นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、阿羅漢、正等覚者に礼拝いたします。

ปฏฺฐานุทฺเทส ทีปนีปาฐ

発趣要説の解明（パッターヌッデーサ・ディーパニー）の読誦。

๑. เหตุปจฺจโย

1. 因縁（Hetupaccayo）。

กตโม [Pg.465] เหตุปจฺจโย. โลโภ เหตุปจฺจโย. โทโส, โมโห, อโลโภ, อโทโส, อโมโห เหตุ ปจฺจโย.

因縁とはいかなるものか。貪は因縁である。瞋、痴、無貪、無瞋、無痴は因縁である。

กตเม ธมฺมา เหตุปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. โลภ สหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จ รูปกลาปาธมฺมา จ โทสสห ชาตา โมหสหชาตา อโลภสหชาตา อโทสสห ชาตา อโมหสหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จ รูปกลาปา ธมฺมา จ เหตุปจฺจยโต อุปฺปนฺนา เหตุปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา.

因縁によって生じた諸法（因縁生法）とはいかなるものか。貪と共生する心・心所法および色聚の法、また瞋と共生し、痴と共生し、無貪と共生し、無瞋と共生し、無痴と共生する心・心所法および色聚の法は、因縁によって生じたものであり、因縁生法と呼ばれる。

สหชาตรูปกลาปา นาม สเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมชรูปานิ จ ปวตฺติกาเล สเหตุกจิตฺตชรูปานิ จ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขโณ นาม ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขโณ. ปวตฺติกาโล นาม ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว จุติกาลํ วุจฺจติ.

“共生色聚”とは、有因の結生の瞬間における業生色、および転起の期間における有因の心生色のことである。ここで“結生の瞬間”とは、結生心の生起の瞬間のことである。“転起の期間”とは、結生心の静止の瞬間から始まり、死の時に至るまでの期間をいう。

เกนฏฺเฐน เหตุ, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. มูลฏฺเฐน เหตุ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ. ตตฺถ มูลยมเก วุตฺตานํ โลภาทีนํ มูลธมฺมานํ มูลภาโว มูลฏฺโฐ นาม. โส มูลฏฺโฐ มูลยมกทีปนิยํ อมฺเหหิ รุกฺโขปมาย ทีปิโตเยว.

いかなる意味で“因”であり、いかなる意味で“縁”であるのか。“根（根本）の意味”において因であり、“助成の意味”において縁である。ここで“根の意味”とは、‘根双論’に説かれる貪などの根本の諸法の根としての性質のことである。その根の意味については、我々が‘根双論解明’において樹木の比喩によって既に示した通りである。

อปิ จ เอโก ปุริโส เอกิสฺสํ อิตฺถิยํ ปฏิพทฺธ จิตฺโต โหติ. โส ยาว ตํ จิตฺตํ น ชหติ, ตาว ตํ อิตฺถึ อารพฺภ ตสฺส ปุริสสฺส โลภสหชาตานิ กายวจีมโนกมฺมานิ จ โลภสมุฏฺฐิตานิ จิตฺตชรูปานิ จ จิรกาลํปิ ปวตฺตนฺติ. สพฺพานิ จ ตานิ จิตฺตเจตสิกรูปานิ ตสฺสํ อิตฺถิยํ รชฺชนโลภมูลกานิ โหนฺติ. โส โลโภ เตสํ มูลฏฺเฐน เหตุ จ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย จ. ตสฺมา เหตุปจฺจโย. เอส นโย เสสานิ รชฺชนียวตฺถูนิ อารพฺภรชฺชนวเสน อุปฺปนฺเนสุ โลเภสุ, ทุสฺสนียวตฺถูนิ อารพฺภ ทุสฺสนวเสน อุปฺปนฺเนสุ โทเสสุ, มุยฺหนียวตฺถูนิ อารพฺภ มุยฺหนวเสน อุปฺปนฺเนสุ โมเหสุ จ.

さらに、ある男がある女に心を執着させているとする。彼がその心を捨てない限り、その女を対象として、その男の貪と共生する身・口・意の業、および貪から生じた心生色は、長い間転起し続ける。それらすべての心・心所・色は、その女への愛執という貪を根本としている。その貪は、それらに対して根の意味において因であり、助成の意味において縁である。ゆえに因縁という。この理趣は、他の愛着すべき対象を縁として愛着によって生じる貪、嫌悪すべき対象を縁として嫌悪によって生じる瞋、惑わされるべき対象を縁として惑乱によって生じる痴においても同様である。

ตตฺถ [Pg.466] ยถา รุกฺขสฺส มูลานิ สยํ อนฺโตปถวิยํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิตฺวา ปถวิรสญฺจ อาโปรสญฺจ คเหตฺวา ตํ รุกฺขํ ยาว อคฺคา อภิหรนฺติ, เตน รุกฺโข จิรกาลํ วฑฺฒมาโน ติฏฺฐติ. ตถา โลโภ จ ตสฺมึ ตสฺมึ วตฺถุมฺหิ รชฺชนวเสน สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิตฺวา ตสฺส ตสฺส วตฺถุสฺส ปิยรูปรสญฺจ สาตรูปรสญฺจ คเหตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺเม ยาว กายวจีวีติกฺกมา อภิหรติ, กาย วีติกฺกมํ วา วจีวีติกฺกมํ วา ปาเปติ. ตถา โทโส จ ทุสฺสน วเสน อปฺปิยรูปรสญฺจ อสาตรูปรสญฺจ คเหตฺวา, โมโห จ มุยฺหนวเสน นานารมฺมเณสุ นิรตฺถกจิตฺตาจารรสํ วฑฺเฒตฺวาติ วตฺตพฺพํ. เอวํ อภิหรนฺตา ตโย ธมฺมา รชฺชนียาทีสุ วตฺถูสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม โมทมาเน ปโมทมาเน กโรนฺโต วิย จิร กาลํ ปวตฺเตนฺติ. สมฺปยุตฺตธมฺมา จ ตถา ปวตฺตนฺติ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ จ ตถา ปวตฺตมาเนสุ สหชาตรูปกลาปาปิ ตถา ปวตฺตนฺติเยว. ตตฺถ สมฺปยุตฺตธมฺเม อภิหรตีติ ทฺเว ปิยรูป สาตรูปรเส สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สนฺติกํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

そこで、あたかも樹木の根が自ら地中にしっかりと根を下ろし、地の栄養と水の栄養を吸収して、その樹木を梢に至るまで維持し、それによって樹木が長期間成長し続けるように、同様に、貪はその時々の対象において愛着によってしっかりと定着し、その時々の対象の愛好すべき相の味わいや快楽の相の味わいを吸収し、相応する諸法を身・口の違犯に至るまで維持し、あるいは身の違犯や口の違犯へと至らせる。同様に、瞋は嫌悪によって不快な相の味わいや不満な相の味わいを吸収し、痴は惑乱によって様々な対象において無益な心の働きという味わいを増大させる、と説かれるべきである。このように維持するこれら三つの法は、愛着すべき等の対象において、相応する諸法を喜ばせ楽しませるかのようにして長期間転起させる。そして相応する諸法もそのように転起する。相応する諸法がそのように転起する時、共生する色聚もまたそのように転起するのである。ここで“相応する諸法を維持する”とは、愛好すべき相と快楽の相という二つの味わいを相応する諸法の近くへともたらす、という意味である。

สุกฺกปกฺเข โส ปุริโส ยทากาเมสุ อาทีนวํ ปสฺสติ, ตทา โส ตํ จิตฺตํชหติ, ตํ อิตฺถึ อารพฺภ อโลโภ สญฺชา ยติ. ปุพฺเพ ยสฺมึ กาเล ตํ อิตฺถึ อารพฺภ โลภมูลกานิ อสุทฺธานิ กายวจีมโนกมฺมานิ วตฺตนฺติ. อิทานิ ตสฺมึ กาเลปิ อโลภมูลกานิ สุทฺธานิ กายวจีมโนกมฺมานิ วตฺตนฺติ. ปพฺพชิต สีลสํวรานิ วา ฌานปริกมฺมานิ วา อปฺปนาฌานานิ วา วตฺตนฺติ. โส อโลโภ เตสํ มูลฏฺเฐน เหตุ จ โหติ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยจ. ตสฺมา เหตุปจฺจโย. เอส นโย เสเสสุ โลภ ปฏิปกฺเขสุ อโลเภสุ, โทสปฏิปกฺเขสุ อโทเสสุ, โมห ปฏิปกฺเขสุ อโมเหสุ จ.

白浄の側（善の側）においては、その男が諸々の欲における過患を見る時、その時、彼はその心を捨て、その女を縁として無貪が生じる。以前、その女を縁として貪を根本とする不浄な身・口・意の業が転起していた時に代わって、今や、無貪を根本とする清浄な身・口・意の業が転起する。あるいは、出家者の戒の制御、あるいは禅定の準備、あるいは安止定が転起する。その無貪は、それらに対して根の意味において因であり、助成の意味において縁である。ゆえに因縁という。この理趣は、他の貪の対治である無貪、瞋の対治である無瞋、痴の対治である無痴においても同様である。

ตตฺถ รุกฺขมูลานิ วิย อโลโภ โลภเนยฺยวตฺถูสุ โลภํ ปหาย โลภวิเวกสุขรสํ วฑฺเฒตฺวา เตน สุเขน สมฺปยุตฺตธมฺเม โมทมาเน ปโมทมาเน กโรนฺโต วิย ยาว ฌานสมาปตฺติสุขา วา ยาว มคฺคผลสุขา วา วฑฺฒาเปติ. ตถา อโทโส จ โทสเนยฺยวตฺถูสุ โทสวิเวกสุขรสํ วฑฺเฒตฺวา, อโมโห จ โมหเนยฺยวตฺถูสุ โมหวิเวกสุขรสํ วฑฺเฒตฺวาติ วตฺตพฺพํ. เอวํ วฑฺฒาเปนฺตา ตโย ธมฺมา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม โมทมาเน ปโมทมาเน กโรนฺโต วิย จิร กาลํปิ ปวตฺเตนฺติ. สมฺปยุตฺตธมฺมา จ ตถา ปวตฺตนฺติ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ จ ตถา ปวตฺตมาเนสุ สหชาตรูปกลาปาปิ ตถา ปวตฺตนฺติเยว.

そこで、樹木の根のように、無貪は貪るべき対象において貪を捨て、離貪の安楽の味わいを増大させ、その安楽によって、相応する諸法を喜ばせ楽しませるかのようにして、禅定の成就の安楽、あるいは道果の安楽に至るまで増大させる。同様に、無瞋は瞋るべき対象において離瞋の安楽の味わいを増大させ、無痴は惑わされるべき対象において離痴の安楽の味わいを増大させる、と説かれるべきである。このように増大させるこれら三つの法は、善なる諸法において、相応する諸法を喜ばせ楽しませるかのようにして長期間転起させる。そして相応する諸法もそのように転起する。相応する諸法がそのように転起する時、共生する色聚もまたそのように転起するのである。

ตตฺถ [Pg.467] โลภวิเวกสุขรสนฺติ วิวิจฺจนํ วิคมนํ วิเวโก. โลภสฺส วิเวโก โลภวิเวโก. โลภวิเวเก สุขํ โลภวิเวกสุขํ. โลภวิเวกํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนสุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตเทว รโส โลภวิเวกสุขรโสติ สมาโส. อยํ อภิธมฺเม ปฏฺฐานนโย.

ここで“離貪の安楽の味わい”について、“離（ヴィヴェーカ）”とは離隔、除去のことである。貪の離隔が“離貪”である。離貪における安楽が“離貪の安楽”である。離貪に依って生じた安楽、という意味である。それがそのまま味わいであるのが“離貪の安楽の味わい”という複合語である。これは阿毘達磨における発趣の理趣である。

หตฺตนฺตนโย ปน อวิชฺชาสงฺขาโต โมโห จ ตณฺหาสงฺขาโต โลโภ จาติ ทฺเว ธมฺมา สพฺเพสํปิ วฏฺฏทุกฺขธมฺมานํ มูลานิ โหนฺติ. โทโส ปน โลภสฺส นิสฺสนฺทภูตํ ปาปมูลํ โหติ. วิชฺชาสงฺขาโต อโมโห จ นิกฺขมธาตุสงฺขาโต อโลโภ จาติ ทฺเว ธมฺมา วิวฏฺฏธมฺมานํ มูลานิ โหนฺติ. อโทโส ปน อโลภสฺส นิสฺสนฺทภูตํ กลฺยาณมูลํ โหติ. เอวํ ฉพฺพิธานิ มูลานิ สหชาตานํปิ อสหชาตานํปิ นามรูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ. อยํ สุตฺตนฺเตสุ นโย. เหตุปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

指導的理趣によれば、無明と称される痴と、渇愛と称される貪という二つの法が、一切の輪廻の苦しみの法の根である。また、瞋は貪の流出である悪の根である。明（智慧）と称される無痴と、出離の界と称される無貪という二つの法が、還滅（涅槃）の諸法の根である。また、無瞋は無貪の流出である善の根である。このように六種の根が、共生する名色法にも、共生しない名色法にも、縁となるのである。これが経蔵における理趣である。因縁の解明、完結。

๒. อารมฺมณปจฺจโย

2. 所縁縁（Ārammaṇapaccayo）。

กตโม อารมฺมณปจฺจโย. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สพฺเพปิ รูปธมฺมา สพฺพํปิ นิพฺพานํ สพฺพาปิ ปญฺญตฺติโย อารมฺมณ ปจฺจโย. น หิ โส นาม เอโกปิ ธมฺโม อตฺถิ, โย จิตฺต เจตสิกานํ อารมฺมณํ น โหติ. สงฺเขปโต ปน อารมฺมณํ ฉพฺพิธํ โหติ รูปารมฺมณํ สทฺทารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ รสารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณนฺติ.

所縁縁（しょえんえん）とは何か。すべての心・心所法、すべての色法、すべての涅槃、そしてすべての施設（概念）が所縁縁である。心・心所法の所縁（対象）とならない法は、この世に一つも存在しない。簡潔に言えば、所縁は六種である。すなわち、色所縁、声所縁、香所縁、味所縁、触所縁、法所縁である。

กตเม ธมฺมา อารมฺมณปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. สพฺเพปิ จิตฺต เจตสิกาธมฺมา อารมฺมณปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. น หิ กิญฺจิ จิตฺตํ นาม อตฺถิ, ยํ จิตฺตํ ภูเตน วา อภูเตน วา อารมฺมเณน วินา ปวตฺตติ.

いかなる法が、所縁縁の生起法（結果）であるか。すべての心・心所法が、所縁縁の生起法である。実在の、あるいは非実在の所縁なしに生起する心は、いかなるものも存在しない。

ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ ทุวิธสฺส จกฺขุวิญฺญาณจิตฺตสฺส อารมฺมณปจฺจโย. ปจฺจุปฺปนฺนํ สทฺทารมฺมณํ ทุวิธสฺส โสตวิญฺญาณ จิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ คนฺธารมฺมณํ ทุวิธสฺส ฆานวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ รสารมฺมณํ ทุวิธสฺส ชิวฺหาวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนํ ติวิธํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ทุวิธสฺส กายวิญฺญาณจิตฺตสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ตานิ ปญฺจารมฺมณานิ ติวิธสฺส มโนธาตุจิตฺตสฺส อารมฺมณปจฺจโย. สพฺพานิ ตานิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ ปญฺจารมฺมณานิ วา สพฺพานิ เตกาลิกานิ กาลวิมุตฺตานิ ธมฺมารมฺมณานิ วา ฉ สตฺตติวิธานํ มโนวิญฺญาณจิตฺตานํ ยถารหํ อารมฺมณปจฺจโย.

そこにおいて、現在の色所縁は二種の眼識心の所縁縁である。現在の声所縁は二種の耳識心の（所縁縁である）。現在の香所縁は二種の鼻識心の（所縁縁である）。現在の味所縁は二種の舌識心の（所縁縁である）。現在の三種の触所縁は二種の身識心の（所縁縁である）。これら現在の五つの所縁は三種の意界心の所縁縁である。これら過去・未来・現在のすべての五つの所縁、あるいは三世に属するもの（有為法）および時間を超越したもの（無為法・施設）であるすべての法所縁は、七十三種の意識心の、相応するものに応じた所縁縁である。

เกนฏฺเฐน อารมฺมณํ, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. จิตฺต เจตสิเกหิ อาลมฺพิตพฺพฏฺเฐน อารมฺมณํ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ.

いかなる意味で所縁（アーランマナ）であり、いかなる意味で縁（パッチャヤ）なのか。心・心所によって依拠されるという理由で所縁であり、助成するという理由で縁である。

อาลมฺพิตพฺพฏฺเฐนาติ [Pg.468] เจตฺถ อาลมฺพณกิริยา นาม จิตฺต เจตสิกานํ อารมฺมณคฺคหณกิริยา, อารมฺมณุปาทาน กิริยา.

ここで“依拠されるという理由で”とは、依拠の作用、すなわち心・心所による所縁の把握の作用、所縁の執受（しゅうじゅ）の作用のことである。

ยถา หิ โลเก อโยธาตุํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺเถน อโยกนฺตโก นาม โลหธาตุวิเสโส อตฺถิ. โส อโยขนฺธสมีปํ สมฺปตฺโต ตํ อโยขนฺธํ กาเมนฺโต วิย อิจฺฉนฺโต วิย อโยขนฺธาภิมุโข จญฺจลติ. สยํ วา ตํ อโยขนฺธํ อุปคจฺฉติ. อโยขนฺธํ วา อตฺตาภิมุขํ อากฑฺฒติ, อโยขนฺโธ ตทภิมุโข จญฺจลติ, ตํ วา อุปคจฺฉติ. อยํ อโยกนฺตกสฺส อาลมฺพณกิริยา นาม. เอวเมว จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมเณสุ อาลมฺพณกิริยา ทฏฺฐพฺพา. น เกวลํ อารมฺมเณสุ อาลมฺพณ มตฺตํ โหติ. อถ โข จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สตฺตสนฺตาเน อุปฺปชฺชมานา ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมณานํ อาปาตาคมเน เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺติ.

たとえば世間で、鉄を欲し引き寄せるという性質によって磁石と呼ばれる特殊な鉄の元素がある。それが鉄の塊の近くに来ると、その鉄の塊を欲するかのように、あるいは求めているかのように、鉄の塊に向かって動く。あるいは自らその鉄の塊へと近づいていく。あるいは鉄の塊を自らの方へと引き寄せ、鉄の塊がそれに向かって動き、あるいは近づいてくる。これが磁石の依拠（引き寄せ）の作用と呼ばれるものである。同じように、心・心所の所縁における依拠の作用も理解されるべきである。単に所縁において依拠するだけではない。実に、衆生の相続（心身の流れ）において生起する心・心所法は、六門に所縁が来現した瞬間にのみ、刹那刹那に生起する。そして生起しては、刹那刹那に滅するのである。

ยถา ตํ เภริตเล เภริสทฺทา อุปฺปชฺชมานา ตตฺถ ตตฺถ หตฺเถน ปหรณกาเล เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺติ. วีณาสทฺทา อุปฺปชฺชมานา วีณาตนฺตีสุ ตตฺถ ตตฺถ วีณาทนฺตเกน ปหรณกาเล เอว ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชิตฺวา จ ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนฺตีติ. นิทฺทายนฺตสฺส ภวงฺคจิตฺตปฺปวตฺติ กาเลปิ ปุพฺพภเว มรณาสนฺนกาเล ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาต มาคตานิ กมฺม กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิ เอว ภวงฺคจิตฺตานํ อารมฺมณปจฺจโยติ. อารมฺมณปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

たとえば大太鼓の表面に太鼓の音が響くとき、そこで手が叩く瞬間にのみ、刹那刹那に生起し、生起しては刹那刹那に滅するようなものである。また、琵琶の音が琵琶の弦に響くとき、そこで爪で弾く瞬間にのみ、刹那刹那に生起し、生起しては刹那刹那に滅するようなものである。眠っている者の有分心（うぶんしん）が進行しているときでも、前生の死の間際に六門に来現した業、業の兆候、行先の兆候こそが、有分心の所縁縁となるのである。所縁縁の説明を終える。

๓. อธิปติปจฺจโย

3. 増上縁（ぞうじょうえん）

ทุวิโธ อธิปติปจฺจโย อารมฺมณาธิปติปจฺจโย สห ชาตาธิปติปจฺจโย จ. ตตฺถ กตโม อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. อารมฺมณปจฺจเย วุตฺเตสุ อารมฺมเณสุ ยานิ อารมฺมณานิ อติอิฏฺฐานิ โหนฺติ อติกนฺตานิ อติมนาปานิ ครุกตานิ. ตานิ อารมฺมณานิ อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. ตตฺถ อติอิฏฺฐานีติ สภาวโต อิฏฺฐานิ วา โหนฺตุ อนิฏฺฐานิ วา, เตน เตน ปุคฺคเลน อติอิจฺฉิตานิ อารมฺมณานิ อิธ อติอิฏฺฐานิ นาม.

増上縁には、所縁増上縁と倶生（くしょう）増上縁の二種類がある。そのうち、所縁増上縁とは何か。所縁縁において述べられた所縁の中で、極めて望ましく、卓越しており、好ましく、重んぜられる所縁、それらが所縁増上縁である。ここで“極めて望ましい”とは、自性として望ましいものであるか否かを問わず、その時々の人物によって強く望まれた所縁を、ここでは極めて望ましいものと呼ぶ。

ตานิ ปน ธมฺมโต ทฺเว โทสมูลจิตฺตุปฺปาเท จ ทฺเว โมมูห จิตฺตุปฺปาเท จ ทุกฺขสหคตกายวิญฺญาณจิตฺตุปฺปาเท จ ฐเปตฺวา อวเสสานิ สพฺพานิ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานิ จ รูปารูป โลกุตฺตรจิตฺตเจตสิกานิ จ สพฺพานิ อติอิฏฺฐรูปานิ จ โหนฺติ.

それらは法として、二つの瞋恚根心、二つの痴根心、および苦受を伴う身識心を除いた、残りのすべての欲界の心・心所、色界・無色界・出世間の心・心所、およびすべての極めて好ましい色法である。

เตสุปิ [Pg.469] กามารมฺมณานิ ครุํ กโรนฺตสฺเสว อารมฺมณา ธิปติปจฺจโย. ครุํ อกโรนฺตสฺส อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหติ. ฌานลาภิโน ปน อตฺตนา ปฏิลทฺธานิ มหคฺคตฌานานิ อริยสาวกา จ อตฺตนา ปฏิลทฺเธ โลกุตฺตรธมฺเม ครุํ อกโรนฺตา นาม นตฺถิ.

それらの中でも、欲界の所縁を重んじる者にとってのみ、所縁増上縁となる。重んじない者にとっては所縁増上縁ではない。しかし、禅定を得た者が自ら得た広大な禅定を、あるいは聖なる弟子が自ら得た出世間の法を重んじないということはあり得ない。

กตเม ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. อฏฺฐ โลภ มูลจิตฺตานิ อฏฺฐ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ จตฺตาริ กามาวจร ญาณสมฺปยุตฺตกิริยจิตฺตานิ อฏฺฐ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

いかなる法が、その縁の生起法であるか。八つの貪根心、八つの欲界善心、四つの欲界智相応唯作心、八つの出世間心が、その縁の生起法である。

ตตฺถ โลกิยานิ ฉฬารมฺมณานิ โลภมูลจิตฺตานํ ปจฺจโย. สตฺตรส โลกิยกุสลานิ จตุนฺนํ ญาณวิปฺปยุตฺต กุสลานํ. ตานิ กุสลานิเจว เหฏฺฐิมมคฺคผลานิ จ นิพฺพานญฺจ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺตกุสลานํ. อรหตฺตมคฺคผลานิ จ นิพฺพานญฺจ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺตกิริยานํ. นิพฺพานํ อฏฺฐนฺนํ โลกุตฺตร จิตฺตานนฺติ.

そこにおいて、世俗的な六つの所縁は貪根心の縁となる。十七の世俗的善心は、四つの智不相応善心の縁となる。それらの善心、および下の道果、そして涅槃は、四つの智相応善心の縁となる。阿羅漢の道果と涅槃は、四つの智相応唯作心の縁となる。涅槃は八つの出世間心の縁となる。

เกนฏฺเฐน อารมฺมณํ, เกนฏฺเฐน อธิปติ. อาลมฺพิ ตพฺพฏฺเฐน อารมฺมณํ, อาธิปจฺจฏฺเฐน อธิปติ. โก อาธิปจฺจฏฺโฐ. อตฺตานํ ครุํ กตฺวา ปวตฺเตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ อิสฺสรภาโว อาธิปจฺจฏฺโฐ. โลเก สามิกา วิย อารมฺมณาธิปติปจฺจย ธมฺมา ทฏฺฐพฺพา, ทาสา วิย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ทฏฺฐพฺพา.

いかなる意味で所縁（対象）であり、いかなる意味で増上（支配）なのか。依拠されるという理由で所縁であり、支配するという理由で増上である。支配する意味とは何か。自らを重んじて生起する心・心所に対する主権こそが、支配の意味である。世間における主人のように所縁増上縁の法を見るべきであり、召使のように生起法を見るべきである。

สุตโสมชาตเก ราชา โปริสาโท มนุสฺสมํสํ ครุํ กโรนฺโต มนุสฺสมํสเหตุ รชฺชํ ปหาย อรญฺเญ วิจรติ. ตตฺถ มนุสฺสมํเส คนฺธรส ธมฺมา อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. รญฺโญ โปริสาทสฺส โลภมูลจิตฺตํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ราชา สุต โสโม สจฺจธมฺมํ ครุํ กตฺวา สจฺจธมฺมเหตุ รชฺชสมฺปตฺติญฺจ ญาติ สงฺฆญฺจ อตฺตโน ชีวิตญฺจ ฉฏฺเฏตฺวา ปุน รญฺโญ โปริสาทสฺส หตฺถํ อุปคโต. ตตฺถ สจฺจธมฺโม อารมฺมณาธิปติปจฺจโย. รญฺโญ สุตโสมสฺส กุสลจิตฺตํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. เอสนโย สพฺเพสุ ครุกเตสุ อารมฺมเณสุ.

‘スタソーマ本生経’において、人肉を好む（ポーリサーダ）王は、人肉のために王位を捨てて森を彷徨いました。そこでは人肉の“香・味・法”が所縁増上縁であり、ポーリサーダ王の“貪根心”が、その縁より生じた法（等起法）です。一方、スタソーマ王は真理（諦法）を重んじ、真理のために王位の栄華も親族の集いも、そして自らの命さえも投げ打って、再びポーリサーダ王の手元に戻りました。そこでは真理が所縁増上縁であり、スタソーマ王の“善心”が、その縁より生じた法です。これが、重んじられたすべての所縁における理法です。

กตโม สหชาตาธิปติปจฺจโย. อธิปติภาวํ ปตฺตา จตฺตาโร ธมฺมา อธิปติปจฺจโย, ฉนฺโท จิตฺตํ วีริยํ วีมํสา.

“倶生増上縁”とは何でしょうか。増上の状態に達した四つの法、すなわち欲（チャンダ）、心（チッタ）、精進（ヴィーリヤ）、観（ヴィーマンサー）が、増上縁です。

กตเม ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา. อธิปติ สมฺปยุตฺตา จิตฺตเจตสิกา จ อธิปติสมุฏฺฐิตา จิตฺตชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

どのような法がその縁の“縁より生じた法”でしょうか。増上法と相応する心・心所、および増上によって等起した心生の色法が、その縁の“縁より生じた法”です。

เกนฏฺเฐน สหชาโต, เกนฏฺเฐน อธิปติ.

いかなる意味で“倶生”であり、いかなる意味で“増上”なのでしょうか。

สหุปฺปาทนฏฺเฐน สหชาโต, สหชาตานํ ธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน อธิปติ. ตตฺถ สหุปฺปาทนฏฺเฐนาติ [Pg.470] โย ธมฺโม สยํ อุปฺปชฺชมาโน อตฺตนา สหชาตธมฺเม จ อตฺตนา สเหว อุปฺปาเทติ, ตสฺส อตฺตนา สหชาตธมฺมานํ สหุปฺปาทนฏฺเฐน.

共に生じさせるという意味で“倶生”であり、共に生じた諸法を圧倒するという意味で“増上”です。ここで“共に生じさせるという意味”とは、ある法が自ら生じる際に、自分と共に生ずる法をも自分と共に生じさせること、すなわち、自己と共に生じた諸法に対して“共に生じさせる”という働きを指します。

อภิภวนฏฺเฐนาติ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน. ยถา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา สกลทีปวาสิโน อภิภวนฺโต อชฺโฌตฺถรนฺโต อตฺตโน วเส วตฺตาเปติ, สกลทีปวาสิโน จ ตสฺส วเส วตฺตนฺติ. ตถา อธิปติฏฺฐานปตฺตา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อตฺตโน อตฺตโน วิสเย สหชาตธมฺเม อภิภวนฺตา อชฺโฌตฺถรนฺตา อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺติ, สหชาตธมฺมา จ เตสํ วเส วตฺตนฺติ. ยถา วา สิลาถมฺเภ ปถวิธาตุ อุทกกฺขนฺเธ อาโปธาตุ อคฺคิกฺขนฺเธ เตโชธาตุ วาตกฺขนฺเธ วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตา ติสฺโส ธาตุโย อภิภวนฺตา อชฺโฌตฺถรนฺตา อตฺตโน คตึ คมาเปนฺติ, สหชาตธาตุโย จ ตาสํ คตึ คจฺฉนฺติ, เอวเมว อธิปติฏฺฐานปตฺตา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อตฺตโน พเลน สหชาตธมฺเม อตฺตโน คตึ คมาเปนฺติ, สหชาตธมฺมา จ เตสํ คตึ คจฺฉนฺติ, เอวํ สหชาตธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน.

“圧倒するという意味”とは、制圧（支配）することを指します。例えば、転輪聖王が自らの功徳の威力によって全土の住人を圧倒し制圧して、自らの支配下に置くとき、全土の住人が彼の支配に従うのと同じです。そのように、増上の地位に達したこれら四つの法は、それぞれの領域において、共に生じた法を圧倒し制圧して自らの支配下に置き、共に生じた諸法もそれらの支配に従います。あるいは、石柱における“地界”、水塊における“水界”、火塊における“火界”、風塊における“風界”が、自己と共に生じた他の三つの界を圧倒し制圧して、自らの進む方向へ導き、共に生じた諸界がそれらの方向へ向かうのと同様です。まさにそのように、増上の地位に達したこれら四つの法は、自らの力によって、共に生じた諸法を自らの進む方向へ導き、共に生じた諸法もそれらの方向へ進むのです。このように、共に生じた諸法を圧倒するという意味が増上です。

เอตฺถ วเทยฺยุํ, ยทิ สหชาตธมฺมานํ อภิภวนฏฺเฐน อธิปตินาม สิยา. เอวํ สติ ติฏฺฐตุ ฉนฺโท, โลโภ เอว อธิปตินาม สิยา, โส หิ ฉนฺทโตปิ พลวตโร หุตฺวา สห ชาตธมฺเม อภิภวนฺโต ปวตฺตตีติ. วุจฺจเต, พาลปุถุชฺชเนสุ เอว โลโภ ฉนฺทโต พลวตโร โหติ, ปณฺฑิเตสุ ปน ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร หุตฺวา สหชาตธมฺเม อภิ ภวนฺโต ปวตฺตติ. สเจ หิ โลโภ เอว ฉนฺทโต พลวตโร สิยา, กถํ อิเม สตฺตา โลภสฺส หตฺถคตา ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺมตฺติโย ฉฏฺเฏตฺวา เนกฺขมฺมธมฺเม ปูเรตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา ปน ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร โหติ, ตสฺมา อิเม สตฺตา โลภสฺส หตฺถคตา ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติโย ฉฏฺเฏตฺวา เนกฺขมฺมธมฺเม ปูเรตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรนฺติ. ตสฺมา ฉนฺโท เอว โลภโต พลวตโร โหติ, ฉนฺโท เอว อธิปติ, น โลโภติ. เอส นโย โทสาทีสุปีติ.

ここで、“共に生じた諸法を圧倒するという意味で増上と呼ばれる”のであれば、欲（チャンダ）ではなく、貪（ロ－バ）こそが増上と呼ばれるべきではないか、なぜなら、貪は欲よりも強力になって共に生じた諸法を圧倒して働くからである、と主張する者がいるかもしれません。それに対し、次のように答えられます。貪が欲よりも強力なのは愚かな凡夫においてのみです。しかし、賢者においては、欲（善法への意欲）こそが貪よりも強力となって、共に生じた諸法を圧倒して働くのです。もし仮に貪が欲よりも強力であるならば、いかにして衆生は、貪の支配下にある三有の果報や財欲を投げ捨てて、出離の法を満たし、輪廻の苦しみから脱出できるでしょうか。欲が貪よりも強力であるからこそ、衆生は貪の手にあった三有の果報や財欲を捨て、出離の法を満たして輪廻の苦しみから脱出するのです。ゆえに、欲こそが貪よりも強力であり、欲が増上であって、貪が増上なのではありません。この理法は、嗔（ド－サ）等についても同様です。

ตตฺถ โลเก มหนฺเตสุ สุทุกฺกเรสุ ปุริสกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา กมฺมสิทฺธิยา สํวตฺตนฺติ. กถํ.

世の中において非常に困難な大事業に直面したとき、これら四つの法が事業の成就をもたらします。それは以下の通りです。

หีนจฺฉนฺทา พหุชฺชนา มหนฺตานิ สุทุกฺกรานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตจฺฉนฺทา โหนฺติ. กาตุํ น อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ อวิสโยติ นิรเปกฺขา ฐเปนฺติ. ฉนฺทาธิโก ปน ตาทิสานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตจฺฉนฺโท โหติ, อติวิย [Pg.471] กาตุํ อิจฺฉติ, มม วิสโย เอโสติ อธิฏฺฐานํ คจฺฉติ. โส ฉนฺเทน อภิกฑฺฒิโต ยาว ตํ กมฺมํ น สิชฺฌติ, ตาว อนฺตรา ตํ กมฺมํ ฉฏฺเฏตุํ น สกฺโกติ. เอวญฺจ สติ อติมหนฺตํปิ ตํ กมฺมํ เอกสฺมึ กาเล สิทฺธํ ภวิสฺสติ.

意欲の乏しい（下劣な欲を持つ）多くの人々は、大きな、極めて困難な事業を目にすると、意欲を失ってしまいます。それを行いたいとは思わず、“自分たちの及ぶところではない”と無関心に放置します。しかし、意欲に溢れた（欲増上の）者は、そのような事業を見ると意欲を高め、非常に強く実行したいと望み、“これこそが私のなすべき領域である”と決意します。彼は意欲に駆り立てられ、その事業が成就するまで、途中で投げ出すことができません。そうすることで、たとえ極めて大きな事業であっても、やがては成就するのです。

หีนวีริยา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺต วีริยา โหนฺติ, อิทํ เม กมฺมํ กโรนฺตสฺส พหุํ กายทุกฺขํ วา เจโตทุกฺขํ วา ภวิสฺสตีติ นิวตฺตนฺติ. วีริยาธิโก ปน ตาทิสานิ ปุริสกมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตวีริโย โหติ, อิทาเนว อุฏฺฐหิตฺวา กาตุํ อิจฺฉติ. โส จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต พหุํ กายทุกฺขํ วา เจโตทุกฺขํ วา อนุภวนฺโตปิ ตสฺมึ วีริย กมฺเม นนิพฺพินฺทติ, มหนฺเตน กมฺมวีริเยน วินา ภวิตุํ น สกฺโกติ, ตาทิเสน วีริเยน รตฺติทิวํ เขเปนฺโต จิตฺตสุขํ วินฺทติ. เอวญฺจ สติ อติมหนฺตํปิ ตํ กมฺมํ เอกสฺมึ กาเล สิทฺธํ ภวิสฺสติ.

精進の乏しい（下劣な精進を持つ）多くの人々は、そのような事業を見ると精進を失ってしまいます。“この事業を行うには多大な心身の苦痛を伴うだろう”と考えて退くのです。しかし、精進に溢れた（精進増上の）者は、そのような人間の事業を見て精進を奮い立たせ、直ちに立ち上がって行いたいと望みます。彼は長い時間をかけてその事業を行い、多大な心身の苦痛を味わったとしても、その精進の業に倦むことはありません。偉大な精進なくしてはいられず、そのような精進に昼夜を費やすことに心の喜びを見出します。そうすることで、たとえ極めて大きな事業であっても、やがては成就するのです。

หีนจิตฺตา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตจิตฺตา โหนฺติ. ปุน อารมฺมณํปิ น กโรนฺติ. จิตฺตาธิโก ปน ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตจิตฺโต โหติ, จิตฺตํ วิโนเทตุํปิ น สกฺโกติ, นิจฺจกาลํ ตตฺถ นิพนฺธจิตฺโต โหติ. โส จิตฺตวสิโก หุตฺวา จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต พหุํ กายทุกฺขํวาปีติอาทินา ฉนฺทาธิปตินเยน วตฺตพฺพํ.

心の乏しい（下劣な心を持つ）多くの人々は、そのような事業を見ると心を失ってしまいます。二度とそのことを念頭に置くことさえしません。しかし、心に溢れた（心増上の）者は、そのような事業を見て心を高揚させ、その心をそらすことすらできず、常にそこへ心を繋ぎ留めます。彼は心の支配下に入り、長い時間をかけてその事業を行い、たとえ多大な身の苦しみがあろうとも……（以下、欲増上の説明と同様に述べるべきです）。

มนฺทปญฺญา จ พหุชฺชนา ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา นิวตฺตปญฺญา โหนฺติ, กมฺมานํ อาทิมฺปิ น ปสฺสนฺติ, อนฺตปิ น ปสฺสนฺติ, อนฺธกาเร ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ, ตานิ กมฺมานิ กาตุํ จิตฺตํปิ น นมติ. ปญฺญาธิโก ปน ตาทิสานิ กมฺมานิ ทิสฺวา อุคฺคตปญฺโญ โหติ, กมฺมานํ อาทึปิ ปสฺสติ, อนฺตํปิ ปสฺสติ, ผลํปิ ปสฺสติ, อานิสํสํปิ ปสฺสติ. สุเขน กมฺมสิทฺธิยา นานาอุปายํปิ ปสฺสติ. โส จิรกาลํปิ ตํ กมฺมํ กโรนฺโตติอาทินา วีริยาธิปตินเยน วตฺตพฺพํ. อิธ ปน มหติยา กมฺมวีมํสายาติ จ ตาทิสิยา กมฺม วีมํสายาติ จ วตฺตพฺพํ.

智慧の乏しい多くの人々は、そのような行い（業）を見て智慧が後退し、その業の始まりも見ず、終わりも見ず、暗闇に入るかのようであり、それらの業をなそうという心も向きません。しかし、智慧の優れた者は、そのような業を見て智慧が高まり、業の始まりも見、終わりも見、結果も見、その功徳も見ます。容易に業を成就させるための様々な手段も見出します。彼は長い間その業を成し遂げる…云々と、精進増上の理（精進を増上とする方法）によって語られるべきです。しかしここでは、“大いなる業の観察によって”あるいは“そのような業の観察によって”と語られるべきです。

เอวํ โลเก มหนฺเตสุ สุทุกฺกเรสุ ปุริสกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา กมฺมสิทฺธิยา สํวตฺตนฺติ. อิเมสญฺจ จตุนฺนํ อธิปตีนํ วิชฺชมานตฺตา โลเก ปุริสวิเสสา นาม ทิสฺสนฺติ, สพฺพญฺญุพุทฺธา นาม ทิสฺสนฺติ, สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา นาม ทิสฺสนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทิสฺสนฺติ, ปจฺเจกโพธิสตฺตานาม ทิสฺสนฺติ, อคฺคสาวกานาม มหาสาวกา นาม สาวกโพธิสตฺตา นาม ทิสฺสนฺติ. โลเกปิ เอวรูปานํ ปุริสวิเสสานํ วเสน สตฺต โลกสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย ปญฺญาสิปฺปวิเสสา จ ปริโภควตฺถุวิเสสา จ ทิสฺสนฺตีติ. อธิปติปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

このように、世の中に多大で極めて困難な人間の行為が待ち受けているとき、これら四つの法（増上）が業の成就に寄与します。そして、これら四つの増上が存在することによって、世の中に優れた人々が見られ、一切知者である仏陀（正等覚者）が現れ、一切知の菩薩が現れ、辟支仏（独覚）が現れ、辟支菩薩が現れ、上首弟子、大弟子、声聞菩薩が現れるのです。また世の中でも、このような優れた人々によって、衆生世界の利益と幸福と安楽のために、優れた智慧や技術、優れた生活用品が見出されるのです。増上縁の解説を終わります。

๔. อนนฺตรปจฺจโย

4. 等無間縁（とうむけんえん）。

กตโม [Pg.472] อนนฺตรปจฺจโย. อนนฺตเร ขเณ นิรุทฺโธ จิตฺต เจตสิกธมฺมสมูโห อนนฺตรปจฺจโย.

等無間縁とは何か。直前の瞬間に滅した心と心所の法の集まりが、等無間縁です。

กตโม ธมฺโม อนนฺตรปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน. ปจฺฉิเม อนนฺตเร เอว ขเณ อุปฺปนฺโน จิตฺตเจตสิกธมฺมสมูโห ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน.

等無間縁の縁生法（えんしょうほう）とは何か。直後の瞬間に生じた心と心所の法の集まりが、その縁の縁生法です。

เอกสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปฐมภวงฺคจิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย, ปฐม ภวงฺคจิตฺตํ ทุติยภวงฺคจิตฺตสฺส อนนฺตรปจฺจโยติอาทินา วตฺตพฺโพ.

一つの生涯において、結生心（けっしょうしん）は第一の有分心（うぶんしん）の等無間縁であり、第一の有分心は第二の有分心の等無間縁である…等と語られるべきです。

ยทา ปน ธมฺมยมเก สุทฺธาวาสานํ ทุติเย อกุสเล จิตฺเต วตฺตมาเนติ วุตฺตนเยน ตสฺส สตฺตสฺส อตฺตโน อภินวํ อตฺตภาวํ อารพฺภ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ ปวตฺตํ ภวนิกนฺติก ตณฺหาสหคตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตทา ปฐมํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคํ จลติ. ตโต มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตโต สตฺต ภวนิกนฺติกชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตโต ปรํ ภวงฺควาโร.

しかし、‘法双論（ダンマ・ヤマカ）’に説かれる“浄居天における第二の不善心の生起”という理趣のように、その衆生が自身の新たな個体（所依）を対象として、“これは私のものである、これが私である、これが私の我である”と生じる、生存への愛着を伴う心（有愛心）が起こるとき、まず有分心が二回動揺します。そこから意門引転心（いもんいんてんしん）が生じ、そこから七つの有愛速行（じゅわな）が生じます。その後は有分の過程が続きます。

อปิ จ โส สตฺโต ตทา ปจฺจุปฺปนฺนภเว กิญฺจิ น ชานาติ, ปุพฺพภเว อตฺตนา อนุภูตํ อารมฺมณํ อนุสฺสรมาโน อจฺฉติ. วตฺถุสฺส ปน อติทุพฺพลตฺตา ตญฺจ อารมฺมณํ อปริพฺยตฺตเมว โหติ. ตํ อารพฺภ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตเมว พหุลํ ปวตฺตติ.

また、その衆生は、その時には現在の生については何も知らず、前生で自ら経験した対象を思い出しながら留まっています。しかし、（心）所依が極めて弱いために、その対象も不明瞭なものです。それを対象として、主に掉挙（じょうこ）を伴う心が頻繁に生じます。

ยทา คพฺโภ โถกํ วฑฺฒมาโน โหติ อติเรกทฺเวมาสํ คโต, ตทา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ปริปุณฺณานิ โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ มาตุคพฺเภ อาโลกาทีนํ ปจฺจยานํ อภาวโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ จตฺตาริ วิญฺญาณานิ นุปฺปชฺชนฺติ, กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณานิ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. โส สตฺโต มาตุยา อิริยาปถปริวตฺตนาทีสุ พหูนิ ทุกฺขโทมนสฺสานิ ปจฺจนุโภติ. วิชายนกาเล ปน ภุสํ ทุกฺขํ นิคจฺฉติเยว. วิชายิตฺวาปิ ยาว วตฺถุรูปานิ มุทูนิ โหนฺติ, ปริปากํ น คจฺฉนฺติ, ตาว โส อติมนฺทรูโป อุตฺตานเสยฺยโก หุตฺวา อจฺฉติ. น กิญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ สลฺลกฺเขติ. เยภุยฺเยน ปุริม ภวานุสารี เอว ตสฺส วิญฺญาณํ โหติ. สเจ โส นิรย ภวโต อาคโต โหติ, โส วิรูปมุขพหุโล โหติ. ปุริมานิ นิรยารมฺมณานิ อารพฺภ ขเณ ขเณ วิรูปมุขมสฺส ปญฺญายติ. อถ เทวโลกโต อาคโต โหติ, ทิพฺพานิ อารมฺมณานิ อารพฺภ วิปฺปสนฺนมุขพหุโล โหติ, ขเณ ขเณ มิหิตมุขมสฺส ปญฺญายติ.

胎児が少し成長し、二ヶ月を過ぎると、眼などの諸根が整います。そうであっても、母胎の中では光などの条件（縁）がないため、眼識などの四つの認識（識）は生じず、身識と意識だけが生じます。その衆生は、母親の姿勢の変化などによって、多くの苦しみや憂いを経験します。出産の時には激しい苦しみを受けます。生まれてからも、身体の形態（色法）が柔らかく熟していない間は、非常に鈍い状態で仰向けに寝たまま過ごします。現在の対象を何ら識別することはありません。その識は、ほとんど前生に従ったものです。もし彼が地獄から来たのであれば、醜い顔つきであることが多い。かつての地獄の対象によって、瞬間瞬間に醜い顔つきが現れます。もし天界から来たのであれば、天上の対象によって、清らかな顔つきであることが多く、瞬間瞬間に微笑むような顔つきが現れます。

ยทา ปน วตฺถุรูปานิ ติกฺขานิ โหนฺติ, ปริปากํ คจฺฉนฺติ. วิญฺญาณานิ จสฺส สุวิสทานิ ปวตฺตนฺติ. ตทา อมนฺทรูโป หุตฺวา กีฬนฺโต ลีฬนฺโต โมทนฺโต [Pg.473] ปโมทนฺโต อจฺฉติ. ปจฺจุปฺปนฺเน อารมฺมณานิ สลฺลกฺเขติ. มาตุภาสํ สลฺลกฺเขติ. อิธ โลกานุสารี วิญฺญาณมสฺส พหุลํ ปวตฺตติ. ปุริมชาตึ ปมุสฺสติ.

しかし、身体の形態（色法）が鋭くなり、成熟すると、彼の識は非常に明瞭に働きます。その時、彼は鈍くない状態となり、遊び、楽しみ、喜び、満足して過ごします。現在の対象を識別し、母親の言葉を識別します。ここでは、この世の習慣に従った識が主に働きます。前生のことを忘れてしまいます。

กึ ปน สพฺโพปิ สตฺโต อิมสฺมึ ฐาเน เอว ปุริมํ ชาตึ ปมุสฺสตีติ เจ. น สพฺโพปิ สตฺโต อิมสฺมึ ฐาเน เอว ปมุสฺสติ. โกจิ อติเรกตรํ คมฺภวาสทุกฺเขน ปริปีฬิโต คพฺเภ เอว ปมุสฺสติ. โกจิ วิชายนกาเล, โกจิ อิมสฺมึ ฐาเน ปมุสฺสติ. โกจิ อิโตปรมฺปิ ทหรกาเล น ปมุสฺสติ. วุฑฺฒกาเล เอว ปมุสฺสติ. โกจิ ยาวชีวํปิ น ปมุสฺสติ. ทฺเว ตโย ภเว อนุสฺสรนฺโตปิ อตฺถิเยว. อิเม ชาติสฺสรสตฺตา นาม โหนฺติ.

そもそも、全ての衆生がこの段階で前生を忘れるのでしょうか。いいえ、全ての衆生がこの段階で忘れるわけではありません。ある者は胎内での過酷な苦しみに悩まされて胎内で忘れ、ある者は出産の時に忘れ、ある者はこの段階で忘れます。ある者はこれ以降の幼少期にも忘れず、成人してから忘れます。ある者は一生涯忘れません。二、三の生を思い出す者も確かに存在します。これらが“宿命通（前生を覚えている）の衆生”と呼ばれる者たちです。

ตตฺถ วิชายนกาลโต ปฏฺฐาย ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ สลฺลกฺขณโต ปฏฺฐาย ฉทฺวาริกวีถิ จิตฺตานิ ปริปุณฺณานิ ปวตฺตนฺติ. สพฺพตฺถปิ ปุริมํ ปุริมํ อนนฺตเร นิรุทฺธํ จิตฺตํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส อนนฺตเร อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย โหติ. อยญฺจ อนนฺตรปจฺจโย นาม อนมตคฺเค สํสาเร เอกสฺส สตฺตสฺส เอกปฺปพนฺโธ เอว โหติ. ยทา สตฺโต อรหตฺต มคฺคํ ลภิตฺวา ขนฺธปรินิพฺพานํ ปาปุณาติ, ตทา เอว โส ปพนฺโธ ฉิชฺชติ.

その際、出産の時から六門の心路過程が生じます。現在の対象を識別する時から、六門の心路過程は完全に機能します。いかなる場合も、直前に滅した先行する心が、直後に生じた後続の心の等無間縁となります。この等無間縁と呼ばれるものは、始まりのない輪廻（生死流転）において、一人の衆生のたった一つの連続体です。衆生が阿羅漢道を成し遂げ、五蘊の完全な消滅（般涅槃）に至るとき、その連続は断ち切られるのです。

เกนฏฺเฐน อนนฺตโร, เกนฏฺเฐน ปจฺจโยติ. อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐน อนนฺตโร, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย. ตตฺถ อตฺตสทิสสฺสาติ สารมฺมณ ภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส. สารมฺมณภาเวนาติ จ โย ธมฺโม อารมฺมเณน วินา น ปวตฺตติ, โส สารมฺมโณ นาม, เอวํ สารมฺมณภาเวน. ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐนาติ ปุริมสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺเธปิ ตสฺส จินฺตนกิริยาเวโค น วูปสมฺมติ, ปจฺฉิมํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา เอว วูปสมฺมติ, เอวํ ปจฺฉิมสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐน.

どのような意味で等無間（無間）であり、どのような意味で縁であるのか。自己の直後に、自己に相似した別の法を生じさせるという意味で等無間であり、助成するという意味で縁である。ここで“自己に相似した”とは、所縁を有する状態（有所縁性）において自己に相似しているということである。“有所縁性”とは、所縁なしには生じない法を“有所縁”と名づけ、そのように有所縁である状態のことである。“別の法を生じさせるという意味”とは、前の心が滅したとしても、その思惟作用の勢力は静まることがなく、後の心を生じさせてはじめて静まるのであり、そのように後の別の法を生じさせるという意味である。

ตตฺถ ปุริมา ปุริมา มาตุปรมฺปรา วิย อนนฺตรปจฺจยปรมฺปรา ทฏฺฐพฺพา. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ธีตุปรมฺปรา วิย ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนปรมฺปรา ทฏฺฐพฺพา. เอวํ สนฺเต อรหนฺตานํ สพฺพปจฺฉิมํ ปรินิพฺพานจิตฺตมฺปิ ปุน ปฏิสนฺธิจิตฺตสงฺขาตํ ธมฺมนฺตรํ อุปฺปาเทยฺยาติ. น อุปฺปาเทยฺย. กสฺมา, ตทา กมฺมกิเลสเวคานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสทฺธิภาเวน อจฺจนฺตสนฺตตรตฺตา ตสฺส จิตฺตสฺสาติ. อนนฺตรปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.

そこでは、前の前は母の系譜のようなものであり、等無間縁の系譜と見なされるべきである。後の後は娘の系譜のようなものであり、その縁生（縁によって生じたもの）の系譜と見なされるべきである。そうであるならば、阿羅漢たちの最後の般涅槃の心も、再び結生心と呼ばれる別の法を生じさせるのではないか。（答え）生じさせない。なぜなら、その時、業と煩悩の勢力が完全に静止した状態となり、その心は極めて静まったものであるからである。等無間縁の解説を終わる。

๕. สมนนฺตรปจฺจโย

5. 等無間縁（とうむけんえん）

ปจฺจยธมฺมวิภาโค [Pg.474] จ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวิภาโค จ อนนฺตปจฺจย สทิโส.

縁となる法の分類と、縁生となる法の分類は、等無間縁（無間縁）と同じである。

เกนฏฺเฐน สมนนฺตโรติ. สุฏฺฐุ อนนฺตรฏฺเฐน สมนนฺตโร. ยถา สิลาถมฺภาทีสุ รูปกลาปา เอกาพทฺธา สมานาปิ รูป ธมฺมภาเวน สณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌ ปริจฺเฉทรูปสหิตา เอว โหนฺติ. ทฺวินฺนํ รูปกลาปานํ มชฺเฌ อนฺตรํ นาม วิวรํ นาม อตฺถิเยว. น ตถา ปุริมปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตเจตสิก กลาปานํ มชฺเฌ. เต ปน อรูปธมฺมภาเวน อสณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌ ปริจฺเฉทธมฺมสฺส นาม กสฺสจิ อากาสวิวรสฺส อภาวโต สพฺพโส อนฺตร รหิตา เอว โหนฺติ. โลกสฺสปิ ทฺวินฺนํ กลาปานํ อนฺตรํ นาม น ทิสฺสติ. ตโต อิเม สตฺตา จิตฺตํ นาม นิจฺจํ ธุวํ ถาวรํ อวิปริณามธมฺมนฺติ เอวํ จิตฺเต นิจฺจสญฺญิโน โหนฺติ. เอวํ สุฏฺฐุ อนนฺตรฏฺเฐน สมนนฺตโร. อนนฺตรฏฺเฐนาติ จ อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนฏฺเฐนาติ ปุพฺเพ วุตฺตเมว.

どのような意味で等無間（サマナンタラ）であるのか。十分に無間であるという意味で等無間である。例えば、石柱などにおいて色聚（物質の塊）が一つに連なっているとしても、色法（物質）であるために、形態を持って生じる性質から、中間に区切りとなる色（界色）を伴っている。二つの色聚の中間には、間隙という空隙が必ず存在する。しかし、前後の二つの心・心所の集まりの中間は、そうではない。それらは無形法（精神的法）であるために、形態を持たずに生じる性質から、中間に区切りとなる法、すなわち何らかの空間の間隙が存在しないため、全く中間がないのである。世間の人々にとっても、二つの（心の）集まりの中間は見えない。それゆえ、これらの衆生は、心というものは常住で、恒久で、安定しており、変質しない法であるというように、心に対して常の想いを抱くのである。このように十分に無間であるという意味で等無間である。“無間という意味”とは、自己の直後に自己に相似した別の法を生じさせるという意味であることは、先に述べた通りである。

เอวํ สนฺเต นิโรธสมาปตฺติกาเล ปุริมจิตฺตํ นาม เนว สญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตํ, ปจฺฉิมจิตฺตํ นาม อริยผลจิตฺตํ, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อนฺตเร เอกรตฺติทิวมฺปิ ทฺเวรตฺติทิวานิปิ.ล. สตฺตรตฺติทิวานิปิ อจิตฺตโก โหติ. อสญฺญสตฺตภูมิยํปิ ปุริเม กามภเว จุติจิตฺตํ ปุริมจิตฺตํ นาม. ปจฺฉิเม กามภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตํ นาม, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อนฺตเร อสญฺญสตฺตภเว ปญฺจกปฺปสตานิ ปุคฺคโล อจิตฺตโก ติฏฺฐติ. ตตฺถ ทฺเว ปุริมจิตฺตานิ อตฺตโน อนนฺตเร อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนปจฺจยสตฺติรหิตานิ โหนฺตีติ. น โหนฺติ. มหนฺเตหิ ปน ภาวนาปณิธิพเลหิ ปฏิพาหิตตฺตา ปุริมจิตฺตานิ จ นิรุชฺฌมานานิ อนนฺตเร ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทน สตฺติสหิตานิ เอว นิรุชฺฌนฺติ. ปจฺฉิมจิตฺตานิ จ อุปฺปชฺชมานานิ ตสฺมึ ขเณ เอกาพทฺธภาเวน อนุปฺปชฺชิตฺวา จิรกาเล เอว อุปฺปชฺชนฺติ. น จ เอตฺตกมตฺเตน ปุริมจิตฺตานํ อนนฺตเร ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทน สตฺตินาม นตฺถีติ จ, เต อนนฺตรปจฺจยธมฺมา นาม น โหนฺตีติ จ สกฺกา วตฺตุํ. ยถา ตํ รญฺโญ โยธา นาม อตฺถิ, กทาจิ ราชา กาลํ ญตฺวา ตุมฺเห อิทานิ มายุชฺฌถ, ยุทฺธกาโล น โหติ, อสุกสฺมึ กาเล เอว ยุชฺฌถาติ วเทยฺย. เต จ ตทา อยุชฺฌมานา วิจเรยฺยุํ. เอวํ สนฺเตปิ เตสํ ยุชฺฌนสตฺติ นาม นตฺถีติ จ, เต โยธา นาม น โหนฺตีติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

そうであるならば、滅尽定の時には、前の心は非想非非想処心であり、後の心は聖果の心であって、二つの心の中間に一日一夜、あるいは二日二夜……（中略）……あるいは七日七夜もの間、無心（心が無い状態）となる。無想天においても、前の欲界の死心が前の心であり、後の欲界の結生心が後の心であって、二つの心の中間の無想天において、個人は五百劫もの間、無心で留まる。そこでは、二つの前の心は、自己の直後に自己に相似した別の法を生じさせる縁の力を欠いているのではないか。（答え）そうではない。偉大なる修行と誓願の力によって（次なる心の生起が）阻止されているためであり、前の心も滅していく際には、直後に別の法を生じさせる縁の力を伴って滅するのである。そして、後の心も生じる際には、その瞬間に（前の心と）一続きの状態として生じることができず、長い時間の後に生じるのである。しかし、それだけの理由で、前の心に直後に別の法を生じさせる縁の力が無いとか、それらが等無間縁の法ではないと言うことはできない。例えば、王の兵士たちがいるとして、ある時、王が時機を見て“お前たちは今は戦うな、今は戦う時ではない、しかるべき時に戦え”と言ったとする。彼らはその時、戦わずに過ごすであろう。そうであっても、彼らに戦う能力が無いとか、彼らが兵士ではないと言うことはできないのと同じである。

เอตฺถ วเทยฺยุํ, อิมสฺมึ ปจฺจเย เต ปน อรูปธมฺมภาเวน อสณฺฐาน ชาติกตฺตา มชฺเฌปริจฺเฉทธมฺมสฺส นาม กสฺสจิ อภาวโต สพฺพโส อนฺตรรหิตา [Pg.475] เอว โหนฺตีติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต ปุพฺเพ อารมฺมณ ปจฺจเย เภริสทฺทวีณาสทฺโทปมาหิ โย จิตฺตานํ ขเณ ขเณ อุปฺปาโท จ นิโรโธ จ วุตฺโต, โส อมฺเหหิ กถํ ปจฺเจตพฺโพติ. อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ นานาจิตฺตานํ ขณมตฺเตปิ ปุพฺพาปร ปริวตฺตนสฺส โลเก ปญฺญายนโต. อยมตฺโถ ปุพฺเพ จิตฺต ยมกทีปนิยํ วิตฺถารโต วุตฺโตเยวาติ. สมนนฺตรปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.

ここで次のような疑問が出るかもしれない。この縁（等無間縁）において、“それらは無形法であるために形態を持たずに生じる性質から、中間に区切りとなる法が何ら存在しないため、全く中間がない”と述べられた。そうであるならば、先に“所縁縁”の箇所で、太鼓の音や竪琴の音の比喩によって、心の瞬間瞬間の生起と消滅が説かれたことを、我々はどう理解すべきなのか。（答え）互いに相反する様々な心が、瞬間においてさえ前後に移り変わることが世間に知られているからである。この意味は、先に‘心双論釈（チッタ・ヤマカ・ディーパニー）’において詳しく説かれている。等無間縁の解説を終わる。

๖. สหชาตปจฺจโย

6. 共生縁（きょうしょうえん）

ปจฺจยธมฺมวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวิภาโคจ วุจฺจติ. เอกโต อุปฺปนฺนา สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สหชาต ปจฺจยา จ โหนฺติ สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนา จ. ปฏิสนฺธินามกฺขนฺธา จ ปฏิสนฺธิสหชาตํ หทยวตฺถุ จ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา จ โหนฺติ สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนา จ. สพฺพานิ มหาภูตานิปิ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา จ โหนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ สพฺพานิ กมฺมชรูปานิ จ ปวตฺติกาเล ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตน เตน จิตฺเตน ชาตานิ สพฺพานิ จิตฺตชรูปานิ จ สหชาตจิตฺตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม. สพฺพานิ อุปาทารูปานิ สหชาตมหาภูตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม.

縁となる法の分類と、縁生となる法の分類を述べる。共に生じたすべての心・心所の法は、互いに共生縁であり、また共生縁生（共生縁によって生じたもの）である。結生心の名蘊と、結生時に共に生じる心臓の依処（心基）とは、互いに共生縁であり、また共生縁生である。すべての四大種も、互いに共生縁であり、また縁生法である。結生心の生起の瞬間におけるすべての業生色、および存続期間において、それぞれの心の生起の瞬間にその心によって生じたすべての心生色は、共生する心の縁生である。すべての所造色は、共生する四大種の縁生である。

เกนฏฺเฐน สหชาโต, เกนฏฺเฐน ปจฺจโย. สห ชานนฏฺเฐน สหชาโต, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโย. ตตฺถ สหชานนฏฺเฐนาติ โย ธมฺโม ชายมาโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ ธมฺเมหิ สเหว สยญฺจ ชายติ อุปฺปชฺชติ, อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเน จ ธมฺเม อตฺตนา สเหว ชเนติ อุปฺปาเทติ, ตสฺส โส อตฺโถ สหชานนฏฺโฐ นาม.

どのような意味で共生であり、どのような意味で縁であるのか。共に生じるという意味で共生であり、助成するという意味で縁である。ここで“共に生じるという意味”とは、ある法が生じる時、自己の縁生法と共に自分自身も生じ、自己の縁生法を自分と共に生じさせる、その意味が“共に生じるという意味”である。

ยถา สูริโย นาม อุทยนฺโต สูริยาตเป จ สูริยา โลเก จ อตฺตนา สเหว ชนยนฺโต อุเทติ. ยถา จ ปทีโป นาม ชลนฺโต ปทีปาตเป จ ปทีปาโลเก จ อตฺตนา สเหว ชนยนฺโต ชลติ. เอวเมวํ อยํ ปจฺจยธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม อตฺตนา สเหว อุปฺปาเทติ. ตตฺถ สูริโย วิย เอกเมโก นาม ธมฺโม, สูริยาตปา วิย ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา, สูริยาโลกา วิย สหชาตรูปธมฺมา. ตถา สูริโย วิย เอกเมโก มหาภูตรูปธมฺโม, สูริยาตปา วิย สหชาตมหาภูตธมฺมา, สูริยาโลกา วิย สหชาตอุปาทารูปธมฺมา, เอส นโย ปทีปุปมายปีติ. สหชาตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

例えば、太陽というものが昇るとき、太陽の熱と太陽の光を自分自身と共に出現させながら昇る。また、灯火というものが燃えるとき、灯火の熱と灯火の光を自分自身と共に出現させながら燃える。同様に、この縁法（えんぽう）が生じるとき、自身の縁生法（えんしょうほう）を自分自身と共に生じさせる。その中で、太陽のようなものは個々の名法（なほう）であり、太陽の熱のようなものはそれに相応（そうおう）する法（相応法）であり、太陽の光のようなものは共に生じた色法（倶生色）である。また、太陽のようなものは個々の四大種（しだいしゅ）の色法であり、太陽の熱のようなものは共に生じた四大種の法であり、太陽の光のようなものは共に生じた所造色（しょぞうしき）の法である。この理（ことわり）は、灯火の比喩においても同様である。倶生縁（くしょうえん）の解明が完了した。

๗. อญฺญมญฺญปจฺจโย

7. 相互縁（そうごえん）。

สหชาตปจฺจเย [Pg.476] วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ โย โย ปจฺจย ธมฺโมติ วุตฺโต, โส โส เอว อิธ ปจฺจยธมฺโม เจว ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺโม จ โหติ. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยธมฺมา จ โหนฺติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา. สหชาตา จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยธมฺมา จ โหนฺติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ. ปฏิสนฺธินามกฺขนฺธา จ ปฏิสนฺธิ สหชาตํ หทยวตฺถุรูปญฺจ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยธมฺมา จ โหนฺติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยเยว.

倶生縁において分類された諸法の中で、どれが縁法（えんぽう）であると言われたか、それこそがここでは縁法でもあり、かつ縁生法（えんしょうほう）でもある。すべての心（しん）・心所（しんじょ）の法は、相互に縁法となり、相互に縁生法となる。共に生じた四大種（しだいしゅ）は、相互に縁法となり、相互に縁生法となる。結生（けっせい）の際の名蘊（みょううん）と、結生の際に共に生じた心臓の基（心基、しんき）の色法とは、相互に縁法となり、相互に縁生法となる。その意味は、非常に理解しやすい。

ยถา อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย อุสฺสาปิตา ตโย ทณฺฑา อญฺญมญฺญสฺส นิสฺสยา จ โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นิสฺสิตา จ. เตสุ เอกเมกสฺมึ อุสฺสิเต สพฺเพ อุสฺสิตา โหนฺติ, เอกเมกสฺมึ ปตนฺเต สพฺเพ ปตนฺติ. เอวํ อญฺญมญฺญธมฺมา จ ทฏฺฐพฺพา.

例えば、互いに依（よ）りかかって立てられた三本の杖（つえ）が、互いに依止（えし）となり、互いに依存しているようなものである。それらの中で、一本が立てられているとき、すべてが立てられており、一本が倒れるとき、すべてが倒れる。このように相互縁の諸法も（そのようであると）見なされるべきである。

เอตฺถ วเทยฺยุํ, สพฺเพ เจตสิกา ธมฺมา จิตฺตปจฺจยํ อลภ มานา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ยุตฺตํ. กสฺมา. ผุสนาทีนํ เจตสิก กิจฺจานํ วิชานนกิจฺจปุพฺพงฺคมตฺตา, มโนปุพฺพงฺคมาติ หิ วุตฺตํ. จิตฺตํ ปน เจตสิกปจฺจยํ อลภมานํ อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกตีติ น ยุชฺเชยฺยาติ. วุจฺจเต, เจตสิกธมฺมา นาม จิตฺตสฺส สหายงฺคานิ โหนฺติ. ตสฺมา เตหิ วินา จิตฺตมฺปิ อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกติเยว. เอเสว นโย จตูสุ มหาภูเตสุปีติ. อุปาทารูปานิ ปน มหาภูตานํ นิสฺสนฺทมตฺตตฺตา สหายงฺคานิ น โหนฺตีติ. นนุ อาหารรูปญฺจ ชีวิตรูปญฺจ ปจฺจยวิเสสตฺตา สหายงฺคํ โหตีติ. วุจฺจเต, ฐิติยา เอว สหายงฺคํ โหติ. น อุปฺปาเท. อิธ ปน อุปฺปาเท สหายงฺคํ อธิปฺเปตนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

ここで（次のように）言う者があるかもしれない。“すべての心所の法が心の縁を得られなければ生じることができないというのは、もっともである。なぜなら、触（そく）などの心所の働きは、了知（りょうち）する働きが先行するからであり、‘意（い）が先導するものである’と言われているからである。しかし、心が心所の縁を得られなければ生じることができないというのは、適当ではない”と。それに対して（次のように）言われる。“心所の法は心の助伴（じょばん）の構成要素である。ゆえに、それらがなければ心もまた決して生じることはできない。この理（ことわり）は、四大種においても同様である。しかし、所造色（しょぞうしき）は四大種の流出（結果）にすぎないため、助伴の構成要素とはならない”と。“（それでは）食（じき）の色と命（みょう）の色は、特殊な縁であるから助伴の構成要素となるのではないか”。それに対して言われる。“（それらは）存続（住、じゅう）のためにのみ助伴の構成要素となるのであって、生起（しょうき）のためではない。ここでは、生起における助伴の構成要素が意図されているのである”と。相互縁の解明が完了した。

๘. นิสฺสยปจฺจโย

8. 依止縁（えしえん）。

ติวิโธ นิสฺสยปจฺจโย, สหชาตนิสฺสโย วตฺถุ ปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย.

依止縁には三種ある。倶生依止（くしょうえし）、基前生依止（きぜんしょうえし）、基対象前生依止（き・たいしょうぜんしょうえし）である。

ตตฺถ กตโม สหชาตนิสฺสโย. สพฺโพ สหชาต ปจฺจโย สหชาตนิสฺสโย. ตสฺมา ตตฺถ ปจฺจยวิภาโค จ ปจฺจยุปฺปนฺนวิภาโค จ สหชาตปจฺจเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

その中で、倶生依止とは何か。すべての倶生縁が倶生依止である。ゆえに、そこにおける縁の分類と縁生の分類は、倶生縁において述べられた方法によって理解されるべきである。

กตโม ปน วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย. ฉ วตฺถูนิ จกฺขุ วตฺถุ โสตวตฺถุ ฆานวตฺถุ ชิวฺหาวตฺถุ กายวตฺถุ หทยวตฺถุ. อิมานิ ฉวตฺถูนิ ปวตฺติกาเล สตฺตานํ วิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเร ชาตนิสฺสโย.

では、基前生依止とは何か。六つの基（き）、すなわち眼基（がんき）、耳基（にき）、鼻基（びき）、舌基（ぜつき）、身基（しんき）、心基（しんき）である。これら六つの基は、転起（てんき）において、衆生たちの（諸々の）識界（しきかい）にとっての基前生依止である。

วตฺถุรูปเมว [Pg.477] ปุเรชาตํ หุตฺวา นิสฺสโย วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย. ตตฺถ จิตฺตเจตสิกานํ นิสฺสยฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ นาม. ปุเรชาตนฺติ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อุปฺปตฺติกฺขณโต ปุริเม ขเณ ชาตํ.

基（き）の色法そのものが前生（ぜんしょう）となって（条件となる）依止が、基前生依止である。その中で、心と心所の依存する場所（依処）という意味で“基（ヴァットゥ）”と呼ばれる。“前生”とは、それぞれの縁生法の生起の瞬間よりも前の瞬間に生じたものである。

ตตฺถ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ตทา ปุเรชาตสฺส วตฺถุรูปสฺส อภาวโต อตฺตนา สหุปฺปนฺนเมว หทยวตฺถุรูปํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. ปฐม ภวงฺคจิตฺตํ ปน ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนหทย วตฺถุรูปํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. ทุติยภวงฺคจิตฺตํ ปฐมภวงฺคจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ. เอวํ ตติยภวงฺคจิตฺตํ ทุติย ภวงฺคจิตฺเตน สหุปฺปนฺนนฺติอาทินา ยาวมรณาสนฺนกาลา ทฺวินฺนํ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย เวทิตพฺโพ.

その中で、結生心（けっせいしん）は、その時に前生した基の色法が存在しないため、自身と共に生じた心基の色法に依止して生じる。しかし、最初の有分心（うぶんしん）は、結生心と共に生じた心基の色法に依止して生じる。第二の有分心は、最初の有分心と共に生じた（心基を）依止して生じる。このように、第三の有分心は第二の有分心と共に生じたものに、というように、死の間際に至るまで、二つの意界（いかい）と意識界（いしきかい）にとっての基前生依止は理解されるべきである。

ยถา วีณาสทฺทา นาม วีณาตนฺตีสุ วีณาทณฺฑเกหิ ปหรณเวเคน เอว ชายนฺติ, โน อญฺญถา. ตถา ปญฺจวิญฺญาณานิ นาม ปญฺจวตฺถุสงฺขาเตสุ ปญฺจทฺวาเรสุ ปญฺจนฺนํ อารมฺมณานํ อาปาตา คมนเวเคน เอว ชายนฺติ, โน อญฺญถา.

例えば、琵琶（びわ）の音というものは、琵琶の弦（げん）において、撥（ばち）による打撃の勢いによってのみ生じるのであり、それ以外ではない。同様に、五識（ごしき）というものは、五基と称される五門において、五つの対象が（領域内に）現れ来る勢いによってのみ生じるのであり、それ以外ではない。

อาปาตาคมนญฺจ เตสํ ทฺวารารมฺมณานํ ฐิติปตฺตกาเล เอว โหติ. อาปาตาคมนปจฺจยา จ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคํ จลติ. ภวงฺคจลน ปจฺจยา จ อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. อาวชฺชนปจฺจยา จ ตานิ ปญฺจวิญฺญาณานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา จกฺขาทีนิ ปญฺจวตฺถูนิ ปุเร อตีตภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนานิ เอว ปญฺจวิญฺญาณธาตูนํ วตฺถุปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ.

そして、それら門と対象の“現れ（顕現）”は、（対象が）存続位（ぞんぞくい）に達した時にのみ起こる。現れの縁によって、有分（心）が二回動揺する。有分（心）の動揺を縁として、転向（てんこう）が生じる。転向を縁として、それら五識が生じる。ゆえに、眼などの五つの基は、以前の、過去の有分心の生起の瞬間に生じたものだけが、五識界にとっての基前生縁となる。

มรณาสนฺนกาเล ปน สพฺพานิ ฉ วตฺถูนิ จุติจิตฺตโต ปุเร สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต ปรํ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา มรณาสนฺนกาเล ภวงฺคจิตฺตานิ จ สพฺพานิ ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ จ จุติจิตฺตญฺจ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนานิ ตานิเยว อตฺตโน อตฺตโน วตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย.

しかし、死の間際においては、すべての六つの基は、死心（ししん）より十七番目の有分心の生起の瞬間にのみ生じ、それ以降は生じない。ゆえに、死の間際において、有分心とすべての六門の心路の心、および死心は、それより以前に生じた、それぞれの基に依止して生じる。これが基前生依止である。

กตโม ปน วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย. ยทา อตฺตโน อชฺฌตฺตํ วตฺถุรูปํ อารพฺภ ยํ รูปํ นิสฺสาย มม มโนวิญฺญาณํ วตฺตติ, เอตํ มม เอโส หมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ตณฺหามาน ทิฏฺฐีหิ คหณวเสน วา เอตํ อนิจฺจํ เอตํ ทุกฺขํ เอตํ อนตฺตาติ เอวํ สมฺมสนวเสน วา อาวชฺชนาทีนิ มโนทฺวาริกวีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตทา ตํ ตํ วตฺถุรูปํ ปจฺเจกํ เตสํ นิสฺสยวตฺถุ จ โหติ เตสํ อารมฺมณญฺจ. ตสฺมา ตํ ตํ หทยรูปํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส วตฺถารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย โหติ. อยํ วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตนิสฺสโย. เอวํ นิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ โหติ.

“では、所依所縁前生依（しょえしょえんぜんしょうえ）とは何か。自らの内なる所依の色（ vatthu-rūpa）を縁として、その色に依止して、私の意界が発生するとき、あるいは、‘これは私の、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と、このように渇愛・慢・見による把握（執着）によって、あるいは、‘これは無常であり、これは苦であり、これは無我である’と、このように遍知（思惟）することによって、転向（āvajjanā）などの意門路の心（manodvārikavīthi cittāni）が生起する。その時、その個々の所依の色は、それらの（心の）依止となる所依（nissayavatthu）となり、かつそれらの所縁（ārammaṇa）ともなる。ゆえに、その個々の心臓色（hadayarūpa）は、その時々の心生起の所依所縁前生縁（vatthārammaṇapurejātapaccayo）となる。これが所依所縁前生依である。このように依縁（nissayapaccayo）は三種類（俱生依、前生依、所依所縁前生依）である。”

อิธ [Pg.478] สุตฺตนฺตนิสฺสโยปิ วตฺตพฺโพ. อิเม มนุสฺสา วา ติรจฺฉานคตา วา รุกฺขาทโย วา มหาปถวิยํ ปติฏฺฐิตา, มหา ปถวี จ เหฏฺฐา มหาอุทกกฺขนฺเธ, มหาอุทกกฺขนฺโธ จ เหฏฺฐา มหาวาตกฺขนฺเธ, มหาวาตกฺขนฺโธ จ เหฏฺฐา อชฏากาเส, มนุสฺสา เคเหสุ, ภิกฺขู วิหาเรสุ, เทวา ทิพฺพวิมาเนสูติอาทินา สพฺพํ โลกปฺปวตฺตึ ญตฺวา นิสฺสยปจฺจโย เวทิตพฺโพ. นิสฺสยปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

“ここで、経典（スッタンタ）における依についても語られるべきである。これらの人間、あるいは動物、あるいは樹木などが大地に依拠（立脚）しており、大地の下には巨大な水聚（みずのあつまり）があり、水聚の下には巨大な風聚があり、風聚の下には虚空がある。また、人間は家に、比丘は精舎に、諸天は天の宮殿に（住している）といったように、すべての世界の転成（生起）を知ることで、依縁（nissayapaccayo）は理解されるべきである。依縁の解説を終わる。”

๙. อุปนิสฺสยปจฺจโย

9. “親依縁（しんええん／うぱにっさやぱっちゃよ）”

ติวิโธ อุปนิสฺสยปจฺจโย, อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. ตตฺถ อารมฺมณูป นิสฺสโย อารมฺมณาธิปติปจฺจยสทิโส, อนนฺตรูปนิสฺสโย อนนฺตรปจฺจยสทิโส.

“親依縁には、所縁親依（しょえんしんえ）、無間親依（むけんしんえ）、自然親依（じねんしんえ）の三種類がある。そのうち、所縁親依は所縁増上縁（ārammaṇādhipatipaccayo）に類似しており、無間親依は無間縁（anantarapaccayasadiso）に類似している。”

กตโม ปกตูปนิสฺสโย. สพฺเพปิ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนา อชฺฌตฺตพหิทฺธาภูตา จิตฺตเจตสิกรูปธมฺมา จ นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จ สพฺเพสํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ ยถารหํ ปกตูปนิสฺสโย.

“では、自然親依（じねんしんえ）とは何か。過去・未来・現在、内・外のすべてにわたる心・心所・色の諸法、および涅槃、そして施設（せせつ／ぱにゃってぃ）は、すべての現在の心・心所の諸法に対して、相応しい方法（等応）によって自然親依となる。”

ตตฺถ อตีโต ปรินิพฺพุโต อมฺหากํ พุทฺโธ จ ธมฺโม จ อริยสาวกสงฺโฆ จ สมฺมุติสงฺฆปรมฺปรา จ อมฺหากํ ปจฺฉิม ชนานํ กุสลุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตถา โลเก อตีตา กาลงฺกตา มาตาปิตโร จ อาจริยา จ ปณฺฑิตสมณพฺราหฺมณา จ ปากฏา นานาติตฺถาจริยา จ มหิทฺธิกา มหานุภาวา โปราณกราชาโน จ ปจฺฉิมกานํ ชนานํ กุสลุปฺปตฺติยา วา อกุสลุปฺปตฺติยา วา สุขทุกฺขุปฺปตฺติยา วา ปกตูปนิสฺสโย. ตถา หิ เต ปจฺฉิมกานํ ชนานํ อตฺถาย นานาสทฺธมฺมปญฺญตฺติโย วา นานาอสทฺธมฺมปญฺญตฺติโย วา นานาโลกูปกรณานิ วา ปุเร ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิมชนา จ เตหิ ปฏฺฐปิเตสุ ทานสีลาทิธมฺเมสุ วา โลกจาริตฺต กุลโคตฺตจาริตฺต ธมฺเมสุ วา นานาทิฏฺฐิวาเทสุ วา นานากมฺมายตนสิปฺปายตน วิชฺชาฐาเนสุ วา ยถาปฏฺฐปิเตสุ คามนิคมนครเขตฺตวตฺถุ ตฬากโปกฺขรณิอาวาฏาทีสุ วา เคหรถสกฏนาวา สมฺโปตสมฺพนฺธาทีสุ วา ชาตรูปรชตมณิมุตฺตาทีสุ วา ทายชฺชํ ปฏิปชฺชนฺตา โลเก วฑฺฒนฺติ.

“そのうち、過去に般涅槃された私たちの仏陀、法、聖弟子たちの僧伽（サンガ）、および伝統的な僧伽の継承は、後代の人々である私たちにとって、善が生起するための自然親依縁である。同様に、世間において過去に亡くなった父母、師長、賢者である沙門や婆羅門、名高い様々な異教の開祖、また、偉大な神通力と威力を備えた古の王たちは、後代の人々にとって、善の生起、あるいは不善の生起、あるいは苦楽の生起のための自然親依である。なぜなら、彼らは後代の人々の利益のために、様々な正法（正しい教えの施設）、あるいは様々な邪法（正しくない教えの施設）、あるいは世間の様々な道具などを、あらかじめ確立したからである。そして後代の人々は、彼らによって確立された施・戒などの法、あるいは世俗の慣習、家系や氏族の慣習の法、あるいは様々な見解の説、あるいは様々な業処（職業）・技術・学問、あるいはあらかじめ整備された村、町、都市、田畑、宅地、貯水池、蓮池、井戸など、あるいは家、車、荷車、船、繋がれた筏など、あるいは金、銀、宝石、真珠などの遺産を受け継ぎ、世間で繁栄するのである。”

อนาคโตปิ เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ จ ตสฺส ธมฺโม จ ตสฺส สงฺโฆ จ เอตรหิ พหุชฺชนานํ ปารมิปุญฺญปฺปวตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตถา อิมสฺมึ ภเว จ ปจฺฉิเม กาเล ปฏิลภิสฺสมานา อิสฺสริยฏฺฐานธนธญฺญสมฺปตฺติโย ปุริเม กาเล ฐิตานํ มหาชนานํ นานาภิสงฺขารุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสย ปจฺจโย. อนาคตภเว จ อนุภวิสฺสมานา ภวสมฺปตฺติ โภค สมฺปตฺติโย [Pg.479] มคฺคผลนิพฺพานสมฺปตฺติโย จ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ฐิตานํ ทานสีลาทิปุญฺญกิริยุปฺปตฺติยา ปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ยถา หิ โลเก เหมนฺเต กาเล ธญฺญปฺผลานิ ลภิสฺสามาติ วสฺสิเก กาเล กสฺสนวปฺปนกมฺมานิ อารภนฺติ, กมฺเม สิทฺเธ ตํ ตํ ธนํ ลภิสฺสามาติ ปุพฺพภาเค ตํ ตํ วีริยกมฺมํ วา ตํ ตํ ปญฺญากมฺมํ วา อารภนฺติ. ตตฺถ ธญฺญปฺผลปฺปฏิลาโภ จ ตํ ตํ ธนปฺปฏิ ลาโภจ ตํ ตํ กมฺมารมฺภสฺส อนาคตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย ตํ ตํ กมฺมารมฺโภ จ ธญฺญปฺผลปฺปฏิลาภสฺส จ ตํ ตํ ธนปฺปฏิ ลาภสฺส จ อตีตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. เอวเมว ปจฺฉิเม อนาคเต กาเล นานากมฺมปฺผลานิ สมฺปสฺสนฺตา ปตฺถยนฺตา มหาชนา ปุริเม ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล นานาปุญฺญกมฺมานิ อารภนฺติ. ตตฺถ ปุญฺญปฺผลานิ ปุญฺญกมฺมานํ อนาคตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ปุญฺญกมฺมานิ ปุญฺญปฺผลานํ อตีตปกตูปนิสฺสยปจฺจโย. ตสฺมา อนาคตปกตูปนิสฺสโยปิ อตีตปกตูปนิสฺสโย วิย อติมหนฺโต ปจฺจโย โหติ.

“未来においても、メッテイヤ（弥勒）という名の仏陀、その法、その僧伽は、現在における多くの人々のパーラミー（波羅蜜）や功徳の活動にとって、自然親依縁となる。同様に、この生涯（現世）あるいは後生（来世）において得られるべき権力、地位、財宝、穀物の成就は、以前の時にある多くの人々にとって、様々な（意志的）形成（行）の生起のための自然親依縁である。また、未来の生において享受するであろう生存の成就、富の成就、道・果・涅槃の成就は、現在の生にある人々にとって、施・戒などの功徳を積む行為の生起のための自然親依縁である。ちょうど世間において、冬の時期に‘穀物の果実を得よう’と考えて、雨期に耕作や播種の作業を始めるように、あるいは‘作業が成就すれば、その財宝を得るだろう’と考えて、あらかじめその努力（精進）や知恵を働かせるように。そこでは、穀物の果実の獲得や、その財宝の獲得は、その作業の開始にとって‘未来の自然親依縁’であり、その作業の開始は、穀物の果実の獲得や、その財宝の獲得にとって‘過去の自然親依縁’である。これと同じように、未来において様々な業の結果（報い）を見通し、それを望みながら、多くの人々は、以前の現在の時期に様々な功徳の業を始めるのである。そこでは、功徳の結果は功徳の業にとって‘未来の自然親依縁’であり、功徳の業は功徳の結果にとって‘過去の自然親依縁’である。したがって、未来の自然親依も、過去の自然親依と同様に、きわめて大きな縁となるのである。”

ปจฺจุปฺปนฺนา พุทฺธาโย ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนานํ มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปจฺจุปฺปนฺนา มาตาปิตโร ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปุตฺตธีตาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺนปกตูป นิสฺสโย นาม. โส สุปากโฏเยว.

“現在の仏陀などの縁が、現在の人間・天人・梵天にとって、また現在の父母が、現在の息子や娘などにとって（縁となること）を、現在の自然親依という。それは極めて明白なことである。”

อชฺฌตฺตภูตา ปกตูปนิสฺสยธมฺมา นาม พุทฺธาทีสุ สวิญฺญาณกสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนา ปจฺจยธมฺมา. พหิทฺธาภูตา ปกตูปนิสฺสยธมฺมา นาม สตฺตานํ ปติฏฺฐานภูตา ปถวิปพฺพตนที สมุทฺทาทโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ พหูปการา อรญฺญวนรุกฺข ติณปุพฺพณฺณาปรณฺณาทโย จนฺทสูริยคหนกฺขตฺตาทโย วสฺโสทกอคฺคิวาตสีตอุณฺหาทโย จ สพฺเพปิ เต สตฺตานํ กุสลุปฺปตฺติยา วา อกุสลุปฺปตฺติยา วา สุขุปฺปตฺติยา วา ทุกฺขุปฺปตฺติยา วา พลวปจฺจยา โหนฺติ.

“‘内なる自然親依の法’とは、仏陀などの有情（識あるもの）の相続（サンターナ）の中に生じた縁の法のことである。‘外なる自然親依の法’とは、生きとし生けるものの拠り所となっている大地、山々、河川、海など、あるいはそれらの生きものにとって多大な恩恵となる森、林、樹木、草、穀物、豆類など、あるいは月、太陽、惑星、星座など、あるいは雨水、火、風、寒暑などである。これらすべては、生きものの善の生起、不善の生起、楽の生起、あるいは苦の生起にとって強力な縁（親依縁）となるのである。”

อิเม ชนา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายิสฺสามาติ โพธิปกฺขิย ธมฺเม วา ภาเวนฺติ, อนาคเต พุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามาติ ปารมีธมฺเม วา ปริปูเรนฺติ. ตตฺถ นิพฺพานํ เตสํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวปจฺจโย โหติ.

“これらの人々が‘今生において般涅槃しよう’と、三十七道品（菩提分法）を修習し、あるいは‘未来の仏陀の時代に般涅槃しよう’と、パーラミー（波羅蜜）の法を満たす。その場合、涅槃はそれらの（修習する）諸法の生起にとって強力な縁（親依縁）となる。”

โลเก นานาโวหารภูตา นามปญฺญตฺติโย จ พุทฺธ สาสเน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมภูตา นามปญฺญตฺติโย จ เตสํ เตสํ อตฺถานํ ชานนตฺถาย พลวปจฺจโย.

“世間における様々な慣用表現である名称施設（なめいせせつ）、および仏教における三蔵の聖典としての名称施設は、それぞれの意味を知るための強力な縁（親依縁）である。”

ตตฺถ สงฺขตธมฺมา นาม ปจฺจเย สติ อุปฺปชฺชนฺติ, อสติ นุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชิตฺวาปิ ปจฺจเย สติ ติฏฺฐนฺติ, อสติ น ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมา เตสํ อุปฺปตฺติยา วา ฐิติยา วา ปจฺจโย นาม อิจฺฉิตพฺโพ. นิพฺพานํ ปน ปญฺญตฺติ จ อสงฺขตธมฺมา โหนฺติ [Pg.480] อชาติธมฺมา อนุปฺปาทธมฺมา นิจฺจ ธมฺมา ธุวธมฺมา. ตสฺมา เตสํ อุปฺปาทาย วา ฐิติยา วา ปจฺจโย นาม นตฺถีติ.

そこで、有為法（ういほう）と呼ばれるものは、縁があるときに生じ、縁がないときには生じません。生じたとしても、縁がある間は存続し、縁がなくなれば存続しません。したがって、それらの生起や存続のためには、縁というものが求められます。一方、涅槃と施設（せつ、概念）は無為法であり、不生（ふしょう）の法、無生（むしょう）の法、常住の法、不変の法です。ゆえに、それらの生起や存続のために、縁というものは存在しません。

กุสโล กุสลสฺส อุปนิสฺสโย. สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยตีติอาทินา สุปากโฏ. ตถา ราคํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยตีติอาทินา สปฺปายํ อุตุํ สปฺปายํ โภชนํ อุปนิสฺสาย กายิกํ สุขํ ปจฺจนุโภตีติอาทินา จ อกุสโล อกุสลสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺส อุปนิสฺสโยปิ สุปากโฏ.

善は善の親依縁（しんええん）となります。“信心を拠り所として（親依して）布施をなし、戒を保つ”というように（教説において）きわめて明白です。同様に、“貪欲を親依して殺生をなし、盗みを働く”などとして不善が不善の親依縁となり、“適した気候や適した食物を親依して身の楽を享受する”などとして、無記が無記の親依縁となることもまた明白です。

กุสโล ปน อกุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. ทานํ ทตฺวา เตน ทาเนน อตฺตานํ อุกฺกํเสติ, ปรํ วมฺเภติ. ตถา สีล สมฺปนฺโน หุตฺวา สมาธิสมฺปนฺโน หุตฺวา ปญฺญาสมฺปนฺโน หุตฺวา อตฺตานํ อุกฺกํเสติ, ปรํ วมฺเภติ.

さらに、善が不善の強力な親依縁となることもあります。布施を行った後、その布施によって自らを高め（自慢し）、他者を軽蔑する場合です。同様に、持戒を具足し、三昧を具足し、智慧を具足した者が、自らを高め、他者を軽蔑する場合もこれにあたります。

กุสโล อพฺยากตสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. สพฺพานิ จตุภูมิกกุสลกมฺมานิ วา กมฺมปริวารานิ กุสลานิ วา กาลนฺตเร จตุภูมิกานํ วิปากาพฺยากตานํ พลวูปนิสฺสโย. ทานปารมึ ปูเรนฺตา ปูรณกาเล พหุํ กายิกทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. ตถา สีลปารมึ นิกฺขมปารมึ ปญฺญาปารมึ วีริยปารมึ ขนฺติปารมึ สจฺจปารมึ อธิฏฺฐานปารมึ เมตฺตาปารมึ อุเปกฺขา ปารมึ. เอเสว นโย ฌานภาวนา มคฺคภาวนาสุปิ.

善は無記の強力な親依縁でもあります。すべての四地（欲界・色界・無色界・出世間）の善業、あるいは業に伴う善は、後時における四地の異熟無記（果報としての心）の強力な親依縁となります。布施波羅蜜を満たす者は、その成就の時に多くの身体的な苦を享受します。持戒・出離・智慧・精進・忍辱・真実・決定・慈・捨の各波羅蜜においても同様です。これと同じ道理が、禅定の修習や道の修習においても適用されます。

อกุสโล กุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. อิเธกจฺโจ ปาปํ กตฺวา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตสฺส ปาปสฺส ปหานาย ทานสีลฌานมคฺคกุสลานิ สมฺปาเทติ. ตํ ปาปํ เตสํ กุสลานํ พลวูปนิสฺสโย.

不善が善の強力な親依縁となることもあります。ある者が罪を犯した後、後悔し、その罪を捨てるために布施・持戒・禅定・道の善を成就する場合です。その罪（不善）は、それらの善の強力な親依縁となります。

อกุสโล อพฺยากตสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. อิธ พหู ชนา ทุจฺจริตานิ กตฺวา จตูสุ อปาเยสุ ปติตฺวา อปายทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. ทิฏฺฐธมฺเมปิ เกจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา ทุจฺจริตกมฺม ปจฺจยา พหุํ ทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ. เกจิ ทุจฺจริตกมฺเมน ธนํ ลภิตฺวา สุขํ ปจฺจนุภวนฺติ. พหุชฺชนา ราคมูลกํ พหุํ ทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, โทสมูลกํ ทิฏฺฐิมูลกํ มานมูลกนฺติ.

不善は無記の強力な親依縁でもあります。世において多くの人々が悪行（身口意の三悪行）をなして四つの悪趣に堕ち、悪趣の苦を享受します。現世においても、自己または他人の悪行を縁として多くの苦を享受する者がいます。あるいは、悪行によって富を得て楽を享受する者もいます。多くの人々が、貪根・瞋根・見根・慢根に基づいた多くの苦を享受しているのです。

อพฺยากโต กุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. ธน สมฺปตฺติยา ทานํ เทติ, สีลํ ปูเรติ, ปญฺญํ ปูเรติ, ภาวนาสปฺปายํ อาวาสํ วา เลณํ วา คุหํวา รุกฺขํ วา อรญฺญํ วา ปพฺพตํ วา โคจรคามํ วา อุตุสปฺปายํ วา อาหารสปฺปายํ วา ลภิตฺวา ตํ ตํ ภาวนํ ภาเวติ.

無記は善の強力な親依縁でもあります。富の成就を拠り所として布施をなし、戒を満たし、智慧を磨きます。あるいは、修習に適した住居、洞窟、窟、樹下、林野、山岳、托鉢の村、あるいは適した気候や適した食物を得て、それぞれの瞑想（修習）を修める場合です。

อพฺยากโต อกุสลสฺสปิ พลวูปนิสฺสโย. โลเก จกฺขุสมฺปทํ นิสฺสาย พหูนิ ทสฺสนมูลานิ อกุสลานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอส นโย โสตสมฺปทาทีสุ[Pg.481]. ตถา หตฺถสมฺปทํ ปาทสมฺปทํ สตฺถสมฺปทํ อาวุธสมฺปทนฺติอาทินาปิ วตฺตพฺโพ. เอวํ อุปนิสฺสโย ติวิโธ โหติ.

無記は不善の強力な親依縁でもあります。世間において、眼（視覚器官）の具足を拠り所として、多くの“見”に基づいた不善が生じます。この道理は、耳の具足などについても同様です。また、手の具足、足の具足、刃物の具足、武器の具足などについても同様に語られるべきです。このように、親依縁には三つの種類があります。

อิธ สุตฺตนฺตูปนิสฺสโยปิ วตฺตพฺโพ. กลฺยาณมิตฺตํ อุป นิสฺสาย ปาปมิตฺตํ อุปนิสฺสาย คามํ อุปนิสฺสาย อรญฺญํ อุปนิสฺสายาติอาทินา พหูสุ ฐาเนสุ อาคโต. อปิ จ ปญฺจนิยามธมฺมา สตฺตโลก สงฺขารโลก โอกาสโลก สงฺขาตานํ ติณฺณํ โลกานํ อวิจฺฉินฺนปฺปวตฺติยา พลวปจฺจยา โหนฺติ. อยญฺจ อตฺโถ นิยามทีปนิยํ อมฺเหหิ วิตฺถารโต ทีปิโตติ.

ここで、経典（スッタ）における親依縁についても語られるべきです。“善き友を親依し、悪しき友を親依し、村を親依し、森を親依し”などとして多くの箇所で説かれています。さらに、五つの定法（ニヤーマ・ダンマ）は、衆生世間・行世間・器世間の三つの世間の絶えざる持続のための強力な縁となります。この意味については、我々の著書‘定法明解（ニヤーマ・ディーパニー）’において詳細に解説されています。

เกนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิสฺสโยติ. อธิปติภูตํ อารมฺมณเมว อารมฺมณิกธมฺมานํ พลวนิสฺสยฏฺเฐน อารมฺมณูป นิสฺสโย.

どのような意味で境親依縁（きょうしんええん）と言うのでしょうか。支配的な（増上となった）境（対象）そのものが、対象を持つ法（心・心所）にとって強力な拠り所となるという意味で、境親依縁と言います。

เกนฏฺเฐน อนนฺตรูปนิสฺสโยติ. ปุริมํ อนนฺตรจิตฺตเมว ปจฺฉิมสฺส อนนฺตรจิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย พลวนิสฺสยฏฺเฐน อนนฺตรูปนิสฺสโย. มาตา วิย ปุริมจิตฺตํ, ปุตฺโต วิย ปจฺฉิมจิตฺตํ. ยถา มาตา อตฺตโน อนนฺตเร ปุตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย พลวูป นิสฺสโย โหติ, ตถา ปุริมจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนตฺถายาติ.

どのような意味で無間親依縁（むけんしんええん）と言うのでしょうか。前の無間滅した心こそが、後の無間なる心が生じるための強力な拠り所となるという意味で、無間親依縁と言います。それは母と息子のような関係です。母が自らの直後の息子の誕生のために強力な親依（助け）となるように、前心は後心の生起のためにそのようになるのです。

เกนฏฺเฐน ปกตูปนิสฺสโยติ. ปกติยาว โลเก ปณฺฑิตานํ ปากโฏ อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย.

どのような意味で自然親依縁（じねんしんええん）と言うのでしょうか。自然（の状態）において世の賢者に明らかな親依（の形）が、自然親依縁です。

เอตฺถ จ อนนฺตรูปนิสฺสยานุภาโว อนนฺตรจิตฺเต เอว ผรติ. ปกตูปนิสฺสยานุภาโว ปน ทูเรปิ ผรติเยว. ตถา หิ อิมสฺมึ ภเว ปุริเมสุ ทิวเสสุ วา มาเสสุ วา สํวจฺฉเรสุ วา ทิฏฺฐสุตฆายิตสายิตผุสิตวิญฺญาตานิ อารมฺมณานิ ปจฺฉาตถารูเป ปจฺจเย สติ วสฺสสเตปิ มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. อิทํ นาม ปุพฺเพ มยา ทิฏฺฐํ สุตนฺติอาทินา สตฺตา อนุสฺสรนฺติ. โอปปาติกสตฺตา ปน ปุริมภวํปิ อนุสฺสรนฺติ. ตถา มนุสฺเสสุปิ อปฺเปกจฺเจ ชาติสฺสรสญฺญาลาภิโน. ตถา ปุพฺเพ อเนกสตสหสฺเสสุ ทิฏฺฐาทีสุ วตฺถูสุ ปจฺฉา เอกสฺมึ ขเณ เอกํ วตฺถุํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา ตสฺมึ เอว ขเณ พหูสุปิ เตสุ มโนวิญฺญาณสนฺตานํ ผรมานํ ปวตฺตตีติ. อุปนิสฺสยปจฺจย ทีปนา นิฏฺฐิตา.

ここで、無間親依縁の力は（直後の）無間の心においてのみ作用します。しかし、自然親依縁の力は、遠く離れていても作用します。実に、今生において、過去の日、月、あるいは年において見、聞き、嗅ぎ、味わい、触れ、知った対象が、後に相応の縁があるとき、百年経っても意門に現れます。人々は“これは以前に私が見た、聞いたことだ”などと思い起こします。化生の衆生は、前世のことさえ思い起こします。人間の中でも、宿命通（前世を思い出す能力）を得る者がいます。また、過去に数十万もの見聞した対象のうち、後にある瞬間、一つの事物を見たり聞いたりしただけで、その瞬間にそれら多くの記憶に意識の流れが広がり浸透して展開するのです。以上、親依縁の解説を終わります。

๑๐. ปุเรชาตปจฺจโย

10. 前生縁（ぜんしょうえん）

ติวิโธ ปุเรชาตปจฺจโย. วตฺถุปุเรชาตปจฺจโย จ อารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย จ วตฺถารมฺมณปุเรชาตปจฺจโย จ.

前生縁には三種類あります。事（依処）前生縁、境（対象）前生縁、および事境前生縁です。

ตตฺถ [Pg.482] วตฺถุปุเรชาโต จ วตฺถารมฺมณปุเรชาโต จ ปุพฺเพ นิสฺสยปจฺจเย นิสฺสยนาเมน วุตฺตา เอว.

そのうち、事前生縁と事境前生縁は、先に依止縁（いしえん）の中で“依止”という名で既に述べられたものです。

อารมฺมณปุเรชาโต นาม ปจฺจุปฺปนฺนานิ อฏฺฐารสนิปฺผนฺนรูปานิ เอว. เตสุปิ ปจฺจุปฺปนฺนานิ รูปสทฺทาทีนิ ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจนฺนํ ปญฺจวิญฺญาณ วีถิจิตฺตานํ นิยมโต อารมฺมณปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ. ยถา หิ วีณาสทฺทา นาม วีณาตนฺตีสุ วีณาทณฺฑเกน ปหรณ ปจฺจยา เอว อุปฺปชฺชนฺติ. เอวญฺจ สติ เต สทฺทา ปุเรชาตาหิ วีณาตนฺติ วีณาทณฺฑเกหิ วินา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวเมวํ ปญฺจ วิญฺญาณ วีถิจิตฺตานิปิ ปญฺจสุ วตฺถุทฺวาเรสุ ปญฺจนฺนํ อารมฺมณานํ อาปาตาคมน ปจฺจยา เอว อุปฺปชฺชนฺติ. อาปาตาคมนญฺจ เตสํ ทฺวินฺนํ ฐิติปตฺตกาเล เอว โหติ. น เกวลญฺจ ตสฺมึ กาเล ตานิ ปญฺจารมฺมณานิ เตสุ ปญฺจวตฺถูสุ เอว อาปาตมาคจฺฉนฺติ. อถ โข ภวงฺคมโนทฺวาเรปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. ตสฺมึ อาปาตคมนตฺตา เอว ตํ ภวงฺคมฺปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ จลิตฺวา อุปจฺฉิชฺชติ, ภวงฺคุปจฺเฉเท เอว ตานิ วีถิจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอวญฺจ สติ ตานิ วีถิจิตฺตานิ ปุเรชาเตหิ วตฺถุ ทฺวารารมฺมเณหิ วินา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺตีติ. ตานิ ปน สพฺพานิปิ อฏฺฐารสนิปฺผนฺนรูปานิ นิรุทฺธานิ หุตฺวา อตีตานิปิ โหนฺติ, อนุปฺปนฺนานิ หุตฺวา อนาคตานิปิ โหนฺติ. อุปฺปนฺนานิ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนานิปิ โหนฺติ. สพฺพานิปิ มโนวิญฺญาณวีถิจิตฺตานํ อารมฺมณานิ โหนฺติ. เตสุ ปจฺจุปฺปนฺนานิ เอว เตสํ อารมฺมณปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ. ยทา ทูเร วา ปฏิจฺฉนฺเน วา ฐิตํ ตํ ตํ อารมฺมณวตฺถุํ มนสา เอว อารมฺมณํ กโรติ, ตทา ตํ ตํ วตฺถุ สเจ ตตฺถ ตตฺถ วิชฺชมานํ โหติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม โหติ. ปุเรชาตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

所縁前生（しょえんぜんしょう）とは、現在の十八の完成色（完成された色法）のみを指す。その中でも、現在の色・声などの五つの所縁は、五つの五識の路心に対して、必ず所縁前生縁となる。例えば、琵琶の音は、琵琶の弦を撥（ばち）で打つことを縁としてのみ生じる。そうであれば、それらの音は、先に生じている琵琶の弦や撥なしには生じることができない。同様に、五識の路心も、五つの依処（門）において五つの所縁が圏内に現れることを縁としてのみ生じる。そして、それら二つの出現は、まさにそれらが住（持続の状態）に達した時に起こる。その時、それら五つの所縁はただ五つの依処においてのみ現れるのではなく、有分心や意門においても現れる。それらが現れるために、その有分も二度動揺して停止し、有分が停止した時にそれら路心が生じる。この時、これら路心は、先に生じている依処・門・所縁なしには生じることができないのである。また、これらすべての十八の完成色は、滅して過去となり、未生であって未来となり、生じて現在となる。それらはすべて意識の路心の所縁となるが、それらの中で現在のものだけが、それら（意識）に対して所縁前生縁となる。遠くに、あるいは隠れて存在するその時々の所縁の対象を意（こころ）だけで所縁とする時、もしその対象がそこそこに存在するならば、それは現在と呼ばれる。所縁前生縁の解説を終わる。

๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจโย

11. 後生縁（こうしょうえん）

ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปจฺจุปฺปนฺนํ จิตฺตํ ปุเรชาตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จตุ สมุฏฺฐานิกสฺส รูปกายสฺส วุฑฺฒิวิรุฬฺหิยา ปจฺฉาชาตปจฺจโย. ยถา ตํ ปจฺฉิมวสฺเสสุ อนุวสฺสํ วสฺสมานานิ วสฺโสทกานิ ปุริมวสฺเสสุ ชาตานํ รุกฺขโปตกานํ วุฑฺฒิวิรุฬฺหิยา ปจฺฉาชาต ปจฺจยา โหนฺตีติ.

後に生じる個々の現在の心は、先に生じている現在の、四つの原因（業・心・時節・食）から生じた色身の増大と繁栄のために、後生縁となる。それはちょうど、後から毎年降る雨水が、以前の年に生じた若木の増大と繁栄のために、後生縁となるようなものである。

ตตฺถ ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ จิตฺตนฺติ ปฐมภวงฺคโต ปฏฺฐาย ยาว จุติ จิตฺตา สพฺพํ จิตฺตํ วุจฺจติ. ปุเรชาตสฺสาติ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ กมฺมชรูปกายํ อาทึ กตฺวา อชฺฌตฺตสนฺตานปริยาปนฺโน สพฺโพ จตุสมุฏฺฐานิกรูปกาโย วุจฺจติ.

ここで“後に生じる個々の心”とは、最初の有分から死心に至るまでのすべての心を指す。“先に生じているもの”とは、結生心（再生の心）と共に生じた業生の色身を始めとして、個人の相続の中に含まれるすべての四因から生じた色身を指す。

ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนสฺส กมฺมชรูปกายสฺส ปฐม ภวงฺคาทีนิ ปนฺนรสภวงฺคจิตฺตานิ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ. ปฏิสนฺธิ จิตฺตํ ปน เตน กาเยน สหุปฺปนฺนตฺตา [Pg.483] ปจฺฉชาตํ น โหติ. โสฬสมภวงฺคจิตฺตญฺจ ตสฺส กายสฺส ภิชฺชนกฺเขตฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ปจฺจโย น โหติ. ตสฺมา ปนฺนรสภวงฺคจิตฺตานีติ วุตฺตํ.

結生心と共に生じた業生の色身に対して、最初の有分から数えて十五の有分心は後生縁となる。しかし、結生心はその色身と共に生じたものであるから、後生（後に生じたもの）ではない。また、十六番目の有分心は、その色身が滅する刹那に生じるため、縁とはならない。それゆえ“十五の有分心”と言われるのである。

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ ปน ทฺเว รูปกายา อุปฺปชฺชนฺติ กมฺมชรูปกาโย จ อุตุชรูปกาโยจ. ตถา ภงฺคกฺขเณปิ. ปฐมภวงฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ปน ตโย รูปกายา อุปฺปชฺชนฺติ กมฺมชรูปกาโย จ อุตุชรูปกาโย จ จิตฺตชรูปกาโย จ. ยทา พหิทฺธาหารปฺผรณํ ลภิตฺวา อชฺฌตฺตาหาโร อาหารชรูปกายํ ชเนติ, ตโต ปฏฺฐาย จตุสมุฏฺฐานิกา จตฺตาโร รูปกายา ทีป ชาลา วิย ปวตฺตนฺติ. เต อุปฺปาทกฺขณํ อติกฺกมฺม ยาว ฐิติภาเวน ธรนฺติ, ตาว ปนฺนรสจิตฺตานิ เตสํ กายานํ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติเยว.

結生心の住（じゅう）の瞬間には、業生の色身と時節生の色身の二つが生じる。滅（めつ）の瞬間も同様である。しかし、最初の有分の生の瞬間には、業生の色身、時節生の色身、心生の色身の三つが生じる。外的な食の栄養の普及を得て、内的な食が食生の色身を生じさせる時、それ以降、四つの原因から生じる四つの色身は灯火の炎のように連続して展開する。それらが生の瞬間を過ぎて住の状態として持続する間、十五の心は、それらの色身に対してまさに後生縁となるのである。

วุฑฺฒิวิรุฬฺหิยาติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตติยา อุปรูปริ วุฑฺฒิยา จ วิรุฬฺหิยา จ. ตถาหิ ปุริมา ปุริมา จตฺตาโร รูปกายา สเจ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ ปุนปฺปุนํ ลภนฺติ, เอวํ สติ เต นิรุชฺฌนฺตาปิ ปจฺฉารูปสนฺตติปรมฺปรานํ วุฑฺฒิยา จ วิรุฬฺหิยา จ เวปุลฺลาย จ พลว ปจฺจยา หุตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ. ปจฺฉาชาตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

“増大と繁栄”とは、四因から生じた色の相続が、次々に増大し繁栄することである。すなわち、先行する個々の四つの色身が、もし後生縁を繰り返し受けるならば、それらは滅しながらも、後の色の相続の連鎖の増大、繁栄、広大さのための強力な縁となって滅していくのである。後生縁の解説を終わる。

๑๒. อาเสวนปจฺจโย

12. 習行縁（しゅうぎょうえん）

ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ สตฺตรส โลกิยกุสล จิตฺตานิ อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานิ อฏฺฐารสกิริยจิตฺตานีติ สตฺต จตฺตาลีสํ โลกิยชวนจิตฺตานิ อาเสวนปจฺจโย. เตสุ นิรนฺตรปฺปวตฺตํ ชวนสนฺตตึ ปตฺวา ปุริมํ ปุริมํ ชวนจิตฺตํ อาเสวน ปจฺจโย. จตูหิ มคฺคจิตฺเตหิ ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ จิตฺตํ อาเสวนปจฺจยุปฺปนฺนํ.

十二の不善心、十七の世間善心、および（二つの転向を除いた）十八の唯作心の、合計四十七の世間速行心が習行縁である。それらの中で、絶え間なく続く速行の相続において、先行する個々の速行心は習行縁となる。四つの道心に関しては、後に生じる個々の心（果心）が習行縁によって生じたものである。

เกนฏฺเฐน อาเสวนนฺติ. อุปรูปริปคุณภาววฑฺฒนตฺถํถาม พลวฑฺฒนตฺถญฺจ ปริวาสคฺคาหาปนฏฺเฐน.

どのような意味で習行（しゅうぎょう）というのか。次々に熟達した状態を増進させ、強固な力を増進させるために、香気を染み込ませる（薰習する）という意味である。

ตตฺถ ปคุณภาโวติ ปุนปฺปุนํ สชฺฌายิตสฺส ปาฬิปาฐสฺส สุเขน ปวตฺตนํ วิย ชวนฏฺฐานชวนกิจฺจสงฺขาเต ฐานกิจฺจวิเสเส ปจฺฉิม ปจฺฉิมจิตฺตสฺส สุเขน ปวตฺตนํ. ปริวาโส นาม โกเสยฺยวตฺถํ ปุนปฺปุนํ สุคนฺเธน ปริวาสนํ วิย จิตฺตสนฺตาเน ปุนปฺปุนฺนํ รชฺชนทุสฺสนาทินา วา อรชฺชน อทุสฺสนาทินา วา ปริวาสนํ. ปุริมสฺมึ ชวนจิตฺเต นิรุทฺเธปิ ตสฺส ชวนเวโค น นิรุชฺฌติ, ปจฺฉิมํ จิตฺตสนฺตานํ ผรมาโน ปวตฺตติเยว. ตสฺมา ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ชวนจิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เตน เวเคน ปคฺคหิตํ พลวตรํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. เอวํ [Pg.484] ปุริมจิตฺตํ อตฺตโน ปริวาสํ ปจฺฉิมจิตฺตํ คณฺหาเปติ. ปจฺฉิมญฺจ จิตฺตํ ปุริมสฺส จิตฺตสฺส ปริวาสํ คเหตฺวา ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ โส อาเสวนเวโค ปกติยา สตฺตหิ จิตฺตวาเรหิ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, ตโต ปรํ ตทารมฺมณวิปาก จิตฺตํ วา อุปฺปชฺชติ, ภวงฺค จิตฺตวาโร วา ปวตฺตติ.

ここで“熟達”とは、繰り返し唱えられたパーリ語の経典が円滑に流れるように、速行の場や速行の作用と呼ばれる特別な場や作用において、後に続く個々の心が円滑に生起することである。“薰習（くんじゅう）”とは、絹布に繰り返し香りを染み込ませるように、心相続において繰り返し、貪欲や嫌悪などによって、あるいは非貪欲や非嫌悪などによって（性質を）染み込ませることである。先の速行心が滅しても、その速行の勢い（ヴェーガ）は滅せず、後の心相続に浸透しながら流れていく。それゆえ、後に生じる個々の速行心は、その勢いによって支えられ、より強力になって生じる。このように、先の心は自らの薰習を後の心に受け継がせ、後の心は先の心の薰習を受け取って展開する。このようであっても、その習行の勢いは通常七つの心刹那で尽き、その後は彼所縁の異熟心が生じるか、あるいは有分心の流れに戻る。

อิธ สุตฺตนฺตาเสวนปจฺจโยปิ วตฺตพฺโพ. สติปฏฺฐานํ ภาเวติ, สมฺมปฺปธานํ ภาเวติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ, ธมฺม วิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ, สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ, สมฺมาสงฺกปฺปํ ภาเวตีติอาทินา พหูสุ ฐาเนสุ วุตฺโต. ตตฺถ ภาเวตีติ เอกํปิ ทิวสํ ภาเวติ, สตฺตปิ ทิวสานิ ภาเวติ, เอกํปิ มาสํ ภาเวติ, สตฺตปิ มาสานิ ภาเวติ, เอกํปิ สํวจฺฉรํ ภาเวติ, สตฺตปิ สํวจฺฉรานิ ภาเวตีติ อตฺโถ.

ここで経典（スッタンタ）における習行縁についても述べられるべきである。“四念処を修習する、四正勤を修習する、念覚支を修習する、択法覚支を修習する、正見を修習する、正思惟を修習する”など、多くの箇所で説かれている。そこでの“修習する”とは、一日でも修習し、七日でも修習し、一ヶ月でも修習し、七ヶ月でも修習し、一年でも修習し、七年でも修習するという意味である。

ปุริมปุริเมสุ ภเวสุ อาเสวิตานิ ภาวิตานิ พหุลี กตานิ กุสลานิ วา อกุสลานิ วา ปจฺฉิมปจฺฉิเมสุ ภเวสุ พลวตรานํ กุสลานํ วา อกุสลานํ วา อุปฺปตฺติยา อาเสวน ปจฺจโย.

過去の諸々の生涯において習い、修め、多くなされた善または不善は、後の諸々の生涯において、より強力な善または不善が生起するための習行縁となる。

กาลนฺตเร วา ภวนฺตเร วา ตาทิสานํ กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย อุปนิสฺสยปจฺจโย นาม. เตสํเยว พลวตรตฺถาย ปจฺจโย อาเสวนปจฺจโย นาม.

時間の経過の後、あるいは他の生涯において、そのような善・不善が生起するための縁を強く依止縁（ウパニッサヤ縁）と呼ぶ。それら（善・不善）をより強力にするための縁を習行縁（アーセヴァナ縁）と呼ぶ。

โลเกปิ มหนฺเตสุ จิตฺตภาวนากมฺเมสุ วาจา ภาวนากมฺเมสุ กายภาวนากมฺเมสุ องฺคปจฺจงฺคภาวนากมฺเมสุ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฐาเนสุ จ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมานํ นิสฺสนฺทคุณา นาม สนฺทิสฺสนฺติเยว.

世間においても、偉大な心の修練、言葉の修練、身体の修練、身体の細部の修練、そして職業、技術、学問の領域において、習い、修め、多くなすことの報いの功徳（等流の徳）がはっきりと見られる。

สพฺเพสํ ขณิกธมฺมานํ มชฺเฌ เอวรูปสฺส อาเสวน ปจฺจยสฺส วิชฺชมานตฺตา ปุริสพลปุริสถามานํ อุปรูปริ วฑฺฒน วเสน จิรกาลํ ปวตฺติตานิ ปุริสกมฺมานิ นิปฺผตฺตึ ปาปุณนฺติ, สพฺพญฺญุพุทฺธภาวํปิ คจฺฉนฺติ. อาเสวนปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

すべての瞬間的な法（刹那滅する法）の中で、このような習行縁が存在することによって、人間の力と人間の熱意が次々と増大し、長い時間をかけて行われた人間の行為が完成に達し、一切智者の仏陀の位にまで至るのである。習行縁の解説を終わる。

๑๓. กมฺมปจฺจโย

13. 業縁（カンマ縁）

ทุวิโธ กมฺมปจฺจโย สหชาตกมฺมปจฺจโย นานากฺขณิก กมฺมปจฺจโย.

業縁には二種類ある。倶生業縁（くしょうごうえん）と異時業縁（いじごうえん）である。

ตตฺถ ขณตฺตยสมงฺคิ ภูตา สพฺพาปิ กุสลากุสลา พฺยากตเจตนา สหชาตกมฺม ปจฺจโย. เจตนาสมฺปยุตฺตา สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาจ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนา กมฺมชรูปธมฺมา จ ปวตฺติกาเล สพฺเพปิ จิตฺตชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

そのうち、三つの瞬間（生・住・滅）を具えたすべての善・不善・無記の思（意志）が倶生業縁である。その“思”に相応するすべての心・心所法、および結生心（再生の心）と共に生じた業生色、また生存の期間中におけるすべての心生色が、この（倶生業）縁の縁生（生じせしめられるもの）である。

อตีตา [Pg.485] กุสลากุสลเจตนา นานากฺขณิกกมฺม ปจฺจโย. พาตฺตึสวิธา โลกิยวิปาก จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จ สพฺเพ กมฺมชรูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

過去の善・不善の思が異時業縁である。三十二種類の世間の異熟心と心所法、およびすべての業生色が、この（異時業）縁の縁生である。

เกนฏฺเฐน กมฺมนฺติ. กิริยาวิเสสฏฺเฐน กมฺมํ. เจตนา หิ กิริยา วิเสโส โหติ สพฺพกมฺเมสุ เชฏฺฐกตฺตา. ตา หิ สพฺเพสุ กายวจีมโนกมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเตสุ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผตฺตตฺถาย สมฺปยุตฺตธมฺเม เจเตติ กปฺเปติ สํวิทหติ, เอกโต อุฏฺฐาเปติ, ตสฺมา สพฺพกมฺเมสุ เชฏฺฐกา โหติ. อิติ กิริยาวิเสสฏฺเฐน กมฺมํ นาม. กโรนฺติ เอเตนาติ วา กมฺมํ. กึ กโรนฺติ. กายิกกิริยํปิ กโรนฺติ, วาจสิกกิริยํปิ กโรนฺติ, มานสิกกิริยํปิ กโรนฺติ. ตตฺถ กายิกกิริยา นาม คมนฐาน นิสชฺชาทโย อภิกฺกมนปฏิกฺกมนาทโย อนฺตมโส อกฺขิทลานํ อุกฺขิปนนิกฺขิปนานิปิ. วาจสิกกิริยา นาม วาจาปวตฺตนกิริยา. มานสิกกิริยา นาม สุจินฺติต ทุจินฺติตกิริยา, อนฺตมโส ปญฺจ วิญฺญาณานํ ทสฺสนกิจฺจสวนกิจฺจาทีนิปิ. สพฺพาปิ อิมา กิริยาโย เอตาย เจตนาย สตฺตา กโรนฺติ, สํวิทหนฺติ, ตสฺมา สา เจตนา กมฺมํ นาม.

いかなる意味で“業（カンマ）”なのか。特異な作用（キリヤー・ヴィセーサ）という意味で業である。蓋し、“思（意志）”はすべての業において主導的であるため、特異な作用となる。なぜなら、それ（思）は、身・口・意のすべての業が現れたときに、それぞれの業を成就させるために、相応する諸法を思案し、構想し、配置し、一斉に奮起させるからである。ゆえに、それはすべての業において最優先される。このように、特異な作用という意味で“業”と呼ばれる。あるいは、これによって“なす”から“業”である。何をなすのか。身体的な作用をなし、言語的な作用をなし、精神的な作用をなす。そこでの身体的な作用とは、歩行・停止・着座など、前進・後退など、さらには、まぶたを上げ下げすることさえも含まれる。言語的な作用とは、言葉を発する作用である。精神的な作用とは、善く考えること、悪く考えることの作用であり、さらには、五識の見・聞などの機能さえも含まれる。これらすべての作用を、衆生はこの“思”によって行い、配置する。ゆえに、その“思”を“業”と呼ぶ。

อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนน สห ชายตีติ สหชาตํ. สหชาตญฺจ ตํ กมฺมญฺจาติ สหชาตกมฺมํ. สหชาตกมฺมํ หุตฺวา ปจฺจโย สหชาตกมฺม ปจฺจโย. สหชาตกมฺมภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ.

自らの縁生（引き起こされる結果）と共に生じるから“倶生（ぐしょう）”である。倶生であり、かつ業であるから“倶生業”である。倶生業となって縁となるのが“倶生業縁”である。倶生業の状態として縁となる、という意味である。

อญฺโญ กมฺมสฺส อุปฺปตฺติกฺขโณ อญฺโญ วิปากสฺส อุปฺปตฺติกฺขโณติ เอวํ วิสุํ วิสุํ อุปฺปตฺติกฺขโณ เอตสฺสาติ นานากฺขณิกํ. นานากฺขณิกญฺจ ตํ กมฺมญฺจาติ นานากฺขณิกกมฺมํ. นานากฺขณิกกมฺมํ หุตฺวา ปจฺจโย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา เจตนา อตฺตโน นิรุทฺธานนฺตเร เอว อริยผลวิปากํ ชเนติ, สาปิ นานากฺขณิกา เอว โหติ.

業の生起する瞬間が異なり、異熟（果報）の生起する瞬間が異なる。このように、これ（業）の生起する瞬間が別々（異時）であるから“異時（いじ）”である。異時であり、かつ業であるから“異時業”である。異時業となって縁となるのが“異時業縁”である。異時業縁の状態として縁となる、という意味である。聖道に相応する“思”は、それが滅した直後に聖果の異熟を生じさせるが、それもまた“異時”である。

เอตฺถ จ เอกา ทานกุสลเจตนา อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตเจตสิกานญฺจ กายิกวาจสิกกิริยาภูตานํ จิตฺตชรูปานญฺจ สหชาตกมฺมปจฺจโย. ตาย เจตนาย อายตึ กาลนฺตเร อุปฺปชฺชมานสฺส วิปากกฺขนฺธสฺส จ กมฺมชรูปกฺขนฺธสฺส จ นานากฺขณิก กมฺมปจฺจโย. เอวํ เอกา กมฺมปถปตฺตา สุจริตทุจฺจริตเจตนา ทฺวีสุ กาเลสุทฺวินฺนํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ทฺวีหิ ปจฺจยสตฺตีหิ ปจฺจโย โหตีติ.

ここにおいて、一つの布施の善なる“思”は、自らと共に生じる心・心所法、および身体的・言語的作用となる心生色にとって、倶生業縁である。また、その“思”によって将来、時間の経過の後に生じる異熟蘊と業生蘊にとっては、異時業縁である。このように、業道に達した一つの善行・悪行の“思”は、二つの時期における二種類の縁生に対し、二つの縁の力によって縁となる。

เอตฺถ จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเย กมฺมนฺติ กิริยาวิเสโส. โส ปน เจตนาย นิรุทฺธายปิ อนิรุชฺฌิตฺวา ตํ จิตฺตสนฺตานํ อนุคจฺฉติเยว. ยทา [Pg.486] วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ, ตทา โส กิริยา วิเสโส จุตินนฺตเร เอโก อตฺตภาโว หุตฺวา วิปจฺจติ ปาตุภวติ. โอกาสํ ปน อลภมานา ภวสตํปิ ภวสหสฺสํปิ ภวสตสหสฺสํปิ ตํ สนฺตานํ อนุคจฺฉติเยว. มหคฺคตกมฺมํ ปน ลทฺโธกาเส สติ ทุติยภเว พฺรหฺมโลเก เอโก พฺรหฺมตฺตภาโว หุตฺวา วิปจฺจติ ปาตุภวติ. สุปริปกฺกกมฺมตฺตา ปน ทุติยภเวเยว ขียติ, ตโต ปรํ นานุคจฺฉตีติ. กมฺมปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

ここで、異時業縁における“業”とは、特異な作用のことである。それは“思”が滅したとしても、滅することなくその心の相続を追随する。異熟（熟成）する機会を得たとき、その特異な作用は死の直後に一つの個体（自体）となって異熟し、出現する。しかし、機会を得られない間は、百回、千回、十万回の転生を経ても、その（心の）相続を追随し続ける。また、大上等業（広大業）は、機会を得たならば、次生において梵天界の一つの梵天としての個体となって異熟し、出現する。しかし、十分に成熟した業であるため、次生においてのみ（その力は）尽き、それ以降は追随することはない。業縁の解説を終わる。

๑๔. วิปากปจฺจโย

14. 異熟縁（ヴィパーカ縁）

ฉตฺตึสวิธา วิปากภูตา สหชาตจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา วิปาก ปจฺจโย. เตเยว อญฺญมญฺญญฺจ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมชรูปานิ จ ปวตฺติกฺขเณ วิปาก จิตฺตชาตานิ จิตฺตชรูปานิ จ วิปากปจฺจยุปฺปนฺนา.

三十六種類の異熟である倶生の心・心所法が異熟縁である。それら自体が相互に、また結生の瞬間においては業生色に、生存の期間においては異熟心から生じた心生色に対して、異熟縁の縁生となる。

เกนฏฺเฐน วิปาโกติ. วิปจฺจนฏฺเฐน วิปาโก. วิปจฺจนํ นาม มุทุตรุณภาวํ อติกฺกมฺม วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนํ. กสฺส ปน ธมฺมสฺส มุทุตรุณภาโว, กสฺส วิปกฺกภาโวติ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจย สงฺขาตสฺส อตีตกมฺมสฺส มุทุตรุณภาโว, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปกฺกภาโว.

いかなる意味で“異熟（ヴィパーカ）”なのか。熟成する（成熟する）という意味で異熟である。熟成とは、未熟で瑞々しい状態を超えて、完全に熟した状態に達することである。では、いかなる法の未熟な状態であり、いかなる法の熟した状態なのか。異時業縁と呼ばれる過去の業の未熟な状態（が原因であり）、その同じ業の熟した状態（が異熟）である。

ตตฺถ เอกสฺส กมฺมสฺส จตสฺโส อวตฺถาโย โหนฺติ เจตนา วตฺถา กมฺมาวตฺถา นิมิตฺตาวตฺถา วิปากาวตฺถาติ.

そこに、一つの業には、思の状態、業の状態、相の状態、異熟の状態という四つの状態がある。

ตตฺถ ตาย เจตนาย นิรุทฺธายปิ ตสฺสา กิริยา วิเสโส น นิรุชฺฌติ, ตํ จิตฺตสนฺตานํ อนุคจฺฉติเยว. อยํ กมฺมาวตฺถา นาม.

そこにおいて、その思が滅しても、その働きの特殊性は滅することなく、それは心相続に随伴し続ける。これを業の状態（業位）と名づける。

นิมิตฺตาวตฺถาติ ตํ กมฺมํ ยทา วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ, ตทา มรณาสนฺนกาเล ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตเมว กมฺมํ วา ปจฺจุปฏฺฐาติ, โส ปุคฺคโล ตทา ทานํ เทนฺโต วิย สีลํ รกฺขนฺโต วิย ปาณฆาตํ วา กโรนฺโต วิย โหติ. กมฺมนิมิตฺตํ วา ปจฺจุปฏฺฐาติ, ทาน วตฺถุอาทิกํ วา สตฺถาทิกํ วา อญฺญํ วาปิ ปุพฺเพ ตสฺส กมฺมสฺส อุปกรณภูตํ อารมฺมณํ ตทา ตสฺส ปุคฺคลสฺส หตฺถคตํ วิย โหติ. คตินิมิตฺตํ วา ปจฺจุปฏฺฐาติ, ทิพฺพวิมานาทิกํ วา นิรยคฺคิชาลาทิกํ วา อุปฺปชฺชมานภเว อุปลภิตพฺพํ วา อนุภวิตพฺพํ วา อารมฺมณํ ตทา ทิสฺสมานํ โหติ. อยํ นิมิตฺตา วตฺถา นาม.

相の状態（相位）とは、その業が異熟をもたらす機会を得たとき、死に際してその者にその業そのものが現れることである。そのとき、その者は布施を与えているかのようであったり、持戒しているかのようであったり、あるいは殺生をしているかのようであったりする。あるいは業の相（業相）が現れる。布施の品々や武器など、以前にその業の手段となった対象が、そのときその者の手にあるかのようになる。あるいは趣の相（趣相）が現れる。天界の宮殿や地獄の火炎など、次に生まれるべき生存において得られるべき、あるいは経験されるべき対象が、そのときに見えるようになる。これを相の状態と名づける。

วิปากาวตฺถาติ สเจ โส ปุคฺคโล ตถา ปจฺจุปฏฺฐิตํ ตํ กมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา คตินิมิตฺตํ วา เอกํ อารมฺมณํ อมุญฺจมาโน มรติ, ตทา ตํ กมฺมํ ตสฺมึภเว วิปจฺจติ, ตํ กมฺมํ ตสฺมึภเว เอโก อตฺตภาโว หุตฺวา ปาตุภวติ[Pg.487]. ตตฺถ ปุริมาสุ ตีสุ อวตฺถาสุ ตํ กมฺมํ มุทุตรุณภูตํ โหติ, ปจฺฉิมํ ปน วิปากาวตฺถํ ปตฺวา วิปกฺกภูตํ โหติ. เตน วุตฺตํ วิปจฺจนํ นาม มุทุตรุณภาวํ อติกฺกมฺม วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนนฺติ. เอวํ วิปกฺกภาวํ อาปนฺโน จิตฺต เจตสิกธมฺมสมูโห วิปาโก นาม.

異熟の状態（異熟位）とは、もしその者が、そのように現れた業、業の相、あるいは趣の相といういずれかの対象を離さずに死ぬならば、そのとき、その業はその生において異熟（結生）し、その業はその生において一つの個体となって現れる。そこにおいて、前の三つの状態では、その業は未熟で軟弱な状態にあるが、最後の異熟の状態に至ると、成熟した状態となる。それゆえ“異熟（熟すこと）とは、未熟で軟弱な状態を越えて、成熟した状態に達することである”と言われる。このように成熟した状態に達した心と心所の諸法の集まりを異熟と名づける。

ตตฺถ ยถา อมฺพปฺผลานิ นาม ยทา วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนฺติ, ตทา สพฺพโส สินิทฺธรูปานิ โหนฺติ. เอวเมวํ วิปากธมฺมา นาม นิรุสฺสาหา นิพฺยาปารา หุตฺวา สพฺพโส สนฺตรูปา โหนฺติ. เตสํ สนฺตรูปตฺตาเยว ภวงฺคจิตฺตานํ อารมฺมณํ อวิภูตํ โหติ, ภวงฺคโต วุฏฺฐานกาเล ตํ อารมฺมณํ น ชานาติ. ตถาหิ รตฺติยํ นิทฺทายนฺตสฺส ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล ยถาคหิตํ กมฺมาทิกํ อารมฺมณํ อารพฺภ ภวงฺคโสตํ ปวตฺตมานํปิ ตสฺส ภวงฺคโสตสฺส ตํ อารมฺมณํ อารพฺภ อิทํ นาม เม ปุริมภเว อารมฺมณํ ทิฏฺฐนฺติ กสฺสจิ ชานนวีถิจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ. โส ปุคฺคโล นิทฺทายนกาเลปิ อุฏฺฐานกาเลปิ ปุริมภวสิทฺธํ ตํ นิมิตฺตํ น ชานาติ. เอวํ นิรุสฺสาหนิพฺยาปารสนฺตรูป ภาเวน อุปการกตา วิปากปจฺจยตา นามาติ. วิปาก ปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

そこにおいて、例えばマンゴーの果実が成熟した状態に達したとき、完全に滑らかな姿となるようなものである。同様に、異熟の諸法は、努力（意欲）がなく、作用がなく、完全に静かな姿である。それらが静かな姿であるからこそ、有分心にとっての対象は不明瞭であり、有分から脱したときにその対象を認知することはない。というのも、夜に眠っている者において、前世の死の際に捉えられた業などの対象を条件として有分の流れが持続していても、その有分の流れの対象に関して“これが前世で見た対象である”というような、いかなる認知の認識過程の心の発生の縁にもならないからである。その者は、眠っているときも、目覚めたときも、前世において成立したその相を認知することはない。このように、努力がなく作用がなく静かな姿であることによって助けることが、異熟縁と呼ばれるものである。以上で異熟縁の解説を終える。

๑๕. อาหารปจฺจโย

15. 食縁

ทุวิโธ อาหารปจฺจโย รูปาหารปจฺจโย อรูปาหาร ปจฺจโย.

食縁には二種類ある。色食縁と無色食縁である。

ตตฺถ รูปาหารปจฺจโย นาม กพฬีการาหารสงฺขาตํ โอช รูปํ วุจฺจติ. โส จ อชฺฌตฺตาหาโร พหิทฺธาหาโรติ ทุวิโธ. กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ สพฺเพปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมา ตสฺส ทุวิธสฺส รูปาหารสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

そこにおいて、色食縁とは、段食と称される栄養素（オージャ）の色のことである。それは内的な食と外的な食の二種類がある。段食を食べる衆生たちの、四因から生じたすべての色の諸法は、その二種の色食の縁によって生じたものである。

อรูปาหาโร ปน ติวิโธ ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนา หาโร วิญฺญาณาหาโร จ. ตโยเปเต ธมฺมา สหชาตานํ นามรูปธมฺมานํ อาหารปจฺจโย โหนฺติ. สหชาตา จ นามรูป ธมฺมา เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนา.

一方、無色食は、触食、意思食、識食の三種類である。これら三つの法は、倶生の名色の諸法に対して食縁となる。そして、倶生の名色の諸法はそれらの縁によって生じたものである。

เกนฏฺเฐน อาหาโรติ. ภุสํ หรณฏฺเฐน อาหาโร. ภุสํ หรณฏฺเฐนาติจ ทฬฺหํ ปวตฺตาปนฏฺเฐน, จิรกาลํ ฐิติยา วุฑฺฒิยา วิรุฬฺหิยา เวปุลฺลาย อุปตฺถมฺภนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. ชนนกิจฺจยุตฺโตปิ อาหาโร อุปตฺถมฺภนกิจฺจปฺปธาโน โหตีติ.

どのような意味で“食”と言うのか。強く運ぶという意味で“食”と言う。強く運ぶという意味とは、強固に持続させるという意味、長期間の維持・増大・成熟・広大さのために支えるという意味である。食は生じさせる作用を持っていても、支える作用が主となる。

ตตฺถ ทุวิโธ รูปาหาโร อชฺฌตฺตสนฺตาเน จตุสมุฏฺฐานิกํ รูปกายํ อุปพฺรูหยนฺโต ภุสํ หรติ, ทฬฺหํ ปวตฺเตติ, จิรํ อทฺธานํ คเมติ, ตํ ตํ อายุกปฺปปริโยสานํ ปาเปตีติ อาหาโร.

そこにおいて、二種の色食は、内的な相続において四因から生じた色の身を増進させつつ、強く運び、強固に持続させ、長い期間を経過させ、それぞれの寿命の尽きるところまで至らせる。ゆえに食と言う。

ผสฺสาหาโร [Pg.488] อารมฺมเณสุ อิฏฺฐานิฏฺฐรสํ นีหรนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรติ. มโนสญฺเจตนาหาโร กายวจี มโนกมฺเมสุ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรติ. วิญฺญาณาหาโร อารมฺมณวิชานนฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมกิจฺจํ วหนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรติ, ทฬฺหํ ปวตฺเตติ, จิรํ อทฺธานํ คเมตีติ อาหาโร. สมฺปยุตฺตธมฺเม ภุสํ หรนฺโต สหชาตรูปธมฺเมปิ ภุสํ หรติเยว.

触食は、対象における好ましい、あるいは好ましくない味わいを引き出しつつ、相応する諸法を強く運ぶ。意思食は、身・口・意の業における熱意を生じさせつつ、相応する諸法を強く運ぶ。識食は、対象を認識するという意味で先導する役割を担いつつ、相応する諸法を強く運び、強固に持続させ、長い期間を経過させる。ゆえに食と言う。相応する諸法を強く運びつつ、倶生する色の諸法をもまた強く運ぶのである。

อิธ สุตฺตนฺตนโยปิ วตฺตพฺโพ. ยถา สกุณา นาม จกฺขูหิ ทิสาวิทิสํ วิภาเวตฺวา ปตฺเตหิ รุกฺขโต รุกฺขํ วนโต วนํ อากาเสน ปกฺขนฺทิตฺวา ตุณฺฑเกหิ ผลาผลานิ ตุทิตฺวา ยาวชีวํ อตฺตานํ ยาเปนฺติ. ตถา อิเม สตฺตา ฉหิ วิญฺญาเณหิ อารมฺมณานิ วิภาเวตฺวา ฉหิ มโนสญฺเจตนาหาเรหิ อารมฺมณวตฺถุปฺปฏิลาภตฺถาย อุสฺสุกฺกนํ กตฺวา ฉหิ ผสฺสาหาเรหิ อารมฺมเณสุ รสํ ปาตุภวนฺตํ กตฺวา สุขทุกฺขํ อนุภวนฺติ. วิญฺญาเณหิ วา อารมฺมณานิ วิภาเวตฺวา นามรูป สมฺปตฺตึ สาเธนฺติ. ผสฺเสหิ อารมฺมเณสุ รสํ ปาตุภวนฺตํ กตฺวา อารมฺมณรสานุภวนํ เวทนํ สมฺปาเทตฺวา ตณฺหาเวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. เจตนาหิ ตณฺหามูลกานิ นานากมฺมานิ ปสเวตฺวา ภวโต ภวํ สํสรนฺติ. เอวํ อาหารธมฺมานํ มหนฺตํ อาหารกิจฺจํ เวทิตพฺพนฺติ. อาหารปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

ここで経蔵の方式も説かれるべきである。あたかも鳥たちが眼で四方八方を見極め、翼で木から木へ、森から森へと空を飛び、嘴で様々な果実を啄んで、命ある限り自らを存続させるようなものである。同様に、これらの衆生は六つの識によって対象を見極め、六つの意思食によって対象や依処を得るために熱心に努力し、六つの触食によって対象において味わいを顕現させて、苦楽を経験する。あるいは識によって対象を見極めて、名色の完成を成し遂げる。触によって対象において味わいを顕現させて、受を生じさせ、渇愛の増大に至る。思によって渇愛を根本とする様々な業を生み出し、生から生へと輪廻する。このように、食の諸法の多大な食の作用を理解すべきである。以上で食縁の解説を終える。

๑๖. อินฺทฺริยปจฺจโย

16. 根縁

ติวิโธ อินฺทฺริยปจฺจโย สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย ปุเร ชาตินฺทฺริยปจฺจโย รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย.

根縁には三種類ある。倶生根縁、前生根縁、色命根縁である。

ตตฺถ ปนฺนรสินฺทฺริยธมฺมา สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย นาม, ชีวิตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ. เตหิ สหชาตา จิตฺตเจตสิกธมฺมา จ รูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

その中で、十五の根の諸法が倶生根縁と呼ばれる。すなわち、命根、意根、楽根、苦根、喜根、憂根、捨根、信根、精進根、念根、定根、慧根、未知当知根、既知根、具知根である。これらと共に生じた心・心所法、および色法が、その縁生法（結果）である。

ปญฺจินฺทฺริยรูปานิ ปุเรชาตินฺทฺริยปจฺจโย, จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ. ปญฺจวิญฺญาณจิตฺต เจตสิก ธมฺมา ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

五つの根の色法、すなわち眼根、耳根、鼻根、舌根、身根は、前生根縁である。五識の心と心所法が、その縁生法である。

เอกํ รูปชีวิตินฺทฺริยํ รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. สพฺพานิ กมฺมช รูปานิ ชีวิตรูปวชฺชิตานิ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนานิ.

一つの色命根は、色命根縁である。命根の色を除いた、すべての業生色は、その縁生法である。

เกนฏฺเฐน อินฺทฺริยนฺติ. อิสฺสริยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ. ตตฺถ กตฺถ อิสฺสริยนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อิสฺสริยํ. กสฺมึ กสฺมึ กิจฺเจ อิสฺสริยนฺติ[Pg.489]. อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจ อิสฺสริยํ. นามชีวิตํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ชีวนกิจฺเจ อิสฺสริยํ. ชีวนกิจฺเจติ อายุวฑฺฒนกิจฺเจ, สนฺตติฐิติยา จิรกาลฐิติกิจฺเจติ อตฺโถ. มนินฺทฺริยํ อารมฺมณคฺคหณกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสริยํ. อวเสโส อินฺทฺริยฏฺโฐ ปุพฺเพ อินฺทฺริยยมกทีปนิยํ วุตฺโตเยว.

どのような意味で“根（indriya）”と言うのか。支配（issariya）という意味で“根”と言う。そこにおいて、どこに支配があるのか。自分自身の縁生法（結果として生じる諸法）に対する支配である。どのような作用において支配があるのか。自分自身の作用において支配がある。名命根（心の命根）は、相応する諸法を生かしておく作用において支配権を持つ。“生かす作用”とは、寿命を増進させる作用、すなわち相続が持続し、長い間存続させる作用という意味である。意根は、対象を捉える作用において、相応する諸法に対して支配権を持つ。残りの“根”の意味については、以前に‘根双論詳解（インリヤ・ヤマカ・ディーパニー）’で述べた通りである。

เอตฺถ วเทยฺย, ทฺเว อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยธมฺมา อินฺทฺริยภูตา สมานาปิ กสฺมา อินฺทฺริยปจฺจเย วิสุํ น คหิตาติ. ปจฺจยกิจฺจสฺส อภาวโต. ติวิธญฺหิ ปจฺจยกิจฺจํ ชนนกิจฺจญฺจ อุปตฺถมฺภนกิจฺจญฺจ อนุปาลนกิจฺจญฺจ. ตตฺถ โย ปจฺจโย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส อุปฺปาทาย ปจฺจโย โหติ, ยสฺมึ อสติ ปจฺจยุปฺปนฺโน ธมฺโม น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปจฺจยกิจฺจํ ชนนกิจฺจํ นาม. ยถา อนนฺตรปจฺจโย. โย ปจฺจโย ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส ฐิติยา จ วุฑฺฒิยา จ วิรุฬฺหิยา จ ปจฺจโย โหติ, ยสฺมึ อสติ ปจฺจยุปฺปนฺโน ธมฺโม น ติฏฺฐติ น วฑฺฒติ น วิรูหติ, ตสฺส ปจฺจยกิจฺจํ อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นาม. ยถา ปจฺฉาชาตปจฺจโย. โย ปจฺจโย ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ปวตฺติยา ปจฺจโย โหติ, เยน วินา ปจฺจยุปฺปนฺโน ธมฺโม จิรกาลํ น ปวตฺตติ, สนฺตติ คมนํ ฉิชฺชติ, ตสฺส ปจฺจย กิจฺจํ อนุปาลนกิจฺจํ นาม. ยถา รูป ชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. เอเต ปน ทฺเว อินฺทฺริยธมฺมา เตสุ ตีสุ ปจฺจย กิจฺเจสุ เอกกิจฺจํปิ นสาเธนฺติ, ตสฺมา เอเต ทฺเว ธมฺมา อินฺทฺริย ปจฺจเย วิสุํ น คหิตาติ.

ここで次のように言う者がいるかもしれない。“女根と男根の二法も、根という性質を備えているのに、なぜ根縁として別個に取り上げられないのか”と。それは、縁としての作用（条件づける働き）を欠いているからである。縁の作用には、発生作用（jananakicca）、支援作用（upatthambhanakicca）、維持作用（anupālanakicca）の三種類がある。その中で、ある縁が縁生法の発生のための縁となり、それがない時には縁生法が発生しない場合、その縁の作用を“発生作用”と呼ぶ。例えば、等無間縁のようなものである。ある縁が縁生法の存続、増大、成熟のための縁となり、それがない時には縁生法が存続せず、増大せず、成熟しない場合、その縁の作用を“支援作用”と呼ぶ。例えば、後生縁のようなものである。ある縁が縁生法の持続（連続的変化）のための縁となり、それなしでは縁生法が長い間持続せず、相続の流れが途絶えてしまう場合、その縁の作用を“維持作用”と呼ぶ。例えば、色命根縁のようなものである。しかし、これら二つの根の諸法（女根・男根）は、これら三つの縁の作用のうち、一つも果たさない。それゆえ、これら二つの法は、根縁において別個には取り上げられないのである。

เอตํ สนฺเต เอเต ทฺเว ธมฺมา อินฺทฺริยาติปิ น วตฺตพฺพาติ. โน น วตฺตพฺพา. กสฺมา. อินฺทฺริยกิจฺจสพฺภาวโตติ. กึ ปน เอเตสํ อินฺทฺริยกิจฺจนฺติ. ลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตอากปฺเปสุ อิสฺสรตา อินฺทฺริย กิจฺจํ. ตถา หิ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณ อิตฺถินฺทฺริยรูปํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สนฺตาเน จตูหิ กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปนฺนา ปญฺจกฺขนฺธ ธมฺมา อิตฺถิภาวาย ปริณมนฺติ, โส อตฺตภาโว เอกนฺเตน อิตฺถิลิงฺค อิตฺถินิมิตฺต อิตฺถิกุตฺต อิตฺถากปฺปยุตฺโต โหติ, โน อญฺญถา. น จ อิตฺถินฺทฺริยรูปํ เต ปญฺจกฺขนฺธธมฺเม ชเนติ, น จ อุปตฺถมฺภติ, นาปิ อนุปาเลติ, อถ โข เต ธมฺมา อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานา เอวญฺเจวญฺจ อุปฺปชฺชนฺตูติ อาณํ ฐเปนฺตํ วิย เตสุ อตฺตโน อนุภาวํ ปวตฺเตติ. เต จ ธมฺมา ตเถว อุปฺปชฺชนฺติ, โน อญฺญถาติ. อยํ อิตฺถินฺทฺริยรูปสฺส อิตฺถิลิงฺคาทีสุ อิสฺสรตา. เอส นโย ปุริสินฺทฺริยรูปสฺส ปุริสลิงฺคาทีสุ อิสฺสรตายํ. เอวํ เอเต ทฺเว ธมฺมา ลิงฺคาทีสุ อินฺทฺริยกิจฺจ สพฺภาวโต อินฺทฺริยา นาม โหนฺตีติ.

もしそうであるならば、これら二法は“根”とも呼ばれるべきではないのではないか。いや、そうではない。なぜなら、根としての作用が存在するからである。では、これら（性別）の根の作用とは何であるのか。性別の特徴（相）、標識、振る舞い、容姿における支配が根の作用である。実に、ある者の結生（再生）の瞬間に女根の色が生じると、その者の相続において四つの業などの縁によって生じた五蘊の諸法は、女性の状態へと変容する。その個体は、決定的に女性の相、女性の標識、女性の振る舞い、女性の容姿を備えるようになり、それ以外にはならない。女根の色がそれら五蘊の諸法を発生させるわけでも、支援するわけでも、維持するわけでもない。しかし、それらの諸法が自分自身の縁（原因）によって生じようとする際、“このように、このように生ぜよ”と命令を下すかのように、それらに対して自身の感化力を行使するのである。そして、それらの諸法はその通りに生じ、それ以外にはならない。これが、女根の色が女性の相などに対して持つ支配権である。男根の色が男性の相などに対して持つ支配権についても、同様である。このように、これら二法は相などに対する根としての作用が存在するため、“根”と呼ばれるのである。

หทยวตฺถุรูปํ ปน ทฺวินฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ นิสฺสยวตฺถุกิจฺจํ สาธยมานํปิ ตาสุ อินฺทฺริยกิจฺจํ น สาเธติ. น หิ ภาวิต จิตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส หทยรูเป ปสนฺเนวา [Pg.490] อปฺปสนฺเน วา ชาเตปิ มโนวิญฺญาณธาตุโย ตทนุวตฺติกา โหนฺตีติ. อินฺทฺริย ปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

一方で、心基底（心臓）の色は、二つの意識界（意界と意識界）の依止処としての作用を果たしてはいるが、それらに対して根としての作用は果たさない。なぜなら、心を修めた者の場合、心基底の色が清浄であっても、あるいは清浄でなくなったとしても、意識界がそれに完全に従属するわけではないからである。以上で、根縁の解説を終える。

๑๗. ฌานปจฺจโย

17. 禅定縁（jhānapaccayo）

สตฺต ฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย, วิตกฺโก วิจาโร ปีติ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขา เอกคฺคตา. เตหิ สหชาตา ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตา จิตฺตเจตสิกธมฺมา จ รูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

七つの禅定支が禅定縁である。すなわち、尋（じん）、伺（し）、喜（き）、楽（らく）、苦（く）、捨（しゃ）、一境性（いっきょうせい）である。これらと共に生じた五識を除いた心・心所法、および色法が、その縁生法である。

เกนฏฺเฐน ฌานนฺติ. อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ฌานํ. อุปนิชฺฌาย นฏฺเฐนาติ จ มนสา อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายนฏฺเฐน เปกฺขนฏฺเฐน. ยถา หิ อิสฺสาโส ทูเร ฐตฺวา ขุทฺทเก ลกฺขมณฺฑเล สรํ ปเวเสนฺโต หตฺเถหิ สรํ อุชุกญฺจ นิจฺจลญฺจ กตฺวา มณฺฑลญฺจ วิภูตํ กตฺวา จกฺขุนา นิชฺฌายนฺโต ปเวเสติ. เอวเมว อิเมหิ องฺเคหิ จิตฺตํ อุชุกญฺจ นิจฺจลญฺจ กตฺวา อารมฺมณญฺจ วิภูตํ กตฺวา นิชฺฌายนฺโต ปุคฺคโล อุปนิชฺฌายตีติ วุจฺจติ. เอวํ อุปนิชฺฌายิตฺวา ยํกิญฺจิ กายกมฺมํ วา วจีกมฺมํ วา มโนกมฺมํ วา กโรนฺโต อวิรชฺฌมาโน กโรติ.

どのような意味で“禅定（jhāna）”と言うのか。緊密に観察する（upanijjhāyana）という意味で禅定と言う。緊密に観察するとは、心をもって対象に近づき、じっと見つめること、注視することである。例えば、射手が遠くに立って、小さな的の円の中に矢を射込もうとする時、手で矢を真っ直ぐに、そして不動に保ち、的を明確にして、目で見つめて射込むようなものである。それと同様に、これらの支（禅定支）によって心を真っ直ぐに、不動に保ち、対象を明確にして、じっと見つめる人は、“緊密に観察する（熟考する）”と言われる。このように緊密に観察して、何らかの身業、口業、あるいは意業をなす者は、間違いを犯すことなくそれを行う。

ตตฺถ กายกมฺมํ นาม อภิกฺกมปฺปฏิกฺกมาทิกํ วุจฺจติ. วจีกมฺมํ นาม อกฺขรวณฺณปริปุณฺณํ วจีเภทกรณํ วุจฺจติ. มโนกมฺมํ นาม ยํกิญฺจิ มนสา อารมฺมณวิภาวนํ วุจฺจติ. ทานกมฺมํ วา ปาณาติปาต กมฺมํ วา อนุรูเปหิ ฌานงฺเคหิ วินา ทุพฺพเลน จิตฺเตน กาตุํ น สกฺกา โหติ. เอส นโย เสเสสุ กุสลากุสล กมฺเมสูติ.

そこにおいて、身業とは、進退（行くこと、戻ること）などの動作を指す。口業とは、文字や音節を完璧に発音することを指す。意業とは、心で何らかの対象を明らかにすることを指す。布施という行為も、あるいは殺生という行為も、相応する禅定支を欠いた弱い心で行うことはできない。残りのすべての善業、不善業においても、同様である。

อยญฺจ อตฺโถ วิตกฺกาทีนํ ฌานงฺคธมฺมานํ วิสุํ วิสุํ สภาว ลกฺขเณหิ ทีเปตพฺโพ. สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมณาภินิโรปน ลกฺขโณ วิตกฺโก, โส จิตฺตํ อารมฺมเณ ทฬฺหํ นิโยเชติ. อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร, โส จิตฺตํ อารมฺมเณ ทฬฺหํ สํโยเชติ. อารมฺมณสมฺปิยายนลกฺขณาปีติ, สา จิตฺตํ อารมฺมเณ ปริตุฏฺฐํ กโรติ. ติสฺโสปิ เวทนา อารมฺมณรสานุ ภวนลกฺขณา, ตาปิ จิตฺตํ อารมฺมเณ อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตรสานุภวน กิจฺเจน ทฬฺหปฺปฏิพทฺธํ กโรนฺติ. สมาธานลกฺขณา เอกคฺคตา, สาปิ จิตฺตํ อารมฺมเณ นิจฺจลํ กตฺวา ฐเปตีติ. ฌานปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

この尋（じん）などの禅支の諸法についての意味は、それぞれの自性（じしょう）の特相によって示されるべきである。尋は、相応する諸法を対象へと向かわせる（対象に乗せる）特相を持ち、それは心を対象に固く結びつける。伺（し）は、対象を撫で回す特相を持ち、それは心を対象に固く繋ぎ合わせる。喜（き）は、対象を喜ぶ特相を持ち、それは心を対象において満足させる。三種の受（じゅ）もまた、対象の味わいを享受する特相を持ち、それらもまた、対象における楽・苦・不苦不楽の味わいを享受する働きによって、心を対象に固く拘束させる。一境性（いっきょうせい）は、定（じょう）の特相を持ち、それもまた心を対象において不動のものとして確立させる。禅縁の解説を終わる。

๑๘. มคฺคปจฺจโย

18. 道縁（どうえん）

ทฺวาทส มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโย สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมา วาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ [Pg.491] มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ. เสสา มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโวติ ตโย ธมฺมา วิสุํ เจตสิกธมฺมา น โหนฺติ. มุสาวาทาทิวเสน ปวตฺตานํ จตุนฺนํ อกุสลขนฺธานํ นามํ. ตสฺมา เต มคฺคปจฺจเย วิสุํ น คหิตาติ. สพฺเพ สเหตุกา จิตฺต เจตสิกธมฺมา จ สเหตุกจิตฺตสห ชาตา รูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

十二の道支（どうし）が道縁である。正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定、邪見、邪思惟、邪精進、邪定である。残りの邪語、邪業、邪命という三つの法は、別個の心所法ではない。それらは妄語（もうご）などとして現れる四つの不善蘊の名称である。ゆえに、それらは道縁において別個には把握されない。すべての有因の心・心所法と、有因の心と共に生じた色法が、その縁生（えんしょう）である。

เกนฏฺเฐน มคฺโคติ. สุคติทุคฺคตินิพฺพาน ทิสาเทสสมฺปา ปนฏฺเฐน มคฺโค. สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกานิ หิ อฏฺฐ สมฺมามคฺคงฺคานิ สุคติ ทิสาเทสญฺจ นิพฺพานทิสาเทสญฺจ สมฺปาปนตฺถาย สํวตฺตนฺติ. จตฺตาริ มิจฺฉามคฺคงฺคานิ ทุคฺคติทิสาเทสํ สมฺปาปนตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ.

どのような意味で“道（みち）”というのか。善趣、悪趣、および涅槃という方角・場所へと到達させるという意味で道である。正見をはじめとする八つの正道支は、善趣という場所と涅槃という場所へと到達させるために資する。四つの邪道支は、悪趣という場所へと到達させるために資する。

ตตฺถ ฌานปจฺจโย อารมฺมเณ จิตฺตํ อุชุํ กโรติ, ถิรํ กโรติ, อปฺปนาปตฺตํ กโรติ. อปฺปนาปตฺตํ นาม คมฺภีเร อุทเก ปกฺขิตฺโต มจฺโฉวิย กสิณนิมิตฺตาทิเก นิมิตฺตารมฺมเณ อนุปวิฏฺฐํ จิตฺตํ ปวุจฺจติ. มคฺคปจฺจโย วฏฺฏปเถ เจตนากมฺมํ วิวฏฺฏปเถ ภาวนากมฺมํ อุชุํ กโรติ, ถิรํ กโรติ, กมฺมปถปตฺตํ กโรติ, วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ กโรติ, ภูมนฺตรปตฺตํ กโรติ. อย เมเตสํ ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ วิเสโส.

そこにおいて、禅縁は対象において心を真っ直ぐにし、安定させ、安止（あんじ）に至らせる。“安止に至る”とは、深い水に投げ入れられた魚のように、遍作（かこな）の相などの対象（ニミッタ）の中に入り込んだ心のことをいう。道縁は、輪廻の道においては思（し）の業を、還滅（げんめつ）の道においては修行の業を真っ直ぐにし、安定させ、業道（ごうどう）に至らせ、増大・成長・広延させ、境界（地）の階位に至らせる。これがこれら二つの縁の違いである。

ตตฺถ กมฺมปถปตฺตํ นาม ปาณาติปาตาทีนํ กุสลากุสล กมฺมานํ องฺคปาริปูริยา ปฏิสนฺธิชนเน สมตฺถภาวสงฺขาตํ กมฺมคตึ ปตฺตํ เจตนากมฺมํ. ภูมนฺตรปตฺตํ นาม ภาวนานุกฺกเมน กาม ภูมิโต ปฏฺฐาย ยาว โลกุตฺตรภูมิยา เอกสฺมึอิริยาปเถปิ อุปรูปริภูมึ ปตฺตํ ภาวนากมฺมํ. อยญฺจ อตฺโถ ฌานปจฺจเย วุตฺตนเยน สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกานํ มคฺคงฺคธมฺมานํ วิสุํ วิสุํ สภาว ลกฺขเณหิ ทีเปตพฺโพติ. มคฺคปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

そこにおいて“業道に至る”とは、殺生などの善・不善の業が構成要素を充足させることにより、再生（結生）を引き起こす能力を持つという、いわゆる業の赴き（業道）に至った思の業のことである。“境界の階位に至る”とは、修行の段階によって欲界の地から始まって出世間の地に至るまで、一つの威儀（姿勢）においてさえ、より高次の階位（地）へと至った修行の業のことである。そしてこの意味は、禅縁で述べた方法と同様に、正見などの道支の諸法について、それぞれの自性の特相によって示されるべきである。道縁の解説を終わる。

๑๙. สมฺปยุตฺตปจฺจโย

19. 相応縁（そうおうえん）

สมฺปยุตฺตปจฺจโย วิปฺปยุตฺตปจฺจโยติ เอกํ ทุกฺกํ. อตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ ปจฺจโยติ เอกํ ทุกฺกํ. วิคตปจฺจโย อวิคต ปจฺจโยติ เอกํ ทุกฺกํ. อิมานิ ตีณิ ปจฺจยทุกฺกานิ วิสุํ ปจฺจย วิเสสานิ น โหนฺติ. ปุพฺเพ อาคเตสุ ปจฺจเยสุ เกจิ ปจฺจยา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สมฺปยุตฺตา หุตฺวา ปจฺจยตฺตํ คจฺฉนฺติ, เกจิ วิปฺปยุตฺตา หุตฺวา, เกจิ วิชฺชมานา หุตฺวา, เกจิ อวิชฺชมานา หุตฺวา, เกจิ วิคตา หุตฺวา, เกจิ อวิคตา หุตฺวา ปจฺจยตฺตํ คจฺฉนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อิมานิ ตีณิ ปจฺจยทุกฺกานิ วุตฺตานิ.

相応縁と不相応縁で一つの二元（ニ法）。有縁（うえん）と無縁（むえん）で一つの二元。離縁（りえん）と不離縁（ふりえん）で一つの二元。これら三つの縁の二元は、別個の特別な縁ではない。以前に挙げた諸縁の中で、ある縁は自らの縁生（えんしょう）の諸法と相応して縁の状態となり、あるものは不相応として、あるものは現存して、あるものは非現存して、あるものは離去して、あるものは不離として縁の状態となることを示すために、これら三つの縁の二元が説かれたのである。

เอตฺถ [Pg.492] จ อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต, นตฺถีติ โข ทุติโย อนฺโตติ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ อตฺถินตฺถิสทฺทา สสฺสตุจฺเฉเทสุปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เอวรูปานํ อตฺถานํ นิวตฺตนตฺถํ ปุน วิคตทุกฺกํ วุตฺตํ.

ここで、“カッチャーナよ、‘有る’というのは一つの極端であり、‘無い’というのは第二の極端である”といった箇所において、“有・無”の語は常見（じょうけん）と断見（だんけん）に陥る可能性がある。したがって、そのような意味（邪見）を退けるために、再び“離（り）”の二元が説かれたのである。

สพฺเพปิ สหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยา เจว โหนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนา จ.

すべての倶生（くしょう）の心・心所法は、互いに縁であり、また縁生である。

เกนฏฺเฐน สมฺปยุตฺโต. เอกุปฺปาทตา เอกนิโรธตา เอกวตฺถุกตา เอการมฺมณตาติ อิเมหิ จตูหิ สมฺปโยคงฺเคหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา สํยุตฺโต เอกีภาวํ คโตติ สมฺปยุตฺโต.

どのような意味で“相応（そうおう）”というのか。同一発生、同一消滅、同一所依、同一対象というこれら四つの相応の構成要素を備え、結合して一体となったものが相応である。

ตตฺถ เอกีภาวํ คโตติ จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสาทีหิ สตฺตหิ เจตสิเกหิ สห เอกีภาวํ คตํ โหติ, ทสฺสนนฺติ เอกํ โวหารํ คจฺฉติ. อฏฺฐ ธมฺมา วิสุํ วิสุํ โวหารํ น คจฺฉนฺติ, วินิพฺภุชฺชิตฺวา วิญฺญาตุํ น สกฺโกติ. เอส นโย เสเสสุ สพฺพจิตฺตุปฺปาเทสูติ. สมฺปยุตฺตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

そこにおいて“一体となった”とは、眼識が触などの七つの心所と共に一体となり、“見ること”という一つの名称（語彙）で呼ばれるようになることである。八つの法が別々に呼ばれることはなく、これらを（個々に）切り離して認識することはできない。この理趣は、残りのすべての心の発生についても同様である。相応縁の解説を終わる。

๒๐. วิปฺปยุตฺตปจฺจโย

20. 不相応縁（ふそうおうえん）

จตุพฺพิโธ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย, สหชาโต วตฺถุปุเร ชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโต ปจฺฉาชาโตติ.

不相応縁には四種類ある。倶生、所依前生、所依対象前生、後生である。

ตตฺถ สหชาตวิปฺปยุตฺโต นาม ทฺวิสุ สหชาตปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ นามรูเปสุ นามํ วา รูปสฺส รูปํ วา นามสฺส วิปฺปยุตฺตํ หุตฺวา ปจฺจโย. ตตฺถ นามนฺติ ปวตฺติกาเล จตุกฺขนฺธนามํ, รูปสฺสาติ จิตฺตชรูปสฺส, รูปนฺติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ หทยวตฺถุรูปํ, นามสฺสาติ ปฏิสนฺธิจตุกฺขนฺธนามสฺส. เสสา ตโยปิ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ปุพฺเพ วิภตฺตา เอวาติ. วิปฺปยุตฺตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

そこにおいて、倶生不相応とは、二つの倶生縁の縁生法である名（な）と色（しき）において、名が色に対して、あるいは色が名に対して、不相応となって縁となることである。そこにおいて“名”とは、生存期間（転時）における四蘊（しうん）の名であり、“色に対して”とは心生色のことである。“色”とは、結生（再生）の瞬間における心臓所依の色であり、“名に対して”とは結生の四蘊の名のことである。残りの三つの不相応縁も、以前に詳しく説明した通りである。不相応縁の解説を終わる。

๒๑. อตฺถิปจฺจโย

21. 有縁（うえん）

สตฺตวิโธ อตฺถิปจฺจโย, สหชาตตฺถิปจฺจโย วตฺถุปุเร ชาตตฺถิ ปจฺจโย อารมฺมณปุเรชาตตฺถิปจฺจโย วตฺถารมฺมณปุเร ชาตตฺถิปจฺจโย ปจฺฉาชาตตฺถิปจฺจโย รูปาหารตฺถิปจฺจโย รูป ชีวิตินฺทฺริยตฺถิปจฺจโยติ.

有縁には七種類ある。倶生有、所依前生有、対象前生有、所依対象前生有、後生有、食有（じきう）、色命根有（しきみょうこんう）である。

ตตฺถ สหชาตปจฺจโย เอว สหชาตตฺถิปจฺจโย นาม. เอส นโย เสเสสุ ฉสุ. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิภาโคปิ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโตเยว.

そこにおいて、倶生縁そのものが倶生有縁と呼ばれる。この理趣は残りの六つについても同様である。縁と縁生の分類も、上述のそれぞれの箇所で述べられた通りである。

เกนฏฺเฐน [Pg.493] อตฺถิปจฺจโย. สยํ ขณิกปจฺจุปฺปนฺนตา สงฺขาเตน อตฺถิภาเวน ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย. อตฺถิปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

どのような意味で“有縁”というのか。自らが刹那的な現在であるという状態、すなわち“有（あり）”という状態によって、現在の法に対して縁となるのが有縁である。有縁の解説を終わる。

๒๒. นตฺถิปจฺจโย

22. 無縁（むえん）

๒๓. วิคตปจฺจโย

23. 離縁（りえん）

๒๔. อวิคตปจฺจโย

24. 不離縁（ふりえん）

สพฺโพ อนนฺตรปจฺจโย นตฺถิ ปจฺจโย นาม. ตถา วิคต ปจฺจโย. อวิคตปจฺจโยปิ อตฺถิปจฺจเยน สพฺพสทิโส. อตฺถีติจ อวิคโตติ จ อตฺถโต เอกเมว. ตถา นตฺถีติ จ วิคโตติจ. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

すべての等無間縁は、無有縁という。離去縁も同様である。非離去縁も、有縁とすべてにおいて等しい。意味（実体）においては、“有”であることと“非離去”であることは同一である。同様に、“無”であることと“離去”であることも（同一である）。無有縁・離去縁・非離去縁の解説を終わる。

ปจฺจยตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

縁義の解説を終わる。

ปจฺจยสภาโค

縁の共通性。

ปจฺจยสภาโค วุจฺจเต. ปญฺจทส สหชาตชาติกา โหนฺติ, จตฺตาโร มหาสหชาตา จตฺตาโร มชฺฌิมสหชาตา สตฺต ขุทฺทกสหชาตา. ตตฺถ จตฺตาโร มหาสหชาตา นาม สหชาโต สหชาตนิสฺสโย สหชาตตฺถิ สหชาต อวิคโต. จตฺตาโร มชฺฌิมสหชาตา นาม อญฺญมญฺโญ วิปาโก สมฺปยุตฺโต สหชาตวิปฺปยุตฺโต. สตฺต ขุทฺทกสห ชาตา นาม เหตุ สหชาตาธิปติ สหชาตกมฺมํ สห ชาตาหาโร สหชาตินฺทฺริยํ ฌานํ มคฺโค.

縁の共通性を述べる。倶生類は十五ある。四つの大倶生、四つの中倶生、七つの小倶生である。そこで、四つの大倶生とは、倶生縁・倶生依縁・倶生有縁・倶生非離去縁である。四つの中倶生とは、相互縁・異熟縁・相応縁・倶生不相応縁である。七つの小倶生とは、因縁・倶生増上縁・倶生業縁・倶生食縁・倶生根縁・禅縁・道縁である。

ตโย รูปาหารา, รูปาหาโร รูปาหารตฺถิ รูปาหารา วิคโต.

三つの色食とは、色食縁・色食有縁・色食非離去縁である。

ตีณิ รูปชีวิตินฺทฺริยานิ, รูปชีวิตินฺทฺริยํ รูปชีวิตินฺทฺริยตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยาวิคตํ.

三つの色命根とは、色命根縁・色命根有縁・色命根非離去縁である。

สตฺตรส ปุเรชาตชาติกา โหนฺติ, ฉ วตฺถุปุเรชาตา ฉ อารมฺมณปุเรชาตา ปญฺจ วตฺถารมฺมณปุเรชาตา. ตตฺถ ฉ วตฺถุปุเรชาตา นาม วตฺถุปุเรชาโต วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถุปุเรชาตินฺทฺริยํ วตฺถุปุเรชาตวิปฺปยุตฺตํ วตฺถุปุเรชาตตฺถิ วตฺถุ ปุเรชาตอวิคโต. ฉ อารมฺมณปุเรชาตา นาม อารมฺมณ ปุเรชาโต กิญฺจิอารมฺมณํ โกจิ อารมฺมณาธิปติ โกจิ อารมฺมณูปนิสฺสโส อารมฺมณปุเรชาตตฺถิ [Pg.494] อารมฺมณปุเรชาต อวิคโต. กิญฺจิ อารมฺมณนฺติอาทีสุ กิญฺจิโกจิวจเนหิ ปจฺจุปฺปนฺนํ นิปฺผนฺนรูปํ คยฺหติ. ปญฺจ วตฺถารมฺมณปุเรชาตา นาม วตฺถารมฺมณ ปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเร ชาต วิปฺปยุตฺโต วตฺถารมฺมณปุเรชาตตฺถิ วตฺถารมฺมณปุเรชาต อวิคโต.

前生類は十七ある。六つの所依前生、六つの所縁前生、五つの所依所縁前生である。そこで、六つの所依前生とは、所依前生縁・所依前生依縁・所依前生根縁・所依前生不相応縁・所依前生有縁・所依前生非離去縁である。六つの所縁前生とは、所縁前生縁・特定の所縁・ある所縁増上・ある所縁親依・所縁前生有縁・所縁前生非離去縁である。“特定の所縁”等の言葉により、現在において完成された色（完成色）が取られる。五つの所依所縁前生とは、所依所縁前生縁・所依所縁前生依縁・所依所縁前生不相応縁・所依所縁前生有縁・所依所縁前生非離去縁である。

จตฺตาโร ปจฺฉาชาตชาติกา โหนฺติ, ปจฺฉาชาโต ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโต ปจฺฉาชาตตฺถิ ปจฺฉาชาตอวิคโต.

後生類は四つある。後生縁・後生不相応縁・後生有縁・後生非離去縁である。

สตฺต อนนฺตรา โหนฺติ, อนนฺตโร สมนนฺตโร อนนฺตรูป นิสฺสโย อาเสวนํ อนนฺตรกมฺมํ นตฺถิ วิคโต. เอตฺถ จ อนนฺตร กมฺมํ นาม อริยมคฺคเจตนา, สา อตฺตโน อนนฺตเร อริยผลํ ชเนติ.

七つの無間がある。無間縁・等無間縁・無間依縁・習行縁・無間業縁・無有縁・離去縁である。ここで、無間業縁とは聖道の思であり、それは自らに続く無間に聖果を生じさせる。

ปญฺจ วิสุํ ปจฺจยา โหนฺติ, อวเสสํ อารมฺมณํ อวเสโส อารมฺมณาธิปติ อวเสโส อารมฺมณูป นิสฺสโย สพฺโพ ปกตูปนิสฺสโย อวเสสํ นานากฺขณิก กมฺมํ. อิติ วิตฺถารโต ปฏฺฐานปจฺจยา จตุปญฺญาสปฺปเภทา โหนฺตีติ.

五つの個別の縁がある。残りの所縁縁、残りの所縁増上縁、残りの所縁親依縁、すべての自然親依縁、残りの異刹那業縁である。このように、詳細には、発趣法の縁は五十四の種類となる。

ตตฺถ สพฺเพ สหชาตชาติกา จ สพฺเพ ปุเรชาต ชาติกา สพฺเพ ปจฺฉาชาตชาติกา รูปาหาโร รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิเม ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยา นาม. สพฺเพ อนนฺตรชาติกา สพฺพํ นานากฺขณิก กมฺมนฺติ อิเม อตีตปจฺจยา นาม. อารมฺมณํ ปกตูปนิสฺสโยติ อิเม เตกาลิกา จ นิพฺพานปญฺญตฺตีนํ วเสน กาลวิมุตฺตา จ โหนฺติ.

その中で、すべての倶生類、すべての前生類、すべての後生類、色食、色命根は、現在縁という。すべての無間類、すべての異刹那業縁は、過去縁という。所縁縁と自然親依縁は、三世に関わるものであり、また涅槃と施設については時間を超越したものとなる。

นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จาติ อิเม ทฺเว ธมฺมา อปฺปจฺจยา นาม อสงฺขตา นาม. กสฺมา. อชาติกตฺตา. เยสญฺหิ ชาติ นาม อตฺถิ, อุปฺปาโท นาม อตฺถิ. เต สปฺปจฺจยานาม สงฺขตา นาม ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นาม. อิเม ทฺเว ธมฺมา อชาติกตฺตา อนุปฺปาทตฺตา อชาติปจฺจยตฺตาจ อปฺปจฺจยา นาม อสงฺขตา นามาติ.

涅槃と施設、これら二つの法は無縁といわれ、無為といわれる。なぜか。生じることがないからである。生があるもの、すなわち、生起があるものは、有縁といわれ、有為といわれ、縁起といわれる。これら二つの法は、生じることがなく、生起することがなく、生じるための縁もないがゆえに、無縁といわれ、無為といわれる。

สปฺปจฺจเยสุ จ ธมฺเมสุ สงฺขเตสุ เอโกปิ ธมฺโม นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปรีตธมฺโม นาม นตฺถิ. อถ โข สพฺเพ เต ขยฏฺเฐน อนิจฺจา เอว โหนฺติ. กสฺมา. สยญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติ กตฺตา ปจฺจยานญฺจ อนิจฺจธมฺมตฺตา. นนุ นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จ ปจฺจยา โหนฺติ. เต จ นิจฺจา ธุวาติ. สจฺจํ. เกวเลน ปน นิพฺพานปจฺจเยน วา ปญฺญตฺติปจฺจเยน วา อุปฺปนฺโน นาม นตฺถิ, พหูหิ ปจฺจเยหิ เอว อุปฺปนฺโน, เต ปน ปจฺจยา อนิจฺจา เอว อธุวาติ.

有縁の法、すなわち有為法において、一つとして常住で、堅固で、永遠で、不変の法というものはない。むしろ、それらはすべて、滅尽するという意味において無常である。なぜか。それ自体が縁に依存して存在しており、かつ、それらの縁自体が無常であるからである。涅槃や施設は縁となるのであり、それらは常住で堅固ではないか（という反論があるかもしれない）。それは真実である。しかし、単に涅槃縁や施設縁のみによって生じるものは存在せず、多くの縁によってのみ生じるのであり、それらの縁は無常であり、堅固ではないのである。

เย [Pg.495] จ ธมฺมา อนิจฺจา โหนฺติ, เต นิจฺจกาลํ สตฺเต ติวิเธหิ ทุกฺขทณฺเฑหิ ปฏิปฺปีเฬนฺติ พาเธนฺติ, ตสฺมา เต ธมฺมา ภยฏฺเฐน ทุกฺขา เอว โหนฺติ. ตตฺถ ติวิธา ทุกฺขทณฺฑา นาม ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขาร ทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา.

無常である法は、常に衆生を三種類の苦の鞭をもって責め苛み、悩ませる。それゆえ、それらの法は恐るべきものであるという意味において苦である。ここで、三種類の苦の鞭とは、苦苦性、行苦性、壊苦性である。

เย เกจิ อนิจฺจา เอว โหนฺติ, เอกสฺมึ อิริยาปเถปิ ปุนปฺปุนํ ภิชฺชนฺติ, เต กถํ ยาวชีวํ นิจฺจสญฺญิตานํ สตฺตปุคฺคลานํ อตฺตา นาม ภเวยฺยุํ, สารา นาม ภเวยฺยุํ. เย จ ทุกฺขา เอว โหนฺติ, เต กถํ ทุกฺขปฺปฏิกุลานํ สุขกามานํ สตฺตานํ อตฺตา นาม ภเวยฺยุํ, สารา นาม ภเวยฺยุํ. ตสฺมา เต ธมฺมา อสารกฏฺเฐน อนตฺตา เอว โหนฺติ.

およそ無常であるものは、一つの威儀においてさえ繰り返し壊れるものである。どうして、一生涯にわたって常住であるという想いをもつ衆生にとって、それが我であり得ようか、実体であり得ようか。また、苦であるものが、どうして苦を嫌い楽を求める衆生にとって、我であり得ようか、実体であり得ようか。ゆえに、それらの法は実体がないという意味において無我である。

อปิ จ ยสฺมา อิมาย จตุวีสติยา ปจฺจยเทสนาย อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺเพปิ สงฺขตธมฺมา นาม ปจฺจยายตฺตวุตฺติกา เอว โหนฺติ, สตฺตานํ วสายตฺตวุตฺติกา น โหนฺติ. ปจฺจยายตฺต วุตฺติเกสุ จ เตสุ น เอโกปิ ธมฺโม อปฺปเกน ปจฺจเยน อุปฺปชฺชติ. อถ โข พหูหิ เอว ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชตีติ, ตสฺมา อยํ เทสนา ธมฺมานํ อนตฺตลกฺขณทีปเน มตฺถกปตฺตา โหตีติ.

さらに、この二十四縁の説法によって、次の意味が示される。すべての有為法は縁に依存して存在するものであり、衆生の意志に依存して存在するものではない。縁に依存して存在するそれらの中で、ただ一つの法も、わずかな縁によって生じることはない。むしろ、多くの縁によってのみ生じるのである。それゆえ、この説法は、諸法の無我の相を解明することにおいて頂点に達している。

ปจฺจยสภาคสงฺคโห นิฏฺฐิโต.

縁の共通性の要集を終わる。

ปจฺจยฆฏนานโย

縁の結合の理。

ปญฺจวิญฺญาเณสุ ปจฺจยฆฏนานโย

五識における縁の結合の理。

ปจฺจยฆฏนานโย วุจฺจเต. เอเกกสฺมึ ปจฺจยุปฺปนฺเน พหุนฺนํ ปจฺจยานํ สโมธานํ ปจฺจยฆฏนา นาม. เยน ปน ธมฺมา สปฺปจฺจยา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาติ วุจฺจนฺติ, สพฺเพ เต ธมฺมา อุปฺปาเท จ ฐิติยญฺจ อิเมหิ จตุวีสติยา ปจฺจเยหิ สหิตตฺตา สปฺปจฺจยา นาม, สปฺปจฺจยตฺตา สงฺขตา นาม, สงฺขตตฺตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นาม. กตเม ปน เต ธมฺมาติ. เอกวีสสตจิตฺตานิ จ ทฺวิปญฺญาสเจตสิกานิ จ อฏฺฐวีสติ รูปานิ จ.

縁の結合の理を述べる。個々の縁生において、多くの縁が集まることを縁の結合という。諸法は有縁・有為・縁起と言われるが、それらすべての法は、その生起と持続において、これら二十四の縁を伴っているがゆえに有縁と呼ばれ、有縁であるがゆえに有為と呼ばれ、有為であるがゆえに縁起と呼ばれる。では、それらの法とは何か。百二十一心、五十二心所、および二十八色である。

ตตฺถ เอกวีสสตจิตฺตานิ ธาตุวเสน สตฺตวิธานิ ภวนฺติ, จกฺขุ วิญฺญาณธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหา วิญฺญาณธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณ ธาตูติ. ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณทฺวยํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ นาม. โสตวิญฺญาณทฺวยํ โสตวิญฺญาณธาตุ นาม. ฆานวิญฺญาณทฺวยํ ฆานวิญฺญาณธาตุ นาม. ชิวฺหาวิญฺญาณทฺวยํ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ นาม. กายวิญฺญาณทฺวยํ กายวิญฺญาณธาตุ [Pg.496] นาม. ปญฺจทฺวาราวชฺชน จิตฺตญฺจ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตทฺวยญฺจ มโนธาตุ นาม. เสสานิ อฏฺฐสตํ จิตฺตานิ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม.

そこで、百二十一の心は、界（だーとぅ）の区分によって七種となる。すなわち、眼識界、耳識界、鼻識界、舌識界、身識界、意界、意識界である。そのうち、二つの眼識は眼識界と呼ばれる。二つの耳識は耳識界と呼ばれる。二つの鼻識は鼻識界と呼ばれる。二つの舌識は舌識界と呼ばれる。二つの身識は身識界と呼ばれる。五門引転心と二つの受領心は意界と呼ばれる。残りの百八の心は意識界と呼ばれる。

ทฺวิปญฺญาสเจตสิกานิ จ ราสิวเสน จตุพฺพิธานิ ภวนฺติ, สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ จ ฉ ปกิณฺณกานิ จ จุทฺทส ปาปานิจ ปญฺจวีสติ กลฺยาณานิ จ.

五十二の心所は、群（らーし）の区分によって四種となる。すなわち、七つの遍一切心心所、六つの別境心所、十四の不善心所、二十五の浄心所である。

จตุวีสติปจฺจเยสุ จ ปนฺนรสปจฺจยา สพฺพจิตฺตุปฺปาท สาธารณา โหนฺติ, อารมฺมณญฺจ อนนฺตรญฺจ สมนนฺตรญฺจ สห ชาโต จ อญฺญมญฺญญฺจ นิสฺสโย จ อุปนิสฺสโย จ กมฺมญฺจ อาหาโร จ อินฺทฺริยญฺจ สมฺปยุตฺโต จ อตฺถิ จ นตฺถิ จ วิคโต จ อวิคโต จ. น หิ กิญฺจิ จิตฺตํ วา เจตสิกํ วา อารมฺมเณน วินา อุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. ตถา อนนฺตราทีหิ จ. อฏฺฐปจฺจยา เกสญฺจิ จิตฺตุปฺปาทานํ ปจฺจยา สาธารณา โหนฺติ, เหตุ จ อธิปติ จ ปุเร ชาโต จ อาเสวนญฺจ วิปาโก จ ฌานญฺจ มคฺโค จ วิปฺปยุตฺโต จ. ตตฺถ เหตุ สเหตุกจิตฺตุปฺปาทานํ เอว สาธารณา, อธิปติ จ สาธิปติชวนานํ เอว, ปุเรชาโต จ เกสญฺจิ จิตฺตุปฺปาทานํ เอว, อาเสวนญฺจ กุสลากุสลกิริยชวนานํ เอว, วิปาโก จ วิปากจิตฺตุปฺปาทานํ เอว, ฌานญฺจ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ จิตฺตุปฺปาทานํ เอว, มคฺโค จ สเหตุกจิตฺตุปฺปาทานํ เอว, วิปฺปยุตฺโต จ อรูปโลเก จิตฺตุปฺปาทานํ นตฺถิ, เอโก ปจฺฉาชาโต รูปธมฺมานํ เอว วิสุํภูโต โหติ.

二十四縁のうち、十五の縁は一切の心生起に共通である。すなわち、所縁縁、等無間縁、至等無間縁、俱生縁、相互縁、依止縁、親依止縁、業縁、食縁、根縁、相応縁、有縁、無縁、離縁、不離縁である。いかなる心や心所も、所縁（客観対象）なしに生じることはないからである。等無間縁なども同様である。八つの縁は、特定の心生起に共通する縁である。すなわち、因縁、増上縁、前生縁、習行縁、異熟縁、静慮縁、道縁、不相応縁である。そのうち、因縁は有因の心生起にのみ共通し、増上縁は増上を伴う速行にのみ、前生縁はある特定の心生起にのみ、習行縁は善・不善・唯作の速行にのみ、異熟縁は異熟の心生起にのみ、静慮縁は意界と意識界の心生起にのみ、道縁は有因の心生起にのみ共通である。不相応縁は無色界の心生起には存在せず、唯一、後生縁が色法（物質的現象）に対してのみ個別に成立する。

ตตฺรายํ ทีปนา. สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ เจตสิกานิ นาม, ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา เอกคฺคตา ชีวิตํ มนสิกาโร. ตตฺถ จิตฺตํ อธิปติชาติกญฺจ อาหารปจฺจโย จ อินฺทฺริยปจฺจโย จ. ผสฺโส อาหารปจฺจโย. เวทนา อินฺทฺริยปจฺจโย จ ฌาน ปจฺจโย จ. เจตนา กมฺมปจฺจโย จ อาหารปจฺจโย จ. เอกคฺคตา อินฺทฺริยปจฺจโย จ ฌาน ปจฺจโย จ มคฺคปจฺจโย จ. ชีวิตํ อินฺทฺริยปจฺจโย. เสสา ทฺเว ธมฺมา วิเสสปจฺจยา น โหนฺติ.

ここにその詳説がある。七つの遍一切心心所とは、触、受、想、思、一境性、命根、作意である。そのうち、心は増上性を持ち、食縁であり、根縁である。触は食縁である。受は根縁であり、静慮縁である。思は業縁であり、食縁である。一境性は根縁であり、静慮縁であり、道縁である。命根は根縁である。残りの二つの法（想と作意）は、特別な縁とはならない。

จกฺขุวิญฺญาเณ สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ เจตสิกานิ ลพฺภนฺติ, วิญฺญาเณน สทฺธึ อฏฺฐ นามธมฺมา โหนฺติ. สพฺเพ เต ธมฺมา สตฺตหิ ปจฺจเยหิ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสหชาเตหิ จ วิปฺปยุตฺตวชฺชิเตหิ ตีหิ มชฺฌิมสหชาเตหิ จ. เตสฺเวว อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ วิญฺญาณํ เสสานํ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ อาหารปจฺจเยน จ อินฺทฺริยปจฺจเยน จ ปจฺจโย โหติ. ผสฺโส อาหารปจฺจเยน, เวทนา อินฺทฺริยปจฺจยมตฺเตน, เจตนา กมฺมปจฺจเยน จ อาหาร ปจฺจเยน จ, เอกคฺคตา อินฺทฺริยปจฺจยมตฺเตน[Pg.497], ชีวิตํ เสสานํ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. จกฺขุวตฺถุรูปํ ปน เตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ ฉหิ วตฺถุปุเรชาเตหิ ตสฺมึ จกฺขุวตฺถุมฺหิ อาปาตมาคตานิ ปจฺจุปฺปนฺนานิ รูปารมฺมณานิ เตสํ จตูหิ อารมฺมณ ปุเรชาเตหิ, อนนฺตรนิรุทฺธํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตญฺจ ปญฺจหิ อนนฺตเรหิ, ปุพฺเพ กตํ กุสลกมฺมํ วา อกุสลกมฺมํ วา กุสลวิปากานํ วา อกุสลวิปากานํ วา เตสํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน, กมฺม สหายภูตานิ ปุริมภเว อวิชฺชาตณฺหูปาทานานิ จ อิมสฺมึ ภเว อาวาสปุคฺคลอุตุโภชนาทโย จ เตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ ปกตูปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจยา โหนฺติ. อิมสฺมึ จิตฺเต เหตุ จ อธิปติ จ ปจฺฉาชาโต จ อาเสวนญฺจ ฌานญฺจ มคฺโคจาติ ฉปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, อฏฺฐารสปจฺจยา ลพฺภนฺติ. ยถา จ อิมสฺมึ จิตฺเต, ตถา โสตวิญฺญาณาทีสุปิ ฉ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, อฏฺฐารสปจฺจยา ลพฺภนฺตีติ.

眼識においては七つの遍一切心心所が得られ、識と併せて八つの名法がある。これらすべての法は、四つの大俱生縁と、不相応（縁）を除いた三つの中俱生縁という、七つの縁によって相互に縁となる。これら八つの法の中で、識は残りの七つの法に対して食縁と根縁によって縁となる。触は食縁によって、受は単なる根縁として、思は業縁と食縁によって、一境性は単なる根縁として、命根は残りの七つの法に対して根縁によって縁となる。また、眼物という色はこれら八つの法に対して六つの物前生縁によって（縁となり）、その眼物において現れた現在の色所縁は、四つの所縁前生縁によって（縁となる）。直前に滅した五門引転心は五つの無間（縁）によって（縁となる）。過去になされた善業あるいは不善業は、善異熟あるいは不善異熟（の心）に対して、刹那（異）業縁によって（縁となる）。業の助伴となった前生の無明・渇愛・取、および今生の依処・人物・気候・食物などは、これら八つの法に対して常親依止縁によって縁となる。この心においては、因、増上、後生、習行、静慮、道の六つの縁は得られず、十八の縁が得られる。この心（眼識）と同様に、耳識などにおいても六つの縁は得られず、十八の縁が得られる。

ปญฺจวิญฺญาเณสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

五識における縁の結合の仕方は終了した。

อเหตุก จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย

無因の心生起における縁の結合の仕方。

ฉ ปกิณฺณกานิ เจตสิกานิ นาม, วิตกฺโก วิจาโร อธิโมกฺโข วีริยํ ปีติ ฉนฺโท. ตตฺถ วิตกฺโก ฌานปจฺจโย จ มคฺคปจฺจโย จ. วิจาโร ฌานปจฺจโย. วีริยํ อธิปติชาติกญฺจ อินฺทฺริยปจฺจโย จ มคฺคปจฺจโย จ. ปีติ ฌานปจฺจโย. ฉนฺโท อธิปติชาติโก. อธิโมกฺโข ปน วิเสสปจฺจโย น โหติ.

六つの別境心所とは、尋、伺、勝解、精進、喜、欲である。そのうち、尋は静慮縁であり、道縁である。伺は静慮縁である。精進は増上性を持ち、根縁であり、道縁である。喜は静慮縁である。欲は増上性を持つ。しかし、勝解は特別な縁とはならない。

ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตญฺจ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตทฺวยญฺจ อุเปกฺขาสนฺตีรณ ทฺวยญฺจาติ ปญฺจสุ จิตฺเตสุ ทส เจตสิกานิ ลพฺภนฺติ, สตฺต สพฺพ จิตฺติกานิ จ ปกิณฺณเกสุ วิตกฺโก จ วิจาโร จ อธิโมกฺโข จ. วิญฺญาเณน สทฺธึ ปจฺเจกํ เอกาทส นามธมฺมา โหนฺติ. อิเมสุ จิตฺเตสุ ฌานกิจฺจํ ลพฺภติ. เวทนา จ เอกคฺคตา จ วิตกฺโก จ วิจาโร จ ฌานปจฺจยํ สาเธนฺติ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ ปน กิริยจิตฺตํ โหติ, วิปากปจฺจโย นตฺถิ. นานากฺขณิกกมฺมญฺจ อุปนิสฺสยฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. วิปากปจฺจเยน สทฺธึ ฉ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. ฌานปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐารสปจฺจยา ลพฺภนฺติ. เสเสสุ จตูสุ วิปากจิตฺเตสุ ปญฺจ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. วิปากปจฺจเยน จ ฌานปจฺจเยน จ สทฺธึ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

五門引転心、二つの受領心、二つの捨俱の推度心という五つの心においては、十の心所が得られる。すなわち、七つの遍一切心心所と、別境心所のうちの尋、伺、勝解である。識と共に、それぞれ十一の名法がある。これらの心においては、静慮の機能が得られる。すなわち、受、一境性、尋、伺が静慮縁を成就させる。しかし、五門引転心は唯作心であるため、異熟縁はない。また、刹那（異）業も親依止の状態で留まる。異熟縁と共に六つの縁は得られない。静慮縁と共に十八の縁が得られる。残りの四つの異熟心においては、五つの縁は得られない。異熟縁と静慮縁と共に、十九の縁が得られる。

โสมนสฺสสนฺตีรเณ ปีติยา สทฺธึ เอกาทสเจตสิกา ยุชฺชนฺติ, มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺเต จ วีริเยน สทฺธึ เอกาทสาติ วิญฺญาเณน สทฺธึ ทฺวาทส [Pg.498] นามธมฺมา โหนฺติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเต ปน ปีติยา จ วีริเยน จ สทฺธึ ทฺวาทส เจตสิกานิ ยุชฺชนฺติ. วิญฺญาเณน สทฺธึ เตรส นามธมฺมา โหนฺติ. ตตฺถ โสมนสฺสสนฺตีรเณ ฌานงฺเคสุ ปีติมตฺตํ อธิกํ โหติ, ปุพฺเพ อุเปกฺขาสนฺตีรณทฺวเย วิย ปญฺจปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. เอกูนวีสติปจฺจยา ลพฺภนฺติ. มโนทฺวารา วชฺชนจิตฺเต จ วีริยมตฺตํ อธิกํ โหติ, ตญฺจ อินฺทฺริยกิจฺจ ฌาน กิจฺจานิสาเธติ. อธิปติกิจฺจญฺจ มคฺคกิจฺจญฺจ น สาเธติ. กิริย จิตฺตตฺตาวิปากปจฺจโย จ นตฺถิ. ปุพฺเพ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺเต วิย วิปาก ปจฺจเยน สทฺธึ ฉ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. ฌานปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐรส ปจฺจยา ลพฺภนฺติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเตปิ กิริยจิตฺตตฺตา วิปากปจฺจโย นตฺถิ, ชวนจิตฺตตฺตา ปน อาเสวนํ อตฺถิ, วิปากปจฺจเยน สทฺธึ ปญฺจ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. อาเสวนปจฺจเยน สทฺธึ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

喜倶の推度心においては、喜とともに11の心所が相応し、意門引転心においては、精進とともに11の心所、すなわち意識とともに12の名法がある。一方、笑起心においては、喜と精進とともに12の心所が相応し、意識とともに13の名法がある。そのうち、喜倶の推度心においては、禅支の中で喜だけが追加されており、先に述べた二つの捨倶の推度心と同様に、5つの縁は得られない。19の縁が得られる。意門引転心においては、精進だけが追加されており、それは根の作用と禅の作用を果たす。しかし、増上の作用と道の作用は果たさない。唯作心であるため、異熟縁もない。先に述べた五門引転心と同様に、異熟縁とともに6つの縁は得られない。禅縁とともに18の縁が得られる。笑起心においても、唯作心であるため異熟縁はないが、速行心であるため、習行縁がある。異熟縁とともに5つの縁は得られない。習行縁とともに19の縁が得られる。

อเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

無因心の生起における縁の結合の仕方は終了した。

อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย

不善心の生起における縁の結合の仕方。

ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ, ทฺเว โมหมูลิกานิ อฏฺฐ โลภ มูลิกานิ ทฺเว โทสมูลิกานิ. จุทฺทส ปาปเจตสิกานิ นาม โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจนฺติ อิทํ โมหจตุกฺกํ นาม. โลโภ ทิฏฺฐิ มาโนติ อิทํ โลภติกฺกํ นาม. โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจนฺติ อิทํ โทสจตุกฺกํ นาม. ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉาติ อิทํ วิสุํ ติกฺกํ นาม.

12の不善心には、2つの痴根心、8つの貪根心、2つの瞋根心がある。14の悪心所とは、痴、無慚、無愧、掉挙であり、これを痴の四（痴四）と呼ぶ。貪、見、慢であり、これを貪の三（貪三）と呼ぶ。瞋、嫉、吝、悪作であり、これを瞋の四（瞋四）と呼ぶ。惛沈、睡眠、疑であり、これらは別々の三（別三）と呼ぶ。

ตตฺถ โลโภ โทโส โมโหติ ตโย มูลธมฺมา เหตุปจฺจยา, ทิฏฺฐิ มคฺคปจฺจโย, เสสา ทสธมฺมา วิเสสปจฺจยา น โหนฺติ.

そのうち、貪、瞋、痴の3つの根本の法は因縁であり、見は道縁である。残りの10の法は、特殊な縁とはならない。

ตตฺถ ทฺเว โมหมูลิกานิ นาม วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺตํ อุทฺธจฺจ สมฺปยุตฺตจิตฺตํ. ตตฺถ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺเต ปนฺนรส เจตสิกานิ อุปฺปชฺชนฺติ สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ จ วิตกฺโก วิจาโร วีริยนฺติ ตีณิ ปกิณฺณกานิ จ ปาปเจตสิเกสุ โมหจตุกฺกญฺจ วิจิกิจฺฉา จาติ, จิตฺเตน สทฺธึ โสฬส นามธมฺมา โหนฺติ. อิมสฺมึ จิตฺเต เหตุ ปจฺจโยปิ มคฺคปจฺจโยปิ ลพฺภนฺติ. ตตฺถ โมโห เหตุปจฺจโย, วิตกฺโก จ วีริยญฺจ มคฺคปจฺจโย, เอกคฺคตา ปน วิจิกิจฺฉาย ทุฏฺฐตฺตา อิมสฺมึ จิตฺเต อินฺทฺริยกิจฺจญฺจ มคฺคกิจฺจญฺจ น สาเธติ, ฌานกิจฺจมตฺตํ สาเธติ. อธิปติ จ ปจฺฉาชาโต วิปาโก จาติ ตโย ปจฺจยาน ลพฺภนฺติ, เสสา เอกวีสติปจฺจยา ลพฺภนฺติ. อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตจิตฺเตปิ วิจิกิจฺฉํ ปหาย อธิโมกฺเขน สทฺธึ ปนฺนรเสว เจตสิกานิ, โสฬเสว นามธมฺมา โหนฺติ[Pg.499]. อิมสฺมึ จิตฺเต เอกคฺคตา อินฺทฺริย กิจฺจญฺจ ฌานกิจฺจญฺจ มคฺคกิจฺจญฺจ สาเธติ, ตโย ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, เอกวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

そのうち、2つの痴根心とは、疑相応心と掉挙相応心である。疑相応心においては、15の心所が生じる。すなわち、7つの遍一切心心所と、尋、伺、精進の3つの別報心所、そして悪心所のうちの痴の四と疑である。心とともに16の名法がある。この心においては、因縁も道縁も得られる。そのうち、痴は因縁であり、尋と精進は道縁である。しかし、一境性は疑によって損なわれているため、この心において根の作用と道の作用は果たさず、禅の作用だけを果たす。増上、後生、異熟という3つの縁は得られないが、残りの21の縁は得られる。掉挙相応心においても、疑を除いて勝解を加えた15の心所、16の名法がある。この心において、一境性は根の作用、禅の作用、道の作用を果たす。3つの縁は得られないが、21の縁は得られる。

อฏฺฐสุ โลภมูลิกจิตฺเตสุ ปน สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ จ ฉ ปกิณฺณกานิ จ ปาเปสุ โมหจตุกฺกญฺจ โลภติกฺกญฺจ ถินมิทฺธญฺจาติ ทฺวาวีสติ เจตสิกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ โลโภ จ โมโหจาติ ทฺเว มูลานิ เหตุปจฺจโย. ฉนฺโท จ จิตฺตญฺจ วีริยญฺจาติ ตโย อธิปติชาติกา กทาจิ อธิปติกิจฺจํ สาเธนฺติ, อารมฺมณาธิปติปิ เอตฺถ ลพฺภติ. เจตนา กมฺมปจฺจโย. ตโย อาหารา อาหารปจฺจโย. จิตฺตญฺจ เวทนา จ เอกคฺคตา จ ชีวิตญฺจ วีริยญฺจาติ ปญฺจ อินฺทฺริยธมฺมา อินฺทฺริยปจฺจโย. วิตกฺโก จ วิจาโร จ ปีติ จ เวทนา จ เอกคฺคตาจาติ ปญฺจ ฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย. วิตกฺโก จ เอกคฺคตา จ ทิฏฺฐิ จ วีริยญฺจาติ จตฺตาริ มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโย. ปจฺฉาชาโต จ วิปาโก จาติ ทฺเว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. เสสา ทฺวาวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

8つの貪根心においては、7つの遍一切心心所、6つの別報心所、悪心所の中の痴の四、貪の三、惛沈・睡眠の計22の心所が生じる。それらのうち、貪と痴の2つの根本は因縁である。欲、心、精進の3つの増上の法は、時として増上の作用を果たし、ここでは所縁増上も得られる。思は業縁である。3つの食は食縁である。心、受、一境性、命根、精進の5つの根の法は根縁である。尋、伺、喜、受、一境性の5つの禅支は禅縁である。尋、一境性、見、精進の4つの道支は道縁である。後生と異熟の2つの縁は得られない。残りの22の縁が得られる。

ทฺวีสุ โทสมูลิกจิตฺเตสุ ปีติญฺจ โลภติกฺกญฺจ ปหาย โทสจตุกฺเกน สทฺธึ ทฺวาวีสติ เอว เจตสิกานิ, โทโส จ โมโห จ ทฺเว มูลานิ, ตโย อธิปติ ชาติกา, ตโย อาหารา, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ, จตฺตาริ ฌานงฺคานิ, ตีณิ มคฺคงฺคานิ. เอตฺถาปิ ทฺเว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, ทฺวาวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

2つの瞋根心においては、喜と貪の三を除き、瞋の四を加えて、同じく22の心所がある。瞋と痴の2つの根本、3つの増上の法、3つの食、5つの根、4つの禅支、3つの道支がある。ここでも2つの縁は得られず、22の縁が得られる。

อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

不善心の生起における縁の結合の仕方は終了した。

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย

心の生起における縁の結合の仕方。

เอกนวุติ โสภณจิตฺตานิ นาม, จตุวีสติ กาม โสภณจิตฺตานิ ปนฺนรส รูปจิตฺตานิ ทฺวาทส อรูปจิตฺตานิ จตฺตาลีส โลกุตฺตรจิตฺตานิ. ตตฺถ จตุวีสติ กามโสภณ จิตฺตานิ นาม อฏฺฐ กามกุสลจิตฺตานิ อฏฺฐ กามโสภณวิปาก จิตฺตานิ อฏฺฐ กามโสภณกิริยจิตฺตานิ.

91の浄心とは、24の欲界浄心、15の色界心、12の無色界心、40の出世間心である。そのうち、24の欲界浄心とは、8つの欲界善心、8つの欲界浄異熟心、8つの欲界浄唯作心である。

ปญฺจ วีสติ กลฺยาณเจตสิกานิ นาม, อโลโภ อโทโส อโมโหเจติ ตีณิ กลฺยาณมูลิกานิ จ สทฺธา จ สติ จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ ตตฺรมชฺฌตฺตตา จ กายปสฺสทฺธิ จ จิตฺต ปสฺสทฺธิ จ กายลหุตา จ จิตฺตลหุตา จ กายมุทุตา จ จิตฺต มุทุตา จ กายกมฺมญฺญตา จ จิตฺต กมฺมญฺญตา จ กายปาคุญฺญตา จ จิตฺตปาคุญฺญตา จ กายุชุกตา จ จิตฺตุชุกตา [Pg.500] จ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโวติ ติสฺโส วิรติโย จ กรุณา มุทิตาติ ทฺเว อปฺปมญฺญาโย จ.

25の善心所とは、無貪、無瞋、無痴の3つの善の根本と、信、念、慚、愧、中捨、身軽安、心軽安、身軽快、心軽快、身柔軟、心柔軟、身適業、心適業、身習練、心習練、身正直、心正直、正語、正業、正命の3つの離、および悲、喜の2つの無量である。

ตตฺถ ตีณิ กลฺยาณมูลานิ เหตุปจฺจโย, อโมโห ปน อธิปติปจฺจเย วีมํสาธิปตินาม, อินฺทฺริยปจฺจเย ปญฺญินฺทฺริยํ นาม, มคฺคปจฺจเย สมฺมาทิฏฺฐิ นาม. สทฺธา อินฺทฺริยปจฺจเย สทฺธินฺทฺริยํ นาม. สติ อินฺทฺริยปจฺจเย สตินฺทฺริยํ นาม, มคฺคปจฺจเย สมฺมาสติ นาม. ติสฺโส วิรติโย มคฺคปจฺจโย, เสสา สตฺตรส ธมฺมา วิเสสปจฺจยา น โหนฺติ.

そのうち、3つの善の根本は因縁である。しかし、無痴は、増上縁においては観増上と呼ばれ、根縁においては慧根と呼ばれ、道縁においては正見と呼ばれる。信は根縁において信根と呼ばれる。念は根縁において念根と呼ばれ、道縁において正念と呼ばれる。3つの離は道縁である。残りの17の法は、特殊な縁とはならない。

อฏฺฐสุ กามกุสลจิตฺเตสุ อฏฺฐตึส เจตสิกานิ สงฺคยฺหนฺติ, สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ ฉ ปกิณฺณกานิ ปญฺจวีสติ กลฺยาณานิ. เตสุ จ ปีติ จตูสุ โสมนสฺสิเกสุ เอว, อโมโห จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ เอว, ติสฺโส วิรติโย สิกฺขาปทสีลปูรณ กาเล เอว, ทฺเว อปฺปมญฺญาโย สตฺเตสุ การุญฺญโมทนากาเรสุ เอวาติ. อิเมสุปิ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ทฺเว วา ตีณิ วา กลฺยาณมูลานิ เหตุปจฺจโย, ฉนฺโท จ จิตฺตญฺจ วีริยญฺจ วีมํสาจาติ จตูสุ อธิปติชาติเกสุ เอกเมโกว กทาจิ อธิปติปจฺจโย. เจตนา กมฺมปจฺจโย. ตโย อาหารา อาหารปจฺจโย. จิตฺตญฺจ เวทนา จ เอกคฺคตา จ ชีวิตญฺจ สทฺธา จ สติ จ วีริยญฺจ ปญฺญาจาติ อฏฺฐ อินฺทฺริยานิ อินฺทฺริยปจฺจโย. วิตกฺโก จ วิจาโร จ ปีติ จ เวทนา จ เอกคฺคตาจาติ ปญฺจฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย. ปญฺญา จ วิตกฺโก จ ติสฺโส วิรติโย จ สติ จ วีริยญฺจ เอกคฺคตาจาติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโย. อิเมสุปิ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ปจฺฉาชาโต จ วิปาโกจาติ ทฺเว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, เสสา ทฺวาวีสติปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

八つの欲界善心において、三十八の心所が数えられる。すなわち七つの遍行心所、六つの別境心所、二十五の浄心所である。そのうち、喜（pīti）は四つの喜俱心にのみあり、無痴（amoho）は四つの智相応心にのみあり、三つの離（virati）は学処の戒を満たす時にのみあり、二つの無量（appamaññā）は衆生に対する憐れみと随喜の様態（kāruññamodanākāra）においてのみ生じる。これらの八つの心においても、二つまたは三つの善根が因縁（hetupaccayo）となり、欲・心・精進・観（vīmaṃsā）の四つの増上（adhipati）のうち一つが時として増上縁（adhipatipaccayo）となる。思（cetanā）は業縁（kammapaccayo）である。三つの食（āhāra）は食縁（āhārapaccayo）である。心・受・一境性・命・信・念・精進・慧の八つの根は根縁（indriyapaccayo）である。尋・伺・喜・受・一境性の五つの禅支は禅縁（jhānapaccayo）である。慧・尋・三つの離・念・精進・一境性の八つの道支は道縁（maggapaccayo）である。これらの八つの心においても、後生（pacchājāta）と異熟（vipāka）の二つの縁は得られないが、残りの二十二の縁は得られる。

อฏฺฐสุ กามโสภณกิริยจิตฺเตสุ ติสฺโส วิรติโย น ลพฺภนฺติ, กุสเลสุ วิย ทฺเว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, ทฺวาวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

八つの欲界浄唯作心（kāmasobhaṇakiriyacitta）においては、三つの離は得られない。善心と同じように二つの縁は得られず、二十二の縁が得られる。

อฏฺฐสุ กามโสภณวิปาเกสุ ติสฺโส วิรติโย จ ทฺเว อปฺปมญฺญาโย จ น ลพฺภนฺติ. อธิปติปจฺจโย จ ปจฺฉาชาโต จ อาเสวนญฺจาติ ตโย ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, เอกวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

八つの欲界浄異熟心（kāmasobhaṇavipāka）においては、三つの離と二つの無量は得られない。増上縁、後生縁、習行縁（āsevana）の三つの縁は得られず、二十一の縁が得られる。

อุปริ รูปารูปโลกุตฺตรจิตฺเตสุปิ ทฺวาวีสติปจฺจยโต อติเรกํ นตฺถิ. ตสฺมา จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามกุสล จิตฺเตสุ วิย อิเมสุ ปจฺจยฆฏนา เวทิตพฺพา.

上の色界・無色界・出世間心においても、二十二の縁を超えるものはない。したがって、これらにおける縁の構成は、四つの智相応欲界善心におけるのと同様であると知るべきである。

เอวํ สนฺเต กสฺมา ตานิ จิตฺตานิ กามจิตฺตโต มหนฺต ตรานิ จ ปณีตตรานิ จ โหนฺตีติ. อาเสวนมหนฺตตฺตา. ตานิ หิ จิตฺตานิ ภาวนากมฺมวิเสเสหิ [Pg.501] สิทฺธานิ โหนฺติ, ตสฺมา เตสุ อาเสวนปจฺจโย มหนฺโต โหติ. อาเสวน มหนฺตตฺตา จ อินฺทฺริยปจฺจโยปิ ฌานปจฺจโยปิ มคฺคปจฺจโยปิ อญฺเญปิ วา เตสํ ปจฺจยา มหนฺตา โหนฺติ. ปจฺจยานํ อุปรูปริ มหนฺตตฺตา ตานิ จิตฺตานิ อุปรูปริ จ กามจิตฺตโต มหนฺตตรานิ จ ปณีตตรานิ จ โหนฺตีติ.

そうであるならば、なぜそれらの心は、欲界心よりもさらに偉大（mahanta）であり、より勝れている（paṇīta）のか。（それは、）習行（āsevana）の偉大さによる。けだし、それらの心は修習（bhāvanā）という特別な行為によって成就されたものである。それゆえ、それらにおいて習行縁は偉大となる。習行の偉大さによって、根縁も禅縁も道縁も、あるいはそれらの他の縁も偉大となる。縁が次々と偉大になることによって、それらの心は次々と欲界心よりも偉大になり、より勝れたものとなるのである。

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

心生起における縁の構成の理法が終了した。

รูปกลาเปสุ ปจฺจยฆฏนานโย

色聚（rūpakalāpa）における縁の構成の理法。

รูปกลาเปสุ ปจฺจยฆฏนานโย วุจฺจเต. อฏฺฐวีสติ รูปานิ นาม, จตฺตาริ มหาภูตานิ ปถวี อาโป เตโช วาโย. ปญฺจ ปสาทรูปานิ จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย. ปญฺจ โคจรรูปานิ รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ โผฏฺฐพฺพํ ติวิธํ ปถวีโผฏฺฐพฺพํ เตโชโผฏฺฐพฺพํ วาโยโผฏฺฐพฺพํ. ทฺเว ภาวรูปานิ อิตฺถิภาวรูปํ ปุมฺภาวรูปํ. เอกํ ชีวิตรูปํ, เอกํ หทยรูปํ. เอกํ อาหารรูปํ. เอกํ อากาสธาตุรูปํ. ทฺเว วิญฺญตฺติรูปานิ กายวิญฺญตฺติรูปํ วจีวิญฺญตฺติ รูปํ. ตีณิ วิการรูปานิ ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตา. จตฺตาริ ลกฺขณรูปานิ อุปจโย สนฺตติ ชรตา อนิจฺจตา.

色聚における縁の構成の理法を説く。二十八の色（rūpa）とは、四つの大種（地・水・火・風）、五つの浄色（眼・耳・鼻・舌・身）、五つの境色（色・声・香・味・触。そのうち、触は地触・火触・風触の三種である）、二つの性色（女性色・男性色）、一つの命色、一つの心基色（hadayarūpa）、一つの食色、一つの虚空界色、二つの表色（身表色・語表色）、三つの変化色（軽快性・柔軟性・適業性）、四つの相色（積集・相続・老性・無常性）である。

ตตฺถ ฉ รูปธมฺมา รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ จตฺตาริ มหาภูตานิ จ ชีวิตรูปญฺจ อาหารรูปญฺจ. ตตฺถ จตฺตาริ มหา ภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปญฺจหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ สหชาเตน จ อญฺญมญฺเญน จ นิสฺสเยน จ อตฺถิยา จ อวิคเตนจ. สหชาตานํ อุปาทารูปานํ อญฺญมญฺญวชฺชิเตหิ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. ชีวิตรูปํ สหชาตานํ กมฺมชรูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย. อาหารรูปํ สหชาตานญฺจ อสหชาตานญฺจ สพฺเพสํ อชฺฌตฺตรูปธมฺมานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย.

そのうち、六つの色法が色法の縁となる。すなわち四大種、命色、および食色である。そのうち四大種は、互いに（aññamaññassa）、倶生・相互・依止・有り・不離の五つの縁によって縁となる。倶生する所造色に対しては、相互（の縁）を除いた四つの縁によって縁となる。命色は、倶生する業生色に対して根縁によって縁となる。食色は、倶生および非倶生のすべての内なる色法に対して食縁によって縁となる。

ตตฺเถว เตรส รูปธมฺมา นามธมฺมานํ วิเสสปจฺจยา โหนฺติ, ปญฺจปสาทรูปานิ จ สตฺต โคจรรูปานิ จ หทยวตฺถุรูปญฺจ. ตตฺถ ปญฺจ ปสาทรูปานิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ มาตโร วิย ปุตฺตกานํ วตฺถุปุเรชาเตน จ วตฺถุปุเรชาตินฺทฺริเยน จ วตฺถุ ปุเรชาตวิปฺปยุตฺเตน จ ปจฺจยา โหนฺติ. สตฺต โคจรรูปานิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ติสฺสนฺนํ มโนธาตูนญฺจ ปิตโร วิย ปุตฺตกานํ อารมฺมณปุเรชาเตน ปจฺจยา โหนฺติ. หทยวตฺถุรูปํ ทฺวินฺนํ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตูนํ รุกฺโข วิย รุกฺขเทวตานํ ยถารหํ [Pg.502] ปฏิสนฺธิกฺขเณ สหชาตนิสฺสเยน ปวตฺติกาเล วตฺถุปุเรชาเตน จ วตฺถุปุเรชาตวิปฺปยุตฺเตน จ ปจฺจโย โหติ.

同じく、十三の色法が名法（nāmadhamma）の特別な縁となる。すなわち五つの浄色、七つの境色、および心基色である。そのうち五つの浄色は、五識界に対して、あたかも母が子に対するように、前生依止（vatthupurejāta）・前生依止根（vatthupurejātindriya）・前生依止離繋（vatthupurejātavippayutta）の縁によって縁となる。七つの境色は、五識界および三つの意界に対して、あたかも父が子に対するように、前生客観縁（ārammaṇapurejāta）によって縁となる。心基色は、二つの、すなわち意界と意識界に対して、あたかも樹木が樹神に対するように、相応に、結生の瞬間には倶生依止によって、転起の時には前生依止と前生依止離繋によって縁となる。

เตวีสติ รูปกลาปา. ตตฺถ เอกาย รชฺชุยา พนฺธิตานํ เกสานํ เกสกลาโป วิย ติณานํ ติณกลาโป วิย เอเกน ชาติรูเปน พนฺธิตานํ รูปธมฺมานํ กลาโป ปริปิณฺฑิรูป กลาโป นาม.

二十三の色聚がある。そこにおいて、あたかも一本の紐で縛られた髪の毛の束や、草の束のように、一つの生色（jātirūpa）によって束ねられた色法の集まりを、集成された色聚（paripiṇḍirūpakalāpa）と呼ぶ。

ตตฺถ จตฺตาริ มหาภูตานิ วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชาติ อิเม อฏฺฐ ธมฺมา เอโก สพฺพมูลกลาโป นาม, สพฺพมูลฏฺฐกนฺติ จ วุจฺจติ.

そのうち、四大種、色（vaṇṇo）、香、味、食（ojā）という、これら八つの法は、一つの“全根本聚（sabbamūlakalāpo）”と呼ばれ、また“全根本八法（sabbamūlaṭṭhaka）”とも呼ばれる。

นว กมฺมชรูปกลาปา, – ชีวิตนวกํ วตฺถุทสกํ กาย ทสกํ อิตฺถิภาวทสกํ ปุมฺภาวทสกํ จกฺขุทสกํ โสตทสกํ ฆานทสกํ ชิวฺหาทสกํ. ตตฺถ สพฺพมูลฏฺฐกเมวชีวิตรูเปน สห ชีวิตนวกํ นาม. เอตเทว กมฺมชกลาเปสุ มูลนวกํ โหติ. มูลนวกเมว ยถากฺกมํ หทยวตฺถุรูปาทีหิ อฏฺฐรูเปหิ สห วตฺถุทสกาทีนิ อฏฺฐทสกานิ ภวติ. ตตฺถ ชีวิตนวกญฺจ กายทสกญฺจ ภาวทสกานิจาติ จตฺตาโร กลาปา สกล กาเย ปวตฺตนฺติ. ตตฺถ ชีวิตนวกนฺติ ปาจกคฺคิ จ กายคฺคิ จ วุจฺจติ. ปาจกคฺคิ นาม ปาจกเตโช โกฏฺฐาโส, โส อามาสเย ปวตฺติตฺวา อสิตปีตขายิตสายิตานิ ปริปาเจติ. กายคฺคิ นาม สกลกายพฺยาปโก อุสฺมาเตโช โกฏฺฐาโส, โส สกล กาเย ปวตฺติตฺวา ปิตฺตเสมฺหโลหิตานิ อปูตีนิ วิปฺปสนฺนานิ กโรติ. เตสํ ทฺวินฺนํ วิสมวุตฺติยา สติ สตฺตา พหฺวาพาธา โหนฺติ, สมวุตฺติยา สติ อปฺปาพาธา. ตทุภยํ ชีวิตนวกํ สตฺตานํ อายุํ สมฺปาเทติ. วณฺณํ สมฺปาเทติ. กายทสกํ สกลกาเย สุขสมฺผสฺส ทุกฺขสมฺผสฺสานิ สมฺปาเทติ. ภาว ทสกานิ อิตฺถีนํ สพฺเพ อิตฺถากาเร สมฺปาเทติ. ปุริสานํ สพฺเพ ปุริสากาเร สมฺปาเทหิ. เสสานิ วตฺถุทสกาทีนิ ปญฺจทสกานิ ปเทสทสกานิ นาม. ตตฺถ วตฺถุทสกํ หทยโกสพฺภนฺตเร ปวตฺติตฺวา สตฺตานํ นานาปการานิ สุจินฺติตทุจินฺติตานิ สมฺปาเทติ. จกฺขุทสกาทีนิ จตฺตาริ ทสกานิ จกฺขุคุฬ กณฺณพิล นาสพิล ชิวฺหาตเลสุ ปวตฺติตฺวา ทสฺสน สวน ฆายน สายนานิ สมฺปาเทติ.

業生色聚は九つである。命九法聚、依処十法聚、身十法聚、女性性十法聚、男性性十法聚、眼十法聚、耳十法聚、鼻十法聚、舌十法聚である。その中で、純八法聚に命根を加えたものが命九法聚と呼ばれる。これが業生色聚における根本の九法聚である。この根本の九法聚が、心臓の依処などの八つの色と順次組み合わさることで、依処十法聚などの八つの十法聚となる。そのうち、命九法聚、身十法聚、および性十法聚の四つの色聚は全身にわたって生起する。そこで、命九法聚は“消化の火”と“身の火”と言われる。消化の火とは消化を司る火の要素の一部であり、胃の中で生起し、食べ、飲み、噛み、味わったものを消化させる。身の火とは全身に及ぶ熱の要素の一部であり、全身にわたって生起し、胆汁、粘液、血液が腐敗しないように清浄に保つ。これら二つの働きが不調和であれば、衆生は多くの病を抱え、調和していれば病が少ない。これら両方の命九法聚は、衆生の寿命を維持し、容色を整える。身十法聚は全身において楽触や苦触（快・不快の感覚）を生じさせる。性十法聚は、女性にはすべての女性的特徴を、男性にはすべての男性的特徴を生じさせる。残りの依処十法聚などの五つの十法聚は“局所の十法聚”と呼ばれる。そのうち、依処十法聚は心臓の内部で生起し、衆生の様々な善き思考や悪しき思考を生じさせる。眼十法聚などの四つの十法聚は、眼球、耳孔、鼻孔、舌の表面で生起し、視覚、聴覚、嗅覚、味覚を生じさせる。

อฏฺฐ จิตฺตชรูปกลาปา, สพฺพมูลฏฺฐกํ สทฺทนวกํ กาย วิญฺญตฺตินวกํ สทฺทวจีวิญฺญตฺติทสกนฺติ จตฺตาโร มูลกลาปา จ เตเยว ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตาสงฺขาเตหิ ตีหิ วิการ รูเปหิ สห จตฺตาโร สวิการกลาปา จ.

心生色聚は八つである。純八法聚、声九法聚、身表九法聚、声・言表十法聚の四つの根本色聚と、それらが軽快性、柔軟性、適業性という三つの変化の色を伴った四つの変化を伴う色聚である。

ตตฺถ [Pg.503] สรีรธาตูนํ วิสมปฺปวตฺติกาเล คิลานสฺส มูล กลาปานิ เอว ปวตฺตนฺติ. ตทา หิ ตสฺส สรีรรูปานิ ครูนิ วา ถทฺธานิ วา อกมฺมญฺญานิ วา โหนฺติ, ยถารุจิ อิริยปถํปิ ปวตฺเตตุํ องฺค ปจฺจงฺคานิปิ จาเลตุํ วจนํปิ กเถตุํ ทุกฺโข โหติ. สรีรธาตูนํ สมปฺปวตฺติกาเล ปน อคิลานสฺส ครุถทฺธาทีนํ สรีรโทสานํ อภาวโต สวิการา ปวตฺตนฺติ. เตสุ จ จิตฺตงฺควเสน กายงฺค จลเน ทฺเว กายวิญฺญตฺติกลาปา ปวตฺตนฺติ. จิตฺตวเสเนว มุขโต วจนสทฺทปฺปวตฺติกาเล ทฺเว วจีวิญฺญตฺติกลาปา, จิตฺตวเสเนว อกฺขรวณฺณรหิตานํ หสนโรทนาทีนํ อวจนสทฺทานํ มุขโต ปวตฺติกาเล ทฺเว สทฺทกลาปา, เสสกาเลสุ ทฺเว อาทิ กลาปา ปวตฺตนฺติ.

そのうち、身体の諸要素の働きが不調和な病人の時には、根本色聚のみが生起する。その時、その人の身体の色は重く、硬く、自在に動かず、思い通りに威儀を保つことも、手足を動かすことも、言葉を話すことも困難になる。しかし、身体の諸要素が調和して働いている健康な時には、重さや硬直などの身体の欠陥がないため、変化を伴う色聚が生起する。それらの中で、心の働きによって身体の部位を動かす際には、二つの身表色聚が生起する。心によって口から言葉の声が生じる時には、二つの言表色聚が生起する。心によって文字や音韻を伴わない笑いや泣き声などの言葉ではない声が口から生じる時には、二つの声色聚が生起する。その他の時には、最初の二つの色聚が生起する。

จตฺตาโร อุตุชรูปกลาปา, สพฺพมูลฏฺฐกํ สทฺทนวกนฺติ ทฺเว มูลกลาปา จ ทฺเว สวิการกลาปา จ. ตตฺถ อยํ กาโย ยาวชีวํ อิริยาปถโสตํ อนุคจฺฉนฺโต ยาเปติ, ตสฺมา อิริยาปถนานตฺตํ ปฏิจฺจ อิมสฺมึ กาเย ขเณ ขเณ ธาตูนํ สมปฺปวตฺติวิสมปฺปวตฺติโย ปญฺญายนฺติ. ตถา อุตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อาหารนานตฺตํ ปฏิจฺจ วาตาตปสปฺผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ กายงฺค ปริหารนานตฺตํ ปฏิจฺจ อตฺตูปกฺกมปรูปกฺกมนานตฺตํ ปฏิจฺจ. ตตฺถ วิสมปฺปวตฺติกาเล ทฺเว มูลกลาปา เอว ปวตฺตนฺติ, สมปฺปวตฺติกาเล ทฺเว สวิการา. เตสุ จ ทฺเว สทฺทกลาปา จิตฺตชสทฺทโต ปรมฺปรสทฺเทสุ จ อญฺเญสุ โลเก นานปฺปการสทฺเทสุ จ ปวตฺตนฺติ.

時節生色聚は四つである。純八法聚、声九法聚という二つの根本色聚と、二つの変化を伴う色聚である。この身体は生涯にわたり威儀の流れに従って持続する。それゆえ、威儀の多様さに応じて、この身体において刹那ごとに諸要素の調和した生起や不調和な生起が認められる。同様に、季節の多様さ、食べ物の多様さ、風や日差しに触れることの多様さ、身体の手入れの多様さ、自らの行為や他人の行為の多様さに応じても同様である。そのうち、不調和な生起の時には二つの根本色聚のみが生起し、調和した生起の時には二つの変化を伴う色聚が生起する。それらの中で、二つの声色聚は、心生の声から伝搬する声や、世間におけるその他の様々な声として生起する。

ทฺเว อาหารชรูปกลาปา, – สพฺพมูลฏฺฐกํ สวิการนฺติ. อิเม ทฺเว กลาปา สปฺปาเยน วา อสปฺปาเยน วา อาหาเรน ชาตานํ สมรูปวิสมรูปานํ วเสน เวทิตพฺพา.

食生色聚は二つである。純八法聚と、変化を伴うそれである。これら二つの色聚は、適切な、あるいは不適切な食べ物によって生じた調和した色と不調和な色の状態によって理解されるべきである。

อากาสธาตุ จ ลกฺขณรูปานิจาติ ปญฺจรูปานิ กลาป มุตฺตานิ โหนฺติ. เตสุ อากาสธาตุ กลาปานํ อนฺตรา ปริจฺเฉท มตฺตตฺตา กลาปมุตฺตา โหติ. ลกฺขณรูปานิ สงฺขตภูตานํ รูป กลาปานํ สงฺขตภาวชานนตฺถาย ลกฺขณมตฺตตฺตา กลาป มุตฺตานิ.

虚空界と四つの相色の計五つの色は、色聚から離れたもの（聚外色）である。それらのうち、虚空界は色聚の間の境界にすぎないため、色聚から離れている。相色は、有為である色聚が有為であることを示すための単なる特徴にすぎないため、色聚から離れている。

อิเม เตวีสติ กลาปา อชฺฌตฺตสนฺตาเน ลพฺภนฺติ. พหิทฺธา สนฺตาเน ปน ทฺเว อุตุชมูลกลาปา เอว ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ทฺเว รูป สนฺตานานิ อชฺฌตฺตสนฺตานญฺจ พหิทฺธาสนฺตานญฺจ. ตตฺถ อชฺฌตฺตสนฺตานํ นาม สตฺตสนฺตานํ วุจฺจติ. พหิทฺธาสนฺตานํ นาม ปถวีปพฺพตนทีสมุทฺท รุกฺขติณาทีนิ วุจฺจติ. ตตฺถ อชฺฌตฺตสนฺตาเน อฏฺฐวีสติ รูปานิ เตวีสติ รูปกลาปานิ ลพฺภนฺติ.

これら二十三の色聚は、内なる相続において得られる。一方、外なる相続においては、二つの時節生根本色聚のみが得られる。そこに、内なる相続と外なる相続という二つの色の相続がある。内なる相続とは、衆生の相続をいう。外なる相続とは、大地、山、川、海、樹木、草などをいう。そこにおいて、内なる相続には二十八の色と二十三の色聚が得られる。

ตตฺถ [Pg.504] ปฏิสนฺธินามธมฺมา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมชรูปกลาปานํ ฉธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสหชาเตหิ จ วิปาเกน จ วิปฺปยุตฺเตน จ. หทยวตฺถุรูปสฺส ปน อญฺญมญฺเญน สห สตฺตธา ปจฺจยา โหนฺติ. เตสฺเวว นามธมฺเมสุ เหตุธมฺมา เหตุภาเวน, เจตนา กมฺมภาเวน, อาหารธมฺมา อาหารภาเวน, อินฺทฺริย ธมฺมา อินฺทฺริยภาเวน, ฌานธมฺมา ฌาน ภาเวน, มคฺคธมฺมา มคฺค ภาเวนาติ ยถารหํ ฉธา ปจฺจยา โหนฺติ. อตีตานิ ปน กุสลากุสลกมฺมานิ เอกธาว ปจฺจยา โหนฺติ กมฺมปจฺจเยน, ปฐมภวงฺคาทิกา ปจฺฉาชาตา ปวตฺตนามธมฺมา ปุเรชาตานํ กมฺมชรูป กลาปานํ เอกธา ปจฺจยา โหนฺติ ปจฺฉาชาเตน. เอตฺถ จ ปจฺฉาชาต วจเนน จตฺตาโร ปจฺฉาชาตชาติกา ปจฺจยา คหิตา โหนฺติ. อตีตานิ จ กมฺมานิ เอกธาว ปจฺจยา โหนฺติ. เอวํ นามธมฺมา กมฺมชรูปกลาปานํ ยถารหํ จุทฺทสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. อิธ ทสปจฺจยา น ลพฺภนฺติ อารมฺมณญฺจ อธิปติ จ อนนฺตรญฺจ สมนนฺตรญฺจ อุปนิสฺสโย จ ปุเรชาโต จ อาเสวนญฺจ สมฺปยุตฺโต จ นตฺถิ จ วิคโต จ.

そこで、結生の名法（受・想・行・識）は、結生の瞬間に、業生の色聚（カルマによって生じた物質の群）に対して、六つの方法で縁となる。すなわち、四つの大倶生（倶生・依止・有・不離）と、果報と、離繋（不相応）によってである。しかし、心基物（心臓）の色に対しては、相互（縁）を含めて七つの方法で縁となる。それらの名法のうち、因の法は因の状態として、思（チェータナー）は業の状態として、食の法は食の状態として、根の法は根の状態として、禅の法は禅の状態として、道の法は道の状態として、相応じて六つの方法で縁となる。しかし、過去の善および不善の業は、業縁という一つの方法のみで縁となる。最初の有分などの後生の名法は、（すでに生じている）前生の業生の色聚に対して、後生縁という一つの方法で縁となる。ここで“後生”という言葉によって、四つの後生類の縁が含まれる。また、過去の業は一つの方法のみで縁となる。このように、名法は業生の色聚に対して、相応じて十四の縁によって縁となる。ここでは十の縁は得られない。すなわち、所縁、増上、無間、等無間、親依止、前生、習行、相応、已滅、離去はない。

ปวตฺติกาเล รูปชนกา นามธมฺมา อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตชรูปกลาปานํ ปญฺจธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสห ชาเตหิ จ วิปฺปยุตฺเตน จ. เตสฺเวว นามธมฺเมสุ เหตุธมฺมา เหตุภาเวน, อธิปติธมฺมา อธิปติภาเวน, เจตนา กมฺมภาเวน, วิปากธมฺมา วิปากภาเวน, อาหารธมฺมา อาหาร ภาเวน, อินฺทฺริยธมฺมา อินฺทฺริยภาเวน, ฌานธมฺมา ฌานภาเวน, มคฺคธมฺมา มคฺคภาเวนาติ ยถารหํ อฏฺฐธา ปจฺจยา โหนฺติ. ปจฺฉาชาตา สพฺเพ นามธมฺมา ปุเรชาตานํ จิตฺตชรูปกลาปานํ เอกธา ปจฺจยา โหนฺติ ปจฺฉาชาเตน. เอวํ นามธมฺมา จิตฺตชรูป กลาปานํ ยถารหํ จุทฺทสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. อิธปิ ทส ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ อารมฺมณญฺจ อนนฺตรญฺจ สมนนฺตรญฺจ อญฺญมญฺญญฺจ อุปนิสฺสโย จ ปุเรชาโต จ อาเสวนญฺจ สมฺปยุตฺโต จ นตฺถิ จ วิคโต จ.

転変の時（生存期間中）、物質を生じさせる名法は、それ自らと倶生する心生の色聚に対して、五つの方法で縁となる。すなわち、四つの大倶生と離繋によってである。それらの名法のうち、因の法は因の状態として、増上の法は増上の状態として、思は業の状態として、果報の法は果報の状態として、食の法は食の状態として、根の法は根の状態として、禅の法は禅の状態として、道の法は道の状態として、相応じて八つの方法で縁となる。後生のすべての名法は、（すでに生じている）前生の心生の色聚に対して、後生縁という一つの方法で縁となる。このように、名法は心生の色聚に対して、相応じて十四の縁によって縁となる。ここでも十の縁は得られない。すなわち、所縁、無間、等無間、相互、親依止、前生、習行、相応、已滅、離去はない。

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกาลโต ปฏฺฐาย ปวตฺติกาเล สพฺเพปิ นามธมฺมา สพฺเพสํ อุตุชรูปกลาปานญฺจ อาหารชรูป กลาปานญฺจ เอกธา ปจฺจยา โหนฺติ ปจฺฉาชาตวเสน. เอตฺถปิ ปจฺฉาชาตวจเนน จตฺตาโร ปจฺฉาชาตชาติกา คหิตา โหนฺติ, เสสา วีสติ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ.

結生心の住時（持続の瞬間）から始まって、転変の時において、すべての名法は、すべての時節生の色聚および食生の色聚に対して、後生のあり方によって一つの方法で縁となる。ここでも“後生”という言葉によって、四つの後生類の（縁が）含まれる。残りの二十の縁は得られない。

สพฺเพสุ ปน เตวีสติยา รูปกลาเปสุจตฺตาโรมหา ภูตา อญฺญมญฺญสฺส ปญฺจธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสห ชาเตหิ จ อญฺญมญฺเญน จ, สหชาตานํ อุปาทารูปานํ จตุธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสหชาเตหิ[Pg.505]. อาหารรูปํ สหชาตานญฺจ อสหชาตานญฺจ สพฺเพสํ อชฺฌตฺตรูปกลาปานํ อาหาร ปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. นวสุ กมฺมชรูปกลาเปสุ ชีวิตรูปํ สหชาตานเมว รูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ อชฺฌตฺตรูปธมฺมา อชฺฌตฺตรูปธมฺมานํ สตฺตธา ปจฺจยา โหนฺติ. พหิทฺธา รูปธมฺมา ปน พหิทฺธาภูตานํ ทฺวินฺนํ อุตุชรูปกลาปานํ ปญฺจธา ปจฺจยา โหนฺตีติ.

しかし、すべての二十三の色聚において、四大種（四つの大種）は、相互に五つの方法で縁となる。すなわち、四つの大倶生と相互（縁）によってである。また、倶生する所造色に対しては、四つの大倶生によって四つの方法で縁となる。食の色（栄養素）は、倶生および非倶生のすべての内的な色聚に対して、食縁によって縁となる。九つの業生の色聚において、命根の色（命根色）は、倶生する色に対してのみ、根縁によって縁となる。このように、内的な色法は、内的な色法に対して、七つの方法で縁となる。しかし、外的な色法は、外的な（時節によって生じた）二つの時節生の色聚に対して、五つの方法で縁となる。

รูปกลาเปสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

色聚における縁の結合の方法は、これで終了した。

เอตฺถ จ ปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปธานํ ฐานนฺติ ปฏฺฐานํ. ตตฺถ ปธานนฺติ ปมุขํ, ฐานนฺติ ปจฺจโย, ปมุขปจฺจโย มุขฺยปจฺจโย เอกนฺตปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. โส จ เอกนฺต ปจฺจโย เอกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ ปฏิจฺจ วตฺตพฺโพ.

ここで、パッターナ（Paṭṭhāna、発趣）という言葉の意味を述べるべきである。パッターナとは“主要な（padhāna）根拠（ṭhāna）”を意味する。そこでの“主要（padhāna）”とは“主導的（pamukha）”であり、“根拠（ṭhāna）”とは“縁（paccaya）”である。したがって、“主導的な縁”“中心的な縁”“決定的な縁”と言われる。そして、その“決定的な縁”は、“決定的な縁から生じたもの（決定的な縁生）”に基づいて語られるべきである。

ทุวิธญฺหิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนํ นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม มูลปจฺจยุปฺปนฺนํ, นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม ปรมฺปร ปจฺจยุปฺปนฺนํ. ตตฺถ มูลปจฺจยุปฺปนฺนเมว เอกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม. ตญฺหิ อตฺตโน ปจฺจเย สติ เอกนฺเตน อุปฺปชฺชติเยว, โน นุปฺปชฺชติ. ปรมฺปรปจฺจยุปฺปนฺนํ ปน อเนกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํนาม, ตญฺหิ ตสฺมึ ปจฺจเย สติปิ อุปฺปชฺชติ วา, น วา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เอกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ ปฏิจฺจ โส ปจฺจโย เอกนฺตปจฺจโย นาม. โส เอว อิมสฺมึ มหาปกรเณ วุตฺโต. ตโต เอว อยํ จตุวีสติปจฺจยคโณ จ อิมํ มหา ปกรณญฺจ ปฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ.

実際、縁生（縁によって生じたもの）には、中心的縁生（主縁生）と流出縁生（等流縁生）の二種類がある。そこでの中心的縁生とは“根本的な縁生”のことであり、流出縁生とは“伝承的な（間接的な）縁生”のことである。その中で、根本的な縁生こそが“決定的な縁生”と呼ばれる。それは、自らの縁があるとき、決定的に生じ、生じないことはないからである。一方、伝承的な縁生は“非決定的な縁生”と呼ばれ、それは、その縁があっても生じることもあれば、生じないこともあるからである。その中の“決定的な縁生”に基づいて、その縁は“決定的な縁（決定縁）”と呼ばれる。それこそが、この大論（パッカーラナ）で説かれているものである。それゆえ、この二十四の縁の集まりと、この大論は“パッターナ（発趣）”と呼ばれるのである。

ตตฺถ เอกสฺส ปุริสสฺส ธนธญฺญตฺถาย โลโภ อุปฺปชฺชติ. โส โลภวเสน อุฏฺฐาย อรญฺญํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ ปเทเส เขตฺตานิ กโรติ, วตฺถูนิ กโรติ, อุยฺยานานิ กโรติ. เตสุ สมฺปชฺชมาเนสุ โส ปุริโส พหูนิ ธนธญฺญานิ ลภิตฺวา อตฺตนา จ ปริภุญฺชติ, ปุตฺตทาเร จ โปเสติ, ปุญฺญานิ จ กโรติ, ปุญฺญผลานิ จ อายตึ ปจฺจนุภวิสฺสติ. ตตฺถ โลภสห ชาตานิ นามรูปานิ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม. ตโต ปรํ ยาว อายตึ ภเวสุ ปุญฺญผลานิ ปจฺจนุโภติ, ตาว อุปฺปนฺนานิ ปรมฺปรผลานิ ตสฺส โลภสฺส นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม. เตสุ ทฺวีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนเมว ปฏฺฐาเน วุตฺตํ. นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนํ ปน สุตฺตนฺตนเยน กเถตพฺพํ. ตตฺถ สุตฺตนฺตนโย นาม อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ เอวรูโป ปจฺจยนโย. อปิ จ โลโภ โทโส โมโหติ ตโย ธมฺมา สกลสฺส สตฺตโลกสฺสปิ สงฺขารโลกสฺสปิ โอกาส โลกสฺสปิ วิปตฺติยา มูลฏฺเฐน เหตู นาม. อโลโภ อโทโส อโมโหติ [Pg.506] ตโย ธมฺมา สมฺปตฺติยา มูลฏฺเฐน เหตูนามาติ กเถตพฺพํ. เอส นโย สพฺเพสุ ปฏฺฐานปจฺจเยสุ ยถารหํ เวทิตพฺโพ. เอวญฺจ สติ โลเก สพฺพา โลกปฺปวตฺติโย อิเมสํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ มุขฺย ปจฺจยุปฺปนฺเนน สทฺธึ นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนา เอว โหนฺตีติ เวทิตพฺโพติ.

そこに、ある人に財産や穀物を求める貪欲が生じるとする。彼は貪欲の勢いによって立ち上がり、森へ行って、ある場所に田畑を作り、家屋を建て、園林を作る。それらが成就したとき、その人は多くの財産や穀物を得て、自ら享受し、妻子を養い、功徳を積み、将来その功徳の果報を享受するであろう。そこにおいて、貪欲と共に生じた名色（心身の現象）が“主要な縁生（本因果）”と呼ばれる。その後、将来の生において功徳の果報を享受するまでの間に生じる連続的な果報は、その貪欲の“等流の縁生（等流因果）”と呼ばれる。これら二つの縁生のうち、主要な縁生のみが‘パッターナ（発趣論）’において説かれている。一方、等流の縁生は経の方式（スッタンタナヤ）によって説かれるべきものである。そこで経の方式とは、“これがあるとき、これがある。これの生起によって、これが生起する”というような縁の方式である。さらに、貪・瞋・痴の三法は、すべての衆生世間・行世間・器世間の衰退の根源としての因（ヘートゥ）である。無貪・無瞋・無痴の三法は、繁栄の根源としての因であると説かれるべきである。この方法は、すべてのパッターナの縁において、適宜に理解されるべきである。このように、世におけるすべての現象の生起は、これら二十四縁の主要な縁生とともに、等流の縁生でもあると知られるべきである。

เอตฺตาวตา ปจฺจยานํ อตฺถทีปนา ปจฺจยานํ สภาคสงฺคโห ปจฺจยานํ ฆฏนานโยติ ตีหิ กณฺเฑหิ ปริจฺฉินฺนา ปฏฺฐานุทฺเทส ทีปนี นิฏฺฐิตา โหติ.

これをもって、“縁の意義の解説”、“縁の共通性の分類”、“縁の結合の方式”という三つの章によって構成された‘パッターヌッデサ・ディーパニー（発趣要義解明）’は完結する。

มฺรมฺมรฏฺเฐ มฺौํชฺวานคเร เลฑีตีอรญฺญวิหารวาสินา มหา เถเรน กตายํ ปจฺจยุทฺเทสทีปนี.

ミャンマー国のモンユワ市にあるレディ・ティー森林寺院に住む大長老によって、この‘パッチャユッデサ・ディーパニー（縁要義解明）’は作られた。