නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

පට්ඨානුද්දෙස දීපනීපාඨ

บทปัฏฐานุทเทสทีปนี

1. හෙතුපච්චයො

๑. เหตุปัจจัย

කතමො [Pg.465] හෙතුපච්චයො. ලොභො හෙතුපච්චයො. දොසො, මොහො, අලොභො, අදොසො, අමොහො හෙතු පච්චයො.

เหตุปัจจัยคืออะไร? โลภะเป็นเหตุปัจจัย โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เป็นเหตุปัจจัย

කතමෙ ධම්මා හෙතුපච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා. ලොභ සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා ච රූපකලාපාධම්මා ච දොසසහ ජාතා මොහසහජාතා අලොභසහජාතා අදොසසහ ජාතා අමොහසහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා ච රූපකලාපා ධම්මා ච හෙතුපච්චයතො උප්පන්නා හෙතුපච්චයුප්පන්නා ධම්මා.

ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นปัจจยุบบันของเหตุปัจจัย? จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายและรูปกลาปธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับโลภะ, จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายและรูปกลาปธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับโทสะ, ที่เกิดพร้อมกับโมหะ, ที่เกิดพร้อมกับอโลภะ, ที่เกิดพร้อมกับอโทสะ, ที่เกิดพร้อมกับอโมหะ, ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย ชื่อว่าธรรมที่เป็นปัจจยุบบันของเหตุปัจจัย

සහජාතරූපකලාපා නාම සහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ කම්මජරූපානි ච පවත්තිකාලෙ සහෙතුකචිත්තජරූපානි ච. තත්ථ පටිසන්ධික්ඛණො නාම පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණො. පවත්තිකාලො නාම පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණතො පට්ඨාය යාව චුතිකාලං වුච්චති.

รูปกลาปที่เกิดพร้อมกันนั้น ได้แก่ กรรมชรูปทั้งหลายในขณะปฏิสนธิที่มีเหตุ และจิตตชรูปทั้งหลายที่มีเหตุในกาลเป็นไป ในบรรดานั้น คำว่าขณะปฏิสนธิ ได้แก่ ขณะที่จิตปฏิสนธิเกิดขึ้น คำว่ากาลเป็นไป ได้แก่ ตั้งแต่ขณะที่จิตปฏิสนธิตั้งอยู่ไปจนถึงกาลจุติ

කෙනට්ඨෙන හෙතු, කෙනට්ඨෙන පච්චයොති. මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයොති. තත්ථ මූලයමකෙ වුත්තානං ලොභාදීනං මූලධම්මානං මූලභාවො මූලට්ඨො නාම. සො මූලට්ඨො මූලයමකදීපනියං අම්හෙහි රුක්ඛොපමාය දීපිතොයෙව.

ด้วยอรรถว่าอะไรจึงเป็นเหตุ ด้วยอรรถว่าอะไรจึงเป็นปัจจัย? ด้วยอรรถว่าเป็นรากเหง้าจึงเป็นเหตุ ด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องอุปการะจึงเป็นปัจจัย ในบรรดานั้น ความเป็นรากเหง้าของมูลธรรมทั้งหลายมีโลภะเป็นต้นที่กล่าวไว้ในมูลยมก ชื่อว่าอรรถว่าเป็นรากเหง้า อรรถว่าเป็นรากเหง้านั้น เราได้แสดงไว้ด้วยอุปมาเหมือนต้นไม้ในมูลยมกทีปนีแล้ว

අපි ච එකො පුරිසො එකිස්සං ඉත්ථියං පටිබද්ධ චිත්තො හොති. සො යාව තං චිත්තං න ජහති, තාව තං ඉත්ථිං ආරබ්භ තස්ස පුරිසස්ස ලොභසහජාතානි කායවචීමනොකම්මානි ච ලොභසමුට්ඨිතානි චිත්තජරූපානි ච චිරකාලංපි පවත්තන්ති. සබ්බානි ච තානි චිත්තචෙතසිකරූපානි තස්සං ඉත්ථියං රජ්ජනලොභමූලකානි හොන්ති. සො ලොභො තෙසං මූලට්ඨෙන හෙතු ච, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයො ච. තස්මා හෙතුපච්චයො. එස නයො සෙසානි රජ්ජනීයවත්ථූනි ආරබ්භරජ්ජනවසෙන උප්පන්නෙසු ලොභෙසු, දුස්සනීයවත්ථූනි ආරබ්භ දුස්සනවසෙන උප්පන්නෙසු දොසෙසු, මුය්හනීයවත්ථූනි ආරබ්භ මුය්හනවසෙන උප්පන්නෙසු මොහෙසු ච.

อนึ่ง บุรุษคนหนึ่งมีจิตผูกพันในหญิงคนหนึ่ง ตราบใดที่เขายังไม่ละจิตนั้น ตราบนั้นกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่เกิดพร้อมกับโลภะของบุรุษนั้น และจิตตชรูปที่เกิดจากโลภะ อันปรารภหญิงนั้น ย่อมเป็นไปตลอดกาลนาน จิต เจตสิก รูปเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมมีโลภะที่กำหนัดในหญิงนั้นเป็นมูล โลภะนั้นเป็นเหตุด้วยอรรถว่าเป็นรากเหง้า และเป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องอุปการะของธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเหตุปัจจัย นัยนี้พึงทราบในโลภะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นความกำหนัดปรารภวัตถุที่น่ากำหนัดที่เหลือ, ในโทสะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นความประทุษร้ายปรารภวัตถุที่น่าประทุษร้าย, และในโมหะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นความหลงปรารภวัตถุที่น่าหลง

තත්ථ [Pg.466] යථා රුක්ඛස්ස මූලානි සයං අන්තොපථවියං සුට්ඨු පතිට්ඨහිත්වා පථවිරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච ගහෙත්වා තං රුක්ඛං යාව අග්ගා අභිහරන්ති, තෙන රුක්ඛො චිරකාලං වඩ්ඪමානො තිට්ඨති. තථා ලොභො ච තස්මිං තස්මිං වත්ථුම්හි රජ්ජනවසෙන සුට්ඨු පතිට්ඨහිත්වා තස්ස තස්ස වත්ථුස්ස පියරූපරසඤ්ච සාතරූපරසඤ්ච ගහෙත්වා සම්පයුත්තධම්මෙ යාව කායවචීවීතික්කමා අභිහරති, කාය වීතික්කමං වා වචීවීතික්කමං වා පාපෙති. තථා දොසො ච දුස්සන වසෙන අප්පියරූපරසඤ්ච අසාතරූපරසඤ්ච ගහෙත්වා, මොහො ච මුය්හනවසෙන නානාරම්මණෙසු නිරත්ථකචිත්තාචාරරසං වඩ්ඪෙත්වාති වත්තබ්බං. එවං අභිහරන්තා තයො ධම්මා රජ්ජනීයාදීසු වත්ථූසු සම්පයුත්තධම්මෙ මොදමානෙ පමොදමානෙ කරොන්තො විය චිර කාලං පවත්තෙන්ති. සම්පයුත්තධම්මා ච තථා පවත්තන්ති. සම්පයුත්ත ධම්මෙසු ච තථා පවත්තමානෙසු සහජාතරූපකලාපාපි තථා පවත්තන්තියෙව. තත්ථ සම්පයුත්තධම්මෙ අභිහරතීති ද්වෙ පියරූප සාතරූපරසෙ සම්පයුත්තධම්මානං සන්තිකං පාපෙතීති අත්ථො.

ในบรรดานั้น เหมือนรากของต้นไม้ตั้งมั่นดีแล้วในภายในแผ่นดินเอง รับเอารสแห่งปฐวีและรสแห่งอาโป นำไปหล่อเลี้ยงต้นไม้นั้นจนถึงยอด ด้วยเหตุนั้นต้นไม้จึงตั้งอยู่เจริญเติบโตตลอดกาลนาน ฉันใด โลภะก็ฉันนั้น ตั้งมั่นดีแล้วในวัตถุนั้นๆ โดยความเป็นความกำหนัด รับเอารสแห่งรูปที่น่ารักและรสแห่งรูปที่น่าพอใจของวัตถุนั้นๆ นำไปหล่อเลี้ยงธรรมที่สัมปยุตต์จนถึงการล่วงละเมิดทางกายหรือการล่วงละเมิดทางวาจา หรือยังการล่วงละเมิดทางกายหรือการล่วงละเมิดทางวาจาให้ถึง โทสะก็ฉันนั้น รับเอารสแห่งรูปที่ไม่น่ารักและรสแห่งรูปที่ไม่น่าพอใจโดยความเป็นความประทุษร้าย โมหะก็ฉันนั้น พึงกล่าวว่าเพิ่มรสแห่งความประพฤติของจิตที่ไร้ประโยชน์ในอารมณ์ต่างๆ โดยความเป็นความหลง ธรรมสามประการที่นำไปหล่อเลี้ยงอยู่อย่างนี้ ย่อมเป็นไปตลอดกาลนาน เหมือนทำให้ธรรมที่สัมปยุตต์ในวัตถุมีวัตถุที่น่ากำหนัดเป็นต้น ยินดีร่าเริง ธรรมที่สัมปยุตต์ก็เป็นไปฉันนั้น เมื่อธรรมที่สัมปยุตต์เป็นไปฉันนั้น รูปกลาปที่เกิดพร้อมกันก็เป็นไปฉันนั้นเหมือนกัน ในบรรดานั้น คำว่านำไปหล่อเลี้ยงธรรมที่สัมปยุตต์ หมายถึง ทำให้รสแห่งรูปที่น่ารักและรสแห่งรูปที่น่าพอใจทั้งสองนั้นไปถึงธรรมที่สัมปยุตต์

සුක්කපක්ඛෙ සො පුරිසො යදාකාමෙසු ආදීනවං පස්සති, තදා සො තං චිත්තංජහති, තං ඉත්ථිං ආරබ්භ අලොභො සඤ්ජා යති. පුබ්බෙ යස්මිං කාලෙ තං ඉත්ථිං ආරබ්භ ලොභමූලකානි අසුද්ධානි කායවචීමනොකම්මානි වත්තන්ති. ඉදානි තස්මිං කාලෙපි අලොභමූලකානි සුද්ධානි කායවචීමනොකම්මානි වත්තන්ති. පබ්බජිත සීලසංවරානි වා ඣානපරිකම්මානි වා අප්පනාඣානානි වා වත්තන්ති. සො අලොභො තෙසං මූලට්ඨෙන හෙතු ච හොති, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයොච. තස්මා හෙතුපච්චයො. එස නයො සෙසෙසු ලොභ පටිපක්ඛෙසු අලොභෙසු, දොසපටිපක්ඛෙසු අදොසෙසු, මොහ පටිපක්ඛෙසු අමොහෙසු ච.

ในฝ่ายกุศล บุรุษนั้นเมื่อใดเห็นโทษในกามทั้งหลาย เมื่อนั้นเขาย่อมละจิตนั้น อโลภะย่อมเกิดขึ้นปรารภหญิงนั้น ในกาลก่อนที่กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่ไม่บริสุทธิ์มีโลภะเป็นมูลปรารภหญิงนั้นเป็นไปอยู่ บัดนี้ในกาลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่บริสุทธิ์มีอโลภะเป็นมูลก็เป็นไป หรือศีลสังวรของบรรพชิต หรือฌานปริกรรม หรืออัปปนาฌานก็เป็นไป อโลภะนั้นเป็นเหตุด้วยอรรถว่าเป็นรากเหง้า และเป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องอุปการะของธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเหตุปัจจัย นัยนี้พึงทราบในอโลภะทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะที่เหลือ, ในอโทสะทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโทสะ, และในอโมหะทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะ

තත්ථ රුක්ඛමූලානි විය අලොභො ලොභනෙය්‍යවත්ථූසු ලොභං පහාය ලොභවිවෙකසුඛරසං වඩ්ඪෙත්වා තෙන සුඛෙන සම්පයුත්තධම්මෙ මොදමානෙ පමොදමානෙ කරොන්තො විය යාව ඣානසමාපත්තිසුඛා වා යාව මග්ගඵලසුඛා වා වඩ්ඪාපෙති. තථා අදොසො ච දොසනෙය්‍යවත්ථූසු දොසවිවෙකසුඛරසං වඩ්ඪෙත්වා, අමොහො ච මොහනෙය්‍යවත්ථූසු මොහවිවෙකසුඛරසං වඩ්ඪෙත්වාති වත්තබ්බං. එවං වඩ්ඪාපෙන්තා තයො ධම්මා කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්පයුත්තධම්මෙ මොදමානෙ පමොදමානෙ කරොන්තො විය චිර කාලංපි පවත්තෙන්ති. සම්පයුත්තධම්මා ච තථා පවත්තන්ති. සම්පයුත්ත ධම්මෙසු ච තථා පවත්තමානෙසු සහජාතරූපකලාපාපි තථා පවත්තන්තියෙව.

ในบรรดานั้น อโลภะเหมือนรากของต้นไม้ ละโลภะในวัตถุที่น่าโลภ เพิ่มรสแห่งความสุขจากการวิเวกจากโลภะ ด้วยความสุขนั้น ย่อมยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้ยินดีร่าเริง เหมือนทำให้เจริญไปจนถึงความสุขแห่งฌานสมาบัติ หรือจนถึงความสุขแห่งมรรคผล อโทสะก็ฉันนั้น พึงกล่าวว่าเพิ่มรสแห่งความสุขจากการวิเวกจากโทสะในวัตถุที่น่าประทุษร้าย อโมหะก็ฉันนั้น พึงกล่าวว่าเพิ่มรสแห่งความสุขจากการวิเวกจากโมหะในวัตถุที่น่าหลง ธรรมสามประการที่เพิ่มพูนอยู่อย่างนี้ ย่อมเป็นไปตลอดกาลนาน เหมือนทำให้ธรรมที่สัมปยุตต์ในกุศลธรรมทั้งหลาย ยินดีร่าเริง ธรรมที่สัมปยุตต์ก็เป็นไปฉันนั้น เมื่อธรรมที่สัมปยุตต์เป็นไปฉันนั้น รูปกลาปที่เกิดพร้อมกันก็เป็นไปฉันนั้นเหมือนกัน

තත්ථ [Pg.467] ලොභවිවෙකසුඛරසන්ති විවිච්චනං විගමනං විවෙකො. ලොභස්ස විවෙකො ලොභවිවෙකො. ලොභවිවෙකෙ සුඛං ලොභවිවෙකසුඛං. ලොභවිවෙකං පටිච්ච උප්පන්නසුඛන්ති වුත්තං හොති. තදෙව රසො ලොභවිවෙකසුඛරසොති සමාසො. අයං අභිධම්මෙ පට්ඨානනයො.

ในบรรดานั้น คำว่ารสแห่งความสุขจากการวิเวกจากโลภะ คือ การแยกออก การหลีกไป ชื่อว่าวิเวก การวิเวกจากโลภะ ชื่อว่าโลภวิเวก ความสุขในการวิเวกจากโลภะ ชื่อว่าโลภวิเวกสุข กล่าวคือความสุขที่เกิดขึ้นอาศัยโลภวิเวก รสนั้นเองคือรสแห่งความสุขจากการวิเวกจากโลภะ เป็นสมาส นี้เป็นนัยแห่งปัฏฐานในอภิธรรม

හත්තන්තනයො පන අවිජ්ජාසඞ්ඛාතො මොහො ච තණ්හාසඞ්ඛාතො ලොභො චාති ද්වෙ ධම්මා සබ්බෙසංපි වට්ටදුක්ඛධම්මානං මූලානි හොන්ති. දොසො පන ලොභස්ස නිස්සන්දභූතං පාපමූලං හොති. විජ්ජාසඞ්ඛාතො අමොහො ච නික්ඛමධාතුසඞ්ඛාතො අලොභො චාති ද්වෙ ධම්මා විවට්ටධම්මානං මූලානි හොන්ති. අදොසො පන අලොභස්ස නිස්සන්දභූතං කල්‍යාණමූලං හොති. එවං ඡබ්බිධානි මූලානි සහජාතානංපි අසහජාතානංපි නාමරූපධම්මානං පච්චයා හොන්තීති. අයං සුත්තන්තෙසු නයො. හෙතුපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ส่วนหัตถันตนัย คือ โมหะอันนับว่าเป็นอวิชชา และโลภะอันนับว่าเป็นตัณหา ธรรมสองประการนี้เป็นรากเหง้าของวัฏฏทุกขธรรมทั้งปวง. ส่วนโทสะเป็นปาปมูลที่เป็นผลสืบเนื่องมาจากโลภะ. อโมหะอันนับว่าเป็นวิชชา และอโลภะอันนับว่าเป็นเนกขัมมธาตุ ธรรมสองประการนี้เป็นรากเหง้าของวิวัฏฏธรรมทั้งหลาย. ส่วนอโทสะเป็นกัลยาณมูลที่เป็นผลสืบเนื่องมาจากอโลภะ. มูล ๖ ประการอย่างนี้ เป็นปัจจัยแก่นามรูปธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกันและไม่เกิดพร้อมกัน. นี้เป็นนัยในพระสูตรทั้งหลาย. การแสดงเหตุปัจจัยจบลงแล้ว.

2. ආරම්මණපච්චයො

๒. อารัมมณปัจจัย

කතමො ආරම්මණපච්චයො. සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සබ්බෙපි රූපධම්මා සබ්බංපි නිබ්බානං සබ්බාපි පඤ්ඤත්තියො ආරම්මණ පච්චයො. න හි සො නාම එකොපි ධම්මො අත්ථි, යො චිත්ත චෙතසිකානං ආරම්මණං න හොති. සඞ්ඛෙපතො පන ආරම්මණං ඡබ්බිධං හොති රූපාරම්මණං සද්දාරම්මණං ගන්ධාරම්මණං රසාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ධම්මාරම්මණන්ති.

อารัมมณปัจจัยคืออะไร? จิตเจตสิกธรรมทั้งปวง รูปธรรมทั้งปวง นิพพานทั้งปวง บัญญัติทั้งปวง เป็นอารัมมณปัจจัย. ไม่มีธรรมแม้สักอย่างเดียวที่ไม่เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิก. โดยย่อ อารมณ์มี ๖ อย่าง คือ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธัมมารมณ์.

කතමෙ ධම්මා ආරම්මණපච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා. සබ්බෙපි චිත්ත චෙතසිකාධම්මා ආරම්මණපච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා. න හි කිඤ්චි චිත්තං නාම අත්ථි, යං චිත්තං භූතෙන වා අභූතෙන වා ආරම්මණෙන විනා පවත්තති.

ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นปัจจยุบบันของอารัมมณปัจจัย? จิตเจตสิกธรรมทั้งปวงเป็นปัจจยุบบันของอารัมมณปัจจัย. ไม่มีจิตแม้สักดวงเดียวที่ปราศจากอารมณ์ที่เป็นจริงหรือไม่เป็นจริงแล้วจะเกิดขึ้นได้.

තත්ථ පච්චුප්පන්නං රූපාරම්මණං දුවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණචිත්තස්ස ආරම්මණපච්චයො. පච්චුප්පන්නං සද්දාරම්මණං දුවිධස්ස සොතවිඤ්ඤාණ චිත්තස්ස. පච්චුප්පන්නං ගන්ධාරම්මණං දුවිධස්ස ඝානවිඤ්ඤාණචිත්තස්ස. පච්චුප්පන්නං රසාරම්මණං දුවිධස්ස ජිව්හාවිඤ්ඤාණචිත්තස්ස. පච්චුප්පන්නං තිවිධං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං දුවිධස්ස කායවිඤ්ඤාණචිත්තස්ස. පච්චුප්පන්නානි තානි පඤ්චාරම්මණානි තිවිධස්ස මනොධාතුචිත්තස්ස ආරම්මණපච්චයො. සබ්බානි තානි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානි පඤ්චාරම්මණානි වා සබ්බානි තෙකාලිකානි කාලවිමුත්තානි ධම්මාරම්මණානි වා ඡ සත්තතිවිධානං මනොවිඤ්ඤාණචිත්තානං යථාරහං ආරම්මණපච්චයො.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น รูปารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน เป็นอารัมมณปัจจัยของจักขุวิญญาณจิต ๒ อย่าง. สัททารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน เป็นอารัมมณปัจจัยของโสตวิญญาณจิต ๒ อย่าง. คันธารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน เป็นอารัมมณปัจจัยของฆานวิญญาณจิต ๒ อย่าง. รสารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน เป็นอารัมมณปัจจัยของชิวหาวิญญาณจิต ๒ อย่าง. โผฏฐัพพารมณ์ ๓ อย่างที่เป็นปัจจุบัน เป็นอารัมมณปัจจัยของกายวิญญาณจิต ๒ อย่าง. อารมณ์ ๕ อย่างเหล่านั้นที่เป็นปัจจุบัน เป็นอารัมมณปัจจัยของมโนธาตุจิต ๓ อย่าง. อารมณ์ ๕ อย่างเหล่านั้นทั้งหมดที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน หรือธรรมารมณ์ทั้งหมดที่เป็นไตรกาลและกาลวิมุตติ เป็นอารัมมณปัจจัยของมโนวิญญาณจิต ๗๖ อย่างตามสมควร.

කෙනට්ඨෙන ආරම්මණං, කෙනට්ඨෙන පච්චයොති. චිත්ත චෙතසිකෙහි ආලම්බිතබ්බට්ඨෙන ආරම්මණං, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයොති.

อารมณ์เป็นอารมณ์ด้วยอรรถว่าอะไร เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าอะไร? เป็นอารมณ์ด้วยอรรถว่าอันจิตและเจตสิกพึงหน่วงเหนี่ยวเอา เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าอุปการะ.

ආලම්බිතබ්බට්ඨෙනාති [Pg.468] චෙත්ථ ආලම්බණකිරියා නාම චිත්ත චෙතසිකානං ආරම්මණග්ගහණකිරියා, ආරම්මණුපාදාන කිරියා.

ในคำว่า "ด้วยอรรถว่าอันจิตและเจตสิกพึงหน่วงเหนี่ยวเอา" นี้ กิริยาคือการหน่วงเหนี่ยว (อารัมมณกิริยา) ได้แก่ กิริยาคือการยึดถืออารมณ์ กิริยาคือการถือเอาอารมณ์ของจิตและเจตสิกทั้งหลาย.

යථා හි ලොකෙ අයොධාතුං කාමෙති ඉච්ඡතීති අත්ථෙන අයොකන්තකො නාම ලොහධාතුවිසෙසො අත්ථි. සො අයොඛන්ධසමීපං සම්පත්තො තං අයොඛන්ධං කාමෙන්තො විය ඉච්ඡන්තො විය අයොඛන්ධාභිමුඛො චඤ්චලති. සයං වා තං අයොඛන්ධං උපගච්ඡති. අයොඛන්ධං වා අත්තාභිමුඛං ආකඩ්ඪති, අයොඛන්ධො තදභිමුඛො චඤ්චලති, තං වා උපගච්ඡති. අයං අයොකන්තකස්ස ආලම්බණකිරියා නාම. එවමෙව චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණෙසු ආලම්බණකිරියා දට්ඨබ්බා. න කෙවලං ආරම්මණෙසු ආලම්බණ මත්තං හොති. අථ ඛො චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සත්තසන්තානෙ උප්පජ්ජමානා ඡසු ද්වාරෙසු ආරම්මණානං ආපාතාගමනෙ එව ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජිත්වා ච ඛණෙ ඛණෙ නිරුජ්ඣන්ති.

เหมือนอย่างในโลก มีโลหธาตุพิเศษชื่อว่าแม่เหล็ก (อโยกันตกะ) ด้วยอรรถว่า ย่อมใคร่ ย่อมปรารถนาซึ่งธาตุเหล็ก. แม่เหล็กนั้นเมื่อเข้าไปใกล้แท่งเหล็ก ย่อมสั่นไหวประหนึ่งว่าใคร่ ประหนึ่งว่าปรารถนา มุ่งหน้าเข้าหาแท่งเหล็กนั้น. หรือตนเองย่อมเข้าไปหาแท่งเหล็กนั้น. หรือฉุดดึงแท่งเหล็กให้มุ่งหน้ามาหาตน, แท่งเหล็กก็สั่นไหวมุ่งหน้ามาหาแม่เหล็กนั้น หรือเข้าไปหาแม่เหล็กนั้น. นี้ชื่อว่ากิริยาคือการหน่วงเหนี่ยวของแม่เหล็ก. กิริยาคือการหน่วงเหนี่ยวในอารมณ์ทั้งหลายของจิตและเจตสิกทั้งหลาย พึงเห็นฉันนั้นนั่นแล. ไม่ใช่เป็นเพียงการหน่วงเหนี่ยวในอารมณ์ทั้งหลายเท่านั้น. ที่แท้แล้ว จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เมื่อเกิดขึ้นในสันดานของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นในขณะที่อารมณ์ทั้งหลายมาปรากฏในทวารทั้ง ๖ นั่นเองทุกๆ ขณะ. และเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมดับไปในทุกๆ ขณะ.

යථා තං භෙරිතලෙ භෙරිසද්දා උප්පජ්ජමානා තත්ථ තත්ථ හත්ථෙන පහරණකාලෙ එව ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජිත්වා ච ඛණෙ ඛණෙ නිරුජ්ඣන්ති. වීණාසද්දා උප්පජ්ජමානා වීණාතන්තීසු තත්ථ තත්ථ වීණාදන්තකෙන පහරණකාලෙ එව ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජිත්වා ච ඛණෙ ඛණෙ නිරුජ්ඣන්තීති. නිද්දායන්තස්ස භවඞ්ගචිත්තප්පවත්ති කාලෙපි පුබ්බභවෙ මරණාසන්නකාලෙ ඡසු ද්වාරෙසු ආපාත මාගතානි කම්ම කම්මනිමිත්ත ගතිනිමිත්තානි එව භවඞ්ගචිත්තානං ආරම්මණපච්චයොති. ආරම්මණපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

เหมือนอย่างเสียงกลองเมื่อเกิดขึ้นที่หน้ากลอง ย่อมเกิดขึ้นในขณะที่ตีด้วยมือในที่นั้นๆ ในขณะนั้นๆ และเมื่อเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมดับไปในขณะนั้นๆ. เสียงพิณเมื่อเกิดขึ้นที่สายพิณ ย่อมเกิดขึ้นในขณะที่ดีดด้วยไม้ดีดพิณในที่นั้นๆ ในขณะนั้นๆ และเมื่อเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมดับไปในขณะนั้นๆ ฉันใด. แม้ในขณะที่ภวังคจิตเป็นไปของผู้หลับ กรรม กรรมนิมิต คตินิมิต ที่ปรากฏมาสู่ทวาร ๖ ในขณะใกล้ตายในภพก่อนนั่นเอง เป็นอารัมมณปัจจัยของภวังคจิตทั้งหลาย ฉันนั้น. การแสดงอารัมมณปัจจัยจบลงแล้ว.

3. අධිපතිපච්චයො

๓. อธิปติปัจจัย

දුවිධො අධිපතිපච්චයො ආරම්මණාධිපතිපච්චයො සහ ජාතාධිපතිපච්චයො ච. තත්ථ කතමො ආරම්මණාධිපතිපච්චයො. ආරම්මණපච්චයෙ වුත්තෙසු ආරම්මණෙසු යානි ආරම්මණානි අතිඉට්ඨානි හොන්ති අතිකන්තානි අතිමනාපානි ගරුකතානි. තානි ආරම්මණානි ආරම්මණාධිපතිපච්චයො. තත්ථ අතිඉට්ඨානීති සභාවතො ඉට්ඨානි වා හොන්තු අනිට්ඨානි වා, තෙන තෙන පුග්ගලෙන අතිඉච්ඡිතානි ආරම්මණානි ඉධ අතිඉට්ඨානි නාම.

อธิปติปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย และ สหชาตาธิปติปัจจัย. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณาธิปติปัจจัยเป็นไฉน? ในอารมณ์ทั้งหลายที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัย อารมณ์เหล่าใดเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง เป็นอารมณ์ที่เลิศยิ่ง เป็นอารมณ์ที่น่าพอใจยิ่ง เป็นอารมณ์ที่บุคคลทำความเคารพยิ่ง อารมณ์เหล่านั้นเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. ในคำว่า "น่าปรารถนายิ่ง" (อติอิฏฐะ) นั้น อารมณ์ทั้งหลายจะเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา (อิฏฐารมณ์) หรือไม่น่าปรารถนา (อนิฏฐารมณ์) โดยสภาวะก็ตาม แต่อารมณ์ที่บุคคลนั้นๆ ปรารถนายิ่ง ในที่นี้ชื่อว่า "น่าปรารถนายิ่ง" (อติอิฏฐะ).

තානි පන ධම්මතො ද්වෙ දොසමූලචිත්තුප්පාදෙ ච ද්වෙ මොමූහ චිත්තුප්පාදෙ ච දුක්ඛසහගතකායවිඤ්ඤාණචිත්තුප්පාදෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසානි සබ්බානි කාමාවචරචිත්තචෙතසිකානි ච රූපාරූප ලොකුත්තරචිත්තචෙතසිකානි ච සබ්බානි අතිඉට්ඨරූපානි ච හොන්ති.

แต่โดยสภาวธรรมแล้ว อารมณ์เหล่านั้น เมื่อเว้นโทสมูลจิตตุปบาท ๒ โมหมูลจิตตุปบาท ๒ และทุกขสหคตกายวิญญาณจิตตุปบาทแล้ว จิตและเจตสิกที่เป็นกามาวจรที่เหลือทั้งหมด จิตและเจตสิกที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระทั้งหมด และรูปที่น่าปรารถนายิ่ง (อติอิฏฐรูป) ทั้งหมด ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยได้.

තෙසුපි [Pg.469] කාමාරම්මණානි ගරුං කරොන්තස්සෙව ආරම්මණා ධිපතිපච්චයො. ගරුං අකරොන්තස්ස ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොති. ඣානලාභිනො පන අත්තනා පටිලද්ධානි මහග්ගතඣානානි අරියසාවකා ච අත්තනා පටිලද්ධෙ ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුං අකරොන්තා නාම නත්ථි.

แม้ในอารมณ์เหล่านั้น อารมณ์ที่เป็นกามาวจร ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ผู้ที่ทำความเคารพเท่านั้น. แก่ผู้ที่ไม่ทำความเคารพ ย่อมไม่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. แต่ผู้ได้ฌานทั้งหลาย ย่อมไม่ทำมหัคคตฌานที่ตนได้แล้ว และพระอริยสาวกทั้งหลาย ย่อมไม่ทำโลกุตตรธรรมที่ตนได้แล้ว ให้ไม่เป็นที่เคารพเลย.

කතමෙ ධම්මා තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා. අට්ඨ ලොභ මූලචිත්තානි අට්ඨ කාමාවචරකුසලචිත්තානි චත්තාරි කාමාවචර ඤාණසම්පයුත්තකිරියචිත්තානි අට්ඨ ලොකුත්තරචිත්තානි තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා.

ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น? โลภมูลจิต ๘ กามาวจรกุศลจิต ๘ กามาวจรญาณสัมปยุตตกิริยาจิต ๔ โลกุตตรจิต ๘ เป็นปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น.

තත්ථ ලොකියානි ඡළාරම්මණානි ලොභමූලචිත්තානං පච්චයො. සත්තරස ලොකියකුසලානි චතුන්නං ඤාණවිප්පයුත්ත කුසලානං. තානි කුසලානිචෙව හෙට්ඨිමමග්ගඵලානි ච නිබ්බානඤ්ච චතුන්නං ඤාණසම්පයුත්තකුසලානං. අරහත්තමග්ගඵලානි ච නිබ්බානඤ්ච චතුන්නං ඤාණසම්පයුත්තකිරියානං. නිබ්බානං අට්ඨන්නං ලොකුත්තර චිත්තානන්ති.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น โลกียอารมณ์ ๖ เป็นปัจจัยของโลภมูลจิตทั้งหลาย. โลกียกุศล ๑๗ เป็นปัจจัยของญาณวิปปยุตตกุศลจิต ๔. กุศลเหล่านั้นนั่นเอง และมรรคผลเบื้องต่ำ และพระนิพพาน เป็นปัจจัยของญาณสัมปยุตตกุศลจิต ๔. อรหัตตมรรคผล และพระนิพพาน เป็นปัจจัยของญาณสัมปยุตตกิริยาจิต ๔. พระนิพพาน เป็นปัจจัยของโลกุตตรจิต ๘.

කෙනට්ඨෙන ආරම්මණං, කෙනට්ඨෙන අධිපති. ආලම්බි තබ්බට්ඨෙන ආරම්මණං, ආධිපච්චට්ඨෙන අධිපති. කො ආධිපච්චට්ඨො. අත්තානං ගරුං කත්වා පවත්තෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඉස්සරභාවො ආධිපච්චට්ඨො. ලොකෙ සාමිකා විය ආරම්මණාධිපතිපච්චය ධම්මා දට්ඨබ්බා, දාසා විය පච්චයුප්පන්නධම්මා දට්ඨබ්බා.

เป็นอารมณ์ด้วยอรรถว่าอะไร เป็นอธิบดีด้วยอรรถว่าอะไร? เป็นอารมณ์ด้วยอรรถว่าอันพึงหน่วงเหนี่ยวไว้ เป็นอธิบดีด้วยอรรถว่าความเป็นใหญ่. อรรถว่าความเป็นใหญ่เป็นไฉน? ความเป็นใหญ่ในจิตและเจตสิกที่เป็นไปโดยทำตนให้เป็นที่เคารพ เป็นอรรถว่าความเป็นใหญ่. พึงเห็นธรรมที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยเหมือนนายในโลก พึงเห็นธรรมที่เป็นปัจจยุบบันเหมือนทาส.

සුතසොමජාතකෙ රාජා පොරිසාදො මනුස්සමංසං ගරුං කරොන්තො මනුස්සමංසහෙතු රජ්ජං පහාය අරඤ්ඤෙ විචරති. තත්ථ මනුස්සමංසෙ ගන්ධරස ධම්මා ආරම්මණාධිපතිපච්චයො. රඤ්ඤො පොරිසාදස්ස ලොභමූලචිත්තං පච්චයුප්පන්නධම්මො. රාජා සුත සොමො සච්චධම්මං ගරුං කත්වා සච්චධම්මහෙතු රජ්ජසම්පත්තිඤ්ච ඤාති සඞ්ඝඤ්ච අත්තනො ජීවිතඤ්ච ඡට්ටෙත්වා පුන රඤ්ඤො පොරිසාදස්ස හත්ථං උපගතො. තත්ථ සච්චධම්මො ආරම්මණාධිපතිපච්චයො. රඤ්ඤො සුතසොමස්ස කුසලචිත්තං පච්චයුප්පන්නධම්මො. එසනයො සබ්බෙසු ගරුකතෙසු ආරම්මණෙසු.

ในสุตโสมชาดก พระเจ้าโปลิสาททำเนื้อคนให้เป็นที่เคารพ เพราะเหตุแห่งเนื้อคน จึงละราชสมบัติแล้วเที่ยวไปในป่า. ในที่นั้น ธรรมคือกลิ่นและรสในเนื้อคน เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. โลภมูลจิตของพระเจ้าโปลิสาท เป็นปัจจยุบบันธรรม. พระเจ้าสุตโสมทำสัจธรรมให้เป็นที่เคารพ เพราะเหตุแห่งสัจธรรม จึงสละราชสมบัติ หมู่ญาติ และชีวิตของตน แล้วกลับไปสู่มือของพระเจ้าโปลิสาทอีก. ในที่นั้น สัจธรรม เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. กุศลจิตของพระเจ้าสุตโสม เป็นปัจจยุบบันธรรม. นี้เป็นนัยในอารมณ์ทั้งหลายที่ถูกทำความเคารพทั้งหมด.

කතමො සහජාතාධිපතිපච්චයො. අධිපතිභාවං පත්තා චත්තාරො ධම්මා අධිපතිපච්චයො, ඡන්දො චිත්තං වීරියං වීමංසා.

สหชาตาธิปติปัจจัยเป็นไฉน? ธรรม ๔ อย่างที่ถึงความเป็นอธิบดี เป็นอธิปติปัจจัย คือ ฉันทะ จิต วิริยะ วิมังสา.

කතමෙ ධම්මා තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා. අධිපති සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ච අධිපතිසමුට්ඨිතා චිත්තජරූපධම්මා ච තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා.

ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น? จิตและเจตสิกที่สัมปยุตด้วยอธิบดี และจิตตชรูปธรรมที่ตั้งขึ้นโดยอธิบดี เป็นปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น.

කෙනට්ඨෙන සහජාතො, කෙනට්ඨෙන අධිපති.

เป็นสหชาตด้วยอรรถว่าอะไร เป็นอธิบดีด้วยอรรถว่าอะไร?

සහුප්පාදනට්ඨෙන සහජාතො, සහජාතානං ධම්මානං අභිභවනට්ඨෙන අධිපති. තත්ථ සහුප්පාදනට්ඨෙනාති [Pg.470] යො ධම්මො සයං උප්පජ්ජමානො අත්තනා සහජාතධම්මෙ ච අත්තනා සහෙව උප්පාදෙති, තස්ස අත්තනා සහජාතධම්මානං සහුප්පාදනට්ඨෙන.

เป็นสหชาตด้วยอรรถว่าเกิดขึ้นพร้อมกัน เป็นอธิบดีด้วยอรรถว่าครอบงำธรรมที่เกิดพร้อมกัน. ในคำว่า "โดยอรรถว่าเกิดขึ้นพร้อมกัน" นั้น ความว่า ธรรมใดเมื่อเกิดขึ้นเอง ย่อมยังธรรมที่เกิดพร้อมกับตนให้เกิดขึ้นพร้อมกับตนทีเดียว ความเป็นไปโดยอรรถว่ายังธรรมที่เกิดพร้อมกับตนให้เกิดขึ้นพร้อมกันแห่งธรรมนั้น (ชื่อว่าสหชาต).

අභිභවනට්ඨෙනාති අජ්ඣොත්ථරණට්ඨෙන. යථා රාජා චක්කවත්ති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා සකලදීපවාසිනො අභිභවන්තො අජ්ඣොත්ථරන්තො අත්තනො වසෙ වත්තාපෙති, සකලදීපවාසිනො ච තස්ස වසෙ වත්තන්ති. තථා අධිපතිට්ඨානපත්තා ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා අත්තනො අත්තනො විසයෙ සහජාතධම්මෙ අභිභවන්තා අජ්ඣොත්ථරන්තා අත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්ති, සහජාතධම්මා ච තෙසං වසෙ වත්තන්ති. යථා වා සිලාථම්භෙ පථවිධාතු උදකක්ඛන්ධෙ ආපොධාතු අග්ගික්ඛන්ධෙ තෙජොධාතු වාතක්ඛන්ධෙ වායොධාතු අත්තනා සහජාතා තිස්සො ධාතුයො අභිභවන්තා අජ්ඣොත්ථරන්තා අත්තනො ගතිං ගමාපෙන්ති, සහජාතධාතුයො ච තාසං ගතිං ගච්ඡන්ති, එවමෙව අධිපතිට්ඨානපත්තා ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා අත්තනො බලෙන සහජාතධම්මෙ අත්තනො ගතිං ගමාපෙන්ති, සහජාතධම්මා ච තෙසං ගතිං ගච්ඡන්ති, එවං සහජාතධම්මානං අභිභවනට්ඨෙන.

โดยอรรถว่าครอบงำ คือโดยอรรถว่าแผ่ไปทับ เหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงครอบงำ ทรงแผ่ไปทับ ซึ่งชาวทวีปทั้งสิ้น ด้วยบุญฤทธิ์ของพระองค์ แล้วทรงยังชาวทวีปทั้งสิ้นให้อยู่ในอำนาจของพระองค์ และชาวทวีปทั้งสิ้นก็อยู่ในอำนาจของพระองค์ ฉันใด ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ที่ถึงฐานะแห่งอธิบดี ก็ครอบงำ แผ่ไปทับ ซึ่งธรรมที่เกิดร่วมกันในอารมณ์ของตนๆ แล้วยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้อยู่ในอำนาจของตนๆ และธรรมที่เกิดร่วมกันก็อยู่ในอำนาจของธรรมเหล่านั้น ฉันนั้น หรือเหมือนธาตุดินในเสาหิน ธาตุน้ำในกองน้ำ ธาตุไฟในกองไฟ ธาตุลมในกองลม ครอบงำ แผ่ไปทับ ซึ่งธาตุ ๓ ที่เกิดร่วมกับตน แล้วยังธาตุเหล่านั้นให้เป็นไปตามคติของตน และธาตุที่เกิดร่วมกันก็เป็นไปตามคติของธาตุเหล่านั้น ฉันใด ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ที่ถึงฐานะแห่งอธิบดี ก็ยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เป็นไปตามคติของตน ด้วยกำลังของตน และธรรมที่เกิดร่วมกันก็เป็นไปตามคติของธรรมเหล่านั้น ฉันนั้น โดยอรรถว่าครอบงำธรรมที่เกิดร่วมกัน.

එත්ථ වදෙය්‍යුං, යදි සහජාතධම්මානං අභිභවනට්ඨෙන අධිපතිනාම සියා. එවං සති තිට්ඨතු ඡන්දො, ලොභො එව අධිපතිනාම සියා, සො හි ඡන්දතොපි බලවතරො හුත්වා සහ ජාතධම්මෙ අභිභවන්තො පවත්තතීති. වුච්චතෙ, බාලපුථුජ්ජනෙසු එව ලොභො ඡන්දතො බලවතරො හොති, පණ්ඩිතෙසු පන ඡන්දො එව ලොභතො බලවතරො හුත්වා සහජාතධම්මෙ අභි භවන්තො පවත්තති. සචෙ හි ලොභො එව ඡන්දතො බලවතරො සියා, කථං ඉමෙ සත්තා ලොභස්ස හත්ථගතා භවසම්පත්ති භොගසම්මත්තියො ඡට්ටෙත්වා නෙක්ඛම්මධම්මෙ පූරෙත්වා වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරෙය්‍යුං. යස්මා පන ඡන්දො එව ලොභතො බලවතරො හොති, තස්මා ඉමෙ සත්තා ලොභස්ස හත්ථගතා භවසම්පත්ති භොගසම්පත්තියො ඡට්ටෙත්වා නෙක්ඛම්මධම්මෙ පූරෙත්වා වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරන්ති. තස්මා ඡන්දො එව ලොභතො බලවතරො හොති, ඡන්දො එව අධිපති, න ලොභොති. එස නයො දොසාදීසුපීති.

ในข้อนี้ พึงกล่าวว่า ถ้าโดยอรรถว่าครอบงำธรรมที่เกิดร่วมกัน พึงเป็นชื่อของอธิบดี เมื่อเป็นเช่นนี้ ยกฉันทะไว้ก่อน โลภะเท่านั้นพึงเป็นชื่อของอธิบดี เพราะโลภะย่อมเป็นไปครอบงำธรรมที่เกิดร่วมกัน โดยเป็นธรรมที่มีกำลังยิ่งกว่าฉันทะ พึงกล่าวว่า โลภะเท่านั้นย่อมมีกำลังยิ่งกว่าฉันทะในปุถุชนผู้เขลา แต่ในบัณฑิต ฉันทะเท่านั้นย่อมมีกำลังยิ่งกว่าโลภะ แล้วเป็นไปครอบงำธรรมที่เกิดร่วมกัน ถ้าโลภะเท่านั้นพึงมีกำลังยิ่งกว่าฉันทะ สัตว์เหล่านี้ผู้ตกอยู่ในอำนาจของโลภะ จะพึงสละภวสมบัติและโภคสมบัติ แล้วบำเพ็ญเนกขัมมธรรม พ้นจากทุกข์ในวัฏฏะได้อย่างไร แต่เพราะฉันทะเท่านั้นมีกำลังยิ่งกว่าโลภะ ฉะนั้น สัตว์เหล่านี้จึงสละภวสมบัติและโภคสมบัติที่ตกอยู่ในอำนาจของโลภะ แล้วบำเพ็ญเนกขัมมธรรม พ้นจากทุกข์ในวัฏฏะได้ เพราะฉะนั้น ฉันทะเท่านั้นจึงมีกำลังยิ่งกว่าโลภะ ฉันทะเท่านั้นเป็นอธิบดี ไม่ใช่โลภะ นัยนี้พึงกล่าวในโทสะเป็นต้นด้วย.

තත්ථ ලොකෙ මහන්තෙසු සුදුක්කරෙසු පුරිසකම්මෙසු පච්චුපට්ඨිතෙසු ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා කම්මසිද්ධියා සංවත්තන්ති. කථං.

ในโลกนี้ เมื่อบุรุษกรรมอันยิ่งใหญ่ที่ทำได้ยากยิ่งปรากฏขึ้น ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งกรรมนั้น อย่างไร.

හීනච්ඡන්දා බහුජ්ජනා මහන්තානි සුදුක්කරානි පුරිසකම්මානි දිස්වා නිවත්තච්ඡන්දා හොන්ති. කාතුං න ඉච්ඡන්ති, අම්හාකං අවිසයොති නිරපෙක්ඛා ඨපෙන්ති. ඡන්දාධිකො පන තාදිසානි පුරිසකම්මානි දිස්වා උග්ගතච්ඡන්දො හොති, අතිවිය [Pg.471] කාතුං ඉච්ඡති, මම විසයො එසොති අධිට්ඨානං ගච්ඡති. සො ඡන්දෙන අභිකඩ්ඪිතො යාව තං කම්මං න සිජ්ඣති, තාව අන්තරා තං කම්මං ඡට්ටෙතුං න සක්කොති. එවඤ්ච සති අතිමහන්තංපි තං කම්මං එකස්මිං කාලෙ සිද්ධං භවිස්සති.

ชนเป็นอันมากผู้มีฉันทะทราม เห็นบุรุษกรรมอันยิ่งใหญ่ที่ทำได้ยากยิ่งแล้ว ย่อมมีฉันทะอันถอยกลับ ไม่ปรารถนาจะทำ ย่อมวางเฉยเสียว่า นี่ไม่ใช่ขอบเขตของเรา ส่วนผู้มีฉันทะยิ่ง เห็นบุรุษกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีฉันทะอันสูงขึ้น ย่อมปรารถนาจะทำอย่างยิ่ง ย่อมถึงซึ่งอธิษฐานว่า นี่เป็นขอบเขตของเรา เขาถูกฉันทะชักนำไปแล้ว ย่อมไม่สามารถจะละกรรมนั้นในระหว่างได้ ตราบเท่าที่กรรมนั้นยังไม่สำเร็จ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้กรรมอันยิ่งใหญ่ยิ่งนั้น ก็จักสำเร็จได้ในกาลหนึ่ง.

හීනවීරියා ච බහුජ්ජනා තාදිසානි කම්මානි දිස්වා නිවත්ත වීරියා හොන්ති, ඉදං මෙ කම්මං කරොන්තස්ස බහුං කායදුක්ඛං වා චෙතොදුක්ඛං වා භවිස්සතීති නිවත්තන්ති. වීරියාධිකො පන තාදිසානි පුරිසකම්මානි දිස්වා උග්ගතවීරියො හොති, ඉදානෙව උට්ඨහිත්වා කාතුං ඉච්ඡති. සො චිරකාලංපි තං කම්මං කරොන්තො බහුං කායදුක්ඛං වා චෙතොදුක්ඛං වා අනුභවන්තොපි තස්මිං වීරිය කම්මෙ නනිබ්බින්දති, මහන්තෙන කම්මවීරියෙන විනා භවිතුං න සක්කොති, තාදිසෙන වීරියෙන රත්තිදිවං ඛෙපෙන්තො චිත්තසුඛං වින්දති. එවඤ්ච සති අතිමහන්තංපි තං කම්මං එකස්මිං කාලෙ සිද්ධං භවිස්සති.

ชนเป็นอันมากผู้มีวิริยะทราม เห็นกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีวิริยะอันถอยกลับ ย่อมถอยกลับเสียว่า เมื่อเราทำกรรมนี้ จักมีทุกข์ทางกายหรือทุกข์ทางใจมาก ส่วนผู้มีวิริยะยิ่ง เห็นบุรุษกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีวิริยะอันสูงขึ้น ย่อมปรารถนาจะลุกขึ้นทำเดี๋ยวนี้ เขาแม้ทำกรรมนั้นอยู่เป็นเวลานาน แม้เสวยทุกข์ทางกายหรือทุกข์ทางใจมาก ก็ไม่เบื่อหน่ายในกรรมคือความเพียรนั้น ย่อมไม่สามารถจะอยู่ได้โดยปราศจากความเพียรในกรรมอันยิ่งใหญ่ ย่อมยังวันและคืนให้ล่วงไปด้วยความเพียรเช่นนั้น ย่อมประสบความสุขทางใจ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้กรรมอันยิ่งใหญ่ยิ่งนั้น ก็จักสำเร็จได้ในกาลหนึ่ง.

හීනචිත්තා ච බහුජ්ජනා තාදිසානි කම්මානි දිස්වා නිවත්තචිත්තා හොන්ති. පුන ආරම්මණංපි න කරොන්ති. චිත්තාධිකො පන තාදිසානි කම්මානි දිස්වා උග්ගතචිත්තො හොති, චිත්තං විනොදෙතුංපි න සක්කොති, නිච්චකාලං තත්ථ නිබන්ධචිත්තො හොති. සො චිත්තවසිකො හුත්වා චිරකාලංපි තං කම්මං කරොන්තො බහුං කායදුක්ඛංවාපීතිආදිනා ඡන්දාධිපතිනයෙන වත්තබ්බං.

ชนเป็นอันมากผู้มีจิตทราม เห็นกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีจิตอันถอยกลับ ย่อมไม่ทำกรรมนั้นให้เป็นอารมณ์อีก ส่วนผู้มีจิตยิ่ง เห็นกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีจิตอันสูงขึ้น ย่อมไม่สามารถจะบรรเทาจิตได้ ย่อมมีจิตผูกพันอยู่ในกรรมนั้นเป็นนิตย์ เขาเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจแห่งจิต แม้ทำกรรมนั้นอยู่เป็นเวลานาน แม้มีทุกข์ทางกายมากเป็นต้น พึงกล่าวโดยนัยแห่งฉันทาธิปติ.

මන්දපඤ්ඤා ච බහුජ්ජනා තාදිසානි කම්මානි දිස්වා නිවත්තපඤ්ඤා හොන්ති, කම්මානං ආදිම්පි න පස්සන්ති, අන්තපි න පස්සන්ති, අන්ධකාරෙ පවිසන්තා විය හොන්ති, තානි කම්මානි කාතුං චිත්තංපි න නමති. පඤ්ඤාධිකො පන තාදිසානි කම්මානි දිස්වා උග්ගතපඤ්ඤො හොති, කම්මානං ආදිංපි පස්සති, අන්තංපි පස්සති, ඵලංපි පස්සති, ආනිසංසංපි පස්සති. සුඛෙන කම්මසිද්ධියා නානාඋපායංපි පස්සති. සො චිරකාලංපි තං කම්මං කරොන්තොතිආදිනා වීරියාධිපතිනයෙන වත්තබ්බං. ඉධ පන මහතියා කම්මවීමංසායාති ච තාදිසියා කම්ම වීමංසායාති ච වත්තබ්බං.

ชนเป็นอันมากผู้มีปัญญาทราม เห็นกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีปัญญาอันถอยกลับ ย่อมไม่เห็นเบื้องต้นของกรรม ย่อมไม่เห็นที่สุดของกรรม ย่อมเป็นเหมือนผู้เข้าไปสู่ความมืด จิตย่อมไม่น้อมไปเพื่อจะทำกรรมเหล่านั้น ส่วนผู้มีปัญญายิ่ง เห็นกรรมเช่นนั้นแล้ว ย่อมมีปัญญาอันสูงขึ้น ย่อมเห็นเบื้องต้นของกรรม ย่อมเห็นที่สุดของกรรม ย่อมเห็นผลของกรรม ย่อมเห็นอานิสงส์ของกรรม ย่อมเห็นอุบายต่างๆ เพื่อความสำเร็จแห่งกรรมโดยง่าย เขาแม้ทำกรรมนั้นอยู่เป็นเวลานานเป็นต้น พึงกล่าวโดยนัยแห่งวิริยาธิปติ แต่ในที่นี้ พึงกล่าวว่า ด้วยการใคร่ครวญกรรมอันยิ่งใหญ่ และด้วยการใคร่ครวญกรรมเช่นนั้น.

එවං ලොකෙ මහන්තෙසු සුදුක්කරෙසු පුරිසකම්මෙසු පච්චුපට්ඨිතෙසු ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා කම්මසිද්ධියා සංවත්තන්ති. ඉමෙසඤ්ච චතුන්නං අධිපතීනං විජ්ජමානත්තා ලොකෙ පුරිසවිසෙසා නාම දිස්සන්ති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා නාම දිස්සන්ති, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා නාම දිස්සන්ති, පච්චෙකබුද්ධා නාම දිස්සන්ති, පච්චෙකබොධිසත්තානාම දිස්සන්ති, අග්ගසාවකානාම මහාසාවකා නාම සාවකබොධිසත්තා නාම දිස්සන්ති. ලොකෙපි එවරූපානං පුරිසවිසෙසානං වසෙන සත්ත ලොකස්ස අත්ථාය හිතාය සුඛාය පඤ්ඤාසිප්පවිසෙසා ච පරිභොගවත්ථුවිසෙසා ච දිස්සන්තීති. අධිපතිපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

อย่างนี้แล เมื่อบุรุษกรรมอันยิ่งใหญ่ที่ทำได้ยากยิ่งปรากฏขึ้นในโลก ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งกรรมนั้น และเพราะอธิบดี ๔ ประการเหล่านี้มีอยู่ จึงปรากฏมีบุคคลพิเศษในโลก คือ ปรากฏมีพระสัพพัญญูพุทธเจ้า ปรากฏมีพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ ปรากฏมีพระปัจเจกพุทธเจ้า ปรากฏมีพระปัจเจกโพธิสัตว์ ปรากฏมีพระอัครสาวก ปรากฏมีพระมหาสาวก ปรากฏมีพระสาวกโพธิสัตว์ แม้ในโลก ก็ปรากฏมีศิลปะและปัญญาอันพิเศษ และวัตถุอันเป็นเครื่องบริโภคพิเศษ เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่สัตว์โลก โดยอาศัยบุคคลพิเศษเหล่านั้น การแสดงอธิปติปัจจัย จบแล้ว.

4. අනන්තරපච්චයො

๔. อนันตรปัจจัย

කතමො [Pg.472] අනන්තරපච්චයො. අනන්තරෙ ඛණෙ නිරුද්ධො චිත්ත චෙතසිකධම්මසමූහො අනන්තරපච්චයො.

อนันตรปัจจัยเป็นไฉน หมู่แห่งจิตและเจตสิกธรรมที่ดับไปในขณะที่ไม่มีระหว่างคั่น เป็นอนันตรปัจจัย.

කතමො ධම්මො අනන්තරපච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නො. පච්ඡිමෙ අනන්තරෙ එව ඛණෙ උප්පන්නො චිත්තචෙතසිකධම්මසමූහො තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නො.

ธรรมอะไรเป็นปัจจยุบบันของอนันตรปัจจัย หมู่แห่งจิตและเจตสิกธรรมที่เกิดขึ้นในขณะที่ไม่มีระหว่างคั่นภายหลังนั่นเอง เป็นปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น.

එකස්මිං භවෙ පටිසන්ධිචිත්තං පඨමභවඞ්ගචිත්තස්ස අනන්තර පච්චයො, පඨම භවඞ්ගචිත්තං දුතියභවඞ්ගචිත්තස්ස අනන්තරපච්චයොතිආදිනා වත්තබ්බො.

ในภพหนึ่ง ปฏิสนธิจิต เป็นอนันตรปัจจัยแก่ภวังคจิตดวงแรก ภวังคจิตดวงแรก เป็นอนันตรปัจจัยแก่ภวังคจิตดวงที่สอง เป็นต้น พึงกล่าวอย่างนี้.

යදා පන ධම්මයමකෙ සුද්ධාවාසානං දුතියෙ අකුසලෙ චිත්තෙ වත්තමානෙති වුත්තනයෙන තස්ස සත්තස්ස අත්තනො අභිනවං අත්තභාවං ආරබ්භ එතං මම එසොහමස්මි එසො මෙ අත්තාති පවත්තං භවනිකන්තික තණ්හාසහගතචිත්තං උප්පජ්ජති. තදා පඨමං ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගං චලති. තතො මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං උප්පජ්ජති. තතො සත්ත භවනිකන්තිකජවනානි උප්පජ්ජන්ති. තතො පරං භවඞ්ගවාරො.

แต่เมื่อจิตอกุศลดวงที่สองของพระสุทธาวาสทั้งหลายเป็นไปในธรรมยมก โดยนัยที่กล่าวแล้ว จิตที่สหรคตด้วยภวนิกันติกตัณหา ที่เป็นไปว่า นี่ของเรา เราเป็นนี่ นี่เป็นอัตตาของเรา ปรารภอัตภาพใหม่ของสัตว์นั้น ย่อมเกิดขึ้น เมื่อนั้น ภวังค์ย่อมไหว ๒ ครั้งก่อน จากนั้น มโนทวาราวัชชนจิตย่อมเกิดขึ้น จากนั้น ภวนิกันติกชวนะ ๗ ดวงย่อมเกิดขึ้น หลังจากนั้น เป็นวาระแห่งภวังค์.

අපි ච සො සත්තො තදා පච්චුප්පන්නභවෙ කිඤ්චි න ජානාති, පුබ්බභවෙ අත්තනා අනුභූතං ආරම්මණං අනුස්සරමානො අච්ඡති. වත්ථුස්ස පන අතිදුබ්බලත්තා තඤ්ච ආරම්මණං අපරිබ්‍යත්තමෙව හොති. තං ආරබ්භ උද්ධච්චසහගතචිත්තමෙව බහුලං පවත්තති.

อนึ่ง สัตว์นั้นในขณะนั้นย่อมไม่รู้อะไรเลยในภพปัจจุบัน ย่อมอยู่โดยระลึกถึงอารมณ์ที่ตนเคยเสวยมาแล้วในภพก่อน แต่อารมณ์นั้นย่อมไม่แจ่มแจ้ง เพราะวัตถุ (คือหทัยวัตถุ) อ่อนแอมาก จิตที่สหรคตด้วยอุทธัจจะเท่านั้นย่อมเป็นไปมาก โดยปรารภอารมณ์นั้น.

යදා ගබ්භො ථොකං වඩ්ඪමානො හොති අතිරෙකද්වෙමාසං ගතො, තදා චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි පරිපුණ්ණානි හොන්ති. එවං සන්තෙපි මාතුගබ්භෙ ආලොකාදීනං පච්චයානං අභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි චත්තාරි විඤ්ඤාණානි නුප්පජ්ජන්ති, කායවිඤ්ඤාණමනොවිඤ්ඤාණානි එව උප්පජ්ජන්ති. සො සත්තො මාතුයා ඉරියාපථපරිවත්තනාදීසු බහූනි දුක්ඛදොමනස්සානි පච්චනුභොති. විජායනකාලෙ පන භුසං දුක්ඛං නිගච්ඡතියෙව. විජායිත්වාපි යාව වත්ථුරූපානි මුදූනි හොන්ති, පරිපාකං න ගච්ඡන්ති, තාව සො අතිමන්දරූපො උත්තානසෙය්‍යකො හුත්වා අච්ඡති. න කිඤ්චි පච්චුප්පන්නං ආරම්මණං සල්ලක්ඛෙති. යෙභුය්‍යෙන පුරිම භවානුසාරී එව තස්ස විඤ්ඤාණං හොති. සචෙ සො නිරය භවතො ආගතො හොති, සො විරූපමුඛබහුලො හොති. පුරිමානි නිරයාරම්මණානි ආරබ්භ ඛණෙ ඛණෙ විරූපමුඛමස්ස පඤ්ඤායති. අථ දෙවලොකතො ආගතො හොති, දිබ්බානි ආරම්මණානි ආරබ්භ විප්පසන්නමුඛබහුලො හොති, ඛණෙ ඛණෙ මිහිතමුඛමස්ස පඤ්ඤායති.

เมื่อครรภ์เจริญขึ้นเล็กน้อย ล่วงเลยสองเดือนไปแล้ว อินทรีย์มีจักขุเป็นต้นย่อมบริบูรณ์ แม้เป็นอย่างนั้น วิญญาณ ๔ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมไม่เกิดขึ้นในครรภ์มารดา เพราะไม่มีปัจจัยมีแสงสว่างเป็นต้น มีแต่กายวิญญาณและมโนวิญญาณเท่านั้นที่เกิดขึ้น สัตว์นั้นย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเป็นอันมาก ในการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้นของมารดา แต่ในเวลาคลอด ย่อมถึงทุกข์อย่างแรงกล้าทีเดียว แม้คลอดแล้ว ตราบใดที่วัตถุรูปทั้งหลายยังอ่อน ยังไม่ถึงความแก่กล้า ตราบนั้นสัตว์นั้นย่อมเป็นผู้มีรูปอ่อนแอมาก นอนหงายอยู่ ย่อมไม่กำหนดอารมณ์ปัจจุบันอะไรเลย วิญญาณของสัตว์นั้นย่อมเป็นไปตามภพก่อนเป็นส่วนมาก ถ้าสัตว์นั้นมาจากภพนรก ย่อมมีใบหน้าบูดเบี้ยวเป็นส่วนมาก โดยปรารภอารมณ์นรกในภพก่อน ใบหน้าบูดเบี้ยวของสัตว์นั้นย่อมปรากฏในขณะๆ อนึ่ง ถ้าสัตว์นั้นมาจากเทวโลก ย่อมมีใบหน้าผ่องใสเป็นส่วนมาก โดยปรารภอารมณ์ทิพย์ ใบหน้ายิ้มแย้มของสัตว์นั้นย่อมปรากฏในขณะๆ.

යදා පන වත්ථුරූපානි තික්ඛානි හොන්ති, පරිපාකං ගච්ඡන්ති. විඤ්ඤාණානි චස්ස සුවිසදානි පවත්තන්ති. තදා අමන්දරූපො හුත්වා කීළන්තො ලීළන්තො මොදන්තො [Pg.473] පමොදන්තො අච්ඡති. පච්චුප්පන්නෙ ආරම්මණානි සල්ලක්ඛෙති. මාතුභාසං සල්ලක්ඛෙති. ඉධ ලොකානුසාරී විඤ්ඤාණමස්ස බහුලං පවත්තති. පුරිමජාතිං පමුස්සති.

แต่เมื่อรูปวัตถุทั้งหลายคมกล้า ย่อมถึงความแก่รอบ และวิญญาณของสัตว์นั้นย่อมเป็นไปอย่างแจ่มใสยิ่ง ในขณะนั้น สัตว์นั้นย่อมเป็นผู้มีรูปไม่ซบเซา เล่นอยู่ ร่าเริงอยู่ ยินดีอยู่ บันเทิงอยู่ ย่อมกำหนดอารมณ์ปัจจุบัน ย่อมกำหนดภาษาของมารดา ในที่นี้ วิญญาณของสัตว์นั้นย่อมเป็นไปตามโลกเป็นส่วนมาก ย่อมลืมชาติก่อน.

කිං පන සබ්බොපි සත්තො ඉමස්මිං ඨානෙ එව පුරිමං ජාතිං පමුස්සතීති චෙ. න සබ්බොපි සත්තො ඉමස්මිං ඨානෙ එව පමුස්සති. කොචි අතිරෙකතරං ගම්භවාසදුක්ඛෙන පරිපීළිතො ගබ්භෙ එව පමුස්සති. කොචි විජායනකාලෙ, කොචි ඉමස්මිං ඨානෙ පමුස්සති. කොචි ඉතොපරම්පි දහරකාලෙ න පමුස්සති. වුඩ්ඪකාලෙ එව පමුස්සති. කොචි යාවජීවංපි න පමුස්සති. ද්වෙ තයො භවෙ අනුස්සරන්තොපි අත්ථියෙව. ඉමෙ ජාතිස්සරසත්තා නාම හොන්ති.

ถ้าถามว่า สัตว์ทั้งหมดลืมชาติก่อนในที่นี้เท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ว่าสัตว์ทั้งหมดจะลืมในที่นี้เท่านั้น บางพวกถูกบีบคั้นด้วยทุกข์ในการอยู่ในครรภ์อย่างยิ่ง ก็ลืมในครรภ์นั่นเอง บางพวกก็ลืมในเวลาคลอด บางพวกก็ลืมในที่นี้ บางพวกแม้หลังจากนี้ก็ยังไม่ลืมในวัยเด็ก ย่อมลืมในวัยชรานั่นเอง บางพวกก็ไม่ลืมตลอดชีวิต แม้ผู้ระลึกได้สองสามภพก็มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าผู้ระลึกชาติได้.

තත්ථ විජායනකාලතො පට්ඨාය ඡද්වාරිකවීථිචිත්තානි පවත්තන්ති. පච්චුප්පන්නාරම්මණං සල්ලක්ඛණතො පට්ඨාය ඡද්වාරිකවීථි චිත්තානි පරිපුණ්ණානි පවත්තන්ති. සබ්බත්ථපි පුරිමං පුරිමං අනන්තරෙ නිරුද්ධං චිත්තං පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස අනන්තරෙ උප්පන්නස්ස චිත්තස්ස අනන්තර පච්චයො හොති. අයඤ්ච අනන්තරපච්චයො නාම අනමතග්ගෙ සංසාරෙ එකස්ස සත්තස්ස එකප්පබන්ධො එව හොති. යදා සත්තො අරහත්ත මග්ගං ලභිත්වා ඛන්ධපරිනිබ්බානං පාපුණාති, තදා එව සො පබන්ධො ඡිජ්ජති.

ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ตั้งแต่เวลาคลอดเป็นต้นไป วิถีจิตทางทวาร ๖ ย่อมเป็นไป ตั้งแต่การกำหนดอารมณ์ปัจจุบันเป็นต้นไป วิถีจิตทางทวาร ๖ ย่อมเป็นไปอย่างบริบูรณ์ ในที่ทั้งปวง จิตที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นก่อนๆ ย่อมเป็นอนันตรปัจจัยแก่จิตที่เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นหลังๆ อนันตรปัจจัยนี้แล ชื่อว่าเป็นสายต่อเนื่องเดียวกันของสัตว์คนหนึ่งในสังสารวัฏที่หาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เมื่อใดสัตว์บรรลุอรหัตตมรรคแล้วถึงขันธปรินิพพาน เมื่อนั้นสายต่อเนื่องนั้นย่อมขาดไป.

කෙනට්ඨෙන අනන්තරො, කෙනට්ඨෙන පච්චයොති. අත්තනො අනන්තරෙ අත්තසදිසස්ස ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනට්ඨෙන අනන්තරො, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයො. තත්ථ අත්තසදිසස්සාති සාරම්මණ භාවෙන අත්තනා සදිසස්ස. සාරම්මණභාවෙනාති ච යො ධම්මො ආරම්මණෙන විනා න පවත්තති, සො සාරම්මණො නාම, එවං සාරම්මණභාවෙන. ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනට්ඨෙනාති පුරිමස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධෙපි තස්ස චින්තනකිරියාවෙගො න වූපසම්මති, පච්ඡිමං චිත්තං උප්පාදෙත්වා එව වූපසම්මති, එවං පච්ඡිමස්ස ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනට්ඨෙන.

ด้วยอรรถว่าอะไรจึงชื่อว่าอนันตระ ด้วยอรรถว่าอะไรจึงชื่อว่าปัจจัย? ชื่อว่าอนันตระ ด้วยอรรถว่ายังธรรมอื่นที่เหมือนตนให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นจากตน ชื่อว่าปัจจัย ด้วยอรรถว่าอุปการะ ในคำว่า "ที่เหมือนตน" นั้น หมายถึงที่เหมือนตนโดยความเป็นสอารัมมณะ อนึ่ง โดยความเป็นสอารัมมณะนั้น คือธรรมใดไม่เป็นไปปราศจากอารมณ์ ธรรมนั้นชื่อว่าสอารัมมณะ ด้วยประการฉะนี้ โดยความเป็นสอารัมมณะ ด้วยอรรถว่ายังธรรมอื่นให้เกิดขึ้นนั้น คือแม้จิตดวงก่อนดับไปแล้ว แรงแห่งกิริยาคือการคิดของจิตนั้นก็ยังไม่สงบลง ย่อมสงบลงได้ก็ต่อเมื่อยังจิตดวงหลังให้เกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ด้วยอรรถว่ายังธรรมอื่นคือจิตดวงหลังให้เกิดขึ้น.

තත්ථ පුරිමා පුරිමා මාතුපරම්පරා විය අනන්තරපච්චයපරම්පරා දට්ඨබ්බා. පච්ඡිමා පච්ඡිමා ධීතුපරම්පරා විය තස්ස පච්චයුප්පන්නපරම්පරා දට්ඨබ්බා. එවං සන්තෙ අරහන්තානං සබ්බපච්ඡිමං පරිනිබ්බානචිත්තම්පි පුන පටිසන්ධිචිත්තසඞ්ඛාතං ධම්මන්තරං උප්පාදෙය්‍යාති. න උප්පාදෙය්‍ය. කස්මා, තදා කම්මකිලෙසවෙගානං සබ්බසො පටිප්පස්සද්ධිභාවෙන අච්චන්තසන්තතරත්තා තස්ස චිත්තස්සාති. අනන්තරපච්චය දීපනා නිට්ඨිතා.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น พึงเห็นสายต่อเนื่องแห่งอนันตรปัจจัยเปรียบเหมือนสายต่อเนื่องแห่งมารดาองค์ก่อนๆ พึงเห็นสายต่อเนื่องแห่งปัจจยุปบันของปัจจัยนั้นเปรียบเหมือนสายต่อเนื่องแห่งธิดาองค์หลังๆ เมื่อเป็นอย่างนี้ แม้ปรินิพพานจิตอันเป็นที่สุดของพระอรหันต์ ก็พึงยังธรรมอื่นอันนับว่าเป็นปฏิสนธิจิตให้เกิดขึ้นอีกหรือ? ไม่ยังให้เกิดขึ้น เพราะเหตุไร? เพราะในขณะนั้นจิตนั้นสงบระงับยิ่งนัก ด้วยความเป็นผู้สงบระงับโดยสิ้นเชิงแห่งแรงของกรรมและกิเลสทั้งหลาย การแสดงอนันตรปัจจัยจบลงแล้ว.

5. සමනන්තරපච්චයො

๕. สมอนันตรปัจจัย.

පච්චයධම්මවිභාගො [Pg.474] ච පච්චයුප්පන්නධම්මවිභාගො ච අනන්තපච්චය සදිසො.

การจำแนกปัจจัยธรรมและการจำแนกปัจจยุปบันธรรม ย่อมเหมือนกับอนันตรปัจจัย.

කෙනට්ඨෙන සමනන්තරොති. සුට්ඨු අනන්තරට්ඨෙන සමනන්තරො. යථා සිලාථම්භාදීසු රූපකලාපා එකාබද්ධා සමානාපි රූප ධම්මභාවෙන සණ්ඨාන ජාතිකත්තා මජ්ඣෙ පරිච්ඡෙදරූපසහිතා එව හොන්ති. ද්වින්නං රූපකලාපානං මජ්ඣෙ අන්තරං නාම විවරං නාම අත්ථියෙව. න තථා පුරිමපච්ඡිමානං ද්වින්නං චිත්තචෙතසික කලාපානං මජ්ඣෙ. තෙ පන අරූපධම්මභාවෙන අසණ්ඨාන ජාතිකත්තා මජ්ඣෙ පරිච්ඡෙදධම්මස්ස නාම කස්සචි ආකාසවිවරස්ස අභාවතො සබ්බසො අන්තර රහිතා එව හොන්ති. ලොකස්සපි ද්වින්නං කලාපානං අන්තරං නාම න දිස්සති. තතො ඉමෙ සත්තා චිත්තං නාම නිච්චං ධුවං ථාවරං අවිපරිණාමධම්මන්ති එවං චිත්තෙ නිච්චසඤ්ඤිනො හොන්ති. එවං සුට්ඨු අනන්තරට්ඨෙන සමනන්තරො. අනන්තරට්ඨෙනාති ච අත්තනො අනන්තරෙ අත්තසදිසස්ස ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනට්ඨෙනාති පුබ්බෙ වුත්තමෙව.

ด้วยอรรถว่าอะไรจึงชื่อว่าสมอนันตระ? ชื่อว่าสมอนันตระ ด้วยอรรถว่าไม่มีระหว่างคั่นอย่างดียิ่ง เหมือนอย่างว่า รูปกลาปทั้งหลายในเสาหินเป็นต้น แม้รวมกันเป็นอันเดียวกัน ก็ยังเป็นไปพร้อมด้วยปริจเฉทรูปในท่ามกลาง เพราะเป็นรูปธรรม มีสัณฐานเป็นสภาพ ระหว่างคือช่องว่างในท่ามกลางรูปกลาปสองกลาปย่อมมีอยู่ แต่ในท่ามกลางจิตและเจตสิกกลาปสองกลาปที่เกิดก่อนและหลังนั้นไม่เป็นอย่างนั้น แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นอรูปธรรม มีสภาพไม่มีสัณฐาน เพราะไม่มีปริจเฉทธรรมคือช่องว่างแห่งอากาศใดๆ ในท่ามกลาง ย่อมเป็นไปปราศจากระหว่างคั่นโดยสิ้นเชิง แม้แก่ชาวโลกก็ไม่ปรากฏช่องว่างในท่ามกลางกลาปสองกลาป เพราะเหตุนั้น สัตว์เหล่านี้จึงเป็นผู้มีสัญญาว่าเที่ยงในจิตว่า จิตชื่อว่าเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผัน ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าสมอนันตระ ด้วยอรรถว่าไม่มีระหว่างคั่นอย่างดียิ่ง อนึ่ง ด้วยอรรถว่าไม่มีระหว่างคั่นนั้น คือด้วยอรรถว่ายังธรรมอื่นที่เหมือนตนให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นจากตน ดังที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

එවං සන්තෙ නිරොධසමාපත්තිකාලෙ පුරිමචිත්තං නාම නෙව සඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තං, පච්ඡිමචිත්තං නාම අරියඵලචිත්තං, ද්වින්නං චිත්තානං අන්තරෙ එකරත්තිදිවම්පි ද්වෙරත්තිදිවානිපි.ල. සත්තරත්තිදිවානිපි අචිත්තකො හොති. අසඤ්ඤසත්තභූමියංපි පුරිමෙ කාමභවෙ චුතිචිත්තං පුරිමචිත්තං නාම. පච්ඡිමෙ කාමභවෙ පටිසන්ධිචිත්තං පච්ඡිමචිත්තං නාම, ද්වින්නං චිත්තානං අන්තරෙ අසඤ්ඤසත්තභවෙ පඤ්චකප්පසතානි පුග්ගලො අචිත්තකො තිට්ඨති. තත්ථ ද්වෙ පුරිමචිත්තානි අත්තනො අනන්තරෙ අත්තසදිසස්ස ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනපච්චයසත්තිරහිතානි හොන්තීති. න හොන්ති. මහන්තෙහි පන භාවනාපණිධිබලෙහි පටිබාහිතත්තා පුරිමචිත්තානි ච නිරුජ්ඣමානානි අනන්තරෙ ධම්මන්තරස්ස උප්පාදන සත්තිසහිතානි එව නිරුජ්ඣන්ති. පච්ඡිමචිත්තානි ච උප්පජ්ජමානානි තස්මිං ඛණෙ එකාබද්ධභාවෙන අනුප්පජ්ජිත්වා චිරකාලෙ එව උප්පජ්ජන්ති. න ච එත්තකමත්තෙන පුරිමචිත්තානං අනන්තරෙ ධම්මන්තරස්ස උප්පාදන සත්තිනාම නත්ථීති ච, තෙ අනන්තරපච්චයධම්මා නාම න හොන්තීති ච සක්කා වත්තුං. යථා තං රඤ්ඤො යොධා නාම අත්ථි, කදාචි රාජා කාලං ඤත්වා තුම්හෙ ඉදානි මායුජ්ඣථ, යුද්ධකාලො න හොති, අසුකස්මිං කාලෙ එව යුජ්ඣථාති වදෙය්‍ය. තෙ ච තදා අයුජ්ඣමානා විචරෙය්‍යුං. එවං සන්තෙපි තෙසං යුජ්ඣනසත්ති නාම නත්ථීති ච, තෙ යොධා නාම න හොන්තීති ච න සක්කා වත්තුන්ති.

ในกรณีเช่นนั้น ในขณะแห่งนิโรธสมาบัติ จิตก่อนชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญายตนจิต, จิตหลังชื่อว่า อริยผลจิต, ในระหว่างแห่งจิตทั้งสองนั้น บุคคลย่อมเป็นผู้ไม่มีจิต ตลอด ๑ วัน ๑ คืนบ้าง ๒ วัน ๒ คืนบ้าง ... ๗ วัน ๗ คืนบ้าง. แม้ในอสัญญสัตตภูมิ จุติจิตในกามภพก่อนชื่อว่า จิตก่อน. ปฏิสนธิจิตในกามภพหลังชื่อว่า จิตหลัง, ในระหว่างแห่งจิตทั้งสองนั้น บุคคลย่อมเป็นผู้ไม่มีจิตตั้งอยู่ตลอด ๕๐๐ กัป ในอสัญญสัตตภพ. ในกรณีนั้น จิตก่อนทั้งสองนั้น ย่อมเป็นสภาพที่ปราศจากกำลังเป็นปัจจัยในการยังธรรมอื่นที่เหมือนตนให้เกิดขึ้นในลำดับของตนหรือ? หามิได้. แต่เพราะถูกกำลังแห่งภาวนาและปณิธานอันยิ่งใหญ่ขัดขวางไว้ จิตก่อนทั้งหลายเมื่อดับไป ย่อมดับไปพร้อมด้วยกำลังในการยังธรรมอื่นให้เกิดขึ้นในลำดับนั่นเอง. และจิตหลังทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในกาลอันยาวนานนั่นเอง โดยไม่เกิดขึ้นในขณะนั้นด้วยความเป็นอันเดียวกัน. และไม่พึงกล่าวว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ กำลังในการยังธรรมอื่นให้เกิดขึ้นในลำดับของจิตก่อนทั้งหลายไม่มี และธรรมเหล่านั้นชื่อว่า อนันตรปัจจัยธรรมก็หามิได้. เปรียบเหมือนทหารของพระราชามีอยู่, บางครั้งพระราชาทรงทราบกาลแล้ว พึงตรัสว่า พวกเจ้าอย่าเพิ่งรบในบัดนี้, ยังไม่ถึงเวลาที่จะรบ, พวกเจ้าจงรบในกาลโน้นเถิด. ทหารเหล่านั้นก็พึงเที่ยวไปโดยไม่รบในเวลานั้น. แม้เป็นเช่นนั้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า กำลังในการรบของทหารเหล่านั้นไม่มี และทหารเหล่านั้นชื่อว่าไม่ใช่ทหาร.

එත්ථ වදෙය්‍යුං, ඉමස්මිං පච්චයෙ තෙ පන අරූපධම්මභාවෙන අසණ්ඨාන ජාතිකත්තා මජ්ඣෙපරිච්ඡෙදධම්මස්ස නාම කස්සචි අභාවතො සබ්බසො අන්තරරහිතා [Pg.475] එව හොන්තීති වුත්තං. එවං සන්තෙ පුබ්බෙ ආරම්මණ පච්චයෙ භෙරිසද්දවීණාසද්දොපමාහි යො චිත්තානං ඛණෙ ඛණෙ උප්පාදො ච නිරොධො ච වුත්තො, සො අම්හෙහි කථං පච්චෙතබ්බොති. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං නානාචිත්තානං ඛණමත්තෙපි පුබ්බාපර පරිවත්තනස්ස ලොකෙ පඤ්ඤායනතො. අයමත්ථො පුබ්බෙ චිත්ත යමකදීපනියං විත්ථාරතො වුත්තොයෙවාති. සමනන්තරපච්චය දීපනා නිට්ඨිතා.

ในข้อนี้ พึงกล่าวว่า ในปัจจัยนี้ ธรรมเหล่านั้นเป็นสภาพที่ปราศจากช่องว่างโดยประการทั้งปวง เพราะเป็นอรูปธรรม มีชาติที่ไม่มีสัณฐาน และไม่มีธรรมอื่นใดมาคั่นในระหว่าง. เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นและการดับไปของจิตทั้งหลายในขณะๆ ที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยก่อน ด้วยอุปมาเสียงกลองและเสียงพิณนั้น พวกเราจะพึงเชื่อได้อย่างไร? เพราะการผลัดเปลี่ยนกันไปมาของจิตต่างๆ ที่ขัดแย้งกันเอง แม้ในขณะเดียว ย่อมปรากฏในโลก. ความข้อนี้ได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในจิตยมกทีปนีแต่ก่อนนั่นเอง. การแสดงสมานันตรปัจจัยจบลงแล้ว.

6. සහජාතපච්චයො

๖. สหชาตปัจจัย

පච්චයධම්මවිභාගො ච පච්චයුප්පන්නධම්මවිභාගොච වුච්චති. එකතො උප්පන්නා සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාත පච්චයා ච හොන්ති සහජාතපච්චයුප්පන්නා ච. පටිසන්ධිනාමක්ඛන්ධා ච පටිසන්ධිසහජාතං හදයවත්ථු ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා ච හොන්ති සහජාතපච්චයුප්පන්නා ච. සබ්බානි මහාභූතානිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා ච හොන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මා ච. පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ සබ්බානි කම්මජරූපානි ච පවත්තිකාලෙ තස්ස තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙන තෙන චිත්තෙන ජාතානි සබ්බානි චිත්තජරූපානි ච සහජාතචිත්තස්ස පච්චයුප්පන්නානි නාම. සබ්බානි උපාදාරූපානි සහජාතමහාභූතානං පච්චයුප්පන්නානි නාම.

การจำแนกปัจจัยธรรมและการจำแนกปัจจยุปบันนธรรม ย่อมถูกกล่าว. ธรรมทั้งหลายที่เป็นจิตและเจตสิกทั้งหมดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่กันและกัน และเป็นสหชาตปัจจยุปบันนธรรมแก่กันและกัน. นามขันธ์ทั้งหลายในปฏิสนธิ และหทัยวัตถุที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิ ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่กันและกัน และเป็นสหชาตปัจจยุปบันนธรรมแก่กันและกัน. มหาภูตรูปทั้งหลายทั้งหมดก็ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่กันและกัน และเป็นปัจจยุปบันนธรรมแก่กันและกัน. ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิต รูปที่เกิดจากกรรมทั้งหมด และในกาลเป็นไป ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตนั้นๆ รูปที่เกิดจากจิตทั้งหมดที่เกิดจากจิตนั้นๆ ชื่อว่า สหชาตปัจจยุปบันนธรรมของสหชาตจิต. อุปาทารูปทั้งหลายทั้งหมด ชื่อว่า ปัจจยุปบันนธรรมของสหชาตมหาภูตรูป.

කෙනට්ඨෙන සහජාතො, කෙනට්ඨෙන පච්චයො. සහ ජානනට්ඨෙන සහජාතො, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයො. තත්ථ සහජානනට්ඨෙනාති යො ධම්මො ජායමානො අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි ධම්මෙහි සහෙව සයඤ්ච ජායති උප්පජ්ජති, අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ අත්තනා සහෙව ජනෙති උප්පාදෙති, තස්ස සො අත්ථො සහජානනට්ඨො නාම.

สหชาตะด้วยอรรถว่าอะไร, ปัจจัยด้วยอรรถว่าอะไร. สหชาตะด้วยอรรถว่าเกิดพร้อมกัน, ปัจจัยด้วยอรรถว่าอุปการะ. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถว่าเกิดพร้อมกันนั้น คือ ธรรมใดเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดพร้อมกับปัจจยุปบันนธรรมของตน และย่อมยังปัจจยุปบันนธรรมของตนให้เกิดขึ้นพร้อมกับตน, อรรถนั้นชื่อว่า อรรถว่าเกิดพร้อมกัน.

යථා සූරියො නාම උදයන්තො සූරියාතපෙ ච සූරියා ලොකෙ ච අත්තනා සහෙව ජනයන්තො උදෙති. යථා ච පදීපො නාම ජලන්තො පදීපාතපෙ ච පදීපාලොකෙ ච අත්තනා සහෙව ජනයන්තො ජලති. එවමෙවං අයං පච්චයධම්මො උප්පජ්ජමානො අත්තනො පච්චයුප්පන්නධම්මෙ අත්තනා සහෙව උප්පාදෙති. තත්ථ සූරියො විය එකමෙකො නාම ධම්මො, සූරියාතපා විය තංසම්පයුත්තධම්මා, සූරියාලොකා විය සහජාතරූපධම්මා. තථා සූරියො විය එකමෙකො මහාභූතරූපධම්මො, සූරියාතපා විය සහජාතමහාභූතධම්මා, සූරියාලොකා විය සහජාතඋපාදාරූපධම්මා, එස නයො පදීපුපමායපීති. සහජාතපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

เปรียบเหมือนพระอาทิตย์เมื่อขึ้น ย่อมขึ้นพร้อมกับยังแสงแดดและแสงสว่างของพระอาทิตย์ให้เกิดขึ้นพร้อมกับตน. และเปรียบเหมือนประทีปเมื่อลุกโพลง ย่อมลุกโพลงพร้อมกับยังความร้อนของประทีปและแสงสว่างของประทีปให้เกิดขึ้นพร้อมกับตน. ฉันใด ปัจจัยธรรมนี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมยังปัจจยุปบันนธรรมของตนให้เกิดขึ้นพร้อมกับตน ฉันนั้น. ในบรรดาอุปมาเหล่านั้น ธรรมแต่ละอย่างเปรียบเหมือนพระอาทิตย์, ธรรมที่สัมปยุตต์กับธรรมนั้นเปรียบเหมือนแสงแดด, สหชาตรูปธรรมเปรียบเหมือนแสงสว่างของพระอาทิตย์. อนึ่ง มหาภูตรูปธรรมแต่ละอย่างเปรียบเหมือนพระอาทิตย์, สหชาตมหาภูตธรรมเปรียบเหมือนแสงแดด, สหชาตอุปาทารูปธรรมเปรียบเหมือนแสงสว่างของพระอาทิตย์, นัยนี้พึงทราบแม้ด้วยอุปมาประทีป. การแสดงสหชาตปัจจัยจบลงแล้ว.

7. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො

๗. อัญญมัญญปัจจัย

සහජාතපච්චයෙ [Pg.476] විභත්තෙසු ධම්මෙසු යො යො පච්චය ධම්මොති වුත්තො, සො සො එව ඉධ පච්චයධම්මො චෙව පච්චයුප්පන්න ධම්මො ච හොති. සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයධම්මා ච හොන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයුප්පන්නධම්මා. සහජාතා චත්තාරො මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයධම්මා ච හොන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයුප්පන්නධම්මා ච. පටිසන්ධිනාමක්ඛන්ධා ච පටිසන්ධි සහජාතං හදයවත්ථුරූපඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයධම්මා ච හොන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයුප්පන්නධම්මා ච. අත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොයෙව.

ในบรรดาธรรมที่จำแนกไว้ในสหชาตปัจจัย ธรรมใดที่ถูกกล่าวว่าเป็นปัจจัยธรรม, ธรรมนั้นนั่นแหละในปัจจัยนี้ ย่อมเป็นทั้งปัจจัยธรรมและปัจจยุปบันนธรรม. ธรรมทั้งหลายที่เป็นจิตและเจตสิกทั้งหมด ย่อมเป็นปัจจัยธรรมแก่กันและกัน และเป็นปัจจยุปบันนธรรมแก่กันและกัน. มหาภูตรูป ๔ ที่เกิดพร้อมกัน ย่อมเป็นปัจจัยธรรมแก่กันและกัน และเป็นปัจจยุปบันนธรรมแก่กันและกัน. นามขันธ์ทั้งหลายในปฏิสนธิ และหทัยวัตถุรูปที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิ ย่อมเป็นปัจจัยธรรมแก่กันและกัน และเป็นปัจจยุปบันนธรรมแก่กันและกัน. อรรถพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง.

යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය උස්සාපිතා තයො දණ්ඩා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස නිස්සයා ච හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සිතා ච. තෙසු එකමෙකස්මිං උස්සිතෙ සබ්බෙ උස්සිතා හොන්ති, එකමෙකස්මිං පතන්තෙ සබ්බෙ පතන්ති. එවං අඤ්ඤමඤ්ඤධම්මා ච දට්ඨබ්බා.

เปรียบเหมือนไม้สามท่อนที่ตั้งขึ้นโดยอาศัยกันและกัน ย่อมเป็นทั้งที่อาศัยแก่กันและกัน และเป็นสิ่งที่อาศัยกันและกัน. ในบรรดาไม้เหล่านั้น เมื่อไม้แต่ละท่อนตั้งขึ้น ไม้ทั้งหมดก็ตั้งขึ้น, เมื่อไม้แต่ละท่อนล้มลง ไม้ทั้งหมดก็ล้มลง. พึงเห็นอัญญมัญญธรรมทั้งหลายฉันนั้น.

එත්ථ වදෙය්‍යුං, සබ්බෙ චෙතසිකා ධම්මා චිත්තපච්චයං අලභ මානා උප්පජ්ජිතුං න සක්කොන්තීති යුත්තං. කස්මා. ඵුසනාදීනං චෙතසික කිච්චානං විජානනකිච්චපුබ්බඞ්ගමත්තා, මනොපුබ්බඞ්ගමාති හි වුත්තං. චිත්තං පන චෙතසිකපච්චයං අලභමානං උප්පජ්ජිතුං න සක්කොතීති න යුජ්ජෙය්‍යාති. වුච්චතෙ, චෙතසිකධම්මා නාම චිත්තස්ස සහායඞ්ගානි හොන්ති. තස්මා තෙහි විනා චිත්තම්පි උප්පජ්ජිතුං න සක්කොතියෙව. එසෙව නයො චතූසු මහාභූතෙසුපීති. උපාදාරූපානි පන මහාභූතානං නිස්සන්දමත්තත්තා සහායඞ්ගානි න හොන්තීති. නනු ආහාරරූපඤ්ච ජීවිතරූපඤ්ච පච්චයවිසෙසත්තා සහායඞ්ගං හොතීති. වුච්චතෙ, ඨිතියා එව සහායඞ්ගං හොති. න උප්පාදෙ. ඉධ පන උප්පාදෙ සහායඞ්ගං අධිප්පෙතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในข้อนี้ พึงกล่าวว่า ธรรมที่เป็นเจตสิกทั้งหมดไม่สามารถเกิดขึ้นได้หากไม่ได้รับปัจจัยจากจิต ย่อมสมควร. เพราะเหตุไร? เพราะกิจของเจตสิกมีผัสสะเป็นต้น มีกิจคือการรู้เป็นเบื้องหน้า, เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "มีใจเป็นเบื้องหน้า" ดังนี้. แต่จิตไม่สามารถเกิดขึ้นได้หากไม่ได้รับปัจจัยจากเจตสิก ย่อมไม่สมควรหรือ? พึงกล่าวว่า ธรรมที่เป็นเจตสิกทั้งหลายชื่อว่า เป็นองค์ประกอบช่วยของจิต. เพราะฉะนั้น แม้จิตก็ไม่สามารถเกิดขึ้นได้หากปราศจากเจตสิกเหล่านั้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในมหาภูตรูป ๔. แต่อุปาทารูปทั้งหลายเป็นเพียงผลที่ไหลออกมาจากมหาภูตรูป จึงไม่เป็นองค์ประกอบช่วย. ก็อาหารรูปและชีวิตรูปเป็นองค์ประกอบช่วย เพราะเป็นปัจจัยพิเศษมิใช่หรือ? พึงกล่าวว่า เป็นองค์ประกอบช่วยในการตั้งอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ในการเกิดขึ้น. แต่ในที่นี้ประสงค์องค์ประกอบช่วยในการเกิดขึ้น. การแสดงอัญญมัญญปัจจัยจบลงแล้ว.

8. නිස්සයපච්චයො

๘. นิสสยปัจจัย

තිවිධො නිස්සයපච්චයො, සහජාතනිස්සයො වත්ථු පුරෙජාතනිස්සයො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතනිස්සයො.

นิสสยปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ สหชาตนิสสยะ วัตถุปุเรชาตนิสสยะ วัตถารัมมณปุเรชาตนิสสยะ.

තත්ථ කතමො සහජාතනිස්සයො. සබ්බො සහජාත පච්චයො සහජාතනිස්සයො. තස්මා තත්ථ පච්චයවිභාගො ච පච්චයුප්පන්නවිභාගො ච සහජාතපච්චයෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น สหชาตนิสสยะเป็นไฉน? สหชาตปัจจัยทั้งหมดเป็นสหชาตนิสสยะ. เพราะฉะนั้น การจำแนกปัจจัยและการจำแนกปัจจยุปบันในสหชาตนิสสยะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัย.

කතමො පන වත්ථුපුරෙජාතනිස්සයො. ඡ වත්ථූනි චක්ඛු වත්ථු සොතවත්ථු ඝානවත්ථු ජිව්හාවත්ථු කායවත්ථු හදයවත්ථු. ඉමානි ඡවත්ථූනි පවත්තිකාලෙ සත්තානං විඤ්ඤාණධාතූනං වත්ථුපුරෙ ජාතනිස්සයො.

ก็วัตถุปุเรชาตนิสสยะเป็นไฉน? วัตถุ ๖ คือ จักขุวัตถุ โสตวัตถุ ฆานวัตถุ ชิวหาวัตถุ กายวัตถุ หทัยวัตถุ. วัตถุ ๖ เหล่านี้ เป็นวัตถุปุเรชาตนิสสยะแก่ธาตุรู้ (วิญญาณธาตุ) ของสัตว์ทั้งหลายในกาลเป็นไป.

වත්ථුරූපමෙව [Pg.477] පුරෙජාතං හුත්වා නිස්සයො වත්ථුපුරෙජාත නිස්සයො. තත්ථ චිත්තචෙතසිකානං නිස්සයට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු නාම. පුරෙජාතන්ති අත්තනො අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස උප්පත්තික්ඛණතො පුරිමෙ ඛණෙ ජාතං.

วัตถุรูปนั่นเองเกิดก่อนแล้วเป็นที่อาศัย ชื่อว่า วัตถุปุเรชาตนิสสยะ. ในคำนั้น ชื่อว่า วัตถุ โดยอรรถว่าเป็นที่อาศัยของจิตและเจตสิก. ชื่อว่า ปุเรชาตะ (เกิดก่อน) คือ เกิดในขณะก่อนหน้าขณะที่ธรรมอันเป็นปัจจยุปบันของตนๆ จะเกิดขึ้น.

තත්ථ පටිසන්ධිචිත්තං තදා පුරෙජාතස්ස වත්ථුරූපස්ස අභාවතො අත්තනා සහුප්පන්නමෙව හදයවත්ථුරූපං නිස්සාය උප්පජ්ජති. පඨම භවඞ්ගචිත්තං පන පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නහදය වත්ථුරූපං නිස්සාය උප්පජ්ජති. දුතියභවඞ්ගචිත්තං පඨමභවඞ්ගචිත්තෙන සහුප්පන්නං නිස්සාය උප්පජ්ජති. එවං තතියභවඞ්ගචිත්තං දුතිය භවඞ්ගචිත්තෙන සහුප්පන්නන්තිආදිනා යාවමරණාසන්නකාලා ද්වින්නං මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං වත්ථුපුරෙජාතනිස්සයො වෙදිතබ්බො.

ในวัตถุรูปนั้น ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นอาศัยหทัยวัตถุรูปที่เกิดพร้อมกับตนเท่านั้น เพราะไม่มีวัตถุรูปที่เกิดก่อนในขณะนั้น. ส่วนภวังคจิตดวงแรกย่อมเกิดขึ้นอาศัยหทัยวัตถุรูปที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต. ภวังคจิตดวงที่สองย่อมเกิดขึ้นอาศัยหทัยวัตถุรูปที่เกิดพร้อมกับภวังคจิตดวงแรก. พึงทราบว่า ภวังคจิตดวงที่สามย่อมเกิดขึ้นอาศัยหทัยวัตถุรูปที่เกิดพร้อมกับภวังคจิตดวงที่สอง เป็นต้น อย่างนี้ จนถึงกาลใกล้ตาย เป็นวัตถุปุเรชาตนิสสยะแก่ธาตุรู้คือมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุทั้งสอง.

යථා වීණාසද්දා නාම වීණාතන්තීසු වීණාදණ්ඩකෙහි පහරණවෙගෙන එව ජායන්ති, නො අඤ්ඤථා. තථා පඤ්චවිඤ්ඤාණානි නාම පඤ්චවත්ථුසඞ්ඛාතෙසු පඤ්චද්වාරෙසු පඤ්චන්නං ආරම්මණානං ආපාතා ගමනවෙගෙන එව ජායන්ති, නො අඤ්ඤථා.

เสียงพิณทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นด้วยแรงกระทบด้วยไม้ดีดพิณที่สายพิณเท่านั้น หามิได้เกิดขึ้นด้วยประการอื่น ฉันใด ปัญจวิญญาณทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นด้วยแรงกระทบของอารมณ์ ๕ อย่างที่ทวาร ๕ อันนับว่าเป็นวัตถุ ๕ เท่านั้น หามิได้เกิดขึ้นด้วยประการอื่น ฉันนั้น.

ආපාතාගමනඤ්ච තෙසං ද්වාරාරම්මණානං ඨිතිපත්තකාලෙ එව හොති. ආපාතාගමනපච්චයා ච ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගං චලති. භවඞ්ගචලන පච්චයා ච ආවජ්ජනං උප්පජ්ජති. ආවජ්ජනපච්චයා ච තානි පඤ්චවිඤ්ඤාණානි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා චක්ඛාදීනි පඤ්චවත්ථූනි පුරෙ අතීතභවඞ්ගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නානි එව පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූනං වත්ථුපුරෙජාතපච්චයා හොන්ති.

การกระทบของอารมณ์ที่ทวารเหล่านั้นย่อมมีในขณะที่อารมณ์ตั้งอยู่เท่านั้น. เพราะการกระทบของอารมณ์ ภวังค์ย่อมไหว ๒ ครั้ง. เพราะภวังค์ไหว อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้น. เพราะอาวัชชนะ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น วัตถุ ๕ มีจักขุเป็นต้น ที่เกิดขึ้นในขณะที่อดีตภวังคจิตเกิดขึ้นเท่านั้น ย่อมเป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณธาตุทั้งหลาย.

මරණාසන්නකාලෙ පන සබ්බානි ඡ වත්ථූනි චුතිචිත්තතො පුරෙ සත්තරසමස්ස භවඞ්ගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ එව උප්පජ්ජන්ති, තතො පරං න උප්පජ්ජන්ති. තස්මා මරණාසන්නකාලෙ භවඞ්ගචිත්තානි ච සබ්බානි ඡද්වාරිකවීථිචිත්තානි ච චුතිචිත්තඤ්ච පුරෙතරං උප්පන්නානි තානියෙව අත්තනො අත්තනො වත්ථූනි නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. අයං වත්ථුපුරෙජාත නිස්සයො.

ส่วนในกาลใกล้ตาย วัตถุ ๖ ทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นในขณะที่ภวังคจิตดวงที่ ๑๗ ก่อนจุติจิตเกิดขึ้นเท่านั้น หลังจากนั้นย่อมไม่เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ในกาลใกล้ตาย ภวังคจิตทั้งหลายและวิถีจิตทางทวาร ๖ ทั้งหมด และจุติจิต ย่อมเกิดขึ้นอาศัยวัตถุของตนๆ เหล่านั้นเองที่เกิดขึ้นก่อนแล้ว. นี้คือวัตถุปุเรชาตนิสสยะ.

කතමො පන වත්ථාරම්මණපුරෙජාතනිස්සයො. යදා අත්තනො අජ්ඣත්තං වත්ථුරූපං ආරබ්භ යං රූපං නිස්සාය මම මනොවිඤ්ඤාණං වත්තති, එතං මම එසො හමස්මි එසො මෙ අත්තාති එවං තණ්හාමාන දිට්ඨීහි ගහණවසෙන වා එතං අනිච්චං එතං දුක්ඛං එතං අනත්තාති එවං සම්මසනවසෙන වා ආවජ්ජනාදීනි මනොද්වාරිකවීථි චිත්තානි පවත්තන්ති. තදා තං තං වත්ථුරූපං පච්චෙකං තෙසං නිස්සයවත්ථු ච හොති තෙසං ආරම්මණඤ්ච. තස්මා තං තං හදයරූපං තස්ස තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස වත්ථාරම්මණපුරෙජාතපච්චයො හොති. අයං වත්ථාරම්මණ පුරෙජාතනිස්සයො. එවං නිස්සයපච්චයො තිවිධො හොති.

ก็วัตถารัมมณปุเรชาตนิสสยะเป็นไฉน? เมื่อใด มโนวิญญาณของฉันย่อมเป็นไปอาศัยรูปใด ปรารภวัตถุรูปภายในของตน เมื่อนั้น วิถีจิตทางมโนทวารมีอาวัชชนะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยการยึดถือด้วยตัณหา มานะ ทิฏฐิว่า "นี่ของเรา นี่เราเป็น นี่อัตตาของเรา" อย่างนี้ หรือโดยการพิจารณาว่า "นี่ไม่เที่ยง นี่เป็นทุกข์ นี่ไม่ใช่ตัวตน" อย่างนี้. ในขณะนั้น วัตถุรูปนั้นๆ ย่อมเป็นทั้งวัตถุที่อาศัยและเป็นอารมณ์ของจิตเหล่านั้นแต่ละอย่าง. เพราะเหตุนั้น หทัยรูปนั้นๆ ย่อมเป็นวัตถารัมมณปุเรชาตปัจจัยแก่การเกิดขึ้นของจิตนั้นๆ. นี้คือวัตถารัมมณปุเรชาตนิสสยะ. ด้วยประการฉะนี้ นิสสยปัจจัยย่อมมี ๓ อย่าง.

ඉධ [Pg.478] සුත්තන්තනිස්සයොපි වත්තබ්බො. ඉමෙ මනුස්සා වා තිරච්ඡානගතා වා රුක්ඛාදයො වා මහාපථවියං පතිට්ඨිතා, මහා පථවී ච හෙට්ඨා මහාඋදකක්ඛන්ධෙ, මහාඋදකක්ඛන්ධො ච හෙට්ඨා මහාවාතක්ඛන්ධෙ, මහාවාතක්ඛන්ධො ච හෙට්ඨා අජටාකාසෙ, මනුස්සා ගෙහෙසු, භික්ඛූ විහාරෙසු, දෙවා දිබ්බවිමානෙසූතිආදිනා සබ්බං ලොකප්පවත්තිං ඤත්වා නිස්සයපච්චයො වෙදිතබ්බො. නිස්සයපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในที่นี้ พึงกล่าวถึงนิสสยปัจจัยตามนัยแห่งพระสูตรด้วย. มนุษย์เหล่านี้ หรือสัตว์เดรัจฉาน หรือต้นไม้เป็นต้น ตั้งอยู่บนแผ่นดินใหญ่, แผ่นดินใหญ่อยู่เบื้องล่างกองน้ำใหญ่, กองน้ำใหญ่อยู่เบื้องล่างกองลมใหญ่, กองลมใหญ่อยู่เบื้องล่างอากาศที่ว่างเปล่า, มนุษย์อยู่ในเรือน, ภิกษุอยู่ในวิหาร, เทวดาอยู่ในวิมานทิพย์ เป็นต้น พึงทราบความที่โลกทั้งหมดเป็นไปโดยอาศัยกันและกันอย่างนี้ว่าเป็นนิสสยปัจจัย. การแสดงนิสสยปัจจัยจบลงแล้ว.

9. උපනිස්සයපච්චයො

๙. อุปนิสสยปัจจัย

තිවිධො උපනිස්සයපච්චයො, ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. තත්ථ ආරම්මණූප නිස්සයො ආරම්මණාධිපතිපච්චයසදිසො, අනන්තරූපනිස්සයො අනන්තරපච්චයසදිසො.

อุปนิสสยปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ ปกตูปนิสสยะ. ในบรรดาอุปนิสสยปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณูปนิสสยะเหมือนกับอารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรูปนิสสยะเหมือนกับอนันตรปัจจัย.

කතමො පකතූපනිස්සයො. සබ්බෙපි අතීතානාගත පච්චුප්පන්නා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභූතා චිත්තචෙතසිකරූපධම්මා ච නිබ්බානඤ්ච පඤ්ඤත්ති ච සබ්බෙසං පච්චුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං යථාරහං පකතූපනිස්සයො.

ก็ปกตูปนิสัยคืออะไร? ธรรมทั้งหลายที่เป็นจิต เจตสิก รูป ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ทั้งที่เป็นภายในและภายนอกทั้งหมด และพระนิพพาน และบัญญัติ ย่อมเป็นปกตูปนิสัยแก่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันทั้งหมดตามสมควร

තත්ථ අතීතො පරිනිබ්බුතො අම්හාකං බුද්ධො ච ධම්මො ච අරියසාවකසඞ්ඝො ච සම්මුතිසඞ්ඝපරම්පරා ච අම්හාකං පච්ඡිම ජනානං කුසලුප්පත්තියා පකතූපනිස්සයපච්චයො. තථා ලොකෙ අතීතා කාලඞ්කතා මාතාපිතරො ච ආචරියා ච පණ්ඩිතසමණබ්‍රාහ්මණා ච පාකටා නානාතිත්ථාචරියා ච මහිද්ධිකා මහානුභාවා පොරාණකරාජානො ච පච්ඡිමකානං ජනානං කුසලුප්පත්තියා වා අකුසලුප්පත්තියා වා සුඛදුක්ඛුප්පත්තියා වා පකතූපනිස්සයො. තථා හි තෙ පච්ඡිමකානං ජනානං අත්ථාය නානාසද්ධම්මපඤ්ඤත්තියො වා නානාඅසද්ධම්මපඤ්ඤත්තියො වා නානාලොකූපකරණානි වා පුරෙ පට්ඨපෙසුං. පච්ඡිමජනා ච තෙහි පට්ඨපිතෙසු දානසීලාදිධම්මෙසු වා ලොකචාරිත්ත කුලගොත්තචාරිත්ත ධම්මෙසු වා නානාදිට්ඨිවාදෙසු වා නානාකම්මායතනසිප්පායතන විජ්ජාඨානෙසු වා යථාපට්ඨපිතෙසු ගාමනිගමනගරඛෙත්තවත්ථු තළාකපොක්ඛරණිආවාටාදීසු වා ගෙහරථසකටනාවා සම්පොතසම්බන්ධාදීසු වා ජාතරූපරජතමණිමුත්තාදීසු වා දායජ්ජං පටිපජ්ජන්තා ලොකෙ වඩ්ඪන්ති.

ในปกตูปนิสัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้ปรินิพพานแล้วในอดีต พระธรรม พระอริยสาวกสงฆ์ และหมู่สงฆ์โดยสมมติที่สืบต่อกันมา ย่อมเป็นปกตูปนิสัยปัจจัยแก่การเกิดขึ้นแห่งกุศลของชนทั้งหลายผู้เกิดมาภายหลัง อนึ่ง มารดาบิดาและอาจารย์ทั้งหลายที่ล่วงลับไปแล้วในโลก สมณพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต และอาจารย์เจ้าลัทธิต่างๆ ที่มีชื่อเสียง และพระราชาในกาลก่อนผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก ย่อมเป็นปกตูปนิสัยแก่การเกิดขึ้นแห่งกุศล หรือการเกิดขึ้นแห่งอกุศล หรือการเกิดขึ้นแห่งสุขและทุกข์ของชนทั้งหลายผู้เกิดมาภายหลัง เพราะว่าท่านเหล่านั้นได้ตั้งสัทธรรมบัญญัติต่างๆ หรืออสัทธรรมบัญญัติต่างๆ หรือเครื่องอุปโภคของโลกต่างๆ ไว้ก่อนเพื่อประโยชน์แก่ชนทั้งหลายผู้เกิดมาภายหลัง และชนทั้งหลายผู้เกิดมาภายหลังย่อมเจริญในโลกโดยปฏิบัติตามมรดกในธรรมมีทานและศีลเป็นต้นที่ท่านเหล่านั้นตั้งไว้ หรือในธรรมที่เป็นโลกจารีต กุลจารีต และโคตรจารีต หรือในทิฏฐิวาทะต่างๆ หรือในกัมมายตนะ ศิลปายตนะ และวิชชาสถานต่างๆ หรือในบ้าน นิคม เมือง ที่นา ที่ดิน สระน้ำ บ่อน้ำ เป็นต้น ที่ตั้งไว้ตามที่ตั้งไว้ หรือในเรือน รถ เกวียน เรือ สำเภา และสิ่งที่เกี่ยวข้องกันเป็นต้น หรือในทอง เงิน แก้วมณี และมุกดาเป็นต้น

අනාගතොපි මෙත්තෙය්‍යො නාම බුද්ධො ච තස්ස ධම්මො ච තස්ස සඞ්ඝො ච එතරහි බහුජ්ජනානං පාරමිපුඤ්ඤප්පවත්තියා පකතූපනිස්සයපච්චයො. තථා ඉමස්මිං භවෙ ච පච්ඡිමෙ කාලෙ පටිලභිස්සමානා ඉස්සරියට්ඨානධනධඤ්ඤසම්පත්තියො පුරිමෙ කාලෙ ඨිතානං මහාජනානං නානාභිසඞ්ඛාරුප්පත්තියා පකතූපනිස්සය පච්චයො. අනාගතභවෙ ච අනුභවිස්සමානා භවසම්පත්ති භොග සම්පත්තියො [Pg.479] මග්ගඵලනිබ්බානසම්පත්තියො ච එතරහි පච්චුප්පන්නභවෙ ඨිතානං දානසීලාදිපුඤ්ඤකිරියුප්පත්තියා පකතූපනිස්සයපච්චයො. යථා හි ලොකෙ හෙමන්තෙ කාලෙ ධඤ්ඤප්ඵලානි ලභිස්සාමාති වස්සිකෙ කාලෙ කස්සනවප්පනකම්මානි ආරභන්ති, කම්මෙ සිද්ධෙ තං තං ධනං ලභිස්සාමාති පුබ්බභාගෙ තං තං වීරියකම්මං වා තං තං පඤ්ඤාකම්මං වා ආරභන්ති. තත්ථ ධඤ්ඤප්ඵලප්පටිලාභො ච තං තං ධනප්පටි ලාභොච තං තං කම්මාරම්භස්ස අනාගතපකතූපනිස්සයපච්චයො තං තං කම්මාරම්භො ච ධඤ්ඤප්ඵලප්පටිලාභස්ස ච තං තං ධනප්පටි ලාභස්ස ච අතීතපකතූපනිස්සයපච්චයො. එවමෙව පච්ඡිමෙ අනාගතෙ කාලෙ නානාකම්මප්ඵලානි සම්පස්සන්තා පත්ථයන්තා මහාජනා පුරිමෙ පච්චුප්පන්නෙ කාලෙ නානාපුඤ්ඤකම්මානි ආරභන්ති. තත්ථ පුඤ්ඤප්ඵලානි පුඤ්ඤකම්මානං අනාගතපකතූපනිස්සයපච්චයො. පුඤ්ඤකම්මානි පුඤ්ඤප්ඵලානං අතීතපකතූපනිස්සයපච්චයො. තස්මා අනාගතපකතූපනිස්සයොපි අතීතපකතූපනිස්සයො විය අතිමහන්තො පච්චයො හොති.

แม้พระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตไตรยในอนาคต พระธรรมของพระองค์ และพระสงฆ์ของพระองค์ ก็เป็นปกตูปนิสัยปัจจัยแก่การเป็นไปแห่งบารมีและบุญของชนเป็นอันมากในปัจจุบันนี้ อนึ่ง ความถึงพร้อมด้วยตำแหน่งอิสริยยศ ทรัพย์ และข้าวเปลือก ที่จะพึงได้ในภพนี้และในกาลภายหลัง เป็นปกตูปนิสัยปัจจัยแก่การเกิดขึ้นแห่งอภิสังขารต่างๆ ของมหาชนผู้ตั้งอยู่ในกาลก่อน อนึ่ง ความถึงพร้อมแห่งภพ ความถึงพร้อมแห่งโภคะ และความถึงพร้อมแห่งมรรค ผล นิพพาน ที่จะพึงเสวยในภพหน้า เป็นปกตูปนิสัยปัจจัยแก่การเกิดขึ้นแห่งบุญกิริยา มีทานและศีลเป็นต้น ของชนผู้ตั้งอยู่ในภพปัจจุบันนี้ เหมือนอย่างในโลกนี้ ชนทั้งหลายเริ่มการงานคือการไถและการหว่านในฤดูฝน ด้วยหวังว่า 'เราจักได้ผลผลิตคือข้าวเปลือกในฤดูหนาว' เมื่อการงานสำเร็จแล้ว ย่อมเริ่มความเพียรนั้นๆ หรือการใช้ปัญญานั้นๆ ในกาลเบื้องต้น ด้วยหวังว่า 'เราจักได้ทรัพย์นั้นๆ' ในที่นั้น การได้ผลผลิตคือข้าวเปลือกและการได้ทรัพย์นั้นๆ เป็นอนาคตปกตูปนิสัยปัจจัยของการเริ่มการงานนั้นๆ และการเริ่มการงานนั้นๆ เป็นอดีตปกตูปนิสัยปัจจัยของการได้ผลผลิตคือข้าวเปลือกและการได้ทรัพย์นั้นๆ ฉันใด มหาชนผู้เห็นและปรารถนาผลของกรรมต่างๆ ในกาลภายหลังอันเป็นอนาคต ย่อมเริ่มบุญกรรมต่างๆ ในกาลก่อนอันเป็นปัจจุบัน ฉันนั้น ในที่นั้น ผลของบุญทั้งหลายเป็นอนาคตปกตูปนิสัยปัจจัยของบุญกรรมทั้งหลาย บุญกรรมทั้งหลายเป็นอดีตปกตูปนิสัยปัจจัยของผลของบุญทั้งหลาย เพราะฉะนั้น แม้ปกตูปนิสัยในอนาคตก็เป็นปัจจัยที่ยิ่งใหญ่มาก เหมือนปกตูปนิสัยในอดีต

පච්චුප්පන්නා බුද්ධායො පච්චයා පච්චුප්පන්නානං මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මානං පච්චුප්පන්නා මාතාපිතරො පච්චුප්පන්නානං පුත්තධීතාදීනං පච්චුප්පන්නපකතූප නිස්සයො නාම. සො සුපාකටොයෙව.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายในปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่มนุษย์ เทวดา และพรหมทั้งหลายในปัจจุบัน มารดาบิดาทั้งหลายในปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่บุตรธิดาเป็นต้นในปัจจุบัน ชื่อว่าปัจจุบันปกตูปนิสัย ข้อนั้นเป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว

අජ්ඣත්තභූතා පකතූපනිස්සයධම්මා නාම බුද්ධාදීසු සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙසු උප්පන්නා පච්චයධම්මා. බහිද්ධාභූතා පකතූපනිස්සයධම්මා නාම සත්තානං පතිට්ඨානභූතා පථවිපබ්බතනදී සමුද්දාදයො තෙසං තෙසං සත්තානං බහූපකාරා අරඤ්ඤවනරුක්ඛ තිණපුබ්බණ්ණාපරණ්ණාදයො චන්දසූරියගහනක්ඛත්තාදයො වස්සොදකඅග්ගිවාතසීතඋණ්හාදයො ච සබ්බෙපි තෙ සත්තානං කුසලුප්පත්තියා වා අකුසලුප්පත්තියා වා සුඛුප්පත්තියා වා දුක්ඛුප්පත්තියා වා බලවපච්චයා හොන්ති.

ธรรมที่เป็นปกตูปนิสัยภายใน คือปัจจัยธรรมที่เกิดขึ้นในสันดานที่มีวิญญาณ มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ธรรมที่เป็นปกตูปนิสัยภายนอก คือแผ่นดิน ภูเขา แม่น้ำ มหาสมุทรเป็นต้น ซึ่งเป็นที่ตั้งของสัตว์ทั้งหลาย ป่าไม้ ต้นไม้ หญ้า พืชพันธุ์ธัญญาหารเป็นต้น ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ และดาวนักษัตรเป็นต้น น้ำฝน ไฟ ลม ความหนาว และความร้อนเป็นต้น ซึ่งเป็นประโยชน์มากแก่สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด ล้วนเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่การเกิดขึ้นแห่งกุศล หรือการเกิดขึ้นแห่งอกุศล หรือการเกิดขึ้นแห่งสุข หรือการเกิดขึ้นแห่งทุกข์ของสัตว์ทั้งหลาย

ඉමෙ ජනා දිට්ඨෙව ධම්මෙ පරිනිබ්බායිස්සාමාති බොධිපක්ඛිය ධම්මෙ වා භාවෙන්ති, අනාගතෙ බුද්ධකාලෙ පරිනිබ්බායිස්සාමාති පාරමීධම්මෙ වා පරිපූරෙන්ති. තත්ථ නිබ්බානං තෙසං ධම්මානං උප්පත්තියා බලවපච්චයො හොති.

ชนเหล่านี้ย่อมเจริญโพธิปักขิยธรรม ด้วยหวังว่า 'เราจักปรินิพพานในปัจจุบันชาตินี้' หรือย่อมบำเพ็ญบารมีธรรมให้บริบูรณ์ ด้วยหวังว่า 'เราจักปรินิพพานในพุทธกาลข้างหน้า' ในที่นั้น พระนิพพานย่อมเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่การเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้น

ලොකෙ නානාවොහාරභූතා නාමපඤ්ඤත්තියො ච බුද්ධ සාසනෙ තිපිටකපරියත්තිධම්මභූතා නාමපඤ්ඤත්තියො ච තෙසං තෙසං අත්ථානං ජානනත්ථාය බලවපච්චයො.

นามบัญญัติที่เป็นโวหารต่างๆ ในโลก และนามบัญญัติที่เป็นพระปริยัติธรรมคือพระไตรปิฎกในพระพุทธศาสนา เป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่การรู้เนื้อความนั้นๆ

තත්ථ සඞ්ඛතධම්මා නාම පච්චයෙ සති උප්පජ්ජන්ති, අසති නුප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජිත්වාපි පච්චයෙ සති තිට්ඨන්ති, අසති න තිට්ඨන්ති. තස්මා තෙසං උප්පත්තියා වා ඨිතියා වා පච්චයො නාම ඉච්ඡිතබ්බො. නිබ්බානං පන පඤ්ඤත්ති ච අසඞ්ඛතධම්මා හොන්ති [Pg.480] අජාතිධම්මා අනුප්පාදධම්මා නිච්ච ධම්මා ධුවධම්මා. තස්මා තෙසං උප්පාදාය වා ඨිතියා වා පච්චයො නාම නත්ථීති.

ในที่นั้น สังขตธรรมทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีปัจจัย ย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีปัจจัย แม้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมตั้งอยู่เมื่อมีปัจจัย ย่อมไม่ตั้งอยู่เมื่อไม่มีปัจจัย เพราะฉะนั้น ปัจจัยจึงเป็นสิ่งที่ต้องการเพื่อการเกิดขึ้นหรือการตั้งอยู่ของสังขตธรรมเหล่านั้น ส่วนพระนิพพานและบัญญัติเป็นอสังขตธรรม เป็นธรรมที่ไม่มีการเกิด ไม่มีการเกิดขึ้น เป็นธรรมเที่ยง เป็นธรรมยั่งยืน เพราะฉะนั้น ปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นหรือการตั้งอยู่ของพระนิพพานและบัญญัติเหล่านั้นจึงไม่มี

කුසලො කුසලස්ස උපනිස්සයො. සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියතීතිආදිනා සුපාකටො. තථා රාගං උපනිස්සාය පාණං හනති, අදින්නං ආදියතීතිආදිනා සප්පායං උතුං සප්පායං භොජනං උපනිස්සාය කායිකං සුඛං පච්චනුභොතීතිආදිනා ච අකුසලො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්ස උපනිස්සයොපි සුපාකටො.

กุศลเป็นอุปนิสัยของกุศล ปรากฏชัดเจนด้วยบทว่า 'อาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน สมาทานศีล' เป็นต้น อนึ่ง อกุศลเป็นอุปนิสัยของอกุศล ด้วยบทว่า 'อาศัยราคะแล้วฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์' เป็นต้น และอัพยากฤตเป็นอุปนิสัยของอัพยากฤต ด้วยบทว่า 'อาศัยฤดูที่สัปปายะ อาหารที่สัปปายะแล้วเสวยสุขทางกาย' เป็นต้น ก็ปรากฏชัดเจนเช่นกัน

කුසලො පන අකුසලස්සපි බලවූපනිස්සයො. දානං දත්වා තෙන දානෙන අත්තානං උක්කංසෙති, පරං වම්භෙති. තථා සීල සම්පන්නො හුත්වා සමාධිසම්පන්නො හුත්වා පඤ්ඤාසම්පන්නො හුත්වා අත්තානං උක්කංසෙති, පරං වම්භෙති.

แต่กุศลเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่อกุศลได้ ให้ทานแล้ว ย่อมยกตนข่มผู้อื่นด้วยทานนั้น อนึ่ง เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยสมาธิ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญาแล้ว ย่อมยกตนข่มผู้อื่น

කුසලො අබ්‍යාකතස්සපි බලවූපනිස්සයො. සබ්බානි චතුභූමිකකුසලකම්මානි වා කම්මපරිවාරානි කුසලානි වා කාලන්තරෙ චතුභූමිකානං විපාකාබ්‍යාකතානං බලවූපනිස්සයො. දානපාරමිං පූරෙන්තා පූරණකාලෙ බහුං කායිකදුක්ඛං පච්චනුභවන්ති. තථා සීලපාරමිං නික්ඛමපාරමිං පඤ්ඤාපාරමිං වීරියපාරමිං ඛන්තිපාරමිං සච්චපාරමිං අධිට්ඨානපාරමිං මෙත්තාපාරමිං උපෙක්ඛා පාරමිං. එසෙව නයො ඣානභාවනා මග්ගභාවනාසුපි.

กุศลเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่อัพยากฤตได้ กุศลกรรมทั้งหลายที่เป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด หรือกุศลที่เป็นบริวารของกรรม ย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่วิบากอัพยากฤตที่เป็นไปในภูมิ ๔ ในกาลภายหลัง เมื่อบำเพ็ญทานบารมี ย่อมเสวยทุกข์ทางกายเป็นอันมากในเวลาบำเพ็ญ อนึ่ง แม้ในศีลบารมี เนกขัมมบารมี ปัญญาบารมี วิริยบารมี ขันติบารมี สัจจบารมี อธิษฐานบารมี เมตตาบารมี อุเบกขาบารมี ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในการเจริญฌานและการเจริญมรรค ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

අකුසලො කුසලස්සපි බලවූපනිස්සයො. ඉධෙකච්චො පාපං කත්වා පච්ඡා විප්පටිසාරී හුත්වා තස්ස පාපස්ස පහානාය දානසීලඣානමග්ගකුසලානි සම්පාදෙති. තං පාපං තෙසං කුසලානං බලවූපනිස්සයො.

อกุศลเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่กุศลได้ บุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปแล้ว ภายหลังเกิดความเดือดร้อนใจ จึงบำเพ็ญกุศลมีทาน ศีล ฌาน และมรรค เพื่อละบาปนั้น บาปนั้นเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่กุศลเหล่านั้น

අකුසලො අබ්‍යාකතස්සපි බලවූපනිස්සයො. ඉධ බහූ ජනා දුච්චරිතානි කත්වා චතූසු අපායෙසු පතිත්වා අපායදුක්ඛං පච්චනුභවන්ති. දිට්ඨධම්මෙපි කෙචි අත්තනො වා පරස්ස වා දුච්චරිතකම්ම පච්චයා බහුං දුක්ඛං පච්චනුභවන්ති. කෙචි දුච්චරිතකම්මෙන ධනං ලභිත්වා සුඛං පච්චනුභවන්ති. බහුජ්ජනා රාගමූලකං බහුං දුක්ඛං පච්චනුභවන්ති, දොසමූලකං දිට්ඨිමූලකං මානමූලකන්ති.

อกุศลเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่อัพยากฤตได้ ในโลกนี้ ชนเป็นอันมากทำทุจริตแล้ว ตกไปในอบาย ๔ ย่อมเสวยทุกข์ในอบาย แม้ในปัจจุบันชาติ บางคนก็เสวยทุกข์เป็นอันมาก เพราะทุจริตกรรมของตนเองหรือของผู้อื่น บางคนทำทุจริตกรรมแล้วได้ทรัพย์ ย่อมเสวยสุข ชนเป็นอันมากย่อมเสวยทุกข์เป็นอันมากที่มีราคะเป็นมูล มีโทสะเป็นมูล มีทิฏฐิเป็นมูล มีมานะเป็นมูล

අබ්‍යාකතො කුසලස්සපි බලවූපනිස්සයො. ධන සම්පත්තියා දානං දෙති, සීලං පූරෙති, පඤ්ඤං පූරෙති, භාවනාසප්පායං ආවාසං වා ලෙණං වා ගුහංවා රුක්ඛං වා අරඤ්ඤං වා පබ්බතං වා ගොචරගාමං වා උතුසප්පායං වා ආහාරසප්පායං වා ලභිත්වා තං තං භාවනං භාවෙති.

อัพยากฤตเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่กุศลได้ เพราะความถึงพร้อมด้วยทรัพย์ ย่อมให้ทาน บำเพ็ญศีล บำเพ็ญปัญญา เมื่อได้อาวาสที่สบายแก่การภาวนา หรือที่เร้น หรือถ้ำ หรือโคนไม้ หรือป่า หรือภูเขา หรือโคจรคาม หรือฤดูที่สบาย หรืออาหารที่สบายแล้ว ย่อมเจริญภาวนานั้นๆ

අබ්‍යාකතො අකුසලස්සපි බලවූපනිස්සයො. ලොකෙ චක්ඛුසම්පදං නිස්සාය බහූනි දස්සනමූලානි අකුසලානි උප්පජ්ජන්ති. එස නයො සොතසම්පදාදීසු[Pg.481]. තථා හත්ථසම්පදං පාදසම්පදං සත්ථසම්පදං ආවුධසම්පදන්තිආදිනාපි වත්තබ්බො. එවං උපනිස්සයො තිවිධො හොති.

อัพยากฤตเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่อกุศลได้ ในโลกนี้ อาศัยความถึงพร้อมแห่งจักษุ อกุศลที่มีการเห็นเป็นมูลเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น แม้ในความถึงพร้อมแห่งโสตเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง พึงกล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งมือ ความถึงพร้อมแห่งเท้า ความถึงพร้อมแห่งศัสตรา ความถึงพร้อมแห่งอาวุธ เป็นต้น อุปนิสสยะมี ๓ อย่างด้วยประการฉะนี้

ඉධ සුත්තන්තූපනිස්සයොපි වත්තබ්බො. කල්‍යාණමිත්තං උප නිස්සාය පාපමිත්තං උපනිස්සාය ගාමං උපනිස්සාය අරඤ්ඤං උපනිස්සායාතිආදිනා බහූසු ඨානෙසු ආගතො. අපි ච පඤ්චනියාමධම්මා සත්තලොක සඞ්ඛාරලොක ඔකාසලොක සඞ්ඛාතානං තිණ්ණං ලොකානං අවිච්ඡින්නප්පවත්තියා බලවපච්චයා හොන්ති. අයඤ්ච අත්ථො නියාමදීපනියං අම්හෙහි විත්ථාරතො දීපිතොති.

ในที่นี้ พึงกล่าวถึงสุตตันตอุปนิสสยะด้วย ซึ่งมาในหลายแห่งโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาศัยกัลยาณมิตร อาศัยปาปมิตร อาศัยบ้าน อาศัยป่า' อนึ่ง นิยามธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่การเป็นไปไม่ขาดสายของโลก ๓ คือ สัตวโลก สังขารโลก และโอกาสโลก และเนื้อความนี้ ข้าพเจ้าได้แสดงไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์นิยามทีปนี

කෙනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති. අධිපතිභූතං ආරම්මණමෙව ආරම්මණිකධම්මානං බලවනිස්සයට්ඨෙන ආරම්මණූප නිස්සයො.

ชื่อว่าอารัมมณูปนิสสยะด้วยอรรถว่าอะไร? อารมณ์ที่เป็นอธิบดีนั่นเอง เป็นอารัมมณูปนิสสยะ ด้วยอรรถว่าเป็นที่อาศัยอันมีกำลังของอารัมมณิกธรรมทั้งหลาย

කෙනට්ඨෙන අනන්තරූපනිස්සයොති. පුරිමං අනන්තරචිත්තමෙව පච්ඡිමස්ස අනන්තරචිත්තස්ස උප්පජ්ජනත්ථාය බලවනිස්සයට්ඨෙන අනන්තරූපනිස්සයො. මාතා විය පුරිමචිත්තං, පුත්තො විය පච්ඡිමචිත්තං. යථා මාතා අත්තනො අනන්තරෙ පුත්තස්ස උප්පජ්ජනත්ථාය බලවූප නිස්සයො හොති, තථා පුරිමචිත්තං පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පජ්ජනත්ථායාති.

ชื่อว่าอนันตรูปนิสสยะด้วยอรรถว่าอะไร? จิตที่เกิดก่อนนั่นเอง เป็นอนันตรูปนิสสยะแก่จิตที่เกิดหลัง ด้วยอรรถว่าเป็นที่อาศัยอันมีกำลังเพื่อให้เกิดมีขึ้น จิตที่เกิดก่อนเปรียบเหมือนมารดา จิตที่เกิดหลังเปรียบเหมือนบุตร มารดาย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่บุตรที่เกิดต่อจากตนเพื่อให้เกิดมีขึ้นฉันใด จิตที่เกิดก่อนก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยที่มีกำลังแก่จิตที่เกิดหลังเพื่อให้เกิดมีขึ้นฉันนั้น

කෙනට්ඨෙන පකතූපනිස්සයොති. පකතියාව ලොකෙ පණ්ඩිතානං පාකටො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො.

ชื่อว่าปกตูปนิสสยะด้วยอรรถว่าอะไร? อุปนิสสยะที่ปรากฏชัดแก่บัณฑิตทั้งหลายในโลกโดยปกตินั่นเอง ชื่อว่าปกตูปนิสสยะ

එත්ථ ච අනන්තරූපනිස්සයානුභාවො අනන්තරචිත්තෙ එව ඵරති. පකතූපනිස්සයානුභාවො පන දූරෙපි ඵරතියෙව. තථා හි ඉමස්මිං භවෙ පුරිමෙසු දිවසෙසු වා මාසෙසු වා සංවච්ඡරෙසු වා දිට්ඨසුතඝායිතසායිතඵුසිතවිඤ්ඤාතානි ආරම්මණානි පච්ඡාතථාරූපෙ පච්චයෙ සති වස්සසතෙපි මනොද්වාරෙ ආපාතං ආගච්ඡන්ති. ඉදං නාම පුබ්බෙ මයා දිට්ඨං සුතන්තිආදිනා සත්තා අනුස්සරන්ති. ඔපපාතිකසත්තා පන පුරිමභවංපි අනුස්සරන්ති. තථා මනුස්සෙසුපි අප්පෙකච්චෙ ජාතිස්සරසඤ්ඤාලාභිනො. තථා පුබ්බෙ අනෙකසතසහස්සෙසු දිට්ඨාදීසු වත්ථූසු පච්ඡා එකස්මිං ඛණෙ එකං වත්ථුං දිස්වා වා සුත්වා වා තස්මිං එව ඛණෙ බහූසුපි තෙසු මනොවිඤ්ඤාණසන්තානං ඵරමානං පවත්තතීති. උපනිස්සයපච්චය දීපනා නිට්ඨිතා.

ในอุปนิสสยปัจจัยนี้ อานุภาพของอนันตรูปนิสสยะย่อมแผ่ไปในอนันตรจิตเท่านั้น ส่วนอานุภาพของปกตูปนิสสยะย่อมแผ่ไปได้แม้ในที่ไกล ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ คือ อารมณ์ทั้งหลายที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ดม ได้ลิ้ม ได้สัมผัส ได้รู้แจ้งแล้วในภพนี้ ในวันก่อนๆ หรือในเดือนก่อนๆ หรือในปีก่อนๆ เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้นในภายหลัง ย่อมมาปรากฏที่มโนทวารได้แม้ในร้อยปี สัตว์ทั้งหลายย่อมนึกถึงว่า 'สิ่งนี้เราได้เห็นแล้ว ได้ยินแล้วในกาลก่อน' เป็นต้น ส่วนโอปปาติกสัตว์ทั้งหลายย่อมนึกถึงภพก่อนได้ด้วย อนึ่ง ในหมู่มนุษย์บางพวกก็เป็นผู้ระลึกชาติได้ อนึ่ง ในกาลก่อน เมื่อเห็นหรือได้ยินวัตถุอย่างหนึ่งในบรรดาวัตถุที่ได้เห็นเป็นต้นมาแล้วหลายแสนอย่างในภายหลัง ในขณะเดียวกันนั้น มโนวิญญาณสันดานก็ย่อมแผ่ไปในวัตถุเหล่านั้นเป็นจำนวนมากได้ในขณะนั้นเอง การแสดงอุปนิสสยปัจจัยจบลงแล้ว

10. පුරෙජාතපච්චයො

๑๐. ปุเรชาตปัจจัย

තිවිධො පුරෙජාතපච්චයො. වත්ථුපුරෙජාතපච්චයො ච ආරම්මණපුරෙජාතපච්චයො ච වත්ථාරම්මණපුරෙජාතපච්චයො ච.

ปุเรชาตปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ วัตถุปุเรชาตปัจจัย ๑ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ๑ วัตถารัมมณปุเรชาตปัจจัย ๑

තත්ථ [Pg.482] වත්ථුපුරෙජාතො ච වත්ථාරම්මණපුරෙජාතො ච පුබ්බෙ නිස්සයපච්චයෙ නිස්සයනාමෙන වුත්තා එව.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น วัตถุปุเรชาตปัจจัย และวัตถารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้กล่าวไว้แล้วในนิสสยปัจจัยโดยชื่อว่านิสสยะนั่นเอง

ආරම්මණපුරෙජාතො නාම පච්චුප්පන්නානි අට්ඨාරසනිප්ඵන්නරූපානි එව. තෙසුපි පච්චුප්පන්නානි රූපසද්දාදීනි පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චන්නං පඤ්චවිඤ්ඤාණ වීථිචිත්තානං නියමතො ආරම්මණපුරෙජාතපච්චයා හොන්ති. යථා හි වීණාසද්දා නාම වීණාතන්තීසු වීණාදණ්ඩකෙන පහරණ පච්චයා එව උප්පජ්ජන්ති. එවඤ්ච සති තෙ සද්දා පුරෙජාතාහි වීණාතන්ති වීණාදණ්ඩකෙහි විනා උප්පජ්ජිතුං න සක්කොන්ති. එවමෙවං පඤ්ච විඤ්ඤාණ වීථිචිත්තානිපි පඤ්චසු වත්ථුද්වාරෙසු පඤ්චන්නං ආරම්මණානං ආපාතාගමන පච්චයා එව උප්පජ්ජන්ති. ආපාතාගමනඤ්ච තෙසං ද්වින්නං ඨිතිපත්තකාලෙ එව හොති. න කෙවලඤ්ච තස්මිං කාලෙ තානි පඤ්චාරම්මණානි තෙසු පඤ්චවත්ථූසු එව ආපාතමාගච්ඡන්ති. අථ ඛො භවඞ්ගමනොද්වාරෙපි ආපාතං ආගච්ඡන්තියෙව. තස්මිං ආපාතගමනත්තා එව තං භවඞ්ගම්පි ද්වික්ඛත්තුං චලිත්වා උපච්ඡිජ්ජති, භවඞ්ගුපච්ඡෙදෙ එව තානි වීථිචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. එවඤ්ච සති තානි වීථිචිත්තානි පුරෙජාතෙහි වත්ථු ද්වාරාරම්මණෙහි විනා උප්පජ්ජිතුං න සක්කොන්තීති. තානි පන සබ්බානිපි අට්ඨාරසනිප්ඵන්නරූපානි නිරුද්ධානි හුත්වා අතීතානිපි හොන්ති, අනුප්පන්නානි හුත්වා අනාගතානිපි හොන්ති. උප්පන්නානි හුත්වා පච්චුප්පන්නානිපි හොන්ති. සබ්බානිපි මනොවිඤ්ඤාණවීථිචිත්තානං ආරම්මණානි හොන්ති. තෙසු පච්චුප්පන්නානි එව තෙසං ආරම්මණපුරෙජාතපච්චයා හොන්ති. යදා දූරෙ වා පටිච්ඡන්නෙ වා ඨිතං තං තං ආරම්මණවත්ථුං මනසා එව ආරම්මණං කරොති, තදා තං තං වත්ථු සචෙ තත්ථ තත්ථ විජ්ජමානං හොති, පච්චුප්පන්නං නාම හොති. පුරෙජාතපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ นิปผันนรูป ๑๘ ที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น ในบรรดารูปเหล่านั้น อารมณ์ ๕ มีรูปและเสียงเป็นต้นที่เป็นปัจจุบัน ย่อมเป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณวิถีจิต ๕ หมวดโดยแน่นอน เปรียบเหมือนเสียงพิณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยการดีดที่สายพิณด้วยไม้ดีดพิณเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เสียงเหล่านั้นย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากสายพิณและไม้ดีดพิณที่เกิดก่อน ฉันใด ปัญจวิญญาณวิถีจิตแม้ทั้งหลายก็ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยการมาปรากฏของอารมณ์ ๕ ที่วัตถุทวาร ๕ เท่านั้น และการมาปรากฏของอารมณ์เหล่านั้นย่อมมีในขณะที่ทั้งสอง (อารมณ์และทวาร) ตั้งอยู่เท่านั้น อนึ่ง อารมณ์ ๕ เหล่านั้นมิใช่จะมาปรากฏที่วัตถุ ๕ เหล่านั้นเท่านั้นในกาลนั้น แต่ย่อมมาปรากฏที่ภวังคมโนทวารด้วย เพราะการมาปรากฏนั้น ภวังค์นั้นจึงไหว ๒ ครั้งแล้วขาดสายไป วิถีจิตเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในลำดับที่ภวังค์ขาดสายนั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น วิถีจิตเหล่านั้นย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากวัตถุ ทวาร และอารมณ์ที่เกิดก่อน ส่วนนิปผันนรูป ๑๘ เหล่านั้นทั้งหมด เมื่อดับไปแล้วก็เป็นอดีต เมื่อยังไม่เกิดก็เป็นอนาคต เมื่อเกิดขึ้นแล้วก็เป็นปัจจุบัน รูปทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอารมณ์ของมโนวิญญาณวิถีจิตทั้งหลาย ในบรรดารูปเหล่านั้น รูปที่เป็นปัจจุบันเท่านั้นย่อมเป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัยแก่จิตเหล่านั้น เมื่อใด มโนวิญญาณกระทำวัตถุอันเป็นอารมณ์นั้นๆ ที่ตั้งอยู่ในที่ไกลหรือที่กำบังให้เป็นอารมณ์ เมื่อนั้น หากวัตถุนั้นๆ ยังมีอยู่ ณ ที่นั้นๆ ก็ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน จบการแสดงปุเรชาตปัจจัย

11. පච්ඡාජාතපච්චයො

๑๑. ปัจฉาชาตปัจจัย

පච්ඡිමං පච්ඡිමං පච්චුප්පන්නං චිත්තං පුරෙජාතස්ස පච්චුප්පන්නස්ස චතු සමුට්ඨානිකස්ස රූපකායස්ස වුඩ්ඪිවිරුළ්හියා පච්ඡාජාතපච්චයො. යථා තං පච්ඡිමවස්සෙසු අනුවස්සං වස්සමානානි වස්සොදකානි පුරිමවස්සෙසු ජාතානං රුක්ඛපොතකානං වුඩ්ඪිවිරුළ්හියා පච්ඡාජාත පච්චයා හොන්තීති.

จิตที่เป็นปัจจุบันดวงหลังๆ ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายที่มีสมุฏฐาน ๔ ซึ่งเกิดก่อนและเป็นปัจจุบัน เพื่อความเจริญงอกงาม เปรียบเหมือนน้ำฝนที่ตกลงมาทุกปีในฤดูฝนหลังๆ ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่ต้นไม้เล็กๆ ที่เกิดในฤดูฝนก่อนๆ เพื่อความเจริญงอกงาม ฉันใด

තත්ථ පච්ඡිමං පච්ඡිමං චිත්තන්ති පඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය යාව චුති චිත්තා සබ්බං චිත්තං වුච්චති. පුරෙජාතස්සාති පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං කම්මජරූපකායං ආදිං කත්වා අජ්ඣත්තසන්තානපරියාපන්නො සබ්බො චතුසමුට්ඨානිකරූපකායො වුච්චති.

ในปัจฉาชาตปัจจัยนั้น คำว่า 'จิตดวงหลังๆ' หมายถึงจิตทั้งหมดตั้งแตปฐมภวังค์ไปจนถึงจุติจิต คำว่า 'แก่รูปกายที่เกิดก่อน' หมายถึงรูปกายที่มีสมุฏฐาน ๔ ทั้งหมดที่นับเนื่องในสันดานภายใน โดยมีกัมมชรูปกายที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิตเป็นต้น

පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නස්ස කම්මජරූපකායස්ස පඨම භවඞ්ගාදීනි පන්නරසභවඞ්ගචිත්තානි පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්ති. පටිසන්ධි චිත්තං පන තෙන කායෙන සහුප්පන්නත්තා [Pg.483] පච්ඡජාතං න හොති. සොළසමභවඞ්ගචිත්තඤ්ච තස්ස කායස්ස භිජ්ජනක්ඛෙත්තෙ උප්පන්නත්තා පච්චයො න හොති. තස්මා පන්නරසභවඞ්ගචිත්තානීති වුත්තං.

ภวังคจิต ๑๕ ดวง มีปฐมภวังค์เป็นต้น ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่กัมมชรูปกายที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต ส่วนปฏิสนธิจิตไม่เป็นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเกิดพร้อมกับกายนั้น และภวังคจิตดวงที่ ๑๖ ก็ไม่เป็นปัจจัย เพราะเกิดขึ้นในขณะที่กายนั้นกำลังแตกดับ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ภวังคจิต ๑๕ ดวง'

පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ පන ද්වෙ රූපකායා උප්පජ්ජන්ති කම්මජරූපකායො ච උතුජරූපකායොච. තථා භඞ්ගක්ඛණෙපි. පඨමභවඞ්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙ පන තයො රූපකායා උප්පජ්ජන්ති කම්මජරූපකායො ච උතුජරූපකායො ච චිත්තජරූපකායො ච. යදා බහිද්ධාහාරප්ඵරණං ලභිත්වා අජ්ඣත්තාහාරො ආහාරජරූපකායං ජනෙති, තතො පට්ඨාය චතුසමුට්ඨානිකා චත්තාරො රූපකායා දීප ජාලා විය පවත්තන්ති. තෙ උප්පාදක්ඛණං අතික්කම්ම යාව ඨිතිභාවෙන ධරන්ති, තාව පන්නරසචිත්තානි තෙසං කායානං පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්තියෙව.

อนึ่ง ในฐีติขณะของปฏิสนธิจิต รูปกาย ๒ อย่างย่อมเกิดขึ้น คือ กัมมชรูปกายและอุตุชรูปกาย แม้ในภังคขณะก็เช่นกัน ส่วนในอุปปาทขณะของปฐมภวังค์ รูปกาย ๓ อย่างย่อมเกิดขึ้น คือ กัมมชรูปกาย อุตุชรูปกาย และจิตตชรูปกาย เมื่อใด อาหารภายในได้รับโอชาจากอาหารภายนอกแผ่ไปแล้ว ย่อมยังอาหารชรูปกายให้เกิดขึ้น ตั้งแต่นั้นไป รูปกายที่มีสมุฏฐาน ๔ ทั้ง ๔ อย่าง ย่อมเป็นไปดุจเปลวประทีป รูปกายเหล่านั้นเมื่อล่วงพ้นอุปปาทขณะไปแล้ว ตราบเท่าที่ยังดำรงอยู่ด้วยฐีติภาวะ ตราบนั้นจิต ๑๕ ดวงย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายเหล่านั้นนั่นเอง

වුඩ්ඪිවිරුළ්හියාති චතුසමුට්ඨානිකරූපසන්තතියා උපරූපරි වුඩ්ඪියා ච විරුළ්හියා ච. තථාහි පුරිමා පුරිමා චත්තාරො රූපකායා සචෙ පච්ඡාජාත පච්චයං පුනප්පුනං ලභන්ති, එවං සති තෙ නිරුජ්ඣන්තාපි පච්ඡාරූපසන්තතිපරම්පරානං වුඩ්ඪියා ච විරුළ්හියා ච වෙපුල්ලාය ච බලව පච්චයා හුත්වා නිරුජ්ඣන්තීති. පච්ඡාජාතපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

คำว่า 'เพื่อความเจริญงอกงาม' หมายถึงเพื่อความเจริญและงอกงามยิ่งๆ ขึ้นไปของรูปสันดานที่มีสมุฏฐาน ๔ ด้วยว่ารูปกาย ๔ อย่างที่เกิดก่อนๆ หากได้รับปัจฉาชาตปัจจัยซ้ำๆ กัน เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปกายเหล่านั้นแม้จะดับไป ก็ย่อมเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่ความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ของรูปสันดานที่เกิดหลังๆ สืบต่อกันไปแล้วจึงดับไป จบการแสดงปัจฉาชาตปัจจัย

12. ආසෙවනපච්චයො

๑๒. อาเสวนปัจจัย

ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සත්තරස ලොකියකුසල චිත්තානි ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානි අට්ඨාරසකිරියචිත්තානීති සත්ත චත්තාලීසං ලොකියජවනචිත්තානි ආසෙවනපච්චයො. තෙසු නිරන්තරප්පවත්තං ජවනසන්තතිං පත්වා පුරිමං පුරිමං ජවනචිත්තං ආසෙවන පච්චයො. චතූහි මග්ගචිත්තෙහි පච්ඡිමං පච්ඡිමං චිත්තං ආසෙවනපච්චයුප්පන්නං.

อกุศลจิต ๑๒, โลกียกุศลจิต ๑๗, กิริยาจิต ๑๘ (เว้นอาวัชชนจิต ๒) รวมเป็นโลกียชวนจิต ๔๗ เป็นอาเสวนปัจจัย ในบรรดาจิตเหล่านั้น ชวนจิตดวงก่อนๆ ที่เป็นไปต่อเนื่องกัน ย่อมเป็นอาเสวนปัจจัย จิตดวงหลังๆ ที่เป็นมรรคจิต ๔ ย่อมเป็นอาเสวนปัจจยุปบัน (คือเกิดจากอาเสวนปัจจัย)

කෙනට්ඨෙන ආසෙවනන්ති. උපරූපරිපගුණභාවවඩ්ඪනත්ථංථාම බලවඩ්ඪනත්ථඤ්ච පරිවාසග්ගාහාපනට්ඨෙන.

ด้วยอรรถว่าอะไร จึงชื่อว่าอาเสวนะ? ด้วยอรรถว่า เพื่อเพิ่มพูนความชำนาญยิ่งๆ ขึ้นไป และเพื่อเพิ่มพูนกำลังความเข้มแข็ง และด้วยอรรถว่าเป็นการทำให้รับการอบรมซ้ำๆ

තත්ථ පගුණභාවොති පුනප්පුනං සජ්ඣායිතස්ස පාළිපාඨස්ස සුඛෙන පවත්තනං විය ජවනට්ඨානජවනකිච්චසඞ්ඛාතෙ ඨානකිච්චවිසෙසෙ පච්ඡිම පච්ඡිමචිත්තස්ස සුඛෙන පවත්තනං. පරිවාසො නාම කොසෙය්‍යවත්ථං පුනප්පුනං සුගන්ධෙන පරිවාසනං විය චිත්තසන්තානෙ පුනප්පුන්නං රජ්ජනදුස්සනාදිනා වා අරජ්ජන අදුස්සනාදිනා වා පරිවාසනං. පුරිමස්මිං ජවනචිත්තෙ නිරුද්ධෙපි තස්ස ජවනවෙගො න නිරුජ්ඣති, පච්ඡිමං චිත්තසන්තානං ඵරමානො පවත්තතියෙව. තස්මා පච්ඡිමං පච්ඡිමං ජවනචිත්තං උප්පජ්ජමානං තෙන වෙගෙන පග්ගහිතං බලවතරං හුත්වා උප්පජ්ජති. එවං [Pg.484] පුරිමචිත්තං අත්තනො පරිවාසං පච්ඡිමචිත්තං ගණ්හාපෙති. පච්ඡිමඤ්ච චිත්තං පුරිමස්ස චිත්තස්ස පරිවාසං ගහෙත්වා පවත්තති. එවං සන්තෙපි සො ආසෙවනවෙගො පකතියා සත්තහි චිත්තවාරෙහි පරික්ඛයං ගච්ඡති, තතො පරං තදාරම්මණවිපාක චිත්තං වා උප්පජ්ජති, භවඞ්ග චිත්තවාරො වා පවත්තති.

ในปัจจัยเหล่านั้น คำว่า “ความคล่องแคล่ว” คือ การดำเนินไปโดยง่ายของจิตดวงหลังๆ ในกิจพิเศษคือชวนกิจอันนับว่าชวนสถาน เหมือนการดำเนินไปโดยง่ายของพระบาลีที่ท่องบ่นซ้ำๆ แล้ว. คำว่า “ปริวาส” คือ การอบรมในสันดานจิตด้วยความกำหนัดขัดเคืองเป็นต้นซ้ำๆ หรือด้วยความไม่กำหนัดไม่ขัดเคืองเป็นต้น เหมือนการอบผ้าไหมด้วยของหอมซ้ำๆ. แม้ชวนจิตดวงก่อนดับไปแล้ว แต่ชวนเวคของจิตนั้นก็ไม่ดับไป ย่อมแผ่ไปสู่สันดานจิตดวงหลังๆ ดำเนินไปนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ชวนจิตดวงหลังๆ ที่เกิดขึ้น ย่อมถูกชวนเวคนั้นประคองไว้แล้วเกิดขึ้นเป็นกำลังยิ่งขึ้น. อย่างนี้ จิตดวงก่อนย่อมให้จิตดวงหลังรับเอาการอบรมของตน. และจิตดวงหลังก็รับเอาการอบรมของจิตดวงก่อนแล้วดำเนินไป. แม้เป็นอย่างนี้ ชวนเวคแห่งอาเสวนะนั้นโดยปกติย่อมถึงความสิ้นไปโดยจิต ๗ ขณะ. หลังจากนั้น จิตที่เป็นตทาลัมพณวิบากย่อมเกิดขึ้น หรือภวังคจิตก็ดำเนินไป.

ඉධ සුත්තන්තාසෙවනපච්චයොපි වත්තබ්බො. සතිපට්ඨානං භාවෙති, සම්මප්පධානං භාවෙති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති, ධම්ම විචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති, සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති, සම්මාසඞ්කප්පං භාවෙතීතිආදිනා බහූසු ඨානෙසු වුත්තො. තත්ථ භාවෙතීති එකංපි දිවසං භාවෙති, සත්තපි දිවසානි භාවෙති, එකංපි මාසං භාවෙති, සත්තපි මාසානි භාවෙති, එකංපි සංවච්ඡරං භාවෙති, සත්තපි සංවච්ඡරානි භාවෙතීති අත්ථො.

ในที่นี้ พึงกล่าวอาเสวนปัจจัยในพระสูตรด้วย. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในหลายแห่งด้วยบทว่า “ย่อมเจริญสติปัฏฐาน, ย่อมเจริญสัมมัปปธาน, ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์, ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิ, ย่อมเจริญสัมมาสังกัปปะ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า “ย่อมเจริญ” มีอรรถว่า ย่อมเจริญแม้ ๑ วัน, ย่อมเจริญแม้ ๗ วัน, ย่อมเจริญแม้ ๑ เดือน, ย่อมเจริญแม้ ๗ เดือน, ย่อมเจริญแม้ ๑ ปี, ย่อมเจริญแม้ ๗ ปี.

පුරිමපුරිමෙසු භවෙසු ආසෙවිතානි භාවිතානි බහුලී කතානි කුසලානි වා අකුසලානි වා පච්ඡිමපච්ඡිමෙසු භවෙසු බලවතරානං කුසලානං වා අකුසලානං වා උප්පත්තියා ආසෙවන පච්චයො.

กุศลหรืออกุศลที่บุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วในภพก่อนๆ เป็นอาเสวนปัจจัยแก่การเกิดขึ้นแห่งกุศลหรืออกุศลที่มีกำลังยิ่งขึ้นในภพหลังๆ.

කාලන්තරෙ වා භවන්තරෙ වා තාදිසානං කුසලාකුසලානං උප්පත්තියා පච්චයො උපනිස්සයපච්චයො නාම. තෙසංයෙව බලවතරත්ථාය පච්චයො ආසෙවනපච්චයො නාම.

ปัจจัยแก่การเกิดขึ้นแห่งกุศลหรืออกุศลเช่นนั้นในกาลอื่นหรือในภพอื่น ชื่อว่าอุปนิสสยปัจจัย. ปัจจัยเพื่อความเป็นผู้มีกำลังยิ่งขึ้นของกุศลหรืออกุศลเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าอาเสวนปัจจัย.

ලොකෙපි මහන්තෙසු චිත්තභාවනාකම්මෙසු වාචා භාවනාකම්මෙසු කායභාවනාකම්මෙසු අඞ්ගපච්චඞ්ගභාවනාකම්මෙසු කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාඨානෙසු ච ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්මානං නිස්සන්දගුණා නාම සන්දිස්සන්තියෙව.

แม้ในโลก ในกรรมคือการเจริญจิตอันยิ่งใหญ่ ในกรรมคือการเจริญวาจา ในกรรมคือการเจริญกาย ในกรรมคือการเจริญอวัยวะน้อยใหญ่ ในกรรมที่เป็นอายตนะแห่งกรรม อายตนะแห่งศิลปะ และในสถานที่เป็นวิชชา คุณชาติอันเป็นผลสืบเนื่องจากการเสพ การเจริญ การกระทำให้มาก ย่อมปรากฏนั่นเอง.

සබ්බෙසං ඛණිකධම්මානං මජ්ඣෙ එවරූපස්ස ආසෙවන පච්චයස්ස විජ්ජමානත්තා පුරිසබලපුරිසථාමානං උපරූපරි වඩ්ඪන වසෙන චිරකාලං පවත්තිතානි පුරිසකම්මානි නිප්ඵත්තිං පාපුණන්ති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාවංපි ගච්ඡන්ති. ආසෙවනපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

เพราะอาเสวนปัจจัยมีอยู่เช่นนี้ในบรรดาธรรมที่เป็นขณะทั้งหมด กรรมของบุรุษที่ดำเนินมาเป็นเวลานาน ย่อมถึงความสำเร็จด้วยอำนาจแห่งความเจริญยิ่งขึ้นไปของกำลังบุรุษและพละบุรุษ ย่อมถึงความเป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้าด้วย. การแสดงอาเสวนปัจจัยจบลงแล้ว.

13. කම්මපච්චයො

๑๓. กรรมปัจจัย

දුවිධො කම්මපච්චයො සහජාතකම්මපච්චයො නානාක්ඛණික කම්මපච්චයො.

กรรมปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย และ นานาขณิกกัมมปัจจัย.

තත්ථ ඛණත්තයසමඞ්ගි භූතා සබ්බාපි කුසලාකුසලා බ්‍යාකතචෙතනා සහජාතකම්ම පච්චයො. චෙතනාසම්පයුත්තා සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මාච පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නා කම්මජරූපධම්මා ච පවත්තිකාලෙ සබ්බෙපි චිත්තජරූපධම්මා ච තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เจตนาที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตทั้งหมดที่ประกอบด้วยขณะ ๓ ชื่อว่าสหชาตกัมมปัจจัย. จิตและเจตสิกธรรมทั้งหมดที่สัมปยุตด้วยเจตนา และรูปธรรมที่เกิดจากกรรมที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต และรูปธรรมที่เกิดจากจิตทั้งหมดในกาลเป็นไป ชื่อว่าปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น.

අතීතා [Pg.485] කුසලාකුසලචෙතනා නානාක්ඛණිකකම්ම පච්චයො. බාත්තිංසවිධා ලොකියවිපාක චිත්තචෙතසිකා ධම්මා ච සබ්බෙ කම්මජරූපධම්මා ච තස්ස පච්චයස්ස පච්චයුප්පන්නා.

เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลที่ล่วงไปแล้ว ชื่อว่านานาขณิกกัมมปัจจัย. จิตและเจตสิกธรรมที่เป็นโลกิยวิบาก ๓๒ อย่าง และรูปธรรมที่เกิดจากกรรมทั้งหมด ชื่อว่าปัจจยุบบันของปัจจัยนั้น.

කෙනට්ඨෙන කම්මන්ති. කිරියාවිසෙසට්ඨෙන කම්මං. චෙතනා හි කිරියා විසෙසො හොති සබ්බකම්මෙසු ජෙට්ඨකත්තා. තා හි සබ්බෙසු කායවචීමනොකම්මෙසු පච්චුපට්ඨිතෙසු තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵත්තත්ථාය සම්පයුත්තධම්මෙ චෙතෙති කප්පෙති සංවිදහති, එකතො උට්ඨාපෙති, තස්මා සබ්බකම්මෙසු ජෙට්ඨකා හොති. ඉති කිරියාවිසෙසට්ඨෙන කම්මං නාම. කරොන්ති එතෙනාති වා කම්මං. කිං කරොන්ති. කායිකකිරියංපි කරොන්ති, වාචසිකකිරියංපි කරොන්ති, මානසිකකිරියංපි කරොන්ති. තත්ථ කායිකකිරියා නාම ගමනඨාන නිසජ්ජාදයො අභික්කමනපටික්කමනාදයො අන්තමසො අක්ඛිදලානං උක්ඛිපනනික්ඛිපනානිපි. වාචසිකකිරියා නාම වාචාපවත්තනකිරියා. මානසිකකිරියා නාම සුචින්තිත දුචින්තිතකිරියා, අන්තමසො පඤ්ච විඤ්ඤාණානං දස්සනකිච්චසවනකිච්චාදීනිපි. සබ්බාපි ඉමා කිරියායො එතාය චෙතනාය සත්තා කරොන්ති, සංවිදහන්ති, තස්මා සා චෙතනා කම්මං නාම.

ด้วยอรรถว่าอะไรจึงชื่อว่ากรรม? กรรมด้วยอรรถว่าการกระทำที่พิเศษ. เพราะเจตนาเป็นการกระทำที่พิเศษ เพราะเป็นประธานในกรรมทั้งปวง. เพราะเจตนานั้นเมื่อกรรมทางกาย วาจา ใจทั้งหมดปรากฏอยู่ ย่อมคิด ย่อมดำริ ย่อมจัดแจง ย่อมให้ธรรมที่สัมปยุตเกิดขึ้นพร้อมกัน เพื่อความสำเร็จแห่งกรรมนั้นๆ เพราะฉะนั้น เจตนาจึงเป็นประธานในกรรมทั้งปวง. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่ากรรมด้วยอรรถว่าการกระทำที่พิเศษ. หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมกระทำด้วยเจตนานั้น จึงชื่อว่ากรรม. กระทำอะไร? ย่อมกระทำแม้กายิกกิริยา, ย่อมกระทำแม้ วาจสิกกิริยา, ย่อมกระทำแม้มานสิกกิริยา. ในบรรดากิริยาเหล่านั้น กายิกกิริยา ได้แก่ การเดิน การยืน การนั่งเป็นต้น การก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับเป็นต้น แม้ที่สุดคือการยกเปลือกตาขึ้นและลง. วาจสิกกิริยา ได้แก่ กิริยาคือการพูด. มานสิกกิริยา ได้แก่ กิริยาคือการคิดดี คิดชั่ว แม้ที่สุดคือการเห็น การได้ยินเป็นต้นของปัญจวิญญาณ. สัตว์ทั้งหลายย่อมกระทำ ย่อมจัดแจงกิริยาทั้งหมดเหล่านี้ด้วยเจตนานั้น เพราะฉะนั้น เจตนานั้นจึงชื่อว่ากรรม.

අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙන සහ ජායතීති සහජාතං. සහජාතඤ්ච තං කම්මඤ්චාති සහජාතකම්මං. සහජාතකම්මං හුත්වා පච්චයො සහජාතකම්ම පච්චයො. සහජාතකම්මභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති.

ธรรมที่เกิดพร้อมกับปัจจยุบบันของตน ชื่อว่าสหชาตะ. ธรรมนั้นเป็นสหชาตะด้วย เป็นกรรมด้วย จึงชื่อว่าสหชาตกัมมะ. ปัจจัยที่เป็นสหชาตกัมมะ ชื่อว่าสหชาตกัมมปัจจัย. พึงทราบว่า เป็นปัจจัยด้วยความเป็นสหชาตกัมมะ.

අඤ්ඤො කම්මස්ස උප්පත්තික්ඛණො අඤ්ඤො විපාකස්ස උප්පත්තික්ඛණොති එවං විසුං විසුං උප්පත්තික්ඛණො එතස්සාති නානාක්ඛණිකං. නානාක්ඛණිකඤ්ච තං කම්මඤ්චාති නානාක්ඛණිකකම්මං. නානාක්ඛණිකකම්මං හුත්වා පච්චයො නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. අරියමග්ගසම්පයුත්තා චෙතනා අත්තනො නිරුද්ධානන්තරෙ එව අරියඵලවිපාකං ජනෙති, සාපි නානාක්ඛණිකා එව හොති.

ขณะแห่งการเกิดขึ้นของกรรมเป็นอย่างหนึ่ง ขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิบากเป็นอีกอย่างหนึ่ง ธรรมนั้นมีขณะแห่งการเกิดขึ้นที่ต่างกันอย่างนี้ จึงชื่อว่านานาขณิกะ. ธรรมนั้นเป็นนานาขณิกะด้วย เป็นกรรมด้วย จึงชื่อว่านานาขณิกกัมมะ. ปัจจัยที่เป็นนานาขณิกกัมมะ ชื่อว่านานาขณิกกัมมปัจจัย. พึงทราบว่า เป็นปัจจัยด้วยความเป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย. เจตนาที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค ย่อมยังอริยผลวิบากให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งการดับไปของตนเท่านั้น เจตนานั้นก็เป็นนานาขณิกะนั่นเอง.

එත්ථ ච එකා දානකුසලචෙතනා අත්තනා සහජාතානං චිත්තචෙතසිකානඤ්ච කායිකවාචසිකකිරියාභූතානං චිත්තජරූපානඤ්ච සහජාතකම්මපච්චයො. තාය චෙතනාය ආයතිං කාලන්තරෙ උප්පජ්ජමානස්ස විපාකක්ඛන්ධස්ස ච කම්මජරූපක්ඛන්ධස්ස ච නානාක්ඛණික කම්මපච්චයො. එවං එකා කම්මපථපත්තා සුචරිතදුච්චරිතචෙතනා ද්වීසු කාලෙසුද්වින්නං පච්චයුප්පන්නානං ද්වීහි පච්චයසත්තීහි පච්චයො හොතීති.

ในที่นี้ เจตนาที่เป็นกุศลในการให้ทานดวงหนึ่ง เป็นสหชาตกัมมปัจจัยแก่จิตและเจตสิกที่เกิดพร้อมกับตน และแก่จิตตชรูปที่เป็นกายิกกิริยาและวาจสิกกิริยา. เจตนานั้นเป็นนานาขณิกกัมมปัจจัยแก่ผลวิบากขันธ์และกัมมชรูปขันธ์ที่จะเกิดขึ้นในกาลอื่นในอนาคต. อย่างนี้ เจตนาที่เป็นสุจริตหรือทุจริตที่ถึงกรรมบถดวงหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบัน ๒ อย่างใน ๒ กาล ด้วยอำนาจปัจจัย ๒ อย่าง.

එත්ථ ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙ කම්මන්ති කිරියාවිසෙසො. සො පන චෙතනාය නිරුද්ධායපි අනිරුජ්ඣිත්වා තං චිත්තසන්තානං අනුගච්ඡතියෙව. යදා [Pg.486] විපච්චිතුං ඔකාසං ලභති, තදා සො කිරියා විසෙසො චුතිනන්තරෙ එකො අත්තභාවො හුත්වා විපච්චති පාතුභවති. ඔකාසං පන අලභමානා භවසතංපි භවසහස්සංපි භවසතසහස්සංපි තං සන්තානං අනුගච්ඡතියෙව. මහග්ගතකම්මං පන ලද්ධොකාසෙ සති දුතියභවෙ බ්‍රහ්මලොකෙ එකො බ්‍රහ්මත්තභාවො හුත්වා විපච්චති පාතුභවති. සුපරිපක්කකම්මත්තා පන දුතියභවෙයෙව ඛීයති, තතො පරං නානුගච්ඡතීති. කම්මපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในนานาขณิกกัมมปัจจัยนี้ คำว่า 'กรรม' ได้แก่ ความพิเศษแห่งกิริยา. แต่ความพิเศษแห่งกิริยานั้น แม้เมื่อเจตนาดับไปแล้ว ก็ไม่ดับไป ย่อมติดตามกระแสจิตนั้นไปนั่นเอง. เมื่อใดได้โอกาสที่จะให้ผล เมื่อนั้นความพิเศษแห่งกิริยานั้นย่อมให้ผลปรากฏเป็นอัตภาพหนึ่งในลำดับแห่งจุติ. แต่ถ้าไม่ได้โอกาส ก็ย่อมติดตามกระแสจิตนั้นไปแม้ร้อยภพ แม้พันภพ แม้แสนภพ. ส่วนมหากตกรรม เมื่อได้โอกาส ย่อมให้ผลปรากฏเป็นอัตภาพแห่งพรหมหนึ่งในพรหมโลกในภพที่สอง. แต่เพราะเป็นกรรมที่แก่กล้าดีแล้ว ย่อมสิ้นไปในภพที่สองนั่นเอง หลังจากนั้นก็ไม่ติดตามไปอีก. การแสดงกัมมปัจจัยจบลงแล้ว.

14. විපාකපච්චයො

๑๔. วิปากปัจจัย

ඡත්තිංසවිධා විපාකභූතා සහජාතචිත්තචෙතසිකා ධම්මා විපාක පච්චයො. තෙයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච පටිසන්ධික්ඛණෙ කම්මජරූපානි ච පවත්තික්ඛණෙ විපාක චිත්තජාතානි චිත්තජරූපානි ච විපාකපච්චයුප්පන්නා.

ธรรมคือจิตและเจตสิกที่เกิดพร้อมกันซึ่งเป็นวิบาก ๓๖ ประการ เป็นวิปากปัจจัย. ธรรมเหล่านั้นนั่นเองเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน และเป็นปัจจัยแก่กัมมชรูปในขณะปฏิสนธิ และแก่จิตตชรูปที่เกิดจากวิบากจิตในขณะปวัตติ เป็นวิปากปัจจยุปบัน.

කෙනට්ඨෙන විපාකොති. විපච්චනට්ඨෙන විපාකො. විපච්චනං නාම මුදුතරුණභාවං අතික්කම්ම විපක්කභාවං ආපජ්ජනං. කස්ස පන ධම්මස්ස මුදුතරුණභාවො, කස්ස විපක්කභාවොති. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චය සඞ්ඛාතස්ස අතීතකම්මස්ස මුදුතරුණභාවො, තස්සෙව කම්මස්ස විපක්කභාවො.

ชื่อว่าวิบากโดยอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าวิบากโดยอรรถว่าสุกงอม. ที่ชื่อว่าการสุกงอม คือการก้าวล่วงภาวะที่อ่อนและยังไม่แก่ แล้วถึงภาวะที่สุกงอม. ก็ภาวะที่อ่อนและยังไม่แก่เป็นของธรรมอะไร? ภาวะที่สุกงอมเป็นของธรรมอะไร? ภาวะที่อ่อนและยังไม่แก่เป็นของอดีตกรรมที่นับว่าเป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ภาวะที่สุกงอมเป็นของกรรมนั้นเอง.

තත්ථ එකස්ස කම්මස්ස චතස්සො අවත්ථායො හොන්ති චෙතනා වත්ථා කම්මාවත්ථා නිමිත්තාවත්ථා විපාකාවත්ථාති.

ในกรรมหนึ่งนั้น มี ๔ อวสถา (ลำดับภาวะ) คือ เจตนาวสถา กัมมาวสถา นิมิตตาวสถา และวิปากาวสถา.

තත්ථ තාය චෙතනාය නිරුද්ධායපි තස්සා කිරියා විසෙසො න නිරුජ්ඣති, තං චිත්තසන්තානං අනුගච්ඡතියෙව. අයං කම්මාවත්ථා නාම.

ในอวสถาเหล่านั้น แม้เมื่อเจตนานั้นดับไปแล้ว แต่ความพิเศษแห่งกิริยาของเจตนานั้นก็ไม่ดับไป ย่อมติดตามกระแสจิตนั้นไปนั่นเอง นี้ชื่อว่ากัมมาวสถา.

නිමිත්තාවත්ථාති තං කම්මං යදා විපච්චිතුං ඔකාසං ලභති, තදා මරණාසන්නකාලෙ තස්ස පුග්ගලස්ස තමෙව කම්මං වා පච්චුපට්ඨාති, සො පුග්ගලො තදා දානං දෙන්තො විය සීලං රක්ඛන්තො විය පාණඝාතං වා කරොන්තො විය හොති. කම්මනිමිත්තං වා පච්චුපට්ඨාති, දාන වත්ථුආදිකං වා සත්ථාදිකං වා අඤ්ඤං වාපි පුබ්බෙ තස්ස කම්මස්ස උපකරණභූතං ආරම්මණං තදා තස්ස පුග්ගලස්ස හත්ථගතං විය හොති. ගතිනිමිත්තං වා පච්චුපට්ඨාති, දිබ්බවිමානාදිකං වා නිරයග්ගිජාලාදිකං වා උප්පජ්ජමානභවෙ උපලභිතබ්බං වා අනුභවිතබ්බං වා ආරම්මණං තදා දිස්සමානං හොති. අයං නිමිත්තා වත්ථා නාම.

ที่ชื่อว่านิมิตตาวสถา คือเมื่อกรรมนั้นได้โอกาสที่จะให้ผล ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นเองย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น บุคคลนั้นย่อมเป็นเหมือนกำลังให้ทาน กำลังรักษาศีล หรือกำลังฆ่าสัตว์อยู่ในขณะนั้น. หรือกรรมนิมิตย่อมปรากฏ คือวัตถุทานเป็นต้น หรือศัสตราเป็นต้น หรืออารมณ์อื่นใดที่เคยเป็นเครื่องประกอบของกรรมนั้นในกาลก่อน ย่อมเป็นเหมือนอยู่ในมือของบุคคลนั้นในขณะนั้น. หรือคตินิมิตย่อมปรากฏ คือวิมานทิพย์เป็นต้น หรือเปลวไฟนรกเป็นต้น หรืออารมณ์ที่พึงได้หรือพึงเสวยในภพที่จะเกิด ย่อมปรากฏให้เห็นในขณะนั้น นี้ชื่อว่านิมิตตาวสถา.

විපාකාවත්ථාති සචෙ සො පුග්ගලො තථා පච්චුපට්ඨිතං තං කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ගතිනිමිත්තං වා එකං ආරම්මණං අමුඤ්චමානො මරති, තදා තං කම්මං තස්මිංභවෙ විපච්චති, තං කම්මං තස්මිංභවෙ එකො අත්තභාවො හුත්වා පාතුභවති[Pg.487]. තත්ථ පුරිමාසු තීසු අවත්ථාසු තං කම්මං මුදුතරුණභූතං හොති, පච්ඡිමං පන විපාකාවත්ථං පත්වා විපක්කභූතං හොති. තෙන වුත්තං විපච්චනං නාම මුදුතරුණභාවං අතික්කම්ම විපක්කභාවං ආපජ්ජනන්ති. එවං විපක්කභාවං ආපන්නො චිත්ත චෙතසිකධම්මසමූහො විපාකො නාම.

ที่ชื่อว่าวิปากาวสถา คือถ้าบุคคลนั้นไม่ละอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง คือกรรม หรือกรรมนิมิต หรือคตินิมิตที่ปรากฏอย่างนั้นแล้วตายไป เมื่อนั้นกรรมนั้นย่อมให้ผลในภพนั้น กรรมนั้นย่อมปรากฏเป็นอัตภาพหนึ่งในภพนั้น. ในอวสถา ๓ อย่างแรกนั้น กรรมนั้นเป็นภาวะที่อ่อนและยังไม่แก่ แต่เมื่อถึงวิปากาวสถาอันเป็นที่สุด ย่อมเป็นภาวะที่สุกงอม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ที่ชื่อว่าการสุกงอม คือการก้าวล่วงภาวะที่อ่อนและยังไม่แก่ แล้วถึงภาวะที่สุกงอม'. หมู่แห่งจิตและเจตสิกธรรมที่ถึงภาวะสุกงอมอย่างนี้ ชื่อว่าวิบาก.

තත්ථ යථා අම්බප්ඵලානි නාම යදා විපක්කභාවං ආපජ්ජන්ති, තදා සබ්බසො සිනිද්ධරූපානි හොන්ති. එවමෙවං විපාකධම්මා නාම නිරුස්සාහා නිබ්‍යාපාරා හුත්වා සබ්බසො සන්තරූපා හොන්ති. තෙසං සන්තරූපත්තායෙව භවඞ්ගචිත්තානං ආරම්මණං අවිභූතං හොති, භවඞ්ගතො වුට්ඨානකාලෙ තං ආරම්මණං න ජානාති. තථාහි රත්තියං නිද්දායන්තස්ස පුරිමභවෙ මරණාසන්නකාලෙ යථාගහිතං කම්මාදිකං ආරම්මණං ආරබ්භ භවඞ්ගසොතං පවත්තමානංපි තස්ස භවඞ්ගසොතස්ස තං ආරම්මණං ආරබ්භ ඉදං නාම මෙ පුරිමභවෙ ආරම්මණං දිට්ඨන්ති කස්සචි ජානනවීථිචිත්තස්ස උප්පත්තියා පච්චයො න හොති. සො පුග්ගලො නිද්දායනකාලෙපි උට්ඨානකාලෙපි පුරිමභවසිද්ධං තං නිමිත්තං න ජානාති. එවං නිරුස්සාහනිබ්‍යාපාරසන්තරූප භාවෙන උපකාරකතා විපාකපච්චයතා නාමාති. විපාක පච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในเรื่องนั้น อุปมาเหมือนผลมะม่วง เมื่อถึงภาวะสุกงอม ย่อมมีรูปที่นุ่มนวลโดยประการทั้งปวง ฉันใด ธรรมที่เป็นวิบากก็ฉันนั้น เป็นธรรมที่ปราศจากความขวนขวายและกิจการงาน ย่อมมีสภาวะที่สงบโดยประการทั้งปวง. เพราะความเป็นสภาวะที่สงบของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง อารมณ์ของภวังคจิตจึงไม่ปรากฏชัด เมื่อออกจากภวังค์แล้วย่อมไม่รู้อารมณ์นั้น. แท้จริง กระแสภวังค์ที่ดำเนินไปโดยปรารภอารมณ์มีกรรมเป็นต้นที่ยึดถือไว้ในเวลาใกล้ตายในภพก่อน ของบุคคลที่กำลังหลับในเวลากลางคืนนั้น แม้กระแสภวังค์นั้นจะดำเนินไปโดยปรารภอารมณ์นั้น ก็ไม่เป็นปัจจัยให้เกิดวิถีจิตที่รู้ว่า 'อารมณ์นี้ชื่อว่าเราเคยเห็นในภพก่อน' แก่ใครๆ. บุคคลนั้นย่อมไม่รู้นิมิตนั้นที่สำเร็จมาแต่ภพก่อน ทั้งในเวลาหลับและในเวลาตื่น. ความเป็นผู้ช่วยเหลือด้วยภาวะที่สงบ ปราศจากความขวนขวายและกิจการงานอย่างนี้ ชื่อว่าวิบากปัจจัย. การแสดงวิบากปัจจัยจบลงแล้ว.

15. ආහාරපච්චයො

๑๕. อาหารปัจจัย

දුවිධො ආහාරපච්චයො රූපාහාරපච්චයො අරූපාහාර පච්චයො.

อาหารปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ รูปาหารปัจจัย และอรูปาหารปัจจัย

තත්ථ රූපාහාරපච්චයො නාම කබළීකාරාහාරසඞ්ඛාතං ඔජ රූපං වුච්චති. සො ච අජ්ඣත්තාහාරො බහිද්ධාහාරොති දුවිධො. කබළීකාරාහාරභක්ඛානං සත්තානං සබ්බෙපි චතුසමුට්ඨානිකරූපධම්මා තස්ස දුවිධස්ස රූපාහාරස්ස පච්චයුප්පන්නා.

ในอาหารปัจจัยนั้น ที่ชื่อว่ารูปาหารปัจจัย ได้แก่ โอชารูปที่นับว่าเป็นกวฬิงการาหาร. โอชารูปนั้นมี ๒ อย่าง คือ อาหารภายใน และอาหารภายนอก. รูปธรรมทั้งปวงที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ ของสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกวฬิงการาหาร เป็นรูปาหารปัจจยุปบันของรูปาหาร ๒ อย่างนั้น.

අරූපාහාරො පන තිවිධො ඵස්සාහාරො මනොසඤ්චෙතනා හාරො විඤ්ඤාණාහාරො ච. තයොපෙතෙ ධම්මා සහජාතානං නාමරූපධම්මානං ආහාරපච්චයො හොන්ති. සහජාතා ච නාමරූප ධම්මා තෙසං පච්චයුප්පන්නා.

ส่วนอรูปาหารมี ๓ อย่าง คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร และวิญญาณาหาร. ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้ เป็นอาหารปัจจัยแก่นามรูปธรรมที่เกิดพร้อมกัน. และนามรูปธรรมที่เกิดพร้อมกันเหล่านั้น เป็นอาหารปัจจยุปบันของอรูปาหารเหล่านั้น.

කෙනට්ඨෙන ආහාරොති. භුසං හරණට්ඨෙන ආහාරො. භුසං හරණට්ඨෙනාතිච දළ්හං පවත්තාපනට්ඨෙන, චිරකාලං ඨිතියා වුඩ්ඪියා විරුළ්හියා වෙපුල්ලාය උපත්ථම්භනට්ඨෙනාති වුත්තං හොති. ජනනකිච්චයුත්තොපි ආහාරො උපත්ථම්භනකිච්චප්පධානො හොතීති.

ชื่อว่าอาหารด้วยอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าอาหารด้วยอรรถว่านำไปอย่างยิ่ง คำว่าด้วยอรรถว่านำไปอย่างยิ่งนั้น หมายถึงด้วยอรรถว่ายังให้เป็นไปอย่างมั่นคง ด้วยอรรถว่าอุปถัมภ์เพื่อความตั้งอยู่ ความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ตลอดกาลนาน แม้อาหารที่ประกอบด้วยชนกกิจ ก็มีอุปถัมภกกิจเป็นประธาน

තත්ථ දුවිධො රූපාහාරො අජ්ඣත්තසන්තානෙ චතුසමුට්ඨානිකං රූපකායං උපබ්‍රූහයන්තො භුසං හරති, දළ්හං පවත්තෙති, චිරං අද්ධානං ගමෙති, තං තං ආයුකප්පපරියොසානං පාපෙතීති ආහාරො.

ในอาหารนั้น รูปาหาร ๒ อย่าง เมื่อบำรุงรูปกายที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ ในสันดานภายใน ย่อมนำไปอย่างยิ่ง ย่อมยังให้เป็นไปอย่างมั่นคง ย่อมให้ดำเนินไปตลอดกาลนาน ย่อมให้ถึงที่สุดแห่งอายุนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอาหาร

ඵස්සාහාරො [Pg.488] ආරම්මණෙසු ඉට්ඨානිට්ඨරසං නීහරන්තො සම්පයුත්තධම්මෙ භුසං හරති. මනොසඤ්චෙතනාහාරො කායවචී මනොකම්මෙසු උස්සාහං ජනෙන්තො සම්පයුත්තධම්මෙ භුසං හරති. විඤ්ඤාණාහාරො ආරම්මණවිජානනට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමකිච්චං වහන්තො සම්පයුත්තධම්මෙ භුසං හරති, දළ්හං පවත්තෙති, චිරං අද්ධානං ගමෙතීති ආහාරො. සම්පයුත්තධම්මෙ භුසං හරන්තො සහජාතරූපධම්මෙපි භුසං හරතියෙව.

ผัสสาหารย่อมนำรสที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในอารมณ์ทั้งหลายไปอย่างแรง ยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เป็นไปอย่างแรง มโนสัญเจตนาหารย่อมยังความอุตสาหะให้เกิดในกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม ยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เป็นไปอย่างแรง วิญญาณาหารย่อมนำกิจเบื้องต้นไปโดยอรรถว่ารู้อารมณ์ ยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เป็นไปอย่างแรง ยังให้เป็นไปอย่างมั่นคง ยังให้ดำเนินไปตลอดกาลนาน ฉะนั้นจึงชื่อว่าอาหาร เมื่อยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เป็นไปอย่างแรง ย่อมยังรูปธรรมที่เกิดพร้อมกันให้เป็นไปอย่างแรงด้วยนั่นเอง

ඉධ සුත්තන්තනයොපි වත්තබ්බො. යථා සකුණා නාම චක්ඛූහි දිසාවිදිසං විභාවෙත්වා පත්තෙහි රුක්ඛතො රුක්ඛං වනතො වනං ආකාසෙන පක්ඛන්දිත්වා තුණ්ඩකෙහි ඵලාඵලානි තුදිත්වා යාවජීවං අත්තානං යාපෙන්ති. තථා ඉමෙ සත්තා ඡහි විඤ්ඤාණෙහි ආරම්මණානි විභාවෙත්වා ඡහි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙහි ආරම්මණවත්ථුප්පටිලාභත්ථාය උස්සුක්කනං කත්වා ඡහි ඵස්සාහාරෙහි ආරම්මණෙසු රසං පාතුභවන්තං කත්වා සුඛදුක්ඛං අනුභවන්ති. විඤ්ඤාණෙහි වා ආරම්මණානි විභාවෙත්වා නාමරූප සම්පත්තිං සාධෙන්ති. ඵස්සෙහි ආරම්මණෙසු රසං පාතුභවන්තං කත්වා ආරම්මණරසානුභවනං වෙදනං සම්පාදෙත්වා තණ්හාවෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති. චෙතනාහි තණ්හාමූලකානි නානාකම්මානි පසවෙත්වා භවතො භවං සංසරන්ති. එවං ආහාරධම්මානං මහන්තං ආහාරකිච්චං වෙදිතබ්බන්ති. ආහාරපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในที่นี้ พึงกล่าวตามนัยแห่งพระสูตรด้วย เหมือนนกทั้งหลาย ชื่อว่าเมื่อแยกแยะทิศน้อยทิศใหญ่ด้วยตาแล้ว บินไปในอากาศจากต้นไม้สู่ต้นไม้ จากป่าสู่ป่า ด้วยปีก แล้วจิกกินผลไม้ต่างๆ ด้วยจะงอยปาก ย่อมเลี้ยงชีวิตของตนไปตลอดชีวิต ฉันใด สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ก็ฉันนั้น เมื่อแยกแยะอารมณ์ทั้งหลายด้วยวิญญาณ ๖ แล้ว ทำความขวนขวายเพื่อการได้มาซึ่งวัตถุอารมณ์ด้วยมโนสัญเจตนาหาร ๖ แล้ว ทำรสในอารมณ์ทั้งหลายให้ปรากฏด้วยผัสสาหาร ๖ แล้ว ย่อมเสวยสุขและทุกข์ หรือเมื่อแยกแยะอารมณ์ทั้งหลายด้วยวิญญาณ ย่อมยังความสำเร็จแห่งนามรูปให้สำเร็จ เมื่อทำรสในอารมณ์ทั้งหลายให้ปรากฏด้วยผัสสะแล้ว ยังเวทนาคือการเสวยรสอารมณ์ให้สำเร็จ แล้วย่อมถึงความไพบูลย์แห่งตัณหา เมื่อให้เกิดกรรมต่างๆ ที่มีตัณหาเป็นมูลด้วยเจตนาแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปจากภพสู่ภพ พึงทราบว่ากิจคืออาหารอันยิ่งใหญ่ของอาหารธรรมทั้งหลายเป็นอย่างนี้ การแสดงอาหารปัจจัยจบลงแล้ว

16. ඉන්ද්‍රියපච්චයො

๑๖. อินทรียปัจจัย

තිවිධො ඉන්ද්‍රියපච්චයො සහජාතින්ද්‍රියපච්චයො පුරෙ ජාතින්ද්‍රියපච්චයො රූපජීවිතින්ද්‍රියපච්චයො.

อินทรียปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ สหชาตินทรียปัจจัย ปุเรชาตินทรียปัจจัย และรูปชีวิตินทรียปัจจัย

තත්ථ පන්නරසින්ද්‍රියධම්මා සහජාතින්ද්‍රියපච්චයො නාම, ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති. තෙහි සහජාතා චිත්තචෙතසිකධම්මා ච රූපධම්මා ච තස්ස පච්චයුප්පන්නා.

ในอินทรียปัจจัยนั้น ธรรมที่เป็นอินทรีย์ ๑๕ อย่าง ชื่อว่าสหชาตินทรียปัจจัย คือ ชีวิตินทรีย์ มนินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ และอัญญาตาวินทรีย์ จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดพร้อมกับอินทรีย์เหล่านั้น และรูปธรรม เป็นธรรมที่เกิดจากปัจจัยนั้น

පඤ්චින්ද්‍රියරූපානි පුරෙජාතින්ද්‍රියපච්චයො, චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං. පඤ්චවිඤ්ඤාණචිත්ත චෙතසික ධම්මා තස්ස පච්චයුප්පන්නා.

รูปอินทรีย์ ๕ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตินทรียปัจจัย จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดพร้อมกับปัญจวิญญาณ เป็นธรรมที่เกิดขึ้นโดยมีรูปอินทรีย์ ๕ นั้นเป็นปัจจัย

එකං රූපජීවිතින්ද්‍රියං රූපජීවිතින්ද්‍රියපච්චයො. සබ්බානි කම්මජ රූපානි ජීවිතරූපවජ්ජිතානි තස්ස පච්චයුප්පන්නානි.

รูปชีวิตินทรีย์ ๑ เป็นปัจจัยโดยรูปชีวิตินทรียปัจจัย รูปที่เกิดจากกรรมทั้งปวง เว้นรูปชีวิต เป็นธรรมที่เกิดขึ้นโดยมีรูปชีวิตินทรีย์นั้นเป็นปัจจัย

කෙනට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියන්ති. ඉස්සරියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං. තත්ථ කත්ථ ඉස්සරියන්ති. අත්තනො අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඉස්සරියං. කස්මිං කස්මිං කිච්චෙ ඉස්සරියන්ති[Pg.489]. අත්තනො අත්තනො කිච්චෙ ඉස්සරියං. නාමජීවිතං සම්පයුත්තධම්මානං ජීවනකිච්චෙ ඉස්සරියං. ජීවනකිච්චෙති ආයුවඩ්ඪනකිච්චෙ, සන්තතිඨිතියා චිරකාලඨිතිකිච්චෙති අත්ථො. මනින්ද්‍රියං ආරම්මණග්ගහණකිච්චෙ සම්පයුත්තධම්මානං ඉස්සරියං. අවසෙසො ඉන්ද්‍රියට්ඨො පුබ්බෙ ඉන්ද්‍රියයමකදීපනියං වුත්තොයෙව.

อินทรีย์ชื่อว่าอินทรีย์โดยอรรถว่าอะไร? อินทรีย์ชื่อว่าอินทรีย์โดยอรรถว่าความเป็นใหญ่ ในอินทรีย์นั้น ความเป็นใหญ่มีในที่ไหน? ความเป็นใหญ่มีในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยมีตนเป็นปัจจัย ความเป็นใหญ่มีในกิจอะไรบ้าง? ความเป็นใหญ่มีในกิจของตนๆ นามชีวิตินทรีย์เป็นใหญ่ในกิจคือการยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เป็นอยู่ คำว่า "กิจคือการยังเป็นอยู่" หมายถึง กิจคือการเพิ่มอายุ กิจคือการดำรงอยู่ตลอดกาลนานแห่งความสืบต่อ มนินทรีย์เป็นใหญ่ในกิจคือการรับอารมณ์ของธรรมที่สัมปยุตต์ อรรถแห่งอินทรีย์ที่เหลือได้กล่าวไว้แล้วในอินทรียยมกทีปนีแต่ก่อนนั่นแล

එත්ථ වදෙය්‍ය, ද්වෙ ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියධම්මා ඉන්ද්‍රියභූතා සමානාපි කස්මා ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ විසුං න ගහිතාති. පච්චයකිච්චස්ස අභාවතො. තිවිධඤ්හි පච්චයකිච්චං ජනනකිච්චඤ්ච උපත්ථම්භනකිච්චඤ්ච අනුපාලනකිච්චඤ්ච. තත්ථ යො පච්චයො පච්චයුප්පන්නධම්මස්ස උප්පාදාය පච්චයො හොති, යස්මිං අසති පච්චයුප්පන්නො ධම්මො න උප්පජ්ජති, තස්ස පච්චයකිච්චං ජනනකිච්චං නාම. යථා අනන්තරපච්චයො. යො පච්චයො පච්චයුප්පන්නධම්මස්ස ඨිතියා ච වුඩ්ඪියා ච විරුළ්හියා ච පච්චයො හොති, යස්මිං අසති පච්චයුප්පන්නො ධම්මො න තිට්ඨති න වඩ්ඪති න විරූහති, තස්ස පච්චයකිච්චං උපත්ථම්භනකිච්චං නාම. යථා පච්ඡාජාතපච්චයො. යො පච්චයො පච්චයුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස පවත්තියා පච්චයො හොති, යෙන විනා පච්චයුප්පන්නො ධම්මො චිරකාලං න පවත්තති, සන්තති ගමනං ඡිජ්ජති, තස්ස පච්චය කිච්චං අනුපාලනකිච්චං නාම. යථා රූප ජීවිතින්ද්‍රියපච්චයො. එතෙ පන ද්වෙ ඉන්ද්‍රියධම්මා තෙසු තීසු පච්චය කිච්චෙසු එකකිච්චංපි නසාධෙන්ති, තස්මා එතෙ ද්වෙ ධම්මා ඉන්ද්‍රිය පච්චයෙ විසුං න ගහිතාති.

ในที่นี้พึงกล่าวว่า ธรรมคืออิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ๒ อย่าง แม้เป็นอินทรีย์อยู่ เหตุไฉนจึงไม่ถูกสงเคราะห์ไว้ต่างหากในอินทรียปัจจัย? เพราะไม่มีกิจแห่งปัจจัย กิจแห่งปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ กิจคือการให้เกิด กิจคือการอุปถัมภ์ และกิจคือการอนุบาล ในกิจ ๓ อย่างนั้น ปัจจัยใดเป็นปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดขึ้นโดยปัจจัย เมื่อปัจจัยนั้นไม่มี ธรรมที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยก็ไม่เกิดขึ้น กิจแห่งปัจจัยนั้นชื่อว่ากิจคือการให้เกิด เช่น อนันตรปัจจัย ปัจจัยใดเป็นปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความเจริญ และเพื่อความงอกงามแห่งธรรมที่เกิดขึ้นโดยปัจจัย เมื่อปัจจัยนั้นไม่มี ธรรมที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยก็ไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญ ไม่งอกงาม กิจแห่งปัจจัยนั้นชื่อว่ากิจคือการอุปถัมภ์ เช่น ปัจฉาชาตปัจจัย ปัจจัยใดเป็นปัจจัยเพื่อการเป็นไปแห่งธรรมที่เกิดขึ้นโดยปัจจัย เมื่อปัจจัยนั้นไม่มี ธรรมที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยก็ไม่เป็นไปตลอดกาลนาน การดำเนินไปแห่งความสืบต่อก็ขาดไป กิจแห่งปัจจัยนั้นชื่อว่ากิจคือการอนุบาล เช่น รูปชีวิตินทรียปัจจัย แต่ธรรมคืออินทรีย์ ๒ อย่างนี้ ย่อมไม่ยังกิจแห่งปัจจัยแม้สักอย่างหนึ่งในกิจแห่งปัจจัย ๓ อย่างเหล่านั้นให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น ธรรม ๒ อย่างนี้จึงไม่ถูกสงเคราะห์ไว้ต่างหากในอินทรียปัจจัย

එතං සන්තෙ එතෙ ද්වෙ ධම්මා ඉන්ද්‍රියාතිපි න වත්තබ්බාති. නො න වත්තබ්බා. කස්මා. ඉන්ද්‍රියකිච්චසබ්භාවතොති. කිං පන එතෙසං ඉන්ද්‍රියකිච්චන්ති. ලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තආකප්පෙසු ඉස්සරතා ඉන්ද්‍රිය කිච්චං. තථා හි යස්ස පුග්ගලස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙ ඉත්ථින්ද්‍රියරූපං උප්පජ්ජති, තස්ස සන්තානෙ චතූහි කම්මාදීහි පච්චයෙහි උප්පන්නා පඤ්චක්ඛන්ධ ධම්මා ඉත්ථිභාවාය පරිණමන්ති, සො අත්තභාවො එකන්තෙන ඉත්ථිලිඞ්ග ඉත්ථිනිමිත්ත ඉත්ථිකුත්ත ඉත්ථාකප්පයුත්තො හොති, නො අඤ්ඤථා. න ච ඉත්ථින්ද්‍රියරූපං තෙ පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙ ජනෙති, න ච උපත්ථම්භති, නාපි අනුපාලෙති, අථ ඛො තෙ ධම්මා අත්තනො අත්තනො පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානා එවඤ්චෙවඤ්ච උප්පජ්ජන්තූති ආණං ඨපෙන්තං විය තෙසු අත්තනො අනුභාවං පවත්තෙති. තෙ ච ධම්මා තථෙව උප්පජ්ජන්ති, නො අඤ්ඤථාති. අයං ඉත්ථින්ද්‍රියරූපස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ඉස්සරතා. එස නයො පුරිසින්ද්‍රියරූපස්ස පුරිසලිඞ්ගාදීසු ඉස්සරතායං. එවං එතෙ ද්වෙ ධම්මා ලිඞ්ගාදීසු ඉන්ද්‍රියකිච්ච සබ්භාවතො ඉන්ද්‍රියා නාම හොන්තීති.

เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรม ๒ อย่างนี้ก็ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอินทรีย์ใช่ไหม? ไม่ใช่ ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะมีกิจแห่งอินทรีย์อยู่. ก็กิจแห่งอินทรีย์ของธรรม ๒ อย่างนี้คืออะไร? ความเป็นใหญ่ในเพศ นิมิต กิริยา และอาการ เป็นกิจแห่งอินทรีย์. ก็บุคคลใดมีอิตถินทรียรูปเกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิ ในสันดานของบุคคลนั้น ธรรมคือขันธ์ ๕ ที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้น ๔ อย่าง ย่อมแปรสภาพไปเพื่อความเป็นหญิง อัตภาพนั้นย่อมประกอบด้วยเพศหญิง นิมิตหญิง กิริยาหญิง และอาการหญิงโดยส่วนเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น. อิตถินทรียรูปนั้นก็มิได้ยังธรรมคือขันธ์ ๕ เหล่านั้นให้เกิด ก็มิได้อุปถัมภ์ ก็มิได้อนุบาล หากแต่เมื่อธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตนๆ อิตถินทรียรูปนั้นย่อมยังอานุภาพของตนให้เป็นไปในธรรมเหล่านั้น ประหนึ่งว่าตั้งอาณัติว่า "จงเกิดขึ้นอย่างนี้ๆ" และธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น. นี้คือความเป็นใหญ่ของอิตถินทรียรูปในเพศหญิงเป็นต้น. นัยนี้พึงทราบในความเป็นใหญ่ของปุริสินทรียรูปในเพศชายเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๒ อย่างนี้จึงชื่อว่าเป็นอินทรีย์ เพราะมีกิจแห่งอินทรีย์ในเพศเป็นต้นอยู่.

හදයවත්ථුරූපං පන ද්වින්නං විඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයවත්ථුකිච්චං සාධයමානංපි තාසු ඉන්ද්‍රියකිච්චං න සාධෙති. න හි භාවිත චිත්තස්ස පුග්ගලස්ස හදයරූපෙ පසන්නෙවා [Pg.490] අප්පසන්නෙ වා ජාතෙපි මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො තදනුවත්තිකා හොන්තීති. ඉන්ද්‍රිය පච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

แต่หทัยวัตถุรูป แม้ยังกิจคือวัตถุเป็นที่อาศัยแห่งวิญญาณธาตุ ๒ ให้สำเร็จอยู่ ก็ไม่ยังกิจแห่งอินทรีย์ให้สำเร็จในวิญญาณธาตุเหล่านั้น. เพราะว่าเมื่อหทัยรูปของบุคคลผู้มีจิตที่อบรมแล้ว เกิดขึ้นเป็นที่ผ่องใสหรือไม่ผ่องใสก็ตาม มโนวิญญาณธาตุทั้งหลายก็มิได้เป็นไปตามหทัยรูปนั้น. การแสดงอินทรียปัจจัยจบลงแล้ว.

17. ඣානපච්චයො

๑๗. ฌานปัจจัย.

සත්ත ඣානඞ්ගානි ඣානපච්චයො, විතක්කො විචාරො පීති සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛා එකග්ගතා. තෙහි සහජාතා පඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතා චිත්තචෙතසිකධම්මා ච රූපධම්මා ච තස්ස පච්චයුප්පන්නා.

องค์ฌาน ๗ คือ วิตก วิจาร ปีติ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา เอกัคคตา เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัย. จิตและเจตสิกธรรม เว้นปัญจวิญญาณ และรูปธรรมที่เกิดพร้อมกับองค์ฌานเหล่านั้น เป็นธรรมที่เกิดขึ้นโดยมีองค์ฌานเหล่านั้นเป็นปัจจัย.

කෙනට්ඨෙන ඣානන්ති. උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන ඣානං. උපනිජ්ඣාය නට්ඨෙනාති ච මනසා ආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣායනට්ඨෙන පෙක්ඛනට්ඨෙන. යථා හි ඉස්සාසො දූරෙ ඨත්වා ඛුද්දකෙ ලක්ඛමණ්ඩලෙ සරං පවෙසෙන්තො හත්ථෙහි සරං උජුකඤ්ච නිච්චලඤ්ච කත්වා මණ්ඩලඤ්ච විභූතං කත්වා චක්ඛුනා නිජ්ඣායන්තො පවෙසෙති. එවමෙව ඉමෙහි අඞ්ගෙහි චිත්තං උජුකඤ්ච නිච්චලඤ්ච කත්වා ආරම්මණඤ්ච විභූතං කත්වා නිජ්ඣායන්තො පුග්ගලො උපනිජ්ඣායතීති වුච්චති. එවං උපනිජ්ඣායිත්වා යංකිඤ්චි කායකම්මං වා වචීකම්මං වා මනොකම්මං වා කරොන්තො අවිරජ්ඣමානො කරොති.

ฌานชื่อว่าฌานโดยอรรถว่าอะไร? ฌานชื่อว่าฌานโดยอรรถว่าการเพ่งพินิจ. คำว่า "โดยอรรถว่าการเพ่งพินิจ" หมายถึง โดยอรรถว่าการเข้าไปสู่อารมณ์ด้วยใจแล้วเพ่งพินิจ คือโดยอรรถว่าการมองดู. เหมือนนายขมังธนูยืนอยู่ไกลๆ เมื่อจะยิงลูกศรเข้าไปในเป้าเล็กๆ ย่อมทำลูกศรให้ตรงและนิ่งด้วยมือ และทำเป้าให้ปรากฏชัด แล้วเพ่งด้วยตาแล้วยิงเข้าไป. บุคคลผู้เพ่งพินิจด้วยองค์ฌานเหล่านี้ ย่อมทำจิตให้ตรงและนิ่ง และทำอารมณ์ให้ปรากฏชัด แล้วเพ่งพินิจ จึงชื่อว่า "อุปนิชฌาน" (เพ่งพินิจ). เมื่อเพ่งพินิจอย่างนี้แล้ว เมื่อทำกายกรรม วจีกรรม หรือมโนกรรมใดๆ ย่อมทำโดยไม่ผิดพลาด.

තත්ථ කායකම්මං නාම අභික්කමප්පටික්කමාදිකං වුච්චති. වචීකම්මං නාම අක්ඛරවණ්ණපරිපුණ්ණං වචීභෙදකරණං වුච්චති. මනොකම්මං නාම යංකිඤ්චි මනසා ආරම්මණවිභාවනං වුච්චති. දානකම්මං වා පාණාතිපාත කම්මං වා අනුරූපෙහි ඣානඞ්ගෙහි විනා දුබ්බලෙන චිත්තෙන කාතුං න සක්කා හොති. එස නයො සෙසෙසු කුසලාකුසල කම්මෙසූති.

ในฌานนั้น กายกรรมชื่อว่ากายกรรม หมายถึง การก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับเป็นต้น. วจีกรรมชื่อว่าวจีกรรม หมายถึง การเปล่งวาจาที่บริบูรณ์ด้วยอักขระและวรรณะ. มโนกรรมชื่อว่ามโนกรรม หมายถึง การพิจารณาอารมณ์ด้วยใจใดๆ. กรรมคือการให้ทาน หรือกรรมคือการฆ่าสัตว์ ย่อมไม่อาจทำได้ด้วยจิตที่อ่อนกำลัง ปราศจากองค์ฌานที่เหมาะสม. นัยนี้พึงทราบในกุศลกรรมและอกุศลกรรมที่เหลือ.

අයඤ්ච අත්ථො විතක්කාදීනං ඣානඞ්ගධම්මානං විසුං විසුං සභාව ලක්ඛණෙහි දීපෙතබ්බො. සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණාභිනිරොපන ලක්ඛණො විතක්කො, සො චිත්තං ආරම්මණෙ දළ්හං නියොජෙති. ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො විචාරො, සො චිත්තං ආරම්මණෙ දළ්හං සංයොජෙති. ආරම්මණසම්පියායනලක්ඛණාපීති, සා චිත්තං ආරම්මණෙ පරිතුට්ඨං කරොති. තිස්සොපි වෙදනා ආරම්මණරසානු භවනලක්ඛණා, තාපි චිත්තං ආරම්මණෙ ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තරසානුභවන කිච්චෙන දළ්හප්පටිබද්ධං කරොන්ති. සමාධානලක්ඛණා එකග්ගතා, සාපි චිත්තං ආරම්මණෙ නිච්චලං කත්වා ඨපෙතීති. ඣානපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

อรรถนี้พึงแสดงด้วยลักษณะเฉพาะของธรรมที่เป็นองค์ฌานมีวิตกเป็นต้นแต่ละอย่าง. วิตกมีลักษณะคือการยกธรรมที่สัมปยุตต์ขึ้นสู่อารมณ์ วิตกนั้นย่อมผูกจิตไว้ในอารมณ์อย่างมั่นคง. วิจารมีลักษณะคือการคลุกเคล้าอารมณ์ วิจารนั้นย่อมประกอบจิตไว้ในอารมณ์อย่างมั่นคง. ปีติมีลักษณะคือการทำให้ชอบใจในอารมณ์ ปีตินั้นย่อมทำให้จิตยินดีในอารมณ์. เวทนาทั้ง ๓ ก็มีลักษณะคือการเสวยรสอารมณ์ เวทนาเหล่านั้นก็ย่อมทำให้จิตผูกพันอย่างมั่นคงในอารมณ์ด้วยกิจคือการเสวยรสอารมณ์ที่น่าปรารถนา ไม่น่าปรารถนา และเป็นกลาง. เอกัคคตามีลักษณะคือการตั้งมั่น เอกัคคตานั้นก็ย่อมตั้งจิตไว้ในอารมณ์ให้มั่นคง. การแสดงฌานปัจจัยจบลงแล้ว.

18. මග්ගපච්චයො

๑๘. มรรคปัจจัย.

ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයො සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මා වාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි [Pg.491] මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි. සෙසා මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවොති තයො ධම්මා විසුං චෙතසිකධම්මා න හොන්ති. මුසාවාදාදිවසෙන පවත්තානං චතුන්නං අකුසලඛන්ධානං නාමං. තස්මා තෙ මග්ගපච්චයෙ විසුං න ගහිතාති. සබ්බෙ සහෙතුකා චිත්ත චෙතසිකධම්මා ච සහෙතුකචිත්තසහ ජාතා රූපධම්මා ච තස්ස පච්චයුප්පන්නා.

องค์มรรค ๑๒ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ เป็นปัจจัยโดยมรรคปัจจัย. ธรรม ๓ อย่างที่เหลือ คือ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ ไม่เป็นเจตสิกธรรมต่างหาก เป็นชื่อของอกุศลขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยมีมุสาวาทเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ถูกสงเคราะห์ไว้ต่างหากในมรรคปัจจัย. จิตและเจตสิกธรรมที่มีเหตุทั้งปวง และรูปธรรมที่เกิดพร้อมกับจิตที่มีเหตุ เป็นธรรมที่เกิดขึ้นโดยมีองค์มรรคเหล่านั้นเป็นปัจจัย.

කෙනට්ඨෙන මග්ගොති. සුගතිදුග්ගතිනිබ්බාන දිසාදෙසසම්පා පනට්ඨෙන මග්ගො. සම්මාදිට්ඨිආදිකානි හි අට්ඨ සම්මාමග්ගඞ්ගානි සුගති දිසාදෙසඤ්ච නිබ්බානදිසාදෙසඤ්ච සම්පාපනත්ථාය සංවත්තන්ති. චත්තාරි මිච්ඡාමග්ගඞ්ගානි දුග්ගතිදිසාදෙසං සම්පාපනත්ථාය සංවත්තන්තීති.

ด้วยอรรถว่าอะไรจึงชื่อว่ามรรค? มรรคชื่อว่ามรรคด้วยอรรถว่ายังการชี้ทางสุคติ ทุคติ และนิพพานให้ถึงพร้อม เพราะว่าองค์มรรค ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อยังการชี้ทางสุคติและนิพพานให้ถึงพร้อม องค์มรรคผิด ๔ ย่อมเป็นไปเพื่อยังการชี้ทางทุคติให้ถึงพร้อม.

තත්ථ ඣානපච්චයො ආරම්මණෙ චිත්තං උජුං කරොති, ථිරං කරොති, අප්පනාපත්තං කරොති. අප්පනාපත්තං නාම ගම්භීරෙ උදකෙ පක්ඛිත්තො මච්ඡොවිය කසිණනිමිත්තාදිකෙ නිමිත්තාරම්මණෙ අනුපවිට්ඨං චිත්තං පවුච්චති. මග්ගපච්චයො වට්ටපථෙ චෙතනාකම්මං විවට්ටපථෙ භාවනාකම්මං උජුං කරොති, ථිරං කරොති, කම්මපථපත්තං කරොති, වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං කරොති, භූමන්තරපත්තං කරොති. අය මෙතෙසං ද්වින්නං පච්චයානං විසෙසො.

ในปัจจัยเหล่านั้น ฌานปัจจัยย่อมทำจิตให้ตรง ให้มั่นคง ให้ถึงซึ่งอัปปนาในอารมณ์ ชื่อว่าถึงซึ่งอัปปนา ได้แก่จิตที่เข้าไปในอารมณ์คือกสิณนิมิตเป็นต้น เหมือนปลาที่ถูกโยนลงไปในน้ำลึก มรรคปัจจัยย่อมทำเจตนากรรมในวัฏฏปถะ และภาวนากรรมในวิวัฏฏปถะให้ตรง ให้มั่นคง ให้ถึงซึ่งกรรมปถะ ให้เจริญ ให้งอกงาม ให้ไพบูลย์ ให้ถึงซึ่งภูมิอันต่างกัน นี้เป็นความพิเศษของปัจจัย ๒ อย่างนี้.

තත්ථ කම්මපථපත්තං නාම පාණාතිපාතාදීනං කුසලාකුසල කම්මානං අඞ්ගපාරිපූරියා පටිසන්ධිජනනෙ සමත්ථභාවසඞ්ඛාතං කම්මගතිං පත්තං චෙතනාකම්මං. භූමන්තරපත්තං නාම භාවනානුක්කමෙන කාම භූමිතො පට්ඨාය යාව ලොකුත්තරභූමියා එකස්මිංඉරියාපථෙපි උපරූපරිභූමිං පත්තං භාවනාකම්මං. අයඤ්ච අත්ථො ඣානපච්චයෙ වුත්තනයෙන සම්මාදිට්ඨිආදිකානං මග්ගඞ්ගධම්මානං විසුං විසුං සභාව ලක්ඛණෙහි දීපෙතබ්බොති. මග්ගපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในปัจจัยเหล่านั้น ชื่อว่าถึงซึ่งกรรมปถะ ได้แก่เจตนากรรมที่ถึงซึ่งกรรมคติ อันนับว่าความสามารถในการยังปฏิสนธิให้เกิด ด้วยความบริบูรณ์แห่งองค์ของกุศลกรรมและอกุศลกรรม มีปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่าถึงซึ่งภูมิอันต่างกัน ได้แก่ภาวนากรรมที่ถึงซึ่งภูมิเบื้องบนขึ้นไปโดยลำดับแห่งภาวนา ตั้งแต่กามภูมิไปจนถึงโลกุตตรภูมิ แม้ในอิริยาบถเดียว และอรรถนี้พึงแสดงด้วยลักษณะแห่งสภาวะของธรรมอันเป็นองค์มรรค มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น โดยต่างกันตามนัยที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัย การแสดงมรรคปัจจัยจบลงแล้ว

19. සම්පයුත්තපච්චයො

๑๙. สัมปยุตตปัจจัย

සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයොති එකං දුක්කං. අත්ථි පච්චයො නත්ථි පච්චයොති එකං දුක්කං. විගතපච්චයො අවිගත පච්චයොති එකං දුක්කං. ඉමානි තීණි පච්චයදුක්කානි විසුං පච්චය විසෙසානි න හොන්ති. පුබ්බෙ ආගතෙසු පච්චයෙසු කෙචි පච්චයා අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි සම්පයුත්තා හුත්වා පච්චයත්තං ගච්ඡන්ති, කෙචි විප්පයුත්තා හුත්වා, කෙචි විජ්ජමානා හුත්වා, කෙචි අවිජ්ජමානා හුත්වා, කෙචි විගතා හුත්වා, කෙචි අවිගතා හුත්වා පච්චයත්තං ගච්ඡන්තීති දස්සනත්ථං ඉමානි තීණි පච්චයදුක්කානි වුත්තානි.

สัมปยุตตปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย เป็นทุกะหนึ่ง อัตถิปัจจัยและนัตถิปัจจัย เป็นทุกะหนึ่ง วิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย เป็นทุกะหนึ่ง ทุกะแห่งปัจจัย ๓ เหล่านี้ ไม่ใช่ปัจจัยที่พิเศษออกไปต่างหาก ทุกะแห่งปัจจัย ๓ เหล่านี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ในบรรดาปัจจัยที่กล่าวมาแล้วก่อนนั้น ปัจจัยบางอย่างถึงความเป็นปัจจัยโดยเป็นสัมปยุตต์กับปัจจัยยุพบันของตน บางอย่างเป็นวิปปยุตต์ บางอย่างเป็นผู้มีอยู่ บางอย่างเป็นผู้ไม่มีอยู่ บางอย่างเป็นผู้ปราศไปแล้ว บางอย่างเป็นผู้ยังไม่ปราศไปแล้ว จึงถึงความเป็นปัจจัย.

එත්ථ [Pg.492] ච අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො, නත්ථීති ඛො දුතියො අන්තොති එවරූපෙසු ඨානෙසු අත්ථිනත්ථිසද්දා සස්සතුච්ඡෙදෙසුපවත්තන්ති, තස්මා එවරූපානං අත්ථානං නිවත්තනත්ථං පුන විගතදුක්කං වුත්තං.

ในที่นี้ คำว่า 'มีอยู่' กัจจานะ นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง คำว่า 'ไม่มีอยู่' นี้เป็นที่สุดที่สอง ดังนี้ ในที่เช่นนี้ คำว่า 'มีอยู่' และ 'ไม่มีอยู่' ย่อมเป็นไปในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ เพราะฉะนั้น เพื่อป้องกันความหมายเช่นนั้น จึงกล่าววิคตทุกะ (และอวิคตทุกะ) อีกครั้ง.

සබ්බෙපි සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයා චෙව හොන්ති පච්චයුප්පන්නා ච.

ธรรมคือจิตและเจตสิกที่เกิดพร้อมกันแม้ทั้งปวง ย่อมเป็นทั้งปัจจัยและเป็นทั้งปัจจัยยุพบันแก่กันและกัน.

කෙනට්ඨෙන සම්පයුත්තො. එකුප්පාදතා එකනිරොධතා එකවත්ථුකතා එකාරම්මණතාති ඉමෙහි චතූහි සම්පයොගඞ්ගෙහි සමන්නාගතො හුත්වා සංයුත්තො එකීභාවං ගතොති සම්පයුත්තො.

ชื่อว่าสัมปยุตต์ ด้วยอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าสัมปยุตต์ เพราะเป็นธรรมที่ประกอบพร้อมด้วยองค์แห่งสัมปโยคะ ๔ เหล่านี้ คือ ความเกิดขึ้นพร้อมกัน ความดับพร้อมกัน ความมีวัตถุเดียวกัน ความมีอารมณ์เดียวกัน จึงชื่อว่าประกอบพร้อมกัน ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

තත්ථ එකීභාවං ගතොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ඵස්සාදීහි සත්තහි චෙතසිකෙහි සහ එකීභාවං ගතං හොති, දස්සනන්ති එකං වොහාරං ගච්ඡති. අට්ඨ ධම්මා විසුං විසුං වොහාරං න ගච්ඡන්ති, විනිබ්භුජ්ජිත්වා විඤ්ඤාතුං න සක්කොති. එස නයො සෙසෙසු සබ්බචිත්තුප්පාදෙසූති. සම්පයුත්තපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในคำเหล่านั้น คำว่า 'ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน' ความว่า จักขุวิญญาณย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับเจตสิก ๗ มีผัสสะเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งโวหารอย่างเดียวว่า 'การเห็น' ธรรม ๘ ประการนั้น ย่อมไม่ถึงซึ่งโวหารแยกกันต่างหาก ไม่สามารถจะแยกกันรู้ได้ นัยนี้พึงทราบในจิตตุปบาททั้งปวงที่เหลือ การแสดงสัมปยุตตปัจจัยจบลงแล้ว.

20. විප්පයුත්තපච්චයො

๒๐. วิปปยุตตปัจจัย

චතුබ්බිධො විප්පයුත්තපච්චයො, සහජාතො වත්ථුපුරෙ ජාතො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතො පච්ඡාජාතොති.

วิปปยุตตปัจจัยมี ๔ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตต์ วัตถุบุเรชาตวิปปยุตต์ วัตถารัมมณบุเรชาตวิปปยุตต์ และปัจฉาชาตวิปปยุตต์.

තත්ථ සහජාතවිප්පයුත්තො නාම ද්විසු සහජාතපච්චය පච්චයුප්පන්නෙසු නාමරූපෙසු නාමං වා රූපස්ස රූපං වා නාමස්ස විප්පයුත්තං හුත්වා පච්චයො. තත්ථ නාමන්ති පවත්තිකාලෙ චතුක්ඛන්ධනාමං, රූපස්සාති චිත්තජරූපස්ස, රූපන්ති පටිසන්ධික්ඛණෙ හදයවත්ථුරූපං, නාමස්සාති පටිසන්ධිචතුක්ඛන්ධනාමස්ස. සෙසා තයොපි විප්පයුත්තපච්චයා පුබ්බෙ විභත්තා එවාති. විප්පයුත්තපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ในปัจจัยเหล่านั้น ชื่อว่าสหชาตวิปปยุตต์ ได้แก่ ในบรรดานามและรูปที่เป็นปัจจัยและปัจจัยยุพบันที่เกิดพร้อมกันทั้งสองนั้น นามเป็นปัจจัยแก่รูป หรือรูปเป็นปัจจัยแก่นาม โดยความเป็นวิปปยุตต์ ในคำเหล่านั้น คำว่า 'นาม' ได้แก่ นามขันธ์ ๔ ในปวัตติกาล คำว่า 'แก่รูป' ได้แก่ แก่รูปที่เกิดจากจิต คำว่า 'รูป' ได้แก่ หทัยวัตถุรูปในขณะปฏิสนธิ คำว่า 'แก่นาม' ได้แก่ แก่นามขันธ์ ๔ ในขณะปฏิสนธิ แม้วิปปยุตตปัจจัยที่เหลืออีก ๓ อย่าง ก็ได้จำแนกไว้แล้วในก่อนนั่นเอง การแสดงวิปปยุตตปัจจัยจบลงแล้ว.

21. අත්ථිපච්චයො

๒๑. อัตถิปัจจัย

සත්තවිධො අත්ථිපච්චයො, සහජාතත්ථිපච්චයො වත්ථුපුරෙ ජාතත්ථි පච්චයො ආරම්මණපුරෙජාතත්ථිපච්චයො වත්ථාරම්මණපුරෙ ජාතත්ථිපච්චයො පච්ඡාජාතත්ථිපච්චයො රූපාහාරත්ථිපච්චයො රූප ජීවිතින්ද්‍රියත්ථිපච්චයොති.

อัตถิปัจจัยมี ๗ อย่าง คือ สหชาตัตถิปัจจัย วัตถุบุเรชาตัตถิปัจจัย อารัมมณบุเรชาตัตถิปัจจัย วัตถารัมมณบุเรชาตัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตัตถิปัจจัย รูปาหารัตถิปัจจัย และรูปชีวิตินทริยัตถิปัจจัย.

තත්ථ සහජාතපච්චයො එව සහජාතත්ථිපච්චයො නාම. එස නයො සෙසෙසු ඡසු. පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගොපි හෙට්ඨා තත්ථ තත්ථ වුත්තොයෙව.

ในปัจจัยเหล่านั้น สหชาตปัจจัยนั่นแหละชื่อว่าสหชาตัตถิปัจจัย นัยนี้พึงทราบในปัจจัยที่เหลืออีก ๖ อย่าง แม้การจำแนกปัจจัยและปัจจัยยุพบัน ก็ได้กล่าวไว้แล้วในที่นั้นๆ ในเบื้องต่ำนั่นเอง.

කෙනට්ඨෙන [Pg.493] අත්ථිපච්චයො. සයං ඛණිකපච්චුප්පන්නතා සඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස පච්චයො අත්ථිපච්චයො. අත්ථිපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

ชื่อว่าอัตถิปัจจัย ด้วยอรรถว่าอะไร? ธรรมที่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นปัจจุบัน ด้วยความเป็นผู้มีอยู่ อันนับว่าความเป็นปัจจุบันขณะของตน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย การแสดงอัตถิปัจจัยจบลงแล้ว.

22. නත්ථිපච්චයො

๒๒. นัตถิปัจจัย

23. විගතපච්චයො

๒๓. วิคตปัจจัย

24. අවිගතපච්චයො

๒๔. อวิคตปัจจัย

සබ්බො අනන්තරපච්චයො නත්ථි පච්චයො නාම. තථා විගත පච්චයො. අවිගතපච්චයොපි අත්ථිපච්චයෙන සබ්බසදිසො. අත්ථීතිච අවිගතොති ච අත්ථතො එකමෙව. තථා නත්ථීති ච විගතොතිච. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයදීපනා නිට්ඨිතා.

อนันตรปัจจัยทั้งปวงนั่นแหละชื่อว่านัตถิปัจจัย วิคตปัจจัยก็เช่นกัน แม้อวิคตปัจจัยก็เหมือนกับอัตถิปัจจัยโดยประการทั้งปวง คำว่า 'มีอยู่' (อัตถิ) และ 'ยังไม่ปราศไป' (อวิคตะ) โดยอรรถก็เป็นอย่างเดียวกันนั่นเอง คำว่า 'ไม่มีอยู่' (นัตถิ) และ 'ปราศไปแล้ว' (วิคตะ) ก็เช่นกัน การแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัยจบลงแล้ว.

පච්චයත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

การแสดงอรรถแห่งปัจจัยจบลงแล้ว.

පච්චයසභාගො

ปัจจัยสภาคะ

පච්චයසභාගො වුච්චතෙ. පඤ්චදස සහජාතජාතිකා හොන්ති, චත්තාරො මහාසහජාතා චත්තාරො මජ්ඣිමසහජාතා සත්ත ඛුද්දකසහජාතා. තත්ථ චත්තාරො මහාසහජාතා නාම සහජාතො සහජාතනිස්සයො සහජාතත්ථි සහජාත අවිගතො. චත්තාරො මජ්ඣිමසහජාතා නාම අඤ්ඤමඤ්ඤො විපාකො සම්පයුත්තො සහජාතවිප්පයුත්තො. සත්ත ඛුද්දකසහ ජාතා නාම හෙතු සහජාතාධිපති සහජාතකම්මං සහ ජාතාහාරො සහජාතින්ද්‍රියං ඣානං මග්ගො.

จะกล่าวถึงปัจจัยสภาคะ ปัจจัยที่มีชาติเป็นสหชาตะมี ๑๕ อย่าง คือ มหาสหชาตะ ๔ มัชฌิมสหชาตะ ๔ ขุททกสหชาตะ ๗ ในปัจจัยเหล่านั้น มหาสหชาตะ ๔ ได้แก่ สหชาตปัจจัย สหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย สหชาตอวิคตปัจจัย มัชฌิมสหชาตะ ๔ ได้แก่ อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ขุททกสหชาตะ ๗ ได้แก่ เหตุปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย สหชาตกัมมปัจจัย สหชาตาหารปัจจัย สหชาตินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มรรคปัจจัย.

තයො රූපාහාරා, රූපාහාරො රූපාහාරත්ථි රූපාහාරා විගතො.

รูปาหารปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ รูปาหารปัจจัย รูปาหารัตถิปัจจัย รูปาหารอวิคตปัจจัย.

තීණි රූපජීවිතින්ද්‍රියානි, රූපජීවිතින්ද්‍රියං රූපජීවිතින්ද්‍රියත්ථි රූපජීවිතින්ද්‍රියාවිගතං.

รูปชีวิตินทริยปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ รูปชีวิตินทริยปัจจัย รูปชีวิตินทริยัตถิปัจจัย รูปชีวิตินทริยอวิคตปัจจัย.

සත්තරස පුරෙජාතජාතිකා හොන්ති, ඡ වත්ථුපුරෙජාතා ඡ ආරම්මණපුරෙජාතා පඤ්ච වත්ථාරම්මණපුරෙජාතා. තත්ථ ඡ වත්ථුපුරෙජාතා නාම වත්ථුපුරෙජාතො වත්ථුපුරෙජාතනිස්සයො වත්ථුපුරෙජාතින්ද්‍රියං වත්ථුපුරෙජාතවිප්පයුත්තං වත්ථුපුරෙජාතත්ථි වත්ථු පුරෙජාතඅවිගතො. ඡ ආරම්මණපුරෙජාතා නාම ආරම්මණ පුරෙජාතො කිඤ්චිආරම්මණං කොචි ආරම්මණාධිපති කොචි ආරම්මණූපනිස්සසො ආරම්මණපුරෙජාතත්ථි [Pg.494] ආරම්මණපුරෙජාත අවිගතො. කිඤ්චි ආරම්මණන්තිආදීසු කිඤ්චිකොචිවචනෙහි පච්චුප්පන්නං නිප්ඵන්නරූපං ගය්හති. පඤ්ච වත්ථාරම්මණපුරෙජාතා නාම වත්ථාරම්මණ පුරෙජාතො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතනිස්සයො වත්ථාරම්මණපුරෙ ජාත විප්පයුත්තො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතත්ථි වත්ථාරම්මණපුරෙජාත අවිගතො.

ปัจจัยที่เกิดก่อนมี ๑๗ อย่าง คือ วัตถุบุเรชาตปัจจัย ๖ อารัมมณบุเรชาตปัจจัย ๖ วัตถารัมมณบุเรชาตปัจจัย ๕ ในปัจจัยเหล่านั้น วัตถุบุเรชาตปัจจัย ๖ ได้แก่ วัตถุบุเรชาตปัจจัย วัตถุบุเรชาตนิสสยปัจจัย วัตถุบุเรชาตินทริยปัจจัย วัตถุบุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย วัตถุบุเรชาตัตถิปัจจัย วัตถุบุเรชาตอวิคตปัจจัย อารัมมณบุเรชาตปัจจัย ๖ ได้แก่ อารัมมณบุเรชาตปัจจัย อารมณ์บางอย่าง อารัมมณาธิปติปัจจัยบางอย่าง อารัมมณูปนิสสยปัจจัยบางอย่าง อารัมมณบุเรชาตัตถิปัจจัย อารัมมณบุเรชาตอวิคตปัจจัย ในคำว่า 'อารมณ์บางอย่าง' เป็นต้น พึงถือเอารูปที่สำเร็จแล้วในปัจจุบัน วัตถารัมมณบุเรชาตปัจจัย ๕ ได้แก่ วัตถารัมมณบุเรชาตปัจจัย วัตถารัมมณบุเรชาตนิสสยปัจจัย วัตถารัมมณบุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย วัตถารัมมณบุเรชาตัตถิปัจจัย วัตถารัมมณบุเรชาตอวิคตปัจจัย.

චත්තාරො පච්ඡාජාතජාතිකා හොන්ති, පච්ඡාජාතො පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තො පච්ඡාජාතත්ථි පච්ඡාජාතඅවිගතො.

ปัจจัยที่เกิดหลังมี ๔ อย่าง คือ ปัจฉาชาตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอวิคตปัจจัย.

සත්ත අනන්තරා හොන්ති, අනන්තරො සමනන්තරො අනන්තරූප නිස්සයො ආසෙවනං අනන්තරකම්මං නත්ථි විගතො. එත්ථ ච අනන්තර කම්මං නාම අරියමග්ගචෙතනා, සා අත්තනො අනන්තරෙ අරියඵලං ජනෙති.

มีปัจจัย ๗ อย่างที่เป็นอนันตระ ได้แก่ อนันตระ สมนันตระ อนันตรูปนิสสยะ อาเสวนะ อนันตรกรรม นัตถิ วิคตะ ในปัจจัยเหล่านั้น อนันตรกรรม ได้แก่ อริยมรรคเจตนา ซึ่งยังอริยผลให้เกิดขึ้นในลำดับของตน.

පඤ්ච විසුං පච්චයා හොන්ති, අවසෙසං ආරම්මණං අවසෙසො ආරම්මණාධිපති අවසෙසො ආරම්මණූප නිස්සයො සබ්බො පකතූපනිස්සයො අවසෙසං නානාක්ඛණික කම්මං. ඉති විත්ථාරතො පට්ඨානපච්චයා චතුපඤ්ඤාසප්පභෙදා හොන්තීති.

มีปัจจัย ๕ อย่างที่เป็นวิสุง ได้แก่ อารัมมณะที่เหลือ อารัมมณาธิปติที่เหลือ อารัมมณูปนิสสยะที่เหลือ ปกตูปนิสสยะทั้งหมด นานาขณิกกรรมที่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ ปัฏฐานปัจจัยโดยพิสดารจึงมี ๕๔ ประเภท.

තත්ථ සබ්බෙ සහජාතජාතිකා ච සබ්බෙ පුරෙජාත ජාතිකා සබ්බෙ පච්ඡාජාතජාතිකා රූපාහාරො රූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති ඉමෙ පච්චුප්පන්නපච්චයා නාම. සබ්බෙ අනන්තරජාතිකා සබ්බං නානාක්ඛණික කම්මන්ති ඉමෙ අතීතපච්චයා නාම. ආරම්මණං පකතූපනිස්සයොති ඉමෙ තෙකාලිකා ච නිබ්බානපඤ්ඤත්තීනං වසෙන කාලවිමුත්තා ච හොන්ති.

ในปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยที่เกิดพร้อมกันทั้งหมด ปัจจัยที่เกิดก่อนทั้งหมด ปัจจัยที่เกิดหลังทั้งหมด รูปาหาร รูปชีวิตินทรีย์ เหล่านี้ชื่อว่าปัจจัยที่เป็นปัจจุบัน ปัจจัยที่เกิดต่อเนื่องกันทั้งหมด นานาขณิกกรรมทั้งหมด เหล่านี้ชื่อว่าปัจจัยที่เป็นอดีต อารัมมณะและปกตูปนิสสยะ เหล่านี้เป็นปัจจัยที่เป็นไตรกาล และเป็นปัจจัยที่พ้นจากกาล โดยเป็นไปตามนิพพานและบัญญัติ.

නිබ්බානඤ්ච පඤ්ඤත්ති චාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා අප්පච්චයා නාම අසඞ්ඛතා නාම. කස්මා. අජාතිකත්තා. යෙසඤ්හි ජාති නාම අත්ථි, උප්පාදො නාම අත්ථි. තෙ සප්පච්චයානාම සඞ්ඛතා නාම පටිච්චසමුප්පන්නා නාම. ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා අජාතිකත්තා අනුප්පාදත්තා අජාතිපච්චයත්තාච අප්පච්චයා නාම අසඞ්ඛතා නාමාති.

นิพพานและบัญญัติ ธรรม ๒ อย่างนี้ชื่อว่าอัปปัจจัย ชื่อว่าอสังขตะ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีการเกิด ธรรมเหล่าใดมีการเกิด ธรรมเหล่าใดมีการเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัปปัจจัย ชื่อว่าสังขตะ ชื่อว่าปฏิจจสมุปปันนะ ธรรม ๒ อย่างนี้ เพราะไม่มีการเกิด เพราะไม่มีการเกิดขึ้น เพราะไม่มีปัจจัยแห่งการเกิด จึงชื่อว่าอัปปัจจัย ชื่อว่าอสังขตะ.

සප්පච්චයෙසු ච ධම්මෙසු සඞ්ඛතෙසු එකොපි ධම්මො නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරීතධම්මො නාම නත්ථි. අථ ඛො සබ්බෙ තෙ ඛයට්ඨෙන අනිච්චා එව හොන්ති. කස්මා. සයඤ්ච පච්චයායත්තවුත්ති කත්තා පච්චයානඤ්ච අනිච්චධම්මත්තා. නනු නිබ්බානඤ්ච පඤ්ඤත්ති ච පච්චයා හොන්ති. තෙ ච නිච්චා ධුවාති. සච්චං. කෙවලෙන පන නිබ්බානපච්චයෙන වා පඤ්ඤත්තිපච්චයෙන වා උප්පන්නො නාම නත්ථි, බහූහි පච්චයෙහි එව උප්පන්නො, තෙ පන පච්චයා අනිච්චා එව අධුවාති.

ในธรรมทั้งหลายที่เป็นสัปปัจจัยและสังขตะนั้น ไม่มีธรรมแม้แต่อย่างเดียวที่ชื่อว่าเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผัน แต่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอนิจจะโดยความเป็นของสิ้นไป เพราะเหตุไร? เพราะตนเองมีความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัย และเพราะปัจจัยทั้งหลายก็เป็นอนิจจธรรม นิพพานและบัญญัติก็เป็นปัจจัยมิใช่หรือ? และธรรมเหล่านั้นก็เที่ยง ยั่งยืนมิใช่หรือ? เป็นความจริง แต่ไม่มีธรรมใดเกิดขึ้นด้วยนิพพานปัจจัยอย่างเดียว หรือด้วยบัญญัติปัจจัยอย่างเดียว ธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยหลายอย่าง และปัจจัยเหล่านั้นก็เป็นอนิจจะ ไม่ยั่งยืน.

යෙ [Pg.495] ච ධම්මා අනිච්චා හොන්ති, තෙ නිච්චකාලං සත්තෙ තිවිධෙහි දුක්ඛදණ්ඩෙහි පටිප්පීළෙන්ති බාධෙන්ති, තස්මා තෙ ධම්මා භයට්ඨෙන දුක්ඛා එව හොන්ති. තත්ථ තිවිධා දුක්ඛදණ්ඩා නාම දුක්ඛදුක්ඛතා සඞ්ඛාර දුක්ඛතා විපරිණාමදුක්ඛතා.

ธรรมเหล่าใดเป็นอนิจจะ ธรรมเหล่านั้นย่อมบีบคั้นและเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยทุกข์ ๓ ประการอยู่เป็นนิตย์ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นทุกข์โดยความเป็นของน่ากลัว ในทุกข์ ๓ ประการนั้น ได้แก่ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา.

යෙ කෙචි අනිච්චා එව හොන්ති, එකස්මිං ඉරියාපථෙපි පුනප්පුනං භිජ්ජන්ති, තෙ කථං යාවජීවං නිච්චසඤ්ඤිතානං සත්තපුග්ගලානං අත්තා නාම භවෙය්‍යුං, සාරා නාම භවෙය්‍යුං. යෙ ච දුක්ඛා එව හොන්ති, තෙ කථං දුක්ඛප්පටිකුලානං සුඛකාමානං සත්තානං අත්තා නාම භවෙය්‍යුං, සාරා නාම භවෙය්‍යුං. තස්මා තෙ ධම්මා අසාරකට්ඨෙන අනත්තා එව හොන්ති.

ธรรมเหล่าใดเป็นอนิจจะ ย่อมแตกสลายไปซ้ำแล้วซ้ำเล่าแม้ในอิริยาบถเดียว ธรรมเหล่านั้นจะเป็นอัตตา หรือเป็นสาระของสัตว์บุคคลผู้สำคัญว่าเที่ยงไปตลอดชีวิตได้อย่างไร ธรรมเหล่าใดเป็นทุกข์ ธรรมเหล่านั้นจะเป็นอัตตา หรือเป็นสาระของสัตว์ทั้งหลายผู้รังเกียจทุกข์และปรารถนาสุขได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่มีสาระ.

අපි ච යස්මා ඉමාය චතුවීසතියා පච්චයදෙසනාය ඉමමත්ථං දස්සෙති. සබ්බෙපි සඞ්ඛතධම්මා නාම පච්චයායත්තවුත්තිකා එව හොන්ති, සත්තානං වසායත්තවුත්තිකා න හොන්ති. පච්චයායත්ත වුත්තිකෙසු ච තෙසු න එකොපි ධම්මො අප්පකෙන පච්චයෙන උප්පජ්ජති. අථ ඛො බහූහි එව පච්චයෙහි උප්පජ්ජතීති, තස්මා අයං දෙසනා ධම්මානං අනත්තලක්ඛණදීපනෙ මත්ථකපත්තා හොතීති.

อนึ่ง เพราะการแสดงปัจจัย ๒๔ อย่างนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า สังขตธรรมทั้งปวงมีความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัย ไม่ได้มีความเป็นไปขึ้นอยู่กับอำนาจของสัตว์ทั้งหลาย และในธรรมเหล่านั้นที่มีความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัย ไม่มีธรรมแม้แต่อย่างเดียวที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเพียงเล็กน้อย แต่ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยหลายอย่าง เพราะฉะนั้น การแสดงนี้จึงถึงที่สุดในการแสดงลักษณะอนัตตาของธรรมทั้งหลาย.

පච්චයසභාගසඞ්ගහො නිට්ඨිතො.

การสงเคราะห์ปัจจัยโดยส่วนเสมอกัน จบแล้ว.

පච්චයඝටනානයො

นัยแห่งการประกอบปัจจัย.

පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු පච්චයඝටනානයො

นัยแห่งการประกอบปัจจัยในปัญจวิญญาณ.

පච්චයඝටනානයො වුච්චතෙ. එකෙකස්මිං පච්චයුප්පන්නෙ බහුන්නං පච්චයානං සමොධානං පච්චයඝටනා නාම. යෙන පන ධම්මා සප්පච්චයා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නාති වුච්චන්ති, සබ්බෙ තෙ ධම්මා උප්පාදෙ ච ඨිතියඤ්ච ඉමෙහි චතුවීසතියා පච්චයෙහි සහිතත්තා සප්පච්චයා නාම, සප්පච්චයත්තා සඞ්ඛතා නාම, සඞ්ඛතත්තා පටිච්චසමුප්පන්නා නාම. කතමෙ පන තෙ ධම්මාති. එකවීසසතචිත්තානි ච ද්විපඤ්ඤාසචෙතසිකානි ච අට්ඨවීසති රූපානි ච.

จะกล่าวถึงนัยแห่งการประกอบปัจจัย การรวมกันของปัจจัยหลายอย่างในปัจจยุบบันแต่ละอย่าง ชื่อว่าปัจจัยฆฏนา ธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าสัปปัจจัย สังขตะ ปฏิจจสมุปปันนะนั้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าสัปปัจจัย เพราะประกอบด้วยปัจจัย ๒๔ อย่างเหล่านี้ ทั้งในขณะเกิดและขณะตั้งอยู่ ชื่อว่าสังขตะ เพราะเป็นสัปปัจจัย ชื่อว่าปฏิจจสมุปปันนะ เพราะเป็นสังขตะ ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือ จิต ๑๒๑ ดวง เจตสิก ๕๒ ดวง และรูป ๒๘ อย่าง.

තත්ථ එකවීසසතචිත්තානි ධාතුවසෙන සත්තවිධානි භවන්ති, චක්ඛු විඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හා විඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණ ධාතූති. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වයං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු නාම. සොතවිඤ්ඤාණද්වයං සොතවිඤ්ඤාණධාතු නාම. ඝානවිඤ්ඤාණද්වයං ඝානවිඤ්ඤාණධාතු නාම. ජිව්හාවිඤ්ඤාණද්වයං ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු නාම. කායවිඤ්ඤාණද්වයං කායවිඤ්ඤාණධාතු [Pg.496] නාම. පඤ්චද්වාරාවජ්ජන චිත්තඤ්ච සම්පටිච්ඡනචිත්තද්වයඤ්ච මනොධාතු නාම. සෙසානි අට්ඨසතං චිත්තානි මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම.

ในจิต ๑๒๑ ดวงนั้น ย่อมมี ๗ ชนิดโดยความเป็นธาตุ คือ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ในธาตุเหล่านั้น จักขุวิญญาณ ๒ ดวง ชื่อว่าจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณ ๒ ดวง ชื่อว่าโสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณ ๒ ดวง ชื่อว่าฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณ ๒ ดวง ชื่อว่าชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณ ๒ ดวง ชื่อว่ากายวิญญาณธาตุ ปัญจทวาราวัจจนจิต ๑ ดวง และสัมปฏิจฉันนจิต ๒ ดวง ชื่อว่ามโนธาตุ จิตที่เหลือ ๑๐๘ ดวง ชื่อว่ามโนวิญญาณธาตุ.

ද්විපඤ්ඤාසචෙතසිකානි ච රාසිවසෙන චතුබ්බිධානි භවන්ති, සත්ත සබ්බචිත්තිකානි ච ඡ පකිණ්ණකානි ච චුද්දස පාපානිච පඤ්චවීසති කල්‍යාණානි ච.

เจตสิก ๕๒ ดวงนั้น ย่อมมี ๔ ชนิดโดยความเป็นกอง คือ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ ดวง ปกิณณกเจตสิก ๖ ดวง อกุศลเจตสิก ๑๔ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๕ ดวง.

චතුවීසතිපච්චයෙසු ච පන්නරසපච්චයා සබ්බචිත්තුප්පාද සාධාරණා හොන්ති, ආරම්මණඤ්ච අනන්තරඤ්ච සමනන්තරඤ්ච සහ ජාතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච නිස්සයො ච උපනිස්සයො ච කම්මඤ්ච ආහාරො ච ඉන්ද්‍රියඤ්ච සම්පයුත්තො ච අත්ථි ච නත්ථි ච විගතො ච අවිගතො ච. න හි කිඤ්චි චිත්තං වා චෙතසිකං වා ආරම්මණෙන විනා උප්පන්නං නාම අත්ථි. තථා අනන්තරාදීහි ච. අට්ඨපච්චයා කෙසඤ්චි චිත්තුප්පාදානං පච්චයා සාධාරණා හොන්ති, හෙතු ච අධිපති ච පුරෙ ජාතො ච ආසෙවනඤ්ච විපාකො ච ඣානඤ්ච මග්ගො ච විප්පයුත්තො ච. තත්ථ හෙතු සහෙතුකචිත්තුප්පාදානං එව සාධාරණා, අධිපති ච සාධිපතිජවනානං එව, පුරෙජාතො ච කෙසඤ්චි චිත්තුප්පාදානං එව, ආසෙවනඤ්ච කුසලාකුසලකිරියජවනානං එව, විපාකො ච විපාකචිත්තුප්පාදානං එව, ඣානඤ්ච මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු චිත්තුප්පාදානං එව, මග්ගො ච සහෙතුකචිත්තුප්පාදානං එව, විප්පයුත්තො ච අරූපලොකෙ චිත්තුප්පාදානං නත්ථි, එකො පච්ඡාජාතො රූපධම්මානං එව විසුංභූතො හොති.

ในปัจจัย ๒๔ อย่างนั้น ปัจจัย ๑๕ อย่างเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาททั้งปวง คือ อารัมมณะ อนันตระ สมนันตระ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ อุปนิสสยะ กรรม อาหาร อินทรีย์ สัมปยุตตะ อัตถิ นัตถิ วิคตะ อวิคตะ ไม่มีจิตหรือเจตสิกใดเกิดขึ้นโดยปราศจากอารมณ์เลย แม้ปัจจัยมีอนันตระเป็นต้นก็เช่นกัน ปัจจัย ๘ อย่างเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาทบางอย่าง คือ เหตุ อธิปติ ปุเรชาตะ อาเสวนะ วิปากะ ฌาน มรรค วิปปยุตตะ ในปัจจัยเหล่านั้น เหตุเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาทที่มีเหตุเท่านั้น อธิปติเป็นสาธารณะแก่ชวนะที่มีอธิปติเท่านั้น ปุเรชาตะเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาทบางอย่างเท่านั้น อาเสวนะเป็นสาธารณะแก่กุศล อกุศล และกิริยาชวนะเท่านั้น วิปากะเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาทที่เป็นวิบากเท่านั้น ฌานเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาทที่เป็นมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุเท่านั้น มรรคเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาทที่มีเหตุเท่านั้น วิปปยุตตะไม่มีแก่จิตตุปบาทในอรูปโลก ปัจฉาชาตะปัจจัยอย่างเดียวเป็นปัจจัยที่แยกต่างหากสำหรับรูปธรรมเท่านั้น.

තත්‍රායං දීපනා. සත්ත සබ්බචිත්තිකානි චෙතසිකානි නාම, ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතං මනසිකාරො. තත්ථ චිත්තං අධිපතිජාතිකඤ්ච ආහාරපච්චයො ච ඉන්ද්‍රියපච්චයො ච. ඵස්සො ආහාරපච්චයො. වෙදනා ඉන්ද්‍රියපච්චයො ච ඣාන පච්චයො ච. චෙතනා කම්මපච්චයො ච ආහාරපච්චයො ච. එකග්ගතා ඉන්ද්‍රියපච්චයො ච ඣාන පච්චයො ච මග්ගපච්චයො ච. ජීවිතං ඉන්ද්‍රියපච්චයො. සෙසා ද්වෙ ධම්මා විසෙසපච්චයා න හොන්ති.

ในปัจจัยเหล่านั้น มีการแสดงดังนี้ เจตสิก ๗ ดวงที่เป็นสัพพจิตตสาธารณะ ได้แก่ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา เอกัคคตา ชีวิตินทรีย์ มนสิการ ในเจตสิกเหล่านั้น จิตเป็นปัจจัยที่เป็นอธิปติ เป็นอาหารปัจจัย และเป็นอินทริยปัจจัย ผัสสะเป็นอาหารปัจจัย เวทนาเป็นอินทริยปัจจัยและฌานปัจจัย เจตนาเป็นกรรมปัจจัยและอาหารปัจจัย เอกัคคตาเป็นอินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมรรคปัจจัย ชีวิตินทรีย์เป็นอินทริยปัจจัย ธรรมที่เหลือ ๒ อย่าง (สัญญา มนสิการ) ไม่เป็นวิเสสปัจจัย.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ සත්ත සබ්බචිත්තිකානි චෙතසිකානි ලබ්භන්ති, විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං අට්ඨ නාමධම්මා හොන්ති. සබ්බෙ තෙ ධම්මා සත්තහි පච්චයෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයා හොන්ති චතූහි මහාසහජාතෙහි ච විප්පයුත්තවජ්ජිතෙහි තීහි මජ්ඣිමසහජාතෙහි ච. තෙස්වෙව අට්ඨසු ධම්මෙසු විඤ්ඤාණං සෙසානං සත්තන්නං ධම්මානං ආහාරපච්චයෙන ච ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන ච පච්චයො හොති. ඵස්සො ආහාරපච්චයෙන, වෙදනා ඉන්ද්‍රියපච්චයමත්තෙන, චෙතනා කම්මපච්චයෙන ච ආහාර පච්චයෙන ච, එකග්ගතා ඉන්ද්‍රියපච්චයමත්තෙන[Pg.497], ජීවිතං සෙසානං සත්තන්නං ධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො හොති. චක්ඛුවත්ථුරූපං පන තෙසං අට්ඨන්නං ධම්මානං ඡහි වත්ථුපුරෙජාතෙහි තස්මිං චක්ඛුවත්ථුම්හි ආපාතමාගතානි පච්චුප්පන්නානි රූපාරම්මණානි තෙසං චතූහි ආරම්මණ පුරෙජාතෙහි, අනන්තරනිරුද්ධං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තඤ්ච පඤ්චහි අනන්තරෙහි, පුබ්බෙ කතං කුසලකම්මං වා අකුසලකම්මං වා කුසලවිපාකානං වා අකුසලවිපාකානං වා තෙසං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන, කම්ම සහායභූතානි පුරිමභවෙ අවිජ්ජාතණ්හූපාදානානි ච ඉමස්මිං භවෙ ආවාසපුග්ගලඋතුභොජනාදයො ච තෙසං අට්ඨන්නං ධම්මානං පකතූපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. ඉමස්මිං චිත්තෙ හෙතු ච අධිපති ච පච්ඡාජාතො ච ආසෙවනඤ්ච ඣානඤ්ච මග්ගොචාති ඡපච්චයා න ලබ්භන්ති, අට්ඨාරසපච්චයා ලබ්භන්ති. යථා ච ඉමස්මිං චිත්තෙ, තථා සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි ඡ පච්චයා න ලබ්භන්ති, අට්ඨාරසපච්චයා ලබ්භන්තීති.

ในจักขุวิญญาณ เจตสิกที่เป็นสัพพจิตตสาธารณะ ๗ ดวง ย่อมได้ (เกิดขึ้น) พร้อมกับวิญญาณ เป็นนามธรรม ๘ อย่าง. ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยปัจจัย ๗ อย่าง คือ มหาสหชาต ๔ อย่าง เว้นวิปปยุตตะ และมัชฌิมสหชาต ๓ อย่าง. ในธรรม ๘ อย่างเหล่านั้น วิญญาณเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เหลือ ๗ อย่าง ด้วยอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย. ผัสสะเป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย, เวทนาเป็นปัจจัยด้วยอินทริยปัจจัยเท่านั้น, เจตนาเป็นปัจจัยด้วยกัมมปัจจัยและอาหารปัจจัย, เอกัคคตาเป็นปัจจัยด้วยอินทริยปัจจัยเท่านั้น, ชีวิตเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เหลือ ๗ อย่างด้วยอินทริยปัจจัย. ส่วนจักขุวัตถุรูป เป็นปัจจัยแก่ธรรม ๘ อย่างเหล่านั้นด้วยวัตถุปุเรชาต ๖ อย่าง, รูปารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าในจักขุวัตถุนั้นในปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นด้วยอารัมมณปุเรชาต ๔ อย่าง, ปัญจทวาราวัจจนจิตที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น เป็นปัจจัยด้วยอนันตรปัจจัย ๕ อย่าง, กุศลกรรมหรืออกุศลกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน เป็นปัจจัยแก่กุศลวิบากหรืออกุศลวิบากเหล่านั้นด้วยนานักขณิกกัมมปัจจัย, อวิชชา ตัณหา อุปาทานที่เป็นสหายของกรรมในภพก่อน และอาวาส บุคคล ฤดู อาหาร เป็นต้น ในภพนี้ เป็นปัจจัยแก่ธรรม ๘ อย่างเหล่านั้นด้วยปกตูปนิสสยปัจจัย. ในจิตนี้ เหตุ อธิปติ ปัจฉาชาต อาเสวนะ ฌาน และมรรค ปัจจัย ๖ อย่างนี้ ย่อมไม่ได้ (ไม่เกิดขึ้น), ปัจจัย ๑๘ อย่าง ย่อมได้ (เกิดขึ้น). ในโสตวิญญาณเป็นต้น ก็เช่นเดียวกับในจิตนี้ ปัจจัย ๖ อย่าง ย่อมไม่ได้, ปัจจัย ๑๘ อย่าง ย่อมได้.

පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු පච්චයඝටනානයො නිට්ඨිතො.

การประกอบปัจจัยในปัญจวิญญาณ จบแล้ว.

අහෙතුක චිත්තුප්පාදෙසු පච්චයඝටනානයො

การประกอบปัจจัยในอเหตุกจิตตุปบาท

ඡ පකිණ්ණකානි චෙතසිකානි නාම, විතක්කො විචාරො අධිමොක්ඛො වීරියං පීති ඡන්දො. තත්ථ විතක්කො ඣානපච්චයො ච මග්ගපච්චයො ච. විචාරො ඣානපච්චයො. වීරියං අධිපතිජාතිකඤ්ච ඉන්ද්‍රියපච්චයො ච මග්ගපච්චයො ච. පීති ඣානපච්චයො. ඡන්දො අධිපතිජාතිකො. අධිමොක්ඛො පන විසෙසපච්චයො න හොති.

เจตสิกชื่อปกิณณกะ ๖ อย่าง คือ วิตก วิจาร อธิโมกข์ วิริยะ ปีติ ฉันทะ. ในบรรดาเจตสิกเหล่านั้น วิตกเป็นฌานปัจจัยและมรรคปัจจัย. วิจารเป็นฌานปัจจัย. วิริยะเป็นอธิปติชาติ เป็นอินทริยปัจจัยและมรรคปัจจัย. ปีติเป็นฌานปัจจัย. ฉันทะเป็นอธิปติชาติ. ส่วนอธิโมกข์ไม่เป็นวิเสสปัจจัย.

පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තඤ්ච සම්පටිච්ඡනචිත්තද්වයඤ්ච උපෙක්ඛාසන්තීරණ ද්වයඤ්චාති පඤ්චසු චිත්තෙසු දස චෙතසිකානි ලබ්භන්ති, සත්ත සබ්බ චිත්තිකානි ච පකිණ්ණකෙසු විතක්කො ච විචාරො ච අධිමොක්ඛො ච. විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං පච්චෙකං එකාදස නාමධම්මා හොන්ති. ඉමෙසු චිත්තෙසු ඣානකිච්චං ලබ්භති. වෙදනා ච එකග්ගතා ච විතක්කො ච විචාරො ච ඣානපච්චයං සාධෙන්ති. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං පන කිරියචිත්තං හොති, විපාකපච්චයො නත්ථි. නානාක්ඛණිකකම්මඤ්ච උපනිස්සයට්ඨානෙ තිට්ඨති. විපාකපච්චයෙන සද්ධිං ඡ පච්චයා න ලබ්භන්ති. ඣානපච්චයෙන සද්ධිං අට්ඨාරසපච්චයා ලබ්භන්ති. සෙසෙසු චතූසු විපාකචිත්තෙසු පඤ්ච පච්චයා න ලබ්භන්ති. විපාකපච්චයෙන ච ඣානපච්චයෙන ච සද්ධිං එකූනවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในจิต ๕ ดวง คือ ปัญจทวาราวัชชนจิต ๑ สัมปฏิจฉันนจิต ๒ และอุเบกขาสันตีรณจิต ๒ ย่อมได้เจตสิก ๑๐ ดวง คือ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ และในบรรดาปกิณณกเจตสิก ได้แก่ วิตก วิจาร และอธิโมกข์ เมื่อรวมกับวิญญาณแล้ว แต่ละดวงจึงเป็นนามธรรม ๑๑ ประการ ในจิตเหล่านี้ย่อมได้ฌานกิจ เวทนา เอกัคคตา วิตก และวิจาร ย่อมยังฌานปัจจัยให้สำเร็จ ส่วนปัญจทวาราวัชชนจิตเป็นกิริยาจิต จึงไม่มีวิปากปัจจัย และนานักขณิกกรรมก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นอุปนิสสยะ เมื่อว่าโดยวิปากปัจจัย ปัจจัย ๖ อย่างย่อมไม่ได้ เมื่อว่าโดยฌานปัจจัย ปัจจัย ๑๘ อย่างย่อมได้ ในวิปากจิตที่เหลือ ๔ ดวง ปัจจัย ๕ อย่างย่อมไม่ได้ เมื่อว่าโดยวิปากปัจจัยและฌานปัจจัย ปัจจัย ๑๙ อย่างย่อมได้.

සොමනස්සසන්තීරණෙ පීතියා සද්ධිං එකාදසචෙතසිකා යුජ්ජන්ති, මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තෙ ච වීරියෙන සද්ධිං එකාදසාති විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං ද්වාදස [Pg.498] නාමධම්මා හොන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙ පන පීතියා ච වීරියෙන ච සද්ධිං ද්වාදස චෙතසිකානි යුජ්ජන්ති. විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං තෙරස නාමධම්මා හොන්ති. තත්ථ සොමනස්සසන්තීරණෙ ඣානඞ්ගෙසු පීතිමත්තං අධිකං හොති, පුබ්බෙ උපෙක්ඛාසන්තීරණද්වයෙ විය පඤ්චපච්චයා න ලබ්භන්ති. එකූනවීසතිපච්චයා ලබ්භන්ති. මනොද්වාරා වජ්ජනචිත්තෙ ච වීරියමත්තං අධිකං හොති, තඤ්ච ඉන්ද්‍රියකිච්ච ඣාන කිච්චානිසාධෙති. අධිපතිකිච්චඤ්ච මග්ගකිච්චඤ්ච න සාධෙති. කිරිය චිත්තත්තාවිපාකපච්චයො ච නත්ථි. පුබ්බෙ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තෙ විය විපාක පච්චයෙන සද්ධිං ඡ පච්චයා න ලබ්භන්ති. ඣානපච්චයෙන සද්ධිං අට්ඨරස පච්චයා ලබ්භන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙපි කිරියචිත්තත්තා විපාකපච්චයො නත්ථි, ජවනචිත්තත්තා පන ආසෙවනං අත්ථි, විපාකපච්චයෙන සද්ධිං පඤ්ච පච්චයා න ලබ්භන්ති. ආසෙවනපච්චයෙන සද්ධිං එකූනවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในโสมนัสสันตีรณะ เจตสิก ๑๑ ดวง ย่อมประกอบพร้อมด้วยปีติ และในมโนทวาราวัชชนจิต เจตสิก ๑๑ ดวง ย่อมประกอบพร้อมด้วยวิริยะ รวมเป็นนามธรรม ๑๒ อย่าง พร้อมด้วยวิญญาณ ส่วนในหสิตุปปาทจิต เจตสิก ๑๒ ดวง ย่อมประกอบพร้อมด้วยปีติและวิริยะ รวมเป็นนามธรรม ๑๓ อย่าง พร้อมด้วยวิญญาณ ในบรรดาจิตเหล่านั้น ในโสมนัสสันตีรณะ ปีติเท่านั้นเป็นองค์ฌานที่เกินมา ปัจจัย ๕ อย่าง ย่อมไม่ได้ เหมือนในอุเบกขาสันตีรณะ ๒ ดวงก่อน ปัจจัย ๑๙ อย่าง ย่อมได้ และในมโนทวาราวัชชนจิต วิริยะเท่านั้นเป็นองค์ที่เกินมา วิริยะนั้นย่อมยังอินทรียกิจและฌานกิจให้สำเร็จ แต่ไม่ยังอธิปติกิจและมรรคกิจให้สำเร็จ เพราะเป็นกิริยาจิต วิปากปัจจัยจึงไม่มี พร้อมด้วยวิปากปัจจัย ปัจจัย ๖ อย่าง ย่อมไม่ได้ เหมือนในปัญจทวาราวัชชนจิตก่อน พร้อมด้วยฌานปัจจัย ปัจจัย ๑๘ อย่าง ย่อมได้ แม้ในหสิตุปปาทจิต เพราะเป็นกิริยาจิต วิปากปัจจัยจึงไม่มี แต่เพราะเป็นชวนจิต อาเสวนะจึงมี พร้อมด้วยวิปากปัจจัย ปัจจัย ๕ อย่าง ย่อมไม่ได้ พร้อมด้วยอาเสวนปัจจัย ปัจจัย ๑๙ อย่าง ย่อมได้

අහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසු පච්චයඝටනානයො නිට්ඨිතො.

การประกอบปัจจัยในอเหตุกจิตตุปบาท จบแล้ว

අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චයඝටනානයො

การประกอบปัจจัยในอกุศลจิตตุปบาท

ද්වාදස අකුසලචිත්තානි, ද්වෙ මොහමූලිකානි අට්ඨ ලොභ මූලිකානි ද්වෙ දොසමූලිකානි. චුද්දස පාපචෙතසිකානි නාම මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චන්ති ඉදං මොහචතුක්කං නාම. ලොභො දිට්ඨි මානොති ඉදං ලොභතික්කං නාම. දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චන්ති ඉදං දොසචතුක්කං නාම. ථිනං මිද්ධං විචිකිච්ඡාති ඉදං විසුං තික්කං නාම.

อกุศลจิต ๑๒ ดวง คือ โมหมูลจิต ๒ โลภมูลจิต ๘ โทสมูลจิต ๒ เจตสิกที่เป็นบาป ๑๔ ดวง คือ โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะ นี้ชื่อว่า โมหะจตุกกะ โลภะ ทิฏฐิ มานะ นี้ชื่อว่า โลภะติกกะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ นี้ชื่อว่า โทสะจตุกกะ ถีนะ มิทธะ วิจิกิจฉา นี้ชื่อว่า วิสุงติกกะ

තත්ථ ලොභො දොසො මොහොති තයො මූලධම්මා හෙතුපච්චයා, දිට්ඨි මග්ගපච්චයො, සෙසා දසධම්මා විසෙසපච්චයා න හොන්ති.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น โลภะ โทสะ โมหะ ธรรมที่เป็นมูล ๓ อย่างนี้ เป็นเหตุปัจจัย ทิฏฐิเป็นมรรคปัจจัย ธรรมที่เหลือ ๑๐ อย่าง ไม่เป็นวิเสสปัจจัย

තත්ථ ද්වෙ මොහමූලිකානි නාම විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තචිත්තං උද්ධච්ච සම්පයුත්තචිත්තං. තත්ථ විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තචිත්තෙ පන්නරස චෙතසිකානි උප්පජ්ජන්ති සත්ත සබ්බචිත්තිකානි ච විතක්කො විචාරො වීරියන්ති තීණි පකිණ්ණකානි ච පාපචෙතසිකෙසු මොහචතුක්කඤ්ච විචිකිච්ඡා චාති, චිත්තෙන සද්ධිං සොළස නාමධම්මා හොන්ති. ඉමස්මිං චිත්තෙ හෙතු පච්චයොපි මග්ගපච්චයොපි ලබ්භන්ති. තත්ථ මොහො හෙතුපච්චයො, විතක්කො ච වීරියඤ්ච මග්ගපච්චයො, එකග්ගතා පන විචිකිච්ඡාය දුට්ඨත්තා ඉමස්මිං චිත්තෙ ඉන්ද්‍රියකිච්චඤ්ච මග්ගකිච්චඤ්ච න සාධෙති, ඣානකිච්චමත්තං සාධෙති. අධිපති ච පච්ඡාජාතො විපාකො චාති තයො පච්චයාන ලබ්භන්ති, සෙසා එකවීසතිපච්චයා ලබ්භන්ති. උද්ධච්චසම්පයුත්තචිත්තෙපි විචිකිච්ඡං පහාය අධිමොක්ඛෙන සද්ධිං පන්නරසෙව චෙතසිකානි, සොළසෙව නාමධම්මා හොන්ති[Pg.499]. ඉමස්මිං චිත්තෙ එකග්ගතා ඉන්ද්‍රිය කිච්චඤ්ච ඣානකිච්චඤ්ච මග්ගකිච්චඤ්ච සාධෙති, තයො පච්චයා න ලබ්භන්ති, එකවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในบรรดาจิตเหล่านั้น โมหมูลจิต ๒ ดวง คือ วิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต และอุทธัจจสัมปยุตตจิต ในวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิตนั้น เจตสิก ๑๕ ดวง ย่อมเกิดขึ้น คือ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ และปกิณณกเจตสิก ๓ คือ วิตก วิจาร วิริยะ และในบาปเจตสิก คือ โมหะจตุกกะ และวิจิกิจฉา พร้อมด้วยจิต เป็นนามธรรม ๑๖ อย่าง ในจิตนี้ แม้เหตุปัจจัย แม้มรรคปัจจัย ย่อมได้ ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น โมหะเป็นเหตุปัจจัย วิตกและวิริยะเป็นมรรคปัจจัย ส่วนเอกัคคตา เพราะความที่ถูกวิจิกิจฉาประทุษร้าย ในจิตนี้จึงไม่ยังอินทรียกิจและมรรคกิจให้สำเร็จ ยังฌานกิจเท่านั้นให้สำเร็จ อธิปติ ปัจฉาชาต และวิบาก ปัจจัย ๓ อย่างนี้ ย่อมไม่ได้ ปัจจัยที่เหลือ ๒๑ อย่าง ย่อมได้ แม้ในอุทธัจจสัมปยุตตจิต ก็ละวิจิกิจฉาเสีย แล้วมีอธิโมกข์พร้อม เจตสิก ๑๕ ดวงเท่านั้น นามธรรม ๑๖ อย่างเท่านั้น ในจิตนี้ เอกัคคตาย่อมยังอินทรียกิจ ฌานกิจ และมรรคกิจให้สำเร็จ ปัจจัย ๓ อย่าง ย่อมไม่ได้ ปัจจัย ๒๑ อย่าง ย่อมได้

අට්ඨසු ලොභමූලිකචිත්තෙසු පන සත්ත සබ්බචිත්තිකානි ච ඡ පකිණ්ණකානි ච පාපෙසු මොහචතුක්කඤ්ච ලොභතික්කඤ්ච ථිනමිද්ධඤ්චාති ද්වාවීසති චෙතසිකානි උප්පජ්ජන්ති. තෙසු ලොභො ච මොහොචාති ද්වෙ මූලානි හෙතුපච්චයො. ඡන්දො ච චිත්තඤ්ච වීරියඤ්චාති තයො අධිපතිජාතිකා කදාචි අධිපතිකිච්චං සාධෙන්ති, ආරම්මණාධිපතිපි එත්ථ ලබ්භති. චෙතනා කම්මපච්චයො. තයො ආහාරා ආහාරපච්චයො. චිත්තඤ්ච වෙදනා ච එකග්ගතා ච ජීවිතඤ්ච වීරියඤ්චාති පඤ්ච ඉන්ද්‍රියධම්මා ඉන්ද්‍රියපච්චයො. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච වෙදනා ච එකග්ගතාචාති පඤ්ච ඣානඞ්ගානි ඣානපච්චයො. විතක්කො ච එකග්ගතා ච දිට්ඨි ච වීරියඤ්චාති චත්තාරි මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයො. පච්ඡාජාතො ච විපාකො චාති ද්වෙ පච්චයා න ලබ්භන්ති. සෙසා ද්වාවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในโลภมูลจิต ๘ ดวงนั้น เจตสิก ๒๒ ดวง คือ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ ปกิณณกเจตสิก ๖ ในบาปเจตสิก คือ โมหะจตุกกะ โลภะติกกะ และถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้น ในเจตสิกเหล่านั้น โลภะและโมหะ ๒ ดวง เป็นเหตุปัจจัย ฉันทะ จิต และวิริยะ ๓ ดวง ที่เป็นอธิบดี บางครั้งทำกิจเป็นอธิบดี แม้อารัมมณาธิปติก็พึงได้ในที่นี้ เจตนาเป็นกรรมปัจจัย อาหาร ๓ เป็นอาหารปัจจัย จิต เวทนา เอกัคคตา ชีวิต และวิริยะ ธรรมที่เป็นอินทรีย์ ๕ เป็นอินทรียปัจจัย วิตก วิจาร ปีติ เวทนา และเอกัคคตา องค์ฌาน ๕ เป็นฌานปัจจัย วิตก เอกัคคตา ทิฏฐิ และวิริยะ องค์มรรค ๔ เป็นมรรคปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัยและวิปากปัจจัย ๒ อย่าง ย่อมไม่ได้ ปัจจัยที่เหลือ ๒๒ อย่าง ย่อมได้

ද්වීසු දොසමූලිකචිත්තෙසු පීතිඤ්ච ලොභතික්කඤ්ච පහාය දොසචතුක්කෙන සද්ධිං ද්වාවීසති එව චෙතසිකානි, දොසො ච මොහො ච ද්වෙ මූලානි, තයො අධිපති ජාතිකා, තයො ආහාරා, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි, චත්තාරි ඣානඞ්ගානි, තීණි මග්ගඞ්ගානි. එත්ථාපි ද්වෙ පච්චයා න ලබ්භන්ති, ද්වාවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในโทสมูลจิต ๒ ดวง เมื่อเว้นปีติและโลภติกะ ๓ เสียแล้ว มีเจตสิกประกอบ ๒๒ ดวง พร้อมด้วยโทสจตุกกะ ๔. มีโทสะและโมหะ ๒ เป็นเหตุปัจจัย (มูล), อธิบดี ๓, อาหาร ๓, อินทรีย์ ๕, องค์ฌาน ๔, องค์มรรค ๓. ในจิตนี้ ปัจจัย ๒ ไม่ได้, ปัจจัย ๒๒ ได้.

අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චයඝටනානයො නිට්ඨිතො.

นัยแห่งการประกอบปัจจัยในอกุศลจิตตุปบาท จบแล้ว.

චිත්තුප්පාදෙසු පච්චයඝටනානයො

นัยแห่งการประกอบปัจจัยในจิตตุปบาท

එකනවුති සොභණචිත්තානි නාම, චතුවීසති කාම සොභණචිත්තානි පන්නරස රූපචිත්තානි ද්වාදස අරූපචිත්තානි චත්තාලීස ලොකුත්තරචිත්තානි. තත්ථ චතුවීසති කාමසොභණ චිත්තානි නාම අට්ඨ කාමකුසලචිත්තානි අට්ඨ කාමසොභණවිපාක චිත්තානි අට්ඨ කාමසොභණකිරියචිත්තානි.

โสภณจิต ๙๑ ดวง คือ กามโสภณจิต ๒๔ ดวง, รูปาวจรจิต ๑๕ ดวง, อรูปาวจรจิต ๑๒ ดวง, โลกุตตรจิต ๔๐ ดวง. ในกามโสภณจิต ๒๔ ดวงนั้น คือ มหากุศลจิต ๘ ดวง, มหาวิปากจิต ๘ ดวง, มหากิริยาจิต ๘ ดวง.

පඤ්ච වීසති කල්‍යාණචෙතසිකානි නාම, අලොභො අදොසො අමොහොචෙති තීණි කල්‍යාණමූලිකානි ච සද්ධා ච සති ච හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච තත්‍රමජ්ඣත්තතා ච කායපස්සද්ධි ච චිත්ත පස්සද්ධි ච කායලහුතා ච චිත්තලහුතා ච කායමුදුතා ච චිත්ත මුදුතා ච කායකම්මඤ්ඤතා ච චිත්ත කම්මඤ්ඤතා ච කායපාගුඤ්ඤතා ච චිත්තපාගුඤ්ඤතා ච කායුජුකතා ච චිත්තුජුකතා [Pg.500] ච සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවොති තිස්සො විරතියො ච කරුණා මුදිතාති ද්වෙ අප්පමඤ්ඤායො ච.

โสภณเจตสิก ๒๕ ดวง คือ โสภณมูล ๓ ได้แก่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ, และศรัทธา, สติ, หิริ, โอตตัปปะ, ตัตรมัชฌัตตตา, กายปัสสัทธิ, จิตตปัสสัทธิ, กายลหุตา, จิตตลหุตา, กายมุทุตา, จิตตมุทุตา, กายกัมมัญญตา, จิตตกัมมัญญตา, กายปาคุญญตา, จิตตปาคุญญตา, กายุชุกตา, จิตตุชุกตา, วิรติ ๓ ได้แก่ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ, และอัปปมัญญา ๒ ได้แก่ กรุณา มุทิตา.

තත්ථ තීණි කල්‍යාණමූලානි හෙතුපච්චයො, අමොහො පන අධිපතිපච්චයෙ වීමංසාධිපතිනාම, ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පඤ්ඤින්ද්‍රියං නාම, මග්ගපච්චයෙ සම්මාදිට්ඨි නාම. සද්ධා ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ සද්ධින්ද්‍රියං නාම. සති ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ සතින්ද්‍රියං නාම, මග්ගපච්චයෙ සම්මාසති නාම. තිස්සො විරතියො මග්ගපච්චයො, සෙසා සත්තරස ධම්මා විසෙසපච්චයා න හොන්ති.

ในโสภณเจตสิกเหล่านั้น โสภณมูล ๓ เป็นเหตุปัจจัย. ส่วนอโมหะ ในอธิปติปัจจัย ชื่อว่าวิมังสาธิปติ, ในอินทรียปัจจัย ชื่อว่าปัญญินทรีย์, ในมรรคปัจจัย ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ. ศรัทธา ในอินทรียปัจจัย ชื่อว่าสัทธินทรีย์. สติ ในอินทรียปัจจัย ชื่อว่าสตินทรีย์, ในมรรคปัจจัย ชื่อว่าสัมมาสติ. วิรติ ๓ เป็นมรรคปัจจัย. ธรรมที่เหลือ ๑๗ ประการ ไม่เป็นวิเสสปัจจัย.

අට්ඨසු කාමකුසලචිත්තෙසු අට්ඨතිංස චෙතසිකානි සඞ්ගය්හන්ති, සත්ත සබ්බචිත්තිකානි ඡ පකිණ්ණකානි පඤ්චවීසති කල්‍යාණානි. තෙසු ච පීති චතූසු සොමනස්සිකෙසු එව, අමොහො චතූසු ඤාණසම්පයුත්තෙසු එව, තිස්සො විරතියො සික්ඛාපදසීලපූරණ කාලෙ එව, ද්වෙ අප්පමඤ්ඤායො සත්තෙසු කාරුඤ්ඤමොදනාකාරෙසු එවාති. ඉමෙසුපි අට්ඨසු චිත්තෙසු ද්වෙ වා තීණි වා කල්‍යාණමූලානි හෙතුපච්චයො, ඡන්දො ච චිත්තඤ්ච වීරියඤ්ච වීමංසාචාති චතූසු අධිපතිජාතිකෙසු එකමෙකොව කදාචි අධිපතිපච්චයො. චෙතනා කම්මපච්චයො. තයො ආහාරා ආහාරපච්චයො. චිත්තඤ්ච වෙදනා ච එකග්ගතා ච ජීවිතඤ්ච සද්ධා ච සති ච වීරියඤ්ච පඤ්ඤාචාති අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි ඉන්ද්‍රියපච්චයො. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච වෙදනා ච එකග්ගතාචාති පඤ්චඣානඞ්ගානි ඣානපච්චයො. පඤ්ඤා ච විතක්කො ච තිස්සො විරතියො ච සති ච වීරියඤ්ච එකග්ගතාචාති අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයො. ඉමෙසුපි අට්ඨසු චිත්තෙසු පච්ඡාජාතො ච විපාකොචාති ද්වෙ පච්චයා න ලබ්භන්ති, සෙසා ද්වාවීසතිපච්චයා ලබ්භන්ති.

ในมหากุศลจิต ๘ ดวง สงเคราะห์เจตสิกได้ ๓๘ ดวง คือ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗, ปกิณณกเจตสิก ๖, โสภณเจตสิก ๒๕. ในเจตสิกเหล่านั้น ปีติเกิดในโสมนัสสหคตจิต ๔ ดวงเท่านั้น, อโมหะเกิดในญาณสัมปยุตตจิต ๔ ดวงเท่านั้น, วิรติ ๓ เกิดในกาลที่บำเพ็ญศีลตามสิกขาบทเท่านั้น, อัปปมัญญา ๒ เกิดในอาการที่กรุณาและมุทิตาในสัตว์ทั้งหลายเท่านั้น. ในจิต ๘ ดวงเหล่านี้ มีโสภณมูล ๒ หรือ ๓ เป็นเหตุปัจจัย. ในอธิบดี ๔ คือ ฉันทะ จิต วิริยะ และวิมังสา ดวงใดดวงหนึ่งย่อมเป็นอธิปติปัจจัยได้ในบางคราว. เจตนาเป็นกรรมปัจจัย. อาหาร ๓ เป็นอาหารปัจจัย. อินทรีย์ ๘ คือ จิต, เวทนา, เอกัคคตา, ชีวิตินทรีย์, ศรัทธา, สติ, วิริยะ, ปัญญา เป็นอินทรียปัจจัย. องค์ฌาน ๕ คือ วิตก, วิจาร, ปีติ, เวทนา, เอกัคคตา เป็นฌานปัจจัย. องค์มรรค ๘ คือ ปัญญา, วิตก, วิรติ ๓, สติ, วิริยะ, เอกัคคตา เป็นมรรคปัจจัย. ในจิต ๘ ดวงเหล่านี้ ปัจฉาชาตปัจจัยและวิปากปัจจัย ๒ อย่างไม่ได้, ปัจจัยที่เหลือ ๒๒ ได้.

අට්ඨසු කාමසොභණකිරියචිත්තෙසු තිස්සො විරතියො න ලබ්භන්ති, කුසලෙසු විය ද්වෙ පච්චයා න ලබ්භන්ති, ද්වාවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในมหากิริยาจิต ๘ ดวง ไม่ได้วิรติ ๓. ปัจจัย ๒ ไม่ได้เหมือนในมหากุศลจิต, ปัจจัย ๒๒ ได้.

අට්ඨසු කාමසොභණවිපාකෙසු තිස්සො විරතියො ච ද්වෙ අප්පමඤ්ඤායො ච න ලබ්භන්ති. අධිපතිපච්චයො ච පච්ඡාජාතො ච ආසෙවනඤ්චාති තයො පච්චයා න ලබ්භන්ති, එකවීසති පච්චයා ලබ්භන්ති.

ในมหาวิปากจิต ๘ ดวง ไม่ได้วิรติ ๓ และอัปปมัญญา ๒. ปัจจัย ๓ คือ อธิปติปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย และอาเสวนปัจจัย ไม่ได้, ปัจจัย ๒๑ ได้.

උපරි රූපාරූපලොකුත්තරචිත්තෙසුපි ද්වාවීසතිපච්චයතො අතිරෙකං නත්ථි. තස්මා චතූසු ඤාණසම්පයුත්තකාමකුසල චිත්තෙසු විය ඉමෙසු පච්චයඝටනා වෙදිතබ්බා.

แม้ในรูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต และโลกุตตรจิตเบื้องบน ก็ไม่มีปัจจัยเกินกว่า ๒๒. เพราะฉะนั้น พึงทราบการประกอบปัจจัยในจิตเหล่านี้ เหมือนในญาณสัมปยุตตมหากุศลจิต ๔ ดวง.

එවං සන්තෙ කස්මා තානි චිත්තානි කාමචිත්තතො මහන්ත තරානි ච පණීතතරානි ච හොන්තීති. ආසෙවනමහන්තත්තා. තානි හි චිත්තානි භාවනාකම්මවිසෙසෙහි [Pg.501] සිද්ධානි හොන්ති, තස්මා තෙසු ආසෙවනපච්චයො මහන්තො හොති. ආසෙවන මහන්තත්තා ච ඉන්ද්‍රියපච්චයොපි ඣානපච්චයොපි මග්ගපච්චයොපි අඤ්ඤෙපි වා තෙසං පච්චයා මහන්තා හොන්ති. පච්චයානං උපරූපරි මහන්තත්තා තානි චිත්තානි උපරූපරි ච කාමචිත්තතො මහන්තතරානි ච පණීතතරානි ච හොන්තීති.

เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร จิตเหล่านั้นจึงยิ่งใหญ่กว่าและประณีตกว่ากามจิตเล่า? เพราะความยิ่งใหญ่แห่งอาเสวนะ. ด้วยว่าจิตเหล่านั้นสำเร็จด้วยภาวนากรรมอันวิเศษ, เพราะฉะนั้น อาเสวนปัจจัยในจิตเหล่านั้นจึงยิ่งใหญ่. และเพราะความยิ่งใหญ่แห่งอาเสวนะ แม้อินทรียปัจจัย ฌานปัจจัย มรรคปัจจัย หรือปัจจัยอื่น ๆ ของจิตเหล่านั้นก็ยิ่งใหญ่. เพราะปัจจัยทั้งหลายยิ่งใหญ่ขึ้นไปตามลำดับ จิตเหล่านั้นจึงยิ่งใหญ่กว่าและประณีตกว่ากามจิตขึ้นไปตามลำดับ.

චිත්තුප්පාදෙසු පච්චයඝටනානයො නිට්ඨිතො.

นัยแห่งการประกอบปัจจัยในจิตตุปบาท จบแล้ว.

රූපකලාපෙසු පච්චයඝටනානයො

นัยแห่งการประกอบปัจจัยในรูปกลาป

රූපකලාපෙසු පච්චයඝටනානයො වුච්චතෙ. අට්ඨවීසති රූපානි නාම, චත්තාරි මහාභූතානි පථවී ආපො තෙජො වායො. පඤ්ච පසාදරූපානි චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො. පඤ්ච ගොචරරූපානි රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ඵොට්ඨබ්බං. තත්ථ ඵොට්ඨබ්බං තිවිධං පථවීඵොට්ඨබ්බං තෙජොඵොට්ඨබ්බං වායොඵොට්ඨබ්බං. ද්වෙ භාවරූපානි ඉත්ථිභාවරූපං පුම්භාවරූපං. එකං ජීවිතරූපං, එකං හදයරූපං. එකං ආහාරරූපං. එකං ආකාසධාතුරූපං. ද්වෙ විඤ්ඤත්තිරූපානි කායවිඤ්ඤත්තිරූපං වචීවිඤ්ඤත්ති රූපං. තීණි විකාරරූපානි ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා. චත්තාරි ලක්ඛණරූපානි උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතා.

จะกล่าวถึงนัยแห่งการประกอบปัจจัยในรูปกลาป. รูป ๒๘ คือ มหาภูตรูป ๔ ได้แก่ ปฐวี อาโป เตโช วาโย. ปสาทรูป ๕ ได้แก่ จักขุ โสต ฆาน ชิวหา กาย. โคจรรูป ๕ ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ. ในโผฏฐัพพะนั้นมี ๓ อย่าง คือ ปฐวีโผฏฐัพพะ เตโชโผฏฐัพพะ วาโยโผฏฐัพพะ. ภาวรูป ๒ ได้แก่ อิตถีภาวรูป ปุริสภาวรูป. ชีวิตรูป ๑. หทยรูป ๑. อาหารรูป ๑. อากาสธาตุรูป ๑. วิญญัตติรูป ๒ ได้แก่ กายวิญญัตติรูป วจีวิญญัตติรูป. วิการรูป ๓ ได้แก่ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา. ลักขณรูป ๔ ได้แก่ อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตา.

තත්ථ ඡ රූපධම්මා රූපධම්මානං පච්චයා හොන්ති චත්තාරි මහාභූතානි ච ජීවිතරූපඤ්ච ආහාරරූපඤ්ච. තත්ථ චත්තාරි මහා භූතානි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පඤ්චහි පච්චයෙහි පච්චයා හොන්ති සහජාතෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ච නිස්සයෙන ච අත්ථියා ච අවිගතෙනච. සහජාතානං උපාදාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤවජ්ජිතෙහි චතූහි පච්චයෙහි පච්චයා හොන්ති. ජීවිතරූපං සහජාතානං කම්මජරූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. ආහාරරූපං සහජාතානඤ්ච අසහජාතානඤ්ච සබ්බෙසං අජ්ඣත්තරූපධම්මානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො.

ในรูปเหล่านั้น ธรรมที่เป็นรูป ๖ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นรูป คือ มหาภูตรูป ๔ ชีวิตรูป อาหารรูป ในมหาภูตรูป ๔ นั้น เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยปัจจัย ๕ คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปที่เกิดพร้อมกันด้วยปัจจัย ๔ เว้นอัญญมัญญปัจจัย ชีวิตรูปเป็นอินทรียปัจจัยแก่กรรมชรูปที่เกิดพร้อมกัน อาหารรูปเป็นอาหารปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นรูปภายในทั้งหมด ทั้งที่เกิดพร้อมกันและไม่เกิดพร้อมกัน

තත්ථෙව තෙරස රූපධම්මා නාමධම්මානං විසෙසපච්චයා හොන්ති, පඤ්චපසාදරූපානි ච සත්ත ගොචරරූපානි ච හදයවත්ථුරූපඤ්ච. තත්ථ පඤ්ච පසාදරූපානි පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං මාතරො විය පුත්තකානං වත්ථුපුරෙජාතෙන ච වත්ථුපුරෙජාතින්ද්‍රියෙන ච වත්ථු පුරෙජාතවිප්පයුත්තෙන ච පච්චයා හොන්ති. සත්ත ගොචරරූපානි පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං තිස්සන්නං මනොධාතූනඤ්ච පිතරො විය පුත්තකානං ආරම්මණපුරෙජාතෙන පච්චයා හොන්ති. හදයවත්ථුරූපං ද්වින්නං මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං රුක්ඛො විය රුක්ඛදෙවතානං යථාරහං [Pg.502] පටිසන්ධික්ඛණෙ සහජාතනිස්සයෙන පවත්තිකාලෙ වත්ථුපුරෙජාතෙන ච වත්ථුපුරෙජාතවිප්පයුත්තෙන ච පච්චයො හොති.

ในรูปธรรม ๑๓ เหล่านั้น เป็นปัจจัยพิเศษแก่นามธรรม คือ รูปปสาท ๕ รูปโคจร ๗ และหทัยวัตถุรูป. ในรูปธรรมเหล่านั้น รูปปสาท ๕ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๕ เหมือนมารดาของบุตร ด้วยวัตถุปุเรชาตปัจจัย ด้วยวัตถุปุเรชาตินทริยปัจจัย และด้วยวัตถุปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย. รูปโคจร ๗ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๕ และมโนธาตุ ๓ เหมือนบิดาของบุตร ด้วยอารัมมณปุเรชาตปัจจัย. หทัยวัตถุรูป เป็นปัจจัยแก่ธาตุทั้งสอง คือ มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ เหมือนต้นไม้ของรุกขเทวดา ตามสมควร ในปฏิสนธิขณะด้วยสหชาตนิสสยปัจจัย และในกาลเป็นไปด้วยวัตถุปุเรชาตปัจจัย และด้วยวัตถุปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย.

තෙවීසති රූපකලාපා. තත්ථ එකාය රජ්ජුයා බන්ධිතානං කෙසානං කෙසකලාපො විය තිණානං තිණකලාපො විය එකෙන ජාතිරූපෙන බන්ධිතානං රූපධම්මානං කලාපො පරිපිණ්ඩිරූප කලාපො නාම.

รูปกลาปมี ๒๓. ในรูปกลาปเหล่านั้น กลาปแห่งรูปธรรมที่ผูกรวมกันด้วยรูปชาติเดียว เหมือนช่อผมของผมที่ผูกด้วยเชือกเส้นเดียว เหมือนช่อหญ้าของหญ้า ชื่อว่า ปริปิณฑิรูปกลาป (รูปกลาปที่รวมกันเป็นกลุ่ม).

තත්ථ චත්තාරි මහාභූතානි වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජාති ඉමෙ අට්ඨ ධම්මා එකො සබ්බමූලකලාපො නාම, සබ්බමූලට්ඨකන්ති ච වුච්චති.

ในรูปกลาปเหล่านั้น มหาภูตรูป ๔ สี กลิ่น รส โอชะ ธรรม ๘ เหล่านี้ ชื่อว่า สัพพมูลกลาป ๑ และเรียกว่า สัพพมูลัฏฐกะ.

නව කම්මජරූපකලාපා, – ජීවිතනවකං වත්ථුදසකං කාය දසකං ඉත්ථිභාවදසකං පුම්භාවදසකං චක්ඛුදසකං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකං. තත්ථ සබ්බමූලට්ඨකමෙවජීවිතරූපෙන සහ ජීවිතනවකං නාම. එතදෙව කම්මජකලාපෙසු මූලනවකං හොති. මූලනවකමෙව යථාක්කමං හදයවත්ථුරූපාදීහි අට්ඨරූපෙහි සහ වත්ථුදසකාදීනි අට්ඨදසකානි භවති. තත්ථ ජීවිතනවකඤ්ච කායදසකඤ්ච භාවදසකානිචාති චත්තාරො කලාපා සකල කායෙ පවත්තන්ති. තත්ථ ජීවිතනවකන්ති පාචකග්ගි ච කායග්ගි ච වුච්චති. පාචකග්ගි නාම පාචකතෙජො කොට්ඨාසො, සො ආමාසයෙ පවත්තිත්වා අසිතපීතඛායිතසායිතානි පරිපාචෙති. කායග්ගි නාම සකලකායබ්‍යාපකො උස්මාතෙජො කොට්ඨාසො, සො සකල කායෙ පවත්තිත්වා පිත්තසෙම්හලොහිතානි අපූතීනි විප්පසන්නානි කරොති. තෙසං ද්වින්නං විසමවුත්තියා සති සත්තා බහ්වාබාධා හොන්ති, සමවුත්තියා සති අප්පාබාධා. තදුභයං ජීවිතනවකං සත්තානං ආයුං සම්පාදෙති. වණ්ණං සම්පාදෙති. කායදසකං සකලකායෙ සුඛසම්ඵස්ස දුක්ඛසම්ඵස්සානි සම්පාදෙති. භාව දසකානි ඉත්ථීනං සබ්බෙ ඉත්ථාකාරෙ සම්පාදෙති. පුරිසානං සබ්බෙ පුරිසාකාරෙ සම්පාදෙහි. සෙසානි වත්ථුදසකාදීනි පඤ්චදසකානි පදෙසදසකානි නාම. තත්ථ වත්ථුදසකං හදයකොසබ්භන්තරෙ පවත්තිත්වා සත්තානං නානාපකාරානි සුචින්තිතදුචින්තිතානි සම්පාදෙති. චක්ඛුදසකාදීනි චත්තාරි දසකානි චක්ඛුගුළ කණ්ණබිල නාසබිල ජිව්හාතලෙසු පවත්තිත්වා දස්සන සවන ඝායන සායනානි සම්පාදෙති.

กัมมชรูปกลาป ๙ คือ ชีวิตนวกะ วัตถุทสกะ กายทสกะ อิตถีภาวทสกะ ปุริสภาวทสกะ จักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ. ในกลาปเหล่านั้น สัพพมูลัฏฐกะพร้อมด้วยชีวิตรูป ชื่อว่า ชีวิตนวกะ. ชีวิตนวกะนี้แล เป็นมูลนวกะในกัมมชกลาปทั้งหลาย. มูลนวกะนี้แลพร้อมด้วยหทัยวัตถุรูปเป็นต้น ๘ รูป ย่อมเป็นวัตถุทสกะเป็นต้น ๘ ทสกะตามลำดับ. ในกลาปเหล่านั้น ชีวิตนวกะ กายทสกะ และภาวทสกะทั้งหลาย กลาป ๔ เหล่านี้ ย่อมเป็นไปในกายทั้งหมด. ในกลาปเหล่านั้น ชีวิตนวกะ เรียกว่า ปาจกัคคิ และกายัคคิ. ปาจกัคคิ คือ ส่วนแห่งเตโชธาตุที่เป็นเครื่องย่อยอาหาร เป็นไปในกระเพาะอาหาร ย่อมย่อยอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม. กายัคคิ คือ ส่วนแห่งเตโชธาตุที่เป็นความร้อนแผ่ไปทั่วกาย เป็นไปในกายทั้งหมด ย่อมทำดี เสมหะ โลหิต ให้ไม่เน่าเปื่อย ผ่องใส. เมื่อการเป็นไปของไฟทั้งสองนั้นไม่สม่ำเสมอ สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอาพาธมาก เมื่อเป็นไปสม่ำเสมอ ย่อมมีอาพาธน้อย. ชีวิตนวกะทั้งสองนั้น ย่อมยังอายุให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลาย ย่อมยังวรรณะให้สำเร็จ. กายทสกะ ย่อมยังสุขสัมผัสและทุกขสัมผัสให้สำเร็จในกายทั้งหมด. ภาวทสกะทั้งหลาย ย่อมยังอาการแห่งหญิงทั้งปวงให้สำเร็จแก่หญิง ย่อมยังอาการแห่งชายทั้งปวงให้สำเร็จแก่ชาย. ทสกะที่เหลือ คือ วัตถุทสกะเป็นต้น ๕ ทสกะ ชื่อว่า ปเทสทสกะ (ทสกะเฉพาะส่วน). ในกลาปเหล่านั้น วัตถุทสกะ เป็นไปในภายในห้องหัวใจ ย่อมยังความคิดดีและคิดชั่วต่างๆ ให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลาย. จักขุทสกะเป็นต้น ๔ ทสกะ เป็นไปในดวงตา ช่องหู ช่องจมูก และพื้นลิ้น ย่อมยังการเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น การลิ้มรสให้สำเร็จ.

අට්ඨ චිත්තජරූපකලාපා, සබ්බමූලට්ඨකං සද්දනවකං කාය විඤ්ඤත්තිනවකං සද්දවචීවිඤ්ඤත්තිදසකන්ති චත්තාරො මූලකලාපා ච තෙයෙව ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතාසඞ්ඛාතෙහි තීහි විකාර රූපෙහි සහ චත්තාරො සවිකාරකලාපා ච.

จิตตชรูปกลาป ๘ คือ มูลกลาป ๔ ได้แก่ สัพพมูลัฏฐกะ สัททนวกะ กายวิญญัตตินวกะ สัททวจีวิญญัตติทสกะ และสวิการกลาป ๔ ซึ่งเป็นกลาปเหล่านั้นเองพร้อมด้วยวิการรูป ๓ ที่ชื่อว่า ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา.

තත්ථ [Pg.503] සරීරධාතූනං විසමප්පවත්තිකාලෙ ගිලානස්ස මූල කලාපානි එව පවත්තන්ති. තදා හි තස්ස සරීරරූපානි ගරූනි වා ථද්ධානි වා අකම්මඤ්ඤානි වා හොන්ති, යථාරුචි ඉරියපථංපි පවත්තෙතුං අඞ්ග පච්චඞ්ගානිපි චාලෙතුං වචනංපි කථෙතුං දුක්ඛො හොති. සරීරධාතූනං සමප්පවත්තිකාලෙ පන අගිලානස්ස ගරුථද්ධාදීනං සරීරදොසානං අභාවතො සවිකාරා පවත්තන්ති. තෙසු ච චිත්තඞ්ගවසෙන කායඞ්ග චලනෙ ද්වෙ කායවිඤ්ඤත්තිකලාපා පවත්තන්ති. චිත්තවසෙනෙව මුඛතො වචනසද්දප්පවත්තිකාලෙ ද්වෙ වචීවිඤ්ඤත්තිකලාපා, චිත්තවසෙනෙව අක්ඛරවණ්ණරහිතානං හසනරොදනාදීනං අවචනසද්දානං මුඛතො පවත්තිකාලෙ ද්වෙ සද්දකලාපා, සෙසකාලෙසු ද්වෙ ආදි කලාපා පවත්තන්ති.

ในกลาปเหล่านั้น ในกาลที่สรีรธาตุเป็นไปไม่สม่ำเสมอ มูลกลาปเท่านั้นย่อมเป็นไปแก่คนไข้. ในกาลนั้น สรีรรูปของเขาย่อมหนักบ้าง แข็งบ้าง ไม่ควรแก่การงานบ้าง เพื่อยังอิริยาบถให้เป็นไปตามชอบใจ เพื่อยังอวัยวะน้อยใหญ่ให้เคลื่อนไหว เพื่อกล่าวคำก็เป็นทุกข์. ส่วนในกาลที่สรีรธาตุเป็นไปสม่ำเสมอ เพราะไม่มีโทษในกายมีหนักและแข็งเป็นต้นของคนไม่ไข้ สวิการกลาปย่อมเป็นไป. ในกลาปเหล่านั้น ในการเคลื่อนไหวอวัยวะกายโดยอำนาจแห่งจิต กายวิญญัตติกลาป ๒ ย่อมเป็นไป. ในกาลที่เสียงพูดเป็นไปจากปากโดยอำนาจแห่งจิต วจีวิญญัตติกลาป ๒ ย่อมเป็นไป. ในกาลที่เสียงไม่เป็นคำพูดมีเสียงหัวเราะและเสียงร้องไห้เป็นต้นที่ปราศจากอักขระและวรรณะเป็นไปจากปากโดยอำนาจแห่งจิต สัททกลาป ๒ ย่อมเป็นไป. ในกาลที่เหลือ อาทิกลาป ๒ ย่อมเป็นไป.

චත්තාරො උතුජරූපකලාපා, සබ්බමූලට්ඨකං සද්දනවකන්ති ද්වෙ මූලකලාපා ච ද්වෙ සවිකාරකලාපා ච. තත්ථ අයං කායො යාවජීවං ඉරියාපථසොතං අනුගච්ඡන්තො යාපෙති, තස්මා ඉරියාපථනානත්තං පටිච්ච ඉමස්මිං කායෙ ඛණෙ ඛණෙ ධාතූනං සමප්පවත්තිවිසමප්පවත්තියො පඤ්ඤායන්ති. තථා උතුනානත්තං පටිච්ච ආහාරනානත්තං පටිච්ච වාතාතපසප්ඵස්සනානත්තං පටිච්ච කායඞ්ග පරිහාරනානත්තං පටිච්ච අත්තූපක්කමපරූපක්කමනානත්තං පටිච්ච. තත්ථ විසමප්පවත්තිකාලෙ ද්වෙ මූලකලාපා එව පවත්තන්ති, සමප්පවත්තිකාලෙ ද්වෙ සවිකාරා. තෙසු ච ද්වෙ සද්දකලාපා චිත්තජසද්දතො පරම්පරසද්දෙසු ච අඤ්ඤෙසු ලොකෙ නානප්පකාරසද්දෙසු ච පවත්තන්ති.

อุตุชรูปกลาป ๔ คือ มูลกลาป ๒ ได้แก่ สัพพมูลัฏฐกะและสัททนวกะ และสวิการกลาป ๒. ในกลาปเหล่านั้น กายนี้ย่อมเป็นไปตามกระแสแห่งอิริยาบถตลอดชีวิต เพราะฉะนั้น อาศัยความต่างกันแห่งอิริยาบถ ความเป็นไปสม่ำเสมอและไม่สม่ำเสมอของธาตุทั้งหลายย่อมปรากฏในกายนี้ทุกขณะ. อีกอย่างหนึ่ง อาศัยความต่างกันแห่งอุตุ อาศัยความต่างกันแห่งอาหาร อาศัยความต่างกันแห่งสัมผัสมีลมและแดดเป็นต้น อาศัยความต่างกันแห่งการบริหารอวัยวะกาย อาศัยความต่างกันแห่งการบีบคั้นตนเองและการบีบคั้นผู้อื่น. ในกลาปเหล่านั้น ในกาลที่รูปเป็นไปไม่สม่ำเสมอ มูลกลาป ๒ เท่านั้นย่อมเป็นไป ในกาลที่เป็นไปสม่ำเสมอ สวิการกลาป ๒ ย่อมเป็นไป. ในกลาปเหล่านั้น สัททกลาป ๒ ย่อมเป็นไปในเสียงสืบต่อจากจิตตชเสียง และในเสียงต่างๆ อย่างอื่นในโลก.

ද්වෙ ආහාරජරූපකලාපා, – සබ්බමූලට්ඨකං සවිකාරන්ති. ඉමෙ ද්වෙ කලාපා සප්පායෙන වා අසප්පායෙන වා ආහාරෙන ජාතානං සමරූපවිසමරූපානං වසෙන වෙදිතබ්බා.

อาหารชรูปกลาป ๒ คือ สัพพมูลัฏฐกะและสวิการะ. กลาป ๒ เหล่านี้ พึงทราบโดยความเป็นรูปที่สม่ำเสมอและไม่สม่ำเสมอ ซึ่งเกิดจากอาหารที่เป็นสัปปายะหรือไม่เป็นสัปปายะ.

ආකාසධාතු ච ලක්ඛණරූපානිචාති පඤ්චරූපානි කලාප මුත්තානි හොන්ති. තෙසු ආකාසධාතු කලාපානං අන්තරා පරිච්ඡෙද මත්තත්තා කලාපමුත්තා හොති. ලක්ඛණරූපානි සඞ්ඛතභූතානං රූප කලාපානං සඞ්ඛතභාවජානනත්ථාය ලක්ඛණමත්තත්තා කලාප මුත්තානි.

อากาสธาตุและลักขณรูป ๕ รูป เป็นรูปที่พ้นจากกลาป. ในรูปเหล่านั้น อากาสธาตุพ้นจากกลาป เพราะเป็นเพียงเครื่องกำหนดเขตในระหว่างกลาปทั้งหลาย. ลักขณรูปทั้งหลายพ้นจากกลาป เพราะเป็นเพียงลักษณะ เพื่อให้รู้ความเป็นสังขตะแห่งรูปกลาปที่เป็นสังขตะ.

ඉමෙ තෙවීසති කලාපා අජ්ඣත්තසන්තානෙ ලබ්භන්ති. බහිද්ධා සන්තානෙ පන ද්වෙ උතුජමූලකලාපා එව ලබ්භන්ති. තත්ථ ද්වෙ රූප සන්තානානි අජ්ඣත්තසන්තානඤ්ච බහිද්ධාසන්තානඤ්ච. තත්ථ අජ්ඣත්තසන්තානං නාම සත්තසන්තානං වුච්චති. බහිද්ධාසන්තානං නාම පථවීපබ්බතනදීසමුද්ද රුක්ඛතිණාදීනි වුච්චති. තත්ථ අජ්ඣත්තසන්තානෙ අට්ඨවීසති රූපානි තෙවීසති රූපකලාපානි ලබ්භන්ති.

กลาป ๒๓ เหล่านี้ ย่อมหาได้ในสันดานภายใน. ส่วนในสันดานภายนอก ย่อมหาได้เพียงอุตุชมูลกลาป ๒ เท่านั้น. ในบรรดาสันดานเหล่านั้น สันดานแห่งรูปมี ๒ คือ สันดานภายในและสันดานภายนอก. ในสันดานเหล่านั้น สันดานภายใน เรียกว่า สันดานแห่งสัตว์. สันดานภายนอก เรียกว่า แผ่นดิน ภูเขา แม่น้ำ ทะเล ต้นไม้ หญ้า เป็นต้น. ในสันดานภายในนั้น ย่อมหาได้รูป ๒๘ และรูปกลาป ๒๓.

තත්ථ [Pg.504] පටිසන්ධිනාමධම්මා පටිසන්ධික්ඛණෙ කම්මජරූපකලාපානං ඡධා පච්චයා හොන්ති චතූහි මහාසහජාතෙහි ච විපාකෙන ච විප්පයුත්තෙන ච. හදයවත්ථුරූපස්ස පන අඤ්ඤමඤ්ඤෙන සහ සත්තධා පච්චයා හොන්ති. තෙස්වෙව නාමධම්මෙසු හෙතුධම්මා හෙතුභාවෙන, චෙතනා කම්මභාවෙන, ආහාරධම්මා ආහාරභාවෙන, ඉන්ද්‍රිය ධම්මා ඉන්ද්‍රියභාවෙන, ඣානධම්මා ඣාන භාවෙන, මග්ගධම්මා මග්ග භාවෙනාති යථාරහං ඡධා පච්චයා හොන්ති. අතීතානි පන කුසලාකුසලකම්මානි එකධාව පච්චයා හොන්ති කම්මපච්චයෙන, පඨමභවඞ්ගාදිකා පච්ඡාජාතා පවත්තනාමධම්මා පුරෙජාතානං කම්මජරූප කලාපානං එකධා පච්චයා හොන්ති පච්ඡාජාතෙන. එත්ථ ච පච්ඡාජාත වචනෙන චත්තාරො පච්ඡාජාතජාතිකා පච්චයා ගහිතා හොන්ති. අතීතානි ච කම්මානි එකධාව පච්චයා හොන්ති. එවං නාමධම්මා කම්මජරූපකලාපානං යථාරහං චුද්දසහි පච්චයෙහි පච්චයා හොන්ති. ඉධ දසපච්චයා න ලබ්භන්ති ආරම්මණඤ්ච අධිපති ච අනන්තරඤ්ච සමනන්තරඤ්ච උපනිස්සයො ච පුරෙජාතො ච ආසෙවනඤ්ච සම්පයුත්තො ච නත්ථි ච විගතො ච.

ในปฏิสนธิกาล นามธรรมที่เป็นปฏิสนธิ เป็นปัจจัย ๖ อย่างแก่กัมมชรูปกลาปทั้งหลาย คือ ด้วยสหชาตปัจจัย ๔ (สหชาตะ, สหชาตนิสสยะ, สหชาตัตถิ, สหชาตอวิคตะ), วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย. แต่สำหรับหทัยวัตถุรูป เป็นปัจจัย ๗ อย่างร่วมกับอัญญมัญญปัจจัย. ในบรรดานามธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เหตุธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ, เจตนาเป็นปัจจัยโดยความเป็นกรรม, อาหารธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอาหาร, อินทรียธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอินทรีย์, ฌานธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นฌาน, มรรคธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นมรรค เป็นปัจจัย ๖ อย่างตามสมควร. ส่วนกุศลกรรมและอกุศลกรรมที่ล่วงไปแล้ว เป็นปัจจัยอย่างเดียวโดยกัมมปัจจัย. นามธรรมที่เกิดภายหลังมีปฐมภวังค์เป็นต้นที่เป็นไปในปวัตติกาล เป็นปัจจัยอย่างเดียวแก่กัมมชรูปกลาปที่เกิดก่อน โดยปัจจัยที่เกิดภายหลัง (ปัจฉาชาตปัจจัย). และในที่นี้ ด้วยคำว่า ปัจฉาชาตะ ย่อมรวมเอาปัจจัย ๔ อย่างในกลุ่มปัจฉาชาตะไว้ด้วย. และกรรมที่ล่วงไปแล้วเป็นปัจจัยอย่างเดียว. ด้วยประการฉะนี้ นามธรรมทั้งหลายจึงเป็นปัจจัยแก่กัมมชรูปกลาปตามสมควรด้วยปัจจัย ๑๔ อย่าง. ในที่นี้ ปัจจัย ๑๐ อย่าง คือ อารัมมณปัจจัย, อธิปติปัจจัย, อนันตรปัจจัย, สมนันตรปัจจัย, อุปนิสสยปัจจัย, ปุเรชาตปัจจัย, อาเสวนปัจจัย, สัมปยุตตปัจจัย, นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ย่อมหาไม่ได้.

පවත්තිකාලෙ රූපජනකා නාමධම්මා අත්තනා සහජාතානං චිත්තජරූපකලාපානං පඤ්චධා පච්චයා හොන්ති චතූහි මහාසහ ජාතෙහි ච විප්පයුත්තෙන ච. තෙස්වෙව නාමධම්මෙසු හෙතුධම්මා හෙතුභාවෙන, අධිපතිධම්මා අධිපතිභාවෙන, චෙතනා කම්මභාවෙන, විපාකධම්මා විපාකභාවෙන, ආහාරධම්මා ආහාර භාවෙන, ඉන්ද්‍රියධම්මා ඉන්ද්‍රියභාවෙන, ඣානධම්මා ඣානභාවෙන, මග්ගධම්මා මග්ගභාවෙනාති යථාරහං අට්ඨධා පච්චයා හොන්ති. පච්ඡාජාතා සබ්බෙ නාමධම්මා පුරෙජාතානං චිත්තජරූපකලාපානං එකධා පච්චයා හොන්ති පච්ඡාජාතෙන. එවං නාමධම්මා චිත්තජරූප කලාපානං යථාරහං චුද්දසහි පච්චයෙහි පච්චයා හොන්ති. ඉධපි දස පච්චයා න ලබ්භන්ති ආරම්මණඤ්ච අනන්තරඤ්ච සමනන්තරඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච උපනිස්සයො ච පුරෙජාතො ච ආසෙවනඤ්ච සම්පයුත්තො ච නත්ථි ච විගතො ච.

ในปวัตติกาล นามธรรมที่ยังรูปให้เกิด เป็นปัจจัย ๕ อย่างแก่จิตตชรูปกลาปที่เกิดพร้อมกับตน คือ ด้วยสหชาตปัจจัย ๔ และวิปปยุตตปัจจัย. ในนามธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เหตุธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ, อธิปติธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอธิบดี, เจตนาเป็นปัจจัยโดยความเป็นกรรม, วิปากธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นวิบาก, อาหารธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอาหาร, อินทรียธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอินทรีย์, ฌานธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นฌาน, มรรคธรรมเป็นปัจจัยโดยความเป็นมรรค เป็นปัจจัย ๘ อย่างตามสมควร. นามธรรมทั้งปวงที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยอย่างเดียวแก่จิตตชรูปกลาปที่เกิดก่อน โดยปัจจัยที่เกิดภายหลัง. ด้วยประการฉะนี้ นามธรรมทั้งหลายจึงเป็นปัจจัยแก่จิตตชรูปกลาปตามสมควรด้วยปัจจัย ๑๔ อย่าง. ในที่นี้แม้ปัจจัย ๑๐ อย่าง คือ อารัมมณปัจจัย, อนันตรปัจจัย, สมนันตรปัจจัย, อัญญมัญญปัจจัย, อุปนิสสยปัจจัย, ปุเรชาตปัจจัย, อาเสวนปัจจัย, สัมปยุตตปัจจัย, นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ย่อมหาไม่ได้.

පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිකාලතො පට්ඨාය පවත්තිකාලෙ සබ්බෙපි නාමධම්මා සබ්බෙසං උතුජරූපකලාපානඤ්ච ආහාරජරූප කලාපානඤ්ච එකධා පච්චයා හොන්ති පච්ඡාජාතවසෙන. එත්ථපි පච්ඡාජාතවචනෙන චත්තාරො පච්ඡාජාතජාතිකා ගහිතා හොන්ති, සෙසා වීසති පච්චයා න ලබ්භන්ති.

ในปวัตติกาล นับตั้งแต่ฐีติกาลของปฏิสนธิจิตเป็นต้นไป นามธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยอย่างเดียวแก่กลุ่มรูปที่เกิดจากอุตุทั้งปวง และกลุ่มรูปที่เกิดจากอาหารทั้งปวง โดยอำนาจปัจฉาชาตปัจจัย. ในที่นี้ แม้ด้วยคำว่า ปัจฉาชาตะ ย่อมรวมเอาปัจจัย ๔ อย่างในกลุ่มปัจฉาชาตะไว้ด้วย, ส่วนปัจจัยที่เหลือ ๒๐ อย่าง ย่อมหาไม่ได้.

සබ්බෙසු පන තෙවීසතියා රූපකලාපෙසුචත්තාරොමහා භූතා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පඤ්චධා පච්චයා හොන්ති චතූහි මහාසහ ජාතෙහි ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ච, සහජාතානං උපාදාරූපානං චතුධා පච්චයා හොන්ති චතූහි මහාසහජාතෙහි[Pg.505]. ආහාරරූපං සහජාතානඤ්ච අසහජාතානඤ්ච සබ්බෙසං අජ්ඣත්තරූපකලාපානං ආහාර පච්චයෙන පච්චයො හොති. නවසු කම්මජරූපකලාපෙසු ජීවිතරූපං සහජාතානමෙව රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං අජ්ඣත්තරූපධම්මා අජ්ඣත්තරූපධම්මානං සත්තධා පච්චයා හොන්ති. බහිද්ධා රූපධම්මා පන බහිද්ධාභූතානං ද්වින්නං උතුජරූපකලාපානං පඤ්චධා පච්චයා හොන්තීති.

ส่วนในรูปกลาป ๒๓ ทั้งปวง มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัย ๕ อย่างแก่กันและกัน คือ ด้วยสหชาตปัจจัย ๔ และอัญญมัญญปัจจัย. เป็นปัจจัย ๔ อย่างแก่อุปาทารูปที่เกิดพร้อมกัน คือ ด้วยสหชาตปัจจัย ๔. อาหารรูปเป็นปัจจัยแก่อัชฌัตตรูปกลาปทั้งปวง ทั้งที่เกิดพร้อมกันและไม่เกิดพร้อมกัน ด้วยอาหารปัจจัย. ในกัมมชรูปกลาป ๙ ชีวิตรูปเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น ด้วยอินทรียปัจจัย. ด้วยประการฉะนี้ อัชฌัตตรูปธรรมทั้งหลาย จึงเป็นปัจจัยแก่อัชฌัตตรูปธรรมทั้งหลายด้วยปัจจัย ๗ อย่าง. ส่วนพหิทธารูปธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัย ๕ อย่างแก่พหิทธาอุตุชรูปกลาป ๒.

රූපකලාපෙසු පච්චයඝටනානයො නිට්ඨිතො.

การแสดงวิธีประกอบปัจจัยในรูปกลาปทั้งหลาย จบแล้ว.

එත්ථ ච පට්ඨානසද්දස්ස අත්ථො වත්තබ්බො. පධානං ඨානන්ති පට්ඨානං. තත්ථ පධානන්ති පමුඛං, ඨානන්ති පච්චයො, පමුඛපච්චයො මුඛ්‍යපච්චයො එකන්තපච්චයොති වුත්තං හොති. සො ච එකන්ත පච්චයො එකන්තපච්චයුප්පන්නං පටිච්ච වත්තබ්බො.

ในที่นี้ พึงกล่าวอรรถแห่งศัพท์ว่า ปัฏฐาน. ปัฏฐาน คือ ปธานะ และ ฐานะ. ในคำนั้น ปธานะ คือ ประมุข, ฐานะ คือ ปัจจัย, จึงมีความหมายว่า ประมุขปัจจัย คือ มุขยปัจจัย (ปัจจัยหลัก) หรือเอกันตปัจจัย (ปัจจัยที่แน่นอน). และเอกันตปัจจัยนั้น พึงกล่าวโดยอาศัยเอกันตปัจจยุปปันนะ (ผลที่เกิดจากปัจจัยที่แน่นอน).

දුවිධඤ්හි පච්චයුප්පන්නං මුඛ්‍යපච්චයුප්පන්නං නිස්සන්දපච්චයුප්පන්නන්ති. තත්ථ මුඛ්‍යපච්චයුප්පන්නං නාම මූලපච්චයුප්පන්නං, නිස්සන්දපච්චයුප්පන්නං නාම පරම්පර පච්චයුප්පන්නං. තත්ථ මූලපච්චයුප්පන්නමෙව එකන්තපච්චයුප්පන්නං නාම. තඤ්හි අත්තනො පච්චයෙ සති එකන්තෙන උප්පජ්ජතියෙව, නො නුප්පජ්ජති. පරම්පරපච්චයුප්පන්නං පන අනෙකන්තපච්චයුප්පන්නංනාම, තඤ්හි තස්මිං පච්චයෙ සතිපි උප්පජ්ජති වා, න වා උප්පජ්ජති. තත්ථ එකන්තපච්චයුප්පන්නං පටිච්ච සො පච්චයො එකන්තපච්චයො නාම. සො එව ඉමස්මිං මහාපකරණෙ වුත්තො. තතො එව අයං චතුවීසතිපච්චයගණො ච ඉමං මහා පකරණඤ්ච පට්ඨානන්ති වුච්චති.

แท้จริง ปัจจยุปปันนะมี ๒ อย่าง คือ มุขยปัจจยุปปันนะ และนิสสันทปัจจยุปปันนะ. ในบรรดาปัจจยุปปันนะเหล่านั้น มุขยปัจจยุปปันนะ คือ มูลปัจจยุปปันนะ, นิสสันทปัจจยุปปันนะ คือ ปรัมปรปัจจยุปปันนะ. ในบรรดาปัจจยุปปันนะเหล่านั้น มูลปัจจยุปปันนะนั่นเอง ชื่อว่า เอกันตปัจจยุปปันนะ. แท้จริง ผลนั้น เมื่อมีปัจจัยของตนอยู่ ย่อมเกิดขึ้นโดยแน่นอนทีเดียว หาใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้นไม่. ส่วนปรัมปรปัจจยุปปันนะ ชื่อว่า อเนกันตปัจจยุปปันนะ, แท้จริง ผลนั้น แม้เมื่อมีปัจจัยนั้นอยู่ ก็อาจเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นก็ได้. ในบรรดาปัจจยุปปันนะเหล่านั้น ปัจจัยที่อาศัยเอกันตปัจจยุปปันนะ (เป็นเกณฑ์) ชื่อว่า เอกันตปัจจัย. ปัจจัยนั้นนั่นเองที่กล่าวไว้ในมหาปกรณ์นี้. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง หมู่ปัจจัย ๒๔ นี้ และมหาปกรณ์นี้ จึงเรียกว่า ปัฏฐาน.

තත්ථ එකස්ස පුරිසස්ස ධනධඤ්ඤත්ථාය ලොභො උප්පජ්ජති. සො ලොභවසෙන උට්ඨාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා එකස්මිං පදෙසෙ ඛෙත්තානි කරොති, වත්ථූනි කරොති, උය්‍යානානි කරොති. තෙසු සම්පජ්ජමානෙසු සො පුරිසො බහූනි ධනධඤ්ඤානි ලභිත්වා අත්තනා ච පරිභුඤ්ජති, පුත්තදාරෙ ච පොසෙති, පුඤ්ඤානි ච කරොති, පුඤ්ඤඵලානි ච ආයතිං පච්චනුභවිස්සති. තත්ථ ලොභසහ ජාතානි නාමරූපානි මුඛ්‍යපච්චයුප්පන්නානි නාම. තතො පරං යාව ආයතිං භවෙසු පුඤ්ඤඵලානි පච්චනුභොති, තාව උප්පන්නානි පරම්පරඵලානි තස්ස ලොභස්ස නිස්සන්දපච්චයුප්පන්නානි නාම. තෙසු ද්වීසු පච්චයුප්පන්නෙසු මුඛ්‍යපච්චයුප්පන්නමෙව පට්ඨානෙ වුත්තං. නිස්සන්දපච්චයුප්පන්නං පන සුත්තන්තනයෙන කථෙතබ්බං. තත්ථ සුත්තන්තනයො නාම ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්ස උප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති එවරූපො පච්චයනයො. අපි ච ලොභො දොසො මොහොති තයො ධම්මා සකලස්ස සත්තලොකස්සපි සඞ්ඛාරලොකස්සපි ඔකාස ලොකස්සපි විපත්තියා මූලට්ඨෙන හෙතූ නාම. අලොභො අදොසො අමොහොති [Pg.506] තයො ධම්මා සම්පත්තියා මූලට්ඨෙන හෙතූනාමාති කථෙතබ්බං. එස නයො සබ්බෙසු පට්ඨානපච්චයෙසු යථාරහං වෙදිතබ්බො. එවඤ්ච සති ලොකෙ සබ්බා ලොකප්පවත්තියො ඉමෙසං චතුවීසතියා පච්චයානං මුඛ්‍ය පච්චයුප්පන්නෙන සද්ධිං නිස්සන්දපච්චයුප්පන්නා එව හොන්තීති වෙදිතබ්බොති.

ในเรื่องนั้น โลภะย่อมเกิดขึ้นแก่บุรุษคนหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่ทรัพย์และธัญญาหาร. บุรุษนั้นด้วยอำนาจแห่งโลภะจึงลุกขึ้นไปสู่ป่าแล้วทำนา ทำที่ดิน ทำสวน ในที่แห่งหนึ่ง. เมื่อสิ่งเหล่านั้นสำเร็จผล บุรุษนั้นได้ทรัพย์และธัญญาหารเป็นอันมากแล้ว ย่อมบริโภคเองบ้าง เลี้ยงดูบุตรภรรยาบ้าง ทำบุญทั้งหลายบ้าง และจักเสวยผลบุญทั้งหลายในอนาคต. ในเรื่องนั้น นามรูปที่เกิดพร้อมกับโลภะ ชื่อว่า มุขยปัจจยุปปันนะ. หลังจากนั้น ตราบเท่าที่เขาเสวยผลบุญในภพทั้งหลายในอนาคต ตราบนั้น ผลที่เกิดขึ้นสืบต่อกันมาเหล่านั้น ชื่อว่า นิสสันทปัจจยุปปันนะของโลภะนั้น. ในบรรดาปัจจยุปปันนะ ๒ อย่างนั้น มุขยปัจจยุปปันนะเท่านั้นที่กล่าวไว้ในปัฏฐาน. ส่วนนิสสันทปัจจยุปปันนะ พึงกล่าวโดยนัยแห่งพระสูตร. ในเรื่องนั้น นัยแห่งพระสูตร คือ ปัจจยนัยที่มีลักษณะอย่างนี้ว่า 'เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น'. อนึ่ง ธรรม ๓ อย่าง คือ โลภะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าเหตุโดยความเป็นรากเหง้าแห่งความวิบัติของสัตวโลกทั้งปวง สังขารโลกทั้งปวง และโอกาสโลกทั้งปวง. พึงกล่าวว่า ธรรม ๓ อย่าง คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ชื่อว่าเหตุโดยความเป็นรากเหง้าแห่งความสมบัติ. นัยนี้พึงทราบในปัจจัยแห่งปัฏฐานทั้งปวงตามสมควร. และเมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่า ความเป็นไปของโลกทั้งปวงในโลก ย่อมเป็นมุขยปัจจยุปปันนะพร้อมกับนิสสันทปัจจยุปปันนะของปัจจัย ๒๔ เหล่านี้เท่านั้น.

එත්තාවතා පච්චයානං අත්ථදීපනා පච්චයානං සභාගසඞ්ගහො පච්චයානං ඝටනානයොති තීහි කණ්ඩෙහි පරිච්ඡින්නා පට්ඨානුද්දෙස දීපනී නිට්ඨිතා හොති.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปัฏฐานุทเทสทีปนี ที่กำหนดด้วย ๓ กัณฑ์ คือ การอธิบายเนื้อความแห่งปัจจัย, การสงเคราะห์ปัจจัยโดยส่วนที่เสมอกัน และนัยแห่งการประกอบปัจจัย เป็นอันจบลงแล้ว.

ම්‍රම්මරට්ඨෙ ම්ौංජ්වානගරෙ ලෙඩීතීඅරඤ්ඤවිහාරවාසිනා මහා ථෙරෙන කතායං පච්චයුද්දෙසදීපනී.

ปัจจยุทเทสทีปนีนี้ พระมหาเถระผู้อยู่ในเลดีตี่อรัญญวิหาร ในเมืองโมนยวา ประเทศพม่า เป็นผู้รจนาไว้.