद्वारे विविध प्रकारे प्रज्ञापित (स्पष्टपणे ज्ञात) केले जाते. येथे संस्कार आणि निर्वाण हे परमार्थ धर्म आहेत. परंतु विकारादींमध्ये, विकार आणि लक्षणे ही प्रज्ञप्तीचे विशेष प्रकार असल्यामुळे स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. या दोन्हींपासून मुक्त असलेले परिच्छेद रूप आणि सर्व व्यावहारिक अर्थ हे 'प्रज्ञप्ति' म्हटले जातात, असे जाणावे. अपदान अट्ठकथेमध्ये तर असे म्हटले आहे की, "जो भूतकाळ इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या सर्व गोष्टींना हातावरील आवळ्याप्रमाणे जाणतो, तो 'सर्वज्ञ' (सब्बञ्ञू) होय."

သဗ္ဗညူတိ စ ကမသဗ္ဗညူ, သကိံ သဗ္ဗညူ, သတတသဗ္ဗညူ, သတ္တိ သဗ္ဗညူ, ဉာတသဗ္ဗညူ စာတိ ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ သဗ္ဗညူ. တတ္ထ ယထာက္ကမံ သဗ္ဗံ ဇာနနဓမ္မော ကမသဗ္ဗညူ နာမ. ဧကာဝဇ္ဇနေန ဇဝနဝါရေန [Pg.46] ဇာနိတဗ္ဗံ စတုသစ္စဓမ္မံ ဇာနနဓမ္မော သကိံသဗ္ဗညူ နာမ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ နိယတာရမ္မဏတ္တံ ဇာနနဓမ္မော သတတသဗ္ဗညူ နာမ. ဧကပ္ပဟာရေန သဗ္ဗဓမ္မံ ဇာနနသမတ္ထော ဓမ္မော သတ္တိသဗ္ဗညူ နာမ. အာဝဇ္ဇနာဘေဒေန ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗဓမ္မံ ဇာနနဓမ္မော ဉာတသဗ္ဗညူ နာမ. တေသု စ သကိံ သဗ္ဗညူ သတ္တိသဗ္ဗညူဝသေန ဒွေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဉာဏာနိယေဝ. တဒဝသေသာ သဗ္ဗညုတဉာဏာနိ ဟောန္တိ. တံ သဗ္ဗညုံ.

'सर्वज्ञ' (सब्बञ्ञू) हे पाच प्रकारचे असतात: क्रमसर्वज्ञ (कमसब्बञ्ञू), सकृत्सर्वज्ञ (सकिं सब्बञ्ञू), सततसर्वज्ञ (सततसब्बञ्ञू), शक्तिसर्वज्ञ (सत्ति सब्बञ्ञू) आणि ज्ञातसर्वज्ञ (ञातसब्बञ्ञू). त्यापैकी, अनुक्रमे सर्व गोष्टींना जाणण्याच्या स्वभावाला 'क्रमसर्वज्ञ' म्हणतात. एकाच आवर्तनाने (आवर्जन) आणि जवनवाराने जाणण्यायोग्य अशा चार आर्यसत्यांच्या धर्माला जाणण्याच्या स्वभावाला 'सकृत्सर्वज्ञ' म्हणतात. चक्षुर्विज्ञानादींच्या निश्चित आलंबनाला (विषयाला) जाणण्याच्या स्वभावाला 'सततसर्वज्ञ' म्हणतात. एकाच प्रहाराने (क्षणार्धात) सर्व धर्मांना जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या धर्माला 'शक्तिसर्वज्ञ' म्हणतात. आवर्जनाच्या भेदाने जाणण्यायोग्य अशा सर्व धर्मांना जाणण्याच्या स्वभावाला 'ज्ञातसर्वज्ञ' म्हणतात. आणि त्यापैकी, सकृत्सर्वज्ञ आणि शक्तिसर्वज्ञ या दोन रूपांतील धर्म हे केवळ 'मार्गज्ञान' (मग्गञाण) च आहेत. उर्वरित हे 'सर्वज्ञता-ज्ञान' (सब्बञ्ञुतञाण) आहेत. त्या सर्वज्ञांना (मी वंदन करतो).

မုနိန္ဒန္တိ ဧတ္ထ မုနိသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. မုနီနံ ဣန္ဒော ဣဿရော မုနိန္ဒော, တံ မုနိန္ဒံ အဟံ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

'मुनींद्र' (मुनिन्दं) या शब्दातील 'मुनी' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. मुनींचे इंद्र (स्वामी/ईश्वर) म्हणजे 'मुनींद्र' होय. त्या मुनींद्रांना मी वंदन करतो, असा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ပါတောဒယံ ပဂေဝ ဥဒယံ ဥဂ္ဂတံ, ဗာလဒိဝါကရံဝ နဝုဂ္ဂတသူရိယမာဏဝေါဣဝ, ယတီနံ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ သိရီဟိ ဗာတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာ သီတျာနုဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိသင်္ခါတေဟိ သိရီဟိ လလိတံ ဝိလာသိတံ, ပုဏ္ဏိန္ဒုသင်္ကာသမုခံ ပုဏ္ဏစန္ဒေန သဒိသံ အာနနဝန္တံ, အနေဇံ နိတ္တဏှံ, လောကဓမ္မေဟိ အနိဉ္ဇနံ ဝါ, သဗ္ဗညုံ သဗ္ဗဓမ္မ ဝိဇာနန္တံ, မုနိန္ဒံ ဗုဒ္ဓံ သက္ကစ္စံ တီဟိ ဒွါရေဟိ အဟံ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (योजना) आहे: प्रात:काळी उगवलेल्या, बालसूर्याप्रमाणे किंवा नुकत्याच उगवलेल्या तरुण सूर्याप्रमाणे, यतींच्या (भिक्खूंच्या) मध्ये, बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांच्या समृद्धीने युक्त अशा शोभेने (श्रीने) सुशोभित व विलासित असलेल्या, पूर्ण चंद्रासारखे मुख असलेल्या, निष्कंप (अनेज), म्हणजेच तृष्णारहित किंवा लोकधर्मांनी विचलित न होणाऱ्या, सर्वज्ञ, म्हणजेच सर्व धर्मांना जाणणाऱ्या, अशा मुनींद्र बुद्धांना मी आदरपूर्वक तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) वंदन करतो.

ပဉ္စမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

पाचव्या वंदनगाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၆.

६.

ဥပေတပုညော ဝရဗောဓိမူလေ,သသေနမာရံ သုဂတော ဇိနိတွာ;

အဗောဇ္ဈိ ဗောဓိံ အရုဏောဒယမှိ,နမာမိ တံ မာရဇိနံ အဘင်္ဂံ.

पुण्याचा संचय केलेल्या सुगतांनी श्रेष्ठ बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सैन्यासह आलेल्या माराचा पराभव करून, अरुणोदयाच्या वेळी बोधी (ज्ञान) प्राप्त केली; त्या अजिंक्य (अभंग) मारविजेत्याला मी नमन करतो.

၆. ဧဝံ ပဉ္စမဂါထာယ မုနိန္ဒံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ မာရဇိနဂုဏေန ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ဥပေတပုညော တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန ဇ တ ဇ ဂဏ ဒွိဂရုယုတ္တတ္တာ ဧကာဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ ဥပေန္ဒဝဇိရာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဥပါဒိကာ [Pg.47] သာဝ ဇတာ ဇဂါ ဂေါ’’တိ. တဿတ္ထော, ယဿံ ပဋိပါဒံ ဇတာ ဇဂဏ တဂဏာ စ ဇဂါ ဇဂဏဂရူ စ ဂေါ ဂရု စ စေ သိယာ, သာဝ သာဂါထာဧဝ ဥပါဒိကာ ဥပသဒ္ဒါဒိကာ ဣန္ဒဝဇိရာဂါထာ နာမာတိ.

६. अशा प्रकारे पाचव्या गाथेने मुनींद्रांना वंदन करून, आता मारविजेत्याच्या गुणांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा धरून 'उपेतापुञ्ञो' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'ज, त, ज' गण आणि दोन गुरूंनी युक्त असल्यामुळे अकरा अक्षरांनी युक्त अशी 'उपेंद्रवज्रा' (उपेन्दवजिरा) गाथा आहे, असे समजावे. कारण वृत्तोदयात म्हटले आहे की - "उपादिका सा व जता जगा गो" (उप-आदी असलेली तीच उपेंद्रवज्रा होय, जिच्यात ज-त-ज आणि जग-ग असतात). त्याचा अर्थ असा की, ज्या गाथेच्या चरणात अनुक्रमे 'ज' गण, 'त' गण आणि 'ज' गण, तसेच एक 'ज' गण आणि गुरू (जग) आणि शेवटी एक गुरू (गो) असेल, तीच गाथा 'उप' या उपसर्गाने सुरू होणारी 'उपेंद्रवज्रा' गाथा म्हणून ओळखली जाते.

ဥပေတပုညော ယော သုဂတော ဝရဗောဓိမူလေ သသေန မာရံ ဇိနိတွာ အရုဏောဒယမှိ ဗောဓိံ အဗောဇ္ဈိ မာရဇိနံ အဘင်္ဂံ, တံ သုဂတံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဥပေတပုညောတိ သမ္ပန္နဒါနသီလာဒိပါရမီပုညဝါ. ဒါနသီလာဒိ ပါရမီပုညေန သမန္နာဂတော ဝါ. ဒါနသီလာဒိပါရမီပုညေန ဥပေတော သမုပေတော ဥပဂတော သမုပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော, ဥပန္နော သမ္ပန္နော ဟုတွာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဥပေတံ, ပုညံ. ဥပပုဗ္ဗဣဓာတု ဂတိယံ တ. ပုနာတိ အတ္တနော ကာရကန္တိ ပုညံ, ပါရမီပုညံ လဗ္ဘတိ. ပုဓာတု ပီဏနေ သောဓနေ ဝါ ဏျော. တဿ ဉော. တတ္ထ အတ္တနော ကာရကန္တိ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိယာ သစိတ္တသန္တတိဉ္စ သံဇနိတပဏီတရူပဝိသဋေန သနိဿယ ရူပသန္တတိဉ္စ ပုနာတိ ပီဏေတိ သောဓေတိ ဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တော. ပူရေတိ အဇ္ဈာသယန္တိ ဝါ ပုညံ. ပူရဓာတု ဏျ. ယော ပုဂ္ဂလော ပုညံ ကရောတိ တဿ အဇ္ဈာသယံ ပူရေတီတိ အတ္ထော.

"ज्या पुण्यवान सुगतांनी श्रेष्ठ बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सैन्यासह आलेल्या माराचा पराभव करून अरुणोदयाच्या वेळी बोधी प्राप्त केली, त्या अजिंक्य मारविजेत्या सुगतांना मी नमन करतो", असा संबंध आहे. त्यामध्ये 'उपेतापुञ्ञो' (उपेतपुण्य) म्हणजे दान, शील इत्यादी पारमितांच्या पुण्याने संपन्न असलेले, किंवा दान, शील इत्यादी पारमितांच्या पुण्याने युक्त असलेले. दान, शील इत्यादी पारमितांच्या पुण्याने उपेत, समुपेत, उपगत, समुपगत, संपन्न किंवा समन्वागत (युक्त) असा याचा अर्थ आहे. येथे शब्दाचा विग्रह असा आहे: 'उत्पन्न किंवा संपन्न होऊन जे प्राप्त होते, चालते किंवा प्रवृत्त होते ते उपेत' आणि 'पुण्य'. 'उप' पूर्वपदासह 'इ' (गती अर्थातील) धातूला 'त' प्रत्यय लागून 'उपेत' शब्द बनतो. 'पुनाति अत्तनो कारकं' म्हणजे जे आपल्या कर्त्याला पवित्र करते ते 'पुण्य' होय, येथे पारमितांचे पुण्य अभिप्रेत आहे. 'पु' धातू तृप्ती किंवा शुद्धी या अर्थात असून त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागतो, त्याचा 'ञ' होतो. त्यामध्ये 'आपल्या कर्त्याला' याचा अर्थ असा की, वारंवार प्रवृत्त होण्याने स्वतःच्या चित्तसंततीला आणि उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपांच्या विस्ताराने आश्रयासह असलेल्या रूपसंततीला जे पवित्र करते, तृप्त करते किंवा शुद्ध करते, ते पुण्य होय. हे 'पटिसम्भिदामग्ग-गण्ठिपद' मध्ये सांगितले आहे. किंवा 'पुरेति अज्झासयं' म्हणजे जे आशय पूर्ण करते ते 'पुण्य' होय. 'पूर' धातूला 'ण्य' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जो मनुष्य पुण्य करतो, त्याच्या आकांक्षेला (आशयाला) जे पूर्ण करते, असा याचा अर्थ आहे.

အထ ဝါ ပုဇ္ဇဉ္စ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ပုညံ. နိဗ္ဗတ္တိတဒ္ဓိတာယံ. ပူဇ ပဒံ ဏျပစ္စယော. ယော ပုညံ ကရောတိ, တဿ ပူဇိတဗ္ဗံ ဘဝံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပုနာတိ အတ္တနော ကာရကံ ပူရေတိ စဿ အဇ္ဈာသယံ ပုဇ္ဇဉ္စ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ပုညော’’တိ. မူလဋီကာယဉ္စ ‘‘ပုနာတီတိ သောဓေတိ အပုညဖလတော ဒုက္ခသံကိလေသတော စ ဟိတဇ္ဈာသယေန ပုညံ ကရောတီတိ တံ နိပ္ဖာဒနေန ကာရကဿဇ္ဈာသယံ ပူရေတီတိ ပုညော. ပူရကော ပုဇ္ဇနိဗ္ဗတ္တကော စ နိရုတ္တိလက္ခဏေန ပုညောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.48]. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂမဟာဋီကာယဉ္စ- ‘‘ပုနာတိ အတ္တနော သန္တာနံ အပုညဖလတော ဒုက္ခသံကိလေသတော စ ဝိသောဓေတီတိ ပုညံ. ဟိတသုခဇ္ဈာသယေန ပုညံ ကရောတီတိ တံနိပ္ဖာဒနေန ကာရကဿ အဇ္ဈာသယံ ပူရေတိ, ပုဇ္ဇဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝါ ပုညံ. ဣတိ ပူရကော ပုဇ္ဇနိဗ္ဗတ္တကော စ နိရုတ္တိနယေန ပုညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပေတံ သမ္ပန္နံ ပုညံ ပါရမီပုညံ ယဿ သောတိ ဥပေတပုညော, သုဂတော လဗ္ဘတိ.

अथवा पूजनीय अस्तित्वाला (भवाला) उत्पन्न करते म्हणून ते 'पुण्य' होय. हे 'निब्बत्तितद्धित' (उत्पन्न तद्धित) आहे. 'पूज' या पदाला 'ण्य' प्रत्यय लागून हे बनले आहे. जो पुण्य करतो, त्याच्यासाठी पूजनीय अस्तित्वाची (भवाची) प्रवृत्ती होते, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच 'सम्मोहविनोदनी' अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'जो स्वतःच्या कर्त्याला पवित्र करतो, त्याचा आशय पूर्ण करतो आणि पूजनीय अस्तित्वाला उत्पन्न करतो, तो पुण्य होय.' आणि 'मूलटीके'मध्ये म्हटले आहे - 'पुनाति म्हणजे पवित्र करतो, अपुण्याच्या फलापासून आणि दुःखरूपी संक्लेशापासून; हितकारक आशयाने जो पुण्य करतो, त्याचे संपादन करून कर्त्याचा आशय पूर्ण करतो म्हणून ते पुण्य होय. निरुक्तीच्या लक्षणाने पूर्ण करणारा आणि पूजनीयतेला उत्पन्न करणारा तो 'पुण्य' असे जाणावे.' आणि 'विशुद्धिमग्ग-महाटीके'मध्ये म्हटले आहे - 'जो स्वतःच्या संतानाला (चित्तपरंपरेला) अपुण्याच्या फलापासून आणि दुःखरूपी संक्लेशापासून विशुद्ध करतो, ते पुण्य होय. हित आणि सुखाच्या आशयाने जो पुण्य करतो, त्याचे संपादन करून कर्त्याचा आशय पूर्ण करतो किंवा पूजनीय अस्तित्वाला उत्पन्न करतो म्हणून ते पुण्य होय. अशा प्रकारे, निरुक्तीच्या नियमाने पूर्ण करणारा आणि पूजनीयतेला उत्पन्न करणारा तो 'पुण्य' असे जाणावे.' ज्याच्याजवळ उपेत म्हणजे संपन्न पुण्य (पारमीपुण्य) आहे, तो 'उपेतपुण्य' होय, म्हणजेच सुगत (बुद्ध) असा अर्थ प्राप्त होतो.

ဝရဗောဓိမူလေတိ ဥတ္တမဿ ဗောဓိရုက္ခဿ သမီပေ. တတ္ထ ဝရောတိ ဝရိတဗ္ဗော ပတ္ထိတဗ္ဗော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဝါ ဝရော. ဗောဓိမူလေတိ ဧတ္ထ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ ရုက္ခောပိ, မဂ္ဂေါပိ, သဗ္ဗညုတဉာဏမ္ပိ, နိဗ္ဗာနမ္ပိ. တတ္ထ ဟိ ဗောဓိရုက္ခမူလေ ပဌမာဘိ သမ္ဗုဒ္ဓေါတိ စ, အန္တရာ စ ဗောဓိံ အန္တရာ စ ဂယန္တိ စ အာဂတဋ္ဌာနေ ရုက္ခော. ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏန္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂေါ. ပပ္ပောတိ ဗောဓိံ ဝရဘူရိ မေဓသောတိ အာဂတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတဉာဏံ. ပတွာန ဗောဓိံ အမတံ အသင်္ခတန္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗာနံ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ဗောဓိရုက္ခောတိ အဓိပ္ပေတော. အယံ ပန တေသံ ဝစနတ္ထော. ဗုဇ္ဈတိ အဗုဇ္ဈိ ဗုဇ္ဈိဿတိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မမ္ပိ ဧတ္ထာတိ ဗောဓိ, ဗောဓိရုက္ခော. ဗုဓဓာတု ဏိ. ဗုဇ္ဈတိ စတ္တာရိ သစ္စာနီတိ ဗောဓိ, မဂ္ဂေါ. ဗုဇ္ဈတိ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မန္တိ ဗောဓိ, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. အရိယေန ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ ဗောဓိ, နိဗ္ဗာနံ လဗ္ဘတိ. ဝရော ဥတ္တမော ဗောဓိရုက္ခောတိ ဝရဗောဓိ, တဿ မူလံ သမီပံ ဝရဗောဓိမူလံ, တသ္မိံ.

'वरबोधिसमूले' म्हणजे उत्तम बोधिवृक्षाच्या समीप (जवळ). तेथे 'वर' म्हणजे वरण करण्यायोग्य, प्रार्थना करण्यायोग्य किंवा इच्छिण्यायोग्य तो 'वर' होय. 'बोधिमूले' येथे 'बोधी' असे वृक्षालाही म्हटले जाते, मार्गालाही, सर्वज्ञताज्ञानालाही आणि निर्वाणालाही म्हटले जाते. कारण, 'बोधिवृक्षाच्या मुळाशी प्रथम अभिसंबुद्ध झाले' आणि 'बोधीच्या दरम्यान आणि गयेच्या दरम्यान' अशा आलेल्या ठिकाणी 'वृक्ष' असा अर्थ आहे. 'चार मार्गांमधील ज्ञान म्हणजे बोधी' अशा आलेल्या ठिकाणी 'मार्ग' असा अर्थ आहे. 'उत्कृष्ट आणि विपुल प्रज्ञेने बोधी प्राप्त करतो' अशा आलेल्या ठिकाणी 'सर्वज्ञताज्ञान' असा अर्थ आहे. 'अमृत आणि असंस्कृत अशा बोधीला प्राप्त करून' अशा आलेल्या ठिकाणी निर्वाणाला 'बोधी' म्हटले आहे. परंतु येथे 'बोधिवृक्ष' असाच अभिप्रेत आहे. आणि त्यांचा शब्दार्थ असा आहे - ज्याच्या खाली चार आर्यसत्ये आणि सर्व ज्ञेय धर्म जाणले जातात, जाणले गेले आणि जाणले जातील, ती 'बोधी' म्हणजे बोधिवृक्ष होय. 'बुध' धातूला 'णि' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जो चार आर्यसत्यांना जाणतो ती 'बोधी' म्हणजे मार्ग होय. जो सर्व ज्ञेय धर्मांना जाणतो ती 'बोधी' म्हणजे सर्वज्ञताज्ञान होय. आर्यांनी जे जाणले पाहिजे ती 'बोधी' म्हणजे निर्वाण असा अर्थ प्राप्त होतो. 'वर' म्हणजे उत्तम बोधिवृक्ष तो 'वरबोधी', त्याचे मूळ म्हणजे समीप ते 'वरबोधिमूल', त्यामध्ये (असा अर्थ होतो).

သသေနမာရန္တိ သဟ သေနာယ ပဝတ္တံ မာရရာဇံ. တတ္ထ သိယတိ ဗန္ဓိယတီတိ သေနာ. သိဓာတု ဗန္ဓနေယု. တာယ သဟ ပဝတ္တတီတိ သသေနော, မာရရာဇာ. အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော ဂုဏမာရဏေန သတ္တေ မာရေတီတိ မာရော. မရဓာတု ဏ. သတ္တာနံ ကုသလံ မာရေတိ ဝိနာသေတီတိ ဝါ မာရော. သသေနော စ သော မာရော စာတိ သသေနမာရော, မာရရာဇာ. တံ[Pg.49]. ဇိနိတွာတိ ပဒေ ကမ္မံ. ဥပေတပုညော ယော သုဂတောတိ သမ္ဗန္ဓော. သုဂတသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

'ससेनमारं' म्हणजे सेनेसह प्रवृत्त झालेल्या मारराजाला. तेथे 'सियति' म्हणजे बांधली जाते ती 'सेना' होय. 'सि' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे. तिच्यासह जो प्रवृत्त होतो तो 'ससेन' म्हणजे मारराजा होय. अनर्थात प्रवृत्त करून, गुणांचा नाश करून प्राण्यांना मारतो तो 'मार' होय. 'मर' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा प्राण्यांच्या कुशलाचा नाश करतो (मारतो) तो 'मार' होय. जो सेनेसह आहे आणि जो मार आहे तो 'ससेनमार' म्हणजे मारराजा होय. त्याला. 'जिनित्वा' (जिंकून) या पदाचे हे कर्म आहे. 'उपेतपुण्य जो सुगत' असा संबंध आहे. 'सुगत' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितलेला आहे.

ဇိနိတွာတိ ဝိသာခပုဏ္ဏမိယံ ဗုဒ္ဓဒိနေ အနတ္ထင်္ဂတေယေဝ သူရိယေ ပါရမီပုညတေဇေန ဝိဇယိတွာတိ အတ္ထော. အဗောဇ္ဈီတိ ပဋိဝိဇ္ဈိ အဓိဂမိ ဝါ. ဗောဓိန္တိ အနုတ္တရံ သမ္မာ သမ္ဗောဓိံ, အရဟတ္တမဂ္ဂသဗ္ဗညုတဉာဏန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗညုတ ဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတဉာဏံ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. တံ ဗောဓိံ.

'जिनित्वा' म्हणजे वैशाख पौर्णिमेला, बुद्धदिनी, सूर्य मावळण्यापूर्वीच पारमीपुण्याच्या तेजाने विजय मिळवून, असा अर्थ आहे. 'अबोज्झी' म्हणजे प्रतिवेध केला (साक्षात्कार केला) किंवा अधिगत केला (प्राप्त केला). 'बोधिं' म्हणजे अनुत्तर सम्यक् संबोधीला, म्हणजेच अर्हत् मार्ग आणि सर्वज्ञताज्ञानाला, असा अर्थ आहे. कारण सर्वज्ञताज्ञानाचे कारण मार्गज्ञान आहे आणि मार्गज्ञानाचे कारण सर्वज्ञताज्ञान आहे, यालाच 'बोधी' म्हटले जाते. त्या बोधीला.

အရုဏောဒယမှီတိ အရုဏဥဒယမှီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အာသမန္တတော အာလောကံ ကရောန္တော ဥနတိ ဂစ္ဆတီတိ အရုဏော. အာပုဗ္ဗဥနဓာတု ဂတိမှိ ဏ. အာကာရဿ ရဿော. ရကာရာဂမော. နဿ ဏော. သူရိယဿ ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ ဥဂ္ဂတရံသိ အရုဏော နာမာတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှိ ဒသကနိပါတ အင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ ‘‘သူရိယဿ ဘိက္ခဝေ ဥဒယတော ဧတံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဧတံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ယဒိဒံ အရုဏုဂ္ဂံ, ဧဝမေဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဧတံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဧတံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ယဒိဒံ သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘သူရဿောဒယတော ပုဗ္ဗု, ဋ္ဌိတရံသိ သိယာရုဏော’’တိ. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာဋီကာယံ ပန ‘‘အရုဏဝဏ္ဏတာယ အရတိ ဂစ္ဆတီတိ အရုဏော’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒေတိ ဥဂ္ဂစ္ဆတီတိ ဥဒယော, သူရိယော. ဥဒိဓာတု အ. ဥဒယဿ သူရိယဿ အရုဏော ဥဂ္ဂတရံသီတိ အရုဏောဒယော. တဿံ အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယံ. ဗောဓိံ အဗောဇ္ဈီတိ သမ္ဗန္ဓော.

'अरुणोदयम्हि' यामध्ये 'अरुण-उदयम्हि' असा पदच्छेद आहे. अरुण उगवण्याच्या वेळी, असा याचा अर्थ आहे. तेथे चहूबाजूंनी प्रकाश पसरवत जो वर जातो (उदित होतो) तो 'अरुण' होय. 'आ' पूर्व 'उण' धातू गतीच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. 'आ' काराचा र्‍हस्व झाला आहे. 'र' काराचा आगम झाला आहे. 'न' चा 'ण' झाला आहे. सूर्याच्या उदयापूर्वी उगवणारी किरणे म्हणजे 'अरुण' होय, असा अर्थ आहे. अंगुत्तरनिकाय पाळीच्या दसकनिपातात म्हटलेच आहे - 'भिक्खूहो, सूर्याच्या उदयापूर्वी जे अग्रगामी आणि पूर्वनिमित्त असते, ते म्हणजे अरुणोदय होय. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, कुशल धर्मांचे जे अग्रगामी आणि पूर्वनिमित्त असते, ती म्हणजे सम्यक् दृष्टी होय.' ज्याचा संदर्भ देऊन 'अभिधानप्पदीपिका' मध्ये म्हटले आहे - 'सूर्याच्या उदयापूर्वी जी किरणे वर येतात, तो अरुण होय.' परंतु 'अभिधानप्पदीपिका-टीके'मध्ये 'अरुण रंगाचा असल्यामुळे जो शोभून दिसतो तो अरुण' असे म्हटले आहे. जो उदित होतो, वर येतो तो 'उदय' म्हणजे सूर्य होय. 'उद्-इ' धातूला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. उदित होणाऱ्या सूर्याची उगवणारी किरणे म्हणजे 'अरुणोदय' होय. त्या अरुण उगवण्याच्या वेळी. 'बोधिं अबोज्झी' (बोधीचा साक्षात्कार केला) असा संबंध आहे.

ဘဂဝါ ဟိ ဝိသာခပုဏ္ဏမိယံ အနတ္ထင်္ဂတေယေဝ သူရိယေ မာရဗလံ ဝိဓမေတွာ စီဝရူပရိ ပတမာနေဟိ ဗောဓိရုက္ခင်္ကရေဟိ ရတ္တပဝါဠပလ္လဝေဟိ ဝိယ ပူဇယမာနော ရတ္တိယာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ အနုလောမပဋိလောမံ မနသိကရိတွာ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ မဟာဝဇိရဉာဏသင်္ခါတံ [Pg.50] ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အဓိဂတေန စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏေန သဗ္ဗကိလေသေ ခေပေတွာ ယဒါ အရုဏော ဥဂ္ဂမိဿတိ, တဒါ သဗ္ဗညုတဉာဏာဒိသဗ္ဗ ဗုဒ္ဓဂုဏေ ပဋိဝိဇ္ဈိ အဓိဂမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

कारण भगवंतांनी वैशाख पौर्णिमेला सूर्य मावळण्यापूर्वीच मारसेनेचा विध्वंस केला; आणि चिवरावर पडणाऱ्या बोधिवृक्षाच्या अंकुरांनी जणू तांबड्या पोवळ्यांच्या पालवीने पूजा केली जात असताना, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात पूर्वजन्मांचे स्मरण केले (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान प्राप्त केले), मध्यम प्रहरात दिव्य चक्षू विशुद्ध केले (दिव्यचक्खुज्ञान प्राप्त केले), आणि अंतिम प्रहरात प्रतीत्यसमुत्पादाचे अनुलोम-प्रतिलोम रीतीने मनन करून, आनापानस्मृतीचे चौथे ध्यान उत्पन्न केले; त्यालाच आधार बनवून 'महावज्रज्ञान' नावाच्या विपश्यनेची वाढ केली आणि मार्ग-परंपरेने प्राप्त झालेल्या चौथ्या मार्गज्ञानाने (अर्हत् मार्गज्ञानाने) सर्व क्लेशांचा क्षय केला; आणि जेव्हा अरुण उदित झाला, तेव्हा सर्वज्ञताज्ञानादी सर्व बुद्धगुणांचा प्रतिवेध केला (साक्षात्कार केला) व ते प्राप्त केले, असे म्हटले आहे।

မာရဇိနန္တိ ပဉ္စမာရာနံ ဝိဇိတာဝိံ. ဒေဝပုတ္တ ကိလေသာဘိ သင်္ခါရခန္ဓမစ္စုသင်္ခါတေ ပဉ္စမာရေ ဇိနာတိ အဇိနိ ဇိနိဿတီတိ မာရဇိနော, သုဂတော. ဒေဝပုတ္တကိလေသာဘိသင်္ခရသင်္ခတံ မာရတ္တယံ ဇိနာတိ အဇိနိ, ခန္ဓမစ္စုသင်္ခတံ မာရဒွယံ အဝဿံ ဇိနိဿတီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝိဇိတာဝိန္တိ ဝုတ္တန္တိ. အဝိရဒ္ဓံ ဧကန္တေန ဇိယမာနတ္တာတိ. အဘင်္ဂန္တိ သသေနမာရဿ ဘဉ္ဇိတုံ ဝိဒ္ဓံသိတုံ အသမတ္ထံ. ယဿ ကဿစိ ဘဉ္ဇိတုံ ဝိဒ္ဓံသိတုံ အသမတ္ထံ ဝါ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော. မာရေန ယေန ကေနစိ ဘဉ္ဇိတုံ န သက္ကောတီတိ အဘင်္ဂေါ, တေန ဝါ န ဘဉ္ဇိယတိ န ဝိဒ္ဓံသိယတီတိ အဘင်္ဂေါ, သုဂတော. နပုဗ္ဗ ဘန္ဇဓာတု တ. တဿ ဓာတွန္တေန ဂကာရာဒေသော. အထ ဝါ ဘန္ဇတိ ဝိဒ္ဓံသတီတိ ဘင်္ဂေါ, မာရော. ယော ကောစိ ဝါ. နတ္ထိ ဘင်္ဂေါ မာရော ယော ကောစိ ဝါ ယဿာတိ အဘင်္ဂေါ, သုဂတော. တံ အဘင်္ဂံ. တန္တိ သုဂတံ. မာရဇိနံ အဘင်္ဂံ တံ သုဂတံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

मारजिन म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवणारे. देवपुत्त मार, किलेस मार, अभिसंखार मार, खन्ध मार आणि मच्चु मार या पाच मारांवर जे विजय मिळवतात, ज्यांनी विजय मिळवला आहे आणि जे विजय मिळवतील, ते 'मारजिन' म्हणजेच सुगत होत. देवपुत्त, किलेस आणि अभिसंखार या तीन मारांवर त्यांनी विजय मिळवला आहे व मिळवला होता, आणि खन्ध व मच्चु या दोन मारांवर ते नक्कीच विजय मिळवतील, असा याचा अर्थ आहे. जर असे आहे, तर त्यांना 'विजितावी' (विजयी) का म्हटले गेले? कारण ते पूर्णपणे आणि निश्चितपणे विजयी होणारे आहेत. 'अभंग' म्हणजे ज्याचा माराच्या सैन्यासह नाश करणे किंवा ज्याला भंग करणे अशक्य आहे. किंवा ज्याला कोणाकडूनही भंग करणे किंवा नष्ट करणे अशक्य आहे. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे: ज्याला कोणत्याही माराकडून भंग करता येत नाही तो 'अभंग' आहे, किंवा ज्याच्याद्वारे तो भंग पावत नाही किंवा नष्ट होत नाही तो 'अभंग' म्हणजेच सुगत होय. 'न' पूर्वी 'भंज्' धातूला 'त' प्रत्यय लागून, त्या धातूच्या शेवटी 'ग' कार आदेश होतो. किंवा जे भंग करते किंवा नष्ट करते तो 'भंग' म्हणजेच मार किंवा इतर कोणीही होय. ज्याच्याकडे 'भंग' किंवा मार असा कोणीही नाही, तो 'अभंग' म्हणजेच सुगत होय. त्या अभंगाला. 'तम्' म्हणजे त्या सुगताला. 'मारजिनां अभंगं तं सुगतं अहं नमामि' (त्या मारविजयी, अभंग अशा सुगताला मी वंदन करतो) असा हा संबंध आहे.

ဣမိဿံ ပန ဂါထာယံ ဧကနိပါတဇာတကဋ္ဌကထာယံ, အပဒါနဋ္ဌကထာယဉ္စ အာဂတနယေန ဗုဒ္ဓဿ မာရဝိဇယာဒိံ သောတုဇနာနံ ဗဟုဿုတတ္ထံ သင်္ခေပေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဓိ သတ္တော ဟိ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဋ္ဋေတွာ ဧကူနတိံသဝဿေ အာသဠှိပုဏ္ဏမာယ ဥတ္တရသဠှနက္ခတ္တေန ယုတ္တေ မဟာဘိနိက္ခမံ နိက္ခမိတွာ အနောမနဒီတီရေ ဃဋီကာရဗြဟ္မုနာ ဒိန္နံ အရဟတ္တ ဓဇဘူတံ အဋ္ဌပရိက္ခာရံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ နိဝါသေတွာ သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ကတွာ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ စရိတွာ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ သေနနိဂမေ သေနကုဋုမ္ဗိကဿ ဓီတရာယ သုဇာတာယ သဟ သတသဟဿဂ္ဃိယာ [Pg.51] သုဝဏ္ဏပါတိယာ ဒိန္နံ သဗ္ဗံ အပ္ပောဒကံ မဓုပါယာသံ ဧကဋ္ဌိတာလပက္ကပ္ပမာဏံ ဧကူနပညာသာလောပံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သာယနှသမယေ ဒေဝတာဟိ အလင်္ကတေန မဂ္ဂေန ဗောဓိရုက္ခာဘိမုခေါ ဂစ္ဆန္တေ အန္တရမဂ္ဂေ သောတ္ထိယေန နာမ တိဏဟာရကေန ဒိန္နံ အဋ္ဌမုဋ္ဌိကတိဏံ ဂဟေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဣဒံ ဌာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အဝိဇဟိတံ အစလဋ္ဌာနံ ကိလေသဘဉ္ဇနဋ္ဌာနန္တိ ဉတွာ တာနိ တိဏာနိ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ စာလေသိ. တာဝဒေဝ စုဒ္ဒသဟတ္ထော ပလ္လင်္ကော အဟောသိ. တာနိပိ တိဏာနိ တထာရူပေန သဏ္ဌာနေန သန္ထရိံသု သဏ္ဌဟိံသု ဝါ. ယထာရူပံ သုကုသလောပိ ဝိစိတ္တကာရော ဝါ ပေါတ္ထတာရော ဝါ အာလိခိတုမ္ပိ သမတ္ထော နတ္ထိ. ဗောဓိ သတ္တော ဗောဓိခန္ဓံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ပုရတ္ထာဘိမုခေါ ဒဠှမာနသော ဟုတွာ –

परंतु या गाथेमध्ये, एकनिपात जातक-अट्ठकथा आणि अपदान-अट्ठकथा यांच्या परंपरेनुसार, श्रोत्यांच्या बहुश्रुततेसाठी (ज्ञानासाठी) बुद्धांच्या मारविजयाचा इतिहास संक्षेपाने समजून घेतला पाहिजे. बोधिसत्तांनी महान संपत्तीचा उपभोग घेऊन, हातात आलेले चक्रवर्ती साम्राज्य एखाद्या थुंकीच्या गोळ्याप्रमाणे निरपेक्षपणे सोडून दिले आणि एकोणतिसाव्या वर्षी, आषाढ पौर्णिमेला उत्तराषाढा नक्षत्रावर महाभिनिष्क्रमण केले. अनोमा नदीच्या तीरावर घटीकार ब्रह्मदेवाने दिलेले, अर्हतपदाचे प्रतीक असलेले अष्टपरिकार स्वीकारून व ते परिधान करून श्रमणप्रव्रज्या घेतली. सहा वर्षे दुष्करचर्या (कठोर तपश्चर्या) करून, सेनानी गावातील सेना कुटुंबियाची कन्या सुजाता हिने सोन्याच्या पात्रात (ज्याची किंमत एक लाख होती) दिलेली, अत्यंत कमी पाणी असलेली आणि एका ताडफळाच्या आकाराची, एकोणपन्नास कण्यांची (घासांची) खीर (मधुपायस) ग्रहण केली. संध्याकाळच्या वेळी, देवांनी सजवलेल्या मार्गाने बोधिवृक्षाकडे जात असताना, वाटेत सोत्थिय नावाच्या गवत कापणाऱ्याने दिलेले आठ मुठी गवत घेऊन ते बोधिमंडावर चढले. 'हे स्थान सर्व बुद्धांनी कधीही न सोडलेले, अचल स्थान आणि क्लेशांचा नाश करणारे स्थान (किलेसभंजनट्ठान) आहे' असे जाणून त्यांनी ते गवत टोकाकडून पकडून हलवले. त्याच क्षणी तिथे चौदा हातांचे आसन (पल्लंकरूप) तयार झाले. ते गवतही अशा सुंदर रचनेत पसरले आणि स्थिरावले की, अत्यंत कुशल चित्रकार किंवा शिल्पकार देखील तसे चित्र रेखाटू शकणार नाही. बोधिसत्तांनी बोधिवृक्षाला पाठीशी करून, पूर्वेकडे तोंड करून दृढ मनाने विचार केला –

‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ, အဋ္ဌိ စ အဝသုဿတု;

ဥပသုဿတု နိသေသံ, သရီရေ မံသလောဟိတ’’န္တိ.

“भले माझी त्वचा, शिरा आणि हाडे सुकोत; माझ्या शरीरातील मांस आणि रक्त पूर्णपणे सुकोत.”

န တွေဝ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမီတိ အသနိသတသန္နိပါတေနပိ အဘေဇ္ဇရူပံ တံ ပလ္လင်္ကံ အဘဉ္ဇိတွာ နိသီဒိ. တသ္မိံ သမယေ မာရော ဒေဝပုတ္တော သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော ‘‘မယှံ ဝသံ အတိက္ကမိတုကာမော, န ဒါနိ အဿ အတိက္ကမိတုံ ဒဿာမီ’’တိ မာရဗလဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေတွာ မာရဃောသနံ နာမ ဃောသာပေတွာ မာရဗလံ အာဒါယ နိက္ခမိ. သာ မာရသေနာ မာရဿ ပုရတော ဒွါဒသ ယောဇနာ ဟောန္တိ. ဒက္ခိဏတော စ ဝါမတော စ ဒွါဒသ ယောဇနာ. ပစ္ဆတော စက္ကဝါဠပရိယန္တံ ကတွာ ဌိတာ, ဥဒ္ဓံ နဝယောဇနုဗ္ဗေဓာ. ယဿာ ဥန္နာဒန္တိယာ ဥန္နာဒသဒ္ဒေါ ယောဇနသဟဿတော ပဋ္ဌာယ ပထဝီဥန္ဒြိယသဒ္ဒေါ ဝိယ သုယျတိ. အထ မာရော ဒေဝပုတ္တော ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကံ ဂိရိမေခလံ နာမ ဟတ္ထိံ အဘိရူဟိတွာ ဗာဟုသဟဿံ မာပေတွာ နာနာဝုဓာနိ အဂ္ဂဟေသိ. အဝသေသာယပိ မာရပရိသာယ ဒွေ ဇနာ ဧကသဒိသံ [Pg.52] အာဝုဓံ န ဂဏှိံသု. နာနပ္ပကာရဝဏ္ဏာ နာနပ္ပကာရ မုခါ ဟုတွာ မဟာသတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရမာနာ အာဂမံသု.

“परंतु सम्यक्संबोधित्व प्राप्त केल्याशिवाय मी या आसनावरून उठणार नाही,” असा निश्चय करून, शंभर वज्रघातांनीही अभेद्य असणाऱ्या त्या आसनावर ते स्थिर बसले. त्या वेळी देवपुत्र मार विचार करू लागला, “हा सिद्धार्थ कुमार माझ्या नियंत्रणाबाहेर जाऊ इच्छितो, आता मी त्याला माझ्या नियंत्रणाबाहेर जाऊ देणार नाही.” असे म्हणून तो माराच्या सैन्याकडे गेला आणि त्यांना ही गोष्ट सांगून 'मारघोषणा' करवून माराचे सैन्य घेऊन निघाला. ते माराचे सैन्य माराच्या पुढे बारा योजन पसरले होते. उजवीकडे आणि डावीकडे बारा योजन, पाठीमागे चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) सीमेपर्यंत पसरलेले होते आणि वर नऊ योजन उंच होते. त्यांच्या गर्जनेचा आवाज हजार योजनावरील लोकांना पृथ्वी फाटल्यासारखे ऐकू येत होता. त्यानंतर देवपुत्र मार दीडशे योजन उंच असलेल्या गिरिमेखल नावाच्या हत्तीवर आरूढ झाला आणि त्याने स्वतःला हजार हात निर्माण करून विविध शस्त्रे हाती घेतली. माराच्या सैन्यातील इतर कोणत्याही दोन व्यक्तींनी एकसारखे शस्त्र घेतले नव्हते. विविध रंग आणि विविध चेहरे धारण करून ते महासत्त्वावर (बोधिसत्तांवर) चालून आले.

ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ ပန မဟာသတ္တဿ ထုတိ ယော ဝဒမာနာ အဋ္ဌံသု. သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဝိဇယုတ္တရသင်္ခံ ဓမမာနော အဋ္ဌာသိ. သော ကိရ သင်္ခေါ ဝီသဟတ္ထသတိကော ဟောတိ. သကိံ ဝါတံ ဂါဟာပေတွာ ဓမန္တော စတ္တာရော မာသေ သဒ္ဒံ ကရိတွာ နိဿဒ္ဒေါ ဟောတိ. မဟာကာဠနာဂ ရာဇာ အတိရေကပဒသတေန ဝဏ္ဏံ ဝဒန္တော အဋ္ဌာသိ. မဟာဗြဟ္မာ သေတစ္ဆတ္တံ ဓာရယမာနော အဋ္ဌာသိ. မာရ ဗလေ ပန ဗောဓိမဏ္ဍလံ ဥပသင်္ကမန္တေ တေသံ ဧကောပိ ဌာတုံ နာသက္ခိ. သမ္မုခ သမ္မုခဋ္ဌာနေနေဝ ပလာယိံသု. ကာဠော နာမ နာဂရာဇာ ပထဝိံ နိမုဇ္ဇိတွာ ပဉ္စယောဇနသတိကံ မန္တိရကနာဂဘဝနံ ဂန္တွာ ဥဘောဟိ ဟတ္ထေဟိ မုခံ ပိဒဟိတွာ နိပန္နော. သက္ကော ဝိဇယုတ္တရသင်္ခံ ပိဋ္ဌိယံ ကတွာ စက္ကဝါဠမုခ ဝဋ္ဋိယံ အဋ္ဌာသိ. မဟာဗြဟ္မာ သေတစ္ဆတ္တံ ကောဋိယံ ဂဟေတွာ ဗြဟ္မလောကမေဝ အဂမာသိ. ဧကဒေဝတာပိ ဌာတုံ သမတ္ထော နာမ နာဟောသိ. မဟာပုရိသော ဧကကောဝ နိသီဒိ. မာရောပိ အတ္တနော ပရိသံ အာဟ ‘‘တာတ သုဒ္ဓေါဒနပုတ္တေန သိဒ္ဓတ္ထေန သဒိသော အညော ပုရိသော နာမ နတ္ထိ, မယံ သမ္မုခါ ယုဒ္ဓံ ဒါတုံ န သက္ခိဿာမ, ပစ္ဆာ ဘာဂေန ဒဿာမာ’’တိ. မဟာပုရိသောပိ တီဏိ ပဿာနိ ဩလောကေတွာ သဗ္ဗဒေဝတာနံ ပလာယိတတ္တာ သုညာနိ အဒ္ဒသ. ပုန ဥတ္တရပဿေန မာရဗလံ အဇ္ဈောတ္ထရမာနံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဧတ္တကော ဇနော မံ ဧကကံ သန္ဓာယ မဟန္တံ ဝါယာမံ ကရောတိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ မယှံ မာတာ ဝါ ပိတာ ဝါ ဘာတာ ဝါ အညော ကောစိ ဉာတကော ဝါ နတ္ထိ, ဣမာ ပန ဒသ ပါရမိယောဝ မယှံ ဒီဃရတ္တံ ပုတ္တပရိဇနသဒိသာ, တသ္မာ မယာ ပါရမိယောဝ ဖလကံ ကတွာ ပါရမိသတ္ထေနေဝ ပဟရိတွာ အယံ ဗလကာယော မယာ ဝိဒ္ဓံသေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒသ ပါရမိယော အာဝဇ္ဇမာနော နိသီဒိ.

दहा हजार चक्रवाळांतील देवता महासत्त्वांची (बोधिसत्तांची) स्तुती करत उभ्या राहिल्या. देवराज शक्र आपला 'विजयुत्तर' नावाचा शंख फुंकत उभा राहिला. तो शंख एकशे वीस हात लांब होता असे म्हणतात. एकदा फुंकला की तो चार महिने वाजत राहून मग शांत होत असे. महाकाळ नागराज शंभरहून अधिक गाथांनी स्तुती करत उभा राहिला. महाब्रह्मा पांढरे छत्र धारण करून उभा राहिला. परंतु माराचे सैन्य बोधिमंडलाजवळ पोहोचताच, त्या देवतांपैकी एकही तिथे उभी राहू शकली नाही. ते आपापल्या ठिकाणाहून पळून गेले. काळ नावाचा नागराज जमिनीत बुडून पाचशे योजन खोल असलेल्या मंजेरिका नागलोकात गेला आणि दोन्ही हातांनी तोंड झाकून झोपून राहिला. शक्राने विजयुत्तर शंख पाठीवर टाकला आणि तो चक्रवाळाच्या सीमेवर जाऊन उभा राहिला. महाब्रह्मा पांढऱ्या छत्राचे टोक पकडून थेट ब्रह्मलोकात निघून गेला. एकही देव तिथे उभा राहण्यास समर्थ ठरला नाही. महापुरुष (बोधिसत्त) एकटेच बसून राहिले. मारानेही आपल्या सैन्याला सांगितले, “मित्रांनो, शुद्धोधनाचा पुत्र सिद्धार्थ याच्यासारखा दुसरा कोणताही पुरुष नाही. आपण त्याच्याशी समोरासमोर युद्ध करू शकणार नाही, आपण पाठीमागून हल्ला करू.” महापुरुषांनीही तिन्ही दिशांना पाहिले आणि सर्व देवता पळून गेल्यामुळे त्या दिशा रिकाम्या दिसल्या. पुन्हा उत्तर दिशेने माराचे सैन्य चालून येत असलेले पाहून त्यांनी विचार केला, “हा एवढा मोठा जनसमुदाय केवळ माझ्या एकावरच हल्ला करण्यासाठी मोठा प्रयत्न करत आहे. या ठिकाणी माझी आई, वडील, भाऊ किंवा इतर कोणताही नातेवाईक नाही. परंतु माझ्या या दहा पारमिताच दीर्घकाळापासून माझ्या मुलांसारख्या आणि कुटुंबियांसारख्या आहेत. म्हणून मी पारमितांनाच माझी ढाल बनवून आणि पारमितांच्या शस्त्रानेच प्रहार करून या सैन्याचा नाश केला पाहिजे.” असा दहा पारमितांचा विचार करत ते बसून राहिले.

အထ [Pg.53] မာရော ဒေဝပုတ္တော ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္ထံ ပလာပေဿာမီတိ ဝါတမဏ္ဍလံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တင်္ခဏညေယေဝ ပုရတ္ထိမာ ဒိဘေဒါ ဝါတာ သမုဋ္ဌဟိတွာ အဍ္ဎယောဇနဧကယောဇန ဒွိယောဇနတိယောဇနပ္ပမာဏာနိ ပဗ္ဗတကူဋာနိ ပဒါလေတွာ ဝနဂစ္ဆရုက္ခာဒီနိ ဥဒ္ဓံ မူလာနိ ကတွာ သာမန္တာ ဂါမနိဂမေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကာတုံ သမတ္ထာပိ မဟာပုရိသဿ ပုညတေဇေန မဟာနုဘာဝေန ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ စီဝရကဏ္ဏမတ္တမ္ပိ စာလေတုံ နာသက္ခိံသု. တတော ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ မာရေဿာမာတိ မဟာဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တဿာနုဘာဝေန ဥပရူပရိ သတပဋလသဟဿပဋလာဒိဘေဒါ ဝဠာဟကာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဝဿိံသု. ဝုဋ္ဌိဓာရာဝေဂေန ပထဝီ ဘိန္နာ အဟောသိ. ဝနရုက္ခာဒီနံ ဥပရိဘာဂေန မဟာမေဃော အာဂန္တွာ မဟာ သတ္တဿ စီဝရေ ဥဿာဝဗိန္ဒုဂ္ဂဟဏမတ္တမ္ပိ တေမေတုံ နာသက္ခိ. တတော ပါသာဏဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. မဟန္တာနိ ပဗ္ဗတကူဋာနိ ဓူမာယန္တာနိ ပဇ္ဇလန္တာနိ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗမာလာဂုဠဘာဝံ အာပဇ္ဇိံသု. တတော ပဟရဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. ဧကတောဓာရာ ဥဘတောဓာရာ အသိသတ္တိခုရပ္ပာဒယော ဓူမာယန္တာ ပဇ္ဇလန္တာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ အဟေသုံ. တတော အင်္ဂါရဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. ကိံသုကဝဏ္ဏာ အင်္ဂါရာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗ ပုပ္ဖာနိ ဟုတွာ ဝိကိရိံသု. တတော ကုက္ကုဠဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. အစ္စုဏှော အဂ္ဂိဝဏ္ဏော ကုက္ကုဠော အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗစန္ဒနစုဏ္ဏံ ဟုတွာ နိပတတိ. တတော ဝါဠုကဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. အတိသုခုမဝါဠိကာ ဓူမာယန္တာ ပဇ္ဇလန္တာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ဟုတွာ နိပတိံသု. တတော ကလလဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တံ ကလလဝဿံ ဓူမာယန္တံ ပဇ္ဇလန္တံ အာကာသေ နာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗဝိလေပနံ ဟုတွာ ပတတိ. တတော ဣမိနာ ဘိံသေတွာ သိဒ္ဓတ္ထံ ပလာပေဿာမီတိ အန္ဓကာရံ [Pg.54] သမုဋ္ဌာပေသိ. တံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ အန္ဓကာရံ ဝိယ မဟာတမံ ဟုတွာ ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ သူရိယပ္ပဘာ ဝိဟတံ ဝိယ အန္တရဓာယတိ.

त्यानंतर, मार देवपुत्राने 'यानेच मी सिद्धार्थला पळवून लावीन' असा विचार करून प्रचंड वादळ (चक्रवात) निर्माण केले. त्याच क्षणी पूर्वेकडून आणि इतर दिशांनी वादळी वारे सुटले. अर्धा योजन, एक योजन, दोन योजन आणि तीन योजन आकाराची पर्वतशिखरे मोडून-तोडून, जंगलातील झाडे-झुडपे मुळासकट उपटून टाकून, सभोवतालची गावे आणि नगरे चूर्णविचूर्ण करण्यास समर्थ असलेले ते वारे महापुरुषाच्या (बोधिसत्त्वाच्या) पुण्यतेजाने आणि महान प्रभावाने बोधिसत्त्वाजवळ पोहोचून त्यांच्या चीवराचा कोपरासुद्धा हलवू शकले नाहीत. त्यानंतर, 'पाण्यात बुडवून मारीन' असा विचार करून त्याने महावृष्टी सुरू केली. त्याच्या प्रभावाने एकावर एक शेकडो आणि हजारो थरांचे ढग दाटून आले आणि बरसू लागले. पावसाच्या धारांच्या वेगाने पृथ्वी दुभंगली. वनवृक्षांच्या वरून आलेल्या त्या महामेघाला महासत्त्वाच्या चीवरावर दवबिंदूएवढाही ओलावा निर्माण करता आला नाही. त्यानंतर त्याने पाषाणवृष्टी सुरू केली. धूर निघणारी आणि पेटलेली मोठी पर्वतशिखरे आकाशातून येऊन बोधिसत्त्वाच्या चरणांशी दिव्य पुष्पगुच्छांच्या रूपात पडली. त्यानंतर त्याने शस्त्रवृष्टी सुरू केली. एकधारी, दुधारी तलवारी, भाले, बाण इत्यादी शस्त्रे धूर सोडत आणि पेटत आकाशातून आली आणि बोधिसत्त्वाजवळ पोहोचून दिव्य फुले बनली. त्यानंतर त्याने निखाऱ्यांची वृष्टी सुरू केली. किंशुक (पळसाच्या) फुलांसारखे लालभडक निखारे आकाशातून आले आणि बोधिसत्त्वाच्या चरणांशी दिव्य फुले बनून विखुरले गेले. त्यानंतर त्याने उष्ण राख-कोळशाची वृष्टी सुरू केली. अतिशय उष्ण, अग्नीसारखी लाल राख आकाशातून आली आणि बोधिसत्त्वाच्या चरणांशी दिव्य चंदनाची भुकटी बनून पडली. त्यानंतर त्याने वाळूची वृष्टी सुरू केली. अतिशय बारीक वाळू धूर सोडत आणि पेटत आकाशातून आली आणि बोधिसत्त्वाच्या चरणांशी दिव्य फुले बनून पडली. त्यानंतर त्याने चिखलाची वृष्टी सुरू केली. तो धूर निघणारा आणि पेटलेला चिखल आकाशातून येऊन बोधिसत्त्वाच्या चरणांशी दिव्य सुगंधी लेप बनून पडला. त्यानंतर 'याने घाबरवून मी सिद्धार्थला पळवून लावीन' असा विचार करून त्याने अंधकार निर्माण केला. तो चार अंगांनी युक्त (अतिशय दाट) अंधकार महातमासारखा पसरला, परंतु बोधिसत्त्वाजवळ पोहोचताच सूर्यप्रकाशाने नष्ट व्हावा तसा नाहीसा झाला.

ဧဝံ မာရော ဣမာဟိ နဝဟိ ဝါတဝဿပါသာဏပဟရအင်္ဂါရ ကုက္ကုဠဝါဠုက ကလလအန္ဓကာရဝုဋ္ဌီဟိ ဗောဓိသတ္တံ ပလာပေတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘ကိံ ဘဏေ တိဋ္ဌထ ဣမံ သိဒ္ဓတ္ထကုမာရံ ဂဏှထ ဟနထ ပလာပေထာ’’တိ ပရိသံ အာဏာပေတွာ သယမ္ပိ ဂိရိမေခလဿ ဟတ္ထိနော ခန္ဓေ နိသိန္နော စက္ကာဝုဓံ အာဒါယ ဗောဓိသတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ ဥဋ္ဌာဟိ ဧတသ္မာ ပလ္လင်္ကာ, နာယံ တုမှာကံ ပါပုဏာတိ, မယှံဧဝ ပါပုဏာတီ’’တိ အာဟ. မဟာသတ္တော တဿ ဝစနံ သုတွာ အဝေါစ ‘‘မာရ နေဝ တယာ ဒသပါရမိယော ပူရိတာ, န ဥပပါရမိယော န ပရမတ္ထ ပါရမိယော နာပိ ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂါ ပရိစ္စတ္တာ န ဉာတတ္ထစရိယာ န လောကတ္ထစရိယာ န ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာ ပူရိတာ, သဗ္ဗာ တာ မယာယေဝ ပူရိတာ, တသ္မာ နာယံ ပလ္လင်္ကော တုယှံ ပါပုဏာတိ, မယှမေဝ ပါပုဏာတီ’’တိ. မာရော ကုဒ္ဓေါ ကောဓဝေဂံ အသဟန္တော မဟာပုရိသဿ စက္ကာဝုဓံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တံ တဿ ဒသပါရမိယော အာဝဇ္ဇန္တဿ ဥပရိဘာဂေ မာလာဝိတာနံ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. တံ ကိရ ခုရစက္ကာဝုဓံ အညဒါ တေန ကုဒ္ဓေန ဝိဿဋ္ဌံ ဧကဃနပါသာဏ ထမ္ဘေ ဝံသကဠီရေ ဝိယ ဆိန္ဒန္တံ ဂစ္ဆတိ. ဣဒါနိ ပန တသ္မိံ မာလာဝိတာနံ ဟုတွာ ဌိတေ အဝသေသာ မာရပရိသာ ဣဒါနိ ပလ္လင်္ကတော ဝုဋ္ဌာယ ပလာယိဿတီတိ မဟန္တမဟန္တာနိ သေလကူဋာနိ ဝိဿဇ္ဇေသုံ. တာနိပိ မဟာပုရိသဿ ပါရမိယော အာဝဇ္ဇန္တဿ မာလာဂုဠဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ ဘူမိယံ ပတိံသု.

अशा प्रकारे मार या नऊ प्रकारच्या वादळ, पाऊस, पाषाण, शस्त्र, निखारे, राख, वाळू, चिखल आणि अंधकाराच्या वृष्टीने बोधिसत्त्वाला पळवून लावण्यास असमर्थ ठरला. तेव्हा तो आपल्या सैन्याला आज्ञा देता झाला, 'अरे, उभे काय राहिले आहात? या सिद्धार्थ कुमाराला पकडा, मारा आणि पळवून लावा!' आणि स्वतःही गिरिमेखल नावाच्या हत्तीच्या पाठीवर बसून, चक्रायुध हातात घेऊन बोधिसत्त्वाजवळ गेला आणि म्हणाला, 'सिद्धार्था, या आसनावरून (पल्लंकावरून) उठ! हे आसन तुला शोभत नाही, हे केवळ माझ्याच योग्यतेचे आहे.' महासत्त्व त्याचे बोलणे ऐकून म्हणाले, 'हे मारा, तू दहा पारमिता पूर्ण केल्या नाहीत, उपपारमिता किंवा परमार्थ पारमिताही पूर्ण केल्या नाहीत; तसेच पाच महापरित्यागही केले नाहीत; ना तू ज्ञाती कल्याण चर्या (ज्ञातत्थचर्या), ना लोक कल्याण चर्या (लोकतत्थचर्या), ना बुद्धत्व चर्या (बुद्धत्थचर्या) पूर्ण केली आहेस. मी या सर्व गोष्टी पूर्ण केल्या आहेत. म्हणूनच हे आसन तुझ्या योग्यतेचे नाही, तर केवळ माझ्याच योग्यतेचे आहे.' मार अत्यंत क्रोधाविष्ट झाला आणि क्रोधाचा वेग सहन न झाल्याने त्याने महापुरुषावर आपले चक्रायुध फेकले. परंतु, बोधिसत्त्व आपल्या दहा पारमितांचे स्मरण करत असताना, ते चक्रायुध त्यांच्या डोक्यावर फुलांच्या चांदव्यासारखे होऊन राहिले. असे म्हटले जाते की, ते तीक्ष्ण चक्रायुध जेव्हा इतर वेळी क्रोधाने फेकले जात असे, तेव्हा ते अखंड पाषाणाचे खांबही बांबूच्या कोंबासारखे कापून टाकत असे. परंतु आता ते चक्रायुध फुलांचा चांदवा बनून राहिलेले पाहून, 'आता हा आसनावरून उठून पळून जाईल' असे वाटून उरलेल्या मार-सैन्याने मोठेमोठे पर्वतांचे सुळके फेकले. परंतु महापुरुषाने आपल्या पारमितांचे स्मरण केल्यामुळे ते पर्वतांचे सुळकेही फुलांचे चेंडू बनून जमिनीवर पडले.

ဒေဝတာ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတာ ဂီဝံ ပသာရေတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ‘‘နဋ္ဌော ဝတ ဘော သိဒ္ဓတ္ထကုမာရဿ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တော အတ္တဘာဝေါ, ကိံ နု ခေါ ကရိဿတီ’’တိ ဩလောကေန္တိ. တတော [Pg.55] မဟာပုရိသော ပူရိတပါရမီနံ ဗောဓိသတ္တာနံ အဘိ သမ္ဗုဇ္ဈနဒိဝသေ ပတ္တပလ္လင်္ကော မယှံဝ ပါပုဏာတီတိ ဝတွာ ဌိတံ မာရံ အာဟ ‘‘မာရ တုယှံ ဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ ကော သက္ခီ’’တိ. မာရော ‘‘ဧတ္တကာ ဇနာ သက္ခိနော’’တိ မာရ ဗလာဘိမုခံ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. တသ္မိံ ခဏေ မာရပရိသာယ ‘‘အဟံ သက္ခီ အဟံ သက္ခီ’’တိ ပဝတ္တသဒ္ဒေါ ပထဝီဥန္ဒြိယသဒ္ဒသဒိသော အဟောသိ. အထ ခေါ မာရော မဟာပုရိသံ အာဟ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ တုယှံ ဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ ကော သက္ခီ’’တိ. မဟာပုရိသော ‘‘တုယှံ တာဝ ဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ သစေတနာ သက္ခိနော. မယှံ ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ သစေတနော ကောစိ သက္ခီ နာမ နတ္ထိ. တိဋ္ဌတု တာဝ မေ အဝသေသတ္တဘာဝေသု ဒိန္နဒါနံ, ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ပန ဌတွာ မယှံ သတ္တသတ္တက မဟာဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ အစေတနာပိ ဃနမဟာပထဝီ သက္ခီ’’တိ စီဝရဂဗ္ဘန္တရတော ဒက္ခိဏဟတ္ထံ နီဟရိတွာ ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ မယှံ သတ္တသတ္တကမဟာဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ တွံ သက္ခိ န သက္ခီတိ မဟာပထဝိယာဘိမုခံ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. မဟာ ပထဝီ ‘‘အဟံ တေ ဒါနဿ သက္ခီ’’တိ ဝိရဝသဟဿေန ဝိရဝသတသဟဿေန မာရဗလံ အဝတ္ထရမာနာ ဝိယ ဥန္နဒိ.

चक्रवाळाच्या कडेवर उभे असलेले देव आपली मान पुढे करून आणि डोके वर करून, 'अरेरे! सिद्धार्थ कुमाराचे हे अत्यंत सुंदर रूप नष्ट होणार की काय, आता ते काय बरे करतील?' असे म्हणून पाहू लागले. त्यानंतर महापुरुष, 'पारमिता पूर्ण केलेल्या बोधिसत्त्वांना संबोधी प्राप्तीच्या दिवशी मिळणारे हे आसन केवळ माझ्याच योग्यतेचे आहे' असे म्हणून समोर उभ्या असलेल्या माराला म्हणाले, 'हे मारा, तू दान दिले असल्याचा पुरावा काय? तुझा साक्षीदार कोण?' माराने 'हे सर्व लोक माझे साक्षीदार आहेत' असे म्हणत आपल्या सैन्याकडे हात दाखवला. त्याच क्षणी मार-सैन्याने 'मी साक्षी आहे, मी साक्षी आहे' असा केलेला प्रचंड आवाज पृथ्वी दुभंगल्यासारखा वाटला. त्यानंतर माराने महापुरुषाला विचारले, 'सिद्धार्था, तू दान दिले असल्याचा तुझा साक्षीदार कोण?' महापुरुष म्हणाले, 'तुझ्या दानाचे साक्षीदार सचेतन आहेत. परंतु, माझ्यासाठी या ठिकाणी साक्षीदार असणारा असा कोणताही सचेतन प्राणी नाही. माझ्या इतर जन्मांमधील दानाचे राहू दे, पण वेस्सन्तर जन्मात असताना मी दिलेल्या सत्तसत्तक महादानाची (सातशे महादानांची) साक्षीदार ही अचेतन असलेली विशाल पृथ्वी आहे.' असे म्हणून त्यांनी आपल्या चीवरामधून उजवा हात बाहेर काढला आणि 'वेस्सन्तर जन्मात मी दिलेल्या सत्तसत्तक महादानाची तू साक्षी आहेस की नाही?' असे विचारत पृथ्वीच्या दिशेने आपला हात दाखवला. तेव्हा ती विशाल पृथ्वी 'मी तुझ्या दानाची साक्षी आहे' असे हजारो आणि लाखो वेळा गर्जना करत, मार-सैन्याला दडपून टाकल्यासारखी प्रचंड गर्जनेने निनादली.

တတော မဟာပုရိသေ ဒိန္နံ တေ သိဒ္ဓတ္ထ မဟာဒါနံ ဥတ္တမ ဒါနန္တိ ဝေဿန္တရဒါနံ သမ္မသန္တေ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကော ဂိရိမေခလော ဟတ္ထီ ဇာဏုကေဟိ ပတိဋ္ဌာသိ. မာရပရိသာ ဒိသာဝိဒိသာ ပလာယိံသု. ဒွေ ဧကမဂ္ဂေန ဂတာ နာမ နတ္ထိ. သီသာဘရဏာနိ စေဝ ဝတ္ထာဘရဏာနိ စ ပဟာယ သမ္မုခ သမ္မုခဋ္ဌာနေ ဒိသာဝိဒိသာဟိယေဝ ပလာယိံသု. တတော ဒေဝသံဃော ပလာယမာနံ မာရဗလံ ဒိသွာ မာရဿ ပရာဇယော ဇာတော. သိဒ္ဓတ္ထကုမာရဿ ဇယော. ဇယပူဇံ ကရိဿာမာတိ နာဂါ နာဂါနံ, သုပဏ္ဏာ သုပဏ္ဏာနံ, ဒေဝတာ ဒေဝတာနံ, ဗြဟ္မာနော ဗြဟ္မာနံ ပေသေတွာ ဂန္ဓမာလာဒိ ဟတ္ထာ မဟာပုရိသဿ သန္တိကံ ဗောဓိပလ္လင်္ကံ အာဂမံသု. ဧဝံ ဂတေသု စ ပနေတေသု –

त्यानंतर महापुरुषाने (बोधिसत्त्वाने) 'हे सिद्धार्थ, तू दिलेले ते महादान, उत्तम दान आहे' अशा प्रकारे वेस्सन्तर दानाचे स्मरण केले असता, दीडशे योजन शरीराचा गिरिमेखल हत्ती गुडघ्यांवर टेकून बसला. माराचे सैन्य दिशा-उपदिशांना पळून गेले. दोन जण एकाच मार्गाने गेले असे घडले नाही. डोक्यावरील अलंकार आणि वस्त्र-अलंकार टाकून देऊन, समोर दिसणाऱ्या मार्गाने ते दिशा-उपदिशांना पळून गेले. त्यानंतर देवसंघाने पळणारे मारसैन्य पाहून 'माराचा पराजय झाला, सिद्धार्थ कुमाराचा विजय झाला' असे म्हटले. 'आम्ही विजयपूजा करू' असे म्हणून नागांनी नागांना, सुपर्णांनी सुपर्णांना, देवतांनी देवतांना आणि ब्रह्मांनी ब्रह्मांना पाठवून, हातात गंध-पुष्पमाला इत्यादी घेऊन ते महापुरुषाच्या जवळ बोधिपल्लंगाकडे आले. आणि अशा प्रकारे ते सर्व तेथे गेले असता –

‘‘ဇယော [Pg.56] ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ,မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသိသုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ,ဇယံ တဒါ နာဂဂဏာ မဟေသိနော.

“हा श्रीमान (तेजस्वी) बुद्धांचाच विजय आहे आणि पापी माराचा पराजय आहे; असे बोधिमंडळावर आनंदित होऊन, तेव्हा नागगणांनी त्या महर्षींच्या (बुद्धांच्या) विजयाची घोषणा केली.

ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ,မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသိသုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ,ဇယံ တဒါ သုပဏ္ဏသံဃာ မဟေသိနော.

“हा श्रीमान बुद्धांचाच विजय आहे आणि पापी माराचा पराजय आहे; असे बोधिमंडळावर आनंदित होऊन, तेव्हा सुपर्णसंघांनी (गरुडसंघांनी) त्या महर्षींच्या विजयाची घोषणा केली.

ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ,မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသိသုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ,ဇယံ တဒါ ဒေဝဂဏာ မဟေသိနော.

“हा श्रीमान बुद्धांचाच विजय आहे आणि पापी माराचा पराजय आहे; असे बोधिमंडळावर आनंदित होऊन, तेव्हा देवगणांनी त्या महर्षींच्या विजयाची घोषणा केली.

ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ,မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသိသုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ,ဇယံ တဒါ ဗြဟ္မဂဏာပိ တာဒိနော’’တိ.

“हा श्रीमान बुद्धांचाच विजय आहे आणि पापी माराचा पराजय आहे; असे बोधिमंडळावर आनंदित होऊन, तेव्हा ब्रह्मगणांनी देखील त्या तादी (समभावी) बुद्धांच्या विजयाची घोषणा केली.”

အဝသေသေသု ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု ဒေဝတာ မာလာဂန္ဓဝိလေပနေဟိ စ ပူဇယမာနာ နာနပ္ပကာရ ထုတိယော စ ဝဒမာနာ အဋ္ဌံသု. ဧဝံ အနတ္ထင်္ဂတေယေဝ သူရိယေ မဟာပုရိသော မာရဗလံ ဝိဓမေတွာ စီဝရူပရိ ပတ မာနေဟိ ဗောဓိရုက္ခင်္ကုရေဟိ ရတ္တပဝါဠပလ္လဝေဟိ ဝိယ ပူဇယမာနော ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေသိ. အထဿ ဒွါဒသပဒိကံ ပစ္စယာ ကာရံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန အနုလောမတော ပဋိလောမတော သမ္မသန္တဿ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ဒွါဒသက္ခတ္တုံ သမ္ပကမ္ပိ. မဟာပုရိသေန ပန ဒသသဟဿိ လောကဓာတုံ ဥန္နာဒေတွာ အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယံ သဗ္ဗညုတ ဉာဏံ [Pg.57] ပဋိဝိဇ္ဈီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဓ ပန ဝုတ္တာဝသေသံ တာသု စ ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ.

उर्वरित दहा हजार चक्रवाळांमधील देवता पुष्पमाला, गंध आणि विलेपनाने पूजा करत आणि विविध प्रकारच्या स्तुती गात उभ्या राहिल्या. अशा प्रकारे सूर्य मावळण्यापूर्वीच महापुरुषाने मारसैन्याचा विध्वंस केला. त्यांच्या चीवरावर पडणाऱ्या बोधिवृक्षाच्या अंकुरांनी आणि लाल प्रवाळासारख्या पालवीने जणू पूजिले जात असताना, त्यांनी रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात 'पुब्बेनिवासानुरस्सति ज्ञान' (पूर्वजन्मांचे स्मरण करण्याचे ज्ञान) प्राप्त केले, मध्यम प्रहरात 'दिव्यचक्षू' विशुद्ध केले, आणि अंतिम प्रहरात 'पटिच्चसमुत्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद) ज्ञानामध्ये प्रवेश केला. त्यानंतर, त्यांनी बारा पदांच्या 'पच्चयाकार' (प्रतीत्यसमुत्पाद) चे संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) च्या रूपाने अनुलोम आणि प्रतिलोम पद्धतीने मनन केले असता, दहा हजार लोकधातू पाण्यापर्यंतच्या मर्यादेसह बारा वेळा कंपित झाले. महापुरुषाने दहा हजार लोकधातूंना गुंजायमान करत अरुणोदयाच्या वेळी 'सब्बञ्ञुता ज्ञान' (सर्वज्ञता ज्ञान) प्राप्त केले, असे म्हटले आहे. येथे जे काही सांगायचे उरले आहे, ते त्या (इतर ग्रंथांमध्ये) पाहून ग्रहण करावे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ဥပေတပုညော သမ္ပန္န ဒါနာဒိပါရမီပုညဝါ ဒါနာဒိပါရမီပုညေန သမ္ပန္နော ဝါ, ယော သုဂတော ဝရဗောဓိမူလေ ဥတ္တမဿ ဗောဓိရုက္ခဿ သမီပေ, သသေနမာရံ သေနာယ သဟ ပဝတ္တံ မာရရာဇံ, ဇိနိတွာ ပါရမီပုညတေဇေန ဝိဇယိတွာ, အရုဏောဒယမှိ ဝိသာခပုဏ္ဏမိယံ အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယံ, ဗောဓိံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏ သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတံ ဗောဓိံ, အဗောဇ္ဈိ ပဋိဝိဇ္ဈိ အဓိဂမိ ဝါ, မာရဇိနံ ပဉ္စမာရာနံ ဝိဇိတာဝိံ, အဘင်္ဂံ သသေနမာရော ယော ကောစိ ဝါ ဘိန္ဒိတုံ အသမတ္ထံ တံ သုဂတံ အဟံ နမာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे: 'उपेतुपुञ्ञो' म्हणजे दान इत्यादी पारमितांच्या पुण्याने संपन्न असलेला; जो सुगत उत्तम बोधिवृक्षाच्या समीप, सैन्यासह आलेल्या मारराजाला आपल्या पारमितांच्या पुण्याच्या तेजाने पराभूत करून, वैशाख पौर्णिमेच्या अरुणोदयाच्या वेळी, अर्हत् मार्गज्ञान आणि सर्वज्ञता ज्ञान रूपी 'बोधी' प्राप्त करता झाला; पाच मारांवर विजय मिळवणाऱ्या आणि ज्याला सैन्यासह मार किंवा इतर कोणीही भंग करण्यास असमर्थ आहे, अशा अभंग सुगतांना मी नमन करतो.

ဆဋ္ဌမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

सहाव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

၇.

७.

ရာဂါဒိ ဆေဒါမလဉာဏခဂ္ဂံ,သတီသမညာဖလကာဘိဂါဟံ;

သီလောဃလင်္ကာရဝိဘူသိတံ တံ,နမာမိဘိညာဝရမိဒ္ဓုပေတံ.

राग इत्यादी क्लेशांचा छेद करणाऱ्या निर्मळ ज्ञानरूपी तलवारीला धारण करणाऱ्या, स्मृती (सती) रूपी ढालीला घट्ट पकडणाऱ्या, शीलरूपी अलंकारांच्या समूहाने विभूषित असलेल्या आणि श्रेष्ठ अभिज्ञा व ऋद्धींनी युक्त असलेल्या त्या (बुद्धांना) मी नमन करतो.

၇. ဧဝံ ဆဋ္ဌမဂါထာယ သုဂတံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ အရဟတ္တ မဂ္ဂဉာဏာဒီဟိ စတူဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ရာဂါဒိတျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန ဣန္ဒဝဇိရ ဥပေန္ဒဝဇိရ ဂါထာဒွယဿ လက္ခဏဿ မိဿကတ္တာ ဧကာဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ ဥပဇာတိဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘အနန္တရောဒီရိတလက္ခဏာ စေ, ပါဒါဝိမိဿာ ဥပဇာတိယော တာ’’တိ. တဿတ္ထော. ယဿာ ဝုတ္တိယာ အနန္တရော ဒီရိတလက္ခဏာ အနန္တရေ ဥဒီရိတံ ဝုတ္တံ ဣန္ဒဝဇိရောပေန္ဒ ဝဇိရဂါထာနံ လက္ခဏဝန္တာ ပါဒါ ဝိမိဿာ သံသဋ္ဌာ စေ ဘဝန္တိ, တာ ဝုတ္တိယော ဥပဇာတိယော နာမာတိ.

७. अशा प्रकारे सहाव्या गाथेने सुगतांना वंदन करून, आता अर्हत् मार्गज्ञान इत्यादी चार गुणांनी स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'रागादि' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा इंद्रवज्रा आणि उपेंद्रवज्रा या दोन्ही गाथांच्या लक्षणांच्या मिश्रणामुळे अकरा अक्षरांनी युक्त असलेली 'उपजाती' गाथा आहे असे समजावे. कारण 'वृत्तोदय' ग्रंथात म्हटले आहे: 'अनन्तरोदीरितलक्षणा चे, पादाविमिश्रा उपजातियो ता'. त्याचा अर्थ असा की, ज्या वृत्तामध्ये आधी सांगितलेली लक्षणे असलेल्या इंद्रवज्रा आणि उपेंद्रवज्रा गाथांचे चरण मिश्रित असतात, त्या वृत्तांना 'उपजाती' असे म्हणतात.

တတ္ထ [Pg.58] ရာဂါဒိဆေဒါမလ ဉာဏခဂ္ဂန္တိ ဧတ္ထ ရာဂအာဒိဆေဒ အမလဉာဏခဂ္ဂန္တိပဒစ္ဆေဒေါ. ရာဂါဒိကိလေသံ ဆိန္ဒန္တံ မလဝိရ ဟိတံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ အသိဝန္တန္တိ အတ္ထော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော. ရူပါဒီသု ရဉ္ဇတီတိ ရာဂေါ. ရန္ဇဓာတု ရာဂေ ဏ. ရာဂေါ အာဒိ ယေသန္တေတိ ရာဂါဒယော, ကိလေသာ. တေ ဆိန္ဒတီတိ ရာဂါဒိဆေဒံ, အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. အပါယံ မလတိ ဓာရေတီတိ မလံ, ရာဂါဒိ. အထ ဝါ မလတိ သံကိလိဿတိ ဧတေနာတိ မလံ. မလဓာတု သံကိလေသနေ အ. မလတော ဝိရဟိတံ အမလံ, ဉာဏံ. စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဇာနာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဉာဏံ, အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. ရာဂါဒိဆေဒဉ္စ အမလဉ္စ တံ ဉာဏဉ္စာတိ ရာဂါဒိဆေဒါမလဉာဏံ. ရုက္ခာဒိံ ခဂ္ဂတိ ဆိန္ဒတိ ဧတေနာတိ ဝါ ခဂ္ဂံ, ပကတိအသိ. ခဂ္ဂံ ဝိယာတိ ခဂ္ဂံ, ဉာဏံ. ရာဂါဒိဆေဒါမလဉာဏသင်္ခတံ ခဂ္ဂံ ယဿ သောတိ ရာဂါဒိဆေဒါမလဉာဏခဂ္ဂေါ, ဗုဒ္ဓေါ. ရာဂါဒိကိလေသံ ဆိန္ဒန္တေန မလဝိရ ဟိတေန အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏသင်္ခတေန အသိနာ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တံ.

तेथे 'रागादिछेदमलञाणखग्गं' यामध्ये 'राग-आदि-छेद-अमल-ञाण-खग्गं' असा पदच्छेद आहे. राग इत्यादी क्लेशांचा छेद करणारे, मलरहित आणि अर्हत् मार्गज्ञान रूपी तलवार धारण करणारे, असा याचा अर्थ आहे. त्याचा शब्दशः अर्थ असा आहे: रूप इत्यादींमध्ये जो आसक्त होतो तो 'राग' होय. 'रंज्' धातूला राग अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. राग आहे आदी ज्यांच्या, ते 'रागादी' म्हणजेच क्लेश होत. त्यांचा छेद करते ते 'रागादिच्छेद' म्हणजेच अर्हत् मार्गज्ञान होय. अपाय (दुर्गती) धारण करते ते 'मल' म्हणजेच राग इत्यादी होय. अथवा ज्याच्यामुळे मनुष्य संक्लिष्ट (मलिन) होतो ते 'मल' होय. 'मल्' धातूला संक्लेश अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. मलापासून विरहित ते 'अमल' ज्ञान होय. चार आर्यसत्यांना जे जाणते आणि त्यांचा साक्षात्कार करते ते 'ज्ञान' म्हणजेच अर्हत् मार्गज्ञान होय. जे रागादींचा छेद करणारे आणि मलरहित आहे, ते ज्ञान म्हणजेच 'रागादिछेदमलज्ञान' होय. ज्याच्याद्वारे वृक्ष इत्यादींचा छेद केला जातो ती 'खड्ग' (तलवार) होय, म्हणजेच सामान्य तलवार. तलवारीसारखे कार्य करते म्हणून ते 'खड्ग' म्हणजेच ज्ञान होय. रागादींचा छेद करणारे निर्मळ ज्ञानरूपी खड्ग ज्यांच्याकडे आहे, ते 'रागादिछेदमलज्ञानखड्ग' म्हणजेच बुद्ध होत. राग इत्यादी क्लेशांचा छेद करणाऱ्या, मलरहित, अग्र मार्गज्ञानरूपी तलवारीने युक्त असलेले, असा याचा अर्थ आहे. 'त्या' (बुद्धांना).

သတီသမညာ ဖလကာဘိဂါဟန္တိ ဧတ္ထ သတိသမညာဖလက အဘိဂါဟန္တိပဒစ္ဆေဒေါ. သမ္မာသတိနာမိကံ ဖလကံ ဒဠှဂါဟ ကန္တိ အတ္ထော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော. သရဏံ သတိ, သရတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဧတာယာတိ, သရတီတိ ဝါ သတိ. သရဓာတုတိ. အထ ဝါ ပမာဒံ သရတိ ဟိံသတီတိ သတိ, သမ္မာသတိ. သရဓာတု ဟိံသာယံတိ. သမ္မာ အာဇာနာတိ ဧတာယာတိ သမညာ, သတိဣတိ သမညာ သတိသမညာ, အသိအာဒိသတ္ထံ ဖလတိ နိဝါရေတီတိ ဖလကံ, ခေဋကံ. ဖလဓာတု နိဝါရဏေ ဏွု. သတိသမညံ ဖလကံ အဘိဒဠှံ ဂဏှတီတိ သတိသမညာဖလ ကာဘိဂါဟော, ဗုဒ္ဓေါ လဗ္ဘတိ. ယထာ ဟိ သေနာယ ဖလကံ အသိအာဒိသတ္ထံ ရက္ခတိ, ဧဝံ သတိသံဝရော စက္ခာဒိ ဒွါရေသု ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ပဝိသိတုံ အဒတွာ ရက္ခတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ သတိဓမ္မော သဗ္ဗာကုသလာနံ ရက္ခကတ္တာ သဗ္ဗကုသလ ဓမ္မာနံ ဥပကာရတ္တာ သဗ္ဗတ္ထာနံ သာဓကတ္တာ စ သတိဖလကံ ဒဠှံ [Pg.59] ဂဏှတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေ တေ အပ္ပမာဒမူလကာ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ, အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ စ. ‘‘သတိံ ခွာဟံ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ စ.

'सतीसमञ्ञा फलकाभिगाहं' यामध्ये 'सतीसमञ्ञाफलक' आणि 'अभिगाहं' असा पदच्छेद आहे. सम्यक्-स्मृती (सम्मासति) नावाचे फलक (ढाल) दृढपणे धारण करणे, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये शब्दाचा अर्थ असा आहे: जी स्मरण करते ती 'सती' (स्मृती) होय, किंवा जिच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्मांचे स्मरण केले जाते ती 'सती' होय. ही 'सर' धातूपासून बनली आहे. अथवा जी प्रमादाचा (बेसावधपणाचा) नाश करते (हिंसा करते) ती 'सती' म्हणजेच 'सम्मासति' (सम्यक्-स्मृती) होय. येथे 'सर' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. जिच्याद्वारे सम्यक् प्रकारे जाणले जाते ती 'समञ्ञा' (संज्ञा/नाव) होय. 'सती' हीच संज्ञा म्हणजे 'सतीसमञ्ञा' होय. जे तलवार इत्यादी शस्त्रांना अडवते (निवारण करते) ते 'फलक' (ढाल) होय. 'फल' धातू निवारण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागला आहे. 'सती' नावाचे फलक (ढाल) जे दृढपणे धारण करतात, ते 'सतीसमञ्ञाफलकाभिगाहो' म्हणजेच बुद्ध होत. ज्याप्रमाणे सैन्यात ढाल ही तलवार इत्यादी शस्त्रांपासून रक्षण करते, त्याचप्रमाणे 'सतीसंवर' (स्मृतीचा संयम) चक्षू (डोळे) इत्यादी इंद्रियांच्या द्वारांमध्ये रूप इत्यादी विषयांना प्रवेश करू न देता रक्षण करतो. म्हणूनच, भगवान हे सतीधर्माद्वारे सर्व अकुशल धर्मांपासून रक्षण करणारे, सर्व कुशल धर्मांचे उपकारक आणि सर्व अर्थांचे साधक असल्यामुळे, ते 'सती' रूपी ढाल दृढपणे धारण करतात, असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की: "भिक्खूहो, जे काही कुशल धर्म आहेत, ते सर्व अप्रमाद-मूलक (जागरूकता-मूलक) आहेत, अप्रमादामध्येच समाविष्ट होतात आणि अप्रमाद हाच त्या सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो." आणि "भिक्खूहो, मी सतीला (स्मृतीला) सर्व ठिकाणी उपकारक (सर्वार्थसाधक) मानतो."

သီလောဃလင်္ကာရဝိဘူသိတန္တိ သီလဩဃအလင်္ကာရ ဝိဘူ သိတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဝိသုဒ္ဓသီလာနံ သမူဟသင်္ခါတေန အလင်္ကာရေန ဝိဘူသိတန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သီလန္တိ လောကုတ္တရ သီလံ. တဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. တံ ပန စေတနာ သီလံ, စေတသိကံ သီလံ, သံဝရော သီလံ, အဝီတိက္ကမော သီလဉ္စာတိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ စေတနာ သီလံ နာမ ပါဏာတိပါတာ ဒီဟိ ဝါ ဝိရမန္တဿ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ဝါ ပူရေန္တဿ စေတနာ. စေတသိကသီလံ နာမ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမန္တဿ ဝိရတိ. သံဝရော သီလန္တိ ဧတ္ထ သံဝရော ပါတိမောက္ခသံဝရော, သတိ သံဝရော, ဉာဏသံဝရော, ခန္တိသံဝရော, ဝီရိယသံဝရော စာတိ ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ, သဗ္ဗမေတံ သံဝရော သီလံ နာမ. အဝီတိက္ကမော သီလံ နာမ သမာဒိန္နသီလဿ ကာယိကဝါစသိကော အနတိက္ကမောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘‘ကိံသီလန္တိစေတနာ သီလံ, စေတသိကံ သီလံ, သံဝရော သီလံ, အဝီတိက္ကမော သီလ’’န္တိ. ဣဓ ပန အဝီတိက္ကမော သီလံ နာဓိပ္ပေတံ. ကသ္မာ. ဘဂဝတော သမာဒိန္နသိက္ခာပဒဿ အဘာဝတော. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သိက္ခာပဒံ နာမ နတ္ထီတိ. ဩဃောတိ သမူဟော. ဩဃသဒ္ဒေါ ဟိ သမူဟဝါစကော. တေန ဝုတ္တံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ –

'सीलोघलङ्कारविभूसितं' (सीलोघ-अलङ्कार-विभूसितं) असा पदच्छेद आहे. विशुद्ध शीलांच्या समूहरूपी अलंकाराने सुशोभित, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये 'शील' म्हणजे लोकोत्तर शील होय. त्याचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. ते शील चेतना शील, चैतसिक शील, संवर शील आणि अव्यतिक्रम शील अशा चार प्रकारचे असते. त्यामध्ये 'चेतना शील' म्हणजे प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) अलिप्त राहणाऱ्या किंवा व्रत-नियमांचे पालन करणाऱ्याची चेतना होय. 'चैतसिक शील' म्हणजे प्राणातिपातादी अकुशल कर्मांपासून अलिप्त राहणाऱ्याची विरती (अलिप्तता) होय. 'संवर शील' यामध्ये संवर हा प्रातिमोक्ष-संवर, सती-संवर (स्मृती-संवर), ज्ञान-संवर, क्षंती-संवर (सहनशीलता) आणि वीर्य-संवर (प्रयत्न) अशा पाच प्रकारचा असतो; या सर्वांना 'संवर शील' असे म्हणतात. 'अव्यतिक्रम शील' म्हणजे स्वीकारलेल्या शीलांचे कायिक आणि वाचिक उल्लंघन न करणे होय. पटिसंभिदामग्ग मध्ये असे म्हटले आहे की: "शील काय आहे? चेतना शील, चैतसिक शील, संवर शील आणि अव्यतिक्रम शील." परंतु येथे 'अव्यतिक्रम शील' अभिप्रेत नाही. कारण काय? कारण भगवंतांनी स्वीकारलेले कोणतेही शिक्षापद (नियम) नसते. बुद्धांसाठी कोणतेही शिक्षापद नसते. 'ओघ' म्हणजे समूह होय. 'ओघ' हा शब्द समूहाचा वाचक आहे. म्हणूनच अभिधानप्पदीपिकामध्ये म्हटले आहे –

‘‘သမူဟော ဂဏသံဃာတာ, သမုဒါယော စ သဉ္စယော;

သန္ဒောဟော နိဝဟော ဩဃော, ဝိသရော နိကရော စယော’’တျာဒိ.

"समूह, गण, संघात, समुदाय, संचय, संदोह, निवह, ओघ, विसर, निकर, चय" इत्यादी (समूहाचे समानार्थी शब्द आहेत).

အဝဟနတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ အဝယဝံ ဧတ္ထာတိ ဩဃော, သမူဟော. အဝပုဗ္ဗဟနဓာတု ဂတိမှိ ဏော. အဝဿ ဩ, ဟနဿ ဃော. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာဋီကာယံ ပန ‘‘အဝယဝံ ကတွာ [Pg.60] ဗျာပိယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဩဃော’’တိ ဝုတ္တံ. သီလာနံ ဩဃော သမူဟော သီလောဃော. အလင်္ကာရောတိ ပိဠန္ဓနော. အလံ ဝိဘုသံ တံ သမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ကရောတိ အနေနာတိ အလင်္ကာရော, သီလံ. အလံသဒ္ဒူပပဒကရဓာတု ဏော. သီလောဃော ဧဝ အလင်္ကာရော သီလောဃာလင်္ကာရော, တေန ဝိဘူ သိယတီတိ သီလောဃလင်္ကာရဝိဘူသိတော, ဗုဒ္ဓေါ. တေန ပန အညေဟိ အသာဓာရဏေန လောကုတ္တရသီလာလင်္ကာရေန ဝိဘူသိတော. န စီဝရာဒိနာလင်္ကာရေနာတိ အတ္ထော. သီလာလင်္ကာရေန ဟိ သဒိသော အလင်္ကာရော နာမ နတ္ထိ. တံ သီလောဃလင်္ကာရဝိဘူသိတံ.

ज्यामध्ये अवयव वाहतात, जातात किंवा प्रवृत्त होतात तो 'ओघ' म्हणजेच समूह होय. 'अव' पूर्व 'हन्' धातू गतीच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. 'अव' चा 'ओ' आणि 'हन्' चा 'घो' होतो. अभिधानप्पदीपिका-टीकेमध्ये मात्र "अवयव बनवून जो व्यापतो किंवा जातो तो 'ओघ' होय" असे म्हटले आहे. शीलांचा ओघ (समूह) म्हणजे 'सीलोघ' होय. 'अलंकार' म्हणजे आभूषण होय. ज्याच्याद्वारे त्या व्यक्तीला सुशोभित केले जाते तो 'अलंकार' म्हणजेच शील होय. 'अलम्' उपपदासह 'कृ' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. शीलांचा समूह हाच अलंकार म्हणजे 'सीलोघालंकार' होय, त्याने जे सुशोभित आहेत ते 'सीलोघलङ्कारविभूसितो' म्हणजेच बुद्ध होत. ते इतरांपेक्षा वेगळ्या अशा असाधारण लोकोत्तर शीलरूपी अलंकाराने सुशोभित आहेत, चीवर इत्यादी बाह्य अलंकारांनी नव्हे, असा याचा अर्थ आहे. कारण शीलरूपी अलंकारासारखा दुसरा कोणताही अलंकार नाही. त्या 'सीलोघलङ्कारविभूसित' (बुद्धांना मी वंदन करतो).

နမာမိဘိညာဝရမိဒ္ဓုပေတန္တိ ဧတ္ထ နမာမိ အဘိညာဝရံ ဣဒ္ဓိ ဥပေတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. တတ္ထ နမာမီတိ ဝန္ဒာမိ. အဘိညာဝရမိဒ္ဓုပေတန္တိ အဘိညာသင်္ခါတာယ ဥတ္တမာယ ဣဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတန္တိ အတ္ထော. အဘိဝိသေသေန ဇာနာတီတိ အဘိညာ, ဆဗ္ဗိဓံ ဉာဏံ. တဉှိ ဣဒ္ဓိဝိဓဒိဗ္ဗသောတ ပရစိတ္တ ဝိဇာနန ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ စုတူပပါတ အာသဝက္ခယ ဉာဏဝသေန ဆဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏန္တိ ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီတိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ ဣဒ္ဓိဝိဓေ ဇာနန ဉာဏံ. ဒိဗ္ဗသောတဉာဏန္တိ ဒူရသန္တိကာဒိဘေဒသဒ္ဒါရမ္မဏာယ ဒိဗ္ဗသောတဓာတုယာ ဇာနနဉာဏံ. ပရစိတ္တဝိဇာနနဉာဏန္တိ ပရသတ္တာနံ စိတ္တပရိစ္ဆေဒဿ ဝိဇာနနဉာဏံ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာ နုဿတိဉာဏန္တိ အတ္တသန္တာနေ ဝုတ္ထဝသေန စေဝ ဂေါစရ နိဝါသဝသေန စ ပုဗ္ဗေ အတီတဘဝေသု ခန္ဓာဒီနံ အနုဿရဏ သတိယာ သမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ. စုတူပပါတဉာဏန္တိ သတ္တာနံ စုတိယဉ္စ ဥပပါတေ စ ဇာနနဉာဏံ. ဧတ္ထ စ အဋ္ဌကထာသု စုတူပပါတဉာဏဋ္ဌာနေ တဿ သာဓကတ္တာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. အာသဝက္ခယဉာဏန္တိ သစ္စပရိစ္ဆေဒဿ ဇာနနံ အရဟတ္တ မဂ္ဂဉာဏန္တိ. ဝရန္တိ ဥတ္တမံ. ဣဒ္ဓီတိ ဣဇ္ဈနံ သမိဇ္ဈနံ. ဣဇ္ဈတိ သမိဇ္ဈတီတိ ဝါ ဣဒ္ဓိ. ဣဓဓာတုတိ. အဘိညာသင်္ခါတာယ ဝရာယ [Pg.61] ဣဒ္ဓိယာ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတောတိ အဘိညာဝရမိဒ္ဓုပေတော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ အဘိညာဝရမိဒ္ဓုပေတံ. တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

'नमामिभिञ्ञावरमिद्धुपेतिं' यामध्ये 'नमामि', 'अभिञ्ञावरं', 'इद्धि' आणि 'उपेतिं' असा पदच्छेद आहे. त्यामध्ये 'नमामि' म्हणजे मी वंदन करतो. 'अभिञ्ञावरमिद्धुपेतिं' म्हणजे अभिज्ञा (अभिञ्ञा) नावाच्या उत्तम ऋद्धीने (इद्धि) युक्त असलेले, असा याचा अर्थ आहे. विशेष रूपाने जाणते ती 'अभिज्ञा' होय, जी सहा प्रकारची ज्ञाने आहेत. ती सहा ज्ञाने म्हणजे: ऋद्धिविध ज्ञान (इद्धिविध), दिव्यश्रोत ज्ञान (दिब्बसोत), परचित्तविजानन ज्ञान, पूर्वेनिवासानुस्मृती ज्ञान (पुब्बेनिवासानुस्सति), च्युत्युत्पाद ज्ञान (चुतूपपात) आणि आसवक्खय (आस्रवक्षय) ज्ञान होय. त्यामध्ये 'ऋद्धिविध ज्ञान' म्हणजे एक असूनही अनेक होणे इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या ऋद्धींचे ज्ञान होय. 'दिव्यश्रोत ज्ञान' म्हणजे दूर किंवा जवळ असलेल्या विविध शब्दांचे ग्रहण करणाऱ्या दिव्यश्रोत धातूचे ज्ञान होय. 'परचित्तविजानन ज्ञान' म्हणजे इतर प्राण्यांच्या चित्ताच्या अवस्थांचे जाणणारे ज्ञान होय. 'पूर्वेनिवासानुस्मृती ज्ञान' म्हणजे स्वतःच्या संतानामध्ये राहिलेल्या किंवा गोचर निवासाच्या स्वरूपात पूर्वीच्या भूतकाळातील जन्मांमधील स्कंध इत्यादींचे स्मरण करणाऱ्या स्मृतीशी युक्त असलेले ज्ञान होय. 'च्युत्युत्पाद ज्ञान' म्हणजे प्राण्यांच्या मृत्यूचे (च्युती) आणि जन्माचे (उत्पाद) ज्ञान होय. आणि येथे अट्ठकथांमध्ये (अट्टकथा) च्युत्युत्पाद ज्ञानाच्या जागी त्याचे साधक असल्यामुळे 'दिव्यचक्षू ज्ञान' (दिब्बचक्खुञाण) असे म्हटले आहे. 'आसवक्खय ज्ञान' म्हणजे सत्याचे आकलन करणारे अर्हत्-मार्ग ज्ञान होय. 'वर' म्हणजे उत्तम. 'ऋद्धी' (इद्धि) म्हणजे समृद्धी किंवा यश मिळणे. जे समृद्ध होते किंवा यशस्वी होते ती ऋद्धी होय. ही 'इध्' धातूपासून बनली आहे. अभिज्ञा नावाच्या श्रेष्ठ ऋद्धीने जे युक्त, समृद्ध आणि समन्वागत आहेत, ते 'अभिञ्ञावरमिद्धुपेतो' म्हणजेच बुद्ध होत. त्या 'अभिञ्ञावरमिद्धुपेतिं' (बुद्धांना) मी वंदन करतो, असा याचा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ရာဂါဒိဆေဒါမလဉာဏ ခဂ္ဂံ ရာဂါဒိကိလေသံ ဆိန္ဒန္တံ မလဝိရဟိတံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏ သင်္ခါတံ အသိဝန္တံ, သတီသမညာဖလကာဘိဂါဟံ သမ္မာ သတိနာမိကံ ဖလကံ ဒဠှဂဟဏံ, သီလောဃလင်္ကာရဝိဘူသိတံ သီလာနံ သမူဟသင်္ခါတေန အလင်္ကာရေန ဝိဘူသိတံ, အဘိညာ ဝရမိဒ္ဓုပေတံ အဘိညာသင်္ခါတာယ ဝရာယ ဥတ္တမာယ ဣဒ္ဓိယာ ဥပေတံ သမုပေတံ သမန္နာဂတံ တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ နမာမီတိ.

येथे संक्षिप्त संबंध (योजना) असा आहे: राग इत्यादी क्लेशांचा छेद करणाऱ्या, मलरहित अर्हत्-मार्ग ज्ञानाच्या तलवारीने युक्त असलेल्या, सम्यक्-स्मृती नावाचे फलक (ढाल) दृढपणे धारण करणाऱ्या, शीलांच्या समूहरूपी अलंकाराने सुशोभित असलेल्या, आणि अभिज्ञा नावाच्या श्रेष्ठ व उत्तम ऋद्धीने युक्त, समृद्ध व समन्वागत असलेल्या त्या बुद्धांना मी वंदन करतो.

သတ္တမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

सातव्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၈.

८.

ဒယာလယံ သဗ္ဗဓိ ဒုက္ကရံ ကရံ,ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမမဂ္ဂတံ ဂတံ;

တိလောကနာထံ သုသမာဟိတံ ဟိတံ,သမန္တစက္ခုံ ပဏမာမိ တံမိတံ.

दयेचे आलय असलेल्या, सर्व प्रकारे दुष्कर कार्ये करणाऱ्या, भवसागराच्या पलीकडे जाणाऱ्या श्रेष्ठ मार्गावर आरूढ झालेल्या, त्रिलोकनाथ, सुसमाहित, सर्वांचे हित करणाऱ्या आणि समंतचक्षू (सर्वदर्शी) असलेल्या त्या अमित बुद्धांना मी प्रणाम करतो.

၈. ဧဝံ သတ္တမဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ မဟာကရုဏာ ဒီဟိ နဝဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ဒယာလယန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန ဇ တ ဇ ရဂဏေဟိ ယုတ္တတ္တာ ဒွါဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ စတုပါဒန္တယမကာ ဝံသဋ္ဌဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဝဒန္တိ ဝံသဋ္ဌမိဒံ ဇတာ ဇရာ’’တိ. တဿတ္ထော, ယဿံ ပဋိပါဒံ ဇတာ ဇတဂဏာ စ ဇရာ ဇရဂဏာ စ စေ ဘဝန္တိ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဝံသဋ္ဌံ ဝံသဋ္ဌဂါထာ နာမာတိ မုနယော ဣသယော ဝဒန္တီတိ.

८. अशा प्रकारे सातव्या गाथेने बुद्धांना वंदन करून, आता महाकरुणा इत्यादी नऊ गुणांनी स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'दयालायन्ति' (दयालयं तं) इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'ज', 'त', 'ज', 'र' या गणांनी युक्त असल्यामुळे, बारा अक्षरांनी लक्षित असलेली आणि चारही चरणांच्या शेवटी यमक असणारी 'वंशस्थ' गाथा आहे असे समजावे. 'वृत्तोदय' मध्ये म्हटलेच आहे - 'वदन्ति वंसट्ठमिदं जता जरा' (ज, त, j, र हे गण असल्यास त्याला वंशस्थ म्हणतात असे म्हणतात). त्याचा अर्थ असा की, ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'ज-त' गण आणि 'ज-र' गण असतात, त्याला मुनी आणि ऋषी 'वंशस्थ' किंवा 'वंशस्थ गाथा' असे म्हणतात.

တတ္ထ ဒယာလယန္တိ မဟာကရုဏာယ စ, မေတ္တာယ စ အာဓာရံ. ဒယာသဒ္ဒေါ ဟိ ကရုဏာယ စ, မေတ္တာယ စ ဝတ္တတိ. အဒယာပန္နောတိ ဧတ္ထ ဟိ ကရုဏာယ ဝတ္တတိ. နိက္ကရုဏိကတံ [Pg.62] အာပန္နောတိ အတ္ထော. ဒယာပန္နောတိ ဧတ္ထ မေတ္တာယ မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. တသ္မာ ဒယာ စ ဒယာ စ ဒယာတိ သဒ္ဒသရူပေကသေသော ကာတဗ္ဗော. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒယတိ ဟိံသတိ ကာရုဏိကန္တိ ဒယာ, မဟာကရုဏာ. ဒယဓာတု ဟိံသာယံ အ. ယာ ကရုဏာ ယာဝ ယထာဓိပ္ပေတံ ပရဿ ဟိတနိပ္ဖတ္တိံ န ပါပုဏာတိ, တာဝ ကာရုဏိကံ ဟိံသတီတိ အတ္ထော. ဒယတိ ဟိံသတိ အပနေတိ ပရဒုက္ခန္တိ ဝါ ဒယာ. အထ ဝါ ဒယတိ အတ္တနော သုခမ္ပိ ပဟာယ ခေဒံ ဂဏှာတိ သဇ္ဇနော ဧတာယာတိ ဒယာ, ဒယတိ အနုဂ္ဂဏှာတိ ပါပဇနမ္ပိ ဧတာယာတိ ဝါ ဒယာ, ဒယန္တိ ဂဏှန္တိ ဗောဓိသတ္တာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဧတာယာတိ ဝါ ဒယာ, ဗောဓိသတ္တာ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အဘိနီဟာရကရဏ ကာလေ ဟတ္ထဂတမ္ပိ အဂ္ဂဖလံ ဆဋ္ဋေတွာ မဟာကရုဏာယ သံသာရသာဂရတော သတ္တေ သမုဒ္ဓရိတုကာမာ အနဿာသ ကရံ မဟန္တံ သံသာရဒုက္ခဉ္စ ပစ္ဆိမဘဝေ သဟ အမတ ဓာတုပဋိလာဘေန အနေကဂုဏသမလင်္ကတံ သဗ္ဗညုတဉာဏဉ္စ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. ဒယတိ ဒဒါတိ သတ္တာနံ အဘယံ ဧတာယာတိ ဒယာ, မေတ္တာ. ဒယဓာတု ဒါနေ အ. ဒယတိ ဂစ္ဆတိ ဝိဘာဂံ အကတွာ သတ္တေသု သမံ ပဝတ္တတီတိ ဒယာ. ယထာ ဥဒကံ သဗ္ဗသတ္တေသု သီတေန သမံ ဖရတိ ရဇောမလဉ္စ ပဝါဟေတိ, ဧဝံ မေတ္တာ ပါပကလျာဏဇနေသု ဝိဘာဂံ အကတွာ သမံ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

तेथे 'दयालायन्ति' (दयालयं तं) म्हणजे महाकरुणा आणि मैत्रीचा आधार. कारण 'दया' हा शब्द करुणा आणि मैत्री या दोन्ही अर्थांनी वापरला जातो. 'अदयापन्नो' (दयेचा अभाव असलेला) यामध्ये तो करुणेच्या अर्थाने वापरला जातो, ज्याचा अर्थ 'करुणाहीनतेला प्राप्त झालेला' असा आहे. 'दयापन्नो' (दयायुक्त) यामध्ये तो मैत्रीच्या अर्थाने 'मैत्रीपूर्ण चित्ताला प्राप्त झालेला' या अर्थाने वापरला जातो. परंतु येथे हे दोन्ही अर्थ लागू होतात. म्हणून 'दया च दया च दया' (दया आणि दया मिळून दया) असा शब्दसरूप एकशेष समास करावा. येथील शब्दाचा अर्थ असा समजला पाहिजे: 'दयति' म्हणजे कारुणिक व्यक्तीला जी पीडा देते ती 'दया' म्हणजेच महाकरुणा. येथे 'दया' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. जोपर्यंत इच्छित असलेला दुसऱ्याच्या हिताचा लाभ होत नाही, तोपर्यंत ती करुणा कारुणिक व्यक्तीला पीडा देते, असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'दयति' म्हणजे जी दुसऱ्याचे दुःख नष्ट करते (दूर करते) ती 'दया'. अथवा 'दयति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे सज्जन पुरुष स्वतःच्या सुखाचाही त्याग करून कष्ट स्वीकारतात ती 'दया'; किंवा 'दयति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे पापी माणसावरही अनुग्रह केला जातो ती 'दया'; किंवा 'दयन्ति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे बोधिसत्व सम्यक्संबोधी ग्रहण करतात ती 'दया'. याचा अर्थ असा की, बोधिसत्व बुद्धत्वासाठी संकल्प (अभिनिहार) करतेवेळी हातात आलेले अग्रफल (अर्हत्त्व) देखील सोडून देऊन, महाकरुणेने प्राण्यांना संसारसागरातून तारून नेण्याच्या इच्छेने, अत्यंत क्लेशकारक अशा मोठ्या संसारदुःखाला आणि अंतिम जन्मात अमृतधातूच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसह अनेक गुणांनी सुशोभित अशा सर्वज्ञताज्ञानाला ग्रहण करतात. 'दयति' म्हणजे जी प्राण्यांना अभय देते ती 'दया' म्हणजेच मैत्री. येथे 'दया' धातू दानाच्या अर्थात आहे. 'दयति' म्हणजे जी भेदभाव न करता सर्व प्राण्यांमध्ये समान रीतीने पसरते ती 'दया'. ज्याप्रमाणे पाणी सर्व प्राण्यांना आपल्या शीतलतेने समान रीतीने व्यापते आणि धूळ-मळ वाहून नेते, त्याचप्रमाणे मैत्री ही पापी आणि कल्याणकारी लोकांमध्ये भेदभाव न करता समान रीतीने प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे.

အပရော နယော. ဒယန္တိ အနုရက္ခန္တိ သတ္တေ ဧတာယ, သယံ ဝါ အနုဒ္ဒယတိ အနုဒ္ဒယမတ္တမေဝ ဝါ ဧတန္တိ ဒယာ, ကရုဏာမေတ္တာ လဗ္ဘန္တိ. တာယ အာလယတိ ပတိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ဒယာလယော, ဗုဒ္ဓေါ. ဘဂဝါ ဟိ ဒေဝဒတ္တာဒီသု ဝိရောဓိ သတ္တေသု စ အဝိရောဓိသတ္တေသု ဩရသေ ရာဟုလေ စ သမံ နိစ္စံ ဟိတဇ္ဈာသယတာယ မဟာကရုဏာယ မေတ္တာယ စ ဌိတော[Pg.63], တသ္မာ ဒယာလယန္တိ ထောမေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အပဒါနပါဠိယံ –

दुसरा प्रकार: 'दयन्ति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे प्राण्यांचे रक्षण केले जाते, किंवा जी स्वतः अनुकंपा करते किंवा जी केवळ अनुकंपारूपच आहे ती 'दया' होय; यावरून करुणा आणि मैत्री प्राप्त होतात. तिच्यामध्ये जो 'आलयति' म्हणजे प्रतिष्ठित होतो (राहतो), तो 'दयालय' म्हणजेच बुद्ध होय. कारण भगवान बुद्ध हे देवदत्तासारख्या विरोधी प्राण्यांवर आणि अविरोधी प्राण्यांवर तसेच स्वतःचा पुत्र राहुल या सर्वांवर समान रीतीने, नेहमी हितकारक आशयाने महाकरुणा आणि मैत्रीमध्ये स्थित होते; म्हणून 'दयालय' (दयेचे स्थान) अशी त्यांची स्तुती केली आहे, असे म्हटले आहे. अपदानपाळिमध्ये हे म्हटलेच आहे -

‘‘ဝဓကေ ဒေဝဒတ္တေ စ, စောရေ အင်္ဂုလိမာလကေ;

ဓနပါလေ ရာဟုလေ စ, သမစိတ္တော မဟာမုနီ’’တိ.

“घातक देवदत्त, चोर अंगुलिमाळ, धनपाल (हत्ती) आणि राहुल या सर्वांच्या बाबतीत महामुनी (बुद्ध) समान चित्त असणारे होते.”

သဗ္ဗဓီတိ သဗ္ဗသ္မိံ အတ္တဘာဝေ. ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗတ္တဘာဝေသူတိ အတ္ထော. ဒုက္ကရန္တိ ဒုက္ခေန ကရိတဗ္ဗံ ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂါဒိကမ္မံ ဒုက္ခေန ကရိတဗ္ဗန္တိ ဒုက္ကရံ, ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂါဒိကမ္မံ လဗ္ဘတိ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စမဟာ ပရိစ္စာဂေါတိ ဓနပရိစ္စာဂေါ, အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ, ပုတ္တပရိစ္စာဂေါ, ဘရိယပရိစ္စာဂေါ, ဇီဝိတပရိစ္စာဂေါ စာတိ ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဟတ္ထိအဿ ဒါသိဒါသာဒိ သဝိညာဏကဿ ဓနဿ ဝါ မုတ္တာမဏိရဇတာဒိ အဝိညာဏကဿ ဓနဿ ဝါ ပရိစ္စာဂေါ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ. ဟတ္ထပါဒစက္ခုကဏ္ဏနာသာဒိသရီရာဝ ယဝဿ ပရိစ္စာဂေါ အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ နာမ. ပုတ္တဿ စ ဓီတုယာ စ ပရိစ္စာဂေါ ပုတ္တပရိစ္စာဂေါ နာမ. ဘရိယာယ ပရိစ္စာဂေါ ဘရိယပရိစ္စာဂေါ နာမ. ဇီဝိတိန္ဒြိယပဋိဗဒ္ဓဿ သရီရဿ ပရိစ္စာဂေါ ဇီဝိတပရိစ္စာဂေါ နာမ. ကိဉ္စာပိ ပန ဓနပရိစ္စာဂါ ဒယော ဒါနပါရမိယံယေဝ အန္တောဂဓာ, တထာပိ ပရိစ္စာဂ ဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂဝသေန ဝိသုံ ကတန္တိ အဓိပ္ပာယော. မဟာပဒါနသုတ္တဋီကာယံ ပန ‘‘အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ, နယနပရိစ္စာဂေါ, အတ္တပရိစ္စာဂေါ, ရဇ္ဇပရိစ္စာဂေါ, ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂေါတိ ဣမေ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါ. တတ္ထပိ ကာမံ အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒယောပိ ဒါနပါရမီယေဝ. တထာပိ ပရိစ္စာဂဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. တတောယေဝ စ အင်္ဂပရိစ္စာဂတောပိ ဝိသုံ နယနပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏံ. ပရိစ္စာဂဘာဝသာမညေပိ ရဇ္ဇပရိစ္စာဂ ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ဒုက္ကရံ. ဣဒံ ပန ကရန္တိ ဧတဿ ကမ္မပဒံ. ကရန္တိ ကရောန္တံ, ကရောတီတိ ကရော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ.

‘सब्बधि’ (सर्वत्र) म्हणजे सर्व आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये). बुद्धत्वासाठी केलेल्या संकल्पापासून (अभिनिहारापासून) घेऊन सर्व आत्मभावांमध्ये, असा याचा अर्थ आहे. ‘दुक्करं’ (दुष्कर) म्हणजे अत्यंत कष्टाने केले जाणारे पाच महापरित्याग इत्यादी कर्म; कष्टाने केले जाणारे म्हणून ते दुष्कर होय, यावरून पाच महापरित्याग इत्यादी कर्मे अभिप्रेत आहेत. येथे पाच महापरित्याग म्हणजे - धनपरित्याग, अंगपरित्याग, पुत्रपरित्याग, भार्यापरित्याग आणि जीवितपरित्याग असे पाच प्रकार आहेत. त्यामध्ये हत्ती, घोडे, दासी-दास इत्यादी सचेतन धनाचा किंवा मोती, मणी, चांदी इत्यादी अचेतन धनाचा त्याग करणे म्हणजे ‘धनपरित्याग’ होय. हात, पाय, डोळे, कान, नाक इत्यादी शरीराच्या अवयवांचा त्याग करणे म्हणजे ‘अंगपरित्याग’ होय. पुत्राचा आणि कन्येचा त्याग करणे म्हणजे ‘पुत्रपरित्याग’ होय. पत्नीचा त्याग करणे म्हणजे ‘भार्यापरित्याग’ होय. जीवनेंद्रियाशी संबंधित असलेल्या शरीराचा त्याग करणे म्हणजे ‘जीवितपरित्याग’ होय. जरी धनपरित्याग इत्यादी दानपारमितेमध्येच समाविष्ट आहेत, तरीही परित्यागाचे विशेष स्वरूप दाखवण्यासाठी आणि ते अत्यंत दुष्कर असल्याचे दर्शवण्यासाठी महापरित्यागाच्या रूपाने त्यांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले आहे, असा अभिप्राय आहे. महापदानसुत्तटीकेमध्ये मात्र - 'अंगपरित्याग, नयनपरित्याग, आत्मपरित्याग, राज्यपरित्याग आणि पुत्र-दार (पत्नी) परित्याग हे पाच महापरित्याग आहेत. तेथेही काम, अंगपरित्याग इत्यादी दानपारमिताच आहेत. तरीही परित्यागाचे विशेष स्वरूप दाखवण्यासाठी आणि ते अत्यंत दुष्कर असल्याचे दर्शवण्यासाठी महापरित्यागांचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे. म्हणूनच अंगपरित्यागापेक्षा नयनपरित्यागाचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे. परित्यागाचे सामान्य स्वरूप असूनही राज्यपरित्याग आणि पुत्र-दार परित्यागाचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे' असे म्हटले आहे. ते दुष्कर कर्म. हे दुष्कर कर्म ‘करं’ (करणारे) याचे कर्मपद आहे. ‘करं’ म्हणजे करत असलेले, जे करतात ते ‘कर’ म्हणजेच बुद्ध. त्यांना (त्या दुष्कर कर्माला करणाऱ्या बुद्धांना).

ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမမဂ္ဂတန္တိ [Pg.64] ဧတ္ထ ဘဝအဏ္ဏဝအတိက္ကမံ အဂ္ဂတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမန္တိ ကာမရူပအရူပဘဝသင်္ခတာ အဏ္ဏဝါ သမုဒ္ဒတော အတိက္ကန္တံ. ဘဝန္တိ သတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဘဝေါ. အဏ္ဏော ဝုစ္စတိ ဥဒကံ. တံ ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ အဏ္ဏဝါ, သမုဒ္ဒေါ. ဘဝသင်္ခါတော အဏ္ဏဝေါတိ ဘဝဏ္ဏဝါ, မဟာသမုဒ္ဒေါ. ဗဟူဟိ ဦမိဝေဂါဒီဟိ ဘယေဟိ ဩကိဏ္ဏော ဝိယ တိဝိဓောပိ ဘဝေါ ဗဟူဟိ ဇာတိဇရာမရဏာဒီဟိ ဒုက္ခဘယေဟိ ဩကိဏ္ဏော ဟောတိ, တသ္မာ ဘဝဏ္ဏဝါတိ ဝုစ္စတိ. တံ အတိက္ကမိတ္ထ ဥတ္တရိတ္ထာတိ ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမော, ဗုဒ္ဓေါ. တဿ ဟိ ဂမ္ဘီရေ မဟာဥဒကက္ခန္ဓေ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတိ သန္ဒတိဣဝ တိဘဝသင်္ခတေ သံသာရေ ပဋိသန္ဓိစုတိယော အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ နိဗ္ဗတ္တကာနံ ဒိယဍ္ဎသဟဿကိလေသာနံ ဗောဓိမဏ္ဍေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန အသေသံ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ တီသု ဘဝေသု ပုနဗ္ဘဝေါ နတ္ထိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓံ ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမန္တိ အဘိတ္ထဝိတုံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမံ.

‘भवण्णवातिकममग्गतं’ (भवार्णवातिक्रममग्रतम्) यामध्ये ‘भव-अण्णव-अतिक्कमं’ आणि ‘अग्गतं’ असा पदच्छेद आहे. ‘भवण्णवातिकमं’ म्हणजे कामभव, रूपभव आणि अरूपभव या त्रिविध भवरूपी अर्णव (समुद्र) पार केलेले. ‘भवन्ति’ (प्राणी उत्पन्न होतात) जेथे ते ‘भव’. ‘अण्ण’ म्हणजे पाणी म्हटले जाते. ते ज्याच्यामध्ये आहे तो ‘अर्णव’ म्हणजेच समुद्र. भवरूपी अर्णव तो ‘भवार्णव’ (भव-अण्णव) म्हणजेच महासमुद्र. ज्याप्रमाणे अनेक लाटांच्या वेगादी भयांनी समुद्र व्यापलेला असतो, त्याचप्रमाणे तिन्ही प्रकारचे भव हे जन्म, जरा, मरण इत्यादी अनेक दुःखभयांनी व्यापलेले असतात, म्हणून त्याला ‘भवार्णव’ असे म्हणतात. त्याला ज्यांनी पार केले, जे त्यातून उत्तीर्ण झाले ते ‘भवार्णवातिक्रम’ म्हणजेच बुद्ध होत. कारण ज्याप्रमाणे खोल आणि विशाल जलराशी असलेल्या महासमुद्रामध्ये पाणी अखंडपणे वाहत राहते, त्याचप्रमाणे त्रिविध भवरूपी संसारामध्ये प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) आणि च्युती (मृत्यू) अखंडपणे घडवून आणणाऱ्या दीड हजार क्लेशांचा बोधिमंडळावर अर्हत्त्वमार्गज्ञानाने पूर्णपणे नाश केल्यामुळे, त्यांच्यासाठी तिन्ही भवांमध्ये पुनर्जन्म उरलेला नाही. म्हणून बुद्धांची ‘भवार्णवातिक्रम’ (संसारसागर पार केलेले) अशी स्तुती करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. त्या भवार्णवातिक्रम करणाऱ्यांना.

အဂ္ဂတန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ သေဋ္ဌဘာဝံ. အယံ ပနေတ္ထ အဂ္ဂသဒ္ဒေါ အာဒိကောဋိကောဋ္ဌာသသေဋ္ဌေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ အဇ္ဇတဂ္ဂေ ပါဏုပေတံ သရဏံ ဂတန္တိအာဒီသု အာဒိမှိ ဒိဿတိ. တေနေဝ အင်္ဂုလဂ္ဂေန တံ အင်္ဂုလဂ္ဂံ ပရာမသေယျာတိအာဒီသု ကောဋိယံ. အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဝိဟာရဂ္ဂေန ဝါ ပရိဝေဏဂ္ဂေန ဝါ ဘာဇေတုန္တိအာဒီသု ကောဋ္ဌာသေ. အဂ္ဂေါ ဟမသ္မိ လောကဿာတိအာဒီသု သေဋ္ဌေ. သွာယမိဓပိ သောယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒေဝမနုဿာနံ သေဋ္ဌဘာဝံ အဇတိ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂေါ, ဗုဒ္ဓေါ. အသဒိသဋ္ဌေန ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန အသမသမဋ္ဌေန စ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော နာမာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဒုလ္လဘပါတု ဘာဝတော အစ္ဆရိယမနုဿဘာဝတော ဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟတော အဒုတိယအသဟာယာဒိဘာဝတော စ ဘဂဝါ လောကေ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော နာမာတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှိ အင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ ‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ [Pg.65] ဝါ စတုပ္ပဒါ ဝါ ဗဟုပ္ပဒါ ဝါ, တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ. အဂ္ဂဿ ဘာဝေါ အဂ္ဂတံ. တံ ပန ဂတန္တိဧတဿ ကမ္မပဒံ. ဂတန္တိ ပတ္တံ, ပါပုဏန္တန္တိ အတ္ထော.

'अग्गतं' (अग्रता) म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असणे (श्रेष्ठभाव). येथे 'अग्ग' (अग्र) हा शब्द आदि (सुरुवात), कोटी (टोक/अंतिम सीमा), कोठ्ठहास (भाग/हिस्सा) आणि श्रेष्ठ या अर्थांमध्ये दिसून येतो. जसे की, 'अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतं' (आजपासून मी प्राणांतपर्यंत शरण जातो) इत्यादींमध्ये तो 'आदि' (सुरुवातीच्या) अर्थात दिसतो. तसेच, 'अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य' (बोटाच्या टोकाने त्या बोटाच्या टोकाला स्पर्श करावा) इत्यादींमध्ये 'कोटी' (टोक) या अर्थात. 'अनुजानामि भिक्खवे विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतुं' (भिक्खूंनो, मी विहाराच्या हिश्श्याने किंवा परिवेणाच्या हिश्श्याने वाटणी करण्याची अनुमती देतो) इत्यादींमध्ये 'कोठ्ठहास' (भाग/हिस्सा) या अर्थात. 'अग्गो हमस्मि लोकस्स' (मी जगामध्ये श्रेष्ठ आहे) इत्यादींमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थात. येथेही तोच (श्रेष्ठ हाच) अर्थ समजला पाहिजे. देव आणि मनुष्यांच्या श्रेष्ठभावाला प्राप्त होतात म्हणून ते 'अग्ग' (अग्र) म्हणजेच बुद्ध होत. अतुलनीयतेच्या अर्थाने, गुणांच्या वैशिष्ट्यांच्या अर्थाने आणि असमसम (ज्यांच्या समान कोणी नाही अशांच्या समान) असण्याच्या अर्थाने 'अग्ग' म्हणजेच 'श्रेष्ठ' असा अर्थ आहे. अथवा, दुर्लभ प्रादुर्भाव (उत्पत्ती) असल्यामुळे, आश्चर्यकारक मनुष्य असल्यामुळे, बहुजनांच्या हित आणि सुखाला वाहून नेणारे असल्यामुळे, आणि अद्वितीय व असहाय (ज्यांच्यासारखा दुसरा कोणी साहाय्यक नाही) असल्यामुळे भगवान या जगात 'अग्ग' म्हणजेच 'श्रेष्ठ' आहेत, असा अर्थ आहे. अंगुत्तरनिकाय पाळीमध्ये म्हटलेच आहे - 'भिक्खूंनो, जितके काही अपद (पाय नसलेले), द्विपद (दोन पाय असलेले), चतुष्पद (चार पाय असलेले) किंवा बहुपद (अनेक पाय असलेले) प्राणी आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागत श्रेष्ठ (अग्ग) म्हटले जातात.' 'अग्ग' चा भाव म्हणजे 'अग्गतं' (अग्रता). आणि 'गतं' हे त्याचे कर्मपद आहे. 'गतं' म्हणजे प्राप्त झालेले, पोहोचलेले असा अर्थ आहे.

တိလောကနာထန္တိ ကာမရူပအရူပသင်္ခတာနံ တိဏ္ဏံ လောကာနံ ပဋိသရဏံ. ဧတ္ထ စ လောကသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. တယော လောကာ တိလောကာ. နာထသဒ္ဒေါ ပန နိပ္ဖန္နာနိပ္ဖန္နဝသေန ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ အနိပ္ဖန္နနာထသဒ္ဒေါ ပဋိသရဏတ္ထော ဟောတိ သင်္ကေတဝသေန. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သင်္ကေတဝစနံ သစ္စံ, လောကသမ္မုတိကာရဏ’’န္တိ. တိလောကာနံ နာထော ပဋိသရဏောတိ တိလောကနာထော, ဗုဒ္ဓေါ. သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရ ပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယနိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ စ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ အပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိတာယ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဧကပဋိသရဏော နာမာတိ အတ္ထော.

'तिलोकनाथं' म्हणजे कामलोक, रूपलोक आणि अरूपलोक या तिन्ही संस्कृत (संस्कारित/उत्पन्न झालेल्या) लोकांचे शरण (प्रतिशरण). येथे 'लोक' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. तीन लोक म्हणजे 'तिलोक'. 'नाथ' हा शब्द निष्पन्न (व्युत्पन्न) आणि अनिष्पन्न (अव्युत्पन्न) भेदाने दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, अनिष्पन्न 'नाथ' शब्द संकेताच्या आधारे 'शरण' (प्रतिशरण) या अर्थाचा वाचक असतो. तसे अट्ठकथेमध्ये म्हटलेच आहे - 'संकेतवचन हे सत्य आहे, जे लोकसंकेताचे कारण आहे.' तिन्ही लोकांचे जे नाथ म्हणजेच शरण आहेत, ते 'तिलोकनाथ' म्हणजेच बुद्ध होत. सर्व अनर्थांचे परिहार (निवारण) करणे ज्यांच्यात अग्रभागी आहे, संपूर्ण हित आणि सुखाची व्यवस्था करण्यात जे तत्पर आहेत, अशा अत्यंत उत्कृष्ट प्रयोगसंपत्तीने (प्रयत्नाने) देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्रजांचे अत्यंत उपकारकर्ते असल्यामुळे आणि अपरिमित व निरुपम अशा प्रभाव व गुणविशेषांनी युक्त असल्यामुळे, सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम असलेले भगवान हे अपरिमित लोकधांतूंमधील अपरिमित प्राण्यांचे एकमेव शरण (प्रतिशरण) आहेत, असा अर्थ आहे.

နိပ္ဖန္နနာထသဒ္ဒေါ ပန ယာစနေ, ဥပတာပေ, ဣဿရိယေ, အာသီသေ စာတိ စတူသွတ္ထေသု ဝတ္တတိ. တတ္ထ ယာစနေ နာထတိ ယာစတီတိ နာထော, ဗုဒ္ဓေါ. နာထဓာတု အ. သော ပန ဝေနေယျသတ္တေ အတ္တနော ဟိတကရဏေ ယာစိတွာပိ နိယောဇေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဘဂဝါ သာဓု ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ အတ္တသမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခေယျာတိအာဒိနာ သတ္တာနံ တံ တံ ဟိတပဋိပတ္တိံ ယာစိတွာပိ ကရုဏာယ သမုဿာဟိတော တေ တတ္ထ နိယောဇေတိ. တသ္မာ နာထော နာမာတိ အတ္ထော. ဥပတာပေ နာထတိ ဝေနေယျဂတေ ကိလေသေ ဥပတာပေတီတိ နာထော, ဗုဒ္ဓေါ. ဓမ္မဒေသနာယ ဝေနေယျသန္တာနေ ကိလေသေ ဝိဒ္ဓံသာပေတီတိ အတ္ထော. ဣဿရိယေ နာထတိ ဣဿရိယတိ သတ္တေတိ နာထော. ပရမေန ပန [Pg.66] စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာဂတော ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တေ ဓမ္မေန ဣသတိ အဘိဘဝတီတိ အတ္ထော. အာသီသေ ပန နာထတိ အာသီသတီတိ နာထော. ဝေနေယျာနံ ဟိတသုခံ မေတ္တာယ နဝသေန ပတ္ထေတီတိ အတ္ထော. တိလောကာနံ နာထော တိလောကနာထော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ တိလောကနာထံ.

निष्पन्न 'नाथ' शब्द हा याचना (मागणी), उपताप (ताप देणे/नष्ट करणे), ऐश्वर्य (प्रभुत्व) आणि आशिष (इच्छा/प्रार्थना) या चार अर्थांमध्ये वापरला जातो. त्यापैकी, याचना या अर्थी - 'नाथति' म्हणजे जो याचना करतो तो 'नाथ' म्हणजेच बुद्ध होय. येथे 'नाथ्' धातू 'अ' प्रत्ययाने युक्त आहे. ते (भगवान) विनेय प्राण्यांना (उपदेश देण्यास योग्य असलेल्यांना) स्वतःचे हित साधण्यासाठी जणू याचना करूनही (विनंती करूनही) प्रवृत्त करतात, असा अर्थ आहे. अथवा, भगवान 'भिक्खूंनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या गुणांचे (आत्मसंपत्तीचे) प्रत्यवेक्षण (परीक्षण) करणे चांगले आहे' इत्यादी उपदेशांद्वारे प्राण्यांना त्यांच्या हिताच्या आचरणासाठी जणू याचना करून, करुणेने प्रेरित होऊन त्यांना त्यात प्रवृत्त करतात. म्हणून त्यांना 'नाथ' म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. उपताप (नष्ट करणे) या अर्थी - 'नाथति' म्हणजे विनेय प्राण्यांमधील क्लेशांना जे संताप देतात (नष्ट करतात) ते 'नाथ' म्हणजेच बुद्ध होत. धम्मदेशनेद्वारे विनेय प्राण्यांच्या संतानातील (चित्तपरंपरेतील) क्लेशांचा ते विध्वंस करतात, असा अर्थ आहे. ऐश्वर्य (प्रभुत्व) या अर्थी - 'नाथति' म्हणजे जो प्राण्यांवर ऐश्वर्य (प्रभुत्व) गाजवतो तो 'नाथ' होय. परम चित्त-ऐश्वर्याने (चित्तावरील प्रभुत्वाने) युक्त असलेले भगवान सर्व प्राण्यांना धम्माद्वारे नियंत्रित करतात (अभिभूत करतात), असा अर्थ आहे. आशिष (इच्छा) या अर्थी - 'नाथति' म्हणजे जो इच्छा करतो (कल्याण इच्छितो) तो 'नाथ' होय. विनेय प्राण्यांच्या हित आणि सुखाची मैत्रीच्या भावनेने जे प्रार्थना (इच्छा) करतात, असा अर्थ आहे. तिन्ही लोकांचे जे नाथ आहेत ते 'तिलोकनाथ' म्हणजेच बुद्ध होत. त्या तिलोकनाथांना (मी वंदन करतो).

သုသမာဟိတန္တိ လာဘာလာဘာဒိလောကဓမ္မေဟိ အစလ မာနတ္တာ သုန္ဒရသမာဓိဝန္တံ. သံသမံ အာဓိယတိ ဧကာရမ္မဏေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဌပေတိ ဧတေနာတိ သမာဓိ. သံပုဗ္ဗ ဓာ ဓာတု ဣ. သုန္ဒရော ပသတ္ထော ဝါ သမာဓိ သုသမာဓိ. တံ အဿ အတ္ထီတိ သုသမာဟိတော, ဗုဒ္ဓေါ. အဿထျတ္ထေ တော. ပဗ္ဗတောတိအာဒီသု ဝိယ. ဓဿ ဟော. စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂတေဟိ ဝါတေဟိ အစလမာနော မဟာမေရုပဗ္ဗတော ဝိယ ဘဂဝါ လာဘာလာဘာဒိလောကဓမ္မေဟိ စ မိစ္ဆာဝါဒ ဝါတေဟိ စ အစလမာနေန သမာဓိနာ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တံ သုသမာဟိတံ.

'सुसमाहितं' म्हणजे लाभ-अलाभ इत्यादी लोकधर्मांमुळे विचलित न होणारे, सुंदर समाधीने युक्त असलेले. ज्याच्याद्वारे चित्त एकाच आलंबनावर (ध्येयावर) चांगल्या प्रकारे आणि समतेने स्थिर केले जाते आणि संप्रयुक्त धर्मांना (चित्तवृत्तींना) स्थापित केले जाते, ती 'समाधी' होय. 'सम्' पूर्व 'धा' धातू आणि 'इ' प्रत्यय मिळून हा शब्द बनतो. सुंदर किंवा प्रशंसनीय अशी समाधी म्हणजे 'सुसमाधी'. ती (सुसमाधी) ज्यांच्याकडे आहे ते 'सुसमाहित' म्हणजेच बुद्ध होत. येथे 'अस्त्यथ' (असणे या अर्थी) 'त' प्रत्यय लागला आहे, जसे 'पब्बत' (पर्वत) इत्यादी शब्दांमध्ये. तसेच 'ध' चा 'ह' झाला आहे. चारही दिशांनी येणाऱ्या वाऱ्यांमुळे विचलित न होणाऱ्या महामेरू पर्वताप्रमाणे, भगवान हे लाभ-अलाभ इत्यादी लोकधर्मांमुळे आणि मिथ्यावादाच्या वाऱ्यांमुळे विचलित न होणाऱ्या समाधीने युक्त आहेत, असा अर्थ आहे. त्या सुसमाहितांना (मी वंदन करतो).

ဟိတန္တိ မနုဿဒေဝဗြဟ္မသင်္ခါတာနံ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပယောဇန ဓာရေန္တံ. ကာရဏာနုရူပံ ဟိနောတိ ပဝတ္တတီတိ ဟိတံ, ပယောဇနံ. ဟိဓာတု ဂတိယံ တ. တံ ဓာရေတီတိ ဟိတော, ဗုဒ္ဓေါ. ကိတန္တ သမာသောယံ. ဟိတဓရန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထာယ ဥတ္တရ ပဒလောပေန ဟိတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယထာ သမဇ္ဇနီ ပဒီပေါတိ. အထ ဝါ ဒုက္ခံ ဟိံသတီတိ ဟိတံ. ဟိံသဓာတု ဟိံသာယံ တပစ္စယော. ယထာ စ ဗျာဓိယာ ဩသမံ ရောဂီနံ ဟိတန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဒုက္ခဟနနတော ဟိတံ နာမ ဟောတိ. သုခံ ဝိဒဓာတီတိ ဝါ ဟိတံ. ဓာဓာတု ဓာရဏေ တ. ယထာ စ ရုဓိရမံသာဒိ ဓာတု ဝဍ္ဎနံ ရသာယတနံ ကိဿာနံ ဟိတန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သုခဝဟနတော ဟိတန္တိ ဝုစ္စတိ. ပယောဇနံ တံ ဓာရေတီတိ ဟိတော, ဗုဒ္ဓေါ. သော ပန ဓမ္မဒေသနာယ ဝေနေယျဇနာနံ ဒုက္ခာပနယနမ္ပိ ဉာဏပရိပါစနမ္ပိ ကတွာ လောကိယလောကုတ္တရဟိတသုခံ ဓာရေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဟိတံ.

'हितं' म्हणजे मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा या संज्ञेने ओळखल्या जाणाऱ्या सर्व प्राण्यांचे प्रयोजन (कल्याण) धारण करणारे. कारणाला अनुरूप जे प्रवृत्त होते (चालते) ते 'हित' म्हणजेच प्रयोजन होय. येथे गती या अर्थी 'हि' धातू आणि 'त' प्रत्यय आहे. ते (हित) जे धारण करतात ते 'हित' (हितकारक) म्हणजेच बुद्ध होत. हा कृदंत समास आहे. 'हितधर' असे म्हणावयाचे असताना छंदाच्या (वृत्ताच्या) रक्षणासाठी उत्तरपदाचा लोप करून केवळ 'हित' असे म्हटले गेले आहे. जसे 'समज्जनी' (झाडू) किंवा 'पदीप' (दिवा) या शब्दांमध्ये होते. अथवा, जे दुःखाचा नाश (हिंसा) करते ते 'हित' होय. येथे हिंसेच्या अर्थी 'हिंस्' धातू आणि 'त' प्रत्यय आहे. आणि ज्याप्रमाणे रोगाचे शमन करणारे औषध रोग्यांसाठी 'हितकारक' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे दुःखाचा नाश करण्यामुळे याला 'हित' म्हटले जाते. अथवा, जे सुख प्रदान करते ते 'हित' होय. येथे धारण करण्याच्या अर्थी 'धा' धातू आणि 'त' प्रत्यय आहे. आणि ज्याप्रमाणे रक्त, मांस इत्यादी धातूंची वृद्धी करणारे रसायन कृश (अशक्त) लोकांसाठी 'हितकारक' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे सुख वाहून आणण्यामुळे याला 'हित' म्हटले जाते. त्या प्रयोजनाला (कल्याणाला) जे धारण करतात ते 'हित' (हितकारक) म्हणजेच बुद्ध होत. ते (भगवान) धम्मदेशनेद्वारे विनेय लोकांचे दुःख दूर करून आणि त्यांच्या ज्ञानाचा परिपाक करून लौकिक व लोकोत्तर हित आणि सुख धारण करतात, असे म्हटले आहे. त्या हिताला (मी वंदन करतो).

သမန္တစက္ခုန္တိ [Pg.67] ဧတ္ထ စက္ခု နာမ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဓမ္မစက္ခု, ဉာဏ စက္ခု, သမန္တစက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ပဉ္စဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ ဘိက္ခဝေ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တောတိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခု နာမ. ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂတ္တ ယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ခု နာမ. စက္ခုံ ဥဒပါဒီတိ ဣဒံ ဉာဏစက္ခု နာမ. သမန္တစက္ခု ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတဉာဏန္တိ ဣဒံ သမန္တစက္ခု နာမ. အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ ဘိက္ခဝေ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေနာတိ ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခု နာမ. ဣဓ ပန သမန္တစက္ခု အဓိပ္ပေတံ. ပရိသမန္တတော သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ပဿန္တံ သဗ္ဗညုတဉာဏဝန္တန္တိ အတ္ထော. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. သမန္တတော သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ စက္ခတိ ပဿတီတိ သမန္တစက္ခု, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. စက္ခဓာတု ဥ. တေန ဝုတ္တံ မဟာနိဒ္ဒေသပါဠိယံ ‘‘သမန္တစက္ခု ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတဉာဏ’’န္တိ. သမန္တစက္ခု အဿ အတ္ထီတိ သမန္တစက္ခု, ဗုဒ္ဓေါ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ –

'समन्तचक्खुं' (समंतचक्षू) या संदर्भात चक्षू (डोळा) हे पाच प्रकारचे असते - बुद्धचक्षू, धम्मचक्षू, ज्ञानचक्षू, समंतचक्षू आणि दिव्यचक्षू. त्यापैकी, 'भिक्खूंनो, मी बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहत असताना पाहिले' हे 'बुद्धचक्षू' होय. 'विरज, वीतमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाले' हे खालच्या तीन मार्गांच्या संज्ञेने ओळखले जाणारे 'धम्मचक्षू' होय. 'चक्षू उत्पन्न झाले' हे 'ज्ञानचक्षू' होय. 'समंतचक्षू म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान म्हटले जाते' हे 'समंतचक्षू' होय. 'भिक्खूंनो, मी विशुद्ध अशा दिव्यचक्षूने पाहिले' हे 'दिव्यचक्षू' होय. येथे मात्र 'समंतचक्षू' अभिप्रेत आहे. चहूबाजूंनी सर्व ज्ञेय धर्मांना पाहणारे, सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असलेले, असा अर्थ आहे. येथे हा शब्दार्थ आहे - चहूबाजूंनी सर्व ज्ञेय धर्मांना जे पाहते (चक्खति) ते 'समंतचक्षू' म्हणजेच सर्वज्ञता-ज्ञान होय. येथे 'चक्ख्' धातू आणि 'उ' प्रत्यय आहे. म्हणूनच महानिद्देस पाळीमध्ये म्हटले आहे - 'समंतचक्षू म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान म्हटले जाते.' ज्यांच्याकडे samantacakkhu आहे ते 'समंतचक्षू' म्हणजेच बुद्ध होत. पटिसंभिदामग्गमध्ये हे म्हटलेच आहे -

‘‘န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ,အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗံ;

သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ နေယျံ,တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခူ’’တိ.

या जगात त्यांचे (तथागतांचे) काहीही न पाहिलेले नाही, तसेच काहीही न समजलेले किंवा न जाणण्याजोगे उरलेले नाही; जे काही जाणण्यासारखे (ज्ञेय) आहे, ते सर्व तथागतांनी अभिज्ञापूर्वक (पूर्णपणे) जाणले आहे, म्हणूनच तथागत हे 'समंतचक्षू' (सर्वदर्शी) आहेत.

တဿတ္ထော. တဿ တထာဂတဿ အဒ္ဒိဋ္ဌံ အပဿန္တံ ကိဉ္စိ ဓမ္မဇာတံ ဣဓလောကေ န အတ္ထိ. အထော အဝိညာတံ အဝိဒိတံ အပါကဋံ ဝါ အဇာနိတဗ္ဗံ ဓမ္မဇာတံ န အတ္ထိ. နေယျံ ဉာတဗ္ဗံ ယံ ဓမ္မဇာတံ အတ္ထိ. သဗ္ဗံ တံ ဓမ္မဇာတံ တထာဂတော အဘိညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. တေန တသ္မာ တထာဂတော သမန္တစက္ခု နာမာတိ. တံ သမန္တစက္ခုံ.

याचा अर्थ असा: त्या तथागतांना या लोकात न दिसलेली किंवा न पाहिलेली अशी कोणतीही धर्मस्थिती (धम्मजात) अस्तित्वात नाही. तसेच, कोणतीही धर्मस्थिती अशी नाही जी त्यांना अज्ञात, अप्रकट किंवा न जाणण्याजोगी आहे. जे काही जाणण्यायोग्य (ज्ञेय) धम्मजात आहे, ते सर्व तथागतांनी पूर्णपणे जाणले आहे आणि त्याचा साक्षात्कार (प्रतिवेध) केला आहे. म्हणूनच, त्या कारणाने तथागतांना 'समंतचक्षू' (सर्वदर्शी) म्हटले जाते. त्या समंतचक्षूंना...

ပဏမာမိ တံမိတန္တိ ဧတ္ထ ပဏမာမိ တံ အမိတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အမိတံ တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ ပဏမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ အမိတန္တိ အပရိမေယျံ ဉာဏေန အပရိစ္ဆိန္နံ ဝါ, သီလသမာဓိ ပညာဒိဂုဏဝန္တံ. အမိတဗ္ဗံ ဉာဏေန အပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗန္တိ ဝါ အမိတံ, သီလာဒိဂုဏံ. နပုဗ္ဗ မာဓာတု ပရိမာဏေ တ. တံ အဿ အတ္ထီတိ [Pg.68] အမိတော, ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေ န သုကရံ ဥဒကဿ ပမာဏံ ဂဏေတုံ ဧတ္တကာနိ ဥဒကာဠှကာနီတိ ဝါ, ဧတ္တကာနိ ဥဒကာဠှကသတာနီတိ ဝါ, ဧတ္တကာနိ ဥဒကာဠှကသဟဿာနီတိ ဝါ, ဧတ္တကာနိ ဥဒကာဠှကသတသဟဿာနီတိ ဝါတိ. အထ ခေါ အသင်္ချေယျော အပ္ပမေယျော မဟာဥဒကက္ခန္ဓောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓဿ န သုကရံ သီလာဒိဂုဏဿ ပမာဏံ ဂဏေတုံ ဧတ္တကံ သီလဂုဏံ, ဧတ္တကော သမာဓိဂုဏော, ဧတ္တကာ ပညာဂုဏာတိအာဒိနာတိ. အထ ခေါ အသင်္ချေယျော အပ္ပမေယျော မဟာဂုဏက္ခန္ဓောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. တေနဝုတ္တံ အပဒါနပါဠိယံ –

'पणमामि तंमितं' (paṇamāmi taṃmitaṃ) यामध्ये 'पणमामि तं अमितं' (paṇamāmi taṃ amitaṃ) असा पदच्छेद आहे. 'त्या अमित (अमर्याद) बुद्धांना मी प्रणाम करतो' असा याचा संबंध आहे. तेथे 'अमित' म्हणजे अपरिमेय किंवा ज्ञानाने अमर्यादित केलेले, शील, समाधी आणि प्रज्ञा इत्यादी गुणांनी युक्त केलेले. किंवा ज्ञानाने ज्याचे मोजमाप करता येत नाही असे शील इत्यादी गुण म्हणजे 'अमित' होय. 'न' (नञ्) पूर्वपद आणि 'मा' (मोजणे) धातू व 'त' प्रत्यय मिळून हा शब्द बनतो. हे गुण ज्यांच्याकडे आहेत ते 'अमित' म्हणजेच बुद्ध होत. ज्याप्रमाणे महासागरातील पाण्याचे प्रमाण मोजणे सोपे नाही की, 'यात एवढे आढक (एक माप) पाणी आहे', किंवा 'एवढे शेकडो आढक पाणी आहे', किंवा 'एवढे हजारो आढक पाणी आहे', किंवा 'एवढे लाखो आढक पाणी आहे'. उलट, तो एक असंख्य, अप्रमेय असा पाण्याचा विशाल साठा (महाउदकस्कंध) मानला जातो; त्याचप्रमाणे बुद्धांच्या शील इत्यादी गुणांचे मोजमाप करणे सोपे नाही की, 'एवढा शील-गुण आहे', 'एवढा समाधी-गुण आहे', 'एवढा प्रज्ञा-गुण आहे' इत्यादी. उलट, तो एक असंख्य, अप्रमेय असा गुणांचा विशाल साठा (महागुणस्कंध) मानला जातो. म्हणूनच अपदानपाळीमध्ये म्हटले आहे –

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ,ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတာန’’န္တိ စ.

जरी एका बुद्धाने दुसऱ्या बुद्धांचे गुणगान गायचे ठरवले, आणि संपूर्ण कल्पभर इतर काहीही न बोलता केवळ तेच केले; तरी तो प्रदीर्घ काळ असलेला कल्प संपून जाईल, परंतु तथागतांचे गुणगान (कीर्ती) कधीही संपणार नाही.

‘‘အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ, သဂုဏေန မဟေသိနော;

ဂုဏေန နာမမုဒ္ဓေယျံ, အပိ နာမသဟဿတော’’တိ စ.

त्या महर्षींचे (बुद्धांचे) त्यांच्या गुणांनुसार असंख्य नावे आहेत; त्यांच्या गुणांवरूनच त्यांची नावे ठरवली जातात, जी हजारो नावांपेक्षाही अधिक आहेत.

တေန ဗုဒ္ဓံ အမိတန္တိ ထောမေတီတိ.

या कारणाने ते बुद्धांची 'अमित' (अपरिमेय) म्हणून स्तुती करतात.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ဒယာလယံ မဟာကရုဏာယ မေတ္တာယ အာဓာရံ. သဗ္ဗဓိ သဗ္ဗသ္မိံ အတ္တဘာဝေ, ဒုက္ကရံ ဒုက္ခေန ကရိတဗ္ဗံ ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂါဒိကမ္မံ ကရံ ကရောန္တံ, ဘဝဏ္ဏဝါတိက္ကမံ တိဘဝသင်္ခါတသမုဒ္ဒတော အတိက္ကန္တံ, အဂ္ဂတံ သဗ္ဗသတ္တာနံ သေဋ္ဌဘာဝံ, ဂတံ ပတ္တံ, တိလောကနာထံ ကာမရူပ အရူပသင်္ခါတဿ တိလောကဿ ပဋိသရဏံ, သုသမာဟိတံ သုန္ဒရ သမာဓိဝန္တံ, ဟိတံ သဗ္ဗသတ္တာနံ လောကိယလောကုတ္တရသင်္ခါတံ အတ္ထဓာရဏံ, သမန္တစက္ခုံ ပရိသမန္တတော သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ပဿန္တံ သဗ္ဗညုတဉာဏဝန္တံ, အမိတံ အပရိမေယျံ သီလာဒိဂုဏဝန္တံ, တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ ပဏမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे संक्षिप्त अर्थयोजना (संक्षेपयोजना) अशी आहे: 'दयालयं' म्हणजे महाकरुणा आणि मैत्रीचे आश्रयस्थान. 'सब्बधि' म्हणजे प्रत्येक अस्तित्वात (आत्मभावात), अत्यंत कठीण असलेले पंचमहापरित्यागासारखे दुष्कर कार्य करणारे. 'भवण्णवातिकमं' म्हणजे कामभव, रूपभव आणि अरूपभव या तिन्ही भवरूपी समुद्रातून पार झालेले. 'अग्गतं' म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झालेले. 'तिलोकनाथं' म्हणजे काम, रूप आणि अरूप या तिन्ही लोकांचे आश्रयस्थान असलेले. 'सुसमाहितं' म्हणजे उत्तम समाधीने युक्त असलेले. 'हितं' म्हणजे सर्व प्राण्यांचे लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याण साधणारे. 'समंतचक्खुं' म्हणजे चहूबाजूंच्या सर्व ज्ञेय धर्मांना पाहणारे, सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असलेले. 'अमितं' म्हणजे शील इत्यादी अपरिमेय गुणांनी युक्त असलेले. अशा त्या बुद्धांना मी प्रणाम करतो, वंदन करतो.

အဋ္ဌမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

आठव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

၉.

९.

တဟိံ [Pg.69] တဟိံ ပါရမိသဉ္စယံ စယံ,ဂတံ ဂတံ သဗ္ဘိ သုခပ္ပဒံ ပဒံ;

နရာနရာနံ သုခသမ္ဘဝံ ဘဝံ,နမာနမာနံ ဇိနပုင်္ဂဝံ ဂဝံ.

त्या त्या जन्मांमध्ये पारमितांच्या समूहाचा संचय करून, सत्पुरुषांना सुख देणाऱ्या (निर्वाण) पदाला प्राप्त झालेल्या, मनुष्य आणि अमणुष्यांच्या सुखाचे उगमस्थान असलेल्या, आणि सर्वांकडून पूजनीय असलेल्या त्या श्रेष्ठ जिनांना (बुद्धांना) मी वंदन करतो.

၉. ဧဝံ အဋ္ဌမဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ပါရမိသဉ္စယံ စယန္တျာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော တဟိံ တဟိံ ပါရမိသဉ္စယံစယန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန ဇတဇရ ဂဏေဟိ ယုတ္တတ္တာ ဒွါဒသက္ခရေဟိ လက္ခိတာ သဗ္ဗပါဒါဒျန္တယမကာ ဝံသဋ္ဌဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဝဒန္တိ ဝံသဋ္ဌမိဒံ ဇတာ ဇရာ’’တိ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

९. अशा प्रकारे आठव्या गाथेने बुद्धांना वंदन करून, आता 'पारमितांच्या समूहाचा संचय करून' इत्यादी पाच गुणांनी त्यांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा धरून, त्यांनी 'तहिं तहिं पारमिसंचयं चयं' ही गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'ज-त-ज-र' या गणांनी युक्त असल्यामुळे आणि बारा अक्षरांनी युक्त असल्यामुळे, तसेच सर्व चरणांच्या सुरुवातीला आणि शेवटी यमक (यमक अलंकार) साधलेली असल्यामुळे, ही 'वंशस्थ' (Vaṃsaṭṭha) गाथा आहे असे समजावे. वृत्तोदयामध्ये म्हटलेच आहे – 'ज-त-ज-र हे गण असलेल्या वृत्ताला वंशस्थ म्हणतात'. याचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे.

တတ္ထ တဟိံ တဟိန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ အတ္တဘာဝေ ဝါ, ဗုဒ္ဓဝရံ ပဏိဓာနတော ပဋ္ဌာယ တေသု တေသု ဘဝေသု အတ္တဘာဝေသု ဝါတိ အတ္ထော. ပါရမိသဉ္စယန္တိ ဒါနာဒိပါ ရမီနံ သမူဟံ. ဧတ္ထ စ ပါရမီ နာမ ဒါနသီလနေက္ခမ္မပညာ ဝီရိယ ခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာဝသေန ဒသဝိဓာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉ္စ ဗုဒ္ဓဝံသေ –

तेथे 'तहिं तहिं' म्हणजे त्या त्या जन्मात किंवा आत्मभावात; म्हणजेच, श्रेष्ठ बुद्धत्वाच्या संकल्पापासून (प्रणिधानापासून) घेऊन त्या त्या विविध जन्मांमध्ये आणि आत्मभावांमध्ये असा अर्थ आहे. 'पारमिसंचयं' म्हणजे दानादी पारमितांचा समूह. आणि येथे 'पारमिता' ही दान, शील, नैष्क्रम्य (नेक्खम्म), प्रज्ञा, वीर्य, क्षंती, सत्य, अधिष्ठान, मैत्री आणि उपेक्षा या भेदांमुळे दहा प्रकारची असते. बुद्धवंशामध्ये म्हटलेच आहे –

‘‘ဒါနံ သီလဉ္စ နေက္ခမ္မံ, ပညာ ဝီရိယေန ပဉ္စမံ;

ခန္တိသစ္စမဓိဋ္ဌာနံ, မေတ္တုပေက္ခာတိ တေ ဒသာ’’တိ.

दान, शील, नैष्क्रम्य, प्रज्ञा आणि पाचवे वीर्य; क्षंती, सत्य, अधिष्ठान, मैत्री आणि उपेक्षा—या त्या दहा (पारमिता) आहेत.

အယံ ပန ပါရမီသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော. ဒါနသီလာဒိဂုဏ ဝိသေသယောဂေန သတ္တုတ္တမတာယ မဟာဗောဓိသတ္တော ပရမော. တဿ အယံ ဘာဝေါ ကမ္မန္တိ ဝါ ပါရမီ, ဒါနာဒိ ကြိယာဝ လဗ္ဘတိ. သန္တကဘာဝကမ္မတဒ္ဓိတေ ဏပစ္စယော. ဣတ္ထိလိင်္ဂဇောတက ဤပစ္စယော စ. အထ ဝါ ဒါနာဒီနိ ပူရေတီတိ ပရမော. ဒါနာဒိဂုဏာနံ ပူရကော ပါလကော စ ဗောဓိသတ္တော. ပူရဓာတု အမပစ္စယော. ပရေ သတ္တေ မဝတိ အတ္တနိ ဗန္ဓတိ ဂုဏဝိသေသယောဂေနာတိ ဝါ ပရမော, ဗောဓိသတ္တော. ပရသဒ္ဒူပပဒ မုဓာတု ဗန္ဓနေ ကွိ. ပရံ အတိရေကံ မဇ္ဇတိ ကိလေသမလတောတိ ဝါ ပရမော. ပရသဒ္ဒူပ ပဒ [Pg.70] မဇ္ဇဓာတု သံသုဒ္ဓိယံ ကွိ. ပရသဒ္ဒေါ အတိရေကတ္ထော. ပရံ သေဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနံ ဝိသေသေန မယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါ ပရမော. ပရသဒ္ဒူပပဒ မယဓာတု ဂတိယံ ကွိ. ဓာတွန္တလောပေါ. ပရ သဒ္ဒေါ သေဋ္ဌတ္ထော. ပရံ လောကံ ပမာဏဘူတေန ဉာဏ ဝိသေသေန ဣဓလောကမိဝ မုနာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ ဝါ ပရမော. ပရသဒ္ဒူပ ပဒ မုနဓာတု ပရိစ္ဆိန္ဒနေ ကွိ. ပရံ အတိ ဝိယ သီလာဒိဂုဏဂဏံ အတ္တနော သန္တာနေ မိနောတိ ပက္ခိပတီတိ ဝါ ပရမော. ပရသဒ္ဒူပပဒ မိဓာတု ပက္ခိပနေ ကွိ. ပရသဒ္ဒေါ အတိရေကဝါစကော. ပရံ အတ္တဘူတဓမ္မကာယတော အညံ ပဋိပက္ခံ ဝါ တဒနတ္ထကရံ ကိလေသစောရဂဏံ မိနာတိ ဟိံသတီတိ ဝါ ပရမော, မဟာဗောဓိသတ္တော. ပရသဒ္ဒူပပဒ မိဓာတု ဟိံသာယံ ကွိ. ပရသဒ္ဒေါ အညဝါစကော, ပဋိပက္ခဝါစကော ဝါ. ပရမဿ အယန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန ပါရမီတိ. အပိ စ ပါရေ နိဗ္ဗာနေ မဇ္ဇတိ သုဇ္ဈတီတိ ပါရမီ, မဟာဗောဓိ သတ္တော. သုဒ္ဓကတ္တုသာဓနောယံ. ပါရသဒ္ဒူပပဒ မဇဓာတု သံသုဒ္ဓိယံ ကွိ. ဤ စ. ပါရေ နိဗ္ဗာနေ သတ္တေ မဇ္ဇတိ သောဓေတီတိ ဝါ ပါရမီ, ဟေတုကတ္တုသာဓနောယံ.

आता 'पारमी' (pāramī) या शब्दाचा व्युत्पत्ती अर्थ असा आहे: दान, शील इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असल्यामुळे महाबोधिसत्व हे 'परम' (सर्वश्रेष्ठ) आहेत. त्यांचा हा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'पारमी' होय, जी दानादी क्रियांच्या स्वरूपात प्राप्त होते. येथे भाव आणि कर्म अर्थातील तद्धित प्रत्यय 'ण' लागतो आणि स्त्रीलिंग दर्शवण्यासाठी 'ई' प्रत्यय लागतो. अथवा, जे दानादी गुण पूर्ण करतात ते 'परम' होत. बोधिसत्व हे दानादी गुणांचे पूरक आणि पालक आहेत. येथे 'पूर्' धातूला 'अम' प्रत्यय लागतो. किंवा, जे आपल्या विशेष गुणांच्या योगाने इतर प्राण्यांना स्वतःशी बांधून ठेवतात (मवति) ते 'परम' म्हणजेच बोधिसत्व होत. येथे 'पर' शब्दाच्या उपपदासह 'मु' (बांधणे) धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो. किंवा, जे क्लेशांच्या मळापासून स्वतःला अत्यंत शुद्ध करतात (मज्जति) ते 'परम' होत. येथे 'पर' शब्दाच्या उपपदासह 'मज्ज्' (शुद्ध करणे) धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो. येथे 'पर' हा शब्द 'अतिरेक' (अत्यंत) या अर्थाचा वाचक आहे. किंवा, जे श्रेष्ठ (पर) अशा निर्वाणाप्रत विशेष रूपाने जातात (मयति) ते 'परम' होत. येथे 'पर' शब्दाच्या उपपदासह 'मय्' (जाणे) धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो, तसेच धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो. येथे 'पर' हा शब्द 'श्रेष्ठ' या अर्थाचा वाचक आहे. किंवा, जे आपल्या प्रमाणभूत विशेष ज्ञानाने परलोकाला या लोकाप्रमाणेच जाणतात (मुनाति - मोजतात) ते 'परम' होत. येथे 'पर' शब्दाच्या उपपदासह 'मुन्' (जाणणे/मोजणे) धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो. किंवा, जे शील इत्यादी गुणांच्या समूहाला आपल्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) अत्यंत समाविष्ट करतात (मिनोति) ते 'परम' होत. येथे 'पर' शब्दाच्या उपपदासह 'मि' (समाविष्ट करणे) धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो. येथे 'पर' हा शब्द 'अतिरेक' दर्शवणारा आहे. किंवा, जे स्वतःच्या धम्मकायापेक्षा भिन्न किंवा विरोधी असलेल्या आणि अनर्थ करणाऱ्या क्लेशरूपी चोरांच्या समूहाचा नाश करतात (मिनाति) ते 'परम' म्हणजेच महाबोधिसत्व होत. येथे 'पर' शब्दाच्या उपपदासह 'मि' (नाश करणे) धातू आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो. येथे 'पर' हा शब्द 'भिन्न' किंवा 'विरोधी' या अर्थाचा वाचक आहे. 'परम' (सर्वश्रेष्ठ व्यक्ती) चे जे कर्म किंवा भाव आहे, त्याला वर सांगितलेल्या नियमाने 'पारमी' म्हणतात. याशिवाय, जे पैलतीरावर (पारे) म्हणजेच निर्वाणात शुद्ध होतात (मज्जति), ते 'पारमी' म्हणजेच महाबोधिसत्व होत. हे शुद्ध कर्तृवाचक रूप आहे. येथे 'पार' शब्दाच्या उपपदासह 'मज्' (शुद्ध होणे) धातू, 'क्वि' प्रत्यय आणि 'ई' प्रत्यय लागतो. अथवा, जे प्राण्यांना पैलतीरावर म्हणजेच निर्वाणात शुद्ध करतात (शोधतात/मज्जति), ते 'पारमी' होत. हे प्रयोजक कर्तृवाचक (कारितकर्तृसाधन) रूप आहे.

ပါရေနိဗ္ဗာနေ သတ္တေ မဝတိ ဗန္ဓတိ ယောဇေတီတိ ဝါ ပါရမီ. ပါရံ နိဗ္ဗာနံ မယတိ ဂစ္ဆတိ သတ္တေ စ မာယေတိ ဂမေတိ ဝါ ပါရမီ. ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ယာထာဝတော မုနာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ ဝါ ပါရမီ. ပါရေ နိဗ္ဗာနေ သတ္တေ မိနောတိ ပက္ခိပတီတိ ဝါ ပါရမီ. မိဓာတု ပက္ခိပနေ ဤ. ပါရေ နိဗ္ဗာနေ သတ္တာနံ မိနာတိ ဟိံသတီတိ ဝါ ပါရမီ, မဟာဗောဓိသတ္တော. တဿ အယံ ဘာဝေါ ကမ္မန္တိ ဒါနာဒိကြိယာ ပါရမီတိ. ဣမိနာ ဝုတ္တနယေန ပါရမီသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိဉ္စာပိ ပန ပါရမီသဒ္ဒဿ နိဗ္ဗစနံ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ. သောတူနံ ပန နိရုတ္တိနယကောသလ္လတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

पारमी (पारमिता) म्हणजे जे निर्वाणरूपी पार (पलीकडच्या तीरावर) प्राण्यांना बांधते किंवा जोडते. किंवा जे निर्वाणरूपी पार (पलीकडच्या तीरावर) जाते आणि प्राण्यांनाही तिकडे नेते, ती 'पारमी' होय. किंवा जे निर्वाणरूपी पार (पलीकडच्या तीराला) यथार्थपणे जाणते किंवा परिच्छेद करते, ती 'पारमी' होय. किंवा जे निर्वाणरूपी पार (पलीकडच्या तीरावर) प्राण्यांना प्रक्षिप्त करते (पोहोचवते), ती 'पारमी' होय. येथे 'मि' धातू प्रक्षेपणाच्या अर्थी असून 'ई' प्रत्यय लागला आहे. किंवा जे निर्वाणरूपी पार (पलीकडच्या तीरावर) प्राण्यांच्या (क्लेशांचा) नाश करते (हिंसा करते), ती 'पारमी' होय, म्हणजेच महाबोधिसत्व. त्यांचा हा भाव किंवा कर्म म्हणजे दानादी क्रिया ही 'पारमी' होय. या सांगितलेल्या पद्धतीने 'पारमी' शब्दाचा व्युत्पत्ती-अर्थ समजून घ्यावा. जरी 'पारमी' शब्दाची व्युत्पत्ती संक्षेपाने सांगितली असली, तरी श्रोत्यांच्या निरुक्ति-नय-कौशल्यासाठी (व्याकरण कौशल्यासाठी) ती विस्ताराने सांगितली आहे असे समजावे.

သာ ပန ဒသပါရမီ, ဒသဥပပါရမီ, ဒသပရမတ္ထပါရမီ စာတိ တိဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ သဝိညာဏာဝိညာဏကံ ဓနံ ပရိစ္စာဂံ ကတွာ [Pg.71] ပူရိတာ ဗောဓိသမ္ဘာရာ ဒသပါရမိယော နာမ. ဟတ္ထ ပါဒ ကဏ္ဏ နာသာဒိအင်္ဂပစ္စင်္ဂပရိစ္စာဂံ ကတွာ ပူရိတာ ဗောဓိသမ္ဘာရာ ဒသဥပပါရမိယော နာမ. ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိစ္စာဂံ ကတွာ ပူရိတာ ဗောဓိသမ္ဘာရာ ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယော နာမာတိ. ဒါနာဒိပါရမီနံ ပန အတ္ထော စရိယပိဋကအဋ္ဌကထာဒီသု ဂဟေတဗ္ဗော. အဝယဝံ သင်္ဂဟဝသေန စယတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ သဉ္စယော, သံပုဗ္ဗ စိဓာတု ဂတိယံ ဏ. သဉ္စိနောတိ အဝယဝန္တိ ဝါ သဉ္စယော, သမူဟော. ပါရမီနံ သဉ္စယော သမူဟောတိ ပါရမိသဉ္စယော, တံ ပါရမိသဉ္စယံ. တံ ပန စယန္တိ ဧတဿ ကမ္မံ. စယန္တိ ဥပစိတံ, ပရိသမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော. စယတိ ဥပစိနာတီတိ စယော, စိယိတ္ထ ဥပစိယိတ္ထာတိ ဝါ စယော, ဗုဒ္ဓေါ. စိဓာတု ဥပစယေ ဏ. တံ စယံ. သဗ္ဘိဂတန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ती पारमी 'दश पारमी' (दहा पारमिता), 'दश उपपारमी' (दहा उपपारमिता) आणि 'दश परमत्थपारमी' (दहा परमार्थ पारमिता) अशी तीन प्रकारची असते. त्यामध्ये, सविज्ञाणक (सजीव) आणि अविज्ञाणक (निर्जीव) धनाचे परित्याग करून पूर्ण केलेले बोधिसंभार म्हणजे 'दश पारमी' होत. हात, पाय, कान, नाक इत्यादी अंग-प्रत्यंगांचा त्याग करून पूर्ण केलेले बोधिसंभार म्हणजे 'दश उपपारमी' होत. जीवितेंद्रियाचा (प्राणाचा) त्याग करून पूर्ण केलेले बोधिसंभार म्हणजे 'दश परमत्थपारमी' होत. दानादी पारमींचा अर्थ 'चरियापिटक अट्ठकथा' इत्यादींमधून ग्रहण करावा. अवयवांच्या संग्रहाच्या रूपाने जे गोळा होते, जाते किंवा प्रवृत्त होते तो 'संचय' (sañcayo) होय. 'सम्' पूर्व 'चि' धातू गत्यर्थात 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा अवयवांचा संचय करतो तो 'संचय' म्हणजे समूह होय. पारमींचा संचय किंवा समूह म्हणजे 'पारमीसंचय', त्याला 'पारमीसंचय' म्हणतात. तो 'चय' (cayanti) या शब्दाचे कर्म आहे. 'चय' म्हणजे उपचित (एकत्रित केलेले) किंवा परिपूर्ण केलेले असा अर्थ आहे. जो संचय करतो तो 'चय' किंवा ज्याचा संचय केला गेला तो 'चय' म्हणजे बुद्ध होय. 'चि' धातू उपचय (एकत्र करणे) अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागतो. तो 'चय' होय. 'सब्भिगतं' (सज्जनांनी प्राप्त केलेले) याच्याशी याचा संबंध आहे.

တတ္ထ သဗ္ဘီတိ သန္တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ. ရာဂါဒိကိလေသေ သမေန္တိ ဥပသမေန္တီတိ သန္တာ, သပ္ပုရိသာ. သမုဓာတု ဥပသမေတ, အန္တပစ္စယော ဝါ. သန္တေဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗေ သ္မာဟိသ္မိံနံ မှာ ဘိမှိဝါတိ သုတ္တေန ဟိဝိဘတ္တိယာ ဘိကာရံ သန္တသဒ္ဒဿ သော ဘေ ဗော စန္တေတိ သုတ္တေန ဘကာရေ ပရေ သန္တသဒ္ဒဿ သကာရံ ကတွာ အန္တေ စ ဗကာရာဂမံ ကတွာ သဗ္ဘီတိ ဝုတ္တံ. တေဟိ သဗ္ဘိ. တံ ပန ဂတန္တိ ဧတဿ အဝုတ္တကတ္တာ. ဂတန္တိ ဥပဂမိတဗ္ဗံ. တဉှိ ဒေဝမနုဿေဟိ ဂမိယတိ ဥပဂမိယတိ ဥပသင်္ကမိယတီတိ ဂတောတိ ဝုစ္စတိ. တံ ဗုဒ္ဓံ အတ္ထကာမေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ ဒေဝမနုဿေဟိ သီလာဒိအနန္တဂုဏိကတ္တာ သရဏန္တိ အဘိမာနာ ပယိရုပါသိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဂတံ. သုခပ္ပဒံ ပဒံ ဂတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ သုခပ္ပဒန္တိ အစ္စန္တသုခဿ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ. သုခနံ သုခံ, တဿ ပဇ္ဇတိ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ သုခပ္ပဒံ, နိဗ္ဗာနံ. ပဒန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အရိယေဟိ ပဇ္ဇိယတိ ဂမိယတီတိ ပဒန္တိ ဝုစ္စတိ. ဂတန္တိ အဂမိန္တိ ဂတော, ဗုဒ္ဓေါ. ဒုက္ခာဒိအသမ္မိဿဿ ဧကန္တသုခဿ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အပါပုဏိန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဂတံ.

तेथे 'सब्भि' (sabbhi) म्हणजे शांत असलेल्या सत्पुरुषांद्वारे (सज्जनांद्वारे). जे रागादी क्लेशांचे शमन करतात, उपशमन करतात ते 'संत' म्हणजे सत्पुरुष होत. 'शम्' (समु) धातू उपशमनाच्या अर्थी आहे, किंवा 'अन्त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'सन्तेहि' असे म्हणावयाचे असताना 'स्माहिस्मिंनं म्हा भिम्हिवा' या सूत्राने 'हि' विभक्तीचा 'भि' कार होऊन, 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'सब्भि' असे रूप सिद्ध होते. त्यांच्याद्वारे म्हणजे 'सब्भि'. ते 'गतं' या शब्दाचे अनुक्त कर्ता आहे. 'गतं' म्हणजे जवळ जाण्यायोग्य (आश्रय घेण्यायोग्य). कारण देव आणि मनुष्यांद्वारे ज्यांच्याकडे गेले जाते, जवळ गेले जाते, उपसंक्रमण केले जाते, त्यांना 'गत' असे म्हटले जाते. त्या बुद्धांना, आपले कल्याण इच्छिणाऱ्या सत्पुरुषांनी, देव आणि मनुष्यांनी, त्यांच्या शील इत्यादी अनंत गुणांमुळे 'शरण' मानून आदराने त्यांची उपासना करावी, असा याचा अर्थ आहे. ते 'गतं' होय. 'सुखप्पदं पदं गतं' (सुख देणाऱ्या पदाप्रत गेलेले) असा संबंध आहे. तेथे 'सुखप्पदं' म्हणजे अत्यंत सुखाचे अधिष्ठान (प्रतिष्ठाभूत) केलेले. सुखांचे जे सुख आहे, जेथे ते प्राप्त होते किंवा राहते ते 'सुखप्पद' म्हणजे निर्वाण होय. 'पदं' म्हणजे निर्वाण. कारण बुद्ध इत्यादी आर्यांद्वारे ते प्राप्त केले जाते, तिकडे गेले जाते, म्हणून त्याला 'पद' असे म्हणतात. 'गतं' म्हणजे जे गेले, प्राप्त झाले ते 'गत' म्हणजे बुद्ध होत. दुःखादींचे मिश्रण नसलेल्या एकांत सुखाचे अधिष्ठान असलेल्या निर्वाणाला आलंबन बनवून जे प्राप्त झाले, असे म्हटले आहे. ते 'गतं' होय.

နရာနရာနန္တိ [Pg.72] နရအနရာနန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. မနုဿဒေဝါနန္တိ အတ္ထော. ပဗ္ဗဇ္ဇာဒိသေဋ္ဌဘာဝံ နရတိ နေတီတိ နရော, နရီယတိ သကေန ကမ္မေန နိယတီတိ ဝါ နရော, မနုဿော, သတ္တော ဝါ. နရဓာတု နယနေ အ. န နရော အနရော, ဒေဝေါ. နရော စ အနရော စ နရာနရော, တေသံ နရာနရာနံ. တံ ပန သုခသမ္ဘဝန္တိ ပဒေ သမ္ဗန္ဓော.

'नरानरानं' (Narānarānaṃ) या पदाचा 'नर-अनरानं' (nara-anarānaṃ) असा पदच्छेद आहे. याचा अर्थ 'मनुष्य आणि देव' असा आहे. जो प्रव्रज्या इत्यादी श्रेष्ठ भावाप्रत नेतो (नरति) तो 'नर' होय, किंवा जो स्वतःच्या कर्माने नेला जातो तो 'नर' म्हणजे मनुष्य किंवा प्राणी होय. 'नर' धातू नेण्याच्या (नयन) अर्थी असून 'अ' प्रत्यय लागतो. जो मनुष्य नाही तो 'अनर' म्हणजे देव होय. नर आणि अनर मिळून 'नरानर' बनतो, त्यांचा म्हणजे 'नरानरांचे' (मनुष्य आणि देवांचे). त्याचा संबंध 'सुखसंभवं' या पदाशी आहे.

သုခသမ္ဘဝန္တိ လောကိယလောကုတ္တရသုခဿ ကာရဏံ. တိဝိဓသုခဿ လဘနကာရဏဘူတံ ပုညံ ဝါ. သုခယတီတိ သုခံ. တိဝိဓသုခံ. ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သုခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သုဋ္ဌု ဒုက္ခံ ခနတီတိ သုခံ. သုပုဗ္ဗခနုဓာတု အဝဓာရဏေ အ. သမ္ဘဝတိ သုခသင်္ခါတံ ဖလံ အနေန ပုညေနာတိ သမ္ဘဝံ, ပုညကရဏံ. သံပုဗ္ဗဘူဓာတု သတ္တာယံဏ. သုခဿ သမ္ဘဝံ သုခသမ္ဘဝံ, တံ ပန ဘဝန္တိပဒေ ကမ္မံ. ဘဝန္တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ. တံ သုခသမ္ဘဝံ ဘာဝေတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဘဝေါ, ဗုဒ္ဓေါ. တံ ဘဝံ. သော ဟိ မဟာကရုဏာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဒေဝမနုဿာနံ လောကိယလောကုတ္တရသုခဿ လဘနကာရဏဘူတံ ဒါနသီလဘာဝနာသင်္ခါတံ ပုညံ ကာရေတိ, တသ္မာ ဘဂဝတော နရာနရာနံ သုခသမ္ဘဝံ ဘဝန္တိ ထောမေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'सुखसंभवं' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर सुखाचे कारण. किंवा त्रिविध सुख प्राप्त करून देणारे कारण असलेले 'पुण्य' होय. जे सुख देते ते 'सुख' होय. त्रिविध सुख. ज्याला ते उत्पन्न होते, त्याला सुखी करते असा याचा अर्थ आहे. अथवा जे दुःखाचे चांगल्या प्रकारे खनन (नाश) करते ते 'सुख' होय. 'सु' पूर्व 'खन्' धातू अवधारण अर्थी असून 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्या पुण्याच्या योगाने सुख नावाचे फळ उत्पन्न होते, तो 'संभव' म्हणजे पुण्यकर्म होय. 'सम्' पूर्व 'भू' धातू सत्ता अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागतो. सुखाचा संभव म्हणजे 'सुखसंभव', ते 'भवं' (bhavanti) या पदाचे कर्म आहे. 'भवं' म्हणजे उत्पन्न करणारे. त्या सुखसंभवाला जे भावित करतात, उत्पन्न करतात ते 'भव' म्हणजे बुद्ध होत. ते 'भवं' होय. कारण ते (भगवान) महाकरुणेने प्रेरित होऊन केलेल्या धम्मदेशनेद्वारे देव आणि मनुष्यांना लौकिक व लोकोत्तर सुख मिळवून देणारे कारण असलेले दान, शील, भावना रूपी पुण्य करवून घेतात; म्हणून भगवंतांनी मनुष्य आणि देवांच्या सुखसंभवाला उत्पन्न केले आहे, अशी त्यांची स्तुती केली जाते, असे समजावे.

နမာနမာနန္တိ ပဒဿ နမေ အနမာနန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. နမေတိ အဟံ နမာမီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ မိဝိဘတ္တိယာ ဧကာရာဒေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနမာနန္တိ အနမေန္တာနံ အဝန္ဒန္တာနံ အနာဒရာနန္တိ အတ္ထော. တံ ပန ဂဝန္တိဧတဿ ဝိသေသနံ. ဂဝန္တိ ဂေါဏသဒိသာနံ ဗာလာနံ. ဂဝန္တိ ဟိ ဆဋ္ဌီဗဟုဝစနန္တနာမပဒံ. တတော နမံ ပတိမှာလုတ္တေ စ သမာသေတိ သုတ္တေ သမဘိနိဝိဋ္ဌေန စဂ္ဂဟဏေန နံဝစနဿ အံ အာဒေသဉ္စ ဂေါဣစ္စေတဿ ဩကာရဿ အဝါဒေသံ ကတွာ ရူပသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဂစ္ဆန္တီတိ ဂါဝေါ, ဂေါဏာ. ဂါဝေါ ဝိယာတိ ဂါဝေါ, တေသံ ဂဝံ ဗာလာနံ. တံ ပန ဇိနပုင်္ဂဝန္တိပဒေ ဆဋ္ဌီကမ္မံ. ဇိနပုင်္ဂဝန္တိ ဇယန္တပုရိသုတ္တမံ ဗုဒ္ဓံ နမေ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ပုင်္ဂဝ သဒ္ဒေါ [Pg.73] ကမ္မဓာရယသမာသေ သေဋ္ဌတ္ထဝါစကော. မုနိပုင်္ဂဝေါတိအာဒီသု ဝိယ. ဝုတ္တဉ္စ အမရကောသေ –

'नमानमानं' (namānamānaṃ) या पदाचा 'नमे अनमानं' (name anamānaṃ) असा पदच्छेद आहे. 'नमे' म्हणजे 'मी नमन करतो' असा अर्थ आहे. येथे 'मि' विभक्तीचा 'ए' कार आदेश झाला आहे असे समजावे. 'अनमानं' म्हणजे नमन न करणाऱ्यांचे, वंदन न करणाऱ्यांचे किंवा अनादर करणाऱ्यांचे असा अर्थ आहे. ते 'गवं' (gavaṃ) याचे विशेषण आहे. 'गवं' म्हणजे बैलासारख्या मूर्खांचे. कारण 'गवं' हे षष्ठी बहुवचनाचे नामपद आहे. त्यानंतर 'नमं पतिम्हालुत्ते च समासे' या सूत्रातील 'च' ग्रहाने 'नं' विभक्तीचा 'अं' आदेश आणि 'गो' मधील 'ओ' कारचा 'अव्' आदेश होऊन रूपसिद्धी समजावी. जे चालतात ते 'गावो' म्हणजे बैल. बैलांसारखे जे आहेत ते 'गावो', त्यांचे म्हणजे 'गवं' (मूर्खांचे). ते 'जिनपुंगवं' या पदाचे षष्ठी कर्म आहे. 'जिनपुंगवं' म्हणजे विजयी पुरुषोत्तम बुद्धांना 'नमे' (मी नमन करतो) असा संबंध आहे. येथे 'पुंगव' शब्द कर्मधारय समासात श्रेष्ठत्वाचा वाचक आहे. जसे 'मुनिपुंगव' इत्यादींमध्ये. अमरकोशातही म्हटले आहे -

‘‘ဥတ္တရသ္မိံ ပဒေ ဗျဂ္ဃ, ပုင်္ဂဝေါသဘကုဉ္ဇရာ;

သီဟသဒ္ဒူလနာဂါဒျာ, ပုမေ သေဋ္ဌတ္ထဂေါစရာ’’တိ.

“उत्तर पदात व्याघ्र, पुंगव, ऋषभ, कुंजर, सिंह, शार्दूल, नाग इत्यादी शब्द पुल्लिंगात श्रेष्ठत्वाचे वाचक असतात.”

တဿတ္ထော. ကမ္မဓာရယသမာသေ ဥတ္တရပဒေ ဝတ္တမာနာ ဗျဂ္ဃပုင်္ဂဝေါသဘကုဉ္ဇရာ ဗျဂ္ဃပုင်္ဂဝဥသဘကုဉ္ဇရသဒ္ဒါ စ သီဟ သဒ္ဒူလနာဂါဒျာ သီဟ သဒ္ဒူလ နာဂါသဒ္ဒါ စ ပုမေ သေဋ္ဌတ္ထ ဝါစကာတိ. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. ဂေါ ဝိယ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အဇာနန္တေ အနမန္တေ အညဒိဋ္ဌိကေ ဗာလေ ဇိနာတိ အဇိနီတိ ဝါ ဇိနော. ပကဋ္ဌဘာဝံ ပဓာနဘာဝံ ဝါ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတီတိ ပုင်္ဂဝေါ. ပဥပုဗ္ဗ ဂမုဓာတု ဂတိယံ အဝပစ္စယော. နိဂ္ဂဟိတာ ဂမော. တဿ ကဝဂ္ဂန္တံ ဓာတွန္တလောပဉ္စ ယဒါဒိနာ ကတွာ ရူပသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဇိနော စ သော ပုင်္ဂဝေါ စာတိ ဇိနပုင်္ဂဝေါ, ဗုဒ္ဓေါ. သော ပန ဂုန္နံ ဝိယ ဗုဒ္ဓါနံ သီလာဒိကေ အပ္ပမေယျဂုဏေ အဇာနန္တာနံ အနမန္တာနံ အဂါရဝန္တာနံ အဝန္ဒန္တာနံ အည ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဗာလာနံ အသတ္ထေန ပါရမီပုညတေဇေန အဇိနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဇိနပုင်္ဂဝန္တိ.

त्याचा अर्थ. कर्मधारय समासात उत्तरपदी येणारे 'व्याघ्र', 'पुंगव', 'ऋषभ', 'कुंजर' हे शब्द आणि 'सिंह', 'शार्दूल', 'नाग' इत्यादी शब्द पुल्लिंगात श्रेष्ठत्वाचे वाचक असतात. येथे हा शब्दाचा अर्थ (व्युत्पत्ती) आहे. बैलाप्रमाणे बुद्धांच्या गुणांना न जाणणाऱ्या, न नमणाऱ्या, अन्य दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) असणाऱ्या अज्ञानी लोकांना जिंकतात किंवा त्यांनी जिंकले म्हणून ते 'जिन' (विजेते) होत. प्रकृष्ट भाव (उत्कृष्टता) किंवा प्रधान भावाला (श्रेष्ठत्वाला) वर प्राप्त होतात म्हणून 'पुंगव' (श्रेष्ठ). 'पु' पूर्व 'गमु' धातू गत्यर्थात 'अव' प्रत्यय लागून. निग्गहीत (अनुस्वार) चा 'ग' होतो. त्याचा क-वर्गातील अंत्य वर्ण होऊन धातूच्या अंत्य वर्गाचा लोप इत्यादी करून रूपसिद्धी जाणावी. जे 'जिन' आहेत आणि 'पुंगव' आहेत ते 'जिनपुंगव' म्हणजेच बुद्ध होत. त्यांनी बैलांसारख्या, बुद्धांच्या शील इत्यादी अमर्याद गुणांना न जाणणाऱ्या, न नमणाऱ्या, आदर न करणाऱ्या, वंदन न करणाऱ्या, अन्य दृष्टी बाळगणाऱ्या अज्ञानी लोकांना शस्त्राशिवाय, केवळ पारमितांच्या पुण्याच्या तेजाने जिंकले, असे म्हटले आहे. म्हणून त्यांना 'जिनपुंगव' म्हणतात.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. တဟိံ တဟိံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ, အတ္တဘာဝေ ဝါ, ပါရမိသဉ္စယံ ဒါနာဒိပါရမီနံ သမူဟံ, စယံ ဥပစိတံ ပရိသမ္ဘူတံ, သဗ္ဘိ သန္တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ, ဂတံ ဥပဂမိတဗ္ဗံ ပယိရုပါသိတဗ္ဗံ, သုခပ္ပဒံ အစ္စန္တသုခဿ ပတိဋ္ဌာန ဘူတံ, ပဒံ နိဗ္ဗာနံ ဂတံ ပတ္တံ အဂမိံ, နရာနရာနံ မနုဿဒေဝါနံ, သုခသမ္ဘဝံ လောကိယလောကုတ္တရသုခဿ ကာရဏံ တိဝိဓ သုခဿ လဘနကာရဏဘူတံ ပုညံ ဝါ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ, အနမာနံ အနမန္တာနံ အနာဒရာနံ အဝန္ဒန္တာနံ ဝါ, ဂဝံ ဂေါဏသဒိသာနံ ဗာလာနံ ဇိနပုင်္ဂဝံ ဇယန္တပုရိသုတ္တမံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ နမေ နမာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अन्वय आहे: त्या त्या भवात (जन्मात) किंवा आत्मभावात (अस्तित्वात), दानादी पारमितांचा समूह म्हणजेच संचय केलेला, गोळा केलेला, संतांनी (सत्पुरुषांनी) प्राप्त करण्यायोग्य, सेवा करण्यायोग्य, अत्यंत सुखाचे (निर्वाणाचे) अधिष्ठान असणाऱ्या निर्वाण पदाला प्राप्त झालेल्या, मनुष्य आणि देवांच्या लौकिक व लोकोत्तर सुखाचे कारण असणाऱ्या, त्रिविध सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असणाऱ्या पुण्याची किंवा भावाची उत्पत्ती करणाऱ्या, न नमणाऱ्या, अनादर करणाऱ्या किंवा वंदन न करणाऱ्या बैलांसारख्या अज्ञानी लोकांमध्ये विजयी पुरुषोत्तम असणाऱ्या अशा बुद्धांना मी नमन करतो.

နဝမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

नवव्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၁၀.

१०.

မဂ္ဂင်္ဂနာဝံ [Pg.74] မုနိဒက္ခနာဝိကော,ဤဟာဖိယံ ဉာဏကရေန ဂါဟကော;

အာရုယှ ယော တာယ ဗဟူ ဘဝဏ္ဏဝါ,တာရေသိ တံ ဗုဒ္ဓမဃပ္ပဟံ နမေ.

अष्टांगिक मार्ग रूपी नौकेवर आरूढ होऊन, वीर्य (प्रयत्न) रूपी वल्ह्याला ज्ञान रूपी हाताने पकडणारे, ज्या मुनी रूपी चतुर नाविकाने (बुद्धांनी) त्या नौकेद्वारे अनेक लोकांना संसार रूपी महासागरातून तारले (पार केले), त्या पापविनाशक बुद्धांना मी नमन करतो.

၁၀. ဧဝံ နဝမဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ နတွာ ဣဒါနိ ဗဟူ သတ္တေ တိဘဝသင်္ခါတာ သံသာရသမုဒ္ဒတော တာရေန္တေန ဂုဏေန စ သတ္တာနံ ဒုက္ခပ္ပဟာနေန ဂုဏေန စ ထောမိတွာ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတု ကာမော မဂ္ဂင်္ဂနာဝန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန တတ ဇရ ဂဏေဟိ ရစိတတ္တာ ဒွါဒသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ ဣန္ဒဝံသ ဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘သာယိန္ဒဝံသာ ခလု ယတ္ထ တာ ဇရာ’’တိ.

१०. अशा प्रकारे नवव्या गाथेने बुद्धांना नमन करून, आता अनेक प्राण्यांना त्रिभव नावाच्या संसार सागरातून तारणाऱ्या गुणाने आणि प्राण्यांच्या दुःख दूर करण्याच्या गुणाने बुद्धांची स्तुती करून, बुद्धांना वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'मग्गंगनवा' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'त त ज र' (तगण, तगण, जगण, रगण) या गणांनी रचलेली असल्यामुळे बारा अक्षरांनी युक्त अशी 'इंद्रवंशा' गाथा (वृत्त) आहे असे समजावे. कारण 'वृत्तोदय' ग्रंथात म्हटले आहे की - 'जिथे 'त त ज र' हे गण असतात, ती निश्चितच इंद्रवंशा गाथा होय.'

တဿတ္ထော. ယတ္ထ ယဿံ ဂါထာယံ တာ တဂဏဒွယဉ္စ ဇရာ ဇဂဏ ရဂဏာ စ စေ သိယုံ, သာ ဂါထာ ခလု ဧကန္တံ ဣန္ဒဝံသဂါထာ နာမာတိ.

त्याचा अर्थ: ज्या गाथेत 'ता' म्हणजे दोन तगण आणि 'जरा' म्हणजे जगण व रगण असतील, ती गाथा निश्चितच 'इंद्रवंशा' नावाची गाथा (वृत्त) असते.

တတ္ထ ယော မုနိဒက္ခနာဝိကောတိ သမ္ဗန္ဓော. ယော ဗုဒ္ဓ သင်္ခါတော ဆေကော နာဝါဇေဋ္ဌကောတိ အတ္ထော. တတ္ထ မုနီတိ ဥဘော လောကေ မုနာတိ ဇာနာတီတိ မုနိ, ဘဂဝါ. မုနဓာတု ဉာဏေ ဣ. အထ ဝါ မောနံ ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတဉာဏံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ မုနိ, ဘဂဝါ. အဿထျတ္ထေ ဣပစ္စယော. ဝုတ္တဉှိ ဧကနိပါတေ ဝဏ္ဏပထဇာတကဋ္ဌကထာယံ ‘‘မုနီတိ မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ. ကာယ မောနေယျာဒီသု ဝါ အညတရေန သမန္နာဂတတ္တာ ပုဂ္ဂလော မုနီတိ ဝုစ္စတိ. သော ပနေသ အဂါရိယမုနိ, အနဂါရိယမုနိ, သေက္ခမုနိ, အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေကမုနိ, မုနိမုနီတိ အနေကဝိဓော. တတ္ထ အဂါရိယမုနီတိ ဂိဟိ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော. အနဂါရိယမုနီတိ တထာရူပေါဝ ပဗ္ဗဇိတော. သေက္ခမုနီတိ သတ္တသေက္ခာ. အသေက္ခမုနီတိ ခီဏာသဝေါ. ပစ္စေကမုနီတိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ. မုနိမုနီတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ဣဓ ပန မုနိမုနိ အဓိပ္ပေတော.

तेथे 'यो मुनिदक्खनाविको' (जो मुनी रूपी चतुर नाविक) असा संबंध आहे. जो बुद्ध नावाचा चतुर नौकाप्रमुख (कर्णधार) आहे, असा अर्थ आहे. तेथे 'मुनी' म्हणजे जो दोन्ही लोकांना (या लोकाला आणि परलोकाला) जाणतो तो 'मुनी' म्हणजेच भगवान होय. ज्ञान अर्थातील 'मुन' धातूला 'इ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा 'मोन' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान म्हटले जाते, ते ज्यांच्याकडे आहे ते 'मुनी' म्हणजेच भगवान होय. मालकी दर्शवणाऱ्या (अस्तित्ववाचक) अर्थात 'इ' प्रत्यय लागला आहे. कारण एकनिपातातील 'वण्णपथ जातक' अट्ठकथेत म्हटले आहे की - 'मुनी म्हणजे 'मोन' ज्याला ज्ञान म्हटले जाते. किंवा काय-मोनेय्य (शारीरिक संयम/ज्ञान) इत्यादींपैकी कोणत्याही एकाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) 'मुनी' म्हटले जाते. तो मुनी गृहस्थमुनी (अगारियमुनी), अनगारियमुनी (प्रव्रजित मुनी), सेक्खमुनी, असेक्खमुनी, प्रत्येकमुनी आणि मुनिमुनी अशा अनेक प्रकारचा असतो. त्यापैकी 'अगारियमुनी' म्हणजे फळ प्राप्त झालेला (स्रोतापन्न इ.) आणि शासनाला जाणणारा गृहस्थ होय. 'अनगारियमुनी' म्हणजे तशाच प्रकारचा प्रव्रजित (भिक्खू) होय. 'सेक्खमुनी' म्हणजे सात प्रकारचे शैक्ष (ज्यांचे अद्याप पूर्ण ज्ञान प्राप्त व्हायचे आहे असे आर्य पुद्गल). 'असेक्खमुनी' म्हणजे क्षीणासव (अर्हत). 'प्रत्येकमुनी' म्हणजे प्रत्येकबुद्ध. आणि 'मुनिमुनी' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध होय.' परंतु येथे 'मुनिमुनी' (सम्यक्संबुद्ध) अभिप्रेत आहेत.

ဒက္ခောတိ [Pg.75] ဆေကော. သမုဒ္ဒတရဏေ ဒက္ခတိ ကုသလတ္တံ ဂစ္ဆတီတိ ဒက္ခော, နာဝိကော. ဒက္ခဓာတု ဂတိယံ အ. အထ ဝါ ဒက္ခတိ ကုသလကမ္မေ အညသ္မိဉ္စ ကိစ္စာကိစ္စေ အဒန္ဓတာယ သီဃံ ဂစ္ဆတီတိ ဒက္ခော, ယောကောစိ ကုသလော ပုဂ္ဂလော. ဒက္ခဓာတု သီဃတ္ထေ အ. ဒက္ခော ဝိယာတိ ဒက္ခော, ဗုဒ္ဓေါ. နီတတ္ထေန ပန ဗုဒ္ဓေါ သတ္တာနံ သံသာရသမုဒ္ဒတော ဥဒ္ဓါရဏဿ ကာရဏံ ဒက္ခတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ ဉာဏေနာတိ ဒက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. နာဝိကောတိ သမုဒ္ဒတီရံ နာဝါယ တရတီတိ နာဝိကော, နာဝါဇေဋ္ဌကော. တရတိတဒ္ဓိတေ ဏိကော. နာဝိကော ဝိယာတိ နာဝိကော, ဗုဒ္ဓေါ. နီတတ္ထေန ပန ဗုဒ္ဓေါ နိဗ္ဗာနံ ပါရံ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂနာဝါယ တရတီတိ နာဝိကောတိ ဝုစ္စတိ. ဒက္ခော နာဝိကော ဒက္ခနာဝိကော, မုနိ စ သော ဒက္ခနာဝိကောစာတိ မုနိဒက္ခနာဝိကော, ကမ္မဓာရယသမာသောယံ. အထ ဝါ ဒက္ခနာဝိကော ဝိယ ဒက္ခော မုနီတိ မုနိဒက္ခနာဝိကော, ဗုဒ္ဓေါ. ဥပမာကမ္မဓာရယသမာသောယံ. ယထာ ဟိ သမုဒ္ဒတရဏေ ဆေကော နာဝိကော မနုဿေ သမုဒ္ဒပါရံ နေတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဝေနေယျသတ္တေ နိဗ္ဗာနပါရံ နေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘दक्खो’ म्हणजे चतुर (कुशल). समुद्र पार करण्यात जो कुशलता प्राप्त करतो तो 'दक्ख' म्हणजेच नाविक होय. गत्यर्थातील 'दक्ख' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा जो कुशल कर्मात आणि इतर कर्तव्य-अकर्तव्यात आळस न करता वेगाने मार्गक्रमण करतो तो 'दक्ख' म्हणजेच कोणताही कुशल पुद्गल (व्यक्ती) होय. शीघ्र अर्थातील 'दक्ख' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. चतुर माणसाप्रमाणे चतुर असणारे ते 'दक्ख' म्हणजेच बुद्ध होत. लाक्षणिक अर्थाने (नीतार्थाने) तर, बुद्ध प्राण्यांना संसार सागरातून बाहेर काढण्याचे कारण आपल्या ज्ञानाने पाहतात (निश्चित करतात), म्हणून त्यांना 'दक्ख' म्हटले जाते. 'नाविको' म्हणजे जो नौकेने समुद्राच्या पलीकडच्या तीरावर जातो तो नाविक म्हणजेच नौकाप्रमुख (कर्णधार) होय. 'तरति' (पार करतो) या अर्थातील तद्धित प्रत्यय 'णिक' लागून हा शब्द बनतो. नाविकाप्रमाणे असणारे ते 'नाविक' म्हणजेच बुद्ध होत. लाक्षणिक अर्थाने तर, बुद्ध अष्टांगिक मार्ग रूपी नौकेने निर्वाण रूपी पैलतीरावर घेऊन जातात, म्हणून त्यांना 'नाविक' म्हटले जाते. चतुर नाविक तो 'दक्खनाविक' (दक्षनाविक), आणि जे मुनी आहेत आणि दक्षनाविकही आहेत ते 'मुनिदक्खनाविक' होत. हा कर्मधारय समास आहे. किंवा चतुर नाविकाप्रमाणे असणारे चतुर मुनी ते 'मुनिदक्खनाविक' म्हणजेच बुद्ध होत. हा उपमा-कर्मधारय समास आहे. ज्याप्रमाणे समुद्र पार करण्यात चतुर असलेला नाविक लोकांना समुद्राच्या पलीकडे नेतो, त्याचप्रमाणे बुद्ध विनेय प्राण्यांना (उपदेशास पात्र असलेल्या जीवांना) निर्वाणाच्या पैलतीरावर नेतात, असे म्हटले आहे.

မဂ္ဂင်္ဂနာဝံ အာရုယှာတိ သမ္ဗန္ဓော. မဂ္ဂင်္ဂနာဝန္တိ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂ သင်္ခါတံ နာဝံ. အာရုယှာတိ အာရောဟိတွာတိ အတ္ထော. ကိလေသေ မာရေန္တော အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ. မာရသဒ္ဒူပပဒ ဂမုဓာတု ကွိ. မာရေန္တ ဂေါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ ဂဝေသတီတိ မဂ္ဂေါ. မဂ္ဂဓာတု ဂဝေသနေ အ. နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိယတိ ဂဝေသိယတီတိ ဝါ မဂ္ဂေါ. ဧကန္တတော ဇာတိ ဇရာဗျာဓိမရဏဒုက္ခာဒီဟိ ပီဠိတေဟိ သတ္တေဟိ ဒုက္ခက္ခယံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏတ္ထာယ မဂ္ဂိတဗ္ဗော ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ မဂ္ဂေါ, စတုမဂ္ဂေါ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂနဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စာ’’တိ. အင်္ဂတိ ဂစ္ဆတိ ဖလနိဗ္ဗာနံ ဧတေနာတိ အင်္ဂံ. အဂိဓာတု ဂမနေ အ. မဂ္ဂဿ အင်္ဂံ ကာရဏန္တိ မဂ္ဂင်္ဂံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပ သမ္မာဝါစာ သမ္မာကမ္မန္တ သမ္မာအာဇီဝ သမ္မာဝါယာမ [Pg.76] သမ္မာသတိ သမ္မာသမာဓိဝသေန အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂံ လဗ္ဘတိ. နုယတိ ထဝီယတီတိ နာဝါ. နုဓာတု ထဝိယံ အဝေါ. အထ ဝါ ဩရတော ပါရံ နေတီတိ နာဝါ, ဘာရံ နယန္တိ ဧတာယာတိ ဝါ နာဝါ. နိဓာတု နယနေ အဝေါ. မဂ္ဂင်္ဂသင်္ခါတာ နာဝါ မဂ္ဂင်္ဂနာဝါ. အထ ဝါ နာဝါ ဝိယ မဂ္ဂင်္ဂန္တိ မဂ္ဂင်္ဂ နာဝါ. ယထာ ဟိ နာဝါ အတ္တနိ အာရုဠှေ မနုဿေ သမုဒ္ဒ နဒီပါရံ နေတိ, ဧဝံ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂဓမ္မာ အတ္တာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တေ နိဗ္ဗာန ပါရံ နေန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ မဂ္ဂင်္ဂနာဝံ.

'मग्गङ्गनारुय्ह' (मार्गांगरूप नौकेवर चढून) असा संबंध आहे. 'मग्गङ्गनावा' म्हणजे अष्टांगिक मार्गरूपी नौका. 'आरुय्ह' म्हणजे आरूढ होऊन (चढून) असा अर्थ आहे. क्लेशांना नष्ट करत आलंबन करण्याच्या द्वारे जो निर्वाणाप्रत जातो तो 'मग्ग' (मार्ग) होय. 'मार' शब्दाच्या उपपदासह 'गमु' धातूला 'क्वि' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'मारेन्त गो' (क्लेशांना मारणारा) असे म्हणावयाचे असताना निरुक्त नियमाने 'मग्गो' असे म्हटले आहे. अथवा जो निर्वाणाचा शोध घेतो तो 'मग्गो' होय. 'मग्ग्' धातू शोध घेण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. किंवा निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांकडून ज्याचा शोध घेतला जातो तो 'मग्गो' होय. निश्चितपणे जन्म, जरा, व्याधी, मरण इत्यादी दुःखांनी पीडित असलेल्या प्राण्यांनी दुःखक्षयरूप निर्वाण प्राप्त करण्यासाठी ज्याचा शोध घेतला पाहिजे, तो 'मग्गो' (मार्ग) म्हणजेच चार मार्ग (चतुर्मार्ग) होय. कारण असे म्हटले आहे की - 'कोणत्या अर्थाने मार्ग? निर्वाणाचा शोध घेण्याच्या अर्थाने आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोध घेण्यायोग्य असल्याच्या अर्थाने मार्ग.' ज्याच्याद्वारे फल आणि निर्वाणाप्रत पोहोचले जाते ते 'अङ्ग' (अंग) होय. 'अग्' धातू गमनाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. मार्गाचे अंग म्हणजे कारण म्हणजे 'मग्गङ्ग' (मार्गांग) होय. सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी यांच्या रूपाने अष्टांगिक मार्ग (अठ्ठमग्गङ्ग) प्राप्त होतो. जिची स्तुती केली जाते ती 'नावा' (नौका) होय. 'नु' धातू स्तुतीच्या अर्थात असून त्याला 'अवो' प्रत्यय लागतो. अथवा जी या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर नेते ती 'नावा' होय, किंवा जिच्याद्वारे भार वाहून नेला जातो ती 'नावा' होय. 'नी' धातू नेण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अवो' प्रत्यय लागतो. मार्गांग संज्ञक नौका म्हणजे 'मग्गङ्गनावा' होय. अथवा नौकेप्रमाणे असलेले मार्गांग म्हणजे 'मग्गङ्गnaवा' होय. कारण ज्याप्रमाणे नौका स्वतःवर आरूढ झालेल्या मनुष्यांना समुद्र किंवा नदीच्या पलीकडच्या तीरावर नेते, त्याचप्रमाणे अष्टांगिक मार्गाचे धर्म स्वतःचे आचरण करणाऱ्यांना निर्वाणरूपी पलीकडच्या तीरावर नेतात, असे म्हटले आहे. त्या मार्गांग-नौकेला (असा अर्थ आहे).

ဤဟာဖိယန္တိ ဝီရိယသင်္ခါတံ ဒဗ္ဗိသာရကံ. ဝုတ္တဉှိ သုတ္တနိ ပါတအဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဖိယေနာတိ ဒဗ္ဗိသာရကေနာ’’တိ. ဤဟတိ အာရဗ္ဘတီတိ ဤဟာ. ဤဟတိ ဝါယမတိ စေတယတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဤဟာ, ဝီရိယံ. သဒ္ဒနီတိယံ ပန ‘‘ဤဟ စေတာယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဖာတိ ဝဍ္ဎေတိ ဥဒကံ ဧတေနာတိ ဖိယံ. ဖာဓာတု ဝဍ္ဎိယံ ဣယော. ဖာတိ ဃဋ္ဋေတိ ဥဒကန္တိ ဝါ ဖိယံ. အထ ဝါ ဖာယတိ ဂစ္ဆတိ နာဝံ ဧတေနာတိ ဖိယံ. ဒဗ္ဗိသာရကံ. ဖာယိ ဓာတု ဂတိယံ အ. အာကာရဿ ဣ. ဤဟာသင်္ခါတံ ဖိယန္တိ ဤဟာဖိယံ. ဖိယံ ဝိယ ဤဟာတိ ဤဟာဖိယံ. ယထာ ဟိ ဖိယေန နာဝါ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ဤဟာသင်္ခါတေန ဝီရိယေန တံ တံ ကိစ္စံ သာဓေတိ, ဣစ္ဆိတံ နိဗ္ဗာနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော. တံ ပန ဂါဟကောတိ ပဒေ ကမ္မံ. ဉာဏကရေနာတိ သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတေန ဟတ္ထေန. သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ ဇာနာတီတိ ဉာဏံ, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. တံ တံ ကမ္မံ ကရောတီတိ ကရော, ဟတ္ထော. ဉာဏသင်္ခါတော ကရော ဉာဏ ကရော, ကရံ ဝိယ ဉာဏန္တိ ဝါ ဉာဏကရော, တေန ဉာဏကရေန. ဂါဟကောတိ ဒဠှဂဏှမာနော ဟုတွာ. တာယာတိ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂ သင်္ခါတာယ တာယ နာဝါယ, ဗဟူတိ အနေကေ ဝေနေယျသတ္တေ. ဘဝဏ္ဏဝါတိ တိဘဝသင်္ခါတာ သံသာရဝဋ္ဋသင်္ခါတာ ဝါ မဟာသမုဒ္ဒတော. တဿ ပန ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

'ईहाफिय' म्हणजे वीर्य (उत्साह) संज्ञक वल्हा. कारण सुत्तनिपात अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'phiyenāti dabbisārakenā' (फियेन म्हणजे वल्ह्याने). जो प्रयत्न करतो ती 'ईहा' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे प्रयत्न केला जातो, उद्योग केला जातो, चेतना केली जाते ती 'ईहा' म्हणजेच 'वीर्य' होय. सद्दनीतीमध्ये तर 'ईह चेतायम्' असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे पाणी दूर सारले जाते ते 'फिय' (वल्हा) होय. 'फा' धातू वाढवण्याच्या अर्थात असून त्याला 'इयो' प्रत्यय लागतो. किंवा जे पाण्याला धक्का देते ते 'फिय' होय. अथवा ज्याच्याद्वारे नौका चालवली जाते ते 'फिय' म्हणजे वल्हा होय. 'फायि' धातू गतीच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'आ' काराचा 'इ' कार होतो. ईहा (प्रयत्न) संज्ञक वल्हा म्हणजे 'ईहाफिय' होय. किंवा वल्ह्याप्रमाणे असलेली ईहा म्हणजे 'ईहाफिय' होय. कारण ज्याप्रमाणे वल्ह्याद्वारे नौका इच्छित स्थळी जाते, त्याचप्रमाणे ईहा संज्ञक वीर्याने (उत्साहाने) ते ते कार्य साध्य होते आणि इच्छित निर्वाण स्थानी पोहोचता येते, असा अभिप्राय आहे. ते 'गाहको' या पदाचे कर्म आहे. 'ञाणकरण' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी हाताने. जो सर्व ज्ञेय धर्मांना जाणतो ते 'ञाण' (ज्ञान) म्हणजेच सर्वज्ञता-ज्ञान होय. जो ते ते कर्म करतो तो 'करो' म्हणजे हात होय. ज्ञान संज्ञक हात म्हणजे 'ञाणकर' किंवा हातासारखे असलेले ज्ञान म्हणजे 'ञाणकर' होय, त्या ज्ञानरूपी हाताने. 'गाहको' म्हणजे दृढपणे पकडणारा होऊन. 'ताय' म्हणजे त्या अष्टांगिक मार्गरूपी नौकेने, 'बहू' म्हणजे अनेक विनेय प्राण्यांना. 'भवण्णवा' म्हणजे त्रिभव संज्ञक किंवा संसारचक्र संज्ञक महासागरातून. त्याचा शब्दार्थ तर खाली सांगितलाच आहे.

တာရေသီတိ ဩတိဏ္ဏေသိ, အတိက္ကမေသီတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓန္တိ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စဓမ္မံ. အဃပ္ပဟန္တိ သတ္တာနံ ဒုက္ခပ္ပဇ ဟန္တံ[Pg.77]. ဒုက္ခဝိဒ္ဓံသေန္တန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ အဃပ္ပဟန္တိ သတ္တာနံ ကိလေသပ္ပဇဟန္တံ. ကိလေသဝိဒ္ဓံသေန္တန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဟိ အဃသဒ္ဒေါ ဒုက္ခေ ကိလေသေ စ ဝတ္တတိ. တတ္ထ ဟိ ဒုက္ခံ အဃယတိ ဒုက္ခယတီတိ အဃန္တိ စ, အဃယတိ ဒုက္ခာကာရေန ပဝတ္တတီတိ ဝါ အဃန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ကိလေသော ပန အဃယန္တိ ပါပံ ကရောန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ အဃောတိ ဝုစ္စတိ. အဃဓာတု ပါပကရဏေ အ. အဃံ ပဇဟတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အဃပ္ပဟော, ဗုဒ္ဓေါ. အဃသဒ္ဒူပပဒပပုဗ္ဗဟာဓာတု စာဂေ. ဗုဒ္ဓေါ ဝေနေယျသတ္တာနံ ဒုက္ခဉ္စ ကိလေသဉ္စ ဓမ္မဒေသနာယ အပနေတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပဌမဝိကပ္ပေ ဒုက္ခဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗဓမ္မတ္တာ မဂ္ဂေန အပ္ပဟာတဗ္ဗမ္ပိ ဖလူပစာရေန ဒုက္ခပ္ပဇဟန္တန္တိ ဝုတ္တံ. တန္တိ မုနိဒက္ခနာဝိကံ အဟံ နမေ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

'तारेसि' म्हणजे पार केले, ओलांडून नेले असा अर्थ आहे. 'बुद्धं' म्हणजे ज्यांनी चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार केला आहे अशा बुद्धांना. 'अघप्पहं' म्हणजे प्राण्यांच्या दुःखाचा त्याग करणारे, दुःखाचा विध्वंस करणारे असा अर्थ आहे. अथवा 'अघप्पहं' म्हणजे प्राण्यांच्या क्लेशांचा त्याग करणारे, क्लेशांचा विध्वंस करणारे असा अर्थ आहे. कारण येथे 'अघ' शब्द दुःख आणि क्लेश या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो. त्यामध्ये दुःख जे पीडा देते त्याला 'अघ' म्हणतात, किंवा जे दुःखाच्या रूपाने प्रवृत्त होते त्याला 'अघ' म्हणतात. क्लेश म्हणजे ज्याच्याद्वारे प्राणी पाप करतात त्याला 'अघ' म्हटले जाते. 'अघ्' धातू पापकर्म करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. जो अघाचा (दुःखाचा किंवा क्लेशाचा) त्याग करतो, विध्वंस करतो तो 'अघप्पहो' (अघप्रहा) म्हणजेच बुद्ध होय. 'अघ' शब्दाच्या उपपदासह 'प' पूर्वक 'हा' (त्याग करणे) धातूपासून हा शब्द बनतो. बुद्ध विनेय प्राण्यांचे दुःख आणि क्लेश धम्मदेशनेद्वारे दूर करतात, असा अर्थ आहे. आणि येथे पहिल्या विकल्पात, दुःखाचा थेट त्याग करता येत नसला तरी (कारण ते प्रहाण करण्यायोग्य धर्म नाही), मार्गाद्वारे प्रहाण न करता येणाऱ्या दुःखालाही फलोपचाराने 'दुःख नष्ट करणारे' असे म्हटले आहे. त्या मुनिरूपी चतुर नाविकाला मी नमस्कार करतो, असा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ယော မုနိဒက္ခနာဝိကော ယော ဗုဒ္ဓသင်္ခါတော ဆေကော နာဝါဇေဋ္ဌကော, မဂ္ဂင်္ဂနာဝံ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂသင်္ခါတံ နာဝံ အာရုယှ အာရောဟိတွာ ဤဟာဖိယံ ဝီရိယသင်္ခါတံ ဒဗ္ဗိသာရကံ, ဉာဏကရေန သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတေန ဟတ္ထေန, ဂါဟကော ဒဠှံ ဂဏှမာနော ဟုတွာ တာယ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂနာဝါယ, ဗဟူ အနေကေ ဝေနေယျသတ္တေ ဘဝဏ္ဏဝါ တိဘဝသင်္ခါတမဟာသမုဒ္ဒတော, တာရေသိ ဩတာရေသိ, ဗုဒ္ဓံ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စဓမ္မံ အဃပ္ပဟံ သတ္တာနံ ဒုက္ခဝိဒ္ဓံသေန္တံ ကိလေသ ဝိဒ္ဓံသေန္တံ ဝါ တံ မုနိဒက္ခနာဝိကံ အဟံ နမေ နမာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (संक्षेपयोजना) आहे: जो मुनिरूपी चतुर नाविक, जो बुद्ध संज्ञक चतुर नौकाप्रमुख (कर्णधार) आहे, त्याने अष्टांगिक मार्गरूपी नौकेवर आरूढ होऊन, ईहाफिय म्हणजे वीर्य (उत्साह) संज्ञक वल्ह्याला, ज्ञानरूपी हाताने म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी हाताने, दृढपणे पकडणारा होऊन, त्या अष्टांगिक मार्गरूपी नौकेद्वारे, अनेक विनेय प्राण्यांना भवसागररूपी त्रिभव संज्ञक महासागरातून पार केले (तारले), त्या चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करणाऱ्या, प्राण्यांच्या दुःखाचा किंवा क्लेशांचा विध्वंस करणाऱ्या बुद्धरूपी चतुर नाविकाला मी नमस्कार करतो.

ဒသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

दहाव्या वंदना गाथेचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

၁၁.

११.

သမတိံသတိပါရမိသမ္ဘရဏံ,ဝရဗောဓိဒုမေ စတုသစ္စဒသံ;

ဝရမိဒ္ဓိဂတံ နရဒေဝဟိတံ,တိဘဝူပသမံ ပဏမာမိ ဇိနံ.

ज्यांनी तीस पारमितांचा संचय केला आहे, श्रेष्ठ बोधिवृक्षाखाली ज्यांनी चार आर्यसत्यांचे दर्शन घेतले आहे, श्रेष्ठ ऋद्धी प्राप्त केलेल्या, मनुष्य आणि देवांचे कल्याण करणाऱ्या, तिन्ही भवांचे (संसाराचे) शमन करणाऱ्या अशा जिन (बुद्ध) भगवंतांना मी प्रणाम करतो.

၁၁. ဧဝံ [Pg.78] ဒသမဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သမတိံ သတိပါရမိသမ္ဘရဏာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဇိနံ ဝန္ဒိတုကာမော သမတိံသတိပါရမိသမ္ဘရဏန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန စတူဟိ သဂဏေဟိ ရစိတတ္တာ ဒွါဒသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ တောဋကဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဣဟ တောဋက မမ္ဗုဓိသေဟိ မိတ’’န္တိ. တဿတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ အမ္ဗုဓိသေဟိ စတူဟိ သဂဏေဟိ မိတံ ပမိတံ ရစိတံ လက္ခိတံ ဝါ ဝုတ္တံ ဣဓ ဇဂတိဆန္ဒေ တောဋကံ နာမာတိ.

११. अशा प्रकारे दहाव्या गाथेने बुद्धांची वंदना करून, आता तीस पारमितांचा संचय इत्यादी पाच गुणांनी स्तुती करून जिनांची (बुद्धांची) वंदना करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'समतिंसतिपारमिसम्भरणां' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा चार 'स' गणांनी रचलेली असल्यामुळे बारा अक्षरांनी युक्त असलेली 'तोटक गाथा' आहे असे समजावे. कारण वृत्तोदयात म्हटले आहे - 'इह तोटक मम्बुधिसेहि मितम्'. त्याचा अर्थ असा आहे: ज्याच्या प्रत्येक चरणात 'अम्बुधि' म्हणजे चार 'स' गणांनी मोजलेली, रचलेली किंवा दर्शवलेली अक्षरे असतात, त्याला या जगती छंदात 'तोटक' वृत्त असे म्हणतात.

တတ္ထ ပန သမတိံသတိပါရမိသမ္ဘရဏန္တိ ဒသပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယော စာတိ သမတိံသပါရမိယော သမ္ဘူတံ, ပရိပူရိတန္တိ အတ္ထော. တာသံ ပန ဝိသေသော ပါရမိသဒ္ဒဿ စ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သမ္ဘရိတ္ထ ပရိပူရယိတ္ထာတိ သမ္ဘရဏော, ဇိနော. သံပုဗ္ဗဘရဓာတု ပူရဏေ ယု. သမတိံသပါရမိယော သမ္ဘရဏောတိ သမတိံသတိပါရမိသမ္ဘရဏော, ဇိနော. ဒီပင်္ကရဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ လဒ္ဓဗျာကရဏတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သမတိံသပါရမိယော ပူရယိတ္ထာတိ အတ္ထော. တံ သမတိံသတိပါရမိသမ္ဘရဏံ. ဝရဗောဓိဒုမေတိ ဥတ္တမဗောဓိရုက္ခမူလေ. ဧတ္ထ စ ဝရဗောဓိသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဒဝတိ ဂစ္ဆတိ မူလခန္ဓတစသာခ ဝိဋပ ပလ္လဝ ဖလေဟိ ဝုဍ္ဎိံ ဝိရူဠိံ ဝေပုလ္လံ ရဇတ သုဝဏ္ဏမဏိ သန္တာ ရုစီဟိ အတိသောဘနံ ဝါ ပါပုဏာတီတိ ဒုမော, ဗောဓိသတ္တဿ ဝိဇာတဒိဝသေယေဝ ဗောဓိသတ္တေန သဒ္ဓိံ သဟ ဇာတော သတဟတ္ထုဗ္ဗေဓော အသတ္ထဒုမရာဇာ လဗ္ဘတိ. ဒုဓာတု ဂတိမှိ အမော. အပဒါနဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဒုနာတိ ကမ္ပတီတိ ဒုမော. ဒုမတိ ပူရေတိ အာကာသတလန္တိ ဝါ ဒုမော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝရော ဗောဓိ ဝရဗောဓိ, ဝရဗောဓိ စ သော ဒုမော စာတိ ဝရဗောဓိဒုမော, တသ္မိံ.

तेथे 'समतिंसपारमिसम्भारण' (तीस पारमितांचा संभार) म्हणजे दहा पारमिता, दहा उपपारमिता आणि दहा परमत्थपारमिता (परमार्थ पारमिता) अशा तीस पारमिता पूर्ण करणे, असा अर्थ आहे. त्यांचा विशेष आणि 'पारमि' शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. ज्यांनी संभार केला, पूर्ण केले, ते 'सम्भरण' म्हणजे जिन (बुद्ध) होत. 'सम्' पूर्व 'भर' धातूचा अर्थ पूर्ण करणे असा होतो, त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. तीस पारमिता पूर्ण करणारे ते 'समतिंसपारमिसम्भारण' म्हणजे जिन होत. दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी (भविष्यवाणीचे) व्याकरण प्राप्त झाल्यापासून चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प अधिक काळ तीस पारमिता पूर्ण केल्या, असा अर्थ आहे. ते 'समतिंसपारमिसम्भारण' होय. 'वरबोधिदुमे' म्हणजे उत्तम बोधिवृक्षाच्या मुळाशी. येथे 'वरबोधि' शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. जो वाढतो, गती प्राप्त करतो, मूळ, खोड, साल, फांद्या, उपफांद्या, पाने आणि फळांनी वृद्धी, वाढ व विशालता प्राप्त करतो किंवा चांदी, सोने, मणी यांच्या कांतीने अत्यंत शोभिवंत दिसतो, तो 'दुम' (वृक्ष) होय. बोधिसत्त्वांच्या जन्माच्या दिवशीच बोधिसत्त्वांसोबत उत्पन्न झालेला शंभर हात उंचीचा अश्वत्थ (पिंपळ) हा वृक्षराज प्राप्त होतो. 'दु' धातू गती अर्थी असून त्याला 'अम' प्रत्यय लागला आहे. अपदान अट्ठकथेत मात्र असे म्हटले आहे की, "जो कंप पावतो (हळतो) तो दुम होय. किंवा जो आकाश व्यापतो (पूर्ण करतो) तो दुम होय." श्रेष्ठ बोधी ती 'वरबोधी', आणि ती वरबोधी व तो वृक्ष मिळून 'वरबोधिदुम' होतो, त्यामध्ये (त्याच्या मुळाशी).

စတုသစ္စဒသန္တိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ မဂ္ဂဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတံ. ဧတ္ထ စ သစ္စသဒ္ဒေါ အနေကေသွတ္ထေသု ဒိဿတိ. သေယျထိဒံ. သစ္စံ [Pg.79] ဘဏေ န ကုဇ္ဈေယျာတိအာဒီသု ဝါစာသစ္စေ. သစ္စေ ဌိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာတိအာဒီသု ဝိရတိသစ္စေ. ကသ္မာ နု သစ္စာနိ ဝဒန္တိ နာနာ ပဝါဒိယာသေ ကုသလာဝဒါနာတိအာဒီသု ဒိဋ္ဌိသစ္စေ. ဧကဉှိ သစ္စံ န ဒုတိယမတ္ထီတိအာဒီသု ပရမတ္ထသစ္စေ နိဗ္ဗာနေ စေဝ မဂ္ဂေ စ, စတုန္နံ သစ္စာနံ ကတိ ကုသလာတိအာဒီသု အရိယသစ္စေ. သွာယမိဓာပိ အရိယသစ္စေ ဝတ္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သထနံ သစ္စံ, အဝိတထံ. သထဓာတု အဝိတထေ ဏျော. ယထာ ဟိ အဂ္ဂီနံ သဘာဝေါ ဧကန္တံ ဥဏှောယေဝ ဟောတိ, န သီတလော, ဧဝံ ဒုက္ခာဒီနံ ပီဠနာဒိ သဘာဝံ ဧကန္တံ သစ္စံ တထံ အဝိတထံ အနညထံ ဟောတိ. တံ ပန စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ ဒုက္ခသစ္စံ, သမုဒယသစ္စံ, နိရောဓသစ္စံ, မဂ္ဂသစ္စဉ္စာတိ. တတ္ထ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ဒုက္ခစ္ဆိတံ ခံ တုစ္ဆန္တိ ဒုက္ခံ. ကမ္မဓာရယသမာသောယံ. ဝုတ္တဉှေတံ သစ္စဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒုဣတိ အယံသဒ္ဒေါ ကုစ္ဆိတေ ဒိဿတိ. ကုစ္ဆိတဉှိ ပုတ္တံ ဒုပုတ္တောတိ ဝဒန္တိ. ခံသဒ္ဒေါ ပန တုစ္ဆေ. တုစ္ဆဉှိ အာကာသံ ခန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒဉ္စ ပဌမသစ္စံ ကုစ္ဆိတံ. အနေကဥပဒ္ဒဝါဓိဋ္ဌာနတော, တုစ္ဆံဗာလဇနပရိကပ္ပိတဓုဝသုဘသုခတ္တဘာဝဝိရဟိတတော. တသ္မာ ကုစ္ဆိတတ္တာ တုစ္ဆတ္တာ စ ဒုက္ခန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒုက္ခဉ္စ တံ သစ္စဉ္စာတိ ဒုက္ခသစ္စံ. တေဘူမိကဝဋ္ဋံ လဗ္ဘတိ.

'चतुसच्चदसं' म्हणजे चार आर्यसत्यांना मार्गज्ञानाने जाणणारे (साक्षात्कृत करणारे). आणि येथे 'सच्च' (सत्य) हा शब्द अनेक अर्थांनी दिसून येतो. जसे की, 'सत्य बोलावे, क्रोध करू नये' इत्यादींमध्ये 'वाचासत्य' (वाणीचे सत्य) या अर्थाने. 'सत्यावर अधिष्ठित श्रमण-ब्राह्मण' इत्यादींमध्ये 'विरतीसत्य' (संयम/विरतीचे सत्य) या अर्थाने. 'कुशलतेचा दावा करणारे विविध वादांचे प्रवक्ते वेगवेगळ्या सत्यांचे प्रतिपादन का करतात?' इत्यादींमध्ये 'दिट्ठीसत्य' (दृष्टी/मतांचे सत्य) या अर्थाने. 'सत्य एकच आहे, दुसरे नाही' इत्यादींमध्ये निर्वाण आणि मार्ग या दोन्ही रूपांतील 'परमत्थसत्य' (परमार्थ सत्य) या अर्थाने; आणि 'चार सत्यांपैकी किती कुशल आहेत?' इत्यादींमध्ये 'आर्यसत्य' या अर्थाने. तोच हा शब्द येथेही 'आर्यसत्य' या अर्थाने वापरला आहे, असे समजावे. जे सत्य (तथ्य) आहे, अवितथ (अपरिवर्तनीय/यथार्थ) आहे, ते 'सच्च' होय. 'सथ' धातू अवितथ अर्थी असून त्याला 'ण्यो' प्रत्यय लागला आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीचा स्वभाव केवळ उष्णच असतो, शीतल नाही; त्याचप्रमाणे दुःखादींचा पीडा देण्याचा स्वभाव हा पूर्णपणे सत्य, यथार्थ, अवितथ आणि अनन्यथा (बदल न होणारा) असतो. ते चार प्रकारचे असते: दुःखसत्य, समुदयसत्य, nirodhasacca (निरोधसत्य) आणि मार्गसत्य. त्यात 'दुःखसत्य' म्हणजे: 'दु' म्हणजे कुत्सित (वाईट) आणि 'ख' म्हणजे तुच्छ (शून्य), ते 'दुःख' होय. हा कर्मधारय समास आहे. सच्चविभंग अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की—"'दु' हा शब्द कुत्सित (निंद्य) अर्थी आढळतो. कारण वाईट पुत्राला 'दुपुत्र' म्हणतात. 'ख' हा शब्द तुच्छ अर्थी आहे. कारण तुच्छ आकाशाला 'ख' म्हटले जाते. आणि हे पहिले सत्य कुत्सित आहे, कारण ते अनेक उपद्रवांचे अधिष्ठान आहे; आणि ते तुच्छ आहे, कारण ते अज्ञानी लोकांनी कल्पिलेल्या नित्य, शुभ, सुख आणि आत्मभावाने रहित आहे. म्हणून कुत्सित असल्यामुळे आणि तुच्छ असल्यामुळे याला 'दुःख' म्हटले जाते." जे दुःख आहे आणि सत्य आहे, ते 'दुःखसत्य' होय. यात त्रिभूमिकांमधील संसारचक्र (तेभूमिकवट्ट) समाविष्ट होते.

သမုဒယသစ္စန္တိ အယတိ ပဝတ္တတိ ဒုက္ခဖလံ ဧတေနာတိ အယော, လောဘော. အယဓာတု ဂတိမှိ အ. သံ အဝသေသ ပစ္စယသံယောဂေ သတိ ဥ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိယာ အယော ကာရဏောတိ သမုဒယော. ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသသမာသောယံ. ဝုတ္တေဉှေတံ သစ္စ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ ‘‘သံဣတိ စ အယံသဒ္ဒေါ သမာဂမော သမေတန္တိအာဒီသု သံယောဂံ ဒီပေတိ. ဥဣတိ အယံသဒ္ဒေါ ဥပ္ပန္နံ ဥဒိတန္တိအာဒီသု ဥပ္ပတ္တိံ. အယသဒ္ဒေါ ပန ကာရဏံ ဒီပေတိ. ဣဒဉ္စာပိ ဒုတိယသစ္စံ အဝသေသပစ္စယသမာယောဂေ သတိ ဒုက္ခဿုပ္ပတ္တိကာရဏံ. ဣတိ ဒုက္ခဿ သံယောဂေ ဥပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ ဒုက္ခသမုဒယန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. သမုဒယော စ သော သစ္စဉ္စာတိ သမုဒယသစ္စံ, လောဘသင်္ခါတာ တဏှာ လဗ္ဘတိ[Pg.80]. နိရောဓသစ္စန္တိ ရောဓတိ စရတိ ပဝတ္တတီတိ ရောဓော, တေဘူမိကဝဋ္ဋဓမ္မော. ရောဓဓာတု စရဏေ ဏ. နတ္ထိ တေဘူမိကဝဋ္ဋဓမ္မဿ ရောဓော စရဏံ ဧတ္ထာတိ နိရောဓော, နိဗ္ဗာနံ. အထ ဝါ နိရုဇ္ဈတိ သံသာရဒုက္ခံ ဧတ္ထာတိ နိရောဓော, နိဗ္ဗာနံ. ရုဓိဓာတု အာဝရဏေ ဏ. ဝုတ္တဉှေတံ သစ္စဝိဘင်္ဂဋ္ဌ ကထာယံ ‘‘တတိယသစ္စံ ပန ယသ္မာ နိသဒ္ဒေါ အဘာဝံ. ရောဓ သဒ္ဒေါ စာရကံ ဒီပေတိ. တသ္မာ အဘာဝေါ ဧတ္ထ သံသာရ စာရကသင်္ခါတဿ ဒုက္ခရောဓဿ သဗ္ဗဂတိသုညတ္တာ. သမဓိ ဂတေ ဝါ တသ္မိံ သံသာရစာရကသင်္ခါတဿ ဒုက္ခရောဓဿ အဘာဝေါ ဟောတိ တပ္ပဋိပက္ခတ္တာတိပိ ဒုက္ခနိရောဓန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒုက္ခဿ ဝါ အနုပ္ပာဒနိရောဓပစ္စယတ္တာ ဒုက္ခနိရောဓန္တိ. နိရောဓော စ သော သစ္စဉ္စာတိ နိရောဓသစ္စံ. နိဗ္ဗာနံ. မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဒုက္ခနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ မဂ္ဂေါ. အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. မဂ္ဂဓာတု ဂတိယံ အ. ဝုတ္တဉှေတံ သစ္စ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ ‘‘စတုတ္ထသစ္စံ ပန ယသ္မာ ဧတံ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတိ အာရမ္မဏဝသေန တဒဘိမုခဘူတတ္တာ ပဋိပဒါ စ ဟောတိ ဒုက္ခနိရောဓပ္ပတ္တိယာ. တသ္မာ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. မဂ္ဂေါ စ သော သစ္စဉ္စာတိ မဂ္ဂသစ္စံ. အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လဗ္ဘတိ. ယသ္မာ ပနေတာနိ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိပိ ဝုစ္စန္တိ. အထ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အရိယေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိယန္တိ, တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိပိ ဝုစ္စန္တိ.

'समुदयसत्य' म्हणजे: ज्याच्याद्वारे दुःख रूपी फळ प्राप्त होते, प्रवृत्त होते, तो 'अय' म्हणजे लोभ होय. 'अय' धातू गती अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. 'सम्' म्हणजे उर्वरित प्रत्ययांचा (कारणांचा) संयोग असताना, 'उ' म्हणजे दुःखाच्या उत्पत्तीसाठी 'अय' (कारण) असणे, तो 'समुदय' होय. हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. सच्चविभंग अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की—"'सम्' हा शब्द समागम, समेत्य इत्यादींमध्ये संयोगाला दर्शवतो. 'उ' हा शब्द उत्पन्न, उदित इत्यादींमध्ये उत्पत्तीला दर्शवतो. तर 'अय' शब्द कारणाला दर्शवतो. हे दुसरे सत्य देखील इतर प्रत्ययांच्या संयोगाने दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण आहे. अशा प्रकारे दुःखाच्या संयोगाने उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे याला 'दुःखसमुदय' म्हटले जाते." जो समुदय आहे आणि सत्य आहे, ते 'समुदयसत्य' होय. यात लोभ संज्ञेची 'तण्हा' (तृष्णा) प्राप्त होते. 'निरोधसत्य' म्हणजे: जो रोध करतो, फिरतो, प्रवृत्त होतो तो 'रोध' म्हणजे त्रिभूमिकांमधील संसारचक्र धर्म होय. 'रोध' धातू गती (चरण) अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. जिथे त्रिभूमिकांमधील संसारचक्राचा रोध (गती/भ्रमण) नाही, तो 'निरोध' म्हणजे निर्वाण होय. अथवा जिथे संसारदुःख निरुद्ध होते (नष्ट होते), तो 'निरोध' म्हणजे निर्वाण होय. 'रुध्' धातू आवरण (रोखणे) अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. सच्चविभंग अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की—"तिसऱ्या सत्यात 'नि' हा शब्द अभाव दर्शवतो आणि 'रोध' हा शब्द कारागृह (बंधन) दर्शवतो. म्हणून सर्व गतींमध्ये शून्यतेमुळे संसाररूपी कारागृहासारख्या दुःखरोधाचा येथे अभाव असतो. किंवा ते (निर्वाण) प्राप्त झाल्यावर, त्याच्या विरोधी असल्यामुळे संसाररूपी कारागृहासारख्या दुःखरोधाचा अभाव होतो, म्हणूनही याला 'दुःखनिरोध' म्हटले जाते." किंवा दुःखाच्या अनुत्पाद निरोधाचे कारण असल्यामुळे 'दुःखनिरोध' असे म्हणतात. जो निरोध आहे आणि सत्य आहे, ते 'निरोधसत्य' होय, म्हणजेच निर्वाण. 'मार्गसत्य' म्हणजे: ज्याच्याद्वारे दुःखनिरोध रूपी निर्वाणाचा शोध घेतला जातो किंवा तिथे पोहोचले जाते, तो 'मग्ग' (मार्ग) होय, म्हणजेच अष्टांगिक मार्ग. 'मग्ग' धातू गती अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. सच्चविभंग अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की—"चौथे सत्य कारण की, हे दुःखनिरोधाकडे जाते, आलंबन रूपाने त्याच्या सन्मुख होते आणि दुःखनिरोध प्राप्तीची ती प्रतिपदा (मार्ग) आहे. म्हणून याला 'दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा' म्हटले जाते." जो मार्ग आहे आणि सत्य आहे, ते 'मार्गसत्य' होय. यात अष्टांगिक मार्ग प्राप्त होतो. आणि ज्याअर्थी बुद्ध इत्यादी आर्य या सत्यांचा साक्षात करतात, म्हणून यांना 'आर्यसत्ये' असेही म्हटले जाते. अथवा बुद्ध इत्यादी आर्यांद्वारे हे साक्षात्कृत केले जातात, म्हणून यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.

တေသံ ပန လက္ခဏာဒီနိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္ထ ဟိ ဗာဓနလက္ခဏံ ဒုက္ခသစ္စံ, သန္တာပနရသံ, ပဝတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ပဘဝလက္ခဏံ သမုဒယသစ္စံ, အနုပစ္ဆေဒကရဏရသံ, ပလိဗောဓပစ္စုပဋ္ဌာနံ. သန္တိလက္ခဏံ နိရောဓသစ္စံ, အစ္စုတိရသံ, အနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနံ. နိယျာနလက္ခဏံ မဂ္ဂသစ္စံ, ကိလေသပ္ပဟာန ကရဏရသံ, ဝုဋ္ဌာနပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိ. ဧတေသု ပန စတူသု သစ္စေသု ပဌမတတိယသစ္စာနိ ဖလာနိ ဟောန္တိ. ဒုတိယ စတုတ္ထသစ္စာနိ ဟေတူနိ ဟောန္တိ. ပုရိမာနိ ဒွေသစ္စာနိ ဒုဒ္ဒ သတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ. ပစ္ဆိမာနိ ဒွေသစ္စာနိ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ.

त्यांची लक्षणे इत्यादी याप्रमाणे जाणावीत. येथे पीडा देण्याचे लक्षण हे दुःखसत्य आहे, संताप देणे हा त्याचा रस (कार्य) आहे, आणि प्रवृत्ती (संसारप्रवाह) हे त्याचे प्रकटीकरण (पच्चुपट्ठान) आहे. उत्पत्तीचे लक्षण हे समुदयसत्य आहे, अखंडित ठेवणे (दुःखाचा छेद न होऊ देणे) हा त्याचा रस आहे, आणि अडथळा (बंधन) हे त्याचे प्रकटीकरण आहे. शांतीचे लक्षण हे निरोधसत्य आहे, अच्युती (न च्युत होणे किंवा अविनाशी असणे) हा त्याचा रस आहे, आणि निमित्तहीनता (अविद्यमानता) हे त्याचे प्रकटीकरण आहे. मुक्तीचे (बाहेर पडण्याचे) लक्षण हे मार्गसत्य आहे, क्लेश नष्ट करणे हा त्याचा रस आहे, आणि (संसारातून) बाहेर पडणे हे त्याचे प्रकटीकरण आहे. या चार सत्यांमध्ये पहिले आणि तिसरे सत्य (दुःख आणि निरोध) ही फळे आहेत. दुसरे आणि चौथे सत्य (समुदय आणि मार्ग) हे हेतू (कारणे) आहेत. पहिली दोन सत्ये (दुःख आणि समुदय) ही प्राण्यांसाठी दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आणि गंभीर आहेत. नंतरची दोन सत्ये (निरोध आणि मार्ग) ही गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श आहेत.

အပိ [Pg.81] စ ခေါ ပန ဒုက္ခနိရောဓံ အရိယသစ္စံ ဂမ္ဘီရဉ္စေဝ ဒုဒ္ဒသဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကေကဿ ပန သစ္စဿ စတုန္နံ စတုန္နံ အတ္ထာနံ ဝသေန သောဠသ သစ္စဋ္ဌာ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂပါဠိယံ ‘‘ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော, ဣမေ စတ္တာရော ဒုက္ခဿ ဒုက္ခဋ္ဌာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ. ဧဝံ ဒုက္ခံ တထဋ္ဌေန သစ္စံ. သမုဒယဿ အာယူဟနဋ္ဌော နိဒါနဋ္ဌော သံယောဂဋ္ဌော ပလိဗောဓဋ္ဌော, ဣမေ စတ္တာရော သမုဒယဿ သမုဒယဋ္ဌာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ. ဧဝံ သမုဒယော တထဋ္ဌေန သစ္စံ. နိရောဓဿ နိဿရဏဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော အသင်္ခတဋ္ဌော အမတဋ္ဌော, ဣမေ စတ္တာရော နိရောဓဿ နိရောဓဋ္ဌာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ, ဧဝံ နိရောဓော တထဋ္ဌေန သစ္စံ. မဂ္ဂဿ နိယျာနဋ္ဌော ဟေတွဋ္ဌော ဒဿနဋ္ဌော အဓိပတေယျဋ္ဌော, ဣမေ စတ္တာရော မဂ္ဂဿ မဂ္ဂဋ္ဌာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ, ဧဝံ မဂ္ဂေါ တထဋ္ဌေန သစ္စ’’န္တိ.

शिवाय, दुःखनिरोध आर्यसत्य हे अत्यंत गंभीर आणि दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहे, असे जाणावे. प्रत्येक सत्याच्या चार-चार अर्थांच्या (वैशिष्ट्यांच्या) आधारे सोळा सत्यार्थ (सच्चट्ठ) होतात. म्हणूनच पटिसंभिदामग्ग पाळीमध्ये म्हटले आहे की - ‘दुःखाचे पीडनार्थ (पीडा देणे), संखतार्थ (संस्कृत किंवा संस्कारित असणे), संतापार्थ (दाह निर्माण करणे) आणि विपरिणामार्थ (बदलणे), हे चार दुःखाचे दुःखार्थ आहेत; जे तथ्य (सत्य), अवितथ (अपरिवर्तनीय) आणि अनन्यथा (दुसरे काही नसलेले) आहेत. या प्रकारे दुःख हे तथ्यार्थाने सत्य आहे. समुदयाचे आयूहनार्थ (एकत्र करणे किंवा प्रवृत्त करणे), निदानार्थ (कारण असणे), संयोगार्थ (जोडणे) आणि पलिबोधार्थ (अडथळा आणणे), हे चार समुदयाचे समुदयार्थ आहेत; जे तथ्य, अवितथ आणि अनन्यथा आहेत. या प्रकारे समुदय हा तथ्यार्थाने सत्य आहे. निरोधाचे निस्सरणार्थ (मुक्त होणे), विवेकनार्थ (अलिप्त असणे), असंखतार्थ (असंस्कृत असणे) आणि अमृतार्थ (मरणरहित असणे), हे चार निरोधाचे निरोधार्थ आहेत; जे तथ्य, अवितथ आणि अनन्यथा आहेत. या प्रकारे निरोध हा तथ्यार्थाने सत्य आहे. मार्गाचे निय्यानार्थ (बाहेर नेणारे), हेत्वर्थ (कारण असणे), दर्शनार्थ (साक्षात्कार घडवणे) आणि अधिपतेय्यार्थ (प्रभुत्व असणे), हे चार मार्गाचे मार्गार्थ आहेत; जे तथ्य, avitath आणि अनन्यथा आहेत. या प्रकारे मार्ग हा तथ्यार्थाने सत्य आहे.’

ဒဿနံ ဒသံ, ဒိသတိ ပဿတီတိ ဝါ ဒသံ, စတုမဂ္ဂဉာဏံ. ဒိသဓာတု အပေက္ခနေ အ. စတုန္နံ သစ္စာနံ ဒဿနံ အဿာတိ စတုသစ္စဒသော, ဇိနော. အထ ဝါ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အဒဿိ အပဿီတိ စတုသစ္စဒသော, ဇိနော. သော စတ္တာရိ သစ္စာနိ စတုမဂ္ဂဉာဏေန အပ္ပဋိဝိဇ္ဈီတိ အတ္ထော. တံ စတုသစ္စဒသံ. စတုသစ္စဉာဏံ ပန ဒုဝိဓံ ဟောတိ အနုဗောဓဉာဏဉ္စ, ပဋိဝေဓ ဉာဏဉ္စာတိ. တတ္ထ အနုဗောဓဉာဏံ လောကိယံ အနုဿဝါဒိဝသေန နိရောဓေ မဂ္ဂေ စ ပဝတ္တတိ, ပဋိဝေဓဉာဏံ လောကုတ္တရံ နိရောဓမာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စတော စတ္တာရိပိ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ယထာဟ ယော ဘိက္ခဝေ ဒုက္ခံ ပဿတိ, ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတိ. ဒုက္ခနိရောဓမ္ပိ ပဿတိ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိ ပဒမ္ပိ ပဿတီတိ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ. စတုသစ္စပဋိဝေဓဉာဏံ ပန အနုဗောဓဉာဏေန ဝိနာ န ပဝတ္တတိ, တသ္မာ အနုဗောဓ ဉာဏတ္ထာယ ပုဗ္ဗေ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ပဏ္ဍိတေန သမာရမ္ဘိ တဗ္ဗန္တိ[Pg.82]. နနု စ အရိယသာဝကာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. အထ ကသ္မာ ဇိနောယေဝ စတုသစ္စဒသန္တိ ထောမိတောတိ. ဘဂဝါ ပန အရိယသာဝကေဟိ ဝိသိဋ္ဌေန အနညောပဒေသေန အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. တသ္မာ ဘဂဝါယေဝ စတုသစ္စဒသန္တိ အဘိတ္ထဝိတောတိ. တတ္ထ ပန ဌပေတွာ တဏှဉ္စ နိဗ္ဗာနဉ္စ အဝသေသဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ နာမ. အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာ သမုဒယသစ္စံ နာမ. နိဗ္ဗာနံ နိရောဓ သစ္စံ နာမ. အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စံ နာမ. ဝုတ္တံ ပန အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟေ –

दर्शन म्हणजे ‘दसं’ (पाहणारा), किंवा जो पाहतो तो ‘दसं’ होय, जे चार मार्गांचे ज्ञान (चतुर्मार्गज्ञान) आहे. ‘दिस्’ धातू पाहण्याच्या अर्थात आहे आणि त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. ज्यांना चार सत्यांचे दर्शन झाले आहे ते ‘चतुःसत्यदर्शी’ (चतुसच्चदसो) म्हणजेच जिन (बुद्ध) होत. अथवा ज्यांनी चार सत्ये पाहिली आहेत ते ‘चतुःसत्यदर्शी’ जिन होत. त्यांनी चार मार्गांच्या ज्ञानाने चार सत्यांचा भेद (साक्षात्कार) केला, असा याचा अर्थ आहे. त्या चतुःसत्यदर्शींना (मी वंदन करतो). चतुःसत्यज्ञान हे दोन प्रकारचे असते: अनुबोधज्ञान आणि प्रतिवेधज्ञान. त्यापैकी अनुबोधज्ञान हे लौकिक असून ते श्रुती (ऐकीव माहिती) इत्यादींच्या आधारे निरोध आणि मार्गाच्या बाबतीत प्रवृत्त होते. प्रतिवेधज्ञान हे लोकोत्तर असून ते निरोधाला आलंबन (विषय) बनवून कृत्याच्या दृष्टीने चारही सत्यांचा भेद करते. जसे की म्हटले आहे: ‘भिक्खूंनो, जो दुःखाला पाहतो, तो दुःखसमुदयालाही पाहतो, दुःखनिरोधालाही पाहतो आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेलाही (मार्गाला) पाहतो’ - हे सर्व येथे सांगावे. परंतु चतुःसत्यप्रतिवेधज्ञान हे अनुबोधज्ञानाशिवाय प्रवृत्त होत नाही, म्हणून अनुबोधज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी विद्वानाने आधी चतुःसत्यकर्मस्थान (ध्यानसाधना) सुरू केली पाहिजे. शंका: आर्य श्रावकसुद्धा चार सत्यांचा भेद करतात, मग केवळ ‘जिन’ (बुद्ध) यांनाच ‘चतुःसत्यदर्शी’ म्हणून का गौरविले गेले आहे? उत्तर: भगवान हे आर्य श्रावकांपेक्षा श्रेष्ठ अशा, इतर कोणाच्याही उपदेशाशिवाय स्वतः प्राप्त केलेल्या अर्हत् मार्गज्ञानाने चार सत्यांचा भेद करतात. म्हणून केवळ भगवंतांचीच ‘चतुःसत्यदर्शी’ म्हणून विशेष स्तुती केली गेली आहे. त्यामध्ये, तृष्णा आणि निर्वाण सोडून उर्वरित सर्व धर्म हे ‘दुःखसत्य’ आहेत. एकशे आठ प्रकारच्या तृष्णेचे प्रकार हे ‘समुदयसत्य’ आहेत. निर्वाण हे ‘निरोधसत्य’ आहे. अष्टांगिक मार्ग हा ‘मार्गसत्य’ आहे. अभिधम्मत्थसंगहामध्ये म्हटले आहे की -

‘‘ဒုက္ခံ တေဘူမကံ ဝဋ္ဋံ, တဏှာ သမုဒယော ဘဝေ;

နိရောဓော နာမ နိဗ္ဗာနံ, မဂ္ဂေါ လောကုတ္တရော မတော’’တိ.

“त्रैभूमिक (काम, रूप, अरूप या तीन भूमींमधील) संसारचक्र हे दुःख आहे, तृष्णा हा त्याचा समुदय (उत्पत्तीचे कारण) आहे; निर्वाण हे निरोध आहे, आणि लोकोत्तर मार्ग हा मार्ग मानला गेला आहे.”

ဝရမိဒ္ဓိဂတန္တိ ဝရံ ဣဒ္ဓိဂတံ. ဥတ္တမံ အတီတဗုဒ္ဓါနံ ဣဒ္ဓိံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥတ္တမာနံ ဣဒ္ဓီနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတန္တိ အတ္ထော. ဣဇ္ဈနံ သမိဇ္ဈနံ ဣဒ္ဓိ, ဣဇ္ဈတိ သမိဇ္ဈတိ နိပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝါ ဣဒ္ဓိ. ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဉ္စ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ စ လဗ္ဘတိ. ဝုတ္တဉှိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ‘‘တထာ နေက္ခမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓီတိ စ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓီ’’တိ စ. အထ ဝါ ဣဇ္ဈန္တိ သတ္တာ ဧတာယ ဣဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ ဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တီတိ ဣဒ္ဓိ, အဋ္ဌသမာပတ္တိယော စ စတ္တာရော မဂ္ဂါ စ လဗ္ဘန္တိ. ဣဓဓာတု ဝုဍ္ဎိယန္တိ ပစ္စယော. အထ ဝါ တပစ္စယော ဣတ္ထိလိင်္ဂဇောတကော ဤပစ္စယော စ. ဣဒ္ဓိံ အဂမိန္တိ ဣဒ္ဓိဂတော, ဇိနော. အထ ဝါ ဂစ္ဆတိ ပတိဋ္ဌဟတိ ဧတ္ထာတိ ဂတော, ဝရာနံ ဥတ္တမာနံ ဣဒ္ဓီနံ ဂတော ပတိဋ္ဌာနဘူတောတိ ဝရမိဒ္ဓိဂတော, ဇိနော. တံ ဝရမိဒ္ဓိဂတံ. ကိဉ္စာပိ ပန အရိယသာဝကာ ဣဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ, ဗုဒ္ဓါ ပန ဝိသေသတော ဧတာယ အဘိညာယ ဣဒ္ဓါ သမိဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ အတိဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဝရမိဒ္ဓိဂတန္တိ အဘိတ္ထဝိတုံ အရဟတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘वरमिद्धिगतं’ म्हणजे श्रेष्ठ ऋद्धीला प्राप्त झालेले. भूतकाळातील बुद्धांच्या उत्तम ऋद्धीला प्राप्त झालेले, असा याचा अर्थ आहे. अथवा उत्तम ऋद्धींचे अधिष्ठान (आश्रयस्थान) झालेले, असा याचा अर्थ आहे. यशस्वी होणे, समृद्ध होणे म्हणजे ऋद्धी; किंवा जे यशस्वी होते, समृद्ध होते, निष्पन्न होते ती ऋद्धी होय. यातून ऋद्धिविधज्ञान आणि अर्हत् मार्ग प्राप्त होतो. विशुद्धिमग्गात म्हटले आहे की - ‘त्याचप्रमाणे नैष्क्रम्य यशस्वी होते म्हणून ती ऋद्धी आहे, आणि अर्हत् मार्ग यशस्वी होतो म्हणून ती ऋद्धी आहे.’ अथवा ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध, वृद्ध आणि उत्कर्षाला प्राप्त होतात ती ऋद्धी होय; याने आठ समापत्ती आणि चार मार्ग प्राप्त होतात. ‘इध्’ धातू वृद्धीच्या अर्थात आहे आणि त्याला प्रत्यय लागला आहे. अथवा स्त्रीलिंग दर्शवणारा ‘त’ प्रत्यय आणि ‘ई’ प्रत्यय लागला आहे. जे ऋद्धीला प्राप्त झाले आहेत ते ‘ऋद्धिगत’ जिन होत. अथवा ज्याच्यामध्ये गमन केले जाते, जे प्रतिष्ठित होते ते ‘गत’ होय; श्रेष्ठ आणि उत्तम ऋद्धींचे जे अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) झाले आहेत ते ‘वरमिद्धिगत’ जिन होत. त्या वरमिद्धिगतांना (मी वंदन करतो). जरी आर्य श्रावकही ऋद्धी प्राप्त केलेले असतात, तरीही बुद्ध हे विशेषतः या अभिज्ञेने ऋद्ध (समृद्ध), समृद्ध, वृद्ध आणि अत्यंत उत्कर्षाला प्राप्त झालेले असतात; म्हणून केवळ बुद्धच ‘वरमिद्धिगत’ या स्तुतीस पात्र आहेत, असे जाणावे.

နရဒေဝဟိတန္တိ မနုဿဒေဝါနံ လောကိယလောကုတ္တရ သင်္ခါတံ ဟိတံ ပယောဇနံ ဓာရဏံ. တေသံ ပန အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ [Pg.83] ဝုတ္တောယေဝ. တိဘဝူပသမန္တိ တိဘဝဥပသမံ. ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ အဘာဝတော ကာမရူပအရူပသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ဘဝေဟိ တီသု ဘဝေသု ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိတော ဝါ ဥပသမိတံ နိဗ္ဗုတံ နိရုဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ဘဝန္တိ သတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဘဝေါ, တယော ဘဝါ တိဘဝါ, တေဟိ ဥပသမိတ္ထာတိ တိဘဝူပသမော, ဇိနော. တံ တိဘဝူပသမံ. ဘဂဝတော ပန ဗောဓိပလ္လင်္ကေဝ ကာမရူပါရူပသင်္ခါတေသု တီသု ဘဝေသု ပဋိသန္ဓိဇနကာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာမူလကာနံ ပုညာဒိသင်္ခါရာနံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန နိရဝသေသံ ပဟီနတ္တာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ နတ္ထိ. တသ္မာ ဘဂဝန္တံယေဝ ဝိသေသေန တိဘဝူပသမန္တိ ထောမေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဇိနန္တိ ပဉ္စမာရဇယန္တံ ဗုဒ္ဓံ. ပဏမာမီတိ အဟံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန အာဒရံ ဝန္ဒာမီတိ ယောဇနာ.

‘नरदेवहितं’ म्हणजे मनुष्य आणि देवांचे लौकिक व लोकोत्तर संज्ञक हित, कल्याण किंवा प्रयोजन धारण करणारे. त्यांचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. ‘तिभवूपसमं’ म्हणजे तीन भवांचा उपशम (शांतता). पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीचा अभाव असल्यामुळे, काम, रूप आणि अरूप संज्ञक तीन भवांपासून किंवा तीन भवांमध्ये पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीचा उपशम झालेला, निवृत्त झालेला किंवा निरुद्ध झालेला, असा याचा अर्थ आहे. ज्यामध्ये प्राणी उत्पन्न होतात तो ‘भव’ होय; तीन भव म्हणजे ‘त्रिभव’ (तिभव); ज्यांच्याद्वारे त्यांचा उपशम झाला आहे ते ‘तिभवोपशम’ जिन होत. त्या त्रिभवोपशमांना (मी वंदन करतो). भगवंतांनी बोधिपल्लंगावरच (बोधिमंडावर) काम, रूप आणि अरूप संज्ञक तीन भवांमध्ये प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) उत्पन्न करणाऱ्या, अविद्या व तृष्णेवर आधारित असलेल्या पुण्यादी संस्कारांचा अर्हत् मार्गज्ञानाने पूर्णपणे नाश केल्यामुळे, त्यांचा पुनर्जन्म होत नाही. म्हणून केवळ भगवंतांचीच विशेष रूपाने ‘त्रिभवोपशम’ म्हणून स्तुती केली जाते, असे म्हटले आहे. ‘जिनं’ म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवणाऱ्या बुद्धांना. ‘पणमामि’ म्हणजे मी ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताने आदराने वंदन करतो, असा याचा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သမတိံသတိ သမ္ဘရဏံ သမတိံသပါရမိယော သမ္ဘူတံ ပရိပူရိတံ, ဝရဗောဓိဒုမေ ဥတ္တမဗောဓိရုက္ခမူလေ, စတုသစ္စဒသံ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ မဂ္ဂဉာဏေန ပဿန္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ, ဝရမိဒ္ဓိဂတံ ဥတ္တမံ အတီတ ဗုဒ္ဓါနံ ဣဒ္ဓိပတ္တံ ဥတ္တမာနံ ဣဒ္ဓီနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ ဝါ, နရဒေဝဟိတံ မနုဿဒေဝါနံ လောကိယလောကုတ္တရသင်္ခါတံ ပယောဇနံ ဓာရဏံ, တိဘဝူပသမံ ကာမရူပအရူပသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ဘဝေဟိ ဥပသမိတံ, ကာမရူပါရူပသင်္ခါတေသု တီသု ဘဝေသု ပုနဗ္ဘဝါ ဘိနိဗ္ဗတ္တိတော ဥပသမိတံ နိဗ္ဗုတံ ဝါ, ဇိနံ ပဉ္စမာရဇယန္တံ ဗုဒ္ဓံ ပဏမာမိ အဟံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန အာဒရံ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (संक्षिप्त योजना) आहे. तीस पारमितांचा संभार पूर्ण केलेल्या (परिपूरित केलेल्या), श्रेष्ठ बोधिवृक्षाच्या मुळाशी, मार्गज्ञानाने चार आर्यसत्यांना पाहणाऱ्या आणि त्यांचा साक्षात्कार करणाऱ्या, श्रेष्ठ ऋद्धी प्राप्त झालेल्या किंवा भूतकाळातील बुद्धांच्या श्रेष्ठ ऋद्धींचे अधिष्ठान असलेल्या, मनुष्य आणि देवांचे लौकिक व लोकोत्तर कल्याण साधणाऱ्या, कामभव, रूपभव आणि अरूपभव या तिन्ही भवांपासून शांत झालेल्या किंवा तिन्ही भवांमध्ये पुनरुत्पत्तीपासून मुक्त (शांत) झालेल्या, पाच मारांवर विजय मिळवणाऱ्या अशा त्या जिन (विजेत्या) बुद्धांना मी ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताने आदराने वंदन करतो.

ဧကာဒသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

अकरावी वंदना गाथा व्याख्या समाप्त झाली.

၁၂.

१२.

သတပုညဇလက္ခဏိကံ ဝိရဇံ,ဂဂနူပမဓိံ ဓိတိမေရုသမံ;

ဇလဇူပမသီတလသီလယုတံ,ပထဝီသဟနံ ပဏမာမိ ဇိနံ.

शेकडो पुण्याच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या (३२ महापुरुष) लक्षणांनी युक्त असलेल्या, रागरूपी मळापासून मुक्त असलेल्या, आकाशासारखी अथांग बुद्धी (सर्वज्ञता-ज्ञान) असलेल्या, मेरू पर्वतासारखे धैर्य असलेल्या, कमळासारख्या शीतल शीलाने युक्त असलेल्या आणि पृथ्वीप्रमाणे सहनशील असलेल्या जिन (विजेत्या) बुद्धांना मी वंदन करतो.

၁၂. ဧဝံ [Pg.84] ဧကာဒသမဂါထာယ ဇိနံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သတပုညဇလက္ခဏိကန္တျာဒီဟိ ဆဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဇိနံ ဝန္ဒိတု ကာမော သတပုညဇလက္ခဏိကန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန စတူဟိ သ ဂဏေဟိ ရစိတတ္တာ ဒွါဒသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ တောဋကဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သာဓကံ ပန အနန္တရဂါထာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

१२. अशा प्रकारे अकराव्या गाथेने जिनांना वंदन करून, आता 'सतपुञ्जळक्खणिकं' इत्यादी सहा गुणांनी जिनांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'सतपुञ्जळक्खणिकं' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा चार 'स' गणांनी रचलेली असल्यामुळे बारा अक्षरांनी युक्त असलेली 'तोटक गाथा' आहे असे समजावे. याचे स्पष्टीकरण तर आधीच्या गाथेच्या व्याख्येत सांगितलेच आहे.

တတ္ထ သတပုညဇလက္ခဏိကန္တိ အနေကပါရမီပုညတေဇေန ဇာတေန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေန သမ္ပန္နံ. ဧတ္ထ စ သတသဒ္ဒေါ အနေကသင်္ချာဝါစကော. သတတေဇော သဟဿရံ သီတိအာဒီသု ဝိယ. သတေန အနေကေန ပါရမီပုညတေဇေန ဇာတန္တိ သတပုညဇံ, လက္ခိယတိ လက္ခိတဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓဒဗ္ဗံ ဧတေဟီတိ လက္ခဏံ, ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာဒိ. လက္ခဓာတု ဒဿနင်္ကေသုယု. သတပုညဇဉ္စ တံ လက္ခဏဉ္စာတိ သတပုညဇ လက္ခဏံ. တံ အဿ အတ္ထီတိ သတပုညဇလက္ခဏိကော, ဇိနော. တံ. ဘဂဝါ ဟိ အနန္တေသု စက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ ဧကေကံ ပုညကမ္မံ သတက္ခတ္တုံ ကရေယျုံ. ဧတ္တကေဟိ ဇနေဟိ ကတံ ပုညကမ္မံ ဗောဓိသတ္တော ဧကောဝ ဧကေကံ သတဂုဏံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တေန ပါရမီပုညတေဇေန ဇာတေဟိ ဒွတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ စ အသီတိအနုဗျဉ္ဇန လက္ခဏေ ဟိ စ သမ္ပန္နောတိ သတပုညဇလက္ခဏိကန္တိ ထောမေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝုတ္တဉှိ ဗုဒ္ဓဝံသဋ္ဌကထာယံ –

त्यामध्ये 'सतपुञ्जळक्खणिकं' म्हणजे अनेक पारमितांच्या पुण्यतेजापासून उत्पन्न झालेल्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी संपन्न केलेले. येथे 'सत' (शंभर) हा शब्द अनेक या संख्येचा वाचक आहे. जसे 'सततेजो' (शंभर तेज), 'सहस्सरं' (हजार किरणे) इत्यादींमध्ये असते. अनेक पारमितांच्या पुण्यतेजापासून उत्पन्न झालेले ते 'सतपुञ्ज' होय. ज्यांच्याद्वारे बुद्धत्वाचे लक्षण ओळखले जाते ते 'लक्षण' होय, जसे की बत्तीस महापुरुष लक्षणे इत्यादी. 'लक्ख' धातू हा पाहणे आणि चिन्हांकित करणे या अर्थी आहे. जे शेकडो पुण्यांपासून उत्पन्न झालेले आहे आणि जे लक्षण आहे, ते 'सतपुञ्ज-लक्षण' होय. ते ज्यांच्याकडे आहे ते 'सतपुञ्जळक्खणिक' जिन होत. त्यांना. कारण, भगवंतांनी - अनंत चक्रवाळांमधील सर्व प्राण्यांनी जर प्रत्येक पुण्यकर्म शंभर वेळा केले, तर एवढ्या लोकांनी केलेल्या पुण्यकर्मापेक्षा बोधिसत्त्वांनी एकट्यानेच प्रत्येक पुण्यकर्म शंभर पटीने अधिक करून, त्यातून निर्माण झालेल्या पारमितांच्या पुण्यतेजाद्वारे उत्पन्न झालेल्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी (दुय्यम लक्षणांनी) ते संपन्न आहेत, म्हणून त्यांना 'सतपुञ्जळक्खणिक' असे म्हणून स्तुती केली आहे, असा अभिप्राय आहे. बुद्धवंश अट्ठकथेत म्हटलेच आहे –

‘‘သတပုည လက္ခဏောတိ အနန္တေသု စက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ ဧကေကံ ပုညကမ္မံ သတက္ခတ္တုံ ကရေယျုံ, ဧတ္တကေဟိ ဇနေဟိ ကတကမ္မံ ဗောဓိသတ္တော သယမေဝ ဧကော သတဂုဏံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မာ သတပုညလက္ခဏောတိ ဝုစ္စတိ. ကေစိ ပန သတေန သတေန ပုညကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တံ ဧကေကလက္ခဏောတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သန္တေ ယော ကောစိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျာတိ. တံ အဋ္ဌကထာသု ပဋိက္ခိတ္တ’’န္တိ. ပါထေယျဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သတ ပုညလက္ခဏန္တိ သတေန သတေန ပုညကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တံ ဧကေကံ လက္ခဏံ[Pg.85]. ဧဝံ သန္တေ ယော ကောစိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျာတိ န ရောစယိံသု. အနန္တေသု ပန စက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ ဧကေကံ ကမ္မံ သတက္ခတ္တုံ ကရေယျုံ. ဧတ္တကေဟိ ဇနေဟိ ကတံ ကမ္မံ ဗောဓိသတ္တော ဧကောဝ ဧကေကံ သတဂုဏံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မာ သတပုညလက္ခဏောတိ ဣမမတ္ထံ ရောစယိံသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏံ ပန ဥပရိ အာဝိဘဝိဿတီတိ.

“‘सतपुञ्ञलक्खण’ म्हणजे अनंत चक्रवाळांमधील सर्व प्राण्यांनी जर प्रत्येक पुण्यकर्म शंभर वेळा केले, तर एवढ्या लोकांनी केलेल्या कर्मापेक्षा बोधिसत्त्वांनी स्वतः एकट्यानेच ते शंभर पटीने अधिक करून ते उत्पन्न झाले. म्हणून त्यांना ‘सतपुञ्ञलक्खण’ असे म्हटले जाते. काही लोक मात्र शंभर-शंभर पुण्यकर्मांनी प्रत्येक लक्षण उत्पन्न होते असे म्हणतात. असे मानल्यास कोणीही बुद्ध होऊ शकेल, म्हणून अट्ठकथांमध्ये या मताचे खंडन केले आहे.” पाथेय्य-अट्ठकथेत (पाथिकवग्ग अट्ठकथा) म्हटले आहे की, “‘सतपुञ्ञलक्खण’ म्हणजे शंभर-शंभर पुण्यकर्मांनी प्रत्येक लक्षण उत्पन्न होते, असे मानल्यास कोणीही बुद्ध होऊ शकेल, म्हणून आचार्यांनी हे मत स्वीकारले नाही. परंतु, अनंत चक्रवाळांमधील सर्व प्राण्यांनी जर प्रत्येक कर्म शंभर वेळा केले, तर एवढ्या लोकांनी केलेल्या कर्मापेक्षा बोधिसत्त्वांनी एकट्यानेच प्रत्येक कर्म शंभर पटीने अधिक करून ते उत्पन्न झाले, म्हणून त्यांना ‘सतपुञ्ञलक्खण’ म्हणावे, हाच अर्थ त्यांनी स्वीकारला आहे,” असे म्हटले आहे. बत्तीस महापुरुष लक्षणांचे वर्णन पुढे स्पष्ट केले जाईल.

ဝိရဇန္တိ ရာဂရဇာဒီနံ အဘာဝါ ဝိဂတရဇံ. ရဉ္ဇတိ သဉ္ဇတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏေသူတိ ရဇော, ရာဂါဒိရဇော. ရန္ဇဓာတု ရာဂေ အ. ဝိဂတော ရဇော အဿာတိ ဝိရဇော, ဇိနော. တံ ဝိရဇံ. ဇိနော ဟိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ သဗ္ဗကိလေသမာရ ရဇဿ ဇယိတတ္တာ ဝိဂတရဇောတိ အတ္ထော. ဂဂနူပမဓိန္တိ ဧတ္ထ ဓီ ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတဉာဏံ. တသ္မာ အာကာသူပမသဗ္ဗညုတ ဉာဏဝန္တန္တိ အတ္ထော. ဂစ္ဆန္တိ ဧတ္ထ ဝိဟင်္ဂမာဒယောတိ ဂဂနံ, အာကာသော. ဂမုဓာတု ဂတိယံ ယု. မကာရဿ ဂေါ. ဥပမိယတေ ဥပမာ. ဘာဝသာဓနောယံ. ဥပပုဗ္ဗမာဓာတု ပရိမာနေ အ. သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ဓရတိ ဇာနာတီတိ ဓီ, သဗ္ဗညုတ ဉာဏံ. ဓရဓာတု ဉာဏေ ကွိ, ဣတ္ထိလိင်္ဂဇောတကဤပစ္စယော စ. ဂဂနေန အာကာသေန ယုတ္တာ ဥပမာ ဂဂနူပမာ, တံ သဒိသံ ဓီ သဗ္ဗညုတဉာဏံ ယဿာတိ ဂဂနူပမဓိ, ဇိနော. တံ ဂဂနူပမဓိံ. အယံ ပန အနန္တာဒိဂုဏဟီနတ္တာ ဓမ္မဟီနောပမာ နာမ. ဝုတ္တဉှိ သုဗောဓာလင်္ကာရေ ‘‘ဓမ္မဟီနာမုခမ္ဘောဇ, သဒိသံ မုနိနော ဣတီ’’တိ. ယထာ ဟိ အာကာသော အနန္တောတိ ဝုတ္တတ္တာ အာကာသော အနန္တော ဟုတွာ ဝိတ္ထရတိ, ဧဝံ ဘဂဝတော အနန္တံ ဗုဒ္ဓဉာဏန္တိ ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗညုတဉာဏဿ အနန္တာရမ္မဏတ္တာ စ ဉာဏံ အနန္တံ ဟုတွာ ဝိတ္ထရတိ. တသ္မာ ဂဂနူပမဓိန္တိ ထောမေတီတိ.

‘विरजं’ म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादी रजाचा (मळाचा) अभाव असल्यामुळे जे रज-रहित (विगतरज) आहेत. जे रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये आसक्त करते ते ‘रज’ होय, म्हणजेच रागादी रज. ‘रञ्ज’ धातू हा राग (आसक्ती) या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. ज्यांच्यातील रज निघून गेले आहे ते ‘विरज’ जिन होत. त्यांना ‘विरजं’. कारण, जिनांनी बोधिपर्यंकावरच सर्व क्लेश आणि माररूपी रजावर विजय मिळवल्यामुळे ते ‘विगतरज’ (रज-रहित) आहेत, असा अर्थ आहे. ‘गगनूपमधिं’ यामध्ये ‘धी’ म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान म्हटले जाते. म्हणून आकाशासारखे सर्वज्ञता-ज्ञान असणारे, असा अर्थ आहे. ज्यामध्ये पक्षी इत्यादी गमन करतात ते ‘गगन’ म्हणजे आकाश होय. ‘गमु’ धातू गमन या अर्थी असून त्याला ‘यु’ प्रत्यय लागला आहे आणि ‘म’ काराचा ‘ग’ कार झाला आहे. ज्याच्याशी तुलना केली जाते ती ‘उपमा’ होय. हे भावसाधन आहे. ‘उप’ पूर्वपदासह ‘मा’ धातू परिमाण या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. जे सर्व ज्ञेय धर्मांना धारण करते किंवा जाणते ते ‘धी’ म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय. ‘धर’ धातू ज्ञान या अर्थी असून त्याला ‘क्वि’ प्रत्यय आणि स्त्रीलिंगदर्शक ‘ई’ प्रत्यय लागला आहे. आकाशाशी दिलेली उपमा ती ‘गगनौपमा’ (गगनूपमा), तिच्यासारखी ‘धी’ म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान ज्यांचे आहे ते ‘गगनूपमधी’ जिन होत. त्यांना ‘गगनूपमधिं’. ही उपमा अनंत इत्यादी गुणांनी हीन असल्यामुळे ‘धम्महीन उपमा’ (धर्महीन उपमा) या नावाने ओळखली जाते. सुबोधालंकारात म्हटलेच आहे – “मुनींचे मुखकमल धर्महीन उपमेसारखे आहे” इत्यादी. कारण, ज्याप्रमाणे आकाश अनंत असल्यामुळे ते अनंत होऊन विस्तारलेले आहे, त्याचप्रमाणे भगवंतांचे बुद्धज्ञान अनंत असल्याचे म्हटले असल्यामुळे आणि सर्वज्ञता-ज्ञानाचे आलंबन अनंत असल्यामुळे ते ज्ञान अनंत होऊन विस्तारलेले आहे. म्हणूनच ‘गगनूपमधिं’ असे म्हणून त्यांची स्तुती केली आहे.

ဓိတိမေရုသမန္တိ ဧတ္ထ ဓိတိ ဝုစ္စတိ သမာဓိ. သိနေရုပဗ္ဗတ သဒိသံ အစလသမာဓိဝန္တန္တိ အတ္ထော. ဓိယတိ ဌပိယတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ [Pg.86] ဧကာရမ္မဏေ ဧတေနာတိ ဓိတိ, ဘဂဝတော လောကိယလောကုတ္တရဈာနသမာဓိ. ဓိဓာတု ဓာရဏေတိ. ရံသိယာ အန္ဓကာရံ မိနာတိ ဟိံသတီတိ မေရု, ပဗ္ဗတရာဇာ. မီဓာတု ဟိံသာယံ ရုပစ္စယော. ဣမံ ဝစနတ္ထဉှိ သိနေရုဿ ပါစီနပဿံ ရဇတမယံ, ဒက္ခိဏပဿံ မဏိမယံ, ပစ္ဆိမပဿံ ဖလ္လိကမယံ, ဥတ္တရပဿံ သုဝဏ္ဏမယံ ဟောတီတိ ဝုတ္တဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ မိနာတိ ဟိံသတိ သဗ္ဗေ ပဗ္ဗတေ အတ္တနော ဥစ္စတရဋ္ဌေနာတိ မေရု, မေရုနာ သမော ဓိတိ သမာဓိ ယဿာတိ ဓိတိမေရုသမော, ဇိနော. တံ ဓိတိမေရု သမံ. ယထာ ဟိ မေရုရာဇာ အဋ္ဌဟိ ဒိသာဟိ အာဂတေဟိ ဝါတေဟိ န ကမ္ပတိ န စလတိ, ဧဝံ ဇိနော ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနီဝရဏေ ပဇဟိတွာ လောကုတ္တရဇ္ဈာနသမာဓိနာ သမန္နာဂတတ္တာ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝါတေဟိ စ န ကမ္ပတိ န စလတီတိ ဓိတိမေရုသမန္တိ ထောမေတိ.

‘धृतिमेरुसमं’ (धृतिमेरुसम) यामध्ये ‘धृति’ म्हणजे ‘समाधी’ असे म्हटले जाते. सिनेरु पर्वतासारखा अचल समाधी असलेला, असा याचा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्मांना एकाच आलंबनावर स्थिर केले जाते, ती ‘धृति’ होय; ही भगवंतांची लौकिक आणि लोकोत्तर ध्यान-समाधी आहे. ‘धि’ धातू हा ‘धारण करणे’ या अर्थी आहे. जो आपल्या किरणांनी अंधकाराचा नाश करतो (हिंसा करतो), तो ‘मेरु’ म्हणजे पर्वतराज होय. ‘मी’ धातू हा हिंसेच्या अर्थी असून त्याला ‘रु’ प्रत्यय लागला आहे. हा शब्दार्थ सिनेरु पर्वताची पूर्व बाजू रौप्यमय (चांदीची), दक्षिण बाजू मणीमय, पश्चिम बाजू स्फटिकमय आणि उत्तर बाजू सुवर्णमय (सोन्याची) असते, या वचनाचा संदर्भ देऊन सांगितला आहे. अथवा, जो आपल्या उंचीमुळे इतर सर्व पर्वतांना तुच्छ लेखतो (त्यांचा प्रभाव नष्ट करतो), तो ‘मेरु’ होय. ज्यांची धृति (समाधी) मेरु पर्वतासारखी आहे, ते ‘धृतिमेरुसम’ म्हणजेच ‘जिन’ (बुद्ध) होत. त्या धृतिमेरुसमांना (मी वंदन करतो). ज्याप्रमाणे पर्वतराज मेरु आठही दिशांनी येणाऱ्या वाऱ्यांमुळे कंपित होत नाही, हलत नाही; त्याचप्रमाणे जिन (बुद्ध) कामच्छंद इत्यादी नीवरणांचा त्याग करून लोकोत्तर ध्यान-समाधीने युक्त असल्यामुळे, आठ लोकधर्मांनी आणि मिथ्यादृष्टीच्या वाऱ्यांनी कंपित होत नाहीत, हलत नाहीत, अशा शब्दांत ‘धृतिमेरुसम’ म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

ဇလဇူပမသီတလသီလယုတန္တိ ဥဒကဇာတပ္ပဒုမသဒိသေန အတိသီတလေန အသင်္ချေယျသီလေန သံယုတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ အပဒါန ပါဠိယံ ‘‘သီလံ တဿ အသင်္ချေယျ’’န္တိ. တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ဘဂဝတော ပန သီလံ အသင်္ချေယျမေဝါ’’တိ. ဇလတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဇလံ, ဥဒကံ. ဇလဓာတု ဒိတ္တိယံ အ. ဇလေ ဥဒကေ ဇာတံ ဇလဇံ, ပဒုမံ. ဇလဇေန ပဒုမေန ဥပမံ သဒိသန္တိ ဇလဇူပမံ, သီလံ. သုခတ္ထိကေဟိ သေဝိယတီတိ သီတလံ, သီလံ. သိဓာတု သေဝါယံ တလပစ္စယော. အထ ဝါ သီတဂုဏံ လာတိ ဂဏှာတီတိ သီတလံ, သီလံ. သီတသဒ္ဒူပပဒ လာဓာတု ဂဟဏေ ကွိ. ဥဒကေ ပန ဇာတံ ပဒုမံ ဥဒကေန ဥဏှဿ သမိတတ္တာ သီတလံ ဝိယ. သီလံ ပန ဗုဒ္ဓဿ ကိလေသတာ ပနဿ သမေတတ္တာ အစ္စန္တသီတလံ ဟောတိ. သုရက္ခိတဉှိ ဝိသုဒ္ဓံ သီလံ ကိလေသပ္ပဟာနေန သတ္တာနံ ကိလေသပရိဠာဟံ ဥပသမေတိ န ဟရိတစန္ဒနံ မုတ္တာဟာရော မဏိ ဥဒကံ ဝါတော စန္ဒကိရဏော စ. တသ္မာ သီလမေဝ သီတလန္တိ အစ္စန္တသီတလန္တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ –

‘जलजूपमसीतलसील्युतं’ (जलज-उपम-शीतल-शील-युक्त) म्हणजे पाण्यात उत्पन्न होणाऱ्या कमलासारख्या अत्यंत शीतल आणि असंख्य शीलाने युक्त असलेले. कारण अपदान पाळीमध्ये म्हटले आहे की, “त्यांचे शील असंख्य आहे.” आणि त्याच्या अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, “भगवंतांचे शील तर खरोखरच असंख्य आहे.” जे चमकते ते ‘जल’ म्हणजे पाणी होय. ‘जल’ धातू हा चमकण्याच्या (दीप्ती) अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. पाण्यात (जलात) उत्पन्न होणारे ते ‘जलज’ म्हणजे कमळ होय. जलजाशी (कमळाशी) ज्याची उपमा दिली जाते, त्यासारखे असणारे ते ‘जलजूपम’ म्हणजे शील होय. सुखाची इच्छा करणाऱ्यांकडून ज्याचे सेवन केले जाते, ते ‘शीतल’ म्हणजे शील होय. ‘सि’ धातू हा सेवनाच्या अर्थी असून त्याला ‘तल’ प्रत्यय लागला आहे. अथवा, जे शीतगुण ग्रहण करते, ते ‘शीतल’ म्हणजे शील होय. येथे ‘शीत’ शब्दाच्या उपपदासह ‘ला’ धातू हा ग्रहण करण्याच्या अर्थी असून त्याला ‘क्वि’ प्रत्यय लागला आहे. पाण्यात उत्पन्न झालेले कमळ हे पाण्यामुळे उष्णतेचे शमन झाल्याने जसे शीतल असते, तसेच बुद्धांचे शील हे क्लेशांच्या संतापाचे शमन करणारे असल्यामुळे अत्यंत शीतल असते. कारण सुरक्षित आणि विशुद्ध शील हे क्लेशांच्या प्रहाणाने प्राण्यांच्या क्लेश-दाहाचे (संतापाचे) शमन करते; तसे शमन पिवळे चंदन, मोत्यांचा हार, मणी, पाणी, वारा किंवा चंद्राची किरणेही करू शकत नाहीत. म्हणूनच शीलालाच ‘शीतल’ म्हणजेच अत्यंत शीतल असे म्हटले जाते. म्हणूनच विशुद्धिमग्गमध्ये म्हटले आहे –

‘‘န [Pg.87] တံ သဇလဒါ ဝါတာ, န စာပိ ဟရိစန္ဒနံ;

နေဝ ဟာရာ န မဏယော, န စန္ဒကိရဏင်္ကုရာ;

သမယန္တီဓ သတ္တာနံ, ပရိဠာဟံ သုရက္ခိတံ;

ယံ သမေတိဒံ အရိယံ, သီလံ အစ္စန္တသီတလ’’န္တိ.

“या जगातील प्राण्यांचा जो संताप हे सुरक्षित, आर्य आणि अत्यंत शीतल शील शांत करते, तो संताप सजल मेघांचे थंड वारे शांत करू शकत नाहीत, पिवळे चंदनही शांत करू शकत नाही, मोत्यांचे हार किंवा मणीही शांत करू शकत नाहीत आणि चंद्राच्या किरणांचे अंकुरही शांत करू शकत नाहीत.”

အယံ ပန တဿ ဂါထာဒွယဿတ္ထော. သုရက္ခိတံ သုဋ္ဌုရက္ခိတံ အရိယံ ဝိသုဒ္ဓံ အစ္စန္တသီတလံ ဣဒံ သီလံ ဣဓလောကေ သတ္တာနံ ယံ ပရိဠာဟံ သမေတိ, တံ ပရိဠာဟံ သဇလဒါ ဥဒကဒဒေန မေဃေန သဟ ပဝတ္တာ ဝါတာ သီတဝါတာ န သမယန္တိ ဟရိတစန္ဒနဉ္စာပိ န သမယတိ. ဟာရာ မုတ္တာဟာရာ နေဝ သမယန္တိ. မဏယော ဝေဠုရိယာဒိမဏိယော န သမယန္တိ. စန္ဒကိရဏင်္ကုရာ စန္ဒဿ ရံသိအင်္ကုရာ န သမယန္တီတိ. သီလတိ သမာဓိယတိ ကာယကမ္မာဒီနံ သုသီလျဝသေန န ဝိပ္ပကိရတီတိ သီလံ. သီလဓာတု သမာဓိမှိ အ. အထ ဝါ သီလန္တိ သမာဒဟန္တိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ သီလံ, သီလေန္တိ ဝါ ဧတေန ကုသလေ ဓမ္မေ ဥပဓာရေန္တိ အာဘုသော ဓာရေန္တိ သာဓဝေါတိ သီလံ, စေတနာဓမ္မော, ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝါ လဗ္ဘတိ. သီလဓာတု ဥပဓာရဏေ အ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကေနဋ္ဌေန သီလန္တိ သီလနဋ္ဌေန သီလံ. ကိမိဒံ သီလံ နာမ, သမာဓာနံ ဝါ, ကာယကမ္မာဒီနံ သုသီလျဝသေန အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော. ဥပဓာရဏံ ဝါ, ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဝသေန အာဓာရဘာဝေါတိ အတ္ထော’’တိ. ဇလဇူပမေန ပဒုမသဒိသေန သီတလေန အစ္စန္တသီတလေန သီလေန အသင်္ချေယျသီလေန ယုတ္တောတိ ဇလဇူပမသီတလသီလယုတော, ဇိနော. တံ ဇလဇူပမသီတလသီလယုတံ. ယထာ ဟိ ဥဒကေ ဇာတံ ပဒုမံ ဇလေန သီတလံ ဟောတိ, ဧဝံ ဘဂဝတော မဂ္ဂသီလေန ကိလေသုပတာပနဿ ပဟီနတ္တာ တံ သီတလံ အစ္စန္တသီတလံ. တေန သမ္ပယုတ္တောတိ ဇလဇူပမသီတလသီလ ယုတန္တိ ထောမေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

हा तर त्या गाथाद्वयाचा अर्थ आहे. सुरक्षित म्हणजे चांगल्या प्रकारे रक्षिलेले, आर्य म्हणजे विशुद्ध, अत्यंत शीतल असे हे शील या लोकात प्राण्यांचा जो संताप शांत करते, तो संताप सजल म्हणजे पाणी देणाऱ्या मेघांसोबत वाहणारे थंड वारे शांत करू शकत नाहीत आणि पिवळे चंदनही शांत करू शकत नाही. हार म्हणजे मोत्यांचे हारही शांत करू शकत नाहीत. मणी म्हणजे वैडूर्य इत्यादी मणीही शांत करू शकत नाहीत. चंद्राचे किरणांकुर म्हणजे चंद्राचे कोमल किरणही शांत करू शकत नाहीत. जे स्थिर करते, समाहित करते, कायकर्म इत्यादींच्या सुशीलताभावामुळे विखुरत नाही, ते ‘शील’ होय. ‘शील’ धातू हा समाधीच्या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. अथवा, ज्याच्याद्वारे चित्त समाहित केले जाते ते ‘शील’ होय; किंवा ज्याच्याद्वारे सज्जन लोक कुशल धर्मांचे वारंवार धारण करतात, ते ‘शील’ होय. यावरून चेतनाधर्म किंवा कुशल चित्तोत्पाद प्राप्त होतो. ‘शील’ धातू हा धारण करण्याच्या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. म्हणूनच विशुद्धिमग्ग अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे – “कोणत्या अर्थाने शील? शीलनाच्या अर्थाने शील. हे शील म्हणजे काय? समाधान किंवा कायकर्म इत्यादींच्या सुशीलताभावामुळे विखुरलेले नसणे, हा याचा अर्थ आहे. किंवा उपधारण, म्हणजे कुशल धर्मांच्या प्रतिष्ठेसाठी आधारभूत असणे, हा याचा अर्थ आहे.” जलजूपम म्हणजे कमलासारख्या, शीतल म्हणजे अत्यंत शीतल अशा असंख्य शीलाने युक्त असलेले ते ‘जलजूपमसीतलसीलयुत’ जिन होत. त्या जलजूपमसीतलसीलयुतांना (मी वंदन करतो). ज्याप्रमाणे पाण्यात उत्पन्न झालेले कमळ पाण्यामुळे शीतल असते, त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या मार्गशीलामुळे क्लेशांच्या संतापाचा नाश झाल्यामुळे ते शील शीतल, अत्यंत शीतल असते. त्यांनी युक्त असलेल्यांना ‘जलजूपमसीतलसीलयुत’ असे म्हणून स्तुती केली आहे, असा याचा अर्थ आहे.

ပထဝီသဟနန္တိ ပထဝီ ဝိယ ခန္တိသမ္ပန္နံ ခန္တိဝန္တံ ဝါ. ပထန္တိ ပတိဋ္ဌဟန္တိ ဧတ္ထ တရုပဗ္ဗတာဒယောတိ ပထဝီ, ဘူမိ. ပထဓာတု ပတိဋ္ဌာယံ [Pg.88] ဝီပစ္စယော. အထ ဝါ ပုထု ဟုတွာ ဇာတန္တိ ပထဝီ. ဇာတတဒ္ဓိတတ္ထေ ဝီပစ္စယော. သဟယတေ ခမိယတေ သဟနံ, သဟတိ ခမတီတိ ဝါ သဟနံ, အဓိဝါသနခန္တိ. သဟဓာတု ခန္တိယံ ယု. ပထဝီ ဝိယ သဟနံ ခမနံ ယဿ သောတိ ပထဝီသဟနော, ဇိနော. တံ ပထဝီသဟနံ. ယထာ ဟိ ပထဝီ အတ္တနော ဥပရိ ပက္ခိတ္တံ သုစိမ္ပိ အသုစိမ္ပိ သဗ္ဗံ သဟတိ, န ပဋိဃာနုနယံ ကရောတိ, ဧဝံ ဇိနော ဣဋ္ဌာရမ္မဏမ္ပိ အနိဋ္ဌာရမ္မဏမ္ပိ သဗ္ဗံ သဟတိ, န တတ္ထ ပဋိဃာနုနယံ ကရောတီတိ ပထဝီသဟနန္တိ ထောမေတီတိ အဓိပ္ပာယော. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနပါဠိယံ –

‘पथवीसहनं’ (पृथ्वीसहन) म्हणजे पृथ्वीप्रमाणे क्षमाशील किंवा क्षमावान असणे. ज्याच्यावर वृक्ष, पर्वत इत्यादी स्थिर असतात, ती ‘पथवी’ म्हणजे भूमी (पृथ्वी) होय. ‘पथ’ धातू हा प्रतिष्ठेच्या अर्थी असून त्याला ‘वी’ प्रत्यय लागला आहे. अथवा, जी विस्तीर्ण होऊन निर्माण झाली आहे, ती ‘पथवी’ होय. येथे जात-तद्धित अर्थामध्ये ‘वी’ प्रत्यय लागला आहे. जे सहन केले जाते, क्षमा केली जाते ते ‘सहन’ होय; किंवा जो सहन करतो, क्षमा करतो ते ‘सहन’ म्हणजे अधिवासन-क्षमा (सहनशीलता) होय. ‘सह’ धातू हा क्षमेच्या अर्थी असून त्याला ‘यु’ प्रत्यय लागला आहे. पृथ्वीप्रमाणे ज्यांचे सहन करणे (क्षमा करणे) आहे, ते ‘पथवीसहन’ जिन होत. त्या पृथ्वीसहनांना (मी वंदन करतो). ज्याप्रमाणे पृथ्वी स्वतःवर टाकलेल्या पवित्र किंवा अपवित्र अशा सर्व गोष्टी सहन करते, त्यावर कोणताही राग किंवा अनुराग करत नाही; त्याचप्रमाणे जिन (बुद्ध) इष्ट आलंबन असो वा अनिष्ट आलंबन, सर्व काही सहन करतात, त्यावर राग किंवा अनुराग करत नाहीत, अशा शब्दांत ‘पथवीसहन’ म्हणून त्यांची स्तुती केली आहे, असा याचा अभिप्राय आहे. म्हणूनच अपदान पाळीमध्ये म्हटले आहे –

‘‘လာဘာလာဘေ န သဇ္ဇန္တိ, သမ္မာနနဝိမာနနေ;

ပထဝီသဒိသာ ဗုဒ္ဓါ, တသ္မာ တေ န ဝိရာဓိယာ’’တိ.

“बुद्ध लाभ-अलाभामध्ये आणि सन्मान-अपमानामध्ये आसक्त होत नाहीत. ते पृथ्वीसारखे असतात, म्हणूनच त्यांच्याशी कधीही विरोध करू नये.”

အဟံ ဇိနံ ပဏမာမိ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

“मी जिनांना (बुद्धांना) प्रणाम करतो, वंदन करतो,” असा याचा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သတပုညဇလက္ခဏိကံ အနေကပါရမီပုညတေဇေန ဇာတေန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေန သမ္ပန္နံ, ဝိရဇံ ရာဂရဇာဒီနံ အဘာဝါ ဝိဂတရဇံ, ဂဂနူပမဓိံ အာကာသူပမသဗ္ဗညုတဉာဏဝန္တံ, ဓိတိမေရုသမံ သိနေရုပဗ္ဗတသဒိသံ အစလသမာဓိဝန္တံ, ဇလဇူပမသီတလ သီလယုတံ. ဥဒကဇာတပ္ပဒုမသဒိသေန အစ္စန္တအတိသီတလေန အသင်္ချေယျသီလေန သမ္ပယုတ္တံ, ပထဝီသဟနံ ပထဝီ ဝိယ ခန္တိသမ္ပန္နံ, ခန္တိဝန္တံ ဝါ, ဇိနံ ပဉ္စမာရဝိဇယံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ သက္ကစ္စံ ပဏမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे: शेकडो पुण्यांच्या लक्षणांनी युक्त असलेल्या, अनेक पारमितांच्या पुण्यतेजाने उत्पन्न झालेल्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी संपन्न असलेल्या, विरज म्हणजे राग-द्वेषादी रज नसल्यामुळे विगतरज असलेल्या, गगनोपमधी म्हणजे आकाशासारखे अमर्याद सर्वज्ञता-ज्ञान असलेल्या, धृतिमेरुसम म्हणजे सिनेरु पर्वतासारखी अचल समाधी असलेल्या, जलजूपमशीतलशीलयुक्त म्हणजे पाण्यात उत्पन्न होणाऱ्या कमलासारख्या अत्यंत शीतल आणि असंख्य शीलाने युक्त असलेल्या, पृथ्वीसहन म्हणजे पृथ्वीप्रमाणे क्षमाशील किंवा सहनशील असलेल्या, अशा पाचही मारांवर विजय मिळवणाऱ्या जिन बुद्धांना मी आदरपूर्वक प्रणाम करतो, वंदन करतो.

ဒွါဒသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

बाराव्या वंदनागाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၁၃.

१३.

ယော ဗုဒ္ဓေါ သုမတိ ဒိဝေ ဒိဝါကရောဝ,သောဘန္တော ရတိဇနနေ သိလာသနမှိ;

အာသီနော သိဝသုခဒံ အဒေသိ ဓမ္မံ,ဒေဝါနံ တမသဒိသံ နမာမိ နိစ္စံ.

जे सुबुद्ध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) बुद्ध, आकाशात सूर्याप्रमाणे, आनंद निर्माण करणाऱ्या शिलासनावर शोभून दिसत; बसलेले असताना देवांना मोक्षसुख (शिवसुख) देणारा धम्म उपदेशिते झाले, त्या अतुलनीय बुद्धांना मी नित्य वंदन करतो.

၁၃. ဧဝံ [Pg.89] ဒွါဒသမဂါထာယ ဇိနံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ တာဝတိံသပုရေ မာတုဒေဝပုတ္တပ္ပမုခါနံ ဥပပတ္တိဒေဝါနံ အဘိဓမ္မံ ဒေသက ဂုဏေန အဘိတ္ထဝိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ယော ဗုဒ္ဓေါ သုမတိတျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန မ န ဇ ရ ဂဏေဟိ စ ဧကဂရုနာ စ တီဟိ ယတီဟိ စ ဒသဟိ ယတီဟိ စ ရစိတတ္တာ တေရသက္ခရ သံယုတ္တာ ပဟဿိဏီဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘မ္နာ ဇရာ ဂေါ တိဒသယတိပ္ပဟဿိဏီ သာ’’တိ.

१३. अशा प्रकारे बारा गाथांद्वारे जिनांना (बुद्धांना) वंदन करून, आता तावतिंस भवनात मातृदेवपुत्र प्रमुख असलेल्या उत्पन्न झालेल्या देवांना अभिधम्माचा उपदेश करण्याच्या गुणाने स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्या ग्रंथकारांनी 'यो बुद्धो सुमति' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'म', 'न', 'ज', 'र' गण आणि एक 'गुरू' अक्षराने युक्त असून, तीन आणि दहा अक्षरांवर यती (विश्राम) असल्याने, तेरा अक्षरांनी बनलेली 'पहस्सिणी' (प्रहर्षिणी) गाथा आहे असे समजावे. वृत्तोदयात म्हटलेच आहे - 'म्ना जरा गो तिदशयतिप्पहस्सिणी सा' (म, न, ज, र आणि गुरु यांनी युक्त आणि तीन व दहावर यती असणारे वृत्त प्रहर्षिणी होय).

တဿတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ မ္နာ မဂဏ နဂဏာ စ ဇရာ ဇ ဂဏ ရဂဏာ စ ဂေါ ဂရု စ တိဒသယတိ တိယတိ စ ဒသယတိ စ စေ သိယာ, သာ ဂါထာ ပဟဿိဏီဂါထာ နာမာတိ. တတ္ထ သုမတိ ယော ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ ဒေဝါနံ အဒေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယောတိ အနိယမဝါစကသဗ္ဗနာမပဒံ. တဿ ဝစနတ္ထော န ကာတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ သဒ္ဒဝိဒူဟိ –

त्याचा अर्थ: ज्या चरणात 'म-गण' व 'न-गण' (म्ना), 'ज-गण' व 'र-गण' (जरा) आणि 'गुरू' (गो) असतील, आणि तीन (ति-यती) व दहा (दस-यती) अक्षरांवर यती असेल, तर ती गाथा 'पहस्सिणी' (प्रहर्षिणी) नावाचे वृत्त होय. तेथे 'सुमति यो बुद्धो धम्मं देवानं अदेसि' (सुबुद्ध अशा ज्या बुद्धांनी देवांना धम्माचा उपदेश केला) असा संबंध आहे. 'यो' (जो) हे अनियमवाचक (अनिश्चित) सर्वनाम पद आहे. त्याचा व्युत्पत्ती-अर्थ (वचनार्थ) करू नये. कारण व्याकरणकारांनी म्हटले आहे -

‘‘ရုဠှီချာတံ နိပါတဉ္စု, ပသဂ္ဂါလပနံ တထာ;

သဗ္ဗနာမန္တိ ဧတေသု, န ကတော ဝိဂ္ဂဟော ဆသူ’’တိ.

“रूढी (परंपरेने चालत आलेले शब्द), आख्यात (क्रियापद), निपात (अव्यय), उपसर्ग, संबोधन आणि सर्वनाम या सहा प्रकारच्या शब्दांचा विग्रह (व्युत्पत्ती) केला जात नाही.”

အထ ဝါ သဗ္ဗနာမဘာဝံ ယာတီတိ ယော, အနိယမဝါစက ဘာဝံ ယာတီတိ ဝါ ယော. သဗ္ဗနာမဘာဝေန ယာတိ ပဝတ္တတီတိ ဝါ ယော. အနိယမဝါစကဘာဝေန ယာတိ ပဝတ္တတီတိ ဝါ ယော. သဗ္ဗနာမဘာဝေန ယာတဗ္ဗော ဉာတဗ္ဗောတိ ဝါ ယော, ယာတဗ္ဗော ဉာတဗ္ဗော ဧတေန အနိယမတ္ထောတိ ဝါ ယော. သဗ္ဗနာမသင်္ခါတံ ယဣတိပဒံ လဗ္ဘတိ. ယော ယာဒိ သောတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓေါတိ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စဓမ္မော, ပဋိဝိဒ္ဓသဗ္ဗဉေယျဓမ္မော ဝါ. တဿ ပန ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သုမတီတိ သုန္ဒရသဗ္ဗညုတဉာဏဝါတော, ဒေသနာဉာဏဝါတော ဝါ. အဒေသိ ဓမ္မံ ဒေဝါနန္တိ ဝုစ္စမာနတ္တာ ဟိ ဣဓ သဗ္ဗညုတ ဉာဏံ သုမတီတိ ဝုစ္စတိ. မနတိ ဇာနာတိ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မံ ဝါတိ မတိ. မနဓာတု ဉာဏေတိ. သုန္ဒရာ မတိ သုမတိ, သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထံ တေသံ ဒေသေ တဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထံ [Pg.90] ဗောဓေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ အာသယာဓိ မုတ္တိယာဒိဝိဘာဝနသမတ္ထဉ္စာတိ တိသမတ္ထသမ္ပန္နံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ လဗ္ဘတိ. သုမတီတိ ဣမိနာ ဟိ သဗ္ဗညုတဉာဏမေဝ အဘိဓမ္မကထာယ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ သမတ္ထံ. နာညန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော အဘိဓမ္မကထာယ အနညသာဓာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. သုန္ဒရာ မတိ အဿ အသ္မိံ ဝါ အတ္ထီတိ သုမတိ, ဗုဒ္ဓေါ. သမာသန္တ တဒ္ဓိတာယံ. တဒဿတ္ထီတိဝီ စာတိ သုတ္တေ စသဒ္ဒေန အပစ္စယော. ယထာ ပီတိသုခန္တိ. ဝုတ္တဉှိ ပါရာဇိကဏ္ဍဋ္ဌကထာယံ ‘‘အယဉ္စ ပီတိ ဣဒဉ္စ သုခံ အဿ ဈာနဿ အသ္မိံ ဝါ ဈာနေ အတ္ထီတိ ဣဒံ ဈာနံ ပီတိသုခန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

अथवा, जो सर्वनामभावाला प्राप्त होतो तो 'यो', किंवा जो अनियमवाचक भावाला प्राप्त होतो तो 'यो'. सर्वनामभावाने जो प्रवृत्त होतो तो 'यो'. अनियमवाचकभावाने जो प्रवृत्त होतो तो 'यो'. सर्वनामभावाने जो जाणला जावा तो 'यो', किंवा ज्याच्याद्वारे अनियम अर्थ जाणला जावा तो 'यो'. अशा प्रकारे सर्वनाम संज्ञक 'यो' हे पद प्राप्त होते. 'यो' म्हणजे 'जो', 'सो' (तो) हा त्याचा अर्थ आहे. 'बुद्ध' म्हणजे चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार केलेले, किंवा सर्व ज्ञेय धर्मांचा साक्षात्कार केलेले. त्याचा वचनार्थ (व्युत्पत्ती) खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. 'सुमती' म्हणजे सुंदर सर्वज्ञता-ज्ञान असणारे, किंवा देशना-ज्ञान असणारे. 'देवांना धम्माचा उपदेश केला' असे म्हटले असल्याने, येथे सर्वज्ञता-ज्ञानालाच 'सुमती' म्हटले आहे. 'मनति' म्हणजे सर्व ज्ञेय धर्म किंवा उपदेश करण्यायोग्य धर्म जाणतो, म्हणून 'मती'. 'मन' धातू ज्ञान या अर्थी आहे. सुंदर मती ती 'सुमती'. सर्व ज्ञेय धर्मांना त्यांच्या यथार्थ स्वरूपात जाणण्यास समर्थ असणारे, त्यांच्या उपदेशाची पद्धत जाणण्यास समर्थ असणारे आणि बोध प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तींचे आशय व अधिमुक्ती (कल) इत्यादी स्पष्ट करण्यास समर्थ असणारे, अशा तीन सामर्थ्यांनी युक्त असणारे सर्वज्ञता-ज्ञान येथे अभिप्रेत आहे. 'सुमती' या शब्दाने केवळ सर्वज्ञता-ज्ञानच अभिधम्म कथेच्या उत्पत्तीसाठी समर्थ आहे, इतर काही नाही, हा अर्थ दर्शवून अभिधम्म कथेचे असाधारणत्व (इतरांपेक्षा वेगळेपण) स्पष्ट केले आहे. ज्याची सुंदर मती आहे किंवा ज्याच्यामध्ये सुंदर मती आहे तो 'सुमती' म्हणजेच बुद्ध. हा समासांत तद्धित प्रत्यय आहे. 'तदस्सत्थीतिवी च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अ' प्रत्यय होतो. जसे 'पीतिसुखं' (प्रीतिसुख). पाराजिककंड अट्ठकथेत म्हटलेच आहे - 'ही प्रीती आणि हे सुख या ध्यानाचे आहे किंवा या ध्यानात आहे, म्हणून या ध्यानाला प्रीतिसुख म्हटले जाते'.

ဒိဝေတိ ဒိဝသေ. သူရိယောဘာသေန ဒိဗ္ဗတိ ဧတ္ထာတိ ဒိဝေါ. ဒိဝုဓာတု ဇုတိယံ အ. တသ္မိံ ဒိဝေ. ဒိဝါ ကရောဝါတိ သူရိယော ဣဝ. ဒိဝါဒိနံ ကရောတီတိ ဒိဝါကရော, သူရိယော. ဒိဝါသဒ္ဒူပ ပဒ ကရဓာတု ကရဏေ အ. အထ ဝါ ဒိဝါ ဒိဝသေ ကရော ရံသိ အဿာတိ ဒိဝါကရော. ကရသဒ္ဒေါ ဟိ ရံသိဝါစကော. သောဘန္တောတိ ဝိရောစမာနော ဟုတွာ. သုဘတိ ဝိရောစတိ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိအာဒီဟီတိ သောဘန္တော, ဗုဒ္ဓေါ. သုဘဓာတု သောဘေ, ဒိတ္တိယံ ဝါ အန္တပစ္စယော. ဘဂဝါ ဟိ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသီဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ အသီတျာနုဗျဉ္ဇနလက္ခဏေဟိ စ ဒေဝါနံ မဇ္ဈေ သောဘတိ ဝိရောစတီတိ အတ္ထော. ရတိဇနနေတိ ဒေဝါနံ အတပ္ပကပီတိသောမနဿုပ္ပာဒနေ, ပေမုပ္ပာဒနေ ဝါ. ရမနံ ရတိ. ရမုဓာတု ကီဠာယန္တိ. တံ ဇနေတိ ဥပ္ပာဒေတီတိ ရတိဇနနံ. သိလာသနံ. ရတိသဒ္ဒူပပဒ ဇနဓာတု ဇနနေ ယု. တသ္မိံ ရတိဇနနေ.

'दिवे' म्हणजे दिवसा (किंवा आकाशात). सूर्याच्या प्रकाशाने जेथे प्रकाश पडतो तो 'दिवो' (आकाश). 'दिवु' धातू चमकणे या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. त्या 'दिवे' मध्ये. 'दिवाकरोव' म्हणजे सूर्याप्रमाणे. जो दिवसाची सुरुवात करतो तो 'दिवाकरो' म्हणजेच सूर्य. 'दिवा' शब्दाच्या उपपदासह 'कर' धातू करण्याच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, दिवसा ज्याचे 'कर' म्हणजे किरण असतात तो 'दिवाकर'. 'कर' हा शब्द किरणांचा वाचक आहे. 'सोभन्तो' म्हणजे सुशोभित किंवा प्रकाशमान होऊन. जो षड्रंगी (सहा रंगांच्या) किरणांनी चमकतो (सुभति) तो 'सोभन्तो' म्हणजेच बुद्ध. 'सुभ' धातू शोभा किंवा दीप्ती या अर्थी असून त्याला 'अन्त' प्रत्यय लागला आहे. भगवान आपल्या षड्रंगी किरणांनी, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी देवांच्या मध्ये शोभून दिसतात, असा याचा अर्थ आहे. 'रतिजनने' म्हणजे देवांमध्ये अतृप्त करणारी प्रीती व सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न करणाऱ्या, किंवा प्रेम उत्पन्न करणाऱ्या (शिलासनावर). रममाण होणे म्हणजे 'रती'. 'रमु' धातू क्रीडा या अर्थी आहे. जे त्याला उत्पन्न करते ते 'रतिजनन'. 'रती' शब्दाच्या उपपदासह 'जन' धातू उत्पन्न करण्याच्या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. त्या 'रतिजनने' मध्ये.

သိလာသနမှီတိ တိဒသာလယေ, ပါရိစ္ဆတ္တကမူလေ ဇာတေ နိက္ခိတ္တေ ဝါ ဒီဃတော သဋ္ဌိယောဇနေ ဝိတ္ထာရတော ပဏ္ဏာသ ယောဇနေ ပုထုလတော ပန္နရသယောဇနေ ဝဏ္ဏတော ဇယသုမနပုပ္ဖသဒိသေ ရတ္တကမ္ပလဝဏ္ဏေ ဝါ သဏှသုခုမေ ပဏ္ဍုကမ္ပ လနာမကေ သိလာသနေ. သက္ကေန သေဝိယတီတိ သိလံ. ပါသာဏော[Pg.91]. သိဓာတု သေဝါယံ အလပစ္စယော. အာသိယတိ ဧတ္ထာတိ အာသနံ. အထ ဝါ အာဂန္တွာ သေဝိယတိ ဧတ္ထာတိ အာသနံ. အာပုဗ္ဗသိဓာတု သေဝါယံ ယု. သိလံဧဝ အာသနံ သိလာသနံ. ပဏ္ဍုကမ္ပလသိလာသနံ လဗ္ဘတိ. တသ္မိံ သိလာသနမှိ. အာသီနောတိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အာဂမ္မ သန္နိသိန္နာနံ ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတော ဟုတွာ နိသီဒန္တော. အာသီဒနံ နိသဇ္ဇနံ အာသီနော. အာသမန္တတော သီဒတိ ဝသတီတိ ဝါ အာသီနော. အဘိဓမ္မကထာဘိမုခံ သီဒတိ နိသဇ္ဇတီတိ ဝါ အာသီနော, ဗုဒ္ဓေါ. အာပုဗ္ဗသီဒဓာတု နိသဇ္ဇာယံ. ဝိသရဏ ဂတျာဝသာနေသု ဝါ တပစ္စယော. တဿ ဤဏာဒေသော, ဏဿနတ္တံ, ဓာတွန္တလောပေါ. သိဝသုခဒန္တိ နိဗ္ဗာနသုခဒါယကံ. အရိယေဟိ သေဝိယတီတိ သိဝံ, နိဗ္ဗာနံ. သိဓာတု သေဝါယံ အဝေါ. အထ ဝါ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ သမတိ ဥပသမတိ ဧတ္ထာတိ သိဝံ, နိဗ္ဗာနံ. သမုဓာတု ဥပသမေ ရိဝေါ. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကဋီကာယံ ပန ‘‘သိဝံ ခေမဘာဝံ ကရောတီတိ သိဝံ, သံသာရဘီရုကေဟိ သေဝိတဗ္ဗတ္တာ ဝါ သိဝံ. ယဒါဒိနာ ဝပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ. သုခယတီတိ သုခံ. ယဿုပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သုခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သုဋ္ဌု ဒုက္ခံ ခနတီတိ သုခံ. သုပုဗ္ဗ ခနုဓာတု အဝဒါရဏေ ကွိ. သိဝဿ နိဗ္ဗာနဿ သုခံ သိဝသုခံ, တံ ဒဒါတီတိ သိဝသုခဒံ, အဘိဓမ္မဓမ္မော. သိဝသုခသဒ္ဒူပပဒဒါဓာတု အ. ယော ဟိ အဘိဓမ္မဓမ္မံ သုဏာတိ, သော တဿ နိဗ္ဗာနသုခံ ဒဒါတီတိ အတ္ထော.

'सिलासनम्हि' म्हणजे देवलोकात (तावतिंस भवनात), पारिच्छत्तक वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या किंवा ठेवलेल्या, लांबीने साठ योजन, रुंदीने पन्नास योजन, जाडीने पंधरा योजन, रंगाने जयसुमन (जास्वंद) फुलासारख्या किंवा लाल घोंगडीसारख्या, मऊ व सुकुमार अशा 'पांडुकंबल' नावाच्या शिलासनावर. शक्राद्वारे (इंद्राद्वारे) जे सेविले जाते ते 'सिलं' म्हणजे दगड. 'सि' धातू सेवा या अर्थी असून त्याला 'अल' प्रत्यय लागला आहे. ज्यावर बसले जाते ते 'आसनं'. अथवा, जेथे येऊन सेवा केली जाते ते 'आसनं'. 'आ' उपसर्गासह 'सि' धातू सेवा या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. शिला हेच आसन म्हणजे 'सिलासनं'. यावरून पांडुकंबल शिलासन प्राप्त होते. त्या 'सिलासनम्हि' (शिलासनावर). 'आसीनो' म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांमधून आलेल्या देवांच्या समूहाने वेढलेले होऊन बसलेले. बसणे म्हणजे 'आसीनो'. किंवा सर्व बाजूंनी बसणे/राहणे म्हणजे 'आसीनो'. किंवा अभिधम्म कथेच्या संमुख बसणे म्हणजे 'आसीनो' म्हणजेच बुद्ध. 'आ' उपसर्गासह 'सीद' धातू बसण्याच्या अर्थी आहे. किंवा विसरण, गती आणि अवसान या अर्थी 'त' प्रत्यय होतो. त्याचा 'ईण' आदेश होतो, 'न' चा 'ण' होतो आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. 'सिवसुखदं' म्हणजे निर्वाणसुख देणारा. आर्यांद्वारे जे सेविले जाते ते 'सिवं' म्हणजेच निर्वाण. 'सि' धातू सेवा या अर्थी असून त्याला 'व' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, रागाग्नी इत्यादी जेथे शांत होतात ते 'सिवं' म्हणजेच निर्वाण. 'समु' धातू उपशम (शांत होणे) या अर्थी असून त्याला 'इव' प्रत्यय लागला आहे. अभिधानप्पदीपिका टीकेत मात्र म्हटले आहे - 'जे क्षेमभाव (सुरक्षितता) निर्माण करते ते सिवं, किंवा संसारभिरू (संसाराला भिणाऱ्या) लोकांद्वारे जे सेविले जाण्यायोग्य आहे ते सिवं. यदादि सूत्राने 'व' प्रत्यय होतो.' जे सुखी करते ते 'सुखं'. ज्याच्यामध्ये ते उत्पन्न होते, त्याला सुखी करते असा याचा अर्थ आहे. अथवा, जे दुःखाचा चांगल्या प्रकारे नाश करते (खणून काढते) ते 'सुखं'. 'सु' उपसर्गासह 'खनु' धातू खणण्याच्या अर्थी असून त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागला आहे. शिवाचे (निर्वाणाचे) सुख म्हणजे 'सिवसुखं', ते जे देते ते 'सिवसुखदं' म्हणजेच अभिधम्म धम्म. 'सिवसुख' शब्दाच्या उपपदासह 'दा' धातूला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. जो कोणी अभिधम्म धम्म ऐकतो, तो त्याला निर्वाणसुख देतो, असा याचा अर्थ आहे.

အဒေသိ ဓမ္မံ ဒေဝါနန္တိ ဒေဝါနံ ဓမ္မံ အဒေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဓမ္မန္တိ နာနာနယဝိစိတ္တံ ဂမ္ဘီရံ သဏှသုခုမံ ဒုဒ္ဒသံ အဘိဓမ္မ ဓမ္မံ. အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော, ပဏ္ဍိတေဟိ ဓာရိယတိ န ဗာလေဟီတိ ဝါ ဓမ္မော, အဘိဓမ္မပိဋကံ. ဓရဓာတု ဓာရဏေ ရမ္မပစ္စယော. တံ ဓမ္မံ. ဒေဝါနန္တိ ပုဗ္ဗေ မနုဿလောကေ မာတုဘူတဒေဝပုတ္တပ္ပမုခါနံ ဥပပတ္တိဒေဝါနံ. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌသာလိနီအဋ္ဌကထာယံ –

‘अदेसि धम्मं देवानं’ (देवांना धम्म उपदेशिला) याचा संबंध ‘देवांना धम्म उपदेशिला’ असा आहे. येथे ‘धम्म’ म्हणजे विविध पद्धतींनी (नयांनी) युक्त, गंभीर, सूक्ष्म व अतिसूक्ष्म, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) असा अभिधम्म धम्म होय. जो स्वतःचा स्वभाव धारण करतो तो ‘धम्म’ आहे, किंवा जो पंडितांद्वारे धारण केला जातो, मूर्खांद्वारे नाही, तो ‘धम्म’ म्हणजे अभिधम्मपिटक होय. ‘धर’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘रम्म’ प्रत्यय लागला आहे. त्या धम्माला. ‘देवांना’ म्हणजे पूर्वी मनुष्यलोकात माता राहिलेल्या देवपुत्राच्या प्रमुखतेखालील उपपत्ती-देवांना (उत्पन्न झालेल्या देवांना). कारण अट्ठसालिनी अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे –

‘‘မာတရံ [Pg.92] ပမုခံ ကတွာ, တဿာ ပညာယ တေဇသာ;

အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ, ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယီ’’တိ.

“मातेला प्रमुख करून, तिच्या प्रज्ञेच्या तेजाने, देवांना अभिधम्म कथेचा मार्ग प्रवर्तित केला.”

ဧတ္ထ စ မာတရန္တိပဒဿ ပုဗ္ဗေ မနုဿလောကေ မာတုဘူတံ ဒေဝပုတ္တန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ ဇိနာလင်္ကာရပါဠိယံ –

आणि येथे ‘माता’ या पदाचा अर्थ ‘पूर्वी मनुष्यलोकात माता असलेला देवपुत्र’ असा समजला पाहिजे. कारण जिनालंकार पाळीमध्ये असे म्हटले आहे –

‘‘တတော ပုတ္တံ ဂဟေတွာန, ဂတာ မာတာ သကံ ဃရံ;

သတ္တမိယံ စုတာ ဂန္တွာ, ဒေဝပုတ္တတ္တမာဂမီ’’တိ.

“त्यानंतर पुत्राला घेऊन माता आपल्या घरी गेली; सातव्या दिवशी च्युत होऊन (मृत्यू पावून) ती देवपुत्रत्वाला प्राप्त झाली।”

တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘ဗောဓိသတ္တမာတာ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနတော သတ္တမေ ဒိဝသေ ကာလင်္ကတွာ တုသိတပုရေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဒေဝပုတ္တသဒ္ဒေန ဝုတ္တမေဝ. ကာဠုဒါယီ ထေရဂါထာအဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ပရိဝါရိတာတိ စ ဣတ္ထိလိင်္ဂနိဒ္ဒေသော ပုရိမတ္တဘာဝသိဒ္ဓံ ဣတ္ထိဘာဝံ ဒေဝတာဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယ ကတော. ဒေဝူပပတ္တိ ပန ပုရိသဘာဝေန ဇာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဇာတကဋီကာယဉ္စ ‘‘ဒေဝေါရောဟနေတိ မာတုဒေဝပုတ္တဿ တေမာသံ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဒေသေတွာ ဒေဝေါရောဟနကာလေ’’တိ မာတုဒေဝပုတ္တသဒ္ဒေန ဝုတ္တံ. အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာယဉ္စ ‘‘ဒေဝါနန္တိ တဒါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠာဓိဝါသီနံ မာတုဒေဝပုတ္တပ္ပမုခါနံ ဥပပတ္တိဒေဝါန’’န္တိ မာတုဒေဝပုတ္တ သဒ္ဒေန ဝုတ္တံ. သိရီမဟာမာယာသတ္ထေ စ ‘‘သိရီမဟာမာယာ ဒေဝီပိ သတ္တဒိဝသေယေဝ ဝသိတွာ ကာလင်္ကတွာ အတ္တနော ပုညာနုဘာဝေန တုသိတဘဝနေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ ဒေဝပုတ္တသဒ္ဒေန ဝုတ္တံ. မဏိဒီပဋီကာယဉ္စ ‘‘မာတရန္တိ ပုဗ္ဗေ မနုဿလောကေ မာတုဘူတံ ဒေဝပုတ္တန္တိ အတ္ထော. သိရီမဟာမာယာ ဟိ ဗောဓိသတ္တံ ဝိဇာယိတွာ သတ္တာဟမတ္တံ ဌတွာ ဣတော စဝိတွာ တုသိတဘဝနေ ပုရိသဘာဝေနေဝ နိဗ္ဗတ္တော, န ဣတ္ထိဘာဝေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ မာတရန္တိပဒဿ မာတုဘူတံ ဒေဝပုတ္တန္တိ အတ္ထော မုချေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

आणि त्याच्या टीकेमध्ये (तट्टीका) “बोधिसत्त्वांची माता प्रसूतीनंतर सातव्या दिवशी कालवश होऊन तुषित पुरामध्ये देवपुत्र म्हणून उत्पन्न झाली” असे म्हटले आहे. येथे ‘देवपुत्र’ या शब्दानेच स्पष्टपणे सांगितले आहे. काळुदायी थेरगाथा अट्ठकथेमध्येही “'परिवारिता' (परिवृत) हा स्त्रीलिंगी निर्देश पूर्वजन्मातील सिद्ध स्त्रीभावाला किंवा देवताभावाला उद्देशून केला आहे. परंतु देवांमध्ये उत्पत्ती मात्र पुरुषभावानेच झाली आहे” असे म्हटले आहे. जातक टीकेमध्येही “'देवोरोहण' म्हणजे मातृदेवपुत्राला तीन महिने अभिधम्मपिटक उपदेशून देवलोकातून खाली उतरण्याच्या वेळी” असे ‘मातृदेवपुत्र’ या शब्दाने म्हटले आहे. अभिधम्मावतार टीकेमध्येही “'देवांना' म्हणजे त्या वेळी धम्म ग्रहण करणाऱ्या, दहा हजार चक्रवाळांमध्ये राहणाऱ्या, मातृदेवपुत्राच्या प्रमुखतेखालील उपपत्ती-देवांना” असे ‘मातृदेवपुत्र’ या शब्दाने म्हटले आहे. सिरीमहामाया शास्त्रामध्येही “सिरीमहामाया देवीसुद्धा केवळ सात दिवसच राहून कालवश झाली आणि स्वतःच्या पुण्याच्या प्रभावाने तुषित भवनात देवपुत्र म्हणून उत्पन्न झाली” असे ‘देवपुत्र’ या शब्दाने म्हटले आहे. मणीदीप टीकेमध्येही “'माता' म्हणजे पूर्वी मनुष्यलोकात माता असलेला देवपुत्र असा अर्थ आहे. कारण सिरीमहामाया बोधिसत्त्वाला जन्म देऊन सुमारे सात दिवस राहून, येथून च्युत होऊन तुषित भवनात पुरुषभावानेच उत्पन्न झाली, स्त्रीभावाने नाही” असे म्हटले आहे. म्हणून ‘माता’ या पदाचा मुख्य अर्थ ‘माता असलेला देवपुत्र’ असाच समजला पाहिजे।

မဓုသာရတ္ထ ဒီပနီဋီကာယံ ပန –‘‘သုဒ္ဓေါဒနော နာမ ပိတာ မဟေသိနော,ဗုဒ္ဓဿ မာတာ ပန မာယာ နာမ.

परंतु मधुसारत्थदीपनी टीकेमध्ये – “महर्षींचे (बुद्धांचे) पिता शुद्धोदन नावाचे होते, आणि बुद्धांची माता माया नावाची होती.

ဗောဓိသတ္တံ [Pg.93] ပရိဟရိယ ကုစ္ဆိနာ,ကာယဿ ဘေဒါ တိဒိဝသ္မိံ မောဒတိ;

သာ ဂေါတမီ ကာလံကတာ ဣတော စုတာ,ဒိဗ္ဗေဟိ ကာမေဟိ သမင်္ဂိဘူတာ;

အာမောဒတိ ကာမဂုဏေဟိ ပဉ္စဟိ,ပရိဝါရိတာ ဒေဝဂဏေဟိ တေဟီ’’တိ;

ထေရာပါဠိ;

“बोधिसत्त्वाला उदरात धारण करून, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) ती त्रिदिवसात (स्वर्गात) आनंद घेत आहे; ती गौतमी कालवश होऊन, येथून च्युत होऊन, दिव्य भोगांनी संपन्न झाली आहे; त्या देवगणांनी परिवृत होऊन ती पाच कामगुणांनी आनंदित होत आहे.” - थेरापाळी;

တဒဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပရိဝါရိတာတိ စ ဣတ္ထိလိင်္ဂနိဒ္ဒေသော ပုရိမတ္တ ဘာဝသိဒ္ဓံ ဣတ္ထိဘာဝံ ဒေဝတာဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယ ကတော. ဒေဝူပပတ္တိ ပန ပုရိသဘာဝေန ဇာတာတိ ဝုတ္တတ္တာ မာတရန္တိ မနုဿတ္တဘာဝဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ထေရဋ္ဌကထာ ပန နသင်္ဂဟာရုဠှာ. အညဋ္ဌကထာဋီကာသု စ တာဒိသံ ဝစနံ နတ္ထိ. ပတ္ထနာကာလေ စ ဗုဒ္ဓမာတာ ဟုတွာ ပစ္ဆာ ပုရိသော ဟောမီတိ ပတ္ထနာ နတ္ထိ. တိံသဓမ္မတာယဉ္စ ဗုဒ္ဓမာတုယာ ပုရိသဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ တံ ဝီမံသိတဗ္ဗန္တိပိ ဝိဒူ ဝဒန္တီတိ ဝုတ္တံ. တံ ပန န ဂဟေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ, သံသယဝစနေန ဝီမံသိတဗ္ဗန္တိ ဝိဒူဝဒန္တီတိ စ ဝုတ္တတ္တာ စ ယထာဝုတ္တဋ္ဌကထာဋီကာဝစနေဟိ ဥဇုကံ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ စ. ဒေဝတာသဒ္ဒေါ ဟိ ဒေဝပုတ္တေ ဗြဟ္မေ ဒေဝဓီတာယ စ ဝတ္တတိ. တထာဟေသ ‘‘အထ ခေါ အညတရာ ဒေဝတာ အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု ဒေဝပုတ္တေ. ဝုတ္တဉှိ ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာယံ ‘‘အညတရာတိ အနိယမိတ နိဒ္ဒေသော. သာ ဟိ နာမဂေါတ္တတော အပါကဋာ. တသ္မာ အညတရာတိ ဝုတ္တာ. ဒေဝေါယေဝ ဒေဝတာ. ဣတ္ထိပုရိသသာဓာရဏမေဝေတံ. ဣဓ ပန ပုရိသောဧဝ. သော ဒေဝပုတ္တော. ကိန္တုသာဓာရဏနာမဝသေန ဒေဝတာတိ ဝုတ္တော’’တိ. သုနီတတ္ထေရအပဒါန ပါဠိယံ အာဂတာသု ‘‘တထာ တာ ဒေဝတာ သတ္တသတာ ဥဠာရာ ဗြဟ္မာ ဝိမာနာ အဘိနိက္ခမိတွာ’’တိအာဒီသု ဗြဟ္မေ. ပဒီပဝိမာနဝတ္ထုပါဠိယံ ဝုတ္တာသု –

त्याच्या अट्ठकथेमध्ये “'परिवारिता' हा स्त्रीलिंगी निर्देश पूर्वजन्मातील सिद्ध स्त्रीभावाला किंवा देवताभावाला उद्देशून केला आहे. परंतु देवांमध्ये उत्पत्ती मात्र पुरुषभावानेच झाली आहे, असे म्हटल्यामुळे 'माता' हा शब्द मनुष्यत्वाच्या भावाच्या अपेक्षेने म्हटला आहे” असे ते म्हणतात. परंतु थेर-अट्ठकथा संगीतीमध्ये आरूढ झालेली नाही. आणि इतर अट्ठकथा व टीकांमध्ये तसे वचन नाही. आणि आकांक्षेच्या (प्रार्थनेच्या) वेळी “बुद्धांची माता होऊन नंतर मी पुरुष होईन” अशी प्रार्थना नसते. आणि तीस नियमांनुसार (धम्मतेनुसार) बुद्धांच्या मातेचा पुरुषभाव नसतो. म्हणून “त्याची परीक्षा केली पाहिजे” असेही विद्वान म्हणतात, असे म्हटले आहे. परंतु ते स्वीकारण्याजोगे नाही. का? कारण संशयात्मक वचनाने “विद्वान म्हणतात की परीक्षा केली पाहिजे” असे म्हटल्यामुळे आणि वर सांगितलेल्या अट्ठकथा व टीकांच्या वचनांशी ते थेट विरुद्ध असल्यामुळे. कारण ‘देवता’ हा शब्द देवपुत्र, ब्रह्मा आणि देवकन्या यांच्यासाठी वापरला जातो. जसे की “अथ खो अञ्ञतरा देवता अभिक्कन्ताय रत्तिया abhikkantavaṇṇā” (त्यानंतर रात्रीच्या उत्तर भागात अतिशय कांतिमान अशी एक देवता...) इत्यादींमध्ये ‘देवता’ शब्द देवपुत्रासाठी आहे. कारण खुद्दकपाठ अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे – “'अञ्ञतरा' (कोणतीतरी एक) हा अनिश्चित निर्देश आहे. कारण ती नाव व गोत्राने अप्रकट आहे. म्हणून 'अञ्ञतरा' असे म्हटले आहे. देवच देवता आहे. हा शब्द स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठी साधारण (समान) आहे. परंतु येथे तो पुरुषच आहे. तो देवपुत्र आहे. परंतु साधारण नावाच्या अपेक्षेने त्याला 'देवता' म्हटले आहे.” सुनीत थेर अपदान पाळीमध्ये आलेल्या “तथा ता देवता सत्तसता उळारा ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा” इत्यादींमध्ये ‘देवता’ शब्द ब्रह्मासाठी आहे.

‘‘အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, ယာ တွံ တိဋ္ဌတိ ဒေဝတေ;

ဩဘာသေန္တီ ဒိသာ သဗ္ဗာ, ဩသဓီ ဝိယ တာရကာ’’တိ.

“हे देवते! अतिशय सुंदर वर्णाने (कांतीने) युक्त होऊन जी तू उभी आहेस; औषधी ताऱ्याप्रमाणे (शुक्राच्या ताऱ्याप्रमाणे) सर्व दिशा प्रकाशित करत आहेस.”

အာဒီသု [Pg.94] ဒေဝဓီတာယ. ဧဝံ ပန ပရိဝါရိတာသဒ္ဒေါပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ကတာယ ထေရဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တဝစနံ ဇာတကဋီကာယ ဝုတ္တဝစနဉ္စ အာစရိယသုမင်္ဂလတ္ထေရေန ကတာယ အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာယ ဝုတ္တဝစနံ ပမာဏံ ကတွာ မာတုဒေဝပုတ္တောတိ အတ္ထောယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတရဟိ ပန ကေစိ အာစရိယာ ထေရာပါဠိယံ အာဂတံ ပရိဝါရိတာသဒ္ဒဉ္စ မဓုသာရတ္ထဒီပနီဋီကာဝစနဉ္စ ပဋိစ္စ မာတုဒေဝဓီတာတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန တေသံ မတိမတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဒေသီတိ မဟာကရုဏာပုဗ္ဗင်္ဂမေန သဗ္ဗညုတဉာဏေန ကထေသိ. အသဒိသံ တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ တန္တိ ဗုဒ္ဓံ. အသဒိသန္တိ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလံ. နတ္ထိ ဧတဿ သဒိသော ပဋိပုဂ္ဂလောတိ အသဒိသော, ဗုဒ္ဓေါ. သဒေဝကေ လောကေ သီလာဒိဂုဏေန ဗုဒ္ဓေန သဒိသော ကောစိ ပုဂ္ဂလော နတ္ထီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ဝိနယမဟာဝဂ္ဂပါဠိယံ –

इत्यादींमध्ये ‘देवता’ शब्द देवकन्येसाठी आहे. याचप्रमाणे ‘परिवारिता’ हा शब्दही समजून घेतला पाहिजे. म्हणून आचार्य धम्मपाल थेरांनी रचलेल्या थेर-अट्ठकथेतील वचन, जातक टीकेतील वचन आणि आचार्य सुमंगल थेरांनी रचलेल्या अभिधम्मावतार टीकेतील वचन प्रमाण मानून ‘मातृदेवपुत्र’ (माता असलेला देवपुत्र) असाच अर्थ समजला पाहिजे. परंतु सध्या काही आचार्य थेरपाळीमध्ये आलेल्या ‘परिवारिता’ शब्दाच्या आणि मधुसारत्थदीपनी टीकेच्या वचनाच्या आधारे ‘मातृदेवकन्या’ असे म्हणतात. परंतु ते केवळ त्यांचे वैयक्तिक मत आहे असे समजले पाहिजे. ‘अदेसि’ (उपदेशिला) म्हणजे महाकरुणेने प्रेरित होऊन सर्वज्ञता-ज्ञानाने उपदेश केला. ‘असदिसं तं’ (त्या अद्वितीय) असा संबंध आहे. येथे ‘तं’ म्हणजे बुद्धांना. ‘असदिसं’ म्हणजे अप्रतिपुद्गल (अद्वितीय). ज्यांच्या समान दुसरा कोणताही पुद्गल (व्यक्ती) नाही ते ‘असदिस’ म्हणजे बुद्ध होत. सदेवलोकामध्ये शील इत्यादी गुणांनी बुद्धांच्या समान कोणीही व्यक्ती नाही, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच विनय महावग्ग पाळीमध्ये म्हटले आहे –

‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတိ;

သဒေဝကသ္မိံ လောကသ္မိံ, နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ.

“माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही; सदेवलोकामध्ये माझ्या समान कोणीही प्रतिपुद्गल (व्यक्ती) नाही.”

နိစ္စန္တိသတတံ သမိတံ, သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရန္တိ အတ္ထော. အသဒိသံ တံ ဗုဒ္ဓံ နိစ္စံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

‘निच्चं’ (नित्य) म्हणजे सतत, नेहमी, सर्वकाळ, निरंतर असा अर्थ आहे. ‘त्या अद्वितीय बुद्धांना मी नित्य नमन करतो’ असा संबंध आहे।

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သုမတိ သုန္ဒရသဗ္ဗညုတ ဉာဏဝါတော, ဒေသနာဉာဏဝါတော ဝါ. ယော ယာဒိသော ဗုဒ္ဓေါ. ဒိဝေ ဒိဝသေ ဒိဝါကရောဝ သူရိယောဣဝ, သောဘန္တော ဝိရောစမာနော ဟုတွာ, ရတိဇနနေ ဒေဝါနံ အတပ္ပကပီတိ သောမနဿုပ္ပာဒနေ, ပေမုပ္ပာဒနေ ဝါ, သိလာသနမှိ ပဏ္ဍု ကမ္ပလနာမကေ သိလာသနေ, အာသီနော နိသီဒန္တော ဟုတွာ သိဝသုခဒံ နိဗ္ဗာနသုခဒါယကံ, ဓမ္မံ အဘိဓမ္မဓမ္မံ, ဒေဝါနံ မာတု ပုဗ္ဗဒေဝပုတ္တပ္ပမုခါနံ ဥပပတ္တိဒေဝါနံ အဒေသိ ကထေသိ. အသဒိသံ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလံ တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ နိစ္စံ သတတံ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे संक्षिप्त अर्थ (योजना) असा आहे: 'सुमती' म्हणजे सुंदर सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी वारा किंवा देशना-ज्ञानरूपी वारा होय. जो ज्या प्रकारचा बुद्ध आहे, तो दिवसा सूर्याप्रमाणे शोभिवंत व देदीप्यमान होऊन, देवांमध्ये आनंद निर्माण करणाऱ्या, अतृप्त करणारी प्रीती व प्रसन्नता (सोमनस्य) उत्पन्न करणाऱ्या किंवा प्रेम उत्पन्न करणाऱ्या, 'पांडुकंबल' नावाच्या शिलासनावर विराजमान होऊन, शिवसुख देणाऱ्या म्हणजेच निर्वाणसुख देणाऱ्या अभिधम्म धर्माचा, मातृ-देवपुत्र (मातृदेवता) प्रमुख असलेल्या उपपत्ती-देवांना उपदेश करते झाले. त्या अद्वितीय आणि अप्रतिपुद्गल (अतुलनीय) बुद्धांना मी नित्य, सतत नमन करतो, वंदन करतो।

တေရသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

तेरावे वंदनागाथा-वर्णन समाप्त झाले।

၁၄.

१४.

ယော [Pg.95] ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလရာဇိကေဟိ,လောကေဟိ တီဟိဝိကလေဟိ နိရာကုလေဟိ;

သမ္ပာပုဏေ နိရုပမေယျတမေဝ နာထော,တံ သဗ္ဗလောကမဟိတံ အသမံ နမာမိ.

ज्या नाथांनी (बुद्धांनी), आपल्या चरणकमलांच्या कोमल तळव्यांवरील संपूर्ण आणि स्पष्ट अशा रेषांच्या द्वारे, तिन्ही लोकांपेक्षा निरुपमेयता (अतुलनीयता) प्राप्त केली, सर्व लोकांमध्ये पूजित असलेल्या त्या अतुलनीय नाथांना मी नमन करतो।

၁၄. ဧဝံ တေရသမဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓဿ ပါဒတလေ ဝိစိတ္တပ္ပဝတ္တေဟိ အဋ္ဌသတစက္ကလက္ခဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ယော ပါဒပင်္ကဇတျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန တ ဘ ဇ ဇ ဂဏေဟိ စ ဂရုဒွယေန ရစိတတ္တာ စုဒ္ဒသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ ဝသန္တတိလကာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဝုတ္တာ ဝသန္တတိလကာ တ ဘ ဇာ ဇဂါ ဂေါ’’တိ. တဿာယမတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ တ ဘ ဇာ တ ဘ ဇ ဂဏာ စ ဇဂါ ဇဂဏဂရုကာ စ ဂေါ ဂရု စ စေ ဘဝန္တိ, သာ ဂါထာ ဝသန္တတိလကာဂါထာတိ ဆန္ဒာစရိယေဟိ ဝုတ္တာတိ.

१४. अशा प्रकारे तेराव्या गाथेने बुद्धांची वंदना करून, आता बुद्धांच्या पाऊलतळांवर विविध प्रकारे विद्यमान असलेल्या एकशे आठ चक्रलक्षणांची स्तुती करून वंदना करण्याची इच्छा असणाऱ्या ग्रंथकाराने 'यो पादपङ्कज...' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'त', 'भ', 'ज', 'ज' या गणांनी आणि दोन गुरूंनी रचलेली असल्यामुळे, चौदा अक्षरांनी युक्त असलेली 'वसंततिलका' गाथा आहे असे समजावे. कारण 'वृत्तोदय' ग्रंथात असे म्हटले आहे की—'वृत्ता वसंततिलका त भ जा जगा गो'. त्याचा अर्थ असा आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'त', 'भ', 'ज', 'ज' हे गण आणि शेवटी एक 'ज-गण' व 'गुरु' (किंवा दोन गुरु) असतात, ती गाथा 'वसंततिलका' गाथा आहे असे छंदाचार्यांनी म्हटले आहे।

တတ္ထ ပန ယော နာထော အဝိကလေဟိ နိရာကုလေဟိ ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလေဟိတီဟိ လောကေဟိ နိရုပမေယျတံ သမ္ပာပုဏေဧဝ သဗ္ဗလောကမဟိတံ အသမံ တံ နာထံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ ပန သဒ္ဒက္ကမေန အဒဿေတွာ အတ္ထက္ကမေန ဝဏ္ဏနံ ဒဿယိဿာမ. ယော နာထောတိ ယော ယာဒိသော သဗ္ဗသတ္တာနံ ပဋိသရဏော ဗုဒ္ဓေါ. တံ ပန ပဒံ သမ္ပာပုဏေဧဝါတိပဒေ ကတ္တုဘာဝေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. နာထဿ ပန ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အဝိကလေဟီတိ ကေနစိ အဝေကလ္လေဟိ သဗ္ဗပါဒစက္ကလက္ခဏေဟိ သမ္ပုဏ္ဏေဟီတိ အတ္ထော. ဝိရူပံ ကလတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝိကလော. ဝိပုဗ္ဗကလဓာတု ဂတိယံ အ. နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဝိကလံ ဧတိဿာ ရာဇိယာတိ အဝိကလာ, ပါဒရာဇိ. ပါဒဒွယေ ပရိဗျတ္တံ သဏ္ဌာနရူပံ ကိဉ္စိ ဝိကလံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တေဟိ အဝိကလေဟိ.

तेथे, 'ज्या नाथांनी आपल्या चरणकमलांच्या कोमल तळव्यांवरील संपूर्ण आणि स्पष्ट अशा रेषांच्या द्वारे तिन्ही लोकांपेक्षा निरुपमेयता प्राप्त केली, सर्व लोकांमध्ये पूजित असलेल्या त्या अतुलनीय नाथांना मी नमन करतो' असा संबंध आहे. येथे शब्दांच्या क्रमाने न दाखवता अर्थाच्या क्रमाने स्पष्टीकरण दाखवू. 'यो नाथो' म्हणजे जो ज्या प्रकारचा सर्व प्राण्यांचा आश्रयदाता बुद्ध आहे. त्या पदाचा 'संपापुणेव' या पदाशी कर्ता म्हणून संबंध जोडला पाहिजे. 'नाथ' या शब्दाचा अर्थ पूर्वीच (खाली) सांगितला आहे. 'अविकल' म्हणजे कोणत्याही उणिवेविना, सर्व पाऊल-चक्रलक्षणांनी परिपूर्ण असा अर्थ आहे. जे विरूपतेकडे जाते ते 'विकळ' (विकलो) होय. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'कल' धातू गत्यर्थक असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. ज्या रेषेमध्ये काहीही विकळ (अपूर्ण) नाही ती 'अविकाला' म्हणजे पाऊलरेषा होय. दोन्ही पायांवर स्पष्ट दिसणाऱ्या आकृतीमध्ये काहीही अपूर्णता नाही, असा अर्थ आहे. 'तेही अविकलेही' म्हणजे त्या संपूर्ण रेषांनी।

နိရာကုလေဟီတိ [Pg.96] အာကုလဝိရဟိတေဟိ. ပါဒစက္ကလက္ခဏာနံ အညမညံ အသံမိဿေဟိ အသံသဋ္ဌေဟီတိ အတ္ထော. အာဘုသော ကုလတိ ဗန္ဓတီတိ အာကုလံ, အာပုဗ္ဗ ကုလဓာတု ဗန္ဓနေ အ. အထ ဝါ အာဘုသော ကုလတိ အာဝရတိ သောဘနန္တိ အာကုလံ, နတ္ထိ အာကုလံ အညမညမိဿံ ဧတိဿာ ပါဒရာဇိ ယာတိ နိရာကုလာ, ပါဒရာဇိ. တေဟိ နိရာကုလေဟိ. တံ ပန ပဒဒွယံ ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလရာဇိကေဟီတိပဒေ ဝိသေသနံ. ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလရာဇိကေဟီတိ ပါဒသင်္ခါတပဒုမဿ သဏှ တလေ ဇာတေဟိ အဋ္ဌသတစက္ကလက္ခဏရာဇိကေဟိ ပဒတိ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ ပါဒေါ. ပဒဓာတု ဂတိမှိဏ. ပင်္ကေ ကဒ္ဒမေ ဇာတန္တိ ပင်္ကဇံ, ပဒုမံ. ပါဒသင်္ခါတံ ပင်္ကဇံ ပါဒပင်္ကဇံ. ပင်္ကဇံဣဝ ပါဒေါ ဝါ ပါဒပင်္ကဇံ, ပါဒေါ. သဏှဘာဝေန မုဒတိ ပဝတ္တတီတိ မုဒု, မုဒဓာတု ဂတိယံ ဥ. တလတိ ပတိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ တလံ. တလဓာတု ပတိဋ္ဌာယံ အ. မုဒု စ တံ တလဉ္စာတိ မုဒုတ္တလံ, ပါဒပင်္ကဇဿ မုဒုတ္တလံ ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလံ, ရာဇတိ ဒိဿတီတိ ရာဇိကာ, ရာဇတိ သောဘတိ ဧတေနာတိ ရာဇိကာ. ရာဇဓာတု သောဘနေ ဏိကော. ပါဒပင်္ကဇ မုဒုတ္တလေ ဇာတံ အဋ္ဌသတစက္ကလက္ခဏသင်္ခါတံ ရာဇိကန္တိ ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလရာဇိကံ, တေဟိ.

'निराकुल' म्हणजे आकुळतेने विरहित (स्पष्ट). पाऊल-चक्रलक्षणांचे एकमेकांमध्ये मिश्रण न झालेले, एकमेकांत न गुंतलेले, असा अर्थ आहे. जे अत्यंत बांधले जाते ते 'आकुल' होय; 'आ' उपसर्गपूर्वक 'कुल' धातू बंधनाचे वाचक असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. किंवा जे अत्यंत झाकले जाते, शोभा झाकली जाते ते 'आकुल' होय. ज्या पाऊलरेषेमध्ये कोणतेही आकुलत्व (एकमेकांत मिसळणे) नाही, ती 'निराकुला' पाऊलरेषा होय. 'तेही निराकुलेही' म्हणजे त्या स्पष्ट रेषांनी. ते दोन्ही पद (अविकल आणि निराकुल) 'पादपङ्कजमुदुत्तलराजिकेहि' या पदाची विशेषणे आहेत. 'पादपङ्कजमुदुत्तलराजिकेहि' म्हणजे पाऊलरूपी कमळाच्या मऊ तळव्यावर उत्पन्न झालेल्या एकशे आठ चक्रलक्षणांच्या रेषांनी. ज्याच्याद्वारे चालले जाते तो 'पाद' (पाय) होय; 'पद' धातू गत्यर्थक असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. जे चिखलात (पंकात) उत्पन्न होते ते 'पंकज' म्हणजे कमळ होय. पाऊलरूपी कमळ ते 'पादपंकज' होय. किंवा कमळासारखा पाय तो 'पादपंकज' होय. जे मऊपणामुळे आनंदित करते किंवा प्रवृत्त होते ते 'मृदू' (कोमल) होय; 'मुद' धातू गत्यर्थक असून त्याला 'उ' प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्यावर आधार घेतला जातो किंवा जे स्थिर होते ते 'तल' (तळवा) होय; 'तल' धातू प्रतिष्ठेच्या (स्थिरतेच्या) अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. जे कोमल आहे आणि तळवा आहे ते 'मृदुतल' (कोमल तळवा) होय. पादपंकजाचा कोमल तळवा तो 'पादपंकजमृदुतल' होय. जे शोभून दिसते किंवा ज्याच्याद्वारे शोभा वाढते ती 'राजिका' (रेषा) होय; 'राज' धातू शोभण्याच्या अर्थात असून त्याला 'णिक' प्रत्यय लागला आहे. पादपंकजाच्या कोमल तळव्यावर उत्पन्न झालेल्या एकशे आठ चक्रलक्षणांच्या रेषा म्हणजेच 'पादपंकजमृदुतलराजिका' होय, त्यांच्याद्वारे।

တံ ပန အဋ္ဌသတပါဒစက္ကလက္ခဏံ နာမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘဂဝတော ပါဒပင်္ကဇမုဒုတလဿ မဇ္ဈေ နာဘိ ဒိဿတိ. နာဘိပဋိစ္ဆိန္နာ ဝဋ္ဋလေခါ ဒိဿတိ. နာဘိမုခပရိက္ခေပပဋ္ဋော ဒိဿတိ. ပနာဠိမုခံ ဒိဿတိ. အရာ ဒိဿန္တိ. အရေသု ဝဋ္ဋလေခါ ဒိဿန္တိ. နေမိ ဒိဿတိ. နေမိမဏိကာ ဒိဿန္တိ. ဣဒံ တာဝ ပါဠိအာဂတမေဝ. သမ္ပဟုလဝါရော ပန အနာဂတော, သော ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတ္တိ, သိရီဝစ္ဆော, နန္ဒိယာဝဋ္ဋံ, သောဝတ္တိကော, ဝဋံသကော, ဝဍ္ဎမာနကံ, မစ္ဆယုဂလံ, ဘဒ္ဒပီဌံ, အင်္ကုသံ, တောမရော, ပါသာဒေါ, တောရဏံ, သေတစ္ဆတ္တံ, ခဂ္ဂေါ, တာလဝဏ္ဍံ, မောရဟတ္ထကော, ဝါဠဗီဇနိ, ဥဏှီသံ, ပတ္တော[Pg.97], မဏိကုသုမဒါမံ, နီလုပ္ပလံ, ရတ္တုပ္ပလံ, သေတုပ္ပလံ, ပဒုမံ, ပုဏ္ဍရိကံ, ပုဏ္ဏဃဋော, ပုဏ္ဏပါတိ, သမုဒ္ဒေါ, စက္ကဝါဠံ, ဟိမဝါ, သိနေရု, စန္ဒိမသူရိယာ, နက္ခတ္တာနိ, စတ္တာရော မဟာဒီပါ, ဒွေပရိတ္တဒီပသဟဿာနိ အန္တမသော စက္ကဝတ္တိ ရညော ပရိသံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗော စက္ကလက္ခဏဿေဝ ပရိဝါရောတိ ဧတ္တကမေဝ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ते एकशे आठ पाऊल-चक्रलक्षण या प्रकारे जाणावे: भगवंतांच्या चरणकमलांच्या कोमल तळव्याच्या मध्यभागी नाभी दिसते. नाभीला वेढलेली वर्तुळाकार रेषा दिसते. नाभीच्या मुखाला वेढणारा पट्टा दिसतो. पन्हाळीचे मुख दिसते. आरे दिसतात. आऱ्यांवर वर्तुळाकार रेषा दिसतात. नेमी (चाकाची कडा) दिसते. नेमीवरील मणी दिसतात. हे तर पाळी (मूळ पाठात) आलेलेच आहे. परंतु विस्तृत विवरण जे आलेले नाही, ते या प्रकारे पाहावे: शक्ती (भाला), श्रीवत्स, नंद्यावर्त, स्वस्तिक, अवतंसक (भूषण), वर्धमानक, मत्स्ययुगल (माशांची जोडी), भद्रपीठ, अंकुश, तोमर, प्रासाद (राजवाडा), तोरण, श्वेतछत्र, khaggo (खड्ग), तालवृंत (पंखा), मयूरहस्तक (मोराच्या पिसांचा पंखा), चामर, उष्णीष, पात्र, मणिकुसुमदाम (मणी व फुलांची माळ), नीलोत्पल, रक्तोत्पल, श्वेतोत्पल, पद्म, पुंडरीक, पूर्णघट, पूर्णपात्र, समुद्र, चक्रवाळ पर्वत, हिमालय, सुमेरू पर्वत, चंद्र आणि सूर्य, नक्षत्रे, चार महाद्वीप, दोन हजार लहान द्वीप आणि अगदी चक्रवर्ती राजाच्या परिवारासह हे सर्व चक्रलक्षणांचेच परिवार आहेत, एवढेच मज्झिमपण्णास अट्ठकथेत सांगितले आहे असे जाणावे।

ဇိနာလင်္ကာရဋီကာယံ ပန ‘‘ဟေဋ္ဌာပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနီတိ စက္ကလက္ခဏံ နာမ ဒွီသု ပါဒတလေသု ဒွေ စက္ကာနိ ဧကေကသ္မိံ သဟဿမတ္တာ အရာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ. နေမိဝလယံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ. နာဘိ ဣန္ဒနီလမဏိဝဏ္ဏာ. တသ္မိံ မဇ္ဈေ စ နာဘိပရိယန္တေ စ နာဘိမုခေ စ ဝဋ္ဋလေခါ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒံ စက္ကပရိယန္တေ နေမိတော ဗဟိဒ္ဓါ ဝဋ္ဋေ. သတ္တိ, သိရီဝစ္ဆော, နန္ဒိယာဝဋ္ဋံ, သောဝတ္တိကော, ဝဋံသကံ, ဝဍ္ဎမာနကံ, ဘဒ္ဒပီဌံ, အင်္ကုသော, ပါသာဒံ, တောရဏံ, သေတစ္ဆတ္တံ, ခဂ္ဂံ, တာလဝဏ္ဍံ, မယူရဟတ္ထံ, စာမရံ, ဥဏှီသံ, ပတ္တံ, မဏိ, သုမနဒါမံ, နီလုပ္ပလံ, ရတ္တုပ္ပလံ, ရတ္တပဒုမံ, သေတပဒုမံ, ပုဏ္ဍရိကံ, ပုဏ္ဏကလသံ, ပုဏ္ဏပတ္တံ, သမုဒ္ဒေါ, စက္ကဝါဠပဗ္ဗတော, ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော, မေရုပဗ္ဗတော, သူရိယမဏ္ဍလံ, စန္ဒမဏ္ဍလံ, နက္ခတ္တံ, သပရိဝါရာ စတုမဟာဒီပါ, သပရိဝါရော သတ္တရတနသမင်္ဂီ စက္ကဝတ္တိ, ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋ သေတသင်္ခံ, သုဝဏ္ဏမစ္ဆယုဂဠံ, စက္ကာဝုဓံ, သတ္တမဟာဂင်္ဂါ, သတ္တကုလပဗ္ဗတာ, သတ္တသီဒန္တသာဂရာ, သုဝဏ္ဏ ဟံသရာဇာ, သံသုမာရော, ဓဇပဋာကော, သုဝဏ္ဏသိဝိကာ, သုဝဏ္ဏဝါဠဗီဇနိ, ကေလာသပဗ္ဗတော, သီဟရာဇာ, ဗျဂ္ဃရာဇာ, ဝလာဟကအဿရာဇာ, ဥပေါသထဆဒ္ဒန္တဟတ္ထိရာဇာ, ဝါသုကီနာဂရာဇာ, ဟံသရာဇာ, ဥသဘရာဇာ, ဧရာဝဏ ဟတ္ထိရာဇာ, သုဝဏ္ဏမကရံ, စတုမုခသုဝဏ္ဏနာဝါ, သဝစ္ဆကာ ဓေနု, ကိံပုရိသော, ကိန္နရီ, ကရဝီကော, မယူရရာဇာ, ကောဉ္စရာဇာ, စက္ကဝါကရာဇာ, ဇီဝဉ္ဇီဝကရာဇာ ဆ ဒေဝလောကာ, သောဠသ [Pg.98] ဗြဟ္မလောကာတိ ဣမေ ဧတ္တကာ အဂ္ဂမင်္ဂလလက္ခဏာ ပါဒတလေ ပညာယန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ စ ဝစနေန အဋ္ဌသတ ပါဒစက္ကလက္ခဏံ ပရိပုဏ္ဏံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

जिनालंकारटीकेमध्ये मात्र असे म्हटले आहे की, "दोन्ही पायांच्या तळव्यांवर चक्रे उत्पन्न झाली आहेत, याला चक्रलक्षण म्हणतात. दोन्ही पाऊलतळांवर दोन चक्रे असतात, ज्यांच्यामध्ये प्रत्येकी एक हजार आरे (spokes) असतात. चक्राची धाव (नेमी) सुवर्णवर्णाची असते. नाभी (कणा) इंद्रनीलमण्यासारख्या रंगाची असते. त्याच्या मध्यभागी, नाभीच्या कडेला आणि नाभीच्या मुखावर वर्तुळाकार रेषा असतात, मध्यभागी छिद्र असते आणि चक्राच्या कडेला नेमीच्या बाहेर वर्तुळ असते. शक्ती (भाला), श्रीवत्स, नंद्यावर्त, स्वस्तिक, अवतंसक (कर्णभूषण), वर्धमानक, भद्रपीठ, अंकुश, प्रासाद (राजवाडा), तोरण, श्वेतछत्र (पांढरी छत्री), खड्ग (तलवार), तालवृंत (ताडाचा पंखा), मयूरहस्त (मोराच्या पिसांचा पंखा), चामर, उष्णीष (मुकुट/पगडी), पात्र, मणी, सुमनदाम (फुलांची माळ), नीलोत्पल (निळे कमळ), रक्तोत्पल (लाल कमळ), रक्तपद्म, श्वेतपद्म, पुंडरीक (पांढरे कमळ), पूर्णकलश, पूर्णपात्र, समुद्र, चक्रवाळ पर्वत, हिमवंत पर्वत, मेरू पर्वत, सूर्यमंडळ, चंद्रमंडळ, नक्षत्र, सपरिवार चार महाद्वीप, सपरिवार सप्त-रत्नयुक्त चक्रवर्ती राजा, दक्षिणावर्ती श्वेतशंख, सुवर्णमत्स्ययुगल (सोन्याच्या माशांची जोडी), चक्रायुध, सात महागंगा, सात कुलपर्वत, सात सीदंत सागर, सुवर्ण हंसराज, सुंसुमार (मगर/सुसर), ध्वजपताका, सुवर्णशिविका (सोन्याची पालखी), सुवर्णवालव्यजनी (सोन्याचा चवरी-पंखा), कैलास पर्वत, सिंहराज, व्याघ्रराज, वलाहक अश्वराज, उपोसथ व षड्दंत हत्तीराज, वासुकी नागराज, हंसराज, वृषभराज, ऐरावत हत्तीराज, सुवर्णमकर, चतुर्मुख सुवर्णनौका, वासरासहित गाय, किंपुरुष, किन्नरी, करवीक पक्षी, मयूरराज, क्रौंचराज, चक्रवाकराज, जीवंजीवक पक्षी, सहा देवलोक आणि सोळा ब्रह्मलोक - हे एवढे श्रेष्ठ मंगलकारी लक्षण पाऊलतळांवर दिसून येतात." या वचनावरून एकशे आठ (१०८) पादचक्रलक्षणे परिपूर्ण आहेत असे जाणावे.

တီဟိ လောကေဟီတိ သမ္ဗန္ဓော. တီဟိ ကာမရူပါရူပ လောကေဟီတိ အတ္ထော. တဿ ပန ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. တံ ပနေတံ ကတွတ္ထေ ကရဏဝစနံ. တဿ ပန ပဒဿ နိရုပမေယျာတိ ပဒေန ကတ္တုဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. နိရုပမေယျတန္တိ အပ္ပမေယျဘာဝံ. ဥပမိတဗ္ဗန္တိ ဥပမေယျံ. ဥပပုဗ္ဗ မာဓာတု ပမာနေ ဏျော. ဥပမေယျဿ ဘာဝေါ ဥပမေယျတံ. နတ္ထိ ဥပမေယျတံ အဿ ရာဇိကဿာတိ နိရုပမေယျတံ. အထ ဝါ နတ္ထိ ဥပမေယျံ ဧတဿ ရာဇိကဿာတိ နိရုပမေယျော, ပါဒစက္ကလက္ခဏရာဇိကော လဗ္ဘတိ. တဿ ဘာဝေါ နိရုပမေယျတံ. တံ ပန ပဒံ သမ္ပာပုဏေ ဧဝါတိပဒေ ကမ္မံ. သမ္ပာပုဏေဧဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. သမ္မာ ဂစ္ဆတိဧဝါတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပန တီဟိ လောကေဟိ ပါဒပင်္ကဇမုဒုတလေဟိ နိရုပမေယျတံ ပါပုဏာတီတိ. ဗုဒ္ဓတော အညဿ ကဿစိ ဒေဝမနုဿဿ ပါဒတလမဇ္ဈေ ပါဒစက္ကလက္ခဏဿ အဘာဝတော. ဘဂဝတော ဟိ ပါဒပင်္ကဇမုဒုတလေ ပါရမိပုညာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တာနိ အဋ္ဌသတပါဒစက္ကလက္ခဏာနိ သမ္ပာပုဏန္တိ, န အညေသံ. တသ္မာ နိရုပမေယျတံ ပါပုဏာတီတိ.

'तीहि लोकेहि' (तिन्ही लोकांद्वारे) हा संबंध आहे. 'काम, रूप आणि अरूप या तिन्ही लोकांद्वारे' असा याचा अर्थ आहे. त्याचा शब्दार्थ खाली (पूर्वी) सांगितलाच आहे. आणि हे 'करून' या अर्थातील करणवाचक रूप आहे. त्या पदाचा 'निरुपमेय्या' या पदाशी कर्तृभावाने संबंध आहे. 'निरुपमेय्यतम्' म्हणजे अप्रमेयभाव (तुलना न करता येण्याजोगा भाव). ज्याची उपमा दिली जाते ते 'उपमेय'. 'उप' पूर्व 'मा' धातू परिमाणात 'ण्य' प्रत्यय लागून 'उपमेय' बनते. उपमेयाचा भाव म्हणजे 'उपमेयता'. ज्याच्या रेषांना कोणतीही उपमेयता नाही, ते 'निरुपमेयता'. अथवा, ज्याच्या रेषांना कोणतेही उपमेय नाही तो 'निरुपमेय' होय, यावरून पादचक्रलक्षणांच्या रेषा असा अर्थ प्राप्त होतो. त्याचा भाव म्हणजे 'निरुपमेयता'. ते पद 'सम्प्रापुणे एव' या पदातील कर्म आहे. 'सम्प्रापुणे एव' असा संबंध आहे. 'योग्य प्रकारे प्राप्त होतेच' असा याचा अर्थ आहे. मग तिन्ही लोकांमध्ये पादकमलांच्या कोमल तळव्यांमुळे निरुपमेयता का प्राप्त होते? कारण बुद्धांशिवाय इतर कोणत्याही देव किंवा मनुष्याच्या पाऊलतळाच्या मध्यभागी पादचक्रलक्षण नसते. भगवंतांच्या पादकमलांच्या कोमल तळव्यांवर पारमितांच्या पुण्याच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेली एकशे आठ पादचक्रलक्षणे प्राप्त होतात, इतरांना नाही. म्हणूनच 'निरुपमेयता प्राप्त होते' असे म्हटले आहे.

သဗ္ဗလောကမဟိတန္တိ သဗ္ဗလောကေန ပူဇိတံ. သဗ္ဗေန ဒေဝမနုဿလောကေန မဟိတဗ္ဗော ပူဇိတဗ္ဗောတိ သဗ္ဗလောက မဟိတော, နာထော လဗ္ဘတိ. တံ. ဥပ္ပန္နေ ဟိ တထာဂတေ ယေ ကေစိ မဟေသက္ခာ ဒေဝမနုဿာ ဗုဒ္ဓဿ ပူဇေန္တိ, ပဂေဝ အညာ. တထာ ဟိ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ သိနေရုမတ္တေန ရတန ဒါမေန တထာဂတံ ပူဇေတိ. ယထာဗလဉ္စ အညေပိ ဒေဝါ မနုဿာ စ ဗိမ္ဗိသာရကောသလရာဇာဒယော နိဗ္ဗုတမ္ပိ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဆန္နဝုတိကောဋိဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အသောက မဟာရာဇာ [Pg.99] သကလဇမ္ဗုဒီပေ စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ကာ ကထာ ပန အညေသံ ပူဇာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'सब्बलोकमहितम्' म्हणजे सर्व लोकांद्वारे पूजनीय. सर्व देव आणि मनुष्यांच्या लोकांद्वारे जे पूजनीय व आदरणीय आहेत, ते 'सब्बलोकमहित' म्हणजेच 'नाथ' (भगवान) होत. त्यांना. कारण तथागतांचा जन्म झाल्यावर जे कोणी महान प्रभावशाली देव आणि मनुष्य असतात ते बुद्धांची पूजा करतात, मग इतरांबद्दल काय सांगावे? जसे की, सहम्पती ब्रह्माने सुमेरू पर्वताएवढ्या रत्नांच्या माळेने तथागतांची पूजा केली. आणि इतर देव व मनुष्यांनी, जसे की बिंबिसार, कोसल राजा इत्यादींनी आपापल्या शक्तीनुसार पूजा केली; आणि परिनिर्वाण पावलेल्या भगवंतांच्या उद्देशाने शहाण्णव कोटी (९६ कोटी) धन खर्च करून सम्राट अशोकांनी संपूर्ण जंबुद्विपात चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) विहार स्थापन केले. मग इतरांच्या पूजेविषयी काय बोलावे! असे म्हटले आहे.

အသမန္တိ သဗ္ဗမနုဿဒေဝဗြဟ္မေဟိ အသဒိသံ. အပ္ပဋိပုဂ္ဂလန္တိ အတ္ထော. နတ္ထိ သမော သဒိသော ပုဂ္ဂလော အဿာတိ အသမော, နာထော. သော ပန အသီတိအနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတ ဒွတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏ ဝိစိတြရူပကာယော. သဗ္ဗာကာရ ပရိသုဒ္ဓ သီလက္ခန္ဓာဒိဂုဏရတနသမိဒ္ဓဓမ္မကာယော. ပုညမဟတ္တ ထာမမဟတ္တဣဒ္ဓိမဟတ္တ ယသမဟတ္တ ပညာမဟတ္တာနံ ပရမုက္ကံသ ဂတော စ ဟောတိ, တသ္မာ တထာဂတေန သမော သဒိသော နာမ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တံ အသမံ. တန္တိ နာထံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

'असमम्' म्हणजे सर्व मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा यांच्यामध्ये अद्वितीय (ज्याच्या तोडीचा दुसरा कोणी नाही). 'अप्रतिपुद्गल' (ज्याला दुसरा कोणी प्रतिरूप नाही) असा याचा अर्थ आहे. ज्याच्या समान किंवा सदृश दुसरा कोणताही पुद्गल (व्यक्ती) नाही तो 'असम' म्हणजेच 'नाथ' (भगवान) होय. ते ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित आणि बत्तीस महापुरुषलक्षणांनी युक्त अशा विचित्र रूपकायाने संपन्न आहेत. सर्व प्रकारे अत्यंत शुद्ध अशा शीलस्कंधादी गुणरूपी रत्नांनी समृद्ध अशा धर्मकायाने युक्त आहेत. पुण्यमहानता, बलमहानता, ऋद्धिमहानता, यशमहानता आणि प्रज्ञामहानता यांच्या परम उत्कर्षाला ते प्राप्त झाले आहेत, म्हणूनच तथागतांच्या समान किंवा सदृश कोणीही नाही असा अर्थ आहे. त्या असम (अद्वितीय) अशा. 'त्या नाथांना (भगवंतांना) मी नमस्कार करतो' असा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ယော နာထော ယော ယာဒိသော သဗ္ဗသတ္တာနံ ပဋိသရဏော ဗုဒ္ဓေါ, အဝိကလေဟိ ကေဟိစိ အဝေကလ္လေဟိ, နိရာကုလေဟိ အာကုလဝိရဟိတေဟိ, ပါဒပင်္ကဇ မုဒုတ္တလရာဇိကေဟိ ပါဒသင်္ခါတပဒုမဿ သဏှတလေ ဇာတေဟိ အဋ္ဌသတစက္ကလက္ခဏရာဇိကေဟိ, တီဟိ လောကေဟိ ကတ္တုဘူတေဟိ, နိရုပမေယျတံ အပ္ပမေယျဘာဝံ အပ္ပမိတဗ္ဗ ဘာဝံ ဝါ, သမ္ပာပုဏေဧဝ သမ္မာ ဂစ္ဆတိဧဝ, သဗ္ဗလောကမဟိတံ သဗ္ဗလောကေန ပူဇိတံ, အသမံ သဗ္ဗမနုဿဒေဝဗြဟ္မေဟိ အသဒိသံ တံ နာထံ အဟံ နမာမီတိ.

येथे संक्षिप्त अन्वय (योजना) अशी आहे: जे नाथ, जे सर्व प्राण्यांचे शरणस्थान असलेले बुद्ध आहेत; जे अविकल (पूर्ण), व्याकुळतेने रहित (स्पष्ट), पाऊलरूपी कमलाच्या कोमल तळव्यावर उत्पन्न झालेल्या एकशे आठ चक्रलक्षणांच्या रेषांनी युक्त आहेत; तिन्ही लोकांद्वारे (कर्तृरूपाने) ज्यांना निरुपमेयता म्हणजे अप्रमेयभाव किंवा अतुलनीयत्व प्राप्त होतेच (योग्य प्रकारे प्राप्त होते); जे सर्व लोकांद्वारे पूजनीय आहेत; जे सर्व मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा यांच्यामध्ये अद्वितीय आहेत; त्या नाथांना (भगवंतांना) मी नमस्कार करतो.

စုဒ္ဒသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

चौदाव्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၁၅.

१५.

ဗုဒ္ဓံ နရာနရသမောသရဏံ ဓိတတ္တံ,ပညာပဒီပဇုတိယာ ဝိဟတန္ဓကာရံ;

အတ္ထာဘိကာမနရဒေဝဟိတာဝဟံ တံ,ဝန္ဒာမိ ကာရုဏိကမဂ္ဂမနန္တဉာဏံ.

मनुष्य आणि अमणुष्यांचे (देवांचे) आश्रयस्थान असलेल्या, स्थिरचित्त (धैर्यवान), प्रज्ञारूपी प्रदीपाच्या प्रकाशाने अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करणाऱ्या, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या मनुष्य आणि देवांचे हित साधणाऱ्या, त्या परम कारुणिक, सर्वश्रेष्ठ आणि अनंत ज्ञानी बुद्धांना मी वंदन करतो.

၁၅. ဧဝံ [Pg.100] စုဒ္ဒသမဂါထာယ နာထံ နတွာ ဣဒါနိ နရာနရသ မောသရဏန္တျာဒီဟိ သတ္တဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတု ကာမော ဗုဒ္ဓံ နရာနရသမောသရဏန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန တဘဇဇဂဏေဟိ ဂရုဒွယေန စ ရစိတတ္တာ စုဒ္ဒသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ ဝသန္တတိလကာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သာဓကံ ပနေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

१५. अशा प्रकारे चौदाव्या गाथेने नाथांना (भगवंतांना) नमस्कार करून, आता 'नरानरसमौसरण' इत्यादी सात गुणांनी स्तुती करून बुद्धांना वंदन करण्याची इच्छा धरून 'बुद्धं नरानरसमौसरण...' ही गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'त-भ-ज-ज' गण आणि दोन गुरूंनी रचलेली असल्यामुळे चौदा अक्षरांनी युक्त अशी 'वसंततिलका' गाथा आहे असे समजावे. याचे साधक (प्रमाण) खाली (पूर्वी) सांगितलेच आहे.

တတ္ထ ပန နရာနရသမောသရဏန္တိ ဧတ္ထ နရအနရသမံ ဩသရဏန္တိ ပဒဝိဘာဂေါ. မနုဿဒေဝါနံ သမံ ဩသရဏံ သန္နိပတိတဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. နရာနရသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သမံ အဝသရန္တိ သန္နိပတန္တိ ဧတ္ထာတိ သမောသရဏော, ဗုဒ္ဓေါ. သမအဝပုဗ္ဗ သရဓာတု ဂတိယံ ယု. နရာနရာနံ မနုဿဒေဝါနံ သမောသရဏော နရာနရသမောသရဏော, ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ဟိ မဟာနိဂြောဓော ဖလကာမာနံ သကုဏ သမူဟာနံ သမောသရဏံ ဟောတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓေါ လောကိယ လောကုတ္တရသမ္ပတ္တိကာမာနံ မနုဿဒေဝါနံ သမောသရဏော သန္နိပတိတော ပဋိသရဏော ဝါ ဟောတိ. တသ္မာ နရာနရသမောသရဏန္တိ ထောမေတိ.

तेथे 'नरानरसमोसरणं' (नर-अनर-समोसरणं) यामध्ये 'नर-अनर-समं ओसरणं' असा पदविभाग आहे. मनुष्य आणि देवांचे एकत्र येण्याचे किंवा एकत्र जमण्याचे स्थान, असा याचा अर्थ आहे. 'नरानर' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. जेथे सर्वजण एकत्र येतात किंवा एकत्र जमतात, ते 'समोसरण' म्हणजे बुद्ध होय. 'सम्' आणि 'अव' पूर्वपद असलेल्या 'सर' धातूपासून (गती अर्थाच्या) 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. नरांचे आणि अनरांचे (मनुष्य आणि देवांचे) जे समोसरण (एकत्र येण्याचे स्थान) आहेत, ते 'नरानरसमोसरण' म्हणजे बुद्ध होत. ज्याप्रमाणे एक मोठा वटवृक्ष (महानिग्रोध) फळांची इच्छा करणाऱ्या पक्ष्यांच्या समूहाचे एकत्र येण्याचे स्थान (समोसरण) असतो, त्याचप्रमाणे बुद्ध हे लौकिक आणि लोकोत्तर संपत्तीची इच्छा करणाऱ्या मनुष्य आणि देवांचे समोसरण, एकत्र जमण्याचे स्थान किंवा शरण (प्रतिशरण) आहेत. म्हणूनच, 'नरानरसमोसरणं' असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

ဓိတတ္တန္တိ သမာဟိတစိတ္တံ. ဧတ္ထ အတ္တသဒ္ဒေါ အတ္တသမ္မာ ပဏိဓိ စာတိအာဒီသု အတ္တသဒ္ဒေါ ဝိယ စိတ္တဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓိယတိ ဌပိယတိ ဧတ္ထ ဧတေန ဝါ ဧကာရမ္မဏေ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မာတိ ဓိတော, သမာဓိ. ဓာဓာတု ပတိဋ္ဌာယံ တ. အာရမ္မဏံ အဒတိ အာဒဒါတီတိ အတ္တံ, စိတ္တံ. အဒဓာတု အာဒါနေ တ. ဓိတံ သမာဟိတံ အတ္တံ စိတ္တံ ယဿာတိ ဓိတတ္တော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ ဓိတတ္တံ.

'धितत्तं' म्हणजे समाहित चित्त (एकाग्र चित्त). येथे 'अत्त' हा शब्द 'अत्तसम्मापणिधि' (चित्ताची योग्य प्रस्थापना) इत्यादी शब्दांमधील 'अत्त' शब्दाप्रमाणे चित्तवाचक समजला पाहिजे. ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे एकाच आलंबनावर संप्रयुक्त धर्म स्थिर केले जातात किंवा ठेवले जातात, ते 'धित' म्हणजे समाधी होय. 'धा' धातू (प्रतिष्ठा/स्थिरता अर्थाच्या) 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. जे आलंबन ग्रहण करते, ते 'अत्त' म्हणजे चित्त होय. 'अद्' धातू (ग्रहण करणे या अर्थाच्या) 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. ज्यांचे चित्त 'धित' म्हणजे समाहित (एकाग्र) झाले आहे, ते 'धितत्त' म्हणजे बुद्ध होत. त्या धितत्त (समाहित चित्त असलेल्या बुद्धां)ची ही स्तुती आहे.

ပညာပဒီပဇုတိယာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတပဒီပေါဘာသေန ကရဏဘူတေန. ပဇာနာတီတိ ပညာ, အရဟတ္တမဂ္ဂ ဉာဏံ. ယထာသဘာဝံ သဗ္ဗပ္ပကာရေဟိ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ပညာဝ ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနတော သဗ္ဗပကာရေဟိ [Pg.101] ဓမ္မသဘာဝံ ဒီပေတီတိ ပညာပဒီပေါ. ဇောတေတီတိ ဇုတိ, ပညာပဒီပေါဘာသော. ဇုဓာတု ဒိတ္တိယန္တိ. ပညာ ပဒီပေါဧဝ ဇုတိ ပညာပဒီပဇုတိ. အထ ဝါ ပညာပဒီပဿ ဇုတိ ပညာပဒီပဇုတိ, အယံ ပန သမာသော အဘေဒဘေဒူ ပစာရေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တာယ ပညာပဒီပဇုတိယာ.

'पञ्ञापदीपजुतिया' म्हणजे अर्हत्-मार्ग-ज्ञानाचे प्रतीक असलेल्या प्रज्ञा-प्रदीपाच्या प्रकाशाने (जो साधनभूत आहे). जे विशेष रूपाने जाणते ती 'प्रज्ञा' (पञ्ञा) होय, म्हणजेच अर्हत्-मार्ग-ज्ञान होय. याचा अर्थ असा की, जे सर्व प्रकारे चारी आर्यसत्यांचा त्यांच्या यथार्थ स्वभावाने साक्षात्कार करते. ज्ञेय आवरणांचा (अज्ञानाचा) नाश करून सर्व प्रकारे धर्मस्वभावाला प्रकाशित करते म्हणून प्रज्ञा हाच 'प्रज्ञाप्रदीप' (पञ्ञापदीप) होय. जो प्रकाशित करतो तो 'जुति' (द्युती/प्रकाश) म्हणजेच प्रज्ञाप्रदीपाचा प्रकाश होय. 'जु' धातू दीप्ती (प्रकाश) या अर्थाचा आहे. प्रज्ञाप्रदीप हाच प्रकाश म्हणजे 'प्रज्ञाप्रदीपजुती' होय. किंवा प्रज्ञाप्रदीपाचा प्रकाश म्हणजे 'प्रज्ञाप्रदीपजुती' होय. हा समास अभेद आणि भेद उपचाराने समजून घेतला पाहिजे. त्या प्रज्ञाप्रदीपाच्या प्रकाशाने (असा याचा अर्थ आहे).

ဝိဟတန္ဓကာရန္တိ ဟနိတဗ္ဗအဝိဇ္ဇာသင်္ခါတမောဟတမံ. သဝါသနကိလေသပ္ပဟာနတော ဝိသေသေန ဟနိတဗ္ဗောတိ ဝိဟတော. ဝိပုဗ္ဗဟနဓာတု ဟိံသာယံ တ. အန္ဓံ တမံ ကရောတီတိ အန္ဓကာရော, အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတမောဟော. ဝိသယသဘာဝပဋိစ္ဆာဒနတော အန္ဓကာရသရိက္ခကတာယ မောဟော အန္ဓကာရောတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ အန္ဓံ ပညာစက္ခုအန္ဓံ ကရောတီတိ အန္ဓကာရော, မောဟော. အန္ဓသဒ္ဒူပပဒ ကရဓာတု ဏ. ဝိဟတော အန္ဓကာရော ယေန သောတိ ဝိဟတန္ဓကာရော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ ဝိဟတန္ဓကာရံ. ယထာ ဟိ လောကေ ပဒီပေါ အတ္တနော ဇုတိယာ အန္ဓကာရံ ဟနတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဿ အရဟတ္တမဂ္ဂပညာပိ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဟနတီတိ ဝုတ္တာ. အယံ ပန ဟီနူပမာတိ ဝုစ္စတိ. ပညာဝတော ဟိ ဧကပလ္လင်္ကေနပိ နိသိန္နဿ ဒသသဟဿိ လောကဓာတု ဧကပဇ္ဇောတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘စတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ ပဇ္ဇောတာ. ကတမေ စတ္တာရော. စန္ဒပဇ္ဇောတော, သူရိယပဇ္ဇောတော, အဂ္ဂိပဇ္ဇောတော, ပညာ ပဇ္ဇောတော. ဣမေ ခေါ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော ပဇ္ဇောတာ. ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ ဣမေသံ စတုန္နံ ပဇ္ဇောတာနံ ယဒိဒံ ပညာ ပဇ္ဇောတော’’တိ.

'विहतन्धकारं' म्हणजे नष्ट करण्यायोग्य अशा अविद्येचे प्रतीक असलेला मोहरूपी अंधकार नष्ट केला आहे ज्यांनी. वासनेसह क्लेशांचा नाश केल्यामुळे ज्याचा विशेष रूपाने नाश केला गेला आहे, तो 'विहत' होय. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'हन्' धातू (हिंसा/नाश अर्थाच्या) 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. जे अंधळे करणारे तम (अंधार) निर्माण करते तो 'अंधकार' होय, म्हणजेच अविद्येचे प्रतीक असलेला मोह होय. विषयांच्या वास्तविक स्वभावाला झाकून टाकण्याच्या आणि अंधकारासारखे असण्याच्या साधर्म्यामुळे मोहाला 'अंधकार' म्हटले जाते. किंवा जे प्रज्ञाचक्षूला अंधळे करते तो 'अंधकार' म्हणजेच मोह होय. 'अंध' शब्दाच्या उपपदासह 'कृ' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. ज्यांच्याद्वारे अंधकार नष्ट केला गेला आहे, ते 'विहतअंधकार' म्हणजे बुद्ध होत. त्या विहतअंधकार (बुद्धां)ची ही स्तुती आहे. ज्याप्रमाणे जगामध्ये दिवा आपल्या प्रकाशाने अंधकार नष्ट करतो, त्याचप्रमाणे बुद्धांची अर्हत्-मार्ग-प्रज्ञा देखील अविद्यारूपी अंधकाराचा नाश करते, असे म्हटले आहे. परंतु, ही एक 'हीन उपमा' (कनिष्ठ उपमा) मानली जाते. कारण प्रज्ञावंताने एकाच आसनावर (पल्लंकावर) बसले असता देखील दहा हजार लोकधातू एकाच प्रकाशाने उजळून निघतात. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे की, "भिक्खूहो, हे चार प्रकाश (प्रद्योत) आहेत. कोणते चार? चंद्र-प्रकाश, सूर्य-प्रकाश, अग्नी-प्रकाश आणि प्रज्ञा-प्रकाश. भिक्खूहो, हे चार प्रकाश आहेत. भिक्खूहो, या चार प्रकाशांमध्ये प्रज्ञा-प्रकाश हाच सर्वश्रेष्ठ आहे."

ပညာပဒီပဇုတိယာ ဝိဟတန္ဓကာရန္တိ ဧတ္ထ ပန ပညာပဒီပ ဇုတိယာတိဣမိနာ ဗုဒ္ဓဿ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ မုချေန ဒဿေတိ. တံ ဒဿနေန ပါရမီဉာဏဉ္စ ဝိပဿနာဉာဏဉ္စ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလ ဉာဏဉ္စ ဖလူပစာရေန ဒီပေတိ. တဒ္ဒီပကေန အဝိဇ္ဇန္ဓကာရပ္ပဟာနံ ပဌမကာရဏူပစာရေန ပကာသေတိ. တပ္ပကာသနေန အရဟတ္တ ဖလဉာဏလဘနံ ဒုတိယကာရဏူပစာရေန ဝိဘာဝေတိ. တံ ဝိဘာဝနေန [Pg.102] သဗ္ဗညုတဉာဏာဒိသဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏလဘနံ တတိယ ကာရဏူပစာရေန အာနုဘာဝေတိ.

'पञ्ञापदीपजुतिया विहतन्धकारं' यामध्ये 'पञ्ञापदीपजुतिया' या पदाद्वारे बुद्धांचे अर्हत्-मार्ग-ज्ञान मुख्यत्वे दर्शविले जाते. ते दर्शविण्याद्वारे पारमी-ज्ञान, विपश्यना-ज्ञान आणि खालच्या मार्गांचे व फळांचे ज्ञान हे फलोपचाराने प्रकाशित होते. त्याला प्रकाशित करण्याद्वारे अविद्यारूपी अंधकाराचा नाश हा प्रथम कारणोपचाराने प्रकट होतो. ते प्रकट करण्याद्वारे अर्हत्-फल-ज्ञानाची प्राप्ती ही द्वितीय कारणोपचाराने स्पष्ट होते. ते स्पष्ट करण्याद्वारे सर्वज्ञता-ज्ञानादी सर्व बुद्धगुणांची प्राप्ती ही तृतीय कारणोपचाराने अनुभवता येते.

နနု စ သဗ္ဗေသမ္ပိ ခီဏာသဝါနံ ပညာပဒီပဇုတိယာ ဝိဟတန္ဓကာရတာ သမ္ဘဝတိ, အထ ကသ္မာ အညသာဓာရဏာဝိသေသ ဂုဏေန ဗုဒ္ဓဿ ထောမနာ ကတာတိ. သဝါသနပ္ပဟာနေန အနညသာဓာရဏဝိသေသတာယ သမ္ဘဝတော. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ ခီဏာသဝါနံ သတိပိ ပညာပဒီပဇုတိယာ ဝိဟတန္ဓကာရတ္တေ အရိယသာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သဝါသနာယ ကိလေသပ္ပဟာနံ န ဝိဇ္ဇတိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံယေဝ သဝါသနပ္ပဟာနေန ကိလေသပ္ပဟာနဿ ဝိသေသော ဝိဇ္ဇတီတိ သာတိသယဝသေန အဝိဇ္ဇန္ဓကာရပ္ပဟာနေန ဘဂဝန္တံယေဝ ပညာပဒီပဇုတိယာ ဝိဟတန္ဓကာရန္တိ ထောမေတီတိ.

शंका: सर्वच क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) बाबतीत प्रज्ञाप्रदीपाच्या प्रकाशाने अंधकार नष्ट करणे शक्य आहे, मग केवळ बुद्धांचीच या असाधारण विशेष गुणाने स्तुती का केली गेली आहे? उत्तर: कारण वासनेसह क्लेशांचा नाश केल्यामुळे हा असाधारण विशेष केवळ बुद्धांच्या बाबतीतच संभवतो. कारण सर्व क्षीणासवांच्या बाबतीत प्रज्ञाप्रदीपाच्या प्रकाशाने अंधकार नष्ट झालेला असला, तरी यांत्रिक श्रावक आणि प्रत्येकबुद्धांच्या बाबतीत वासनेसह क्लेशांचा प्रहाण (नाश) आढळत नाही. केवळ सम्यक्संबुद्धांच्या बाबतीतच वासनेसह क्लेशांचा नाश करण्याचा हा विशेष आढळतो. म्हणूनच, अतिशय उत्कृष्ट रीतीने अविद्यारूपी अंधकाराचा नाश केल्यामुळे केवळ भगवंतांचीच 'पञ्ञापदीपजुतिया विहतन्धकारं' (प्रज्ञाप्रदीपाच्या प्रकाशाने अंधकार नष्ट करणारे) अशी स्तुती केली जाते.

အတ္ထာဘိကာမန္တိ သတ္တလောကဿ လောကိယလောကုတ္တရ သင်္ခါတံ ပယောဇနံ အတိဝိယ ဣစ္ဆန္တံ. ကာရဏာနုရူပံ အသတိ ဘဝတီတိ အတ္ထံ, ဖလံ. အသဓာတု ဘုဝိမှိ ထ. တံ အဘိအတိရေကံ ကာမေတိ ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထာဘိကာမော, ဗုဒ္ဓေါ. အတ္ထသဒ္ဒူပပဒ အဘိပုဗ္ဗကမုဓာတု ဣစ္ဆာယံ ဏ. တံ အတ္ထာဘိကာမံ. နရဒေဝဟိတာဝဟန္တိ မနုဿဒေဝါနံ ဟိတံ ဓာရကံ. ဟိတံ နရတိ နေတီတိ နရော, မနုဿော. အထ ဝါ နရိယတိ သကေန ကမ္မေန နိယျတီတိ နရော, မနုဿော. နရဓာတု နယနေ အ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ကမ္မေန နိယျတိ လောကော’’တိ. ကာမဂုဏ ဈာနာဘိညစိတ္တိဿရိယာဒီဟိ ဒိဗ္ဗန္တိ ကီဠန္တီတိ ဒေဝါ, တေသု ဝါ ဝိဟရန္တီတိ ဒေဝါ, ဒိဝုဓာတု ကီဠာဒီသု ဏ. နရာ စ ဒေဝါ စ နရဒေဝါ. ဟိနောတိ ဝဍ္ဎတီတိ ဟိတံ, ဖလံ. ဟိဓာတု ဝဍ္ဎနေ တ. နရဒေဝါနံ ဟိတံ နရဒေဝဟိတံ, တံ အာဝဟတီတိ နရဒေဝဟိတာဝဟော, ဗုဒ္ဓေါ. နရဒေဝဟိတသဒ္ဒူပပဒအာပုဗ္ဗ ဝဟဓာတု ဟရဏေ ဏ. ဗုဒ္ဓေါ ဟိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ လောကိယလောကုတ္တရသမ္ပတ္တိအတ္ထံ ဓမ္မဒေသနာယ ဓာရေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တံ နရဒေဝဟိတာဝဟံ. ကာရုဏိကမဂ္ဂမနန္တ ဉာဏန္တိ [Pg.103] ဧတ္ထ ကာရုဏိကံ အဂ္ဂံ အနန္တဉာဏန္တိပဒစ္ဆေဒေါ. တတ္ထ ကာရုဏိကန္တိ သဗ္ဗသတ္တေသု မဟာကရုဏာယ ယုတ္တံ, မဟာကရုဏဝန္တံ ဝါ. ကိရတီတိ ကရုဏာ. ကိရဓာတု အပနယနေ ဥဏပစ္စယော. ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော.

'अत्थाभिकामं' म्हणजे सत्त्वलोकाचे (प्राणिमात्रांचे) लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याण (प्रयोजन) अत्यंत तीव्रतेने इच्छिणारे. कारणाला अनुरूप जे उत्पन्न होते ते 'अत्थ' म्हणजे फल होय. 'अस्' धातू (अस्तित्व/होणे या अर्थाच्या) 'थ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. त्याची अत्यंत तीव्रतेने इच्छा करतात ते 'अत्थाभिकाम' म्हणजे बुद्ध होत. 'अत्थ' शब्दाच्या उपपदासह 'अभि' उपसर्गपूर्वक 'कम्' धातूला (इच्छा अर्थाच्या) 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. त्या अत्थाभिकाम (बुद्धां)ची ही स्तुती आहे. 'नरदेवहितावहो' म्हणजे मनुष्य आणि देवांचे हित धारण करणारे. जे हिताकडे घेऊन जाते ते 'नर' म्हणजे मनुष्य होय. किंवा जो आपल्या स्वतःच्या कर्माने नेला जातो तो 'नर' म्हणजे मनुष्य होय. 'नर्' धातू नेणे (नयन) या अर्थाचा असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. कारण असे म्हटले आहे की, "जग कर्मानेच चालते (नेले जाते)." कामगुण, ध्यान, अभिज्ञा, चित्ताचे ऐश्वर्य इत्यादींद्वारे जे क्रीडा करतात (दिव्य विहार करतात) ते 'देव' होत, किंवा जे त्यांमध्ये विहार करतात ते देव होत. 'दिव्' धातू क्रीडा इत्यादी अर्थाचा असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. नर आणि देव म्हणजेच 'नरदेव' होत. जे वाढवते किंवा वृद्धी करते ते 'हित' म्हणजे फल होय. 'हि' धातू वृद्धी (वाढवणे) या अर्थाचा असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. मनुष्य आणि देवांचे हित म्हणजे 'नरदेवहित' होय, आणि ते जे प्राप्त करून देतात ते 'नरदेवहितावहो' म्हणजे बुद्ध होत. 'नरदेवहित' शब्दाच्या उपपदासह 'आ' उपसर्गपूर्वक 'वह्' धातूला (धारण करणे/वाहून नेणे या अर्थाच्या) 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. बुद्ध हे सर्व देव आणि मनुष्यांच्या लौकिक व लोकोत्तर संपत्तीच्या कल्याणासाठी धम्मदेशना धारण करतात, असे म्हटले आहे; त्या 'नरदेवहितावहा'ची ही स्तुती आहे. 'कारुणिकमग्गमणन्तञाणं' यामध्ये 'कारुणिकं', 'अग्गं', 'अनन्तञाणं' असा पदच्छेद आहे. तेथे 'कारुणिकं' म्हणजे सर्व प्राणिमात्रांविषयी महाकरुणेने युक्त असलेले, किंवा महाकरुणावंत होय. जी दुःखाचे निवारण करते ती 'करुणा' होय. 'किर्' धातू दूर करणे (अपनयन) या अर्थाचा असून त्याला 'उण' प्रत्यय लागला आहे. दुसऱ्याचे दुःख दूर करते किंवा नष्ट करते, असा याचा अर्थ आहे.

အထ ဝါ ကိနာတီတိ ကရုဏာ. ကိဓာတု ဟိံသာယံ ရုဏပစ္စယော. ပရဒုက္ခေ သတိ ကာရုဏိကံ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော. ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပနံ ကရောတီတိ ဝါ ကရုဏာ. ကရဓာတု ဥဏပစ္စယော. အထ ဝါ ကံ ဝုစ္စတိ သုခံ, တံ ရုန္ဓတီတိ ကရုဏာ. ကံသဒ္ဒူပပဒ ရုဓိဓာတု အာဝရဏေ ယုပစ္စယော. ဧသာ ဟိ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာ လက္ခဏာ. အတ္တသုခနိရပေက္ခတာယ ကာရုဏိကာနံ သုခံ ရုန္ဓတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော. ကရုဏာယ မဟာကရုဏာယ ယုတ္တော ကာရုဏိကော. ကရုဏာ အဿ အတ္ထီတိ ဝါ ကာရုဏိကော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ ကာရုဏိတံ. အဂ္ဂန္တိ ဇာတိပုည ဂုဏမဟတ္တဘာဝေန သဗ္ဗသတ္တုတ္တမံ သေဋ္ဌဘာဝံ အဇတိ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂေါ, ဗုဒ္ဓေါ. အဇဓာတု ဂတိယံ အ. ဇဿ ဂေါ. ဗုဒ္ဓေါ ဟိ အသမ္ဘိန္နခတ္တိယဝံသေ ဇာတတ္တာ ဇာတိဝသေန စ ပူရိတပါရမီပုညတ္တာ ပုညဝသေန စ အပရိမိတနိရုပမသီလာဒိ ဂုဏဝိသေသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဂုဏဝသေန စ အနန္တလောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂေါ. နိဗ္ဗာနံ အဇတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါ အဂ္ဂေါ. အထ ဝါ အဇေတိ ခေပေတိ ကိလေသေတိ အဂ္ဂေါ, ဗုဒ္ဓေါ. အဇဓာတု ခေပနေ အ. တံ အဂ္ဂံ. အနန္တဉာဏန္တိ ဂဏနဝသေန စ သဘာဝဝသေန စ ဝိသယဝသေန စ အန္တဝိရဟိတဉာဏံ. ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန ဉာဏေန အနန္တံ အပရိစ္ဆိန္နံ, သဗ္ဗညုတဉာဏဝန္တံ ဝါ. နတ္ထိ အန္တံ ယဿာတိ အနန္တံ, ဉာဏံ. သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ဇာနာတီတိ ဉာဏံ, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. အနန္တံ ဉာဏံ ယဿ သောတိ အနန္တဉာဏော, ဗုဒ္ဓေါ. ဗုဒ္ဓဿ ဟိ ဉာဏံ ကောစိ မနုဿော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ဧတ္တကန္တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ အနန္တံ အပရိမာဏံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

अथवा 'किनाति' (नाश करते) म्हणून 'करुणा' होय. 'कि' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे आणि त्याला 'रुण' प्रत्यय लागला आहे. दुसऱ्याचे दुःख पाहून कारुणिक व्यक्तीला जे दुःख होते किंवा पीडा होते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा दुसऱ्याचे दुःख पाहून सज्जनांचे हृदय जे कंपित करते, ती 'करुणा' होय. 'कर' धातूला 'उण' प्रत्यय लागला आहे. अथवा 'क' म्हणजे सुख, त्याला जे रोखते (नष्ट करते) ती 'करुणा' होय. 'क' शब्दाच्या उपपदासह 'रुधि' धातू रोखण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. कारण, दुसऱ्याचे दुःख दूर करण्याची इच्छा असणे हे तिचे लक्षण आहे. स्वतःच्या सुखाची पर्वा न करता कारुणिक व्यक्तींच्या सुखाला ती रोखते किंवा बाधित करते, असा याचा अर्थ आहे. करुणेने, महाकरुणेने युक्त तो 'कारुणिक' होय. अथवा ज्याच्याजवळ करुणा आहे तो 'कारुणिक' म्हणजे बुद्ध होय. त्या कारुणिकाला. 'अग्ग' (अग्र/श्रेष्ठ) म्हणजे जन्म, पुण्य आणि गुणांच्या महानतेमुळे सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम अशा श्रेष्ठत्वाला जो प्राप्त होतो तो 'अग्ग' म्हणजे बुद्ध होय. 'अज' धातू गतीच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. 'ज' चा 'ग' झाला आहे. बुद्ध हे अखंड क्षत्रिय वंशात जन्मल्यामुळे जन्माच्या दृष्टीने, पारमितांचे पुण्य पूर्ण केल्यामुळे पुण्याच्या दृष्टीने आणि अमर्याद व अनुपम अशा शीलादी गुणांच्या विशेषांनी युक्त असल्यामुळे गुणांच्या दृष्टीने अनंत लोकधांतूंमध्ये सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तमत्वाला प्राप्त होतात, म्हणून ते 'अग्ग' (श्रेष्ठ) आहेत. अथवा जे निर्वाणाला प्राप्त होतात ते 'अग्ग' होत. अथवा जे क्लेशांचा क्षय करतात, क्लेशांना नष्ट करतात ते 'अग्ग' म्हणजे बुद्ध होत. 'अज' धातू क्षय करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. त्या अग्राला (श्रेष्ठाला). 'अनन्तञाण' (अनंत ज्ञान) म्हणजे गणनेच्या दृष्टीने, स्वभावाच्या दृष्टीने आणि विषयाच्या दृष्टीने अंतरहित (मर्यादा नसलेले) ज्ञान होय. कोणत्याही पुद्गलाच्या ज्ञानाने जे अनंत म्हणजे अपरिच्छिन्न (मर्यादित न केलेले) आहे, किंवा जे सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त आहे. ज्याला अंत (मर्यादा) नाही ते 'अनंत' ज्ञान होय. सर्व ज्ञेय धर्मांना जे जाणते ते 'ज्ञान' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय. अनंत ज्ञान ज्याचे आहे तो 'अनन्तञाण' (अनंतज्ञानी) बुद्ध होय. बुद्धांच्या ज्ञानाला कोणताही मनुष्य, देव किंवा ब्रह्मा 'इतकेच आहे' असे मर्यादित करू शकत नाही, म्हणून ते अनंत आणि अपरिमाण आहे, असे म्हटले आहे।

ဝုတ္တဉှေတံ [Pg.104] သာရိပုတ္တတ္ထေရအပဒါနေ –

सारिपुत्त थेरांच्या अपदानात असे म्हटले आहे की –

‘‘သက္ကာ သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ, ပမေတုံ အဠှကေန ဝါ;

နတွေဝ တဝ သဗ္ဗညု, ဉာဏံ သက္ကာ ပမေတဝေ’’တိ.

“समुद्रातील पाणी आढकाने (मापाने) मोजणे शक्य आहे; परंतु हे सर्वज्ञ (बुद्ध)! आपल्या ज्ञानाचे मापन करणे कधीही शक्य नाही।”

ကာရုဏိကမဂ္ဂမနန္တဉာဏန္တိ ဧတ္ထ စ ကရုဏဂ္ဂဟဏေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ, မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော ဟိ ဘဂဝါ သံသာရပင်္ကတော သတ္တာနံ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ အနုပုဗ္ဗေန ပါရမိယော ပူရေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ ကရုဏာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလန္တိ. အဂ္ဂန္တိ ဧတေန ဘဂဝတော အပရိမိတနိရုပမသီလာဒိဂုဏသမင်္ဂီတာယ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဥတ္တမဘာဝံ ဒဿေတိ. အနန္တဉာဏန္တိဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏံ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတဉာဏံ သမ္မာသမ္ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. တဿ စ သာမတ္ထိယေန စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ဆအသာဓာရဏဉာဏာနိ စ ဆအဘိညာ အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပန ဉာဏာနိ ဒသဗလဉာဏာနိ သောဠသဉာဏစရိယာ စ စတုစတ္တာရီသဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိဉာဏဝတ္ထူနိ စာတိ ဧဝမာဒီနံ အနေကေသံ ပညာပဘေဒါနံ ဝသေန ဉာဏာစာရံ ဒဿေတီတိ. တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

'कारुणिकं अग्गं अनन्तञाणं' (कारुणिक, श्रेष्ठ आणि अनंतज्ञानी) यामध्ये 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने सम्यक्संबोधीचे मूळ दर्शविले आहे. कारण, महाकरुणेने प्रेरित चित्त असलेल्या भगवंतांनी संसाराच्या चिखलातून प्राण्यांचा उद्धार करण्यासाठी दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी संकल्प (अभिनिहार) करून, एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळापर्यंत अनुक्रमाने पारमिता पूर्ण करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली, म्हणून 'करुणा' हे सम्यक्संबोधीचे मूळ आहे. 'अग्गं' (श्रेष्ठ) याने भगवंतांच्या अमर्याद व अनुपम अशा शीलादी गुणांच्या संपन्नतेमुळे, अमर्याद लोकधातूंमधील अमर्याद प्राण्यांमध्ये त्यांचे उत्तमत्व (श्रेष्ठत्व) दर्शविले आहे. 'अनन्तञाणं' (अनंत ज्ञान) याने सम्यक्संबोधी दर्शविली आहे. कारण, सर्वज्ञता-ज्ञानाचे तात्कालिक कारण (पदस्थान) हे अग्र मार्ग ज्ञान (अर्हत मार्ग ज्ञान) आहे, आणि अग्र मार्ग ज्ञानाचे तात्कालिक कारण असलेले सर्वज्ञता-ज्ञान म्हणजेच 'सम्यक्संबोधी' म्हटले जाते. आणि त्याच्या सामर्थ्याने चार प्रतिसंभिदा ज्ञान, चार वैशारद्य ज्ञान, सहा असाधारण ज्ञाने, सहा अभिज्ञा, आठ परिषदांमध्ये अकंपित राहणारे ज्ञान, दहा बल ज्ञाने (दशबल), सोळा ज्ञानचर्या, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू आणि सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू इत्यादी अनेक प्रज्ञाभेदांच्या द्वारे ज्ञानाचा आचार दर्शविला आहे. 'त्या बुद्धांना मी प्रसन्न चित्ताने वंदन करतो', असा हा संबंध आहे।

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. နရာနရသမောသရဏံ မနုဿဒေဝါနံ သမံ ဩသရဏံ သန္နိပတိတဋ္ဌာနံ, ဓိတတ္တံ သမာဟိတစိတ္တံ, ပညာပဒီပဇုတိယာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတ ပဒီပေါဘာသေန ကရဏဘူတေန ဝိဟတန္ဓကာရံ ဟနိတဗ္ဗ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတမောဟတမံ, အတ္ထာဘိကာမံ သတ္တလောကဿ လောကိယလောကုတ္တရသင်္ခါတပယောဇနံ အတိဝိယ ဣစ္ဆန္တံ, နရဒေဝဟိတာဝဟံ မနုဿဒေဝါနံ ဟိတံ ဓာရကံ, ကာရုဏိကံ သဗ္ဗသတ္တေသု [Pg.105] မဟာကရုဏာယ ယုတ္တံ မဟာကရုဏဝန္တံ ဝါ, အဂ္ဂံ ဇာတိပုညဂုဏမဟတ္တဘာဝေန သဗ္ဗသတ္တုတ္တမံ, အနန္တ ဉာဏံ ဂဏဝသေန စ သဘာဝဝသေန စ ဝိသယဝသေန စ အန္တဝိရဟိတဉာဏံ, အနန္တံ သဗ္ဗညုတဉာဏဝန္တံ ဝါ တံ ဗုဒ္ဓံ အဟံ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (योजना) आहे: 'नरानरसमोरसणं' म्हणजे मनुष्य आणि देवांचे समान रीतीने एकत्र येण्याचे स्थान (समान आश्रयस्थान), 'धितत्तं' म्हणजे समाहित चित्त असलेले, 'पञ्ञापदीपजुतिया विहतन्धकारं' म्हणजे अर्हतमार्ग-ज्ञाना नावाच्या प्रदीपाच्या प्रकाशाने नष्ट करण्यायोग्य अशा अविद्यारूपी मोहाचा अंधकार नष्ट करणारे, 'अत्थाभिकामं' म्हणजे प्राणिमात्रांच्या लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याणाची अत्यंत इच्छा करणारे, 'नरदेवहितावहा' म्हणजे मनुष्य आणि देवांचे हित साध्य करणारे, 'कारुणिकं' म्हणजे सर्व प्राण्यांविषयी महाकरुणेने युक्त किंवा महाकरुणावंत असलेले, 'अग्गं' म्हणजे जन्म, पुण्य आणि गुणांच्या महानतेमुळे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले, 'अनन्तञाणं' म्हणजे गणनेच्या, स्वभावाच्या आणि विषयाच्या दृष्टीने अंतरहित ज्ञान असलेले किंवा अनंत अशा सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असलेल्या 'त्या बुद्धांना मी प्रसन्न चित्ताने वंदन करतो.'

ပန္နရသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

पंधरावी वंदनागाथा-वर्णना समाप्त झाली।

၁၆.

१६.

အခိလဂုဏနိဓာနော ယော မုနိန္ဒောပဂန္တွာ,ဝနမိသိပတနဝှံ သညတာနံ နိကေတံ;

တဟိမကုသလဆေဒံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တော,တမတုလမဘိကန္တံ ဝန္ဒနေယျံ နမာမိ.

जे संपूर्ण गुणांचे निधान (भांडार) असलेले मुनींद्र, संयमी पुरुषांचे निवासस्थान असलेल्या 'इसिपतन' नावाच्या वनात जाऊन, तेथे अकुशलाचा छेद करणारे धम्मचक्र प्रवर्तित करते झाले, त्या अतुलनीय, अत्यंत सुंदर आणि वंदनीय अशा बुद्धांना मी नमन करतो।

၁၆. ဧဝံ ပန္နရသမဂါထာယ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ဣသိပတန မိဂဒါယေ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနာဒိဂုဏေဟိ ထောမိတွာ မုနိန္ဒံ ဝန္ဒိတု ကာမော အခိလဂုဏနိဓာနော တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန နနမယယဂဏေဟိ ရစိတတ္တာ ပန္နရသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ မာလိနီ ဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘နနမယယယုတာယံ မာလိနီဘောဂိသီဟီ’’တိ. တဿတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ ဘောဂိသီဟိ အဋ္ဌသတ္တယတီဟိ ယုတ္တာ စ နနမယယယုတာ နနဂဏမဂဏ ယယဂဏေဟိ ယုတ္တာ စ စေ သိယုံ, အယံ ဂါထာ မာလိနီဂါထာ နာမာတိ. ဧတ္ထ စ ဘောဂိသီဟီတိ ဘောဂဣသီဟီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဘောဂသဒ္ဒေါ အဋ္ဌသင်္ချာ ဝါစကော. ဣသိသဒ္ဒေါ သတ္တသင်္ချာဝါစကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

१६. अशा प्रकारे पंधराव्या गाथेने बुद्धांची वंदना करून, आता इसिपतन मिगदाय येथे धम्मचक्र प्रवर्तन इत्यादी गुणांनी मुनींद्रांची स्तुती करून वंदना करण्याची इच्छा असणारे ग्रंथकार 'अखिलगुणनिधानो' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'न-न-म-य-य' या गणांनी रचलेली असल्यामुळे पंधरा अक्षरांनी युक्त अशी 'मालिनी' गाथा आहे, असे समजावे. 'वृत्तोदय' ग्रंथात म्हटले आहे की – 'न-न-म-य-य-युतायं मालिनी भोगि-ऋषीभिः' (ननमयययुतायं मालिनीभोगिसीही). त्याचा अर्थ असा आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'भोगि' (८) आणि 'ऋषि' (७) अशा आठ व सात अक्षरांवर यती असते, आणि जी 'न-न-म-य-य' या गणांनी युक्त असते, ती गाथा 'मालिनी' गाथा नावाचे वृत्त होय. येथे 'भोगिसीही' चा 'भोगि-इसीही' (भोगि-ऋषीभिः) असा पदच्छेद आहे. 'भोगि' हा शब्द 'आठ' या संख्येचा वाचक आहे आणि 'इसि' (ऋषि) हा शब्द 'सात' या संख्येचा वाचक आहे, असे समजावे।

တတ္ထ အခိလဂုဏနိဓာနောတိ သဗ္ဗလောကိယလောကုတ္တရ သင်္ခါတာနံ သီလသမာဓိပညာဒိဂုဏသမူဟာနံ ပတိဋ္ဌာနော. ဧတ္ထ စ အခိလသဒ္ဒေါ အနဝသေသဝါစကော. သဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှိ မဓုဋီကာယံ ‘‘ခိလသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ အဝသေသဝါစကော’’တိ. န ခိလံ အခိလံ. အထ ဝါ န ခီယတီတိ အခိလံ[Pg.106], သဗ္ဗံ. နပုဗ္ဗခိဓာတု ခယေ လော. ဂုဏသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အခိလာနိ သဗ္ဗာနိ ဂုဏာနိ အခိလဂုဏာနိ, တေသံ နိဓာတိ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ အခိလဂုဏနိဓာနော, မုနိန္ဒော လဗ္ဘတိ. ယောတိ ယော ယာဒိသော. မုနိန္ဒောပဂန္တွာတိ ဧတ္ထ မုနိန္ဒော ဥပဂန္တွာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. မုနိန္ဒောတိ အဂါရိယမုနိ, အနဂါရိယမုနိ, သေက္ခမုနိ, အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေက မုနိဝသေန ပဉ္စန္နံ မုနီနံ ဣန္ဒော ဣဿရောတိ အတ္ထော. တဿ ပန ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အခိလဂုဏနိဓာနော ယော မုနိန္ဒော သညတာနံ နိကေတံ ဣသိပတနအဝှံ ဝနံ ဥပဂန္တွာ တဟိံ အကုသလဆေဒံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော.

तेथे 'अखिलगुणनिधानो' (सर्व गुणांचे भांडार) म्हणजे सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर संज्ञेच्या शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुणसमूहांचे अधिष्ठान होय. आणि येथे 'अखिल' हा शब्द काहीही शिल्लक न ठेवता (पूर्ण) या अर्थाचा वाचक आहे. 'सर्व' असा याचा अर्थ आहे. कारण मधुटीकेमध्ये म्हटले आहे - 'येथे खिल शब्द हा अवशिष्ट (शिल्लक राहिलेल्या) अर्थाचा वाचक आहे'. जे खिल (अपूर्ण) नाही ते अखिल. अथवा ज्याचा क्षय होत नाही ते अखिल, म्हणजे सर्व. न-पूर्व 'खि' धातू क्षय अर्थामध्ये 'ल' प्रत्यय लागून बनतो. गुण शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. अखिल म्हणजे सर्व गुण ते अखिलगुण, त्यांचे 'निधान' म्हणजे जेथे ते राहतात ते 'अखिलगुणनिधान' होय, यावरून 'मुनींद्र' (बुद्ध) असा अर्थ प्राप्त होतो. 'यो' म्हणजे जो, ज्या प्रकारचा. 'मुनिंदोपगंत्व' यामध्ये 'मुनिंदो' आणि 'उपगंत्व' असा पदच्छेद आहे. 'मुनिंदो' (मुनींद्र) म्हणजे गृहस्थ मुनी, गृहत्यागी मुनी, शैक्षमुनी, अशैक्षमुनी आणि प्रत्येकबुद्ध मुनी या पाच प्रकारच्या मुनींचे इंद्र म्हणजेच स्वामी असा अर्थ आहे. त्याचा शब्दशः अर्थ खाली सांगितलाच आहे. सर्व गुणांचे भांडार असलेले जे मुनींद्र (भगवान बुद्ध), त्यांनी संयमी लोकांचे निवासस्थान असलेल्या 'इसिपतन' नावाच्या वनात जाऊन तेथे अकुशलाचा नाश करणारे 'धम्मचक्क' (धर्मचक्र) प्रवर्तित केले, असा संबंध आहे.

ဝနမိသိပတနဝှန္တိ ဝနံ ဣသိပတနအဝှန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဧတ္ထ ဝနန္တိ မိဂဒါယဝနံ. တဉှိ ဝိဝေကကာမေဟိ ဝနိတဗ္ဗံ သမ္ဘဇိတဗ္ဗံ ဧတ္ထာတိ ဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝနဓာတု သမ္ဘတ္တိယံ ကွိ. ဣသိပတနဝှန္တိ ဣသိပတနနာမိကံ ဣသီနံ ပတနဋ္ဌာနတ္တာ ဣသိပတနန္တိ ဝေါဟရိတဗ္ဗံ ဝါ, သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တီတိ ဣသိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒယော. ဣသဓာတု ဂဝေသနေ ဣပစ္စယော. တေ ပတန္တိ သန္နိပတန္တိ ဧတ္ထာတိ ဣသိပတနံ, ဝနံ. ဣသိသဒ္ဒူပပဒပတဓာတု ဂတိယံ ယု. အထ ဝါ ဣသီနံ ပတနံ ဣသိပတနံ, ဝနံ. အဝှေတဗ္ဗံ ဝေါဟရိတဗ္ဗန္တိ အဝှံ. အာပုဗ္ဗဝှေဓာတု အဝှယနေ ကွိ. သံယောဂပရတ္တာ အာကာရဿ ရဿာဒေသော. ဣသိပတနန္တိ အဝှေတဗ္ဗန္တိ ဣသိပတနဝှံ, ဝနံ. သညတာနန္တိ ကာယဝစီမနောသံယမန္တာနံ သာဓူနံ. သံယမန္တီတိ သညတာ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒယော သာဓူ. သံပုဗ္ဗယမုဓာတု ဥပရမေ တ. တေသံ သညတာနံ. နိကေတန္တိ ဝသနဋ္ဌာနံ, ရမ္မဏဋ္ဌာနံ ဝါ. နိကိတတိ နိဝသတိ ရမ္မတိ ဝါ ဧတ္ထာတိ နိကေတံ, ဝနံ. နိပုဗ္ဗ ကိတဓာတု နိဝါသေ ဏ. ဥပဂန္တွာတိ ဂမိတွာ. တဟိန္တိ တသ္မိံ ဣသိပတနနာမကေ မိဂဒါယဝနေ. အကုသလဆေဒန္တိ အကုသလဿ သမုစ္ဆေဒံ. အကုသလံ ဆိန္ဒတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ [Pg.107] ဧတေန သုတ္တေနာတိ အကုသလဆေဒံ, ဓမ္မစက္က ပဝတ္တနသုတ္တံ. အကုသလသဒ္ဒူပပဒဆိဒိဓာတု ဒွိဓာကရဏေ ဏ.

'वनमिसिपतनव्हं' यामध्ये 'वनं', 'इसिपतन' आणि 'अव्हं' असा पदच्छेद आहे. येथे 'वन' म्हणजे मिगदाय वन होय. कारण विवेक इच्छिणाऱ्यांनी येथे सेवन करावे, एकत्र यावे, म्हणून याला 'वन' म्हटले जाते. 'वन्' धातू संभक्ती (सेवन) अर्थामध्ये 'क्वि' प्रत्यय लागून बनतो. 'इसिपतनव्हं' म्हणजे इसिपतन नावाचे; ऋषींच्या उतरण्याचे स्थान असल्यामुळे याला 'इसिपतन' असे म्हटले जाते, किंवा जे शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेतात ते 'इसि' (ऋषी) होत, जसे की प्रत्येकबुद्ध इत्यादी. 'इष्' धातू गवेषणा (शोध) अर्थामध्ये 'इ' प्रत्यय लागून बनतो. ते जेथे उतरतात किंवा एकत्र येतात ते 'इसिपतन' नावाचे वन होय. 'इसि' शब्द उपपद असताना 'पत्' धातू गती अर्थामध्ये 'यु' प्रत्यय लागून बनतो. अथवा ऋषींचे पतन (उतरणे) म्हणजे 'इसिपतन' वन. ज्याला बोलावले जाते किंवा ज्याचा उल्लेख केला जातो ते 'अव्हं' (नावाचे). आ-पूर्व 'व्ह' धातू आवाहन अर्थामध्ये 'क्वि' प्रत्यय लागून बनतो. संयोग पर असल्यामुळे आकाराचा र्‍हस्व आदेश होतो. 'इसिपतन' या नावाने ओळखले जाणारे ते 'इसिपतनव्हं' वन. 'सञ्ञतानं' (संयतांचे) म्हणजे काय, वाचा आणि मनाने संयम राखणाऱ्या साधूंचे. जे संयम राखतात ते 'सञ्ञता' (संयत), जसे की प्रत्येकबुद्ध इत्यादी साधू. सम्-पूर्व 'यम्' धातू उपरम अर्थामध्ये 'त' प्रत्यय लागून बनतो. त्या संयतांचे. 'निकेतं' म्हणजे निवासस्थान किंवा रमणीय स्थान होय. जेथे निवास केला जातो किंवा रममाण झाले जाते ते 'निकेत' म्हणजे वन. नि-पूर्व 'कित्' धातू निवास अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. 'उपगंत्व' म्हणजे जाऊन. 'तहिं' म्हणजे त्या इसिपतन नावाच्या मिगदाय वनात. 'अकुसलच्छेदं' म्हणजे अकुशलाचा समूळ उच्चाटन (नाश) करणे. ज्या सूत्ताद्वारे अकुशलाचा छेद केला जातो, समूळ नाश केला जातो, ते 'अकुसलच्छेद' म्हणजेच धम्मचक्कपवत्तनसुत्त होय. 'अकुसल' शब्द उपपद असताना 'छिद्' धातू द्विधाकरण (छेद करणे) अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो.

ဓမ္မစက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ္တံ. ဧတ္ထ ဟိ စက္ကသဒ္ဒေါ သမ္ပတ္တိယံ, လက္ခဏေ, ရထင်္ဂေ, ဣရိယာပထေ, ဒါနေ, ရတန ဓမ္မခုရစက္ကာဒီသု စ ဒိဿတိ. စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ စက္ကာနိ, ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနန္တိအာဒီသု ဟိ သမ္ပတ္တိယံ ဒိဿတိ. ပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနီတိ ဧတ္ထ လက္ခဏေ. စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒန္တိ ဧတ္ထ ရထင်္ဂေ. စတုစက္ကံ နဝဒွါရန္တိ ဧတ္ထ ဣရိယာပထေ. ဒဒံ ဘုဉ္ဇ မာ စ ပမာဒေါ စက္ကံ ဝတ္တယ သဗ္ဗပါဏီနန္တိ ဧတ္ထ ဒါနေ. ဒိဗ္ဗစက္ကရတနံ ပါတုရဟောသီတိ ဧတ္ထ ရတနစက္ကေ. မယာ ပဝတ္တိတံ စက္ကန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မစက္ကေ. ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေတိ ဧတ္ထ ခုရစက္ကေ. ခုရပရိယန္တေန စက္ကေနာတိ ဧတ္ထ ပဟရဏစက္ကေ. အသနိဝိစက္ကန္တိ ဧတ္ထ အသနိမဏ္ဍလေ. ဣဓ ပနာယံ ဓမ္မစက္ကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဉှိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဓမ္မံ စက္ကေတိ ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဝုစ္စတိ. အရိယသစ္စာဒိဓမ္မံ ဝါ စက္ကေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကန္တိ. အထ ဝါ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မဉ္စ တံ အာဏာစက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ. ဓမ္မေန ဉာယေန စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ, တေန ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘‘ဓမ္မစက္ကန္တိ ကေနဋ္ဌေန ဓမ္မစက္ကံ. ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေန ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေ ဌိတော ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိအာဒိ. အပိ စ ဓမ္မစက္ကန္တိ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဉာဏံ နာမ ယေန ဉာဏေန ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော စတ္တာရိ သစ္စာနိ သောဠသဟာကာရေဟိ သဋ္ဌိနယသဟဿေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဒေသနာဉာဏံ နာမ ယေန ဉာဏေန တိပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေသိ. ဥဘယမ္ပေတံ ဒသဗလဿ ဥရေ ဇာတဉာဏမေဝ. တေသု ပန ဓမ္မဒေသနာဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. သုတ္တံ ပန ဌာနူပစာရေန ဓမ္မစက္ကန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဝတ္တောတိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ [Pg.108] ဘိက္ခူနံ ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ အန္တာ ပဗ္ဗဇိတေန န သေဝိတဗ္ဗာတိအာဒိနာ အဒေသယိ.

'धम्मचक्कं' (धम्मचक्र) म्हणजे धम्मचक्कपवत्तनसुत्त होय. येथे 'चक्क' (चक्र) हा शब्द संपत्ती, लक्षण, रथाचे अंग (चाक), इरियापथ (चर्या), दान, रत्न, धम्म, खुरचक्र इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. 'भिक्खूहो, ही चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांना...' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो संपत्ती या अर्थाने दिसतो. 'पावलांच्या तळव्यांवर चक्रे उत्पन्न झाली आहेत' येथे लक्षण या अर्थाने. 'वाहून नेणाऱ्याच्या पावलांमागे चक्राप्रमाणे (चाकाप्रमाणे)' येथे रथाचे अंग (चाक) या अर्थाने. 'चार चक्रे आणि नऊ द्वारे' येथे इरियापथ (चर्या) या अर्थाने. 'दान दे, उपभोग घे, आळस करू नकोस, सर्व प्राण्यांसाठी दानचक्र चालव' येथे दान या अर्थाने. 'दिव्य चक्ररत्न प्रकट झाले' येथे रत्नचक्र या अर्थाने. 'माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र' येथे धम्मचक्र या अर्थाने. 'इच्छेने ग्रस्त असलेल्या पुरुषाच्या डोक्यावर चक्र फिरते' येथे खुरचक्र (तीक्ष्ण चक्र) या अर्थाने. 'तीक्ष्ण कडा असलेल्या चक्राने' येथे प्रहार करण्याचे शस्त्र (प्रहारणचक्र) या अर्थाने. 'अशनिविचक्र' येथे विजेचे मंडल (अशनिमंडल) या अर्थाने. परंतु येथे हे 'धम्मचक्र' या अर्थाने पाहिले पाहिजे. कारण ते सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी धम्माला चक्राप्रमाणे प्रवर्तित करते, म्हणून त्याला 'धम्मचक्र' म्हटले जाते. अथवा आर्यसत्य इत्यादी धम्माला चक्राप्रमाणे प्रवर्तित करते म्हणून ते 'चक्र' होय. अथवा धम्मापासून विलग न झाल्यामुळे ते धम्म आणि आज्ञाचक्र दोन्ही आहे, म्हणून 'धम्मचक्र' होय. धम्माने आणि न्यायाने चालणारे चक्र म्हणजे 'धम्मचक्र' होय. म्हणूनच पटिसंभिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये म्हटले आहे - 'धम्मचक्र कोणत्या अर्थाने धम्मचक्र आहे? धम्माचे प्रवर्तन करते आणि चक्राचेही म्हणून धम्मचक्र; चक्राचे प्रवर्तन करते आणि धम्माचेही म्हणून धम्मचक्र; धम्माने प्रवर्तित करते म्हणून धम्मचक्र; धम्मचर्येने प्रवर्तित करते म्हणून धम्मचक्र; धम्मामध्ये स्थित राहून प्रवर्तित करते म्हणून धम्मचक्र' इत्यादी. शिवाय, 'धम्मचक्र' म्हणजे पटिवेधज्ञान (प्रतिवेधज्ञान) आणि देसनाज्ञान (देशनाज्ञान) दोन्ही होय. त्यात 'पटिवेधज्ञान' म्हणजे ज्या ज्ञानाने बोधिपल्लंगावर बसून त्यांनी चार आर्यसत्यांना सोळा आकारांनी आणि साठ हजार पद्धतींनी (नयांनी) जाणले (प्रतिवेध केला). 'देसनाज्ञान' म्हणजे ज्या ज्ञानाने त्यांनी तीन परिवर्तने आणि बारा आकारांचे धम्मचक्र प्रवर्तित केले. हे दोन्ही दसबल (भगवान बुद्ध) यांच्या हृदयात उत्पन्न झालेले ज्ञानच आहे. परंतु त्यापैकी येथे 'धम्मदेसनाज्ञान' अभिप्रेत आहे. आणि सूत्ताला उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) 'धम्मचक्र' म्हटले जाते. 'प्रवर्तित केले' म्हणजे पंचवर्गीय भिक्खूंना 'भिक्खूहो, प्रव्रजिताने या दोन टोकांचे सेवन करू नये' इत्यादी उपदेशाद्वारे देशना दिली.

တမတုလမဘိကန္တန္တိ တံ အတုလံ အဘိကန္တန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဧတ္ထ တန္တိ မုနိန္ဒံ. အတုလန္တိ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ကေနစိ အသဒိသံ. နတ္ထိ တုလော သဒိသော ပုဂ္ဂလော ဧတဿာတိ အတုလော, မုနိန္ဒော. တဿ ဟိ အပရိမာဏာသု လောက ဓာတူသု သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ သဒိသော ပုဂ္ဂလော နတ္ထိ. အသဒိသေဟိ ဗုဒ္ဓေဟိ သမောတိ အတ္ထော. အဘိကန္တန္တိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿေဟိ အတိဝိယ ကန္တံ ကမနီယံ သရီရဝဏ္ဏဝန္တံ. အတိရေကံ တုသိတဗ္ဗသရီရဝဏ္ဏသမ္ပန္နံ ဝါ. အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏန္တိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ကကာရလောပဉ္စ ဝဏ္ဏပဒလောပံ ကတွာ ဝုတ္တသန္ဓိဝသေန အဘိကန္တန္တိ ဝုတ္တံ. ဥတ္တရပဒလောပ ဝသေန ဝါ. မုနိန္ဒဿ ပန သရီရဝဏ္ဏံ သဗ္ဗဒေဝမနုဿေဟိ အတိဝိယ အတိရေကံ ဝါ ကမိယတိ တောသိယတီတိ အဘိကန္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အဘိပုဗ္ဗကမုဓာတု ဣစ္ဆာကန္တီသု တ. အဘိကန္တံ ဝဏ္ဏံ သရီရဝဏ္ဏံ ယဿ သောတိ အဘိကန္တော, မုနိန္ဒော. တဿ ဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ စ အသီတျာနုဗျဉ္ဇန လက္ခဏေဟိ စ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသီဟိ စ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေန စ သမန္နာ ဂတတ္တာ သရီရသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တိတော သဗ္ဗဒေဝမနုဿေဟိ အတိဝိယ ကမနီယော တုဋ္ဌော သရီရဝဏ္ဏော အတ္ထီတိ အဘိကန္တန္တိ ထောမေတိ. တံ အဘိကန္တံ. ဝန္ဒနေယျန္တိ ဒေဝမနုဿာနံ ဝန္ဒနာရဟံ. တေဟိ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ ဝါ, ဝန္ဒိယတေ ထောမိယတေ ဝါ ဝန္ဒနံ. ဘာဝသာဓနောယံ. ဝန္ဒဓာတု ဝဒိဓာတု ဝါ အဘိဝါဒနထုတီသု ယု. တံ အရဟတီတိ ဝန္ဒနေယျော, မုနိန္ဒော. ဝန္ဒပဒံ အရဟတိတဒ္ဓိတေ ဏေယျော.

‘तमतुलमभिकन्तन्ति’ (तमतुलमभिकन्तं) याचा ‘तं अतुलं अभिकन्तं’ असा पदच्छेद आहे. येथे ‘तं’ म्हणजे मुनींद्र (बुद्ध). ‘अतुलं’ म्हणजे शील इत्यादी गुणांच्या बाबतीत कोणाशीही तुलना न करता येणारे (अतुलनीय). ज्याच्याशी तुलना करता येईल असा कोणताही व्यक्ती नाही, तो ‘अतुल’ म्हणजेच मुनींद्र होय. कारण, अपरिमित लोकधातूंमध्ये शील इत्यादी गुणांनी त्यांच्याशी समान असणारा कोणताही व्यक्ती नाही. अतुलनीय बुद्धांशी समान असा याचा अर्थ आहे. ‘अभिकन्तं’ म्हणजे सर्व देव आणि मनुष्यांद्वारे अत्यंत प्रिय, कमनीय आणि सुंदर शरीरवर्ण असलेले; किंवा अत्यंत संतोषजनक शरीरवर्णाने संपन्न असलेले. ‘अभिक्कन्तवण्णं’ असे म्हणायचे असताना, छंदाच्या रक्षणासाठी ‘क’ काराचा लोप आणि ‘वण्ण’ पदाचा लोप करून, संधीच्या नियमानुसार ‘अभिकन्तं’ असे म्हटले आहे, किंवा उत्तरपदलोप समासाच्या नियमाने म्हटले आहे. मुनींद्रांचा शरीरवर्ण सर्व देव आणि मनुष्यांद्वारे अत्यंत किंवा अतिशय प्रिय मानला जातो आणि संतोष देतो, म्हणून त्याला ‘अभिकन्तं’ असे म्हटले जाते. ‘अभि’ पूर्वपद असलेल्या ‘कमु’ धातूचा इच्छा आणि कांती या अर्थी ‘त’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्याचा शरीरवर्ण अत्यंत सुंदर (अभिकान्त) आहे, तो ‘अभिकान्त’ म्हणजेच मुनींद्र होय. कारण, ते बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी, ऐंशी अनुव्यंजनांनी, सहा रंगांच्या किरणांनी (षड्वर्ण रश्मींनी) आणि सुवर्णवर्णाने युक्त असल्यामुळे, शरीराच्या परम सौंदर्याला प्राप्त झालेले आहेत; सर्व देव आणि मनुष्यांद्वारे अत्यंत कमनीय आणि संतोषदायक असा त्यांचा शरीरवर्ण आहे, म्हणून ‘अभिकन्तं’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते. ‘तं अभिकन्तं’ म्हणजे त्या अत्यंत सुंदर अशा (मुनींद्रांना). ‘वन्दनेय्यं’ म्हणजे देव आणि मनुष्यांच्या वंदनेस पात्र असलेले. त्यांच्याद्वारे वंदन केले जाण्यास योग्य, किंवा ज्यांचे वंदन व स्तुती केली जाते ते ‘वंदन’ होय. हे भावसाधन आहे. ‘वन्द्’ धातू किंवा ‘वद्’ धातूचा अभिवादन आणि स्तुती या अर्थी ‘यु’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. त्या वंदनेस जे पात्र आहेत, ते ‘वन्दनेय्य’ म्हणजेच मुनींद्र होत. ‘वन्द’ पदाला ‘अर्हति’ या अर्थी तद्धित प्रत्यय ‘णेय्य’ लागून हा शब्द बनतो.

အထ ဝါ ဒေဝမနုဿေဟိ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ ထောမိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ဝန္ဒနေယျော, မုနိန္ဒော. သော ဟိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာန ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဝန္ဒနာရဟော တေဟိ ဝါ ဝန္ဒိတဗ္ဗော ဟောတိ. တတ္ထ စ အာဒိဂုဏံ နာမ ကရုဏာနိဒါနံ [Pg.109] သီလံ ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော. မဇ္ဈ ဂုဏံ နာမ သမာဓိ ဈာနတ္တယယောဂတော. ပရိယောသာနဂုဏံ နာမ ပညာ တတော ဥတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတောတိ ဝိသေသေန ဘဂဝတော ဝန္ဒနေယျန္တိ ထောမေတိ. အဟံ တီဟိ ဒွါရေဟိ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

अथवा देव आणि मनुष्यांद्वारे वंदन केले जाण्यास योग्य किंवा स्तुती केले जाण्यास योग्य, म्हणून ते ‘वन्दनेय्य’ (वंदनीय) मुनींद्र होत. कारण, ते आदि, मध्य आणि पर्यवसान (अंत) या गुणांनी युक्त असल्यामुळे सर्व देव आणि मनुष्यांच्या वंदनेस पात्र आहेत किंवा त्यांच्याद्वारे वंदनीय आहेत. त्यामध्ये ‘आदिगुण’ म्हणजे प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींपासून विरत राहण्याने प्रवृत्त होणारे, करुणेचे उगमस्थान असलेले ‘शील’ होय. ‘मध्यगुण’ म्हणजे ध्यानत्रयाच्या योगाने प्राप्त होणारा ‘समाधी’ होय. ‘पर्यवसानगुण’ म्हणजे ‘प्रज्ञा’ होय, कारण त्यानंतर अधिक काही करणे उरत नाही. म्हणूनच विशेष रूपाने भगवंतांची ‘वन्दनेय्यं’ (वंदनीय) या शब्दाने स्तुती केली जाते. ‘मी तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) नमन करतो, वंदन करतो’ असा येथे संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. အခိလနိဓာနော သဗ္ဗ လောကိယလောကုတ္တရသင်္ခါတာနံ သီလသမာဓိပညာဒိဂုဏ သမူဟာနံ ပတိဋ္ဌာနော ယော ယာဒိသော မုနိန္ဒော ပဉ္စန္နံ မုနီနံ ဣန္ဒော ဣဿရော ဘဂဝါ, သညတာနံ ကာယဝစီမနောသံယ မန္တာနံ သာဓူနံ, နိကေတံ ဝသနဋ္ဌာနံ ရမ္မဏဋ္ဌာနံ ဝါ, ဣသိပတနဝှံ ဣသိပတနနာမိကံ ဣသိပတနန္တိ ဝေါဟရိတဗ္ဗံ ဝါ, ဝနံ မိဂဒါယဝနံ, ဥပဂန္တွာ ဂမိတွာ တဟိံ တသ္မိံ ဣသိပတနနာမကေ မိဂဒါယ ဝနေ, အကုသလဿ သမုစ္ဆေဒံ, ဓမ္မစက္ကံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ, ပဝတ္တော ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ ဘိက္ခူနံ အဒေသယိ, အတုလံ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ကေနစိ အသဒိသံ, အဘိကန္တံ သဗ္ဗဒေဝမနုဿေဟိ အတိဝိယ ကန္တံ ကမနီယံ တုဋ္ဌိ သရီရဝဏ္ဏဝန္တံ, ဝန္ဒနေယျံ ဒေဝ မနုဿာနံ ဝန္ဒနာရဟံ တေဟိ ဝါ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ, တံ မုနိန္ဒံ အဟံ တီဟိ ဒွါရေဟိ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे संक्षिप्त अन्वय (योजना) याप्रमाणे आहे: जे सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर संज्ञक शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुणसमूहांचे अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) आहेत; जे पाच मुनींचे स्वामी (इंद्र), ईश्वर असणारे भगवान आहेत; जे काया, वाचा आणि मनाने संयमित असणाऱ्या साधूंचे निवासस्थान किंवा रमणीय स्थान आहेत; अशा त्या ‘इसिपतन’ नावाच्या किंवा ‘इसिपतन’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मिगदाय (मृगदाय) वनात जाऊन, तेथे त्या इसिपतन नावाच्या मिगदाय वनात, अकुशलाचा समूळ नाश करणाऱ्या ‘धम्मचक्क’ म्हणजेच धम्मचक्कपवत्तन सुत्ताचे प्रवर्तन करून जे त्यांनी पंचवर्गीय भिक्खूंना उपदेशिले; जे शील इत्यादी गुणांनी कोणाशीही तुलना न करता येणारे (अतुलनीय) आहेत; जे सर्व देव आणि मनुष्यांद्वारे अत्यंत प्रिय, कमनीय आणि संतोषदायक शरीरवर्ण असलेले आहेत; जे देव आणि मनुष्यांच्या वंदनेस पात्र आहेत किंवा त्यांच्याद्वारे वंदनीय आहेत; अशा त्या मुनींद्रांना मी तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) नमन करतो, वंदन करतो.

သောဠသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

सोळाव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

၁၇.

१७.

သုစိပရိဝါရိတံ သုရုစိရပ္ပဘာဟိ ရတ္တံ,သိရိဝိသရာလယံ ဂုပိတမိန္ဒြိယေဟုပေတံ;

ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏောပစိတ္တံ,သုရနရပူဇိတံ သုဂတမာဒရံ နမာမိ.

जे पवित्र (परिवाराने) वेढलेले आहेत, अतिशय सुंदर प्रभांनी (किरणांनी) सुशोभित आहेत, जे श्रेष्ठ वैभवाचे (श्रीचे) निवासस्थान आहेत, संयमित इंद्रियांनी युक्त आहेत, सूर्य आणि चंद्राच्या मंडळांसारख्या चिन्हांनी (लक्षणानी) सुशोभित आहेत, देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजित आहेत, अशा त्या सुगतांना मी आदराने नमन करतो.

၁၇. ဧဝံ သောဠသမဂါထာယ မုနိန္ဒံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သုစိပရိဝါရိတန္တျာဒီဟိ သတ္တဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော သုစိပရိဝါရိတန္တျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန န ဇဘဇရဂဏေဟိ စ ဧကဂရုနာ စ ရစိတတ္တာ သောဠသက္ခရေဟိ ယုတ္တာဝါဏိနီဂါထာတိ [Pg.110] ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘နဇဘဇရာ ယဒါ ဘဝတိ ဝါဏိနီ ဂယုတ္တာ’’တိ. တဿတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ နဇဘဇရာ နဂဏ ဇဂဏ ဘဂဏ ဇဂဏ ရဂဏာ ယဒါ ဂယုတ္တာ ပါဒန္တဂရုနာ သံယောဂါ စေ သိယုံ, တဒါ သာ ဝုတ္တာ ဝါဏိနီ ဝါဏိနီဂါထာ နာမ ဘဝတီတိ.

१७. अशा प्रकारे सोळाव्या गाथेने मुनींद्रांचे वंदन करून, आता ‘सुचिपरीवारितं’ इत्यादी सात गुणांनी स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) ‘सुचिपरीवारितं’ इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा ‘न’, ‘ज’, ‘भ’, ‘ज’, ‘र’ या गणांनी आणि एका गुरू अक्षराने रचलेली असल्यामुळे, सोळा अक्षरांनी युक्त असलेली ‘वाणिनी’ गाथा आहे असे समजावे. ‘वृत्तोदय’ ग्रंथात म्हटले आहे की— ‘नजभजरा यदा भवति वाणिनी गयुत्ता’ (जेव्हा न, ज, भ, ज, र गण आणि शेवटी एक गुरू असतो, तेव्हा ती वाणिनी गाथा होते). त्याचा अर्थ असा आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात ‘न-गण’, ‘ज-गण’, ‘भ-गण’, ‘ज-गण’, ‘र-गण’ आणि चरणाच्या शेवटी एक ‘गुरू’ (ग) अक्षर जोडलेले असते, तेव्हा त्या वृत्ताला ‘वाणिनी’ किंवा ‘वाणिनी गाथा’ असे म्हटले जाते.

တတ္ထ သုစိပရိဝါရိတန္တိ ရာဂါဒိမလဝိသုဒ္ဓါဟိ အရိယသာဝကာဒိပရိသာဟိ ပရိက္ခာရိတံ ကိလေသမလဝိသုဒ္ဓံ ပရိက္ခာရဝန္တံ ဝါ. ရာဂါဒိမလေဟိ သုစတိ သုဇ္ဈတီတိ သုစိ, ပရိသာ. သုစဓာတု သောစေယျေ ဣ. ပရိသမန္တတော အရိယဘိက္ခုအာဒီဟိ ဒေဝ မနုဿေဟိ ဝါရိယတိ ပရိက္ခရိယတီတိ ပရိဝါရော, သုဂတော. ပရိပုဗ္ဗဝရဓာတု အာဝရဏေ ပရိက္ခာရေ ဝါ ဏ. သုစီဟိ ပရိသာဟိ ပရိဝါရိတော သုစိပရိဝါရိတော, သုဂတော. တတိယ တပ္ပုရိသသမာသောယံ. ဘဂဝတော ဟိ သဒါ ရာဂါဒိမလ ဝိသုဒ္ဓေဟိ အရိယဘိက္ခုအာဒီဟိ စတူဟိ ပရိသာဟိ အဋ္ဌဟိ ပရိသာဟိ ဝါ ပရိဝါရိတော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ သုစိပရိသုဒ္ဓံ ပရိဝါရိတံ ယဿ သောတိ သုစိပရိဝါရိတော, သုဂတော. သုရုစိရပ္ပဘာဟီတိ သုဋ္ဌု ကန္တိတသရီရနိက္ခန္တ ဗျာမမတ္တရံသီဟိ ကရဏဘူတေဟိ သုဋ္ဌု ရုစိယတိ ကမိယတိ တုသိယတီတိ သုရုစိရာ, ရံသိ. သုပုဗ္ဗ ရုစဓာတု ရောစနေ ဣရော. ပကာရေန ဘာတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ပဘာ, ရံသိ. ပပုဗ္ဗ ဘာဓာတု ဒိဗ္ဗနေ ကွိ. သုရုစိရာ စ သာ ပဘာ စာတိ သုရုစိရပ္ပဘာ, တာဟိ သုရုစိရပ္ပဘာဟိ. ရတ္တန္တိ နိစ္စံ ရဉ္ဇိတဗ္ဗကာယံ. ရဉ္ဇိယတီတိ ရတ္တော, ကာယော. ရန္ဇဓာတု ရာဂေ တ. ရတ္တော ကာယော ယဿ သောတိ ရတ္တော, သုဂတော. ဥတ္တရပဒလောပသမာ သောယံ. ရူပဿ ဘဝေါ ရူပံ ဝိယ, တံ ရတ္တံ. ဘဂဝတော ဟိ သရီရတော နိစ္စံ နိက္ခန္တေဟိ ဗျာမမတ္တရံသီဟိ ရဉ္ဇိတဗ္ဗော ရူပကာယော အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

त्यामध्ये ‘सुचिपरीवारितं’ म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादी मलांपासून (अशुद्धीपासून) विशुद्ध असलेल्या आर्यश्रावक इत्यादी परिषदांनी (समुदायांनी) वेढलेले, किंवा क्लेशरूपी मलापासून विशुद्ध असलेले आणि परिवाराने युक्त असलेले. राग इत्यादी मलांपासून जी पवित्र होते (शुद्ध होते) ती ‘शुचि’ म्हणजेच परिषद होय. ‘शुच्’ धातूला शुद्धी या अर्थी ‘इ’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. सभोवताली आर्य भिक्खू इत्यादी किंवा देव आणि मनुष्यांद्वारे जे वेढले जातात, ते ‘परिवार’ म्हणजेच सुगत होत. ‘परि’ पूर्वपद असलेल्या ‘वृ’ धातूला आवरण किंवा वेढणे या अर्थी ‘ण’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. पवित्र परिषदांनी वेढलेले ते ‘सुचिपरीवारित’ (सुगत) होत. हा तृतीया तत्पुरुष समास आहे. भगवंतांच्या भोवती नेहमी राग इत्यादी मलांपासून विशुद्ध असलेले आर्य भिक्खू इत्यादी चार परिषदा किंवा आठ परिषदा वेढलेल्या असतात, असा याचा अभिप्राय आहे. अथवा, ज्यांचा परिवार अत्यंत पवित्र आणि शुद्ध आहे, ते ‘सुचिपरीवारित’ (सुगत) होत. ‘सुरुचिरप्पभाहि’ म्हणजे शरीरातून बाहेर पडणाऱ्या व्यामप्रभा (एक हात लांबीच्या) किरणांद्वारे, जे अत्यंत सुंदर, कमनीय आणि संतोषदायक आहेत, ते ‘सुरुचिर’ (किरण) होत. ‘सु’ पूर्वपद असलेल्या ‘रुच्’ धातूला दीप्ती या अर्थी ‘इर’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. प्रकर्षाने जी प्रकाशमान होते ती ‘प्रभा’ (किरण) होय. ‘प्र’ पूर्वपद असलेल्या ‘भा’ धातूला दीप्ती या अर्थी ‘क्वि’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जी अतिशय सुंदर आहे ती प्रभा म्हणजे ‘सुरुचिरप्रभा’, अशा त्या सुरुचिरप्रभांनी. ‘रत्तं’ म्हणजे नेहमी अनुरंजित असणारे शरीर. जे अनुरंजित केले जाते ते ‘रक्त’ (शरीर) होय. ‘रंज्’ धातूला राग (रंगणे) या अर्थी ‘त’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्यांचे शरीर अनुरंजित आहे, ते ‘रक्त’ (सुगत) होत. हा उत्तरपदलोप समास आहे. रूपाचा भाव जसा रूप असतो, तसेच ते ‘रक्त’ होय. भगवंतांच्या शरीरातून नेहमी बाहेर पडणाऱ्या व्यामप्रभा किरणांनी अनुरंजित असणारा रूपकाय त्यांना प्राप्त आहे, असा याचा अर्थ आहे.

သိရိဝိသရာလယန္တိ ပညာပုညသင်္ခါတလက္ခိသမူဟာနံ ပတိဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထ စ သိရီတိ ပညာပုညာနမေတံ အဓိဝစနံ. အထ ဝါ ပုညနိဗ္ဗတ္တာ [Pg.111] သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ. သာ ဟိ ကတပုညေ သိယတိ နိဿယတိ, ကတပုညေဟိ ဝါ သိယတိ နိဿိယတီတိ သိရီတိ ဝုစ္စတိ, ပညာပုညံ, ဣဿရိယံ ဝါ. သရီရသောဘဂ္ဂါဒိ သမ္ပတ္တိ ဝါ လဗ္ဘတိ. ဝုတ္တဉှိ ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာဒီသု ‘‘သိရီတိ ဗုဒ္ဓိပုညာနံ အဓိဝစနန္တိ စ. သိရီတိ ဣဿရိယန္တိ စ သိရီတိ ရူပကာယသမ္ပတ္တီ’’တိ စ. သိဓာတု သေဝါယံ, ရပစ္စယော စ, ဣတ္ထိလိင်္ဂဇောတကဤပစ္စယော စ. သိရီတိ ဟိ ဒီဃဝသေန ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓတ္တာ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ရဿဝသေန ဝုတ္တံ. ဝိသရာလယန္တိ ဝိသရအာလယန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဝိသရောတိ သမူဟော. ဝိသန္တိ ပဝိသန္တိ အဝယဝါ ယသ္မိံ သမူဟေတိ ဝိသရော, သမူဟော. ဝိသဓာတု ပဝေသနေ အရပစ္စယော. အထ ဝါ ဝိသရန္တိ သမောသရန္တိ အဝယဝါ ယသ္မိန္တိ ဝိသရော. ဝိပုဗ္ဗ သရဓာတု သမောသရဏေ အ. ပေါတ္ထကေသု ပန ဝိသယာလ ယန္တိ ယကာရေန ပါဌော ဒိဿတိ. န သော ယုဇ္ဇတိ. ကသ္မာ, ဝိသရသဒ္ဒဿေဝ သမူဟဝါစကတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပ ဒီပိကာယံ –

‘सिरिविसरालयं’ (सिरिविसरालय) म्हणजे प्रज्ञा आणि पुण्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या समृद्धीच्या (लक्ष्मीच्या) समूहांचे अधिष्ठान (आश्रयस्थान). येथे ‘सिरी’ (श्री) हे प्रज्ञा आणि पुण्याचेच नाव (अधिवचन) आहे. किंवा पुण्यामुळे उत्पन्न झालेली शरीराची शोभा इत्यादी संपत्ती होय. ती (शोभा) केलेल्या पुण्यावर आश्रित असते किंवा केलेल्या पुण्याद्वारे आश्रय घेतली जाते, म्हणून तिला ‘सिरी’ असे म्हणतात, म्हणजेच प्रज्ञा-पुण्य किंवा ऐश्वर्य. अथवा शरीराची शोभा इत्यादी संपत्ती प्राप्त होते. विमानवत्थु-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये म्हटले आहे की— “सिरी हे बुद्धी आणि पुण्याचे नाव आहे. सिरी म्हणजे ऐश्वर्य आणि सिरी म्हणजे रूपकायाची संपत्ती होय.” ‘सि’ धातू सेवा करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला ‘र’ प्रत्यय आणि स्त्रीलिंग दर्शवणारा ‘ई’ प्रत्यय लागला आहे. ‘सिरी’ हा शब्द दीर्घ उच्चाराने बोलायचा असतानाही, गाथेच्या रचनेमुळे छंदाचे रक्षण करण्यासाठी तो र्‍हस्व उच्चाराने (सिरि) म्हटला गेला आहे. ‘विसरालयं’ ची पदच्छेद ‘विसर’ आणि ‘आलय’ अशी आहे. ‘विसर’ म्हणजे समूह. ज्या समूहात अवयव प्रवेश करतात तो ‘विसर’ म्हणजेच समूह होय. ‘विस्’ धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘अर’ प्रत्यय लागला आहे. किंवा ज्यातून अवयव बाहेर पडतात (किंवा एकत्र येतात) तो ‘विसर’ होय. ‘वि’ पूर्वपद असलेला ‘सर’ धातू एकत्र येण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. परंतु पुस्तकांमध्ये ‘विसयालयं’ असा ‘य’ कारयुक्त पाठ आढळतो. तो योग्य नाही. कारण काय? तर ‘विसर’ हा शब्दच समूहाचा वाचक आहे. अभिधानप्पदीपिकामध्ये म्हटले आहे की—

‘‘သမူဟော ဂဏသံဃာတာ,သမုဒါယော စ သဉ္စယော;

သန္ဒောဟော နိဝဟော ဩဃော,ဝိသရော နိကရော စယော’’တျာဒိ.

“समूह, गण, संघात, समुदाय, संचय, संदोह, निवह, ओघ, विसर, निकर आणि चय” इत्यादी (समूहाचे समानार्थी शब्द आहेत).

အာလယန္တိ ပတိဋ္ဌာနံ. အာလယန္တိ ပတိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထာတိ အာလယော, သုဂတော. အာပုဗ္ဗ လိဓာတု အလ္လိယနေ ဏ. သိရီနံ ပညာသင်္ခါတလက္ခီနံ ဝိသရော သမူဟော သိရီဝိသရော, တေသံ အာလယော သိရီဝိသရာလယော, သုဂတော. တံ သိရိဝိသရာလယံ. ဂုပိတမိန္ဒြိယေဟုပေတန္တိ ဂေါပိတဗ္ဗေဟိ သံဝရိတဗ္ဗေဟိ စက္ခာဒီဟိ ဆဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ဥပေတံ သမုပေတံ သမန္နာဂတံ. ဂုပိယန္တိ ရက္ခိယန္တီတိ ဂုပိတာနိ. ဂုပဓာတု ရက္ခနေ တ. ဣဒန္တိ သဟဇာတဓမ္မေ ဣဿရိယံ ကရောန္တီတိ ဣန္ဒြိယာနိ. ဣဒိဓာတု ပရမိဿရိယေ ဣယော. ဂုပိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဂုပိတမိန္ဒြိယာနိ[Pg.112], စက္ခာဒိဣန္ဒြိယာနိ လဗ္ဘန္တိ. တေဟိ. ဥပေတိ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဥပေတော, သုဂတော. ဥပပုဗ္ဗ ဣဓာတု ဂတိယံ တ, တံ ဥပေတံ. ကိဉ္စာပိ ဗုဒ္ဓတော အညေဟိ အရိယသာဝကာဒီဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယာနိ ရက္ခိတာနိ. ဗုဒ္ဓေါယေဝ ပန ဗောဓိပလ္လင်္ကေ သဟ ဝါသနာယ သဗ္ဗ ကိလေသာနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ ဝိသိဋ္ဌေန စက္ခာဒိ ဣန္ဒြိယံ ရက္ခိတော ဟောတီတိ တဿ ဂုပိတမိန္ဒြိယေဟုပေတန္တိ ထောမေတိ.

‘आलय’ म्हणजे अधिष्ठान (आश्रयस्थान). ज्याच्या ठिकाणी आश्रय घेतात ते ‘आलय’ म्हणजेच सुगत (बुद्ध) होत. ‘आ’ पूर्वपद असलेला ‘ली’ धातू चिकटणे किंवा आश्रय घेणे या अर्थात असून त्याला ‘ण’ प्रत्यय लागला आहे. प्रज्ञा नावाच्या समृद्धीचा (लक्ष्मीचा) ‘विसर’ म्हणजे समूह तो ‘सिरीविसर’ होय, आणि त्यांचा आलय (आश्रय) तो ‘सिरीविसरालय’ म्हणजेच सुगत होय. त्या ‘सिरिविसरालय’ (अशा सुगतांना). ‘गुपितमिन्द्रियेहुपेतं’ (इंद्रियांवर ताबा मिळवलेले) म्हणजे रक्षण करावयाच्या, संवर करावयाच्या चक्षू इत्यादी सहा इंद्रियांनी युक्त, समुपेत, संपन्न असलेले. ज्यांचे रक्षण केले जाते ती ‘गुपितानि’ (रक्षित). ‘गुप्’ धातू रक्षण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागला आहे. जे सहजात धर्मांवर ऐश्वर्य (नियंत्रण) गाजवतात ती ‘इंद्रिये’ होत. ‘इद्’ धातू परम ऐश्वर्याच्या अर्थात असून त्याला ‘इय’ प्रत्यय लागला आहे. रक्षित इंद्रिये ती ‘गुपितेंद्रिये’ (गुपितमिन्द्रियानि) होत, यात चक्षू इत्यादी इंद्रिये अभिप्रेत आहेत. त्यांच्याशी जे युक्त होतात ते ‘उपेतो’ (युक्त) म्हणजेच सुगत होत. ‘उप’ पूर्वपद असलेला ‘इ’ धातू गमन करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागला आहे, त्या ‘उपेत’ (अशा सुगतांना). जरी बुद्धांशिवाय इतर आर्यश्रावक इत्यादी व्यक्तींनी चक्षू इत्यादी इंद्रियांचे रक्षण केले असले, तरी केवळ बुद्ध भगवंतांनीच बोधिपल्लंगावर (बोधिमंडावर) वासनेसह सर्व क्लेशांचा अर्हतमार्गाने नाश केल्यामुळे, त्यांनी अत्यंत विशिष्ट प्रकारे चक्षू इत्यादी इंद्रियांचे रक्षण केले आहे, म्हणून ‘गुपितमिन्द्रियेहुपेतं’ (इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवलेले) अशा शब्दांत त्यांची स्तुती केली जाते.

ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏောပစိတ္တန္တိ သူရိယမဏ္ဍလ စန္ဒမဏ္ဍလာဒီဟိ ပါဒစက္ကလက္ခဏေဟိ အဘိဝိစိတြပါဒံ. ဥပသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဘုသဋ္ဌဝါစကော. အဘိဝိစိတြံ သူရိယမဏ္ဍလ စန္ဒမဏ္ဍလာဒိံ ပါဒစက္ကလက္ခဏဝန္တံ ဝါ. ဧတ္ထ စ ရဝီတိ သူရိယော, သော ဟိ ရဝတိ သီဃံ ဂစ္ဆတီတိ ရဝီတိ ဝုစ္စတိ. ရုဓာတု ဂတိယံ ဏိ. ဝုတ္တဉှိ ပါထေယျဋ္ဌကထာယံ ‘‘စန္ဒော ဥဇုကံ သဏိကံ ဂစ္ဆတိ, သူရိယဿ ပန ဥဇုကံ ဂမနံ သီဃ’’န္တိ. ဏွာဒိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ပန ‘‘ရုသဒ္ဒေ ဣ. ဩ အဝါဒေသော. ရဝတိ ဂဇ္ဇတီတိ ရဝိ. အာဒိစ္စော’’တိ ဝုတ္တံ. အဘိဓာန ဋီကာယဉ္စ ‘‘ရဝန္တိ ဧတေန သတ္တာ ပဘာဝိတတ္တာတိ ရဝီ’’တိ ဝုတ္တံ. သသီတိ စန္ဒော. သော ဟိ သသတိ တိဏေန ပါဏတိ ဇီဝတီတိ သသော, သသပဏ္ဍိတော. သသဓာတု ပါဏေ အ. သသရူပလက္ခဏမေတ္ထ အတ္ထီတိ သသီတိ ဝုစ္စတိ. အတီတေ ဟိ သသရာဇာ ဗြာဟ္မဏဝေသေန အာဂန္တွာ ယာစကဿ သက္ကရညော အင်္ဂါရရာသိမှိ လင်္ဃိတွာ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ ကာယံ အဒါသိ. အထ ပန သက္ကော ရာဇာ တဿ သသပဏ္ဍိတဿ ဇီဝိတပရိစ္စဇိတဿ ဇီဝိတဒါနဂုဏော သကလကပ္ပံ ပါကဋော ဟောတူတိ ပဗ္ဗတံ ပီဠေတွာ ပဗ္ဗတရသံ အာဒါယ စန္ဒမဏ္ဍလေ သသရူပလက္ခဏံ လိခိတွာ ဌပေသိ. တသ္မာ စန္ဒော သသီတိ လောကေဟိ ဝေါဟရိယတိ. တဿ ပန ဝိတ္ထာရော သသပဏ္ဍိတဇာတကေ ပဿိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

‘रविससिमण्डलप्पभूतिलक्खणोपचित्तं’ म्हणजे सूर्यमंडळ, चंद्रमंडळ इत्यादी पादचक्र लक्षणांनी अत्यंत सुशोभित पाय असलेले. येथे ‘उप’ हा उपसर्ग अतिशय (प्रकर्ष) या अर्थाचा वाचक आहे. अत्यंत सुशोभित सूर्यमंडळ, चंद्रमंडळ इत्यादी पादचक्र लक्षणे असलेले. येथे ‘रवि’ म्हणजे सूर्य, कारण तो ‘रवती’ म्हणजे वेगाने गमन करतो, म्हणून त्याला ‘रवि’ म्हटले जाते. ‘रु’ धातू गमन करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘णि’ प्रत्यय लागला आहे. पाथेय्य-अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की— “चंद्र सरळ आणि हळूहळू चालतो, परंतु सूर्याचे सरळ गमन वेगाने होते.” मोग्गल्लान व्याकरणाच्या ण्वादि वृत्तीत म्हटले आहे की— “रु शब्दात ‘इ’ प्रत्यय होऊन ‘ओ’ चा ‘अव्’ आदेश होतो. जो आवाज करतो (गर्जतो) तो रवि म्हणजेच सूर्य होय.” आणि अभिधान-टीकेमध्ये म्हटले आहे की— “ज्याच्याद्वारे प्राणी जागृत होतात (किंवा प्रकाशतात) तो रवि होय.” ‘ससी’ म्हणजे चंद्र. तो ‘ससती’ म्हणजे तृणाने श्वास घेतो, जगतो तो ‘सस’ म्हणजेच ससा (शशपंडित) होय. ‘सस्’ धातू प्राण धारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. सशाच्या रूपाचे लक्षण येथे आहे म्हणून त्याला ‘ससी’ (शशी) म्हटले जाते. भूतकाळात शशराजाने (सशाने) ब्राह्मणवेषात आलेल्या याचक रूपी शक्र राजासाठी (इंद्रासाठी) धगधगत्या कोळशांच्या ढिगाऱ्यावर उडी मारून, स्वतःच्या प्राणांचा त्याग करून आपले शरीर दान केले होते. त्यानंतर शक्र राजाने, त्या प्राणांचा त्याग करणाऱ्या शशपंडिताचा हा प्राणदानाचा गुण संपूर्ण कल्पभर प्रसिद्ध राहावा म्हणून, पर्वत पिळून पर्वताचा रस घेऊन चंद्रमंडळावर सशाच्या रूपाचे चित्र रेखाटून ठेवले. म्हणूनच जगामध्ये चंद्राला ‘ससी’ (शशी) असे म्हटले जाते. याचा सविस्तर वृत्तांत ‘ससपंडित जातका’त पाहून समजून घ्यावा.

အထ [Pg.113] ဝါ သသတိ ဟိံသတိ ဥဏှဂုဏန္တိ သသီတိ ဝုစ္စတိ. သသုဓာတု ဟိံသာယံ ဤပစ္စယော. မဏ္ဍိယတိ ဝိဘူသိယတိ ပရိစ္ဆေဒကရဏဝသေနာတိ မဏ္ဍလံ. မဏ္ဍဓာတု မဍိဓာတု ဝါ ဝိဘူသနေ အလော. အထ ဝါ မဏ္ဍံ ဝိဘူသနံ ပရိသမန္တတော လာတိ ဂဏှာတီတိ မဏ္ဍလံ. မဏ္ဍသဒ္ဒူပပဒ လာဓာတု ဂဟဏေ ကွိ. ရဝိနော မဏ္ဍလံ ရဝိမဏ္ဍလံ, သသိနော မဏ္ဍလံ သသိမဏ္ဍလံ, ရဝိမဏ္ဍလဉ္စ သသိမဏ္ဍလဉ္စ ရဝိသသိမဏ္ဍလံ, မဏ္ဍလသဒ္ဒေါ ရဝိသဒ္ဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗော. မဏ္ဍလသဒ္ဒဿ ဒွန္ဒပဒတော သုယျမာနတ္တာ. ပဘုတီတိအာဒိ. သော ဟိ အာဒျတ္ထဝါစကော အဗျယနိပါတော. ရဝိသသိမဏ္ဍလံ ပဘုတိအာဒိ ယဿာတိ ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိ, ပါဒစက္ကလက္ခဏံ လဗ္ဘတိ. လက္ခိယတိ လက္ခိတဗ္ဗံ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ, ပါဒပ္ပ ဝတ္တစက္ကလက္ခဏံ, ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိ စ တံ လက္ခဏဉ္စာတိ ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏံ, တေန ဥပစိတ္တံ အတိဝိစိတြံ ပါဒံ ယဿ သောတိ ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏောပ စိတ္တော, သုဂတော. အထ ဝါ ဥပစိတ္တံ အတိဝိစိတြံ ရဝိသသိ မဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏံ ပါဒစက္ကလက္ခဏံ အဿာတိ တထာ, သုဂတော. တံ.

अथवा जो उष्ण गुणाचा ‘ससती’ म्हणजे नाश करतो, त्याला ‘ससी’ म्हटले जाते. ‘ससु’ धातू हिंसेच्या (नाशाच्या) अर्थात असून त्याला ‘ई’ प्रत्यय लागला आहे. जे सुशोभित केले जाते किंवा परिच्छेद (मर्यादा) करण्याच्या स्वरूपात सुशोभित होते ते ‘मंडळ’ होय. ‘मण्ड्’ किंवा ‘मड्’ धातू सुशोभित करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘अल’ प्रत्यय लागला आहे. किंवा ‘मंड’ म्हणजे शोभा जी चहूबाजूंनी ‘लाती’ म्हणजे ग्रहण करते ते ‘मंडळ’ होय. ‘मंड’ शब्द उपपद असताना ‘ला’ धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘क्वि’ प्रत्यय लागला आहे. रवीचे (सूर्याचे) मंडळ ते रविमंडळ, शशीचे (चंद्राचे) मंडळ ते शशीमंडळ, आणि रविमंडळ व शशीमंडळ मिळून ‘रविससिमंडळ’ होते. ‘मंडळ’ हा शब्द ‘रवि’ शब्दाशीही जोडला पाहिजे, कारण द्वंद्व समासाच्या शेवटी ‘मंडळ’ हा शब्द ऐकू येतो. ‘पभूति’ (प्रभृती) इत्यादी. तो ‘आदि’ (इत्यादी) अर्थाचा वाचक असलेला अव्यय निपात आहे. रविमंडळ आणि शशीमंडळ इत्यादी ज्याच्या सुरुवातीला आहेत ते ‘रविससिमण्डलप्पभूति’ होय, ज्याद्वारे पादचक्र लक्षण प्राप्त होते. ज्याच्याद्वारे ओळखले जाते (लक्षित केले जाते) ते ‘लक्षण’ होय, म्हणजेच पायावर असलेले चक्र लक्षण. ‘रविससिमण्डलप्पभूति’ आणि ते ‘लक्षण’ मिळून ‘रविससिमण्डलप्पभूतिलक्खण’ होते. त्याने ज्यांचे पाय ‘उपचित’ म्हणजे अत्यंत सुशोभित आहेत ते ‘रविससिमण्डलप्पभूतिलक्खणोपचित्त’ म्हणजेच सुगत होत. अथवा ज्यांचे ‘रविससिमण्डलप्पभूतिलक्खण’ म्हणजेच पादचक्र लक्षण ‘उपचित’ म्हणजे अत्यंत सुशोभित आहे ते सुगत होत. त्या (सुगतांना).

သုရနရပူဇိတန္တိ ဒေဝမနုဿေဟိ ပူဇိတဗ္ဗံ. သုရန္တိ ဣဿရိယ ကီဠာဒီဟိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ သုရာ, ဒေဝါ. သုရဓာတု ဒိဗ္ဗနေ အ. အထ ဝါ သုရတိ ဣသတိ ဒေဝိဿရိယံ ပါပုဏာတိ ဝိရောစတိ စာတိ သုရာ, ဒေဝါ. သုရဓာတု ဣဿရိယဒိတ္တီသု အ. သုန္ဒရာ ရာဝါစာ ဧတေသန္တိ ဝါ သုရာ, ဒေဝါ. ခန္ဓသန္တာနံ သကကမ္မံ ဝါ နရန္တိ နိယန္တီတိ နရာ, မနုဿာ. နရဓာတု နယနေ အ. သုရာ စ နရာ စ သုရနရာ, တေဟိ ပူဇိတဗ္ဗောတိ သုရနရ ပူဇိတော, သုဂတော. တံ. သုဂတန္တိ ဗုဒ္ဓံ. သော ဟိ သောဘနံ ဂတံ ဂမနံ ဧတဿာတိ သုဂတောတိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတော ဟိ ဝေနေယျဇနူပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတော သောဘနံ. တထာ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပ္ပဋိ မဏ္ဍိတရူပကာယတာယ [Pg.114] ဒုတဝိလမ္ဗိတခလိတာနုကဍ္ဎနနိပ္ပိဠိနုက္ကုဋိက ကုဋိလာကုဋိလတာဒိ ဒေါသရဟိတ မဝဟသိတ ရာဇဟံသဥသဘ ဝါရဏ မိဂရာဇဂမနံ ကာယဂမနံ. ဉာဏဂမနဉ္စ ဝိပုလ နိမ္မလ ကရုဏာ သတိ ဝီရိယာဒိ ဂုဏဝိသေသ သဟိတ အဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိ အနဝဇ္ဇတာယ သောဘနမေဝါတိ.

सुरनरपूजितं म्हणजे देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय. 'सुर' म्हणजे ऐश्वर्य, क्रीडा इत्यादींनी जे क्रीडा करतात (दीप्तिमान होतात) ते सुर, म्हणजेच देव. 'सुर' धातू हा क्रीडा (दीप्ति) अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. अथवा, जे ऐश्वर्य प्राप्त करतात, शासन करतात आणि शोभून दिसतात ते सुर, म्हणजेच देव. येथे 'सुर' धातू ऐश्वर्य आणि दीप्ति या अर्थांमध्ये 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. किंवा ज्यांचे बोलणे (आवाज) सुंदर असते ते सुर, म्हणजेच देव. जे आपल्या कर्माने किंवा स्कंध-संतानाने (भवचक्रात) नेले जातात ते नर, म्हणजेच मनुष्य. 'नर' धातू हा 'नयन' (नेणे) या अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. सुर आणि नर म्हणजे सुरनर, त्यांच्याद्वारे जे पूजनीय आहेत ते 'सुरनरपूजित' (सुगत) होत. त्यांना. 'सुगत' म्हणजे बुद्ध. कारण ज्यांचे गमन (जाणे) शोभन (सुंदर/कल्याणकारी) आहे, त्यांना 'सुगत' असे म्हटले जाते. भगवंतांचे विनेय जनांच्या (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्तींच्या) जवळ जाणे हे पूर्णपणे त्यांच्या हित आणि सुखाची निष्पत्ती करणारे असल्यामुळे शोभन (सुंदर) आहे. तसेच, लक्षणे आणि अनुव्यंजनांनी सुशोभित रूपकाया असल्यामुळे, त्यांचे शारीरिक गमन हे घाईघाईने चालणे, रेंगाळणे, अडखळणे, पाय ओढत चालणे, वाकून चालणे, कुबड काढून चालणे, वाकडेतिकडे चालणे इत्यादी दोषांनी रहित असून राजहंस, वृषभ, हत्ती आणि सिंह यांच्या गमनासारखे (चालीसारखे) अत्यंत डौलदार आहे. आणि त्यांचे ज्ञानगमन (ज्ञानाचा प्रवास) देखील विशाल, निर्मळ, करुणा, स्मृती, वीर्य इत्यादी विशेष गुणांनी युक्त अशा अभिनिहारापासून (प्रणिधानापासून) महाबोधी प्राप्त करेपर्यंत निष्कलंक (दोषरहित) असल्यामुळे शोभनच आहे.

အထ ဝါ သယမ္ဘူဉာဏေန သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိ သမယဝသေန ပရိဇာနန္တော ဉာဏေန သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော, တထာ လောကသမုဒယံ ပဟာနာတိသမယဝသေန ပဇဟန္တော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တော သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော, လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော, လောကနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒံ ဘာဝနာဘိ သမယဝသေန သမ္မာ ဂတော ပဋိပန္နောတိ သုဂတော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိအာဒိနာ နယေန အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. အထ ဝါ သုန္ဒရံ ဌာနံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. ယသ္မာ ဝါ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ ဝေနေယျာနံ ယထာရဟံ ယုတ္တမေဝ စ ဓမ္မံ ဘာသတိ, တသ္မာ သမ္မာ ဂဒတီတိ သုဂတော ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ. ဣတိ သောဘန ဂမနတာဒီဟိ သုဂတော, တံ သုဂတံ. အာဒရန္တိ သက္ကစ္စံ, အာဒရနံ အာဒရော. အာပုဗ္ဗ ဒရဓာတု အာဒရေ ဏ. တံ အာဒရံ. နမာမီတိ အဟံ ဝန္ဒာမီတိ အတ္ထောတိ.

अथवा, स्वयंभू ज्ञानाने संपूर्ण लोकाला परिज्ञा-अभिसमयाच्या द्वारे जाणणारे, ज्ञानाने सम्यक रीतीने गेलेले (जाणलेले) म्हणून 'सुगत' होत. तसेच, लोकसमुदयाला (दुःखाच्या कारणाला) प्रहाण-अभिसमयाच्या द्वारे सोडून देणारे, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माला प्राप्त करून देणारे, सम्यक रीतीने गेलेले (जाणलेले) म्हणून 'सुगत' होत. लोकनिरोध अशा निर्वाणाला साक्षात्क्रिया-अभिसमयाच्या द्वारे सम्यक रीतीने गेलेले (प्राप्त झालेले) म्हणून 'सुगत' होत. लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेला (मार्गाला) भावना-अभिसमयाच्या द्वारे सम्यक रीतीने गेलेले (आचरण केलेले) म्हणून 'सुगत' होत. स्रोतापत्ती मार्गाने जे क्लेश नष्ट झाले आहेत, त्या क्लेशांकडे जे पुन्हा वळत नाहीत, परत येत नाहीत, पुनरागमन करत नाहीत, म्हणून 'सुगत' होत; अशा प्रकारे या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले पाहिजे. अथवा, सुंदर स्थान अशा सम्यक्संबोधीला किंवा निर्वाणालाच जे प्राप्त झाले आहेत, म्हणून 'सुगत' होत. किंवा ज्या अर्थी ते विनेय जनांना (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्तींना) यथायोग्य, सत्य, तथ्य आणि अर्थयुक्त अशा धर्माचाच उपदेश करतात, त्या अर्थी ते सम्यक रीतीने बोलतात (गदति) म्हणून 'सुगत' होत (येथे 'द' काराचा 'त' कार करून 'सुगत' शब्द बनतो). अशा प्रकारे शोभन गमन इत्यादींमुळे ते 'सुगत' होत, त्या सुगताला. 'आदरं' म्हणजे आदराने, सत्कारपूर्वक. 'आ' पूर्वपद असलेल्या 'दृ' धातूला आदर अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून 'आदर' शब्द बनतो. त्या आदराला. 'नमामि' म्हणजे मी वंदन करतो, असा अर्थ आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သုစိပရိဝါရိတံ ရာဂါဒိမလ ဝိသုဒ္ဓါဟိ အရိယသာဝကာဒိပရိသာဟိ ပရိက္ခာရိတံ ကိလေသမလဝိသုဒ္ဓံ ပရိက္ခာရဝန္တံ ဝါ, သုရုစိရပ္ပဘာဟိ သုဋ္ဌု ကန္တိတ သရီရနိက္ခန္တဗျာမမတ္တရံသီဟိ ကရဏဘူတေဟိ, ရတ္တံ နိစ္စံ ရဉ္ဇိတဗ္ဗကာယံ, သိရိဝိသရာလယံ ပညာပုညသင်္ခါတလက္ခိသ မူဟာနံ [Pg.115] ပတိဋ္ဌာနံ, ဂုပိတမိန္ဒြိယေဟိ ဂုပိတဗ္ဗေဟိ သံဝရိတဗ္ဗေဟိ ဆဟိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယေဟိ, ဥပေတံ သမုပေတံ သမန္နာဂတံ, ရဝိသသိမဏ္ဍလပ္ပဘုတိလက္ခဏောပစိတ္တံ သူရိယမဏ္ဍလစန္ဒမဏ္ဍလာဒီဟိ ပါဒစက္ကလက္ခဏေဟိ အဘိဝိစိတြပါဒံ, အဘိဝိစိတြံ သူရိယ မဏ္ဍလစန္ဒမဏ္ဍလာဒိံ ပါဒစက္ကလက္ခဏဝန္တံ ဝါ, သုရနရပူဇိတံ ဒေဝမနုဿေဟိ ပူဇိတဗ္ဗံ, သုဂတံ ဗုဒ္ဓံ အာဒရံ သက္ကစ္စံ အဟံ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त संबंध (योजना) असा आहे: 'शुचिपरीवारं' म्हणजे रागादी मलापासून शुद्ध असलेल्या आर्यश्रावक इत्यादींच्या परिषदेने वेढलेले, किंवा क्लेशरूपी मलापासून शुद्ध अशा परिष्कारांनी (साधनांनी) युक्त केलेले; 'सुरुचिरप्रभं' म्हणजे शरीरातून निघणाऱ्या अत्यंत कांतिमान अशा व्यामप्रभेने (एक हात लांबीच्या प्रभेने) युक्त केलेले; 'रत्तं' म्हणजे नेहमी अनुरक्त (किंवा सुंदर रंगाने युक्त) शरीर असलेले; 'शिरिविसरालयं' म्हणजे प्रज्ञा आणि पुण्य रूपी लक्ष्मीच्या समूहाचे अधिष्ठान असलेले; 'गुपितेन्द्रियं' म्हणजे रक्षण करण्यास योग्य, संवर (संयम) राखण्यास योग्य अशा चक्षू इत्यादी सहा इंद्रियांनी युक्त असलेले; 'उपेत्य' म्हणजे सम्यक प्रकारे युक्त असलेले; 'रविशशिमण्डलप्रभृतिलक्षणोपचितं' म्हणजे सूर्यमंडळ, चंद्रमंडळ इत्यादी पादचक्र लक्षणांनी अत्यंत विचित्र (सुशोभित) पाद केलेले, किंवा सूर्यमंडळ, चंद्रमंडळ इत्यादी पादचक्र लक्षणे ज्यांच्या पायांवर अंकित आहेत असे; 'सुरनरपूजितं' म्हणजे देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असलेल्या; अशा 'सुगत' बुद्धाला मी आदराने, सत्कारपूर्वक 'नमामि' म्हणजे वंदन करतो.

သတ္တရသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

सतराव्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၁၈.

१८.

မဂ္ဂေါဠုမ္ပေန မုဟပဋိဃာသာဒိဥလ္လောလဝီစိံ,သံသာရောဃံ တရိ တမဘယံ ပါရပတ္တံ ပဇာနံ;

တာဏံ လေဏံ အသမသရဏံ ဧကတိတ္ထံ ပတိဋ္ဌံ,ပုညက္ခေတ္တံ ပရမသုခဒံ ဓမ္မရာဇံ နမာမိ.

ज्यांनी अष्टांगिक मार्ग रूपी तराफ्याने (नौकेने) मोह, प्रतिघ (क्रोध), आशा इत्यादी लाटांनी युक्त अशा संसाररूपी महापुराला पार केले आहे; जे अभय प्राप्त झालेले, पैलतीराला पोहोचलेले, प्रजांचे रक्षक (त्राण), आश्रयस्थान (लेण), अनुपम शरण, एकमेव तीर्थ (तारणोपाय), प्रतिष्ठा (आधार), पुण्यक्षेत्र आणि परम सुख देणारे आहेत, अशा त्या धर्मराजाला (बुद्धाला) मी वंदन करतो.

၁၈. ဧဝံ သတ္တရသမဂါထာယ သုဂတံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သံသာရောဃံ တရိတာဒီဟိ နဝဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတုကာမော မဂ္ဂေါဠုမ္ပေနတျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန မ ဘ န တ တ ဂဏေဟိ စ ဂရုဒွယေန စ ရစိတတ္တာ သတ္တရသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ မန္ဒက္ကန္တာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘မန္ဒက္ကန္တာ မ ဘ န တတ ဂါ ဂေါ ယုဂုတွဿ ကေဟီ’’တိ. တဿာ ပနာယမတ္ထော. ယဿံ ပဋိပါဒံ ယုဂုတွဿကေဟိ စတု ဆ သတ္တယတီဟိ မ ဘ န တ တ ဂါ မဂဏ ဘဂဏ နဂဏ တဂဏ တဂဏ ဂရူ စ ဂေါ ဂရု စ စေ ယုတ္တာ, မန္ဒက္ကန္တာဂါထာနာမာတိ. ယုဂုတွဿကေဟီတိ ဧတ္ထ စ ယုဂသဒ္ဒဿ မဂ္ဂဖလစတုဗ္ဗိဓပုရိသယုဂဠဝါစကတ္တာ ယုဂသဒ္ဒေါ စတုသင်္ချာဝါစကော, ဥတူနံ ဟေမန္တသိသိရ ဝဿန္တ ဂိမှ ဝဿာန သရဒ ဥတုဝသေန ဆဗ္ဗိဓတ္တာ ဥတုသဒ္ဒေါ ဆသင်္ချာဝါစကော. အဿသဒ္ဒေါ သတ္တသင်္ချာဝါစကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော[Pg.116]. ဆပ္ပစ္စယဋီကာဒီသု ဟိ ‘‘အဿသဒ္ဒဿ သတ္တသင်္ချာဝါစကဘာဝေါ ဝုတ္တော’’တိ.

१८. अशा प्रकारे सतराव्या गाथेने सुगताची वंदना करून, आता संसाररूपी महापूर पार करणे इत्यादी नऊ गुणांनी त्यांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा धरून 'मग्गोळुम्पेन' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'म', 'भ', 'न', 'त', 'त' या गणांनी आणि दोन गुरूंनी रचलेली असल्यामुळे सतरा अक्षरांनी युक्त अशी 'मंदाक्रान्ता' गाथा (वृत्त) आहे असे समजावे. 'वृत्तोदय' ग्रंथात म्हटलेच आहे - 'मन्दाक्रान्ता म भ न तत गा गो युगुत्वस्स केही'. त्याचा अर्थ असा आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'युगुत्वस्सक' म्हणजे चार, सहा आणि सात अक्षरांवर यती असते आणि जी म-गण, भ-गण, न-गण, त-गण, त-गण आणि दोन गुरूंनी युक्त असते, तिला 'मंदाक्रान्ता' गाथा असे म्हणतात. येथे 'युगुत्वस्सकेही' या शब्दात 'युग' हा शब्द मार्ग आणि फल प्राप्त करणाऱ्या चार पुरुषयुगलांचा वाचक असल्यामुळे 'युग' शब्द चार या संख्येचा वाचक आहे. 'ऋतू' हे हेमंत, शिशिर, वसंत, ग्रीष्म, वर्षा आणि शरद या भेदांमुळे सहा प्रकारचे असल्यामुळे 'ऋतू' शब्द सहा या संख्येचा वाचक आहे. 'अश्व' शब्द सात या संख्येचा वाचक आहे असे समजावे. कारण 'छप्पच्चयटीका' इत्यादी ग्रंथांमध्ये 'अश्व' शब्दाचा सात संख्यावाचक भाव सांगितला आहे'.

တတ္ထ ပန ယော ဓမ္မရာဇာ မုဟပဋိဃာသာဒိဥလ္လောလဝီစိံ သံသာရောဃံ မဂ္ဂေါဠုမ္ပေန တရိ, အဘယံ ပါရပတ္တံ ပဇာနံ တာဏံ လေဏံ အသမသရဏံ ဧကတိတ္ထံ ပတိဋ္ဌံ ပုညက္ခေတ္တံ ပရမသုခဒံ တံ ဓမ္မရာဇံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတိဿံ ပန အတ္ထက္ကမေန ဝဏ္ဏယိဿာမိ. မုဟပဋိဃာသာဒိ ဥလ္လောလဝီစိန္တိ မောဟဒေါသတဏှာဒိသင်္ခါတံ မဟာတရင်္ဂ ခုဒ္ဒဦမိကံ. မုယှန္တိ ဧတေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ, သယံ ဝါ မုယှတိ, မုယှနမတ္တမေဝေတန္တိ မုဟော, မောဟော. မုဟဓာတု ဝေခိတ္တေ ဏ. ပဋိဟညန္တိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ, သယံ ဝါ ပဋိဟညတိ ပဋိဟညနမတ္တမေဝေတန္တိ ပဋိဃော, ဒေါသော. ပဋိပုဗ္ဗ ဟနဓာတု ဟိံသာဂတီသု အ. ဟနဿ ဃော. အသနံ ဣစ္ဆနံ အာသာ, ဣသတိ ဣစ္ဆတီတိ ဝါ အာသာ, တဏှာ. ဣသုဓာတု ဣစ္ဆာယံ အ. ဣဿ အာ. မုဟော စ ပဋိဃော စ အာသာ စ မုဟပဋိဃာသာ, တေ အာဒိ ယေသန္တေတိ မုဟပဋိဃာသာဒိ, လောဘာဒိကိလေသာ လဗ္ဘန္တိ. ဧတ္ထ စ အာဒိသဒ္ဒေန မာန ဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာ ထိန ဥဒ္ဓစ္စ အဟိရိက အနောတ္တပ္ပကိလေသေ စ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေ စ သင်္ဂဏှာတိ. ဥဒ္ဓံ ဥဒကံ လောလတိ အာကုလေတီတိ ဥလ္လောလော, မဟာတရင်္ဂေါ. ဥပုဗ္ဗလောလ ဓာတု ဥမ္မာဒနေ ဏ. တီရံ ဥလတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါ ဥလ္လောလော. ဥလဓာတု ဂတိယံ ဩလပစ္စယော. ဝိမှယံ ဝိစိတ္တံ စိနောတီတိ ဝီစိ, ခုဒ္ဒကဦမိ. ဝိပုဗ္ဗ စိဓာတု စယေ ကွိ. ဥလ္လောလော စ ဝီစိ စ ဥလ္လောလဝီစိ. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု စ ကုလ္လောလဝီစိန္တိပါဌော ဒိဿတိ. န သော ယုဇ္ဇတိ, ကသ္မာ, ကုလ္လသဒ္ဒဿ ဥဠုမ္ပတ္ထဝါစကတ္တာ. ဥလ္လောလသဒ္ဒေါယေဝ ဟိ မဟာတရင်္ဂတ္ထ ဝါစကော ဟောတီတိ. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘ဥလ္လောလော တု စ ကလ္လောလော, မဟာဝီစိသု ကထျတေ’’တိ.

तेथे (या गाथेत) 'ज्या धर्मराजांनी (बुद्धांनी) मोह, प्रतिघ (द्वेष) आणि आशा (तृष्णा) इत्यादींच्या प्रचंड लाटा व लहान लाटांनी युक्त अशा संसाररूपी महापुराला (संसारौघाला) अष्टांगिक मार्ग रूपी तराफ्याने पार केले, जे भयमुक्त अशा पैलतीराला पोहोचलेले आहेत, जे प्रजेचे (प्राण्यांचे) रक्षक (त्राण), आश्रयस्थान (लेण), अतुलनीय शरण (असमशरण), एकमेव घाट (एकतीर्थ), आधार (प्रतिष्ठा), पुण्यक्षेत्र आणि परम सुख देणारे आहेत, त्या धर्मराजांना मी नमस्कार करतो' असा संबंध आहे. आता मी याचा अर्थानुक्रमाने विस्तार करीन. 'मुहपटिघासादि उल्लोलवीचिं' म्हणजे मोह, दोष (द्वेष) आणि तृष्णा इत्यादींनी युक्त अशा मोठ्या लाटा (महातरंग) आणि लहान लाटा (क्षुद्र ऊर्मी). ज्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म मोहित होतात, किंवा जे स्वतः मोहित होते, किंवा केवळ मोहित होणे म्हणजेच 'मुह' (मोह) होय. 'मुह' धातू विक्षेप अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. ज्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म आघात पावतात, किंवा जे स्वतः आघात करते, या केवळ आघात पावण्यालाच 'पटिघ' (प्रतिघ/द्वेष) म्हणतात. 'पटि' पूर्व 'हन' धातू हिंसा आणि गती अर्थामध्ये 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. 'हन' चा 'घ' होतो. इच्छा करणे म्हणजे 'आसा' (आशा/तृष्णा) होय, किंवा जे इच्छा करते ते 'आसा' होय. 'इसु' धातू इच्छा अर्थामध्ये 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. 'इ' चा 'आ' होतो. 'मुह', 'पटिघ' आणि 'आसा' मिळून 'मुहपटिघासा' बनतात. ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते 'मुहपटिघासादि' होय, ज्यामध्ये लोभ इत्यादी क्लेशांचा समावेश होतो. येथे 'आदि' शब्दाने मान (अभिमान), दिट्ठि (मिथ्या दृष्टी), विचिकिच्छा (शंका), थिन (आळस), उद्धच्च (उद्धतपणा/चंचलता), अहिरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (भयहीनता/पापाची भीती नसणे) हे क्लेश आणि अकुशल चित्तोत्पाद ग्रहण केले जातात. जे पाणी वरच्या दिशेने खवळते किंवा व्याकुळ करते ते 'उल्लोल' म्हणजे मोठी लाट (महातरंग) होय. 'उ' पूर्व 'लोल' धातू उन्माद अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. किंवा जे तीराकडे (किनाऱ्याकडे) जाते ते 'उल्लोल' होय. 'उल' धातू गती अर्थामध्ये 'ओल' प्रत्यय लागून बनतो. जी आश्चर्यकारक किंवा विविध रूपाने गोळा होते ती 'वीचि' म्हणजे लहान लाट (क्षुद्र ऊर्मी) होय. 'वि' पूर्व 'चि' धातू संचय अर्थामध्ये 'क्वि' प्रत्यय लागून बनतो. 'उल्लोल' आणि 'वीचि' मिळून 'उल्लोलवीचि' बनते. काही पुस्तकांमध्ये 'कुल्लोलवीचि' असा पाठ आढळतो. तो योग्य नाही, कारण 'कुल्ल' हा शब्द 'उळुम्प' (तराफा) या अर्थाचा वाचक आहे. 'उल्लोल' हा शब्दच मोठ्या लाटेचा वाचक आहे. अभिधानप्पदीपिकामध्ये म्हटलेच आहे की - 'उल्लोल आणि कल्लोल हे शब्द मोठ्या लाटांच्या अर्थासाठी वापरले जातात'.

မူလပဏ္ဏာသဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ကုလ္လော နာမ တရဏတ္ထာယ ကလာပံ ကတွာ ဗန္ဓော. ပတ္ထရိတွာ ဗဒ္ဓါ ပန ပဒရစာဋိ အာဒယော [Pg.117] ဥဠုမ္ပော’’တိ ဝုတ္တော. မုဟပဋိဃာသာဒိဧဝ ဥလ္လောလဝီစိ. သာ အသ္မိံ သံသာရောဃေ အတ္ထီတိ မုဟပဋိဃာသာဒိဥလ္လောလဝီစိ. သမာသန္တတဒ္ဓိတာယံ. ပီတိသုခံ, မဟာသန္နံ, ရတ္တိဒိဝန္တျာဒီသု ဝိယ. ဧဝံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော ကာတဗ္ဗော. ပီတိ စ သုခဉ္စ ပီတိသုခံ, တံ အဿ ဈာနဿ အတ္ထိ, တသ္မိံ ဝါ ဝိဇ္ဇတီတိ ပီတိသုခံ, ဈာနံ. မဟန္တံ အာသနံ မဟာသနံ, တဿ ဘာဝေါ မဟာသန္နံ. ရတ္တိ စ ဒိဝါ စ ရတ္တိဒိဝံ. ရတ္တိဒိဝံ ကတံ ရတ္တိဒိဝန္တိ. အထ ဝါ ဥလ္လောလဝီစိ ဝိယ မုဟပဋိဃာသာဒိ ဥလ္လောလဝီစိ, သံသာရောဃံ လဗ္ဘတိ. ဥပမာ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသောယံ. ယထာ ပန မဟာသမုဒ္ဒေ ဘာယိတဗ္ဗာ မဟာတရင်္ဂဦမိဝေဂါဒယော စ သံသုမာရ တိမိ တိပိင်္ဂလာဒိ မစ္ဆမကာရာဒယော စ ဩကိဏ္ဏာ ဟောန္တိ, ဧဝံ မောဟာဒိကိလေသာ စ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ စ တေဟိ နိဗ္ဗတ္တာ ဘယာနကာ ဗဟူ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏဒုက္ခာဒယော စ ခန္ဓာဒယော စ ဩကိဏ္ဏာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သံသာရောဃန္တိ သံသာရသင်္ခါတံ ဩဃံ သမုဒ္ဒဇလပ္ပဝါဟံ. သံပုနပ္ပုနံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝါ သရတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ သံသာရော. သံပုဗ္ဗသရဓာတု ဂတိယံ ဏ. ခန္ဓဓာတုအာယတ နာနံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာသု –

आणि मूलपण्णास-अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की - 'पार करण्यासाठी लाकडाची मोळी बांधून तयार केलेला तो कुल्ल (तराफा) होय. परंतु फळ्या इत्यादी पसरवून बांधलेला तो उळुम्प (नाव/नौका) होय'. मोह, प्रतिघ आणि आशा इत्यादीच मोठ्या व लहान लाटा आहेत. त्या या संसाररूपी महापुरात आहेत, म्हणून 'मुहपटिघासादिउल्लोलवीचि' (असे म्हटले आहे). हा समासान्त तद्धित प्रत्यय आहे, जसे की 'पीतिसुखं', 'महासन्नं', 'रत्तिदिवं' इत्यादींमध्ये आहे. येथे असा विग्रह (वचनार्थ) करावा: 'पीति' (प्रीती) आणि 'सुख' मिळून 'पीतिसुख' बनते, जे या ध्यानात (झानात) असते किंवा त्यामध्ये विद्यमान असते, म्हणून ते 'पीतिसुख' ध्यान होय. मोठे आसन म्हणजे 'महासन', त्याचा भाव म्हणजे 'महासन्न'. रात्र आणि दिवस मिळून 'रत्तिदिवं' (रात्रंदिवस) बनते. रात्रंदिवस केलेले ते 'रत्तिदिवं' होय. अथवा, मोठ्या व लहान लाटांप्रमाणे असणारे मोह, प्रतिघ आणि आशा इत्यादी लाटा ज्या संसाररूपी महापुरात आढळतात, तो 'मुहपटिघासादिउल्लोलवीचि संसारौघ' होय. हा उपमा बहुव्रीहि समास आहे. ज्याप्रमाणे महासागरात भीतीदायक अशा मोठ्या लाटा, लाटांचे वेग इत्यादी आणि सुसर, तिमी, तिपिंगल इत्यादी मासे व मगरी पसरलेले असतात; त्याचप्रमाणे (या संसारसागरात) मोहादी क्लेश, अकुशल चित्तोत्पाद आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारे अनेक भयानक जाती (जन्म), जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण), मरण इत्यादी दुःखे आणि स्कंध इत्यादी पसरलेले आहेत, असे म्हटले आहे. 'संसारोघं' म्हणजे संसार नावाचा महापूर किंवा समुद्राच्या पाण्याचा प्रवाह. जो वारंवार आणि अखंडपणे सरकतो, जातो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'संसार' होय. 'सं' पूर्व 'सर' धातू गती अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. स्कंध, धातू आणि आयतनांचे अखंडपणे प्रवृत्त होणे असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की -

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ.

“स्कंधांची, धातूंची आणि आयतनांची अखंडपणे चालत राहणारी परंपरा म्हणजेच 'संसार' असे म्हटले जाते.”

သတ္တေ ဩတ္ထရိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဟေဋ္ဌာ ဟနတိ ဟရတီတိ ဩဃော, ဇလပ္ပဝါဟော. အဝပုဗ္ဗ ဟနဓာတု ဟရဏေ ဏ. ဟနဿ ဃော. အဝသဒ္ဒေါ ဩတ္ထရဏတ္ထော. အတ္တနိ ပတိတေ သတ္တေ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ဟနေတိ ဩသီဒါပေတီတိ ဝါ ဩဃော, ဇလပ္ပဝါဟော. အဝပုဗ္ဗ ဟနဓာတု ဩသီဒါပနေ ဏ. အဝသဒ္ဒေါ ဟေဋ္ဌာဘာဂတ္ထော. ဩဃော ဝိယာတိ ဩဃော, သံသာရော. အထ [Pg.118] ဝါ သတ္တသင်္ခါရေ ဩတ္ထရိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဝဋ္ဋသ္မိံ ဟနတိ ဟရတီတိ ဩဃော, ဩဟနေတိ ဩသီဒါပေတိ ဝဋ္ဋသ္မိံ သတ္တသင်္ခါရေတိ ဝါ ဩဃော, ရာဂါဒိ ကိလေသာ လဗ္ဘန္တိ. သံသာရောဧဝ ဩဃော သံသာရောဃော, တံ သံသာရောဃံ.

प्राण्यांना व्यापून (आच्छादित करून), पूर्णपणे व्यापून खाली खेचून नेतो तो 'ओघ' म्हणजे पाण्याचा प्रवाह होय. 'अव' पूर्व 'हन' धातू हरण (नेणे) अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. 'हन' चा 'घ' होतो. 'अव' हा शब्द व्यापणे (आच्छादन) या अर्थाचा आहे. किंवा स्वतःमध्ये पडलेल्या प्राण्यांना खाली दाबून बुडवतो तो 'ओघ' म्हणजे पाण्याचा प्रवाह होय. 'अव' पूर्व 'हन' धातू बुडवणे अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. 'अव' हा शब्द खालील भागाचा वाचक आहे. महापुरासारखा आहे म्हणून तो 'ओघ' म्हणजे संसार होय. अथवा, प्राणी आणि संस्कारांना व्यापून, पूर्णपणे व्यापून, पराभूत करून संसारात (वट्टात) खेचून नेतो तो 'ओघ' होय; किंवा जे प्राणी आणि संस्कारांना संसारात बुडवते ते 'ओघ' होय, ज्यामध्ये रागादी क्लेशांचा समावेश होतो. संसार हाच ओघ (महापूर) म्हणजे 'संसारोघ' होय, त्या संसारोघाला.

မဂ္ဂေါဠုမ္ပေနာတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဩဠုမ္ပေနာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂသင်္ခါတေန ကုလ္လေနာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂေါ. မဂ္ဂန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဗုဒ္ဓါ စ အရိယသာဝကာ စ အဂတံ ဒိသံ နိဗ္ဗာနန္တိ မဂ္ဂေါ. အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. မဂ္ဂဓာတု ဂတိယံ အ. ဝုတ္တဉှိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘ဧတေန မဂ္ဂေန ဗုဒ္ဓါ စ သာဝကာ စ အဂတံ ဒိသံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ ဂဝေသတီတိ မဂ္ဂေါ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိယတိ ဂဝေသိယတီတိ ဝါ မဂ္ဂေါ, အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. ဉာဏေန ဒဿိယတီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂဓာတု ဂဝေသနေ အ. ဝုတ္တဉှေတံ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ, နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂနဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနိယဋ္ဌေန စာ’’တိ. အထ ဝါ မဂ္ဂိယတိ ပဋိပဇ္ဇိယတီတိ မဂ္ဂေါ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ပဋိပဇ္ဇိယတီတိ အတ္ထော. ဥဠု ဝုစ္စတိ ဥဒကံ, တတော ပါတိ ရက္ခတီတိ ဥဠုပေါ, သောယေဝ နိဂ္ဂဟိတာဂမဝသေန ဥဠုမ္ပော, ကုလ္လော. ဥဠုသဒ္ဒူပပဒပါဓာတု ရက္ခနေ ကွိ. မဂ္ဂေါဧဝ ဥဠုမ္ပော မဂ္ဂေါဠုမ္ပော, မဂ္ဂသင်္ခါတော ဝါ ဥဠုမ္ပော တထာ, မဂ္ဂသဒိသော ဝါ ဥဠုမ္ပော တထာ, မဂ္ဂေါ ဝိယ ဝါ ဥဠုမ္ပော တထာ, မဂ္ဂေါ စ ဥဠုမ္ပော စ မဂ္ဂေါဠုမ္ပော. အထ ဝါ ဥဠုမ္ပောဧဝ မဂ္ဂေါ မဂ္ဂေါဠုမ္ပော, ဥဠုမ္ပသင်္ခါတော ဝါ မဂ္ဂေါ တထာ, ဥဠုမ္ပ သဒိသော ဝါ မဂ္ဂေါ တထာ, ဥဠုမ္ပော ဝိယ ဝါ မဂ္ဂေါ တထာ, ဥဠုမ္ပော စ မဂ္ဂေါ စ မဂ္ဂေါဠုမ္ပောတိ ဧဝံ ရူပကသဒိသဥပမာ သမုပေက္ခတ္ထဝသေန စ ပရပက္ခ သကပက္ခတ္ထဝသေန စ ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန မဂ္ဂေါဠုမ္ပေန. တရီတိ အတရိ. ဓမ္မရာဇာ ဟိ [Pg.119] အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂနာဝါယ သံသာရောဃံ တရိတွာ နိဗ္ဗာနတီရံ ပါပုဏာတိ. အတီတာ ဗုဒ္ဓါ ပါပုဏိံသု. အနာဂတာ ဗုဒ္ဓါ ပါပုဏိဿန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ္တေ

मग्गोळुम्पेन (Maggoḷumpena) म्हणजे येथे 'मग्ग-ओळुम्पेन' (magga-oḷumpena) असा पदच्छेद आहे. आठ अंगांच्या मार्गरूपी तराफ्याने (कुल्ल) असा याचा अर्थ आहे. येथे 'मग्गो' (मार्ग) म्हणजे अष्टांगिक मार्ग होय. बुद्ध आणि आर्यश्रावक ज्या मार्गाने न गेलेल्या दिशेला म्हणजेच निर्वाणाला (निब्बान) जातात, तो 'मग्गो' (मार्ग) होय. हा अष्टांगिक मार्ग आहे. 'मग्ग' धातू गती (जाणे) या अर्थी आहे. पटिसम्भिदामग्ग (Patisambhidamagga) मध्ये म्हटले आहे की—'ज्या मार्गाने बुद्ध आणि त्यांचे श्रावक न गेलेल्या दिशेला म्हणजेच निर्वाणाला जातात, तो अष्टांगिक मार्ग होय.' किंवा, जो निर्वाणाचा शोध घेतो (मग्गति) तो 'मग्गो' (मार्ग) होय; अथवा निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांकडून ज्याचा शोध घेतला जातो तो 'मग्गो' म्हणजे अष्टांगिक मार्ग होय. ज्ञानाने तो दाखवला जातो असा याचा अर्थ आहे. 'मग्ग' धातू गवेषण (शोध घेणे) या अर्थी आहे. महावग्गसंयुत्त-अट्ठकथा (Mahāvaggasaṃyutta-aṭṭhakathā) मध्ये हेच म्हटले आहे—'मग्गो' हा कोणत्या अर्थाने मार्ग आहे? निर्वाणाचा शोध घेण्याच्या अर्थाने आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांकडून शोध घेतला जाण्याच्या अर्थाने तो 'मग्गो' आहे. किंवा, ज्याचे आचरण केले जाते (मग्गियति) तो 'मग्गो' होय; म्हणजेच निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांकडून अष्टांगिक मार्गाचे आचरण केले जाते असा अर्थ आहे. 'उळु' (uḷu) म्हणजे पाणी, त्याचे जे रक्षण करते (पाति) ते 'उळुपो' (uḷupo); आणि तेच अनुस्वाराच्या आगमाने 'उळुम्पो' (uḷumpo) म्हणजेच तराफा (कुल्ल) बनते. 'उळु' शब्दाच्या उपपदासह 'पा' धातू रक्षण करण्याच्या अर्थी आहे. मार्ग हाच तराफा म्हणजे 'मग्गोळुम्पो', किंवा मार्गरूपी तराफा, किंवा मार्गासारखा तराफा, किंवा मार्गाप्रमाणे तराफा, किंवा मार्ग आणि तराफा म्हणजे 'मग्गोळुम्पो' होय. अथवा, तराफा हाच मार्ग म्हणजे 'मग्गोळुम्पो', किंवा तराफ्यारूपी मार्ग, किंवा तराफ्यासारखा मार्ग, किंवा तराफ्याप्रमाणे मार्ग, किंवा तराफा आणि मार्ग म्हणजे 'मग्गोळुम्पो' होय. अशा प्रकारे रूपक, सादृश्य, उपमा, उपेक्षा आणि परपक्ष व स्वपक्षाच्या अर्थाचा विचार करून या शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा. त्या 'मग्गोळुम्पने' (मार्गरूपी तराफ्याने). 'तरी' (tarī) म्हणजे पार केले (अतरी). धम्मराजांनी (बुद्धांनी) अष्टांगिक मार्गरूपी नौकेने संसाररूपी ओघ (प्रवाह) पार करून निर्वाणतीर गाठले आहे. भूतकाळातील बुद्धांनी ते गाठले, भविष्यकाळातील बुद्ध ते गाठतील, असे म्हटले आहे. महावग्गसंयुत्तामध्ये म्हटले आहे की—

‘‘ဧကာယနံ ဇာတိခယန္တဒဿီ,မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ;

ဧတေန မဂ္ဂေန တရိံသု ပုဗ္ဗေ,တရိဿန္တိယေဝ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ;

ဗုဒ္ဓဝံသေ စ

“जन्मक्षयाचा (जन्माच्या अंताचा) साक्षात्कार करणारे, हितकारक व अनुकंपा करणारे (बुद्ध) या एकायन मार्गाला जाणतात. याच मार्गाने पूर्वीच्या लोकांनी (संसाररूपी) ओघ पार केला, भविष्यात पार करतील आणि आताही पार करत आहेत.” आणि बुद्धवंसामध्ये म्हटले आहे की—

‘‘သံသာရသောတံ ဆိန္ဒိတွာ, ဝိဒ္ဓံသေတွာ တယော ဘဝေ;

ဓမ္မနာဝံ သမာရုယှ, တာရေမိ ဇနတံ ဗဟု’’န္တိ.

“संसाराचा प्रवाह तोडून, तिन्ही भव (अस्तित्वाची क्षेत्रे) नष्ट करून, धम्मरूपी नौकेवर आरूढ होऊन, मी बहुजन समूहाला पार उतरवीन.”

အဘယန္တိ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏဘယာဒီနံ အဘာဝတော နိဗ္ဘယံ. သော ဟိ ဘဂဝါ နတ္ထိ ဘယံ ဧတဿာတိ အဘယောတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ အဘယန္တိ ခေမံ. တဉှိ နိဗ္ဗာနံ နတ္ထိ ဇာတိအာဒိဘယံ ဧတ္ထာတိ အဘယန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧတသ္မိံ ပန ဒုတိယဝိကပ္ပေ တံ ပဒံ ပါရန္တိပဒေ ဝိသေသနံ. ပါရပတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပါရန္တိ သံသာရဝဋ္ဋဿ ပရတီရဋ္ဌေန ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ ဥဒကံ ပါတိ ရက္ခတီတိ ပါရံ, သမုဒ္ဒပါရံ. ပါဓာတု ရက္ခနေ အရော. အထ ဝါ ပါရေတိ သမတ္ထေတိ တရင်္ဂါဒယော ဝါရေတုန္တိ ပါရံ. ပါရဓာတု သမတ္ထိယံ အ. ပါရံ ဝိယာတိ ပါရန္တိ ဝုစ္စတိ. နီတတ္ထေန ပန ဧဝံ ဝစနတ္ထော ကာတဗ္ဗော. ဇာတိ ဘယာဒိံ ပါတိ ရက္ခတိ ဧတ္ထာတိ ပါရံ, ပါရေတိ သမတ္ထေတိ ဧတ္ထ ဝါ ဇာတိဘယာဒယော ဝါရေတုန္တိ ပါရံ, နိဗ္ဗာနံ. တံ ပဇ္ဇိတ္ထ အဓိဂမိတ္ထာတိ ပါရပတ္တော, ဓမ္မရာဇာ. ပါရသဒ္ဒူပပဒ ပဒဓာတု ဂတိယံ တ. အထ ဝါ မုတ္တော မောစေယျန္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တဿ မဟာဘိနီဟာရဿ သကလဿ သံသာရဒုက္ခဿ ဝါ သဗ္ဗညုတဉာဏာဒိဂုဏာနံ ဝါ ပါရံ ပရိယန္တံ ပတ္တော ဂတောတိ ပါရပတ္တော, ဓမ္မရာဇာ. ပါရသဒ္ဒေါ ဟိ ပရိယန္တ ဝါစကော. တံ ပါရပတ္တံ. ပဇာနန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ. တေဟိ ကမ္မကိလေသေဟိ ပကာရေန ဇနိယတိ နိဗ္ဗတ္တိယတီတိ ပဇာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေသံ ပဇာနံ.

‘अभय’ (abhaya) म्हणजे जन्म, जरा, व्याधी, मरण इत्यादी भयांच्या अभावामुळे निर्भय असणे. त्या भगवंतांना कोणतेही भय नाही, म्हणून त्यांना ‘अभय’ म्हटले जाते. किंवा, ‘अभय’ म्हणजे क्षेम (सुरक्षितता). कारण त्या निर्वाणात जन्म इत्यादींचे भय नसते, म्हणून त्याला ‘अभय’ म्हटले जाते. या दुसऱ्या पर्यायामध्ये तो शब्द ‘पार’ या पदाचे विशेषण आहे. ‘पारापत्त’ (pārapatta) यामध्ये ‘पार’ म्हणजे संसारचक्राचे पैलतीर या अर्थाने निर्वाण होय. जे पाण्याचे रक्षण करते (पाति) ते ‘पार’ (pāra), जसे समुद्राचे पार (तीर). ‘पा’ धातू रक्षण करण्याच्या अर्थी आहे. किंवा, जे लाटा इत्यादींना रोखण्यास समर्थ करते (पारेति) ते ‘पार’ होय. ‘पार’ धातू सामर्थ्य या अर्थी आहे. तीरासारखे असते म्हणून त्याला ‘पार’ म्हटले जाते. निश्चित अर्थाने (नितार्थ) तर असा शब्दार्थ केला पाहिजे: ‘जे जन्म, भय इत्यादींपासून रक्षण करते ते पार; किंवा जे जन्म, भय इत्यादींना रोखण्यास समर्थ करते ते पार, म्हणजेच निर्वाण होय.’ ज्यांनी ते प्राप्त केले (पज्जित्थ/अधिगमित्थ) ते ‘पारापत्त’ (पार पोहोचलेले) म्हणजेच धम्मराज होत. ‘पार’ शब्दाच्या उपपदासह ‘पद’ धातू गती (जाणे) या अर्थी आहे. किंवा, ‘मी स्वतः मुक्त होऊन इतरांना मुक्त करीन’ इत्यादी प्रकारे सुरू झालेल्या महाभिनिहाराच्या (महान संकल्पाच्या) संपूर्ण संसारदुःखाच्या किंवा सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी गुणांच्या पाराला (मर्यादेला/अंताला) जे पोहोचले आहेत, ते ‘पारापत्त’ म्हणजेच धम्मराज होत. कारण ‘पार’ हा शब्द मर्यादेचा वाचक आहे. त्या पारापत्ताला (पार पोहोचलेल्या धम्मराजाला). ‘पजानं’ (pajānaṃ) म्हणजे सर्व प्राण्यांचे. कर्म आणि क्लेशांमुळे जे विविध प्रकारे उत्पन्न होतात, त्यांना ‘पजा’ (प्रजा/प्राणी) म्हटले जाते. त्या प्रजांचे (प्राण्यांचे).

တာဏန္တိ [Pg.120] တာယနဋ္ဌေန တာဏံ. သတ္တာနံ သံသာရ ဘယတော တာယတိ ရက္ခတီတိ တာဏော, ဓမ္မရာဇာ. တာဓာတု ရက္ခနေ ယု. အထ ဝါ တာဏန္တိ သတ္တာနံ သံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပရိပါလနဋ္ဌေန တာဏံ. သော ဟိ ဓမ္မရာဇာ သတ္တာနံ သံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခတော ဓမ္မဒေသနာယ မဂ္ဂ ဖလနိဗ္ဗာနသုခံ ဒဒန္တော တာယတိ ပါလေတီတိ တာဏောတိ ဝုစ္စတိ. တံ တာဏံ. လေဏန္တိ နိလီယနဋ္ဌေန လေဏံ, ဇာတိဘယာဒီဟိ ပီဠိတေဟိ သတ္တေဟိ လီယန္တိ နိလီယန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဏော, ဓမ္မရာဇာ. လီဓာတု နိလီယနေ ယု. အထ ဝါ လေဏန္တိ သံသာရဘယံ ပဿန္တေဟိ နိလီယနဋ္ဌေန လေဏံ. သော ဟိ ဓမ္မရာဇာ သံသာရနိဿရဏတ္ထိကေဟိ လီယန္တိ နိလီယန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဏောတိ ဝုစ္စတိ. တံ လေဏံ. ဓမ္မရာဇာ ဟိ သံသာရဘယေဟိ ပီဠိတာနံ သဗ္ဗသတ္တာနံ တာဏံ လေဏံ သရဏံ ပရာယနံ ဌာနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘ताण’ (tāṇa - रक्षक/त्राण) म्हणजे रक्षण करण्याच्या अर्थाने ताण होय. जे प्राण्यांचे संसारभयापासून रक्षण करतात (तायति/रक्खति) ते ‘ताण’ (रक्षक) म्हणजेच धम्मराज होत. ‘ता’ धातू रक्षण करण्याच्या अर्थी आहे. किंवा, ‘ताण’ म्हणजे प्राण्यांचे संसारचक्राच्या दुःखापासून पूर्णपणे रक्षण करणे होय. ते धम्मराज धम्मदेशनेद्वारे प्राण्यांना मार्ग, फल आणि निर्वाणसुख देऊन संसारचक्राच्या दुःखापासून रक्षण करतात, म्हणून त्यांना ‘ताण’ (रक्षक) म्हटले जाते. त्या ताणाला (रक्षकाला). ‘लेण’ (leṇa - आश्रयस्थान) म्हणजे आश्रय घेण्याच्या अर्थाने लेण होय. जन्मभयाने पीडित झालेले प्राणी जेथे आश्रय घेतात (लीयन्ति/निलीयन्ति) ते ‘लेण’ (आश्रयस्थान) म्हणजेच धम्मराज होत. ‘ली’ धातू आश्रय घेण्याच्या अर्थी आहे. किंवा, ‘लेण’ म्हणजे संसारभय पाहणाऱ्यांनी आश्रय घेण्याचे स्थान होय. संसारमुक्तीची इच्छा करणारे जेथे आश्रय घेतात, म्हणून त्या धम्मराजांना ‘लेण’ (आश्रयस्थान) म्हटले जाते. त्या लेणाला (आश्रयस्थानाला). धम्मराज हे संसारभयाने पीडित असलेल्या सर्व प्राण्यांचे ताण (रक्षक), leण (आश्रय), शरण, परायण आणि स्थान (आधार) आहेत, असे म्हटले आहे.

အသမသရဏန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ အသဒိသအဝဿယနံ, နတ္ထိ ဧတဿ သမော သဒိသော သီလာဒိဂုဏေနာတိ အသမော, ဓမ္မရာဇာ. သရတိ ဂစ္ဆတိ အဝဿယတိ ဧတ္ထာတိ သရဏော, ဓမ္မရာဇာ. သရဓာတု ဂတိမှိ ယု. အသမော အသဒိသော ဟုတွာ သရဏောတိ အသမသရဏော, ဓမ္မရာဇာ. သမ္ဘာဝ နာကမ္မဓာရယသမာသောယံ. ဓမ္မရာဇာ ဟိ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသုခါနံ ဒါယကတ္တာ သဗ္ဗသတ္တာနံ အနညသာဓာရဏံ အသမံ သရဏံ အဝဿယနံ ပရာယနံ ဟောတီတိ အတ္ထော. တံ အသမသရဏံ. ဧကတိတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနပါရဂမနာနံ ဧကတိတ္ထဘူတံ. တရန္တိ ဥတ္တရန္တိ ဧတ္ထ ဧတေန ဝါ နဇ္ဇသမုဒ္ဒါဒိန္တိ တိတ္ထံ. နဇ္ဇသမုဒ္ဒါဒီနံ ပါရိမတီရဂမနတ္ထံ ဩတရဏဋ္ဌာနံ လဗ္ဘတိ. တရဓာတု ဩတရဏေ ထ. ရဿ တော, ဣကာရာဂမော. မနုဿာနံ ဧကံ တိတ္ထံ ဧကတိတ္ထံ, တံ ဝိယာတိ ဧကတိတ္ထော, ဓမ္မရာဇာ. ယထာ ဟိ တိတ္ထေန နဇ္ဇာဒိံ တရန္တာ မနုဿာ ပါရိမတီရံ သုခံ ပါပုဏန္တိ, န အတိတ္ထေန, ဧဝံ သေဋ္ဌဘူတေန ဗုဒ္ဓတိတ္ထေန သံသာရောဃံ [Pg.121] တရန္တာ ဝေနေယျသတ္တာ နိဗ္ဗာနပါရံ သုခံ ပါပုဏန္တိ, န အတိတ္ထေန အညတိတ္ထိယေန, တသ္မာ ဓမ္မရာဇံ ဧကတိတ္ထောတိ ထောမေတိ. နီတတ္ထေန ပန ဧကော သေဋ္ဌော ဟုတွာ နိဗ္ဗာနပါရံ တရန္တိ ဥတ္တရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဧက တိတ္ထော, ဓမ္မရာဇာ. ခေမံ နိဗ္ဗာနပါရံ တရိတုကာမာ ဝေနေယျသတ္တာ ဧတ္ထ ဗုဒ္ဓတိတ္ထေ ဒေသိတဓမ္မံ သုတွာ ဒေသိတဓမ္မာနုရူပံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ သံသာရောဃံ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂနာဝါယ ဆိန္ဒိတွာ ခေမံ နိဗ္ဗာနပါရံ သုခံ တရန္တိ, ဣတိတသ္မာ ဧတ္ထာတိပဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော သော ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဧကော သေဋ္ဌော တိတ္ထော နာမ. န အညတိတ္ထိယာ ဧကတိတ္ထာ နာမ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. တံ ဧကတိတ္ထံ.

असमशरण म्हणजे सर्व प्राण्यांचे अतुलनीय आश्रयस्थान. शील इत्यादी गुणांनी यांच्या समान किंवा सदृश कोणीही नाही म्हणून ते 'असम' आहेत, म्हणजेच धर्मराज. जेथे लोक स्मरण करतात, जातात किंवा आश्रय घेतात ते 'शरण' होय, म्हणजेच धर्मराज. 'सर' धातू गती अर्थामध्ये 'यु' प्रत्यय लागून बनतो. असम (अतुलनीय) असून शरण असणारे ते 'असमशरण' धर्मराज होत. हा संभावन-कर्मधारय समास आहे. कारण धर्मराज हे सर्व संपत्ती आणि सुखांचे दाते असल्यामुळे सर्व प्राण्यांचे असाधारण, अतुलनीय शरण, आश्रय आणि परायण आहेत, असा याचा अर्थ आहे. त्या असमशरणांना (मी वंदन करतो). 'एकतीर्थ' म्हणजे निर्वाणरूपी पैलतीराला जाणाऱ्यांसाठी एकमेव घाट (तीर्थ) स्वरूप असणारे. ज्याद्वारे किंवा जेथे नदी, समुद्र इत्यादी पार करतात (तरतात) ते 'तीर्थ' होय. नदी, समुद्र इत्यादींच्या पलीकडच्या तीरावर जाण्यासाठी उतरण्याचे ठिकाण म्हणजे तीर्थ. 'तर' धातू उतरण्याच्या अर्थात 'थ' प्रत्यय लागून, 'त' चा र्‍हस्व होऊन आणि 'इ' काराचा आगम होऊन हा शब्द बनतो. मनुष्यांचे एकच तीर्थ ते 'एकतीर्थ', त्याप्रमाणे असणारे ते 'एकतीर्थ' धर्मराज होत. ज्याप्रमाणे तीर्थाच्या (घाटाच्या) साहाय्याने नदी इत्यादी पार करणारे मनुष्य सुखाने पलीकडच्या तीराला पोहोचतात, घाटाशिवाय नाही; त्याचप्रमाणे श्रेष्ठ अशा बुद्धरूपी तीर्थाद्वारे संसाररूपी ओघाला पार करणारे विनेय प्राणी (उपदेशास पात्र जीव) सुखाने निर्वाणरूपी पैलतीराला पोहोचतात, इतर पंथीयांच्या (अतीर्थ) घाटाने नाही. म्हणूनच धर्मराजांची 'एकतीर्थ' म्हणून स्तुती केली जाते. नीतार्थाने तर, एकटेच श्रेष्ठ होऊन जेथे निर्वाणरूपी पैलतीर पार करतात, ते 'एकतीर्थ' धर्मराज होत. क्षेमकारक निर्वाणरूपी पैलतीराला पार करण्याची इच्छा असणारे विनेय प्राणी या बुद्धरूपी तीर्थात देशित (उपदेशिलेल्या) धर्माला ऐकून, उपदेशिलेल्या धर्माला अनुसरून आचरण करून, अष्टांगिक मार्ग रूपी नौकेने संसाररूपी ओघाला छेदून क्षेमकारक निर्वाणरूपी पैलतीराला सुखाने पार करतात. म्हणूनच 'येथे' या पदाने निर्दिष्ट केलेले ते बुद्ध सर्व प्राण्यांचे एकमेव श्रेष्ठ तीर्थ आहेत. इतर पंथीय 'एकतीर्थ' होऊ शकत नाहीत, असा याचा अर्थ आहे. त्या एकतीर्थाला (मी वंदन करतो).

ပတိဋ္ဌန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ မဟာဒီပံ ဝိယ ပတိဋ္ဌံ အာဓာရဘူတံ. ပဋိသရဏံ လေဏံ ပရာယနန္တိ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌဟန္တိ ဧတ္ထာတိ ပတိဋ္ဌော, ဓမ္မရာဇာ. ပတိပုဗ္ဗဋ္ဌာဓာတု ဂတိနိဝတ္တိမှိ အ. ဓမ္မရာဇာ ဟိ သဗ္ဗသုခတ္ထိကာနံ သတ္တာနံ မဟာဒီပေါ ဝိယ ပတိဋ္ဌော ပဋိသရဏော လေဏော ပရာယနော ဟောတီတိ အတ္ထော, တံ ပတိဋ္ဌံ. ပုညက္ခေတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနသုခတ္ထိကာနံ ပုညဗီဇဿ ခေတ္တဘူတံ. ပုညတ္ထိကာနံ ပုညဗီဇဿ ဝပနဌာနံ ခေတ္တဘူတံ ဝါ, အတ္တနော ကာရကံ ပဝတိ သောဓေတီတိ ပုညံ, ကုသလံ. ပုဓာတု သောဓနေ ဏျော. အထ ဝါ ပရံ ပုဇ္ဇဘာဝံ ဇနေတီတိ ပုညံ, သဒါ ပူဇိတံ ဝါ ဇနေတီတိ ပုညံ, ကုသလံ. ပူဇသဒ္ဒူပပဒ ဇနဓာတု ဏျော. နိရုတ္တိနယေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝသေသံ အပုညံ ပုနာတိ သောဓေတီတိ ဝါ ပုညံ, ကုသလံ. ပုဓာတု သောဓနေ ဏျော. ခိတ္တံ ဝုတ္တံ ဗီဇံ တာယတိ ရက္ခတီတိ ခေတ္တံ, ကေဒါရာဒိ. ခိပသဒ္ဒူပပဒ တာဓာတု ရက္ခနေ ကွိ. ဗီဇာနိ ဝပန္တာနံ မနုဿာနံ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဗီဇံ ရက္ခတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ခိပန္တိ ဝပန္တိ ဧတ္ထ ဗီဇာနီတိ ခေတ္တံ. ခိပဓာတု ပေရဏေ ခေပေ ဝါ တ. ခေတ္တံ ဝိယာတိ ခေတ္တော. ဓမ္မရာဇာ. နီတတ္ထေန ပန ပုညဗီဇာနိ ဝပန္တာနံ သတ္တာနံ မဟပ္ဖလ ဘာဝကရဏေန [Pg.122] ခိတ္တံ ဝုတ္တံ ပုညဗီဇံ တာယတိ ရက္ခတီတိ ခေတ္တော. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ ပုညဗီဇာနိ ခိပိယန္တိ ဝပိယန္တိ ဧတ္ထာတိ ခေတ္တော. ဓမ္မရာဇာတိ ကာတဗ္ဗော. ပုညာနံ ခေတ္တံ ပုညက္ခေတ္တော, ဓမ္မရာဇာ. ယထာ ဟိ ရညော ဝါ အမစ္စာဒီနံ ဝါ သာလီနံ ဝါ ယဝါနံ ဝါ ဝိရူဟနဋ္ဌာနံ ရညော ဝါ အမစ္စာဒီနံ ဝါ သာလိခေတ္တံ ယဝခေတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဓမ္မရာဇာ သဗ္ဗလောကဿ ပုညမဟဗ္ဗလဘာဝကရဏေန ပုညာနံ ဝိရူဟ နဋ္ဌာနံ ဓမ္မရာဇံ နိဿာယ သတ္တလောကဿ နာနာပ္ပကာရဟိတ သုခသံဝတ္တနိကာနိ ပုညာနိ ဝိရူဟန္တိ, တသ္မာ ဓမ္မရာဇာ ပုညက္ခေတ္တန္တိ အဘိတ္ထဝိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ပုညက္ခေတ္တံ.

'प्रतिष्ठा' म्हणजे सर्व प्राण्यांसाठी महाद्वीपाप्रमाणे (मोठ्या बेटाप्रमाणे) आधारभूत असणारे स्थान. प्रतिशरण (आश्रय), लेण (गुहा/सुरक्षित स्थान) आणि परायण असा याचा अर्थ आहे. जेथे सर्व प्राणी प्रतिष्ठित होतात (स्थिरावतात) ते 'प्रतिष्ठ' म्हणजेच धर्मराज. 'प्रति' पूर्व 'स्था' धातू गती निवृत्तीच्या अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. कारण धर्मराज हे सर्व सुख इच्छिणाऱ्या प्राण्यांसाठी महाद्वीपाप्रमाणे प्रतिष्ठा, प्रतिशरण, लेण आणि परायण आहेत, असा याचा अर्थ आहे. त्या प्रतिष्ठेला (मी वंदन करतो). 'पुण्यक्षेत्र' म्हणजे निर्वाण सुखाची इच्छा करणाऱ्यांच्या पुण्यरुपी बीजासाठी शेत (क्षेत्र) स्वरूप असणारे. किंवा पुण्य इच्छिणाऱ्यांच्या पुण्यरुपी बीजाच्या पेरणीचे ठिकाण म्हणजे क्षेत्र होय. जे स्वतःच्या कर्त्याला पवित्र करते (शुद्ध करते) ते 'पुण्य' म्हणजेच कुशल होय. 'पु' धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागून बनतो. अथवा जे श्रेष्ठ पूज्यभाव निर्माण करते ते 'पुण्य' होय, किंवा जे सदा पूजनीय भाव निर्माण करते ते 'पुण्य' म्हणजेच कुशल होय. 'पूजा' शब्दाच्या उपपदासह 'जन्' धातूला 'ण्य' प्रत्यय लागून निरुक्तीच्या नियमाने ही शब्दसिद्धी जाणावी. अथवा जे उरलेल्या अपुण्याला पवित्र (शुद्ध) करते ते 'पुण्य' म्हणजेच कुशल होय. 'पु' धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागून बनतो. जे पेरलेले किंवा टाकलेले बीज राखते (रक्षण करते) ते 'क्षेत्र' होय, जसे की शेत इत्यादी. 'क्षिप' शब्दाच्या उपपदासह 'ता' धातू रक्षणाच्या अर्थात 'क्वि' प्रत्यय लागून बनतो. बीज पेरणार्‍या मनुष्यांच्या बीजाचे महाफलदायी करून रक्षण करते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा जेथे बीजे टाकतात किंवा पेरतात ते 'क्षेत्र' होय. 'क्षिप' धातू प्रेरणेच्या किंवा फेकण्याच्या अर्थात 'त' प्रत्यय लागून बनतो. क्षेत्राप्रमाणे असणारे ते 'क्षेत्र' म्हणजेच धर्मराज होत. नीतार्थाने तर, पुण्यबीज पेरणार्‍या प्राण्यांच्या बीजाला महाफलदायी करून, टाकलेल्या किंवा पेरलेल्या पुण्यबीजाचे जे रक्षण करते ते 'क्षेत्र' होय. अथवा निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे जेथे पुण्यबीजे टाकली किंवा पेरली जातात ते 'क्षेत्र' होय, असे धर्मराजांच्या बाबतीत समजावे. पुण्याचे क्षेत्र ते 'पुण्यक्षेत्र' म्हणजेच धर्मराज. ज्याप्रमाणे राजाच्या किंवा अमात्यांच्या भाताचे किंवा यवाचे (सातूचे) उगवण्याचे ठिकाण हे राजाचे किंवा अमात्यांचे 'शालीक्षेत्र' किंवा 'यवक्षेत्र' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे धर्मराज हे सर्व जगाला पुण्याचे महाफल मिळवून देणारे पुण्याच्या वाढीचे (उगवण्याचे) स्थान आहेत. धर्मराजांचा आश्रय घेऊन प्राणीमात्रांचे विविध प्रकारचे हित आणि सुख देणारे पुण्य वाढीस लागते, म्हणूनच धर्मराजांची 'पुण्यक्षेत्र' म्हणून स्तुती केली गेली आहे, असे म्हटले आहे. त्या पुण्यक्षेत्राला (मी वंदन करतो).

ပရမသုခဒန္တိ ဥတ္တမံ နိဗ္ဗာနသုခံ ဒဒမာနံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ပရမသဒ္ဒေါ ဥတ္တမတ္ထဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိ ပဒိကော. အထ ဝါ ပရံ အတိရေကံ အရိယေဟိ မာနိတဗ္ဗန္တိ ပရမံ, နိဗ္ဗာနံ. ပရပုဗ္ဗမာဓာတု မာနေ အ. ပကာရေန အရိယေဟိ ရမိယတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ ပရမံ, နိဗ္ဗာနံ. ပပုဗ္ဗရမုဓာတု ရမနေ ဏ. အဘိဓာနဋီကာယံ ပန ‘‘ပရံ ပစ္စနီကံ မာရေတီတိ ပရမံ. ပကဋ္ဌဘာဝေ ရမတီတိ ပရမံ. ဏော’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ သုခံ ပရမသုခံ. ပရမံ ဥတ္တမံ ဝါ သုခံ ပရမသုခံ. တံ ဒဒါတီတိ ပရမသုခဒေါ, ဓမ္မရာဇာ. ပရမသုခသဒ္ဒူပပဒ ဒါဓာတု ဒါနေ ကွိ. ဓမ္မရာဇာ ပန ဝေနေယျသတ္တာနံ ဓမ္မဒေသနာယ စ စတုပစ္စယပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေန စ နိဗ္ဗာနသုခံ ဒေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ပရမသုခဒံ. ဓမ္မရာဇန္တိ ဗုဒ္ဓံ. သော ဟိ လောကိယ လောကုတ္တရဓမ္မေဟိ ဒေဝမနုဿာနံ ရဉ္ဇေတိ တောသေတီတိ ဓမ္မရာဇာတိ. အထ ဝါ ပါရမီဓမ္မေနေဝ ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတွာ ရာဇာ ဇာတောတိ ဓမ္မရာဇာတိ. ပါရမီဓမ္မေနေဝ ဇာတော ဝါ ရာဇာတိ ဓမ္မရာဇာတိ စ ဝုစ္စတိ. တံ ဓမ္မရာဇံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

'परमसुखद' म्हणजे उत्तम असे निर्वाणसुख देणारे. कारण म्हटले आहे की, 'निर्वाण हे परम सुख आहे'. येथे 'परम' हा शब्द उत्तम अर्थाचा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. अथवा जे आर्यांद्वारे अत्यंत मानले जाते ते 'परम' म्हणजेच निर्वाण होय. 'पर' पूर्व 'मा' धातू मान देण्याच्या अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. किंवा जेथे आर्यांद्वारे विशेष प्रकारे रममाण झाले जाते ते 'परम' म्हणजेच निर्वाण होय. 'प्र' पूर्व 'रम्' धातू रममाण होण्याच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. अभिधानटीकेमध्ये तर म्हटले आहे की, 'जे शत्रूचा (विरोधी क्लेशांचा) नाश करते ते परम होय. जे प्रकृष्ट भावात रमते ते परम होय, 'ण' प्रत्यय लागून.' त्याचे सुख ते 'परमसुख'. परम किंवा उत्तम सुख ते 'परमसुख'. ते जे देतात ते 'परमसुखद' म्हणजेच धर्मराज होत. 'परमसुख' शब्दाच्या उपपदासह 'दा' धातू देण्याच्या अर्थात 'क्वि' प्रत्यय लागून बनतो. धर्मराज हे विनेय प्राण्यांना धम्मदेशनेद्वारे आणि चार प्रत्ययांच्या (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय भैषज्य) ग्रहणाद्वारे निर्वाणसुख देतात, असे म्हटले आहे. त्या परमसुखदाला (मी वंदन करतो). 'धर्मराज' म्हणजे बुद्ध. कारण ते लौकिक आणि लोकोत्तर धम्माद्वारे देव आणि मनुष्यांना रंजित (प्रसन्न) करतात आणि संतुष्ट करतात, म्हणून ते 'धर्मराज' होत. अथवा पारमिता धम्माद्वारेच बुद्धत्व प्राप्त करून जे राजे झाले, म्हणून ते 'धर्मराज' होत. किंवा पारमिता धम्माद्वारेच उत्पन्न झालेले राजे म्हणून त्यांना 'धर्मराज' म्हटले जाते. त्या धर्मराजांना मी वंदन करतो, असा हा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ယော ဓမ္မရာဇာ မုဟ ပဋိဃာသာဒိဥလ္လောလဝီစိံ မောဟဒေါသတဏှာဒိသင်္ခါတံ မဟာတရင်္ဂ ခုဒ္ဒကဦမိကံ, သံသာရောဃံ သံသာရသင်္ခါတံ ဩဃံ သမုဒ္ဒဇလပ္ပဝါဟံ[Pg.123]. မဂ္ဂေါဠုမ္ပေန အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂသင်္ခါတေန ကုလ္လေန တရိ အတရိံ, အဘယံ ခေမံ, ဇာတိအာဒီနံ အဘာဝတော နိဗ္ဘယံ ဝါ, ပါရပတ္တံ နိဗ္ဗာနပါရံ ပတ္တံ အဓိဂတံ, ပဇာနံ သဗ္ဗ သတ္တာနံ, တာဏံ တာယနဋ္ဌေန တာဏံ ရက္ခဏံ. လေဏံ နိလီယနဋ္ဌေန လေဏံ နိလီယနံ, အသမသရဏံ သဗ္ဗသတ္တာနံ အသဒိသအဝဿယနံ, ဧကတိတ္ထံ နိဗ္ဗာနပါရဂမနာနံ ဧကတိတ္ထ ဘူတံ, ပတိဋ္ဌံ သဗ္ဗသတ္တာနံ မဟာဒီပံ ဝိယ ပတိဋ္ဌံ အာဓာရဘူတံ, ပုညက္ခေတ္တံ နိဗ္ဗာနသုခတ္ထိကာနံ ပုညဗီဇဿ ခေတ္တဘူတံ, ပုညတ္ထိကာနံ ပုညဗီဇဿ ဝပနဋ္ဌာနံ ခေတ္တဘူတံ ဝါ, ပရမသုခံ ဥတ္တမံ နိဗ္ဗာနသုခံ ဒဒမာနံ, ဓမ္မရာဇံ ဗုဒ္ဓံ လောကိယလောကုတ္တရ ဓမ္မေဟိ ပဇာနံ ရဉ္ဇာပနံ ဝါ, ပါရမီဓမ္မေနေဝ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဇာတံ ဗုဒ္ဓံ ဝါ, အဟံ တီဟိ ဒွါရေဟိ နမာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे: ज्या धर्मराजांनी मोह, द्वेष, तृष्णा इत्यादींनी युक्त अशा मोठ्या लाटा आणि लहान लाटांनी खवळलेल्या, संसाराचा महापूर किंवा समुद्राच्या पाण्याचा प्रवाह असलेल्या संसाररूपी ओघाला अष्टांगिक मार्ग रूपी तराफ्याने (नौकेने) पार केले; जे अभय आणि क्षेमकारक आहे, जन्म इत्यादींच्या अभावामुळे जे निर्भय आहे, अशा निर्वाणरूपी पैलतीराला जे प्राप्त झाले आहेत; जे सर्व प्राण्यांचे रक्षण करण्याच्या अर्थाने रक्षक (त्राण) आहेत; आश्रय देण्याच्या अर्थाने जे आश्रयस्थान (लेण) आहेत; सर्व प्राण्यांचे जे अतुलनीय शरण आहेत; निर्वाणाच्या पैलतीराला जाणाऱ्यांसाठी जे एकमेव घाट (तीर्थ) आहेत; सर्व प्राण्यांसाठी महाद्वीपाप्रमाणे जे आधारभूत (प्रतिष्ठा) आहेत; निर्वाणसुखाची इच्छा करणाऱ्यांसाठी जे पुण्यबीज पेरण्याचे पुण्यक्षेत्र आहेत, किंवा पुण्य इच्छिणाऱ्यांसाठी पुण्यबीज पेरण्याचे स्थान असलेले शेत (क्षेत्र) आहेत; जे परमसुख म्हणजेच उत्तम निर्वाणसुख प्रदान करणारे आहेत; अशा लौकिक आणि लोकोत्तर धर्मांद्वारे प्रजांचे रंजन करणाऱ्या धर्मराज बुद्धांना, किंवा पारमी धर्मांमुळेच बुद्धत्वाला प्राप्त झालेल्या बुद्धांना, मी तिन्ही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) नमस्कार करतो।

အဋ္ဌာရသမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

अठराव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले।

၁၉.

१९.

ကဏ္ဍမ္ဗံမူလေ ပရဟိတကရော ယော မုနိန္ဒော နိသိန္နော;

အစ္ဆေရံ သီဃံ နယနသုဘဂံ အာကုလဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ;

ဒုဇ္ဇာလဒ္ဓံသံ မုနိဘိဇဟိတံ ပါဋိဟေရံ အကာသိ;

ဝန္ဒေ တံ သေဋ္ဌံ ပရမရတိဇံ ဣဒ္ဓိဓမ္မေဟုပေတံ.

कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी बसून परोपकार करणाऱ्या ज्या मुनींद्रांनी (बुद्धांनी) डोळ्यांना सुखद वाटणारे, अग्नी आणि पाण्याच्या प्रवाहाने युक्त असे आश्चर्यकारक व शीघ्र प्रातिहार्य (चमत्कार) केले, जे प्रातिहार्य दुर्जनांच्या (पाखंडी लोकांच्या) कुमतांचा नाश करणारे आणि इतर मुनींनी न केलेले होते; ऋद्धीच्या गुणांनी युक्त आणि परम आनंद निर्माण करणाऱ्या अशा त्या श्रेष्ठ मुनींद्रांना मी वंदन करतो।

၁၉. ဧဝံ အဋ္ဌာရသမဂါထာယ ဓမ္မရာဇံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ သာဝတ္ထိယံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ဣဒ္ဓိပါဋိဟေရာဒီဟိ ဂုဏေဟိ မုနိန္ဒဿ ထောမေတွာ ဝန္ဒိတုကာမော ကဏ္ဍမ္ဗံမူလေတျာဒိ ဂါထမာဟ. အယံ ပန မတနယယယဂဏေဟိ စ ပဉ္စ ယတိ ဆယတိ သတ္တယ တီဟိ စ ရစိတတ္တာ အဋ္ဌာရသက္ခရေဟိ ယုတ္တာ ကုသုမိတလတာ ဝေလ္လိတာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘မော တော နော ယော ယာ ကုသုမိတလတာ ဝေလ္လိတာက္ခုတွိသီဟီ’’တိ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. ယဿံ ပဋိပါဒံ အက္ခုတွိသီဟိ ပဉ္စယတိ ဆယတိ သတ္တယတီဟိ မောဂဏော စ တောဂဏော စ နောဂဏော စ ယောဂဏော စ ယာ ယဂဏဒွယဉ္စ စေ ယုတ္တာ[Pg.124], သာ ဂါထာ ကုသုမိတလတာ ဝေလ္လိတာ ကုသုမိတလတာ ဝေလ္လိတာ ဂါထာ နာမာတိ. ဧတ္ထ စ အက္ခသဒ္ဒဿ ပဉ္စိန္ဒြိယဝါစကတ္တာ အက္ခသဒ္ဒေါ ပဉ္စသင်္ချာဝါစကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥတူနံ ဟေမန္တသိသီရဝဿန္တဂိမှဝဿာနသရဒဝသေန ဆဗ္ဗိဓတ္တာ ဥတုသဒ္ဒေါ ဆသင်္ချာဝါစကောတိ. ဣသိသဒ္ဒေါ ဝိပဿီအာဒီနံ ဗုဒ္ဓါနံ သတ္တဝိဓတ္တာ သတ္တသင်္ချာဝါစကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

१९. अशा प्रकारे अठराव्या गाथेने धर्मराजांना वंदन करून, आता श्रावस्तीमध्ये कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी ऋद्धी-प्रातिहार्य इत्यादी गुणांनी मुनींद्रांची स्तुती करून वंदन करण्याची इच्छा असणारे (ग्रंथकार) 'कण्डम्बमूले' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'म', 'त', 'न', 'य', 'य', 'य' या गणांनी आणि पाच, सहा व सात अक्षरांवर यती असणाऱ्या अठरा अक्षरांनी युक्त अशी 'कुसुमितलता वेल्लिता' नावाची गाथा (वृत्त) समजावी. कारण 'वृत्तोदय' ग्रंथात म्हटले आहे: 'मो तो नो यो या कुसुमितलता वेल्लिताक्खुत्विसीही'. येथे हा अन्वय आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'अक्ख' (पाच), 'उतु' (सहा) आणि 'इसि' (सात) या यतींनी युक्त म-गण, त-गण, न-गण, य-गण आणि दोन य-गण असतात, त्या गाथेला 'कुसुमितलता वेल्लिता' गाथा असे म्हणतात. येथे 'अक्ख' (अक्ष) हा शब्द पंचेंद्रियांचा वाचक असल्यामुळे 'अक्ख' शब्दाने 'पाच' ही संख्या समजावी. ऋतूंचे हेमंत, शिशिर, वसंत, ग्रीष्म, वर्षा आणि शरद अशा सहा प्रकारांमुळे 'उतु' (ऋतू) हा शब्द 'सहा' या संख्येचा वाचक आहे. 'इसि' (ऋषी) हा शब्द विपस्सी इत्यादी सात बुद्धांच्या संदर्भाने 'सात' या संख्येचा वाचक आहे, असे समजावे।

တတ္ထ ပန ပရဟိတကရော ယော မုနိန္ဒော ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ နိသိန္နော ပါဋိဟေရံ သီဃံ အကာသိ, တံ မုနိန္ဒံ အဟံ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. အတ္ထက္ကမေန ပနေတ္ထ ဝဏ္ဏယိဿာမိ. ပရဟိတကရောတိ အတ္တနာ ပရေသံ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဟိတံ အတ္ထံ ကရောန္တော. ဟိနောတိ ဝဍ္ဎတိ သုခံ ဧတေနာတိ ဟိတံ, အတ္ထံ ပယောဇနံ ဝါ. ဟိဓာတု ဝဍ္ဎနေ တ. တံသမင်္ဂိနော လောကိယလောကုတ္တရသုခံ ဝဍ္ဎတီတိ အတ္ထော. ပရေသံ ဟိတံ ပရဟိတံ, တံ ကရောတီတိ ပရဟိတကရော, မုနိန္ဒော. သော ဟိ ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ လဒ္ဓဗျာကရဏတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနော သုခံ ပဇဟန္တော သတ္တလောကဿ ဟိတသုခတ္ထာယ ကပ္ပသတ သဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သမတိံသပါရမိယော ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂေ စ ကရောန္တော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဘာဝံ ပတ္တကာလေ စ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿာနိ ဓမ္မ ဒေသနာယ သတ္တလောကဿ လောကိယလောကုတ္တရဟိတ သုခံ ကရောတီတိ ပရဟိတကရောတိ ထောမေတိ. ယောတိ ယော ယာဒိသော. မုနိန္ဒောတိ ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ အဂါရိယ မုနိ, အနဂါရိယမုနိ, သေက္ခမုနိ, အသေက္ခမုနိ, ပစ္စေကမုနိဝသေန ပဉ္စန္နံ မုနီနံ ဣန္ဒောတိ မုနိန္ဒောတိ ဝုစ္စတိ. ကဏ္ဍမ္ဗမူလေတိ ဧတ္ထ ကဏ္ဍအမ္ဗမူလေတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ဗိန္ဒာဂမော. ကဏ္ဍနာမိကေန ပသေနဒီကောသလရညော ဥယျာနပါလေန ရောပိတဿ သေတမ္ဗရုက္ခဿ သမီပေတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ကဏ္ဍန္တိ တဿေဝ နာမံ. အထ ဝါ ကံ ဝုစ္စတိ သုခံ, တံ ဍေတိ ဂစ္ဆတိ [Pg.125] ပါပုဏာတီတိ ကဏ္ဍော, ဥယျာနပါလော. ကံသဒ္ဒူပပဒဍိ ဓာတု ဂတိယံ ဏ. ကံ ဝုစ္စတိ ဝါ ဥဒကံ, တံ ရုက္ခေသု သိဉ္စနံ ဋိနာတိ ဇာနာတီတိ ကဏ္ဍော, ဥယျာနပါလော ဥယျာန နာယကော ဝါ. ဖလကာမေဟိ ဇနေဟိ အမိယတိ ဂမိယတီတိ အမ္ဗော, သေတမ္ဗရုက္ခော. အမဓာတု ဂတိယံ ဗော. ကဏ္ဍနာမိကေန ဥယျာနပါလေန ရောပိတော အမ္ဗော ကဏ္ဍမ္ဗော, တဿ မူလံ သမီပန္တိ ကဏ္ဍမ္ဗမူလံ, တသ္မိံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ.

त्या गाथेत, 'परोपकार करणारे जे मुनींद्र कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी बसून ज्यांनी शीघ्र प्रातिहार्य केले, त्या मुनींद्रांना मी वंदन करतो' असा संबंध आहे. आता मी येथे अर्थाच्या क्रमाने स्पष्टीकरण करीन. 'परहितकरो' म्हणजे स्वतः इतर सर्व प्राण्यांचे हित आणि कल्याण करणारे. 'हिनोति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे सुख वाढते ते 'हित' किंवा अर्थ (प्रयोजन) होय. 'हि' धातू वाढण्याच्या अर्थात आहे आणि त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. त्या गुणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीचे लौकिक आणि लोकोत्तर सुख वाढते, असा अर्थ आहे. इतरांचे हित म्हणजे 'परहित', आणि ते जे करतात ते 'परहितकर' मुनींद्र होत. कारण त्यांनी दीपंकर भगवंतांच्या चरणाशी भविष्यकथन (व्याकरण) प्राप्त झाल्यापासून स्वतःच्या सुखाचा त्याग करून, प्राणिमित्रांच्या (सत्त्वलोकाच्या) हित आणि सुखासाठी चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प अधिक काळ तीस पारमिता आणि पाच महापरित्याग केले; आणि सर्वज्ञ बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावर पंचेचाळीस वर्षे धम्मदेशनेद्वारे प्राणिमित्रांचे लौकिक व लोकोत्तर हित आणि सुख केले, म्हणून त्यांची 'परहितकर' अशी स्तुती केली जाते. 'यो' म्हणजे जे किंवा ज्या प्रकारचे. 'मुनींदो' म्हणजे बुद्ध. कारण त्यांना अगारिय मुनी (गृहस्थ मुनी), अनगारिय मुनी (गृहत्यागी मुनी), सेक्ख मुनी (शैक्ष मुनी), असेक्ख मुनी (अशैक्ष मुनी) आणि प्रत्येकमुनी अशा पाच प्रकारच्या मुनींचे इंद्र (राजे) असल्यामुळे 'मुनींद्र' म्हटले जाते. 'कण्डम्बमूले' यामध्ये 'कण्ड-अम्ब-मूले' असा पदच्छेद आहे. छंदाचे रक्षण करण्यासाठी (वृत्ताच्या नियमासाठी) अनुस्वाराचा (बिंदूचा) आगम झाला आहे. कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या 'कण्ड' नावाच्या उद्यानपालाने लावलेल्या पांढऱ्या आंब्याच्या वृक्षाच्या जवळ, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे 'कण्ड' हे त्याचेच नाव आहे. अथवा 'कं' म्हणजे सुख म्हटले जाते, ते जे देतो किंवा प्राप्त करतो तो 'कण्ड' म्हणजे उद्यानपाल होय. 'कं' शब्दाच्या उपपदासह 'डि' धातू गमन करण्याच्या अर्थात आहे आणि त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. अथवा 'कं' म्हणजे पाणी म्हटले जाते, वृक्षांवर त्याचे सिंचन करणे जे जाणतात ते 'कण्ड' म्हणजे उद्यानपाल किंवा उद्यानाचे नायक होत. फळांची इच्छा करणाऱ्या लोकांद्वारे ज्याच्याकडे गेले जाते तो 'अम्बो' म्हणजे पांढरा आंब्याचा वृक्ष होय. 'अम' धातू गमन करण्याच्या अर्थात आहे आणि त्याला 'ब' प्रत्यय लागला आहे. कण्ड नावाच्या उद्यानपालाने लावलेला आंबा म्हणजे 'कण्डम्ब', त्याचे मूळ किंवा समीप म्हणजे 'कण्डम्बमूल', त्या कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी (असा अर्थ आहे).

နိသိန္နောတိ ဝသမာနော. ဝိမှာပနိယဋ္ဌေန အစ္ဆေရံ. အယဉှိ အစ္ဆေရသဒ္ဒေါ ဝိမှယတ္ထဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိ ပဒိကော. အထ ဝါ အာဘုသော ဝိမှယော စရတိ ပဝတ္တတီတိ အစ္ဆေရံ, ပါဋိဟေရံ. အာပုဗ္ဗ စရဓာတု ဂတိယံ အ. စရဓာတုဿစ္ဆေရာဒေသော. အာကာရဿ ရဿော. အန္ဓဿ ပဗ္ဗတာရောဟနံ ဝိယ နိစ္စံ န စရတိ န ပဝတ္တတီတိ အစ္ဆေရံ, ပါဋိဟေရံ. နပုဗ္ဗ စရဓာတု ဂတိယံ အ. ယထာ ဟိ အန္ဓဿ ပဗ္ဗာတာရောဟနံ နိစ္စံ န ဟောတိ, ကဒါစိယေဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝတော ပါဋိဟာရိယံ နိစ္စံ န ဟောတိ, ကဒါစိယေဝ ဟောတိ. တသ္မာ တံ အစ္ဆေရန္တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ နေတ္တိအဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယံ အဘိဏှံ န ပဝတ္တတိ, တံ အစ္ဆရိယ’’န္တိ. အထ ဝါ အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယောဂ္ဂန္တိ အစ္ဆရိယံ. ယောဂ္ဂတဒ္ဓိတေ ဏိယပစ္စယော. အစ္ဆရိယန္တိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ဣယသဒ္ဒလောပေန အစ္ဆေရန္တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ ‘‘အန္ဓဿ ပဗ္ဗတာရောဟနံ ဝိယ နိစ္စံ န ဟောတီတိ အစ္ဆရိယံ. အယံ တာဝ သဒ္ဒနယော. အယံ ပန အဋ္ဌကထာနယော, အစ္ဆရာယောဂ္ဂန္တိ အစ္ဆရိယံ, အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော’’တိ. နယနသုဘဂန္တိ ဒေဝမနုဿာနံ ပသာဒစက္ခုဿ သောဘနပတ္တံ. သမဝိသမံ ဒဿေန္တံ အတ္တဘာဝံ နေတီတိ နယနံ, ပသာဒစက္ခု. နီဓာတု နယေ ယု. တဿ သုဘံ သောဘနံ ဂစ္ဆတီတိ နယနသုဘဂံ, ပါဋိဟေရံ. နယနသုဘ သဒ္ဒူပပဒဂမုဓာတု ဂတိယံ ကွိ. တံ နယနသုဘဂံ.

'निसिन्नो' म्हणजे वास करत असताना (राहताना). विस्मयकारक अर्थाने 'अच्छेरं' (आश्चर्य) म्हटले आहे. कारण हा 'अच्छेर' शब्द विस्मय अर्थाचा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. किंवा अत्यंत विस्मय उत्पन्न करतो किंवा प्रवृत्त होतो म्हणून 'अच्छेरं' (आश्चर्य) म्हणजेच 'पाटिहेरं' (प्रातिहार्य) होय. 'आ' पूर्व 'चर' धातू गती अर्थामध्ये 'अ' प्रत्यय लागून, 'चर' धातूचा 'अच्छेर' असा आदेश होतो आणि 'आ' काराचा र्‍स्व होतो. अंध व्यक्तीचे पर्वतावर चढणे जसे नेहमी घडत नाही (प्रवृत्त होत नाही), तसेच जे नेहमी घडत नाही किंवा प्रवृत्त होत नाही, ते 'अच्छेरं' म्हणजेच 'पाटिहेरं' होय. 'न' पूर्व 'चर' धातू गती अर्थामध्ये 'अ' प्रत्यय लागून. कारण जसे अंध व्यक्तीचे पर्वतावर चढणे नेहमी होत नाही, कधीतरीच होते; त्याचप्रमाणे भगवंतांचे प्रातिहार्य नेहमी होत नाही, कधीतरीच होते. म्हणून त्याला 'अच्छेर' असे म्हटले जाते. म्हणूनच नेत्तिअट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'जे वारंवार घडत नाही, ते आश्चर्य होय.' किंवा चिमूट वाजवण्यास योग्य ते 'अच्छरियं' (आश्चर्य) होय. योग्यता अर्थातील तद्धित प्रत्यय 'णिय' लागून. 'अच्छरियं' असे म्हणायचे असताना छंदाच्या रक्षणासाठी 'इय' शब्दाचा लोप करून 'अच्छेरं' असे म्हटले आहे. शीलक्खंधवgg-अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे - 'अंध व्यक्तीचे पर्वतावर चढणे जसे नेहमी होत नाही, तसे नेहमी न होणारे ते आश्चर्य होय. हा तर शब्दशास्त्रीय मार्ग झाला. परंतु हा अट्ठकथेचा मार्ग आहे - चिमूट वाजवण्यास योग्य ते आश्चर्य होय, म्हणजेच चिमूट वाजवणे योग्य आहे असा अर्थ आहे.' 'नयनसुभगं' म्हणजे देव आणि मनुष्यांच्या प्रसन्न चक्षूंना शोभा देणारे. सम आणि विषम दाखवत आत्मभावाला घेऊन जाते ते 'नयन' म्हणजेच प्रसन्न चक्षू होय. 'नी' धातू नेणे अर्थामध्ये 'यु' प्रत्यय लागून. त्याच्या शुभ शोभेकडे जे जाते ते 'नयनसुभग' म्हणजेच 'पाटिहेरं' (प्रातिहार्य) होय. 'नयनसुभ' शब्द उपपद असताना 'गमु' धातू गती अर्थामध्ये 'क्वि' प्रत्यय लागून. ते 'नयनसुभग' होय.

အာကုလဏ္ဏဂ္ဂိဇာလန္တိ [Pg.126] ဧတ္ထ အာကုလအဏ္ဏအဂ္ဂိဇာလန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ပရိကိဏ္ဏ ဥဒကဓာရ အဂ္ဂိသိခါဝန္တံ. အထ ဝါ ပရိသမန္တတော ကုလံ ပကိဏ္ဏံ အညမညမိဿကံ ယမကံ ယမကံ ဥဒကဇာလအဂ္ဂိဇာလဝန္တန္တိ အတ္ထော. အာဘုသော ကုလတိ ဥဒကဂ္ဂိဇာလံ အညမညမိဿကံ ကရောတီတိ အာကုလံ, ဥဒကဂ္ဂိဇာလံ. အာပုဗ္ဗကုလဓာတု ကရဏေ အ. အာဘုသံ ကုလတိ ဗန္ဓတိ အညမညန္တိ ဝါ အာကုလံ. အထ ဝါ အာသမန္တတော ကုလတိ ယမကံ ယမကံ ဥဒကဂ္ဂိဇာလံ ပဝတ္တတီတိ အာကုလံ, ဥဒကဂ္ဂိဇာလံ. ဥဒကဇာလံ အဂ္ဂိဇာလေန အဂ္ဂိဇာလဉ္စ ဥဒကဇာလေန သမ္မိဿော ဟောတီတိ အတ္ထော. အနန္တိ ဇီဝန္တိ ဧတေန သတ္တာတိ အဏ္ဏံ, ဥဒကံ. အနဓာတု ဇီဝါယံ အ. နဿ ဏော. တဿ ဒွိတ္တံ. ဒွိဘာဝေါ ဝါ. အထ ဝါ အရတိ ဂစ္ဆတိ တံ တံ ဌာနန္တိ အဏ္ဏံ. အရဓာတု ဂတိမှိတော. တဿ အန္နာဒေသော, ဓာတွန္တလောပေါ, န္နဿ ဏ္ဏတ္တံ. အဏ္ဏဿ ဓာရံ အဏ္ဏံ. ဥတ္တရပဒလောပေန. ကုဋိလဘာဝေန အဇတိ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂိ, အဇဓာတု ဂတိယံ ဣ. ဇဿ ဂ္ဂေါ. ဇလတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဇာလံ, သိခံ. ဇလဓာတု ဒိတ္တိယံ ဏ. အဂ္ဂိနော ဇာလံ အဂ္ဂိဇာလံ. အဏ္ဏဉ္စ အဂ္ဂိဇာလဉ္စ အဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ, အာကုလံ ပရိကိဏ္ဏံ အဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ အဿာတိ အာကုလဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ, ယမက ပါဋိဟေရံ လဗ္ဘတိ. တံ အာကုလဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ.

'आकुलण्णग्गिजालं' यामध्ये 'आकुल-अण्ण-अग्गिजालं' असा पदच्छेद आहे. विखुरलेल्या पाण्याच्या धारा आणि अग्नीच्या ज्वालांनी युक्त. किंवा सभोवताली विखुरलेले, एकमेकांत मिसळलेले, जोडपे-जोडपे (यमक) असे जलजाल आणि अग्नीजाल असणारे, असा अर्थ आहे. जे अत्यंत जल आणि अग्नीच्या जालाला एकमेकांत मिश्रित करते ते 'आकुल' म्हणजे जल-अग्नीचे जाल होय. 'आ' पूर्व 'कुल' धातू करणे अर्थामध्ये 'अ' प्रत्यय लागून. किंवा जे अत्यंत बांधते, एकमेकांशी जोडते ते 'आकुल' होय. किंवा जे सभोवताली जोडपे-जोडपे (यमक) असे जल-अग्नीचे जाल प्रवृत्त करते ते 'आकुल' म्हणजे जल-अग्नीचे जाल होय. पाण्याचे जाळे अग्नीच्या जाळ्याशी आणि अग्नीचे जाळे पाण्याच्या जाळ्याशी संमिश्रित होते, असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे प्राणी जगतात ते 'अण्णं' म्हणजे पाणी होय. 'अन' धातू जीवन अर्थामध्ये 'अ' प्रत्यय लागून, 'न' चा 'ण' होतो आणि त्याचे द्वित्व होते. किंवा जे त्या त्या ठिकाणी जाते ते 'अण्णं' होय. 'अर' धातू गती अर्थामध्ये, त्याला 'अन्न' असा आदेश होतो, धातूच्या अंताचा लोप होतो आणि 'nn' चा 'ण्ण' होतो. पाण्याच्या धारेला 'अण्णं' म्हणतात, उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे. वक्र गतीने जाते ते 'अग्गि' (अग्नी) होय, 'अज' धातू गती अर्थामध्ये 'इ' प्रत्यय लागून, 'ज' चा 'ग्ग' होतो. जे प्रज्वलित होते, चमकते ते 'जालं' (जाळे किंवा ज्वाला) होय, 'जल' धातू दीप्ती अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून. अग्नीचे जाळे ते 'अग्गिजालं'. पाणी आणि अग्नीचे जाळे ते 'अण्णग्गिजालं' होय; ज्यामध्ये विखुरलेले पाणी आणि अग्नीचे जाळे आहे ते 'आकुलण्णग्गिजालं' होय, जे यमक प्रातिहार्य म्हणून प्राप्त होते. ते 'आकुलण्णग्गिजालं' होय.

ဒုဇ္ဇာလဒ္ဓံသန္တိ ဒုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌိဝါဒသင်္ခါတဇာလံ ဝိဒ္ဓံသိတံ. ဒုဋ္ဌု ဇလတိ ဗန္ဓတိ သံသာရဝဋ္ဋေတိ ဒုဇ္ဇာလံ, ဒိဋ္ဌိဝါဒဇာလံ. တိတ္ထိယ ဝါဒေါ ဟိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိနယပဝတ္တော သံသာရတော နိဿရိတုမပ္ပဒါနဝသေန ဇာလသဒိသတ္တာ ဒုဇ္ဇာလန္တိ အတ္ထော. ဒုပုဗ္ဗ ဇလဓာတု ဗန္ဓနေ ဏော. တံ ဓံသတိ ဝိဒ္ဓံသတီတိ ဒုဇ္ဇာလဒ္ဓံသံ, ယမကပါဋိဟာရိယံ. မုနိဘိဇဟိတန္တိ မုနိဘိ အဇဟိတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. တတ္ထ မုနိဘီတိ သဗ္ဗသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ. တေ ဟိ မောနံ ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတဉာဏံ, တံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ မုနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ကာယမောနေယျ ဝစီမောနေယျ မနောမောနေယျံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝါ [Pg.127] မုနိ. အဿတ္ထိတဒ္ဓိတေ ဏီပစ္စယော. အထ ဝါ ဣဓလောက ပရလောကံ အတ္တဟိတ ပရဟိတံ ဟိတာဟိတဉ္စ မုနန္တိ ဇာနန္တီတိ မုနီတိ ဝုစ္စန္တိ. တေဟိ မုနီဘိ.

'dujjāladdhaṃsanti' म्हणजे वाईट अशा दृष्टीवाद (मिथ्या दृष्टी) नावाच्या जाळ्याचा विध्वंस करणारे. जे वाईट रीतीने बांधते, संसारचक्रात अडकवते ते 'दुज्जालं' म्हणजे दृष्टीवादाचे जाळे होय. कारण तीर्थकांचा वाद, जो 'दान दिले जात नाही' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होतो, तो संसारातून मुक्त होण्यास असमर्थ असल्यामुळे जाळ्यासारखा असतो, म्हणून त्याला 'दुज्जाल' म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. 'दु' पूर्व 'जल' धातू बांधणे अर्थामध्ये 'णो' प्रत्यय लागून. त्याचा जो विध्वंस करतो ते 'दुज्जालद्धंसं' म्हणजेच यमक प्रातिहार्य होय. 'मुनिभिजहितं' यामध्ये 'मुनिभि-अजहितं' असा पदच्छेद आहे. तेथे 'मुनिभि' म्हणजे सर्व सम्यक्संबुद्धांद्वारे. कारण 'मोन' म्हणजे सर्वज्ञताज्ञान म्हटले जाते, ते ज्यांच्याकडे आहे त्यांना 'मुनी' असे म्हणतात. किंवा ज्यांच्याकडे काय-मौनेय्य (शारीरिक संयम), वची-मौनेय्य (वाणीचा संयम) आणि मनो-मौनेय्य (मनाचा संयम) आहे, ते 'मुनी' होत. अस्तित्त्व अर्थातील तद्धित प्रत्यय 'णी' लागून. किंवा जे इहलोक, परलोक, आत्महित, परहित आणि हिताहित जाणतात त्यांना 'मुनी' असे म्हणतात. त्या मुनींद्वारे.

အဇဟိတန္တိ အဝိဇဟိတံ အပရိစ္စတ္တံ ဝါ, ဟာတဗ္ဗံ စဇိတဗ္ဗန္တိ ဇဟိတံ. ဟာဓာတု စာဂေ တ. န ဇဟိတံ အဇဟိတံ, ပါဋိဟေရံ. တံ အဇဟိတံ. ဘဂဝတော ဟိ သာဝတ္ထိနဂရဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ ကတံ ပါဋိဟာရိယဉ္စ ဘဂဝါ ပန တသ္မိံ ပါဋိဟာရိယာဝသာနေ တာဝတိံသပုရံ ဂတော, တသ္မိံ ပါရိဆတ္တကမူလမှိ ပဏ္ဍုကမ္ဗလနာမကေ သိလာသနေ သန္နိသိန္နော ဒေဝါနံ အဘိဓမ္မကထာယ ဒေသနာ စ သဗ္ဗသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတာ ဓမ္မတာယေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓဝံသဋ္ဌကထာယဉှိ သမတိံသဓမ္မတာပကာသနေ သာဝတ္ထိ နဂရဒွါရေ ယမကပါဋိဟာရိယကရဏံ. တာဝတိံသေ ဘဝနေ အဘိဓမ္မဒေသနာတိ ဓမ္မတာဘာဝေန ဝုတ္တံ. တသ္မာ ပါဋိဟေရံ မုနီဘိဇဟိတန္တိ ထောမေတိ.

'अजहितं' म्हणजे न सोडलेले किंवा न त्यागलेले; जे सोडण्यायोग्य किंवा त्यागण्यायोग्य असते त्याला 'जहित' म्हणतात. 'हा' धातू त्याग अर्थामध्ये 'त' प्रत्यय लागून. जे त्यागले गेले नाही ते 'अजहित' म्हणजेच प्रातिहार्य होय. ते 'अजहित' होय. कारण भगवंतांनी श्रावस्ती नगराच्या दक्षिण द्वारापाशी गंडंब वृक्षाच्या मुळाशी केलेले प्रातिहार्य, आणि भगवंत त्या प्रातिहार्याच्या समाप्तीनंतर तावतिंस लोकामध्ये गेले, तेथे पारिजातक वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या पंडुकंबल नावाच्या शिलासनावर बसून त्यांनी देवांना जी अभिधम्म कथेची देशना केली, ती सर्व सम्यक्संबुद्धांद्वारे कधीही न सोडली जाणारी धम्मताच आहे, असे म्हटले आहे. कारण बुद्धवंस-अट्ठकथेमध्ये तीस धम्मतांचे प्रकाशन करताना, श्रावस्ती नगराच्या द्वारापाशी यमक प्रातिहार्य करणे आणि तावतिंस भवनात अभिधम्म देशना करणे, हे धम्मता म्हणून सांगितले आहे. म्हणूनच 'मुनिभिजहितं' (मुनींनी न सोडलेले) असे म्हणून प्रातिहार्याची स्तुती केली जाते.

ပါဋိဟေရန္တိ ပစ္စနီကပဋိဟရဏဝသေန ပါဋိဟာရိယံ, ပဋိပက္ခေ တိတ္ထိယေ မဒ္ဒိတွာ ဟိနောတိ ပဝတ္တတီတိ ပါဋိဟေရံ. ပဋိပုဗ္ဗဟိဓာတု ဂတိယံ ဏော. ဟိဿ ဟေရဏိဒေသော. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခေ တိတ္ထိယေ ဟရတိ အပနေတီတိ ပါဋိဟေရံ, ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ. ပဋိပုဗ္ဗဟရဓာတု အပနယနေ ဏော. ပဋိဟရတိ အပနေတိ သတ္တာနံ ဒိဋ္ဌိမာနောပဂတာနိ စိတ္တာနီတိ ဝါ ပါဋိဟေရံ. အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒံ အာဟရတီတိ ဝါ ပါဋိဟေရံ. သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ ကတကိစ္စေန ပဋိပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ဝါ ပါဋိဟေရံ. ပဋီတိ ဟိ အယံသဒ္ဒေါ ပစ္ဆာတိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ. တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ အညော အာဂစ္ဆိ ဗြာဟ္မဏောတိအာဒီသု ဝိယ. အထ ဝါ ပဋိပုနပ္ပုနံ ဥဒကဂ္ဂိဇာလံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ယမကံ ယမကံ ဟုတွာ ဟရတိ ပဝတ္တတီတိ ပါဋိဟေရံ, ယမကပါဋိဟာရိယံ. တဉ္စ ပန ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ, အာဒေသနာပါဋိဟာရိယ, အနုသာ သနီ [Pg.128] ပါဋိဟာရိယဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တေသု ပန ဣဓ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ အဓိပ္ပေတန္တိ. သီဃန္တိ ခိပ္ပံ အာသုံ လဟုံ ဝါ. တံ ပန အကာသီတိပဒေ ကြိယာဝိသေသနံ. သေတိ လဟု ဟုတွာ ပဝတ္တတီတိ သီဃံ. သိဓာတု ဂတိမှိ ဃပစ္စယော. ဒီဃော. အကာသီတိ အကရိ.

विरोधी पक्षाचे निवारण करण्याच्या अर्थाने 'पातिहारिय' (प्रातिहार्य) म्हटले जाते; विरोधी तीर्थिकांचे दमन करून जे प्रवृत्त होते (चालते) ते 'पाटिहेर' होय. 'पति' पूर्व 'हि' धातू गती अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून, 'हि' चा 'हेर' असा आदेश होतो. किंवा भगवान आणि त्यांच्या शासनाचे (धम्माचे) विरोधी असणाऱ्या तीर्थिकांना जे दूर करते (हटावते) ते 'पाटिहेर' म्हणजेच ऋद्धिविधी ज्ञान (iddhividhañāṇaṃ) होय. 'पति' पूर्व 'हर' धातू दूर करणे या अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा जे प्राण्यांच्या चुकीच्या दृष्टी (गैरसमज) आणि अहंकाराने युक्त असलेल्या चित्तांचे निवारण करते, ते 'पाटिहेर' होय. किंवा जे अप्रसन्न (श्रद्धा नसलेल्या) लोकांमध्ये प्रसन्नता (श्रद्धा) निर्माण करते, ते 'पाटिहेर' होय. किंवा समाहित चित्त आणि उपक्किलेस (मळांपासून) मुक्त झाल्यावर कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने नंतर जे आचरावे किंवा प्रवृत्त करावे, ते 'पाटिहेर' होय. कारण 'पति' (paṭi) हा शब्द 'नंतर' (pacchā) या अर्थाचा बोध करतो. जसे की, 'त्याच्या प्रवेश केल्यानंतर दुसरा ब्राह्मण आला' इत्यादी वाक्यांमध्ये आढळते. किंवा जे वारंवार पाणी आणि अग्नीच्या ज्वाळा अखंडपणे जोडी-जोडीने (यमक-यमक) होऊन प्रवृत्त होते, ते 'पाटिहेर' म्हणजेच 'यमकप्रातिहार्य' (yamakapāṭihāriyaṃ) होय. आणि ते ऋद्धि-प्रातिहार्य, आदेशना-प्रातिहार्य आणि अनुशासनी-प्रातिहार्य या भेदाने तीन प्रकारचे असते. त्यापैकी येथे 'ऋद्धि-प्रातिहार्य' अभिप्रेत आहे. 'सीघं' (sīghaṃ) म्हणजे शीघ्र, त्वरित किंवा वेगाने. ते 'अकासि' (akāsī) या पदाचे क्रियाविशेषण आहे. जे हलके होऊन प्रवृत्त होते ते 'सीघं' होय. 'सि' धातू गती अर्थात 'घ' प्रत्यय लागून दीर्घ होतो. 'अकासि' म्हणजे केले.

ဧတ္ထ စ ပါဋိဟာရိယမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘဂဝါ ဟိ အဘိသမ္ဗောဓိတော သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ သာဝတ္ထိနဂရဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ ဒေဝါနမိန္ဒေန သက္ကေန အာဏာပိတေန ဝိသုကမ္မဒေဝပုတ္တေန နိမ္မိတေ ဒွါဒသယောဇနေ ရတန မဏ္ဍပေ ဘဂဝတာ နိမ္မိတေ ယောဇနပ္ပမာဏေ ရတနပလ္လင်္ကေ ရတနစင်္ကမေ စ နိသီဒိတွာ တိယောဇနိကေ ဒိဗ္ဗသေတစ္ဆတ္တေ ဓာရယမာနေ သမန္တတော ဒွါဒသယောဇနာယ ပရိသာယ အတ္ထာဒါနပရိဒီပနံ တိတ္ထိယမဒ္ဒနံ ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ, ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ. ပုရတ္ထိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ပစ္ဆိမကာယတော ဥဒကဓာရာ. ပစ္ဆိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ပုရတ္ထိမကာယတော ဥဒကဓာရာ, ဒက္ခိဏအက္ခိတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမအက္ခိတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမအက္ခိတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏအက္ခိတော ဥဒကဓာရာ. ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမကဏ္ဏသောတတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမကဏ္ဏသောတတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော ဥဒကဓာရာ. ဒက္ခိဏ နာသိကာသောတတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမနာသိကာသော တတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမနာသိကာသောတတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော ဥဒကဓာရာ. ဒက္ခိဏအံသကူဋတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမအံသကူဋတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမအံသကူဋတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏအံသကူဋတော ဥဒကဓာရာ. ဒက္ခိဏဟတ္ထတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမဟတ္ထတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမဟတ္ထတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏဟတ္ထတော ဥဒကဓာရာ. ဒက္ခိဏပဿတော [Pg.129] အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမပဿတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမပဿတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏပဿတော ဥဒကဓာရာ. ဒက္ခိဏပါဒတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဝါမပါဒတော ဥဒကဓာရာ. ဝါမပါဒတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဒက္ခိဏပါဒတော ဥဒကဓာရာ. အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ ဥဒကဓာရာ. အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ ဥဒကဓာရာ. ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, ဧကေကလောမတော ဥဒကဓာရာ. လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော, လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနံ နီလာနံ ပီတာနံ လောဟိတကာနံ ဩဒါတာနံ မဉ္ဇဋ္ဌာနံ ပဘဿရာနံ ဥဗ္ဗဟနဘူတာနံ ယမကာ ယမကာ ဝဏ္ဏာ ပဝတ္တန္တိ. ဘဂဝါ စင်္ကမတိ, နိမ္မိတော တိဋ္ဌတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ. ဘဂဝါ တိဋ္ဌတိ, နိမ္မိတော စင်္ကမတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ. ဘဂဝါ နိသီဒတိ, နိမ္မိတော စင်္ကမတိ ဝါ တိဋ္ဌတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ. ဘဂဝါ သေယျံ ကပ္ပေတိ, နိမ္မိတော စင်္ကမတိ ဝါ တိဋ္ဌတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ. နိမ္မိတော စင်္ကမတိ, ဘဂဝါ တိဋ္ဌတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ. နိမ္မိတော တိဋ္ဌတိ, ဘဂဝါ စင်္ကမတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ. နိမ္မိတော နိသီဒတိ, ဘဂဝါ စင်္ကမတိ ဝါ တိဋ္ဌတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ. နိမ္မိတော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဘဂဝါ စင်္ကမတိ ဝါ တိဋ္ဌတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါတိ ဝိဝိဓံ ယမကပါဋိဟာရိယံ တိတ္ထိယာနံ မဒ္ဒနတ္ထာယ အကာသီတိ. ဧတ္ထ စ ပန ယော ကောစိ ဧဝရူပံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ သမတ္ထော စေ. သော အာဂစ္ဆတူတိ စောဒနာသဒိသတ္တာ ဝုတ္တံ အတ္ထာဒါနပရိဒီပနန္တိ. အတ္ထာဒါနဉှိ အနုယောဂေါ, ပဋိပက္ခဿ အတ္ထဿ အာဒါနံ ဂဟဏန္တိ ကတွာ, တဿ ပရိဒီပနံ အတ္ထာဒါနပရိဒီပနံ. တိတ္ထိယမဒ္ဒနန္တိ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာတိ ကုဟာယနဝသေန ပုဗ္ဗေ ဥဋ္ဌိတာနံ တိတ္ထိယာနံ မဒ္ဒနံ. တဉ္စ တထာ ကာတုံ အသမတ္ထတာ သမ္ပာဒနမေဝ. တဒေတံ ပဒဒွယံ ယမကပါဋိဟာရိယန္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ.

आणि येथे प्रातिहार्य या प्रकारे समजून घ्यावे. भगवंतांनी संबोधी प्राप्तीनंतरच्या सातव्या वर्षी, श्रावस्ती नगराच्या दक्षिण द्वाराजवळ, कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी, देवांचा राजा शक्र (इंद्र) याच्या आज्ञेने विश्वकर्म देवपुत्राने निर्माण केलेल्या बारा योजन आकाराच्या रत्नमंडपात, भगवंतांनी स्वतः निर्माण केलेल्या एक योजन प्रमाणाच्या रत्नमय पलंगावर आणि रत्नमय चंक्रमणावर बसून, तीन योजन आकाराचे दिव्य श्वेतछत्र धारण केले जात असताना, चहूबाजूंनी बारा योजने पसरलेल्या परिषदेमध्ये (सभेमध्ये) 'अत्थादानपरिविदीपन' (अर्थाचे ग्रहण स्पष्ट करणे) आणि 'तीर्थिकमर्दन' (तीर्थिकांचे दमन) करण्यासाठी (प्रातिहार्य केले): शरीराच्या वरच्या भागातून अग्निस्कंध (अग्नीचा समूह) प्रवृत्त होतो आणि खालच्या भागातून जलधारा (पाण्याच्या धारा) प्रवृत्त होतात; खालच्या भागातून अग्निस्कंध आणि वरच्या भागातून जलधारा प्रवृत्त होतात. पूर्व भागातून अग्निस्कंध आणि पश्चिम भागातून जलधारा; पश्चिम भागातून अग्निस्कंध आणि पूर्व भागातून जलधारा. उजव्या डोळ्यातून अग्निस्कंध आणि डाव्या डोळ्यातून जलधारा; डाव्या डोळ्यातून अग्निस्कंध आणि उजव्या डोळ्यातून जलधारा. उजव्या कानाच्या छिद्रातून अग्निस्कंध आणि डाव्या कानाच्या छिद्रातून जलधारा; डाव्या कानाच्या छिद्रातून अग्निस्कंध आणि उजव्या कानाच्या छिद्रातून जलधारा. उजव्या नाकपुडीतून अग्निस्कंध आणि डाव्या नाकपुडीतून जलधारा; डाव्या नाकपुडीतून अग्निस्कंध आणि उजव्या नाकपुडीतून जलधारा. उजव्या खांद्यावरून अग्निस्कंध आणि डाव्या खांद्यावरून जलधारा; डाव्या खांद्यावरून अग्निस्कंध आणि उजव्या खांद्यावरून जलधारा. उजव्या हातातून अग्निस्कंध आणि डाव्या हातातून जलधारा; डाव्या हातातून अग्निस्कंध आणि उजव्या हातातून जलधारा. उजव्या कुशीतून अग्निस्कंध आणि डाव्या कुशीतून जलधारा; डाव्या कुशीतून अग्निस्कंध आणि उजव्या कुशीतून जलधारा. उजव्या पायातून अग्निस्कंध आणि डाव्या पायातून जलधारा; डाव्या पायातून अग्निस्कंध आणि उजव्या पायातून जलधारा. बोटाबोटांतून अग्निस्कंध आणि बोटांच्या फटींमधून जलधारा; बोटांच्या फटींमधून अग्निस्कंध आणि बोटाबोटांतून जलधारा. एकेका रोमातून (केसातून) अग्निस्कंध आणि एकेका रोमातून जलधारा. प्रत्येक रोमकूपातून (केसांच्या छिद्रातून) अग्निस्कंध आणि प्रत्येक रोमकूपातून जलधारा प्रवृत्त होतात. निळे, पिवळे, लाल, पांढरे, मंजिष्ठ (गडद लाल) आणि प्रभास्वर (तेजस्वी) या सहा रंगांचे किरण जोडी-जोडीने (यमक-यमक) बाहेर पडत प्रवृत्त होतात. भगवान चंक्रमण करतात, तेव्हा त्यांचा निर्मित (प्रतिरूप) उभा राहतो किंवा बसतो किंवा शयन करतो. भगवान उभे राहतात, तेव्हा निर्मित चंक्रमण करतो किंवा बसतो किंवा शयन करतो. भगवान बसतात, तेव्हा निर्मित चंक्रमण करतो किंवा उभा राहतो किंवा शयन करतो. भगवान शयन करतात, तेव्हा निर्मित चंक्रमण करतो किंवा उभा राहतो किंवा बसतो. निर्मित चंक्रमण करतो, तेव्हा भगवान उभे राहतात किंवा बसतात किंवा शयन करतात. निर्मित उभा राहतो, तेव्हा भगवान चंक्रमण करतात किंवा बसतात किंवा शयन करतात. निर्मित बसतो, तेव्हा भगवान चंक्रमण करतात किंवा उभे राहतात किंवा शयन करतात. निर्मित शयन करतो, तेव्हा भगवान चंक्रमण करतात किंवा उभे राहतात किंवा बसतात. अशा प्रकारे तीर्थिकांचे दमन करण्यासाठी त्यांनी विविध प्रकारचे 'यमकप्रातिहार्य' केले. आणि येथे "जर कोणी अशा प्रकारचे प्रातिहार्य करण्यास समर्थ असेल, तर त्याने पुढे यावे" अशा आव्हानासारखे असल्यामुळे 'अत्थादानपरिविदीपन' असे म्हटले आहे. कारण 'अत्थादान' म्हणजे अनुयोग (आव्हानात्मक प्रश्न), विरोधी पक्षाच्या अर्थाचे ग्रहण करणे, आणि त्याचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'अत्थादानपरिविदीपन' होय. 'तीर्थिकमर्दन' म्हणजे "आम्ही प्रातिहार्य करू" अशा ढोंगीपणाने पूर्वी पुढे आलेल्या तीर्थिकांचे दमन करणे. आणि ते तसे करण्यास त्यांची असमर्थता सिद्ध करणेच होय. हे दोन्ही शब्द 'यमकप्रातिहार्य' याच्याशी संबंधित आहेत असे समजावे.

သေဋ္ဌန္တိ [Pg.130] ပသတ္ထတရံ. တဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ပရမရတိဇန္တိ ဒေဝမနုဿာနံ ဥတ္တမရတိံ ဇနကံ. ပရမာနံ ဥတ္တမသာဓူနံ စိတ္တရမနံ ဇနာပေတံ ဝါ, ဧတ္ထ စ ပဌမဝိကပ္ပေ ပရမသဒ္ဒေါ ဥတ္တမဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော နိပါတော. ဒုတိယဝိကပ္ပေ သာဓုဝါစကော နိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. ဒေဝမနုဿာနံ ပရမံ ဥတ္တမံ ရတိံ ဇနေတီတိ ပရမရတိဇော, မုနိန္ဒော. ပရမရတိသဒ္ဒူပပဒ ဇနဓာတု ဇနနေ ကွိ. အထ ဝါ ပကာရေန သဒ္ဓမ္မေ ရမန္တီတိ ပရမာ, သာဓူ လဗ္ဘန္တိ. ပပုဗ္ဗ ရမုဓာတု ကီဠာယံ အ. တေသံ စိတ္တဿ ရတိံ ရမနံ ဇနေတီတိ ပရမရတိဇော, မုနိန္ဒော. တံ ပရမရတိဇံ. သော ဟိ ဓမ္မ ဒေသနာယ စ ပါဋိဟာရိယေန ဣဒ္ဓိယာ သရီရသောဘဂ္ဂ သမ္ပတ္တိအာဒီဟိ စ ဒေဝမနုဿာနံ စိတ္တဿ အဘိရတိံ အဘိက္ကန္တံ ဇနေတီတိ ပရမရတိဇန္တိ ထောမေတိ.

'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) म्हणजे अधिक प्रशंसनीय (प्रशस्ततर). त्याचा शब्दार्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. 'परमरतिजं' म्हणजे देव आणि मनुष्यांमध्ये उत्तम रती (आनंद/प्रीती) उत्पन्न करणारे. किंवा परम (उत्कृष्ट) साधूंच्या चित्ताला रममाण करणारे (चित्तरमण उत्पन्न करणारे). येथे पहिल्या विकल्पात 'परम' हा शब्द 'उत्तम' वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक निपात आहे. दुसऱ्या विकल्पात तो 'साधू' वाचक निष्पन्न प्रातिपदिक आहे. देव आणि मनुष्यांमध्ये परम म्हणजे उत्तम रती उत्पन्न करतात म्हणून ते 'परमरतिज' (मुनींद्र) होत. 'परमरति' या शब्दाच्या उपपदासह 'जन्' धातूला उत्पत्ती अर्थी 'क्वि' प्रत्यय लागतो. किंवा प्रकर्षाने सद्धम्मात रममाण होतात ते 'परम' (साधू) होत. 'प्र' पूर्व 'रम्' धातू क्रीडा अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. त्यांच्या चित्तामध्ये रती (रममाणता) उत्पन्न करतात म्हणून ते 'परमरतिज' (मुनींद्र) होत. त्या परमरतिजाला. कारण ते (भगवान) धम्मदेशनेने, प्रातिहार्य (चमत्कार) ऋद्धीने आणि शरीराच्या सौंदर्य-संपत्ती इत्यादींनी देव व मनुष्यांच्या चित्तात अत्यंत अभिरती (आनंद) उत्पन्न करतात, म्हणून त्यांची 'परमरतिज' अशी स्तुती केली जाते.

ဣဒ္ဓိဓမ္မေဟုပေတန္တိ ဣဒ္ဓိဓမ္မေဟိ ဥပေတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဣဒ္ဓိ ဓမ္မေဟီတိ အစိန္တေယျအပ္ပမေယျေဟိ ဗုဒ္ဓဣဒ္ဓိသင်္ခါတဂုဏေဟိ. ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဟိ ဂုဏေ ဝတ္တတိ ဗုဒ္ဓဓမ္မာတိအာဒီသု ဝိယ. ဣဇ္ဈနံ သမိဇ္ဈနံ ဣဒ္ဓိ. ဣဇ္ဈတိ သမိဇ္ဈတီတိ ဝါ ဣဒ္ဓိ. ဣဇ္ဈတိ သမိဇ္ဈတိ ယထိစ္ဆိတတ္ထော ဧတာယာတိ ဣဒ္ဓိ. ဣဓဓာတု ဝုဒ္ဓိယံ ဣ, တိပစ္စယော ဝါ. ဘဂဝါ ဧတာယ ဣဒ္ဓိယာ ယထိစ္ဆိတတ္ထော ဣဒ္ဓေါ ဝုဒ္ဓေါ ဥက္ကံသဂတော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဓာရေတိ ပကာသေတိ တံသမင်္ဂိနော ဒဗ္ဗန္တိ ဓမ္မော, ဂုဏော. ဣဒ္ဓိဧဝ ဓမ္မော ဣဒ္ဓိဓမ္မော, တေဟိ ဓမ္မေဟိ. ဥပေတန္တိ သမန္နာဂတံ. ဥပဂစ္ဆတိ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဥပေတော, မုနိန္ဒော. ဥပပုဗ္ဗဣဓာတု ဂတိယံ တ. တံ ဥပေတံ.

'इद्धिधम्मेहुपेतं' चा पदच्छेद 'इद्धिधम्मेहि उपेतं' असा आहे. 'इद्धिधम्मेहि' म्हणजे अचिंत्य आणि अप्रमेय अशा बुद्ध-ऋद्धी (बुद्ध-इद्धि) संज्ञक गुणांनी युक्त. कारण 'धम्म' हा शब्द 'बुद्धधम्म' इत्यादींप्रमाणे गुणांच्या अर्थी वापरला जातो. सिद्ध होणे, समृद्ध होणे म्हणजे 'इद्धि' (ऋद्धी). किंवा जे सिद्ध होते, समृद्ध होते ती 'इद्धि'. किंवा जिच्याद्वारे इच्छित अर्थ सिद्ध होतो, समृद्ध होतो ती 'इद्धि'. 'इध्' धातू वृद्धी अर्थी असून त्याला 'इ' किंवा 'ति' प्रत्यय लागतो. भगवान या ऋद्धीने इच्छित अर्थ प्राप्त करून समृद्ध, वृद्ध आणि उत्कर्षाला प्राप्त झालेले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. जो धारण करतो, प्रकाशित करतो आणि त्याशी युक्त असणाऱ्यांना दमन करतो (नियंत्रित करतो) तो 'धम्म' म्हणजे गुण होय. ऋद्धी हाच धम्म म्हणजे 'इद्धिधम्म', त्या धम्मांनी (गुणांनी). 'उपेतं' म्हणजे युक्त (समन्नागत). जो प्राप्त होतो, संपन्न होतो तो 'उपेत' (मुनींद्र) होय. 'उप्' पूर्व 'इ' धातू गती अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. त्या उपेताला (युक्त असलेल्याला).

ဣဒ္ဓိ ပန အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ, ဝိကုပ္ပနာ ဣဒ္ဓိ, မနောမယာ ဣဒ္ဓိ, ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ, သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ, အရိယာ ဣဒ္ဓိ, ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ, ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ, ဝိဇ္ဇာမယာ ဣဒ္ဓိ, တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ စာတိ ဒသဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ ပကတိယာ ဧကော ဗဟုကံ အာပဇ္ဇတိ. သတံ [Pg.131] ဝါ သဟဿံ ဝါ အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ ဗဟုကော ဟောမီတိ ဧဝံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿိတာ ဣဒ္ဓိ အဓိဋ္ဌာန ဝသေန နိပ္ဖန္နတ္တာ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ ကုမာရဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ နာဂဝဏ္ဏံ ဝါ သုပဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဝါ ယက္ခဝဏ္ဏံ ဝါ…ပေ… ဝိဝိဓမ္ပိ သေနာဗျူဟံ ဒဿေတီတိ ဧဝံ အာဂတာ ဣဒ္ဓိ ပကတိဝဏ္ဏဝိဇဟနဝိကာရဝသေန ပဝတ္တတ္တာ ဝိကုပ္ပနာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ဣဓ ဘိက္ခု ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတိ ရူပံ မနောမယန္တိ ဣမိနာ နယေန အာဂတာ ဣဒ္ဓိ သရီရဗ္ဘန္တရေ အညဿေဝ မနောမယဿ သရီရဿ နိပ္ဖတ္တိဝသေန ပဝတ္တတ္တာ မနောမယာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ဉာဏုပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ တင်္ခဏေ ဝါ ဉာဏာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တာ ဝိသေသာ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ဧတ္ထ စ အာယသ္မတော ဗာကုလတ္ထေရဿ စ အာယသ္မတော သံကိစ္စတ္ထေရဿ စ အာယသ္မတော ဘူတပါလတ္ထေရဿ စ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမာဓိတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ တင်္ခဏေ ဝါ သမထာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တာ ဝိသေသာ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ဧတ္ထ စ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ စ အာယသ္မတော သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ စ အာယသ္မတော ခါဏုကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ စ ဥတ္တရာယ ဥပါသိကာယ စ သာမာဝတိယာ ဥပါသိကာယ စ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ऋद्धी (इद्धि) ही दहा प्रकारची असते: अधिष्ठान ऋद्धी, विकुर्वण ऋद्धी, मनोमय ऋद्धी, ज्ञानविस्फार ऋद्धी, समाधिविस्फार ऋद्धी, आर्य ऋद्धी, कर्मविपाकज ऋद्धी, पुण्यवान ऋद्धी, विद्यामय ऋद्धी आणि त्या त्या ठिकाणी सम्यक प्रयोगाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) सिद्ध होण्याच्या अर्थाने सिद्धी (ऋद्धी). त्यामध्ये, प्रकृतीने (स्वभावाने) एक असून अनेक रूपे धारण करणे. शंभर किंवा हजार रूपांचे चिंतन करून ज्ञानाने अधिष्ठान करतो की 'मी अनेक व्हावे', अशा प्रकारे विभागून दाखवलेली ऋद्धी अधिष्ठानाच्या बळावर निष्पन्न होत असल्यामुळे तिला 'अधिष्ठान ऋद्धी' असे म्हणतात. आपले मूळ रूप सोडून बालकाचे रूप दाखवणे, किंवा नागाचे रूप, सुपर्णाचे (गरुडाचे) रूप, यक्षाचे रूप... पे... किंवा विविध प्रकारची सेना-रचना दाखवणे, अशा प्रकारे आलेली ऋद्धी मूळ रूप सोडण्याच्या विकाराच्या (बदलाच्या) रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे तिला 'विकुर्वण ऋद्धी' (विकुप्पना इद्धि) असे म्हणतात. 'येथे भिक्खू या शरीरातून दुसऱ्या मनोमय रूपाच्या शरीराची निर्मिती करतो', या न्यायाने आलेली ऋद्धी शरीराच्या आत दुसऱ्याच मनोमय शरीराच्या उत्पत्तीच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे तिला 'मनोमय ऋद्धी' असे म्हणतात. ज्ञानोत्पत्तीच्या पूर्वी, नंतर किंवा त्याच क्षणी ज्ञानाच्या प्रभावाने निर्माण झालेली विशेष शक्ती म्हणजे 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' होय. येथे आयुष्यमान बाकुल थेर, आयुष्यमान संकिच्च थेर आणि आयुष्यमान भूतपाल थेर यांची 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' समजावी. समाधीच्या पूर्वी, नंतर किंवा त्याच क्षणी शमथाच्या (चित्तैकाग्रतेच्या) प्रभावाने निर्माण झालेली विशेष शक्ती म्हणजे 'समाधिविस्फार ऋद्धी' होय. येथे आयुष्यमान सारिपुत्त थेर, आयुष्यमान संजीव थेर, आयुष्यमान खाणू-कोण्डञ्ञ थेर, उत्तरा उपासिका आणि सामावती उपासिका यांची 'समाधिविस्फार ऋद्धी' समजावी.

ပဋိကူလာဒီသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟာရာဒိကာ ပန အရိယာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ပက္ခိဒေဝါဒီနံ ဝေဟာသဂမနာဒိကာ ကမ္မ ဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမာ ဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ. သဗ္ဗေသံ ပက္ခီနံ သဗ္ဗေသံ ဒေဝါနံ ဧကစ္စာနံ မနုဿာနံ ဧကစ္စာ နဉ္စ ဝိနိပါတိကာနံ အယံ ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓီ’’တိအာဒိ. စက္ကဝတ္တိအာဒီနံ ဝေဟာသဂမနာဒိကာ ပန ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမာ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ ဝေဟာသံ ဂစ္ဆတိ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ အန္တမသော အဿဗန္ဓဂေါဗန္ဓပုရိသေ [Pg.132] ဥပါဒါယ. ဇောတိကဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. ဇဋိလဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. ဃောသကဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. မေဏ္ဍကဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. ပဉ္စန္နံ မဟာပုညာနံ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီ’’တိ. ဝိဇ္ဇာဓရာဒီနံ ဝေဟာသဂမနာဒိကာ ပန ဝိဇ္ဇာမယာ ဣဒ္ဓိ နာမ. ဧတ္ထ စ အာဒိသဒ္ဒေန အာကာသေ အန္တလိက္ခေ ဟတ္ထိမ္ပိ ဒဿေတိ. အဿမ္ပိ…ပေ… ဝိဝိဓမ္ပိ သေနာဗျူဟံ ဒဿေတိ တျာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တေန တေန သမ္မာပယောဂေန တဿ တဿ ကမ္မဿ ဣဇ္ဈနံ တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ နာမ.

प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अनुकूल (अप्रतिकूल) संज्ञा ठेवून विहार करणे इत्यादी म्हणजे 'आर्य ऋद्धी' होय. पक्षी, देव इत्यादींचे आकाशात गमन करणे इत्यादी म्हणजे 'कर्मविपाकज ऋद्धी' होय. जसे म्हटले आहे: 'विपाकज ऋद्धी कोणती? सर्व पक्षी, सर्व देव, काही मनुष्य आणि काही विनिपातिक (नरक किंवा प्रेत योनीतील जीव) यांची जी ऋद्धी असते, ती कर्मविपाकज ऋद्धी होय' इत्यादी. चक्रवर्ती राजा इत्यादींचे आकाशात गमन करणे इत्यादी म्हणजे 'पुण्यवान ऋद्धी' (पुञ्ञवतो इद्धि) होय. जसे म्हटले आहे: 'पुण्यवानाची ऋद्धी कोणती? चक्रवर्ती राजा आपल्या चतुरंग सेनेसह, अगदी घोडे बांधणारे आणि गायी राखणारे सेवक यांच्यासह आकाशातून गमन करतो. जोतिक गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी, जटिल गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी, घोषक गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी, मेण्डक गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी आणि पाच महापुण्यवानांची पुण्यवान ऋद्धी होय.' विद्याधर इत्यादींचे आकाशात गमन करणे इत्यादी म्हणजे 'विद्यामय ऋद्धी' होय. आणि येथे 'आदि' शब्दाने आकाशात, अंतरीक्षात हत्ती दाखवणे, घोडा दाखवणे... पे... विविध प्रकारची सेना-रचना दाखवणे इत्यादींचा संग्रह होतो. त्या त्या सम्यक प्रयोगाने त्या त्या कर्माची सिद्धी होणे, यालाच त्या त्या ठिकाणी 'सम्यक प्रयोग प्रत्ययाने सिद्ध होण्याच्या अर्थाने ऋद्धी' असे म्हणतात.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋ္ဌကထာယ စ ဂဟေတဗ္ဗော. တာသု ပန ဣဒ္ဓီသု ဘဂဝတော ဌပေတွာ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိံ အဝသေသာ အတ္ထီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ ဘဂဝတော တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ စ အဋ္ဌဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ စ သမန္နာဂတတ္တာ သဗ္ဗာ ဗုဒ္ဓဣဒ္ဓိယော သန္တီတိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိပိ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တံ မုနိန္ဒံ အဟံ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

हा येथे संक्षेप आहे. विस्तार मात्र पटिसम्भिदामग्ग मधील 'इद्धिकथा' आणि विसुद्धिमग्ग अट्ठकथा यांमधून ग्रहण करावा. त्या ऋद्धींपैकी, भगवंतांच्या ठिकाणी 'विद्यामय ऋद्धी' वगळता उर्वरित सर्व ऋद्धी आहेत, असे समजावे. किंवा, भगवान तीन विद्यांनी आणि आठ विद्यांनी युक्त असल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी सर्व बुद्ध-ऋद्धी आहेत, म्हणून त्यांना 'विद्यामय ऋद्धी' देखील प्राप्त आहे, असे समजावे. 'त्या मुनींद्रांना मी वंदन करतो (वंदामि)', असा येथे संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထယောဇနာ. ပရဟိတကရော အတ္တနာ ပရေသံ သဗ္ဗသတ္တာနံ အတ္ထံ ပယောဇနံ ကရောန္တော, ယော မုနိန္ဒော ယော ယာဒိသော ဗုဒ္ဓေါ, ကဏ္ဍမ္ဗံမူလေ ကဏ္ဍနာမိကေန ပသေနဒိကောသလရညော ဥယျာနပါလေန ရောပိတဿ သေတမ္ဗရုက္ခဿ သမီပေ သန္နိသိန္နော ဝသမာနော အစ္ဆေရံ ဝိမှာပနီယံ နယနသုဘဂံ ဒေဝမနုဿာနံ ပသာဒ စက္ခုဿ သောဘနပတ္တံ အာကုလဏ္ဏဂ္ဂိဇာလံ ပရိကိဏ္ဏဥဒက ဓာရအဂ္ဂိသိခဝန္တံ ပရိသမန္တတော ကုလံ ပရိကိဏ္ဏံ အညမည မိဿကံ ယမကံ ယမကံ ဥဒကဇာလအဂ္ဂိဇာလဝန္တံ ဝါ, ဒုဇ္ဇာလဒ္ဓံသံ ဒုဋ္ဌုံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝါဒသင်္ခါတံ ဇာလံ ဝိဒ္ဓံသိတံ, မုနိဘိဇဟိတံ သဗ္ဗသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတံ, ပါဋိဟေရံ ပစ္စနီက ပဋိဟာရကံ ပါဋိဟာရိယံ ဥဒကဂ္ဂိယမကံယမကံ ပါဋိဟာရိယံ ဝါ[Pg.133], သီဃံ ခိပ္ပံ အကာသိ အကရိ, သေဋ္ဌံ ပသတ္ထတရံ, ပရမရတိဇံ ဒေဝမနုဿာနံ ဥတ္တမရတိံ ဇနကံ ဥတ္တမာနံ သာဓူနံ စိတ္တရမနံ ဇနာပေတံ ဝါ, ဣဒ္ဓိဓမ္မေဟိ အစိန္တေယျအပ္ပမေယျေဟိ ဗုဒ္ဓဣဒ္ဓိ ဂုဏေဟိ ဥပေတံ သမန္နာဂတံ, တံ မုနိန္ဒံ အဟံ သိရသာ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे. स्वतः परहित करणारे, इतर सर्व प्राण्यांचे कल्याण आणि हित साधणारे, जे मुनींद्र, जे अशा प्रकारचे बुद्ध आहेत, त्यांनी कंडंब वृक्षाच्या मुळाशी, प्रसेनजित कोसल राजाचा उद्यानपाल 'कंड' याने लावलेल्या पांढऱ्या आंब्याच्या वृक्षाजवळ बसलेले असताना; आश्चर्यकारक, विस्मयकारक, नयनमनोहर, देव आणि मनुष्यांच्या प्रसन्न डोळ्यांना शोभा देणारे, चहूबाजूंनी पसरलेल्या अग्नीच्या ज्वालांनी युक्त, पाण्याचे प्रवाह आणि अग्नीच्या शिखांनी वेढलेले, सर्व बाजूंनी परस्परांमध्ये मिसळलेले यमक (जोडीने निघणारे) जलजाल आणि अग्निजाल असणारे; दुष्ट अशा मिथ्यादृष्टीवादाचे जाळे उद्ध्वस्त करणारे; इतर मुनींनी न केलेले परंतु सर्व सम्यक्संबुद्धांनी कधीही न सोडलेले; विरोधी मतांचे खंडन करणारे प्रातिहार्य (चमत्कार), जे जल आणि अग्नीचे यमक प्रातिहार्य आहे, ते वेगाने, त्वरित केले; जे श्रेष्ठ, अत्यंत प्रशंसनीय, देव आणि मनुष्यांमध्ये परम आनंद निर्माण करणारे, उत्तम सज्जनांच्या चित्ताला आनंदित करणारे, अचिंत्य आणि अप्रमेय अशा बुद्ध-ऋद्धी गुणांनी युक्त आहे, त्या मुनींद्रांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो.

ဧကူနဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

एकोणिसाव्या वंदनगाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

၂၀. မုနိန္ဒက္ကော ယွေကော ဒယုဒယရုဏော ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗော, ဝိနေယျပ္ပာဏောဃံ ကမလကထိတံ ဓမ္မရံသီဝရေဟိ. သုဗောဓေသီ သုဒ္ဓေ တိဘဝကုဟရေ ဗျာပိတက္ကိတ္တိနဉ္စ, တိလောကေကစ္စက္ခုံ ဒုခမသဟနံ တံ မဟေသိံ နမာမိ.

२०. जे अद्वितीय मुनींद्ररूपी सूर्य आहेत, ज्यांचा करुणेचा उदय हाच अरुण (प्रातःकालचा प्रकाश) आहे, ज्यांचे ज्ञान हेच विशाल सूर्यबिंब आहे; ज्यांनी आपल्या श्रेष्ठ धम्मकिरणांद्वारे, कमळासमान असलेल्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांच्या समूहाला, शुद्ध अशा तिन्ही लोकांच्या अंधाऱ्या गुहेत उत्तम प्रकारे प्रबोधित केले; ज्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे, जे तिन्ही लोकांचे एकमेव चक्षू आहेत आणि जे प्राण्यांचे दुःख सहन करू शकत नाहीत, त्या महर्षींना (बुद्धांना) मी नमस्कार करतो.

၂၀. ဧဝံ ဧကူနဝီသတိမာယ ဂါထာယ မုနိန္ဒံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ဝိနေယျပ္ပာဏောဃံ ဓမ္မဒေသနာယ စတုသစ္စဓမ္မံ ဗောဓနေယျာဒီဟိ နဝဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ မုနိန္ဒက္ကံ ဝန္ဒိတုကာမော မုနိန္ဒက္ကောတျာဒိဂါထမာဟ. အယံ ပန ယ မ န သ ရ ရဂဏေဟိ စ ဧကဂရုနာ စ ဆယတီဟိ စ သတ္တယတီဟိ စ ရစိတတ္တာ ဧကူနဝီသတက္ခရာ မေဃဝိပ္ဖုဇ္ဇိတာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ရသုတွဿေဟိ ယ္မာ န သ ရ ရ ဂရူ မေဃဝိပ္ဖုဇ္ဇိတာ သာ’’တိ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. ယဿံ ပဋိပါဒံ ရသုတွဿေဟိ ဆ ဆ သတ္တ ယတီဟိ ယ္မာ ယဂဏမဂဏာ စ န သ ရရ ဂရူ နဂဏ သဂဏ ရဂဏ ရဂဏ ဧကဂရု စ စေ ယုတ္တာ, သာ ဂါထာ မေဃဝိပ္ဖုဇ္ဇိတာ မေဃ ဝိပ္ဖုဇ္ဇိတာ ဂါထာ နာမာတိ. ဧတ္ထ စ ရသာနံ ကသာဝ တိတ္တ မဓုရလဝဏ အမ္ဗိလ ကဋုကဝသေန ဆဗ္ဗိဓတ္တာ ရသသဒ္ဒေါ ဆသင်္ချာဝါစကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥတူနံ ဟေမန္တ သိသီရ ဝသန္တ ဂိမှဝဿာနသရဒဝသေန ဆဗ္ဗိဓတ္တာ ဥတုသဒ္ဒေါ ဆသင်္ချာဝါစကောတိ. အဿသဒ္ဒေါ သတ္တသင်္ချာဝါစကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဿသဒ္ဒဿ ဟိ သတ္တသင်္ချာဝါစကဘာဝေါ ဆန္ဒဋီကာသု ဝုတ္တောတိ.

२०. अशा प्रकारे एकोणिसाव्या गाथेने मुनींद्रांना वंदन करून, आता धम्मदेशनेद्वारे विनेय प्राण्यांच्या समूहाला चतुरार्यसत्य धम्माचे प्रबोधन करणे इत्यादी नऊ गुणांनी त्यांची स्तुती करून, मुनींद्ररूपी सूर्याला वंदन करण्याची इच्छा असणारे ग्रंथकार 'मुनिंदक्को' इत्यादी गाथा म्हणतात. ही गाथा 'य, म, न, स, र, र' या गणांनी, एका गुरू अक्षराने, तसेच सहा आणि सात अक्षरांच्या यतीने रचलेली असल्यामुळे, एकोणीस अक्षरांची 'मेघविप्फुज्जिता' (मेघविस्फूर्जिता) नावाची गाथा आहे असे समजावे. कारण 'वृत्तोदय' ग्रंथात म्हटले आहे: 'रस, ऋतू आणि अश्व यांच्या संख्येवर यती असणारी, आणि य, म, न, स, र, र हे गण व एक गुरू अक्षर असणारी ती मेघविप्फुज्जिता गाथा होय.' येथे ही जुळणी आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात रस, ऋतू आणि अश्व यांच्या संख्येनुसार म्हणजे सहा, सहा आणि सात अक्षरांवर यती असते, आणि य-गण, म-गण, न-गण, स-गण, र-गण, र-गण आणि एक गुरू अक्षर असते, ती गाथा 'मेघविप्फुज्जिता' नावाची गाथा होय. येथे रसांचे कषाय (तुरट), तिक्त (कडू), मधुर (गोड), लवण (खारट), आंबट आणि कटुक (तिखट) अशा सहा प्रकारांमुळे 'रस' हा शब्द 'सहा' या संख्येचा वाचक आहे असे समजावे. ऋतूंचे हेमंत, शिशिर, वसंत, ग्रीष्म, वर्षा आणि शरद अशा सहा प्रकारांमुळे 'ऋतू' हा शब्द 'सहा' या संख्येचा वाचक आहे. 'अश्व' हा शब्द 'सात' या संख्येचा वाचक आहे असे समजावे. कारण 'अश्व' शब्दाचा सात हा संख्यावाचक अर्थ छंदशास्त्राच्या टीकांमध्ये सांगितला आहे.

တတ္ထ [Pg.134] ပန ဒယုဒယရုဏော ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗော ဧကော ယော မုနိန္ဒက္ကော သုဒ္ဓေ တိဘဝကုဟရေ ကမလကထိတံ ဝိနေယျပ္ပာဏောဃံ ဓမ္မရံသီဝရေဟိ သုဗောဓေသိ ဗျာပိတက္ကိတ္တိ နဉ္စ တိလောကေကစ္စက္ခုံ ဒုခမသဟနံ မဟေသိံ တံ မုနိန္ဒက္ကံ နမာမီတိ ယောဇနာ.

त्या गाथेत ही जुळणी (अन्वय) आहे: 'ज्यांचा करुणेचा उदय हाच अरुण आहे, ज्यांचे ज्ञान हेच विशाल सूर्यबिंब आहे, अशा ज्या अद्वितीय मुनींद्ररूपी सूर्याने शुद्ध अशा तिन्ही लोकांच्या अंधाऱ्या गुहेत, कमळासमान असलेल्या विनेय प्राण्यांच्या समूहाला आपल्या श्रेष्ठ धम्मकिरणांनी उत्तम प्रकारे प्रबोधित केले; आणि ज्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे, जे तिन्ही लोकांचे एकमेव चक्षू आहेत, जे प्राण्यांचे दुःख सहन करू शकत नाहीत, त्या महर्षी मुनींद्ररूपी सूर्याला मी नमस्कार करतो.'

ဣမိဿာ ဂါထာယ စ အတ္ထက္ကမေနေဝ သုခဇာနနတ္ထံ ဝဏ္ဏယိဿာမ, န သဒ္ဒက္ကမေန. ဒယုဒယရုဏောတိပဒဿ ဒယာဥဒယအရုဏောတိ ပဒဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗော. မဟာကရုဏာသင်္ခါတဥဒယပဗ္ဗတုဂ္ဂတသူရိယာရုဏော. အထ ဝါ ဥဒယပဗ္ဗတတော ဥဂ္ဂတသူရိယာရုဏော ဝိယ မဟာကရုဏာ ဝါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဒယာသဒ္ဒေါ ကရုဏာမေတ္တာသု ဝတ္တတိ. အဒယာတိ ဝုစ္စတိ နိက္ကရုဏတန္တိ ဧတ္ထ ဟိ ကရုဏာယံ. ဒယာပန္နောတိ ဧတ္ထ မေတ္တာယံ ဝတ္တတိ. မေတ္တာစိတ္တတံ အာပန္နောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာ.

या गाथेचे स्पष्टीकरण सहज समजण्यासाठी आम्ही शब्दांच्या क्रमाने न करता अर्थाच्या क्रमानेच करू. 'दयुदयरुणो' या पदाची 'दया-उदय-अरुण' अशी पदविभागणी करावी. महाकरुणा नावाच्या उदयपर्वतावरून उगवलेल्या सूर्याचा अरुण (प्रकाश). अथवा, उदयपर्वतावरून उगवलेल्या सूर्याच्या अरुणाप्रमाणे महाकरुणा आहे, असा अर्थ आहे. येथे 'दया' हा शब्द करुणा आणि मैत्री या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अदया' म्हणजे निष्करुणता असे म्हटले जाते, येथे तो करुणा या अर्थाने आहे. 'दयापन्नो' येथे तो मैत्री या अर्थाने वापरला जातो, ज्याचा अर्थ 'मैत्रीयुक्त चित्त प्राप्त झालेला' असा आहे. परंतु येथे 'करुणा' हा अर्थ अभिप्रेत आहे.

အယံ ပန ဝစနတ္ထော. ဒယတိ ဟိံသတိ ကာရုဏိကံ ယာဝ ယထာဓိပ္ပေတံ ပရဿ ဟိတနိဗ္ဗတ္တိံ န ပါပုဏာတိ တာဝါတိ ဒယာ, မဟာကရုဏာ. ဒယဓာတု ဟိံသာယံ အ. ဒယတိ အနုဂ္ဂဏှာတိ ပါပဇနမ္ပိ ဧတာယာတိ ဝါ ဒယာ. ဒယဓာတု အနုဂ္ဂဟဏေ. ဒယတိ အတ္တနော သုခမ္ပိ ပဟာယ ခေဒံ ဂဏှာတီတိ ဝါ ဒယာ. ဒယဓာတု ဂဟဏေ. အထ ဝါ ဒယန္တိ ဂဏှန္တိ ဧတာယ ဗောဓိသတ္တာ သံသာရဒုက္ခဉ္စ သဗ္ဗညုတဉာဏဉ္စာတိ ဒယာ, မဟာကရုဏာ. မဟာဗောဓိသတ္တာ ဟိ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အဘိနီဟာရကရဏကာလေ ဟတ္ထဂတမ္ပိ အရဟတ္တ ဖလံ ဆဋ္ဋေတွာ သံသာရသာဂရတော သတ္တေ သမုဒ္ဓရိတုကာမာ အနဿာသကရံ အတိဘယာနကံ သံသာရဒုက္ခံ ပစ္ဆိမဘဝေ စ သဟ အမတဓာတုပဋိလာဘေန အနေကဂုဏသမလင်္ကတံ သဗ္ဗညုတဉာဏဉ္စ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. ကရုဏာမူလကာ ဟိ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ. တေန ဝုတ္တံ အင်္ဂုတ္တရဋီကာယံ ‘‘သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ, တန္နိဒါနဘာဝတော’’တိ.

हा शब्दाचा अर्थ (व्युत्पत्ती) आहे: जोपर्यंत दुसऱ्याच्या हिताची प्राप्ती होत नाही, तोपर्यंत जी कारुणिक व्यक्तीला व्याकुळ करते (क्लेश देते), ती 'दया' म्हणजेच महाकरुणा होय. येथे 'दय्' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. अथवा, जिच्याद्वारे पापी लोकांवरही अनुग्रह (कृपा) केला जातो, ती 'दया' होय. येथे 'दय्' धातू अनुग्रहाच्या अर्थात आहे. अथवा, जी स्वतःचे सुख सोडून दुःख स्वीकारते, ती 'दया' होय. येथे 'दय्' धातू स्वीकारण्याच्या अर्थात आहे. अथवा, जिच्याद्वारे बोधिसत्व संसाराचे दुःख आणि सर्वज्ञता-ज्ञान ग्रहण करतात, ती 'दया' म्हणजेच महाकरुणा होय. कारण महाबोधिसत्व बुद्धत्वासाठी संकल्प करताना, हातात आलेले अर्हत्त्व-फळही सोडून देऊन, संसारसागरातून प्राण्यांचा उद्धार करण्याच्या इच्छेने, अत्यंत भयानक आणि अशाश्वत असे संसाराचे दुःख स्वीकारतात आणि अंतिम जन्मात अमृतधातूच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसह अनेक गुणांनी सुशोभित असे सर्वज्ञता-ज्ञान ग्रहण करतात, असा अर्थ आहे. बुद्धांचे सर्व गुण हे करुणामूलकच असतात. म्हणूनच अंगुत्तर-टीकेमध्ये म्हटले आहे: 'सर्व बुद्धगुणांचे मूळ करुणा आहे, कारण तीच त्यांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे.'

အပိ [Pg.135] စ ဒယန္တိ အနုရက္ခန္တိ သတ္တေ ဧတာယ, သယံ ဝါ အနုဒ္ဒယတိ အနုဒယမတ္တမေဝ ဝါ ဧတန္တိ ဒယာ. ဒယဓာတု အနုရက္ခဏေ အပစ္စယော. ဥဒေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ ဥဒယော, ပဗ္ဗတော. ဥဒိဓာတု ပသဝနေ ဏ. အာသမန္တတော အာလောကံ ကရောန္တော ဥဏတိ ဂစ္ဆတီတိ အရုဏော, သူရိယရံသီ ဝိသေသော. အာပုဗ္ဗဥဏဓာတု ဂတိယံ ဏ. ဒယာသင်္ခါတတော ဥဒယပဗ္ဗတတော ဥဂ္ဂတသူရိယဿ အရုဏော ယဿာတိ ဒယုဒယရုဏော. အထ ဝါ ဥဒယပဗ္ဗတတော ဥဂ္ဂတသူရိယာရုဏော ဝိယ ဒယာ မဟာကရုဏာ ယဿာတိ ဒယုဒယရုဏော, မုနိန္ဒက္ကော. ယထာ ဟိ ဥဂ္ဂတသူရိယဿ အရုဏော အာလောကဿ အာဒိ ဟောတိ, ဧဝံ ဗောဓိသတ္တော ဒီပင်္ကရဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ ကရောပယာတံ နိဗ္ဗာနသုခမောသဇ္ဇ မဟာကရုဏာယ သံသာရသမုဒ္ဒတော သတ္တေ သမုဒ္ဓရိတုကာမော ဗုဒ္ဓဘာဝါယ သုဒုက္ကရာ ဒါနာဒယော ဒသ ပါရမိယော စ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ စ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ အကာသီတိ ကရုဏာ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အာဒိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓဿေဝ ဒယုဒယရုဏောတိ အဘိတ္ထဝိတုံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

शिवाय, जिच्याद्वारे प्राण्यांचे रक्षण केले जाते, किंवा जी स्वतः अनुकंपा करते किंवा जी केवळ अनुकंपा रूपच आहे, ती 'दया' होय. येथे 'दय्' धातू रक्षणाच्या अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागला आहे. जो उगवतो किंवा वाढवतो तो 'उदय' म्हणजे पर्वत होय. येथे 'उद्-इ' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागला आहे. जो सर्व बाजूंनी प्रकाश पसरवत पुढे जातो तो 'अरुण' म्हणजे सूर्याचा विशिष्ट किरण होय. येथे 'आ' पूर्वपद असलेला 'उण्' धातू गतीच्या अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागला आहे. दया नावाच्या उदयपर्वतावरून उगवलेल्या सूर्याचा अरुण ज्यांच्यापाशी आहे, ते 'दयुदयरुण' होत. अथवा, उदयपर्वतावरून उगवलेल्या सूर्याच्या अरुणाप्रमाणे ज्यांची दया म्हणजेच महाकरुणा आहे, ते 'दयुदयरुण' म्हणजेच मुनींद्ररूपी सूर्य होत. कारण ज्याप्रमाणे उगवत्या सूर्याचा अरुण हा प्रकाशाची सुरुवात असतो, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्वांनी दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी हातात आलेले निर्वाणसुख सोडून देऊन, महाकरुणेने संसारसागरातून प्राण्यांचा उद्धार करण्याच्या इच्छेने, बुद्धत्वासाठी अत्यंत कठीण अशा दानादी दहा पारमिता आणि पाच महापरित्याग चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पूर्ण केले; अशा प्रकारे करुणा ही बुद्धत्वाचा प्रारंभ आहे. म्हणूनच केवळ बुद्धांचीच 'दयुदयरुण' म्हणून स्तुती करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे.

ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗောတိ သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတော ဝိတ္ထာရ ပရိမဏ္ဍလော. ဝိတ္ထာရစက္ကဝါဠမဏ္ဍလံ ဝိယ ဝိပုလာရမ္မဏ သဗ္ဗညုတဉာဏဝါ. သင်္ခတာသင်္ခတဘေဒံ သဗ္ဗေဉေယျဓမ္မံ ဇာနာတီတိ ဉာဏံ, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. ဉာဓာတု အဝဗောဓနေယု. ဝိသေသေန တနောတိ ဝိတ္ထာရေတီတိ ဝိတ္ထိဏ္ဏံ, ဉာဏံ. ဝိပုဗ္ဗတနုဓာတု ဝိတ္ထာရေ တပစ္စယော. တဿ ဣဏ္ဏာဒေသော. ဓာတွန္တဿ လောပေါ, အသရူပဒွိတ္တံ. အထ ဝါ ဝိတ္ထရတိ ပတ္ထရတီတိ ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ထရဓာတုမေဝေတ္ထ ဝိသေသော. ဝမတိ ပရိမဏ္ဍလာကာရေန ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဗိမ္ဗံ, ဉာဏမဏ္ဍလံ. ဝမဓာတု ဂတိယံ ဗော. အဿိ. ဝဿ ဗော.

‘ज्ञानवित्थिण्णबिम्ब’ (ज्ञानविस्तीर्णबिंब) म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान नावाचे विस्तृत परिमंडळ होय. विस्तृत चक्रवाळमंडळाप्रमाणे विशाल आलंबन (विषय) असणारे सर्वज्ञता-ज्ञान ज्यांच्याकडे आहे ते (भगवान). संस्कृत (संस्कारित) आणि असंस्कृत (असंस्कारित) अशा भेदांनी युक्त सर्व ज्ञेय धर्मांना जे जाणते ते ‘ज्ञान’ म्हणजेच ‘सर्वज्ञता-ज्ञान’ होय. ‘ज्ञा’ धातू हा अवबोधन (जाणणे) या अर्थी आहे. जे विशेष रूपाने विस्तारते (विस्तृत होते) ते ‘वित्थिण्ण’ (विस्तृत) ज्ञान होय. ‘वि’ उपसर्गपूर्वक ‘तनु’ धातू विस्तार अर्थी असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागतो. त्याचा ‘इण्ण’ असा आदेश होतो. धातूच्या अंताचा लोप होतो आणि असरूप द्वित्व होते. अथवा जे विस्तारते, पसरते ते ‘वित्थिण्ण’ होय. येथे ‘थर’ धातूचाच विशेष आहे. जे परिमंडळ आकारात जाते किंवा प्रवर्तित होते ते ‘बिम्ब’ म्हणजेच ‘ज्ञानमंडळ’ होय. ‘वम’ धातू गती अर्थी असून त्याला ‘ब’ प्रत्यय लागतो. ‘अस्सि’ प्रत्यय लागतो. ‘व’ चा ‘ब’ होतो.

ဏွာဒိမောဂ္ဂလ္လာနေ ပန ‘‘ဝမ ဥဂ္ဂိရဏေ ဗ. ဝမိဿ ဝဿ ဗိတ္တံ. ဝမတိ ဥဂ္ဂိရတီတိ ဗိမ္ဗံ, သရီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဗိမ္ဗသဒ္ဒဿ သရီရဝါစကေ [Pg.136] ယုတ္တမေဝ. န ပရိမဏ္ဍလဝါစကေ. ဣဓ ပန ဗိမ္ဗသဒ္ဒဿ ပရိမဏ္ဍလဝါစကတ္တာ. အာစရိယာ ပန ဣဓ ဗိမ္ဗသဒ္ဒဿ အတ္ထံ စက္ကမဏ္ဍလန္တိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ, အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘ဗိမ္ဗံ တု ပဋိဗိမ္ဗေ စ, မဏ္ဍလေ ဗိမ္ဗိကာဖလေ’’တိ စ. တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘မဏ္ဍလေ ပဋိမဏ္ဍလေ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ. ဉာဏံ သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတံ ဝိတ္ထိဏ္ဏံ ဝိတ္ထာရံ ဗိမ္ဗံ ပရိမဏ္ဍလံ အဿာတိ ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗော. အထ ဝါ ဝိတ္ထိဏ္ဏံ ဝိတ္ထာရံ ဗိမ္ဗံ စက္ကဝါဠပရိမဏ္ဍလံ ဝိယ ဝိပုလာရမ္မဏံ ဉာဏံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ အဿာတိ ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗော, မုနိန္ဒက္ကော. ယထာ ဟိ စက္ကဝါဠဿ အနန္တတ္တာ စက္ကဝါဠမဏ္ဍလံ ဝိပုလံ မဟန္တံ ဟောတိ, ဧဝ မေဝ ဗုဒ္ဓဿ သဗ္ဗညုတဉာဏံ အနန္တာရမ္မဏတ္တာ ဝိပုလံ မဟန္တံ. တသ္မာ တဿ ဉာဏဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗောတိ ထောမေတီတိ. ယွေကောတိ ယော ဧကောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ယေကောတိပိ ကတ္ထစိ ပါဌော. တဿ ပန ယော ဧကောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. တံ ပန ပါဌဒွယံ ယုတ္တမေဝ. ယွေကောတိ ဟိ ပါဌေ အာဒေသသန္ဓိ ဟောတိ. ယေကောတိ ပါဌေ ပန လောပသန္ဓီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ယော မုနိန္ဒက္ကောတိ သမ္ဗန္ဓော.

परंतु ‘ण्वादिमोग्गल्लान’ व्याकरणात म्हटले आहे की— ‘वम उद्गिरणे ब. वमिस्स वस्स बित्तं. वमति उग्गिरतीति बिम्बं, सरीरं’ (अर्थात, ‘वम’ धातू बाहेर टाकणे या अर्थी असून त्याला ‘ब’ प्रत्यय लागतो. ‘वम’ च्या ‘व’ चे द्वित्व ‘ब’ होते. जे बाहेर टाकते ते ‘बिम्ब’ म्हणजे शरीर होय). परंतु ते ‘बिम्ब’ शब्दाच्या शरीरवाचक अर्थासाठीच योग्य आहे, परिमंडळवाचक अर्थासाठी नाही. परंतु येथे ‘बिम्ब’ शब्द परिमंडळवाचक आहे. आचार्य मात्र येथे ‘बिम्ब’ शब्दाचा अर्थ ‘चक्रमंडल’ असा सांगतात. परंतु त्यावर विचार केला पाहिजे. कारण, अभिधानप्पदीपिकामध्ये ‘बिम्बं तु पटिबिम्बे च, मण्डले बिम्बिकाफले’ (बिम्ब म्हणजे प्रतिबिंब, मंडल आणि तोंडलीचे फळ) असे म्हटले आहे, आणि त्याच्या टीकेमध्ये ‘मण्डले पटिमण्डले’ (मंडल आणि प्रतिमंडल) असे म्हटले आहे. ज्यांचे सर्वज्ञता-ज्ञान नावाचे विस्तृत परिमंडळ आहे, ते ‘ज्ञानवित्थिण्णबिम्ब’ होत. अथवा, चक्रवाळपरिमंडळाप्रमाणे ज्यांचे विस्तृत परिमंडळ असलेले, विशाल आलंबनयुक्त सर्वज्ञता-ज्ञान आहे, ते ‘ज्ञानवित्थिण्णबिम्ब’ म्हणजेच मुनींद्ररूपी सूर्य (मुनिंदक्को) होत. कारण ज्याप्रमाणे चक्रवाळाच्या अनंततेमुळे चक्रवाळमंडळ हे विशाल आणि मोठे असते, त्याचप्रमाणे बुद्धांचे सर्वज्ञता-ज्ञान हे अनंत आलंबनांमुळे विशाल आणि मोठे असते. म्हणूनच त्यांची ‘ज्ञानवित्थिण्णबिम्ब’ अशी स्तुती केली जाते. ‘य्वेको’ (yveko) चा पदच्छेद ‘यो एको’ (yo eko) असा आहे. काही ठिकाणी ‘येको’ (yeko) असाही पाठ आढळतो. त्याचा पदच्छेद देखील ‘यो एको’ असाच करावा. हे दोन्ही पाठ योग्यच आहेत. ‘य्वेको’ या पाठात आदेशसंधी होते, तर ‘येको’ या पाठात लोपसंधी होते, हाच या दोन्हींमधील फरक आहे. ‘यो मुनिंदक्को’ (जो मुनींद्ररूपी सूर्य) असा याचा संबंध आहे.

ဧကောတိ အသဟာယော, အဒုတိယကော ဧက ဗုဒ္ဓဘူတောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဧကသဒ္ဒေါ အညသေဋ္ဌာသဟာယ သင်္ချာဒီသု ဒိဿတိ. တထာဟေသ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီတိအာဒီသု အညတ္ထေ ဒိဿတိ. စေတသော ဧကောဒိဘာဝန္တိအာဒီသု သေဋ္ဌေ. ဧကော ဝူပကဋ္ဌောတိအာဒီသု အသဟာယေ. ဧကောဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယာယာတိအာဒီသု သင်္ချာယံ. ဣဓ ပန အသဟာယေ အဓိပ္ပေတော. အယံ ပနဿ ဝစနတ္ထော. အသဟာယော ဟုတွာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဧကော, အဒုတိယကော ဟုတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဧတိ ဇာနာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဝါ ဧကော, မုနိန္ဒက္ကော. ဧဓာတု ဣဓာတု ဝါ ဉာဏဂတီသု ဏွု. အထ ဝါ ဧကော ဘဂဝါ ပဗ္ဗဇ္ဇသင်္ခါတေန ဧကော. အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော, တဏှာယ ပဟာနဋ္ဌေန ဧကော[Pg.137], ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဧကော, ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ ဧကော, ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဧကော, ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဧကော, ဧကာယ မဂ္ဂံ ဂတောတိ ဧကော, အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကောတိအာဒိနာ အာဂတေန မဟာနိဒ္ဒေသနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘एको’ म्हणजे असहाय (एकाकी), अद्वितीय असा एकच बुद्ध झालेला, असा अर्थ आहे. आणि येथे ‘एक’ शब्द इतर, श्रेष्ठ, असहाय (एकाकी), संख्या इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. जसे की, ‘हा आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे, असे काही (इत्थेके - येथे ‘एक’ शब्द ‘इतर’ अर्थी) म्हणतात’ इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘इतर’ या अर्थी दिसतो. ‘चेतसो एकोदिभावं’ (चित्ताची एकाग्रता/श्रेष्ठ अवस्था) इत्यादींमध्ये तो ‘श्रेष्ठ’ या अर्थी आहे. ‘एको वूपकट्ठो’ (एकाकी एकांतात राहणारा) इत्यादींमध्ये तो ‘असहाय’ (एकाकी) या अर्थी आहे. ‘भिक्खूहो, ब्रह्मचर्य आचरण्यासाठी एकच क्षण आणि एकच वेळ आहे’ इत्यादींमध्ये तो ‘संख्या’ या अर्थी आहे. परंतु येथे ‘असहाय’ (अद्वितीय/एकाकी) हा अर्थ अभिप्रेत आहे. याचा शब्दशः अर्थ असा आहे— जो असहाय (एकाकी) होऊन चालतो, जातो किंवा प्रवर्तित होतो तो ‘एक’ होय; किंवा जो अद्वितीय होऊन अनुत्तर सम्यक्संबोधीला प्राप्त करतो, जाणतो किंवा तिचा साक्षात्कार करतो तो ‘एक’ म्हणजेच मुनींद्ररूपी सूर्य होय. ‘इण्’ (ए) धातू किंवा ‘इष्’ धातू ज्ञान आणि गती या अर्थी असून त्याला ‘ण्वु’ प्रत्यय लागतो. अथवा, भगवान हे प्रव्रज्येच्या दृष्टीने ‘एक’ (एकाकी) आहेत. अद्वितीयत्वाच्या अर्थाने ‘एक’ आहेत, तृष्णेचा प्रहाण (नाश) केल्यामुळे ‘एक’ आहेत, अत्यंत वीतराग (रागरहित) असल्यामुळे ‘एक’ आहेत, अत्यंत वीतद्वेष (द्वेषरहित) असल्यामुळे ‘एक’ आहेत, अत्यंत वीतमोह (मोहरहित) असल्यामुळे ‘एक’ आहेत, अत्यंत निष्क्लेश (क्लेशरहित) असल्यामुळे ‘एक’ आहेत, एकाच मार्गाने (एकायन मार्गाने) गेल्यामुळे ‘एक’ आहेत, अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केल्यामुळे ‘एक’ आहेत— अशा प्रकारे ‘महानिद्देस’ ग्रंथात आलेल्या पद्धतीनुसार येथे अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

အပိ စ အနန္တစက္ကဝါဠေသုယေဝ ဧကောဝ ဗုဒ္ဓေါ ဧတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝိကသတိ ဝါတိ ဧကော. ဝုတ္တဉှိ ဧကနိပါတ အင်္ဂုတ္တရ ပါဠိယံ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ ဘိက္ခဝေ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဌာနဉ္စ ခေါ ဧတံ ဘိက္ခဝေ ဝိဇ္ဇတိ, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဧကောဝ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာ. တီဏိ ဟိ ခေတ္တာနိ ဇာတိက္ခေတ္တံ အာဏက္ခေတ္တံ ဝိသယက္ခေတ္တန္တိ. တတ္ထ ဇာတိက္ခေတ္တံ နာမ ဒသသဟဿိလောကဓာတု. သာ ဟိ တထာဂတဿ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမနကာလေ နိက္ခမနကာလေ သမ္ဗောဓိကာလေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ အာယု သင်္ခါရဝေါဿဇ္ဇနေ ပရိနိဗ္ဗာနေ စ ကမ္ပတိ, ကောဋိသတသဟဿ စက္ကဝါဠံ ပန အာဏက္ခေတ္တံ နာမ. အာဋာနာဋိယပရိတ္တ မောရပရိတ္တဓဇဂ္ဂပရိတ္တ ရတနပရိတ္တာဒီနဉှိ ဧတ္ထ အာဏာ ပဝတ္တတိ. ဝိသယက္ခေတ္တဿ ပန ပရိမာဏံ နတ္ထိ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျံ. ယာဝတကံ ဉေယျံ, တာဝတကံ ဉာဏံ. ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျံ, ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏန္တိ ဝစနတော အဝိသယော နာမ နတ္ထိ. ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသု ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠံ အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ. တီဏိ ဟိ ပိဋကာနိ ဝိနယပိဋကံ, သုတ္တန္တပိဋကံ, အဘိဓမ္မပိဋကံ. တိဿော သံဂီတိယော မဟာကဿပတ္ထေရဿ သံဂီတိ, ယသတ္ထေရဿ သံဂီတိ, မောဂ္ဂလိပုတ္တတ္ထေရဿ သံဂီတိ, ဣမာ တိဿော သံဂီတိယော [Pg.138] အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဣမံ စက္ကဝါဠံ မုဉ္စိတွာ အညတ္ထ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီ’’တိ.

शिवाय, अनंत चक्रवाळांमध्ये केवळ एकच बुद्ध उत्पन्न होतात किंवा विकसित होतात, म्हणून ते ‘एक’ होत. कारण अंगुत्तरनिकाय पाळीच्या एककनिपातात म्हटले आहे की— ‘भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) उत्पन्न होतील, हे स्थान संभवत नाही. परंतु भिक्खूहो, हे शक्य आहे की एका लोकधातूमध्ये एकच अर्हत सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतील, हे स्थान संभवते.’ आणि त्याच्या अट्ठकथेत (टीकेत) म्हटले आहे— ‘एका लोकधातूमध्ये म्हणजे दहा हजार लोकधातूंमध्ये. कारण तीन क्षेत्रे आहेत— जातिक्षेत्र, आज्ञाक्षेत्र आणि विषयक्षेत्र. त्यापैकी जातिक्षेत्र म्हणजे दहा हजार लोकधातू होय. कारण ती (दहा हजार लोकधातू) तथागतांच्या मातृकुक्षीत प्रवेश करते वेळी, जन्माच्या वेळी, संबोधी प्राप्तीच्या वेळी, धम्मचक्कपवत्तनाच्या (धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या) वेळी, आयुष्यसंस्कार विसर्जनाच्या वेळी आणि परिनिब्बानाच्या वेळी कंपित होते. तर एक लाख कोटी चक्रवाळ हे आज्ञाक्षेत्र होय. कारण येथे आटानाटियपरित्त, मोरपरित्त, धजग्गपरित्त, रतनपरित्त इत्यादींची आज्ञा चालते. परंतु विषयक्षेत्राला कोणतीही मर्यादा नाही. कारण बुद्धांचे जेवढे ज्ञान आहे, तेवढेच ज्ञेय आहे. जेवढे ज्ञेय आहे, तेवढेच ज्ञान आहे. ज्ञानाच्या मर्यादेत ज्ञेय आहे आणि ज्ञेयाच्या मर्यादेत ज्ञान आहे, या वचनानुसार त्यांच्यासाठी अविषय (अज्ञात) असे काहीच नाही. परंतु या तीन क्षेत्रांमध्ये, हे चक्रवाळ सोडून इतर चक्रवाळात बुद्ध उत्पन्न होतात, असे सांगणारे कोणतेही सुत्त नाही. उलट, ते उत्पन्न होत नाहीत, असे सांगणारे सुत्त आहे. कारण तीन पिटके आहेत— विनयपिटक, सुत्तंतपिटक आणि अभिधम्मपिटक. महाकस्सप थेरांची संगीती, यस थेरांची संगीती आणि मोग्गलिपुत्त थेरांची संगीती अशा तीन संगीतींमध्ये संकलित केलेल्या त्रिपिटक बुद्धवचनात, हे चक्रवाळ सोडून इतरत्र बुद्ध उत्पन्न होतात असे सांगणारे कोणतेही सुत्त नाही. उलट, ते उत्पन्न होत नाहीत, असे सांगणारे सुत्त आहे.’

ဧတ္ထ စ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ ဒသသဟဿိ လောကဓာတုယာတိ ဣဒံ ဇာတိက္ခေတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဟိ ဣမံ လောကဓာတုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ဟောတိ. တတ္တကာနံယေဝ ဇာတိက္ခေတ္တဘာဝေါ ဓမ္မတာ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသူတိ ဣမိနာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုသင်္ခါတေ ဇာတိက္ခေတ္တေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠသင်္ခါတေ အာဏက္ခေတ္တေ အနန္တစက္ကဝါဠ သင်္ခါတေ ဝိသယက္ခေတ္တေ စာတိ ဣမေသု တီသု ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေသု ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု ဗုဒ္ဓါ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ. တိဝိဓဉှိ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ ဒဿေတွာ ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသူတိ အာဓာရဘာဝေန ဝုတ္တံ, န နိဒ္ဓါရဏဘာဝေန. ကသ္မာ, အဋ္ဌကထာယံ နိဒ္ဓါရဏီယပဒဿ အဘာဝတော. သတိ ဟိ အဋ္ဌကထာစရိယော တဿ ပဒဿ နိဒ္ဓါရဏတ္ထေ အဓိပ္ပေတေ ဣမေသု တီသု ခေတ္တေသု အာဏက္ခေတ္တေ ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠန္တိအာဒိ ဝုစ္စေယျ. န. တသ္မာ တဿ ပဒဿ အာဓာရတ္ထောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ပုဗ္ဗနိဿယာ စရိယေဟိ စ တဿ ပဒဿ အာဓာရဘာဝေန အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ. တထေဝ ပန အဘိဓမ္မဉာဏဝိဘင်္ဂပါဠိယဉ္စ, တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ ဥပရိပဏ္ဏာသေ ဗဟုဓာတုသုတ္တပါဠိယဉ္စ, တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ နေတ္တိပါဠိယဉ္စ တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ တံ ကာရဏံ အာဂတမေဝါတိ. တံ အင်္ဂုတ္တရဋီကာယံ ပန ‘‘န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ နဝိဇ္ဇတီတိအာဒိ. ဣမိဿာ လောကဓာတုယာ ဌတွာ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ကိံပနာဝုသော သာရိပုတ္တ အတ္ထေတရဟိ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဘဂဝတာ သမသမော သမ္ဗောဓိယန္တိ ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ ဘန္တေ နောတိ ဝဒေယျန္တိ ဝတွာ တဿ [Pg.139] ကာရဏံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ ဣမံ သုတ္တံ အာဟရန္တေန ဓမ္မ သေနာပတိနာ စ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တဘူတံ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝုတ္တံ. တထေဝ ပန ဉာဏဝိဘင်္ဂမူလဋီကာယံ, ဥပရိပဏ္ဏာသဗဟုဓာတု သုတ္တဋီကာယဉ္စ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ ဣမိနာ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တဘူတတော ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု ဗုဒ္ဓါနံ အနုပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတိ. အညတ္ထာတိ ဟိ သာမညေန ဝုတ္တေပိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တေန ဣမေသု တီသု ခေတ္တေသူတိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန အနန္တစက္ကဝါဠဘူတော ဝိသေသတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သာမညဝစနောပိ ဟိ သဒ္ဒေါ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ဝိသေသဝိသယောတိ.

आणि येथे 'एका लोकधातूमध्ये' आणि 'दहा हजार लोकधातूमध्ये' असे जे म्हटले आहे, ते 'जातीक्षेत्र' (ज्या क्षेत्रात बुद्धांचा जन्म होतो) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण दहा हजार लोकधातू या लोकधातूभोवती वेढून राहिलेल्या आहेत. तितक्याच लोकधातूंचे जातीक्षेत्र असणे हे 'धम्मता' (नैसर्गिक नियम) म्हणून समजले पाहिजे. 'परंतु या तीन क्षेत्रांमध्ये' या विधानाने दहा हजार लोकधातूंच्या स्वरूपातील 'जातीक्षेत्र', शंभर अब्ज चक्रवाळांच्या स्वरूपातील 'आज्ञाक्षेत्र' आणि अनंत चक्रवाळांच्या स्वरूपातील 'विषयक्षेत्र' या तीन बुद्धक्षेत्रांमध्ये, या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, हे दर्शविले आहे. कारण तीन प्रकारचे बुद्धक्षेत्र दर्शवून 'परंतु या तीन क्षेत्रांमध्ये' असे आधारभावाने (अधिकरण अर्थाने) म्हटले आहे, निर्धारणभावाने (निवड करण्याच्या अर्थाने) नाही. कारण काय? अट्ठकथेमध्ये निर्धारण करण्यायोग्य पदाचा अभाव आहे. जर अट्ठकथाकारांना त्या पदाचा निर्धारण अर्थ अभिप्रेत असता, तर त्यांनी 'या तीन क्षेत्रांपैकी आज्ञाक्षेत्र वगळून हे चक्रवाळ' इत्यादी म्हटले असते. पण तसे नाही. म्हणून त्या पदाचा केवळ आधार अर्थच ग्रहण केला पाहिजे. पूर्वपरंपरेतील आचार्यांनीही त्या पदाची अर्थयोजना आधारभावानेच केली आहे. तसेच अभिधम्मातील 'ञाणविभंगपाळी'मध्ये आणि त्याच्या अट्ठकथेमध्ये, 'उपरिपण्णास' मधील 'बहुधातुसुत्तपाळी'मध्ये आणि त्याच्या अट्ठकथेमध्ये, 'नेत्तिपाळी'मध्ये आणि त्याच्या अट्ठकथेमध्ये हेच कारण आलेले आहे. अंगुत्तरटीकेमध्ये मात्र असे म्हटले आहे की— "'उत्पन्न होत नाहीत' याचा अर्थ असा आहे की, 'माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही' इत्यादी. या लोकधातूमध्ये राहून बोलणाऱ्या भगवंतांना जेव्हा विचारले गेले की, 'हे सारिपुत्त, सध्या भगवंतांच्या समान संबोधी प्राप्त केलेला दुसरा कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आहे का?' तेव्हा मी 'नाही, भंते' असे उत्तर दिले, असे सांगून त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी 'हे अशक्य आहे, अनवकाश आहे की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) उत्पन्न होतील' हे सुत्त उद्धृत करणाऱ्या धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) बुद्धक्षेत्र असलेल्या या लोकधातूव्यतिरिक्त इतरत्र बुद्धांची अनुत्पत्ती सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे." तसेच 'ञाणविभंगमूलटीके'मध्ये आणि 'उपरिपण्णास-बहुधातुसुत्तटीके'मध्येही म्हटले आहे. येथे 'या लोकधातूव्यतिरिक्त इतरत्र अनुत्पत्ती सांगितली आहे' या विधानाने बुद्धक्षेत्र असलेल्या या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये बुद्धांची अनुत्पत्ती दर्शविली आहे. 'इतरत्र' असे सामान्यपणे म्हटले असले तरी, अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या 'या तीन क्षेत्रांमध्ये' या अन्य शब्दांच्या सान्निध्यामुळे 'अनंत चक्रवाळ' हा विशेष अर्थच ग्रहण केला पाहिजे. कारण सामान्य वाचक शब्दही अन्य शब्दांच्या सान्निध्यामुळे विशेष विषयाचा वाचक बनतो.

အယံ ပနေတ္ထ အပရော နယော. အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တေ ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနေ ပန ဝါရိတေ ဣတော အညေသု စက္ကဝါဠေသု နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝါရိတမေဝ ဟောတီတိဧတ္ထ ဝါကျေ ဣမသ္မိံ ယေဝါတိပဒေ သမဘိနိဝိဋ္ဌော ဧဝသဒ္ဒေါ နိဝတ္တာပနာဝဓာရဏတ္ထော. ဧတေန အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပတ္တိံ နိဝတ္တေတိ. ယဒိပိ ဟိ အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု အညေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ. ဧဝံ သန္တေသု သင်္ခတာသင်္ခတဘေဒံ သဗ္ဗဓမ္မံ ဇာနန္တော ပဿန္တော အမှာကံ ဘဂဝါ အညစက္ကဝါဠေသု အညေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧဝံ ဝုစ္စေယျ. န. တဏှင်္ကရာဒယော ဟိ အဋ္ဌဝီသတိ သမ္ဗုဒ္ဓါ ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု စက္ကဝါဠေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိဝစနံ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ နတ္ထိ, တထာ အဋ္ဌကထာ ဋီကာသု စ. တသ္မာ ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု အနန္တ စက္ကဝါဠေသု အညေ ဗုဒ္ဓါ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ သုတ္တန္တမဟာဝဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ မဟာသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ –

या संदर्भात हा दुसरा दृष्टिकोन आहे. अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की— "बुद्ध जेव्हा उत्पन्न होतात, तेव्हा याच चक्रवाळात उत्पन्न होतात. उत्पत्तीचे स्थान (इतर चक्रवाळांमध्ये) वर्ज्य केल्यामुळे, याव्यतिरिक्त इतर चक्रवाळांमध्ये ते उत्पन्न होत नाहीत, हे वर्ज्यच ठरते." या वाक्यात 'याच' (इमस्मिं येव) या पदातील 'येव' (च/चच) हा शब्द इतर चक्रवाळांमधील उत्पत्तीचा निषेध करणारा (अवधारणार्थक) आहे. याद्वारे इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्धांची उत्पत्ती नाकारली जाते. जर इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्ध उत्पन्न झाले असते, तर संस्कृत आणि असंस्कृत अशा सर्व धर्मांना जाणणारे आणि पाहणारे आमचे भगवंत 'इतर चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्ध उत्पन्न होतात' असे म्हणाले असते. पण तसे नाही. 'तण्हंकर' इत्यादी अठ्ठावीस संबुद्ध या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर चक्रवाळांमध्ये उत्पन्न होतात, असे वचन तिपिटकातील बुद्धवचनात कोठेही नाही, तसेच अट्ठकथा व टीकांमध्येही नाही. म्हणून या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, असेच मानले पाहिजे. सुत्तंतमहावग्ग-अट्ठकथेतील 'महासमयसुत्तवण्णना'मध्ये हेच म्हटले आहे—

‘‘အထဿ [Pg.140] ဧတဒဟောသိ မာဒိသော ဗုဒ္ဓေါယေဝ သက္ကုဏေယျ. အတ္ထိ ပန ကတ္ထစိ အညော ဗုဒ္ဓေါတိ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တဉာဏံ ပတ္ထရိတွာ ဩလောကေန္တော အညံ ဗုဒ္ဓံ န အဒ္ဒသ. အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ ဣဒါနိ အတ္တနာ သမံ န ပဿေယျ. ယော ဇာတဒိဝသေပိ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေန အတ္တနာ သမံ အပဿန္တော အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿာတိ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ သီဟနာဒံ နဒိ. ဧဝံ အညံ အတ္တနာ သမံ အပဿိတွာ စိန္တေသီ’’တိ. တထေဝေတံ. ပုရာဘေဒသုတ္တ မဟာနိဒ္ဒေသဋ္ဌကထာယဉ္စ, တံ မဟာသမယသုတ္တဋီကာယဉ္စ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ သုတ္တေ အာဂတနယေန သဗ္ဗတ္ထေဝ ပန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဒွေ ဗုဒ္ဓါ နာမ န ဟောန္တေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘အနန္တာသု လောက ဓာတူသု…ပေ… န အဒ္ဒသာ’’တိ သံဝဏ္ဏေတိ.

“तेव्हा त्यांना (भगवंतांना) असे वाटले की, माझ्यासारखा बुद्धच हे करू शकेल. 'इतरत्र कोठे दुसरा बुद्ध आहे का?' असा विचार करून त्यांनी अनंत लोकधातूंमध्ये आपले अनंत ज्ञान पसरवून पाहिले, पण त्यांना दुसरा कोणताही बुद्ध दिसला नाही. आणि यात काही आश्चर्य नाही की, त्यांना स्वतःच्या समान दुसरा कोणी दिसला नाही. ज्यांनी आपल्या जन्माच्या दिवशीही, 'ब्रह्मजालसुत्तवण्णना'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, स्वतःच्या समान कोणालाही न पाहून 'मी जगामध्ये श्रेष्ठ आहे' असा अप्रतिहत सिंहनाद केला होता. अशा प्रकारे स्वतःच्या समान दुसऱ्या कोणालाही न पाहून त्यांनी असा विचार केला.” हे तसेच आहे. 'पुराभेदसुत्त-महानिद्देस-अट्ठकथे'मध्ये आणि 'महासमयसुत्तटीके'मध्ये 'एका लोकधातूमध्ये' या सुत्तात आलेल्या नियमानुसार सर्वत्रच एकाच वेळी दोन बुद्ध कधीही होत नाहीत. म्हणूनच त्यांनी “अनंत लोकधातूंमध्ये...पे... पाहिले नाही” अशी स्पष्टता केली आहे.

အပဏ္ဏကဇာတကဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘သတ္ထာ ဥပါသကာ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓေန သဒိသော နာမ နတ္ထိ. ကုတော အဓိကတရော…ပေ… အာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမာသု ဒွီသု အဋ္ဌကထာသု စ အနန္တာသု လောကဓာတူသူတိ စ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသူတိ စ အနန္တအပရိမာဏ သဒ္ဒေန ဝုတ္တံ. တေဟိ ဒွီဟိ သဒ္ဒေဟိ ဋီကာဝစနေန စ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အနုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ.

तसेच 'अपण्णकजातक-अट्ठकथे'मध्ये म्हटले आहे की— "शास्ता (बुद्ध) म्हणाले, 'हे उपासकांनो, खाली अवीची नरकापासून वर भवग्ग (अस्तित्वाची सर्वोच्च पातळी) पर्यंत मर्यादा घालून, अपरिमित लोकधातूंमध्ये शीलादी गुणांनी बुद्धांच्या समान कोणीही नाही. मग अधिक श्रेष्ठ तर कुठून असणार...पे...'" या दोन्ही अट्ठकथांमध्ये 'अनंत लोकधातूंमध्ये' आणि 'अपरिमित लोकधातूंमध्ये' असे 'अनंत' व 'अपरिमित' या शब्दांनी म्हटले आहे. या दोन शब्दांद्वारे आणि टीकेतील वचनाद्वारे अनंत लोकधातूंमध्ये इतर बुद्धांची अनुत्पत्तीच दर्शविली आहे.

သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာယ ယောဇနာယံ ပန ဣမေသု ပနာတိအာဒိနာ ကောဋိသတသဟဿ စက္ကဝါဠတော အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဉာပေတိ. မယံ ပန ဧဝံ ဝိတက္ကယာမ. အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေတိ ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု သဗ္ဗေသုပိ တီသု ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေသူတိ အတ္ထေ ဂယှမာနေ သတိ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠတော အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝိညာယတိ. ယဒိ ပန အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေတိ ဣတော အညသ္မိံ ဇာတိအာဏာခေတ္တဘူတေ စက္ကဝါဠေတိ အတ္ထေ [Pg.141] ဂဟိတေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠတော အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပတ္တိ ဘဝေယျာတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိအာဒိပါဠိယာ စ. ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ ရာဇာနော စက္ကဝတ္တီ’’တိအာဒိပါဠိယာ သဒ္ဓိံ ကထနတော ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠတော ဗုဒ္ဓါနံ အနုပ္ပတ္တိ ဝိယ အညိဿာ လောကဓာတုယာ စက္ကဝတ္တိရညော အနုပ္ပတ္တိ ဘဝေယျ. ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏေ စ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠတော အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပတ္တိ န ပဋိသေဓိတာ. တသ္မာ အာဏက္ခေတ္တဘူတတော ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠတော အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဝေယျာတိ အယံ အမှာကံ ခန္တိ. ဝီမံသေတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ.

संमोहविनोदनी अट्ठकथेच्या योजनेमध्ये (टीकेमध्ये) 'इमेसु पन' (परंतु यामध्ये) इत्यादी शब्दांद्वारे हे दर्शवले आहे की, एक लाख कोटी चक्रवाळांशिवाय इतर चक्रवाळात बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत. परंतु आम्ही असा विचार करतो: 'इतर चक्रवाळात' म्हणजे या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर सर्व तिन्ही बुद्धक्षेत्रांमध्ये, असा अर्थ घेतला असता, एक लाख कोटी चक्रवाळांशिवाय इतर चक्रवाळात बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, असे समजते. परंतु जर 'इतर चक्रवाळात' म्हणजे याव्यतिरिक्त इतर जातीक्षेत्र आणि आज्ञाक्षेत्र असलेल्या चक्रवाळात, असा अर्थ घेतला, तर एक लाख कोटी चक्रवाळांशिवाय इतर चक्रवाळात बुद्धांची उत्पत्ती होऊ शकते, असे समजते. 'अट्ठाणमेतं अनवकासो, यं एकिस्सा...पे... सम्मासम्बुद्धा' (एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न व्हावेत, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही) इत्यादी पाळी वचनानुसार आणि 'अट्ठाणमेतं...पे... राजानो चक्कवत्ती' (एकाच लोकधातूमध्ये दोन चक्रवर्ती राजे असावेत, हे अशक्य आहे) या पाळी वचनाशी तुलना करता, ज्याप्रमाणे एक लाख कोटी चक्रवाळांच्या बाहेर बुद्धांची अनुत्पत्ती आहे, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या लोकधातूमध्ये चक्रवर्ती राजाची अनुत्पत्ती असावी. आणि कथावत्थु प्रकरणात एक लाख कोटी चक्रवाळांशिवाय इतर चक्रवाळात बुद्धांची उत्पत्ती प्रतिषेधित केलेली नाही. म्हणून, आज्ञाक्षेत्र असलेल्या एक लाख कोटी चक्रवाळांशिवाय इतर चक्रवाळात बुद्ध असू शकतात, हे आमचे मत आहे. याचा विचार करून स्वीकार करावा, असे म्हटले आहे.

ဧတ္ထ စ ယံ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏေ စ…ပေ… န ပဋိသေဓိတာတိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ကထာဝတ္ထုပါဠိယံ နတ္ထေဝ. ဣမိဿာ ပန သဗ္ဗဒိသာကထာယံ ပရဝါဒီနံ ပရိကပ္ပဝစနမတ္တမေဝ အတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ တဿံ ပါဠိယံ ‘‘သဗ္ဗဒိသာ ဗုဒ္ဓါ တိဋ္ဌန္တီတိ. အာမန္တာ. ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဗုဒ္ဓေါ တိဋ္ဌတီတိ. နဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ…ပေ… ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဗုဒ္ဓေါ တိဋ္ဌတီတိ. အာမန္တာ. ကိန္နာမော သော ဘဂဝါ ကိံဇစ္စော ကိံဂေါတ္တော, ကိန္နာမာ တဿ ဘဂဝတော မာတာပိတရော, ကိန္နာမံ တဿ ဘဂဝတော သာဝကယုဂံ, ကော နာမော တဿ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌကော, ကိံဒိသံ စီဝရံ ဓာရေတိ, ကိံဒိသံ ပတ္တံ ဓာရေတိ. ကတရသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ နဂရေ ဝါ ရဋ္ဌေ ဝါ ဇနပဒေ ဝါတိ. နဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တျာဒိ.

आणि येथे जे म्हटले आहे की, 'कथावत्थु प्रकरणात...पे... प्रतिषेध केलेला नाही', ते कथावत्थु पाळीमध्ये नाहीच. परंतु या 'सब्बदिसाकथा' (सर्व दिशांची कथा) मध्ये परवाद्यांचे केवळ कल्पित वचनच आहे. म्हणूनच त्या पाळीमध्ये म्हटले आहे: 'सर्व दिशांमध्ये बुद्ध विद्यमान आहेत काय? होय. पूर्व दिशेला बुद्ध विद्यमान आहेत काय? असे म्हणता येणार नाही...पे... पूर्व दिशेला बुद्ध विद्यमान आहेत काय? होय. त्या भगवंतांचे नाव काय आहे, त्यांची जात कोणती, गोत्र कोणते, त्या भगवंतांच्या माता-पितांचे नाव काय, त्या भगवंतांच्या श्रावक-युगलाचे नाव काय, त्या भगवंतांच्या उपस्थायकाचे नाव काय, ते कसले चीवर परिधान करतात, कसले पात्र धारण करतात, ते कोणत्या गावात, निगममध्ये, नगरात, राष्ट्रात किंवा जनपदात आहेत? असे म्हणता येणार नाही' इत्यादी.

တဒဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဣဒါနိ သဗ္ဗဒိသာကထာ နာမ ဟောတိ. တတ္ထ စတူသု ဒိသာသု ဟေဋ္ဌာ ဥပရီတိ သမန္တတော လောကဓာတုသန္နိဝေသံ သဗ္ဗလောကဓာတူသု စ ဗုဒ္ဓေါ အတ္ထီတိ အတ္တနော ဝိကပ္ပသိပ္ပံ ဥပ္ပာဒေတွာ သဗ္ဗဒိသာသု ဗုဒ္ဓါ တိဋ္ဌန္တီတိ ယေသံ…ပေ… [Pg.142] သေယျထာပိ မဟာသံဃိကာနံ, တေ သန္ဓာယ ပုစ္ဆာ သကဝါဒိဿ. ပဋိညာ ဣတရဿ. ပုရတ္ထိမာယာတိ ပုဋ္ဌော သကျမုနိံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ. ပုန ပုဋ္ဌော လဒ္ဓိဝသေန အညလောကဓာတုယံ ဌိတံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနာတိ. ကိန္နာမော သော ဘဂဝါတိအာဒိ သစေ တွံ ဇာနာသိ. နာမာဒိဝသေန နံ ကထေဟီတိ စောဒနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ စတူသု ဒိသာသု…ပေ… သေယျထာပိ မဟာသံဃိကာနန္တိ ဣမိနာ ပရဝါဒီနံ လဒ္ဓိံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ပန စတူသု ဒိသာသု စ ဟေဋ္ဌာ စ ဥပရိ စ ဣတိ ဧဝံ သမန္တတော လောကဓာတုသန္နိဝေသံ အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ယေသံ…ပေ… မဟာသံဃိကာနန္တိ ယေသံ ပရဝါဒီနံ လဒ္ဓိ ဟောတိ. ကေသံ လဒ္ဓိ ဝိယ. မဟာသံဃိကာနံ လဒ္ဓိ သေယျထာပီတိ အတ္ထော. တေ သန္ဓာယာတိ တေ ပရဝါဒီပုဂ္ဂလေ သန္ဓာယ ဉာဏေန ဓာရေတွာ သလ္လက္ခေတွာတိ အတ္ထော. ပုစ္ဆာ သကဝါဒိဿာတိ သကဝါဒိဿ သဗ္ဗဒိသာသု ဗုဒ္ဓါ တိဋ္ဌန္တီတိ ပုစ္ဆာ ဟောတိ. ပဋိညာ ဣတရဿာတိ ပရဝါဒိဿ ပဋိဇာနနာ ဟောတိ. ပုရတ္ထိမာယာတိ ပုဋ္ဌောတိ သကဝါဒိနာ ပုရတ္ထိ မာယာတိအာဒိနာ ပုစ္ဆိတေ သတိ. သကျမုနိန္တိ သကျဝံသ ခတ္တိယဇာတိဘူတံ အမှာကံ ဂေါတမဗုဒ္ဓံ သန္ဓာယ. ပဋိက္ခိပတီတိ ပရဝါဒီပုဂ္ဂလော အပနေတိ. ပုန ပုဋ္ဌောတိ သကဝါဒိနာ ပုန ပုရတ္ထိမာယ ဗုဒ္ဓေါ တိဋ္ဌတီတိ ပုစ္ဆိတေ သတိ. လဒ္ဓိဝသေနာတိ အတ္တနော အညလောကဓာတုယံ ဗုဒ္ဓေါ အတ္ထိ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စာတိ မိစ္ဆာလဒ္ဓိဝသေန ပဋိဇာနာတီတိ ပရဝါဒီ ပုဂ္ဂလော ပဋိဇာနာတိ. ယဒိ ပန အညလောကဓာတုယံ ဗုဒ္ဓေါ တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ သတိ တဿ နာမဂေါတ္တာဒိံ တွံ ကထေဟီတိ သကဝါဒိဿ စောဒနာဝစနံ ဒဿေတုံ ကိန္နာမော သော ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ. ဣမိနာ စ ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အဘာဝံ ဒဿေတိ. တေန ဝုတ္တံ ကထာဝတ္ထုပါဠိယံ ‘‘ကိန္နာမော သော ဘဂဝါ ကိံဇစ္စော…ပေ… ဇနပဒေဝါတိ. နဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ.

परंतु त्याच्या अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे: 'आता सब्बदिसाकथा (सर्व दिशांची कथा) सुरू होते. तेथे चार दिशांना, खाली आणि वर, अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी लोकधातूंची रचना आहे आणि सर्व लोकधातूंमध्ये बुद्ध आहेत, अशी स्वतःची कल्पित धारणा निर्माण करून, सर्व दिशांमध्ये बुद्ध विद्यमान आहेत असे ज्यांचे मत आहे...पे... जसे की महासांघिकांचे, त्यांना उद्देशून स्ववाद्याचा प्रश्न आहे. दुसऱ्याची (परवाद्याची) ती प्रतिज्ञा आहे. पूर्व दिशेला असे विचारले असता, तो शाक्यमुनींना उद्देशून नकार देतो. पुन्हा विचारले असता, तो आपल्या सिद्धांतानुसार दुसऱ्या लोकधातूमध्ये स्थित असलेल्या बुद्धांना उद्देशून स्वीकार करतो. त्या भगवंतांचे नाव काय आहे इत्यादी, जर तुला माहीत असेल, तर नाव इत्यादींद्वारे ते सांग, असे चोदना करण्यासाठी म्हटले आहे. या उपायाने सर्वत्र अर्थ समजून घ्यावा.' येथे 'चार दिशांमध्ये...पे... जसे की महासांघिकांचे' याद्वारे परवाद्यांचा सिद्धांत दर्शवला आहे. तेथे 'चार दिशांमध्ये, खाली आणि वर, अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी लोकधातूंची रचना आहे' असा संबंध आहे. 'ज्यांचे...पे... महासांघिकांचे' म्हणजे ज्या परवाद्यांचा हा सिद्धांत आहे. कोणाच्या सिद्धांताप्रमाणे? जसे की महासांघिकांचा सिद्धांत, असा अर्थ आहे. 'त्यांना उद्देशून' म्हणजे त्या परवादी व्यक्तींना उद्देशून, ज्ञानाने लक्षात घेऊन, असा अर्थ आहे. 'स्ववाद्याचा प्रश्न' म्हणजे स्ववाद्याचा 'सर्व दिशांमध्ये बुद्ध विद्यमान आहेत काय?' असा प्रश्न असतो. 'दुसऱ्याची प्रतिज्ञा' म्हणजे परवाद्याची स्वीकृती असते. 'पूर्व दिशेला असे विचारले असता' म्हणजे स्ववाद्याने 'पूर्व दिशेला...' इत्यादी विचारले असता. 'शाक्यमुनींना' म्हणजे शाक्यवंशीय क्षत्रिय कुळात उत्पन्न झालेल्या आमच्या गोतम बुद्धांना उद्देशून. 'नकार देतो' म्हणजे परवादी व्यक्ती नकार देते. 'पुन्हा विचारले असता' म्हणजे स्ववाद्याने पुन्हा 'पूर्व दिशेला बुद्ध विद्यमान आहेत काय?' असे विचारले असता. 'सिद्धांतानुसार' म्हणजे आपल्या 'दुसऱ्या लोकधातूमध्ये बुद्ध आहेत आणि उत्पन्न होतात' या मिथ्या सिद्धांतानुसार परवादी व्यक्ती स्वीकार करते. जर दुसऱ्या लोकधातूमध्ये बुद्ध विद्यमान आहेत, तर मग त्यांचे नाव, गोत्र इत्यादी तू सांग, असे स्ववाद्याचे आक्षेप घेणारे वचन दर्शवण्यासाठी 'त्या भगवंतांचे नाव काय आहे' इत्यादी म्हटले आहे. आणि याद्वारे या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्धांचा अभाव दर्शवला आहे. म्हणूनच कथावत्थु पाळीमध्ये म्हटले आहे: 'त्या भगवंतांचे नाव काय आहे, त्यांची जात कोणती...पे... जनपदात आहेत? असे म्हणता येणार नाही.'

ဧတ္ထ [Pg.143] စ ပန သကဝါဒိနာ ကိန္နာမောတျာဒိနာ ပုစ္ဆိတေ ပရဝါဒီပုဂ္ဂလော အတ္တနော လဒ္ဓိယာ သဗ္ဗလောကဓာတူသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဗုဒ္ဓါနံ နာမာဒိံ အဇာနန္တော အပဿန္တော န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေတိ ပဋိက္ခိပတိ. တသ္မာ ပနေတ္ထ သကဝါဒီ ပုဂ္ဂလဿ လဒ္ဓိယာ အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပဇ္ဇနာဘာဝေါ ဝိညာယတိ. ယဒိပိ ဟိ အညာနန္တစက္ကဝါဠေသု အညဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ. ဧဝံ သန္တေသု ဗုဒ္ဓဿ မတိံ ယထာဘူတတော ဇာနန္တော ပဿန္တော မဟာပညော ဣဒ္ဓိမာ ဒိဗ္ဗစက္ခုအာဒီဟိ ဆဠဘိညေဟိ သမ္ပန္နော ပဋိသမ္ဘိဒါ ပတ္တော သတ္ထာရာ ဒိန္နမာတိကာနယေန ကထာဝတ္ထုပါဠိံ ဒေသေန္တော အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတ္ထေရော အညာနန္တစက္ကဝါဠေသု အညဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပတ္တိံ ကထေယျ စ. နာတိ. တသ္မာ အယံ ကထာဝတ္ထုပါဠိ စ တဒဋ္ဌကထာဝစနဉ္စ အညာနန္တစက္ကဝါဠေသု အညဗုဒ္ဓါနံ အဘာဝဒီပနေ သဗ္ဗဋ္ဌကထာဋီကာသု ဝုတ္တဝစနေဟိ ဒဠှတရံ ပဓာနဝစနမေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

आणि येथे स्ववाद्याने 'त्यांचे नाव काय' इत्यादी विचारले असता, परवादी व्यक्ती आपल्या सिद्धांतानुसार सर्व लोकधातूंमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या बुद्धांचे नाव इत्यादी न जाणता आणि न पाहता 'असे म्हणता येणार नाही' असे म्हणून नकार देते. म्हणून, येथे स्ववादी व्यक्तीच्या सिद्धांतानुसार इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्धांच्या उत्पत्तीचा अभाव समजून येतो. कारण जर इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्ध उत्पन्न झाले असते, तर बुद्धांचे मत यथार्थपणे जाणणारे आणि पाहणारे, महाप्रज्ञावान, ऋद्धीमान, दिव्यचक्षू इत्यादी सहा अभिज्ञांनी संपन्न, प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेले आणि शास्त्यांनी दिलेल्या मातृका-पद्धतीने कथावत्थु पाळीचा उपदेश करणारे आयुष्यमान महामोग्गलिपुत्त थेर इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्धांच्या उत्पत्तीविषयी नक्कीच बोलले असते. परंतु त्यांनी तसे सांगितले नाही. म्हणून, ही कथावत्थु पाळी आणि तिचे अट्ठकथा-वचन हे इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्धांचा अभाव दर्शवण्यासाठी सर्व अट्ठकथा व टीकांमध्ये सांगितलेल्या वचनांपेक्षा अधिक दृढ आणि मुख्य वचनच आहे, असे समजावे.

န ပန ဗုဒ္ဓါဧဝ အညာနန္တစက္ကဝါဠေသု န ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, အထ ခေါ လဒ္ဓဗျာကရဏာ မဟာဗောဓိသတ္တာ စ ပစ္စေကဗောဓိ သတ္တာ အဂ္ဂသာဝကမဟာသာဝကဗောဓိသတ္တာ ပရိပါကိန္ဒြိယာ သာဝကဗောဓိသတ္တာ စ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တဘူတေ ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အညတ္ထ. ကသ္မာ, တေသု ဗုဒ္ဓါနံ အနုပ္ပန္နတ္တာ, တေသံ ပန အဘိနီဟာရော ပါရမီသမ္ဘရဏံ ဉာဏပရိပါစနဉ္စ တသ္မိံဧဝ သမိဇ္ဈတိ, န အညတ္ထ. တေန ဝုတ္တံ မဟာပဒါန သုတ္တဋီကာယံ –

केवळ बुद्धच इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये उत्पन्न होत नाहीत असे नाही, तर ज्यांना व्याकरणाची (भविष्यवाणीची) प्राप्ती झाली आहे असे महाबोधिसत्व, प्रत्येकबोधिसत्व, अग्रश्रावक आणि महाश्रावक बोधिसत्व, तसेच ज्यांची इंद्रिये परिपक्व झाली आहेत असे श्रावकबोधिसत्व देखील बुद्धक्षेत्र असलेल्या याच चक्रवाळात उत्पन्न होतात, इतरत्र नाही. कारण काय? त्या (इतर चक्रवाळांमध्ये) बुद्ध उत्पन्न होत नसल्यामुळे, त्यांचा अभिनिहार (दृढ संकल्प), पारमितांचे संकलन आणि ज्ञानाची परिपक्वता याच (चक्रवाळात) सिद्ध होते, इतरत्र नाही. म्हणूनच महापदान सुत्तटीकेमध्ये म्हटले आहे –

‘‘ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိယာ သာဝကဗောဓိသတ္တာနံ သာဝကဗောဓိယာ အဘိနီဟာရော သာဝကပါရမိယာ သမ္ဘရဏံ ပရိပါစနဉ္စ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တဘူတေ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဇမ္ဗုဒီပေဧဝ ဣဇ္ဈတိ, န အညတ္ထာ’’တိ. တထေဝေတံ ဧကနိပါတအင်္ဂုတ္တရဋီကာယဉ္စာတိ.

“पूर्वीच्या बुद्धांच्या, महाबोधिसत्वांच्या आणि प्रत्येकबुद्धांच्या उत्पत्तीसाठी, तसेच श्रावकबोधिसत्वांच्या श्रावकबोधीसाठीचा अभिनिहार (दृढ संकल्प), श्रावकपारमितांचे संकलन आणि परिपक्वता बुद्धक्षेत्र असलेल्या याच चक्रवाळातील जम्बुद्विपातच सिद्ध होते, इतरत्र नाही.” तसेच हे एकनिपात अङ्गुत्तरटीकेमध्येही (म्हटले आहे).

ဧတရဟိ [Pg.144] ပန အပရေ အာစရိယာ ‘‘အာဏက္ခေတ္တဘူတတော ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠတော အညေသု စက္ကဝါဠေသု ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ ပန ဝစနံ အယုတ္တမေဝ. ကသ္မာ, အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တေ အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေတိ ဧတ္ထ အညသဒ္ဒဿ ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠန္တိပဒတော အညဿ အပါဒါနဿ အသမ္ဘဝတော စ အနန္တစက္ကဝါဠေသု ဗဟူသု ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသု ဗုဒ္ဓဿ အနစ္ဆရိယတ္တာ စ. အစ္ဆရိယမနုဿော ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဝုတ္တဉှိ ဧကနိပါတ အင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ

परंतु सध्या इतर काही आचार्य असे म्हणतात की, “आज्ञाक्षेत्र असलेल्या शंभर हजार कोटी चक्रवाळांशिवाय इतर चक्रवाळांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होतात.” परंतु त्यांचे हे म्हणणे अयोग्यच आहे. कारण काय? अट्ठकथेत सांगितलेल्या 'इतर चक्रवाळात' यातील 'इतर' या शब्दाचा अर्थ या चक्रवाळाला सोडून इतर असा अपादान (दुसरा पर्याय) असणे असंभव असल्यामुळे, आणि अनंत चक्रवाळांमध्ये अनेक बुद्ध उत्पन्न झाल्यास बुद्धांचे आश्चर्यकारकत्व उरणार नाही म्हणून. कारण सम्यक्संबुद्ध हे आश्चर्यकारक मनुष्य असतात. अङ्गुत्तरनिकाय पाळीच्या एकनिपातामध्ये म्हटलेच आहे –

‘‘ဧကပုဂ္ဂလော ဘိက္ခဝေ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော, တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. အယံ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဧကပုဂ္ဂလော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော’’တိ. အညံ ပန ကာရဏံ မယာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနပိ ဝိညူဟိ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ. အညေ ပန အာစရိယာ ဗုဒ္ဓအပဒါနပါဠိယံ –

“भिक्खूहो, जगात उत्पन्न होणारा एकच व्यक्ती आश्चर्यकारक मनुष्य म्हणून उत्पन्न होतो. तो एक व्यक्ती कोणता? तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध. भिक्खूहो, हाच तो एक व्यक्ती जो जगात आश्चर्यकारक मनुष्य म्हणून उत्पन्न होतो.” इतर कारणे सुज्ञांनी माझ्याद्वारे खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावीत. परंतु इतर आचार्य बुद्धअपदान पाळीतील –

‘‘ဒိသာ ဒသဝိဓာ လောကေ, ယာယတော နတ္ထိ အန္တကံ;

တသ္မိဉ္စ ဒိသာဘာဂမှိ, ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေ အသင်္ခယာ;

ပဘာ ပကိတ္တိတာ မယှံ, ယမကာ ရံသိဝါဟနာ;

ဧတ္ထန္တရေ ရံသိဇာလံ, အာလောကော ဝိပုလော ဘဝေ’’တိ.

“जगात दहा प्रकारच्या दिशा आहेत, ज्यांचा प्रवास करणाऱ्यासाठी अंत नाही; आणि त्या दिशांच्या भागात, बुद्धक्षेत्रात असंख्य; माझी प्रभा (तेज) कीर्तित (प्रसिद्ध) आहे, जी यमक (जोडीने) रश्मी (किरणे) वहन करणारी आहे; या दरम्यान रश्मींचे जाळे पसरून विपुल प्रकाश होतो.”

ဝုတ္တာသု ဒွီသု ဂါထာသု ပဌမဂါထာယ အတ္ထံ ဗုဒ္ဓဿ အနာဓိပ္ပာယေန ဂဟေတွာ မိစ္ဆာဉာဏေန အညာနန္တစက္ကဝါဠေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဗုဒ္ဓါ အသင်္ခယာတိ ဝဒန္တိ. တေသံ ပနေတံ အယုတ္တမေဝ အသုန္ဒရမေဝ. ကသ္မာ, ပါဠိယာ စ အဋ္ဌကထာဋီကာဝစနေဟိ စ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ စ တဿာ ဂါထာယ အတ္ထဂ္ဂဟဏဿ မိစ္ဆတ္တာ စ. ဣမာယ ဟိ ပါဠိယာ ဂါထာယ ဝါ အညာနန္တစက္ကဝါဠေသု အညေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထေ ဂယှမာနေ အဋ္ဌကထာသု ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသု ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠံ အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ, န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ ဝုတ္တဝစနေန စ, တီဏိ ဟိ [Pg.145] ပိဋကာနိ…ပေ… ဣမာ တိဿော သံဂီတိယော အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ…ပေ… သုတ္တံ နတ္ထိ. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ ဝုတ္တဝစနေန စ ဥဇုကံ ဝိရုဇ္ဈတိ စ. ဘဒ္ဒန္တမဟာ ဗုဒ္ဓဃောသာဒယော အဋ္ဌကထာစရိယာ တံ ပါဠိံ န ပဿန္တီတိ အတ္တနော ဒုဂ္ဂဟိတေန အဋ္ဌကထာစရိယာနံ အဗ္ဘက္ခာနံ အာပဇ္ဇတိ စ. ကိံ ပနေတေ တိပိဋကဓရာ တိက္ခဝိသဒဇဝန ဂမ္ဘီရာဒိဉာဏိကာ အဋ္ဌကထာစရိယာ န ပဿေယျုံ. ပဿေယျုံ ဧဝ. တသ္မာ အယုတ္တမေဝ. အဋ္ဌကထာသု ပန အာဂတံ သုတ္တံ နတ္ထီတိအာဒိဝစနမေဝ ယုတ္တတရံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

सांगितलेल्या दोन गाथांपैकी पहिल्या गाथेचा अर्थ बुद्धांच्या अभिप्रायाविरुद्ध घेऊन, मिथ्या ज्ञानामुळे 'इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये उत्पन्न होणारे बुद्ध असंख्य आहेत' असे ते म्हणतात. परंतु त्यांचे हे म्हणणे अयोग्य आणि असत्यच आहे. कारण काय? पाळी आणि अट्ठकथा-टीकेच्या वचनांशी ते विरुद्ध असल्यामुळे आणि त्या गाथेचा अर्थ चुकीचा ग्रहण केल्यामुळे. कारण या पाळी गाथेचा 'इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्ध उत्पन्न होतात' असा अर्थ घेतल्यास, अट्ठकथांमधील 'या तीन क्षेत्रांना सोडून, या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर चक्रवाळात बुद्ध उत्पन्न होतात असे सुत्त नाही, परंतु उत्पन्न होत नाहीत असे (सुत्त) आहे' या वचनाशी, आणि तीनही पिटके...पे... या तीन संगीतींमध्ये आरूढ झालेल्या त्रिपिटक बुद्धवचनात...पे... 'सुत्त नाही, उत्पन्न होत नाहीत असे आहे' या वचनाशी थेट विरोध होतो. तसेच, भदन्त महाबुद्धघोष इत्यादी अट्ठकथाचार्यांनी ती पाळी पाहिली नाही, असा स्वतःच्या चुकीच्या ग्रहणामुळे अट्ठकथाचार्यांवर खोटा आळ येतो. तीक्ष्ण, स्पष्ट, वेगवान आणि गंभीर बुद्धी असलेले हे त्रिपिटकधारी अट्ठकथाचार्य काय ती पाळी पाहणार नाहीत? ते नक्कीच पाहतील. म्हणून (त्यांचे म्हणणे) अयोग्यच आहे. अट्ठकथांमध्ये आलेले 'सुत्त नाही' इत्यादी वचनच अधिक योग्य आहे, असे समजावे.

ဧတ္ထ စ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေတိပဒံ တသ္မိဉ္စ ဒိသာဘာဂမှီတိပဒေ ဝိသေသနံ, အသင်္ခယာတိပဒံ ဒုတိယဂါထာယ ပဘာတိပဒဿ ဝိသေသနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. လောကေ စက္ကဝါဠလောကေ ဒသဝိဓာ ဒသ ကောဋ္ဌာသာ ဒိသာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ကောဋ္ဌာသေ ယာယတော ယာယန္တဿ ဂစ္ဆန္တဿ မေ အန္တကံ ပရိယောသာနံ နတ္ထိ. ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေ ဗုဒ္ဓဿ ဒသသဟဿိသင်္ခါတဇာတိက္ခေတ္တဘူတေ တသ္မိဉ္စ ဒိသာဘာဂမှိ မယှံ အသင်္ခယာ သင်္ခါရဟိတာ ယမကာ ယုဂဠာ ယုဂဠာ ဟုတွာ ရံသိဝါဟနာ ရံသိဝဟန္တာ ရံသိမုဉ္စမာနာ ဝါ ပဘာ စက္ကရတနမဏိရတနာဒီနံ အာလောကာ ပကိတ္တိတာ ပါကဋာ ပတ္ထရိတာ ဝါ. ဧတ္ထန္တရေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠန္တရေ ရံသိဇာလံ ရံသိသမူဟေန ဝိပုလော ဗဟုတရော အာလောကော ဘဝေ အဟောသိန္တိ. အယမတ္ထော စက္ကိန္ဒာဘိသိရီသဒ္ဓမ္မ ဓဇမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇဂုရူတိလဒ္ဓလဉ္ဆိတေန အာစရိယဗုဓေန လိခိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

येथे 'बुद्धक्खेत्ते' (बुद्धक्षेत्रात) हे पद 'तस्मिञ्च दिसाभागम्हि' (आणि त्या दिशांच्या भागात) या पदाचे विशेषण आहे, आणि 'असंखया' (असंख्य) हे पद दुसऱ्या गाथेतील 'पभा' (प्रभा) या पदाचे विशेषण आहे, असे समजावे. याची योजना (स्पष्टीकरण) अशी आहे: जगात म्हणजे चक्रवाळ जगात दहा प्रकारच्या, दहा भागांच्या दिशा असतात. त्या भागात 'यायतो' म्हणजे प्रवास करणाऱ्या, जाणाऱ्या व्यक्तीसाठी 'मे' (माझा) अंत किंवा समाप्ती नाही. बुद्धांचे दहा हजार चक्रवाळ रूपी जन्मक्षेत्र असलेल्या त्या बुद्धक्षेत्रात आणि त्या दिशांच्या भागात माझी 'असंखया' म्हणजे संख्यारहित, 'यमका' म्हणजे जोडीजोडीने 'रंसिवाहना' म्हणजे किरणे वाहून नेणारी किंवा किरणे सोडणारी 'पभा' म्हणजे चक्ररत्न, मणिरत्न इत्यादींचे प्रकाश 'पकित्तिता' म्हणजे प्रकट किंवा पसरलेले आहेत. 'एत्थन्तरे' म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांच्या दरम्यान 'रंसिजालं' म्हणजे किरणांच्या समूहाने 'विपुलो' म्हणजे खूप मोठा 'आलोको भवे' म्हणजे प्रकाश झाला होता. हा अर्थ 'चक्किन्दाभिसिरीसद्धम्म धजमहाधम्मराजाधिराजगुरू' ही पदवी प्राप्त आचार्य बुधांनी लिहिला आहे, असे समजावे.

ဘဂဝါ ဟိ ဣမာဟိ ဂါထာဟိ စက္ကဝတ္တိရာဇကာလေ မယှံစက္ကရတနမဏီရတနာဒီနံ အသင်္ခယာ ပဘာ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တဘူတေ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠေ ပါကဋာ ပတ္ထရိတာတိ ဒဿေတိ. န အနန္တစက္ကဝါဠေသု ဥပ္ပဇ္ဇနဗုဒ္ဓါနံ အသင်္ခယဘာဝန္တိ.

कारण भगवान या गाथांद्वारे हे दर्शवतात की, चक्रवर्ती राजा असताना माझ्या चक्ररत्न, मणिरत्न इत्यादींची असंख्य प्रभा (तेज) बुद्धक्षेत्र असलेल्या दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रकट आणि पसरलेली होती. अनंत चक्रवाळांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या बुद्धांची संख्या असंख्य आहे, असे नाही.

ဝုတ္တဉှေတံ [Pg.146] ဗုဒ္ဓအပဒါနဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒိသာ ဒသဝိဓာ လောကေတိ စက္ကဝါဠလောကေ ဒသဝိဓာ ဒသကောဋ္ဌာသာ ဒိသာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ကောဋ္ဌာသေ ယာယတော ယာယန္တဿ ဂစ္ဆန္တဿ အန္တကံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. စက္ကဝတ္တိကာလေ တသ္မိံ မယာ ဂတဋ္ဌာနေ ဒိသာဘာဂေ ဝါ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေ ဗုဒ္ဓဝိသယာ အသင်္ခယာ သင်္ခါရဟိတာ. ပဘာ ပကိတ္တိတာတိ တဒါ စက္ကဝတ္တိ ရာဇကာလေ မယှံ ပဘာ စက္ကရတနမဏိရတနာဒီနံ ပဘာ အာလောကာ ယမကာ ယုဂဠာ ယုဂဠာ ဟုတွာ ရံသိဝါဟနာ ရံသိမုဉ္စမာနာ ပကိတ္တိတာ ပါကဋာ. ဧတ္ထန္တရေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠန္တရေ ရံသိဇာလံ ရံသိသမူဟံ အာလောကော ဝိပုလော ဗဟုတရော ဘဝေ အဟောသိန္တိ အတ္ထော’’တိ. ဧတ္ထ စ ပဌမဂါထာယ ပုဗ္ဗဍ္ဎဿ ဧကဝါကျဘာဝတော ဒိသာ ဒသဝိဓာ လောကေတိ စက္ကဝါဠလောကေ…ပေ… အန္တကံ နတ္ထီတိ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ. အပရဍ္ဎဿ ဒုတိယဂါထာယံ အန္တောဂဓတ္တာ စက္ကဝတ္တိကာလေ…ပေ… အသင်္ခယာ သင်္ခါရဟိတာ ပဘာ ပကိတ္တိတာတိ တဒါ စက္ကဝတ္တိကာလေ…ပေ… ဘဝေ အဟောသိန္တိ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အသင်္ခယာတိပဒံ ဒုတိယဂါထာယ ပဘာတိပဒဿ ဝိသေသနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

बुद्धअपदान-अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की, 'लोकात दहा प्रकारच्या दिशा आहेत' म्हणजे चक्रवाळ लोकात दहा प्रकारच्या, दहा भागांच्या दिशा असतात. तेथे त्या भागात जाणाऱ्या, प्रवास करणाऱ्या व्यक्तीला (दिशांचा) अंत सापडत नाही, असा अर्थ आहे. त्या चक्रवर्तीच्या काळात माझ्याद्वारे गेलेल्या ठिकाणी किंवा दिशाभागात किंवा बुद्धक्षेत्रात बुद्धविषय हे असंख्य, संख्येविना (मर्यादेविना) होते. 'प्रभा प्रकीर्तिता' (प्रभा कीर्तित केली आहे) म्हणजे त्या चक्रवर्ती राजाच्या काळात माझी प्रभा, चक्ररत्न, मणिरत्न इत्यादींची प्रभा, प्रकाश किरणे जोडीजोडीने (यमक) निघून, रश्मींचे वहन करत, रश्मी उत्सर्जित करत प्रकीर्तित (प्रकट) झाली. या दरम्यान दहा हजार चक्रवाळांमध्ये रश्मींचे जाळे, रश्मींचा समूह, विपुल आणि अत्यंत मोठा प्रकाश निर्माण झाला होता, असा अर्थ आहे. आणि येथे पहिल्या गाथेच्या पूर्वार्धाच्या एकवाक्यतेमुळे 'लोकात दहा प्रकारच्या दिशा आहेत' म्हणजे चक्रवाळ लोकात...पे... 'अंत नाही' असा अर्थ सांगितला आहे. उत्तरार्धाचा दुसऱ्या गाथेत समावेश असल्यामुळे 'चक्रवर्तीच्या काळात...पे... असंख्य, संख्येविना प्रभा प्रकीर्तित झाली' म्हणजे 'त्या चक्रवर्तीच्या काळात...पे... (प्रकाश) झाला होता' असा अर्थ सांगितला आहे. म्हणून 'असंख्या' हे पद दुसऱ्या गाथेतील 'प्रभा' या पदाचे विशेषण आहे असे समजावे.

ဇိနာလင်္ကာရဋီကာယံ ပန ဧဝမဿ သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတ ဉာဏာစာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ လောကေ တာဒိသဿ အညဿ အဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ.

जिनालंकारटीकेमध्ये तर अशा प्रकारे त्यांचे सर्व धर्मांमधील (गोष्टींमधील) अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान आचरण दर्शवून, आता जगात त्यांच्यासारख्या दुसऱ्या कोणाचा अभाव दर्शवताना म्हटले आहे:

‘‘အနန္တသတ္တေသု စ လောကဓာတုသု,ဧကောဝ သဗ္ဗေပိ သမာ န တေနာ’’တိ.

“अनंत प्राण्यांनी युक्त अशा लोकधातूंमध्ये ते एकटेच आहेत, इतर सर्व मिळूनही त्यांच्या समान नाहीत.”

တတ္ထ အနန္တလောကဓာတူသု ဧကေကိဿံ လောကဓာတုယာ အနန္တသတ္တေသု တေန တထာဂတေန သမော ဧကောပိ နတ္ထိ. သစေ ဧကော ပန သမော န ဘဝေယျ. သဗ္ဗေ သတ္တာ ဧကဇ္ဈံ ဟုတွာ သမာ ဘဝေယျုန္တိ စေ. တထာပိ နတ္ထိ, သဗ္ဗေ ဧကဇ္ဈံ ဟုတွာပိ ဣမိနာ ဧကကေန သမာ န ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယောတိ [Pg.147] ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ အနန္တလောကဓာတုသူတိအာဒိနာ ဣတော စက္ကဝါဠတော အညေသု အနန္တစက္ကဝါဠေသု အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အဘာဝံ ဒဿေတိ. ဧဝံ ပန မယာ ပထဝေါဇံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿိတော ဝိယ ဒဿိတေဟိ အတိဒဠှတရေဟိ သာဓကဝစနေဟိ ဣတော စက္ကဝါဠတော အညစက္ကဝါဠေသု ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ မိစ္ဆာဝါဒေါ သူရိယော အန္ဓကာရံ ပဋိဟနတိ ဝိယ ပဋိဟနိယတိ အပနိယတီတိ သဒ္ဓဟကံ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ.

तेथे, अनंत लोकधातूंमध्ये, प्रत्येक लोकधातूतील अनंत प्राण्यांमध्ये त्या तथागतांच्या समान एकही प्राणी नाही. जर एकटा कोणी समान नसेल, तर सर्व प्राणी एकत्र येऊन समान होतील का? असे विचारल्यास, तरीही नाही, सर्व एकत्र येऊनही या एकाशी (तथागतांशी) समान होऊ शकत नाहीत, असा अभिप्राय व्यक्त केला आहे. आणि येथे 'अनंत लोकधातूंमध्ये' इत्यादी शब्दांद्वारे या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर अनंत चक्रवाळांमध्ये इतर बुद्धांचा अभाव दर्शविला आहे. अशा प्रकारे, माझ्याद्वारे पृथ्वीचे सार (रस) काढून दाखविल्याप्रमाणे, अत्यंत दृढ अशा साधक वचनांनी 'या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर चक्रवाळांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होतात' हा मिथ्यावाद, सूर्य जसा अंधाराचा नाश करतो, तसा नष्ट केला जातो आणि दूर केला जातो, यावर श्रद्धा ठेवावी असे समजावे.

မုနိန္ဒက္ကောတိ မုနိန္ဒ အက္ကောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဗုဒ္ဓါဒိစ္စောတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဓမ္မေ မနတိ ဇာနာတီတိ မုနိ. မနဓာတု ဉာဏေ ဣ. မကာရေ အဿုတ္တံ. အထ ဝါ မုနာတိ သဗ္ဗဓမ္မေ သက သာမညလက္ခဏာဒိနာ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ မုနိ. မုနတိ ဟိတာဟိတံ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ ဝါ မုနိ, ဘဂဝါ. မုနဓာတု ပဋိဝိဇ္ဈနေ, စတုသစ္စဓမ္မေ မုနာတိ ဇာနာတီတိ ဝါ မောနံ. စတုမဂ္ဂဉာဏံ. ဝုတ္တဉှိ သံယုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘မောနန္တိ စတုမဂ္ဂဉာဏံ. တဉှိ မုနာတီတိ မောနံ, စတုသစ္စဓမ္မေ ဇာနာတီတိ အတ္ထော’’တိ. မောနံ အဿ အတ္ထီတိ မုနိ, ဘဂဝါ. မုနိ စ သော ဣန္ဒတိ ဝေနေယျသတ္တေ ဓမ္မေန အဘိဘဝတိ ဣန္ဒော စာတိ မုနိန္ဒော, ဘဂဝါ. အထ ဝါ မုနီနံ ပဉ္စမုနီနံ ဣန္ဒောတိ မုနိန္ဒော, ဘဂဝါ. န ကမတိ န ဂစ္ဆတိ ပါဒေန အတ္တနော ပုညဇဝိမာနေန ဂစ္ဆတီတိ အက္ကော, အာဒိစ္စော. နပုဗ္ဗ ကမုဓာတု ဂတိယံ ကွိ. ဓာတွန္တလောပေါ. ကဿ ဒွိတ္တံ. အထ ဝါ ယုဂန္ဓရုဗ္ဗေဓပ္ပမာဏေ အာကာသေ အရတိ ဂစ္ဆတီတိ အက္ကော. အရဓာတု ဂမနေ ကပစ္စယော. ကဿ ဒွိတ္တံ. တံ တံ ရာသိတော တံ တံ ရာသိံ အရတိ ယာတီတိ ဝါ အက္ကော. အထ ဝါ မဟန္တဇုတတာယ အက္ကိယတိ အဘိတ္ထဝိယတိ တပ္ပသန္နေဟိ ဇနေဟီတိ အက္ကော, အာဒိစ္စော. အက္ကဓာတု ထဝနေ အ. မုနိန္ဒော စ သော အက္ကော စာတိ မုနိန္ဒက္ကော, အက္ကော အာဒိစ္စော ဝိယ ဝါ မုနိန္ဒောတိ မုနိန္ဒက္ကော, ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ဟိ သူရိယော အတ္တနော [Pg.148] သဟဿရံသိယာ ဧကစက္ကဝါဠေ တိမိရန္ဓကာရံ ဝိဓမေတွာ ဒိနေ ဒိနေ နဝယောဇနသတသဟဿပ္ပဒေသံ ကောဋိသဟဿပ္ပဒေသံ ဝါ ဒသဒိသံ ဝါ ဩဘာသေတွာ ဝိရောစမာနော စရတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါပိ အတ္တနော သဒ္ဓမ္မရံ သိယာ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တဘူတေသု ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေသု ဝိနေယျာနံ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဝိဓမေတွာ ဒိနေ ဒိနေ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ ဝေနေယျသတ္တသမူဟံ စတုသစ္စဓမ္မောဘာသေန ဇောတယမာနော ဝိရောစနံ စရတီတိ ဌာနာနုရူပံ မုနိန္ဒက္ကောတိ ထောမေတိ. အယံ သမာသောပမာ ဟီနူပမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

'मुनिन्दक्को' (मुनिन्दार्क) म्हणजे 'मुनिन्द' आणि 'अक्को' असा पदच्छेद आहे. याचा अर्थ 'बुद्धरूपी सूर्य' असा आहे. जो सर्व धर्मांना (गोष्टींना) जाणतो तो 'मुनी' होय. 'मन्' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो. 'म' काराचे अकारत्व होते. किंवा, जो सर्व धर्मांना स्वतःच्या सामान्य लक्षणांनी जाणतो (प्रतिवेध करतो) तो 'मुनी' होय. किंवा, जो हित आणि अहित यांचा निवाडा करतो तो 'मुनी' म्हणजेच भगवान होय. 'मुन्' धातू प्रतिवेध (जाणणे) या अर्थात आहे. चार आर्यसत्यांच्या धर्माला जो जाणतो ते 'मोन' (मौन) म्हणजे चतुर्मार्गज्ञान होय. संयुत्त-अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'मौन म्हणजे चतुर्मार्गज्ञान होय. कारण ते जाणते म्हणून मौन होय, म्हणजेच चार आर्यसत्यांच्या धर्माला जाणते असा अर्थ आहे.' ज्याच्याकडे हे मौन (ज्ञान) आहे तो 'मुनी' म्हणजेच भगवान होय. जो मुनी आहे आणि जो विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांना धर्माने जिंकतो (अभिभूत करतो) असा इंद्र (स्वामी) आहे, तो 'मुनिन्द' म्हणजेच भगवान होय. किंवा, मुनींचा (पाच प्रकारच्या मुनींचा) जो इंद्र (स्वामी) आहे तो 'मुनिन्द' म्हणजेच भगवान होय. जो पायाने चालत नाही (न कमति), तर आपल्या पुण्यमय विमानाने (रथाने) जातो तो 'अक्को' म्हणजे सूर्य होय. 'न' पूर्वपद असलेल्या 'कमु' धातूचा गमन अर्थात 'क्वि' प्रत्यय लागतो. धातूच्या अंताचा लोप होतो आणि 'क' चे द्वित्व होते. किंवा, युगंधर पर्वताच्या उंचीच्या आकाशात जो गमन करतो तो 'अक्को' होय. 'अर' धातू गमन अर्थात असून त्याला 'क' प्रत्यय लागतो आणि 'क' चे द्वित्व होते. किंवा, त्या त्या राशीतून त्या त्या राशीत जो गमन करतो तो 'अक्को' होय. किंवा, महान तेजामुळे प्रसन्न झालेल्या लोकांद्वारे ज्याची स्तुती केली जाते तो 'अक्को' म्हणजे सूर्य होय. 'अक्क' धातू स्तुती करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. जो मुनिंद्र आहे आणि जो अर्क (सूर्य) आहे तो 'मुनिन्दक्को' होय, किंवा सूर्यासारखा जो मुनिंद्र आहे तो 'मुनिन्दक्को' म्हणजेच बुद्ध होय. ज्याप्रमाणे सूर्य आपल्या सहस्र किरणांनी एका चक्रवाळातील अंधाराचा नाश करून दररोज नऊ लाख योजन प्रदेश किंवा कोटि-सहस्र प्रदेश किंवा दहा दिशा प्रकाशित करत देदीप्यमान होऊन फिरतो, त्याचप्रमाणे भगवान देखील आपल्या सद्धर्मरूपी किरणांनी बुद्धक्षेत्र असलेल्या दहा हजार चक्रवाळांमधील विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या अविद्यारूपी अंधाराचा नाश करून, दररोज त्या त्या दिशाभागात विनेय प्राण्यांच्या समूहाला चार आर्यसत्यांच्या धर्माच्या प्रकाशाने प्रकाशित करत देदीप्यमान होऊन विहार करतात, म्हणून योग्यतेनुसार 'मुनिन्दक्को' अशी स्तुती केली आहे. ही समासोपमा हीन उपमा आहे असे समजावे.

သုဒ္ဓေတိ ရာဂါဒိမလေဟိ ဝိသုဒ္ဓေ. သုဇ္ဈတိ ဝိသုဇ္ဈတီတိ သုဒ္ဓေါ, တိဘဝေါ. သုဓဓာတု သောစေယျေတိ. တိဘဝ ကုဟရေတိ တိဘဝသင်္ခါတကမလသရေ. ကမလသရံ ဝိယ တိဘဝသ္မိံ ဝါ ဘဝန္တိ သတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဘဝေါ. ဘူဓာတု သတ္တာယံ ဏ. တယော ဘဝါ တိဘဝါ, ကာမရူပါရူပဘူမိ လဗ္ဘတိ. ကုံ ဝုစ္စတိ ဥဒကံ, တံ ဟရတီတိ ကုဟရော. ကုပုဗ္ဗဟရဓာတု ဟရဏေ အ. တယော ဘဝါ စ တေ ကုဟရော စာတိ တိဘဝကုဟရော, ကုဟရော ဝိယ တယော ဘဝါတိ ဝါ တထာ. တသ္မိံ တိဘဝကုဟရေ. ကမလ ကထိတန္တိ ဥပ္ပလန္တိ ကထေတဗ္ဗံ ကံ ဇလံ အလယတိ ဝိဘူသယတီတိ ကမလံ, ဥပ္ပလံ. ကံသဒ္ဒူပပဒ အလဓာတု ဝိဘူသနေ အ. အထ ဝါ ကမိယတိ ဣစ္ဆိယတီတိ ကမလံ. ကမုဓာတု ဣစ္ဆာယံ အလပစ္စယော. ကမလန္တိ ဥပ္ပလန္တိ ကထိယတီတိ ကမလကထိတံ. ဝိနေယျပ္ပာဏောဃန္တိ ဝိနေယျပါဏဩဃန္တိ ပဒဝိဘာဂေါ. ဝိနေတဗ္ဗသတ္တသမူဟန္တိ အတ္ထော. ဝိနေတဗ္ဗော ဒမေတဗ္ဗော သတ္ထာရာတိ ဝိနေယျော, သတ္တော. ဝိပုဗ္ဗနိဓာတု ဒမနေ ဏျော. ပဏန္တိ ဇီဝန္တိ သတ္တာ အနေနာတိ ပါဏံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပဏဓာတု ဇီဝါယံ ဏ. တံ အဿ အတ္ထိ တသ္မိံ ဝါ ဝိဇ္ဇတီတိ ပါဏော, သတ္တော. အဿတ္ထိတဒ္ဓိတေ ဏပစ္စယော. ဝိနေယျော စ သော ပါဏော စာတိ ဝိနေယျပ္ပာဏော. အဝယဝေန [Pg.149] သဟ ဟနတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဩဃော, သမူဟော. အဝပုဗ္ဗ ဟနဓာတု ဂတိယံ ဏော. အဝဿ ဩ. ဟနဿ ဃော. ဝိနေယျပ္ပာဏာနံ ဩဃော သမူဟောတိ ဝိနေယျပ္ပာဏောဃော, တံ.

'सुद्धे' (शुद्ध) म्हणजे राग इत्यादी मलांपासून विशुद्ध झालेल्या. जो शुद्ध होतो तो 'शुद्ध' होय. 'सुध्' धातू पवित्रतेच्या (शुद्धीच्या) अर्थात आहे. 'तिभवकुहरे' म्हणजे त्रिभव नावाच्या कमळ-तलावात. कमळ-तलावाप्रमाणे किंवा ज्या त्रिभवात प्राणी राहतात तो 'भव' होय. 'भू' धातू अस्तित्वाच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. तीन भव म्हणजे 'त्रिभव' (कामभव, रूपभव आणि अरूपभव) होय. 'कु' म्हणजे पाणी म्हटले जाते, त्याचे जे हरण करते ते 'कुहर' होय. 'कु' पूर्वपद असलेल्या 'हर' धातूचा हरण अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. तीन भव आणि तेच कुहर म्हणजे 'त्रिभवकुहर' होय, किंवा कुहराप्रमाणे तीन भव म्हणजे 'त्रिभवकुहर' होय. त्या त्रिभवकुहरात. 'कमलकथितं' म्हणजे कमळ (उत्पल) असे म्हटले जाणारे. 'क' म्हणजे पाणी, ज्याला ते सुशोभित करते ते 'कमल' (कमळ/उत्पल) होय. 'क' शब्द उपपद असलेल्या 'अल' धातूचा सुशोभित करण्याच्या अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. किंवा, ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कमल' होय. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थात असून त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. कमळ (उत्पल) असे म्हटले जाणारे ते 'कमलकथित' होय. 'विनेय्यप्पाणोघं' चा पदविभाग 'विनेय्य-पाण-ओघं' असा आहे. याचा अर्थ 'विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांचा समूह' असा आहे. शास्त्यांद्वारे (बुद्धांद्वारे) ज्याचे दमन केले जावे, ज्याला विनीत केले जावे तो 'विनेय' म्हणजे प्राणी होय. 'वि' पूर्वपद असलेल्या 'नी' धातूचा दमन अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याद्वारे प्राणी जगतात ते 'प्राण' म्हणजे जीवितेन्द्रिय होय. 'पण्' धातू जगण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. ते (प्राण) ज्याच्याकडे आहे किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे तो 'प्राण' म्हणजे प्राणी होय. येथे अत्थ्यर्थक तद्धित 'ण' प्रत्यय आहे. जो विनेय आहे आणि जो प्राणी आहे तो 'विनेयप्राण' होय. जो अवयवांसह गमन करतो, प्रवृत्त होतो तो 'ओघ' म्हणजे समूह होय. 'अव' पूर्वपद असलेल्या 'हन्' धातूचा गमन अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. 'अव' चे 'ओ' होते आणि 'हन्' चे 'घ' होते. विनेय प्राण्यांचा ओघ (समूह) म्हणजे 'विनेयप्राणौघ' होय, त्याला.

ဓမ္မရံသိဝရေဟီတိ ဥတ္တမဓမ္မသင်္ခါတရံသီဟိ. ဧတ္ထ စ ဓမ္မောတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ သတ္တေ စတူသု အပါယေသု ဝဋ္ဋဒုက္ခေသု စ အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော. ဓရဓာတု ဓာရဏေ ရမ္မပစ္စယော. ဓာရေတိ စ အပါယာဒိနိဗ္ဗတ္တကကိလေသံ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. စတုရိယမဂ္ဂေါ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ နိပ္ပရိယာယတော လဗ္ဘတိ. ကသ္မာ, အရိယမဂ္ဂဿ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန သမုစ္ဆေဒကတ္တာ, နိဗ္ဗာနဿ စ နိဿရဏပ္ပဟာနဝသေန တဿ အာရမ္မဏဘာဝံ ပတွာ တဒတ္ထသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ. စတုရိယဖလဉ္စ ပရိယတ္တိဓမ္မော စ ပရိယာယတော လဗ္ဘတိ. ကသ္မာ, ဖလဿ မဂ္ဂေန ဝိဒ္ဓံသိ တဗ္ဗာနံ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနပ္ပဟာနဝသေန မဂ္ဂါနုကူလပ္ပ ဝတ္တတ္တာ. ပရိယတ္တိဓမ္မဿ စ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန တဒဓိဂမ ဟေတုတ္တာ. အထ ဝါ ကိလေသေ ဓုနာတိ ကမ္ပတိ စလတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ ဓမ္မော, စတုရိယမဂ္ဂေါ. ဓုနဓာတု ကမ္ပနေ ရမ္မော. အရိယေဟိ ဓာရိယတိ ပဋိဝိဇ္ဈိယတိ သစ္ဆိကရိယတိ အာရမ္မဏ ကရဏဝသေနာတိ ဓမ္မော, နိဗ္ဗာနံ. ဓရဓာတု ဉာဏေ. ဓံသေတိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတိ မဂ္ဂပ္ပဟီနကိလေသဝါသနန္တိ ဓမ္မော, အရိယဖလံ. ဓံသဓာတု ဝိဒ္ဓံသနေ. အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေတိ စ ဓာရိယတိ စ ပဏ္ဍိတေဟိ န ဗာလေဟီတိ ဓမ္မော, ပရိယတ္တိဓမ္မော. ဓမ္မော စ ဓမ္မော စ ဓမ္မော စ ဓမ္မော စာတိ ဓမ္မော ဧက သေသနယေန, ဒသဝိဓော ဓမ္မော လဗ္ဘတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဆတ္တဝိမာနေ –

‘धम्मरंसिवरेहि’ म्हणजे उत्तम धम्मरूपी किरणांनी. येथे ‘धम्म’ म्हणजे जो उपदेशिल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्या प्राण्यांना चार अपाय आणि संसारदुःखात पडण्यापासून वाचवून धारण करतो (रक्षण करतो), तो ‘धम्म’ होय. ‘धर्’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘रम्म’ प्रत्यय लागला आहे. धारण करतो आणि अपाय इत्यादींना उत्पन्न करणाऱ्या क्लेशांचा विध्वंस करतो, असा याचा अर्थ आहे. चार आर्यमार्ग आणि निर्वाण हे मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) प्राप्त होतात. कारण काय? तर आर्यमार्ग क्लेशांचा समूळ नाश (समुच्छेदप्रहाण) करत असल्यामुळे तो समूच्छेदक आहे, आणि निर्वाण हे निस्सरणप्रहाण (मुक्तता) असल्यामुळे, त्याचे आलंबन घेऊन त्या ध्येयाची सिद्धी करण्याचे कारण आहे. चार आर्यफळ आणि परियत्तिधम्म (प्रवचन/शास्त्र) हे गौण अर्थाने (परियायतो) प्राप्त होतात. कारण काय? तर फळ हे मार्गाद्वारे नष्ट होणाऱ्या क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रंभनप्रहाणाने (शांत करण्याने) मार्गाच्या अनुकूल प्रवृत्त होते. आणि परियत्तिधम्म हा तदंगप्रहाणाने (त्या त्या अंशाच्या त्यागाने) त्याच्या प्राप्तीचे कारण ठरतो. अथवा, जो क्लेशांना कंपित करतो, हलवतो, नष्ट करतो तो ‘धम्म’ म्हणजे चार आर्यमार्ग होय. ‘धुन्’ धातू कंपनाच्या अर्थात असून त्याला ‘रम्मो’ प्रत्यय आहे. आर्यांद्वारे जे धारण केले जाते, प्रतिवेध (आकलन) केले जाते, आलंबन करण्याच्या द्वारे साक्षात केले जाते तो ‘धम्म’ म्हणजे निर्वाण होय. येथे ‘धर्’ धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे. जो मार्गाने नष्ट झालेल्या क्लेशांच्या वासनांना नष्ट करतो, शांत करतो तो ‘धम्म’ म्हणजे आर्यफळ होय. ‘धंस्’ धातू विध्वंसाच्या अर्थात आहे. जो स्वतःचा स्वभाव धारण करतो आणि पंडितांद्वारे धारण केला जातो, मूर्खांद्वारे नाही, तो ‘धम्म’ म्हणजे परियत्तिधम्म होय. ‘धम्म आणि धम्म आणि धम्म आणि धम्म’ अशा प्रकारे एकशेष पद्धतीने दहा प्रकारचा धम्म प्राप्त होतो. छत्तविमानात असे म्हटले आहे –

‘‘ရာဂဝိရာဂမနေဇမသောကံ,ဓမ္မမသင်္ခတမပ္ပဋိကူလံ;

မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ,ဓမ္မမိမံ သရဏတ္တမုပေဟီ’’တိ.

“रागविराग (रागाचा अभाव), अणेज (तृष्णारहित), अशोक (शोकरहित), असंस्कृत (असंखत), अप्रतिकूल, मधुर, प्रगुण (उत्कृष्ट गुणांनी युक्त) आणि सुविभक्त (सुस्पष्ट विभागलेला) अशा या धम्माला तू शरण जा.”

အယံ [Pg.150] ပနေတ္ထ ယောဇနာ. မာဏဝ ရာဂဝိရာဂံ ရာဂဝိဂတံ ဣမံ ဓမ္မံ မဂ္ဂဓမ္မဉ္စ အနေဇံ ဧဇာသင်္ခါတတဏှာဝိရဟိတံ အသောကံ သောကဝိရဟိတံ ဣမံ ဓမ္မံ ဖလဓမ္မဉ္စ, အသင်္ခတံ သင်္ခတဝိရဟိတံ ဣမံ ဓမ္မံ နိဗ္ဗာနဓမ္မဉ္စ. အပ္ပဋိကူလံ အဝိရောဓနံ မဓုရံ အတ္ထဗျဉ္ဇန သမ္ပန္နတ္တာ မဓုရံ, ပဂုဏံ ပကဋ္ဌဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ သုဋ္ဌု ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, ဣမံ ဓမ္မံ ပရိယတ္တိဓမ္မဉ္စ သရဏတ္တံ သရဏဘာဝံ ဥပေဟိ ဥပဂစ္ဆာဟီတိ.

येथे हा अन्वय आहे: हे माणवा (तरुणा)! रागविराग म्हणजे रागरहित अशा या मार्गधम्माला, अणेज म्हणजे ‘एजा’ नावाच्या तृष्णेने विरहित आणि अशोक म्हणजे शोकरहित अशा या फलधम्माला, असंस्कृत म्हणजे संस्कृत (संखत - उत्पाद-व्यय-स्थिती) रहित अशा या निर्वाणधम्माला; अप्रतिकूल म्हणजे विरोधरहित, मधुर म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असल्यामुळे मधुर, प्रगुण म्हणजे उत्कृष्ट गुणांनी युक्त, सुविभक्त म्हणजे चांगल्या प्रकारे विभागलेला, अशा या परियत्तिधम्माला तू शरणभावाने शरण जा (स्वीकार कर).

ဧတ္ထ ဟိ ကာမရာဂါဒိဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ ရာဂေါ ဝိရဇ္ဇတိ ပဟိယတိ ဧတေနာတိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော. ဧဇာသင်္ခါတာယ တဏှာယ အန္တောနိဇ္ဈာနလက္ခဏဿ စ သောကဿ တဒုပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗသော ပရိက္ခီဏတ္တာ အနေဇမ သောကန္တိ ဖလံ ကထိတံ. ကေနစိ ပစ္စယေန အသင်္ခတတ္တာ ဓမ္မမသင်္ခတန္တိ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ. အဝိရောဓဒီပနတော ပန အတ္ထဗျဉ္ဇနဿ သမ္ပန္နတာယ ပကဋ္ဌဂုဏဝိဘာဝနတော သုဋ္ဌု ဝိဘဇိတတ္တာ စ အပ္ပဋိကူလန္တိအာဒိနာ သဗ္ဗောပိ ပရိယတ္တိ ဓမ္မော ကထိတော. ဝုတ္တဉှိ တဒဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧတ္ထ ဟိ ရာဂဝိရာဂန္တိ မဂ္ဂေါ ကထိတော. အနေဇမသောကန္တိ ဖလံ. ဓမ္မမသင်္ခတန္တိ နိဗ္ဗာနံ. အပ္ပဋိကူလံ မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တန္တိ ပိဋကတ္တယေန ဝိဘတ္တာ သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာ’’တိ. ဣဓ ပန သာမညတော ဒသဝိဓော ဓမ္မော. ဝိသေသတော ပန ပရိယတ္တိ ဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. ကသ္မာ, သုဗောဓေသီတိ ဝုစ္စမာနတ္တာ. ရံသီတိ ရသိယန္တိ အဿာဒိယန္တီတိ ရံသီ, ရသန္တိ အဿာဒေန္တိ သတ္တာ ဧတာယာတိ ဝါ ရံသီ, ရသဓာတု အဿာဒနေ အ စ ဤ စ. အထ ဝါ ရသိယတိ သိနေဟိယတိ တံ ဇနေဟီတိ ရံသီ. ရသဓာတု သိနေဟေ. နိဂ္ဂဟီတာဂမော.

येथे कामराग इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला सर्वच राग ज्याच्याद्वारे विरक्त (नष्ट) होतो, तो ‘रागविराग’ म्हणजे मार्ग (आर्यमार्ग) म्हटला आहे. ‘एजा’ संज्ञक तृष्णेचा आणि अंतर्दाह लक्षण असलेल्या शोकाचा, त्यांच्या उत्पत्तीसह सर्वतोपरी क्षय झाल्यामुळे ‘अणेज आणि अशोक’ म्हणजे फळ (आर्यफळ) म्हटले आहे. कोणत्याही प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कृत (उत्पादित) न झाल्यामुळे ‘असंस्कृत धम्म’ म्हणजे निर्वाण म्हटले आहे. विरोधाचा अभाव दर्शविल्यामुळे, अर्थ आणि व्यंजनाच्या संपन्नतेमुळे, उत्कृष्ट गुणांचे प्रकटीकरण केल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे विभागल्यामुळे ‘अप्रतिकूल’ इत्यादी शब्दांनी सर्व परियत्तिधम्म सांगितला आहे. त्याच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे – “येथे ‘रागविराग’ म्हणजे मार्ग म्हटला आहे. ‘अणेज आणि अशोक’ म्हणजे फळ. ‘असंस्कृत धम्म’ म्हणजे निर्वाण. ‘अप्रतिकूल, मधुर, प्रगुण आणि सुविभक्त’ म्हणजे तीन पिटकांच्या रूपाने विभागलेले सर्व धम्मस्कंध होत.” येथे सामान्यतः दहा प्रकारचा धम्म आहे. परंतु विशेषतः परियत्तिधम्म अभिप्रेत आहे. कारण काय? तर ‘सुबोधेसि’ (चांगल्या प्रकारे प्रबोधित केले) असे म्हटले असल्यामुळे. ‘रंसि’ म्हणजे ज्याचा आस्वाद घेतला जातो ती रश्मी (किरण), किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी आस्वाद घेतात ती रश्मी. ‘रस्’ धातू आस्वादाच्या अर्थात असून त्याला ‘अ’ आणि ‘ई’ प्रत्यय आहेत. अथवा, ज्याच्यावर लोकांद्वारे स्नेह केला जातो ती रश्मी. ‘रस्’ धातू स्नेहाच्या अर्थात आहे. येथे अनुस्वाराचा (निग्गहीत) आगम झाला आहे.

ဝရောတိ ဥတ္တမော, ဝရိတဗ္ဗော ပတ္ထိတဗ္ဗောတိ ဝရော, ဝရတိ နိဝါရေတိ ဟီနန္တိ ဝါ ဝရော. ဝရဓာတု ပတ္ထနေ နိဝါရဏေ ဝါ အ. ဓမ္မော စ သော ရံသိ စာတိ ဓမ္မရံသိ, ဓမ္မဿ ဝါ ရံသိ ဓမ္မရံသိ. အယံ ပန သမာသော အဘေဒူပစာရေန ဝုတ္တော[Pg.151]. ဝရော စ သော ဓမ္မရံသိ စာတိ ဓမ္မရံသိဝရော, တေဟိ ဓမ္မရံသိဝရေဟိ. သုဗောဓေသီတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈယမာနေန သုဋ္ဌု ပဗောဓေသိ ဝိကာသေတီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ သူရိယော အတ္တနော ရံသိယာ ဖုသယိတွာ ကုဟရ သင်္ခါတေ သရေ ဇာတံ ဥပ္ပလံ ဝိကာသေတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါပိ အတ္တနော ဓမ္မဒေသနာသင်္ခါတရံသိယာ ကမလသရသင်္ခါတေ ဘဝတ္တယေ ဝသန္တံ ပုညူပနိဿယံ ပဋိဝိဇ္ဈာရဟံ ကမလ သင်္ခါတံ ဝိနေယျပ္ပာဏောဃံ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈယမာနော ဖလဓမ္မေန ပဗောဓေသိ ဝိကာသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘वर’ म्हणजे उत्तम, जो वरणीय (स्वीकारण्यास योग्य) किंवा प्रार्थनीय आहे तो ‘वर’, किंवा जो हीन गोष्टींचे निवारण करतो तो ‘वर’. ‘वर्’ धातू प्रार्थना किंवा निवारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. तो धम्म आणि ती रश्मी म्हणजे ‘धम्मरंसि’ (धम्मकिरण), किंवा धम्माची रश्मी म्हणजे ‘धम्मरंसि’. हा समास अभेदाच्या उपचाराने (अभेदरूपाने) सांगितला आहे. तो वर आणि ती धम्मरश्मी म्हणजे ‘धम्मरंसिवर’, त्यांच्याद्वारे म्हणजे ‘धम्मरंसिवरेहि’. ‘सुबोधेसि’ म्हणजे चारी आर्यसत्यांच्या धम्माचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) घडवून आणत चांगल्या प्रकारे प्रबोधित केले, विकसित केले, असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य आपल्या किरणांनी स्पर्श करून जलाशयातील कमळ विकसित करतो, त्याचप्रमाणे भगवान सुद्धा आपल्या धम्मदेशनारूपी किरणांनी, कमळतलावासारख्या तीन भवांमध्ये राहणाऱ्या, पुण्याच्या उपनिश्रयाने युक्त असलेल्या आणि प्रतिवेध करण्यास योग्य अशा कमळरूपी विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांच्या समूहाला चारी आर्यसत्यांच्या धम्माचा प्रतिवेध घडवून आणत फलधम्माद्वारे प्रबोधित करतात, विकसित करतात, असे म्हटले आहे.

ဗျာပိတက္ကိတ္တိနဉ္စာတိ တိလောကေ ပတ္ထဋပရိကိတ္တနံ. သီလာဒိဂုဏေဟိ ပတ္ထဋထုတိဃောသိကန္တိ အတ္ထော. စသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ပဒပူရဏမတ္တောယေဝ. ဝိသေသေန ဝိဝိဓံ ဝါ အာပတိ ဝဍ္ဎတီတိ ဗျာပိတော. ဝိပုဗ္ဗအာပဓာတု ဗျာပနေ ဝဍ္ဎနေ ဝါ တ. ဗျာပနံ ဝါ ဗျာပိတံ. ကိတ္တိယတေ အဘိတ္ထဝိယတေ ကိတ္တိနံ. ဘာဝသာဓနောယံ. ထုတိကြိယာ လဗ္ဘတိ. ကိတ္တိယတိ အဘိတ္ထဝိယတိ ဒေဝမနုဿေဟီတိ ကိတ္တိနံ, ထုတိဃောသော. ကိတ္တဓာတု အဘိတ္ထဝနေ ယု. ဗျာပိတော ပတ္ထဋော ကိတ္တနော ထုတိဃောသော ယဿ သောတိ ဗျာပိတက္ကိတ္တိနော, မုနိန္ဒက္ကော. တံ. ဘဂဝတော ဟိ တိလောကေ ဒေဝမနုဿေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတျာဒီဟိ ဂုဏေဟိ စ ထောမိတော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ယာဝ ဘဝဂ္ဂံ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ ဗျာပိတက္ကိတ္တိနန္တိ ထောမေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘ब्यापितकित्तिनं च’ म्हणजे तिन्ही लोकांत पसरलेली कीर्ती. शील इत्यादी गुणांमुळे पसरलेला स्तुतीचा घोष, असा याचा अर्थ आहे. येथे ‘च’ हा शब्द केवळ पादपूरक (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आहे. विशेष रूपाने किंवा विविध प्रकारे जे पसरते किंवा वाढते ते ‘व्यापित’ (ब्यापित). ‘वि’ उपसर्गपूर्वक ‘आप्’ धातू व्यापण्याच्या किंवा वाढण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागला आहे. किंवा व्यापणे म्हणजे ‘व्यापित’. ज्याची कीर्ती गायली जाते, स्तुती केली जाते ते ‘कित्तिन’. हे भावसाधन आहे. यातून स्तुतीची क्रिया प्राप्त होते. देव आणि मनुष्यांद्वारे ज्याची स्तुती केली जाते, गौरव केला जातो तो ‘कित्तिन’ म्हणजे स्तुतीघोष. ‘कित्’ धातू स्तुती करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘यु’ प्रत्यय लागला आहे. ज्याचा स्तुतीघोष (कीर्ती) पसरलेला आहे तो ‘ब्यापितकित्ती’ म्हणजे मुनींद्र (मुनींचा राजा). त्याला (त्या मुनींद्राला). भगवंतांचा शील इत्यादी गुणांमुळे आणि ‘अरिहंत, सम्यक्संबुद्ध’ इत्यादी गुणांमुळे देव आणि मनुष्यांद्वारे गायलेला कीर्तीचा शब्द तिन्ही लोकांत अगदी भवाग्रापर्यंत (संसाराच्या सर्वोच्च शिखरापर्यंत) वर पोहोचतो, म्हणून ‘ब्यापितकित्तिनं’ अशा शब्दांनी त्यांची स्तुती केली आहे, असे म्हटले आहे.

တိလောကေကစ္စက္ခုန္တိ တိလောကေ ဧကစက္ခူတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ကာမရူပ အရူပသင်္ခါတာနံ တိလောကာနံ ဧကံ ပညာစက္ခုဘူတန္တိ အတ္ထော. တယော လောကာ တိလောကံ. တဿ စက္ခု ဝိယ ဧက ဘူတံပညာစက္ခု ယဿ သောတိ တိလောကေကစ္စက္ခု, မုနိန္ဒက္ကော. ဧတ္ထ စ ဧကစက္ခုသဒ္ဒဿ လောပေါ ဟောတိ ဗြဟ္မဿရောတိအာဒီသု ဝိယ. အထ ဝါ တိလောကဿ ဧကံ ပညာစက္ခုံ ဘူတော ပတ္တောတိ တိလောကေကစ္စက္ခု, မုနိန္ဒက္ကော. တိလောကေကစ္စက္ခုဘူတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ဘူတသဒ္ဒလောပံ ကတွာ [Pg.152] တိလောကေကစ္စက္ခုန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ တိလောကဿ ဧကဘူတော ပညာစက္ခု ဟုတွာ သဗ္ဗဓမ္မေ စက္ခတိ ပဿတီတိ တိလောကေကစ္စက္ခု, မုနိန္ဒက္ကော. တံ. ဘဂဝါ ဟိ ပညာစက္ခု မယတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပာဒနတော တိလောကဿ စက္ခုဘူတော ဉာဏဘူတော ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ မဓုပိဏ္ဍိကသုတ္တေ ‘‘သော ဟာဝုသော ဘဂဝါ ဇာနံ ဇာနာတိ, ပဿံ ပဿတိ စက္ခုဘူတော ဉာဏဘူတော ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော ဝတ္တာ ပဝတ္တာ အတ္ထဿ နိန္နေတာ အမတဿ ဒါတာ ဓမ္မဿာမီ တထာဂတော’’တိ. တသ္မာ တိလောကေကစ္စက္ခုန္တိ ထောမေတိ.

'तिलोके कक्खुं' (Tilokekaccakkhu) म्हणजे 'तिलोके एकचक्खु' (त्रिलोकात एकच चक्षू) असा पदच्छेद आहे. कामलोक, रूपलोक आणि अरूपलोक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तिन्ही लोकांचे एकमेव प्रज्ञाचक्षू बनलेले, असा याचा अर्थ आहे. तीन लोक म्हणजे त्रिलोक. त्या त्रिलोकासाठी चक्षूसारखे एकमेव प्रज्ञाचक्षू जे बनले आहेत, ते 'तिलोके कक्खु' (त्रिलोकाचे एकमेव चक्षू) म्हणजेच मुनींद्र (बुद्ध) होत. येथे 'ब्रह्मस्सरो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'एकचक्खु' या शब्दातील अक्षरांचा लोप झाला आहे. अथवा, त्रिलोकाचे एकमेव प्रज्ञाचक्षूत्व ज्यांनी प्राप्त केले आहे, ते 'तिलोके कक्खु' मुनींद्र होत. 'तिलोके कक्खुभूतं' असे म्हणायचे असताना छंदाच्या रक्षणासाठी 'भूत' शब्दाचा लोप करून 'तिलोके कक्खुं' असे म्हटले आहे. अथवा, त्रिलोकाचे एकमेव प्रज्ञाचक्षू बनून जे सर्व धर्मांना पाहतात (जाणतात), ते 'तिलोके कक्खु' मुनींद्र होत. त्यांना. कारण भगवान स्वतः प्रज्ञाचक्षू स्वरूप असल्यामुळे आणि प्राण्यांमध्ये त्याची उत्पत्ती करत असल्यामुळे त्रिलोकाचे चक्षूस्वरूप, ज्ञानस्वरूप, धर्मस्वरूप आणि ब्रह्मस्वरूप आहेत. कारण मधुपिंडिक सुत्तात म्हटले आहे: "आवुसो (बंधूंनो), ते भगवान जाणत असताना जाणतात, पाहत असताना पाहतात; ते चक्षूस्वरूप, ज्ञानस्वरूप, धर्मस्वरूप, ब्रह्मस्वरूप, वक्ता, प्रवर्तक, अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे, अमृताचे दाते आणि धर्माचे स्वामी असणारे तथागत आहेत." म्हणूनच, 'तिलोके कक्खुं' (त्रिलोकाचे एकमेव चक्षू) या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ဒုခမသဟနန္တိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အတိဒုက္ခမိတဋ္ဌာနံ ခမနံ. ပုထုဇ္ဇနေဟိ ဒုက္ခေန ကသိရေန ခမိတဗ္ဗန္တိ ဒုခမံ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိ အာရမ္မဏံ. ဒုက္ခမန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂဇ္ဇဗန္ဓတ္တာ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ကကာရလောပံ ကတွာ ဒုခမန္တိ ဝုတ္တံ. တံ သဟတိ ခမတီတိ ဒုခမသဟနော, မုနိန္ဒက္ကော. သဟဓာတု ပရိသဟနေ ယု. တံ ဒုခမသဟနံ. ဘဂဝါ ဟိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ သုဒုက္ခမိတံ ဣဋ္ဌာ နိဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏံ သီတုဏှာဒိံ လာဘာလာဘယသာယသ နိန္ဒပသံသသုခဒုက္ခသင်္ခါတံ လောကဓမ္မဉ္စ အတိဝိယ ခမတိ အဓိဝါသေတိ, တသ္မာ ဒုခမသဟနန္တိ ထောမေတိ.

'दुखमसहं' (दुःख सहन करणारे) म्हणजे सामान्य लोकांसाठी (पृथग्जनांसाठी) अत्यंत कठीण असणाऱ्या परिस्थितीचे सहन करणे. सामान्य लोकांद्वारे अत्यंत कष्टाने सहन केले जावे असे ते 'दुखम' (सहन करण्यास कठीण) होय, जसे की इष्ट आणि अनिष्ट इत्यादी आलंबन (विषय). 'दुक्खमं' असे म्हणायचे असताना, पद्यरचनेमुळे छंदाच्या रक्षणासाठी 'क' काराचा लोप करून 'दुखमं' असे म्हटले आहे. ते सहन करतात, क्षमा करतात म्हणून ते 'दुखमसह' (कठीण गोष्टी सहन करणारे) मुनींद्र होत. 'सह' धातू सहन करणे या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. त्या 'दुखमसह' असणाऱ्यांना. कारण भगवान सामान्य लोकांसाठी अत्यंत कठीण असणारे इष्ट-अनिष्ट आलंबन, शीतोष्ण (थंडी-उष्णता) इत्यादी, आणि लाभ-अलाभ, यश-अपयश, निंदा-प्रशंसा, सुख-दुःख या नावाचे अष्ट लोकधर्म अत्यंत धैर्याने सहन करतात, स्वीकारतात; म्हणूनच 'दुखमसहं' या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

မဟေသိန္တိ မဟန္တံ သီလက္ခန္ဓာဒိံ ပရိယေသမာနံ မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ ဂဝေသမာနံ ဝါ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသတိ ဂဝေသတိ ပရိယေသတီတိ မဟေသီ, မုနိန္ဒက္ကော. မဟန္တသဒ္ဒူပ ပဒ ဧသဓာတု ဂဝေသနေ ဤ. ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသေ ‘‘မဟေသီတိ မဟေသီ. ဘဂဝါ မဟန္တံ သီလက္ခန္ဓံ ဧသိ ဂဝေသိ ပရိယေသီတိ မဟေသီ. မဟန္တံ သမာဓိက္ခန္ဓံ မဟန္တံ ပညာက္ခန္ဓံ မဟန္တံ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓံ မဟန္တံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓံ ဧသီ ဂဝေသီ ပရိယေသီတိ မဟေသီ’’တိ. မဟန္တေ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယ ဓမ္မေ ဧသတိ ဂဝေသတီတိ ဝါ မဟေသီ, မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ ဧသတိ ဂဝေသတီတိ ဝါ မဟေသီ. ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသေ ‘‘မဟန္တေ သတိပဋ္ဌာနေ မဟန္တေ သမ္မပ္ပဓာနေ မဟန္တေ ဣဒ္ဓိပါဒေ မဟန္တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ [Pg.153] မဟန္တာနိ ဗလာနိ မဟန္တေ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဟန္တံ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ မဟန္တံ ပရမတ္ထံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ဧသီ ဂဝေသီ ပရိယေသီတိ မဟေသီ’’တိ. အထ ဝါ မဟေသက္ခေဟိ သတ္တေဟိ ဧသိယတိ ဂဝေသိယတိ ပရိယေသိယတိ အမှာကံ ကဟံ ဗုဒ္ဓေါတိ မဟေသီ. ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသေ ‘‘မဟေသက္ခေဟိ ဝါ သတ္တေဟိ ဧသိတော ဂဝေသိတော ကဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တျာဒိ. တံ မဟေသိံ. တန္တိ မုနိန္ဒက္ကံ. အဟံ သိရသာ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

'महेसिं' (महेसी) म्हणजे महान शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेणारे किंवा महान निर्वाणाचा शोध घेणारे; जे महान शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेतात, गवेषणा करतात, ते 'महेसी' मुनींद्र होत. 'महंत' शब्दाच्या उपपदासह शोध घेणे या अर्थाच्या 'एस' धातूला 'ई' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. महानिद्देसात म्हटले आहे: "महेसी म्हणजे महेसी. भगवंतांनी महान शीलस्कंधाचा शोध घेतला, गवेषणा केली, म्हणून ते महेसी होत. त्यांनी महान समाधिस्कंधाचा, महान प्रज्ञास्कंधाचा, महान विमुक्तिस्कंधाचा आणि महान विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाचा शोध घेतला, गवेषणा केली, म्हणून ते महेसी होत." अथवा, जे महान अशा सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्मांचा शोध घेतात, गवेषणा करतात ते 'महेसी' होत; किंवा जे महान निर्वाणाचा शोध घेतात, गवेषणा करतात ते 'महेसी' होत. महानिद्देसात म्हटले आहे: "महान स्मृतिप्रस्थान, महान सम्यक्प्रधान, महान ऋद्धिपाद, महान इंद्रिये, महान बले, महान बोध्यंग, महान आर्य अष्टांगिक मार्ग आणि महान परमार्थ स्वरूप अमृत निर्वाणाचा ज्यांनी शोध घेतला, गवेषणा केली, म्हणून ते महेसी होत." अथवा, महान सामर्थ्यशाली प्राण्यांद्वारे (देव-मनुष्यांद्वारे) "आमचे बुद्ध कोठे आहेत?" असे म्हणून ज्यांचा शोध घेतला जातो, गवेषणा केली जाते, ते 'महेसी' होत. महानिद्देसात म्हटले आहे: "किंवा महान सामर्थ्यशाली प्राण्यांद्वारे शोध घेतलेले, गवेषणा केलेले की 'बुद्ध कोठे आहेत' इत्यादी." त्या महेसी (महान शोधक) असणाऱ्या मुनींद्र भगवंतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो, असा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ဒယုဒယရုဏော မဟာကရုဏာသင်္ခါတဥဒယပဗ္ဗတုဂ္ဂတသူရိယာရုဏော, ဥဒယပဗ္ဗ တတော ဥဂ္ဂတသူရိယာရုဏော ဝိယ မဟာကရုဏာ ဝါ, ဉာဏ ဝိတ္ထိဏ္ဏဗိမ္ဗော သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတော ဝိတ္ထာရပရိမဏ္ဍလော, ဝိတ္ထာရစက္ကဝါဠမဏ္ဍလံ ဝိယ ဝိပုလာရမ္မဏသဗ္ဗညုတဉာဏဝါ, ဧကော အသဟာယော ဧကဗုဒ္ဓဘူတော, ယော ယာဒိသော မုနိန္ဒက္ကော ဗုဒ္ဓါဒိစ္စော သုဒ္ဓေ ရာဂါဒိမလေဟိ ဝိသုဒ္ဓေ တိဘဝ ကုဟရေ တိဘဝသင်္ခါတကမလသရေ, ကမလကထိတံ ဥပ္ပလန္တိ ကထေတဗ္ဗံ, ဝိနေယျပ္ပာဏောဃံ ဝိနေတဗ္ဗသတ္တသမူဟံ, ဓမ္မရံ သီဝရေဟိ ဥတ္တမဓမ္မသင်္ခါတရံသီဟိ, သုဗောဓေသိ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဋိဝေဓယမာနေန သုဋ္ဌု ပဗောဓေသိ ဝိကာသေသိ, ဗျာပိတက္ကိတ္တိနံ တိလောကေ ပတ္ထဋပရိကိတ္တနံ, သီလာဒိဂုဏေဟိ ပတ္ထဋထုတိဃောသိကံ ဝါ, တိလောကေကစ္စက္ခုံ ကာမရူပအရူပ သင်္ခါတာနံ တိလောကာနံ ဧကံ ပညာစက္ခုဘူတံ, ဒုခမသဟနံ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အတိဒုက္ခမိတဋ္ဌာနံ ခမနံ, မဟေသိံ မဟန္တံ သီလက္ခန္ဓာဒိံ ပရိယေသမာနံ မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ ဂဝေသမာနံ ဝါ, တံ မုနိန္ဒက္ကံ အဟံ သိရသာ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (योजना) आहे: 'दयुदयारुणो' म्हणजे महाकरुणा नावाच्या उदयाचलावरून (उदय पर्वतावरून) उगवलेल्या सूर्याच्या अरुण प्रकाशाप्रमाणे असणारे, किंवा उदय पर्वतावरून उगवलेल्या अरुण प्रकाशासारखी ज्यांची महाकरुणा आहे ते; 'ज्ञानविस्तीर्णबिंब' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असा विस्तीर्ण मंडल असणारे, किंवा विस्तीर्ण चक्रवाळ मंडलाप्रमाणे विशाल आलंबन असणाऱ्या सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असणारे; 'एक' म्हणजे अद्वितीय, एकमेव बुद्ध बनलेले; जे आणि ज्या प्रकारचे मुनींद्ररूपी बुद्धसूर्य आहेत; 'शुद्ध' म्हणजे रागादी मलांपासून विमुक्त अशा; 'त्रिभवकुहर' म्हणजे काम, रूप आणि अरूप या तिन्ही भव रूपी कमळांच्या तलावात (येथे कमळ म्हणजे उत्पल असे समजावे); 'विनेयप्राणौघ' म्हणजे उपदेश देण्यास योग्य असणाऱ्या प्राण्यांच्या (सत्वांच्या) समूहाला; 'धर्मरश्मीवर' म्हणजे उत्तम धर्मरूपी श्रेष्ठ किरणांद्वारे; 'सुबोधेसी' म्हणजे चार आर्य सत्यांच्या धर्माचा साक्षात्कार घडवून आणत चांगल्या प्रकारे प्रबोधित केले, विकसित केले; 'व्यापितकीर्ती' म्हणजे त्रिलोकात ज्यांची कीर्ती पसरलेली आहे, किंवा शील इत्यादी गुणांमुळे ज्यांच्या स्तुतीचा घोष सर्वत्र पसरलेला आहे; 'त्रिलोके चक्षू' म्हणजे काम, रूप आणि अरूप संज्ञक त्रिलोकाचे एकमेव प्रज्ञाचक्षू बनलेले; 'दुखमसहं' म्हणजे सामान्य लोकांसाठी अत्यंत कठीण असणाऱ्या परिस्थितीला सहन करणारे; 'महेसी' म्हणजे महान शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेणारे किंवा महान निर्वाणाची गवेषणा करणारे; अशा त्या मुनींद्ररूपी सूर्याला मी मस्तक नमवून वंदन करतो, नमस्कार करतो.

ဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

विसाव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

၂၁.

२१.

ယော [Pg.154] ဇိနော အနေကဇာတိယံ သပုတ္တဒါရမင်္ဂဇီဝိတမ္ပိ;

ဗောဓိပေမတော အလဂ္ဂမာနသော အဒါသိယေဝ အတ္ထိ ကဿ;

ဒါနပါရမိံ တတော ပရံ အပူရိ သီလပါရမာဒိကမ္ပိ;

တာသမိဒ္ဓိယောပယာတမဂ္ဂတံ တမေကဒီပကံ နမာမိ.

ज्या जिनेंद्रांनी अनेक जन्मांमध्ये आपल्या पुत्रांसह, पत्नीसह, स्वतःच्या शरीराचे अवयव आणि प्राणांचे देखील; बोधीवरील प्रेमामुळे (आसक्ती नसलेल्या मनाने) दानच केले; असे दान देणारा दुसरा कोण असू शकतो? त्यांनी दानपारमिता आणि त्यानंतर शीलपारमिता इत्यादी पारमिता पूर्ण केल्या; त्या पारमितांच्या समृद्धीने (सिद्धीने) उत्तम मार्गाला प्राप्त झालेल्या, जगाचे एकमेव दीप असणाऱ्या त्या जिनेंद्रांना मी वंदन करतो.

၂၁. ဧဝံ ဝီသတိမာယ ဂါထာယ မုနိန္ဒက္ကံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ပုဗ္ဗေ အနေကဇာတိယံ ဗောဓိသတ္တကာလေ ဇီဝိတပရိစ္စာဂါဒီဟိ စ ဒါနာဒိဒသပါရမိယော ပူရေန္တေဟိ ဂုဏေဟိ စ ထောမေတွာ ဇိနံ ဝန္ဒိတုကာမော ယော ဇိနော တျာဒိမာဟ. အယံ ပန ရဇ ရဇ ရဇ ဂဏေဟိ စ ဂရုလဟူဟိ စ ရစိတတ္တာ ဝီသတက္ခရေဟိ လက္ခိတာ ဝုတ္တဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘ဝုတ္တ မီဒိသန္တု နာမတော ရဇာ ရဇာ ရဇာ ဂရုလ္လဟူ စာ’’တိ.

२१. अशा प्रकारे विसाव्या गाथेने मुनींद्ररूपी सूर्याला वंदन करून, आता पूर्वी अनेक जन्मांमध्ये बोधिसत्त्व काळात जीवित-त्याग इत्यादींद्वारे दान इत्यादी दहा पारमिता पूर्ण करणाऱ्या गुणांनी स्तुती करून, जिनेंद्रांना वंदन करण्याची इच्छा धरून "यो जिनो" इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'र-ज, र-ज, र-ज' (रगण, जगण) गण आणि गुरु-लघू अक्षरांनी रचलेली असल्यामुळे, वीस अक्षरांनी युक्त असलेली वृत्तगाथा आहे असे समजावे. कारण वृत्तोदयात म्हटले आहे: "अशा प्रकारच्या रचनेला 'वृत्त' (किंवा विशिष्ट नावाचे वृत्त) म्हटले जाते, ज्यामध्ये र-ज, र-ज, र-ज गण आणि शेवटी गुरु व लघू अक्षरे असतात."

အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. ယဿံ ပဋိပါဒံ ရဇာ ရဇဂဏာ စ ရဇာ ရဇဂဏာ စ ရဇာ ရဇဂဏာ စ ဂရုလ္လဟူ စ စေ သိယျုံ, ဤဒိသန္တု ဤဒိသံ ပန ဂါထာ နာမတော နာမေန ဝုတ္တံ ဝုတ္တ ဂါထာ နာမာတိ.

येथे हा अन्वय (योजना) आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'र-ज' गण, 'र-ज' गण, 'र-ज' गण आणि शेवटी गुरु व लघू अक्षरे असतील, अशा प्रकारच्या गाथेला नावाने 'वृत्त' (किंवा विशिष्ट नावाचे वृत्त) असे म्हटले जाते.

တတ္ထ ပန ယော ဇိနောတိ ယော ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ ဒေဝပုတ္တကိလေသာဘိသင်္ခါရခန္ဓမစ္စုဝသေန ပဉ္စမာရေ အဇိနိ ဇိနာတိ ဇိနိဿတီတိ ဇိနောတိ ဝုစ္စတိ. နနု စ ဗုဒ္ဓသာဝကာပိ ပဉ္စမာရေ ဇိနတ္တာ ဇိနာ နာမာတိ စေ. န ဘဂဝတော ပရူပ နိဿယဝိရဟနိရတိသယဝသေန ပဉ္စမာရဇိနတ္တာ ဘဂဝါယေဝ ဇိနော နာမာတိ. ဝုတ္တဉှိ ဓာတုကထာမူလဋီကာယံ –

तेथे जो 'जिन' आहे तो 'बुद्ध' होय. कारण त्यांनी देवपुत्रमार, क्लेशमार, अभिसंस्कारमार, स्कंधमार आणि मृत्युमार या पाच मारांवर विजय मिळवला आहे, विजय मिळवत आहेत आणि विजय मिळवतील, म्हणून त्यांना 'जिन' म्हटले जाते. जर असे म्हटले की, बुद्धांचे श्रावक देखील पाच मारांवर विजय मिळवत असल्यामुळे त्यांनाही 'जिन' म्हटले पाहिजे काय? तर तसे नाही, कारण भगवंतांनी इतरांच्या आधाराशिवाय (पर-उपनिश्रय विरहित) आणि अत्यंत श्रेष्ठ रीतीने पाच मारांवर विजय मिळवला असल्यामुळे केवळ भगवंतांनाच 'जिन' म्हटले जाते. धातुकथामूलटीकेमध्ये म्हटलेच आहे –

‘‘တတ္ထ ဗလဝိဓမန ဝိသယာတိက္ကမဝသေန ဒေဝပုတ္တမာရဿ, အပဝတ္တိကရဏဝသေန ကိလေသာဘိသင်္ခါရမာရာနံ, သမုဒယပ္ပဟာနပရိညာဝသေန ခန္ဓမာရဿ, မစ္စုမာရဿ, စ ဗောဓိမူလေ ဧဝ ဘဉ္ဇိတတ္တာ ပရူပနိဿယရဟိတံ နိရတိသယံ တံ ဘဉ္ဇနံ ဥပါဒါယ ဘဂဝါဧဝ မာရဘဉ္ဇနောတိ ထောမိတော’’တိ.

"तेथे, शक्तीचा नाश करणे आणि विषयाचे अतिक्रमण करणे यांद्वारे देवपुत्रमाराचा; पुन्हा प्रवृत्त न होऊ देण्याद्वारे क्लेशमार व अभिसंस्कारमाराचा; आणि समुदय प्रहाण (उत्पत्तीचा त्याग) व परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) याद्वारे स्कंधमार व मृत्युमाराचा बोधीवृक्षाच्या मुळाशीच नाश केला गेल्यामुळे, इतरांच्या आधाराशिवाय आणि अत्यंत श्रेष्ठ अशा त्या नाशाचा (भंजनाचा) आश्रय घेऊन केवळ भगवंतांचीच 'मारभंजन' (माराचा नाश करणारे) म्हणून स्तुती केली गेली आहे."

အနေကဇာတိယန္တိ [Pg.155] အနေကသံသာရဘဝေ. ဧတ္ထ ဟိ အယံ ဇာတိသဒ္ဒေါ အနေကတ္ထော. တထာ ဟေသ ဧကမ္ပိ ဇာတိံ ဒွေပိ ဇာတိယောတိ ဧတ္ထ ဘဝေ အာဂတော. အတ္ထိ ဝိသာခေ နိဂဏ္ဌာ နာမ သမဏဇာတီတိ ဧတ္ထ နိကာယေ. တိရိ နာမ တိဏဇာတိ နာဘိယာ ဥဂ္ဂန္တွာ နဘံ အာဟစ္စ ဌိတာ အဟောသီတိ ဧတ္ထ ပညတ္တိယံ. ဇာတိ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတာတိ ဧတ္ထ သင်္ခတလက္ခဏေ. ယံ မာတုကုစ္ဆိယံ ပဌမံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ပဌမံ ဝိညာဏံ ပါတုဘူတံ. တဒုပါဒါယ သာဝဿ ဇာတီတိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိယံ. သမ္ပတိဇာတော အာနန္ဒ ဗောဓိသတ္တောတိ ဧတ္ထ ပသူတိယံ. အနုပကုဋ္ဌော ဇာတိဝါဒေနာတိ ဧတ္ထ ကုလေ. ယတောဟံ ဘဂိနိ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတောတိ ဧတ္ထ အရိယသီလေ. ဣဓ ပနာယံ ဘဝေ ဝတ္တတိ. တသ္မာ အနေကသံသာရဘဝေတိ အတ္ထော ဝိညာတဗ္ဗော. သော ဟိ ဇာယတိ ယောနိ ဂတိအာဒိ ဝိဘာဂေါတိ ဇာတီတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ဇာယန္တိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ဧတ္ထ ခန္ဓာဒယောတိ ဇာတိ, ဘဝေါ. ဇနိဓာတု နိဗ္ဗတ္တနေတိ. န ဧကာ အနေကာ, အနေကာ စ သာ ဇာတိ စာတိ အနေက ဇာတိ. တဿံ အနေကဇာတိယံ.

'अनेकजातियं' म्हणजे अनेक संसारभवांमध्ये. येथे हा 'जाति' शब्द अनेक अर्थांनी युक्त आहे. तसेच तो 'एक जात (जन्म), दोन जाती' यामध्ये 'भव' (अस्तित्व/जन्म) या अर्थाने आला आहे. 'हे विशाखे! निग्रंथ नावाचा एक श्रमणवर्ग (श्रमणजाती) आहे' येथे तो 'निकाय' (समूह/वर्ग) या अर्थाने आला आहे. 'तिरी नावाचे गवताचे एक रूप (तृणजाती) नाभीतून उगवून आकाशाला स्पर्श करून उभे राहिले' येथे तो 'प्रज्ञप्ती' (नाव/प्रकार) या अर्थाने आला आहे. 'जाती दोन स्कंधांमध्ये समाविष्ट आहे' येथे तो 'संस्कृत लक्षण' (संखतलक्खण) या अर्थाने आला आहे. 'मातेच्या उदरात जे पहिले चित्त उत्पन्न झाले, पहिले विज्ञान प्रकट झाले, त्याला आरंभ करून त्याचा तो जन्म (जाती) होय' येथे तो 'प्रतिसंधी' (पुनर्जन्म) या अर्थाने आला आहे. 'हे आनंदा! बोधिसत्त्वांचा नुकताच जन्म झाला आहे' येथे तो 'प्रसूती' (जन्म होणे) या अर्थाने आला आहे. 'जन्मवादाने (कुळामुळे) निंदनीय नसलेला' येथे तो 'कुळ' या अर्थाने आला आहे. 'भगिनी! जेव्हापासून मी आर्य जातीमध्ये (आर्य जन्मात) जन्मलो आहे' येथे तो 'आर्यशील' या अर्थाने आला आहे. परंतु येथे हा शब्द 'भव' (संसार) या अर्थाने वापरला आहे. म्हणून 'अनेक संसारभवांमध्ये' असा अर्थ समजला पाहिजे. कारण योनी, गती इत्यादी विभागांनुसार जे उत्पन्न होते, त्याला 'जाती' म्हटले जाते. अथवा ज्यामध्ये स्कंध इत्यादी उत्पन्न होतात, प्रकट होतात, ती 'जाती' म्हणजेच 'भव' होय. 'जनी' धातू हा उत्पत्ती (प्रकट होणे) या अर्थात आहे. जी एक नाही ती 'अनेक' आणि ती अनेक असलेली जात (जन्म) म्हणजेच 'अनेक जाती' होय. त्या 'अनेक जातीमध्ये' (अनेकजन्मांमध्ये) असा अर्थ आहे.

သပုတ္တဒါရန္တိ ပုတ္တေန စ ဘရိယာယ စ သဟိတံ. အတ္တနော ကုလံ ပုနာတိ ပဝတိ သောဓေတီတိ ဝါ ပုတ္တော. ပုဓာတု ပဝနေ တ. မာတာပိတူနံ မနံ ပူရေတီတိ ဝါ ပုတ္တော. ပူရဓာတု ပူရဏေ တ. ပုတ္တော စ ဓီတာ စ ပုတ္တော. ဝိရူပေက သေသောယံ. သာမိကေန ဓရိယတေတိ ဒါရော. ဓရဓာတု ဓာရဏေ ဏော. ဓဿ ဒေါ. အထ ဝါ ပုရိသေန ဘောဂံ ဒီယတီတိ ဒါရော. ဒါဓာတု ဒါနေ ရပစ္စယော. ဒါကုစ္ဆိတာ ကာရေန ပုရိသေန ရမိယတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ ဒါရော, ဘရိယာ. ဒါပုဗ္ဗရမုဓာတု ရမနေ ကွိ. ဒါသဒ္ဒေါ ကုစ္ဆိတတ္ထော. အဘိဓာနဋီကာယံ ပန ‘‘ဒါရယန္တေ ယေနာတိ ဒါရော, ဒရ ဝိဒါရဏေ. အကတ္တရိ စ ကာရကေ သညာယံ ဏော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုတ္တော စ ဒါရော စ ပုတ္တဒါရော. သမာဟာရဒွန္ဒေပိ ဟိ [Pg.156] ပုလ္လိင်္ဂံ ဣစ္ဆန္တိ အာစရိယာ. တေန သဟ ဝတ္တတိ ယဿာတိ သပုတ္တဒါရော, ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂေါ. တံ သပုတ္တဒါရံ. အင်္ဂဇီဝိတမ္ပီတိ ဟတ္ထပါဒကဏ္ဏနာသစက္ခာဒိသရီရာဝယဝဉ္စ ဇီဝိတိန္ဒြိယ ပဋိဗဒ္ဓသကလသရီရဉ္စ အင်္ဂတိ ဂစ္ဆတိ ကာယေတိ အင်္ဂေါ, စက္ခာဒိသရီရာဝယဝေါ. အဂိဓာတု ဂတိယံ အ. ဇီဝန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ ဇီဝိတံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ဇီဝဓာတု ပါဏဓာရဏေ တ. အင်္ဂေါ စ ဇီဝိတဉ္စ အင်္ဂဇီဝိတံ. ဧတ္ထ စ ပိသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန ဓနရဋ္ဌပရိစ္စာဂံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဝုတ္တဉှိ သီလက္ခန္ဓဋ္ဌ ကထာယံ –

'सपुत्तदारं' म्हणजे पुत्रासह आणि पत्नीसह. जो स्वतःच्या कुळाला पवित्र करतो, शुद्ध करतो, तो 'पुत्र' होय. 'पु' धातू हा पवित्र करणे या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. अथवा जो माता-पित्यांचे मन आनंदित करतो (पूर्ण करतो), तो 'पुत्र' होय. 'पूर' धातू हा पूर्ण करणे या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. 'पुत्र आणि कन्या' या अर्थी केवळ 'पुत्र' हा शब्द उरतो, हा विरूप एकशेष समास आहे. पतीद्वारे जिचे भरणपोषण केले जाते, ती 'दार' (पत्नी) होय. 'धर' धातू हा धारण करणे या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे आणि 'ध' चा 'द' झाला आहे. अथवा पुरुषाद्वारे जिला भोग दिला जातो, ती 'दार' होय. 'दा' धातू हा देणे या अर्थात असून त्याला 'र' प्रत्यय लागला आहे. अथवा ज्या निंदनीय शरीराच्या अवयवांमध्ये पुरुषाद्वारे रममाण झाले जाते, ती 'दार' म्हणजेच 'पत्नी' होय. येथे 'दा' पूर्वपद असून 'रमु' धातू रममाण होणे या अर्थात आहे आणि त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागला आहे. 'दा' शब्द हा निंदनीय या अर्थात आहे. अभिधानटीकेमध्ये तर म्हटले आहे – 'ज्याद्वारे विदीर्ण केले जाते ती दार होय, येथे 'दर' धातू विदीर्ण करणे या अर्थात आहे. अकर्तरी कारकात संज्ञेमध्ये 'ण' प्रत्यय लागला आहे.' पुत्र आणि पत्नी मिळून 'पुत्रदार' बनतो. समाहार द्वंद्व समासात देखील आचार्य पुल्लिंगाची इच्छा करतात. ज्याच्यासह ते राहतात तो 'सपुत्रदार' होय, म्हणजेच पुत्र आणि पत्नीचा त्याग. तो 'सपुत्रदार' त्याग होय. 'अंगजीवितमपि' म्हणजे हात, पाय, कान, नाक, डोळे इत्यादी शरीराचे अवयव आणि जीवितेंद्रियाशी संबंधित संपूर्ण शरीर. जे शरीराकडे जाते (गती करते) ते 'अंग' होय, म्हणजेच डोळे इत्यादी शरीराचे अवयव. 'अगि' धातू हा गती या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. ज्याद्वारे प्राणी जगतात ते 'जीवित' म्हणजेच 'जीवितेंद्रिय' होय. 'जीव' धातू हा प्राण धारण करणे या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. अंग आणि जीवित मिळून 'अंगजीवित' बनते. येथे 'अपि' (पि) शब्द हा समुच्चयार्थक (एकत्र गोळा करणारा) आहे. त्याद्वारे धन आणि राष्ट्राचा त्याग देखील समाविष्ट केला जातो. शीलस्कंधअट्ठकथेमध्ये म्हटलेच आहे –

‘‘အင်္ဂပရိစ္စာဂံ ဇီဝိတဓနရဇ္ဇပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂန္တိ ဣမေ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇိတွာ’’တိ. အထ ဝါ သမ္ဘာဝနတ္ထော. တေန ဘဂဝါ သဗ္ဗညုတဉာဏဟေတုပိ ပုတ္တဒါရအင်္ဂဇီဝိတမ္ပိ အလဂ္ဂမာနသော ပရိစ္စဇေတိ, ပဂေဝ ဓနာဒိဗာဟိရဝတ္ထု ပရိစ္စာဂေပီတိ သမ္ဘာဝေတိ.

"अंगत्याग, जीवितत्याग, धनत्याग, राज्यत्याग आणि पुत्र-पत्नीत्याग या पाच महात्यागांचा त्याग करून". अथवा हा शब्द 'संभावना' (महत्त्व दर्शवणे) या अर्थात आहे. त्याद्वारे, भगवंतांनी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी पुत्र, पत्नी, स्वतःचे अंग आणि जीवित यांचा देखील अनासक्त मनाने (अलग्नमानस होऊन) त्याग केला, तर मग धन इत्यादी बाह्य वस्तूंच्या त्यागाविषयी काय सांगावे! अशी शक्यता दर्शवली जाते.

ဗောဓိပေမတောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ ပိယမာနတ္တာ, ဟေတွတ္ထေ ဟိ တောပစ္စယော. စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ, အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. သဗ္ဗ ဉေယျဓမ္မေ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. ဗုဓဓာတု ဉာဏေ ဏ. ဣတ္ထိလိင်္ဂဇောတကော ဤပစ္စယော စ. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ – ‘‘ဗောဓိ သဗ္ဗညုတဉာဏေ, အရိယမဂ္ဂေ စ နာရိယ’’န္တိ. ဗောဓိ စ ဗောဓိ စ ဗောဓိ သရူပေကသေ သဝသေန. ပိယနံ ပေမော, ပိယာယိတဗ္ဗောတိ ဝါ ပေမော. ပီဓာတု တပ္ပနကန္တီသု မနိပစ္စယော. ဗောဓိယာ ပေမော ဗောဓိပေမော, တတော ဗောဓိပေမတော. ဘဂဝတာ ဟိ ပုတ္တဒါရအင်္ဂဇီဝိတေဟိပိ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန သတ သဟဿဂုဏေနပိ ဗောဓိဉာဏမေဝ ပိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ဝေဿန္တရဇာတကေ –

'बोधिपेमतो' म्हणजे अर्हत् मार्ग आणि सर्वज्ञता-ज्ञान या रूपाने ओळखल्या जाणाऱ्या बोधीवरील प्रेमामुळे; येथे 'तस्' (तो) प्रत्यय हा हेतू (कारण) या अर्थात आहे. जे चार आर्यसत्यांना जाणते ती 'बोधी' म्हणजेच अर्हत् मार्गज्ञान होय. जे सर्व ज्ञेय धर्मांना जाणते ती 'बोधी' म्हणजेच सर्वज्ञता-ज्ञान होय. येथे 'बुध' धातू ज्ञान या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे आणि स्त्रीलिंग दर्शवणारा 'इ' प्रत्यय लागला आहे. अभिधानप्पदीपिकामध्ये म्हटलेच आहे – 'स्त्रीलिंगात 'बोधी' शब्द सर्वज्ञता-ज्ञान आणि आर्यमार्ग या अर्थांमध्ये वापरला जातो.' सरूप एकशेष समासाच्या नियमाने 'बोधी आणि बोधी' मिळून केवळ 'बोधी' हा शब्द उरतो. प्रेम करणे म्हणजे 'पेम' (प्रेम), किंवा जे प्रिय वाटण्याजोगे आहे ते 'पेम' होय. 'पी' धातू तृप्ती आणि कांती (इच्छा) या अर्थात असून त्याला 'मनि' प्रत्यय लागला आहे. बोधीवरील प्रेम म्हणजे 'बोधिपेम' आणि त्यावरून 'बोधिपेमतो' हा शब्द बनतो. भगवंतांना पुत्र, पत्नी, स्वतःचे अंग आणि जीवित यांपेक्षाही शंभर पटीने, हजार पटीने आणि lakh पटीने केवळ 'बोधीज्ञान'च अधिक प्रिय होते, असे येथे म्हटले आहे. वेस्सन्तरजातकामध्ये म्हटलेच आहे –

‘‘န မေ ဒေဿာ ဥဘော ပုတ္တာ, မဒ္ဒီ ဒေဝီ န ဒေဿိယာ;

သဗ္ဗညုတံ ပိယံ မယှံ, တသ္မာ ပိယေ အဒါသဟ’’န္တိ.

"मला माझे दोन्ही पुत्र अप्रिय नव्हते, मद्दी देवी देखील अप्रिय नव्हती; परंतु मला सर्वज्ञता अत्यंत प्रिय होती, म्हणून मी माझ्या प्रिय (पुत्र आणि पत्नी) यांचे दान दिले."

အလဂ္ဂမာနသောတိ [Pg.157] ပုတ္တဒါရအင်္ဂဇီဝိတာဒီသု အနလ္လီယန စိတ္တော ဟုတွာ လဂနံ သင်္ဂနံ လဂ္ဂေါ, လဂတိ သင်္ဂတိ အလ္လယတိ ဝါတိ လဂ္ဂေါ. လဂဓာတု သင်္ဂေ အလ္လီယနေ ဝါ ဂပစ္စယော. န လဂ္ဂေါ အလဂ္ဂေါ, နတ္ထိ လဂ္ဂေါ ဧတ္ထ ပုတ္တဒါရ အင်္ဂဇီဝိတာဒီသူတိ ဝါ အလဂ္ဂေါ. မနတိ ဇာနာတိ အာရမ္မဏန္တိ မနော. သောယေဝ မာနသော. အလဂ္ဂေါ မာနသော ယဿ သောတိ အလဂ္ဂမာနသော, ဇိနော. အတ္ထိကဿာတိ ပုတ္တ ဒါရာဒိံ ကာမိကဿ, ယာစကဿ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဝါတိ အတ္ထော. အတ္ထော ကာမော အဿ အတ္ထီတိ အတ္ထိကော, ဏိကော. တဿ အတ္ထိကဿ. အဒါသိယေဝါတိ ပူဇာနုဂ္ဂဟကာမတာယ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပရိစ္စာဂစေတနာယ အဒါသိဧဝါတိ အတ္ထော. ဗောဓိသတ္တော ဟိ ပါရမီပူရဏ ကာလေ သရာဂသဒေါသသမောဟဿေဝ သတော အာဂတာ ဂတာနံ ယာစကာနံ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ သီသံ ကန္တိတွာ ဂလလောဟိတံ နီဟရိတွာ သုအဉ္ဇိတာနိ အက္ခီနိ ဥပ္ပာဋေတွာ ကုလဝံသပ္ပဒီပံ ပုတ္တံ မနာပစာရိနိံ ဘရိယဉ္စ ခေဠပိဏ္ဍမိဝ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇိတွာ ဒီယမာနောဝ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏံ လဒ္ဓုံ သက္ကာ, န ပုတ္တဒါရအင်္ဂဇီဝိတမ္ပိ အပရိစ္စဇိတွာ. ပဉ္စ ဟိ မဟာပရိစ္စာဂေ အပရိစ္စဇိတွာ ဗုဒ္ဓဘူတပုဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရိယသာဝကာ ပန ပုတ္တဒါရအင်္ဂဇီဝိတံ အပရိစ္စဇန္တာပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရိယသာဝကဗောဓိဉာဏံ လဒ္ဓုံ သမတ္ထာဝ. တသ္မာယေဝ ဘဂဝန္တံယေဝ သပုတ္တဒါရမင်္ဂဇီဝိတမ္ပိ ဗောဓိပေမတော အလဂ္ဂမာနသော အဒါသိယေဝ အတ္ထိ ကဿာတိ ထောမေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝေဿန္တရဇာတကဋ္ဌ ကထာယံ ‘‘သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာ ဓနပရိစ္စာဂံ, ပုတ္တပရိစ္စာဂံ, ဘရိယပရိစ္စာဂံ, အင်္ဂပရိစ္စာဂံ, ဇီဝိတပရိစ္စာဂန္တိ ဣမေ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ အပရိစ္စဇိတွာ ဗုဒ္ဓဘူတပုဗ္ဗာ နာမ နတ္ထီ’’တိ.

‘अलग्गमानसो’ म्हणजे पुत्र, पत्नी, शरीर आणि जीवन इत्यादींमध्ये आसक्त न होणारे चित्त असणारे. ‘लग्ग’ म्हणजे चिकटणे, आसक्त होणे; जो चिकटतो, आसक्त होतो किंवा संबंध ठेवतो तो ‘लग्ग’ (आसक्त) होय. ‘लग्’ धातू आसक्ती किंवा चिकटणे या अर्थी आहे, त्याला ‘ग’ प्रत्यय लागला आहे. जो आसक्त नाही तो ‘अलग्ग’ (अनासक्त), किंवा ज्याची पुत्र, पत्नी, शरीर, जीवन इत्यादींमध्ये कोणतीही आसक्ती नाही तो ‘अलग्ग’ होय. जे जाणते, आलंबन (विषय) ग्रहण करते ते ‘मन’ होय. तेच ‘मानस’ आहे. ज्याचे मन अनासक्त आहे तो ‘अलग्गमानसो’ (अनासक्त मन असलेला), म्हणजेच ‘जिन’ (विजेता/बुद्ध) होय. ‘अत्थिकस्स’ म्हणजे पुत्र, पत्नी इत्यादींची इच्छा करणाऱ्याला, याचक (मागणाऱ्याला) किंवा प्रतिग्राहक (स्वीकारणाऱ्याला) असा अर्थ आहे. ज्याला अर्थ (इच्छा किंवा गरज) आहे तो ‘अत्थिक’ (इच्छुक/याचक), येथे ‘णिक’ प्रत्यय आहे. त्या ‘अत्थिकस्स’ (इच्छुकाला/याचकाला). ‘अदासि येव’ (दिलेच) म्हणजे पूज्यभाव आणि अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने, ज्ञानयुक्त त्याग-चेतनेने दिलेच असा अर्थ आहे. कारण बोधिसत्त्व पारमिता पूर्ण करण्याच्या काळात, राग, द्वेष आणि मोहाने युक्त असलेल्या (इतर संसारी जीवांच्या कल्याणासाठी) आलेल्या व गेलेल्या याचकांना आपले अलंकृत व सजवलेले मस्तक कापून, गळ्यातील रक्त काढून, अंजन घातलेले डोळे उपटून, कुलवंशाचा दिवा असलेल्या पुत्राला आणि मनाला प्रिय असणाऱ्या पत्नीला थुंकीच्या गोळ्याप्रमाणे कोणतीही अपेक्षा न ठेवता त्याग करून, दान देत असतानाच सम्यक्‌संबोधी ज्ञान प्राप्त करू शकतात; पुत्र, पत्नी, शरीर आणि जीवनाचा त्याग केल्याशिवाय नाही. कारण पाच महात्याग केल्याशिवाय पूर्वी कोणीही बुद्ध झाले नाहीत. परंतु प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावक हे पुत्र, पत्नी, शरीर आणि जीवनाचा त्याग न करताही प्रत्येकबुद्धत्व किंवा आर्यश्रावक बोधिज्ञान प्राप्त करण्यास समर्थ असतातच. म्हणूनच, भगवंतांनी आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, शरीरासह आणि जीवनासह देखील बोधीच्या प्रेमामुळे अनासक्त मनाने ‘कोणी याचक आहे का?’ असे म्हणून दान दिलेच, अशी त्यांची स्तुती केली जाते. वेस्सन्तर जातक अट्ठकथेत म्हटलेच आहे - ‘सर्व बोधिसत्त्वांनी धनत्याग, पुत्रत्याग, पत्नीत्याग, अंगत्याग (शरीर अवयवांचा त्याग) आणि जीवनत्याग या पाच महात्यागांचा त्याग केल्याशिवाय पूर्वी कोणीही बुद्ध झाले नाहीत.’

ဧဝံ ပဉ္စဟိ မဟာပရိစ္စာဂဂုဏေဟိ ဘဂဝတော ထောမနံ ကတွာ ဣဒါနိ ဒါနာဒိပါရမီပူရဏဂုဏေန ထောမနံ ကတ္တု ကာမော ဒါနပါရမိန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒါနန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ [Pg.158] စာဂစေတနာ စ, ဝိရတိ စ, ဒေယျဓမ္မော စာတိ. သဒ္ဓါ ဟိရိယံ ကုသလဉ္စ ဒါနန္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဟိ စာဂစေတနာ ဒါနံ နာမ. အဘယံ ဒေတီတိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိရတီ ဒါနံ နာမ. ဒါနံ ဒေတိ အန္နံ ပါနန္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဒေယျဓမ္မော ဒါနံ နာမ. တတ္ထ စာဂစေတနာ ဒေတိ ဝါ ဒေယျဓမ္မံ ဒေန္တိ ဝါ ဧတာယ ဒေယျဓမ္မန္တိ ဒါနံ. ဝိရတိ အဝခဏ္ဍနဋ္ဌေန လဝနဋ္ဌေန ဝါ ဒါနံ. သာ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဘယဘေရဝသင်္ခါတံ ဒုဿိလျံ စေတနံ ဒါတိ လုနာတိ စာတိ ဒါနံ, ဒေယျဓမ္မော ဒိယျတီတိ ဒါနံ. ဣဓ ပန တိဝိဓံ ဒါနံ အဓိပ္ပေတံ. ပါရမီသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အထ ဝါ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဧတာယာတိ ပါရမိ. ပါရသဒ္ဒူပပဒ ဣဓာတု ဂတိယံ ကွိ. ပါရံ ဣတီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ဒါနမေဝ ပါရမီ ဒါနပါရမီ, တံ ဒါနပါရမိံ. တတောတိ ဒါနပါရမိတော. ပရန္တိ အညံ. သီလပါရမာဒိကမ္ပီတိ သီလတီတိ သီလံ. သီလ ဓာတု သမာဓိမှိ အ. ကာယဝစီကမ္မာနိ သမာဒဟတိ သမာဓပေတီတိ အတ္ထော. သီလတိ သမာဓိယတိ ကာယကမ္မာဒီနံ သုသိလျဝသေန န ဝိပ္ပကိရတီတိ ဝါ သီလံ, သီလန္တိ သမာဒဟန္တိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ ဝါ သီလံ. အထ ဝါ သီလယတိ ဥပဓာရေတီတိ သီလံ, သီလဓာတု ဥပဓာရဏေ အ. ကုသလ ဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဘာဝေန အာဘုသော ဓာရေတီတိ အတ္ထော. သီလေန္တိ ဝါ ဧတေန ကုသလေ ဓမ္မေ ဥပဓာရေန္တိ သာဓဝေါတိ သီလံ, သီလိယတိ ဥပဓာရိယတိ သပ္ပုရိသေဟိ ဟဒယမံသန္တရံ ဥပနေတွာတိ ဝါ သီလံ, သီလေတိ ဥပဓာရေတိ တံ သမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလံ အပါယေသု ဥပ္ပတ္တိနီဝါရဏဝသေန သုဂ္ဂတိ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝါ သီလံ, သီလမေဝ ပါရမီ သီလပါရမီ, သာ အာဒိ ယာသန္တေတိ သီလပါရမာဒိကာ. ဧတ္ထ စ အာဒိသဒ္ဒေန နေက္ခမ္မပညာ ဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဗုဒ္ဓဝံသပါဠိယံ –

अशा प्रकारे पाच महात्यागांच्या गुणांनी भगवंतांची स्तुती करून, आता दान इत्यादी पारमिता पूर्ण करण्याच्या गुणाने स्तुती करण्याची इच्छा धरून ‘दानपारमी’ (दानपारमिता) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘दान’ हे तीन प्रकारचे असते - त्याग-चेतना (त्याग करण्याची मानसिक इच्छा), विरती (पापापासून दूर राहणे) आणि देय्यधम्म (दान देण्याची वस्तू). ‘श्रद्धा, लज्जा (ह्री) आणि कुशल हे दान आहे’ अशा संदर्भात त्याग-चेतनेला ‘दान’ म्हटले जाते. ‘अभय देतो’ अशा संदर्भात विरतीला ‘दान’ म्हटले जाते. ‘दान देतो - अन्न, पाणी’ अशा संदर्भात देय्यधम्माला (दानवस्तूला) ‘दान’ म्हटले जाते. त्यामध्ये त्याग-चेतना दान देते किंवा जिच्याद्वारे देय्यधम्म दिला जातो, तो देय्यधम्म म्हणजे ‘दान’ होय. विरती ही खंडित न करण्याच्या अर्थाने किंवा कापण्याच्या (नष्ट करण्याच्या) अर्थाने ‘दान’ आहे. कारण ती (विरती) उत्पन्न होत असताना, भय आणि भीतीदायक अशा दुःशील चेतनेला कापून टाकते (नष्ट करते), म्हणून तिला ‘दान’ म्हणतात; आणि देय्यधम्म दिला जातो म्हणून त्याला ‘दान’ म्हणतात. परंतु येथे तिन्ही प्रकारचे दान अभिप्रेत आहे. ‘पारमी’ (पारमिता) या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितलाच आहे. किंवा जिच्याद्वारे पार म्हणजे निर्वाणाला प्राप्त केले जाते (जातात), ती ‘पारमी’. ‘पार’ शब्दाच्या उपपदासह ‘इ’ धातू गमन (जाणे) या अर्थी असून त्याला ‘क्वि’ प्रत्यय लागला आहे. ‘पारं इति’ असा पदच्छेद करावा. दान हीच पारमी म्हणजे ‘दानपारमी’ (दानपारमिता), तिला ‘दानपारमी’. ‘ततो’ म्हणजे दानपारमितेनंतर. ‘परं’ म्हणजे इतर (दुसरी). ‘शीलपारमादिकं’ (शीलपारमिता इत्यादी) मध्ये - जे शील राखते ते ‘शील’. ‘शील’ धातू समाधी (एकाग्रता/सुव्यवस्था) या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. कायिक आणि वाचिक कर्मे सुव्यवस्थित करणे किंवा समाहित करणे असा याचा अर्थ आहे. कायिक कर्म इत्यादी सुस्वभावामुळे विखुरले जात नाहीत, सुव्यवस्थित राहतात म्हणून ते ‘शील’ आहे; किंवा ज्याच्याद्वारे चित्त समाहित (एकाग्र) केले जाते ते ‘शील’ होय. किंवा जे धारण करते ते ‘शील’, ‘शील’ धातू धारण करणे या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. कुशल धर्मांचे अधिष्ठान म्हणून वारंवार धारण करणे असा याचा अर्थ आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे सज्जन लोक कुशल धर्मांना धारण करतात ते ‘शील’ आहे; किंवा सत्पुरुषांद्वारे जे आपल्या अंतःकरणात धारण केले जाते ते ‘शील’ आहे; किंवा जे शीलवान व्यक्तीला अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) उत्पन्न होण्यापासून रोखून सुगती आणि निर्वाण प्राप्त करून देते ते ‘शील’ आहे. शील हीच पारमी म्हणजे ‘शीलपारमी’ (शीलपारमिता), ती जिच्या सुरुवातीला आहे ती ‘शीलपारमादिका’ (शीलपारमिता इत्यादी). आणि येथे ‘आदि’ शब्दाने नैष्क्रम्य (नेक्खम्म), प्रज्ञा (पञ्ञा), वीर्य (वीरिय), क्षंती (खन्ति), सत्य (सच्च), अधिष्ठान (अधिट्ठान), मैत्री (मेत्ता) आणि उपेक्षा (उपेक्खा) या पारमितांचे ग्रहण होते. बुद्धवंश पाळीमध्ये (बुद्धवंस पाळि) असे म्हटले आहे -

‘‘ဒါနံ သီလဉ္စ နေက္ခမ္မံ, ပညာ ဝီရိယေန ပဉ္စမံ;

ခန္တိသစ္စမဓိဋ္ဌာနံ, မေတ္တုပေက္ခာ ဣမာ ဒသာ’’တိ.

“दान, शील आणि नैष्क्रम्य, प्रज्ञा आणि पाचवे वीर्य; क्षंती, सत्य, अधिष्ठान, मैत्री आणि उपेक्षा या दहा (पारमिता) आहेत.”

ပိသဒ္ဒေါ [Pg.159] စေတ္ထ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ သမ္ပိဏ္ဍေတိ.

येथे ‘पि’ (अपि) हा शब्द एकत्रित (समुच्चय) करण्याच्या अर्थाने आहे. त्याद्वारे पाच महात्यागांना एकत्रित केले जाते.

အပူရီတိ သမ္မာသမ္ဗောဓတ္ထာယ ပူရဏံ အကာသီတိ အတ္ထော. ဘဂဝတော ဟိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ ဗုဒ္ဓတ္ထာယ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အနေကဇာတီသု သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဝါယမန္တော အဒိန္နဒါနံ နာမ နတ္ထိ, အရက္ခိတသီလံ နာမ နတ္ထိ. အပူရိတာ ပါရမီ နာမ နတ္ထိ. အတိဗဟုမ္ပိ ပူရဏံ အကာသိယေဝ. ဘဂဝါ ဟိ ဗောဓိသတ္တ ဘူတော စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသု ဥဒကံ ပရာဇေတွာ အဓိကံ လောဟိတဒါနမကာသိ. သကလပထဝိယာ ပံသုံ ပရာဇေတွာ အဓိကံ မံသမဒါသိ. သိနေရုပဗ္ဗတရာဇံ ပရာဇေတွာ အဓိကံ သီသဒါနမဒါသိ. အာကာသေ တာရကသမူဟံ ပရာဇေတွာ အဓိကံ နယနမဒါသိ.

‘अपूरि’ म्हणजे सम्यक्‌संबोधीसाठी (पारमिता) पूर्ण केल्या असा अर्थ आहे. कारण भगवंतांनी दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी आठ धर्मांचे संकलन करून बुद्धत्वासाठी केलेल्या संकल्पापासून (अभिनिहार) सुरुवात करून, अनेक जन्मांमध्ये सम्यक्‌संबोधी प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करत असताना, असे कोणतेही दान नाही जे त्यांनी दिले नाही (अदिन्नदान), आणि असे कोणतेही शील नाही ज्याचे त्यांनी रक्षण केले नाही (अरक्खितशील). अशी कोणतीही पारमिता नाही जी त्यांनी पूर्ण केली नाही. त्यांनी अत्यंत विपुल प्रमाणात पारमिता पूर्ण केल्याच. कारण भगवंतांनी बोधिसत्त्व असताना चार महासागरांतील पाण्यापेक्षाही अधिक आपल्या रक्ताचे दान केले. संपूर्ण पृथ्वीवरील मातीपेक्षाही अधिक आपल्या मांसाचे दान दिले. सुमेरू पर्वतराजाहूनही अधिक आपल्या मस्तकांचे दान दिले. आकाशातील ताऱ्यांच्या समूहापेक्षाही अधिक आपल्या डोळ्यांचे दान दिले.

တေန ဝုတ္တံ ဇိနာလင်္ကာရေ –

म्हणूनच ‘जिनालंकार’ मध्ये म्हटले आहे -

‘‘သော သာဂရေ ဇလဓိကံ ရုဓိရံ အဒါသိ,ဘူမိံ ပရာဇိယ သမံသမဒါသိ ဒါနံ;

မေရုပ္ပမာဏမဓိကဉ္စ သမောဠိသီသံ,ခေ တာရကာဓိကတရံ နယနံ အဒါသီ’’တိ.

“त्यांनी (बोधिसत्त्वांनी) सागरातील पाण्यापेक्षा अधिक रक्ताचे दान दिले, पृथ्वीला मागे टाकून (पृथ्वीच्या मातीपेक्षा अधिक) आपल्या मांसाचे दान दिले; सुमेरू पर्वताच्या प्रमाणापेक्षा अधिक मुकुटयुक्त मस्तकांचे दान दिले आणि आकाशातील ताऱ्यांपेक्षा अधिक डोळ्यांचे दान दिले.”

ဝသန္တတိလကဂါထာ.

वसंततिलका गाथा.

တတ္ထ စ သောတိ သော ဧဝံဝိဓော ဗောဓိသတ္တော. သာဂရေတိ စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသု. ဇလဓိကန္တိ ဥဒကတော အဓိကံ ကတွာ. ရုဓိရံ အဒါသီတိ လောဟိတဒါနမဒါသိ. ဘူမိံ ပရာဇိယာတိ ပံသုပထဝိယာ ပံသုံ ပရာဇေတွာ အတ္တနော သရီရမံသံ အဓိကံ အဒါသိ. မေရုပ္ပမာဏမဓိကန္တိ ယောဇန အဋ္ဌသဋ္ဌိသတသဟဿုဗ္ဗေဓဿ ဂိရိရာဇဿ ပမာဏတောပိ အဓိကံ ကတွာ. သမောဠိသီသန္တိ မောဠိယာ သဟ အဘိသိတ္တသီသံ အဒါသိ. ခေတိ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတပရိယန္တေ အာကာသေ. တာရကာဓိကတရန္တိ နက္ခတ္တာဒိတာရကရူပတောပိ အဓိကံ ကတွာ[Pg.160]. နယနံ အဒါသီတိ နေတ္တဒါနံ အဒါသီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

तेथे 'सो' (तो) म्हणजे अशा प्रकारचा बोधिसत्व होय. 'सागरे' म्हणजे चार महासमुद्रांमध्ये. 'जलधिकं' म्हणजे पाण्यापेक्षा अधिक करून. 'रुधिरं अदासि' म्हणजे त्यांनी रक्ताचे दान दिले. 'भूमिं पराजिय' म्हणजे पृथ्वीच्या मातीला पराभूत करून (त्यापेक्षा अधिक) आपल्या शरीराचे मांस दिले. 'मेरुप्पमाणमधिकं' म्हणजे एक लाख अडुसष्ट हजार योजन उंची असलेल्या पर्वतराज मेरूच्या प्रमाणापेक्षाही अधिक करून. 'समोळिसीसं' म्हणजे मुकुटासह अभिषिक्त केलेले मस्तक दिले. 'खे' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताच्या मर्यादेतील आकाशात. 'तारकाधिकतरं' म्हणजे नक्षत्रादी ताऱ्यांच्या संख्येपेक्षाही अधिक करून. 'नयनं अदासि' म्हणजे त्यांनी नेत्रदान दिले, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

တာသမိဒ္ဓိယောပယာတမဂ္ဂတန္တိ တာသံ ဣဒ္ဓိယာ ဥပယာတံ အဂ္ဂတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. တာသန္တိ တာသံ ပါရမီနံ. ဣဒ္ဓိယာတိ သမိဒ္ဓိယာ, ဟေတွတ္ထေ စေတံ ကရဏဝစနံ. ဥပယာတန္တိ ဥပဂတံ. အဂ္ဂတန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဥတ္တမဘာဝံ, သေဋ္ဌဘူတံ ဗုဒ္ဓတ္တန္တိ အတ္ထော. တံ ပန ပဒံ ဥပယာတန္တိပဒေ ကမ္မံ. အဂ္ဂသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဥတ္တမဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ အဂ္ဂတိ ဥတ္တမဘာဝံ သေဋ္ဌဘူတံ ဝါ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ပါပုဏာတီတိ အဂ္ဂေါ, ဇိနော. အဂ္ဂဓာတု ဂတိယံ အ. အဂ္ဂဿ ဘာဝေါ အဂ္ဂတံ. ဘဂဝါ ဟိ အနန္တလောကဓာတူသု သဗ္ဗ သတ္တာနံ အဂ္ဂေါ ဥတ္တမတရော သေဋ္ဌတရောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ဒသနိပါတ အင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ –

'तासमिद्धियोपयातमग्गतं' चा पदच्छेद 'तासं इद्धिया उपयातं अग्गतं' असा आहे. 'तासं' म्हणजे त्या पारमितांचे. 'इद्धिया' म्हणजे समृद्धीने (यशस्वी पूर्णतेने), हे येथे हेतूच्या अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप (करणवचन) आहे. 'उपयातं' म्हणजे प्राप्त झालेले. 'अग्गतं' म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम भाव, श्रेष्ठ असलेले बुद्धत्व असा अर्थ आहे. ते पद 'उपयातं' या पदाचे कर्म आहे. येथे 'अग्ग' शब्द उत्तमवाचक अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. अथवा जो उत्तम भावाला किंवा श्रेष्ठ अशा बुद्धभावाला प्राप्त होतो तो 'अग्ग' (श्रेष्ठ) म्हणजेच 'जिन' होय. 'अग्ग्' धातू गमन (प्राप्ती) अर्थात आहे आणि 'अ' प्रत्यय आहे. अग्गचा भाव म्हणजे 'अग्गतं' (श्रेष्ठत्व). कारण भगवान हे अनंत लोकधातूंमध्ये सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ, उत्तम आणि सर्वश्रेष्ठ आहेत, असा अर्थ आहे. अंगुत्तरनिकाय पाळीच्या दसकनिपातात (दशम निपातात) असे म्हटले आहे –

‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ ဝါ စတုပ္ပဒါ ဝါ ဗဟုပ္ပဒါ ဝါ ရူပိနော ဝါ အရူပိနော ဝါ သညိနော ဝါ အသညိနော ဝါ နေဝသညီနာသညိနော ဝါ, တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ.

“भिक्खूंनो, जितके काही प्राणी आहेत—पाय नसलेले, दोन पायांचे, चार पायांचे, अनेक पायांचे, रूप असलेले, रूप नसलेले, संज्ञा असलेले, संज्ञा नसलेले, किंवा संज्ञा असलेलेही नाही आणि नसलेलेही नाही—त्या सर्वांमध्ये अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत हे सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात.”

တမေကဒီပကန္တိ တံ ဧကဒီပကန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. တန္တိ ဇိနံ. ဧကဒီပကန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဧကပဋိသရဏဘူတံ ပတိဋ္ဌဘူတံ ဝါ. ဒီပကသဒ္ဒေါ ဟိ ပဋိသရဏပတိဋ္ဌဝါစကော နိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. ဝုတ္တဉှိ သံယုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပတိဋ္ဌာပနဋ္ဌေန ဒီပ’’န္တိ. ဒီပန္တိ ပတိဋ္ဌဟန္တိ ပဋိသရဏဘာဝေန သတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဝါ ဒီပကော, ဇိနော. ဒီပဓာတု ပတိဋ္ဌာယံ အကော. ဧကသဒ္ဒေါ သင်္ချာဝါစကော. ဧကော ဧကဘူတော ဒီပကောတိ ဧကဒီပကော, ဇိနော. အထ ဝါ ဧကဒီပကန္တိ မနုဿာနံ ပဋိသရဏဘူတံ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ သမုဒ္ဒဒီပကမိဝ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပဋိသရဏဘူတံ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ ဧကဗုဒ္ဓဘူတံ.

'तमेकदीपकं' चा पदच्छेद 'तं एकदीपकं' असा आहे. 'तं' म्हणजे त्या जिनला. 'एकदीपकं' म्हणजे सर्व प्राण्यांचे एकमेव शरणस्थान किंवा आधारस्थान असलेले. कारण 'दीपक' शब्द शरण आणि आधाराचा वाचक असलेला निष्पन्न प्रातिपदिक आहे. संयुक्तनिकाय अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'प्रतिष्ठापन (आधार देणे) या अर्थाने दीप म्हटले जाते.' किंवा 'दीप' म्हणजे जेथे प्राणी शरणभावाने आश्रय घेतात, तो 'दीपक' म्हणजेच जिन होय. 'दीप्' धातू प्रतिष्ठा (आधार) अर्थात आहे आणि 'अक' प्रत्यय आहे. 'एक' शब्द संख्यावाचक आहे. एक आणि अद्वितीय असा जो दीपक तो 'एकदीपक' म्हणजेच जिन होय. अथवा 'एकदीपक' म्हणजे मनुष्यांचे शरणस्थान व आधारस्थान असलेले, समुद्रातील बेटाप्रमाणे सर्व प्राण्यांचे शरणस्थान व आधारस्थान असलेले एकमेव बुद्धस्वरूप होय.

အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. ဇလမဇ္ဈေ ဒိပ္ပတီတိ ဒီပေါ. ဒွိဓာ အာပေါသန္ဒတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ ဒီပေါ. သောယေဝ ဒီပကော. သောဝိယ [Pg.161] ဧကော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဧကဒီပကော, ဇိနော. ယထာ ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေ ဘိန္နနာဝါနံ မနုဿာနံ သမုဒ္ဒဒီပေါ ပဋိသရဏော ပတိဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝံ ဇိနော သံသာရသာဂရေ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌေ ဩသီဒန္တာနံ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဧကဗုဒ္ဓဘူတော ပဋိသရဏော ပတိဋ္ဌော ဟောတီတိ ဧကဒီပကန္တိ ထောမေတိ. တံ ဇိနံ အဟံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

याचा शब्दशः अर्थ असा आहे: पाण्याच्या मध्यभागी जो प्रकाशतो (किंवा उठून दिसतो) तो 'दीप' (बेट) होय. किंवा जेथून पाणी दोन बाजूंनी वाहते तो 'दीप' (द्वीप) होय. तोच 'दीपक' होय. त्याच्याप्रमाणेच एकमेव बुद्ध होऊन जो मार्गक्रमण करतो, चालतो किंवा प्रवर्तित होतो तो 'एकदीपक' म्हणजेच जिन होय. ज्याप्रमाणे महासमुद्रात नौका फुटलेल्या माणसांना समुद्रातील बेट हेच शरण आणि आधार असते, त्याचप्रमाणे ज्यांना कोणताही आधार मिळत नाही अशा संसारसागरात बुडणाऱ्या सर्व प्राण्यांना जिन हे एकमेव बुद्धस्वरूप शरण आणि आधार आहेत, अशा प्रकारे 'एकदीपक' म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते. 'त्या जिनला मी नमस्कार करतो' असा येथे संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ယော ဇိနော အနေက ဇာတိယံ အနေကသံသာရဘဝေ, သပုတ္တဒါရံ ပုတ္တေန စ ဘရိယာယ စ သဟိတံ, အင်္ဂဇီဝိတမ္ပိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂဇီဝိတိန္ဒြိယမ္ပိ. အထ ဝါ ဟတ္ထပါဒကဏ္ဏနာသစက္ခာဒိသရီရာဝယဝဉ္စ ဇီဝိတိန္ဒြိယ ပဋိဗဒ္ဓသကလသရီရဉ္စ, ဗောဓိပေမတော အရဟတ္တမဂ္ဂ သဗ္ဗညုတဉာဏသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ ပိယမာနတ္တာ, အလဂ္ဂ မာနသောတိ ပုတ္တဒါရအင်္ဂဇီဝိတာဒီသု အနလ္လီယနစိတ္တော ဟုတွာ, အတ္ထိကဿ ပုတ္တဒါရာဒိံ ကာမိကဿ ယာစကဿ အဒါသိယေဝ ပရိစ္စာဂစေတနာယ အဒါသိဧဝ. ဒါနပါရမိမ္ပိ တတော ဒါနပါရမိတော ပရံ အညံ သီလပါရမာဒိကမ္ပိ သီလပါရမီအာဒိကမ္ပိ, အပူရိ သမ္မာသမ္ဗောဓတ္ထာယ ပူရဏံ အကာသိ, တာသံ ပါရမီနံ ဣဒ္ဓိယာ သမိဒ္ဓိယာ အဂ္ဂတံ ဥတ္တမ ဘာဝံ သေဋ္ဌဗုဒ္ဓတ္တံ ဝါ, ဥပယာတံ ဥပဂတံ, ဧကဒီပကံ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဧကပဋိသရဏဘူတံ ဧကပတိဋ္ဌာနဘူတံ ဝါ, ဒီပကမိဝ ဧကပဋိသရဏဘူတံ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ ဝါ တံ ဇိနံ တီဟိ ဒွါရေဟိ နမာမီတိ.

याचा संक्षिप्त अन्वय असा आहे: ज्या जिनने अनेक जन्मांमध्ये, अनेक संसारभवांमध्ये, पुत्रासह आणि पत्नीसह, तसेच आपले अवयव, उपअवयव आणि जीवनेंद्रिय देखील; अथवा हात, पाय, कान, नाक, डोळे इत्यादी शरीराचे अवयव आणि जीवनेंद्रियाशी जोडलेले संपूर्ण शरीर देखील, बोधीवरील प्रेमामुळे—म्हणजेच अर्हत् मार्ग व सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त अशा बोधीच्या प्रियतेमुळे, 'अलग्गमानसो' (आसक्तीरहित चित्त) होऊन, पुत्र, पत्नी, अंग, जीवन इत्यादींमध्ये आसक्त न होता, गरजवंताला, पुत्र-पत्नी इत्यादींची इच्छा करणाऱ्या याचकाला त्याग करण्याच्या भावनेने दिलेच. त्यांनी दानपारमिता आणि त्यानंतर दानपारमितेव्यतिरिक्त इतर शीलपारमिता इत्यादींची सम्यक्संबोधीसाठी पूर्तता केली. त्या पारमितांच्या प्रभावाने (समृद्धीने) जे श्रेष्ठत्व, उत्तम भाव किंवा सर्वश्रेष्ठ बुद्धत्व प्राप्त झाले आहे, अशा सर्व प्राण्यांचे एकमेव शरणस्थान किंवा आधारस्थान असलेल्या, बेटाप्रमाणे एकमेव शरणस्थान व आधारस्थान असलेल्या त्या जिनला मी तिन्ही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) नमस्कार करतो.

ဧကဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

एकविसाव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

၂၂.

२२.

ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝံ နိဓနဝပုဓရံ မာရဘင်္ဂံ အဘင်္ဂံ,ဒီပံ ဒီပံ ပဇာနံ ဇယဝရသယနေ ဗောဓိပတ္တံဓိပတ္တံ;

ဗြဟ္မာဗြဟ္မာဂတာနံ ဝရဂိရကထိကံ ပါပဟီနံ ပဟီနံ,လောကာလောကာဘိရာမံ သတတမဘိနမေ တံ မုနိန္ဒံ မုနိန္ဒံ.

देवांचे देव आणि देवातिदेव असलेल्या, अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या, माराचा पराभव करणाऱ्या, स्वतः कधीही पराभूत न होणाऱ्या, (संसारसागरातील) दीप (बेट) स्वरूप असलेल्या, प्रजांना ज्ञानप्रकाश देणाऱ्या, श्रेष्ठ जयशय्येवर बोधीला प्राप्त झालेल्या आणि अधिपती झालेल्या, ब्रह्मा आणि अब्रह्मा (इतर देव व मनुष्य) यांच्यामध्ये श्रेष्ठ वाणीने उपदेश करणाऱ्या, पापांपासून मुक्त असलेल्या, सर्व क्लेशांचा त्याग केलेल्या, जगाला प्रकाश देणाऱ्या व आनंदित करणाऱ्या, त्या मुनींद्रांना (मुनींच्या राजाला) मी सतत नमस्कार करतो.

၂၂. ဧဝံ [Pg.162] ဧကဝီသတိမာယ ဂါထာယ ဇိနံ ဝန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝန္တျာဒီဟိ ဒသဟိ ဂုဏေဟိ ထောမေတွာ မုနိန္ဒံ ဝန္ဒိတုကာမော ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝန္တိအာဒိမာဟ. အယံ ပန မ ရ ဘ န ယ ယ ဂဏေဟိ စ တိမုနိယတီဟိ စ ရစိတတ္တာ ဧကဝီသတက္ခရေဟိ ယုတ္တာ အာဒျန္တယမကာ သဒ္ဓရာ ဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဝုတ္တောဒယေ ‘‘မြာ ဘ္နာ ယော ယောတြ ယေန တိမုနိယတိယုတာ သဒ္ဓရာ ကိတ္တိတာယ’’န္တိ.

२२. अशा प्रकारे एकविसाव्या गाथेने जिनला वंदन करून, अब आता 'देवादेवातितदेव' इत्यादी दहा गुणांनी मुनींद्रांची स्तुती करण्याची इच्छा धरून 'देवादेवातितदेव' इत्यादी म्हटले आहे. ही गाथा 'म, र, भ, न, य, य, य' या गणांनी आणि तीन मुनींच्या यतींनी (विरामांनी) रचलेली असल्यामुळे, एकवीस अक्षरांनी युक्त असलेली, आदि आणि अंत यमक असलेली 'स्रग्धरा' (सद्धरा) गाथा आहे असे समजले पाहिजे. कारण वृत्तोदयात म्हटले आहे की—'ज्या गाथेत म, र, भ, न आणि तीन य गण असतात आणि जी तीन मुनींच्या यतींनी युक्त असते, तिला स्रग्धरा म्हटले जाते.'

အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. ယဿံ ပဋိပါဒံ မြာ မရဂဏာ စ ဘ္နာ ဘနဂဏာ စ ယောဂဏော စ ယေန ယဂဏေန သဟ ယောဂဏော စ တိမုနိယတိယုတာ သတ္တမက္ခရန္တေတီဟိ ယတီဟိ ယုတ္တာ စ စေ သိယုံ. အတြ ဣမသ္မိံ ပကတိ ဆန္ဒေ အယံ ဂါထာ သဒ္ဓရာဂါထာတိ ကိတ္တိတာတိ. ဧတ္ထ စ မုနိသဒ္ဒေါ သတ္တသင်္ချာဝါစကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧကသ္မိံ ပါဒေ သတ္တမက္ခရန္တေ သတ္တမက္ခရန္တေ ယတီနံ တိပရိဝတ္တတ္တာ တိမုနိယတိယုတာတိ ဝုတ္တံ. ဧကဝီသတက္ခရဝန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

याचा अन्वय असा आहे: ज्या गाथेच्या प्रत्येक चरणात 'म' आणि 'र' गण, 'भ' आणि 'न' गण, आणि 'य' गणासह आणखी दोन 'य' गण असतात, आणि जी 'तिमुनियती' म्हणजे सातव्या अक्षरावर येणाऱ्या तीन यतींनी (विरामांनी) युक्त असते. या प्रकृती छंदात ही गाथा 'स्रग्धरा' (सद्धरा) गाथा म्हणून ओळखली जाते. येथे 'मुनी' शब्द 'सात' या संख्येचा वाचक आहे असे समजले पाहिजे. एका चरणात प्रत्येक सातव्या अक्षरावर यती तीन वेळा येत असल्यामुळे तिला 'तिमुनियती' (तीन मुनींच्या यतींनी युक्त) म्हटले आहे. याचा अर्थ ती एकवीस अक्षरांची असते असा होतो.

တတ္ထ စ ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝန္တိ ရာဇသင်္ခါတသမ္မုတိဒေဝ စတုမဟာရာဇာဒိကဥပပတ္တိဒေဝါနံ အတိဥတ္တမံ အတိသေဋ္ဌံ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘူတံ. ဧတ္ထ ဟိ ဒေဝါတိ သမ္မုတိဒေဝါ. တေ ဟိ မာနုဿဣဿရိယသမ္ပတ္တီဟိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ မနုဿရာဇဒေဝီ ကုမာရာ ဒေဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. ပုန ဒေဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝါ. တေ ဟိ ဒိဗ္ဗဣဿရိယသမ္ပတ္တီဟိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ စတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ, ဒိဗ္ဗန္တိ ကာမဂုဏာဒီဟိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ, တေသု ဝါ ဝိဟရန္တိ, ဝိဇယသမတ္ထတာယောဂေန ပစ္စတ္ထိကေ ဝိဇေတုံ ဣစ္ဆန္တိ, ဣဿရိယဓနာဒိသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏံ တံ တံ အတ္ထာနုသာသနဉ္စ ကရောန္တာ ဝေါဟရန္တိ. ပုညာတိသယယောဂါနုဘာဝပ္ပတ္တာယ ဇုတိယာ ဇောတန္တိ. ယထာဓိပ္ပေတဉ္စ ဝိသယံ အပ္ပဋိဃာတေန ဂစ္ဆန္တိ. ယထိစ္ဆိတနိပ္ဖာဒနေ စ သက္ကောန္တီတိ ဒေဝါတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂမဟာဋီကာယံ အာဂတနယေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အတိဒေဝန္တိ [Pg.163] တေသံ ဒေဝါနံ အတိဥတ္တမံ အတိသေဋ္ဌံ ဝါ ဝိသုဒ္ဓိ ဒေဝဘူတံ ဘဂဝန္တန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ တေသံ သမ္မုတိ ဥပပတ္တိဒေဝါနံ သီလာဒိဂုဏေဟိ အတိရေကတ္တာ အတိရေကော ဒေဝေါတိ ဘဂဝါ အတိဒေဝေါတိ ဝုစ္စတိ. ဒေဝေါ ဒေဝါနံ အတိရေကော အတိဥတ္တမော အတိသေဋ္ဌော အတိဝိသိဋ္ဌော ဒေဝေါ ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝေါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘူတော မုနိန္ဒော လဗ္ဘတိ. တံ ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝံ.

तेथे 'देवादेवातिदेव' म्हणजे राजा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संमुतिदेव आणि चातुमहाराजिकादी उपपत्तिदेव यांच्यापेक्षा अत्यंत उत्तम, अत्यंत श्रेष्ठ आणि विशुद्धिदेव स्वरूप असलेले (भगवान) होत. येथे 'देव' म्हणजे संमुतिदेव होत. कारण ते मानवी ऐश्वर्य आणि संपत्तीने तळपतात (क्रीडा करतात), म्हणून मानवी राजे, राण्या आणि राजकुमार यांना 'देव' म्हटले जाते. पुन्हा, 'देव' म्हणजे उपपत्तिदेव होत. कारण ते दिव्य ऐश्वर्य आणि संपत्तीने तळपतात, म्हणून चातुमहाराजिकादी देवांना 'देव' म्हटले जाते. ते 'दिब्बन्ति' म्हणजे कामगुणादींमध्ये क्रीडा करतात, विलास करतात किंवा त्यात विहार करतात; विजय मिळवण्याच्या सामर्थ्यामुळे शत्रूंवर विजय मिळवण्याची इच्छा करतात; ऐश्वर्य, धन इत्यादींचा स्वीकार आणि दान करतात आणि त्या त्या कल्याणाचे अनुशासन करत व्यवहार करतात. अतिशय पुण्याच्या योगाने आणि प्रभावाने प्राप्त झालेल्या तेजाने ते चमकतात. आणि इच्छित विषयाकडे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय जातात. आणि इच्छित गोष्टी साध्य करण्यास समर्थ असतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हटले जाते, असे 'विशुद्धिमग्ग महाटीका' मध्ये आलेल्या पद्धतीनुसारही समजले पाहिजे. 'अतिदेव' म्हणजे त्या देवांपेक्षा अत्यंत उत्तम किंवा अत्यंत श्रेष्ठ, विशुद्धिदेव स्वरूप असलेल्या भगवंतांना उद्देशून हा अर्थ आहे. कारण ते (भगवान) त्या संमुतिदेव आणि उपपत्तिदेवांपेक्षा शील इत्यादी गुणांनी श्रेष्ठ असल्यामुळे, 'अतिरेक देव' (श्रेष्ठ देव) म्हणून भगवंतांना 'अतिदेव' म्हटले जाते. जो देवांपेक्षा श्रेष्ठ, अत्यंत उत्तम, अत्यंत श्रेष्ठ, अतिविशिष्ट देव आहे, तो 'देवादेवातिदेव' म्हणजेच विशुद्धिदेव स्वरूप असलेले मुनींद्र प्राप्त होतात. त्या देवादेवातिदेवांना (मी वंदन करतो).

ဝုတ္တဉှိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဒေဝါတိ တယော ဒေဝါ သမ္မုတိ ဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ. သမ္မုတိဒေဝါ နာမ ရာဇာနော ဒေဝိယော ရာဇကုမာရာ. ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ စတုမဟာရာဇိကေ ဒေဝေ ဥပါဒါယ တဒုပရိ ဒေဝါ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ အရဟန္တော ဝုစ္စန္တီ’’တိ.

कारण 'धम्महदयविभंग' मध्ये म्हटले आहे की, 'देव हे तीन प्रकारचे असतात: संमुतिदेव, उपपत्तिदेव आणि विशुद्धिदेव. संमुतिदेव म्हणजे राजे, राण्या आणि राजकुमार होत. उपपत्तिदेव म्हणजे चातुमहाराजिकादी देवांना धरून त्यांच्यावरील सर्व देव होत. विशुद्धिदेव म्हणजे अर्हत (अरिहंत) यांना म्हटले जाते.'

ဘဂဝါ ပန နိရာတိသယာယ အဘိညာကီဠာယ ဥတ္တမေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟိ သပရသန္တာနဂတပဉ္စဝိဓမာရဝိဇ ယိစ္ဆာနိပ္ဖတ္တိယာစိတ္တိဿရိယ သတ္တဓနာဒိ သမ္မာပဋိပတ္တိ အဝေစ္စပ္ပသာဒသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏသင်္ခါတေန ဓမ္မသဘာဝပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယာနုရူပါနုသာသနီသင်္ခါတေန စ ဝေါဟာရာတိသယေန ပရမာယ ပညာသရီရပ္ပဘာသင်္ခါတာယ ဇုတိယာ အနညသာဓာရဏာယ ဉာဏသရီရဂတိယာ မာရဝိဇယ သဗ္ဗညုဂုဏပရဟိတ နိပ္ဖာဒနေသု အပ္ပဋိဟတာယ သတ္တိယာ စ သမန္နာဂတတ္တာ သဒေဝကေန လောကေန သရဏန္တိ ဂမနီယတော အဘိတ္ထဝနီယတော ဘတ္တိဝသေန ကမနီယတော စ သဗ္ဗေ တေ ဒေဝေ တေဟိ ဂုဏေဟိ အဘိဘုယျ ဌိတတ္တာ တေသံ ဒေဝါနံ အတိသေဋ္ဌော အတိဥတ္တမော ဒေဝေါတိ ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝေါတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မဟာဋီကာယံ အာဂတနယေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

परंतु भगवान हे, निरतिशय (सर्वोच्च) अभिज्ञा-क्रीडेने, उत्तम अशा दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि आर्यविहारांनी, स्वतःच्या आणि इतरांच्या चित्तसंततीमधील पाच प्रकारच्या मारांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेच्या पूर्ततेने, चित्ताचे ऐश्वर्य, सप्तधन इत्यादी सम्यक् प्रतिपत्ती (योग्य आचरण), अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद), सत्कार आणि दानाचा स्वीकार या स्वरूपाच्या, आणि धम्मस्वभाव व व्यक्तींच्या आशयाला अनुरूप अशा अनुशासनाच्या स्वरूपातील उत्कृष्ट व्यवहाराने, प्रज्ञा-शरीराची प्रभा म्हटल्या जाणाऱ्या परम तेजाने, इतरांना असाधारण अशा ज्ञान-शरीराच्या गतीने, आणि मारविजय, सर्वज्ञता-गुण व परहित साध्य करण्यामध्ये अखंडित अशा शक्तीने युक्त असल्यामुळे, देवलोकासह सर्व जगाकडून 'शरण' म्हणून जाण्यास योग्य, स्तुती करण्यास योग्य आणि भक्तीभावाने प्रिय असल्यामुळे, त्या सर्व देवांना आपल्या गुणांनी पराभूत करून स्थित असल्यामुळे, त्या देवांपेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ, अत्यंत उत्तम देव असल्यामुळे त्यांना 'देवादेवातिदेव' म्हटले जाते, असे 'विशुद्धिमग्ग महाटीका' मध्ये आलेल्या पद्धतीनुसारही समजले पाहिजे.

နိဓနဝပုဓရန္တိ အန္တိမကာယဓာရဏံ. ဧတ္ထ စ နိဓနသဒ္ဒေါ ပရိယောသာနဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ နိဓေတိ ပရိယောသာနံ ကရောတိ ဧတေနာတိ နိဓနံ. နိဓေတိ ဝိနာသေတိ ဘဝန္တိ ဝါ နိဓနံ, အန္တိမကာယော လဗ္ဘတိ. နိပုဗ္ဗ ဓာ ဓာတု [Pg.164] နာသေ ယု. ဝပတိ ကုသလာကုသလဗီဇမေတ္ထာတိ ဝပု, ကာယော. ဝပဓာတု ဗီဇသန္တာနေ ဥ. နိဓနဉ္စ တံ ဝပု စာတိ နိဓနဝပု, တံ ဓာရေတီတိ နိဓနဝပုဓရော, မုနိန္ဒော. တံ နိဓနဝပုဓရံ. သော ဟိ အနမတဂ္ဂသံသာရဘဝေသု နိဗ္ဗတ္တေန္တာနံ သဗ္ဗကိလေသာနံ ဗောဓိမဏ္ဍေ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏသတ္ထေန သမုစ္ဆိန္ဒိ တတ္တာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ နတ္ထိ. အယဉှိ ဗုဒ္ဓဘာဝဇာတိ အန္တိမ ဘဝေါ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိသေသေန မုနိန္ဒမေဝ နိဓနဝပုဓရန္တိ ထောမေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ အန္တိမ ဓရော’’တိ.

'निधनवपुधर' म्हणजे अंतिम शरीर धारण करणारे. आणि येथे 'निधन' हा शब्द समाप्ती (शेवट) दर्शवणारा आणि अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. किंवा, ज्याच्याद्वारे समाप्ती केली जाते ते 'निधन' होय. जे नष्ट करते किंवा ज्याच्याद्वारे विनाश होतो ते 'निधन' म्हणजेच अंतिम शरीर प्राप्त होते. 'नि' पूर्व 'धा' धातूचा नाश या अर्थी 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्याच्यामध्ये कुशल आणि अकुशल कर्मांचे बीज पेरले जाते ते 'वपु' म्हणजे शरीर होय. 'वप्' धातूचा बीज पेरण्याच्या अर्थी 'उ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जे अंतिम आहे आणि जे शरीर आहे ते 'निधनवपु' होय, आणि ते धारण करणारे ते 'निधनवपुधर' म्हणजेच मुनींद्र होत. त्या निधनवपुधरांना (मी वंदन करतो). कारण त्यांनी अनादी संसारभवांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या सर्व क्लेशांना बोधिमंडळावर अग्र मार्गज्ञानाच्या शस्त्राने समूळ नष्ट केले असल्यामुळे, त्यांचा पुनर्जन्म होत नाही. कारण ही बुद्धत्वाची उत्पत्ती हाच त्यांचा अंतिम भव आहे, म्हणूनच विशेष रूपाने मुनींद्रांचीच 'निधनवपुधर' म्हणून स्तुती केली जाते. कारण अंगुत्तरपाळीमध्ये असे म्हटले आहे की, 'बुद्ध हे अंतिम शरीर धारण करणारे आहेत.'

မာရဘင်္ဂန္တိ ဒေဝပုတ္တာဒိပဉ္စမာရေ ဝိဒ္ဓံသနံ. မာရသဒ္ဒတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ပဉ္စမာရေ ဘဉ္ဇတိ အဘဉ္ဇိ ဘဉ္ဇိဿတီတိ မာရဘင်္ဂေါ, မုနိန္ဒော. မာရသဒ္ဒူပပဒ ဘန္ဇဓာတု အဝမဒ္ဒနေ တပစ္စယော. တဿ သဟ ဓာတွန္တေန ဂေါအာဒေသော. နကာရဿ နိဂ္ဂဟိတာဒေသော. တဿ ကဝဂ္ဂန္တာဒေသော. တံ မာရဘင်္ဂံ. အဘင်္ဂန္တိ မာရသေနာယ ဘဉ္ဇိတုံ ဝိဒ္ဓံသိတုံ အသမတ္ထံ, ဘဉ္ဇိယတေ ဘင်္ဂေါ. နဘင်္ဂေါ အဘင်္ဂေါ. အထ ဝါ မာရသေနာယ န ဘဉ္ဇိယတီတိ အဘင်္ဂေါ. မာရသေနာယ ဘဉ္ဇိတုံ န အရဟတီတိ အတ္ထော. မာရသေနာ ဘဉ္ဇိတုံ န သမတ္ထောတိ ဝါ အဘင်္ဂေါ, မုနိန္ဒော. တံ အဘင်္ဂံ.

'मारभंग' म्हणजे देवपुत्र इत्यादी पाच प्रकारच्या मारांचा विध्वंस करणे. 'मार' शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. जे पाच मारांचा भंग करतात, त्यांनी भंग केला आणि ते भंग करतील, म्हणून ते 'मारभंग' म्हणजेच मुनींद्र होत. 'मार' शब्द उपपद असताना, 'भंज्' (मर्दन करणे या अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागतो. त्याचा धातूच्या अंतासह 'ग' असा आदेश होतो. 'न' काराचा अनुस्वार आदेश होतो. त्याचा क-वर्गातील अंत्य वर्ण असा आदेश होतो. त्या मारभंगांना (मी वंदन करतो). 'अभंग' म्हणजे मारसेनेला ज्यांचा भंग करणे किंवा विध्वंस करणे अशक्य आहे; ज्याचा भंग केला जातो तो 'भंग' होय. जो भंग पावत नाही तो 'अभंग' होय. किंवा, मारसेनेद्वारे ज्यांचा भंग केला जाऊ शकत नाही, ते 'अभंग' होत. मारसेनेला ज्यांचा भंग करणे योग्य नाही, असा अर्थ आहे. किंवा मारसेना ज्यांचा भंग करण्यास समर्थ नाही, ते 'अभंग' म्हणजेच मुनींद्र होत. त्या अभंगांना (मी वंदन करतो).

ဒီပံဒီပံ ပဇာနန္တိ ဧတ္ထ ပဇာနံ ဒီပံ ဒီပန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ပဇာနန္တိ သတ္တာနံ. တေဟိ ကမ္မကိလေသေဟိ ပဇာယန္တိ နိဗ္ဗတ္တိယန္တိ, ပကာရေန ဝါ ဇာယန္တိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ပဋိသန္ဓိစုတိဝသေနာတိ ပဇာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဒီပန္တိ ပညာပဒီပံ. တဉှိ ကုသလာကုသလေ ဓမ္မေ ဝိဘဇိတွာ ဒီပေတိ ပကာသေတိ ဇောတေတီတိ ဒီပန္တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ဒိပ္ပတိ ဇောတေတီတိ ဒီပေါ. အန္ဓကာရံ ဝိဓမေတွာ အာလောကံ ပကာသေတီတိ အတ္ထော. ဒီပဓာတု ဒိတ္တိယံ အ. ဒီပမိဝါတိ ဒီပါ, ပညာ. ယထာ ဟိ ပဒီပေါ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကံ ပကာသေတိ, ဧဝံ ပညာ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဟန္တွာ ဓမ္မာလောကံ ပကာသေတီတိ [Pg.165] ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဒီပံ. ပုန ဒီပန္တိ ဒီပကံ ပကာသေန္တန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ ဒီပေတိ ပကာသေတီတိ ဒီပေါတိ ဝုစ္စတိ. မုနိန္ဒော ဟိ ပယိရုပါသနဝသေန ဂတာဂတာနံ ဝိနေယျသတ္တာနံ ဓမ္မဒေသနာယ စတုမဂ္ဂဉာဏာဒိပညာပဒီပံ ပကာသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ဒီပံ.

'दीपं दीपं पजानं' यामध्ये 'पजानं' चा 'दीपं' आणि 'दीपं' यांच्याशी संबंध आहे. तेथे 'पजानं' म्हणजे प्राण्यांचे. कारण ते कर्म आणि क्लेशांमुळे उत्पन्न होतात, किंवा प्रतिसंधी आणि च्युतीच्या वशने विशेष प्रकारे जन्म घेतात, म्हणून त्यांना 'पजा' (प्राणी) म्हटले जाते. 'दीपं' म्हणजे प्रज्ञा-प्रदीप होय. कारण तो कुशल आणि अकुशल धर्मांचे विभाजन करून त्यांना प्रकाशित करतो, स्पष्ट करतो आणि उजळतो, म्हणून त्याला 'दीप' म्हटले जाते. किंवा, जो चमकतो, प्रकाश देतो तो 'दीप' होय. अंधाराचा नाश करून प्रकाश पसरवतो, असा याचा अर्थ आहे. 'दीप्' धातू चमकण्याच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. दिव्यासारखी असते ती 'दीपा' म्हणजे प्रज्ञा होय. ज्याप्रमाणे दिवा अंधाराचा नाश करून प्रकाश पसरवतो, त्याचप्रमाणे प्रज्ञा अविद्यारूपी अंधाराचा नाश करून धम्माचा प्रकाश पसरवते, असे म्हटले आहे. त्या दीपाला (प्रज्ञेला). पुन्हा, 'दीपं' म्हणजे प्रकाशित करणारे, असा अर्थ आहे. कारण ते प्रकाशित करतात, स्पष्ट करतात, म्हणून त्यांना 'दीप' म्हटले जाते. मुनींद्र हे सेवेसाठी येणाऱ्या-जाणाऱ्या विनेय सत्त्वांना धम्मोपदेशाद्वारे चतुर्मार्ग-ज्ञानादी प्रज्ञा-प्रदीप प्रकाशित करतात, असे म्हटले आहे. त्या दीपाला (प्रकाशकाला).

ဇယဝရသယနေတိ ပဉ္စမာရဝိဇယန္တဋ္ဌာနဘူတေ ဥတ္တမ ဗောဓိပလ္လင်္ကာသနေ. ပဉ္စမာရေ ဇိနာတိ ဧတ္ထာတိ ဇယော, ဗောဓိရုက္ခပလ္လင်္ကော. ဇိဓာတု ဇယေ ဏ. ဝရိတဗ္ဗော ပတ္ထိ တဗ္ဗောတိ ဝရော, ဝရဓာတု ပတ္ထနေ အ. ဝရတိ နိဝါရေတိ ဟီနန္တိ ဝါ ဝရော. ဝရဓာတု နိဝါရဏေ အ. ဗုဒ္ဓေန သေဝိယတိ ဘဇိယတိ ဧတ္ထာတိ သယနော. သိဓာတု သေဝါယံယု. ဝရော ဥတ္တမော သယနော ဝရသယနော, ဇယောဧဝ ဝရသယနော ဇယဝရသယနော, ဗောဓိရုက္ခပလ္လင်္ကော. တသ္မိံ.

'जयवरशयने' म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवण्याचे स्थान असलेल्या उत्तम बोधिपल्लंक आसनावर. ज्याच्यावर पाच मारांवर विजय मिळवला जातो तो 'जय' म्हणजेच बोधिवृक्षाचा पल्लंक होय. 'जि' धातू जिंकण्याच्या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. जो स्वीकारण्यास योग्य किंवा प्रार्थनीय आहे तो 'वर' होय; 'वर' धातू प्रार्थनेच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. किंवा जो हीन गोष्टींचे निवारण करतो तो 'वर' होय. 'वर' धातू निवारणाच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. बुद्धांद्वारे ज्याचे सेवन केले जाते, ज्याचा आश्रय घेतला जातो ते 'शयन' होय. 'शी' धातू सेवनाच्या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. वर म्हणजे उत्तम शयन ते 'वरशयन' होय, आणि जय हेच वरशयन ते 'जयवरशयन' म्हणजेच बोधिवृक्षाचा पल्लंक होय. त्यावर (त्या आसनावर).

ဗောဓိပတ္တံဓိပတ္တန္တိ ဗောဓိပတ္တံ အဓိပတ္တန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဗောဓိပတ္တန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂသဗ္ဗညုတဉာဏံ ဂတံ. ဧတ္ထ စ ဗောဓိသဒ္ဒေါ ရုက္ခမဂ္ဂဉာဏသဗ္ဗညုတဉာဏနိဗ္ဗာနေသုပိ ဝတ္တတိ. တထာ ဟေသ ဗောဓိရုက္ခမူလေ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒီသု ရုက္ခေ ဝတ္တတိ. ဗောဓိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏန္တိအာဒီသု မဂ္ဂေ. ပပ္ပောတိ ဗောဓိံ ဝရဘူရီ မေဓသောတိအာဒီသု သဗ္ဗညုတဉာဏေ. ပတွာန ဗောဓိံ အမတံ အသင်္ခတန္တိအာဒီသု နိဗ္ဗာနေ. ဣဓ ပန ဘဂဝတော အရဟတ္တမဂ္ဂသဗ္ဗညုတဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ, အရဟတ္တ မဂ္ဂဉာဏံ. သဗ္ဗဉေယျဓမ္မေ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ, သဗ္ဗညုတဉာဏံ. ဗုဓဓာတု ဉာဏေ ဏ ဤ စ. ဗောဓိ စ ဗောဓိ စ ဗောဓိ သရူပေကသေသဝသေန. တံ အပဇ္ဇိံ အဂမိန္တိ ဗောဓိ ပတ္တော, မုနိန္ဒော. တံ ဗောဓိပတ္တံ. အဓိပတ္တန္တိ သဒေဝကေ လောကေ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဇေဋ္ဌဘာဝံ ဂတန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ အဓိကံ ဇေဋ္ဌဘာဝံ ဝုဍ္ဎတရဘာဝံ ပတ္တော ဂတောတိ အဓိပတ္တော, မုနိန္ဒော. တံ အဓိပတ္တံ. ယထာ ဟိ ကုက္ကုဋပေါတကာနံ [Pg.166] ယော ကုက္ကုဋပေါတကော အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိနိဗ္ဘိဒေါ, သော တေသံ ဇေဋ္ဌဘာဝံ ဝုဍ္ဎတရဘာဝံ ဂတော, ဧဝမေဝ ဘဂဝါ သဒေဝကေ လောကေ အဝိဇ္ဇာ ဂတာယ ပဇာယ တံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပဌမတရံ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ စ သီလသမာဓိပညာဒိ သဗ္ဗဂုဏေဟိ အဓိကတ္တာ စ အပ္ပဋိသမတ္တာ စ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဇေဋ္ဌဘာဝံ ဝုဍ္ဎတရဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ အပ္ပဋိသမဘာဝဉ္စ ပတ္တော ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ အဓိပတ္တန္တိ ထောမေတိ.

‘बोधिपत्तंधिपत्तन्ति’ (bodhipattaṃdhipattanti) चा पदच्छेद ‘बोधिपत्तं अधिपत्तन्ति’ (bodhipattaṃ adhipattanti) असा आहे. ‘बोधिपत्तं’ म्हणजे अर्हत्-मार्ग-सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केलेले. आणि येथे ‘बोधि’ हा शब्द वृक्ष, मार्गज्ञान, सर्वज्ञताज्ञान आणि निर्वाण या अर्थांनीही वापरला जातो. तसेच, ‘बोधिवृक्षाच्या मुळाशी प्रथम अभिसंबुद्ध झाले’ इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘वृक्ष’ या अर्थाने वापरला जातो. ‘चार मार्गांमधील ज्ञान म्हणजे बोधि’ इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘मार्ग’ या अर्थाने वापरला जातो. ‘उत्कृष्ट प्रज्ञेने बोधि प्राप्त करतो’ इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘सर्वज्ञताज्ञान’ या अर्थाने वापरला जातो. ‘अमृत आणि असंस्कृत अशा बोधिला प्राप्त करून’ इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘निर्वाण’ या अर्थाने वापरला जातो. परंतु येथे भगवंतांचे ‘अर्हत्-मार्ग-सर्वज्ञता-ज्ञान’ अभिप्रेत आहे. चार आर्य सत्यांना जाणतो म्हणून ‘बोधि’ म्हणजे अर्हत्-मार्गज्ञान होय. सर्व ज्ञेय धर्मांना जाणतो म्हणून ‘बोधि’ म्हणजे सर्वज्ञताज्ञान होय. ‘बुध’ धातू ज्ञान अर्थी असून त्याला ‘ण’ आणि ‘इ’ प्रत्यय लागतात. ‘बोधि आणि बोधि आणि बोधि’ हे सरूपैकशेष समासाने ‘बोधि’ होते. त्याला प्राप्त झाले, गेले म्हणून ‘बोधिपत्त’ (बोधि प्राप्त केलेले) मुनींद्र होय. ते ‘बोधिपत्तं’ होय. ‘अधिपत्तं’ म्हणजे सदेवक लोकामध्ये सर्व देव आणि मनुष्यांमध्ये ज्येष्ठत्व (श्रेष्ठत्व) प्राप्त केलेले असा अर्थ आहे. सर्व देव आणि मनुष्यांपेक्षा अधिक ज्येष्ठत्व, वृद्धतरत्व (मोठेपण) प्राप्त केलेले, गेलेले म्हणून ‘अधिपत्त’ मुनींद्र होय. ते ‘अधिपत्तं’ होय. जसे कोंबडीच्या पिल्लांमध्ये जे पिल्लू अंड्याचे कवच फोडून सर्वप्रथम बाहेर पडते, ते त्यांच्यामध्ये ज्येष्ठत्व आणि वृद्धतरत्व प्राप्त करते; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी सदेवक लोकामध्ये अविद्याग्रस्त प्रजेमध्ये त्या अविद्येच्या अंड्याला फोडून सर्वप्रथम आर्य जातीमध्ये जन्म घेतल्यामुळे आणि शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी सर्व गुणांनी अधिक व अतुलनीय असल्यामुळे सर्व देव आणि मनुष्यांचे ज्येष्ठत्व, वृद्धतरत्व, श्रेष्ठत्व आणि अतुलनीयत्व प्राप्त केले आहे, असे म्हटले आहे. म्हणून ‘अधिपत्तं’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ဗြဟ္မာဗြဟ္မာဂတာနန္တိ ဗြဟ္မ အဗြဟ္မ အာဂတာနန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အာဂတာနံ ပယိရုပါသနဝသေန အာဂတာနံ ဗြဟ္မ ဒေဝမနုဿပရိသာနန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ ဗြဟ္မာတိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒိ ဗြဟ္မာ. တေ ဟိ ဈာနာဒိဂုဏေဟိ ဗြူဟန္တိ ဝဍ္ဎန္တီတိ ဗြဟ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ, အဗြဟ္မာတိ ဒေဝမနုဿာ. တေ ဟိ န ဗြဟ္မာ အဗြဟ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ, အာဂစ္ဆန္တိ ပယိရုပါသနဝသေနာတိ အာဂတာ, ဗြဟ္မာ ဗြဟ္မာနော လဗ္ဘန္တိ. အာပုဗ္ဗဂမုဓာတု ဂတိယံ တ. အာဂတာ ဗြဟ္မာ စ အဗြဟ္မာ စာတိ ဗြဟ္မာဗြဟ္မာဂတာ, တေသံ. ဝိသေသန ပရနိပါတပဒမေတံ အဂျာဟိတောတိအာဒီသု ဝိယ. တံ ပန ပဒံ ဝရဂိရကထိကန္တိပဒေ သမ္ပဒါနံ. ပယိရုပါသနာနံ ဗြဟ္မ ဒေဝမနုဿပရိသာနန္တိ အတ္ထော.

‘ब्रह्माब्रह्मागतानं’ (brahmābrahmāgatānaṃ) चा पदच्छेद ‘ब्रह्म अब्रह्म आगतानं’ (brahma abrahma āgatānaṃ) असा आहे. ‘आगतांना’ म्हणजे सेवेसाठी (उपासनेसाठी) आलेल्या ब्रह्म, देव आणि मनुष्यांच्या परिषदेला असा अर्थ आहे. तेथे ‘ब्रह्म’ म्हणजे ब्रह्मपारिषद्य इत्यादी ब्रह्मा होय. ते ध्यान इत्यादी गुणांनी वाढतात (वृद्धिंगत होतात) म्हणून त्यांना ‘ब्रह्म’ म्हटले जाते, आणि ‘अब्रह्म’ म्हणजे देव व मनुष्य होय. ते ब्रह्म नसतात म्हणून त्यांना ‘अब्रह्म’ म्हटले जाते. सेवेसाठी (उपासनेसाठी) येतात म्हणून ‘आगत’ म्हटले जाते, जेथे ब्रह्मा आणि अब्रह्मा प्राप्त होतात. ‘आ’ पूर्व ‘गमु’ धातू गत्यर्थक असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागतो. आलेले ब्रह्मा आणि अब्रह्मा म्हणजे ‘ब्रह्माब्रह्मागत’, त्यांच्यासाठी. हे ‘अग्याहितो’ इत्यादींप्रमाणे विशेषण परनिपात पद आहे. ते पद ‘वरगिरकथिकं’ या पदाचे संप्रदान आहे. सेवेसाठी आलेल्या ब्रह्म, देव आणि मनुष्यांच्या परिषदेला असा याचा अर्थ आहे.

ဝရဂိရကထိကန္တိ ဥတ္တမံ ဓမ္မဝါစံ ဒေသေန္တံ. သေဋ္ဌဝါစာယ ဓမ္မံ ဒေသမာနံ ဝါ, ဂါယတိ ကထိယတီတိ ဂိရာ, ဝါစာ. ဂါဓာတု သဒ္ဒေ ဤရော. ဝရာ သေဋ္ဌာ ဂိရာ ဝါစာ ဝရဂိရာ. တာယ ဓမ္မံ ကထေတီတိ ဝရဂိရကထိကော, မုနိန္ဒော. ဥတ္တမာယ မနာပဘူတဝါစာယ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ အတ္ထော. တံ.

‘वरगिरकथिकं’ (varagirakathikaṃ) म्हणजे उत्तम धम्मवाणीचा उपदेश करणारे. किंवा श्रेष्ठ वाणीने धम्माचा उपदेश करणारे. जी गायली जाते किंवा बोलली जाते ती ‘गिरा’ म्हणजे वाणी होय. ‘गा’ धातू शब्द अर्थी असून त्याला ‘ईर’ प्रत्यय लागतो. ‘वर’ म्हणजे श्रेष्ठ आणि ‘गिरा’ म्हणजे वाणी, ती ‘वरगिरा’ (श्रेष्ठ वाणी) होय. तिच्याद्वारे धम्माचे कथन करतात म्हणून ‘वरगिरकथिक’ मुनींद्र होत. उत्तम आणि मनपसंत अशा वाणीने धम्माचा उपदेश करतात असा अर्थ आहे. त्यांना (त्या मुनींद्रांना).

ပါပဟီနန္တိ လာမကအကုသလကိလေသံ. တဉှိ အပါယာဒိ ဒုက္ခံ ပါပေတီတိ ပါပေါတိ ဝုစ္စတိ. အကုသလကိလေသော. ပပုဗ္ဗအပဓာတု ပါပုဏနေ. ကုသလဓမ္မေန ဟာတဗ္ဗံ စဇိ တဗ္ဗန္တိ ဟီနန္တိ ဝုစ္စတိ. လာမကဓမ္မော. ဟာဓာတု စာဂေ တပစ္စယော, တဿိနော. ပါပေါဧဝ ဟီနံ ပါပဟီနံ. ပဟီနန္တိ [Pg.167] အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန သုသမုစ္ဆိန္နံ. ပဇဟတီတိ ပဟီနော, မုနိန္ဒော. ပပုဗ္ဗဟာဓာတု စာဂေ ဣနော. သဗ္ဗေ အကုသလဓမ္မေ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန သမုစ္ဆိန္ဒတီတိ အတ္ထော.

‘पापहीनं’ (pāpahīnaṃ) म्हणजे हीन (कनिष्ठ) अकुशल क्लेश. कारण जे अपाय इत्यादी दुःखाप्रत पोहोचवते त्याला ‘पाप’ म्हटले जाते, म्हणजेच अकुशल क्लेश होय. ‘प्र’ पूर्व ‘आप’ धातू प्रापण अर्थी आहे. कुशल धम्माद्वारे जे त्यागले पाहिजे, सोडले पाहिजे त्याला ‘हीन’ म्हटले जाते, म्हणजेच हीन धर्म होय. ‘हा’ धातू त्याग अर्थी असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागतो, त्याचा ‘इन’ होतो. पापच जे हीन आहे ते ‘पापहीन’ होय. ‘पहीणं’ (pahīnaṃ) म्हणजे अर्हत्-मार्गज्ञानाने पूर्णपणे नष्ट केलेले. जे त्यागतात ते ‘पहीन’ मुनींद्र होत. ‘प्र’ पूर्व ‘हा’ धातू त्याग अर्थी असून त्याला ‘इन’ प्रत्यय लागतो. सर्व अकुशल धर्मांना अग्र-मार्गज्ञानाने (अर्हत्-मार्गज्ञानाने) समूळ नष्ट करतात असा अर्थ आहे.

လောကာလောကာဘိရာမန္တိ လောကအလောကအဘိရာမန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. မနုဿလောကဒေဝဗြဟ္မလောကာနံ အဘိရာမဋ္ဌာနဘူတန္တိ အတ္ထော. လောကောတိ မနုဿ လောကော, သော ဟိ လောကယတိ ပတိဋ္ဌဟတိ ပဝတ္တတိ ဝါ ဧတ္ထ ပုညာပုညံ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော, မနုဿ လောကော. လောကဓာတု ပတိဋ္ဌာယံ အ. န လောကော အလောကော. ဒေဝဗြဟ္မလောကော. လောကော စ အလောကော စ လောကာလောကာ, တေသံ သတ္တလောကာနံ အဘိအဓိကံ ရမန္တိ ဧတ္ထာတိ လောကာလောကာဘိရာမော. မုနိန္ဒော, တံ. သော ဟိ တိလောကာနံ ပူဇာနုဂ္ဂဟာဒိကရဏဝသေန အဘိရာမဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ လောကာလောကာဘိရာမန္တိ ထောမေတိ. သတတန္တိ နိစ္စံ. ရတ္တိဒိဝံ အဘိဏှန္တိ အတ္ထော. မုနိန္ဒန္တိ ပဉ္စမုနိဿရံ, တံ မုနိန္ဒံ. အဘိနမေတိ အဟံ အဘိသက္ကစ္စံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

‘लोकालोकाभिरामं’ (lokālokābhirāmaṃ) चा पदच्छेद ‘लोक अलोक अभिरामं’ (loka aloka abhirāmaṃ) असा आहे. मनुष्यलोक, देवलोक आणि ब्रह्मलोकांचे अभिरामस्थान (आनंददायी स्थान) झालेले असा अर्थ आहे. ‘लोक’ म्हणजे मनुष्यलोक, कारण येथे पुण्य-अपुण्य आणि त्यांचा विपाक पाहिला जातो, प्रस्थापित होतो किंवा प्रवर्तित होतो म्हणून तो ‘लोक’ म्हणजे मनुष्यलोक होय. ‘लोक्’ धातू प्रतिष्ठा अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. जो लोक नाही तो ‘अलोक’ म्हणजे देव आणि ब्रह्मलोक होय. लोक आणि अलोक म्हणजे ‘लोकालोक’, त्या सत्त्वलोकांमध्ये जे अत्यंत रमतात ते ‘लोकालोकाभिराम’ मुनींद्र होत, त्यांना. ते तिन्ही लोकांच्या पूजा, अनुग्रह इत्यादी करण्याच्या कारणाने अभिरामस्थान (आनंददायी स्थान) होतात, म्हणून ‘लोकालोकाभिरामं’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते. ‘सततं’ म्हणजे नित्य, रात्रंदिवस सतत असा अर्थ आहे. ‘मुनींद्रं’ म्हणजे पाच मुनींचे ईश्वर (मुनींद्र), त्या मुनींद्रांना. ‘अभिनमेति’ म्हणजे मी आदरपूर्वक नमन करतो, असा संबंध आहे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. ဒေဝါဒေဝါတိဒေဝံ သမ္မုတိဒေဝဥပပတ္တိဒေဝါနံ အတိဥတ္တမံ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘူတံ နိဓနဝပုဓရံ အန္တိမကာယဓာရဏံ, မာရဘင်္ဂံ ဒေဝပုတ္တာဒိပဉ္စမာရေ ဝိဒ္ဓံသနံ အဘင်္ဂံ မာရသေနာယ ဘဉ္ဇိတုံ အသမတ္ထံ, မာရသေနာ ဘဉ္ဇနာရဟံ ဝါ, ပဇာနံ သတ္တာနံ ဒီပံ ပညာပဒီပံ, ကမ္မဘူတံ ဒီပံ ဒီပကံ ပကာသေန္တံ, ဇယဝရသယနေ ပဉ္စမာရဝိဇယန္တဋ္ဌာနဘူတေ ဥတ္တမဗောဓိပလ္လင်္ကာသနေ အာဓာရဘူတေ, ဗောဓိပတ္တံ အရဟတ္တမဂ္ဂသဗ္ဗညုတဉာဏံ ဂတံ အဓိပတ္တံ သဒေဝကေ လောကေ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဇေဋ္ဌဘာဝံ ဂတံ, ဗြဟ္မာ ဗြဟ္မာဂတာနံ ပယိရုပါသနဝသေန အာဂတာနံ ဗြဟ္မဒေဝ မနုဿပရိသာနံ ဝရဂိရကထိကံ သေဋ္ဌဝါစာယ ဓမ္မံ ဒေသမာနံ ပါပဟီနံ လာမကအကုသလကိလေသံ ပဟီနံ အရဟတ္တမဂ္ဂ ဉာဏေန [Pg.168] သုသမုစ္ဆိန္နံ လောကာလောကာဘိရာမံ မနုဿ လောကဒေဝဗြဟ္မလောကာနံ အဘိရာမဘူတံ, မုနိန္ဒံ ပဉ္စမုနိဿရံ တံ မုနိန္ဒံ သတတံ နိစ္စံ အဘိဏှံ အဟံ အဘိနမေ အဘိသက္ကစ္စံ နမာမီတိ.

येथे संक्षिप्त योजना (अर्थसंगती) अशी आहे: ‘देवादेवातिदेवं’ म्हणजे संमृतिदेव आणि उपपत्तिदेवांपेक्षा अत्यंत उत्तम असे विशुद्धिदेव स्वरूप असलेल्या, ‘निधनवपुधरं’ म्हणजे अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या, ‘मारभंगं’ म्हणजे देवपुत्र इत्यादी पाच मारांचा विध्वंस करणाऱ्या, ‘अभंगं’ म्हणजे मारसेनेला भंग करण्यास असमर्थ असलेल्या किंवा मारसेनेचा भंग करण्यास योग्य असलेल्या, ‘पजानं’ म्हणजे प्राण्यांचे (सत्त्वांचे) ‘दीपं’ म्हणजे प्रज्ञादीप असलेल्या, ‘कम्मभूतं दीपं’ म्हणजे कर्मरूप दीपाला प्रकाशित करणाऱ्या, ‘जयवरशयने’ म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवण्याचे स्थान असलेल्या उत्तम बोधिपळ्ळंक आसनावर (सिंहासनावर) अधिष्ठित असलेल्या, ‘बोधिपत्तं’ म्हणजे अर्हत्-मार्ग-सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केलेल्या, ‘अधिपत्तं’ म्हणजे सदेवक लोकामध्ये सर्व देव आणि मनुष्यांमध्ये ज्येष्ठत्व प्राप्त केलेल्या, ‘ब्रह्माब्रह्मागतानं’ म्हणजे सेवेसाठी आलेल्या ब्रह्म, देव आणि मनुष्यांच्या परिषदेला, ‘वरगिरकथिकं’ म्हणजे श्रेष्ठ वाणीने धम्माचा उपदेश करणाऱ्या, ‘पापहीनं’ म्हणजे हीन अकुशल क्लेशांचा ‘पहीणं’ म्हणजे अर्हत्-मार्गज्ञानाने पूर्णपणे उच्छेद (नाश) केलेल्या, ‘लोकालोकाभिरामं’ म्हणजे मनुष्यलोक, देवलोक आणि ब्रह्मलोकांचे अभिरामस्थान (आनंददायी स्थान) झालेल्या, ‘मुनींद्रं’ म्हणजे पाच मुनींचे ईश्वर असलेल्या त्या मुनींद्रांना ‘सततं’ म्हणजे नित्य, सतत मी ‘अभिनमे’ म्हणजे आदरपूर्वक नमन करतो.

ဒွါဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

बाविसाव्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

၂၃.

२३.

ဗုဒ္ဓေါ နိဂြောဓဗိမ္ဗော မုဒုကရစရဏော ဗြဟ္မဃောသေဏိဇင်္ဃော,ကောသစ္ဆာဒင်္ဂဇာတော ပုနရပိ သုဂတော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ;

မူဒေါဒါတုဏ္ဏလောမော အထမပိ သုဂတော ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါ,နီလက္ခီ ဒီဃပဏှီ သုခုမမလဆဝီ ထောမျရသဂ္ဂသဂ္ဂီ.

बुद्ध हे वडाच्या झाडासारखे सुप्रतिक्षिप्त (सुविभक्त/सुडौल शरीर असलेले) आहेत, ज्यांचे हात आणि पाय अत्यंत कोमल आहेत, ज्यांचा स्वर ब्रह्मस्वरासारखा (गंभीर व मधुर) आहे, ज्यांची जंघा (पिंडरी) हरिणाच्या जंघेसारखी (एणिजंघ) आहे, ज्यांचे गुह्यांग कोशात (त्वचेच्या आवरणात) झाकलेले आहे, जे सुगत आहेत, ज्यांचे पाय जमिनीवर समतोलपणे व्यवस्थित टेकणारे (सुप्रतिष्ठित पाद) आहेत; ज्यांच्या कपाळावर कोमल आणि पांढरी लोकरीसारखी उर्णलोम (उर्णा) आहे, जे सुगत आहेत, ज्यांचे शरीर ब्रह्मासारखे सरळ आणि भव्य आहे, ज्यांचे नेत्र नीलवर्ण आहेत, ज्यांच्या टाचा लांब आहेत, ज्यांची त्वचा अत्यंत सुकुमार आणि धूळ न बसणारी (सूक्ष्म त्वचा) आहे, आणि ज्यांची रसेंद्रिये (जिभेचे रसकूप) अत्यंत तीक्ष्ण व उत्तम चव घेणारी आहेत, अशा बुद्धांची स्तुती केली जाते.

၂၄.

२४.

စတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တော သမကလပနဇော အန္တရံသပ္ပပီနော,စက္ကေနင်္ကိတပါဒေါ အဝိရဠဒသနော မာရဇုဿင်္ခပါဒေါ;

တိဋ္ဌန္တော နောနမန္တောဘယကရမုဒုနာ ဇဏ္ဏုကာနာမသန္တော,ဝဋ္ဋက္ခန္ဓော ဇိနော ဂေါတရုဏပခုမကော သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော.

चाळीस उत्कृष्ट दात असलेले, समान जबडे असलेले, खांद्यांमधील भाग भरलेला असलेले, पायांच्या तळव्यांवर चक्राचे चिन्ह असलेले, विरळ नसलेले (दाट) दात असलेले, उंच घोटे असलेले; न वाकता सरळ उभे राहून आपल्या दोन्ही मऊ हातांनी गुडघ्यांना स्पर्श करू शकणारे, गोल खांदे असलेले, तरुण गायीच्या पापण्यांसारख्या पापण्या असलेले आणि सिंहासारखा पूर्वार्ध (छातीचा भाग) असलेले ते जिन (बुद्ध) आहेत.

၂၅.

२५.

သတ္တပ္ပီနော စ ဒီဃင်္ဂုလိ မထ သုဂတော လောမကူပေကလောမော,သမ္ပန္နောဒါတဒါဌော ကနကသမတစော နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမော;

သမ္ဗုဒ္ဓေါ ထူလဇိဝှော အထ သီဟဟနုကော ဇာလိကပ္ပာဒဟတ္ထော,နာထော ဥဏှီသသီသော ဣတိဂုဏသဟိတံ တံ မဟေသိံ နမာမိ.

सात अवयव भरलेले असलेले, लांब बोटे असलेले, सुगत, प्रत्येक रोमकुपात (केसांच्या छिद्रात) एकच केस असलेले, अत्यंत पांढरे सुळे (दाढ) असलेले, सोन्यासारखी समान कांती (त्वचा) असलेले, डोक्यावर निळसर रंगाचे कुरळे केस असलेले; विस्तीर्ण जीभ असलेले, सिंहासारखा जबडा असलेले, जाळीदार हात-पाय असलेले, उष्णीष (मुकुटासारखे) मस्तक असलेले आणि अशा गुणांनी युक्त असलेल्या त्या महेसी (महामुनी) नाथ संबुद्धांना मी वंदन करतो.

၂၃. ဧဝံ [Pg.169] ဒွါဝီသတိမာယ ဂါထာယ မုနိန္ဒဿ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓေါ နိဂြောဓဗိမ္ဗောတျာဒီဟိ တီဟိ ဂါထာဟိ ဗုဒ္ဓဿ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသမ္ပန္နေဟိ ဂုဏေဟိ ထောမိတွာ မဟေသိံ ဝန္ဒိတုကာမော ဗုဒ္ဓေါ နိဂြောဓဗိမ္ဗောတျာဒိဂါထာတ္တယမာဟ. တံ ပန ဂါထာတ္တယံ သဒ္ဓရာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သာဓကံ ပန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

२३. अशा प्रकारे बाविसाव्या गाथेने मुनींद्रांना प्रणाम करून, आता 'बुद्धो निग्रोधबिम्बो' इत्यादी तीन गाथांद्वारे बुद्धांच्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त गुणांची स्तुती करून, महेसींना (महामुनींना) वंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी 'बुद्धो निग्रोधबिम्बो' इत्यादी तीन गाथा म्हटल्या आहेत. त्या तीन गाथा 'स्रग्धरा गाथा' (सद्धरा गाथा) समजाव्यात. याचे प्रमाण खाली आधीच सांगितले आहे.

တတ္ထ ပဌမဂါထာယံ ဗုဒ္ဓေါတိ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓနိရဝသေသသဗ္ဗဓမ္မော ဝါ. တံ ပန ပဒံ နိဂြောဓဗိမ္ဗော တျာဒီသု ပဒေသု တုလျလိင်္ဂတ္တဘာဝေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သော ဟိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတိ အဗုဇ္ဈိ ဗုဇ္ဈိဿတီတိ စ, နိရဝသေသသဗ္ဗဓမ္မေ ဗုဇ္ဈတိ အဗုဇ္ဈိ ဗုဇ္ဈိဿတီတိ စ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. တေသု ပန ဒွီသု ဝိကပ္ပေသု ပဌမဝိကပ္ပေ ဗုဓဓာတုဿ ဝါစ္စံ စတုသစ္စဓမ္မပဋိဝိဇ္ဈနံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ မုချေန လဗ္ဘတိ. ဟေဋ္ဌာ မဂ္ဂဖလဉာဏဉ္စ ဝိပဿနာဉာဏဉ္စ ပါရမီဉာဏဉ္စ ဖလူပစာရေန. အရဟတ္တဖလဉာဏဉ္စ သဗ္ဗညုတဉာဏာဒိပစ္ဆိမပစ္ဆိမဉာဏာနိ စ ကာရဏူပစာရေန. တပစ္စယဿ ဝါစ္စံ တေန မုချောပစာရေန ဥပလက္ခိတော အပရိမိတဂုဏဂဏာလင်္ကာရံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပဋိစ္စ ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိ ပညတ္တော သတ္တဝိသေသော လဗ္ဘတိ. ဒုတိယ ဝိကပ္ပေ ဗုဓဓာတုဿ ဝါစ္စံ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ မုချေန လဗ္ဘတိ. စတုမဂ္ဂဖလဉာဏဉ္စ ဝိပဿနာ ပါရမီဉာဏဉ္စ ဖလူပစာရေန. အာသယာနုသယဉာဏာဒိပစ္ဆိမ ပစ္ဆိမဉာဏာနိ ကာရဏူပစာရေန. တပစ္စယဿ ဝါစ္စံ တေန မုချောပစာရေန ဥပလက္ခိတော အပရိမာဏဂုဏောဃာလင်္ကတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပဋိစ္စ ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိ ပညတ္တော သတ္တဝိသေသော လဗ္ဘတိ. ကိံပနေတ္ထ ဗုဓဓာတုဿ ဝါစ္စဘူတံ ဉာဏမေဝ ဗုဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ. ဥဒါဟု တပစ္စယဿ ဝါစ္စဘူတော ခန္ဓသန္တာနော ဗုဒ္ဓေါ နာမာတိ. ဉာဏေန ပန မလကရ ကိလေသာနံ သဝါသနာနံ နိရဝသေသံ ပဟီနတ္တာ စိတ္တ သန္တာနော သုဒ္ဓေါ ဟောတိ. တဿ ပန သုဒ္ဓတ္တာ တဿ နိဿယဘူတော [Pg.170] ရူပကာယောပိ သုဒ္ဓေါ ဟောတိ. တသ္မာ တပစ္စယဿ ဝါစ္စဘူတော အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာဒီနံ အာဓာရဘူတော ခန္ဓသန္တာနော နာမပညတ္တိဝေါဟာရေန ဗုဒ္ဓေါ နာမာတိ. တေန ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ –

तेथे पहिल्या गाथेत 'बुद्ध' म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा साक्षात्कार केलेले किंवा संपूर्ण सर्व धर्मांचा साक्षात्कार केलेले होय. तो शब्द 'निग्रोधबिम्बो' इत्यादी शब्दांशी समान लिंग असल्यामुळे जोडला जावा. कारण ते चार सत्ये जाणतात, त्यांनी जाणले आहे आणि ते जाणतील, तसेच संपूर्ण सर्व धर्म जाणतात, त्यांनी जाणले आहे आणि ते जाणतील, म्हणून त्यांना 'बुद्ध' म्हटले जाते. त्या दोन पर्यायांपैकी पहिल्या पर्यायात 'बुध' धातूचा मुख्य अर्थ चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा साक्षात्कार करणारे 'अर्हत् मार्ग ज्ञान' असा होतो. खालील मार्ग-फल ज्ञान, विपश्यना ज्ञान आणि पारमी ज्ञान हे 'फलोपचाराने' (फलाच्या उपचाराने) घेतले जातात. अर्हत् फल ज्ञान आणि सर्वज्ञता ज्ञान इत्यादी नंतरची ज्ञाने 'कारणोपचाराने' घेतली जातात. 'त' प्रत्ययाचा अर्थ त्या मुख्य व उपचाराने लक्षित असलेल्या, अमर्याद गुणसमूहाने अलंकृत अशा पंचस्कंधांच्या आधारे 'बुद्ध, बुद्ध' अशी प्रज्ञप्ती (संज्ञा) प्राप्त झालेला 'विशेष सत्त्व' (प्राणी) असा होतो. दुसऱ्या पर्यायात 'बुध' धातूचा मुख्य अर्थ सर्व ज्ञेय धर्मांचा साक्षात्कार करण्यास समर्थ असलेले 'सर्वज्ञता ज्ञान' असा होतो. चार मार्ग-फल ज्ञान, विपश्यना आणि पारमी ज्ञान हे 'फलोपचाराने' घेतले जातात. आशयानुशय ज्ञान इत्यादी नंतरची ज्ञाने 'कारणोपचाराने' घेतली जातात. 'त' प्रत्ययाचा अर्थ त्या मुख्य व उपचाराने लक्षित असलेल्या, अमर्याद गुणसमूहाने अलंकृत अशा पंचस्कंधांच्या आधारे 'बुद्ध, बुद्ध' अशी प्रज्ञप्ती प्राप्त झालेला 'विशेष सत्त्व' असा होतो. परंतु येथे 'बुध' धातूचा अर्थ असलेले 'ज्ञान' म्हणजेच 'बुद्ध' आहे की 'त' प्रत्ययाचा अर्थ असलेला 'स्कंधसंतान' (स्कंधांचा प्रवाह) म्हणजेच 'बुद्ध' आहे? ज्ञानाद्वारे वासनेसहित मळ निर्माण करणाऱ्या क्लेशांचा पूर्णपणे नाश झाल्यामुळे चित्तसंतान शुद्ध होते. आणि ते शुद्ध असल्यामुळे त्याचा आश्रय असलेला रूपकाय (भौतिक शरीर) देखील शुद्ध होतो. म्हणून 'त' प्रत्ययाचा अर्थ असलेला आणि अर्हत् मार्ग ज्ञानादींचा आधार असलेला 'स्कंधसंतान' हाच नाम-प्रज्ञप्ती व्यवहाराने 'बुद्ध' या नावाने ओळखला जातो. म्हणूनच पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथेत (प्रतिसंभिदामार्ग अट्ठकथेत) म्हटले आहे –

‘‘သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏ နိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနံ ဥပါဒါယ ပဏ္ဏတ္တိကော သဗ္ဗညုတပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိမုပါဒါယ ပဏ္ဏတ္တိကော သတ္တဝိသေသော ဗုဒ္ဓေါ’’တိ.

सर्व धर्मांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञानाने युक्त अशा अनुत्तर विमोक्षाच्या (सर्वोच्च मुक्तीच्या) प्राप्रातीने सुवासित (भावित) झालेल्या स्कंधसंतानाच्या आधारे प्रज्ञप्त (संज्ञायुक्त) केलेला, किंवा सर्वज्ञतेचे प्रस्थान (पाया) असलेल्या सत्य-अभिसंबोधीच्या (सत्याच्या साक्षात्काराच्या) आधारे प्रज्ञप्त केलेला विशेष सत्त्व म्हणजेच 'बुद्ध' होय.

ပရမတ္ထဘူတေ ဟိ ခန္ဓသန္တာနေ ဝေါဟာရသုခတ္ထံ သတ္တ ပုဂ္ဂလာဒိဝေါဟာရော အာရောပိတော. ဧဝံ ဝေါဟာရပ္ပတ္တော သတ္တော ယာဝ ဗောဓိဉာဏတ္ထာယ န ဝါယမတိ, ပဏိဓာနံ န ကရောတိ. တာဝ သတ္တောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ယတော ပန ပဋ္ဌာယ ဗောဓိဉာဏတ္ထာယ ဝါယမတိ, ပဏိဓာနံ ကရောတိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော နာမ ဝေါဟာရော ဟောတိ. သော ပန ယဒါ ဗောဓိဉာဏံ လဘတိ, တဒါ ဗုဒ္ဓေါ နာမ ဝေါဟာရော ဟောတိ. တသ္မာ ပညတ္တိသင်္ခါတော ခန္ဓသန္တာနော ဗုဒ္ဓေါ နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတံ, န ပိတရာ ကတံ, န ဘာတရာ ကတံ, န ဘဂိနိယာ ကတံ, န မိတ္တာမစ္စေဟိ ကတံ, န ဉာတိသာ လောဟိတေဟိ ကတံ, န သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ ကတံ, န ဒေဝတာဟိ ကတံ, ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတဉာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါတိ တံ ဗုဒ္ဓ’’န္တိ. အထ ဝါ ပဋ္ဌာနနယေန ဝါ နာနန္တရိကနယေန ဝါ ဉာဏပ္ပဓာနော သုဝိသုဒ္ဓခန္ဓသန္တာနော ဗုဒ္ဓေါ နာမာတိ အတ္ထောပိ ယုဇ္ဇတေဝါတိ.

कारण, परमार्थभूत (वास्तविक) असलेल्या स्कंधसंतानावर व्यावहारिक सुलभतेसाठी 'सत्त्व' (प्राणी), 'पुद्गल' (व्यक्ति) इत्यादी व्यवहार आरोपित केले जातात. अशा प्रकारे व्यवहारात आलेला सत्त्व जोपर्यंत बोधिज्ञानासाठी प्रयत्न करत नाही, प्रणिधान (संकल्प) करत नाही, तोपर्यंत त्याला केवळ 'सत्त्व' म्हणूनच गणले जाते. परंतु ज्या वेळेपासून तो बोधिज्ञानासाठी प्रयत्न करतो, प्रणिधान करतो, तेव्हापासून त्याला 'बोधिसत्त्व' असे म्हटले जाते. आणि जेव्हा त्याला बोधिज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला 'बुद्ध' असे म्हटले जाते. म्हणून प्रज्ञप्ती म्हणून ओळखला जाणारा स्कंधसंतान म्हणजेच 'बुद्ध' होय, असे समजावे. महानिद्देसात म्हटले आहे की – 'बुद्ध हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, भावाने ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, मित्र आणि अमात्यांनी ठेवलेले नाही, नातेवाईक आणि सोयऱ्यांनी ठेवलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी ठेवलेले नाही, देवतांनी ठेवलेले नाही. हे बुद्ध भगवंतांचे विमोक्षाच्या अंती (मुक्तीच्या शिखरावर) बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता ज्ञानाच्या प्राप्तीसोबतच साक्षात केलेले प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, जे 'बुद्ध' असे आहे.' किंवा पट्ठान पद्धतीने (प्रस्थान-नयाने) किंवा अनंतरिक पद्धतीने (अनंतरिक-नयाने) ज्ञानप्रधान असलेला अत्यंत शुद्ध स्कंधसंतान म्हणजेच 'बुद्ध' होय, हा अर्थ देखील योग्यच ठरतो.

နိဂြောဓဗိမ္ဗောတိ နိဂြောဓရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလသရီရော. အဓောဘာဂံ ရုန္ဓတီတိ နိဂြောဓော, ဝဋရုက္ခော. နိပုဗ္ဗရုဓဓာတု အာဝရဏေ ဏ, ဥဿော ဂါဂမော. ဝမတိ [Pg.171] ဥဂ္ဂိရတီတိ ဗိမ္ဗော, သရီရော. ဝမုဓာတု ဥဂ္ဂိရဏေ ဗော. ဝမိဿ ဝဿ ဗိတ္တံ. နိဂြောဓဿ ပရိမဏ္ဍလော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလော ဗိမ္ဗော သရီရော ယဿာတိ နိဂြောဓဗိမ္ဗော, ဗုဒ္ဓေါ. နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလဗိမ္ဗောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒလောပေ နေဝံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ပဏ္ဏာသဟတ္ထတာယ ဝါ သတဟတ္ထတာယ ဝါ သမက္ခန္ဓသာခေါ နိဂြောဓော ဒီဃတောပိ ဝိတ္ထာရတောပိ ဧကပ္ပမာဏောဝ ဟောတိ, ဧဝံ ကာယတောပိ ဗျာမတောပိ ဧကပ္ပမာဏော. ယထာ အညေသံ ကာယော ဝါ ဒီဃော ဟောတိ, ဗျာမော ဝါ န ဧဝံ ဝိသမပ္ပမာဏောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ‘‘နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ခေါ ပန ဘဝံ ဂေါတမော. ယာဝတကွာဿ ကာယော, တာဝ တကွာဿ ဗျာမော. ယာဝတကွာဿ ဗျာမော, တာဝ တကွာဿ ကာယော’’တိ.

'निग्रोधबिम्बो' म्हणजे वडाच्या झाडाच्या परिमंडळासारखे (गोलाकार विस्तारासारखे) सुप्रमाण शरीर असलेले. जो खालचा भाग व्यापतो (रोखतो) तो 'निग्रोध' म्हणजेच वडाचे झाड (वटवृक्ष). 'नि' पूर्वपद असलेल्या 'रुध्' धातूचा अर्थ आवरण (झाकणे) असा होतो, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून आणि 'उ' चा 'ओ' होऊन 'ग' चा आगम होतो (निग्रोध). जे बाहेर टाकते (उत्सर्जित करते) ते 'बिंब' म्हणजेच शरीर. 'वमु' धातूचा अर्थ उत्सर्जन करणे असा होतो, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो. 'वमु' मधील 'व' चा 'बि' होतो. ज्याचे शरीर (बिंब) वडाच्या झाडाच्या परिमंडळासारखे सुप्रमाण (परिमंडळ) आहे, ते 'निग्रोधबिम्बो' म्हणजेच बुद्ध होत. 'निग्रोधपरिमंडळबिम्बो' असे म्हणण्याऐवजी 'परिमंडळ' या शब्दाचा लोप करून असे म्हटले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे पन्नास हात किंवा शंभर हात उंचीचा, समान खोड आणि फांद्या असलेला वडाचा वृक्ष उंचीने आणि विस्ताराने सारख्याच प्रमाणाचा असतो, त्याचप्रमाणे (बुद्धांचे शरीर) उंचीने आणि व्यामाने (दोन्ही हात पसरल्यावर होणाऱ्या लांबीने) समान प्रमाणाचे असते. इतरांचे शरीर जसे उंचीने जास्त किंवा व्यामाने कमी-जास्त असे विषम प्रमाणाचे असते, तसे बुद्धांचे नसते, असा याचा अर्थ आहे. ब्रह्मायु सुत्तात म्हटले आहे की – 'श्रमण गौतम हे वडाच्या झाडासारखे सुप्रमाण (निग्रोधपरिमंडळ) आहेत. जेवढी त्यांच्या शरीराची उंची आहे, तेवढाच त्यांच्या दोन्ही हातांचा विस्तार (व्याम) आहे; आणि जेवढा त्यांच्या दोन्ही हातांचा विस्तार आहे, तेवढीच त्यांच्या शरीराची उंची आहे.'

မုဒုကရစရဏောတိ သဏှဟတ္ထပါဒေါ. ဧတ္ထ စ မုဒုသဒ္ဒေါ သဏှသုခုမဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ မုဒေတိ မောဒယတိ သတ္တေတိ မုဒု, သဏှဟတ္ထပါဒေါ. မုဒဓာတု မောဒနေ ဟာသေ ဝါ ဥ. တံ တံ ကမ္မံ ကရောတိ ဧတေနာတိ ကရော, ဟတ္ထော စရတိ ဂစ္ဆတိ ဧတေန တံ တံ ဌာနန္တိ စရဏော, ပါဒေါ. စရဓာတု ဂတိယံ ယု. မုဒုကရော စ စရဏော စ ယဿာတိ မုဒုကရစရဏော, ဗုဒ္ဓေါ. သပ္ပိ မဏ္ဍေ ဩသာရိတွာ ဌပိတံ သတဝါရံ ဝိဟတကပ္ပာသပဋလံ ဝိယ မုဒုဇာတမတ္တကုမာရဿ ဝိယ စ နိစ္စကာလံ မုဒုဟတ္ထ ပါဒေါတိ အတ္ထော.

'मुदुकरचरण' (मृदुकरचरण) म्हणजे कोमल हात आणि पाय असलेले. येथे 'मुदु' हा शब्द कोमल व सुकुमार अर्थाचा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. किंवा, जो प्राण्यांना आनंदित करतो (मुदेति मोदयति सत्तेति) तो 'मुदु' म्हणजे कोमल हात-पाय असलेला. 'मुद्' धातू मोद (आनंद) किंवा हास्य या अर्थी असून त्याला 'उ' प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्याद्वारे विविध कर्मे केली जातात तो 'कर' म्हणजे हात; ज्याच्याद्वारे त्या त्या ठिकाणी चालले किंवा गेले जाते तो 'चरण' म्हणजे पाय. 'चर्' धातू गती या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. ज्यांचे हात आणि पाय मृदु (कोमल) आहेत ते 'मुदुकरचरण' म्हणजे बुद्ध होत. तुपाच्या फेसावर ठेवलेल्या आणि शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसाच्या थराप्रमाणे किंवा नुकत्याच जन्मलेल्या बालकाप्रमाणे ज्यांचे हात आणि पाय नेहमीच अत्यंत कोमल असतात, असा याचा अर्थ आहे.

ဗြဟ္မဃောသေဏိဇင်္ဃောတိ ဗြဟ္မဃောသော ဧဏိဇင်္ဃောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဗြဟ္မဃောသောတိ ဗြဟ္မုနော သရော ဝိယ အဋ္ဌင်္ဂ သမ္ပန္နသရဝန္တောတိ အတ္ထော. ဈာနာဒိဂုဏေဟိ ဗြူဟတိ ဝဍ္ဎတီတိဗြဟ္မာ. ဗြူဟဓာတု မနိပစ္စယော. ဃုသိယတိ သဒ္ဒိယတိ ကထိယတီတိ ဃောသော, သရော. ဃုသဓာတု သဒ္ဒေ ဏ. ဗြဟ္မုနော ဃောသော သရော ဗြဟ္မဃောသော, သော ဝိယ ဃောသော [Pg.172] သရော ယဿာတိ ဗြဟ္မဃောသော, ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ဟိ မဟာဗြဟ္မုနော ပိတ္တသေမှေဟိ အပလိဗုဒ္ဓတ္တာ သရော ဝိသုဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝမေဝ တထာဂတေနပိ ကတံ ကမ္မံ ဝတ္ထုံ သောဓေတိ, ဝတ္ထုဿ သုဒ္ဓတ္တာ နာဘိတော ပဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌဟန္တော သရော ဝိသုဒ္ဓေါ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တသ္မာ ဗြဟ္မဃောသော ဝိယ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတသရဝန္တောတိ ထောမေတိ.

'ब्रह्मघोषेणिजंघो' चा पदच्छेद 'ब्रह्मघोसो' आणि 'एणिजङ्घो' असा आहे. 'ब्रह्मघोष' म्हणजे ब्रह्माच्या स्वराप्रमाणे अष्टांगसंपन्न (आठ गुणांनी युक्त) स्वर असलेले, असा अर्थ आहे. ध्यान इत्यादी गुणांनी जो वाढतो किंवा वृद्धिंगत होतो तो 'ब्रह्मा'. 'बृह्' धातूला 'मनि' प्रत्यय लागला आहे. जो उच्चारला जातो, नाद केला जातो किंवा बोलला जातो तो 'घोष' म्हणजे स्वर. 'घुस्' धातू ध्वनी या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. ब्रह्माचा घोष (स्वर) तो 'ब्रह्मघोष'; त्याप्रमाणे ज्यांचा स्वर आहे ते 'ब्रह्मघोष' म्हणजे बुद्ध होत. ज्याप्रमाणे महाब्रह्माचा स्वर पित्त आणि कफ यांनी बाधित न झाल्यामुळे अत्यंत विशुद्ध असतो, त्याचप्रमाणे तथागतांनी केलेले पुण्यकर्म देखील त्यांच्या शरीराला शुद्ध करते; आणि शरीराच्या शुद्धतेमुळे नाभीपासून उत्पन्न होणारा त्यांचा स्वर विशुद्ध आणि अष्टांगसमन्वागत असतो, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच, 'ब्रह्मघोषाप्रमाणे अष्टांगसमन्वागत स्वर असलेले' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

ဧဏိဇင်္ဃောတိ ဧဏိမိဂဿ ဇင်္ဃာ ဝိယ သုဝဋ္ဋဇာဏုကော. ဧတိ ဂစ္ဆတီတိ ဧဏိ, မိဂေါ. ဣဓာတု ဂတိယံ ဏိ. ဇာယတိ ကမနမေတာယာတိ ဇင်္ဃော, ဇာဏု. ဇနဓာတု ဇနနေ ဃော. နဿ နိဂ္ဂဟိတာဒေသော. ဧဏိမိဂဿ ဇင်္ဃော ဝိယ ဇင်္ဃော ယဿ သောတိ ဧဏိဇင်္ဃော, ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ဟိ ဧဏိမိဂဿ ဇင်္ဃော သုဝဋ္ဋော ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓဿ မံသုဿဒေန ပရိပုဏ္ဏဇင်္ဃော. န ဧကတော ဗန္ဓပိဏ္ဍိကမံသော. သမန္တတော သမသဏ္ဌိတေန မံသေန ပရိက္ခိတ္တာဟိ သုဝဋ္ဋိတာဟိ သာလိ ဂဗ္ဘယဝဂဗ္ဘသဒိသာဟိ ဇင်္ဃာဟိ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တသ္မာ ဧဏိမိဂဇင်္ဃသဒိသော သုဝဋ္ဋဇာဏုကောတိ ထောမေတိ.

'एणिजंघो' म्हणजे एणी नावाच्या हरणाच्या जंघेप्रमाणे (पिंढरीप्रमाणे) सुगोलाकार गुडघे असलेले. जो चालतो किंवा जातो तो 'एणी' म्हणजे हरिण. 'इ' धातू गती या अर्थी असून त्याला 'णि' प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्याद्वारे चालणे किंवा गमन करणे शक्य होते ती 'जंघा' (पिंढरी). 'जन्' धातू उत्पत्ती या अर्थी असून त्याला 'घ' प्रत्यय लागला आहे आणि 'न' चा अनुस्वार झाला आहे. एणी हरणाच्या जंघेप्रमाणे ज्यांची जंघा आहे ते 'एणिजंघ' म्हणजे बुद्ध होत. ज्याप्रमाणे एणी हरणाची जंघा सुगोलाकार असते, त्याचप्रमाणे बुद्धांची जंघा देखील मांसाच्या सुयोग्य वाढीमुळे परिपूर्ण असते. ती एका बाजूला फुगलेल्या मांसाच्या गोळ्यासारखी नसते. तर चहूबाजूंनी समप्रमाणात पसरलेल्या मांसाने वेढलेली, सुगोलाकार आणि साळीच्या किंवा यवाच्या दाण्यासारख्या आकाराच्या जंघांनी ते युक्त असतात, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच, 'एणी हरणाच्या जंघेसारखे सुगोलाकार गुडघे असलेले' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

ကောသစ္ဆာဒင်္ဂဇာတောတိ ကောသစ္ဆာဒအင်္ဂဇာတောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဥသဘဝါရဏာဒီနံ အင်္ဂဇာတော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဒုမ ကဏ္ဏိကသဒိသေန ဝတ္ထကောသေန ပဋိစ္ဆန္နေန ဂုယှင်္ဂဇာတေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ကုသတိ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ကောသော. ကုသဓာတု ဂတိယံ ဏ. ဆာဒိယတီတိ ဆာဒေါ. ဆဒဓာတု ပဋိစ္ဆန္နေ ဏ. ကောသေန ဆာဒေါ ကောသစ္ဆာဒေါ. အင်္ဂေ သရီရာဝယဝေ ဇာတန္တိ အင်္ဂဇာတံ. ကောသစ္ဆာဒံ အင်္ဂဇာတံ ဗျဉ္ဇနံ ယဿာတိ ကောသစ္ဆာဒင်္ဂဇာတော, ဗုဒ္ဓေါ. ဘဂဝတော ဟိ ဥသဘဝါရဏာဒီနံ အင်္ဂဇာတော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဒုမကဏ္ဏိ ကသဒိသေန ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှေန ဗျဉ္ဇနေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တသ္မာ ကောသစ္ဆာဒင်္ဂဇာတသမ္ပန္နောတိ ထောမေတိ. ပုနရပီတိ ပုန အပီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ရကာရာ ဂမော[Pg.173]. ပုနာတိ ဧသော အတ္ထန္တရတ္ထေ နိပါတော. အပိသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. သုဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ သုန္ဒရံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိ ဝုစ္စတိ.

'कोसच्छादंगजातो' चा पदच्छेद 'कोसच्छाद' आणि 'अङ्गजात' असा आहे. बैल किंवा हत्ती इत्यादींच्या गुप्तेंद्रीयाप्रमाणे, सुवर्णकमळाच्या कर्णिरेसारख्या त्वचाकोशाने झाकलेल्या गुप्तेंद्रीयाने युक्त असलेले, असा याचा अर्थ आहे. ज्यामध्ये वस्तू राहते किंवा साठवली जाते तो 'कोश'. 'कुस्' धातू गती या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. जे झाकले जाते ते 'छाद'. 'छद्' धातू आच्छादन या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. कोशाने आच्छादित असणे म्हणजे 'कोसच्छाद'. शरीराच्या अवयवांमध्ये जे उत्पन्न झाले आहे ते 'अंगजात' (गुप्तेंद्रिय). ज्यांचे अंगजात कोशाने आच्छादित आहे ते 'कोसच्छादंगजात' म्हणजे बुद्ध होत. कारण, भगवंतांचे गुप्तेंद्रिय हे बैल किंवा हत्ती इत्यादींच्या अंगजाताप्रमाणे सुवर्णकमळाच्या कर्णिरेसारख्या कोशात सुरक्षितपणे आच्छादित असते, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच, 'कोशाच्छादित गुप्तेंद्रियाने संपन्न असलेले' अशी त्यांची स्तुती केली जाते. 'पुनरपि' चा पदच्छेद 'पुन' आणि 'अपि' असा आहे. येथे 'र' काराचा आगम झाला आहे. 'पुन' हा शब्द दुसऱ्या अर्थाचा वाचक असलेला निपात आहे. 'अपि' हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. 'सुगत' म्हणजे बुद्ध. कारण ते सुंदर अशा निर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत, म्हणून त्यांना 'सुगत' असे म्हटले जाते.

သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါတိ သုဝဏ္ဏပါဒုကတလမိဝ ဘူမိယံ သမံ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ. သမံ သုဋ္ဌု ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌတီတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော, ပါဒေါ. သု ပတိ ပုဗ္ဗော ဌာ ဓာတု ဂတိနိဝတ္တိယံ တ. ပဇ္ဇတိ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ ပါဒေါ. ပဒဓာတု ဂတိမှိ ဏ. သုပ္ပတိဋ္ဌိတော ပါဒေါ ယဿာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ, သုဂတော. ယထာ ဟိ အညေသံ ဘူမိယံ ပါဒံ ဌပေန္တာနံ အဂ္ဂတလံ ဝါ ပဏှိံ ဝါ ပဿံ ဝါ ပဌမံ ဖုသတိ ဝေမဇ္ဈံ ဝါ ပန ဆိဒ္ဒံ ဟောတိ, ဥက္ခိပန္တာနမ္ပိ အဂ္ဂတလာဒီသု ဧကကောဋ္ဌာသောဝ ပဌမံ ဥဋ္ဌဟတိ, န ဧဝံ တဿ. တဿ ပန သုဝဏ္ဏပါဒုကတလံ ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သကလပါဒတလံ ဘူမိံ ဖုသတိ, ဘူမိတော ဥဋ္ဌဟတိ. သစေပိ ဟိ ဘဂဝါ အနေကသတပေါရိသံ နရကံ အက္ကမိဿာမီတိ ပါဒံ နီဟရတိ, တာဝဒေဝ နိန္နဋ္ဌာနံ ဝါတပူရိတံ ဝိယ ကမ္မာရဘသ္တံ ဥန္နမိတွာ ပထဝီသမံ ဟောတိ, ဥန္နတဋ္ဌာနမ္ပိ အန္တော ပဝိသတိ, ဒူရေ အက္ကမိဿာမီတိ အဘိနီဟရန္တဿ သိနေရုပ္ပမာဏောပိ ပဗ္ဗတော သေဒိတဝေတ္ထင်္ကုရော ဝိယ နမိတွာ ပါဒသမီပံ အာဂစ္ဆတိ. တထာ ဟိဿ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကတွာ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတံ အက္ကမိဿာမီတိ ပါဒေ အဘိနီဟရတော ပဗ္ဗတော နမိတွာ ပါဒသမီပံ အာဂတော. သော တံ အက္ကမိတွာ ဒုတိယပါဒေန တာဝတိံသဘဝနံ အက္ကမိ. န ဟိ စက္ကလက္ခဏေန ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဝိသမံ ဘဝိတုံ သက္ကောတိ. ခါဏု ဝါ ကဏ္ဍကော ဝါ သက္ခရကထလာ ဝါ ဥစ္စာရပဿာဝေါ ဝါ ခေဠသိင်္ဃဏိကာဒီနိ ဝါ ပုရိမတရာဝ အပဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ တတ္ထေဝ ပထဝိံ ပဝိသန္တိ. တထာဂတဿ ဟိ သီလတေဇေန ပညာတေဇေန ဓမ္မတေဇေန ဒသန္နံ ပါရမီနံ အာနုဘာဝေန အယံ မဟာပထဝီ သမာ မုဒု ပုပ္ဖာကိဏ္ဏာ ဟောန္တိ. တတြ တထာဂတော သမံ ပါဒံ နိက္ခိပတိ. သမံ ဥဒ္ဓရတိ, သဗ္ဗာဝန္တေဟိ ပါဒတလေဟိ [Pg.174] ဘူမိံ ဖုသတိ, တသ္မာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါတိ ထောမေတိ.

'सुप्रतिष्ठितपाद' म्हणजे सोन्याच्या पादुकेच्या तळव्याप्रमाणे जमिनीवर समप्रमाणात आणि चांगल्या प्रकारे टेकणारे पाय असलेले. जे जमिनीवर समप्रमाणात आणि चांगल्या प्रकारे टेकतात ते 'सुप्रतिष्ठित' पाय होत. 'सु' आणि 'पति' पूर्वपद असून 'स्था' धातू गती थांबवणे या अर्थी आहे आणि त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्याद्वारे चालले किंवा गेले जाते तो 'पाद' (पाय). 'पद्' धातू गती या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. ज्यांचे पाय सुप्रतिष्ठित आहेत ते 'सुप्रतिष्ठितपाद' म्हणजे सुगत होत. कारण, इतर लोक जेव्हा जमिनीवर पाय ठेवतात, तेव्हा त्यांच्या पायाचा पुढचा भाग, टाच किंवा कडा आधी जमिनीला स्पर्श करते आणि मध्यभागी पोकळी राहते; तसेच पाय उचलतानाही चवड्यासारखा एखादाच भाग आधी वर उचलला जातो, परंतु भगवंतांच्या बाबतीत असे होत नाही. त्यांचे पाय सोन्याच्या पादुकेच्या तळव्याप्रमाणे एकाच वेळी संपूर्ण पाऊल जमिनीला स्पर्श करतात आणि जमिनीवरून एकाच वेळी वर उचलले जातात. जर भगवंतांनी अनेक शत-पुरुष खोल असलेल्या दरीत पाऊल ठेवण्यासाठी पाय पुढे केला, तर तात्काळ तो खोल भाग हवेने भरलेल्या लोहाराच्या भात्याप्रमाणे वर येऊन जमिनीशी समपातळीत होतो; आणि उंच भाग जमिनीच्या आत दबला जातो. जर ते दूरवर पाऊल टाकण्यासाठी पाय पुढे करत असतील, तर सुमेरू पर्वतासारखा प्रचंड पर्वतही वाफवलेल्या अंकुराप्रमाणे नम्र होऊन त्यांच्या पायाजवळ येतो. तसेच, त्यांनी यमक प्रातिहार्य करून युगंधर पर्वतावर पाऊल ठेवण्यासाठी पाय पुढे केला असता, तो पर्वत नम्र होऊन त्यांच्या पायाजवळ आला. त्यांनी त्यावर पाऊल ठेवून दुसऱ्या पावलाने तावतिंस देवलोकात पाऊल ठेवले. कारण, चक्रलक्षणाने युक्त असलेल्या पायांनी जिथे पाऊल ठेवायचे आहे, ती जागा कधीही विषम असू शकत नाही. खुंट, काटे, खडे, दगड, मलमूत्र किंवा थुंकी-शेंबूड इत्यादी गोष्टी आधीच तिथून दूर निघून जातात किंवा तिथेच जमिनीच्या आत गडप होतात. तथागतांच्या शीलतेजाने, प्रज्ञातेजाने, धम्मतेजाने आणि दहा पारमितांच्या प्रभावाने ही महापृथ्वी समतल, कोमल आणि फुलांनी आच्छादित होते. तिथे तथागत आपले पाऊल समप्रमाणात ठेवतात आणि समप्रमाणातच वर उचलतात; त्यांच्या संपूर्ण पाऊलतळाने ते जमिनीला स्पर्श करतात, म्हणूनच त्यांना 'सुप्रतिष्ठितपाद' म्हणून गौरविले जाते.

မူဒေါ ဒါတုဏ္ဏလောမောတိ မုဒ ဩဒါတ ဥဏ္ဏလောမောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဘမုကန္တရေ ဇာတော သဏှသုခုမော သေတော သုဒ္ဓေါ ဥဏ္ဏလောမဝန္တောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ မုဒသဒ္ဒေါ သဏှသုခုမဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ မုဒေတိ မုဒယတိ သတ္တေတိ မုဒေါ, သုခုမော. မုဒဓာတု မောဒနေ အ. အဝဒါယတိ ခဏ္ဍိယတီတိ ဩဒါတော. အဝပုဗ္ဗ ဒါဓာတု အဝခဏ္ဍနေ တ. အထ ဝါ အဝဒါယတိ သုဇ္ဈတီတိ ဩဒါတော, ယထာ ဝေါဒါနန္တိ. မုဒေါ စ ဩဒါတော စ မုဒေါဒါတော, ဥဏတိ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတီတိ ဥဏ္ဏာ, လောမော. ဥဏ္ဏသဒ္ဒေါ ဟိ လောကေ လောမသဒ္ဒပရိယာယောတိ ဝဒန္တိ အာစရိယာ. မံသဿ ဥပရိ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဥဏဓာတု ဂတိယံ ဏ. မံသစမ္မာနိ လုနာတိ ဆိန္ဒတီတိ လောမော. လုဓာတု ဆိန္ဒနေ မနိပစ္စယော. လုနိတဗ္ဗောတိ ဝါ လောမော, ဥဏ္ဏာ စ သာ လောမော စာတိ ဥဏ္ဏလောမော, လောမဝိသေသော. မုဒေါ ဒါတော ဥဏ္ဏလောမော ယဿ သောတိ မုဒေါဒါတုဏ္ဏ လောမော, သုဂတော. ဥဏ္ဏာလောမံ ပန ဘဂဝတော ဒွိန္နံ ဘမုကာနံ ဝေမဇ္ဈေ နာသိမတ္ထကေယေဝ ဇာတံ. ဥဂ္ဂန္တွာ ပန နလာဋမဇ္ဈေ ဇာတံ. သပ္ပိမဏ္ဍေ ဩသာရေတွာ ဌပိတသတ ဝိတတကပ္ပာသပဋလံ ဝိယ မုဒံ. ပရိသုဒ္ဓဩသဓိတာရကဝဏ္ဏံ ဝိယ စ သိပ္ပလိတူလလတာတူလံ ဝိယ စ ဝိဂတမလေန ဩဒါတံ ဥဏ္ဏာလောမံ အတ္ထိ, န အညေသန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ –

‘मूदॊ दातुण्णलोमोति’ (Mūdo dātuṇṇalomoti) म्हणजे ‘मुद ओदात उण्णलोमोति’ (muda odāta uṇṇalomoti) असा पदच्छेद आहे. भुवयांच्या मध्यभागी उत्पन्न झालेला, मऊ, सूक्ष्म, पांढरा आणि शुद्ध अशा उर्णालोम (लोम) असलेला, असा याचा अर्थ आहे. येथे ‘मुद’ (muda) हा शब्द मऊ आणि सूक्ष्म याचा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. किंवा ‘मुदेति’ (आनंदित करतो) किंवा प्राण्यांना सुखी करतो म्हणून ‘मुद’ म्हणजे सूक्ष्म. ‘मुद्’ धातू मोदने (आनंदात) ‘अ’ प्रत्यय लागून बनतो. ‘अवदायति’ म्हणजे जे खंडित केले जाते ते ‘ओदात’ (पांढरे/शुद्ध). ‘अव’ पूर्व ‘दा’ धातू अवखंडन अर्थात ‘त’ प्रत्यय लागून. किंवा ‘अवदायति’ म्हणजे जे शुद्ध होते ते ‘ओदात’, जसे की ‘वोदान’ (परिशुद्धता). ‘मुद’ आणि ‘ओदात’ मिळून ‘मुदोदात’ होते. ‘उणति’ म्हणजे जे वर जाते ती ‘उण्णा’ (लोकर/केस) आणि ‘लोम’ (केस). कारण ‘उण्णा’ हा शब्द लोकात ‘लोम’ शब्दाचा पर्यायवाची आहे, असे आचार्य म्हणतात. तो मांसाच्या वर वाढतो, असा अर्थ आहे. ‘उण्’ धातू गती अर्थात ‘ण’ प्रत्यय लागून. मांस आणि चामडीला जे कापते (छिन्न करते) ते ‘लोम’. ‘लू’ धातू छेदने अर्थात ‘मनि’ प्रत्यय लागून. किंवा ज्याचे कर्तन केले पाहिजे ते ‘लोम’. ती ‘उण्णा’ (लोकर) आणि ‘लोम’ (केस) मिळून ‘उण्णलोम’ (उर्णालोम) हा एक विशिष्ट प्रकारचा केस होतो. ज्यांचे उर्णालोम मऊ आणि पांढरे आहे, ते ‘मुदोदातुण्णलोम’ म्हणजेच सुगत (बुद्ध) होत. भगवंतांचे उर्णालोम हे त्यांच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी, नाकाच्या वरच्या भागावरच उत्पन्न झाले होते. ते वर वाढून कपाळाच्या मध्यभागी स्थित झाले होते. तुपाच्या सायीवर पसरवून ठेवलेल्या शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसाच्या पुंजक्यासारखे ते मऊ होते. अत्यंत शुद्ध अशा ओषधी ताऱ्याच्या (शुक्र ताऱ्याच्या) रंगासारखे आणि शेवरीच्या कापसासारखे किंवा वेलीच्या कापसासारखे मळरहित, अत्यंत पांढरे असे ते उर्णालोम केवळ भगवंतांनाच आहे, इतरांना नाही, असा अर्थ आहे. कारण ब्रह्मायु सुत्तात असे म्हटले आहे –

‘‘ဥဏ္ဏာ ခေါ ပနဿ ဘောတော ဂေါတမဿ ဘမုကန္တရေ ဇာတာ ဩဒါတာ မုဒု တူလသန္နိဘာ’’တိ.

“त्या पूजनीय गौतम (बुद्धांच्या) दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी पांढरे, मऊ आणि कापसासारखे उर्णालोम उत्पन्न झाले आहे.”

တံ ပနေတံ ကောဋိယံ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎိယမာနံ ဥပဍ္ဎ ဗာဟုပ္ပမာဏံ ဟောတိ. ဝိဿဋ္ဌံ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋဝသေန အာဝဋ္ဋိတွာ ဥဒ္ဓဂ္ဂါ ဟုတွာ သန္တိဋ္ဌတိ. သုဝဏ္ဏဖလကမဇ္ဈေ ဌပိတရဇတ ပုပ္ဖုဠကံ [Pg.175] ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋတော နိက္ခမ္မမာနံ ခီရဓာရံ ဝိယ အရုဏပ္ပဘာရဉ္ဇိတေ ဂဂနတလေ ဩသဓိတာရကံ ဝိယ စ အတိမနောဟရာယ သိရိယာ ဝိရောစတိ, တသ္မာ မူဒေါဒါတုဏ္ဏလောမောတိ ထောမေတိ.

ते (उर्णालोम) टोकाला धरून ओढले असता अर्ध्या हाताच्या लांबीचे होते. सोडले असता ते उजवीकडे वळून (दक्षिणावर्त होऊन) वरच्या दिशेला तोंड करून स्थिरावते. सोन्याच्या पाटाच्या मध्यभागी ठेवलेल्या चांदीच्या बुडबुड्यासारखे, सोन्याच्या घागरीतून बाहेर पडणाऱ्या दुधाच्या धारेसारखे आणि अरुणोदयाच्या प्रकाशाने रंगलेल्या आकाशात ओषधी ताऱ्यासारखे (शुक्र ताऱ्यासारखे) ते अत्यंत मनमोहक शोभेने तळपते; म्हणूनच ‘मुदोदातुण्णलोम’ (मऊ आणि पांढरे उर्णालोम असलेले) असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

အထမပီတိ တဒညံ အပိ. သုဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ. သော ဟိ သုန္ဒရဝါစံ ဂဒတိ ဝဒတီတိ သုဂတောတိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါတိ ဗြဟ္မဥဇုဥဂ္ဂတအတ္တဘာဝေါတိ ပဒဝိဘာဂေါ. ဗြဟ္မုနော ဥဇု ဥဂ္ဂတအတ္တဘာဝေါ ဝိယ ဥဇုမေဝ ဥဂ္ဂတအတ္တဘာဝေါ ဒီဃသရီရောတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ပန ‘‘ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော’’တိပါဌော. တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ ဗြဟ္မုဇုဂတ္တောတိ ဗြဟ္မာ ဝိယ ဥဇုဂတ္တော ဥဇုမေဝ ဥဂ္ဂတဒီဃသရီရောတိ ဝိဝရတိ. တံ ပန သန္ဓာယ ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ.

‘अथमपि’ (athamapi) म्हणजे त्याव्यतिरिक्त देखील. ‘सुगत’ म्हणजे बुद्ध. कारण ते सुंदर (कल्याणकारी) वचन बोलतात, म्हणून त्यांना ‘सुगत’ म्हटले जाते. ‘ब्रह्मुजुग्गत्तभावो’ (brahmujuggattabhāvo) याचा ‘ब्रह्म-उजु-उग्गत-अत्तभावो’ असा पदविभाग आहे. ब्रह्माच्या सरळ आणि उन्नत शरीराप्रमाणे ज्यांचे शरीर सरळ, उन्नत आणि उंच आहे, असा याचा अर्थ आहे. परंतु ब्रह्मायु सुत्तात ‘ब्रह्मुजुगत्तो’ (brahmujugatto) असा पाठ आहे. आणि त्याच्या अट्ठकथेत ‘ब्रह्मुजुगत्तो’ म्हणजे ब्रह्माप्रमाणे सरळ शरीर असलेले, म्हणजेच सरळ आणि उन्नत असे उंच शरीर असलेले, असे स्पष्टीकरण दिले आहे. त्यालाच अनुसरून ‘ब्रह्मुजुग्गत्तभावो’ असे म्हटले आहे.

အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. ဈာနာဒိဂုဏေဟိ ဥပရူပရိဗြူဟတိ ဝဍ္ဎတီတိ ဗြဟ္မာ. ဗြူဟဓာတု ဝဍ္ဎနေ မ, အရတိ အဝင်္ကဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ဥဇု, အဝင်္ကော. အရဓာတု ဂတိယံ ဇုပစ္စယော. အရိဿ ဥအာဒေသော. ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတီတိ ဥဂ္ဂတော. ဥပုဗ္ဗ ဂမုဓာတု ဂတိယံ တော. အာဟိတော အာရောပိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, သရီရော. အာပုဗ္ဗ ဓာ ဓာတု ရောပနေ မနိပစ္စယော တုပစ္စယော ဝါ. ဓဿ တော. မဿ တော. အထ ဝါ သုခဒုက္ခံ အဒတိ အနုဘဝတီတိ အတ္တာ. အဒဓာတု အနုဘဝနေ မနိပစ္စယော. ကစ္စာယနသဒ္ဒသတ္ထေ ပန ‘‘သုခဒုက္ခံ အဒတိ ဘက္ခတီတိ အတ္တာ, ဇာတိဇရာမရဏာဒီဟိ အဒိယတေ ဘက္ခိယတေတိ ဝါ အတ္တာ. အာတုမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ချာဒီဟိ မနိမစ တောဝါတိ သုတ္တေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတ္တာတိ အဘိဓာနံ ဗုဒ္ဓိ စ ဘဝန္တိ ဧတသ္မာတိ အတ္တဘာဝေါ, ရူပကာယော. အနုဋီကာယံ ပန ‘‘အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, သောဧဝ ဘဝတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ပရပရိကပ္ပိတော ဝိယ နိစ္စောတိ အတ္တဘာဝေါ. အတ္တာတိ ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဂဟေတဗ္ဗာကာရေန ဘဝတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္တဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.176]. ဗြဟ္မုနော ဥဇုမေဝ ဥဂ္ဂတော အတ္တဘာဝေါ ဝိယ ဥဇုမေဝ ဥဂ္ဂတော အတ္တဘာဝေါ ယဿ သောတိ ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါ, သုဂတော. ယေဘုယျေန ဟိ သတ္တာ ခန္ဓေ ကဋိယံ ဇာဏုသူတိ တီသု ဌာနေသု နမန္တိ. ထောကံ ကဋိယံ နမန္တာ ပစ္ဆတော နမန္တိ. ဣတရေသု ဒွီသု ဌာနေသု ပုရတော. ဒီဃသရီရာ ပနေကေ ပဿာ ဝင်္ကာ ဟောန္တိ, ဧကေ မုခံ ဥန္နမေတွာ နက္ခတ္တာနိ ဂဏယန္တာ ဝိယ စရန္တိ, ဧကေ အပ္ပမံသလောဟိတာ သူလသဒိသာ ဟောန္တိ, ပဝေဓမာနာ ဂစ္ဆန္တိ, တထာဂတော ပန ဥဇုမေဝ ဥဂ္ဂန္တွာ ဒီဃပ္ပမာဏော ဒေဝနဂရေ ဥဿိတသုဝဏ္ဏ တောရဏံ ဝိယ ဟောတိ. တသ္မာ ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါတိ ထောမေတိ.

येथे हा शब्दाचा अर्थ आहे. ध्यान इत्यादी गुणांनी जो उत्तरोत्तर वाढतो तो ‘ब्रह्मा’. ‘बृह्’ धातू वाढणे अर्थात ‘म’ प्रत्यय लागून. ‘अरति’ म्हणजे जो वक्र नसलेल्या भावाने (सरळपणे) प्रवृत्त होतो तो ‘उजु’ (सरळ), म्हणजेच अवक्र. ‘अर्’ धातू गती अर्थात ‘जु’ प्रत्यय लागून. ‘अर्’ च्या जागी ‘उ’ चा आदेश होतो. जो वर जातो किंवा पोहोचतो तो ‘उग्गत’ (उन्नत). ‘उ’ पूर्व ‘गम्’ धातू गती अर्थात ‘त’ प्रत्यय लागून. ज्याच्यामध्ये ‘मी’ आणि ‘माझे’ हा अभिमान प्रस्थापित किंवा आरोपित केला जातो तो ‘अत्ता’ (आत्मा/शरीर). ‘आ’ पूर्व ‘धा’ धातू रोपण अर्थात ‘मनि’ किंवा ‘तु’ प्रत्यय लागून. ‘ध’ चा ‘त’ होतो आणि ‘म’ चा ‘त’ होतो. किंवा जो सुख-दुःखाचे ‘अदति’ म्हणजे अनुभव घेतो तो ‘अत्ता’. ‘अद्’ धातू अनुभवणे अर्थात ‘मनि’ प्रत्यय लागून. कच्चायन व्याकरण ग्रंथात म्हटले आहे की - "जो सुख-दुःखाचे भक्षण (अनुभव) करतो तो ‘अत्ता’, किंवा जो जन्म, जरा, मरण इत्यादींद्वारे भक्षण केला जातो (ग्रस्त होतो) तो ‘अत्ता’ किंवा ‘आतुमा’." ‘ख्यादीहि मनिमच तोवा’ या सूत्राने या पदाची सिद्धी जाणावी. ज्याच्यापासून ‘अत्ता’ (मी/स्वतः) अशी संज्ञा आणि बुद्धी उत्पन्न होते तो ‘अत्तभाव’ (शरीर/रूपकाय) होय. अनुटीकेमध्ये म्हटले आहे की - "ज्याच्यामध्ये ‘मी’ आणि ‘माझे’ हा अभिमान प्रस्थापित होतो तो ‘अत्ता’ होय, आणि तोच उत्पन्न होतो, इतरांनी कल्पिलेल्या नित्य आत्म्यासारखा तो नसतो, म्हणून तो ‘अत्तभाव’ होय. किंवा मिथ्यादृष्टी लोकांद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य स्वरूपात जो प्रवृत्त होतो तो ‘अत्तभाव’ होय." ब्रह्माच्या सरळ आणि उन्नत शरीराप्रमाणे ज्यांचे शरीर सरळ आणि उन्नत आहे, ते ‘ब्रह्मुजुग्गत्तभाव’ म्हणजेच सुगत होत. कारण बहुतांश प्राणी खांदे, कंबर आणि गुडघे या तीन ठिकाणी वाकतात. कंबरेत थोडे वाकणारे पाठीमागच्या बाजूला वाकतात, तर इतर दोन ठिकाणी (खांदे आणि गुडघे) पुढच्या बाजूला वाकतात. काही उंच शरीराचे लोक कुशीत वाकलेले असतात, काही तोंड वर करून नक्षत्रे मोजत असल्यासारखे चालतात, काही कमी मांस आणि रक्त असलेले सुळासारखे (हाडकुळे) असतात आणि थरथर कापत चालतात; परंतु तथागत मात्र सरळ आणि उन्नत अशा उंच शरीराचे असून, देवलोकातील उभारलेल्या सोन्याच्या तोरणासारखे शोभून दिसतात. म्हणूनच ‘ब्रह्मुजुग्गत्तभाव’ (ब्रह्मासारखे सरळ व उन्नत शरीर असलेले) असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

နီလက္ခီတိ နီလအက္ခီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အတိနီလနေတ္တေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ဣက္ခတိ ပဿတိ အနေန ရူပါရမ္မဏံ သမဝိသမံ ဝါတိ အက္ခိ, နေတ္တံ. ဣက္ခဓာတု ဒဿနေ ဣ. ဣဿ အတ္တံ. နီလာ အတိနီလာ အက္ခိ နေတ္တာ ယဿာတိ နီလက္ခိ, သုဂတော. ဘဂဝတော ဟိ န သကလနီလက္ခိဝ ဟောတိ. နီလယုတ္တဋ္ဌာနေ ပနဿ ဥမ္မာရပုပ္ဖသဒိသေန အတိဝိသုဒ္ဓေန နီလဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတာနိ အက္ခီနိ ဟောန္တိ. ပီတယုတ္တဋ္ဌာနေ ကဏိကာရပုပ္ဖသဒိသေန လောဟိတဝဏ္ဏေန. လောဟိတယုတ္တဋ္ဌာနေ ဗန္ဓုဇီဝကပုပ္ဖသဒိသေန လောဟိတဝဏ္ဏေန. သေတ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ဩသဓိတာရကသဒိသေန သေတဝဏ္ဏေန. ကာဠ ယုတ္တဋ္ဌာနေ အဒ္ဒါရိဋ္ဌကသဒိသေန ကာဠဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတာနိ သုဝဏ္ဏဝိမာနေ ဥဂ္ဃာဋိတမဏိသီဟပဉ္ဇရသဒိသာနိ ခါယန္တိ. ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသေ ‘‘မံသစက္ခုမှိ ဘဂဝတော ပဉ္စဝဏ္ဏာ သံဝိဇ္ဇန္တိ. နီလော စ ဝဏ္ဏော, ပီတကော စ ဝဏ္ဏော, လောဟိတကော စ ဝဏ္ဏော, ကဏှော စ ဝဏ္ဏော, ဩဒါတော စ ဝဏ္ဏော အက္ခိလောမာနိ စ ဘဂဝတော, ယတ္ထ စ အက္ခိ လောမာနိ ပတိဋ္ဌိတာနိ. တံ နီလံ ဟောတိ သုနီလံ ပါသာဒိကံ ဒဿနေယျံ ဥမ္မာရပုပ္ဖသမာနံ. တဿ ပရတော ပီတကံ ဟောတိ [Pg.177] သုပီတကံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ပါသာဒိကံ ဒဿနေယျံ ကဏိကာရပုပ္ဖသမာနံ. ဥဘတော အက္ခိကုဋာနိ ဘဂဝတော လောဟိတကာနိ ဟောန္တိ သုလောဟိကာနိ ပါသာဒိကာနိ ဒဿနေယျာနိ ဣန္ဒဂေါပကသမာနာနိ. မဇ္ဈေ ကဏှံ ဟောတိ သုကဏှံ အလူခံ သုဒ္ဓံ ပါသာဒိကံ ဒဿနေယျံ အဒ္ဒါရိဋ္ဌက သမာနံ. တဿ ပရတော ဩဒါတံ ဟောတိ သုဩဒါတံ သေတံ ပဏ္ဍရံ ပါသာဒိကံ ဒဿနေယျံ ဩသဓိတာရကသမာန’’န္တိ. ဘဂဝါ ပန တေန မံသစက္ခုနာ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ အန္ဓကာရေပိ သမန္တာ ယောဇနံ ပဿတိ ဒိဝါ စေဝ ရတ္တိဉ္စ.

'नीलक्खी' (nīlakkhī) म्हणजे 'नील-अक्खी' (nīla-akkhī) असा पदच्छेद आहे. अत्यंत नील (गडद निळ्या) नेत्रांनी युक्त असलेला, असा याचा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे रूपाचे सम किंवा विषम असे दर्शन होते (पाहिले जाते), ते 'अक्खी' म्हणजे नेत्र होय. 'इक्ख' धातू दर्शनाच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो. 'इ' चा 'अ' होतो. ज्यांचे नेत्र अत्यंत नील (निळे) आहेत, ते 'नीलक्खी' म्हणजेच सुगत होत. कारण भगवंतांचे संपूर्ण नेत्र केवळ निळेच नसतात. तर त्यांच्या नेत्रांमधील निळ्या रंगाच्या भागात अतसीपुष्पासारखा (अळशीच्या फुलासारखा) अत्यंत विशुद्ध नीलवर्ण असतो. पिवळ्या रंगाच्या भागात कर्णिकारपुष्पासारखा पिवळा वर्ण असतो. लाल रंगाच्या भागात बंधुजीवकपुष्पासारखा (दुपारीच्या फुलासारखा) लाल वर्ण असतो. पांढऱ्या रंगाच्या भागात ओषधीतारकेसारखा (शुक्राच्या ताऱ्यासारखा) पांढरा वर्ण असतो. काळ्या रंगाच्या भागात अरिष्टक (रिठ्ठ्याच्या फळासारखा) काळा वर्ण असतो; हे सर्व मिळून सुवर्णविमानातील उघडलेल्या मणीमय सिंहपंजरासारखे शोभून दिसते. महानिद्देसामध्ये म्हटले आहे की - 'भगवंतांच्या मांसचक्षूंमध्ये पाच वर्ण विद्यमान असतात. नील वर्ण, पीत वर्ण, लोहित (लाल) वर्ण, कृष्ण (काळा) वर्ण आणि अवदात (पांढरा) वर्ण. आणि भगवंतांच्या पापण्यांचे केस, आणि ज्या ठिकाणी पापण्यांचे केस स्थित आहेत, तो भाग नील, अत्यंत सुंदर नील, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि उम्मापुष्पासारखा असतो. त्याच्या पलीकडचा भाग पीत, अत्यंत पीत, सुवर्णवर्णी, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि कर्णिकारपुष्पासारखा असतो. भगवंतांच्या दोन्ही डोळ्यांचे कोपरे लाल, अत्यंत लाल, प्रसन्न करणारे, दर्शनीय आणि इंद्रगोप कीटकासारखे असतात. मध्यभाग काळा, अत्यंत काळा, मऊ, शुद्ध, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि अरिष्टक (रिठ्ठ्या) सारखा असतो. त्याच्या पलीकडचा भाग पांढरा, अत्यंत पांढरा, शुभ्र, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि ओषधीतारकेसारखा असतो.' आणि भगवान त्या मांसचक्षूने चतुरंग (चार प्रकारच्या) अंधारातही दिवसा आणि रात्री चहूबाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंत पाहू शकतात.

ဝုတ္တဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသေ –

कारण महानिद्देसामध्ये म्हटले आहे –

‘‘တေန ဘဂဝါ ပါကတိကေန မံသစက္ခုနာ အတ္တဘာဝ ပရိယာပန္နေန ပုရိမသုစရိတကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တေန သမန္တာ ယောဇနံ ပဿတိ ဒိဝါ စေဝ ရတ္တိဉ္စ. ယဒါပိ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတော အန္ဓကာရော ဟောတိ, သူရိယော စ အတ္ထင်္ဂမိတော ဟောတိ, ကာဠပက္ခော စ ဥပေါသထော ဟောတိ, တိဗ္ဗော စ ဝနသဏ္ဍော ဟောတိ, မဟာ စ ကာဠမေဃော အဗ္ဘုဋ္ဌိတော ဟောတိ, ဧဝရူပေပိ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ အန္ဓကာရေ သမန္တာ ယောဇနံ ပဿတိ. နတ္ထိ သော ကုဋ္ဋော ဝါ ကဝါဋံ ဝါ ပါကာရော ဝါ ပဗ္ဗတော ဝါ ဂစ္ဆော ဝါ လတာ ဝါ အာဝရဏံ ရူပါနံ ဒဿနာယာ’’တိ. တသ္မာ ဥပလက္ခဏနယေန နီလက္ခီတိ ထောမေတိ.

'त्या स्वाभाविक, आत्मभावात समाविष्ट असलेल्या आणि पूर्वजन्मीच्या सुचरित कर्मांमुळे प्राप्त झालेल्या मांसचक्षूने भगवान दिवसा आणि रात्री चहूबाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंत पाहतात. जेव्हा चतुरंग (चार प्रकारचा) अंधार असतो, म्हणजे सूर्य मावळलेला असतो, कृष्णपक्षातील उपोसथ (अमावस्या) असते, दाट वनराई असते आणि आकाशात मोठा काळा ढग आलेला असतो, अशा प्रकारच्या चतुरंग अंधारातही ते चहूबाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंत पाहतात. रूपांच्या दर्शनासाठी कोणतीही भिंत, दरवाजा, तटबंदी, पर्वत, यादी किंवा वेल अडथळा ठरू शकत नाही.' म्हणूनच, उपलक्षण पद्धतीने 'नीलक्खी' असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

ဒီဃပဏှီတိ အာယတပဏှိ. ပရိပုဏ္ဏပဏှီတိ အတ္ထော. ပသတိ ဗာဓတိ အနေန ပရေသန္တိ ပဏှိ, ပါဒဿ ပစ္ဆာဘာဂေါ. ပသဓာတု ဗာဓနေ ဏိ. သဿ ဟော. ဏွာဒိမောဂ္ဂလ္လာနေ ပန ‘‘ပဏ ဗျဝဟာရထုတီသု ဟိ ပဏိယတိ ဝေါဟာရိယတီတိ ပဏှိ, ပါဒဿ ပစ္ဆာဘာဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒီဃာ ပဏှိ ယဿ သောတိ ဒီဃပဏှိ, သုဂတော. ယထာ ဟိ အညေသံ အဂ္ဂ ပါဒေါ ဒီဃော ဟောတိ. ပဏှိမတ္ထကေ ဇင်္ဃာ ပတိဋ္ဌာတိ ပဏှိံ [Pg.178] တစ္ဆေတွာ ဌပိတာ ဝိယ ဟောတိ. န ဧဝံ တထာဂတဿ. တထာဂတဿ ပန စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ အဂ္ဂပါဒါ ဟောန္တိ. တတိယေ ကောဋ္ဌာသေ ဇင်္ဃာ ပတိဋ္ဌာတိ. စတုတ္ထေ ကောဋ္ဌာသေ အာရဂ္ဂေန ဝဋ္ဋေတွာ ဌပိတာ ဝိယ ရတ္တကမ္ဗလေ ဂေဏ္ဍုကသဒိသာ ပဏှိ ဟောတိ. တသ္မာ ဒီဃပဏှီတိ ထောမေတိ.

'दीघपण्ही' (dīghapaṇhi) म्हणजे लांब टाच (आयतापण्ही). परिपूर्ण टाच असा याचा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे इतरांना पीडा दिली जाते किंवा दाबले जाते ती 'पण्ही' म्हणजे पायाचा मागील भाग (टाच) होय. 'पस' धातू बाधण्याच्या (पीडा देण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'णि' प्रत्यय लागतो. 'स' चा 'ह' होतो. परंतु 'ण्वादिमोग्गल्लान' व्याकरणात म्हटले आहे की - 'व्यवहार आणि स्तुती या अर्थातील पण धातूपासून, ज्याचा व्यवहार केला जातो ती पण्ही म्हणजे पायाचा मागील भाग होय.' ज्यांची टाच लांब आहे ते 'दीघपण्ही' म्हणजेच सुगत होत. जसे इतरांचा पायाचा पुढचा भाग लांब असतो, आणि टाचेच्या वर जंघा (पिंडरी) स्थित असते, जणू काही टाच तासून ठेवल्यासारखी वाटते. तथागतांचे तसे नसते. तथागतांच्या पायाच्या चार भागांपैकी दोन भाग पायाचा पुढचा भाग असतो. तिसऱ्या भागात जंघा (पिंडरी) स्थित असते. चौथ्या भागात जणू काही सुताराच्या हत्याराने (आर) गोल करून ठेवल्यासारखी, लाल घोंगडीवरील चेंडूसारखी गोल टाच असते. म्हणूनच, 'दीघपण्ही' असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

သုခုမမလဆဝီတိ သုခုမ အမလ ဆဝီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. သဏှမလဝိသုဒ္ဓတစော သဏှမလဝိရဟိတတစော ဝါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ သုခုမသဒ္ဒေါ သဏှဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ သုခယတိ သဏှဘာဝေနာတိ သုခုမံ, သဏှံ. သုခဓာတု တက္ကရိယံ ဥမပစ္စယော. တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ကိလိဋ္ဌံ မလတိ ဓာရေတီတိ မလံ, ရဇာဒိမလံ. မလဓာတု ဓာရဏေ အ, နတ္ထိ မလမေတိဿာတိ အမလာ, ဆဝီ. မံသံ ဆာဒေတီတိ ဆဝီ. ဆဒ ဓာတု သံဝရဏေ ရဝပစ္စယော ဤပစ္စယော စ. သုခုမာ သဏှာ အမလာ မလဝိရဟိတာ ဆဝီ ယဿာတိ သုခုမမလဆဝီ, သုဂတော. ဘဂဝတော ဟိ သုဝဏ္ဏသိနိဒ္ဓသဏှသရီရတ္တာ ကဉ္စနသန္နိဘ တစတ္တာ စ ရူပကာယေ ပဒုမပလာသေ ဥဒကဗိန္ဓု ဝိယ ရဇောဇလ္လံ ဝါ မလံ ဝါ န လိမ္ပတိ. ဝုတ္တဉှိ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသေ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ –

'सुखुममलछवी' (sukhumamalachavī) म्हणजे 'सुखुम-अमल-छवी' (sukhuma-amala-chavī) असा पदच्छेद आहे. सुळसुळीत (मऊ) आणि मलरहित त्वचा किंवा सुळसुळीत व मलमुक्त त्वचा असा याचा अर्थ आहे. येथे 'सुखुम' हा शब्द सुळसुळीत (मऊ) या अर्थाचा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. अथवा, जे आपल्या सुळसुळीतपणामुळे सुख देते ते 'सुखुम' म्हणजे सुळसुळीत होय. 'सुख' धातू क्रिया करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'उम' प्रत्यय लागतो. त्या गुणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला जे मलीन करते किंवा चिकटते ते 'मल' म्हणजे धूळ इत्यादी मळ होय. 'मल' धातू धारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यावर मळ नाही ती 'अमला' त्वचा (छवी) होय. जी मांसाला झाकून ठेवते ती 'छवी' (त्वचा) होय. 'छद' धातू झाकण्याच्या अर्थात असून त्याला 'रव' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात. ज्यांची त्वचा सुळसुळीत, मऊ आणि मलरहित आहे ते 'सुखुममलछवी' म्हणजेच सुगत होत. कारण भगवंतांचे शरीर सुवर्णमय, स्निग्ध आणि सुळसुळीत असल्यामुळे आणि त्यांची त्वचा सोन्यासारखी चकाकणारी असल्यामुळे, कमळाच्या पानावर पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे त्यांच्या रूपकायावर धूळ किंवा मळ चिकटत नाही. मज्झिम निकायच्या 'ब्रह्मायु सुत्ता'मध्ये म्हटले आहे की –

‘‘သုခုမစ္ဆဝီ ခေါ ပန ဘဝံ ဂေါတမော သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ ရဇောဇလ္လံ ကာယေ န ဥပလိမ္ပတီ’’တိ. တသ္မာ သုခုမ မလဆဝီတိ ထောမေတိ.

'आदरणीय गौतम हे सुकुमार त्वचा असणारे आहेत, आणि त्यांच्या त्वचेच्या सुकुमारतेमुळे (सुळसुळीतपणामुळे) त्यांच्या शरीरावर धूळ किंवा मळ चिकटत नाही.' म्हणूनच, 'सुखुममलछवी' असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

ထောမျရသဂ္ဂသဂ္ဂီတိ ထောမျရသ ဂသ အဂ္ဂီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ထောမိတဗ္ဗ ရသဟရဏသတ္တသဟဿနှာရူ ဥဒ္ဓဂ္ဂိကာတိ အတ္ထော. ထောမိယတီတိ ထောမျော, နှာရု. ထောမဓာတု သီလာဃာယံ ဏျော. မဓုရာဒိဘေဒံ ရသံ ဂသေန္တိ အန္တော ပဝေသေန္တီတိ ရသဂ္ဂသာ, နှာရု. ရသသဒ္ဒူပပဒဂသဓာတု အဒနေ အ. အထ ဝါ ရသံ ဂသတိ ဟရတိ ဧတေဟီတိ ရသဂ္ဂသာ[Pg.179], နှာရု. ဂသဓာတု ဟရဏေ အ. ဓာတုသဒ္ဒေါ ဟိ အနေကတ္ထော. ရသဂ္ဂသာနံ အဂ္ဂါတိ ရသဂ္ဂသဂ္ဂါ, တေ ဧတ္ထ သန္တီတိ ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ, နှာရု. အဿထျတ္ထေ ဤပစ္စယော. ထောမျော ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ ယဿ သောတိ ထောမျရသဂ္ဂသဂ္ဂီ, သုဂတော. တထာဂတဿ ဟိ သတ္တရသဟရဏိသဟဿာနိ ဥဒ္ဓဂ္ဂါနိ ဟုတွာ ဂီဝါယမေဝ ပဋိမုက္ကာနိ. တိလဖလမတ္တောပိ အာဟာရော ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပိတော သဗ္ဗံ ကာယံ အနုဖရတိ. တေနေဝ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တဿ ဧကတဏ္ဍုလာဒီဟိပိ ကဠာယယူသပသတေနပိ ကာယဿ ယာပနံ ဟောတိ. အညေသံ ပန တထာ အဘာဝါ န သကလကာယံ ဩဇာ ဖရတိ. တေန တေ ဗဟွာဗာဓာ ဟောန္တိ. ဣဒံ လက္ခဏံ အပ္ပာဗာဓတာသင်္ခါတဿ နိဿန္ဒဖလဿဝသေန ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ ထောမျရသဂ္ဂသဂ္ဂီတိ ထောမေတိ.

'थोम्यरसग्गसग्गी' (thomyarasaggasaggī) म्हणजे 'थोम्य-रस-गस-अग्गी' (thomya-rasa-gasa-aggī) असा पदच्छेद आहे. स्तुती करण्यायोग्य अशा रस वाहून नेणाऱ्या सात हजार ऊर्ध्वगामी शिरा (चेतातंतू) ज्यांच्या शरीरात आहेत, असा याचा अर्थ आहे. ज्यांची स्तुती केली जाते ते 'थोम्य' म्हणजे शिरा (न्हाळू) होय. 'थोम' धातू स्तुती करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागतो. मधुर इत्यादी विविध रसांचे जे ग्रहण करतात (आत प्रवेश करून घेतात) त्या 'रसग्गसा' म्हणजे रसवाहिन्या शिरा होत. 'रस' शब्दाच्या उपपदासह 'गस' धातू खाण्याच्या (ग्रहण करण्याच्या) अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. अथवा, ज्यांच्याद्वारे रसाचे हरण (वहन) केले जाते त्या 'रसग्गसा' शिरा होत. 'गस' धातू वहन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. कारण धातूंचे अनेक अर्थ असतात. रसवाहिन्यांमध्ये ज्या श्रेष्ठ (अग्र) आहेत त्या 'रसग्गसग्गा' होत, आणि ज्यांच्यामध्ये त्या विद्यमान आहेत ते 'रसग्गसग्गी' होत. मालकी किंवा अस्तित्वाच्या अर्थात येथे 'ई' प्रत्यय लागला आहे. ज्यांच्यामध्ये स्तुती करण्यायोग्य रसवाहिन्या शिरा आहेत ते 'थोम्यरसग्गसग्गी' म्हणजेच सुगत होत. कारण तथागतांच्या शरीरातील सात हजार रसवाहिन्या ऊर्ध्वगामी होऊन गळ्यामध्येच एकत्र जोडलेल्या आहेत. तिळाच्या दाण्याएवढा जरी आहार जिभेच्या शेंड्यावर ठेवला, तरी तो संपूर्ण शरीरात पसरतो. म्हणूनच, महाप्रधान (कठोर तपश्चर्या) करत असताना केवळ एका तांदळाच्या दाण्याने किंवा वाटाण्याच्या रसानेही त्यांच्या शरीराचे पोषण होत असे. इतरांच्या बाबतीत तसे नसल्यामुळे संपूर्ण शरीरात ओज (ऊर्जा) पसरत नाही. त्यामुळे ते वारंवार आजारी पडतात. हे लक्षण निरोगीपणा नावाच्या पूर्वपुण्याच्या फळामुळे प्रकट होते, म्हणूनच 'थोम्यरसग्गसग्गी' असे म्हणून त्यांची स्तुती केली जाते.

တေဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

तेविसाव्या वंदना गाथेचे वर्णन समाप्त झाले।

၂၄. ဒုတိယဂါထာယံ ဇိနောတိ ပဉ္စမာရဇိတဝါ ဗုဒ္ဓေါ. တဿ ပန ပဒဿ သမစတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တောတျာဒီဟိ ပဒေဟိ တုလျလိင်္ဂတ္တဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. စတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တောတိ စတ္တာလီသအဂ္ဂဒန္တောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. သမစတ္တာလီသ ဥတ္တမဒန္တောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အဂ္ဂသဒ္ဒေါ ဥတ္တမဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ ဥတ္တမဘာဝံ အဇတိ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂေါ, ဒန္တော. ဒံသတိ ဝိဒံသတိ ဘောဇ္ဇမနေနာတိ ဒန္တော. ဒံသဓာတု ဒံသနေ တ. တဿ န္တော ဓာတွန္တလောပေါ. သမစတ္တာလီသံ အဂ္ဂေါ ဥတ္တမော ဒန္တော ယဿာတိ စတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တော, ဇိနော. ဥပရိမဟနုကေ ပတိဋ္ဌိတာ ဒန္တာ ဝီသတိ ဟေဋ္ဌိမေ ဝီသတီတိ သမစတ္တာလီသဒန္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. အညေသဉှိ ပရိပုဏ္ဏဒန္တာနမ္ပိ ဒွတ္တိံသဒန္တာ ဟောန္တိ. တထာ ဂတဿ ပန စတ္တာလီသံ. တသ္မာ စတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တောတိ ထောမေတိ.

२४. दुसऱ्या गाथेमध्ये 'जिनो' म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवणारे बुद्ध होत. आणि त्या पदाचा 'समचत्तालीसग्गदन्तो' इत्यादी पदांशी समान लिंग असल्यामुळे संबंध आहे. 'चत्तालीसग्गदन्तो' चा पदच्छेद 'चत्तालीस-अग्ग-दन्तो' असा आहे. 'समान चाळीस उत्तम दात' असा याचा अर्थ आहे. येथे 'अग्ग' शब्द उत्तमवाचक आणि अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. किंवा उत्तम भावाला प्राप्त होतो म्हणून 'अग्गो' (उत्तम) आणि 'दन्तो' (दात). ज्याच्याद्वारे चावले जाते किंवा खाल्ले जाते तो 'दन्तो' (दात). 'दंस्' धातू दंशन (चावणे) अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. त्याच्या 'न्तो' मध्ये धातूच्या अन्ताचा लोप होतो. ज्यांचे चाळीस समान आणि उत्तम दात आहेत ते 'चत्तालीसग्गदन्तो' म्हणजेच 'जिन' (बुद्ध) होत. वरच्या जबड्यात वीस आणि खालच्या जबड्यात वीस असे एकूण चाळीस समान दात आहेत, असा याचा अर्थ आहे. कारण इतर पूर्ण दात असलेल्या लोकांचेही बत्तीस दात असतात. परंतु तथागतांचे चाळीस दात असतात. म्हणूनच 'चत्तालीसग्गदन्तो' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

သမကလပနဇောတိ [Pg.180] ကကစေန ဆိန္ဒိတွာ ဌပိတော ဝိယ သမဒန္တောတိ အတ္ထော. လပတိ ဝဒတိ ဧတေနာတိ လပနံ, မုခံ. လပဓာတု ဝဒနေ ယု. တသ္မိံ လပနေ မုခေ ဇာတောတိ လပနဇော, ဒန္တော. တပ္ပုရိသသမာသောယံ, သမကော လပနဇော ဒန္တော ယဿာတိ သမကလပနဇော, ဇိနော. ပါဠိယံ ပန ‘‘သမဒန္တော’’တိ ပါဌော အတ္ထိ. အယမေဝတ္ထော. အညေသဉှိ ကေစိ ဒန္တာ ဥစ္စာ, ကေစိ နီစာတိ ဝိသမာ ဟောန္တိ. တထာဂတဿ ပန အယပဋ္ဋဆိန္နသင်္ခပဋလံ ဝိယ သမာ ဟောန္တိ. တသ္မာ သမကလပနဇောတိ ထောမေတိ.

'समकलपनजो' म्हणजे करवतीने कापून ठेवल्यासारखे समान दात, असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे बोलले जाते ते 'लपनं' म्हणजे मुख (तोंड). 'लप्' धातू बोलण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे. त्या लपनात (मुखात) उत्पन्न झालेला तो 'लपनजो' म्हणजे दात. हा तत्पुरुष समास आहे; ज्यांचे मुखात उत्पन्न झालेले दात समान आहेत ते 'समकलपनजो' म्हणजेच 'जिन' (बुद्ध) होत. पाळीमध्ये 'समदन्तो' असाही पाठ आहे. त्याचाही हाच अर्थ आहे. कारण इतरांचे काही दात उंच तर काही सखल असे विषम असतात. परंतु तथागतांचे दात लोखंडाच्या पट्टीने कापलेल्या शंखाच्या तुकड्यांप्रमाणे समान असतात. म्हणूनच 'समकलपनजो' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

အန္တရံသပ္ပပီနောတိ အန္တရအံသပီနောတိ ပဒဝိဘာဂေါ. ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ပကာရာဂမံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဒွိန္နံ အံသာနံ ခန္ဓာနံ အန္တရံ ဝေမဇ္ဈေ ပရိပုဏ္ဏပိဋ္ဌိတလောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အံသသဒ္ဒေါ ခန္ဓတ္ထေ ဝတ္တတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘အံသော နိတ္ထိ ဘုဇသိရော, ခန္ဓော တဿန္ဓိ ဇတ္တု တ’’န္တိ.

'अन्तरंसप्पपीनो' चा पदविभाग 'अन्तर-अंस-पीनो' असा आहे. गाथेच्या रचनेनुसार छंदाचे रक्षण करण्यासाठी 'प' काराचा आगम करून असे म्हटले आहे. दोन्ही खांद्यांच्या मधील भाग पूर्णपणे भरलेला आहे, असा याचा अर्थ आहे. येथे 'अंस' शब्द खांदा (स्कंध) या अर्थाने वापरला आहे. अभिधानप्पदीपिकामध्ये असे म्हटले आहे की - 'अंसो नित्थि भुजसिरो, खन्धो तस्सन्धि जत्तु तं' (अंस म्हणजे खांदा किंवा भुजेचे टोक, आणि स्कंध म्हणजे त्याची संधी किंवा जत्रू).

အနတိ ဇီဝတိ ဧတေနာတိ အံသော, ခန္ဓော. အနဓာတု ပါဏေ သောပစ္စယော. နဿ နိဂ္ဂဟိတာဒေသော. သရီရဿ အဝယဝဘာဝေန အနတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဝါ အံသော, ဒွိန္နံ အံသာနံ ခန္ဓာနံ အန္တရံ ဝေမဇ္ဈန္တိ အန္တရံသော, ပိဏတိ ပူရတီတိ ပီနော, ပိဋ္ဌိတလံ. ပိဏဓာတု ပိနနေ ပူရဏေ ဝါ ဏ. ဏဿ နော. ဒွိန္နံ အံသာနံ ခန္ဓာနံ အန္တရံ ဝေမဇ္ဈေ ပီနံ ပရိပုဏ္ဏံ ပိဋ္ဌိတလံ ယဿာတိ အန္တရံသပ္ပပီနော, ဇိနော. ဥတ္တရပဒလောပဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသောယံ. အညေသဉှိ တံ ဌာနံ နိန္နံ ဟောတိ, ဒွေ ပိဋ္ဌိကောဋ္ဋာ ပါဋိဧက္ကံ ပညာယန္တိ. တထာဂတဿ ပန ကဋိတော ပဋ္ဌာယ မံသပဋလံ ယာဝ ခန္ဓာ ဥဂ္ဂမ္မ သမုဿိတသုဝဏ္ဏဖလကံ ဝိယ ပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ ပတိဋ္ဌိတံ. တသ္မာ အန္တရံသပ္ပပီနောတိ ထောမေတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘စိတန္တရံသော’’တိ ပါဌော. တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘စိတန္တရံ သောတိ [Pg.181] အန္တရံသံ ဝုစ္စတိ ဒွိန္နံ ကောဋ္ဋာနမန္တရံ. တံ ပရိပုဏ္ဏ မဿာတိ အန္တရံသော’’တိ ဝုတ္တံ.

ज्याच्याद्वारे श्वास घेतला जातो किंवा जगले जाते तो 'अंसो' म्हणजे खांदा (स्कंध). 'अन्' धातू प्राण (श्वास) अर्थात असून त्याला 'स' प्रत्यय लागला आहे आणि 'न' चा अनुस्वार झाला आहे. किंवा शरीराचा अवयव म्हणून जो हालचाल करतो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'अंसो'. दोन्ही खांद्यांच्या मधील भागाला 'अन्तरंसो' म्हणतात. जो पुष्ट किंवा भरलेला असतो तो 'पीनो' म्हणजे पाठीचा भाग. 'पिण्' धातू पुष्ट करणे किंवा भरण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे, आणि 'ण' चा 'न' झाला आहे. ज्यांच्या दोन्ही खांद्यांच्या मधील पाठीचा भाग पुष्ट आणि पूर्णपणे भरलेला आहे ते 'अन्तरंसप्पपीनो' म्हणजेच 'जिन' (बुद्ध) होत. हा उत्तरपदलोपी बहुव्रीहि समास आहे. कारण इतरांचा तो भाग खोलगट असतो आणि पाठीची दोन्ही हाडे वेगवेगळी दिसतात. परंतु तथागतांच्या बाबतीत, कंबरेपासून खांद्यापर्यंत पसरलेला मांसल भाग वर येऊन एखाद्या सोन्याच्या पाटाप्रमाणे पाठीला झाकून स्थित असतो. म्हणूनच 'अन्तरंसप्पपीनो' अशी त्यांची स्तुती केली जाते. पाळीमध्ये 'चितन्तरंसो' असाही पाठ आहे. आणि त्याच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे की - 'चितन्तरंसो म्हणजे दोन्ही बाजूंच्या मधील भाग (अन्तरंस). तो ज्यांचा पूर्णपणे भरलेला आहे ते अन्तरंसो होत.'

စက္ကေနင်္ကိတပါဒေါတိ စက္ကေန အင်္ကိတပါဒေါတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အဋ္ဌသတပါဒစက္ကလက္ခဏေန လက္ခိတပါဒတလောတိ အတ္ထော. စက္ကေန အဋ္ဌသတပါဒစက္ကေန အင်္ကိတော လက္ခိတော ပါဒေါ ယေန သောတိ စက္ကေနင်္ကိတပါဒေါ, ဇိနော. တတိယာဗဟုဗ္ဗီဟိ သမာသောယံ. အညေသဉှိ ပါဒတလေ အဋ္ဌသတပါဒစက္က လက္ခဏံ နတ္ထိ. တထာဂတဿ ပါဒတလေဧဝ ဝိစိတြံ အဋ္ဌသတ ပါဒစက္ကလက္ခဏံ အတ္ထိ. တသ္မာ စက္ကေနင်္ကိတပါဒေါတိ ထောမေတိ.

'चक्केनङ्कितपादो' चा पदच्छेद 'चक्केन अङ्कितपादो' असा आहे. एकशे आठ चक्रलक्षणांनी युक्त पाऊल असलेले, असा याचा अर्थ आहे. ज्यांचे पाऊल एकशे आठ चक्रलक्षणांनी अंकित (चिन्हांकित) आहे ते 'चक्केनङ्कितपादो' म्हणजेच 'जिन' (बुद्ध) होत. हा तृतीया बहुव्रीहि समास आहे. कारण इतरांच्या तळपायावर एकशे आठ चक्रलक्षणे नसतात. केवळ तथागतांच्याच तळपायावर अत्यंत सुंदर अशी एकशे आठ चक्रलक्षणे असतात. म्हणूनच 'चक्केनङ्कितपादो' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

ဝုတ္တဉှိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ခေါ ပန တဿ ဘောတော ဂေါတမဿ ပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနိ သဟဿာရာနိ သနေမိကာနိ သနာဘိကာနိ သဗ္ဗာကာရပရိပူရာနီ’’တိ. အဋ္ဌသတပါဒစက္ကလက္ခဏသရူပံ ပန ယော ပါဒပင်္ကဇမုဒုတ္တလရာ ဇိကေဟီတိ ဂါထာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝါတိ.

कारण ब्रह्मायु सुत्तात म्हटले आहे की - 'त्या पूजनीय गोतमांच्या तळपायांवर हजार आरे असलेली, नेमी (कडा) आणि नाभीसह सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशी चक्रे उत्पन्न झाली आहेत.' आणि एकशे आठ चक्रलक्षणांचे स्वरूप 'यो पादपङ्कजमुदुत्तलराजिकेहि' या गाथेच्या वर्णनात आधीच सांगितले गेले आहे.

အဝိရဠဒသနောတိ အဝိဝရဒန္တော. အဝိဝရဒန္တေန သမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. ဝိဝရတိ ဖုလ္လတီတိ ဝိရဠော. ဝရဓာတု ဖုလ္လနေဠော. အဿိ. န ဝိရဠော အဝိရဠော, နတ္ထိ ဝိရဠော ဧတဿာတိ အဝိရဠော, ဒန္တော. ဒံသတိ ဝိဒံသတိ ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ဧတေနာတိ ဒသနော, ဒန္တော. ဒံသဓာတု ဒံသနေ ယု. နိဂ္ဂဟိတလောပေါ. အဝိရဠော ဒသနော ဒန္တော ယဿာတိ အဝိရဠဒသနော, ဇိနော. အညေသဉှိ ကုမ္ဘိလာနံ ဝိယ ဒန္တာ ဝိရဠာ ဟောန္တိ. မစ္ဆမံသာဒီနိ ခါဒန္တာနံ ဒန္တန္တရံ ပူရတိ. တထာဂတဿ ပန ကနကလတာယ သမုဿာပိတဝဇိရ ပန္တိ ဝိယ အဝိရဠာ တုလိကာယ ဒဿိတပရိစ္ဆေဒါ ဝိယ ဒန္တာ ဟောန္တိ, တသ္မာ အဝိရဠဒသနောတိ ထောမေတိ.

'अविरळदसनो' म्हणजे फटी नसलेले दात (अविवरदंत). फटी नसलेल्या दातांनी युक्त असलेले, असा याचा अर्थ आहे. जे उघडते किंवा पसरते ते 'विरळो' (विरळ). 'वर' धातू उमलण्याच्या (पसरण्याच्या) अर्थात असून त्याला 'इळ' प्रत्यय लागला आहे. जे विरळ नाही ते 'अविरळो', ज्यांच्यामध्ये फटी नाहीत ते 'अविरळ' दात. ज्याच्याद्वारे खाण्याचे किंवा भोज्य पदार्थ चावले जातात ते 'दसनो' म्हणजे दात. 'दंस्' धातू चावण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागला आहे आणि अनुस्वाराचा लोप झाला आहे. ज्यांचे दात विरळ नसून दाट (एकमेकांना लागून) आहेत ते 'अविरळदसनो' म्हणजेच 'जिन' (बुद्ध) होत. कारण इतरांचे दात मगरीसारखे विरळ (फटी असलेले) असतात. मासे, मांस इत्यादी खाताना त्यांच्या दातांच्या फटींमध्ये अन्न अडकते. परंतु तथागतांचे दात सोन्याच्या वेलीवर बसवलेल्या हिऱ्यांच्या ओळीप्रमाणे दाट आणि कुंचल्याने आखलेल्या रेषेप्रमाणे रेखीव असतात, म्हणूनच 'अविरळदसनो' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

မာရဇုဿင်္ခပါဒေါတိ မာရဇိ ဥဿင်္ခပါဒေါတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဧတ္ထ စ မာရဇီတိ ပဉ္စမာရဇိတဝါ ဗုဒ္ဓေါ ကတ္တုဘူတော. သော [Pg.182] ဟိ ပဉ္စမာရေ ဇိတဝါတိ မာရဇီတိ ဝုစ္စတိ. ဥဿင်္ခပါဒေါတိ ပါဒဿ ဥပရိ ဌိတေန သင်္ခသဒိသတ္တာ သင်္ခနာမိကေန ဂေါပ္ဖကေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. သံသုဋ္ဌုံ ပထဝိံ ခနတီတိ သင်္ခေ. သံပုဗ္ဗခနုဓာတု အဝဒါရဏေ ကွိ. အပဒါနဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သံသုဋ္ဌုံ ခါဒန္တော ခဏန္တော ဂစ္ဆတီတိ သင်္ခေ. သမုဒ္ဒဇလပရိယန္တေ စရမာနော ဂစ္ဆတိ စရတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခေ ဝိယာတိ သင်္ခေ, ဂေါပ္ဖကော. ပါဒဿ ဥဒ္ဓံ ဥပရိ ဌိတံ သင်္ခသဒိသံ ဂေါပ္ဖက မဿာတိ ဥဿင်္ခပါဒေါ, ဇိနော. ဝုတ္တဉှိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဥဒ္ဓံ ပတိဋ္ဌိတဂေါပ္ဖကတ္တာ ဥဿင်္ခါ ပါဒါ အဿာတိ ဥဿင်္ခပါဒေါ’’တိ. အညေသဉှိ ပိဋ္ဌိပါဒေ ဂေါပ္ဖကာ ဟောန္တိ. တေန တေသံ ပါဒါ အာဏိဗဒ္ဓါ ဝိယ ဗဒ္ဓါ ဟောန္တိ. န ယထာသုခံ ပရိဝတ္တန္တိ. ဂစ္ဆန္တာနံ ပါဒတလာနိ န ဒိဿန္တိ. တထာဂတဿ ပန အဘိရူဟိတွာ ဥပရိ ဂေါပ္ဖကာ ပတိဋ္ဌဟန္တိ. တေနဿ နာဘိတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိမကာယော နာဝါယ ဌပိတ သုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ နိစ္စလော ဟောတိ. အဓောကာယောဝ ဣဉ္ဇတိ. သုခေန ပါဒါ ပရိဝတ္တန္တိ. ပုရတောပိ ပစ္ဆတော ဥဘယပဿေသုပိ ဌတွာ ပဿန္တာနံ ပါဒတလာနိ ပညာယန္တိ. န ဟတ္ထီနံ ဝိယ ပစ္ဆတောယေဝါတိ. တသ္မာ ဥဿင်္ခပါဒေါတိ ထောမေတိ.

'मारजुस्सङ्खपादो' (मारजि उस्सङ्खपादो) हा पदच्छेद आहे. येथे 'मारजि' म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवणारे बुद्ध, जे कर्ता आहेत. त्यांनी पाच मारांवर विजय मिळवला असल्यामुळे त्यांना 'मारजि' म्हटले जाते. 'उस्सङ्खपादो' म्हणजे पायाच्या वरच्या भागात असलेल्या, शंखासारख्या दिसणाऱ्या आणि 'शंख' नावाच्या घोट्यांनी (गोप्फक) युक्त असलेले, असा अर्थ आहे. 'सं सुट्ठुं पथविं खनतीति सङ्खे' (जी पृथ्वीला चांगल्या प्रकारे खणते ती शंख). 'सं' उपसर्गासह 'खन्' धातू खणण्याच्या अर्थात 'क्वि' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. अपदान-अट्ठकथा मध्ये म्हटले आहे की - 'सं सुट्ठुं खादन्तो खणन्तो गच्छतीति सङ्खे. समुद्रजलपरियन्ते चरमानो गच्छति चरतीति अत्थो' (चांगल्या प्रकारे खात आणि खणत जाणारा तो शंख. समुद्राच्या पाण्याच्या काठावर फिरत जाणारा, असा अर्थ आहे). शंखासारखा म्हणून 'शंख' म्हणजे घोटा (गोप्फक). पायाच्या वरच्या भागात शंखासारखा घोटा ज्याचा आहे तो 'उस्सङ्खपादो' म्हणजेच जिन (बुद्ध). ब्रह्मायुसुत्त-अट्ठकथामध्ये म्हटले आहे की - 'उद्धं पतिट्ठितगोप्फकत्ता उस्सङ्खा पादा अस्साति उस्सङ्खपादो' (वरच्या भागात घोटा स्थित असल्यामुळे ज्यांचे पाय 'उस्सङ्ख' आहेत, ते 'उस्सङ्खपादो' होत). इतर लोकांचे घोटे पायाच्या मागील बाजूस असतात. त्यामुळे त्यांचे पाय खुंटीने बांधल्यासारखे बद्ध असतात. ते सहजतेने वळू शकत नाहीत. चालताना त्यांच्या पायाचे तळवे दिसत नाहीत. परंतु, तथागतांचे घोटे वरच्या बाजूला स्थित असतात. त्यामुळे त्यांचा नाभीपासून वरचा देह नौकेत ठेवलेल्या सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे निश्चल असतो. केवळ खालचा देहच हलतो. पाय सहजतेने वळतात. समोरून, मागून किंवा दोन्ही बाजूंनी उभे राहून पाहणाऱ्यांनाही त्यांच्या पायाचे तळवे स्पष्ट दिसतात. हत्तींप्रमाणे केवळ मागूनच दिसतात असे नाही. म्हणूनच, 'उस्सङ्खपादो' (उंचावलेले घोटे असलेले) या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

တိဋ္ဌန္တော နောနမန္တောဘယကရမုဒုနာ ဇဏ္ဏုကာနာမ သန္တောတိ ဧတ္ထ တိဋ္ဌန္တော နော နမန္တော ဥဘယ ကရမုဒုနာ ဇဏ္ဏုကာနိ အာမသန္တောတိ ပဒဝိဘာဂေါ. တိဋ္ဌန္တောတိ ဌိတကောဝ. နောနမန္တောတိ အနမမာနော ဟုတွာ. ဥဘယ ကရမုဒုနာတိ သုခုမေန ဟတ္ထဒွယေန. ဇဏ္ဏုကာနီတိ ဇင်္ဃာနိ. ဇာယတိ ဂမနာဂမနံ အနေနာတိ ဇဏ္ဏု, ဇနဓာတု ဇနနေ ဏု. သောဧဝ ဇဏ္ဏုကာ, ဇင်္ဃောရူနံ သန္ဓိ လဗ္ဘတိ. တာနိ. အာမသန္တောတိ ပရိမဇ္ဇိတုံ သက္ကောန္တော. ဧတ္ထ စ တိဋ္ဌန္တော နောနမန္တောတိ ဣမိနာ တထာဂတဿ အခုဇ္ဇအဝါမနဘာဝေါ ဒီပိတော[Pg.183]. အဝသေသဇနာ ဟိ ခုဇ္ဇာ ဝါ ဟောန္တိ ဝါမနာ ဝါ. ခုဇ္ဇာနံ ဥပရိမကာယော အပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ ဝါမနာနံ ဟေဋ္ဌိမကာယော. တေ အပရိပုဏ္ဏကာယတ္တာ န သက္ကောန္တိ နောနမန္တော ဇဏ္ဏုကာနိ ပရိမဇ္ဇိတုံ. တထာဂတော ပန ပရိပုဏ္ဏဥဘယကာယတ္တာ သက္ကောတိ, တသ္မာ တိဋ္ဌန္တော…ပေ… ဇဏ္ဏုကာ နာမသန္တောတိ ထောမေတိ.

'तिट्ठन्तो नोनमन्तोभयकरमुदुना जण्णुकानम सन्तो' येथे 'तिट्ठन्तो नो नमन्तो उभय करमुदुना जण्णुकानि आमसन्तो' असा पदविभाग आहे. 'तिट्ठन्तो' म्हणजे उभे असतानाच. 'नोनमन्तो' म्हणजे न वाकता. 'उभय करमुदुना' म्हणजे दोन्ही कोमल हातांनी. 'जण्णुकानि' म्हणजे गुडघे (जंघा). 'जायति गमनागमनं अनेनाति जण्णु' (ज्याद्वारे येणे-जाणे होते ते 'जण्णु', 'जन्' धातू उत्पन्न करण्याच्या अर्थात 'णु' प्रत्यय लागून). तोच 'जण्णुका' म्हणजेच जंघा आणि मांडीचा सांधा (गुडघा) होय. त्यांना. 'आमसन्तो' म्हणजे स्पर्श करण्यास किंवा कुरवाळण्यास समर्थ असणे. येथे 'तिट्ठन्तो नोनमन्तो' याने तथागतांचे कुबडे नसणे (अखुज्ज) आणि बुटके नसणे (अवामन) दर्शवले आहे. इतर लोक एकतर कुबडे असतात किंवा बुटके असतात. कुबड्या लोकांचा वरचा देह अपूर्ण (अप्रमाणबद्ध) असतो, तर बुटक्या लोकांचा खालचा देह. देह अपूर्ण असल्यामुळे ते न वाकता आपल्या गुडघ्यांना स्पर्श करू शकत नाहीत. परंतु तथागतांचे दोन्ही देहभाग पूर्ण (प्रमाणबद्ध) असल्यामुळे ते तसे करण्यास समर्थ आहेत. म्हणूनच, 'तिट्ठन्तो... पे... जण्णुका नामसन्तो' (उभे राहून, न वाकता दोन्ही कोमल हातांनी गुडघ्यांना स्पर्श करणारे) या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ဝဋ္ဋက္ခန္ဓောတိ သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂေါ ဝိယ သမဝဋ္ဋိတဂလိကော. ဝုတ္တဉှိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ‘‘သမဝဋ္ဋက္ခန္ဓော’’တိ. ပရိမဏ္ဍလာ ကာရေန ဝဋ္ဋတိ ပဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋော, ပရိမဏ္ဍလော. ဝဋ္ဋဓာတု ဝဋ္ဋနေ အ. ဘောဇနံ ခါဒတိ ဧတေန ဂလေနာတိ ခန္ဓော, ဂလော. ခါဒဓာတု ခါဒနေ ဘက္ခနေ ဝါ ကွိပစ္စယော. ခါဒါမဂမာနံ ခန္ဓန္ဓဂန္ဓာတိ သုတ္တေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဘိဓာနဋီကာယံ ပန ‘‘ကံ မတ္ထကံ ဒဓာတီတိ ကန္ဓော. သောဧဝ ကကာရဿ ခကာရကရဏဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဋ္ဋော သမပရိမဏ္ဍလော ခန္ဓော ဂလော ယဿာတိ ဝဋ္ဋက္ခန္ဓော, ဇိနော. ယထာ ဟိ ဧကေ ကောဉ္စာ ဝိယ ဗကာ ဝိယ ဝရာဟာ ဝိယ စ ဒီဃဂလာ ဝင်္ကဂလာ ပုထုဂလာ စ ဟောန္တိ. ကထနကာလေ သိရာဇလံ ပညာယတိ. မန္ဒော သရော နိက္ခမတိ, န ဧဝံ တဿ. တထာဂတဿ ပန သုဝဋ္ဋိတသုဝဏ္ဏာလိင်္ဂသဒိသော ခန္ဓော ဂလော ဟောတိ. ကထနကာလေ သိရာဇလံ န ပညာယတိ. မေဃဿ ဝိယ ဂဇ္ဇတော သရော မဟာ ဟောတိ. တသ္မာ ဝဋ္ဋက္ခန္ဓောတိ ထောမေတိ.

'वट्टक्खन्धो' म्हणजे सोन्याच्या खांबाप्रमाणे (सुवण्णालिङ्गो) सुबक गोल मान (गळा) असलेले. ब्रह्मायुसुत्तात म्हटले आहे की - 'समवट्टक्खन्धो' (सुबक गोल मान असलेले). परिमंडळाकार गोल फिरते म्हणून 'वट्टो' म्हणजे गोल (परिमंडळ). 'वट्ट्' धातू फिरण्याच्या अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्या गळ्याने अन्न खाल्ले जाते तो 'खन्धो' म्हणजे गळा (गलो). 'खाद्' धातू खाण्याच्या किंवा भक्षण करण्याच्या अर्थात 'क्विप्' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'खादामगमानं खन्धन्धगन्धाति' या सूत्राने या पदाची सिद्धी जाणावी. अभिधानटीकेमध्ये म्हटले आहे की - 'कं मत्थकं दधातीति कन्धो. सोएव ककारस्स खकारकरणवसेना' (जो डोके धारण करतो तो 'कन्धो', तोच 'क' च्या जागी 'ख' झाल्यामुळे 'खन्धो' बनतो). ज्याची मान (खन्धो/गलो) गोल आणि samaprimaṇḍalo (समप्रमाणबद्ध) आहे तो 'वट्टक्खन्धो' म्हणजेच जिन (बुद्ध). जसे की, काही लोकांची मान क्रौंच पक्ष्यासारखी, बगळ्यासारखी किंवा डुकरासारखी लांब, वाकडी किंवा जाड असते. बोलताना त्यांच्या गळ्यातील शिरांचे जाळे स्पष्ट दिसते. त्यांचा आवाज क्षीण निघतो, परंतु तथागतांचे तसे नाही. तथागतांची मान (खन्धो/गलो) सुबक घडवलेल्या सोन्याच्या खांबासारखी असते. बोलताना त्यांच्या गळ्यातील शिरांचे जाळे दिसत नाही. त्यांचा आवाज ढगांच्या गर्जनेसारखा गंभीर आणि मोठा असतो. म्हणूनच, 'वट्टक्खन्धो' (सुबक गोल मान असलेले) या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ပုန ဇိနောတိ ဗုဒ္ဓေါ ကတ္တုဘူတော. တဿ ပန ပဒဿ ဂေါတရုဏပခုမကောတျာဒီဟိ ပဒေဟိ တုလျလိင်္ဂတ္တဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. ဂေါတရုဏပခုမကောတိ တံမုဟုတ္တဇာတရတ္တ ဝစ္ဆဿ စက္ခုဘဏ္ဍော ဝိယ ဝိပ္ပသန္နစက္ခုဘဏ္ဍော, ဝိပ္ပသန္နစက္ခုဘဏ္ဍေန သမန္နာဂတော ဝါ. ဧတ္ထ စ ပခုမကောတိ သကလံ စက္ခုဘဏ္ဍံ အဓိပ္ပေတံ. စက္ခုဘဏ္ဍန္တိ စက္ခုပရိဝါရံ. စက္ခုဘဏ္ဍန္တိ အက္ခိဒလန္တိ ကေစိ. အက္ခိဒလပတ္တန္တိ ဝဒန္တိ အညေ. အက္ခိဒလေ ဟိ [Pg.184] ပန သဒ္ဓိံ အက္ခိဗိမ္ဗန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပနေတ္ထ ဝစနတ္ထော. ပတတိ စက္ခုံ ပရိဝါရေတိ ဧတေနာတိ ပခုမံ, ပမှာဒိပရိဝါရံ. ပတဓာတု ပရိဝါရေ ဥမော. တကာရဿ ခေါ. အထ ဝါ အက္ခိနော ပက္ခဒွယေ ဇာတန္တိ ပခုမံ, ပမှံ. ဇာတတဒ္ဓိတေ ဥမော. ပက္ခုမန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ကကာရလောပဝသေန ပခုမန္တိ ဝုစ္စတိ. ပခုမံယေဝ ပခုမကော. ဂေါတရုဏဿ တံမုဟုတ္တဇာတရတ္တဝစ္ဆဿ ပခုမံ ဝိယ ပခုမံ ယဿ သောတိ ဂေါတရုဏပခုမကော, ဇိနော. ဂေါတရုဏဿ တံမုဟုတ္တဇာတရတ္တဝစ္ဆဿ ပခုမသဒိသံ ဝိပ္ပသန္နစက္ခုဘဏ္ဍံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. အညေသဉှိ အက္ခိဘဏ္ဍော အပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ဟတ္ထိမူသိကကာကာဒီနံ အက္ခိသဒိသေဟိ ဝိနိဂ္ဂတေဟိ ဂမ္ဘီရေဟိပိ အက္ခီဟိ သမန္နာဂတာ. တထာဂတဿ ပန ဓောဝိတွာ မဇ္ဇိတွာ ဌပိတမဏိဂုဠိကာ ဝိယ မုဒုသိနိဒ္ဓနီလ သုခုမပခုမာစိတာနိ အက္ခီနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဂေါတရုဏပခုမကောတိ ထောမေတိ.

पुन्हा 'जिनो' म्हणजे बुद्ध, जे कर्ता आहेत. त्या पदाचा 'गोतरुणपखुमको' इत्यादी पदांशी समान लिंग असल्यामुळे संबंध आहे. 'गोतरुणपखुमको' म्हणजे नुकत्याच जन्मलेल्या तांबड्या वासराच्या डोळ्यांप्रमाणे अत्यंत प्रसन्न डोळे असलेले, किंवा प्रसन्न डोळ्यांनी युक्त असलेले. येथे 'पखुम' या शब्दाने संपूर्ण नेत्रभाग (सकलं चक्खुभण्डं) अभिप्रेत आहे. 'चक्खुभण्डं' म्हणजे डोळ्याचा परिवार (भोवतालचा भाग). काही जण 'चक्खुभण्डं' म्हणजे डोळ्याची पापणी (अक्खिदल) असे म्हणतात. इतर जण त्याला पापणीचे केस (अक्खिदलपत्त) म्हणतात. डोळ्याच्या पापणीसोबतच डोळ्याचा गोलक (अक्खिबिम्व) असे येथे समजले पाहिजे. याचा व्युत्पत्ती अर्थ असा आहे - 'पतति चक्खुं परिवारो एतेनाति पखुमं' (जे पडते आणि डोळ्याचे रक्षण करते ते 'पखुम', म्हणजे पापणीचे केस इत्यादी). 'पत्' धातू वेढण्याच्या अर्थात 'उमो' प्रत्यय लागून, 'त' काराचा 'ख' कार होतो. किंवा, 'अक्खिनो पक्खद्वये जातन्ति पखुमं' (डोळ्याच्या दोन्ही बाजूंना जे उत्पन्न होते ते 'पखुम' म्हणजे पापणीचे केस). जन्मण्याच्या अर्थात तद्धित प्रत्यय 'उमो' लागतो. 'पक्खुम' असे म्हणण्याऐवजी 'क' काराचा लोप झाल्यामुळे 'पखुम' असे म्हटले जाते. 'पखुम' म्हणजेच 'पखुमको'. नुकत्याच जन्मलेल्या तांबड्या वासराच्या पापण्यांसारख्या ज्याच्या पापण्या आहेत तो 'गोतरुणपखुमको' म्हणजेच जिन (बुद्ध). नुकत्याच जन्मलेल्या तांबड्या वासराच्या पापण्यांसारखे प्रसन्न नेत्र ज्यांचे आहेत, असा याचा अर्थ आहे. इतर लोकांचे नेत्रभाग अपूर्ण असतात. ते हत्ती, उंदीर, कावळा इत्यादींच्या डोळ्यांसारखे बाहेर आलेले किंवा खोल गेलेले असतात. परंतु तथागतांचे डोळे धुवून आणि घासून ठेवलेल्या मण्यांच्या गोळीप्रमाणे मऊ, स्निग्ध, निळे आणि सुकुमार पापण्यांनी युक्त असतात. म्हणूनच, 'गोतरुणपखुमको' (नुकत्याच जन्मलेल्या वासराच्या पापण्यांसारखे सुंदर नेत्र असलेले) या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယောတိ သီဟဿ ပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော ဝိယ ပရိပုဏ္ဏကာယော. ဝါတာတပါဒိပရိဿယံ သဟတိ ခမတီတိ သီဟော, သဟဓာတု ခမနေ အ. ဤကာရာဂမော. အထ ဝါ သူကရမဟိံသာဒယော သတ္တေ ဟိံသတီတိ သီဟော. ဟိံသဓာတု ဟနနေ ဏ. ဟိံသောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ အက္ခရဝိပရိယာယေန သီဟောတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဒဠှဝီရိယတ္တာ သုဋ္ဌု ဤဟတိ ဝါယမတီတိ သီဟော, ကေသရသီဟော. သုပုဗ္ဗ ဤဟဓာတု စေတာယံ အ. တေန ဝုတ္တံ သဒ္ဒနီတိယံ ‘‘သဟဟိံသ ဤဟာဝသာ, သီဟသဒ္ဒဂတိံ ဝဒေ’’တိ. သီဟဿ ပုဗ္ဗဍ္ဎေ ဇာတော ကာယော ဝိယ ပရိပုဏ္ဏကာယော ယဿာတိ သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော, ဇိနော. ယထာ ဟိ သီဟဿ ပုဗ္ဗဍ္ဎကာယောဝ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ, န ဧဝံ တဿ. တထာဂတဿ ပန ကာယော သဗ္ဗပရိပုဏ္ဏောတိ အတ္ထော. သီဟဿ ပန ပုရိမကာယောဝ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ, ပစ္ဆိမ ကာယော [Pg.185] အပရိပုဏ္ဏော. တထာဂတဿ ပန သီဟဿ ပုဗ္ဗဍ္ဎကာယောဣဝ သဗ္ဗော ကာယော ပရိပုဏ္ဏော. သောပိ သီဟဿေဝ န တတ္ထ တတ္ထ ဝိနတုန္နတာဒိဝသေန ဒုဿဏ္ဌိတ ဝိသဏ္ဌိတော. ဒီဃယုတ္တဋ္ဌာနေ ပန ဒီဃော. ရဿကိသထူလ အနုဝဋ္ဋိတယုတ္တဋ္ဌာနေသု တထာဝိဓောဝ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘မနာပိယေ စ ခေါ ဘိက္ခဝေ ကမ္မဝိပါကေ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ ယေဟိ အင်္ဂေဟိ ဒီဃေဟိ သောဘတိ, တာနိ အင်္ဂါနိ ထူလာနိ သဏ္ဌဟန္တိ. ယေဟိ အင်္ဂေဟိ ကိသေဟိ သောဘတိ, တာနိ အင်္ဂါနိ ကိသာနိ သဏ္ဌဟန္တိ. ယေဟိ အင်္ဂေဟိ ဝဋ္ဋေဟိ သောဘတိ, တာနိ အင်္ဂါနိ ဝဋ္ဋာနိ သဏ္ဌဟန္တီ’’တိ. ဣတိ နာနာစိတ္တေန ပုညစိတ္တေန စိတ္တိတော ဒသဟိ ပါရမီဟိ သဇ္ဇိတော တထာဂတဿ အတ္တဘာဝေါ တဿ လောကေ သဗ္ဗသိပ္ပိနော ဝါ ဣဒ္ဓိမန္တော ဝါ ပတိရူပကမ္ပိ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ. တသ္မာ သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယောတိ ထောမေတိ.

‘सीहपुब्बड्ढकायो’ (सिंहपूर्वार्धकाय) म्हणजे सिंहाच्या शरीराच्या पूर्वार्धाप्रमाणे (पुढील भागाप्रमाणे) परिपूर्ण शरीर असलेले. जो वारा, ऊन इत्यादी उपद्रव सहन करतो, तो ‘सीह’ (सिंह) होय. येथे सहन करणे या अर्थी ‘सह’ धातूला ‘अ’ प्रत्यय लागून आणि ‘ई’ काराचा आगम होऊन हा शब्द बनतो. अथवा, जो डुक्कर, म्हैस इत्यादी प्राण्यांची हिंसा करतो, तो ‘सीह’ होय. येथे मारणे या अर्थी ‘हिंस’ धातूला ‘ण’ प्रत्यय लागतो. ‘हिंसो’ असे म्हणावयाचे असताना अक्षरांच्या विपर्यासाने (उलटपालट होऊन) त्याला ‘सीह’ असे म्हटले जाते. अथवा, सर्व इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) दृढ वीर्यामुळे (उत्साहामुळे) जो उत्तम प्रकारे प्रयत्न करतो, तो ‘सीह’ म्हणजे केसरसिंह होय. येथे ‘सु’ उपसर्गासह प्रयत्न करणे या अर्थी ‘ईह’ धातूला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. म्हणूनच सद्दनीतीमध्ये म्हटले आहे— “सहहिंसा ईहावसा, सीहसद्दगतिं वदे” (सह, हिंस आणि ईह या धातूंवरून ‘सीह’ शब्दाची उत्पत्ती होते). सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे परिपूर्ण शरीर ज्यांचे आहे, ते ‘सीहपुब्बड्ढकायो’ म्हणजेच जीन (बुद्ध) होत. कारण, सिंहाचा केवळ पूर्वार्धच परिपूर्ण असतो, तसे त्यांचे (तथागतांचे) नाही. तथागतांचे शरीर तर सर्व बाजूंनी परिपूर्ण असते, असा याचा अर्थ आहे. सिंहाचा केवळ पुढचा भाग परिपूर्ण असतो आणि मागचा भाग अपूर्ण असतो. परंतु, तथागतांचे संपूर्ण शरीर हे सिंहाच्या पूर्वार्धाप्रमाणे परिपूर्ण असते. ते शरीर सिंहाप्रमाणे ठिकठिकाणी वाकलेले किंवा उंच-सखल असल्यामुळे कुरूप किंवा विसंगत नसते. जेथे लांब असणे योग्य आहे, तेथे ते लांब असते. जेथे लहान, बारीक, जाड किंवा गोल असणे योग्य आहे, तेथे ते तसेच असते. म्हणूनच असे म्हटले आहे— “हे भिक्खूहो, अनुकूल कर्मविपाक उपस्थित झाल्यावर, जी अंगे लांब असल्यावर शोभून दिसतात, ती अंगे पुष्ट (जाड) होतात. जी अंगे बारीक असल्यावर शोभून दिसतात, ती अंगे बारीक होतात. जी अंगे गोल असल्यावर शोभून दिसतात, ती अंगे गोल होतात.” अशा प्रकारे, विविध पुण्यचित्ताने सुशोभित आणि दहा पारमितांनी सज्ज असलेला तथागतांचा हा अत्तभाव (शारीरिक रूप) या जगातील कोणताही कारागीर किंवा ऋद्धीमान पुरुष प्रतिरूप (हुबेहूब प्रतिकृती) बनवू शकत नाही. म्हणूनच, ‘सीहपुब्बड्ढकायो’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

စတုဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

चोविसाव्या वंदना गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

၂၅. တတိယ ဂါထာယံ သုဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ ကတ္တုဘူတော. တဿ ပန ပဒဿ သတ္တပ္ပီနောတျာဒီဟိ ပဒေဟိ တုလျလိင်္ဂတ္တဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. သတ္တပ္ပီနောတိ ဒွိဟတ္ထပါဒ အံသကူဋ ဧကဂလဝသေန သတ္တသု ဌာနေသု ပရိပုဏ္ဏမံသိကောတိ အတ္ထော. အာစရိယာ ပန ပရိပုဏ္ဏဒွိဟတ္ထပါဒ အံသကူဋ ခန္ဓသင်္ခါတသတ္တဋ္ဌာနောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. မံသေန ပီဏတိ ပရိပူရတီတိ ပီနော. ပီဏတေ ပရိပူရတေ ဝါ ပီနော. ပီဏဓာတု ပီဏနေ, ပူရဏေ ဝါ ဏ. ဏဿ နော. ဒွေ ဟတ္ထပိဋ္ဌိယော ဒွေ ပါဒပိဋ္ဌိယော ဒွေ အံသကူဋာနိ ဧကဂလော စာတိ သတ္တသု ဌာနေသု ပီနော ပရိပုဏ္ဏော မံသော အဿာတိ သတ္တပီနော, သုဂတော လဗ္ဘတိ. အညေသဉှိ ဟတ္ထပါဒပိဋ္ဌီသု နှာရုဇာလာ ပညာယန္တိ အံသကူဋဂလေသု အဋ္ဌိကောဋိယော. တေ မနုဿာ ပေတာ ဝိယ ခါယန္တိ. န တထာဂတော. တထာဂတော ပန သတ္တသု ဌာနေသု [Pg.186] ပရိပုဏ္ဏမံသုဿဒတ္တာ နိဂုဠနှာရုဇာလေဟိ ဟတ္ထပိဋ္ဌာဒီဟိ ဝဋ္ဋေတွာ ဌပိတသုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာလိင်္ဂသဒိသေန ဂလေန သီလာရူပကံ ဝိယ စိတ္တကမ္မရူပကံ ဝိယ စ ခါယတိ, တသ္မာ သတ္တပ္ပီနောတိ ထောမေတိ.

२५. तिसऱ्या गाथेमध्ये ‘सुगतो’ हा शब्द कर्ता म्हणून बुद्ध या अर्थी आला आहे. त्या पदाचा ‘सत्तप्पीनो’ इत्यादी पदांशी समान लिंग असल्यामुळे संबंध आहे. ‘सत्तप्पीनो’ (सप्तपीन) म्हणजे दोन हात, दोन पाय, दोन खांदे आणि एक गळा या सात ठिकाणी परिपूर्ण मांस असलेले, असा अर्थ आहे. आचार्य मात्र दोन हात, दोन पाय, दोन खांदे आणि स्कंध (धड) या सात ठिकाणांना परिपूर्ण मानून हा अर्थ सांगतात. मांसाने जे पुष्ट किंवा परिपूर्ण होते, ते ‘पीनो’ होय. किंवा जे पुष्ट होते किंवा भरते, ते ‘पीनो’ होय. येथे पुष्ट करणे या अर्थी ‘पीण’ धातूला ‘ण’ प्रत्यय लागतो. ‘ण’ चा ‘न’ होतो. दोन हातांचे मागचे भाग, दोन पायांचे मागचे भाग, दोन खांदे आणि एक गळा या सात ठिकाणी ज्यांचे मांस पुष्ट व परिपूर्ण आहे, ते ‘सत्तप्पीनो’ म्हणजेच सुगत होत. इतरांच्या हातापायांच्या पाठीवर शिरांचे जाळे (न्हाळुजाळ) स्पष्ट दिसते आणि खांदे व गळ्यामध्ये हाडांचे सांधे दिसतात. ते मनुष्य प्रेतासारखे दिसतात. तथागत तसे दिसत नाहीत. तथागत तर सात ठिकाणी परिपूर्ण मांस असल्यामुळे, लपलेल्या शिरांच्या जाळ्यांनी युक्त अशा हातांच्या पाठी इत्यादींमुळे आणि गोल करून ठेवलेल्या सुवर्णवर्णाच्या खांबासारख्या गळ्यामुळे एखाद्या पाषाणमूर्तीप्रमाणे किंवा सुंदर चित्राप्रमाणे शोभून दिसतात. म्हणूनच, ‘सत्तप्पीनो’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ပန ‘‘သတ္တုဿဒေါ’’တိ ပါဌော. တဿ ပန သတ္တသု ဌာနေသု ပရိပုဏ္ဏမံသုဿဒေါတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ब्रह्मायु सुत्तामध्ये मात्र ‘सत्तुस्सदो’ (सप्तोत्सन्न) असा पाठ आहे. त्याचा अर्थ सात ठिकाणी परिपूर्ण मांस असलेला, असाच समजला पाहिजे.

ဒီဃင်္ဂုလီတိ ဒီဃအင်္ဂုလီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. သမအာယတဟတ္ထ ပါဒင်္ဂုလီတိ အတ္ထော. အင်္ဂတိ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတီတိ အင်္ဂုလိ. အင်္ဂတိ တံ တံ ကာယင်္ဂံ ပရာမသတိ ဧတာယာတိ ဝါ အင်္ဂုလိ, ကရသာခါ. အဂိဓာတု ဂတိယံ ဥလိပစ္စယော. အထ ဝါ အင်္ဂံ ကာယင်္ဂံ ဥလတိ ဂစ္ဆတိ ပရာမသတိ ဧတာယာတိ အင်္ဂုလိ, ကရသာခါ. အင်္ဂ သဒ္ဒူပပဒဥလဓာတု ဂတိယံ ဣ. သမဒီဃာ အင်္ဂုလိ ဟတ္ထ ပါဒင်္ဂုလိ ယဿ သောတိ ဒီဃင်္ဂုလိ, သုဂတော. သမဒီဃာ ဟတ္ထပါဒင်္ဂုလိ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ အညေသံ ကာစိ အင်္ဂုလိ ဒီဃာ ဟောတိ ကာစိ ရဿာ, န ဧဝံ တထာဂတဿ. တထာဂတဿ ပန မက္ကဋဿေဝ ဒီဃဟတ္ထပါဒင်္ဂုလိယော မူလေ ထူလာ အနုပုဗ္ဗေန ဂန္တွာ အဂ္ဂေ တနုကာ နိယျာသတေလေန မဒ္ဒိတွာ ဝဋ္ဋိတဟရိတာလဝဋ္ဋသဒိသာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဒီဃင်္ဂုလီတိ ထောမေတိ. မထာတိ မအထာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. မကာရော ဟိ ပဒသန္ဓိကရော. အထာတိ အတ္ထန္တရေ နိပါတော. တဒညန္တိ အတ္ထော.

‘दीघङ्गुली’ (दीर्घअंगुली) अशी या पदाची फोड होते. हात आणि पायांची बोटे समान व लांब असणे, असा याचा अर्थ आहे. जी वर जाते, ती ‘अंगुली’ (बोट) होय. किंवा जिच्याद्वारे शरीराच्या विविध अवयवांना स्पर्श केला जातो, ती ‘अंगुली’ म्हणजे हाताची शाखा होय. येथे गती या अर्थी ‘अगि’ धातूला ‘उलि’ प्रत्यय लागतो. अथवा, जी शरीराच्या अवयवाकडे (अंगाकडे) जाते किंवा स्पर्श करते, ती ‘अंगुली’ होय. येथे ‘अंग’ शब्दाच्या उपपदासह गती या अर्थी ‘उल’ धातूला ‘इ’ प्रत्यय लागतो. ज्यांच्या हात आणि पायांची बोटे समान लांबीची आहेत, ते ‘दीघङ्गुली’ म्हणजेच सुगत होत. हात आणि पायांची बोटे समान लांबीची असणे, असा याचा अर्थ आहे. कारण, इतरांचे एखादे बोट लांब तर एखादे लहान असते, तसे तथागतांचे नसते. तथागतांची हात आणि पायांची बोटे माकडाप्रमाणे लांब, मुळाशी जाड आणि पुढे क्रमशः बारीक होत जाणारी असतात; ती डिंकाच्या तेलाने चोळून वळवलेल्या हरितालाच्या (पिवळ्या रंगाच्या) वातीसारखी दिसतात. म्हणूनच, ‘दीघङ्गुली’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते. ‘मथा’ (मथ) अशी ‘म’ + ‘अथ’ अशी फोड होते. येथे ‘म’ हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. ‘अथ’ हा दुसऱ्या अर्थातील निपात आहे. ‘त्याहून भिन्न’ असा याचा अर्थ आहे.

လောမကူပေကလောမောတိ လောမကူပဧကလောမောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဧကေကလောမကူပေ ဧကေကဇာတလောမောတိ အတ္ထော. စမ္မမံသံ လုနာတိ ဆိန္ဒတီတိ လောမော, ဝဍ္ဎမာနံ လုနိတဗ္ဗန္တိ ဝါ လောမော, လူဓာတု ဆေဒနေ မနိပစ္စယော. ကုဝုစ္စတိ ဥဒကံ, တံ ပါတိ ရက္ခတီတိ ကူပေါ. ကုပုဗ္ဗပါဓာတု ရက္ခနေ ကွိ. ဥဿ ဒီဃော. ကူပေါ ဝိယာတိ ကူပေါ, အထ ဝါ [Pg.187] ကုဝုစ္စတိ လောမံ, တံ ပါတိ ရက္ခတီတိ ကူပေါ. အဘိဓာနဋီကာယံ ပန ‘‘ကုသဒ္ဒေ ပေါ. ဒီဃာဒိ. ကူပေါ. ကေန ဥဘတီတိ ဝါ ကူပေါ. ဘဿ ပေါ’’တိ ဝုတ္တံ. လောမဿ ကူပေါ လောမကူပေါ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဇာတော ဧကေက လောမော ယဿာတိ လောမကူပေကလောမော, သုဂတော. ယထာ ဟိ အညေသံ ဧကေကသ္မိမ္ပိ လောမကူပေ အနေကာနိ လောမာနိ ဇာယန္တိ, န ဧဝံ တထာဂတဿ. တထာဂတဿ ပန ဧကေကသ္မိံ လောမကူပေ ဧကေကလောမော ဇာယတိ. ဝုတ္တဉှိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ‘‘ဧကေကလောမော ခေါ ပန ဘဝံ ဂေါတမော. ဧကေကာနိ လောမာနိ လောမကူပေသု ဇာတာ နီ’’တိ. တသ္မာ လောမကူပေကလောမောတိ ထောမေတိ.

‘लोमकूपेकलोमो’ (रोमकूप-एकलोम) अशी ‘लोमकूप’ + ‘एकलोम’ अशी या पदाची फोड होते. प्रत्येक रोमकूपात (केसांच्या छिद्रात) एकेकच केस उगवलेला असणे, असा याचा अर्थ आहे. जे त्वचा आणि मांसाला भेदून बाहेर पडते, ते ‘लोमो’ (केस) होय. किंवा जे वाढल्यावर कापले जावे, ते ‘लोमो’ होय. येथे कापणे या अर्थी ‘लू’ धातूला ‘मनि’ प्रत्यय लागतो. पाण्याला ‘कु’ म्हटले जाते, त्याचे जे रक्षण करते (साठवून ठेवते), तो ‘कूपो’ (विहीर/छिद्र) होय. येथे रक्षण करणे या अर्थी ‘पा’ धातूच्या आधी ‘कु’ उपपद लागून ‘क्वि’ प्रत्यय लागतो आणि ‘उ’ कार दीर्घ होतो. विहिरीसारखा असतो म्हणून ‘कूपो’ होय. अथवा, केसाला ‘कु’ म्हटले जाते, त्याचे जे रक्षण करते, तो ‘कूपो’ होय. अभिधानटीकेमध्ये मात्र म्हटले आहे— “कु शब्दापुढे ‘प’ प्रत्यय लागून, दीर्घ इत्यादी होऊन ‘कूपो’ शब्द बनतो. किंवा ज्याच्याद्वारे पाणी भरले जाते तो ‘कूपो’ होय, येथे ‘भ’ चा ‘प’ होतो.” केसांचे छिद्र म्हणजे ‘लोमकूप’ होय. त्या त्या छिद्रामध्ये ज्यांचा एकेकच केस उगवला आहे, ते ‘लोमकूपेकलोमो’ म्हणजेच सुगत होत. कारण, इतरांच्या एकाच रोमकूपात अनेक केस उगवतात, तसे तथागतांचे नसते. तथागतांच्या प्रत्येक रोमकूपात एकेकच केस उगवतो. म्हणूनच ब्रह्मायु सुत्तामध्ये म्हटले आहे— “श्रमण गोतम हे एकेक रोम (केस) केलेले आहेत. त्यांच्या रोमकूपांमध्ये एकेकच केस उगवलेला आहे.” म्हणूनच, ‘लोमकूपेकलोमो’ या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

သမ္ပန္နောဒါတဒါဌောတိ သမ္ပန္နောဩဒါတဒါဌောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. သမ္ပန္နသုက္ကဒါဌောတိ အတ္ထော. သမ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ပန္နော. သံပုဗ္ဗပဒဓာတု ဂတိယံ တ. တဿ အန္နော. အဝဒါယတိ အဝခဏ္ဍိယတိ အညဝဏ္ဏောဘာသန္တိ ဩဒါတော. အဝပုဗ္ဗ ဒါဓာတု အဝခဏ္ဍနေ တ. ဒံသတိ ဩဒနာဒိံ ဧတာယာတိ ဒါဌော, ဒန္တဝိသေသော. ဒံသဓာတု ဒံသနေ ဌော. ဒံသိဿ ဒါ. သမ္ပန္နော စ ဩဒါတော စ ဒါဌော ယဿာတိ သမ္ပန္နော ဒါတဒါဌော, သုဂတော. အညေသဉှိ ပူတိဒန္တာ ဥဋ္ဌဟန္တိ. တေန ကာစိ ဒါဌာ ကာဠာပိ ဝိဝဏ္ဏာပိ ဟောန္တိ. တထာဂတော ပန သုက္ကဒါဌော ဩသဓိတာရကမ္ပိ အတိက္ကမ္မ ဝိရောစမာနာယ ပဘာယ သမန္နာဂတဒါဌော ဟောတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘သုသုက္ကဒါဌော’’တိ ပါဌော. အယမေဝတ္ထော. တသ္မာ သမ္ပန္နောဒါတဒါဌောတိ ထောမေတိ.

'सम्पन्नोदातदाठो' (संपन्न-ओदात-दाठो) असा पदच्छेद आहे. 'संपन्न आणि अत्यंत पांढरे (शुभ्र) सुळे (दाढ) असलेले' असा याचा अर्थ आहे. जो संपन्न होतो तो 'संपन्न'. 'सम्' पूर्वपद असलेल्या 'पद्' धातूपासून (गती अर्थात) 'त' प्रत्यय लागून, त्याचा 'अन्न' आदेश होतो. जे स्वच्छ करते, तुकडे करते किंवा इतर रंगांना फिके पाडते ते 'ओदात' (पांढरे/शुभ्र). 'अव' पूर्वपद असलेल्या 'दा' धातूपासून (तुकडे करणे या अर्थात) 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जिच्याद्वारे भात इत्यादी अन्न चावले जाते ती 'दाढा' (सुळा), हा एक विशिष्ट दात आहे. 'दंस्' धातूपासून (चावणे या अर्थात) 'ठ' प्रत्यय लागून आणि 'दंस्' चा 'दा' होऊन हा शब्द बनतो. ज्यांचे सुळे (दाढा) संपन्न आणि अत्यंत शुभ्र आहेत ते 'संपन्नोदातदाठो' म्हणजेच 'सुगत' (बुद्ध) होत. कारण इतरांचे दात सडतात, त्यामुळे काही सुळे काळे किंवा विवर्ण (रंगहीन) होतात. परंतु तथागतांचे सुळे अत्यंत शुभ्र असतात, जे ओषधी ताऱ्यालाही (शुक्र ताऱ्याला) मागे टाकणाऱ्या तेजस्वी प्रभेने युक्त असतात. पाळीमध्ये (त्रिपिटकात) 'सुसुक्कदाठो' असा पाठ आहे. त्याचाही हाच अर्थ आहे. म्हणूनच 'सम्पन्नोदातदाठो' (संपन्न आणि शुभ्र सुळे असलेले) या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ကနကသမတစောတိ သုဝဏ္ဏေန သဒိသစမ္မော. ကနတိ ဒိဗ္ဗတိ ဩဘာသေနာတိ ကနကံ. ကနိယတိ ဣစ္ဆိယတိ မနုဿေ ဟီတိ ဝါ ကနကံ, သုဝဏ္ဏံ. ကနဓာတု ဒိတ္တိဂတိကန္တီသု အကပစ္စယော, သံသဒိသေန အမတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ သမံ. သံပုဗ္ဗအမဓာတု ဂတိယံ အ. တစတိ မံသံ ဆာဒေတိ သံဝရတိ ဝါတိ [Pg.188] တစော, တစတိ ဒိဗ္ဗတိ သုဝဏ္ဏောဘာသေနာတိ ဝါ တစော, စမ္မံ. တစဓာတု သံဝရဏဒိတ္တီသု အ. ကနကေန သုဝဏ္ဏေန သမော သဒိသော တစော ယဿာတိ ကနက သမတစော, သုဂတော. ယထာ ဟိ အညေသံ တစော ကောစိ နီလတစော သေတတစော ပီတတစော ဟောတိ, န ဧဝံ တထာဂတဿ. တထာဂတဿ ပန ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန မဇ္ဇိတွာ နိသဒါယ ဃံသိတွာ ဂေရုကပရိကမ္မံ ကတွာ ဌပိတ ဃနသုဝဏ္ဏရူပကံ ဝိယ ကဉ္စနသဒိသတစော ဟောတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစော’’တိ ဝုတ္တော. ဧတ္ထ စ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဝိယ ဝဏ္ဏော ယဿာတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော, ကဉ္စနေန သန္နိဘံ သဒိသံ တစမဿာတိ ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစောတိ ဝစနတ္ထော ကာတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏန္တိ ဣမိနာ တထာဂတဿ ဃနသိနိဒ္ဓသဏှသရီရတံ ဒဿေတိ. ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစောတိ ဣမိနာ ဆဝိဝဏ္ဏံ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဝေဝစနမေတံ ပဒဒွယံ. တသ္မာ ကနကသမတစောတိ ထောမေတိ.

'कनकसमतचो' म्हणजे सोन्यासारखी त्वचा असलेले. जे चमकते, प्रकाशाने शोभून दिसते ते 'कनक' (सोने). किंवा माणसांद्वारे ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कनक' म्हणजेच सुवर्ण (सोने). 'कन्' धातूपासून (चमकणे, गती आणि इच्छा या अर्थात) 'अक' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जे समानतेने चालते किंवा प्रवृत्त होते ते 'सम'. 'सम्' पूर्वपद असलेल्या 'अम्' धातूपासून (गती अर्थात) 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जी मांसाला झाकते किंवा त्याचे रक्षण करते ती 'त्वचा' (तचो), किंवा जी सोन्याच्या प्रभेने चमकते ती 'त्वचा' (चामडी). 'तच्' धातूपासून (झाकणे आणि चमकणे या अर्थात) 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्यांची त्वचा कनकासारखी (सोन्यासारखी) समान किंवा सदृश आहे ते 'कनकसमतचो' म्हणजेच 'सुगत' होत. कारण इतरांची त्वचा जशी काही काळी (निळी), पांढरी किंवा पिवळी असते, तशी तथागतांची नसते. तर तथागतांची त्वचा ही शुद्ध हिंगुळाने घासून, पाटा-वरवंट्यावर घासून आणि गेरूने सुशोभित करून ठेवलेल्या भरीव सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे कांचनसदृश (सोन्यासारखी) असते. पाळीमध्ये (त्रिपिटकात) 'सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो' असे म्हटले आहे. येथे 'ज्यांचा वर्ण सुवर्णासारखा आहे ते सुवर्णवर्ण' आणि 'ज्यांची त्वचा कांचनासारखी (सोन्यासारखी) सदृश आहे ते कांचनसंनिभत्वचा' असा विग्रह करावा. येथे 'सुवर्णवर्ण' या शब्दाने तथागतांच्या शरीराची घनता, स्निग्धता आणि सुकुमारता दर्शविली आहे. 'कांचनसंनिभत्वचा' या शब्दाने त्यांच्या त्वचेचा रंग (कांती) दर्शविला आहे. किंवा हे दोन्ही शब्द एकमेकांचे समानार्थी आहेत. म्हणूनच 'कनकसमतचो' या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမောတိ နီလံ ဥဒ္ဓံ အဂ္ဂလောမောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. နီလံ ဥဒ္ဓံ အဂ္ဂါ ကောဋိ ဟုတွာ မုခသောဘံ ဥလ္လောကယမာနော ဝိယ ဌိတလောမော, နီလာနိ ဥဒ္ဓံ အဂ္ဂါနိ ကောဋီနိ ဟုတွာ ဌိတာနိ လောမာနိ ယဿာတိ နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမော, သုဂတော. ယထာ ဟိ အညေသံ လောမာနိ ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂါနိ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ, န ဧဝံ တထာဂတဿ. တထာဂတဿ ပန လောမာနိ အာဝဋ္ဋပရိယောသာနေ ဥဒ္ဓံ အဂ္ဂါနိ ဟုတွာ မုခသောဘံ ဥလ္လောကယမာနာနိ ဝိယ တိဋ္ဌန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ ‘‘ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမော ဘဝံ ဂေါတမော. ဥဒ္ဓဂ္ဂါနိ လောမာနိ ဇာတာနိ နီလာနိ အဉ္ဇနဝဏ္ဏာနိ ကုဏ္ဍလာဝဋ္ဋာနိ ပဒက္ခိဏာဝဋ္ဋကဇာတာနီ’’တိ. တသ္မာ နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမောတိ ထောမေတိ.

'nilamuddhaggalomo' (नील-उद्धग्ग-लोमो) असा पदच्छेद आहे. ज्यांचे रोम (अंगावरील केस) निळे असून त्यांची टोके वरच्या बाजूला वळलेली आहेत आणि जणू काही चेहऱ्याची शोभा न्याहाळत उभे आहेत; ज्यांचे रोम निळे आणि वरच्या दिशेला टोके असलेले आहेत ते 'नीलमुद्धग्गलोमो' म्हणजेच 'सुगत' होत. कारण इतरांचे रोम जसे खालच्या दिशेला टोके असलेले असतात, तसे तथागतांचे नसतात. तर तथागतांचे रोम हे वलयाकार फिरून शेवटी वरच्या दिशेला टोके असलेले होऊन जणू चेहऱ्याची शोभा न्याहाळत असल्यासारखे उभे असतात. 'ब्रह्मायु सुत्ता'मध्ये म्हटले आहे की: 'श्रमण गौतम हे उद्धग्गलोम (वरच्या दिशेला टोके असलेले रोम असणारे) आहेत. त्यांचे रोम वरच्या दिशेला वळलेले, निळे, काजळाच्या रंगासारखे, कुंडल वलयाकार आणि उजवीकडे वळलेले (प्रदक्षिणावर्त) आहेत.' म्हणूनच 'नीलमुद्धग्गलोमो' या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

သမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. သော ဟိ အနညဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ သာမံယေဝ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတီတိ သမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. တဿ [Pg.189] ပန ပဒဿ ထူလဇိဝှောတျာဒီဟိ တီဟိ ပဒေဟိ တုလျလိင်္ဂတ္တဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော.

'संबुद्ध' म्हणजे तथागत. कारण ते इतर कोणाच्याही उपदेशाशिवाय स्वतःच चार आर्यसत्यांना जाणतात, म्हणून त्यांना 'संबुद्ध' म्हटले जाते. या पदाचा 'थूलजिव्हो' (विशाल जिव्हा असलेले) इत्यादी तीन पदांशी समान लिंगभावामुळे संबंध आहे.

ထူလဇိဝှောတိ မုဒုဒီဃပုထုလ ဇိဝှာယ သမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဟိ မုဒုဒီဃသဒ္ဒလောပံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘မုဒုဇိဝှာ ဒီဃာ ထူလာ ဝဏ္ဏ သမ္ပန္နာ’’တိ. ထူလတိ ဗြူဟတီတိ ထူလာ, ဇိဝှာ. ထူလဓာတု ဗုဒ္ဓိယံ အ. ဇီဝတိ ပါဏံ ဓာရေတီတိ ဇိဝှာ, ရသနာ. ဇီဝဓာတု ပါဏဓာရဏေ ဟပစ္စယော. ဇီဝန္တိ သတ္တာ ဧတေန ရသေနာတိ ဇီဝိတံ, ဆဗ္ဗိဓရသော. တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ, ဇိဝှာပသာဒရူပံ. သမ္ဘာရဇိဝှာ ဌာနူပစာရေန လဗ္ဘတိ. ဇီဝိတသဒ္ဒူပပဒ အဝှဓာတု အဝှာယနေ အ. ဇီဝိတအဝှာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန ဝိတသဒ္ဒလောပံ ကတွာ ဇိဝှာတိ ဝုတ္တံ. ထူလာ မဟန္တာ ဒီဃာ မုဒုကာ ဇိဝှာ ယဿာတိ ထူလဇိဝှော, သမ္ဗုဒ္ဓေါ. အညေသဉှိ ဇိဝှာ ထူလာပိ ဟောတိ ကိသာပိ ရဿာပိ ထဒ္ဓါပိ ဝိသမာပိ. တထာဂတဿ ပန မုဒုဇိဝှာ ဒီဃာ ပုထုလာ ဝဏ္ဏ သမ္ပန္နာ ဟောတိ. သော တံ လက္ခဏံ ပရိယေသိတုံ အာဂတာနံ ဗြဟ္မာယုဗြာဟ္မဏာဒီနံ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ ဇိဝှာယ မုဒုကတ္တာ တံ ဇိဝှံ ကထိနသူစိ ဝိယ ဝဋ္ဋေတွာ ဥဘောပိ နာသိကာသောတာနိ ပရာမသတိ, ဒီဃတ္တာ ဥဘော ကဏ္ဏသောတာနိ ပရာမသတိ, ပုထုလတ္တာ ကေသန္တပရိယောသာနံ ကေဝလမ္ပိ နလာဋံ ပဋိစ္ဆာဒေတိ, ဧဝံ တဿာ မုဒုဒီဃပုထုလဘာဝံ ပကာသေန္တော ကင်္ခါဝိနောဒေတိ, ဧဝံ တိလက္ခဏသမ္ပန္နံ ဇိဝှံ သန္ဓာယ ထူလ ဇိဝှောတိ ထောမေတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ပဟူတဇိဝှော’’တိ ပါဌော. အယမေဝတ္ထော.

'थूलजिव्हो' म्हणजे कोमल, लांब आणि रुंद जिव्हेने (जिभेने) युक्त असलेले असा अर्थ आहे. गाथेच्या रचनेमुळे 'मृदू' आणि 'दीर्घ' या शब्दांचा लोप करून असे म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे: 'मृदू, लांब, विशाल आणि सुंदर रंगाने युक्त अशी जिव्हा.' जी मोठी (विशाल) असते ती 'थूला' (विशाल) जिव्हा. 'थूल्' धातूपासून (वाढणे या अर्थात) 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जिच्याद्वारे प्राणी जीवन धारण करतो ती 'जिव्हा' (जीभ/रसना). 'जीव्' धातूपासून (प्राण धारण करणे या अर्थात) 'ह' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. प्राणी ज्या रसाने जगतात ते 'जीवित' (सहा प्रकारचे रस). त्याला जी आकर्षित करते ती 'जिव्हा' (जिव्हाप्रसाद रूप). संभारजिव्हा ही उपचाराने प्राप्त होते. 'जीवित' शब्द उपपद असताना 'अव्ह' धातूपासून (बोलावणे/आकर्षित करणे या अर्थात) 'अ' प्रत्यय लागतो. 'जीवित-अव्हा' असे म्हणावयाचे असताना व्याकरण नियमाने 'वित' शब्दाचा लोप करून 'जिव्हा' असे म्हटले जाते. ज्यांची जिव्हा विशाल, मोठी, लांब आणि कोमल आहे ते 'थूलजिव्हो' म्हणजेच 'संबुद्ध' होत. कारण इतरांची जीभ जाड, बारीक, लहान, कडक किंवा विषमही असते. परंतु तथागतांची जिव्हा कोमल, लांब, रुंद आणि सुंदर रंगाने युक्त असते. ते (तथागत) हे लक्षण शोधण्यासाठी आलेल्या ब्रह्मायु ब्राह्मणादी लोकांची शंका दूर करण्यासाठी, जिव्हेच्या कोमलतेमुळे त्या जिव्हेला कठीण सुईप्रमाणे गोल फिरवून दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श करतात; लांबीमुळे दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श करतात; आणि रुंदीमुळे केसांच्या टोकांपर्यंत संपूर्ण कपाळ झाकून टाकतात. अशा प्रकारे तिच्या कोमल, लांब आणि रुंद असण्याचा प्रभाव दाखवून ते शंकांचे निरसन करतात. अशा तीन लक्षणांनी युक्त असलेल्या जिव्हेचा संदर्भ देऊन 'थूलजिव्हो' या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते. पाळीमध्ये (त्रिपिटकात) 'पहूतजिव्हो' (प्रभूतजिव्हा) असा पाठ आहे. त्याचाही हाच अर्थ आहे.

အထာတိ အတ္ထန္တရတ္ထေ နိပါတော. တဒညန္တိ အတ္ထော. သီဟဟနုကောတိ သီဟဿ ဟေဋ္ဌာ ဟနု ဝိယ ပရိပုဏ္ဏ ဟနုကော. သီဟသဒ္ဒတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဟနတိ ဩဒနာဒီနံ ဝဏ္ဏဝိသေသံ နာသေတီတိ ဟနု. ဟနဓာတု ဟိံသာယံ ဥ. သီဟဿ ဟေဋ္ဌာ ဟနု ဝိယ ဟနု ယဿာတိ သီဟဟနုကော[Pg.190], သမ္ဗုဒ္ဓေါ. သမာသန္တေ ကော. သီဟဿ ဟိ ဟေဋ္ဌိမဟနုမေဝ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, န ဥပရိမံ. တထာဂတဿ ပန သီဟဿ ဟေဋ္ဌိမံ ဝိယ ဒွေပိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ဒွါဒသိယံ ပက္ခဿ စန္ဒသဒိသာနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ သီဟဟနုကောတိ ထောမေတိ.

'अथ' हा दुसऱ्या अर्थातील निपात आहे. 'त्याहून भिन्न' असा याचा अर्थ आहे. 'सीहहनुको' म्हणजे सिंहाच्या खालच्या जबड्याप्रमाणे परिपूर्ण जबडा असलेले. 'सिंह' शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितलाच आहे. जो भात इत्यादी अन्नाचा मूळ आकार नष्ट करतो तो 'हनु' (जबडा). 'हन्' धातूपासून (नाश करणे या अर्थात) 'उ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्यांचा जबडा सिंहाच्या खालच्या जबड्याप्रमाणे आहे ते 'सीहहनुको' म्हणजेच 'संबुद्ध' होत. समासाच्या शेवटी 'क' प्रत्यय लागला आहे. कारण सिंहाचा फक्त खालचा जबडाच परिपूर्ण असतो, वरचा नाही. परंतु तथागतांचे दोन्ही जबडे सिंहाच्या खालच्या जबड्याप्रमाणे परिपूर्ण आणि द्वादशीच्या (बारावीच्या) चंद्रासारखे सुंदर असतात. म्हणूनच 'सीहहनुको' या शब्दाने त्यांची स्तुती केली जाते.

ဇာလိကပ္ပာဒဟတ္ထောတိ ကုသလေန ဝဍ္ဎကိနာ ဝါတပါနေ သမ္မာယောဇိတဇာလံ ဝိယ စမ္မေန အပ္ပဋိဗဒ္ဓဟတ္ထပါဒင်္ဂုလန္တရော. ဇလတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဇာလံ, ဇလဓာတု ဒိတ္တိယံ ဏ. ဇာလံ အဿ အတ္ထိ တသ္မိံ ဝါ ဝိဇ္ဇတီတိ ဇာလိကံ, ဝါတပါနံ. အဿထျတ္ထေ ဏိကော. အထ ဝါ ဇာလံ ဧဝ ဇာလိကံ. ပဇ္ဇတိ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ ပါဒေါ, စရဏော. ပဒဓာတု ဂမနေ ဏ. တံ တံ ဘာရံ ဟရတီတိ ဟတ္ထော, ကရော. ဟရဓာတု ဟရဏေ ထော. ဇာလိကံ ဝိယ ဟတ္ထပါဒင်္ဂုလန္တရံ ယဿာတိ ဇာလိကပ္ပာဒဟတ္ထော, သမ္ဗုဒ္ဓေါ. ကုသလေန ဝဍ္ဎကိနာ ဝါတပါနေ သမ္မာယောဇိတာနိ ဇာလသဒိသာနိ ဟတ္ထပါဒင်္ဂုလန္တရာနိ ဟောန္တိ. န စ စမ္မေန ပဋိဗဒ္ဓအင်္ဂုလန္တရာနီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဇာလိကပ္ပာဒဟတ္ထင်္ဂုလန္တရန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဥတ္တရပဒလောပေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. စမ္မေန ပဋိဗဒ္ဓဟတ္ထပါဒင်္ဂုလန္တရော ဟိ ဖဏဟတ္ထကော ပုရိသဒေါသေန ဥပဟတော ပဗ္ဗဇ္ဇမ္ပိ န လဘတိ. တထာဂတဿ ပန စတဿော ဟတ္ထင်္ဂုလိယော ပဉ္စပိ ပါဒင်္ဂုလိယော ဧကပ္ပမာဏာ ဟောန္တိ. တာသံ ဧကပ္ပမာဏ တာယ ယဝလက္ခဏံ အညမညံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ တိဋ္ဌတိ. အထဿ ဟတ္ထပါဒါ ကုသလေန ဝဍ္ဎကိနာ သမ္မာယောဇိတဇာလဝါတ ပါနသဒိသာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဇာလိကပ္ပာဒဟတ္ထောတိ ထောမေတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ဇာလဟတ္ထပါဒေါ’’တိ ပါဌော. အယမေဝတ္ထော.

‘जालिकप्पादहत्थो’ (जालयुक्त हात आणि पाय असलेले) म्हणजे कुशल सुताराने खिडकीत (वातायनात) चांगल्या प्रकारे बसवलेल्या जाळीप्रमाणे, त्वचेने न जोडलेली हात आणि पायांच्या बोटांमधील जागा होय. ‘जलति’ (चमकते) किंवा ‘दिब्बति’ (क्रीडा करते) म्हणून ते ‘जाल’ (जाळे) आहे; ‘जल’ धातू चमकण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘ण’ प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्याकडे जाळे आहे किंवा ज्याच्यामध्ये जाळे विद्यमान आहे ते ‘जालिक’ म्हणजे खिडकी (वातायन) होय. अस्तित्वाच्या अर्थात ‘णिक’ प्रत्यय लागला आहे. किंवा ‘जाल’ म्हणजेच ‘जालिक’ होय. ज्याच्याद्वारे चालले जाते किंवा गमन केले जाते तो ‘पाद’ (पाय) किंवा चरण होय. ‘पद’ धातू गमनाच्या अर्थात असून त्याला ‘ण’ प्रत्यय लागला आहे. तो तो भार जो हरण करतो (उचलतो) तो ‘हत्थ’ (हात) किंवा कर होय. ‘हर’ धातू हरण करण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘थ’ प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्या हात आणि पायांच्या बोटांमधील अंतर जाळीसारखे आहे तो ‘जालिकप्पादहत्थो’ (सम्यक्‌संबुद्ध) होय. कुशल सुताराने खिडकीत चांगल्या प्रकारे बसवलेल्या जाळीसारखे त्यांच्या हात आणि पायांच्या बोटांमधील अंतर असते. परंतु ते त्वचेने जोडलेले बोटांमधील अंतर नसते, असा अर्थ आहे. येथे ‘जालिकप्पादहत्थङ्गुलन्तरं’ असे म्हणायचे असताना उत्तरपदाचा लोप करून असे म्हटले आहे. कारण ज्याच्या हात आणि पायांच्या बोटांमधील अंतर त्वचेने जोडलेले असते, तो ‘फणहत्थक’ (फण्यासारखे हात असलेला) पुरुष दोषाने ग्रस्त असल्यामुळे प्रव्रज्याही मिळवू शकत नाही. परंतु तथागतांच्या हाताची चारही बोटे आणि पायाची पाचही बोटे एकाच प्रमाणाची (लांबीची) असतात. त्यांच्या एकाच प्रमाणाच्या असण्यामुळे यव-लक्षण (यवाचे चिन्ह) एकमेकांना छेदून राहते. त्यामुळे त्यांचे हात आणि पाय कुशल सुताराने चांगल्या प्रकारे बसवलेल्या जाळीदार खिडकीसारखे असतात, म्हणूनच ‘जालिकप्पादहत्थो’ अशी त्यांची स्तुती केली जाते. पाळीमध्ये मात्र “जालहत्थपादो” असा पाठ आहे. याचाही हाच अर्थ आहे.

နာထောတိ ဗုဒ္ဓေါ ကတ္တုဝသေန. သော ဟိ နာထတိ ဝိနေယျာနံ ဟိတပဋိပတ္တိံ ယာစတိ, ပရသန္တာနဂတံ ဝါ ကိလေသဗျသံ ဥပတာပေတိ, ပရမေန စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာ ဂတော[Pg.191]. သဗ္ဗသတ္တေ ဝါ ဂုဏေဟိ ဤသတိ အဘိဘဝတိ, ဝေနေယျာနံ ဟိတသုခံ ဝါ အာသီသတီတိ နာထောတိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှိ သဒ္ဒနီတိယံ ‘‘နာထဓာတု ယာစနေ ဥပတာပေ ဣဿရိယေ အာသိသနေ စာတိ စတူသွတ္ထေသု ပဝတ္တတီ’’တိ.

‘नाथ’ म्हणजे बुद्ध असे का म्हटले जाते? कारण ते विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या हितकारक आचरणाची याचना करतात (इच्छा करतात), किंवा दुसऱ्यांच्या संतानातील (चित्तपरंपरेतील) क्लेशांच्या विनाशाला नष्ट करतात (तप्त करतात), आणि परम चित्त-ऐश्वर्याने संपन्न आहेत. किंवा सर्व प्राण्यांना आपल्या गुणांनी वश करतात (अभिभूत करतात), किंवा विनेय लोकांच्या हित आणि सुखाची आकांक्षा करतात, म्हणून त्यांना ‘नाथ’ म्हटले जाते. सद्दनीतीमध्ये म्हटलेच आहे की - “नाथ धातू याचना, उपताप (ताप देणे/नष्ट करणे), ऐश्वर्य आणि आकांक्षा (आशीर्वाद) या चार अर्थांमध्ये वापरला जातो.”

တဿ ပန ပဒဿ ဥဏှီသသီသောတိပဒေန တုလျလိင်္ဂတ္တဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. ဥဏှီသသီသောတိ ရညော ဗဒ္ဓဥဏှီသ ပဋ္ဋော ဝိယ ဝိရောစမာနော ပကတိမံသပိဏ္ဍသင်္ခါတော ဥဏှီသပဋ္ဋသီသော. နလာဋေ နဟိယတိ ဗန္ဓိယတီတိ ဥဏှီသော. ဥပုဗ္ဗနဟဓာတု ဗန္ဓနေ, ဤသော. ဝဏ္ဏဝိကာရော. ဝုတ္တဉှိ ဇာလိနိယံ –

त्या पदाचा ‘उण्हिससीसो’ (उष्णीषशीर्ष) या पदाशी समान लिंग असल्यामुळे संबंध आहे. ‘उण्हिससीसो’ म्हणजे राजाने बांधलेल्या उष्णीष-पट्ट्याप्रमाणे (मुकुटाप्रमाणे) सुशोभित असणारा, नैसर्गिक मांसपिंडाने बनलेला उष्णीषपट्टयुक्त मस्तक होय. कपाळावर जे बांधले जाते ते ‘उण्हिस’ (उष्णीष) होय. ‘उ’ उपसर्गपूर्वक ‘नह’ धातू बांधण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘ईस’ प्रत्यय लागला आहे. यात वर्णविकार झाला आहे. जालिनीमध्ये म्हटलेच आहे –

‘‘ဝဏ္ဏာဂမော ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော,ဒွေ စာပရေ ဝဏ္ဏဝိကာရနာသာ;

ဓာတူနမတ္ထာတိသယေန ယောဂေါ,တဒုစ္စတေ ပဉ္စဝိဓံ နိရုတ္တိ’’န္တိ.

“वर्णागम (नवीन वर्णाचा येणे), वर्णविपर्यय (वर्णांची अदलाबदल), आणि इतर दोन म्हणजे वर्णविकार (वर्णात बदल होणे) व वर्णनाश (वर्णाचा लोप होणे); आणि धातूंचा अतिशय विशिष्ट अर्थाशी योग असणे; याला पाच प्रकारची निरुक्ती (व्युत्पत्ती) म्हटले जाते.”

တတ္ထ စ အဝိဇ္ဇမာနဿ အာဂမာ ဝဏ္ဏာဂမော နာမ. ဝိဇ္ဇမာနအက္ခရာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယဝသေန ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော နာမ. အညက္ခရဿ အညက္ခရာပဇ္ဇနတာ ဝဏ္ဏဝိကာရော နာမ. ဝိဇ္ဇမာနက္ခရဝိနာသော ဝဏ္ဏဝိနာသော နာမ. တတ္ထ တတ္ထ ယထာယောဂံ ဝိသေသတ္ထယောဂေါ ဓာတူနံ အတ္ထာတိသယ ယောဂေါ နာမာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ ပန နကာရဿ ဏကာရံ ကတတ္တာ ဝဏ္ဏဝိကာရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မာလာဒိံ သိယတိ ဗန္ဓိယတီတိ သီသော, ဥတ္တမင်္ဂေါ. သိဓာတု ဗန္ဓနေ ဤသော. ရာဇူနံ ဥဏှီသပဋ္ဋေန ဝေဌိတသီသော ဝိယ သီသော ယဿာတိ ဥဏှီသသီသော. အထ ဝါ ရာဇူနံ ဥဏှီသံ ဝိယ သဗ္ဗတ္ထ ပရိမဏ္ဍလသီသော ယဿာတိ ဥဏှီသသီသော, နာထော.

त्यामध्ये, जे विद्यमान नाही अशा वर्णाचा आगम होणे म्हणजे ‘वर्णागम’ होय. विद्यमान अक्षरांच्या मागे-पुढे होण्याला ‘वर्णविपर्यय’ म्हणतात. एका अक्षराचे दुसऱ्या अक्षरात बदलणे म्हणजे ‘वर्णविकार’ होय. विद्यमान अक्षराचा नाश (लोप) होणे म्हणजे ‘वर्णनाश’ होय. त्या त्या ठिकाणी योग्यतेनुसार विशेष अर्थाचा संबंध असणे म्हणजे ‘धातूंचा अतिशय विशिष्ट अर्थाशी योग’ होय, असा अभिप्राय आहे. येथे ‘न’ काराचा ‘ण’ कार झाल्यामुळे ‘वर्णविकार’ झाला आहे असे समजावे. माळ इत्यादी ज्याच्यावर बांधली जाते ते ‘सीस’ (मस्तक) म्हणजे उत्तमांग होय. ‘सि’ धातू बांधण्याच्या अर्थात असून त्याला ‘ईस’ प्रत्यय लागला आहे. राजांच्या उष्णीषपट्ट्याने वेढलेल्या मस्तकाप्रमाणे ज्यांचे मस्तक आहे ते ‘उण्हिससीसो’ होत. किंवा राजांच्या उष्णीषाप्रमाणे (मुकुटाप्रमाणे) सर्व बाजूंनी गोलाकार मस्तक ज्यांचे आहे ते ‘उण्हिससीसो’ म्हणजे ‘नाथ’ (बुद्ध) होत.

ဝုတ္တဉှိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဥဏှီသသီသောတိ ဣဒံ ပရိပုဏ္ဏနလာဋဉ္စေဝ ပရိပုဏ္ဏသီသဉ္စာတိ ဒွေ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ. တထာဂတဿ ဟိ ဒက္ခိဏကဏ္ဏစူဠိကတော ပဋ္ဌာယ မံသပဋံ [Pg.192] ဥဋ္ဌဟိတွာ သကလံ နလာဋံ ဆာဒယမာနံ ပူရယမာနံ ဂန္တွာ ဝါမကဏ္ဏစူဠိကာယ ပတိဋ္ဌိတံ. ရညော ဗဒ္ဓဥဏှီသပဋ္ဋော ဝိယ ဝိရောစတိ. ပစ္ဆိမဘဝိကဗောဓိသတ္တာနံ ကိရ ဣမံ လက္ခဏံ ဝိဒိတွာ ရာဇူနံ ဥဏှီသပဋ္ဋံ အကံသု. အယံ တာဝ ဧကော အတ္ထော. အညေ ပန ဇနာ အပရိပုဏ္ဏသီသာ ဟောန္တိ. ကေစိ ကပိသီသာ, ကေစိ ဖလသီသာ, ကေစိ အဋ္ဌိသီသာ, ကေစိ တုမ္ဗ သီသာ, ကေစိ ပဗ္ဘာရသီသာ. တထာဂတဿ ပန အာရဂ္ဂေန ဝဋ္ဋေတွာ ဌပိတံ ဝိယ သုပရိပုဏ္ဏံ ဥဒကပုပ္ဖုလသဒိသံ သီသံ ဟောတိ. တတ္ထ ပုရိမနယေန ဥဏှီသဝေဌိတသီသော ဝိယာတိ ဥဏှီသသီသော. ဒုတိယနယေန ဥဏှီသံ ဝိယ သဗ္ဗတ္ထ ပရိမဏ္ဍလ သီသောတိ ဥဏှီသသီသော’’တိ. တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘ဒွေ အတ္ထ ဝသေ ပဋိစ္စ ဝုတ္တန္တိ, ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ စက္ကဝတ္တိနော စ ပရိပုဏ္ဏ နလာဋတာယ ပရိပုဏ္ဏသီသဗိမ္ဗတာယ ဥဏှီသသီသာတိ ဝုစ္စန္တိ. တသ္မာ တေ ဒွေ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ ဥဏှီသသီသောတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဏ္ဏေတိ. တသ္မာ ဥဏှီသသီသောတိ ထောမေတိ.

ब्रह्मायुसुत्त अट्ठकथेमध्ये म्हटलेच आहे की - “‘उण्हिससीसो’ (उष्णीषशीर्ष) हे परिपूर्ण कपाळ आणि परिपूर्ण मस्तक या दोन अर्थांच्या आधारे म्हटले आहे. कारण तथागतांच्या उजव्या कानाच्या पाळीपासून मांसाचा एक थर वर येऊन, संपूर्ण कपाळाला झाकून व भरून डाव्या कानाच्या पाळीपर्यंत जाऊन स्थिरावला आहे. तो राजाने बांधलेल्या उष्णीषपट्ट्याप्रमाणे सुशोभित दिसतो. अंतिम जन्मातील बोधिसत्त्वांचे हे लक्षण पाहूनच लोकांनी राजांसाठी उष्णीषपट्ट (मुकुट) तयार केला, असे म्हणतात. हा तर पहिला अर्थ झाला. इतर लोक मात्र अपूर्ण मस्तकाचे असतात. काही माकडाच्या मस्तकासारखे (कपिशीर्ष), काही फळाच्या आकाराचे, काही हाडांच्या आकाराचे, काही भोपळ्याच्या आकाराचे, तर काही उताराच्या आकाराचे मस्तक असलेले असतात. परंतु तथागतांचे मस्तक मात्र कुंभाराच्या चाकावर फिरवून ठेवल्यासारखे अत्यंत परिपूर्ण आणि पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे गोल असते. तेथे पहिल्या नियमानुसार, उष्णीषाने वेढलेल्या मस्तकाप्रमाणे असल्यामुळे ‘उण्हिससीसो’ म्हटले जाते. दुसऱ्या नियमानुसार, उष्णीषाप्रमाणे सर्व बाजूंनी गोलाकार मस्तक असल्यामुळे ‘उण्हिससीसो’ म्हटले जाते.” आणि त्याच्या टीकेमध्ये - “दोन अर्थांच्या आधारे म्हटले आहे, कारण बुद्ध आणि चक्रवर्ती राजे हे परिपूर्ण कपाळ आणि परिपूर्ण मस्तक-बिंब असल्यामुळे ‘उण्हिससीसो’ म्हटले जातात. म्हणून त्या दोन अर्थांच्या आधारे ‘उण्हिससीसो’ असे म्हटले आहे” असे वर्णन केले आहे. म्हणूनच ‘उण्हिससीसो’ अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

ဣတိဂုဏသဟိတန္တိ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နိဂြောဓဗိမ္ဗောတျာဒိနာ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏဂုဏေန သမ္ပန္နံ. ဣတိဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဂုဏံ ဣတိဂုဏံ. တေန သဟ ဣတော ပတ္တောတိ ဣတိဂုဏသဟိတော, မဟေသီ. အညေ ဟိ ဒွတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ သမ္ပန္နာ န ဟောန္တိ, စက္ကဝတ္တိရာဇာနော မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ သမ္ပန္နာပိ ဌပေတွာ ကောသောဟိတဝတ္ထ ဂုယှလက္ခဏံ အဝသေသေဟိ သမ္ပန္နာ ဟောန္တိ. တထာဂတောယေဝ သဗ္ဗမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော. တသ္မာ ဘဂဝန္တံယေဝ ဣတိဂုဏသဟိတန္တိ ထောမနံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ မဟေသိန္တိ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဧသတိ ဂဝေသတီတိ မဟေသီ. တံ မဟေသိံ အဟံ တီဟိ ဒွါရေဟိ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘इतिगुणसहितं’ म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारे ‘निग्रोधबिंब’ इत्यादी बत्तीस महापुरुष लक्षणांच्या गुणांनी संपन्न असलेले होय. अशा प्रकारे सांगितलेल्या गुणाला ‘इतिगुण’ म्हणतात. त्या गुणाने युक्त असलेल्या, प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला ‘इतिगुणसहित’ म्हणजे ‘महेसी’ (महर्षी) म्हणतात. कारण इतर लोक बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी संपन्न नसतात; चक्रवर्ती राजे महापुरुष लक्षणांनी संपन्न असले तरी ‘कोसोहितवत्थगुय्हलक्खण’ (कोशात लपलेले जननेंद्रिय असण्याचे लक्षण) सोडून उर्वरित लक्षणांनी संपन्न असतात. केवळ तथागतच सर्व महापुरुष लक्षणांनी युक्त असतात. म्हणूनच केवळ भगवंतांचीच ‘इतिगुणसहित’ अशी स्तुती करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. ‘तं महेसिं’ म्हणजे जे शीलस्कंध इत्यादी आणि निर्वाणाचा शोध घेतात, ते ‘महेसी’ (महर्षी) होत. त्या महर्षींना मी तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) नमन करतो, वंदन करतो, असा संबंध आहे.

ပဉ္စဝီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

पंचविसाव्या वंदनागाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

၂၃. အယံ [Pg.193] ပန ဣမာသု တီသု ဂါထာသု သင်္ခေပတ္ထယောဇနာ. ဗုဒ္ဓေါ ကတ္တုဘူတော နိဂြောဓဗိမ္ဗော နိဂြောဓဿ ပရိမဏ္ဍလော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလသရီရော မုဒုကရစရဏော သဏှဟတ္ထပါဒေါ, ဗြဟ္မဃောသော ဗြဟ္မုနော သရော ဝိယ အဋ္ဌင်္ဂသမ္ပန္နသရဝန္တော, ဧဏိဇင်္ဃာ ဧဏိမိဂဿ ဇင်္ဃာ ဝိယ သုဝဋ္ဋဇာဏုကော, ကောသစ္ဆာဒင်္ဂဇာတော ဥသဘဝါရဏာ ဒီနံ အင်္ဂဇာတော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဒုမကဏ္ဏိကသဒိသေန ဝတ္ထကောသေန ပဋိစ္ဆန္နေန ဂုယှင်္ဂဇာတေန သမန္နာဂတော, ပုနရပိ ပုနအပိ, သုဂတော ဗုဒ္ဓေါ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ သုဝဏ္ဏ ပါဒုကတလမိဝ ဘူမိယံ သမံ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ, မူဒေါ ဒါတုဏ္ဏလောမော ဘမုကန္တရေ ဇာတော သဏှသုခုမော သေတော သုဒ္ဓေါ ဥဏ္ဏလောမဝန္တော, အထမပိ တဒညံအပိ, သုဂတော ဗုဒ္ဓေါ, ဗြဟ္မုဇုဂ္ဂတ္တဘာဝေါ ဗြဟ္မုနော ဥဇုဥဂ္ဂတ အတ္တဘာဝေါ ဝိယ ဥဇုမေဝ အတ္တဘာဝေါ, နီလက္ခီ အတိနီလနေတ္တေန သမန္နာဂတော, ဒီဃပဏှိ အာယတပဏှိ ပရိပုဏ္ဏပဏှိ ဝါ, သုခုမမလဆဝီ သဏှမလဝိသုဒ္ဓတစော သဏှမလ ဝိရဟိတတစော ဝါ, ထောမျရသဂ္ဂသဂ္ဂီ ထောမိတဗ္ဗသတ္တရ သဟရဏသဟဿနှာရုဥဒ္ဓဂ္ဂိကာ.

२३. या तीन गाथांमधील संक्षिप्त अर्थाची योजना (स्पष्टीकरण) खालीलप्रमाणे आहे. बुद्ध हे कर्ते असून, वडाच्या झाडाच्या परिमंडळाप्रमाणे (विस्ताराप्रमाणे) सुप्रमाण शरीर असलेले (निग्रोधबिंब), मऊ हात व पाय असलेले (मृदुकरचरण) आणि सुकुमार हातपाय असलेले आहेत. ब्रह्मदेवाच्या स्वराप्रमाणे आठ अंगांनी युक्त असा गंभीर आवाज असलेले (ब्रह्मघोष), एणी नावाच्या हरणाच्या पायांसारखे सुंदर जंघा (पाय) असलेले (एणिजंघ), बैल किंवा हत्ती यांच्याप्रमाणे कोशात झाकलेले गुप्तेंद्रिय असलेले (कोशच्छादंगजात), जे सोन्याच्या कमळाच्या कर्णिकेसारख्या त्वचाकोशाने आच्छादित गुप्तेंद्रियाने युक्त आहेत. पुन्हा एकदा, सुगत बुद्ध हे जमिनीवर सोन्याच्या पादुकेच्या तळव्याप्रमाणे समतोल व चांगल्या प्रकारे पाय टेकवणारे (सुप्रतिष्ठितपाद) आहेत. भिवयांच्या मध्यभागी उगवलेला, मऊ, बारीक, पांढरा, शुद्ध असा उर्णालोम असलेले, तसेच सुगत बुद्ध हे महाब्रह्माच्या सरळ शरीराप्रमाणे अत्यंत सरळ शरीर असलेले (ब्रह्मजुगत्तभाव), अतिशय निळ्या रंगाच्या नेत्रांनी युक्त असलेले (नीलक्षी), लांब किंवा परिपूर्ण टाचा असलेले (दीर्घपाण्हि), अतिशय सूक्ष्म आणि मळविरहित त्वचा असलेले (सूक्ष्मच्छवि), प्रशंसा करण्यायोग्य अशा रसवाहिन्यांनी युक्त असलेले, ज्यांच्या शरीरातील हजारो रसवाहिन्या वरच्या दिशेने गेलेल्या आहेत (रसरसाग्रभागी) असे आहेत.

၂၄. ဇိနော ပဉ္စမာရဇိတဝါ ဗုဒ္ဓေါ, စတ္တာလီသဂ္ဂဒန္တော သမစတ္တာလီသဥတ္တမဒန္တော, သမကလပနဇော ကကစေန ဆိန္ဒိတွာ ဌပိတော ဝိယ သမဒန္တော, အန္တရံသပ္ပပီနော ဒွိန္နံ အံသာနံ ခန္ဓာနံ အန္တရံ ဝေမဇ္ဈေ ပရိပုဏ္ဏပိဋ္ဌိတလော, စက္ကေနင်္ကိတပါဒေါ အဋ္ဌသတပါဒစက္ကလက္ခဏေန လက္ခိတ ပါဒတလော, အဝိရဠဒသနော အဝိဝရဒန္တေန သမ္ပန္နော, မာရဇိ ပဉ္စမာရဇိတဝါ ဗုဒ္ဓေါ, ဥဿင်္ခပါဒေါ ပါဒဿ ဥပရိ ဌိတေန သင်္ခသဒိသတ္တာ သင်္ခနာမိကေန ဂေါပ္ဖကေန သမန္နာဂတော, တိဋ္ဌန္တော ဌိတကောဝ နောနမန္တော အနမမာနော ဟုတွာ ဥဘယကရမုဒုနာ သုခုမေန ဟတ္ထဒွယေန ဇဏ္ဏုကာနိ ဇင်္ဃာနိ အာမသန္တော ပရိမဇ္ဇိတုံ သက္ကောန္တော, ဝဋ္ဋက္ခန္ဓော သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂေါ [Pg.194] ဝိယ သမဝဋ္ဋိတဂလိကော, ဂေါတရုဏ ပခုမကော တံမုဟုတ္တဇာတရတ္တဝစ္ဆဿ စက္ခုဘဏ္ဍော ဝိယ ဝိပ္ပသန္နစက္ခုဘဏ္ဍော, ဝိပ္ပသန္နစက္ခုဘဏ္ဍေန သမန္နာဂတော ဝါ, သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော သီဟဿ ပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော ဝိယ ပရိပုဏ္ဏကာယော.

२४. जितेन्द्रिय (जिन) म्हणजे पाचही मारांवर विजय मिळवणारे बुद्ध, चाळीस उत्तम दात असलेले (चत्तालीसगदंत), करवतीने कापून ठेवल्यासारखे समप्रमाण दात असलेले (समदंत), दोन्ही खांद्यांच्या मधील भाग भरलेला आणि पाठीचा भाग परिपूर्ण असलेले (अंतरंसप्पीन), पायांच्या तळव्यावर एकशे आठ चक्रलक्षणांनी अंकित असलेले (चक्केनांकितपाद), दातांमध्ये फटी नसलेले, सलग दात असलेले (अविरळदसन), मारजित म्हणजे पाच मारांवर विजय मिळवणारे बुद्ध, पायाच्या वरच्या भागात शंखासारखे घोटे असलेले (उत्संगपाद), उभे असताना न वाकताच आपल्या दोन्ही मऊ आणि सुकुमार हातांनी गुडघ्यांना स्पर्श करू शकणारे, सोन्याच्या खांबाप्रमाणे गोल खांदे व मान असलेले (वर्तस्कंध), नुकत्याच जन्मलेल्या वासराच्या डोळ्यांप्रमाणे अत्यंत प्रसन्न पापण्या व डोळे असलेले (गोपखुम), किंवा प्रसन्न डोळ्यांनी युक्त असलेले, सिंहाच्या शरीराच्या पूर्वार्धाप्रमाणे (पुढील भागाप्रमाणे) परिपूर्ण शरीर असलेले (सिंहपूर्वार्धकाय) आहेत.

၂၅. သုဂတော ဗုဒ္ဓေါ, သတ္တပီနော ဒွိဟတ္ထပါဒအံသကူဋဧကဂလဝသေန သတ္တသု ဌာနေသု ပရိပုဏ္ဏမံသိကော, ဒီဃင်္ဂုလိ သမအာယတဟတ္ထပါဒင်္ဂုလိ, အထ တဒညံ လောမ ကူပေကလောမော ဧကေကလောမကူပေ ဧကေကဇာတလောမော, သမ္ပန္နောဒါတဒါဌော သမ္ပန္နသုက္ကဒါဌော, ကနက သမတစော သုဝဏ္ဏေန သဒိသစမ္မော နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမော နီလံ ဥဒ္ဓံ အဂ္ဂါ ကောဋိ ဟုတွာ မုခသောဘံ ဥလ္လောကယမာနော ဝိယ ဌိတလောမော, သမ္ဗုဒ္ဓေါ တထာဂတော, ထူလဇိဝှော မုဒုဒီဃပုထုလဇိဝှာယ သမ္ပန္နော, အထ တဒညံ, သီဟဟနုကော သီဟဿ ဟေဋ္ဌာဟနု ဝိယ ပရိပုဏ္ဏဟနုကော, ဇာလိကပ္ပာဒ ဟတ္ထော ကုသလေန ဝဍ္ဎကိနာ ဝါတပါနေ သမ္မာယောဇိတ ဇာလံ ဝိယ စမ္မေန အပ္ပဋိဗဒ္ဓဟတ္ထပါဒင်္ဂုလန္တရော, နာထော ဗုဒ္ဓေါ, ဥဏှီသသီသော ရညော ဥဏှီသပဋ္ဋော ဝိယ ဝိရောစမာနော ပကတိမံသပိဏ္ဍသင်္ခါတော ဥဏှီသပဋ္ဋသီသော, ဣတိ ဂုဏသဟိတံ ဧဝံ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏဂုဏေန သမန္နာဂတံ တံ မဟေသိံ ဗုဒ္ဓံ တီဟိ ဒွါရေဟိ အဟံ နမာမိ ဝန္ဒာမီတိ.

२५. सुगत बुद्ध हे दोन हात, दोन पाय, दोन खांदे आणि मान अशा सात ठिकाणी मांसल व परिपूर्ण शरीर असलेले (सत्तप्पिन) आहेत, हात आणि पायांची बोटे लांब व समप्रमाण असलेले (दीर्घंगुलि), तसेच प्रत्येक रोमकूपात (केसांच्या छिद्रात) एकच केस उगवलेले (एकेकोम), अतिशय पांढरे व स्वच्छ सुळे (दाढ) असलेले (सुसिक्कदाढ), सोन्यासारखी कांती (त्वचा) असलेले (कनकसमत्वच), वरच्या बाजूला वळलेले निळसर केस असलेले, जे चेहऱ्याची शोभा वाढवत असल्यासारखे दिसतात (नीलमुद्धग्गलोम), सम्यक्‌संबुद्ध तथागत हे मऊ, लांब आणि रुंद जीभ असलेले (प्रभूतजिव्ह), तसेच सिंहाच्या जबड्याप्रमाणे परिपूर्ण हनुवटी असलेले (सिंहहनु), कुशल सुताराने खिडकीत बसवलेल्या जाळीप्रमाणे बोटांच्या मध्ये पातळ त्वचेचे पडदे असलेले (जालहत्थपाद), नाथ बुद्ध हे राजाच्या मुकुटाप्रमाणे शोभून दिसणारे, डोक्यावर नैसर्गिक मांसपिंडाचे उष्णीष (मुकुटवजा उंचवटा) असलेले (उष्णीषशीर्ष) आहेत. अशा प्रकारे, या सांगितलेल्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असलेल्या त्या महर्षी बुद्धांना मी तिन्ही द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) नमस्कार करतो, वंदन करतो.

တီသု ဂါထာသု သင်္ခေပတ္ထယောဇနာ သမတ္တာ.

तीन गाथांमधील संक्षिप्त अर्थाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

ဣမိဿံ ပန နမက္ကာရပါဠိယံ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏံ ဗုဒ္ဓဝစနပါဠိယံ အာဂတနယာနုက္ကမေန န ဝုတ္တံ. ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထမေဝ ပန နိဂြောဓဗိမ္ဗောတျာဒိနာ အက္ကမေန ဝုတ္တံ. တသ္မာ ပါထေယျဝဂ္ဂေ လက္ခဏသုတ္တေ ဝုတ္တံ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏက္ကမံ [Pg.195] သင်္ခေပေန ဒဿယိဿာမ ဗဟုဿုတပညာဝဍ္ဎနတ္ထံ.

परंतु, या नमस्कारपाळीमध्ये बत्तीस महापुरुष लक्षणे बुद्धवचनाच्या पाळीमध्ये आलेल्या क्रमानुसार सांगितलेली नाहीत. गाथेच्या रचनेमुळे आणि छंदाचे रक्षण करण्यासाठी 'निग्रोधबिंब' इत्यादी शब्दांनी ती विनाक्रमाने (अक्रमाने) सांगितली आहेत. म्हणून, बहुश्रुत लोकांच्या प्रज्ञेच्या वाढीसाठी पाथेय्यवर्गातील 'लक्खण सुत्ता'मध्ये सांगितलेला बत्तीस महापुरुष लक्षणांचा क्रम आम्ही संक्षेपाने दाखवत आहोत.

၁

. ဗုဒ္ဓေါ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ ၂. ဟေဋ္ဌာပါဒတလေသု စက္ကဇာတော ၃. အာယတပဏှိ ၄. ဒီဃင်္ဂုလိ ၅. မုဒုတလုန ဟတ္ထပါဒေါ ၆. ဇာလဟတ္ထပါဒေါ ၇. ဥဿင်္ခပါဒေါ ၈. ဧဏိဇင်္ဃော ၉. ဌိတကောဝ အနောနမန္တော ဥဘောဟိ ပါဏိတလေဟိ ဇာဏုကာနိ ပရိမသတိ ၁၀. ကောသောဟိတ ဝတ္ထဂုယှော ၁၁. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစော ၁၂. သုခုမစ္ဆဝီ ၁၃. ဧကေကလောမကူပေသု ဧကေကလောမော ၁၄. နီလမုဒ္ဓဂ္ဂလောမော ၁၅. ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော ၁၆. သတ္တုဿဒေါ ၁၇. သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော ၁၈. စိတန္တရံသော ၁၉. နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ၂၀. သမဝဋ္ဋက္ခန္ဓော ၂၁. ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ ၂၂. သီဟဟနုကော ၂၃. စတ္တာလီသဒန္တော ၂၄. သမဒန္တော ၂၅. အဝိရဠဒန္တော ၂၆. သုသုက္ကဒါဌော ၂၇. ပဟုတ ဇိဝှော ၂၈. ဗြဟ္မသရော ၂၉. အဘိနီလနေတ္တော ၃၀. ဂေါပ ခုမော ၃၁. ဥဏ္ဏာ ဘမုကန္တရေ ဇာတာ ဩဒါတာ မုဒုတူလ သန္နိဘာ ၃၂. ဥဏှီသသီသောတိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏဿ ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမာနိ ပန ဘဂဝတော ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ပါရမီပုညကမ္မေန ယထာရဟံ ကမ္မသရိက္ခကံ လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တာနိ ပန ကမ္မာနိ ပါထေယျဝဂ္ဂေ လက္ခဏသုတ္တေ ဝုတ္တာနိ, တာနိ ပနေတ္ထ ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ.

. १. बुद्ध हे सुप्रतिष्ठित पाय असलेले (सुपतिट्ठितपाद), २. पायांच्या तळव्यावर चक्र असलेले (चक्कजातो), ३. लांब टाचा असलेले (आयतपण्हि), ४. लांब बोटे असलेले (दीघंगुलि), ५. मऊ आणि सुकुमार हातपाय असलेले (मुदुतलुन हत्थपाद), ६. जाळीदार हातपाय असलेले (जालहत्थपाद), ७. उंच घोटे असलेले (उस्सङ्खपाद), ८. हरणासारख्या जंघा असलेले (एणिजंघ), ९. उभे असताना न वाकता दोन्ही हातांनी गुडघ्यांना स्पर्श करू शकणारे, १०. कोशात झाकलेले गुप्तेंद्रिय असलेले (कोसोहित वत्थगुय्ह), ११. सुवर्णवर्णी, सोन्यासारखी त्वचा असलेले (सुवण्णवण्ण कञ्चनसन्निभत्तच), १२. अत्यंत सूक्ष्म त्वचा असलेले (सुखुमच्छवि), १३. प्रत्येक रोमकूपात एकच केस असलेले (एकेकलम), १४. वरच्या बाजूला वळलेले निळे केस असलेले (नीलमुद्धग्गलोम), १५. ब्रह्मदेवाप्रमाणे सरळ शरीर असलेले (ब्रह्मजुगत्त), १६. सात ठिकाणी मांसल व उन्नत शरीर असलेले (सत्तुस्sad), १७. सिंहासारखा पूर्वार्ध (पुढील भाग) असलेले (सीहपुब्बड्ढकाय), १८. दोन्ही खांद्यांच्या मधील भाग भरलेला असलेले (चितंतरंस), १९. वडाच्या झाडासारखे सुप्रमाण परिमंडळ असलेले (निग्रोधपरिमंडल), २०. सुप्रमाण गोल खांदे असलेले (समवट्टक्खंध), २१. उत्तम रसवाहिन्या असलेले (रसग्गसग्गी), २२. सिंहासारखी हनुवटी असलेले (सीहहनु), २३. चाळीस दात असलेले (चत्तालीसदंत), २४. समप्रमाण दात असलेले (समदंत), २५. सलग (फटी नसलेले) दात असलेले (अविरळदंत), २६. अतिशय पांढरे सुळे असलेले (सुसुक्कदाढ), २७. मोठी व मऊ जीभ असलेले (पहुत जिव्ह), २८. ब्रह्मदेवासारखा गंभीर आवाज असलेले (ब्रह्मसर), २९. अतिशय निळे डोळे असलेले (अभिनीलनेत्त), ३०. गाईच्या पापण्यांसारख्या सुंदर पापण्या असलेले (गोपखुम), ३१. भिवयांच्या मध्ये पांढरी, मऊ कापसासारखी उर्णा असलेले (उर्णा), ३२. डोक्यावर उष्णीष (मुकुटवजा उंचवटा) असलेले (उण्हिससीस) - हा बत्तीस महापुरुष लक्षणांचा क्रम समजावा. भगवंतांची ही बत्तीस महापुरुष लक्षणे पारमितांच्या आणि पुण्याच्या कर्मांमुळे, कर्माच्या अनुरूप प्राप्त होतात, असे समजावे. ती कर्मे पाथेय्यवर्गातील 'लक्खण सुत्ता'मध्ये सांगितलेली आहेत, ती तेथून पाहून ग्रहण करावीत.

တိဿော ဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

तीन वंदना गाथांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

၂၆.

२६.

ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိဃောသော အတိဒုလဘတရော ကာ ကထာ ဗုဒ္ဓဘာဝေါ,လောကေ တသ္မာ ဝိဘာဝီ ဝိဝိဓဟိတသုခံ သာဓဝေါ ပတ္ထယန္တာ;

ဣဋ္ဌံ အတ္ထံ ဝဟန္တံ သုရနရမဟိတံ နိဗ္ဘယံ ဒက္ခိဏေယျံ,လောကာနံ နန္ဒိဝဍ္ဎံ ဒသဗလမသမံ တံ နမဿန္တု နိစ္စံ.

'बुद्ध, बुद्ध' हा घोषच जगात अत्यंत दुर्मिळ आहे, मग बुद्धत्व प्राप्त होण्याविषयी काय सांगावे! म्हणून, या जगात विविध प्रकारचे हित आणि सुख इच्छिणाऱ्या सुजाण सज्जनांनी, इच्छित कल्याण साधून देणाऱ्या, देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजित, निर्भय आणि दान देण्यास योग्य (दक्षिणेय्य) असलेल्या, लोकांचा आनंद वाढवणाऱ्या, अतुलनीय अशा त्या दशबल (बुद्धांना) नेहमी नमस्कार करावा.

၂၆. ဧဝံ [Pg.196] သုဂတန္တိအာဒီဟိ ပဉ္စဝီသတိဝန္ဒနဂါထာဟိ ဗုဒ္ဓဿ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ တဿ ဝန္ဒနေ ဥယျောဇနံ ကရောန္တော အာဟ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိဃောသော တျာဒိဂါထံ. အယံ ပန သဒ္ဓရာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

२६. अशा प्रकारे, 'सुगत' इत्यादी पंचवीस वंदना गाथांद्वारे बुद्धांना प्रणाम करून, आता त्यांच्या वंदनेसाठी प्रवृत्त करताना 'बुद्धो बुद्धोतिघोषो' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ही गाथा 'स्रग्धरा' छंदात आहे असे समजावे.

တတ္ထ ပန လောကေ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဃောသော အတိဒုလဘတရော ဗုဒ္ဓဘာဝေါ ကာ ကထာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ လောကေတိ မနုဿလောကေ တိလောကေ ဝါ အနန္တစက္ကဝါဠ လောကေ ဝါ. ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိဃောသောတိ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါ ဣတိ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ထုတိသဒ္ဒေါ ဝါ. ဃုသနံ ဃောသော. ဃုသိယတိ ကထိယတီတိ ဝါ ဃောသော, ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. ဃုသဓာတု သဒ္ဒေ ဏ. အထ ဝါ ဃုသိယတိ ထဝိယတီတိ ဃောသော, ထုတိသဒ္ဒေါ. တေန ဝုတ္တံ ပါရာဇိကဏ္ဍဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိဧဝ. ထုတိဃောသော ဝါ’’တိ. ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါ ဣတိ ပဝတ္တော ဃောသော ထုတိဃောသောတိ ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိဃောသော. အတိဒုလဘတရောတိ အတိဝိယ ဒုလ္လဘတမော. ဒုလ္လဘတရောတိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ လကာရလောပေန ဒုလဘတရောတိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခေန လဘိယတီတိ ဒုလ္လဘော. ဒုပုဗ္ဗလဘဓာတု လဘနေ အ. အထ ဝါ လဘဿ အသမိဒ္ဓန္တိ ဒုလ္လဘော, ဒုဗ္ဘိဇာနေယျ အဗျယီဘာဝသမာသောယံ. ဒုသဒ္ဒေါ အသမိဒ္ဓတ္ထော, ယထာ ဒုဗ္ဘိက္ခောတိ. အတိ ဝိယ ဒုလ္လဘောတိ အတိဒုလဘော. တေသံ ဝိသေသေန အတိဒုလ္လဘောတိ အတိဒုလဘတရော. ဗုဒ္ဓါ ဟိ လောကေ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဃောသော အတိဒုလဘတရောတိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ စူဠဝဂ္ဂခန္ဓကေ ‘‘ဃောသောပိ ခေါ ဧသော ဂဟပတိ ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ, ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ယထာ စ ဟိ လောကေ ဥဒုမ္ဗရိကပုပ္ဖံ ဒုလ္လဘံ. စန္ဒမှိ သသကံ ဟတ္ထေန ဂဏှိတုံ. ဝါယသာနံ ခီရံ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဘာဝေါ အတိဒုလ္လဘတရောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ ပန ဟီနူပမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ အပဒါနပါဠိယံ –

तेथे (त्या गाथेत) 'लोकात बुद्ध बुद्ध असा घोष अत्यंत दुर्लभ आहे, मग बुद्धत्वाविषयी काय सांगावे?' असा संबंध आहे. येथे 'लोके' म्हणजे मनुष्यलोकात, त्रिलोकात किंवा अनंत चक्रवाळ लोकात. 'बुद्धो बुद्धोति घोषो' म्हणजे 'बुद्ध, बुद्ध' असा कीर्तीशब्द किंवा स्तुतीशब्द होय. 'घुसनं' म्हणजे घोष. 'घुसियति कथियति' (घोषणा केली जाते, म्हटले जाते) म्हणून तो 'घोष' म्हणजेच कीर्तीशब्द होय. 'घुस्' धातूचा अर्थ ध्वनी असा असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. किंवा 'घुसियति थवियति' (घोषणा केली जाते, स्तुती केली जाते) म्हणून तो 'घोष' म्हणजेच स्तुतीशब्द होय. म्हणूनच पाराजिककंड अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'कीर्तिशब्द म्हणजे कीर्तीच होय, किंवा स्तुतीचा घोष होय.' 'बुद्ध, बुद्ध' असा प्रवृत्त झालेला घोष किंवा स्तुतीघोष म्हणजेच 'बुद्धोबुद्धोतिघोषो' होय. 'अतिदुलभतरो' म्हणजे अत्यंत दुर्लभ. 'दुल्लभतरो' असे म्हणायचे असताना छंदाच्या रक्षणासाठी 'ल' काराचा लोप करून 'दुलभतरो' असे म्हटले आहे. दुःखाने (कष्टाने) प्राप्त होतो तो 'दुल्लभ' (दुर्लभ). 'दु' पूर्वपद असलेल्या 'लभ्' धातूचा अर्थ प्राप्त करणे असा असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. किंवा लाभाची असिद्धी (कमतरता) म्हणजे 'दुल्लभ', हा 'दुब्भिजनेय्य' प्रमाणे अव्ययीभाव समास आहे. 'दु' हा शब्द असिद्धीच्या अर्थात आहे, जसे 'दुब्भिक्ख' (दुष्काळ). अत्यंत दुर्लभ तो 'अतिदुल्लभ'. त्यांच्यात विशेष करून अत्यंत दुर्लभ तो 'अतिदुलभतरो'. कारण बुद्ध लोकात कधीतरीच उत्पन्न होतात. म्हणूनच 'बुद्ध बुद्ध असा घोष अत्यंत दुर्लभ आहे' असे म्हटले आहे. चुळवग्ग खंधकातही हे म्हटले आहे - 'हे गृहपती, लोकात हा घोषही दुर्लभ आहे, जो की बुद्ध बुद्ध असा आहे.' आणि ज्याप्रमाणे लोकात उंबराचे फूल दुर्लभ आहे, चंद्रावरील सशाला हाताने पकडणे दुर्लभ आहे, कावळ्यांना दूध मिळणे दुर्लभ आहे, त्याचप्रमाणे बुद्धत्व अत्यंत दुर्लभ आहे असे म्हटले आहे. ही एक हीन उपमा (कनिष्ठ उपमा) समजावी. अपदान पाळीमध्येही हे म्हटले आहे -

‘‘ဥဒုမ္ဗရိကပုပ္ဖံဝ[Pg.197], စန္ဒမှိ သသကံ ယထာ;

ဝါယသာနံ ယထာ ခီရံ, ဒုလ္လဘံ လောကနာယက’’န္တိ စ;

ဒုလ္လဘော ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ လောကသ္မိ’’န္တိ စ;

“ज्याप्रमाणे उंबराचे फूल, ज्याप्रमाणे चंद्रावरील ससा आणि ज्याप्रमाणे कावळ्यांना दूध मिळणे दुर्लभ आहे, त्याचप्रमाणे लोकनायकाचे (बुद्धांचे) दर्शन दुर्लभ आहे” आणि “लोकात बुद्धांचा उत्पाद (जन्म) दुर्लभ आहे” असेही.

ကိဉ္စာပိ ဟိ လောကေ စက္ကဝတ္တိရာဇူနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဒုလ္လဘော. ဧကသ္မိမ္ပိ ပန ကပ္ပေ စက္ကဝတ္တိရာဇာနော အနေကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တထာဂတာ ပန လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ ဧက ဒွိတိ စတု ပဉ္စ ဗုဒ္ဓါယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န တဒုတ္တရိ. ယသ္မာ ဟိ အသင်္ချေယျေပိ ကပ္ပေ တထာဂတသုညော ဟောတိ. တသ္မာ တထာဂတဿေဝ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိဃောသော အတိဒုလဘတရော ကာ ကထာ ဗုဒ္ဓဘာဝေါတိ ဝုတ္တော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသမယေ ‘‘ဒေဝတာ အာနန္ဒ ဥဇ္ဈာယန္တိ. ဒုရာဝတမှာ အာဂတာ တထာဂတံ ဒဿနာယ ကဒါစိ ကရဟစိ တထာဂတာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ. အဇ္ဇ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယေ တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနံ ဘဝိဿတိ. အယဉ္စ မဟေသက္ခော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပုရတော ဌိတော ဩဝါရေန္တော ဩတရေန္တော ဝါ န မယံ လဘာမ ပစ္ဆိမေ ကာလေ တထာဂတံ ဒဿနာယာ’’တိ.

जरी लोकात चक्रवर्ती राजांचा जन्म दुर्लभ असला, तरी एका कल्पामध्ये अनेक चक्रवर्ती राजे उत्पन्न होतात. परंतु तथागत लोकात उत्पन्न होताना एका कल्पामध्ये एक, दोन, चार किंवा पाचच बुद्ध उत्पन्न होतात, त्यापेक्षा जास्त नाही. कारण असंख्य कल्पही तथागतांनी शून्य (बुद्धशून्य) असतात. म्हणूनच तथागतांचा कधीतरीच जन्म होत असल्यामुळे 'बुद्ध बुद्ध असा घोष अत्यंत दुर्लभ आहे, मग बुद्धत्वाविषयी काय सांगावे?' असे म्हटले आहे. भगवंतांनी महापरिनिर्वाण समयातही हे म्हटले आहे - 'हे आनंदा, देवता तक्रार करत आहेत. आम्ही तथागतांच्या दर्शनासाठी दूरवरून आलो आहोत, कारण लोकात अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांचा जन्म कधीतरीच होतो. आज रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. आणि हा महातेजस्वी भिक्खू भगवंतांच्या समोर उभा राहून अडथळा आणत आहे, ज्यामुळे आम्हाला अंतिम वेळी तथागतांचे दर्शन मिळत नाही.'

ဗုဒ္ဓဘာဝေါတိ ဗုဒ္ဓဿ ဘာဝေါ. ကာ ကထာတိ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗောဧဝါတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓေါ အတိဒုလ္လဘတရောတိ စ, ဗုဒ္ဓေါ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ စ ဝုတ္တံ. နနု ဗုဒ္ဓါ လောကေ အနေကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. သစ္စမေတံ. ဗုဒ္ဓေါ နာမ ပန အနေကာသင်္ချေယျဝါရေန ဝါ အနေကာသင်္ချေယျဒိဝသမာသသံဝစ္ဆရံ ဝါ အနေကာသင်္ချေယျကပ္ပံ ဝါ ဒသပါရမိယော စ ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂေ စ ပူရေတွာဝ ဘဝိတုံ သက္ကောတိ, န ဧကေကဝါရာဒိနာ. အထ ခေါ ပန အန္တမသော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒသပါရမိယော စ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ စ ပူရေတွာဝ ဗုဒ္ဓေါ [Pg.198] ဘဝိတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ အတိဒုလ္လဘတရောတိ စ, ဗုဒ္ဓါ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ စ ဝုတ္တန္တိ.

'बुद्धभावो' म्हणजे बुद्धांचा भाव (बुद्धत्व). 'का कथा' म्हणजे काय सांगावे, हाच अर्थ आहे. पण बुद्ध अत्यंत दुर्लभ आहेत आणि बुद्ध कधीतरीच उत्पन्न होतात असे का म्हटले आहे? लोकात अनेक बुद्ध उत्पन्न होतात की नाही? हे सत्य आहे. परंतु बुद्ध हे अनेक असंख्य वेळा किंवा अनेक असंख्य दिवस, महिने व वर्षे किंवा अनेक असंख्य कल्प दहा पारमिता आणि पाच महापरित्याग पूर्ण करूनच बुद्ध होऊ शकतात, केवळ एक-दोन वेळा प्रयत्न करून नाही. तर किमान एक लाख कल्प अधिक चार असंख्य कल्प दहा पारमिता आणि पाच महापरित्याग पूर्ण करूनच बुद्ध होऊ शकतात. म्हणूनच 'बुद्ध अत्यंत दुर्लभ आहेत' आणि 'बुद्ध कधीतरीच उत्पन्न होतात' असे म्हटले आहे.

ဧဝံ ဗုဒ္ဓဿ အတိဒုလ္လဘတရတ္တာ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပန္နတ္တာ စဧဝ ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိ ကိတ္တယန္တဿ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အပဒါနေ –

अशा प्रकारे बुद्ध अत्यंत दुर्लभ असल्यामुळे आणि कधीतरीच उत्पन्न होत असल्यामुळे, 'बुद्ध, बुद्ध' अशी कीर्ती गाणाऱ्याला महान फळ मिळते. अपदानात हे म्हटले आहे -

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿာ’’တိ.

“'बुद्ध' अशी कीर्ती गाणाऱ्याच्या शरीरात जी प्रीती (आनंद) उत्पन्न होते, ती प्रीती संपूर्ण जंबुद्वीपाच्या (साम्राज्यापेक्षा) श्रेष्ठच आहे.”

တသ္မာတိ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဃောသော အတိဒုလ္လဘတရော, ဗုဒ္ဓဘာဝေါ ကာ ကထာ. တသ္မာ. ဝိဘာဝီတိ မေဓာဝီ. တေ ဟိ ဟိတာဟိတံ ကာရဏာကာရဏံ ဝါ ဝိသေသေန ဘာဝေတိ ပကာသေတီတိ ဝိဘာဝါ, ပညာ. ဝိပုဗ္ဗ ဘူဓာတု သတ္တာယံ ဏ. သာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝိဘာဝီတိ ဝုစ္စန္တိ, သာဓဝေါ လဗ္ဘတိ. တံ ပန သာဓဝေါတိ ပဒေ ဝိသေသနံ.

'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्याअर्थी 'बुद्ध, बुद्ध' असा घोष अत्यंत दुर्लभ आहे, मग बुद्धत्वाविषयी काय सांगावे, त्याअर्थी. 'विभावी' म्हणजे बुद्धिमान (मेधावी). जे हित-अहित किंवा कारण-अकारण विशेष रूपाने प्रगट करतात (भावयन्ति) ते 'विभाव' म्हणजे प्रज्ञा होय. 'वि' पूर्वपद असलेल्या 'भू' धातूचा अर्थ असणे असा असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. ती प्रज्ञा ज्यांच्याकडे आहे त्यांना 'विभावी' असे म्हणतात, जे सज्जनांना प्राप्त होते. ते 'साधवो' (सज्जन) या पदाचे विशेषण आहे.

ဝိဝိဓဟိတသုခန္တိ နာနပ္ပကာရံ လောကိယလောကုတ္တရ သင်္ခါတံ ဟိတသုခံ. တဿ ပန အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. တံ ပန ပတ္ထယန္တာတိပဒေ ကမ္မံ. သာဓဝေါတိ သပ္ပုရိသာ. တေ ဟိ သပရဟိတံ သာဓေတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ သာဓဝေါတိ ဝုစ္စတိ. သာဓဓာတု သံသိဒ္ဓိယံ အဝေါ. တဿ ပန ပဒဿ နမဿန္တူတိ ပဒေန ကတ္တုဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော. ပတ္ထယန္တာတိ ယာစန္တာ. ဝိဝိဓဟိတသုခံ ပတ္ထယန္တိ ယာစန္တီတိ ပတ္ထယန္တာ, သာဓဝေါ. ပတ္ထဓာတု ယာစနေ အန္တော. ယကာရာဂမော. တံ ပန သာဓဝေါတိပဒေ ဝိသေသနံ. ဣဋ္ဌန္တိ ကာမယမာနံ. ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ကမိတဗ္ဗန္တိ ဣဋ္ဌံ. ဣသုဓာတု ဣစ္ဆာ ကန္တီသု တပစ္စယော. တဿ ရဋ္ဌော, ဓာတွန္တလောပေါ. အတ္ထန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိအတ္ထံ. အတ္ထိယတိ ပတ္ထိယတီတိ အတ္ထော, ဝိပါကာနိသံသဖလံ. အတ္ထဓာတု ယာစနာယံ အ[Pg.199]. အထ ဝါ အသတိ ဘဝတိ ဖလဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အသဓာတု ဘုဝိမှိ ထ. တံ ပန ပဒဒွယံ ဝဟန္တန္တိပဒေ ကမ္မံ. ဝဟန္တန္တိ ဓာရကံ. ဝဟတိ ဟရတီတိ ဝဟန္တော, ဗုဒ္ဓေါ. ဝဟဓာတု ဝဟနေ ပါပုဏနေ ဝါ အန္တော. ဗုဒ္ဓေါ ဟိ သတ္တာနံ လောကိယလောကုတ္တရဟိတသုခံ ဓမ္မဒေသနာယ ဓာရေတီတိ အတ္ထော.

'विविधहितसुखं' म्हणजे नाना प्रकारचे लौकिक आणि लोकोत्तर संज्ञेचे हित व सुख. त्याचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. ते 'पत्थयन्ता' (इच्छा करणाऱ्या) या पदाचे कर्म आहे. 'साधवो' म्हणजे सत्पुरुष. जे स्वतःचे आणि इतरांचे हित साधतात (पूर्ण करतात) त्यांना 'साधु' असे म्हणतात. 'साध्' धातूचा अर्थ सिद्धी असा असून त्याला 'अवो' प्रत्यय लागला आहे. त्या पदाचा 'नमस्संन्तु' (नमस्कार करोत) या पदाशी कर्ता म्हणून संबंध आहे. 'पत्थयन्ता' म्हणजे याचना करणारे (इच्छा करणारे). विविध हित आणि सुखाची प्रार्थना करतात, याचना करतात ते 'पत्थयन्ता' (इच्छा करणारे) सज्जन होत. 'पत्थ्' धातूचा अर्थ याचना करणे असा असून त्याला 'अन्त' प्रत्यय लागला आहे आणि 'य' काराचा आगम झाला आहे. ते 'साधवो' या पदाचे विशेषण आहे. 'इट्ठं' म्हणजे इच्छिलेले. जे इच्छिण्यायोग्य, कामना करण्यायोग्य आहे ते 'इट्ठं' (इष्ट). 'इष्' धातूचा अर्थ इच्छा किंवा कामना असा असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. त्याचा 'त' चा 'ट्ठ' झाला असून धातूच्या अंताचा लोप झाला आहे. 'अत्थं' म्हणजे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) इत्यादी अर्थ. ज्याची याचना केली जाते, इच्छा केली जाते तो 'अत्थ' (अर्थ), म्हणजेच विपाक, शंसा आणि फल होय. 'अत्थ्' धातूचा अर्थ याचना करणे असा असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. किंवा जे फल रूपाने अस्तित्वात येते तो 'अत्थ' (अर्थ). 'अस्' धातूचा अर्थ असणे असा असून त्याला 'थ' प्रत्यय लागला आहे. ती दोन्ही पदे 'वहन्तं' या पदाची कर्मे आहेत. 'वहन्तं' म्हणजे धारण करणारे. जे वाहून नेतात, हरण करतात ते 'वहन्त' म्हणजे बुद्ध होत. 'वह्' धातूचा अर्थ वहन करणे किंवा प्राप्त करून देणे असा असून त्याला 'अन्त' प्रत्यय लागला आहे. बुद्ध प्राण्यांचे लौकिक आणि लोकोत्तर हित व सुख धम्मदेशनेद्वारे धारण करतात, हा अर्थ आहे.

သုရနရမဟိတန္တိ ဒေဝေဟိ စ မနုဿေဟိ စ စတုပစ္စယာဒီဟိ ပူဇိတံ. ဣဒံ ပနေတ္ထ နိဗ္ဗစနံ. ဣဿရိယကီဠာဒီဟိ သုရန္တိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ သုရာ, ဒေဝါ. သုရဓာတု ဒိတ္တိယံ. အထ ဝါ သုရန္တိ ဤသန္တိ ဒေဝိဿရိယံ ပါပုဏန္တိ ဝိရောစန္တိ စာတိ သုရာ, ဒေဝါ. သုန္ဒရာ ရာ ဝါစာ ဧတေသန္တိ ဝါ သုရာ, ဒေဝါ. ခန္ဓသန္တာနံ နရန္တိ နေန္တီတိ နရာ, မနုဿာ. နရဓာတု နယနေ အ. သုရာ စ နရာ စ သုရနရာ. တေဟိ မဟိတဗ္ဗာ ပူဇိတဗ္ဗာတိ သုရနရမဟိတော, ဗုဒ္ဓေါ. မဟဓာတု ပူဇာယံ တ. တံ သုရနရမဟိတံ. နိဗ္ဘယန္တိ အဘယံ. ဘိယတေ ဘယံ. နတ္ထိ ဘယံ ဧတဿာတိ နိဗ္ဘယော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ နိဗ္ဘယံ. တထာဂတဿ အဋ္ဌသု ပရိသာသု ကေနစိ ကာရဏေန ဘယံ ဟဒယစလနံ ကမ္ပနံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

सुरनरामहितं म्हणजे देव आणि मनुष्यांद्वारे चारी प्रत्यय इत्यादींनी पूजलेले. येथे हा निरुक्त-अर्थ आहे: ऐश्वर्य, क्रीडा इत्यादींनी जे प्रकाशतात ते 'सुरा' म्हणजे देव. 'सुर' धातू दीप्ती या अर्थात आहे. अथवा, जे ऐश्वर्य प्राप्त करतात आणि शोभून दिसतात ते 'सुरा' म्हणजे देव. किंवा ज्यांची वाणी सुंदर असते ते 'सुरा' म्हणजे देव. जे स्कंध-संतानाला पुढे नेतात ते 'नरा' म्हणजे मनुष्य. 'नर' धातू नेणे या अर्थात आहे. सुर आणि नर मिळून 'सुरनर' होतात. त्यांच्याद्वारे जे पूजनीय आहेत ते 'सुरनरामहित' म्हणजे बुद्ध. 'मह' धातू पूजेच्या अर्थात आहे आणि त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. त्या सुरनरामहिताला. 'निब्भयं' म्हणजे अभय. ज्याच्यापासून भीती वाटते ते भय. ज्याला कोणतेही भय नाही तो 'निब्भय' बुद्ध. त्या निर्भयाला. तथागतांना आठ परिषदांमध्ये कोणत्याही कारणाने भय, हृदयकंप किंवा थरकाप होत नाही, असा अर्थ आहे.

ဒက္ခိဏေယျန္တိ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗဥတ္တမဒါနာရဟံ. ဒါတဗ္ဗာတိ ဒက္ခိဏာ, ဒေယျဓမ္မဝတ္ထု. ဒါဓာတု ဒါနေက္ခိဏပစ္စယော. အထ ဝါ ဒက္ခန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဧတာယ သတ္တာ ယထာဓိပ္ပေတာဟိ သမ္ပတ္တီဟီတိ ဒက္ခိဏာ, ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗဒါနံ. ဒက္ခဓာတု ဝဍ္ဎနေယု, တံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော, ဗုဒ္ဓေါ. အရဟတိတဒ္ဓိတေ ဏေယျော. အထ ဝါ ဒက္ခိဏာယ ဟိတံ အနုရူပံ မဟပ္ဖလကရဏတာယ ဝိသောဓေတီတိ ဒက္ခိဏေယျော, ဗုဒ္ဓေါ. ဝိသောဓေတိတဒ္ဓိတာယံ. ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဟိ ဒက္ခိဏာယ မဟပ္ဖလကရဏဝသေန စ, ဝိသောဓနဝသေန စ, ဒေဝသက္ကဗြဟ္မေဟိ စ, ကောသလရာဇာဒီဟိ စ, အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌာဒီဟိ စ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗံ ဥတ္တမဒါနံ ဝိသေသေန အရဟတိ, တသ္မာ ဒက္ခိဏေယျန္တိ ထောမေတိ.

दक्षिणेय्यं म्हणजे परलोकावर श्रद्धा ठेवून देण्यास योग्य अशा उत्तम दानास पात्र. जे देण्यायोग्य आहे ती 'दक्षिणा' (दानवस्तू). 'दा' धातू दान देण्याच्या अर्थात असून त्याला 'इक्खिण' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, ज्याच्याद्वारे प्राणी आपल्या इच्छित संपत्तीने वाढतात ती 'दक्षिणा' म्हणजे परलोकावर श्रद्धा ठेवून दिले जाणारे दान. 'दक्ख' धातू वाढण्याच्या अर्थात आहे. त्या दानास जे पात्र आहेत ते 'दक्षिणेय्य' म्हणजे बुद्ध. 'अर्हती' या तद्धित अर्थात 'णेय्य' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, जे दक्षिणेला हितकारक, अनुरूप आणि महाफलदायी करून शुद्ध करतात ते 'दक्षिणेय्य' म्हणजे बुद्ध. हा 'विशोधेति' या अर्थातील तद्धित प्रत्यय आहे. कारण बुद्धच दक्षिणेला महाफलदायी करण्याच्या आणि शुद्ध करण्याच्या दृष्टीने, देव, शक्र, ब्रह्मा यांच्याद्वारे, तसेच कोसल राजा इत्यादींद्वारे आणि अनाथपिंडिक श्रेष्ठी इत्यादींद्वारे परलोकावर श्रद्धा ठेवून दिले जाणारे उत्तम दान विशेष रूपाने स्वीकारण्यास पात्र आहेत, म्हणूनच 'दक्षिणेय्य' अशी त्यांची स्तुती केली जाते.

လောကာနန္တိ [Pg.200] သတ္တလောကာနံ. တဿ ပန အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. နန္ဒိဝဍ္ဎန္တိ ပီတိယာ ဝဍ္ဎာပေန္တံ. နန္ဒိယတေ နန္ဒိ. ဘာဝသာဓနောယံ. နန္ဒဓာတု သမိဒ္ဓိယံ နန္ဒနေ ဝါ ဣ. ပီတိယာ အဓိဝစနမေတံ. သာ ဝဍ္ဎေတိ ဗုဒ္ဓေတီတိ နန္ဒိဝဍ္ဎော, ဗုဒ္ဓေါ. နန္ဒိသဒ္ဒူပပဒဝဍ္ဎဓာတု ဝဍ္ဎနေ အ. ဗုဒ္ဓေါ ဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာသီတာနုဗျဉ္ဇနလက္ခဏသမ္ပန္နေန စ သဗ္ဗညုတဉာဏာဒိဂုဏသမ္ပန္နေန ဓမ္မဒေသနာယ စ လောကေ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပီတိံ ဝဍ္ဎေတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗသတ္တာနဉှိ ဗုဒ္ဓဒဿနေ ဓမ္မသဝနေ စ တိတ္တော နတ္ထိ, တသ္မာ လောကာနံ နန္ဒိဝဍ္ဎန္တိ ထောမေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အပဒါနဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပကတိယာဧဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဒဿနေ ပုဏ္ဏစန္ဒသမုဒ္ဒရာဇဒဿနေ အတိတ္တော လောကောတိ. ကထံ ပန သဗ္ဗသတ္တာနံ ဗုဒ္ဓဒဿနေ အတိတ္တော ဟောတီ’’တိ. ဗုဒ္ဓဿ ပန ဗာတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာဒီဟိ သီလာဒိအသာဓာရဏဂုဏေဟိ စ အဓိက သမ္ပန္နော ဟုတွာ သဗ္ဗဒေဝမနုဿေဟိ အတိဝိရောစမာနတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ တာဝတိံသေ –

लोकानां म्हणजे सत्त्वलोकांचे. याचा अर्थ खाली आधीच सांगितला आहे. नंदिवड्ढं म्हणजे प्रीती वाढवणारे. ज्याच्याद्वारे आनंदित केले जाते ती 'नंदी'. हे भावसाधन आहे. 'नंद' धातू समृद्धी किंवा आनंदाच्या अर्थात असून त्याला 'इ' प्रत्यय लागला आहे. हे प्रीतीचेच समानार्थी नाव आहे. ती प्रीती जे वाढवतात ते 'नंदिवड्ढ' म्हणजे बुद्ध. 'नंदी' शब्दाच्या उपपदासह 'वड्ढ' धातू वाढवण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. बुद्ध हे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी संपन्न असल्यामुळे, तसेच सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी गुणांनी संपन्न असल्यामुळे आणि धम्मदेशनेद्वारे जगातील सर्व प्राण्यांची प्रीती वाढवतात, असा अर्थ आहे. कारण सर्व प्राण्यांची बुद्धदर्शनाने आणि धम्मश्रवणाने कधीही तृप्ती होत नाही, म्हणूनच 'लोकानां नंदिवड्ढं' अशी त्यांची स्तुती केली जाते. अपदान अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की - 'स्वभावतःच बुद्धदर्शनाने, पूर्ण चंद्र आणि समुद्राच्या दर्शनाने लोक अतृप्त राहतात. मग सर्व प्राण्यांची बुद्धदर्शनाने कशी काय अतृप्ती राहते?' कारण बुद्ध हे बत्तीस महापुरुष लक्षणे इत्यादींनी आणि शील इत्यादी असाधारण गुणांनी अत्यंत संपन्न असून सर्व देव व मनुष्यांपेक्षा अत्यंत देदीप्यमान दिसतात. भगवंतांनी तावतिंस देवांच्या सभेत हे म्हटले आहे -

‘‘န ကောစိ ဒေဝေါ ဝဏ္ဏေန, သမ္ဗုဒ္ဓံ အတိရောစတိ;

သဗ္ဗေ ဒေဝေ အဓိဂ္ဂယှ, သမ္ဗုဒ္ဓေါဝ ဝိရောစတီ’’တိ.

“कोणीही देव वर्णाने सम्यक् संबुद्धांपेक्षा श्रेष्ठ नाही; सर्व देवांना मागे टाकून सम्यक् संबुद्धच देदीप्यमान होतात.”

ဒသဗလန္တိ အညေဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရိယသာဝကေဟိ အသာဓာရဏေန ဒသကာယဗလေန စ ဒသဉာဏဗလေန သမ္ပန္နံ. တဉှိ ကေဟိစိ ဝိရုဒ္ဓေဟိ ကာရဏေဟိ ဗလန္တိ န ကမ္ပေန္တီတိ ဗလန္တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ဗလန္တိ ဇီဝိတံ ကပ္ပေန္တိ ဧတေနာတိ ဗလံ, ကာယဗလံ. ဗလဓာတု ပါဏေ အ. ဗလန္တိ ဘာရံ ဝဟိတုံ သက္ကုဏန္တီတိ ဝါ ဗလံ, ဗလန္တိ ဇာနန္တိ သဗ္ဗဓမ္မန္တိ ဗလံ, ဉာဏ ဗလံ. ဒသဗလဉ္စ ဒသဗလဉ္စ ဒသဗလာနိ ဧကသေသနယေန. တာနိ ယဿ သောတိ ဒသဗလော, ဗုဒ္ဓေါ. ဣဓ ပန သာမညဝသေန ဝုတ္တောပိ ဝိသေသဋ္ဌာနိယတ္တာ ဘဂဝတော ဒသကာယဗလာနိ စ, ဒသဉာဏဗလာနိ စ အဓိပ္ပေတာနိ. တေသံ ပန သရူ ပတ္ထံ နယနသုဘဂကာယင်္ဂန္တျာဒိ ဂါထာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

दसबलं म्हणजे इतरांपेक्षा, जसे की प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावक यांच्यापेक्षा असाधारण अशा दहा कायबल आणि दहा ज्ञानबलांनी संपन्न. कारण ते कोणत्याही विरोधी कारणांनी कंपित होत नाही म्हणून त्याला 'बल' म्हटले जाते. अथवा, ज्याच्याद्वारे जीवन जगतात ते 'बल' म्हणजे कायबल. 'बल' धातू प्राणाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. किंवा जे भार वाहण्यास समर्थ असते ते 'बल', किंवा जे सर्व धर्मांना जाणते ते 'बल' म्हणजे ज्ञानबल. दहा कायबल आणि दहा ज्ञानबल मिळून 'दशबल' होतात. हे ज्यांच्याकडे आहेत ते 'दसबल' बुद्ध. येथे सामान्य रूपाने म्हटले असले तरी विशेष अर्थाने भगवंतांचे दहा कायबल आणि दहा ज्ञानबल अभिप्रेत आहेत. त्यांचे स्वरूप डोळ्यांना सुखद वाटणाऱ्या शरीराच्या अवयवांच्या वर्णनामध्ये गाथांच्या स्पष्टीकरणात आधीच सांगितले आहे.

အသမန္တိ [Pg.201] သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ အသဒိသံ. နတ္ထိ သမော သဒိသော ပုဂ္ဂလော ဧတဿာတိ အသမော, ဗုဒ္ဓေါ. တံ အသမံ. တန္တိ တာဒိသံ ဂုဏသမ္ပန္နံ ဗုဒ္ဓံ. နိစ္စန္တိ သတတံ သမိတံ သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရန္တိ အတ္ထော. နမဿန္တူတိ အဘိဝန္ဒန္တူတိ.

असमं म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी कोणाशीही तुलना न करता येणारे. ज्यांच्या समान किंवा सदृश दुसरा कोणताही पुद्गल नाही ते 'असम' म्हणजे बुद्ध. त्या असमाला. 'तं' म्हणजे त्या प्रकारच्या गुणसंपन्न बुद्धाला. 'निच्चं' म्हणजे सतत, नेहमी, सर्वकाळ, निरंतर असा अर्थ आहे. 'नमस्संन्तु' म्हणजे अभिवंदन करावे.

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. လောကေ တိလောကေ မနုဿလောကေ ဝါ, ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိဃောသော ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါဣတိ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ထုတိသဒ္ဒေါ ဝါ, အတိဒုလဘတရော အတိဝိယ ဒုလ္လဘတမော, ဗုဒ္ဓဘာဝေါ ဗုဒ္ဓဿ ဘာဝေါ, ကာ ကထာ ကိံဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါဗုဒ္ဓေါတိ ဃောသဿ အတိဒုလ္လဘတရတ္တာ, ဝိဘာဝီ မေဓာဝီ ဝိဝိဓဟိတသုခံ နာနပ္ပကာရံ လောကိယလောကုတ္တရသင်္ခါတံ ဟိတသုခံ ပတ္ထယန္တာ ယာစန္တာ, သာဓဝေါ သပ္ပုရိသာ ဣဋ္ဌံ ကာမယမာနံ, အတ္ထံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိအတ္ထံ, ဝဟန္တံ ဓာရကံ, သုရနရမဟိတံ ဒေဝမနုဿေဟိ ပူဇိတံ, နိဗ္ဘယံ အဘယံ အသန္တာသံ ဝါ, ဒက္ခိဏေယျံ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗဥတ္တမဒါနာရဟံ, လောကာနံ သတ္တလောကာနံ နန္ဒိဝဍ္ဎံ ပီတိယာ ဝဍ္ဎာပနေန္တံ. ဒသဗလံ အသာဓာရဏေန ဒသကာယဉာဏဗလေန သမ္ပန္နံ, အသမံ သီလာဒိဂုဏေဟိ ကေနစိ အသဒိသံ တံ တာဒိသံ ဂုဏသမ္ပန္နံ ဗုဒ္ဓံ နိစ္စံ သတတံ သမိတံ သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရံ, နမဿန္တု အဘိဝန္ဒန္တူတိ.

येथे हा संक्षिप्त संबंध आहे: लोकात म्हणजे त्रिलोकात किंवा मनुष्यलोकात, 'बुद्ध बुद्ध' असा घोष किंवा 'बुद्ध बुद्ध' असा कीर्तीशब्द किंवा स्तुतीशब्द अत्यंत दुर्मिळ आहे, बुद्धत्व तर अत्यंत दुर्मिळ आहे, त्याबद्दल काय सांगावे! म्हणूनच 'बुद्ध बुद्ध' या घोषाच्या अत्यंत दुर्मिळतेमुळे, बुद्धिमान, ज्ञानी लोक विविध प्रकारचे लौकिक आणि लोकोत्तर हितसुख इच्छिणारे, सत्पुरुष, आपल्या इच्छित अर्थाला धारण करणाऱ्या, देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असलेल्या, निर्भय, परलोकावर श्रद्धा ठेवून देण्यास योग्य अशा उत्तम दानास पात्र असलेल्या, सर्व प्राणिमात्रांचा आनंद वाढवणाऱ्या, असाधारण अशा दहा कायबल आणि ज्ञानबलांनी संपन्न असलेल्या, शील इत्यादी गुणांनी अतुलनीय असलेल्या, अशा गुणसंपन्न बुद्धाला नित्य, सतत, सर्वकाळ, निरंतर अभिवंदन करोत.

ဆဗ္ဗီသတိမဝန္ဒနဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

सव्विसाव्या वंदनागाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

၂၇.

२७.

ပုညေနေတေန သောဟံ နိပုဏမတိ သတော သမ္ပရာယေ စ တိတ္တော,ဒက္ခော ဒိဋ္ဌုဇ္ဇုပညော အဝိကလဝီရိယော ဘောဂဝါ သံဝိဘာဂီ;

တိက္ခော [Pg.202] သူရော ဓိတတ္တော သပရဟိတဓရော ဒီဃဇီဝီ အရောဂေါ,ဓညော ဝဏ္ဏော ယသဿီ အတိဗလဝဓရော ကိတ္တိမာ ခန္တုပေတော.

या पुण्याच्या प्रभावाने मी परलोकात निपुण बुद्धीचा, स्मृतिमान, समाधानी, दक्ष, सरळ दृष्टी व प्रज्ञा असलेला, अखंड वीर्यवान, ऐश्वर्यवान, दानशूर, तीक्ष्ण बुद्धीचा, शूर, दृढनिश्चयी, स्वतःचे व इतरांचे हित साधणारा, दीर्घायुषी, निरोगी, भाग्यवान, कांतीमान, यशस्वी, अत्यंत बलवान, कीर्तीमान आणि क्षमाशील व्हावे.

၂၈.

२८.

သဒ္ဓေါ ဒါတင်္ဂုပေတော ပရမသိရိဓရော ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဝိရတ္တော,လဇ္ဇီ ကလျာဏမိတ္တော အဘိရတကုသလော ပဉ္စသီလာဒိရက္ခော;

အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပကောဓော အတိဝုဇုဟဒယော ဣဒ္ဓိမာ အပ္ပမေယျော,ပါသံသော ပေမဝါစော သုဇနဂုဏဝိဒူ မာမကော သော ဘဝေယျံ.

मी श्रद्धावान, दानाच्या अंगांनी युक्त, परम श्री धारण करणारा, ऐहिक सुखात विरक्त, लज्जावान, कल्याणमित्र असलेला, कुशल कर्मात रमणारा, पंचशीलादींचे रक्षण करणारा, अल्पेच्छ, अक्रोध, अत्यंत सरळ मनाचा, ऋद्धीमान, अमर्याद गुणांचा, प्रशंसनीय, प्रिय बोलणारा, सज्जनांचे गुण जाणणारा आणि बुद्धांचा अनुयायी व्हावे.

၂၇. ဧဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဃောသောတျာဒိဂါထာယ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနေ ဥယျောဇနံ ကတွာ ဣဒါနိ သုဂတန္တျာဒီဟိ ဂါထာဟိ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒိတွာ ပဏိဓိံ ကရောန္တော အာဟ ပုညေနေတေန သောဟန္တျာဒိ ဂါထာဒွယံ. အယံ ပန ဂါထာဒွယမ္ပိ သဒ္ဓရာဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ပဌမဂါထာယံ သောအဟံ ဧတေန ပုညေန သမ္ပရာယေ နိပုဏမတိ စ သတော စ…ပေ… ခန္တုပေတော စ ဘဝေယျန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သောဟန္တိ သော အဟံ. ဗုဒ္ဓဿ နမက္ကာရော သောအဟန္တိ အတ္ထော. ဧတေန ပုညေနာတိ ဣမိနာ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနပုညကမ္မေန အတ္တနော ကာရကံ ပဝတိ သောဓေတီတိ ပုညံ. ပုဓာတု သောဓနေ ဏျ. ပုညန္တိ စ ဣဓ ပန ဗုဒ္ဓပဏာမကြိယာဘိနိပ္ဖာဒိကာ ကုသလစေတနာ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ဝန္ဒနေယျဝန္ဒကာနံ ခေတ္တဇ္ဈာသယသမ္ပဒါဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဝေဒနီယဘူတာ ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တကဿ ကမ္မဿ အနုဗလပ္ပဒါနဝသေန တန္နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကသန္တတိယာ အန္တရာယကရာနိ ဥပပီဠကဥပစ္ဆေဒကကမ္မာနိ ပဋိဗာဟိတွာ တန္နိဒါနာနံ ယထာဓိပ္ပေတသိဒ္ဓိဝိဗန္ဓကာနံ ရောဂါဒိအန္တရာယာနမပ္ပဝတ္တိံသာဓေတိ စာတိ အတ္ထော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္ပရာယေ စာတိ ဧတ္ထ [Pg.203] စသဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနယောဂေါ. သော စ နိပုဏမတိတျာဒီသု ပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗော. သမ္ပရာယေတိ ပရလောကေ. သော ဟိ သမ္ပရာယိတဗ္ဗာ ဥပဂမိတဗ္ဗာ ဧတ္ထ သတ္တေဟီတိ စ, ကမ္မကိလေသဝသေန သတ္တေဟိ သမ္ပရာယိတဗ္ဗာ ပါပုဏိတဗ္ဗာတိ ဝါ ဧတ္ထာတိ စ သမ္ပရာယောတိ ဝုစ္စတိ. သံပရိပုဗ္ဗ အယဓာတု ဟိ ဂတိယံ ဏ. အထ ဝါ ကမ္မဝသေန အဘိမုခေါ သမ္ပရေတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ သမ္ပရာယောတိ ဝုစ္စတိ. သံပုဗ္ဗပရဓာတု ဂတိယံ ဏျ. ဣတိ ခေါ အာနန္ဒ ကုသလာနိ သီလာနိ အနုပုဗ္ဗေန အဂ္ဂါယ ပရေန္တီတိအာဒီသု ဝိယ ဟိ စုရာဒိ ဂဏဝသေန ပရသဒ္ဒံ ဂတိယမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ. တသ္မိံ သမ္ပရာယေ.

२७. अशा प्रकारे 'बुद्धो बुद्धो' या घोषाने सुरू होणाऱ्या गाथेने बुद्धवंदनेची प्रेरणा देऊन, आता 'सुगतं' इत्यादी गाथांनी बुद्धांची वंदना करून आणि प्रणिधान (संकल्प) करत 'पुञ्ञेनेतेन सोहं' (या पुण्याचा प्रभाव असणारा मी) इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. या दोन्ही गाथा 'स्रग्धरा' (सद्धरा) छंदातील गाथा आहेत असे समजावे. त्यातील पहिल्या गाथेत 'सो अहं एतेन पुञ्ञेन सम्पराये निपुणमति च सतो च...पे... खन्तुपेतो च भवेय्यं' (तो मी या पुण्याने परलोकात निपुण बुद्धीचा, स्मृतिमान... आणि क्षमाशील व्हावे) असा संबंध आहे. 'सोहं' म्हणजे 'सो अहं' (तो मी). बुद्धांना नमस्कार करणारा 'तो मी' असा याचा अर्थ आहे. 'एतेन पुञ्ञेन' म्हणजे या बुद्धवंदनेच्या पुण्यकर्माने; जे स्वतःच्या कर्त्याला पवित्र करते, शुद्ध करते ते 'पुण्य' होय. 'पु' धातू शुद्ध करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागला आहे. येथे 'पुण्य' या शब्दाने बुद्धवंदनेची क्रिया घडवून आणणारी 'कुसळ चेतना' अभिप्रेत आहे. आणि ती वंदनीय (बुद्ध) व वंदना करणारा (उपासक) यांच्या क्षेत्र आणि आशयाच्या समृद्धीमुळे या जन्मातच अनुभवता येण्याजोगी (दिट्ठधम्मवेदनीय) होऊन, प्राप्त झालेल्या संपत्तीला कारणीभूत असणाऱ्या कर्माला बळ देण्याच्या द्वारे, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या विपाक-परंपरेत अडथळा आणणाऱ्या उपपीडक आणि उपच्छेदक कर्मांना रोखून, त्या कर्मांमुळे उद्भवणाऱ्या आणि इच्छित सिद्धीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या रोगादी संकटांचा अभाव घडवून आणते, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'सम्पराये च' यातील 'च' हा शब्द अयोग्य स्थानी जोडला गेला आहे (अट्ठानयोगो). तो 'निपुणमति' इत्यादी पदांशी जोडला पाहिजे. 'सम्पराये' म्हणजे परलोकात. कारण येथे प्राण्यांद्वारे गमन केले जाते किंवा प्राप्त केले जाते, अथवा कर्म आणि क्लेशांच्या प्रभावाने प्राण्यांद्वारे जे प्राप्त केले जाते, त्याला 'सम्पराय' (परलोक) म्हटले जाते. 'सम्' आणि 'परि' उपसर्गासह 'अय्' धातू गमन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, कर्माच्या प्रभावाने जो समोर जातो किंवा प्रवृत्त होतो, त्याला 'सम्पराय' म्हणतात. 'सम्' उपसर्गासह 'पर' धातू गमन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागला आहे. "इति खो आनन्द कुसळानि सीळानि अनुपुब्बेन अग्गाय परेंति" (हे आनंदा, कुसळ शील अनुक्रमाने श्रेष्ठत्वाकडे घेऊन जातात) इत्यादी वाक्यांप्रमाणे व्याकरणकार 'पर' शब्दाचा अर्थ चुरादी गणाच्या नियमानुसार 'गमन करणे' असा घेतात. त्या परलोकात (सम्पराये).

နိပုဏမတီတိ သဏှသုခုမပညဝါ စ. သဏှသုခုမံ အတ္ထန္တရံ ပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထာယ ပညာယ သမ္ပန္နော စ ဝါ. ဧတ္ထ စ နိပုဏသဒ္ဒေါ သဏှသုခုမဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. ဟိတာဟိတံ မနတိ ဇာနာတီတိ မတိ, ပညာ. မနဓာတု ဉာဏေတိ. နိပုဏာ သဏှာ မတိ ပညာ ယဿ မေတိ နိပုဏမတိ. သတောတိ သတိမာ စ. သရတီတိ သတိ, သရဓာတု စိန္တာယန္တိ. သာ အဿ မေ အတ္ထီတိ သတော. တိတ္တောတိ တပ္ပနော စ. ယထာလဒ္ဓဝတ္ထုနာ သန္တုဋ္ဌော စာတိ အတ္ထော. တိသနံ တပ္ပနံ တိတ္တော. တိသဓာတု တပ္ပနေ တပစ္စယော. သကာရဿ တောအာဒေသော. ယထာလာဘ သန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တော သော စာတိ တိဝိဓေန သန္တောသေန သန္တုဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'निपुणमती' म्हणजे सूक्ष्म व सखोल प्रज्ञा असलेला. किंवा सूक्ष्म व सखोल अर्थाचे आकलन करण्यास समर्थ अशा प्रज्ञेने युक्त असलेला. येथे 'निपुण' हा शब्द सूक्ष्म व सखोल अर्थाचा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. हित आणि अहित जाणते ती 'मती' म्हणजेच 'प्रज्ञा' होय. 'मन्' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे. ज्याची मती (प्रज्ञा) निपुण व सूक्ष्म आहे, तो 'निपुणमती'. 'सतो' म्हणजे स्मृतिमान (जागरूक). जे स्मरण करते ती 'स्मृती' (सती), 'सर' धातू चिंतनाच्या अर्थात आहे. ती स्मृती ज्याच्याकडे आहे तो 'सतो' (स्मृतिमान). 'तित्तो' म्हणजे तृप्त असणारा. प्राप्त झालेल्या वस्तूने संतुष्ट असणारा असा याचा अर्थ आहे. तृप्ती मिळणे म्हणजे 'तित्तो'. 'तिस्' धातू तृप्तीच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. 'स' काराचा 'त' कार झाला आहे. यथालाभ संतोष (मिळेल त्यात समाधान), यथाबळ संतोष (शारीरिक क्षमतेनुसार समाधान) आणि यथासारूप्य संतोष (योग्यतेनुसार समाधान) अशा त्रिविध संतोषाने जो संतुष्ट आहे, त्याला 'तित्तो' म्हटले आहे.

ဒက္ခောတိ တံ တံ ကိစ္စေ ဆေကော စ ကုသလော စ ဝါ. သော ဟိ ကုသလကမ္မေ အညသ္မိဉ္စ ကိစ္စာကိစ္စေ အဒန္ဓတာယ သီဃံ ဂစ္ဆတီတိ ဒက္ခော. ဒက္ခဓာတု သီဃတ္ထေ အ. ဒိဋ္ဌုဇ္ဇုပညောတိ ဒိဋ္ဌိဥဇုပညောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဥဇု ဒိဋ္ဌိပညာယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ဒိဋ္ဌိဇ္ဇု ပညောတိ ပါဌော. ဒိဋ္ဌိဥဇုပညောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ, သောယေ ဝတ္ထော[Pg.204]. ဥဇူတိ အကုဋိလဘာဝေန ဘဝတီတိ ဥဇု, အဇ္ဇဝေါ. ဥဇုဓာတု အဇ္ဇဝေ ကွိ. အထ ဝါ အရတိ အကုဋိလဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ဥဇု, အဝင်္ကော. အရဓာတု ဂတိယံ ဇုပစ္စယော. အရိဿ ဥအာဒေသော. သမ္မာ ပဿတီတိ ဒိဋ္ဌိ, မတိ. ဒိသဓာတု ပဿနေ တပစ္စယော. တဿ ရဋ္ဌာဒေသော. ဓာတွန္တလောပေါ စ ဤ စ. ဥဇု အဇ္ဇဝါ ဒိဋ္ဌိ မတိ ဒိဋ္ဌုဇု ဝိသေသနပရနိပါတဝသေန. ပကာရေန ဇာနာတိ အနိစ္စာဒိဝသေန အဝဗုဇ္ဈတီတိ ပညာ. ပပုဗ္ဗဉာဓာတု အဝဗောဓနေ အ. ဥဇုဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုပညာ စ ယဿ မေတိ ဒိဋ္ဌုဇ္ဇုပညော, ပုဂ္ဂလော. အဝိကလဝီရိယောတိ အနူနဝီရိယော စ ပရိပုဏ္ဏဝီရိယော စာတိ အတ္ထော. ဝိဟီနံ ကရောတီတိ ဝိကလော. ဝိပုဗ္ဗကရဓာတု ကရဏေ အ. ရဿလော. ဝီရာနံ ကမ္မံ ဝီရိယံ. အဝိကလံ အနူနံ ဝီရိယံ အဿမေတိ အဝိကလဝီရိယော. န သက္ကာ ကုသီတေနေဝ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာ လဒ္ဓုံ, အာရဒ္ဓဝီရိယေနေဝ သက္ကာ. တသ္မာ အဝိကလဝီရိယောတိ ပတ္ထေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'दक्खो' म्हणजे त्या त्या कार्यात चतुर किंवा कुसळ असणारा. कारण तो कुसळ कर्मात आणि इतर कर्तव्य-अकर्तव्यात आळस न करता वेगाने प्रवृत्त होतो, म्हणून तो 'दक्खो' (दक्ष). 'दक्ख' धातू वेगाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. 'दिट्ठुज्जुपाञ्ञो' याची पदच्छेद 'दिट्ठि-उजु-पञ्ञो' अशी आहे. सरळ (सम्यक्) दृष्टी आणि प्रज्ञेने युक्त असलेला असा याचा अर्थ आहे. काही पुस्तकांमध्ये 'दिट्ठिज्जु पञ्ञो' असा पाठ आहे. त्याचा पदच्छेद 'दिट्ठि-उजु-पञ्ञो' असाच होतो, अर्थ तोच आहे. 'उजु' म्हणजे जे कुटिलतेशिवाय (सरळपणाने) असते ते 'उजु' (ऋजू/सरळ), आर्जव. 'उजु' धातू सरळतेच्या अर्थात असून त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, जे कुटिलतेशिवाय प्रवृत्त होते ते 'उजु', सरळ. 'अर' धातू गमन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'जु' प्रत्यय लागला आहे. 'अर' च्या जागी 'उ' आदेश झाला आहे. जे सम्यक् प्रकारे पाहते ती 'दिट्ठि' (दृष्टी), मती. 'दिस' धातू पाहण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. त्याचा 'ट्ठ' आदेश झाला आहे. धातूच्या अंताचा लोप आणि 'ई' प्रत्यय लागला आहे. सरळ असणारी दृष्टी ती 'दिट्ठुजु' (ऋजुदृष्टी), विशेषण नंतर येण्याच्या नियमानुसार. अनित्यता इत्यादी प्रकारे जे विशेष रूपाने जाणते, आकलन करते ती 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). 'प' उपसर्गासह 'ञा' धातू आकलनाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. ज्याची दृष्टी सरळ आहे आणि प्रज्ञा सरळ आहे तो 'दिट्ठुज्जुपाञ्ञो' (ऋजुदृष्टी व ऋजुप्रज्ञ व्यक्ती). 'अविकळवीरियो' म्हणजे अखंड वीर्य (प्रयत्न) असलेला आणि परिपूर्ण वीर्य असलेला असा याचा अर्थ आहे. जे हीन करते ते 'विकळ'. 'वि' उपसर्गासह 'कर' धातू करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे आणि र्‍हस्व झाला आहे. वीरांचे जे कर्म ते 'वीर्य'. ज्याचे वीर्य अविकळ (अखंड, परिपूर्ण) आहे तो 'अविकळवीरियो'. आळशी माणसाला नऊ लोकोत्तर धर्म प्राप्त करणे शक्य नाही, तर ते केवळ आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) माणसालाच शक्य आहे. म्हणूनच 'अविकळवीरियो' व्हावे अशी प्रार्थना केली आहे, असे म्हटले आहे.

ဘောဂဝါတိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိသုခေန သမ္ပန္နော စ. ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗောတိ ဘောဂေါ, သမ္ပတ္တိ. ဘုဇဓာတု ပါလနဗျဝဟရဏေသု ဏ. ဘောဂေါ အဿ မေ အတ္ထီတိ ဘောဂဝါ. သံဝိဘာဂီတိ သံဝိဘဇနသီလော စ သံဝိဘဇနသမ္ပန္နော စ ဝါ, သံဝိဘဇတိ သီလေနာတိ သံဝိဘာဂီ. သံဝိဘဇနသီလောတိ ဝါ သံဝိဘာဂီ, သံဝိဘဇိတုံ သီလမဿာတိ ဝါ သံဝိဘာဂီ. သံဝိဘာဂေ သီလမဿာတိ သံဝိဘာဂီ. အယံ တဿီလတ္ထော. သံဝိဘဇတိ ဓမ္မေနာတိ သံဝိဘဇနဓမ္မောတိ ဝါ. သံဝိဘဇိတုံ ဓမ္မော အဿာတိ ဝါ, သံဝိဘဇနေ ဓမ္မော အဿာတိ ဝါ သံဝိဘာဂီ. အယံ တဒ္ဓမ္မတ္ထော. သံဝိဘဇနံ သာဓုကာရော အဿ အတ္ထိ. သာဓုကာရိနာ သံဝိဘဇတီတိ ဝါ, သံဝိဘဇိတုံ သာဓုကာရီတိ ဝါ, သံဝိဘဇနေ သာဓုကာရီတိ ဝါ သံဝိဘာဂီ. အယံ တဿာ ဓုကာရတ္ထော. သံဝိပုဗ္ဗ ဘဇဓာတု ဝိဘာဂေ ဏ. ဇဿ ဂေါ. အထ ဝါ သံဝိဘဇနံ သံဝိဘာဂေါ. သော မေ အဿ အတ္ထီတိ သံဝိဘာဂီ[Pg.205]. အဿထျတ္ထေ ဤ. ပရေသံ ယာစကာနံ အန္နာဒိဒါနဝတ္ထုံ နိစ္စံ ပရိစ္စဇနကာရီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'भोगवा' म्हणजे उपभोग घेण्यायोग्य संपत्तीच्या सुखाने युक्त असलेला. जो उपभोग घेण्याजोगा आहे तो 'भोग', संपत्ती. 'भुज' धातू पालन आणि व्यवहार करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. तो भोग ज्याच्याकडे आहे तो 'भोगवा'. 'संविभागी' म्हणजे वाटून घेण्याचा स्वभाव असलेला किंवा वाटून घेण्याच्या गुणाने युक्त असलेला; जो स्वभावाने वाटून घेतो तो 'संविभागी'. किंवा वाटून घेण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'संविभागी', किंवा वाटून घेणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'संविभागी'. वाटून घेण्यामध्ये ज्याचे सीळ (स्वभाव) आहे तो 'संविभागी'. हा त्याचा 'तस्सीळ' (स्वभाव) अर्थ आहे. जो धर्माने वाटून घेतो तो 'संविभजनधर्मी' किंवा वाटून घेणे हा ज्याचा धर्म (कर्तव्य) आहे तो, किंवा वाटून घेण्यामध्ये ज्याचा धर्म आहे तो 'संविभागी'. हा त्याचा 'तद्धर्म' अर्थ आहे. वाटून घेण्याचे कल्याणकारी कृत्य ज्याच्याकडे आहे, किंवा जो चांगल्या प्रकारे वाटून घेतो, किंवा वाटून घेण्यात जो कुसळ आहे, किंवा वाटून घेण्याच्या कार्यात जो तत्पर आहे तो 'संविभागी'. हा त्याचा 'साधुकार' (कल्याणकारी कृत्य) अर्थ आहे. 'सम्' उपसर्गासह 'भज' धातू विभागणी करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. 'ज' चा 'ग' झाला आहे. अथवा, वाटून घेणे म्हणजे 'संविभाग'. तो ज्याच्याकडे आहे तो 'संविभागी'. मालकी दर्शवणाऱ्या अर्थात 'ई' प्रत्यय लागला आहे. याचा अर्थ असा की, जो इतर याचकांना अन्न इत्यादी दानवस्तू नेहमी दान करणारा आहे.

တိက္ခောတိ တိက္ခပ္ပညဝါ စ နိသာနပညဝါ ဝါ. တိဇနံ နိသနံ တိက္ခာ, ပညာ. တိဇဓာတု နိသာနေ ခ. ဇဿ ကော. တိက္ခာ ပညာ မေ အဿ အတ္ထီတိ တိက္ခော. အဿထျတ္ထေ ဏော. တိက္ခ ပညာယ သမ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. ပညာယ စ သဗ္ဗ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သေဋ္ဌတ္တာ မူလကာရဏတ္တာ စ တိက္ခောတိ ပတ္ထနံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှိ မိလိန္ဒပဉှေ –

'तिक्खो' म्हणजे तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला किंवा तीक्ष्ण बुद्धीचा. तीक्ष्ण करणे किंवा धार लावणे म्हणजे 'तिक्खा' (तीक्ष्णता), प्रज्ञा. 'तिज' धातू धार लावण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ख' प्रत्यय लागला आहे. 'ज' चा 'क' झाला आहे. ती तीक्ष्ण प्रज्ञा ज्याच्याकडे आहे तो 'तिक्खो'. मालकी दर्शवणाऱ्या अर्थात 'णो' प्रत्यय लागला आहे. तीक्ष्ण प्रज्ञेने युक्त असलेला असा याचा अर्थ आहे. प्रज्ञा ही सर्व कुसळ धर्मांमध्ये श्रेष्ठ आणि मूळ कारण असल्यामुळे 'तिक्खो' (तीक्ष्ण प्रज्ञेचा व्हावे) अशी प्रार्थना केली आहे. मिलिंदपन्हामध्ये म्हटले आहे की -

‘‘ပညာ ပသဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, ကတာ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ;

ပညာယ ဝိမတိံ ဟန္တွာ, သန္တိံ ပပ္ပောတိ ပဏ္ဍိတော’’တိ.

"जगात प्रज्ञा ही श्रेष्ठ मानली गेली आहे, जिची निर्मिती सद्धर्माच्या स्थिरतेसाठी झाली आहे; प्रज्ञेच्या द्वारे शंकांचा नाश करून पंडित मनुष्य शांती प्राप्त करतो."

သူရောတိ စတူသု ပရိသာသု အဋ္ဌသု ပရိသာသု စ ဝီရော စ. သတ္တိဝန္တော နိဗ္ဘယောတိ အတ္ထော. သူရယတေ ဝိရယတေ သူရော. ဘာဝသာဓနောယံ. သူရဓာတု ဝိက္ကန္တိယံ ဝီရေ ဝါ အ. အထ ဝါ အဘိရုအဆမ္ဘိအနုတြာသဘာဝေန သူရတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ သူရော. သူရဓာတု ဂတိယံ အ. သီဟော ဝိယ ပရိသမဇ္ဈေ သူရဝီရသမ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. သာသနိ ကေဟိ ပန သဒ္ဓမ္မဝိဒူဟိ သူရသဒ္ဒဿ နိဗ္ဗစနံ န ဒဿိတံ. ကေဝလံ ပန သူရောတိ ဝိသိဋ္ဌသူရောတိ အတ္ထဝိဝရဏမတ္တမေဝ ဒဿိတံ. ဓိတတ္တောတိ ဧတ္ထ ဓိတ အတ္တောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဓိတောတိ သမာဓိ. အတ္တန္တိ စိတ္တံ. ဧကဂ္ဂစိတ္တသမ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. ဓာတိ တိဋ္ဌတိ ဧကာရမ္မဏေဟိ ဓိတော, ဧကာရမ္မဏေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဓာရေတီတိ ဝါ ဓိတော, သမာဓိ. ဓာဓာတု ဓာရဏေ တ. အာရမ္မဏံ အရတိ ဇာနာတီတိ အတ္တံ, စိတ္တံ. အရဓာတု ဂတိယံ တ. ရဿ တော. ဓိတော သမာဓိ အတ္တံ စိတ္တံ အဿ မေတိ ဓိတတ္တော.

‘शूर’ म्हणजे चार परिषदांमध्ये आणि आठ परिषदांमध्ये वीर असणे. सामर्थ्यवान आणि निर्भय असा याचा अर्थ आहे. जो शौर्य दाखवतो, पराक्रम गाजवतो तो ‘शूर’ होय. हे भावसाधन आहे. ‘शूर’ धातू हा पराक्रम किंवा वीर या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. अथवा, भीती, थरकाप आणि घबराट नसलेल्या भावाने जो मार्गक्रमण करतो, प्रवृत्त होतो तो ‘शूर’ होय. ‘शूर’ धातू गती अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. सिंहाप्रमाणे परिषदेच्या मध्यभागी शूर आणि वीरतेने संपन्न असणे, असा याचा अर्थ आहे. परंतु, बुद्ध शासनातील सद्धम्म जाणणाऱ्यांनी ‘शूर’ शब्दाची व्युत्पत्ती दर्शविलेली नाही. केवळ ‘शूर’ म्हणजे ‘विशिष्ट शूर’ एवढेच अर्थ-विवरण दर्शविले आहे. ‘धितत्तो’ यामध्ये ‘धित’ आणि ‘अत्त’ असा पदच्छेद आहे. ‘धित’ म्हणजे समाधी. ‘अत्त’ म्हणजे चित्त. एकाग्र चित्ताने संपन्न असणे, असा याचा अर्थ आहे. जो एकाच आलंबनावर स्थिर राहतो तो ‘धित’ होय, किंवा जो एका आलंबनावर संप्रयुक्त धर्मांना धारण करतो तो ‘धित’ म्हणजेच समाधी होय. ‘धा’ धातू धारण करणे या अर्थी असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागतो. जो आलंबनाला जाणतो ते ‘अत्त’ म्हणजेच चित्त होय. ‘अर’ धातू गती (जाणणे) अर्थी असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागतो. ‘र’ चा ‘त’ होतो. ज्याचे ‘धित’ म्हणजे समाधी आणि ‘अत्त’ म्हणजे चित्त आहे, तो ‘धितत्तो’ (समाहितचित्त) होय।

သပရဟိတစရောတိ အတ္တဟိတပရဟိတစရော, အတ္တနော စ ပရဿ စ အတ္ထံ ပဋိပန္နကော စာတိ အတ္ထော. အတ္တနော စ ပရဿ စ ဟိတံ အတ္ထံ ပယောဇနံ စရတိ ပဋိပဇ္ဇတီတိ သပရဟိတစရော[Pg.206]. သပရဟိတသဒ္ဒူပပဒ စရဓာတု စရဏေ အ. ဒီဃဇီဝီတိ ဒီဃာယုကော စ. ဒီဃေန ဇီဝိတိန္ဒြိယေန သမ္ပန္နော ဝါ. ဒီဃော ဇီဝေါ ဇီဝိတံ အဿ မေတိ ဒီဃဇီဝိ. အာယုကပ္ပမ္ပိ ဒီဃဇီဝိတသမ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. အရောဂေါတိ ရောဂဝိရဟော စ အာရောဂျံ ဝါ. ရုဇ္ဇတိ ဘဉ္ဇတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနီတိ ရောဂေါ, ဗျာဓိ. ရုဇဓာတု ဘင်္ဂေ ဏ. အထ ဝါ ရုဇ္ဇတိ ဟိံသတီတိ ရောဂေါ. ရုဇဓာတု ဟိံသာယံ ဏ. နတ္ထိ ရောဂေါ တဿ မေတိ အရောဂေါ, ဆန္နဝုတိရောဂါနံ အဘာဝေါ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. ဓညောတိ သိရီပုညပညာလက္ခဏသမ္ပန္နော စ. ဓညသဒ္ဒေါ ဟိ သိရီပုညပညာလက္ခဏဝါစကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ ဝေဿန္တရဇာတကေ ‘‘ဓညံ မင်္ဂလ သမ္မတ’’န္တိ စ. တေမိယဇာတကေ ‘‘ဓညပုညလက္ခဏသမ္ပန္နံ ပုတ္တံ ဝိဇာယီ’’တိ စ. ဣဒံ ပန နိဗ္ဗစနံ. ဓနနံ သမ္ပဇ္ဇနံ ဓညံ, သိရီပညာပုညလက္ခဏာနံ သမ္ပန္နန္တိ အတ္ထော. ဓနဓာတု သမ္ပန္နေ. ဓာတူနံ အနေကတ္ထတ္တာ ဏျပစ္စယော. ဏကာရာနုဗန္ဓေ လောပေ ကတေ ယပစ္စယေန သဒ္ဓိံ နကာရဿ ဉကာရံ ကတွာ ဓညန္တိ ရူပသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ ဓနံ သိရီပညာ ပုညလက္ခဏသမ္ပဒံ အဿ မေ အတ္ထီတိ ဓညော. အဿထျတ္ထေ ဏျော.

‘सपरहितचरो’ म्हणजे स्वतःचे हित आणि दुसऱ्याचे हित साधणारा (आत्महित-परहितचर), स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी प्रवृत्त असणारा, असा याचा अर्थ आहे. जो स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या हिताचे, कल्याणाचे आणि प्रयोजनाचे आचरण करतो, ते प्राप्त करतो, तो ‘सपरहितचरो’ होय. ‘सपरहित’ या शब्दाच्या उपपदासह ‘चर’ धातू आचरण करणे या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. ‘दीघजीवी’ म्हणजे दीर्घायुषी असणे, किंवा दीर्घ जीवितेन्द्रियाने संपन्न असणे. ज्याचे जीवन किंवा जीवित दीर्घ आहे, तो ‘दीघजीवी’ होय. संपूर्ण कल्पभर दीर्घ जीविताने संपन्न असणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘अरोगो’ म्हणजे रोगाचा अभाव किंवा निरोगी असणे (आरोग्य). जे शरीराच्या अवयवांना पीडित करते, नष्ट करते, तो ‘रोग’ किंवा व्याधी होय. ‘रुज’ धातू भंग पावणे (नष्ट होणे) या अर्थी असून त्याला ‘ण’ प्रत्यय लागतो. अथवा, जे पीडा देते (हिंसा करते), तो ‘रोग’ होय. ‘रुज’ धातू हिंसा करणे या अर्थी असून त्याला ‘ण’ प्रत्यय लागतो. ज्याला कोणताही रोग नाही तो ‘अरोग’ होय; शहाण्णव प्रकारच्या रोगांचा अभाव असावा, असा याचा अर्थ आहे. ‘धञ्ञो’ (धन्य) म्हणजे श्री (वैभव), पुण्य, प्रज्ञा आणि लक्षणांनी संपन्न असणे. कारण ‘धञ्ञ’ हा शब्द श्री, पुण्य, प्रज्ञा आणि लक्षणांचा वाचक आहे, असे समजावे. वेस्सन्तर जातकात म्हटले आहे: “धन्य आणि मंगल मानले गेले आहे.” आणि तेमिय जातकात म्हटले आहे: “धन्य, पुण्य आणि लक्षणांनी संपन्न अशा पुत्राला जन्म दिला.” याची व्युत्पत्ती अशी आहे: धनाची समृद्धी म्हणजे ‘धञ्ञ’ होय; श्री, प्रज्ञा, पुण्य आणि लक्षणांनी संपन्न असणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘धन’ धातू समृद्धी (संपन्नता) या अर्थी आहे. धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे ‘ण्य’ प्रत्यय लागतो. ‘ण’ काराचा लोप झाल्यावर ‘य’ प्रत्ययासोबत ‘न’ काराचा ‘ञ’ कार होऊन ‘धञ्ञ’ हे रूप सिद्ध होते, असे जाणावे. अथवा, ज्याच्याकडे श्री, प्रज्ञा, पुण्य आणि लक्षणांची संपत्ती (धन) आहे, तो ‘धञ्ञ’ होय. अस्तित्व अर्थी ‘ण्य’ प्रत्यय लागतो।

ဝဏ္ဏောတိ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော စ. ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဏော ဒုဝိဓော ဟောတိ သရီရဝဏ္ဏဂုဏဝဏ္ဏဝသေန. တတ္ထ သရီရ ဝဏ္ဏော နာမ ရူပကာယဿ ပါသာဒိကရူပသမ္ပန္နတာ. ဂုဏ ဝဏ္ဏော နာမ သီလသမာဓိပညာဒိဂုဏေန စ ဓုတင်္ဂါဒိပဋိပဒါဂုဏေန စ သမ္ပန္နတာ. ဣဒံ ပန နိဗ္ဗစနံ. ဝဏ္ဏေတိ ဝိကာရမာပန္နာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ဝဏ္ဏော, သရီရရူပံ. ဝဏ္ဏေတိ အတ္တနော ဒဗ္ဗံ ပကာသေတီတိ ဝဏ္ဏော, ဂုဏော. ဝဏ္ဏဓာတု ပကာသနေ အ. ဣဓ ပန တဒုဘယမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ. ဝဏ္ဏံ အဿ မေ အတ္ထီတိ ဝဏ္ဏော. အဿထျတ္ထေ အ. ယသဿီတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နော ကိတ္တိဝန္တော ဝါ. ဧတ္ထ စ [Pg.207] ဒုဝိဓော ဟောတိ ယသော ပရိဝါရကိတ္တိယသဝသေန. တတ္ထ ယဇိယတိ ပူဇိယတိ ဧတေန ပရိဝါရေနာတိ ယသော, ပရိဝါရော. ယဇဓာတု ပူဇာယံ အ. ဇဿ သော. အထ ဝါ ယာတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ သာမိကဿ ပရိဝါရန္တိ ယသော, ပရိဝါရော. ယာဓာတု ဂတိယံ သောပစ္စယော. ယဇိယတိ ပူဇိယတိ ဧတေနာတိ ယသော, ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. ယဇဓာတု ဒေဝပူဇာသင်္ဂဟကရဏဒါနဓမ္မေသု အ. ဇဿ သော. အထ ဝါ ယာတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ သဗ္ဗတ္ထ ဗျာပနန္တိ ယသော, ကိတ္တိဃောသော ထုတိသဒ္ဒေါ ဝါ. ယာဓာတု ဂတိယံ သောပစ္စယော. ယသော စ ယသော စ ယသော ဧကသေသနယေန. သော အဿ မေ အတ္ထီတိ ယသဿီ, အဿထျတ္ထေ သီပစ္စယော.

‘वण्णो’ (वर्ण) म्हणजे वर्णसंपन्न (तेजस्वी किंवा रूपवान) असणे. आणि येथे ‘वण्ण’ हा शरीर-वर्ण आणि गुण-वर्ण या भेदाने दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, ‘शरीर-वर्ण’ म्हणजे रूपकायाची (शरीराची) प्रसन्नता आणि रूपसंपन्नता होय. ‘गुण-वर्ण’ म्हणजे शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुणांनी आणि धुतांग इत्यादी प्रतिपदा (आचरण) गुणांनी संपन्न असणे होय. याची व्युत्पत्ती अशी आहे: जो विकार पावलेल्यांच्या हृदयातील भाव प्रकट करतो तो ‘वण्ण’ (वर्ण) म्हणजे शरीररूप होय. जो स्वतःचे द्रव्य (गुणवैशिष्ट्य) प्रकट करतो तो ‘वण्ण’ म्हणजे गुण होय. ‘वण्ण’ धातू प्रकट करणे या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. येथे हे दोन्ही अर्थ योग्य ठरतात. ज्याच्याकडे वर्ण आहे तो ‘वण्ण’ (वर्णवान) होय. अस्तित्व अर्थी ‘अ’ प्रत्यय लागतो. ‘यसस्सी’ (यशस्वी) म्हणजे परिवाराने संपन्न असणारा किंवा कीर्तिमान असणारा. आणि येथे ‘यस’ (यश/कीर्ती) हा परिवार-यश आणि कीर्ती-यश या भेदाने दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, ज्या परिवाराद्वारे आदर केला जातो, पूजले जाते, तो ‘यस’ म्हणजे परिवार होय. ‘यज’ धातू पूजा करणे या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. ‘ज’ चा ‘स’ होतो. अथवा, जो मालकाकडे जातो, पोहोचतो तो ‘यस’ म्हणजे परिवार होय. ‘या’ धातू गती अर्थी असून त्याला ‘स’ प्रत्यय लागतो. ज्याच्याद्वारे आदर केला जातो, पूजले जाते, तो ‘यस’ म्हणजे कीर्ती-शब्द होय. ‘यज’ धातू देवपूजा, संग्रह करणे, दान आणि धर्म या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागतो. ‘ज’ चा ‘स’ होतो. अथवा, जो सर्वत्र पसरतो, पोहोचतो तो ‘यस’ म्हणजे कीर्तीचा घोष किंवा स्तुती-शब्द होय. ‘या’ धातू गती अर्थी असून त्याला ‘स’ प्रत्यय लागतो. ‘यस’ आणि ‘यस’ मिळून एकशेष नियमाने ‘यस’ असा शब्द बनतो. तो (यश) ज्याच्याकडे आहे तो ‘यसस्सी’ (यशस्वी) होय; अस्तित्व अर्थी ‘सि’ प्रत्यय लागतो।

အတိဗလဝဓရောတိ အတိဗလဝန္တဓာရကော စ အတိဝိယ ကာယဗလဉာဏဗလဝန္တံ ဓာရေတီတိ အတိဗလဝဓရော. အဇာတသတ္တုရာဇာဒယော ဝိယ ပဉ္စဟတ္ထိ ဒသဟတ္ထိဗလဿ ဓာရဏသမတ္ထော စ, သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒယော ဝိယ ဉာဏဗလဿ ဓာရဏသမတ္ထော စ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. ကိတ္တိမာတိ ကိတ္တိဃောသဝန္တော စ. ကိတ္တိယတေ ကထိယတေ ဂုဏန္တိ ကိတ္တိ, ထုတိဃောသော. ကိတ္တဓာတု သဒ္ဒေ ဣ. ကိတ္တိဃောသော အဿ မေ အတ္ထီတိ ကိတ္တိမာ. အဿထျတ္ထေ မန္တုပစ္စယော. ခန္တုပေတောတိ ခန္တိယာ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတော စ. ခမနံ သဟနံ ခန္တိ. ခမုဓာတု သဟနေ တပစ္စယော. တဿန္တိ တာယ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတောတိ ခန္တုပေတော. ခန္တိဝါဒတာပသော ဝိယ ခန္တုပေတော စ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. ခန္တိယာ ဟိ ဒုက္ကရတ္တာ သဗ္ဗကုသလ ဓမ္မာနံ ပဓာနတ္တာ သေဋ္ဌတပတ္တာ စ ခန္တုပေတောတိ ပတ္ထနံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ခန္တီ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ’’တိ စ. ‘‘ခန္တျာ ဘိယျော န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ စ. ‘‘ခန္တီဗလံ ဗလာနီက’’န္တိ စ.

‘अतिबलवधरो’ म्हणजे अत्यंत बलवानाला धारण करणारा, किंवा जो अत्यंत कायबल (शारीरिक बल) आणि ज्ञानबल धारण करतो तो ‘अतिबलवधरो’ होय. राजा अजातशत्रू इत्यादींप्रमाणे पाच हत्ती किंवा दहा हत्तींचे बळ धारण करण्यास समर्थ असणारा, आणि सारिपुत्त थेर इत्यादींप्रमाणे ज्ञानबळ धारण करण्यास समर्थ असावा, असा याचा अर्थ आहे. ‘कित्तिमा’ (कीर्तिमान) म्हणजे कीर्तीचा घोष असणारा. ज्या गुणांचे संकीर्तन केले जाते, कथन केले जाते, ती ‘कित्ती’ (कीर्ती) म्हणजेच स्तुतीचा घोष होय. ‘कित्त’ धातू शब्द करणे या अर्थी असून त्याला ‘इ’ प्रत्यय लागतो. कीर्तीचा घोष ज्याच्याकडे आहे तो ‘कित्तिमा’ (कीर्तिमान) होय. अस्तित्व अर्थी ‘मन्तु’ प्रत्यय लागतो. ‘खन्तुपेतो’ (क्षान्ति-उपेत) म्हणजे क्षान्तीने (सहनशीलता/क्षमेने) युक्त, समुपेत आणि समन्वित असणे. क्षमा करणे, सहन करणे म्हणजे ‘खन्ति’ (क्षान्ती) होय. ‘खमु’ धातू सहन करणे या अर्थी असून त्याला ‘त’ प्रत्यय लागतो. तिच्याशी (त्या क्षान्तीशी) जो युक्त, समुपेत आणि समन्वित आहे तो ‘खन्तुपेतो’ होय. ‘खन्तिवादी’ तापसाप्रमाणे क्षान्तीने युक्त असावे, असा याचा अर्थ आहे. कारण क्षान्ती ही अत्यंत कठीण असल्यामुळे, सर्व कुशल धर्मांमध्ये प्रधान असल्यामुळे आणि श्रेष्ठत्वाला प्राप्त असल्यामुळे ‘खन्तुपेतो’ (क्षान्तीयुक्त व्हावे) अशी प्रार्थना केली जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे: “क्षान्ती (सहनशीलता) हाच परम तप आहे.” आणि “क्षान्तीपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही.” आणि “क्षान्तीचे बळ हेच खरे सैन्यबळ आहे.”

‘‘သီလသမာဓိပညာနံ[Pg.208], ခန္တိပ္ပဓာနကာရဏံ;

သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ, ခန္တျာယတ္တာဝ ဝဍ္ဎရေ’’တိ စ.

“शील, समाधी आणि प्रज्ञेचे मुख्य कारण क्षान्ती (सहनशीलता) हेच आहे; आणि सर्व कुशल धर्म हे क्षान्तीवरच अवलंबून वाढतात.”

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သောဟံ သော အဟံ, ဧတေန ပုညေန ဣမိနာ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနပုညကမ္မေန သမ္ပရာယေ ပရလောကေ, နိပုဏမတိ စ သဏှသုခုမပညဝါ စ, သတော သတိမာ စ တိတ္တော တပ္ပနော ယထာလဒ္ဓဝတ္ထုနာ သန္တုဋ္ဌော စ, ဒက္ခော တံတံကိစ္စေ ဆေကော စ, ဒိဋ္ဌုဇ္ဇုပညော ဥဇုဒိဋ္ဌိ ပညာယ သမ္ပန္နော စ အဝီကလဝီရိယော အနူနဝီရိယော စ ပရိပုဏ္ဏဝီရိယော ဝါ, ဘောဂဝါဘုဉ္ဇိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိသုခေန သမ္ပန္နော စ သံဝိဘာဂီ သံဝိဘဇနသီလော စ တိက္ခော တိက္ခပညဝါ စ, သူရောတိ သတ္တိဝန္တော နိဗ္ဘယော စ, ဓိတတ္တော သမာဟိတ စိတ္တော စ ဧကဂ္ဂစိတ္တော ဝါ, သပရဟိတစရော အတ္တဟိတ ပရဟိတပဋိပန္နကော စ ဒီဃဇီဝီ ဒီဃာယုကော စ အရောဂေါ ရောဂဝိရဟော စ ဓညော သိရီပုညပညာလက္ခဏသမ္ပန္နော စ ဝဏ္ဏော ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော စ ယသဿီ ပရိဝါရသမ္ပန္နော စ အတိဗလဝဓရော အတိဗလဝန္တဓာရကော စ ကိတ္တိမာ ကိတ္တိ ဃောသဝန္တော စ ခန္တုပေတော ခန္တိယာ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတော စ ဘဝေယျန္တိ.

येथे हा संक्षिप्त संबंध (संक्षिप्त अर्थ) आहे. तो मी (सोऽहं), या पुण्याचा प्रभाव असलेल्या बुद्धवंदनेच्या पुण्यकर्माने परलोकात (पुढील जन्मात), निपुण बुद्धीचा आणि सूक्ष्म व सखोल प्रज्ञेचा, स्मृतिमान (जागरूक) आणि तृप्त, मिळालेल्या वस्तूंमध्ये संतुष्ट राहणारा, त्या त्या कार्यात दक्ष आणि चतुर (कुशल), सरळ दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) आणि प्रज्ञेने संपन्न असलेला, अखंड वीर्य (उत्साह/प्रयत्न) असलेला, उणे नसलेले वीर्य किंवा परिपूर्ण वीर्य असलेला, भोग भोगण्यास योग्य अशा संपत्तीच्या सुखाने संपन्न असलेला, संविभागी (दानशूर/वाटून घेणारा) आणि वाटून घेण्याच्या स्वभावाचा, तीक्ष्ण आणि तीक्ष्ण प्रज्ञेचा, शूर म्हणजे सामर्थ्यवान आणि निर्भय, स्थिर चित्त असलेला, समाहित चित्त किंवा एकाग्र चित्त असलेला, स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण करणारा, आत्महित व परहित साधणारा, दीर्घजीवी आणि दीर्घायुषी, आरोग्यसंपन्न आणि रोगमुक्त, धन्य (भाग्यवान) आणि श्री (शोभा), पुण्य, प्रज्ञा व लक्षणांनी संपन्न असलेला, वर्ण (तेजस्वी रूप) आणि वर्णसंपन्न असलेला, यशस्वी आणि परिवाराने (अनुयायांनी) संपन्न असलेला, अतिशय बल धारण करणारा आणि अत्यंत बलवान, कीर्तिमान आणि कीर्तीचा घोष असलेला, तसेच क्षमेने युक्त, क्षमाशीलतेने परिपूर्ण आणि संपन्न असा व्हावा.

သတ္တဝီသတိမဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

सत्ताविसाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

၂၈. ဧဝံ ပုညေနေတေနတျာဒိဂါထာယ သမ္ပရာယေ ပဏိဓိံ ကတွာ ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ပတ္ထနံ ကတ္တုကာမော သဒ္ဓေါ ဒါတင်္ဂုပေတော တျာဒိဂါထမာဟ. တတ္ထ သဒ္ဓေါတိ ကမ္မာဒိ သဒ္ဒဟနလက္ခဏာယ သဒ္ဓါယ သမ္ပန္နော စ. သဒ္ဒဟနံ သဒ္ဓါ, သဒ္ဒဟတီတိ ဝါ သဒ္ဓါ. သဒ္ဒဟန္တိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဧတာယာတိ သဒ္ဓါ. သံပုဗ္ဗဓာဓာတု ဓာရဏေ တ. သာ ပန ကမ္မာဒီသု သဒ္ဒဟနလက္ခဏာ. ဩကပ္ပနလက္ခဏာ ဝါ. ပသာဒရသာ. ဥဒကပ္ပသာဒကမဏိ ဝိယ. ပက္ခန္ဒနရသာ ဝါ. ဩဃုတ္တရဏော ဝိယ[Pg.209]. အကာလုဿိယပစ္စုပဋ္ဌာနာ အဓိမုတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ, သဒ္ဓေယျဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနာ သောတာပတ္တိယင်္ဂပဒဋ္ဌာနာ ဝါ. သာ ဟတ္ထဝိတ္တဗီဇာနိ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘဂဝတာ ဟိ သာ သဒ္ဓါ ‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော မဟာနာဂေါ’’တိ စ. ‘‘သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိ စ. ‘‘သဒ္ဓါဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ စ ‘‘သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃ’’န္တိ စ ‘‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျံ, သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတီ’’တိ စ, ‘‘သဒ္ဓေသိကော ဘိက္ခဝေ အရိယသာဝကော’’တိ စ, ‘‘သဒ္ဓါဓန’’န္တိ စ.

२८. अशा प्रकारे ‘पुण्णेनेतेन’ (या पुण्याने) इत्यादी गाथेने परलोकाविषयी आकांक्षा (प्रणिधान) करून, आता याच जन्मात (दृष्टधर्मात) प्रार्थना करण्याची इच्छा असणाऱ्याने ‘सद्धो दातंगुपेतो’ (श्रद्धावान, दानाच्या अंगांनी युक्त) इत्यादी गाथा म्हटली आहे. त्यात ‘सद्धो’ (श्रद्धावान) म्हणजे कर्म इत्यादींवर विश्वास ठेवण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा श्रद्धेने संपन्न असलेला. विश्वास ठेवणे म्हणजे श्रद्धा, किंवा जो विश्वास ठेवतो ती श्रद्धा. ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म विश्वास ठेवतात ती श्रद्धा. हा शब्द ‘सम्’ पूर्वपदासह ‘धा’ (धारण करणे) धातूपासून ‘त’ प्रत्यय लागून बनला आहे. ती श्रद्धा कर्मादींवर विश्वास ठेवण्याच्या लक्षणाची किंवा दृढ विश्वासाच्या (ओकप्पन) लक्षणाची असते. तिचा रस (कार्य) प्रसन्नता हा आहे, जसे पाणी स्वच्छ करणारी मणी (उदकप्रसादक मणी) असते. किंवा तिचा रस पुढे झेप घेणे (पक्खंदन) हा आहे, जसे महापूर पार करणे. ती कलुषितता नसणे (अकालुस्सिय) किंवा दृढ निश्चय (अधिमुत्ति) या रूपाने प्रकट होते, आणि श्रद्धा ठेवण्यास योग्य वस्तू हे तिचे जवळचे कारण (पदट्ठान) असते किंवा सोतापत्तीची अंगे हे तिचे जवळचे कारण असते. ती हात, संपत्ती आणि बी यांसारखी मानली पाहिजे. कारण भगवंतांनी त्या श्रद्धेला “श्रद्धारूपी हत्ती असलेला महानाग” असे म्हटले आहे. आणि “या जगात माणसाची श्रद्धा हीच सर्वश्रेष्ठ संपत्ती आहे” असे म्हटले आहे. आणि “श्रद्धा हे बी आहे, तप ही वृष्टी (पाऊस) आहे” असे म्हटले आहे. आणि “श्रद्धेने मनुष्य महापूर पार करतो” असे म्हटले आहे. आणि “श्रद्धा ही प्रवासातील शिदोरी बांधते, श्रद्धा ही माणसाची सोबती असते” असे म्हटले आहे. आणि “हे भिक्खूहो, आर्यश्रावक हा श्रद्धारूपी खांब असलेला असतो” असे म्हटले आहे. आणि “श्रद्धारूपी धन” असे म्हटले आहे.

‘‘ယေသံ အတ္ထိ သဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓေ, ဓမ္မေ စ သံဃရတနေ;

တေ မံ အတိဝိရောစန္တိ, အာယုနာ ယသသာ သိရိယာ’’တိ.

“ज्यांची बुद्ध, धम्म आणि संघरत्नावर श्रद्धा आहे; ते माझ्यापेक्षा आयुष्य, यश आणि वैभवाने (श्रीने) अधिक शोभून दिसतात.”

စ. ‘‘သဒ္ဓံ ဥပနိဿာယ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတိ, ဥပေါသထကမ္မံ ကရောတိ, ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဝိပဿနံ ဥပ္ပာဒေတိ, မဂ္ဂံ ဥပ္ပာဒေတိ, အဘိညံ ဥပ္ပာဒေတိ, သမာပတ္တိံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ စ. ‘‘ဒုလ္လဘာ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တီ’’တိ စ ဝုတ္တာ. တသ္မာ သဒ္ဓေါ စ ဘဝေယျန္တိ ပတ္ထနံ ကရောတိ.

तसेच, “श्रद्धेचा आश्रय घेऊन मनुष्य दान देतो, शील समादान करतो, उपोसथ कर्म करतो, ध्यान उत्पन्न करतो, वियश्यना उत्पन्न करतो, मार्ग उत्पन्न करतो, अभिज्ञा उत्पन्न करतो, समापत्ती उत्पन्न करतो” असे म्हटले आहे. आणि “श्रद्धासंपत्ती मिळणे दुर्मिळ आहे” असेही म्हटले आहे. म्हणूनच, ‘मी श्रद्धावान व्हावे’ अशी तो प्रार्थना करतो.

သာ စ ပန စတုဗ္ဗိဓာ ဟောတိ အာဂမသဒ္ဓါ, အဓိဂမသဒ္ဓါ, ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ, ပသာဒသဒ္ဓါ စာတိ. တတ္ထ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ အဘိနီဟာရတော အာဂတတ္တာ အာဂမသဒ္ဓါ နာမ. အရိယသာဝကာနံ သစ္စပဋိဝေဓေန အဓိဂတတ္တာ အဓိဂမသဒ္ဓါ နာမ. ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃောတိ ဝုတ္တေ အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒုပ္ပတ္တိမတ္တာ ပသာဒသဒ္ဓါ နာမ. ဣဓ ပန ပဏိဓာနဋ္ဌာနတ္တာ သဗ္ဗသဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. သဒ္ဓါ အဿ မေ အတ္ထီတိ သဒ္ဓေါ. အဿထျတ္ထေ ဏ.

आणि ती श्रद्धा चार प्रकारची असते: आगम श्रद्धा, अधिगम श्रद्धा, ओकप्पन (दृढ विश्वास) श्रद्धा आणि प्रसाद श्रद्धा. त्यापैकी, सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांच्या संकल्पापासून (अभिनिहारापासून) आलेली ती ‘आगम श्रद्धा’ होय. आर्यश्रावकांनी सत्य साक्षात्काराने (सच्चपटिवेधाने) प्राप्त केलेली ती ‘अधिगम श्रद्धा’ होय. बुद्ध, धम्म आणि संघ असे म्हटले असता अचल भावाने दृढ विश्वास असणे ती ‘ओकप्पन श्रद्धा’ होय. बुद्ध इत्यादींविषयी केवळ प्रसन्नता उत्पन्न होणे ती ‘प्रसाद श्रद्धा’ होय. येथे प्रणिधानाचा (आकांक्षेचा) विषय असल्याने सर्व प्रकारची श्रद्धा अभिप्रेत आहे. ‘माझ्यामध्ये श्रद्धा असावी’ तो श्रद्धावान (सद्धो) होय. ‘अस्तित्व’ या अर्थी येथे ‘ण’ प्रत्यय लागला आहे.

ဒါတင်္ဂုပေတောတိ ဒါတဿ အင်္ဂါယ ကာရဏဘူတာယ ဓနသမ္ပတ္တိယာ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတော စ. ဒါတဗ္ဗဝတ္ထု စ, တပ္ပဋိဂ္ဂါဟကပုဂ္ဂလော စ, သဒ္ဓါ စာတိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတော စ ဝါ. ဒိယတေ ဒါတံ. ဘာဝသာဓနောယံ. ဒါဓာတု ဒါနေ အ. အင်္ဂီယတိ [Pg.210] ဉာယတိ ဧတေနာတိ အင်္ဂေါ, ဓနသမ္ပတ္တိ. ဒါတဿ အင်္ဂေါ ဒါတင်္ဂေါ, တေန ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတောတိ ဒါတင်္ဂုပေတော, အထ ဝါ ဒိယတီတိ ဒါတံ, ဒါနဝတ္ထု. ဒါတဿ အင်္ဂေါ ဒါတင်္ဂေါ, တေန ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတောတိ ဒါတင်္ဂုပေတော, ဒါတဗ္ဗဝတ္ထု စ, တပ္ပဋိဂ္ဂါဟက ပုဂ္ဂလော စ, သဒ္ဓါ စာတိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပဇ္ဇာမီတိ ပတ္ထနံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ဣတိဝုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဒ္ဓါ ဒေယျဓမ္မော ပဋိဂ္ဂါဟကော စာတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ သမုခီဘူတကာလေယေဝ ဟိ ဒါနံ သမ္ဘဝတီ’’တိ.

‘दातंगुपेतो’ (दानाच्या अंगांनी युक्त) म्हणजे दानाचे अंग असलेल्या, कारणभूत अशा धनसंपत्तीने युक्त, समुपेत आणि संपन्न असलेला. किंवा देण्याची वस्तू (दानवस्तू), ती ग्रहण करणारी व्यक्ती (प्रतिग्राहक) आणि श्रद्धा या तीन अंगांनी युक्त, समुपेत आणि संपन्न असलेला. जे दिले जाते ते ‘दान’ (दातम्) होय. हे भावसाधन आहे. ‘दा’ धातू दानाच्या अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्याद्वारे स्वीकारले जाते किंवा ओळखले जाते ते ‘अंग’ म्हणजे धनसंपत्ती होय. दानाचे अंग ते ‘दातंग’, त्याने युक्त, समुपेत आणि संपन्न तो ‘दातंगुपेतो’. अथवा जे दिले जाते ते ‘दात’ म्हणजे दानवस्तू होय. दानाचे अंग ते ‘दातंग’, त्याने युक्त, समुपेत आणि संपन्न तो ‘दातंगुपेतो’. देण्याची वस्तू, ती ग्रहण करणारी व्यक्ती आणि श्रद्धा या तीन अंगांनी मी संपन्न व्हावे, अशी तो प्रार्थना करतो, असा याचा अर्थ आहे. इतिवृत्तक अट्ठकथेत म्हटलेच आहे की, “श्रद्धा, देयधर्म (दानवस्तू) आणि प्रतिग्राहक (दान घेणारा) या तिन्हींच्या एकत्र येण्याच्या वेळीच दान संभवते.”

ပရမသိရိဓရောတိ ဥတ္တမသိရီဓာရကော စ. ဥတ္တမသိရိံ ဓာရဏသမတ္ထော စ ဝါ. ဧတ္ထ စ သိရီတိ ပညာပုညသရီရသောဘဂ္ဂသမ္ပတ္တီနမေတံ အဓိဝစနံ. ကတပုညေဟိ သေဝိယတီတိ သိရီ, ကတပုညေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတိ နိဿယတီတိ ဝါ သိရီ, ပညာပုညသရီရသောဘဂ္ဂသမ္ပတ္တိ လဗ္ဘတိ. သိဓာတု သေဝါယံ ဣရော ဤ စ. ပရမာ ဥတ္တမာ သိရီ ပရမသိရီ, တံ ဓာရေတီတိ ပရမသိရီဓရော, ပရမသိရိယာ ဓာရဏသမတ္ထောတိ အတ္ထော.

‘परमसिरीधरो’ म्हणजे उत्तम श्री (वैभव/शोभा) धारण करणारा. किंवा उत्तम श्री धारण करण्यास समर्थ असलेला. आणि येथे ‘सिरी’ (श्री) हे प्रज्ञा, पुण्य आणि शरीराचे सौंदर्य व संपत्ती यांचे नाव (अधिवचन) आहे. केलेल्या पुण्याने जिची सेवा केली जाते ती ‘सिरी’, किंवा जी पुण्यवान व्यक्तीची सेवा करते, तिचा आश्रय घेते ती ‘सिरी’, ज्याच्याद्वारे प्रज्ञा, पुण्य आणि शरीराचे सौंदर्य व संपत्ती प्राप्त होते. ‘सि’ धातू सेवेच्या अर्थी असून त्याला ‘इर’ आणि ‘ई’ प्रत्यय लागतात. परम म्हणजे उत्तम श्री ती ‘परमसिरी’, तिला जो धारण करतो तो ‘परमसिरीधरो’, म्हणजेच परम श्री धारण करण्यास समर्थ असलेला, असा अर्थ आहे.

ဒိဋ္ဌဓမ္မေတိ ပစ္စက္ခဘူတေ အတ္တဘာဝေ. ဧတ္ထ စ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္တဘာဝေါ. သော ဟိ ပဿိတဗ္ဗောတိ ဒိဋ္ဌော, အတ္တဘာဝေါ. ဒိဋ္ဌော ပဿိတဗ္ဗော ဓမ္မော သဘာဝေါ အဿာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ. ဝိရတ္တောတိ ကာမဂုဏေသု ဝိဂတရတ္တော စ, ရဇ္ဇနံ ရတ္တော. ရန္ဇဓာတု ရာဂေ. ဝိဂတော ရတ္တော အဿ မေတိ ဝိရတ္တော. လဇ္ဇီတိ ပါပဟိရိဝန္တော စ, ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ လဇ္ဇာယ သမ္ပန္နော စ ဝါ. အထ ဝါ လဇ္ဇီတိ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော စ. လဇ္ဇီသဒ္ဒေန ဟိ လက္ခဏာဟာရနယေန ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ, ကုသလ လက္ခဏသဘာဝေန သမာနတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ နေတ္တိပါဠိယံ –

‘दिट्ठधम्मे’ म्हणजे प्रत्यक्ष असलेल्या आत्मभावात (याच जन्मात). आणि येथे ‘दिट्ठधम्म’ म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला आत्मभाव (वर्तमान जीवन) म्हटला जातो. कारण तो पाहण्याजोगा आहे म्हणून ‘दिट्ठ’ (दृष्ट) म्हणजे आत्मभाव. ज्याचा स्वभाव पाहण्याजोगा आहे तो ‘दिट्ठधम्म’ म्हटला जातो. त्या दृष्टधर्मात. ‘विरत्तो’ म्हणजे कामगुणांविषयी विरक्त झालेला, आसक्ती असणे म्हणजे ‘रक्त’. ‘रंज्’ धातू रागाच्या (आसक्तीच्या) अर्थी आहे. ज्याची आसक्ती निघून गेली आहे तो ‘विरक्त’. ‘लज्जी’ म्हणजे पापाची लाज बाळगणारा (पापभिरू) आणि पापाचा तिरस्कार करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा लाजेने संपन्न असलेला. अथवा ‘लज्जी’ म्हणजे ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांनी संपन्न असलेला. ‘लज्जी’ या शब्दाने लक्षणेच्या नियमाने ‘ओत्तप्प’ (पापभय) देखील ग्रहण केले पाहिजे. कारण काय, तर कुशल लक्षणाच्या स्वभावाने ते समान आहे. नेत्तिपाळीमध्ये असे म्हटले आहे की –

‘‘ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ, ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ ကေစိ;

ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ သဗ္ဗော, သောဟာရော လက္ခဏော နာမာ’’တိ.

“जेव्हा एका धर्माचा उल्लेख केला जातो, तेव्हा समान लक्षण केलेले इतर जे काही धर्म असतात, त्या सर्वांचा उल्लेख केला गेल्यासारखेच असते; याला ‘लक्षण हार’ असे म्हणतात.”

လဇ္ဇတီတိ [Pg.211] လဇ္ဇာ, ဟိရိ. လဇ္ဇဓာတု ဟိရိယံ. လဇ္ဇာ အဿ မေ အတ္ထီတိ လဇ္ဇာ, ကာယဒုစ္စရိတာဒိတော ဟိရောတ္တပ္ပသမန္နာဂတော စာတိ အတ္ထော. ကလျာဏမိတ္တောတိ သုန္ဒရမိတ္တ သမ္ပန္နော စ. ကလျာဏသဒ္ဒေါ ဟိ သုန္ဒရဝါစကော အနိပ္ဖန္န ပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ ကလျံ ဟိတံ အဏယတိ ပါပယတီတိ ကလျာဏော, သုမိတ္တော. ကလျသဒ္ဒူပပဒအဏဓာတု ဂတိယံ ဏ. မိဇ္ဇတိ သိနေဟတီတိ မိတ္တော, မိဇ္ဇိယတိ သိနေဟိယတီတိ ဝါ မိတ္တော, မိဒဓာတု သိနေဟေ တ. ကလျာဏော မိတ္တော အဿ မေတိ ကလျာဏမိတ္တော. ဟိတဓရသုမိတ္တသမ္ပန္နော စ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. ဣဓ ပန သဒ္ဓါသီလသုတစာဂဝီရိယသတိ သမာဓိပညာဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော ကလျာဏမိတ္တော အဓိပ္ပေတော. တံ ပန သန္ဓာယ ဘဂဝတာ သိင်္ဂါလသုတ္တေ –

लज्जा वाटते म्हणून 'लज्जा' म्हणजेच 'हिरि' (पापभीरुता). 'लज्ज' धातूपासून 'हिरियं' बनतो. 'माझ्यामध्ये लज्जा असावी' म्हणून 'लज्जा' (लज्जावान), म्हणजेच कायदुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्ये) इत्यादींपासून दूर राहण्यासाठी 'हिरि-ओत्तप्प' (पापभीरुता आणि पापाची भीती) यांनी युक्त असणे, असा अर्थ आहे. 'कल्याणमित्त' म्हणजे चांगल्या मित्राने युक्त असणे. 'कल्याण' हा शब्द 'सुंदर' (चांगले) दर्शवणारा आणि अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. अथवा जे 'कल्य' म्हणजे हित आणते (प्राप्त करून देते) ते 'कल्याण', म्हणजेच चांगला मित्र (सुमित्र). 'कल्य' शब्दाच्या उपपदासह गती अर्थातील 'अण्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जो स्नेह करतो तो 'मित्त' (मित्र), किंवा ज्याच्यावर स्नेह केला जातो तो 'मित्त', स्नेह अर्थातील 'मिद्' धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'कल्याणकारी मित्र ज्याचा आहे तो' म्हणजे 'कल्याणमित्त'. हितकारक आणि चांगल्या मित्राने युक्त असावे, असा अर्थ आहे. परंतु येथे श्रद्धा, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग, वीर्य, सती (स्मृती), समाधी आणि प्रज्ञा या गुणांनी युक्त असलेला 'कल्याणमित्र' अभिप्रेत आहे. त्यालाच अनुसरून भगवंतांनी सिंगालसुत्तात म्हटले आहे –

‘‘ဥပကာရော စ ယော မိတ္တော, သုခဒုက္ခေ စ ယော သခါ;

အတ္ထက္ခာယီ စ ယော မိတ္တော, ယော စ မိတ္တာနုကမ္ပကော;

ဧတေပိ မိတ္တေ စတ္တာရော, ဣတိ ဝိညာယ ပဏ္ဍိတော;

သက္ကစ္စံပယိရုပါသေယျ, မာတာ ပုတ္တံဝ ဩရသ’’န္တိ ဝုတ္တော.

“जो उपकार करणारा मित्र आहे, जो सुख-दुःखात सोबत देणारा सखा आहे, जो हिताचा मार्ग दाखवणारा मित्र आहे आणि जो मित्रावर अनुकंपा करणारा आहे; या चार प्रकारच्या मित्रांना जाणून घेऊन पंडिताने (बुद्धिमान माणसाने) त्यांची तशाच प्रकारे आदरपूर्वक संगती करावी, जशी माता आपल्या पोटच्या पुत्राची काळजी घेते,” असे म्हटले आहे.

ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ စ –

आणि विसुद्धिमग्गात देखील –

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော, ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော. ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ, နော စာဋ္ဌာနေ နိယောဇယေ’’တိ ဝုတ္တော. ဣတိ ဧဝရူပဿ စ ကလျာဏမိတ္တဿ ဒုလ္လဘတ္တာ ကလျာဏမိတ္တေန သမ္ပဇ္ဇာမီတိ ပတ္ထနံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

“जो प्रिय, आदरणीय, पूजनीय, उपदेश करणारा, सहनशील, गंभीर विषयांवर चर्चा करणारा असतो आणि अयोग्य मार्गावर कधीही प्रवृत्त करत नाही,” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, अशा कल्याणमित्राचे मिळणे दुर्लभ असल्यामुळे, “मी कल्याणमित्राने युक्त व्हावे” अशी प्रार्थना केली जात आहे, असा अर्थ होतो.

အဘိရတကုသလောတိ ဒါနာဒိပုညကုသလဓမ္မေသု အဘိရမဏော စ. ကုစ္ဆိတံ အပါယဒွါရံ သလန္တိ သံဝရန္တိ ပိဒဟန္တိ သာဓဝေါ ဧတေနာတိ ကုသလံ, ဒါနာဒိပုညဓမ္မာ. ကုပုဗ္ဗ သလဓာတု သံဝရဏေ အ. တေသု အဘိအတိရေကံ ရမတီတိ အဘိရတကုသလော[Pg.212], ကိတန္တသမာသောယံ. ကုသလာဘိရတောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ပဒဝိပရိယာယေန ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ. အထ ဝါ အဘိအတိရေကံ ရမနံ အဘိရတော, ကုသလေသု အဘိရတော ယဿ မေတိ အဘိရတကုသလော, နိစ္စံ ကုသလပုညဿ ကရဏေ အဘိရတစိတ္တသမ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော.

'अभिरतकुसलो' म्हणजे दानादी पुण्यकारक कुशल धर्मांमध्ये रममाण होणारा. ज्याच्याद्वारे सज्जन लोक निंदनीय अशा अपायद्वाराला (दुर्गतीच्या दाराला) रोखतात, संवरण करतात किंवा बंद करतात, ते 'कुशल' होय, जसे की दानादी पुण्यकर्मे. 'कु' पूर्वपदासह संवरण अर्थातील 'सल' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. त्या कुशल धर्मांमध्ये जो अत्यंत रममाण होतो तो 'अभिरतकुसलो' (हा कृदंत समास आहे). 'कुसलाभिरतो' असे म्हणणे योग्य असताना, छंदाच्या रक्षणासाठी शब्दांचा क्रम बदलून असे म्हटले आहे. अथवा, अत्यंत रममाण होणे म्हणजे 'अभिरत', आणि ज्याचे चित्त कुशल धर्मांमध्ये रममाण झाले आहे तो 'अभिरतकुसलो'; म्हणजेच निरंतर कुशल पुण्याचे कार्य करण्यात रममाण चित्ताने युक्त असणे, असा अर्थ आहे.

ပဉ္စသီလာဒိရက္ခောတိ ပဉ္စသီလာဒီနံ ရက္ခိတုံ သမတ္ထော စ. ဧတ္ထ စ အာဒိသဒ္ဒေန ဂိဟီနံ အဋ္ဌင်္ဂုပေါသထသီလံ, သာမဏေရာနံ ဒသင်္ဂသီလဉ္စ, ဘိက္ခူနံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. ပဉ္စသီလံ အာဒိ ယေသံ တေတိ ပဉ္စသီလာဒိ, တံ ရက္ခတိ ရက္ခိတုံ သမတ္ထေတီတိ ပဉ္စသီလာဒိရက္ခော. ဂဟဋ္ဌာနံ နိစ္စသီလဝသေန ပဉ္စသီလံ သတိ ဥဿာဟသမတ္ထေ ဥပေါသထင်္ဂဝသေန အဋ္ဌင်္ဂသီလံ ဒသင်္ဂသီလဉ္စ အခဏ္ဍံ အစ္ဆိဒ္ဒံ အသဗလံ အကမ္မာသံ ကတွာ ရက္ခိတုံ သာမဏေရသီလဝသေန ဒသသီလဉ္စ, ဘိက္ခုသီလဝသေန စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉ္စ ရက္ခိတုံ သမတ္ထော စာတိ အတ္ထော. ဘဂဝတာ ဟိ ‘‘သီလဝိပတ္တိဟေတု ဝါ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ စ. ‘‘သီလသမ္ပဒါဟေတု ဝါ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ စ. ‘‘သီလသမ္ပန္နော မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓံ အဓိဂစ္ဆတိ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ. စတုပရိသံ ဝိသာရဒေါ ဥပသင်္ကမတိ အမင်္ကုဘူတော. အသမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတိ, ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ စ. အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘သီလာလင်္ကာရသဒိသော အလင်္ကာရော နတ္ထိ, သီလသဒိသံ ပုပ္ဖံ နတ္ထိ, သီလဂန္ဓသဒိသော ဂန္ဓော နတ္ထီ’’တိ စ. ‘‘သီလ သမ္ပတ္တိဉှိ နိဿာယ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏာတီ’’တိ စ. ‘‘အာဒိမှိ သီလံ ဝိသောဓေယျာ’’တိ စ. ‘‘သတ္တာ သီလေန ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ စ. ‘‘သီလံ သာသနဿ အာဒီ’’တိ စ. ‘‘သတ္တသု ဝိသုဒ္ဓီသု [Pg.213] သီလဝိသုဒ္ဓိ သရီရံ နာမာ’’တိ စ. ‘‘သီလံ နာမေတံ အဝဿယော ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယန’’န္တိ စ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စသီလာဒိရက္ခောတိ ပတ္ထနံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'पंचसीलादिरक्खो' म्हणजे पंचशीलादींचे रक्षण करण्यास समर्थ असणारा. आणि येथे 'आदि' शब्दाने गृहस्थांचे अष्टांग उपोसथ शील, सामणेरांचे दशांग शील आणि भिक्खूंचे चतुपारिसुद्धी शील यांचा समावेश होतो. पंचशील आहे आदि (सुरुवात) ज्यांचे ते 'पंचसीलादि', त्याचे जो रक्षण करतो किंवा रक्षण करण्यास समर्थ आहे तो 'पंचसीलादिरक्खो'. गृहस्थांनी नित्यशील म्हणून पंचशीलाचे, आणि स्मृती व उत्साह समर्थ असताना उपोसथाच्या अंगाने अष्टांग शीलाचे व दशांग शीलाचे अखंड, अछिद्र, अशबल, अकल्माश (दोषरहित) करून रक्षण करावे; सामणेर शीलाच्या रूपाने दशशीलाचे आणि भिक्खू शीलाच्या रूपाने चतुपारिसुद्धी शीलाचे रक्षण करण्यास समर्थ असावे, असा अर्थ आहे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे की, “हे भिक्खूंनो, शीलविपत्तीमुळे प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात उत्पन्न होतात.” आणि “हे भिक्खूंनो, शीलसंपदेमुळे प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात.” आणि “शीलसंपन्न मनुष्य महान भोगसमूहाला प्राप्त करतो, त्याची कल्याणकारी कीर्ती पसरते. तो चारही परिषदांमध्ये निर्भयपणे आणि संकोच न बाळगता प्रवेश करतो. तो असंमूढ अवस्थेत मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो,” असे म्हटले आहे. आणि अट्ठकथेत देखील म्हटले आहे की, “शीलरूपी अलंकारासारखा दुसरा कोणताही अलंकार नाही, शीलासारखे फूल नाही, शीलाच्या सुगंधासारखा दुसरा कोणताही सुगंध नाही.” आणि “शीलसंपत्तीचा आश्रय घेऊनच मनुष्य तीन विद्या प्राप्त करतो.” आणि “सुरुवातीला शीलाचे विशोधन करावे.” आणि “प्राणी शीलानेच शुद्ध होतात.” आणि “शील हे शासनाचा पाया आहे.” आणि “सात विशुद्धींमध्ये शीलविशुद्धी हे शरीर मानले जाते.” आणि “शील हेच आश्रय, प्रतिष्ठा, आलंबन, त्राण, लेण, गती आणि परायण आहे,” असे म्हटले असल्यामुळे, “मी पंचशीलादींचे रक्षण करणारा व्हावे” अशी प्रार्थना केली जात आहे, असा अर्थ होतो.

အပ္ပိစ္ဆောတိ အနိစ္ဆော စ, ရူပါဒိကာမဂုဏေသု အနိစ္ဆန္တောတိ အတ္ထော. အဘာဝတ္ထောဟေတ္ထ အပ္ပသဒ္ဒေါ. အပ္ပဍံသမကသဝါ တာတပါတိအာဒီသု ဝိယ ဣစ္ဆနံ ဣစ္ဆာ, ရူပါဒိကာမဂုဏံ ဣစ္ဆတီတိ ဝါ ဣစ္ဆာ, ကာမတဏှာ. ဣသုဓာတု ဣစ္ဆာကန္တီသု အ. ဓာတွန္တဿစ္ဆော. နတ္ထိ ဣစ္ဆာ ယဿ မေတိ အပ္ပိစ္ဆော, ရူပါဒီသု ကာမေသု အနိစ္ဆန္တော စာတိ အတ္ထော. အပ္ပိစ္ဆော ပန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော, ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော, ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော, ပဋိဝေဓအပ္ပိစ္ဆော စာတိ. တတ္ထ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပိစ္ဆော ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော. ယော ပန ပစ္စယေ ဗဟုံ ဒေန္တေ အပ္ပံ ဂဏှတိ, အပ္ပံ ဒေန္တေ အပ္ပတရံ ဝါ ဂဏှတိ န ဝါ ဂဏှတိ. န အနဝသေသဂါဟီ ဟောတိ. အယံ ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ယော ပန တေပိဋကောပိ သမာနော န ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုကာမော ဟောတိ, အယံ ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ဓုတင်္ဂသမာဒါနဿ ပန ဓုတင်္ဂပရိဟရဏဘာဝံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ, အယံ ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ယော ပန သောတာပန္နာဒီသု အညတရော ဟုတွာ သောတာပန္နာဒိဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ဣမေဟိ အပ္ပိစ္ဆဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော စ အဟံ ဘဝေယျန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'अप्पिच्छो' (अल्पेच्छ) म्हणजे इच्छा नसलेला, रूप इत्यादी कामगुणांची इच्छा न करणारा, असा अर्थ आहे. येथे 'अप्प' शब्द अभावाच्या अर्थात आहे. जसे डास, माश्या, ऊन आणि वारा इत्यादींपासून वाचण्याची इच्छा असते, तशीच रूप इत्यादी कामगुणांची इच्छा करणे म्हणजे 'इच्छा' किंवा 'कामतण्हा' (कामतृष्णा) होय. 'इषु' धातू इच्छा आणि कांती अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि धातूच्या शेवटी 'च्छ' होतो. “ज्याला कोणतीही इच्छा नाही तो” म्हणजे 'अप्पिच्छो', म्हणजेच रूप इत्यादी कामांची इच्छा न करणारा, असा अर्थ आहे. अल्पेच्छता चार प्रकारची असते: प्रत्यय-अल्पेच्छता (पच्चय-अप्पिच्छ), परियत्ति-अल्पेच्छता (परियत्ति-अप्पिच्छ), धुतांग-अल्पेच्छता (धुतंग-अप्पिच्छ) आणि प्रतिवेध-अल्पेच्छता (पटिवेध-अप्पिच्छ). त्यापैकी चार प्रत्ययांच्या (जीवनावश्यक वस्तूंच्या) बाबतीत अल्पेच्छ असणे म्हणजे 'पच्चय-अप्पिच्छ'. जो प्रत्यय भरपूर मिळत असतानाही थोडेच ग्रहण करतो, आणि थोडे मिळत असताना त्याहूनही कमी ग्रहण करतो किंवा मुळीच ग्रहण करत नाही, आणि सर्व काही scholastic शिल्लक न ठेवता घेणारा नसतो, त्याला 'पच्चय-अप्पिच्छ' म्हणतात. जो त्रिपिटकधारी असूनही स्वतःच्या बहुश्रुतपणाची इतरांना जाणीव करून देण्याची इच्छा धरत नाही, त्याला 'परियत्ति-अप्पिच्छ' म्हणतात. जो धुतांगांचे ग्रहण करूनही आपल्या धुतांग पालनाची माहिती इतरांना होऊ देत नाही, त्याला 'धुतंग-अप्पिच्छ' म्हणतात. जो सोतापन्न इत्यादींपैकी एक होऊनही आपला सोतापन्न इत्यादी असण्याचा भाव प्रकट करण्याची इच्छा करत नाही, त्याला 'अधिगम-अप्पिच्छ' म्हणतात. “मी या अल्पेच्छतेच्या गुणांनी संपन्न व्हावे,” असे म्हटले आहे.

အပ္ပကောဓောတိ ဒုဿနလက္ခဏဒေါသတော ဝိရဟိတော စ. သော ဟိ ကုဇ္ဈတီတိ ကောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဒေါသဿေတံ အဓိဝစနံ. နတ္ထိ ကောဓော အဿ မေတိ အပ္ပကောဓော.

'अप्पकोधो' (अल्पक्रोध) म्हणजे दूषित करण्याच्या लक्षणयुक्त दोषापासून (द्वेषापासून) विरहित असणे. कारण जो क्रुद्ध होतो त्याला 'कोध' (क्रोध) म्हणतात. हा 'दोस' (द्वेष) या शब्दाचाच समानार्थी शब्द आहे. “ज्याला क्रोध नाही तो” म्हणजे 'अप्पकोधो' (क्रोधरहित).

ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ;

အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ ကောဓော သဟတေ နရန္တိ.

“क्रुद्ध झालेला मनुष्य हित जाणत नाही, क्रुद्ध झालेला मनुष्य धम्माला पाहत नाही; जेव्हा क्रोध मनुष्यावर ताबा मिळवतो, तेव्हा तिथे घोर अंधकार पसरतो,” असे म्हटले आहे.

ဝုတ္တဒေသနံ မနသိကရိတွာ အပ္ပကောဓောတိ ပတ္ထနံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

या सांगितलेल्या उपदेशाला मनात ठेवून, “मी क्रोधरहित व्हावे” अशी प्रार्थना केली जात आहे, असा अर्थ होतो.

အတိဝုဇုဟဒယောတိ [Pg.214] အတိဧဝ ဥဇုစိတ္တသမန္နာဂတော စ. အရတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ အကုဋိလဘာဝေနာတိ ဥဇု, အဇ္ဇဝံ. အရဓာတု ဂတိယံ ဇု. အရိဿ ဥ. အာရမ္မဏံ ဟရတီတိ ဟဒယံ, စိတ္တံ. ဟရဓာတု ဟရဏေ အယ. ရဿ ဒေါ. အထ ဝါ အာရမ္မဏံ ဟရန္တံ အယတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဟဒယံ, စိတ္တံ. ဟရသဒ္ဒူပပဒ အယဓာတု ဂတိယံ အ. ဥဇု စ တံ ဟဒယဉ္စာတိ ဥဇုဟဒယံ. အတိဧဝ ဥဇု ဟဒယံ အဿ မေတိ အတိဝုဇုဟဒယော. ဂေါမုတ္တဝင်္ကော စ စန္ဒလေခါဝင်္ကော စ နင်္ဂလကောဋိ ဝင်္ကော စာတိ တီဟိ ဝင်္ကေဟိ ဝိဂတော ဟုတွာ အတိဝိယ ဥဇုစိတ္တသမန္နာဂတော စ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ စ ယော ပါပံ ကတွာဝ န ကရောမီတိ ဘာသတိ. သော ဂန္တွာ ပစ္စောသက္ကနတာယ ဂေါမုတ္တဝင်္ကော နာမ. ယော ပါပံ ကရောန္တောဝ ဘာယာမဟံ ပါပဿာတိ ဘာသတိ. သော ယေဘုယျေန ကုဋိလတာယ စန္ဒလေခါ ဝင်္ကော နာမ. ယော ပါပံ ကရောန္တောဝ ကော ပါပဿ န ဘာယေယျာတိ ဘာသတိ, သော နာတိကုဋိလတာယ နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကော နာမ ဟောတိ. ယဿ ဝါ တီဏိ ကမ္မဒွါရာနိ အသုဒ္ဓါနိ. သော ဂေါမုတ္တဝင်္ကော နာမ ဟောတိ. ယဿ ယာနိ ကာနိစိ ဒွေ. သော စန္ဒလေခါ ဝင်္ကော နာမ. ယဿ ယံကိဉ္စိ ဧကံ. သော နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'अतिवुजुहदयो' (अति-ऋजु-हृदय) म्हणजे अत्यंत सरळ चित्ताने युक्त असलेला. जो अकुटिल भावाने (सरळपणाने) चालतो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'उजु' (ऋजु/सरळ) किंवा 'अज्जव' (आर्जव/सरळता) होय. 'अर' धातू गती अर्थी असून त्याला 'जु' प्रत्यय लागतो आणि 'अर' च्या जागी 'उ' होतो. जे आलंबन ग्रहण करते (हरती) ते 'हदय' (हृदय) म्हणजेच 'चित्त' होय. 'हर' धातू हरण अर्थी असून त्याला 'अय' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'द' होतो. अथवा, आलंबन ग्रहण करत जे जाते किंवा प्रवृत्त होते ते 'हदय' म्हणजेच 'चित्त' होय. 'हर' या शब्दाच्या उपपदासह 'अय' धातू गती अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. जे सरळ आणि हृदय (चित्त) आहे ते 'उजुहदय' होय. ज्याचे हृदय अत्यंत सरळ आहे तो 'अतिवुजुहदय' होय. गोमूत्रवक्र (गोमूत्राच्या धारेसारखे वाकडे), चंद्रलेखावक्र (चंद्राच्या कोरीसारखे वाकडे) आणि नांगराच्या टोकासारखे वाकडे (नांगलकोटिवक्र) या तीन प्रकारच्या वक्रतेपासून मुक्त होऊन अत्यंत सरळ चित्ताने युक्त व्हावे, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, जो पाप करूनही 'मी पाप करत नाही' असे बोलतो, तो मागे हटण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'गोमूत्रवक्र' नावाचा होतो. जो पाप करत असतानाच 'मी पापाला भितो' असे बोलतो, तो बहुतांश कुटिलतेमुळे 'चंद्रलेखावक्र' नावाचा होतो. जो पाप करत असतानाच 'पापाला कोण भित नाही?' असे बोलतो, तो फार कुटिल नसल्यामुळे 'नांगलकोटिवक्र' नावाचा होतो. किंवा ज्याची तिन्ही कर्मद्वारे (काय, वाचा, मन) अशुद्ध असतात, तो 'गोमूत्रवक्र' नावाचा होतो. ज्याची कोणतीही दोन कर्मद्वारे अशुद्ध असतात, तो 'चंद्रलेखावक्र' नावाचा होतो. ज्याचे कोणतेही एक कर्मद्वार अशुद्ध असते, तो 'नांगलकोटिवक्र' नावाचा होतो, असे जाणावे.

ဣဒ္ဓိမာတိ ဣဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတော စ, ဣဒ္ဓိသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဣဒ္ဓိ အဿ မေ အတ္ထီတိ ဣဒ္ဓိမာ. အဿထျတ္ထေ မန္တုပစ္စယော. မာနုဿိကာလေ မနုဿိဒ္ဓိယာ ဒေဝုပ္ပတ္တိကာလေ ဒေဝိဒ္ဓိယာ သမဏုပ္ပတ္တိကာလေ သမဏိဒ္ဓိယာ စ သမ္ပုဏ္ဏေယျန္တိ အတ္ထော.

'इद्धिमा' (ऋद्धिमान) म्हणजे ऋद्धीने युक्त असलेला. 'इद्धि' (ऋद्धी) शब्दाचा अर्थ आधीच खाली सांगितला आहे. 'माझ्याकडे ऋद्धी आहे' म्हणून तो 'इद्धिमा' होय. येथे अस्तित्वाच्या अर्थी 'मन्तु' प्रत्यय लागला आहे. मनुष्य जन्माच्या वेळी मनुष्य-ऋद्धीने, देव जन्माच्या वेळी देव-ऋद्धीने आणि श्रमणत्वाच्या वेळी श्रमण-ऋद्धीने परिपूर्ण व्हावे, असा याचा अर्थ आहे.

အပ္ပမေယျောတိ အပ္ပမေတဗ္ဗေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော စ. ပမေတဗ္ဗောတိ ပမေယျော. ပပုဗ္ဗမာဓာတု ပမာဏေ ဏျ. န ပမေယျော အပ္ပမေယျော, အပ္ပမေယျော သီလာဒိဂုဏော မေ အဿ အတ္ထီတိ အပ္ပမေယျော. အဿထျတ္ထေ ဏ. အပ္ပမေယျေဟိ [Pg.215] သီလာဒိဂုဏေဟိ စ ဘောဂသမ္ပတ္တီဟိ စ သမ္ပဇ္ဇာမီတိ ပတ္ထနံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'अप्पमेय्यो' (अप्रमेय) म्हणजे मोजता न येणाऱ्या शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेला. जे मोजता येण्याजोगे आहे ते 'पमेय्य' (प्रमेय) होय. 'प' उपसर्गासह 'मा' धातू परिमाण अर्थी असून त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागतो. जे मोजता येत नाही ते 'अप्पमेय्य' होय. 'माझ्याकडे मोजता न येणारे शील इत्यादी गुण आहेत' म्हणून तो 'अप्पमेय्यो' होय. येथे अस्तित्वाच्या अर्थी 'ण' प्रत्यय लागला आहे. 'मी मोजता न येणाऱ्या शील इत्यादी गुणांनी आणि भोगसंपत्तीने संपन्न व्हावे' अशी तो प्रार्थना करतो, असे म्हटले आहे.

ပါသံသောတိ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသာနံ ပသံသာရဟော စ, ပသံသိယတေ ထဝိယတေ ပသံသော. ဘာဝ သာဓနောယံ. ပပုဗ္ဗသံသဓာတု ထုတိယံ, တံ အရဟတီတိ ပါသံသော. အရဟတိတဒ္ဓိတေ ဏ. ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသေဟိ ပသံသိ တဗ္ဗေဟိ ဒါနသီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော စ ဘဝေယျန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'पासंसो' (प्रशंस्य) म्हणजे शील इत्यादी गुणांमुळे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांच्या प्रशंसेला पात्र असलेला. ज्याची प्रशंसा केली जाते, स्तुती केली जाते तो 'पसंसो' होय. हे भावसाधन आहे. 'प' उपसर्गासह 'संस' धातू स्तुती अर्थी असून, जो त्यास पात्र आहे तो 'पासंसो' होय. येथे 'अर्हती' या तद्धित अर्थी 'ण' प्रत्यय लागला आहे. बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसा करण्याजोग्या दान, शील इत्यादी गुणांनी संपन्न व्हावे, असे म्हटले आहे.

ပေမဝါစောတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသေဟိ ပေမိတဗ္ဗဝါစာယ သမ္ပန္နော စ. ပိယတေတိ ပေမာ, ဝါစာ. ပီဓာတု တပ္ပနကန္တီသု ဣမော. ဝစိတဗ္ဗာတိ ဝါစာ. ဝစဓာတု ဝိယတ္တိယံ ဝါစာယံ ဏ. ပေမာ ဝါစာ အဿ မေတိ ပေမ ဝါစော. ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသေဟိ ပေမိယာ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတ ဝါစာယ သမ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော. သပ္ပုရိသာနံ ပန ဝါစာ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတာ ဟောတိ. သုဘာသိတဝါစာ စ ဓမ္မဝါစာ ပိယဝါစာ သစ္စဝါစာတိ. တထာဟေတံ ဝုတ္တံ သဂါထာဝဂ္ဂ သံယုတ္တေ –

'पेमवाचो' (प्रेमवाचा) म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाच्या मधुरतेमुळे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांना प्रिय वाटणाऱ्या वाणीने संपन्न असलेला. जी प्रिय वाटते ती 'पेमा' (प्रेमळ) वाणी होय. 'पी' धातू तृप्ती आणि कांती अर्थी असून त्याला 'इम' प्रत्यय लागतो. जी बोलली जाते ती 'वाचा' होय. 'वच' धातू स्पष्ट वाणी अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'माझी वाणी प्रेमळ असो' म्हणून तो 'पेमवाचो' होय. बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांना प्रिय वाटणाऱ्या, चार अंगांनी युक्त अशा वाणीने संपन्न असावे, असा याचा अर्थ आहे. सत्पुरुषांची वाणी चार अंगांनी युक्त असते: सुभाषित वाणी (सुभासितवाचा), धर्मवाणी (धम्मवाचा), प्रियवाणी (पियवाचा) आणि सत्यवाणी (सच्चवाचा). जसे की सगाथावग्ग संयुत्तात म्हटले आहे –

သုဘာသိတံ ဥတ္တမမာဟု သန္တော,ဓမ္မံ ဘဏေ နာဓမ္မံ တံ ဒုတိယံ;

ပိယံ ဘဏေ နာပ္ပိယံ တံ တတိယံ,သစ္စံ ဘဏေ နာလိကံ တံ စတုတ္ထန္တိ.

"संत (सत्पुरुष) सुभाषित (उत्तम रीतीने बोललेले) हेच सर्वोत्तम म्हणतात; धर्मयुक्त बोलावे, अधर्मयुक्त बोलू नये, हे दुसरे अंग आहे; प्रिय बोलावे, अप्रिय बोलू नये, हे तिसरे अंग आहे; सत्य बोलावे, असत्य बोलू नये, हे चौथे अंग आहे."

အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ. သန္တော သပ္ပုရိသာ ဥတ္တမံ သုဘာသိတံ သုဋ္ဌု ဘာသိတံ ဝါစံ အာဟု, ဓမ္မံ ဘဏေ ဘဏေယျ အဓမ္မံ န ဘဏေ န ဘဏေယျ, ဒုတိယံ တံ ဝါစံ အာဟု, ပိယံ ဘဏေ ဘဏေယျ, အပ္ပိယံ န ဘဏေ န ဘဏေယျ, တတိယံ တံ ဝါစံ အာဟု, သစ္စံ ဘဏေ ဘဏေယျ အလိကံ န ဘဏေ န ဘဏေယျ, စတုတ္ထံ တံ ဝါစံ အာဟူတိ.

येथे हा अन्वय आहे: संत म्हणजेच सत्पुरुष उत्तम रीतीने बोललेल्या वाणीला 'सुभाषित' म्हणतात. धर्मयुक्त बोलावे, अधर्मयुक्त बोलू नये, याला ते वाणीचे दुसरे अंग म्हणतात. प्रिय बोलावे, अप्रिय बोलू नये, याला ते वाणीचे तिसरे अंग म्हणतात. सत्य बोलावे, असत्य (खोटे) बोलू नये, याला ते वाणीचे चौथे अंग म्हणतात.

သုဇနဂုဏဝိဒူတိ [Pg.216] ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသာနံ သီလာဒိဂုဏံ ဝိဇာနကော စ. သုန္ဒရော ဇနော သုဇနော. ဂုဏတိ ပကာသေတိ သီလာဒိဂုဏသမင်္ဂိတံ ပုဂ္ဂလန္တိ ဂုဏံ, သီလာဒိဂုဏံ. ဂုဏဓာတု ပကာသနေ အ. သုဇနာနံ ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသာနံ ဂုဏော သုဇနဂုဏော, တံ ဝိဒတိ ဇာနာတီတိ သုဇနဂုဏဝိဒူ. သုဇန ဂုဏသဒ္ဒူပပဒဝိဒဓာတု ဉာဏေ ဦ. ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသာနံ သီလသမာဓိပညာဒိဂုဏံ ဇာနိတုံ သမတ္ထော စ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော.

'सुजनगुणविदू' म्हणजे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांच्या शील इत्यादी गुणांना जाणणारा. जो सुंदर (सज्जन) मनुष्य आहे तो 'सुजन' होय. जो शील इत्यादी गुणांनी युक्त पुद्गलाला (व्यक्तीला) प्रकाशित करतो तो 'गुण' म्हणजेच शील इत्यादी गुण होय. 'गुण' धातू प्रकाशन अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. सुजनांच्या म्हणजेच बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांच्या गुणांना 'सुजनगुण' म्हणतात, आणि जो तो जाणतो (विदति) तो 'सुजनगुणविदू' होय. 'सुजन' आणि 'गुण' या शब्दांच्या उपपदासह 'विद' धातू ज्ञान अर्थी असून त्याला 'ऊ' प्रत्यय लागतो. बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांचे शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुण जाणण्यास समर्थ व्हावे, असा याचा अर्थ आहे.

မာမကောတိ ဗုဒ္ဓါဒိသဇ္ဇနာနံ မာမကော စ. မမာယတီတိ မာမကော. မမဓာတု မာနနေ ပေမေ ဝါ ဏွု. တဿ အကော. ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယဉ္စ သဒ္ဓမ္မဉ္စ မာနန္တော စ ဘဝေယျန္တိ အတ္ထော. သောတိ သော အဟံ. ဘဝေယျန္တိ ဘဝါမီတိ.

'मामको' म्हणजे बुद्ध इत्यादी सज्जनांचा आदर करणारा (ममत्व बाळगणारा). जो ममत्व बाळगतो तो 'मामक' होय. 'मम' धातू आदर किंवा प्रेम अर्थी असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, ज्याचा 'अक' होतो. बुद्ध इत्यादी त्रिरत्न आणि सद्धर्माचा आदर करणारा व्हावे, असा याचा अर्थ आहे. 'सो' म्हणजे तो मी. 'भवेय्यं' म्हणजे मी व्हावे (होईन).

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပယောဇနာ. သော အဟံ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ပစ္စက္ခဘူတေ အတ္တဘာဝေ, သဒ္ဓေါ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော စ, ဒါတင်္ဂုပေတော ဒါတဿ အင်္ဂါယ ကာရဏဘူတာယ ဓန သမ္ပတ္တိယာ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတော စ, ဒါတဗ္ဗ ဝတ္ထု စ, တပ္ပဋိဂ္ဂါဟကပုဂ္ဂလော စ, သဒ္ဓါ စာတိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ ဥပေတော သမုပေတော သမန္နာဂတော စ ဝါ, ပရမသိရိဓရော ဥတ္တမသိရီဓာရကော စ, ဥတ္တမသိရိံ ဓာရဏသမတ္ထော စ ဝါ, ဝိရတ္တော ကာမဂုဏေသု ဝိဂတရတ္တော စ, လဇ္ဇီ ပါပဟိရိဝန္တော စ, ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ လဇ္ဇာယ သမ္ပန္နော စ ဝါ, ဟိရောတ္တပ္ပသမန္နာဂတော စ ဝါ, ကလျာဏမိတ္တော သုန္ဒရမိတ္တ သမ္ပန္နော စ, အဘိရတကုသလော ဒါနာဒိပုညကုသလဓမ္မေသု အဘိရမဏော စ, ပဉ္စသီလာဒိရက္ခော ပဉ္စသီလာဒီနိ ရက္ခိတုံ သမတ္ထော စ, အပ္ပိစ္ဆော အနိစ္ဆော စ, ရူပါဒိကာမဂုဏေသု အနိစ္ဆန္တော စ ဝါ, အပ္ပကောဓော ဒုဿနလက္ခဏဒေါသတော ဝိရဟိတော စ, အတိဝုဇုဟဒယော အတိဧဝ ဥဇုစိတ္တသမန္နာဂတော စ, ဣဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတော စ, အပ္ပမေယျော အပ္ပမေယျေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော စ, ပါသံသော သီလာဒိဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသာနံ ပသံသာရဟော စ, ပေမဝါစော အတ္ထဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ [Pg.217] ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသေဟိ ပေမိတဗ္ဗဝါစာယ သမ္ပန္နော စ, သုဇနဂုဏဝိဒူ ဗုဒ္ဓါဒိသပ္ပုရိသာနံ သီလာဒိဂုဏံ ဝိဇာနကော စ, မာမကော ဗုဒ္ဓါဒိသဇ္ဇနာနံ မာမကော စ, ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယဉ္စ သဒ္ဓမ္မဉ္စ မာနန္တော စ ဝါ, ဘဝေယျံ ဘဝါမီတိ.

येथे हा संक्षिप्त अन्वय आहे: तो मी, या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या (दृष्टधर्मात) आत्मभावात (अस्तित्वात) – श्रद्धाळू म्हणजे श्रद्धेने युक्त असलेला; 'दातांगुपेतो' म्हणजे दानाचे अंग असलेल्या कारणभूत धनसंपत्तीने युक्त, समुपेत आणि संपन्न असलेला, किंवा दान देण्याची वस्तू, तिचा प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) पुद्गल आणि श्रद्धा या three अंगांनी युक्त, समुपेत आणि संपन्न असलेला; 'परमसिरीधरो' म्हणजे उत्तम श्री (वैभव) धारण करणारा किंवा उत्तम श्री धारण करण्यास समर्थ असलेला; 'विरत्तो' म्हणजे कामगुणांविषयी विरक्त (आसक्ती नसलेला); 'लज्जी' म्हणजे पापाची लाज बाळगणारा (पापभिरू) किंवा पापाचा तिरस्कार करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा लाजेने संपन्न असलेला, किंवा ह्री आणि ओत्तप्प (लज्जा व भय) यांनी युक्त असलेला; 'कल्याणमित्तो' म्हणजे चांगल्या मित्रांनी संपन्न असलेला; 'अभिरतकुसलो' म्हणजे दान इत्यादी पुण्य व कुशल धर्मांमध्ये रममाण होणारा; 'पंचसीलादिरक्खो' म्हणजे पंचशील इत्यादींचे रक्षण करण्यास समर्थ असलेला; 'अप्पिच्छो' म्हणजे इच्छारहित असलेला किंवा रूप इत्यादी कामगुणांची इच्छा न करणारा; 'अप्पकोधो' म्हणजे द्वेषरूपी दोषापासून विरहित असलेला; 'अतिवुजुहदयो' म्हणजे अत्यंत सरळ चित्ताने युक्त असलेला; ऋद्धीने युक्त असलेला; 'अप्पमेय्यो' म्हणजे मोजता न येणाऱ्या शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेला; 'पासंसo' म्हणजे शील इत्यादी गुणांमुळे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांच्या प्रशंसेला पात्र असलेला; 'पेमवाचो' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाच्या मधुरतेमुळे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांना प्रिय वाटणाऱ्या वाणीने संपन्न असलेला; 'सुजनगुणविदू' म्हणजे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांच्या शील इत्यादी गुणांना जाणणारा; आणि 'मामको' म्हणजे बुद्ध इत्यादी सज्जनांचा आदर करणारा किंवा बुद्ध इत्यादी त्रिरत्न आणि सद्धर्माचा आदर करणारा व्हावे (होईन).

အဋ္ဌဝီသတိမဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

अठ्ठाविसाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

၂၉.

२९.

ဣတ္ထံ အသင်္ခယေ နာထ, ဂုဏေ လက္ခဏဒီပိတေ;

ဂါထာသု သူစကာသွေက, ဂါထမ္ပိ သရတေ ဗုဓော.

अशा प्रकारे, लक्षणांनी प्रकाशित केलेल्या नाथांच्या (बुद्धांच्या) असंख्य गुणांचे सूचन करणाऱ्या गाथांपैकी एका गाथेचे जरी सुज्ञ (बुध) मनुष्य स्मरण करतो...

၃၀.

३०.

စတုရာပါယမုတ္တော သော, သာဓကတ္ထဒွယဿ စ;

ဟတူပဒ္ဒဝဇာလော စ, လာဘီ ဟိတသုခဿ စ.

तो चार अपायांपासून (नरक, तिर्यंच, पेत, असुर) मुक्त होतो, दोन्ही अर्थांचा (इहलोक आणि परलोकातील हित) साधक होतो, उपद्रवांचे जाळे नष्ट करणारा आणि हित व सुखाचा लाभ मिळवणारा होतो.

၃၁.

३१.

အဓိပေါ နရဒေဝါနံ, စတုဒီပိဿရောပိ ဝါ;

ဘဝေယျ အန္တိမေ ဒေဟေ, တမညံ သေတဆတ္တကံ.

तो मनुष्य आणि देवांचा अधिपती किंवा चारही द्वीपांचा ईश्वर (चक्रवर्ती) होईल आणि अंतिम शरीरात (अंतिम जन्मात) त्याला अद्वितीय श्वेतछत्र (अर्हतपद किंवा मोक्ष) प्राप्त होईल.

၃၂.

३२.

ဘာဝနာယာနမာရုယှ, သမမေဿတိ သုဗ္ဗတော;

ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေပိ, အရောဂေါ ဒီဃဇီဝိကော.

भावनेच्या (धर्माचरणाच्या/ध्यानाच्या) यानावर आरूढ होऊन, तो सुव्रत (उत्तम व्रत पाळणारा) शांतीला प्राप्त होईल; आणि याच आत्मभावात (जन्मात) तो निरोगी व दीर्घायुषी होईल.

၃၃.

३३.

ပူဇိတော သဗ္ဗလောကေဟိ, ဘာဝနာဘိရတီမနော;

ဇနပ္ပိယော မနာပေါ စ, ကာ ကထာခိလဓာရဏေ.

सर्व लोकांकडून पूजनीय, भावनेत रममाण मन असलेला, लोकांचा प्रिय आणि मनाला आवडणारा असा तो होतो; मग संपूर्ण (गाथा) धारण करणाऱ्याविषयी काय सांगावे!

၂၉. ဧဝံ ပုညေနေတေနတျာဒိ ဂါထာဒွယေန ပဏိဓိံ ကတွာ ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနဿ ဖလာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဣတ္ထန္တျာဒိ ဂါထာပဉ္စကံ အာဟ. တံ ပန မူလာစရိယေဟိ န ဝုတ္တံ, ပစ္ဆာ ပန ဟိတကာမေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပက္ခိတ္တံ ဂါထာပဉ္စကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာ ပန ဂါထာယော ပထျာဝတ္တဂါထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

२९. अशा प्रकारे 'पुण्णेनेतेन' (या पुण्याच्या प्रभावाने) इत्यादी दोन गाथांद्वारे प्रणिधान (संकल्प) करून, आता बुद्धवंदनेचे फल आणि प्रशंसा दाखवण्यासाठी 'इत्थं' इत्यादी पाच गाथा सांगितल्या आहेत. परंतु, त्या मूळ आचार्यांनी सांगितलेल्या नाहीत, तर नंतरच्या काळात हित इच्छिणाऱ्या पंडितांनी समाविष्ट केलेल्या आहेत, असे या पाच गाथांच्या बाबतीत समजावे. त्या गाथा 'पथ्यावत्त' (एक वृत्त) गाथा आहेत असे समजावे.

တာသု ပန ပဌမဂါထာယံ ဣတ္ထံ အသင်္ခယေ လက္ခဏဒီပိတေ နာထဂုဏေ သူစကာသု ဂါထာသု ဧကဂါထမ္ပိ ယော ဗုဓော သရတေတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတ္ထန္တိ ဣမိနာ သုဂတန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. အသင်္ခယေတိ ဧတ္တကာ ဗုဒ္ဓဂုဏာတိ ဂဏေတုံ အသမတ္ထေ. သင်္ခိယတေ သင်္ခယာ. သင်္ခိယတိ ဂဏိယတီတိ ဝါ သင်္ခယာ[Pg.218]. သခိဓာတု သင်္ချာယံ ယပစ္စယော. အထ ဝါ သင်္ခိတုံ န သက္ကောန္တီတိ အသင်္ခယာ. ဧတ္တကာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဧတ္တကာ ဗုဒ္ဓဂုဏာတိ နိရဝသေသတော ဧကဗုဒ္ဓေါပိ အနေကဝဿ သတသဟဿကောဋိယာပိ ဂဏေတုံ အသမတ္ထောဝ. ပဂေဝ ပန အညေတိ အတ္ထော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အပဒါနေ –

त्यापैकी पहिल्या गाथेत— "इत्थं" (अशा प्रकारे), "असंखये" (असंख्य), "लक्खणदीपिते" (लक्षणांनी प्रकाशित केलेल्या), "नाथगुणे" (नाथांच्या गुणांचे), "सूचकासु" (सूचन करणाऱ्या गाथांमध्ये), "एकगाथम्पि" (एक गाथा सुद्धा), "यो बुधो सरते" (जो सुज्ञ मनुष्य स्मरण करतो) असा संबंध आहे. "इत्थं" म्हणजे 'सुगतं' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने. "असंखये" म्हणजे 'बुद्धांचे गुण एवढेच आहेत' असे मोजण्यास असमर्थ असणे. 'संखियते संखया' किंवा 'संखियति गणियतीति वा संखया' (ज्याची गणना केली जाते ती संख्या). 'सखि' धातू संख्येच्या अर्थात असून त्याला 'य' प्रत्यय लागला आहे. अथवा, 'संखितुं न सक्कोन्तीति असंखया' (ज्यांची गणना करणे शक्य नाही ते असंख्य). 'बुद्धांचे गुण एवढे आहेत, बुद्धांचे गुण एवढे आहेत' असे पूर्णपणे मोजण्यास एक बुद्ध देखील अनेक लाख कोटी वर्षांत असमर्थ ठरतात, मग इतरांचे काय सांगावे! हे अपदानात देखील म्हटले आहे—

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ,ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ စ.

"जर एका बुद्धाने दुसऱ्या बुद्धांचे गुणगान गायचे ठरवले, आणि संपूर्ण कल्पभर इतर काहीही न बोलता केवळ तेच गुणगान केले, तरी तो दीर्घ काळ चालणारा कल्प संपून जाईल, पण तथागतांचे गुणगान संपणार नाही."

‘‘သက္ကာ သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ, ပမေတုံ အာဠှကေန ဝါ;

နတွေဝ တဝ သဗ္ဗညု, ဉာဏံ သက္ကာ ပမေတဝေ’’တိ စ.

"समुद्रातील पाणी एखाद्या मापाने (आळहकाने) मोजणे कदाचित शक्य होईल; परंतु, हे सर्वज्ञ! तुमच्या ज्ञानाचे मापन करणे कधीही शक्य नाही."

မဟာဝဂ္ဂသံယုတ္တဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘အပ္ပမာဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ တေသံ ဗုဒ္ဓါပိ အနဝသေသတော ဝဏ္ဏံ ဝတ္တုံ အသမတ္ထာ, ပဂေဝ ဣတရာ ပဇာ’’တိ စ. လက္ခဏဒီပိတေတိ ဥပလက္ခဏ နယေန ပကာသိတဗ္ဗေ. ဧတ္ထ စ ပဓာနနယော နိဒဿန နယော စ လဗ္ဘတိ. နာထဂုဏေတိ ဗုဒ္ဓဿ သီလသမာဓိ ပညာဒိဂုဏေ. တဿ ပန ပဒဿ ဝစနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သူစကာသွေကဂါထမ္ပီတိ သူစကာသု ဧကဂါထမ္ပီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. သူစကာသူတိ ပကာသကာသု. ဂါထာသူတိ သုဂတန္တျာဒိနာ ဝုတ္တာသု ဆဗ္ဗီသတိဝန္ဒနဂါထာသု. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ကဝီဟိ ဂါယတိ ကထိယတီတိ ဂါထာ. ပဇ္ဇဝိသေသော. ဂေဓာတု သဒ္ဒေ ထ. ဂေဓာတုဿ ဂါဒေသော. အထ ဝါ ဂံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ. တံ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ဂါထာ. ဂံသဒ္ဒူပပဒထာဓာတု ဂတိနိဝတ္တိယံ. ဂံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ, တေန ကဝီဟိ ဗန္ဓိတွာ ထိယတိ ထပိယတီတိ ဝါ ဂါထာ, တာသု ဂါထာသု. ဧကဂါထမ္ပီတိ ဧကပဇ္ဇမ္ပိ. ဧတ္ထ စ ပိသဒ္ဒေါ ဂရဟတ္ထော. တေန အနေကဂါထာယ ဗုဒ္ဓဂုဏသရဏေ ကာ ကထာဝါတိ သမ္ဘာဝေတိ. ဗုဓောတိ ယော ပဏ္ဍိတော. သော [Pg.219] ဟိ အတ္ထာနတ္ထံ ဗုဓတိ ဇာနာတီတိဗုဓောတိ ဝုစ္စတိ. သရတေတိ သရတိ. ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထဉှိ ပရဿပဒတိဝိဘတ္တိယာ အတ္တနောပဒတေဝိဘတ္တာဒေသော.

आणि महावग्गसंयुत्त-अट्ठकथेत म्हटले आहे— "बुद्ध खरोखरच अप्रमेय आहेत, स्वतः बुद्ध देखील त्यांच्या गुणांचे पूर्णपणे वर्णन करण्यास असमर्थ आहेत, मग इतर प्रजेचे (लोकांचे) काय सांगावे!" "लक्खणदीपिते" म्हणजे उपलक्षण पद्धतीने प्रकाशित करण्यायोग्य. येथे प्रधान पद्धत (प्रधाननय) आणि उदाहरण पद्धत (निदर्शननय) प्राप्त होते. "नाथगुणे" म्हणजे बुद्धांचे शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी गुण. त्या शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. "सूचकास्वेकगाथम्पि" ची पदच्छेद 'सूचकासु एकगाथम्पि' अशी आहे. "सूचकासु" म्हणजे प्रकाशित करणाऱ्या. "गाथासु" म्हणजे 'सुगतं' इत्यादींनी सांगितलेल्या सव्वीस वंदना गाथांमध्ये. हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. कवींद्वारे जी गायली किंवा म्हटली जाते ती 'गाथा' (एक विशिष्ट पद्य). 'गे' धातू (ध्वनी करणे) आणि 'थ' प्रत्यय. 'गे' धातूचा 'गा' असा आदेश होतो. अथवा, 'गं' म्हणजे ज्ञान म्हटले जाते; जे यात स्थित असते ती 'गाथा'. 'गं' शब्द उपपद असताना 'था' (गती थांबवणे) धातू. 'गं' म्हणजे ज्ञान, ज्याला कवींनी बांधून स्थापित (थियति/थपियति) केले आहे ती 'गाथा'; त्या गाथांमध्ये. "एकगाथम्पि" म्हणजे एक पद्य सुद्धा. येथे 'पि' हा शब्द आदर किंवा आश्चर्याच्या अर्थात आहे. याद्वारे, अनेक गाथांनी बुद्धगुणांचे स्मरण करण्याविषयी काय सांगावे! असा भाव व्यक्त होतो. "बुधो" म्हणजे जो पंडित (विद्वान) आहे. जो हित आणि अहित जाणतो (बुधति) त्याला 'बुध' म्हटले जाते. "सरते" म्हणजे स्मरण करतो (सरति). छंदाचे रक्षण करण्यासाठी परस्मैपद 'ति' विभक्तीच्या जागी आत्मनेपद 'ते' विभक्तीचा आदेश झाला आहे.

၃၀. သောတိ သော ဗုဓော ဘဝေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. စတုရာပါယမုတ္တောတိ နိရယတိရစ္ဆာနပေတအသုရကာယသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ အပါယေဟိ ဝိမုတ္တော စ. ပုညသမ္မတာ အယာယေဘုယျေန အပဂတောတိ အပါယော. အယတော သုခတော အပဂတောတိ ဝါ အပါယော. အဗျယီဘာဝသမာသောယံ. အထ ဝါ တိဿော သမ္ပတ္တိယော အယန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တိ ဧတေနာတိ အယော, ပုညံ. အယဓာတု ဂတိယံ အ. ပုညတော အယတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဝါ, ပုညကာရီဟိ အယိတဗ္ဗော ပဝတ္တေတဗ္ဗောတိ ဝါ အယော, သုခံ. တတော အပဂတောတိ အပါယော. စတုရော အပါယော စတုရာပါယော, တေဟိ မုတ္တော ဝိမုတ္တောတိ စတုရာပါယမုတ္တော. သာဓကတ္ထဒွယဿ စာတိ သာဓကော အတ္ထဒွယဿ စာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အတ္ထဒွယဿာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကသင်္ခါတဿ အတ္ထဒွယဿ. ဧတ္ထ စသဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနယောဂေါ. သော ပန သာဓကော တျာဒီသု ပဒေသု ယုတ္တော. သာဓကောတိ နိပ္ဖာဒကော စ. သော ဟိ သာဓေတိ နိပ္ဖာဒေတီတိ သာဓကောတိ ဝုစ္စတိ.

३०. "सो" (तो) याचा संबंध 'तो बुध (सुज्ञ) व्हावा' असा आहे. "चतुरापायमुत्तो" म्हणजे नरक, तिर्यंच (प्राणी), प्रेत आणि असुरनिकाय या नावांच्या चार अपायांपासून मुक्त झालेला. पुण्याचा मार्ग असलेल्या 'अय' पासून जो दूर गेला आहे तो 'अपाय'. किंवा सुखापासून (अय) जो दूर गेला आहे तो 'अपाय'. हा अव्ययीभाव समास आहे. अथवा, ज्याच्याद्वारे तीन संपत्ती प्राप्त होतात (चालतात किंवा प्रवृत्त होतात) तो 'अय' म्हणजे पुण्य. 'अय' धातू गतीच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागला आहे. पुण्यापासून जो प्राप्त होतो किंवा प्रवृत्त होतो, अथवा पुण्यवानांद्वारे जो प्राप्त केला जातो तो 'अय' म्हणजे सुख. त्यापासून जो दूर गेला आहे तो 'अपाय'. चार अपाय म्हणजे 'चतुरापाय', त्यांच्यापासून मुक्त तो 'चतुरापायमुत्तो'. "साधकत्थद्वयस्स च" चा पदच्छेद 'साधको अत्थद्वयस्स च' असा आहे. "अत्थद्वयस्स" म्हणजे इहलोकातील (दिट्ठधम्मिक) आणि परलोकातील (सम्परायिक) या दोन अर्थांचे (हितांचे). येथे 'च' हा शब्द अयोग्य ठिकाणी जोडला गेला आहे (अस्थानयोग). तो 'साधको' इत्यादी शब्दांशी जोडला जातो. "साधको" म्हणजे निष्पादक (पूर्ण करणारा). जो साध्य करतो किंवा निष्पन्न करतो त्याला 'साधक' म्हटले जाते.

ဟတူပဒ္ဒဝဇာလော စာတိ ဟတော ဥပဒ္ဒဝသင်္ခါတဇာလော စ. ဟနယိတ္ထ အပနယိတ္ထာတိ ဟတော. ဟနဓာတု ဟိံသာယံ တ. ဥပဂန္တွာ ဒဝတိ ဟိံသတီတိ ဥပဒ္ဒဝေါ, ဇာတိဘယာဒိ သောဠသဥပဒ္ဒဝေါ. ဥပပုဗ္ဗဒုဓာတု ဟိံသာယံ, ဥပဒ္ဒဝါ နာမ ပန သောဠသဝိဓာ ဟောန္တိ ဇာတိဘယံ, ဇရာဘယံ, ဗျာဓိဘယံ, မရဏဘယံ, ရာဇဘယံ, စောရဘယံ, အဂ္ဂိဘယံ, ဥဒကဘယံ, ဦမိဘယံ, ကုမ္ဘိလဘယံ, အာဝဋ္ဋဘယံ, သုသုကာဘယံ, အတ္တာနုဝါဒဘယံ, ပရာနုဝါဒဘယံ, ဒဏ္ဍဘယံ, ဒုဂ္ဂတိဘယဉ္စာတိ. ဇလတိ ဟိံသတိ မစ္ဆေ ဧတေနာတိ ဇာလံ, မစ္ဆဇာလံ. ဇာလံ [Pg.220] ဝိယာတိ ဇာလော, ဥပဒ္ဒဝေါ. နိတတ္ထေန ပန ဇလတိ ဟိံသတိ သတ္တေ ဧတေနာတိ ဇာလော. ဥပဒ္ဒဝေါ. ဇလဓာတု ဟိံသာယံ ဏ. ဟတော ဥပဒ္ဒဝသင်္ခါတဇာလော ယေန သောတိ ဟတူပဒ္ဒဝဇာလော. ဗုဒ္ဓပဏာမစေတနာယ ပဟိတော ဥပဒ္ဒဝသင်္ခါတဇာလော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. လာဘီ ဟိတသုခဿ စာတိ ဟိတဿ စ သုခဿ စ လာဘီ စ. လဘနံ လာဘော, တံ အဿ အတ္ထီတိ လာဘီ, ဟိနောတိ ဝဍ္ဎတီတိ ဟိတံ, အတ္ထံ. သုခယတီတိ သုခံ. ယဿုပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သုခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သုဋ္ဌု ဒုက္ခံ ခနတီတိ သုခံ. သုပုဗ္ဗ ခနုဓာတု အဝဓာရဏေ ကွိ. ဟိတဉ္စ သုခဉ္စ ဟိတသုခံ, တဿ လာဘီ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော.

"हतूपद्दवजालो च" म्हणजे उपद्रव नावाचे जाळे नष्ट झाले आहे असा. "हतो" म्हणजे मारलेला किंवा दूर केलेला. 'हन' धातू हिंसेच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागला आहे. जवळ येऊन जो हिंसा करतो तो 'उपद्रव', जसे की जन्माचे भय इत्यादी सोळा उपद्रव. 'उप' पूर्वपद असलेला 'दु' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. उपद्रव सोळा प्रकारचे असतात: जन्मभय, जरामरणभय (किंवा जराभय, व्याधीभय, मरणभय), राजभय, चोरभय, अग्निभय, उदकभय (पाण्याचे भय), ऊमीभय (लाटांचे भय), कुंभिलभय (मगरीचे भय), आवट्टभय (भोवऱ्याचे भय), सुसुकाभय (शार्क/जलचराचे भय), अत्तानुवादभय (स्वतःच्या निंदेचे भय), परानुवादभय (इतरांच्या निंदेचे भय), दंडभय आणि दुग्गतिभय (दुर्गतीचे भय). ज्याच्याद्वारे माशांना पकडले/हिंसा केली जाते ते 'जालं' (माशांचे जाळे). जाळ्यासारखा असतो तो 'जालो' म्हणजे उपद्रव. निश्चित अर्थाने, ज्याच्याद्वारे प्राण्यांची हिंसा केली जाते तो 'जालो' म्हणजे उपद्रव. 'जल' धातू हिंसेच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागला आहे. ज्याच्याद्वारे उपद्रव नावाचे जाळे नष्ट केले गेले आहे तो 'हतूपद्दवजालो'. बुद्धवंदनेच्या चेतनेमुळे उपद्रव नावाचे जाळे नष्ट व्हावे, असा याचा अर्थ आहे. "लाभी हितसुखस्स च" म्हणजे हित आणि सुखाचा लाभ मिळवणारा. मिळवणे म्हणजे 'लाभ', जो त्याला प्राप्त करतो तो 'लाभी'. जे वाढते ते 'हित' (कल्याण). जे सुखी करते ते 'सुख'. ज्याच्यामध्ये ते उत्पन्न होते, त्याला ते सुखी करते असा अर्थ आहे. अथवा, जे दुःखाचा चांगल्या प्रकारे नाश करते (खणून काढते) ते 'सुख'. 'सु' पूर्वपद असलेला 'खनु' धातू खोदण्याच्या अर्थात असून त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागला आहे. हित आणि सुख म्हणजे 'हितसुख', त्याचा लाभ मिळवणारा व्हावा, असा अर्थ आहे.

၃၁-၃၂. နရဒေဝါနံ အဓိပေါ စ စတုဒီပိဿရောပိ ဝါ ဘဝေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. နရဒေဝါနန္တိ နရာ စ ဒေဝါ စ နရဒေဝါ, တေသံ. ကမ္မတ္ထေ စေတံ ဆဋ္ဌီဝစနံ. အဓိပေါတိ ဣဿရော စ. သော ဟိ အတ္တာဓီနံ ပါတိ ရက္ခတိ ဓမ္မေန ဝါ အဓိအဘိဘဝိတွာ ပါတိ ရက္ခတီတိ အဓိပေါတိ ဝုစ္စတိ. အဓိပုဗ္ဗပါဓာတု ရက္ခနေ အ, နရာနံ အဓိပေါ ဣဿရော မနုဿရာဇာ စ ဒေဝါနံ အဓိပေါ ဣဿရော ဒေဝရာဇာ စ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. စတုဒီပိဿရောပိ ဝါတိ ဧတ္ထ ပိသဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနတ္ထေ နိပါတော. တေန ပဂေဝ ဧကဒီပိဿရရာဇဘာဝေါ စ, ပဒေ သိဿရရာဇဘာဝေါ စာတိ သမ္ဘာဝေတိ. ဝါ သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏ မတ္တောယေဝ. စတုဒီပိဿရောတိ ပုဗ္ဗဝိဒေဟော, အပရဂေါ ယာနော, ဇမ္ဗုဒီပေါ, ဥတ္တရကုရု စာတိ စတုန္နံ ဒီပါနံ ဣဿရော စက္ကဝတ္တိရာဇာပိ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပုဗ္ဗဝိဒေဟောတိ သိနေရုနော ပုရေ ဘဝံ ပုဗ္ဗံ, ဝေဒေန ပညာယ ဤဟန္တိ ဝါယမန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝေဒေဟော, ဝိဒသဒ္ဒူပပဒ ဤဟဓာတု ဝါယာမေ ဏ. သောယေဝ ဝိဒေဟော. ဣမံ ဒီပမုပါဒါယ သိနေရုနော ပုဗ္ဗဒိသဘာဂတ္တာ ပုဗ္ဗော စ သော ဝိဒေဟော စာတိ ပုဗ္ဗဝိဒေဟော, ပုဗ္ဗဒီပေါ.

३१-३२. ‘नरदेवांना अधिपती आणि चारही द्वीपांचा स्वामी व्हावे’ असा संबंध आहे. ‘नरदेवानं’ म्हणजे मनुष्य आणि देव हेच नरदेव, त्यांचा. आणि हा कर्म अर्थामध्ये षष्ठी विभक्तीचा प्रत्यय आहे. ‘अधिपो’ म्हणजे स्वामी (ईश्वर). जो आपल्या अधीन असलेल्यांचे रक्षण करतो किंवा धम्माने सर्वांवर अधिराज्य गाजवून रक्षण करतो, त्याला ‘अधिपो’ असे म्हटले जाते. ‘अधि’ उपसर्गपूर्वक ‘पा’ धातू रक्षणाच्या अर्थात असून ‘अ’ प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे; मनुष्यांचा अधिपती म्हणजे मनुष्यराज आणि देवांचा अधिपती म्हणजे देवराज व्हावे, असा याचा अर्थ आहे. ‘चतुदीपिस्सरोपि वा’ यामध्ये ‘अपि’ हा शब्द संभाव्यतेच्या अर्थात आलेला निपात आहे. त्याद्वारे एका द्वीपाचा स्वामी असणारा राजा किंवा प्रादेशिक राजा असण्याची शक्यता दर्शविली आहे. ‘वा’ हा शब्द केवळ पादपूरक आहे. ‘चतुदीपिस्सरो’ म्हणजे पूर्वविदेह, अपरगोयान, जम्बुदीप आणि उत्तरकुरु या चार द्वीपांचा स्वामी असणारा चक्रवर्ती राजा व्हावा, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये ‘पुब्बविदेहो’ म्हणजे सिनेरु (मेरू पर्वत) च्या पूर्व दिशेला असणारा ‘पुब्ब’ (पूर्व). ‘वेदेन’ म्हणजे प्रज्ञेने जे प्रयत्न करतात ते ‘विदेह’ होय; ‘विद’ शब्दाच्या उपपदासह ‘ईह’ धातू प्रयत्नाच्या अर्थात असून ‘ण’ प्रत्यय लागला आहे. तोच विदेह होय. या द्वीपाच्या संदर्भात सिनेरु पर्वताच्या पूर्व दिशेला असल्यामुळे तो ‘पूर्व’ आणि ‘विदेह’ मिळून ‘पूर्वविदेह’ (पूर्व द्वीप) असा शब्द बनतो.

အပရဂေါယာနောတိ [Pg.221] သိနေရုနော အပရေ ပစ္ဆိမေ ဘဝေါ အပရော. ဂဝေန ယန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါယာနော. ဂေါသဒ္ဒူပပဒ ယာဓာတု ဂမနေ ယု. သိနေရုနော ပစ္ဆိမ ဒိသဘာဂတ္တာ အပရော စ သော ဂေါယာနော စာတိ အပရဂေါယာနော, ပစ္ဆိမဒီပေါ. ဇမ္ဗုဒီပေါတိ ဇာယတီတိ ဇမ္ဗူ. ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော ရုက္ခော. ဇနဓာတု ဇနနေ ဦ. နဿ မော. ဗကာရာဂမော. ဇလမဇ္ဈေ ဒိပ္ပတီတိ ဒီပေါ, ဒိပ္ပန္တိ ဇောတန္တိ ဧတ္ထ သဒ္ဓမ္မာတိ ဝါ ဒီပေါ. ဒီပဓာတု ဒိတ္တိယံ အ. တဿ ပန ဒွိအာပေါတိ ပဒစ္ဆေဒံ ကတွာ ဒွိဓာ အာပေါ သန္ဒတိ ဧတ္ထာတိ ဒီပေါတိ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသောပိ ယုဇ္ဇတိ. ဇမ္ဗုယာ လက္ခိတော ပညာတော ဝါ ဒီပေါ ဇမ္ဗုဒီပေါ, ဒက္ခိဏဒီပေါ. ဥတ္တရကုရူတိ သိနေရုနော ဥတ္တရေ ဘဝါ ဥတ္တရာ. ဓမ္မတာသိဒ္ဓဿ ပဉ္စသီလဿ အာနုဘာဝေန ကံ သုခံ ဥရုမဟန္တံ ဧတ္ထာတိ ကုရု. ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသောယံ. ကုံ ဝုစ္စတိ ပါပံ. တံ ရုန္ဓန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝါ ကုရု. ကုပုဗ္ဗရုဓိဓာတု အာဝရဏေ ကွိ. ဓာတွန္တဿ လောပေါ. သိနေရုနော ဥတ္တရဒိသဘာဂတ္တာ ဥတ္တရော စ သော ကုရု စာတိ ဥတ္တရကုရု. ဥတ္တရဒီပေါတိ စတုန္နံ ဒီပါနံ ဣဿရော စတုဒီပိဿရော, စက္ကဝတ္တိရာဇာ လဗ္ဘတိ.

‘अपरगोयानो’ म्हणजे सिनेरु पर्वताच्या ‘अपर’ म्हणजेच पश्चिम दिशेला असणारा. ‘गवेन’ म्हणजे बैलांच्या साहाय्याने जेथे लोक जातात, ते ‘गोयान’ होय. ‘गो’ शब्दाच्या उपपदासह ‘या’ धातू गमनाच्या अर्थात असून ‘यु’ प्रत्यय लागला आहे. सिनेरु पर्वताच्या पश्चिम दिशेला असल्यामुळे तो ‘अपर’ आणि ‘गोयान’ मिळून ‘अपरगोयान’ (पश्चिम द्वीप) असा शब्द बनतो. ‘जम्बुदीपो’ म्हणजे जे उत्पन्न होते ते ‘जम्बू’ होय. हे शंभर योजन उंचीचे झाड आहे. ‘जन्’ धातू उत्पत्तीच्या अर्थात असून ‘ऊ’ प्रत्यय लागला आहे. ‘न’ चा ‘म’ झाला आहे आणि ‘ब’ काराचा आगम झाला आहे. पाण्याच्या मध्यभागी जे चमकते ते ‘दीप’ (द्वीप) होय, किंवा जेथे सद्धम्म प्रकाशतात ते ‘दीप’ होय. ‘दीप’ धातू चमकण्याच्या अर्थात असून ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. किंवा त्याचे ‘द्वि-आप’ असे पदच्छेद करून, ज्याच्या दोन्ही बाजूंनी पाणी वाहते ते ‘दीप’ (द्वीप) होय, असा बहुव्रीहि समास देखील योग्य ठरतो. जंबू वृक्षाने चिन्हांकित किंवा ओळखले जाणारे द्वीप म्हणजे ‘जम्बुदीप’ (दक्षिण द्वीप) होय. ‘उत्तरकुरु’ म्हणजे सिनेरु पर्वताच्या उत्तर दिशेला असणारे ‘उत्तर’. निसर्गसिद्ध अशा पंचशीलाच्या प्रभावाने जेथे मोठे सुख प्राप्त होते, ते ‘कुरु’ होय. हा बहुव्रीहि समास आहे. ‘कु’ म्हणजे पाप म्हटले जाते. जे त्याचे निवारण करतात, ते ‘कुरु’ होय. ‘कु’ उपसर्गपूर्वक ‘रुध्’ धातू आवरणाच्या अर्थात असून ‘क्वि’ प्रत्यय लागला आहे आणि धातूच्या अंताचा लोप झाला आहे. सिनेरु पर्वताच्या उत्तर दिशेला असल्यामुळे तो ‘उत्तर’ आणि ‘कुरु’ मिळून ‘उत्तरकुरु’ (उत्तर द्वीप) असा शब्द बनतो. या चार द्वीपांचा स्वामी असणारा ‘चतुदीपिस्सरो’ म्हणजेच चक्रवर्ती राजा प्राप्त होतो.

ဧဝံ လောကိယဟိတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ လောကုတ္တရဟိတံ ဒဿေန္တော အာဟ အန္တိမေ ဒေဟေ…ပေ… သုဗ္ဗတောတိ အန္တိမေ ဒေဟေ သုဗ္ဗတော ဘာဝနာယာနံ အာရုယှ အညံ တံ သေတဆတ္တကံ ဓာရေန္တော သမံ ဧဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ပန အတ္ထက္ကမေန ဝဏ္ဏယိဿာမ. အန္တိမေတိ စရိမေ ပစ္ဆိမေ ဝါ. အန္တေ ပရိယောသာနေ ဘဝေါ အန္တိမော, ပစ္ဆိမသရီရော. တသ္မိံ. ဒေဟေတိ သရီရေ. ဒိဟတိ ဥပစိယတိ ဝဍ္ဎတီတိ ဒေဟော, သရီရော. ဒိဟဓာတု ဥပစယေ ဏ. အထ ဝါ ဒိဟတိ ဥပစယတိ ဧတေန ပုညာပုညန္တိ ဒေဟော, ပစ္ဆိမဘဝဘူတေ ဘဗ္ဗကုလပုတ္တဘူတေ ဝါ သရီရေတိ အတ္ထော. သုဗ္ဗတောတိ သုဋ္ဌု ပဋိပန္နကော ဟုတွာ[Pg.222]. သုဋ္ဌု ဝတံ ပဋိပန္နံ အဿာတိ သုဗ္ဗတော. ဝကာရဿဗ္ဗော. ဘာဝနာယာနမာရုယှာတိ ဘာဝနာယာနံ အာရုယှာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဝိပဿနာဘာဝနာသင်္ခါတယာနံ အာရုဟိတွာတိ အတ္ထော. ဘာဝေတဗ္ဗာ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာတိ ဘာဝနာ. တေဘူမက သင်္ခါရာရမ္မဏံ. အထ ဝါ တဒါရမ္မဏံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ ဘာဝနာ, ဝိပဿနာပညာ. ဘူဓာတု သတ္တာယံ ဝဍ္ဎနေ ဝါ ယု. သာ စ သမထဝိပဿနာ ဘာဝနာဝသေန ဒုဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ ဣဓ ပန အညံ သေတဆတ္တကန္တိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဋ္ဌာနေန ဝိပဿနာဘာဝနာ အဓိပ္ပေတာ. ယန္တိ ပါပုဏန္တိ ဧတေန နိဗ္ဗာနန္တိ ယာနံ, အနိစ္စာဒိဝိပဿနာဉာဏံ. ယာဓာတု ဂတိယံ ယု. ဘာဝနာသင်္ခါတံ ယာနံ ဘာဝနာယာနံ, ဘာဝနာ စ သာ ယာနဉ္စာတိ ဝါ ဘာဝနာယာနံ.

अशा प्रकारे लौकिक हित दाखवून, आता लोकोत्तर हित दाखवताना ते म्हणाले— ‘अन्तिme देहे...पे... सुब्बतो’ (अंतिम शरीरात... उत्तम व्रत असणारा). ‘अंतिम शरीरात उत्तम व्रत असणारा, भावनेच्या (विपश्यनेच्या) रथावर आरूढ होऊन, त्या दुसऱ्या श्वेतछत्राला धारण करत शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त होईल’ असा संबंध आहे. तेथे अर्थाच्या क्रमानुसार आम्ही स्पष्टीकरण करू. ‘अन्तिमे’ म्हणजे अंतिम किंवा शेवटच्या. ‘अन्ते’ म्हणजे शेवटी जे असते ते ‘अन्तिम’ म्हणजेच अंतिम शरीर, त्यामध्ये. ‘देहे’ म्हणजे शरीरात. जे संचित होते किंवा वाढते ते ‘देह’ म्हणजेच शरीर होय. ‘दिह’ धातू संचय करण्याच्या अर्थात असून ‘ण’ प्रत्यय लागला आहे. अथवा, ज्याच्याद्वारे पुण्य आणि अपुण्य संचित केले जाते ते ‘देह’ होय; अंतिम अस्तित्वात असलेल्या किंवा कल्याणकारी कुलपुत्र असलेल्या शरीरात, असा याचा अर्थ आहे. ‘सुब्बतो’ म्हणजे उत्तम प्रकारे आचरण करणारा होऊन. ज्याने उत्तम व्रताचे आचरण केले आहे तो ‘सुब्बत’ होय. येथे ‘व’ काराचा ‘ब’ कार झाला आहे. ‘भावनावयानमारुय्ह’ याचा पदच्छेद ‘भावनावयानं’ आणि ‘आरुय्ह’ असा आहे. विपश्यना भावनेरूपी रथावर आरूढ होऊन, असा याचा अर्थ आहे. जिची भावना (विकास) केली पाहिजे किंवा जी वाढवली पाहिजे ती ‘भावना’ होय. तिचे आलंबन त्रैभूमिक संस्कार हे असते. अथवा, जे त्या आलंबनाची भावना करते किंवा वाढवते ती ‘भावना’ म्हणजेच विपश्यना प्रज्ञा होय. ‘भू’ धातू असण्याच्या किंवा वाढण्याच्या अर्थात असून ‘यु’ प्रत्यय लागला आहे. ती भावना समथ भावना आणि विपश्यना भावना या भेदाने दोन प्रकारची असते. परंतु येथे ‘दुसऱ्या श्वेतछत्राला’ या इतर शब्दांच्या निश्चितीवरून ‘विपश्यना भावना’ अभिप्रेत आहे. ज्याच्याद्वारे निर्वाण प्राप्त केले जाते ते ‘यान’ (रथ) होय, म्हणजेच अनित्यता इत्यादींचे विपश्यना ज्ञान होय. ‘या’ धातू गमनाच्या अर्थात असून ‘यु’ प्रत्यय लागला आहे. भावनेरूपी यान म्हणजे ‘भावनायान’ होय, किंवा जी भावना आहे तेच यान आहे म्हणून ‘भावनायान’ होय.

အာရုယှာတိ အာရောဟိတွာ. ပကတိယာနသဒိသံ အနိစ္စ ဒုက္ခအနတ္တယာနံ အာရုဟိတွာတိ အတ္ထော. အနိစ္စာဒိလက္ခဏေန ဟိ ဝိနာ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနံ ပတ္တော နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ဘာဝနာယာနမာရုယှာတိ ဝုတ္တံ. အညန္တိ အရဟတ္တဖလံ. တဉှိ ပဌမမဂ္ဂေန အာဒိဋ္ဌမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ စတုသစ္စဓမ္မံ အဝဗုဇ္ဈတီတိ အညန္တိ ဝုစ္စတိ. အာပုဗ္ဗဉာဓာတု အဝဗောဓနေ ကွိ. အာသဒ္ဒေါ မရိယာဒတ္ထော. သေတဆတ္တကန္တိ ဩဒါတာတပတ္တံ. သေဝိယတီတိ သေတံ, ဓဝလံ. သိဓာတု သေဝါယံ တ. ကိလေသတပံ ဆာဒေတီတိ ဆတ္တံ. ဆဒဓာတု သံဝရဏေ တ. တံယေဝ ဆတ္တကံ. သေတဉ္စ တံ ဆတ္တကဉ္စာတိ သေတဆတ္တကံ. အရဟတ္တဖလအာတပတ္တံ လဗ္ဘတိ. အညံ အရဟတ္တဖလသင်္ခါတံ သေတဆတ္တကံ ဓာရေန္တော ဟုတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. သမန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ သမတိ ဝူပသမတိ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာတိ သမန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဿတီတိ ပါပုဏိဿတီတိ.

‘आरुय्ह’ म्हणजे आरूढ होऊन. नैसर्गिक रथासारख्या असणाऱ्या अनित्य, दुःख आणि अनात्मरूपी रथावर आरूढ होऊन, असा याचा अर्थ आहे. कारण अनित्यता इत्यादी लक्षणांशिवाय मार्ग, फळ आणि निर्वाण प्राप्त करणारा कोणीही नाही. म्हणूनच ‘भावनावयानमारुय्ह’ असे म्हटले आहे. ‘अञ्ञं’ म्हणजे अर्हत्त्वफळ. कारण पहिल्या मार्गाने दर्शविलेल्या मर्यादेचे उल्लंघन न करता जे चार आर्यसत्यांचा धम्म पूर्णपणे जाणते, त्याला ‘अञ्ञा’ (पूर्ण ज्ञान) असे म्हटले जाते. ‘आ’ उपसर्गपूर्वक ‘ञा’ धातू जाणण्याच्या अर्थात असून ‘क्वि’ प्रत्यय लागला आहे. येथे ‘आ’ हा शब्द मर्यादेच्या अर्थात आहे. ‘सेतछत्तकं’ म्हणजे पांढरे छत्र (श्वेतछत्र). ज्याचे सेवन केले जाते ते ‘सेत’ म्हणजेच पांढरे होय. ‘सि’ धातू सेवनाच्या अर्थात असून ‘त’ प्रत्यय लागला आहे. जे क्लेशांच्या तापापासून संरक्षण करते ते ‘छत्त’ (छत्र) होय. ‘छद्’ धातू आवरणाच्या अर्थात असून ‘त’ प्रत्यय लागला आहे. तेच ‘छत्तक’ होय. जे पांढरे आहे आणि छत्र आहे ते ‘सेतछत्तक’ होय. यावरून अर्हत्त्वफलरूपी छत्र असा अर्थ प्राप्त होतो. ‘दुसरे अर्हत्त्वफलरूपी श्वेतछत्र धारण करणारा होऊन’ असा संबंध आहे. ‘समं’ म्हणजे निर्वाण. कारण जेथे सर्व संसारदुःख शांत होते, उपशमित होते आणि निरुद्ध होते, त्याला ‘सम’ (शांती/निर्वाण) असे म्हटले जाते. ‘एस्सति’ म्हणजे प्राप्त करेल.

ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကတ္ထံ ဒဿေန္တော ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေပိ အရောဂေါ စ ဒီဃာယုကော စ သဗ္ဗလောကေဟိ ပူဇိတော စ ဘာဝနာဘိ ရတိမနော [Pg.223] စ ဇနပ္ပိယော စ မနာပေါ စ ဘဝေယျာတိ ယောဇနာ. အတ္တဘာဝေပီတိ ဧတ္ထ ပိသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန သမ္ပရာယိကတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. အတ္တာတိ ဘဝတိ ဧတေန အဘိဓာနံ ဗုဒ္ဓိ စာတိ အတ္တဘာဝေါ. ခန္ဓပဉ္စကဿေတမဓိဝစနံ. အရောဂေါတိ သဗ္ဗဗျာဓိဝိရဟော စ. သော ဟိ နတ္ထိ ရောဂေါ အဿာတိ အရောဂေါတိ ဝုစ္စတိ. ဒီဃဇီဝိကောတိ ဒီဃာယုကော စ. သော ဟိ ဒီဃာ ဇီဝိ အာယု အဿာတိ ဒီဃဇီဝိကောတိ ဝုစ္စတိ.

आता ऐहिक हित दाखवताना ‘इमस्मिं अत्तभावेपि’ (या आत्मभावात देखील) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘या आत्मभावात देखील तो निरोगी, दीर्घायुषी, सर्व लोकांकडून पूजनीय, भावनेमध्ये रममाण मनाचा, लोकांचा प्रिय आणि मनाला अनुकूल असा व्हावा’ अशी योजना आहे. ‘अत्तभावेपि’ यामध्ये ‘अपि’ हा शब्द समुच्चयाच्या अर्थात आहे. त्याद्वारे तो पारलौकिक हिताचा देखील संग्रह करतो. ज्याच्याद्वारे ‘आत्मा’ असे अभिधान आणि बुद्धी उत्पन्न होते, तो ‘अत्तभाव’ (आत्मभाव) होय. हे पंचस्कंधांचेच दुसरे नाव आहे. ‘अरोगो’ म्हणजे सर्व व्याधींपासून मुक्त असणारा. ज्याला कोणताही रोग नाही तो ‘अरोग’ म्हटला जातो. ‘दीघजीविको’ म्हणजे दीर्घायुषी. ज्याचे आयुष्य दीर्घ आहे तो ‘दीघजीविको’ म्हटला जातो.

၃၃. သဗ္ဗလောကေဟီတိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿေဟိ. ပူဇိတောတိ ပူဇိတဗ္ဗော စ. ဘာဝနာဘိရတိမနောတိ သမထဝိပဿနာ သင်္ခါတာယ ဘာဝနာယ အဘိရမဏစိတ္တော စ. ဇနပ္ပိယောတိ သဗ္ဗဇနေဟိ ပိယာယိတဗ္ဗော စ. မနာပေါတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ စိတ္တဝဍ္ဎနကော စ ဘဝေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော.

३३. ‘सब्बलोकेहि’ (सर्वलोकांद्वारे) म्हणजे सर्व देव आणि मनुष्यांद्वारे. ‘पूजितो’ म्हणजे पूजनीय असणारे. ‘भावनाभिरतिमनो’ म्हणजे समथ आणि विपस्सना नावाच्या भावनेमध्ये रममाण होणारे चित्त असलेले. ‘जनप्पियो’ म्हणजे सर्व लोकांचे प्रिय असणारे. ‘मनापो’ म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या चित्ताला आनंदित करणारे असावे, असा संबंध आहे.

ဧဝံ ဆဗ္ဗီသတိယာ ဝန္ဒနဂါထာသု ဧကဂါထာမတ္တမ္ပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာနုဿရဏေ ဖလာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဗ္ဗဂါထာယော ဝစသာ ဓာရေတွာ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနေ အနေကာနိ ဖလာနိသံသာနိ ဒဿေတုံ ကာ ကထာခိလဓာရဏေတိ အာဟ. တတ္ထ ကာ ကထာခိလဓာရဏေတိ ကာ ကထာ အခိလဓာရဏေတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. သဗ္ဗဗုဒ္ဓဝန္ဒနဂါထာယ ဝစသာ ဓာရဏေ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗာ ယေဝါတိ အတ္ထော.

अशा प्रकारे, सव्वीस वंदना गाथांपैकी केवळ एका गाथेचे देखील बुद्धगुणांच्या अनुस्मरणात असणारे फळ आणि लाभ दाखवून, आता सर्व गाथा मुखोद्गत करून बुद्धवंदना करण्याचे अनेक लाभ दाखवण्यासाठी ‘का कथाखिलधारणं’ (संपूर्ण गाथा धारण करण्याविषयी काय सांगावे!) असे म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘का कथाखिलधारणं’ चा पदच्छेद ‘का कथा अखिलाधारणं’ असा आहे. सर्व बुद्धवंदना गाथा मुखोद्गत करण्याविषयी काय बोलावे! (ते तर अत्यंत फलदायी आहेच) असा अर्थ आहे.

ဧတ္ထ စ အခိလသဒ္ဒေါ သဗ္ဗဝါစကော အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိကော. အထ ဝါ ခိယနံ ခိလံ. ခိဓာတု ခယေ လပစ္စယော. ခယံ လာတိ ဂဏှာတီတိ ဝါ ခိလံ, အပ္ပကံ. ခယသဒ္ဒူပပဒလာဓာတု ဂဟဏေ အ. န ခိလံ အခိလံ, သဗ္ဗဂါထာယော. ဓာရိယတေ ဓာရဏံ, အခိလာယ သဗ္ဗာယ ဂါထာယ ဓာရဏံ အခိလဓာရဏံ, တသ္မိံ. ဆဗ္ဗီသတိယာ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနဂါထာသု ဧကံ ဂါထံ ဝစသာ ဓာရယိတွာ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနေ ယထာဝုတ္တဖလာနိသံသာနိ လဗ္ဘန္တိ, ပဂေဝ ပန သဗ္ဗဗုဒ္ဓဝန္ဒနဂါထာယော ဝစသာ ဓာရယိတွာ ဒိနေ ဒိနေ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနေတိ [Pg.224] အတ္ထောတိ. ဣမိနာ ပန ဂါထာပဉ္စကေန ယထာဝုတ္တ ဖလာနိသံသံ ဉတွာ သဒ္ဒဟကော သမ္မာဒိဋ္ဌိကော ကုလပုတ္တော သဗ္ဗဗုဒ္ဓဝန္ဒနဂါထာယော ဝစသာ ဓာရယိတွာ ရတ္တိန္ဒိဝံ ပုဗ္ဗဏှကာလေ စ သာယနှကာလေ စ ရတ္တိယာ ပဌမယာမေ စ ပစ္ဆိမယာမေ စ သတတံ သမိတံ နိရန္တရံ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒေယျာတိ ဥယျောဇနံ ဒဿေတီတိ.

आणि येथे ‘अखिल’ हा शब्द ‘सर्व’ चा वाचक असून तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक आहे. किंवा क्षय होणे म्हणजे ‘खिल’ होय. ‘खि’ धातू क्षय अर्थी असून त्याला ‘ल’ प्रत्यय लागला आहे. जे क्षयाला प्राप्त होते किंवा जे अल्प आहे ते ‘खिल’ होय. क्षय शब्दाच्या उपपदासह ‘ला’ धातू ग्रहण अर्थी असून त्याला ‘अ’ प्रत्यय लागला आहे. जे खिल (अल्प) नाही ते ‘अखिल’ म्हणजे सर्व गाथा. धारण केले जाते ते ‘धारण’. अखिल म्हणजे सर्व गाथांचे धारण करणे म्हणजे ‘अखिलधारण’, त्यामध्ये. सव्वीस बुद्धवंदना गाथांपैकी एका गाथेचे मुखोद्गत करून बुद्धवंदना केल्याने वर सांगितलेले लाभ प्राप्त होतात, मग सर्व बुद्धवंदना गाथा मुखोद्गत करून दररोज बुद्धवंदना करण्याविषयी काय सांगावे! असा अर्थ आहे. या पाच गाथांद्वारे वर सांगितलेले लाभ जाणून घेऊन, श्रद्धावान आणि सम्यक् दृष्टी असलेल्या कुलपुत्राने सर्व बुद्धवंदना गाथा मुखोद्गत करून रात्रंदिवस, सकाळी आणि सायंकाळी, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि अंतिम प्रहरात सतत, नेहमी आणि निरंतर बुद्धांची वंदना करावी, अशी प्रेरणा दिली आहे.

ပဉ္စကဂါထာဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

पाच गाथांचे वर्णन समाप्त झाले.

ဣတိ ပေါရာဏာစရိယေဟိ ဝန္ဒိတဿ နမက္ကာရဿ သဒ္ဒတ္ထနယေဟိ ဆန္ဒာလင်္ကာရနယေဟိ စ သဏှသုခုမသုဒုဒ္ဒသ ဂမ္ဘီရဿ ဗုဒ္ဓဿ ဒုပ္ပဋိဝိဓဂုဏပရိဒီပကဿ သပ္ပုရိသာနံ စိတ္တပသန္နဇနကဿ သာဋ္ဌကထေ ပိဋကတ္တယေ အသံဟိရ ဝိသာရဒဉာဏစာရိနာ သာသနသောဓကေန ဘဒ္ဒန္တရေဝ တတ္ထေရဝရေန ရစိတာ ဗုဒ္ဓဂုဏပ္ပဒီပိကနာမိကာ ဝဏ္ဏနာ.

अशा प्रकारे, प्राचीन आचार्यांनी वंदिलेल्या नमस्काराचे, शब्दार्थ पद्धती आणि छंद-अलंकार पद्धतीनुसार, सूक्ष्म, अतिसूक्ष्म, दुर्दर्श आणि गंभीर अशा बुद्धांच्या आकलन करण्यास कठीण असलेल्या गुणांचे प्रकाशन करणाऱ्या, सत्पुरुषांच्या चित्ताला प्रसन्न करणाऱ्या, अट्ठकथांसहित त्रिपिटकामध्ये अखंड आणि विशारद ज्ञान असणाऱ्या, शासन-शोधक भदंत रेवत थेरवर यांनी रचलेली ‘बुद्धगुणप्रदीपिका’ नावाची ही टीका (वर्णन) आहे.

နိဂမန

उपसंहार

ဣဒံ ပန ပုရံ နိမ္မိတေန သိရီပဝရဝိဇယာနန္တယသပဏ္ဍိတ တြိဘဝနာဒိတျာဓိပတိမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာတိ လဉ္ဆိတနာမိကေန ပိဋကတ္တယပါဠိံ သိလာရူဠှံ ကာရယိတွာ ပဉ္စမ သင်္ဂီတိကရဏေန တိမဟာဓမ္မရာဇေန ရတနာပုဉ္ဇန္တိ သမ္မတေ ရာဇဓာနီဘူတေ နာနာကုလသံကိဏ္ဏေ ပုညဓညဝန္တာနံ သာဓူနဉ္စ သီလသမာဓိပညဝန္တာနံ ဘိက္ခူနဉ္စ နိဝါသဘူတေ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃရတနာကရေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနုဇ္ဇောတနေ မန္တလေ နဂရေ ဣတိ ပရိကိတ္တိတေ မဟာရာမေ ဒေသေ ဝသန္တေန ဥပါသက ဂုဏသမ္ပန္နေန နာမိကေန ဥပါသကေန စ တဿုပဋ္ဌာကာယ နာမိကာယ ဥပါသိကာယ စ သမကုသလစ္ဆန္ဒံ ကတွာ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကရဏတ္ထာယ ကာရိတေ မနောရမေ သုဝဏ္ဏေန လိမ္ပိတတ္တာ သုဝဏ္ဏဝတီ နာမိကေ [Pg.225] ဒွိဘုမ္မိကေ မဟိဋ္ဌကဝိဟာရေ အဋ္ဌဟိ ဒိသာဟိ အာဂတာနံ သုတေသနဘိက္ခူနံ သာဋ္ဌကထံ ပိဋကတ္တယံ ဒိနေ ဒိနေ သတတံ နိရန္တရံ ဝါစေန္တေန အဓိဝသန္တေန သာဋ္ဌကထေ ပိဋကတ္တယေ အသံဟိရဝိသာရဒဉာဏစာရိနာ မန္တလေ ပုရေ ပရိယတ္တိသာသနဟိတဓမ္မာစရိယဂဏဿ ဇေဋ္ဌုက္ကဋ္ဌဘူတေန ရေဝတာဘိပဏ္ဍိတဓဇသာသနဝံသမဟာဓမ္မရာဇဂုရူတိ စ အဂ္ဂ မဟာပဏ္ဍိတာတိ စ လဒ္ဓလဉ္ဆိတေန မူလဒွါဒသသာသန ကရမဟာဂဏဿ ဇေဋ္ဌမဟာနာယကဘူတေန သာသနာပြုညော အာစရိယောတိ ဝိဿုတေန သာသနသောဓက မဟာနာယကတ္ထေရဝရေန ပေါရာဏေဟိ တတ္ထ တတ္ထ ပါဠိယံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏပ္ပကာသကေဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏပဒေဟိ ထောမိတွာ ဝန္ဒိတဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနေန ဆန္ဒာလင်္ကာရနယေန စ ပထဝီသန္ဓာရကဿ ဥဒကက္ခန္ဓဿ ဝိယ ဂမ္ဘီရဿ ပဗ္ဗတေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဌပိတဿ ဝတ္ထုဿ ဝိယ အတိဒုဒ္ဒသဿ သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ အဂ္ဂကောဋိယာ ဝိယ အတိသဏှ သုခုမဿ ပုထုဇ္ဇနဉာဏေန ဗုဒ္ဓဿ ဒုပ္ပဋိဝိဓဂုဏပရိဒီပကဿ နမက္ကာရဿ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ ဗုဒ္ဓဂုဏပ္ပဒီပိကနာမိကာ သံဝဏ္ဏနာ တာသု တာသု အဋ္ဌကထာဋီကာသု အာဂတံ သံဝဏ္ဏနာနယံ နိဿာယ ပညာပါဋဝတ္ထာယ သာသနဝုဒ္ဓိယာ စ ကတာ.

हे तर, नगर निर्माण करणाऱ्या, ‘सिरीपवरविजयानन्तयसपण्डित त्रिभवनादित्याधिपतिमहाधम्मराजाधिराज’ या पदवीने विभूषित, त्रिपिटक पाळीला शिलांवर कोरवून पाचवी संगीती (धम्मपरिषद) आयोजित करणाऱ्या त्या महाधम्मराजाद्वारे ‘रत्नापुंज’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या राजधानीत, विविध कुळांनी युक्त असलेल्या, पुण्यवान आणि धन्य अशा सज्जनांचे तसेच शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांनी युक्त असलेल्या भिक्खूंचे निवासस्थान असलेल्या, बुद्ध, धम्म आणि संघ या रत्नांची खाण असलेल्या, चंद्र आणि सूर्याप्रमाणे बुद्धशासनाला प्रकाशित करणाऱ्या ‘मंतले’ (मांडले) नगर म्हणून कीर्तिमान असलेल्या महाविहार प्रदेशात राहणाऱ्या, उपासक गुणांनी संपन्न असलेल्या उपासकाद्वारे आणि त्याच्या उपस्थायिका (सेविका) असलेल्या उपासिकेद्वारे समान कुशल छंद (पुण्य करण्याची इच्छा) करून निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी निर्माण केलेल्या, सोन्याने लेपल्यामुळे ‘सुवर्णवती’ नावाच्या, अत्यंत सुंदर अशा दुमजली विहारात, आठही दिशांतून आलेल्या, ज्ञानाचा शोध घेणाऱ्या भिक्खूंना अट्ठकथांसहित त्रिपिटकाचे दररोज, सतत आणि निरंतर अध्यापन करत राहणाऱ्या, अट्ठकथांसहित त्रिपिटकामध्ये अखंड आणि विशारद ज्ञान असणाऱ्या, मंतले नगरातील परियत्ती शासन हितकारक धम्माचार्य संघाचे ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ असणाऱ्या, ‘रेवताभिपण्डितध्वजशासनवंसमहाधम्मराजगुरु’ आणि ‘अग्गमहापण्डित’ या पदव्यांनी विभूषित असलेल्या, मूळ बारा शासनकर्त्या महासंघाचे ज्येष्ठ महानायक असलेल्या, ‘शासनाचा प्रकाशक आचार्य’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या शासन-शोधक महानायक थेरवर यांच्याद्वारे, प्राचीन आचार्यांनी त्या त्या पाळीमध्ये भगवंतांनी सांगितलेल्या बुद्धगुणांचे प्रकाशन करणाऱ्या बुद्धगुणपदांनी स्तुती करून वंदिलेल्या, अर्थ-व्यंजन आणि छंद-अलंकार पद्धतीनुसार, पृथ्वीला धारण करणाऱ्या जलसमूहाप्रमाणे गंभीर असलेल्या, पर्वताने झाकून ठेवलेल्या वस्तूंप्रमाणे अत्यंत दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) असलेल्या, शंभर तुकडे केलेल्या केसाच्या टोकाप्रमाणे अत्यंत सूक्ष्म असलेल्या, पृथग्जनांच्या ज्ञानाने आकलन करण्यास कठीण असलेल्या बुद्धांच्या गुणांचे प्रकाशन करणाऱ्या नमस्काराचे गूढ अर्थाचे प्रकाशन करणारी ‘बुद्धगुणप्रदीपिका’ नावाची ही टीका, त्या त्या अट्ठकथा आणि टीकांमध्ये आलेल्या वर्णन पद्धतीचा आश्रय घेऊन, प्रज्ञेच्या कुशलतेसाठी आणि शासनाच्या वृद्धीसाठी केली गेली आहे.

ဧတ္တာဝတာ စ –

आणि येथपर्यंत –

သမ္ပတ္တေ စက္ကဝဿေ သာ, ဒွိသဟဿေ စတူသတေ;

နဝါဓိကာသိတီယာ စ, သက္ကရာဇေ စ သမ္ပတ္တေ.

दोन हजार चारशे एकोणनव्वद (२४८९) बुद्ध संवत वर्ष आले असता, आणि म्यानमारचे शके वर्ष आले असता,

သတ္တတိသတသဟဿ, ဝဿေ ဖုဿမာသဿေဝ;

ကာလပက္ခသတ္တမေ စ, ဗုဒ္ဓဒိနေ သုနိဋ္ဌိတာ;

သာမည.

एक हजार तीनशे सत्तर (१३७०) व्या वर्षी, पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या सप्तमीला, बुधवारच्या दिवशी ही टीका चांगल्या प्रकारे पूर्ण झाली; सामान्य.

ဧသာ စ သင်္ခရောန္တေန, ယံ ပုညံ ပသုတံ မယာ;

အညမ္ပိ တေန ပုညေန, ပတွာ သမ္ဗောဓိမုတ္တမံ.

ही टीका रचताना मी जे पुण्य संपादन केले आहे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने इतरांनीही उत्तम संबोधीला प्राप्त करून,

သံသာရတော [Pg.226] ဗဟူ သတ္တေ, တာရယိတွာ တဏှက္ခယံ;

နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကာရေယျံ, မဂ္ဂဉာဏုတ္တရေန စ.

संसारातून अनेक प्राण्यांना तारून, उत्तम मार्गज्ञानाद्वारे तृष्णेचा क्षय करणाऱ्या निर्वाणाचा साक्षात्कार करावा.

သဒါ ရက္ခန္တု ရာဇာနော, ဓမ္မေနေဝ ပဇံ ဣမံ;

သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခီ ဟောန္တု, ဇောတေန္တု ဇိနသာသနံ.

राजे नेहमी धर्मानेच या प्रजेचे रक्षण करोत. सर्व प्राणी सुखी होवोत आणि जिनशासनाला (बुद्धशासनाला) प्रकाशित करोत.

မြမ္မရဋ္ဌေ မနုဿာ စ, သဗ္ဗဒါ နိရုပဒ္ဒဝါ;

နိစ္စံ ကလျာဏသင်္ကပ္ပာ, ပပ္ပောန္တု အမတံ ပဒန္တိ.

म्यानमार देशातील (ब्रह्मदेशातील) लोक नेहमी उपद्रवरहित राहोत, नेहमी कल्याणकारी संकल्प करणारे होवोत आणि अमृत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करोत.

ဗုဒ္ဓဂုဏပ္ပဒီပိကနာမိကာ

बुद्धगुणप्रदीपिका नावाची

နမက္ကာရဋီကာ သမတ္တာ.

नमस्कार टीका समाप्त झाली.