နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මා සම්බුද්ධස්ස

ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ

පට්ඨානුද්දේස දීපනී පාඨය

၁. ဟေတုပစ္စယော

1. හේතු ප්‍රත්‍යය

ကတမော [Pg.465] ဟေတုပစ္စယော. လောဘော ဟေတုပစ္စယော. ဒေါသော, မောဟော, အလောဘော, အဒေါသော, အမောဟော ဟေတု ပစ္စယော.

හේතු ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? ලෝභය හේතු ප්‍රත්‍යයකි. දෝෂය, මෝහය, අලෝභය, අදෝෂය සහ අමෝහය යන මේවා හේතු ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ကတမေ ဓမ္မာ ဟေတုပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ. လောဘ သဟဇာတာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ စ ရူပကလာပါဓမ္မာ စ ဒေါသသဟ ဇာတာ မောဟသဟဇာတာ အလောဘသဟဇာတာ အဒေါသသဟ ဇာတာ အမောဟသဟဇာတာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ စ ရူပကလာပါ ဓမ္မာ စ ဟေတုပစ္စယတော ဥပ္ပန္နာ ဟေတုပစ္စယုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ.

හේතු ප්‍රත්‍යය මගින් හටගත් (ප්‍රත්‍යොත්පන්න) ධර්මයන් කවරේද? ලෝභය සමඟ සහජාත වූ (එක්ව උපන්) චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ද, රූප කලාපයන් ද, දෝෂය, මෝහය, අලෝභය, අදෝෂය සහ අමෝහය සමඟ සහජාත වූ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ද, රූප කලාපයන් ද හේතු ප්‍රත්‍යය මගින් හටගත් හෙයින් හේතු-ප්‍රත්‍යොත්පන්න ධර්මයෝ නම් වෙති.

သဟဇာတရူပကလာပါ နာမ သဟေတုကပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကမ္မဇရူပါနိ စ ပဝတ္တိကာလေ သဟေတုကစိတ္တဇရူပါနိ စ. တတ္ထ ပဋိသန္ဓိက္ခဏော နာမ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏော. ပဝတ္တိကာလော နာမ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ စုတိကာလံ ဝုစ္စတိ.

සහජාත රූප කලාප යනු සහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හටගන්නා කර්මජ රූප සහ ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී සහේතුක චිත්තජ රූපයන් ය. එහිදී ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණය යනු ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදින ක්ෂණයයි. ප්‍රවෘත්ති කාලය යනු ප්‍රතිසන්ධි සිතේ ස්ථිති ක්ෂණයේ සිට චුති සිත දක්වා කාලයයි.

ကေနဋ္ဌေန ဟေတု, ကေနဋ္ဌေန ပစ္စယောတိ. မူလဋ္ဌေန ဟေတု, ဥပကာရကဋ္ဌေန ပစ္စယောတိ. တတ္ထ မူလယမကေ ဝုတ္တာနံ လောဘာဒီနံ မူလဓမ္မာနံ မူလဘာဝေါ မူလဋ္ဌော နာမ. သော မူလဋ္ဌော မူလယမကဒီပနိယံ အမှေဟိ ရုက္ခောပမာယ ဒီပိတောယေဝ.

කිනම් අර්ථයකින් 'හේතු' නම් වේද? කිනම් අර්ථයකින් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේද? මූල (මුල්) යන අර්ථයෙන් 'හේතු' නම් වේ, උපකාරක යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහිදී 'මූල යමකයේ' සඳහන් වන ලෝභාදී මූල ධර්මයන්ගේ මුල් බව 'මූලට්ඨ' නම් වේ. ඒ මූල අර්ථය අප විසින් මූල යමක දීපනියෙහි වෘක්ෂයක උපමාවෙන් පැහැදිලි කර ඇත.

အပိ စ ဧကော ပုရိသော ဧကိဿံ ဣတ္ထိယံ ပဋိဗဒ္ဓ စိတ္တော ဟောတိ. သော ယာဝ တံ စိတ္တံ န ဇဟတိ, တာဝ တံ ဣတ္ထိံ အာရဗ္ဘ တဿ ပုရိသဿ လောဘသဟဇာတာနိ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ စ လောဘသမုဋ္ဌိတာနိ စိတ္တဇရူပါနိ စ စိရကာလံပိ ပဝတ္တန္တိ. သဗ္ဗာနိ စ တာနိ စိတ္တစေတသိကရူပါနိ တဿံ ဣတ္ထိယံ ရဇ္ဇနလောဘမူလကာနိ ဟောန္တိ. သော လောဘော တေသံ မူလဋ္ဌေန ဟေတု စ, ဥပကာရကဋ္ဌေန ပစ္စယော စ. တသ္မာ ဟေတုပစ္စယော. ဧသ နယော သေသာနိ ရဇ္ဇနီယဝတ္ထူနိ အာရဗ္ဘရဇ္ဇနဝသေန ဥပ္ပန္နေသု လောဘေသု, ဒုဿနီယဝတ္ထူနိ အာရဗ္ဘ ဒုဿနဝသေန ဥပ္ပန္နေသု ဒေါသေသု, မုယှနီယဝတ္ထူနိ အာရဗ္ဘ မုယှနဝသေန ဥပ္ပန္နေသု မောဟေသု စ.

තවද, එක්තරා පුරුෂයෙක් එක් ස්ත්‍රියක් කෙරෙහි බැඳුණු සිතැතිව සිටී යැයි සිතමු. ඔහු ඒ සිත අත්නොහරින තාක් කල්, ඒ ස්ත්‍රිය අරමුණු කරගෙන ඒ පුරුෂයාගේ ලෝභය හා සහජාත වූ කාය, වචී, මනෝ කර්මයන් ද, ලෝභය නිසා හටගත් චිත්තජ රූපයන් ද දීර්ඝ කාලයක් පවතී. ඒ සියලු චිත්ත, චෛතසික සහ රූප ධර්මයන් එම ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඇති බැඳුණු ලෝභය මුල් කරගෙන හටගනී. එම ලෝභය ඒ ධර්මයන්ට මුලක් වන අර්ථයෙන් 'හේතු' ද, උපකාර වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' ද වේ. එබැවින් එය හේතු ප්‍රත්‍යයයි. ඇලුම් කටයුතු වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදින ලෝභයන්හි ද, ද්වේෂ කටයුතු වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදින දෝෂයන්හි ද, මුළා විය යුතු වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදින මෝහයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

တတ္ထ [Pg.466] ယထာ ရုက္ခဿ မူလာနိ သယံ အန္တောပထဝိယံ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌဟိတွာ ပထဝိရသဉ္စ အာပေါရသဉ္စ ဂဟေတွာ တံ ရုက္ခံ ယာဝ အဂ္ဂါ အဘိဟရန္တိ, တေန ရုက္ခော စိရကာလံ ဝဍ္ဎမာနော တိဋ္ဌတိ. တထာ လောဘော စ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝတ္ထုမှိ ရဇ္ဇနဝသေန သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌဟိတွာ တဿ တဿ ဝတ္ထုဿ ပိယရူပရသဉ္စ သာတရူပရသဉ္စ ဂဟေတွာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ယာဝ ကာယဝစီဝီတိက္ကမာ အဘိဟရတိ, ကာယ ဝီတိက္ကမံ ဝါ ဝစီဝီတိက္ကမံ ဝါ ပါပေတိ. တထာ ဒေါသော စ ဒုဿန ဝသေန အပ္ပိယရူပရသဉ္စ အသာတရူပရသဉ္စ ဂဟေတွာ, မောဟော စ မုယှနဝသေန နာနာရမ္မဏေသု နိရတ္ထကစိတ္တာစာရရသံ ဝဍ္ဎေတွာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝံ အဘိဟရန္တာ တယော ဓမ္မာ ရဇ္ဇနီယာဒီသု ဝတ္ထူသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ မောဒမာနေ ပမောဒမာနေ ကရောန္တော ဝိယ စိရ ကာလံ ပဝတ္တေန္တိ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ တထာ ပဝတ္တန္တိ. သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေသု စ တထာ ပဝတ္တမာနေသု သဟဇာတရူပကလာပါပိ တထာ ပဝတ္တန္တိယေဝ. တတ္ထ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အဘိဟရတီတိ ဒွေ ပိယရူပ သာတရူပရသေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သန္တိကံ ပါပေတီတိ အတ္ထော.

මෙහිදී, ගසක මුල් පොළොව තුළ මැනවින් පිහිටා පස් රසය සහ දිය රසය ගෙන ගසේ අග දක්වා පෝෂණය ලබා දෙයිද, ඒ නිසා ගස දීර්ඝ කාලයක් වැඩෙමින් පවතීද; එලෙසම ලෝභය ද ඒ ඒ වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමෙන් මැනවින් පිහිටා, එම වස්තූන්ගේ ප්‍රියජනක රසය හා මිහිරි රසය ගෙන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට කාය වචී සීමා ඉක්මවා යාම දක්වා පෝෂණය කරයි, එනම් කාය හෝ වාග් අකුසලයන්ට යොමු කරයි. දෝෂය ද්වේෂ කිරීමෙන් අප්‍රිය හා අමිහිරි රසය ගන්නා බව ද, මෝහය මුළා වීමෙන් නන්වැදෑරුම් අරමුණු කෙරෙහි නිශ්ඵල සිතිවිලි පෝෂණය කරන බව ද කිව යුතුය. මෙලෙස පෝෂණය කරන්නා වූ ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන ධර්ම තුන, ඇලුම් කටයුතු වස්තූන් කෙරෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සතුටු කරවන්නාක් මෙන් දීර්ඝ කාලයක් පවත්වයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ඒ අනුවම පවතියි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එලෙස පවතින විට සහජාත රූප කලාපයන් ද ඒ අනුවම පවතියි. මෙහි 'සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පෝෂණය කරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ප්‍රියජනක හා මිහිරි රසය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් වෙත පමුණුවන බවයි.

သုက္ကပက္ခေ သော ပုရိသော ယဒါကာမေသု အာဒီနဝံ ပဿတိ, တဒါ သော တံ စိတ္တံဇဟတိ, တံ ဣတ္ထိံ အာရဗ္ဘ အလောဘော သဉ္ဇာ ယတိ. ပုဗ္ဗေ ယသ္မိံ ကာလေ တံ ဣတ္ထိံ အာရဗ္ဘ လောဘမူလကာနိ အသုဒ္ဓါနိ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ ဝတ္တန္တိ. ဣဒါနိ တသ္မိံ ကာလေပိ အလောဘမူလကာနိ သုဒ္ဓါနိ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ ဝတ္တန္တိ. ပဗ္ဗဇိတ သီလသံဝရာနိ ဝါ ဈာနပရိကမ္မာနိ ဝါ အပ္ပနာဈာနာနိ ဝါ ဝတ္တန္တိ. သော အလောဘော တေသံ မူလဋ္ဌေန ဟေတု စ ဟောတိ, ဥပကာရကဋ္ဌေန ပစ္စယောစ. တသ္မာ ဟေတုပစ္စယော. ဧသ နယော သေသေသု လောဘ ပဋိပက္ခေသု အလောဘေသု, ဒေါသပဋိပက္ခေသု အဒေါသေသု, မောဟ ပဋိပက္ခေသု အမောဟေသု စ.

කුසල පක්ෂය ගත් කල, යම් විටක ඒ පුරුෂයා කාමයන්ගේ ආදීනව දකියි ද, එවිට ඔහු ඒ ඇලුණු සිත අත්හරියි; එවිට ඒ ස්ත්‍රිය අරමුණු කරගෙන අලෝභය උපදියි. පෙර යම් කාලයක ඒ ස්ත්‍රිය අරමුණු කරගෙන ලෝභය මුල් වූ අශුද්ධ කාය, වචී, මනෝ කර්ම පැවතියේ ද, දැන් ඒ කාලයෙහි ම අලෝභය මුල් වූ ශුද්ධ වූ කාය, වචී, මනෝ කර්ම පවතියි. පැවිදි බව, සීල සංවරය, ධ්‍යාන පරිකර්ම හෝ අර්පණා ධ්‍යානයන් හෝ පවතියි. එම අලෝභය ඒ ධර්මයන්ට මුල් වන අර්ථයෙන් 'හේතු' ද, උපකාර වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' ද වේ. එබැවින් එය හේතු ප්‍රත්‍යයයි. ලෝභයට පටහැනි අලෝභයන්හි ද, දෝෂයට පටහැනි අදෝෂයන්හි ද, මෝහයට පටහැනි අමෝහයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

တတ္ထ ရုက္ခမူလာနိ ဝိယ အလောဘော လောဘနေယျဝတ္ထူသု လောဘံ ပဟာယ လောဘဝိဝေကသုခရသံ ဝဍ္ဎေတွာ တေန သုခေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ မောဒမာနေ ပမောဒမာနေ ကရောန္တော ဝိယ ယာဝ ဈာနသမာပတ္တိသုခါ ဝါ ယာဝ မဂ္ဂဖလသုခါ ဝါ ဝဍ္ဎာပေတိ. တထာ အဒေါသော စ ဒေါသနေယျဝတ္ထူသု ဒေါသဝိဝေကသုခရသံ ဝဍ္ဎေတွာ, အမောဟော စ မောဟနေယျဝတ္ထူသု မောဟဝိဝေကသုခရသံ ဝဍ္ဎေတွာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝံ ဝဍ္ဎာပေန္တာ တယော ဓမ္မာ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ မောဒမာနေ ပမောဒမာနေ ကရောန္တော ဝိယ စိရ ကာလံပိ ပဝတ္တေန္တိ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ တထာ ပဝတ္တန္တိ. သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေသု စ တထာ ပဝတ္တမာနေသု သဟဇာတရူပကလာပါပိ တထာ ပဝတ္တန္တိယေဝ.

මෙහිදී ගසක මුල් මෙන් අලෝභය ලෝභයට කරුණු වන වස්තූන් කෙරෙහි ලෝභය දුරු කර, ලෝභයෙන් තොර වූ විවේකී සැප රසය වර්ධනය කරයි. එම සැපය මගින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සතුටු කරවන්නාක් මෙන් ධ්‍යාන සමාපත්ති සැපය හෝ මඟඵල සැපය දක්වා වර්ධනය කරවයි. එලෙසම අදෝෂය ද්වේෂයට කරුණු වන වස්තූන් කෙරෙහි ද්වේෂයෙන් තොර විවේකී සැප රසය වර්ධනය කරන බව ද, අමෝහය මෝහයට කරුණු වන වස්තූන් කෙරෙහි මෝහයෙන් තොර විවේකී සැප රසය වර්ධනය කරන බව ද කිව යුතුය. මෙසේ වර්ධනය කරන්නා වූ අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන ධර්ම තුන, කුසල ධර්මයන්හි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සතුටු කරවන්නාක් මෙන් දීර්ඝ කාලයක් පවත්වයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ඒ අනුවම පවතියි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එලෙස පවතින විට සහජාත රූප කලාපයන් ද ඒ අනුවම පවතියි.

တတ္ထ [Pg.467] လောဘဝိဝေကသုခရသန္တိ ဝိဝိစ္စနံ ဝိဂမနံ ဝိဝေကော. လောဘဿ ဝိဝေကော လောဘဝိဝေကော. လောဘဝိဝေကေ သုခံ လောဘဝိဝေကသုခံ. လောဘဝိဝေကံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နသုခန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဒေဝ ရသော လောဘဝိဝေကသုခရသောတိ သမာသော. အယံ အဘိဓမ္မေ ပဋ္ဌာနနယော.

මෙහි 'ලෝභ විවේක සුඛ රස' යනු: වෙන් වීම හෝ ඉවත් වීම 'විවේක' නම් වේ. ලෝභයෙන් වෙන් වීම 'ලෝභ විවේක' නම් වේ. ලෝභ විවේකයෙහි ඇති සැපය 'ලෝභ විවේක සුඛ' නම් වේ. ලෝභය නැති වීම නිසා උපන් සැපය යන්න මෙහි අදහසයි. එයම රසයක් වන බැවින් 'ලෝභ විවේක සුඛ රස' ලෙස සමාස වේ. මෙය අභිධර්මයේ පට්ඨාන ක්‍රමයයි.

ဟတ္တန္တနယော ပန အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတော မောဟော စ တဏှာသင်္ခါတော လောဘော စာတိ ဒွေ ဓမ္မာ သဗ္ဗေသံပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဓမ္မာနံ မူလာနိ ဟောန္တိ. ဒေါသော ပန လောဘဿ နိဿန္ဒဘူတံ ပါပမူလံ ဟောတိ. ဝိဇ္ဇာသင်္ခါတော အမောဟော စ နိက္ခမဓာတုသင်္ခါတော အလောဘော စာတိ ဒွေ ဓမ္မာ ဝိဝဋ္ဋဓမ္မာနံ မူလာနိ ဟောန္တိ. အဒေါသော ပန အလောဘဿ နိဿန္ဒဘူတံ ကလျာဏမူလံ ဟောတိ. ဧဝံ ဆဗ္ဗိဓာနိ မူလာနိ သဟဇာတာနံပိ အသဟဇာတာနံပိ နာမရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ. အယံ သုတ္တန္တေသု နယော. ဟေတုပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

සූත්‍රාන්ත ක්‍රමය අනුව බලන කල, අවිද්‍යාව නම් වූ මෝහය සහ තණ්හාව නම් වූ ලෝභය යන ධර්ම දෙක සියලු සංසාර දුක් ධර්මයන්ට මුල් වේ. දෝෂය වූ කලී ලෝභයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස උපදින පාප මූලයකි. විද්‍යාව නම් වූ අමෝහය සහ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව නම් වූ අලෝභය යන ධර්ම දෙක නිවනට මඟ කියන ධර්මයන්ගේ මුල් වේ. අදෝෂය වූ කලී අලෝභයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස උපදින කල්‍යාණ මූලයකි. මෙලෙස සය වැදෑරුම් මුල්, සහජාත වූත් අසහජාත වූත් නාම රූප ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යය වෙති. මෙය සූත්‍රාන්තයන්හි එන ක්‍රමයයි. හේතු ප්‍රත්‍යය දීපනාව නිමවා ඇත.

၂. အာရမ္မဏပစ္စယော

2. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය

ကတမော အာရမ္မဏပစ္စယော. သဗ္ဗေပိ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေပိ ရူပဓမ္မာ သဗ္ဗံပိ နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗာပိ ပညတ္တိယော အာရမ္မဏ ပစ္စယော. န ဟိ သော နာမ ဧကောပိ ဓမ္မော အတ္ထိ, ယော စိတ္တ စေတသိကာနံ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ. သင်္ခေပတော ပန အာရမ္မဏံ ဆဗ္ဗိဓံ ဟောတိ ရူပါရမ္မဏံ သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ရသာရမ္မဏံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ.

ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? සියලුම චිත්ත සහ චෛතසික ධර්මයන් ද, සියලුම රූප ධර්මයන් ද, නිවන ද, සියලු ප්‍රඥප්තීන් ද ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. චිත්ත චෛතසිකයන්ට ආරම්මණයක් (අරමුණක්) නොවන කිසිදු ධර්මයක් ඇත්තේම නැත. සැකෙවින් අරමුණු සය වැදෑරුම් වේ: රූපාරම්මණය, සද්දාරම්මණය, ගන්ධාරම්මණය, රසාර්ම්මණය, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය සහ ධම්මාරම්මණය යනුයි.

ကတမေ ဓမ္မာ အာရမ္မဏပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ. သဗ္ဗေပိ စိတ္တ စေတသိကာဓမ္မာ အာရမ္မဏပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ. န ဟိ ကိဉ္စိ စိတ္တံ နာမ အတ္ထိ, ယံ စိတ္တံ ဘူတေန ဝါ အဘူတေန ဝါ အာရမ္မဏေန ဝိနာ ပဝတ္တတိ.

ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය මගින් හටගන්නා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම කවරේද? සියලුම චිත්ත සහ චෛතසික ධර්මයන් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ වෙති. පවතින හෝ නොපවතින (යථාර්ථ හෝ ප්‍රඥප්ති) ආරම්මණයක් නොමැතිව උපදින්නා වූ කිසිදු සිතක් නැත්තේමය.

တတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နံ ရူပါရမ္မဏံ ဒုဝိဓဿ စက္ခုဝိညာဏစိတ္တဿ အာရမ္မဏပစ္စယော. ပစ္စုပ္ပန္နံ သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဒုဝိဓဿ သောတဝိညာဏ စိတ္တဿ. ပစ္စုပ္ပန္နံ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဒုဝိဓဿ ဃာနဝိညာဏစိတ္တဿ. ပစ္စုပ္ပန္နံ ရသာရမ္မဏံ ဒုဝိဓဿ ဇိဝှာဝိညာဏစိတ္တဿ. ပစ္စုပ္ပန္နံ တိဝိဓံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဒုဝိဓဿ ကာယဝိညာဏစိတ္တဿ. ပစ္စုပ္ပန္နာနိ တာနိ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ တိဝိဓဿ မနောဓာတုစိတ္တဿ အာရမ္မဏပစ္စယော. သဗ္ဗာနိ တာနိ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနိ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ ဝါ သဗ္ဗာနိ တေကာလိကာနိ ကာလဝိမုတ္တာနိ ဓမ္မာရမ္မဏာနိ ဝါ ဆ သတ္တတိဝိဓာနံ မနောဝိညာဏစိတ္တာနံ ယထာရဟံ အာရမ္မဏပစ္စယော.

මෙහිදී, වර්තමාන රූපාරම්මණය ද්විවිධ චක්ඛුවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේ. වර්තමාන සද්දාරම්මණය ද්විවිධ සෝතවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද, වර්තමාන ගන්ධාරම්මණය ද්විවිධ ඝාණවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද, වර්තමාන රසාර්ම්මණය ද්විවිධ ජිව්හාවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද, වර්තමාන ත්‍රිවිධ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය ද්විවිධ කායවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේ. එම පංච අරමුණු වර්තමාන කාලයේදී තිවිධ මනෝධාතු සිත්වලට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේ. අතීත, අනාගත, වර්තමාන යන කාලත්‍රයට අයත් වූ සියලුම පංච අරමුණු ද, කාලයෙන් මිදුණු සියලුම ධම්මාරම්මණයෝ ද හැත්තෑ හයක් (76) වූ මනෝවිඤ්ඤාණ සිත්වලට යථාපරිදි ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති.

ကေနဋ္ဌေန အာရမ္မဏံ, ကေနဋ္ဌေန ပစ္စယောတိ. စိတ္တ စေတသိကေဟိ အာလမ္ဗိတဗ္ဗဋ္ဌေန အာရမ္မဏံ, ဥပကာရကဋ္ဌေန ပစ္စယောတိ.

කවර අර්ථයකින් ආරම්මණය නම් වේද, කවර අර්ථයකින් ප්‍රත්‍යය නම් වේද? චිත්ත චෛතසිකයන් විසින් එල්බගත යුතු (අල්ලාගත යුතු) බැවින් 'ආරම්මණ' නම් වන අතර, උපකාරක වන බැවින් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ.

အာလမ္ဗိတဗ္ဗဋ္ဌေနာတိ [Pg.468] စေတ္ထ အာလမ္ဗဏကိရိယာ နာမ စိတ္တ စေတသိကာနံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏကိရိယာ, အာရမ္မဏုပါဒါန ကိရိယာ.

මෙහි 'ආලම්බිතබ්බ' (එල්බගත යුතු) යන අර්ථය නම්, චිත්ත චෛතසිකයන් විසින් අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රියාව හෙවත් අරමුණෙහි තදින් ඇලී සිටීමේ ක්‍රියාවයි.

ယထာ ဟိ လောကေ အယောဓာတုံ ကာမေတိ ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထေန အယောကန္တကော နာမ လောဟဓာတုဝိသေသော အတ္ထိ. သော အယောခန္ဓသမီပံ သမ္ပတ္တော တံ အယောခန္ဓံ ကာမေန္တော ဝိယ ဣစ္ဆန္တော ဝိယ အယောခန္ဓာဘိမုခေါ စဉ္စလတိ. သယံ ဝါ တံ အယောခန္ဓံ ဥပဂစ္ဆတိ. အယောခန္ဓံ ဝါ အတ္တာဘိမုခံ အာကဍ္ဎတိ, အယောခန္ဓော တဒဘိမုခေါ စဉ္စလတိ, တံ ဝါ ဥပဂစ္ဆတိ. အယံ အယောကန္တကဿ အာလမ္ဗဏကိရိယာ နာမ. ဧဝမေဝ စိတ္တစေတသိကာနံ အာရမ္မဏေသု အာလမ္ဗဏကိရိယာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. န ကေဝလံ အာရမ္မဏေသု အာလမ္ဗဏ မတ္တံ ဟောတိ. အထ ခေါ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ သတ္တသန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဆသု ဒွါရေသု အာရမ္မဏာနံ အာပါတာဂမနေ ဧဝ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ စ ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တိ.

නිදසුනක් ලෙස, ලෝකයෙහි යකඩවලට කැමති වන්නා වූ, යකඩ ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ 'අයෝකාන්තක' නම් වූ විශේෂ ලෝහයක් (කාන්දම් ගලක්) ඇත. එය යකඩ කුට්ටියක් සමීපයට පැමිණි විට, එම යකඩ කුට්ටියට කැමති වන්නාක් මෙන්, එය ප්‍රාර්ථනා කරන්නාක් මෙන් ඒ දෙසට චලනය වෙයි. නැතහොත් ස්වයංවම ඒ යකඩය වෙත ඇදී යයි. එසේත් නැතහොත් යකඩය තමා දෙසට ඇදගන්නා අතර, එවිට යකඩය ඒ දෙසට චලනය වෙමින් එය වෙත පැමිණෙයි. මෙය අයෝකාන්තකයේ ආලම්බන ක්‍රියාවයි. සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණු ග්‍රහණය කිරීම ද මෙසේම දත යුතුය. සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණෙහි එල්බ සිටිනවා පමණක් නොව, සත්ත්ව සන්තානයෙහි උපදින කල්හි ද්වාර හයට අරමුණු පැමිණි සැණින් ක්ෂණයක් පාසා උපදිති, ක්ෂණයක් පාසාම නිරුද්ධ වෙති.

ယထာ တံ ဘေရိတလေ ဘေရိသဒ္ဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တတ္ထ တတ္ထ ဟတ္ထေန ပဟရဏကာလေ ဧဝ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ စ ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဝီဏာသဒ္ဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝီဏာတန္တီသု တတ္ထ တတ္ထ ဝီဏာဒန္တကေန ပဟရဏကာလေ ဧဝ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ စ ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တီတိ. နိဒ္ဒါယန္တဿ ဘဝင်္ဂစိတ္တပ္ပဝတ္တိ ကာလေပိ ပုဗ္ဗဘဝေ မရဏာသန္နကာလေ ဆသု ဒွါရေသု အာပါတ မာဂတာနိ ကမ္မ ကမ္မနိမိတ္တ ဂတိနိမိတ္တာနိ ဧဝ ဘဝင်္ဂစိတ္တာနံ အာရမ္မဏပစ္စယောတိ. အာရမ္မဏပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

එය බෙරයක් මත බෙර හඬ උපදින්නාක් මෙනි; බෙරය මතුපිට අතින් පහර දෙන විට පමණක් ක්ෂණයක් පාසා හඬ උපදී, ක්ෂණයක් පාසාම නිරුද්ධ වේ. වීණා හඬ ද එසේමය; වීණා තත් මත වීණා දණ්ඩෙන් පහර දෙන විට පමණක් ක්ෂණයක් පාසා හඬ උපදී, ක්ෂණයක් පාසාම නිරුද්ධ වේ. නිදා සිටින පුද්ගලයකුගේ භවාංග සිත පවතින අවස්ථාවෙහි පවා, පෙර භවයෙහි මරණාසන්න කාලයේදී ද්වාර හයට පැමිණි කර්ම, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත යන අරමුණු භවාංග සිත්වලට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය විස්තර කිරීම මෙතෙකින් නිමාවේ.

၃. အဓိပတိပစ္စယော

3. අධිපති ප්‍රත්‍යය

ဒုဝိဓော အဓိပတိပစ္စယော အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော သဟ ဇာတာဓိပတိပစ္စယော စ. တတ္ထ ကတမော အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော. အာရမ္မဏပစ္စယေ ဝုတ္တေသု အာရမ္မဏေသု ယာနိ အာရမ္မဏာနိ အတိဣဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ အတိကန္တာနိ အတိမနာပါနိ ဂရုကတာနိ. တာနိ အာရမ္မဏာနိ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော. တတ္ထ အတိဣဋ္ဌာနီတိ သဘာဝတော ဣဋ္ဌာနိ ဝါ ဟောန္တု အနိဋ္ဌာနိ ဝါ, တေန တေန ပုဂ္ဂလေန အတိဣစ္ဆိတာနိ အာရမ္မဏာနိ ဣဓ အတိဣဋ္ဌာနိ နာမ.

අධිපති ප්‍රත්‍යය ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය සහ සහජාතාධිපති ප්‍රත්‍යය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයේදී සඳහන් කරන ලද අරමුණු අතරින් යම් අරමුණක් අතිශයින්ම ඉෂ්ට වූයේ ද, ඉතා ප්‍රියමනාප වූයේ ද, ගරු කටයුතු වූයේ ද, එම අරමුණ ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය වේ. මෙහි 'අතිශයින් ඉෂ්ට' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට වුව ද, ඒ ඒ පුද්ගලයා විසින් අතිශයින් කැමති වන්නා වූ අරමුණුයි.

တာနိ ပန ဓမ္မတော ဒွေ ဒေါသမူလစိတ္တုပ္ပာဒေ စ ဒွေ မောမူဟ စိတ္တုပ္ပာဒေ စ ဒုက္ခသဟဂတကာယဝိညာဏစိတ္တုပ္ပာဒေ စ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ သဗ္ဗာနိ ကာမာဝစရစိတ္တစေတသိကာနိ စ ရူပါရူပ လောကုတ္တရစိတ္တစေတသိကာနိ စ သဗ္ဗာနိ အတိဣဋ္ဌရူပါနိ စ ဟောန္တိ.

ධර්මතාවයට අනුව, දෝසමූල සිත් දෙක, මෝහමූල සිත් දෙක සහ දුක්ඛ සහගත කායවිඤ්ඤාණ සිත හැර, ඉතිරි සියලුම කාමාවචර චිත්ත-චෛතසිකයන් ද, රූපාවචර, අරූපාවචර සහ ලෝකෝත්තර චිත්ත-චෛතසිකයන් ද, සියලු අති-ඉෂ්ට රූපයන් ද ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයට අයත් වේ.

တေသုပိ [Pg.469] ကာမာရမ္မဏာနိ ဂရုံ ကရောန္တဿေဝ အာရမ္မဏာ ဓိပတိပစ္စယော. ဂရုံ အကရောန္တဿ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော န ဟောတိ. ဈာနလာဘိနော ပန အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓါနိ မဟဂ္ဂတဈာနာနိ အရိယသာဝကာ စ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓေ လောကုတ္တရဓမ္မေ ဂရုံ အကရောန္တာ နာမ နတ္ထိ.

එසේ වුවද, කාම අරමුණු ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය බවට පත්වන්නේ ඒවා ඉතා උසස් කොට ගරු කරමින් සලකන විට පමණි. එසේ ගරු නොකරන විට ඒවා ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය නොවේ. ධ්‍යාන ලාභීන් තමන් ලැබූ මහග්ගත ධ්‍යානයන්ටත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයන් තමන් ලැබූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ටත් උසස් ලෙස ගරු නොකරන අවස්ථාවක් නැත.

ကတမေ ဓမ္မာ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ. အဋ္ဌ လောဘ မူလစိတ္တာနိ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစိတ္တာနိ စတ္တာရိ ကာမာဝစရ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကိရိယစိတ္တာနိ အဋ္ဌ လောကုတ္တရစိတ္တာနိ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

එම ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම කවරේද? ලෝභ මූල සිත් අට ද, කාමාවචර කුසල් සිත් අට ද, ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර ක්‍රියා සිත් සතර ද, ලෝකෝත්තර සිත් අට ද යන මොහු අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති.

တတ္ထ လောကိယာနိ ဆဠာရမ္မဏာနိ လောဘမူလစိတ္တာနံ ပစ္စယော. သတ္တရသ လောကိယကုသလာနိ စတုန္နံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ ကုသလာနံ. တာနိ ကုသလာနိစေဝ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလာနိ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ စတုန္နံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကုသလာနံ. အရဟတ္တမဂ္ဂဖလာနိ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ စတုန္နံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကိရိယာနံ. နိဗ္ဗာနံ အဋ္ဌန္နံ လောကုတ္တရ စိတ္တာနန္တိ.

එහිදී ලෞකික සවැදෑරුම් අරමුණු ලෝභ මූල සිත්වලට ප්‍රත්‍යය වේ. ලෞකික කුසල් දහහතක් (17) ඥාණවිප්පයුක්ත වූ කාමාවචර කුසල් සිත් සතරට ප්‍රත්‍යය වේ. එම කුසල් ද, යටිබාවී මාර්ග-ඵල සහ නිවන ද ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත වූ කාමාවචර කුසල් සිත් සතරට ප්‍රත්‍යය වේ. අරිහත් මාර්ග-ඵල සහ නිවන ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර ක්‍රියා සිත් සතරට ප්‍රත්‍යය වේ. නිවන අටක් වූ ලෝකෝත්තර සිත්වලට ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ.

ကေနဋ္ဌေန အာရမ္မဏံ, ကေနဋ္ဌေန အဓိပတိ. အာလမ္ဗိ တဗ္ဗဋ္ဌေန အာရမ္မဏံ, အာဓိပစ္စဋ္ဌေန အဓိပတိ. ကော အာဓိပစ္စဋ္ဌော. အတ္တာနံ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဣဿရဘာဝေါ အာဓိပစ္စဋ္ဌော. လောကေ သာမိကာ ဝိယ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယ ဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ဒါသာ ဝိယ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

කවර අර්ථයකින් ආරම්මණ ද, කවර අර්ථයකින් අධිපති ද? එල්බගත යුතු අර්ථයෙන් ආරම්මණ වන අතර, ආධිපත්‍යය දරන (පාලනය කරන) අර්ථයෙන් අධිපති නම් වේ. ආධිපත්‍යය යනු කුමක්ද? තමා උසස් කොට ගරු කරමින් පවතින චිත්ත චෛතසිකයන් කෙරෙහි පවතින ඉස්සරභාවය හෙවත් පාලනය කිරීමේ හැකියාවයි. ලෝකයෙහි ස්වාමිවරුන් මෙන් ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය ධර්මයන් දත යුතු අතර, දාසයන් මෙන් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් දත යුතුය.

သုတသောမဇာတကေ ရာဇာ ပေါရိသာဒေါ မနုဿမံသံ ဂရုံ ကရောန္တော မနုဿမံသဟေတု ရဇ္ဇံ ပဟာယ အရညေ ဝိစရတိ. တတ္ထ မနုဿမံသေ ဂန္ဓရသ ဓမ္မာ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော. ရညော ပေါရိသာဒဿ လောဘမူလစိတ္တံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော. ရာဇာ သုတ သောမော သစ္စဓမ္မံ ဂရုံ ကတွာ သစ္စဓမ္မဟေတု ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိဉ္စ ဉာတိ သံဃဉ္စ အတ္တနော ဇီဝိတဉ္စ ဆဋ္ဋေတွာ ပုန ရညော ပေါရိသာဒဿ ဟတ္ထံ ဥပဂတော. တတ္ထ သစ္စဓမ္မော အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော. ရညော သုတသောမဿ ကုသလစိတ္တံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော. ဧသနယော သဗ္ဗေသု ဂရုကတေသု အာရမ္မဏေသု.

සුතසෝම ජාතකයේ මනුෂ්‍ය මාංසය කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් දැක්වූ පෝරිසාද රජු, එම මනුෂ්‍ය මාංස රසය නිසාම රාජ්‍යය පවා හැරපියා වනයේ සැරිසැරුවේය. මෙහිදී මනුෂ්‍ය මාංසයෙහි පවතින ගන්ධ රසය 'ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය' වන අතර පෝරිසාද රජුගේ ලෝභමූල සිත 'ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය' වේ. සුතසෝම රජු තමන් දුන් සත්‍ය පොරොන්දුව මහත් කොට සලකා, එම සත්‍ය ධර්මය නිසාම රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද, නෑ පිරිස ද, තම ජීවිතය ද අතහැර නැවත පෝරිසාද රජු වෙත පැමිණියේය. මෙහිදී සත්‍ය ධර්මය 'ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය' වන අතර සුතසෝම රජුගේ කුසල් සිත 'ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය' වේ. මහත් කොට සලකනු ලබන සියලු අරමුණු සම්බන්ධයෙන් මේ ආකාරයටම දත යුතුය.

ကတမော သဟဇာတာဓိပတိပစ္စယော. အဓိပတိဘာဝံ ပတ္တာ စတ္တာရော ဓမ္မာ အဓိပတိပစ္စယော, ဆန္ဒော စိတ္တံ ဝီရိယံ ဝီမံသာ.

සහජාතාධිපති ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? අධිපති භාවයට පැමිණි ධර්ම සතරක් වන ඡන්දය, චිත්තය, වීර්යය සහ වීමංසාව සහජාතාධිපති ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ကတမေ ဓမ္မာ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ. အဓိပတိ သမ္ပယုတ္တာ စိတ္တစေတသိကာ စ အဓိပတိသမုဋ္ဌိတာ စိတ္တဇရူပဓမ္မာ စ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

එම ප්‍රත්‍යයට අයත් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් කවරේද? අධිපති ධර්මයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ද, අධිපති ධර්මයන් හේතුවෙන් හටගන්නා වූ චිත්තජ රූප ධර්මයන් ද එම ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් වේ.

ကေနဋ္ဌေန သဟဇာတော, ကေနဋ္ဌေန အဓိပတိ.

'සහජාත' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ කිනම් අර්ථයක්ද? 'අධිපති' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ කිනම් අර්ථයක්ද?

သဟုပ္ပာဒနဋ္ဌေန သဟဇာတော, သဟဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန အဓိပတိ. တတ္ထ သဟုပ္ပာဒနဋ္ဌေနာတိ [Pg.470] ယော ဓမ္မော သယံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အတ္တနာ သဟဇာတဓမ္မေ စ အတ္တနာ သဟေဝ ဥပ္ပာဒေတိ, တဿ အတ္တနာ သဟဇာတဓမ္မာနံ သဟုပ္ပာဒနဋ္ဌေန.

එකට උපදවන (සහුප්පාදන) අර්ථයෙන් 'සහජාත' නම් වේ. තමන් සමඟ උපන් සෙසු ධර්මයන් මැඩපවත්වා (අභිභවනය කොට) සිටීමේ අර්ථයෙන් 'අධිපති' නම් වේ. මෙහි සහුප්පාදන යනු, යම් ධර්මයක් තමන් උපදින අවස්ථාවේදීම තමන් හා එක්ව පවතින සෙසු සහජාත ධර්මයන් ද තමන් සමඟම උපදවන බවයි. එම සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින මෙවැනි හේතුකාරක ක්‍රියාව සහුප්පාදන අර්ථයයි.

အဘိဘဝနဋ္ဌေနာတိ အဇ္ဈောတ္ထရဏဋ္ဌေန. ယထာ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ အတ္တနော ပုညိဒ္ဓိယာ သကလဒီပဝါသိနော အဘိဘဝန္တော အဇ္ဈောတ္ထရန္တော အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပေတိ, သကလဒီပဝါသိနော စ တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တိ. တထာ အဓိပတိဋ္ဌာနပတ္တာ ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ သဟဇာတဓမ္မေ အဘိဘဝန္တာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပေန္တိ, သဟဇာတဓမ္မာ စ တေသံ ဝသေ ဝတ္တန္တိ. ယထာ ဝါ သိလာထမ္ဘေ ပထဝိဓာတု ဥဒကက္ခန္ဓေ အာပေါဓာတု အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ တေဇောဓာတု ဝါတက္ခန္ဓေ ဝါယောဓာတု အတ္တနာ သဟဇာတာ တိဿော ဓာတုယော အဘိဘဝန္တာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာ အတ္တနော ဂတိံ ဂမာပေန္တိ, သဟဇာတဓာတုယော စ တာသံ ဂတိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝမေဝ အဓိပတိဋ္ဌာနပတ္တာ ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ အတ္တနော ဗလေန သဟဇာတဓမ္မေ အတ္တနော ဂတိံ ဂမာပေန္တိ, သဟဇာတဓမ္မာ စ တေသံ ဂတိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ သဟဇာတဓမ္မာနံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန.

අභිභවන අර්ථය යනු යටපත් කිරීමයි (අජ්ඣොත්ථරණ). නිදසුනක් ලෙස, සක්විති රජු තම පුණ්‍ය මහිමයෙන් මුළු සක්වල වැසියන්ම මැඩපවත්වා තම වසඟයට ගෙන තමන්ට අවශ්‍ය පරිදි ඔවුන් මෙහෙයවයි. මුළු සක්වල වැසියෝ ද ඔහුගේ වසඟයෙහි පවතිති. එලෙසම අධිපති බවට පත් මෙම ධර්ම සතර තමන්ගේ විෂය පථයෙහි පවතින සහජාත ධර්මයන් යටපත් කරමින් තම වසඟයට ගනියි. එම සහජාත ධර්මයෝ ද ඔවුන්ගේ වසඟයෙහි පවතිති. තවද, පාෂාණ ස්ථම්භයක පඨවි ධාතුව ද, ජල කඳක ආපෝ ධාතුව ද, ගිනි කඳක තේජෝ ධාතුව ද, සුළං කඳක වායෝ ධාතුව ද තමන් සමඟ පවතින සෙසු සහජාත ධාතූන් මැඩපවත්වා තමන්ගේ ගතියට පමුණුවන්නා සේම, අධිපති බවට පත් මෙම ධර්ම සතර ද තම බලයෙන් සහජාත ධර්මයන් තමන්ගේ මඟට යොමු කරවයි. සහජාත ධර්මයන් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් මේවා අධිපති නම් වේ.

ဧတ္ထ ဝဒေယျုံ, ယဒိ သဟဇာတဓမ္မာနံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန အဓိပတိနာမ သိယာ. ဧဝံ သတိ တိဋ္ဌတု ဆန္ဒော, လောဘော ဧဝ အဓိပတိနာမ သိယာ, သော ဟိ ဆန္ဒတောပိ ဗလဝတရော ဟုတွာ သဟ ဇာတဓမ္မေ အဘိဘဝန္တော ပဝတ္တတီတိ. ဝုစ္စတေ, ဗာလပုထုဇ္ဇနေသု ဧဝ လောဘော ဆန္ဒတော ဗလဝတရော ဟောတိ, ပဏ္ဍိတေသု ပန ဆန္ဒော ဧဝ လောဘတော ဗလဝတရော ဟုတွာ သဟဇာတဓမ္မေ အဘိ ဘဝန္တော ပဝတ္တတိ. သစေ ဟိ လောဘော ဧဝ ဆန္ဒတော ဗလဝတရော သိယာ, ကထံ ဣမေ သတ္တာ လောဘဿ ဟတ္ထဂတာ ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂသမ္မတ္တိယော ဆဋ္ဋေတွာ နေက္ခမ္မဓမ္မေ ပူရေတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရေယျုံ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒော ဧဝ လောဘတော ဗလဝတရော ဟောတိ, တသ္မာ ဣမေ သတ္တာ လောဘဿ ဟတ္ထဂတာ ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂသမ္ပတ္တိယော ဆဋ္ဋေတွာ နေက္ခမ္မဓမ္မေ ပူရေတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရန္တိ. တသ္မာ ဆန္ဒော ဧဝ လောဘတော ဗလဝတရော ဟောတိ, ဆန္ဒော ဧဝ အဓိပတိ, န လောဘောတိ. ဧသ နယော ဒေါသာဒီသုပီတိ.

මෙහිදී යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: "සහජාත ධර්මයන් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් අධිපති නම් වේ නම්, ඡන්දය නොව ලෝභය අධිපති විය යුතුය. මන්ද ලෝභය ඡන්දයට වඩා බලවත්ව සහජාත ධර්මයන් මැඩපවත්වන බැවිනි." එයට පිළිතුර මෙසේය: ලෝභය ඡන්දයට වඩා බලවත් වන්නේ බාල පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි පමණි. ප්‍රඥාවන්තයන් කෙරෙහි නම් ඡන්දයම ලෝභයට වඩා බලවත් වී සහජාත ධර්මයන් මැඩපවත්වයි. සැබවින්ම ලෝභයම ඡන්දයට වඩා බලවත් වූයේ නම්, ලෝභයට හසු වූ මිනිසුන් සැප සම්පත් හා ධන ධාන්‍ය අතහැර නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවන් පුරා සංසාර දුකින් එතෙර වන්නේ කෙසේද? ඡන්දයම ලෝභයට වඩා බලවත් වන බැවින්, මිනිසුන් ලෝභයට හසු වී සිටියදී පවා එම සියලු සම්පත් අතහැර නෙක්ඛම්ම ධර්මයන් පුරා වට්ට දුකින් නිදහස් වෙති. එබැවින් ඡන්දයම ලෝභයට වඩා බලවත් වන අතර, ඡන්දයම සැබෑ අධිපතියා වේ, ලෝභය නොවේ. ද්වේෂය ආදී සෙසු අකුසල ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය මෙලෙසම දත යුතුය.

တတ္ထ လောကေ မဟန္တေသု သုဒုက္ကရေသု ပုရိသကမ္မေသု ပစ္စုပဋ္ဌိတေသု ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ကမ္မသိဒ္ဓိယာ သံဝတ္တန္တိ. ကထံ.

මෙම කරුණ වඩාත් පැහැදිලි කරමු. ලෝකයෙහි ඉතා දුෂ්කර වූ මහා පුරුෂ කෘත්‍යයන් පැමිණි කල්හි, එම කටයුතු සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා මෙම අධිපති ධර්ම සතර අත්‍යවශ්‍ය වේ. ඒ කෙසේද?

ဟီနစ္ဆန္ဒာ ဗဟုဇ္ဇနာ မဟန္တာနိ သုဒုက္ကရာနိ ပုရိသကမ္မာနိ ဒိသွာ နိဝတ္တစ္ဆန္ဒာ ဟောန္တိ. ကာတုံ န ဣစ္ဆန္တိ, အမှာကံ အဝိသယောတိ နိရပေက္ခာ ဌပေန္တိ. ဆန္ဒာဓိကော ပန တာဒိသာနိ ပုရိသကမ္မာနိ ဒိသွာ ဥဂ္ဂတစ္ဆန္ဒော ဟောတိ, အတိဝိယ [Pg.471] ကာတုံ ဣစ္ဆတိ, မမ ဝိသယော ဧသောတိ အဓိဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ. သော ဆန္ဒေန အဘိကဍ္ဎိတော ယာဝ တံ ကမ္မံ န သိဇ္ဈတိ, တာဝ အန္တရာ တံ ကမ္မံ ဆဋ္ဋေတုံ န သက္ကောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ အတိမဟန္တံပိ တံ ကမ္မံ ဧကသ္မိံ ကာလေ သိဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ.

හීන ඡන්දයක් ඇති (උනන්දුව අඩු) බොහෝ පිරිස මෙවැනි මහා දුෂ්කර කටයුතු දැක පසුබට වෙති. ඒවා කිරීමට අකමැති වෙති. "මෙය අපට කළ නොහැකි දෙයක්" යැයි සිතා උපේක්ෂාවෙන් අතහරිති. එහෙත් අධික ඡන්දයක් ඇත්තා එවැනි කටයුතු දැක මහත් උද්යෝගයක් ඇති කර ගනියි. එය කිරීමට අතිශයින් කැමැති වෙයි. "මෙය මාගේ විෂය පථයට අයත් දෙයක්" යැයි දැඩිව අධිෂ්ඨාන කර ගනියි. ඔහු ඡන්දය විසින් මෙහෙයවනු ලබන බැවින් එම කටයුත්ත නිමවන තුරු අතරමඟ නතර කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. එවැනි උත්සාහයකදී කොතරම් විශාල කටයුත්තක් වුවද කිසියම් දිනක සාර්ථකව නිම කිරීමට හැකි වන්නේමය.

ဟီနဝီရိယာ စ ဗဟုဇ္ဇနာ တာဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဒိသွာ နိဝတ္တ ဝီရိယာ ဟောန္တိ, ဣဒံ မေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ ဗဟုံ ကာယဒုက္ခံ ဝါ စေတောဒုက္ခံ ဝါ ဘဝိဿတီတိ နိဝတ္တန္တိ. ဝီရိယာဓိကော ပန တာဒိသာနိ ပုရိသကမ္မာနိ ဒိသွာ ဥဂ္ဂတဝီရိယော ဟောတိ, ဣဒါနေဝ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကာတုံ ဣစ္ဆတိ. သော စိရကာလံပိ တံ ကမ္မံ ကရောန္တော ဗဟုံ ကာယဒုက္ခံ ဝါ စေတောဒုက္ခံ ဝါ အနုဘဝန္တောပိ တသ္မိံ ဝီရိယ ကမ္မေ နနိဗ္ဗိန္ဒတိ, မဟန္တေန ကမ္မဝီရိယေန ဝိနာ ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, တာဒိသေန ဝီရိယေန ရတ္တိဒိဝံ ခေပေန္တော စိတ္တသုခံ ဝိန္ဒတိ. ဧဝဉ္စ သတိ အတိမဟန္တံပိ တံ ကမ္မံ ဧကသ္မိံ ကာလေ သိဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ.

අලස හීන වීර්යය ඇති බොහෝ දෙනා මෙවැනි කටයුතු දැක වීර්යය අත්හරිති. "මෙය කරන විට මට මහත් කායික හා මානසික පීඩා විඳීමට සිදු වේ යැයි" සිතා ඉවත් වෙති. එහෙත් වීර්යයෙන් අධික තැනැත්තා එවැනි කටයුතු දැක වීර්යයෙන් ප්‍රබෝධමත් වෙයි. වහාම එය ආරම්භ කිරීමට කැමැති වෙයි. ඔහු දීර්ඝ කාලයක් එම කාර්යයෙහි නිරත වෙමින් බොහෝ කායික මානසික දුක් වින්දද, එම වීර්යවන්ත කටයුත්ත කෙරෙහි කලකිරීමට පත් නොවේ. මහා වීර්යයකින් තොරව සිටීමට ඔහුට නොහැකිය. එවැනි වීර්යයකින් දිවා රාත්‍රී වෙහෙසෙමින් ඔහු මානසික සුවයක් ලබයි. මෙලෙස ක්‍රියා කිරීමේදී, කෙතරම් විශාල කාර්යයක් වුවද යම් දිනක සාර්ථකත්වය කරා පැමිණෙයි.

ဟီနစိတ္တာ စ ဗဟုဇ္ဇနာ တာဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဒိသွာ နိဝတ္တစိတ္တာ ဟောန္တိ. ပုန အာရမ္မဏံပိ န ကရောန္တိ. စိတ္တာဓိကော ပန တာဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဒိသွာ ဥဂ္ဂတစိတ္တော ဟောတိ, စိတ္တံ ဝိနောဒေတုံပိ န သက္ကောတိ, နိစ္စကာလံ တတ္ထ နိဗန္ဓစိတ္တော ဟောတိ. သော စိတ္တဝသိကော ဟုတွာ စိရကာလံပိ တံ ကမ္မံ ကရောန္တော ဗဟုံ ကာယဒုက္ခံဝါပီတိအာဒိနာ ဆန္ဒာဓိပတိနယေန ဝတ္တဗ္ဗံ.

දුර්වල සිතක් ඇති බහුජනයා ද එවැනි කටයුතු දැක සිත පසුපසට ගනිති. නැවත ඒ ගැන අරමුණු පවා නොකරති. එහෙත් ප්‍රබල සිතක් ඇති තැනැත්තා එවැනි කටයුතු දැක මහත් උනන්දුවක් දක්වයි. එම සිතුවිල්ල ඉවතට ගැනීමට ඔහුට නොහැකිය. නිරන්තරයෙන්ම සිත එහිම බැඳී පවතියි. ඔහු සිතට වසඟ වූවෙක් වී දීර්ඝ කාලයක් එම කටයුත්ත කරමින් බොහෝ කායික දුක් වින්දද... යනාදී වශයෙන් ඡන්ද අධිපති සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි කළ ආකාරයටම මෙහි ඉතිරි කොටස ද දත යුතුය.

မန္ဒပညာ စ ဗဟုဇ္ဇနာ တာဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဒိသွာ နိဝတ္တပညာ ဟောန္တိ, ကမ္မာနံ အာဒိမ္ပိ န ပဿန္တိ, အန္တပိ န ပဿန္တိ, အန္ဓကာရေ ပဝိသန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ, တာနိ ကမ္မာနိ ကာတုံ စိတ္တံပိ န နမတိ. ပညာဓိကော ပန တာဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဒိသွာ ဥဂ္ဂတပညော ဟောတိ, ကမ္မာနံ အာဒိံပိ ပဿတိ, အန္တံပိ ပဿတိ, ဖလံပိ ပဿတိ, အာနိသံသံပိ ပဿတိ. သုခေန ကမ္မသိဒ္ဓိယာ နာနာဥပါယံပိ ပဿတိ. သော စိရကာလံပိ တံ ကမ္မံ ကရောန္တောတိအာဒိနာ ဝီရိယာဓိပတိနယေန ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဓ ပန မဟတိယာ ကမ္မဝီမံသာယာတိ စ တာဒိသိယာ ကမ္မ ဝီမံသာယာတိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ.

තවද මදප්‍රඥා ඇති බොහෝ දෙනා මෙවැනි (මහත් වූ) කර්තව්‍යයන් දැක බුද්ධිය මොට වූවන් බවට පත්වෙති; ඔවුහු කර්තව්‍යයේ ආරම්භය ද නොදකිති, අවසානය ද නොදකිති. ඔවුහු අඳුරට පිවිසෙන්නන් මෙන් වෙති; එම කටයුතු කිරීමට ඔවුන්ගේ සිත පවා නොනැමෙයි. එහෙත් ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා මෙවැනි කර්තව්‍යයන් දැක උසස් වූ බුද්ධියෙන් යුක්ත වෙයි; ඔහු කටයුත්තේ ආරම්භය ද දකියි, අවසානය ද දකියි, එහි ප්‍රතිඵලය ද දකියි, ආනිසංස ද දකියි. පහසුවෙන් කාර්යය සිද්ධ කරගැනීම සඳහා වූ විවිධ උපක්‍රම ද දකියි. ඔහු බොහෝ කල් එම කටයුත්ත කරගෙන යන ආකාරය 'වීර්යාධිපති' ප්‍රත්‍යයේදී මෙන් විස්තර කළ යුතුය. මෙහිදී (වීර්යය වෙනුවට) 'මහත් වූ විමංසාවෙන් යුක්තව' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

ဧဝံ လောကေ မဟန္တေသု သုဒုက္ကရေသု ပုရိသကမ္မေသု ပစ္စုပဋ္ဌိတေသု ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ကမ္မသိဒ္ဓိယာ သံဝတ္တန္တိ. ဣမေသဉ္စ စတုန္နံ အဓိပတီနံ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ လောကေ ပုရိသဝိသေသာ နာမ ဒိဿန္တိ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါ နာမ ဒိဿန္တိ, သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ နာမ ဒိဿန္တိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နာမ ဒိဿန္တိ, ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနာမ ဒိဿန္တိ, အဂ္ဂသာဝကာနာမ မဟာသာဝကာ နာမ သာဝကဗောဓိသတ္တာ နာမ ဒိဿန္တိ. လောကေပိ ဧဝရူပါနံ ပုရိသဝိသေသာနံ ဝသေန သတ္တ လောကဿ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ပညာသိပ္ပဝိသေသာ စ ပရိဘောဂဝတ္ထုဝိသေသာ စ ဒိဿန္တီတိ. အဓိပတိပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙසේ ලෝකයෙහි ඉතා දුෂ්කර වූ මහත් පුරුෂ වීරියයෙන් කළ යුතු කටයුතු එළඹි කල, මේ අධිපති ධර්ම සතර එම කර්තව්‍යයන් සිද්ධ වීම පිණිස පවතියි. ලෝකයෙහි මේ අධිපති ධර්මයන් පවත්නා බැවින් සර්වඥ බුදුවරු, සර්වඥ බෝධිසත්වවරු, පසේබුදුවරු, පසේබෝධිසත්වවරු, අග්‍රශ්‍රාවකයන්, මහාශ්‍රාවකයන් සහ ශ්‍රාවක බෝධිසත්වයන් වැනි විශේෂ වූ උත්තම පුරුෂයන් දකින්නට ලැබේ. ලෝකයෙහි මෙවැනි විශේෂ පුරුෂයන්ගේ බලයෙන් සත්ත්ව ලෝකයාගේ අභිවෘද්ධිය, හිතසුව සහ සතුට පිණිස විවිධ වූ ශිල්ප ශාස්ත්‍ර විශේෂයන් ද, ශිෂ්ටාචාරයේ අවශ්‍යතා සපුරන විවිධ පරිභෝජන භාණ්ඩ ද දකින්නට ලැබේ. අධිපති ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ විස්තරය නිමාවිය.

၄. အနန္တရပစ္စယော

4. අනන්තර ප්‍රත්‍යය

ကတမော [Pg.472] အနန္တရပစ္စယော. အနန္တရေ ခဏေ နိရုဒ္ဓေါ စိတ္တ စေတသိကဓမ္မသမူဟော အနန္တရပစ္စယော.

අනන්තර ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? අනන්තරව (අතරක් නැතිව) නිරුද්ධ වී ගිය සිත් සහ චෛතසික ධර්ම සමූහය අනන්තර ප්‍රත්‍යයයි.

ကတမော ဓမ္မော အနန္တရပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နော. ပစ္ဆိမေ အနန္တရေ ဧဝ ခဏေ ဥပ္ပန္နော စိတ္တစေတသိကဓမ္မသမူဟော တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နော.

අනන්තර ප්‍රත්‍යය නිසා හටගන්නා ඵලය (ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය) කුමක්ද? ඉන් පසුව එසැණින්ම (අනන්තරවම) හටගත් සිත් සහ චෛතසික ධර්ම සමූහය එම ප්‍රත්‍යයේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයයි.

ဧကသ္မိံ ဘဝေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ ပဌမဘဝင်္ဂစိတ္တဿ အနန္တရ ပစ္စယော, ပဌမ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ ဒုတိယဘဝင်္ဂစိတ္တဿ အနန္တရပစ္စယောတိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗော.

එක් භවයක ප්‍රතිසන්ධි සිත පළමු භවාංග සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි; පළමු භවාංග සිත දෙවන භවාංග සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි; මේ ආකාරයෙන් සෙසු සිත් ගැන ද දත යුතුය.

ယဒါ ပန ဓမ္မယမကေ သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဒုတိယေ အကုသလေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေတိ ဝုတ္တနယေန တဿ သတ္တဿ အတ္တနော အဘိနဝံ အတ္တဘာဝံ အာရဗ္ဘ ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ ဧသော မေ အတ္တာတိ ပဝတ္တံ ဘဝနိကန္တိက တဏှာသဟဂတစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဒါ ပဌမံ ဒွိက္ခတ္တုံ ဘဝင်္ဂံ စလတိ. တတော မနောဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော သတ္တ ဘဝနိကန္တိကဇဝနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတော ပရံ ဘဝင်္ဂဝါရော.

අභිධර්මයේ හයවන ග්‍රන්ථය වන ධම්ම යමකයේ නවවන පරිච්ඡේදයේ, සුද්ධාවාසීන්ගේ දෙවන අකුසල සිත පිළිබඳව විස්තර වන ආකාරයට, සත්ත්වයෙකුට තම අභිනව ආත්මභාවය පිළිබඳව වැටහෙන විට, ඔහුට එම නව ජීවිතය කෙරෙහි දැඩි ආශාවෙන් යුතුව "මෙය මගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි" යනුවෙන් භවනිකන්තික තණ්හාව සහිත ප්‍රථම අකුසල සිත උපදියි. එම සිත උපදින විට මුලින්ම දෙවරක් භවාංග සිත සෙලවෙයි (චලනය වෙයි). ඉන්පසු මනෝද්වාරාවජ්ජන සිත උපදියි; ඉන්පසු නව භවය කෙරෙහි ආශා කරන ජවන සිත් හතක් උපදියි. ඉන්පසු නැවතත් භවාංග සිත් ගලා යයි.

အပိ စ သော သတ္တော တဒါ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ကိဉ္စိ န ဇာနာတိ, ပုဗ္ဗဘဝေ အတ္တနာ အနုဘူတံ အာရမ္မဏံ အနုဿရမာနော အစ္ဆတိ. ဝတ္ထုဿ ပန အတိဒုဗ္ဗလတ္တာ တဉ္စ အာရမ္မဏံ အပရိဗျတ္တမေဝ ဟောတိ. တံ အာရဗ္ဘ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တမေဝ ဗဟုလံ ပဝတ္တတိ.

එසේ වුවත්, ඒ සත්ත්වයා එකල වර්තමාන භවය පිළිබඳ කිසිවක් නොදනියි; පෙර භවයෙහි තමා අත්විඳි අරමුණු සිහිපත් කරමින් සිටියි. හෘදය වස්තුව (හදයවත්ථු) අතිශයින් දුර්වල බැවින් එම අරමුණ ද පැහැදිලි නැත. එම අරමුණ මුල් කොටගෙන බොහෝ විට විචිකිච්ඡාව හෝ උද්ධච්චය සහිත සිත් පවතියි.

ယဒါ ဂဗ္ဘော ထောကံ ဝဍ္ဎမာနော ဟောတိ အတိရေကဒွေမာသံ ဂတော, တဒါ စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ သန္တေပိ မာတုဂဗ္ဘေ အာလောကာဒီနံ ပစ္စယာနံ အဘာဝတော စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ စတ္တာရိ ဝိညာဏာနိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, ကာယဝိညာဏမနောဝိညာဏာနိ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သော သတ္တော မာတုယာ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနာဒီသု ဗဟူနိ ဒုက္ခဒေါမနဿာနိ ပစ္စနုဘောတိ. ဝိဇာယနကာလေ ပန ဘုသံ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတိယေဝ. ဝိဇာယိတွာပိ ယာဝ ဝတ္ထုရူပါနိ မုဒူနိ ဟောန္တိ, ပရိပါကံ န ဂစ္ဆန္တိ, တာဝ သော အတိမန္ဒရူပေါ ဥတ္တာနသေယျကော ဟုတွာ အစ္ဆတိ. န ကိဉ္စိ ပစ္စုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏံ သလ္လက္ခေတိ. ယေဘုယျေန ပုရိမ ဘဝါနုသာရီ ဧဝ တဿ ဝိညာဏံ ဟောတိ. သစေ သော နိရယ ဘဝတော အာဂတော ဟောတိ, သော ဝိရူပမုခဗဟုလော ဟောတိ. ပုရိမာနိ နိရယာရမ္မဏာနိ အာရဗ္ဘ ခဏေ ခဏေ ဝိရူပမုခမဿ ပညာယတိ. အထ ဒေဝလောကတော အာဂတော ဟောတိ, ဒိဗ္ဗာနိ အာရမ္မဏာနိ အာရဗ္ဘ ဝိပ္ပသန္နမုခဗဟုလော ဟောတိ, ခဏေ ခဏေ မိဟိတမုခမဿ ပညာယတိ.

මව්කුසෙහි පිළිසිඳගෙන මාස දෙකක් පමණ ඉක්ම ගොස් කලලය වැඩෙන විට, ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් පරිපූර්ණ වෙයි. එසේ වුවද මව්කුස තුළ ආලෝකය වැනි ප්‍රත්‍යයන් නොමැති බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදී විඤ්ඤාණ සතර උපදින්නේ නැත. කාය විඤ්ඤාණය සහ මනෝ විඤ්ඤාණය පමණක් උපදියි. ඒ සත්ත්වයා මවගේ ඉරියව් වෙනස් වීමේදී බොහෝ දුක් දොම්නස් විඳියි; උපදින අවස්ථාවේදී නම් අතිශය දුක් විඳියි. උපතින් පසුව ද ශරීරයේ රූප ධර්මයන් මෝරන තෙක් ඔහු ඉතා අසරණව උඩුබැලි අතට වැතිරී සිටියි. කිසිදු වර්තමාන අරමුණක් වටහා ගැනීමට ඔහුට නොහැකිය. බොහෝ විට ඔහුගේ විඤ්ඤාණය පෙර භවය අනුව යන්නක්ම වෙයි. ඉදින් ඔහු නිරයෙන් පැමිණියෙකු නම්, පෙර නිරයෙහි අත්විඳි දේ සිහිවීමෙන් වරින් වර ඔහුගේ මුහුණේ විරූපී පෙනුමක් ඇතිවේ. ඉදින් දේව ලෝකයෙන් පැමිණියෙකු නම්, දිව්‍යමය අරමුණු සිහිපත් වීමෙන් ඔහුගේ මුහුණ ප්‍රසන්න සිනහවකින් හා ප්‍රීතියකින් බබළයි.

ယဒါ ပန ဝတ္ထုရူပါနိ တိက္ခာနိ ဟောန္တိ, ပရိပါကံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝိညာဏာနိ စဿ သုဝိသဒါနိ ပဝတ္တန္တိ. တဒါ အမန္ဒရူပေါ ဟုတွာ ကီဠန္တော လီဠန္တော မောဒန္တော [Pg.473] ပမောဒန္တော အစ္ဆတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ အာရမ္မဏာနိ သလ္လက္ခေတိ. မာတုဘာသံ သလ္လက္ခေတိ. ဣဓ လောကာနုသာရီ ဝိညာဏမဿ ဗဟုလံ ပဝတ္တတိ. ပုရိမဇာတိံ ပမုဿတိ.

වස්තු රූපයන් මෝරා තියුණු වන විට, ඔහුගේ විඤ්ඤාණය ද ඉතා පැහැදිලිව ක්‍රියා කරයි. එවිට ඔහු ප්‍රීතියෙන් ක්‍රීඩා කරමින් කාලය ගත කරයි. වර්තමාන අරමුණු හඳුනා ගනියි. මවගේ භාෂාව තේරුම් ගනියි. මෙසේ ඔහුගේ විඤ්ඤාණය මුළුමනින්ම වර්තමාන ලෝකයට නැඹුරු වන අතර පෙර ජාතිය අමතක වී යයි.

ကိံ ပန သဗ္ဗောပိ သတ္တော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧဝ ပုရိမံ ဇာတိံ ပမုဿတီတိ စေ. န သဗ္ဗောပိ သတ္တော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧဝ ပမုဿတိ. ကောစိ အတိရေကတရံ ဂမ္ဘဝါသဒုက္ခေန ပရိပီဠိတော ဂဗ္ဘေ ဧဝ ပမုဿတိ. ကောစိ ဝိဇာယနကာလေ, ကောစိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပမုဿတိ. ကောစိ ဣတောပရမ္ပိ ဒဟရကာလေ န ပမုဿတိ. ဝုဍ္ဎကာလေ ဧဝ ပမုဿတိ. ကောစိ ယာဝဇီဝံပိ န ပမုဿတိ. ဒွေ တယော ဘဝေ အနုဿရန္တောပိ အတ္ထိယေဝ. ဣမေ ဇာတိဿရသတ္တာ နာမ ဟောန္တိ.

සියලුම සත්ත්වයන්ට මේ අවස්ථාවේ දීම පෙර ජාතිය අමතක වේද? නැත, සියලු දෙනාම එසේ නොවේ. මව්කුසෙහි වසන මහත් දුක නිසා ඇතැමෙක් කුස තුළදීම අමතක කරති; ඇතැමෙක් උපදින අවස්ථාවේදී ද, ඇතැමෙක් ළමා වියේදී ද අමතක කරති. ඇතැමෙක් මහලු වියේදී අමතක කරන අතර තවත් සමහරු ජීවිත කාලය පුරාම අමතක නොකරති. භවයන් දෙක තුනක් සිහිපත් කළ හැකි අය ද සිටිති. ඔවුහු 'ජාතිස්සර' සත්ත්වයෝ නම් වෙති.

တတ္ထ ဝိဇာယနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဆဒွါရိကဝီထိစိတ္တာနိ ပဝတ္တန္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ သလ္လက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဆဒွါရိကဝီထိ စိတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဝတ္တန္တိ. သဗ္ဗတ္ထပိ ပုရိမံ ပုရိမံ အနန္တရေ နိရုဒ္ဓံ စိတ္တံ ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ အနန္တရေ ဥပ္ပန္နဿ စိတ္တဿ အနန္တရ ပစ္စယော ဟောတိ. အယဉ္စ အနန္တရပစ္စယော နာမ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ဧကဿ သတ္တဿ ဧကပ္ပဗန္ဓော ဧဝ ဟောတိ. ယဒါ သတ္တော အရဟတ္တ မဂ္ဂံ လဘိတွာ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ, တဒါ ဧဝ သော ပဗန္ဓော ဆိဇ္ဇတိ.

එහිදී උපතේ සිට සය ද්වාරික වීථි සිත් ක්‍රියාත්මක වේ. වර්තමාන අරමුණු වටහා ගන්නා තැන සිට සය ද්වාරික වීථි සිත් පරිපූර්ණව පවතියි. සෑම තැනකදීම පෙර පෙර නිරුද්ධ වූ සිත, ඊළඟට උපදින සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර කරයි. මේ අනන්තර ප්‍රත්‍යය නම් අනමතග්ග සංසාරය පුරා එක් සත්ත්වයෙකුගේ අඛණ්ඩ සිත් වැලක් සේ පවතියි. යම් දිනක ඒ සත්ත්වයා අර්හත් මාර්ගය ලබා ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයට පැමිණෙයි ද, එවිටම එම සිත් වැල (ප්‍රවාහය) සදහටම නැවතී යයි.

ကေနဋ္ဌေန အနန္တရော, ကေနဋ္ဌေန ပစ္စယောတိ. အတ္တနော အနန္တရေ အတ္တသဒိသဿ ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒနဋ္ဌေန အနန္တရော, ဥပကာရကဋ္ဌေန ပစ္စယော. တတ္ထ အတ္တသဒိသဿာတိ သာရမ္မဏ ဘာဝေန အတ္တနာ သဒိသဿ. သာရမ္မဏဘာဝေနာတိ စ ယော ဓမ္မော အာရမ္မဏေန ဝိနာ န ပဝတ္တတိ, သော သာရမ္မဏော နာမ, ဧဝံ သာရမ္မဏဘာဝေန. ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒနဋ္ဌေနာတိ ပုရိမသ္မိံ စိတ္တေ နိရုဒ္ဓေပိ တဿ စိန္တနကိရိယာဝေဂေါ န ဝူပသမ္မတိ, ပစ္ဆိမံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဧဝ ဝူပသမ္မတိ, ဧဝံ ပစ္ဆိမဿ ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒနဋ္ဌေန.

කිනම් අර්ථයකින් 'අනන්තර' ද, කිනම් අර්ථයකින් 'ප්‍රත්‍යය' ද? තමාට අනතුරුව තමා හා සමාන වූ අන්‍ය ධර්මයක් උපදවන අර්ථයෙන් 'අනන්තර' නම් වේ. උපකාරක වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහි 'තමා හා සමාන වූ' යන්නෙන් අදහස් කළේ අරමුණක් සහිත වීමේ ස්වභාවයෙන් (සාරම්මණ භාවයෙන්) තමා හා සමාන වූ යන්නයි. 'අරමුණක් සහිත වීම' යනු යම් ධර්මයක් අරමුණක් නොමැතිව පවතින්නේ නැති ද, එය සාරම්මණ නම් වේ. මෙසේ සාරම්මණ භාවයෙන් යුක්ත වූ පශ්චිම ධර්මාන්තරය උපදවන අර්ථයෙන් 'අනන්තර' නම් වේ. 'ධර්මාන්තරයක් උපදවන අර්ථයෙන්' යනු පූර්ව සිත නිරුද්ධ වුවද එහි සිතීමේ ක්‍රියාවේ වේගය සංසිඳෙන්නේ නැත; එය පශ්චිම සිත උපදවාම සංසිඳෙයි. මෙසේ පශ්චිම ධර්මාන්තරය උපදවන අර්ථයෙන් අනන්තර ප්‍රත්‍යය නම් වේ.

တတ္ထ ပုရိမာ ပုရိမာ မာတုပရမ္ပရာ ဝိယ အနန္တရပစ္စယပရမ္ပရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ ဓီတုပရမ္ပရာ ဝိယ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နပရမ္ပရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝံ သန္တေ အရဟန္တာနံ သဗ္ဗပစ္ဆိမံ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တမ္ပိ ပုန ပဋိသန္ဓိစိတ္တသင်္ခါတံ ဓမ္မန္တရံ ဥပ္ပာဒေယျာတိ. န ဥပ္ပာဒေယျ. ကသ္မာ, တဒါ ကမ္မကိလေသဝေဂါနံ သဗ္ဗသော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝေန အစ္စန္တသန္တတရတ္တာ တဿ စိတ္တဿာတိ. အနန္တရပစ္စယ ဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

එහිදී, පූර්ව පූර්ව වූ මවු පරම්පරාව මෙන් අනන්තර ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව දත යුතුය. පශ්චිම පශ්චිම වූ දූ පරම්පරාව මෙන් එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න පරම්පරාව දත යුතුය. එසේ වී නම් අර්හත් උතුමන්ගේ අවසාන පරිනිර්වාණ සිත ද නැවත ප්‍රතිසන්ධි සිත නම් වූ ධර්මාන්තරයක් උපදවිය යුතු නොවේද? නැත, උපදවන්නේ නැත. මන්දයත්, එවිට කර්ම ක්ලේශ වේගයන් සහමුලින්ම සංසිඳී ඇති බැවින් එම සිත අතිශයින්ම ශාන්ත වූවක් වන බැවිනි. අනන්තර ප්‍රත්‍ය දීපනාව නිමවා ඇත.

၅. သမနန္တရပစ္စယော

5. සමනන්තර ප්‍රත්‍යය

ပစ္စယဓမ္မဝိဘာဂေါ [Pg.474] စ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဝိဘာဂေါ စ အနန္တပစ္စယ သဒိသော.

ප්‍රත්‍ය ධර්ම විභාගය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම විභාගය යන දෙකම අනන්තර ප්‍රත්‍යයට සමාන වේ.

ကေနဋ္ဌေန သမနန္တရောတိ. သုဋ္ဌု အနန္တရဋ္ဌေန သမနန္တရော. ယထာ သိလာထမ္ဘာဒီသု ရူပကလာပါ ဧကာဗဒ္ဓါ သမာနာပိ ရူပ ဓမ္မဘာဝေန သဏ္ဌာန ဇာတိကတ္တာ မဇ္ဈေ ပရိစ္ဆေဒရူပသဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ဒွိန္နံ ရူပကလာပါနံ မဇ္ဈေ အန္တရံ နာမ ဝိဝရံ နာမ အတ္ထိယေဝ. န တထာ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ဒွိန္နံ စိတ္တစေတသိက ကလာပါနံ မဇ္ဈေ. တေ ပန အရူပဓမ္မဘာဝေန အသဏ္ဌာန ဇာတိကတ္တာ မဇ္ဈေ ပရိစ္ဆေဒဓမ္မဿ နာမ ကဿစိ အာကာသဝိဝရဿ အဘာဝတော သဗ္ဗသော အန္တရ ရဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. လောကဿပိ ဒွိန္နံ ကလာပါနံ အန္တရံ နာမ န ဒိဿတိ. တတော ဣမေ သတ္တာ စိတ္တံ နာမ နိစ္စံ ဓုဝံ ထာဝရံ အဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ ဧဝံ စိတ္တေ နိစ္စသညိနော ဟောန္တိ. ဧဝံ သုဋ္ဌု အနန္တရဋ္ဌေန သမနန္တရော. အနန္တရဋ္ဌေနာတိ စ အတ္တနော အနန္တရေ အတ္တသဒိသဿ ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒနဋ္ဌေနာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ.

කිනම් අර්ථයකින් 'සමනන්තර' ද? මැනවින් අනන්තර වූ අර්ථයෙන් 'සමනන්තර' නම් වේ. කෙසේද යත්? ගල් ටැඹක් වැනි දේවල රූප කලාපයන් එකිනෙකට බැඳී පවතින බව පෙනුණ ද, රූප ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව සීමාවන් පවතින බැවින් ඒවා අතර පරිච්ඡේද රූප (අවකාශය) සහිතම පවතී. රූප කලාප දෙකක් අතර අන්තරය හෙවත් සිදුරක් පවතී. පූර්ව පශ්චිම වූ චිත්ත චෛතසික කලාප දෙකක් අතර එසේ නොවේ. ඒවා අරූපී ධර්ම බැවින් සහ සීමා සහිත හැඩයක් නොමැති බැවින්, අතරෙහි කිසිදු පරිච්ඡේද ධර්මයක් හෙවත් ආකාශ විවරයක් නොමැති බැවින් සහමුලින්ම අන්තර රහිතය. ලෝකයාට ද (සිතෙහි) කලාප දෙකක් අතර අන්තරයක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙම සත්ත්වයන් සිත යනු නිත්‍ය වූ, ස්ථාවර වූ, නොවෙනස් වන ධර්මයක් යැයි සිතෙහි නිත්‍ය සංඥාවෙන් යුක්ත වෙති. මෙසේ මැනවින් අනන්තර වූ අර්ථයෙන් 'සමනන්තර' නම් වේ. 'අනන්තර අර්ථය' යන්නෙන් තමාට අනතුරුව තමා හා සමාන වූ ධර්මාන්තරයක් උපදවන අර්ථය බව කලින්ම සඳහන් කරන ලදී.

ဧဝံ သန္တေ နိရောဓသမာပတ္တိကာလေ ပုရိမစိတ္တံ နာမ နေဝ သညာနာသညာယတနစိတ္တံ, ပစ္ဆိမစိတ္တံ နာမ အရိယဖလစိတ္တံ, ဒွိန္နံ စိတ္တာနံ အန္တရေ ဧကရတ္တိဒိဝမ္ပိ ဒွေရတ္တိဒိဝါနိပိ.လ. သတ္တရတ္တိဒိဝါနိပိ အစိတ္တကော ဟောတိ. အသညသတ္တဘူမိယံပိ ပုရိမေ ကာမဘဝေ စုတိစိတ္တံ ပုရိမစိတ္တံ နာမ. ပစ္ဆိမေ ကာမဘဝေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ နာမ, ဒွိန္နံ စိတ္တာနံ အန္တရေ အသညသတ္တဘဝေ ပဉ္စကပ္ပသတာနိ ပုဂ္ဂလော အစိတ္တကော တိဋ္ဌတိ. တတ္ထ ဒွေ ပုရိမစိတ္တာနိ အတ္တနော အနန္တရေ အတ္တသဒိသဿ ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒနပစ္စယသတ္တိရဟိတာနိ ဟောန္တီတိ. န ဟောန္တိ. မဟန္တေဟိ ပန ဘာဝနာပဏိဓိဗလေဟိ ပဋိဗာဟိတတ္တာ ပုရိမစိတ္တာနိ စ နိရုဇ္ဈမာနာနိ အနန္တရေ ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒန သတ္တိသဟိတာနိ ဧဝ နိရုဇ္ဈန္တိ. ပစ္ဆိမစိတ္တာနိ စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ တသ္မိံ ခဏေ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝေန အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ စိရကာလေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. န စ ဧတ္တကမတ္တေန ပုရိမစိတ္တာနံ အနန္တရေ ဓမ္မန္တရဿ ဥပ္ပာဒန သတ္တိနာမ နတ္ထီတိ စ, တေ အနန္တရပစ္စယဓမ္မာ နာမ န ဟောန္တီတိ စ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ယထာ တံ ရညော ယောဓာ နာမ အတ္ထိ, ကဒါစိ ရာဇာ ကာလံ ဉတွာ တုမှေ ဣဒါနိ မာယုဇ္ဈထ, ယုဒ္ဓကာလော န ဟောတိ, အသုကသ္မိံ ကာလေ ဧဝ ယုဇ္ဈထာတိ ဝဒေယျ. တေ စ တဒါ အယုဇ္ဈမာနာ ဝိစရေယျုံ. ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ ယုဇ္ဈနသတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ စ, တေ ယောဓာ နာမ န ဟောန္တီတိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

එසේ වී නම්, නිරෝධ සමාපත්ති කාලයෙහි පූර්ව සිත නම් නේවසංඥානාසංඥායතන සිතයි. පශ්චිම සිත නම් ආර්ය ඵල සිතයි. සිත නැති මේ සිත් දෙක අතර කාලය එක් රැයක් දහවලක් හෝ... සත් රැයක් දහවලක් දක්වා විය හැකිය. අසංඥසත්ත භූමියෙහි ද පූර්ව කාම භවයේ චුති සිත පූර්ව සිත වේ. පශ්චිම කාම භවයේ ප්‍රතිසන්ධි සිත පශ්චිම සිත වේ. මේ සිත් දෙක අතර අසංඥසත්ත භවයෙහි සත්ත්වයා මහා කල්ප පන්සියයක් සිතක් නොමැතිව සිටියි. එහිදී එම පූර්ව සිත දෙක තමාට අනතුරුව තමා හා සමාන ධර්මාන්තරයක් උපදවන ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙන් තොර වන්නේද? නැත, ඒවා තොර නොවේ. මහා භාවනා ප්‍රණිධි බලයෙන් (එම ශක්තියේ ක්‍රියාකාරිත්වය) වළක්වන ලද බැවින්, නිරුද්ධ වන්නා වූ ඒ පූර්ව සිත් අනතුරුව ධර්මාන්තරයක් උපදවන ශක්තිය සහිතවම නිරුද්ධ වේ. පශ්චිම සිත් උපදින අවස්ථාවේදී එම මොහොතේම සන්තතියක් ලෙස උපදිනු වෙනුවට නියමිත කාලය ඉක්ම ගිය පසු උපදී. එපමණකින් පූර්ව සිත්වල අනතුරුව ධර්මාන්තරයක් උපදවන ශක්තියක් නැතැයි කිව නොහැක, ඒවා අනන්තර ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් නොවේ යැයි ද කිව නොහැක. එය රජෙකුගේ සෙබළුන් හා සමානය. කිසියම් මොහොතක රජු කාලය දැන 'නුඹලා දැන් යුද්ධ නොකරන්න, මෙය යුද්ධයට කාලය නොවේ, අසවල් කාලයේදී යුද්ධ කරන්න' යැයි පැවසිය හැකිය. එවිට ඔවුන් යුද්ධ නොකර සිටිය හැකිය. එසේ වුවද ඔවුන්ට යුද්ධ කිරීමේ ශක්තිය නැතැයි හෝ ඔවුන් සෙබළුන් නොවේ යැයි හෝ කිව නොහැක්කාක් මෙනි. මෙම පූර්ව සිත් දෙක අතර සම්බන්ධය ද එසේමය.

ဧတ္ထ ဝဒေယျုံ, ဣမသ္မိံ ပစ္စယေ တေ ပန အရူပဓမ္မဘာဝေန အသဏ္ဌာန ဇာတိကတ္တာ မဇ္ဈေပရိစ္ဆေဒဓမ္မဿ နာမ ကဿစိ အဘာဝတော သဗ္ဗသော အန္တရရဟိတာ [Pg.475] ဧဝ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေ ပုဗ္ဗေ အာရမ္မဏ ပစ္စယေ ဘေရိသဒ္ဒဝီဏာသဒ္ဒေါပမာဟိ ယော စိတ္တာနံ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပာဒေါ စ နိရောဓော စ ဝုတ္တော, သော အမှေဟိ ကထံ ပစ္စေတဗ္ဗောတိ. အညမညဝိရုဒ္ဓါနံ နာနာစိတ္တာနံ ခဏမတ္တေပိ ပုဗ္ဗာပရ ပရိဝတ္တနဿ လောကေ ပညာယနတော. အယမတ္ထော ပုဗ္ဗေ စိတ္တ ယမကဒီပနိယံ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တောယေဝါတိ. သမနန္တရပစ္စယ ဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහිදී ඇතැමුන් මෙසේ කිව හැකිය: 'මෙම ප්‍රත්‍යයේදී ඒවා අරූපී ධර්ම වන බැවින් සහ කිසිදු පරිච්ඡේද ධර්මයක් නොමැති බැවින් සහමුලින්ම අන්තර රහිත යැයි පවසන ලදී. එසේ නම් කලින් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයේදී බෙර හඬ සහ වීණා හඬ උපමා කොට ගෙන පෙන්වා දුන් සිතේ මොහොතින් මොහොත සිදුවන ඉපදීම සහ නිරුද්ධ වීම අප පිළිගත යුත්තේ කෙසේද?' මෙයට පිළිතුර නම්, එකිනෙකට වෙනස් වූ විවිධ සිත් මොහොතක් පාසා පෙර පසු වෙමින් වෙනස් වන බව ලෝකයෙහි ප්‍රකටව පෙනෙන බැවිනි. මෙම අර්ථය මීට පෙර 'චිත්ත යමක දීපනියෙහි' විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. සමනන්තර ප්‍රත්‍ය දීපනාව නිමවා ඇත.

၆. သဟဇာတပစ္စယော

6. සහජාත ප්‍රත්‍යය

ပစ္စယဓမ္မဝိဘာဂေါ စ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဝိဘာဂေါစ ဝုစ္စတိ. ဧကတော ဥပ္ပန္နာ သဗ္ဗေပိ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ အညမညံ သဟဇာတ ပစ္စယာ စ ဟောန္တိ သဟဇာတပစ္စယုပ္ပန္နာ စ. ပဋိသန္ဓိနာမက္ခန္ဓာ စ ပဋိသန္ဓိသဟဇာတံ ဟဒယဝတ္ထု စ အညမညံ သဟဇာတပစ္စယာ စ ဟောန္တိ သဟဇာတပစ္စယုပ္ပန္နာ စ. သဗ္ဗာနိ မဟာဘူတာနိပိ အညမညံ သဟဇာတပစ္စယာ စ ဟောန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ စ. ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ ကမ္မဇရူပါနိ စ ပဝတ္တိကာလေ တဿ တဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေန တေန စိတ္တေန ဇာတာနိ သဗ္ဗာနိ စိတ္တဇရူပါနိ စ သဟဇာတစိတ္တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာနိ နာမ. သဗ္ဗာနိ ဥပါဒါရူပါနိ သဟဇာတမဟာဘူတာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနိ နာမ.

ප්‍රත්‍ය ධර්ම විභාගය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම විභාගය මෙසේ කියනු ලැබේ. එක්ව උපන් සියලුම චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති, සහජාත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ ද වෙති. ප්‍රතිසන්ධි නාමස්කන්ධයෝ සහ ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ සහජාත හෘදය වස්තුව ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ වෙති. සියලු මහා භූත රූපයන් ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ ද වෙති. ප්‍රතිසන්ධි සිතේ උප්පාද ක්ෂණයේදී සියලු කර්මජ රූප ද, ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඒ ඒ සිතේ උප්පාද ක්ෂණයේදී එම සිතින් උපදින සියලු චිත්තජ රූප ද සහජාත සිතේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ නම් වෙති. සියලු උපාදා රූප සහජාත මහා භූතයන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ නම් වෙති.

ကေနဋ္ဌေန သဟဇာတော, ကေနဋ္ဌေန ပစ္စယော. သဟ ဇာနနဋ္ဌေန သဟဇာတော, ဥပကာရကဋ္ဌေန ပစ္စယော. တတ္ထ သဟဇာနနဋ္ဌေနာတိ ယော ဓမ္မော ဇာယမာနော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ သဟေဝ သယဉ္စ ဇာယတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေ စ ဓမ္မေ အတ္တနာ သဟေဝ ဇနေတိ ဥပ္ပာဒေတိ, တဿ သော အတ္ထော သဟဇာနနဋ္ဌော နာမ.

කිනම් අර්ථයකින් 'සහජාත' ද, කිනම් අර්ථයකින් 'ප්‍රත්‍යය' ද? එක්ව උපදින අර්ථයෙන් 'සහජාත' නම් වේ. උපකාරක වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහි 'එක්ව උපදින අර්ථය' යනු යම් ධර්මයක් උපදින විට තමාගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ද සමඟම තමා ද උපදී ද, තමාගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ද තමා සමඟම උපදවයි ද එය මෙහි අදහස් කරන සහජාත යන අර්ථයයි.

ယထာ သူရိယော နာမ ဥဒယန္တော သူရိယာတပေ စ သူရိယာ လောကေ စ အတ္တနာ သဟေဝ ဇနယန္တော ဥဒေတိ. ယထာ စ ပဒီပေါ နာမ ဇလန္တော ပဒီပါတပေ စ ပဒီပါလောကေ စ အတ္တနာ သဟေဝ ဇနယန္တော ဇလတိ. ဧဝမေဝံ အယံ ပစ္စယဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ အတ္တနာ သဟေဝ ဥပ္ပာဒေတိ. တတ္ထ သူရိယော ဝိယ ဧကမေကော နာမ ဓမ္မော, သူရိယာတပါ ဝိယ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ, သူရိယာလောကာ ဝိယ သဟဇာတရူပဓမ္မာ. တထာ သူရိယော ဝိယ ဧကမေကော မဟာဘူတရူပဓမ္မော, သူရိယာတပါ ဝိယ သဟဇာတမဟာဘူတဓမ္မာ, သူရိယာလောကာ ဝိယ သဟဇာတဥပါဒါရူပဓမ္မာ, ဧသ နယော ပဒီပုပမာယပီတိ. သဟဇာတပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදසුනක් වශයෙන්, සූර්යයා උදාවන විට, එය සිය තාපය හා ආලෝකය ද සමඟින්ම උදාවෙයි. ඉටිපන්දමක් දැල්වෙන විට, එයද සිය තාපය හා ආලෝකය සමඟින්ම දැල්වෙයි. එලෙසම, මෙම ප්‍රත්‍ය ධර්මයද උපදින කල්හි ඒ හා සම්බන්ධ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ද සමඟම උපදියි. ඉහත නිදසුනෙහි සූර්යයා එක් එක් නාම ධර්මයන් (චිත්ත-චෛතසික) වැනිය; සූර්ය තාපය සහජාත නාම ධර්මයන් වැනිය; සූර්යාලෝකය සහජාත රූප ධර්මයන් වැනිය. එමෙන්ම සූර්යයා මහාභූත රූප වැනිය; තාපය සහජාත මහාභූතයන් වැනිය; ආලෝකය ඒවායින් හටගත් (උපාදා) රූප වැනිය. ඉටිපන්දම පිළිබඳ නිදසුනද මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. සහජාත ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

၇. အညမညပစ္စယော

7. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යය

သဟဇာတပစ္စယေ [Pg.476] ဝိဘတ္တေသု ဓမ္မေသု ယော ယော ပစ္စယ ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော, သော သော ဧဝ ဣဓ ပစ္စယဓမ္မော စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္န ဓမ္မော စ ဟောတိ. သဗ္ဗေပိ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ အညမညဿ ပစ္စယဓမ္မာ စ ဟောန္တိ အညမညဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ. သဟဇာတာ စတ္တာရော မဟာဘူတာ အညမညဿ ပစ္စယဓမ္မာ စ ဟောန္တိ အညမညဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ စ. ပဋိသန္ဓိနာမက္ခန္ဓာ စ ပဋိသန္ဓိ သဟဇာတံ ဟဒယဝတ္ထုရူပဉ္စ အညမညဿ ပစ္စယဓမ္မာ စ ဟောန္တိ အညမညဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ စ. အတ္ထော သုဝိညေယျောယေဝ.

සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි බෙදා දක්වන ලද ධර්මයන් අතරින් යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් ප්‍රත්‍ය ධර්ම යැයි කියන ලද්දාහුද, ඔවුහුම මෙහිදී (අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යයෙහිදී) ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝද වෙති. සියලු චිත්ත හා චෛතසික ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝද වෙති. එසේම සහජාත මහාභූත රූප සතරද, ප්‍රතිසන්ධි නාමස්කන්ධයන් හා ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවෙහි සහජාත වූ හෘදයවස්තු රූපයද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝ හා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති. මෙහි අර්ථය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ယထာ အညမညံ နိဿာယ ဥဿာပိတာ တယော ဒဏ္ဍာ အညမညဿ နိဿယာ စ ဟောန္တိ, အညမညံ နိဿိတာ စ. တေသု ဧကမေကသ္မိံ ဥဿိတေ သဗ္ဗေ ဥဿိတာ ဟောန္တိ, ဧကမေကသ္မိံ ပတန္တေ သဗ္ဗေ ပတန္တိ. ဧဝံ အညမညဓမ္မာ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

එකිනෙකට ආධාර වන සේ කෙළින් නන්වා තබන ලද දඬු තුනක්, එකිනෙක මත රඳා පවතින්නාක් මෙන්ද, එකිනෙකට ආධාර වන්නාක් මෙන්ද වෙයි. ඒවා අතරින් එක් දණ්ඩක් කෙළින් පවතින තාක් කල් අනෙක් දඬුද එලෙසම පවතියි. එක් දණ්ඩක් වැටුණහොත්, සියලුම දඬු එකවර ඇද වැටෙයි. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ද මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය.

ဧတ္ထ ဝဒေယျုံ, သဗ္ဗေ စေတသိကာ ဓမ္မာ စိတ္တပစ္စယံ အလဘ မာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တီတိ ယုတ္တံ. ကသ္မာ. ဖုသနာဒီနံ စေတသိက ကိစ္စာနံ ဝိဇာနနကိစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ, မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ဟိ ဝုတ္တံ. စိတ္တံ ပန စေတသိကပစ္စယံ အလဘမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတီတိ န ယုဇ္ဇေယျာတိ. ဝုစ္စတေ, စေတသိကဓမ္မာ နာမ စိတ္တဿ သဟာယင်္ဂါနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ တေဟိ ဝိနာ စိတ္တမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတိယေဝ. ဧသေဝ နယော စတူသု မဟာဘူတေသုပီတိ. ဥပါဒါရူပါနိ ပန မဟာဘူတာနံ နိဿန္ဒမတ္တတ္တာ သဟာယင်္ဂါနိ န ဟောန္တီတိ. နနု အာဟာရရူပဉ္စ ဇီဝိတရူပဉ္စ ပစ္စယဝိသေသတ္တာ သဟာယင်္ဂံ ဟောတီတိ. ဝုစ္စတေ, ဌိတိယာ ဧဝ သဟာယင်္ဂံ ဟောတိ. န ဥပ္ပာဒေ. ဣဓ ပန ဥပ္ပာဒေ သဟာယင်္ဂံ အဓိပ္ပေတန္တိ. အညမညပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහිදී යමෙකු පවසන්නේ නම්, සිත නමැති ප්‍රත්‍යය නොලැබ චෛතසික ධර්මයන්ට ඉපදිය නොහැකි බව, එය නිවැරදිය. ඒ මන්ද? ස්පර්ශය ආදී චෛතසිකයන්ගේ කෘත්‍යයන්ට වඩා ‘දැනගැනීම’ නම් වූ සිතේ කෘත්‍යය ප්‍රමුඛ වන බැවිනි. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධම්මපදයේද "මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා" (ධර්මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ) යනුවෙන් දක්වා ඇත. නැවතත්, චෛතසික ධර්මයන් නැතිව සිතටද ඉපදිය නොහැකි යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, අපි එයද අනුමත කරමු. මන්දයත්, චෛතසික ධර්මයන් යනු සිතෙහි සහචර (සහජාත) අංගයන් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවා නොමැතිව සිතටද ඉපදිය නොහැකිය. මහාභූත රූප සතර සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. එහෙත් උපාදා රූප මහාභූතයන්ගෙන් හටගත් ඵලයන් පමණක් වන බැවින්, ඒවා සහචර අංග ලෙස නොසැලකේ. ආහාර රූපය හා ජීවිත රූපය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය හා ආහාර ප්‍රත්‍ය ලෙස ක්‍රියා කරන බැවින් ඒවා සහචර අංග නොවේද? නැත, ඒවා එසේ නොවේ. ඒවා සහචර අංග ලෙස ගත හැක්කේ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම (තිථි) පවතින අවස්ථාවේදී පමණි, උත්පාද අවස්ථාවේදී නොවේ. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යයෙහිදී උත්පාද අවස්ථාවෙහි සහචර බව අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

၈. နိဿယပစ္စယော

8. නිස්සය ප්‍රත්‍යය

တိဝိဓော နိဿယပစ္စယော, သဟဇာတနိဿယော ဝတ္ထု ပုရေဇာတနိဿယော ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတနိဿယော.

නිස්සය ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ: සහජාත නිස්සය, වස්තු පුරේජාත නිස්සය සහ වස්තාරම්මණ පුරේජාත නිස්සය යනුවෙනි.

တတ္ထ ကတမော သဟဇာတနိဿယော. သဗ္ဗော သဟဇာတ ပစ္စယော သဟဇာတနိဿယော. တသ္မာ တတ္ထ ပစ္စယဝိဘာဂေါ စ ပစ္စယုပ္ပန္နဝိဘာဂေါ စ သဟဇာတပစ္စယေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

එයින් සහජාත නිස්සය යනු කුමක්ද? සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි ඇතුළත් සියලු ධර්මයන් සහජාත නිස්සයටද අයත් වේ. එබැවින් මෙහි ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් බෙදා දැක්වීම, සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි දක්වන ලද පරිදිම තේරුම් ගත යුතුය.

ကတမော ပန ဝတ္ထုပုရေဇာတနိဿယော. ဆ ဝတ္ထူနိ စက္ခု ဝတ္ထု သောတဝတ္ထု ဃာနဝတ္ထု ဇိဝှာဝတ္ထု ကာယဝတ္ထု ဟဒယဝတ္ထု. ဣမာနိ ဆဝတ္ထူနိ ပဝတ္တိကာလေ သတ္တာနံ ဝိညာဏဓာတူနံ ဝတ္ထုပုရေ ဇာတနိဿယော.

වස්තු පුරේජාත නිස්සය යනු කුමක්ද? චක්ඛු වස්තුව, සෝත වස්තුව, ඝාණ වස්තුව, ජිව්හා වස්තුව, කාය වස්තුව සහ හෘදය වස්තුව යනුවෙන් වස්තූන් සයකි. මෙම වස්තු සය, සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පවතින කාලය තුළ, සප්ත විඥාන ධාතූන්ට වස්තු පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ.

ဝတ္ထုရူပမေဝ [Pg.477] ပုရေဇာတံ ဟုတွာ နိဿယော ဝတ္ထုပုရေဇာတ နိဿယော. တတ္ထ စိတ္တစေတသိကာနံ နိဿယဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု နာမ. ပုရေဇာတန္တိ အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏတော ပုရိမေ ခဏေ ဇာတံ.

වස්තු රූපයම පළමුව උපදී (පුරේජාත), ආධාරකයක් වෙමින් උපකාරී වීම 'වස්තු පුරේජාත නිස්සය' නම් වේ. මෙහි 'වස්තු' යනු චිත්ත චෛතසිකයන්ට රඳා පැවතීමට ස්ථානයක් හෝ ආධාරකයක් වන නිසා කියනු ලැබේ. 'පුරේජාත' යනු තමාට අදාළ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයා ඉපදීමට එක් චිත්තක්ෂණයකට පෙර ඉපදී පැවතීමයි.

တတ္ထ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ တဒါ ပုရေဇာတဿ ဝတ္ထုရူပဿ အဘာဝတော အတ္တနာ သဟုပ္ပန္နမေဝ ဟဒယဝတ္ထုရူပံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဌမ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ ပန ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဟုပ္ပန္နဟဒယ ဝတ္ထုရူပံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုတိယဘဝင်္ဂစိတ္တံ ပဌမဘဝင်္ဂစိတ္တေန သဟုပ္ပန္နံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ တတိယဘဝင်္ဂစိတ္တံ ဒုတိယ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန သဟုပ္ပန္နန္တိအာဒိနာ ယာဝမရဏာသန္နကာလာ ဒွိန္နံ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ ဝတ္ထုပုရေဇာတနိဿယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහිදී ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදින විට පෙර උපන් වස්තු රූපයක් නොමැති බැවින්, ඒ සමඟම උපන් හෘදයවස්තු රූපය ඇසුරු කරගෙන ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදියි. පළමු භවාංග සිත, ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් හෘදයවස්තු රූපය ඇසුරු කරගෙන උපදියි. දෙවන භවාංග සිත, පළමු භවාංග සිත සමඟ උපන් හෘදයවස්තු රූපය ඇසුරු කරගෙන උපදියි. මෙලෙස තෙවන භවාංග සිත දෙවැන්න ඇසුරු කරගෙන ආදී වශයෙන් මරණාසන්න කාලය දක්වාම, මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඥාන ධාතුව යන දෙකට වස්තු පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යය සිදුවන ආකාරය තේරුම් ගත යුතුය.

ယထာ ဝီဏာသဒ္ဒါ နာမ ဝီဏာတန္တီသု ဝီဏာဒဏ္ဍကေဟိ ပဟရဏဝေဂေန ဧဝ ဇာယန္တိ, နော အညထာ. တထာ ပဉ္စဝိညာဏာနိ နာမ ပဉ္စဝတ္ထုသင်္ခါတေသု ပဉ္စဒွါရေသု ပဉ္စန္နံ အာရမ္မဏာနံ အာပါတာ ဂမနဝေဂေန ဧဝ ဇာယန္တိ, နော အညထာ.

වීණාවක තත් මත වීණා දණ්ඩ වේගයෙන් ගැටීම නිසාම වීණා නාදය උපදින්නාක් මෙන් මිස අන් ක්‍රමයකින් නොවන්නාක් සේම, පංච වස්තු සංඛ්‍යාත පංච ද්වාරයන්හි පංච ආරම්මණයන් (අරමුණු) ගැටීමේ වේගය නිසාම පංච විඥානයෝ උපදිති, අන් ක්‍රමයකින් නොවෙයි.

အာပါတာဂမနဉ္စ တေသံ ဒွါရာရမ္မဏာနံ ဌိတိပတ္တကာလေ ဧဝ ဟောတိ. အာပါတာဂမနပစ္စယာ စ ဒွိက္ခတ္တုံ ဘဝင်္ဂံ စလတိ. ဘဝင်္ဂစလန ပစ္စယာ စ အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇနပစ္စယာ စ တာနိ ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ စက္ခာဒီနိ ပဉ္စဝတ္ထူနိ ပုရေ အတီတဘဝင်္ဂစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာနိ ဧဝ ပဉ္စဝိညာဏဓာတူနံ ဝတ္ထုပုရေဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ.

අරමුණු ද්වාරයන්හි ගැටීම සිදුවන්නේ එම ද්වාර හා අරමුණු වල ස්ථිති කාලයෙහිමය. අරමුණ ගැටීම නිසා භවාංග සිත දෙවරක් කම්පනය වේ. භවාංග කම්පනය නිසා ආවර්ජනය උපදියි. ආවර්ජනය නිසා පංච විඥානයෝ උපදිති. එබැවින් අතීත භවාංග සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි උපන් චක්ඛු ආදී පංච වස්තූන්, පංච විඥාන ධාතූන්ට වස්තු පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වෙයි.

မရဏာသန္နကာလေ ပန သဗ္ဗာနိ ဆ ဝတ္ထူနိ စုတိစိတ္တတော ပုရေ သတ္တရသမဿ ဘဝင်္ဂစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတော ပရံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ မရဏာသန္နကာလေ ဘဝင်္ဂစိတ္တာနိ စ သဗ္ဗာနိ ဆဒွါရိကဝီထိစိတ္တာနိ စ စုတိစိတ္တဉ္စ ပုရေတရံ ဥပ္ပန္နာနိ တာနိယေဝ အတ္တနော အတ္တနော ဝတ္ထူနိ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အယံ ဝတ္ထုပုရေဇာတ နိဿယော.

මරණාසන්න කාලයේදී සියලු වස්තු සයම උපදින්නේ චුති සිතට පෙර දාහත්වන (17) භවාංග සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහිදීය. ඉන්පසු අලුතින් වස්තූන් උපදින්නේ නැත. එබැවින් මරණාසන්න කාලයෙහි භවාංග සිත්ද, සියලුම ද්වාර විථි චිත්තයන්ද, චුති සිතද උපදින්නේ ඊට පෙර උපන් ඒ ඒ වස්තූන් ඇසුරු කරගෙනය. මෙය වස්තු පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයයි.

ကတမော ပန ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတနိဿယော. ယဒါ အတ္တနော အဇ္ဈတ္တံ ဝတ္ထုရူပံ အာရဗ္ဘ ယံ ရူပံ နိဿာယ မမ မနောဝိညာဏံ ဝတ္တတိ, ဧတံ မမ ဧသော ဟမသ္မိ ဧသော မေ အတ္တာတိ ဧဝံ တဏှာမာန ဒိဋ္ဌီဟိ ဂဟဏဝသေန ဝါ ဧတံ အနိစ္စံ ဧတံ ဒုက္ခံ ဧတံ အနတ္တာတိ ဧဝံ သမ္မသနဝသေန ဝါ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ မနောဒွါရိကဝီထိ စိတ္တာနိ ပဝတ္တန္တိ. တဒါ တံ တံ ဝတ္ထုရူပံ ပစ္စေကံ တေသံ နိဿယဝတ္ထု စ ဟောတိ တေသံ အာရမ္မဏဉ္စ. တသ္မာ တံ တံ ဟဒယရူပံ တဿ တဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စယော ဟောတိ. အယံ ဝတ္ထာရမ္မဏ ပုရေဇာတနိဿယော. ဧဝံ နိဿယပစ္စယော တိဝိဓော ဟောတိ.

වස්තූරම්මණ පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? යමෙක් තමාගේ ආධ්‍යාත්මික හෘදය වස්තු රූපය අරමුණු කොටගෙන, ‘මගේ සිත පවතින්නේ මාගේ වූ, මම වූ, හෝ මගේ ආත්මය වූ මෙම රූපය නිස්සය (ආධාරය) කරගෙනය’ යනුවෙන් තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටිය මගින් දැඩිව ග්‍රහණය කරගනිමින් හෝ, ‘මෙම රූපය අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය’ යනුවෙන් විදර්ශනා කරන විට ආවර්ජනාදී වූ මනෝද්වාරික වීථි චිත්තයෝ උපදිති. එකල එම හෘදය වස්තු රූපය එම සිතුවිලිවලට නිස්සය (ඇසුර) මෙන්ම ආරම්මණය (අරමුණ) ද වෙයි. එබැවින් ඒ ඒ හෘදය රූපය ඒ ඒ චිත්තෝත්පාදයන්ට වස්තූරම්මණ පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. මෙය වස්තූරම්මණ පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයයි. මෙලෙස නිස්සය ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ.

ဣဓ [Pg.478] သုတ္တန္တနိဿယောပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ဣမေ မနုဿာ ဝါ တိရစ္ဆာနဂတာ ဝါ ရုက္ခာဒယော ဝါ မဟာပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတာ, မဟာ ပထဝီ စ ဟေဋ္ဌာ မဟာဥဒကက္ခန္ဓေ, မဟာဥဒကက္ခန္ဓော စ ဟေဋ္ဌာ မဟာဝါတက္ခန္ဓေ, မဟာဝါတက္ခန္ဓော စ ဟေဋ္ဌာ အဇဋာကာသေ, မနုဿာ ဂေဟေသု, ဘိက္ခူ ဝိဟာရေသု, ဒေဝါ ဒိဗ္ဗဝိမာနေသူတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ လောကပ္ပဝတ္တိံ ဉတွာ နိဿယပစ္စယော ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဿယပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහිදී සුත්තන්ත දේශනා ක්‍රමයට අනුව ද නිස්සය ප්‍රත්‍යය කිව යුතුය. මනුෂ්‍යයෝ, තිරිසන් සත්වයෝ, ගස්කොළන් ආදිය මහා පොළොව මත පිහිටා සිටින බවත්; මහා පොළොව යටින් මහා ජලස්කන්ධය මත ද, මහා ජලස්කන්ධය මහා වාතස්කන්ධය මත ද, මහා වාතස්කන්ධය අජටාකාශය (හිස් අවකාශය) මත ද පිහිටා ඇති බව අපි දනිමු. මනුෂ්‍යයන් නිවෙස්වල ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා විහාරස්ථානවල ද, දෙවිවරු දිව්‍ය විමානවල ද වාසය කරති. මෙලෙස මුළු මහත් ලෝක පැවැත්මම කිසියම් දෙයක් මත රඳා පවතින බව නිස්සය ප්‍රත්‍යය මගින් තේරුම් ගත යුතුය. නිස්සය ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ විස්තරය නිමාවිය.

၉. ဥပနိဿယပစ္စယော

9. උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය

တိဝိဓော ဥပနိဿယပစ္စယော, အာရမ္မဏူပနိဿယော အနန္တရူပနိဿယော ပကတူပနိဿယော. တတ္ထ အာရမ္မဏူပ နိဿယော အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယသဒိသော, အနန္တရူပနိဿယော အနန္တရပစ္စယသဒိသော.

උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ: ආරම්මණූපනිස්සය, අනන්තරූපනිස්සය සහ ප්‍රකතූපනිස්සය යනු ඒ තෙවගයයි. මෙයින් ආරම්මණූපනිස්සය ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයට සමාන වන අතර, අනන්තරූපනිස්සය අනන්තර ප්‍රත්‍යයට සමාන වේ.

ကတမော ပကတူပနိဿယော. သဗ္ဗေပိ အတီတာနာဂတ ပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘူတာ စိတ္တစေတသိကရူပဓမ္မာ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပညတ္တိ စ သဗ္ဗေသံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ယထာရဟံ ပကတူပနိဿယော.

ප්‍රකතූපනිස්සය යනු කුමක්ද? අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන වූද, ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වූද සියලුම චිත්ත, චෛතසික, රූප ධර්මයන් ද, නිවන සහ පඤ්ඤප්ති ද යන සියල්ල, වර්තමානයෙහි පහළ වන සියලුම සිතුවිලි සහ චෛතසිකයන්ට සුදුසු පරිදි ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ.

တတ္ထ အတီတော ပရိနိဗ္ဗုတော အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ စ ဓမ္မော စ အရိယသာဝကသံဃော စ သမ္မုတိသံဃပရမ္ပရာ စ အမှာကံ ပစ္ဆိမ ဇနာနံ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ပကတူပနိဿယပစ္စယော. တထာ လောကေ အတီတာ ကာလင်္ကတာ မာတာပိတရော စ အာစရိယာ စ ပဏ္ဍိတသမဏဗြာဟ္မဏာ စ ပါကဋာ နာနာတိတ္ထာစရိယာ စ မဟိဒ္ဓိကာ မဟာနုဘာဝါ ပေါရာဏကရာဇာနော စ ပစ္ဆိမကာနံ ဇနာနံ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ အကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ သုခဒုက္ခုပ္ပတ္တိယာ ဝါ ပကတူပနိဿယော. တထာ ဟိ တေ ပစ္ဆိမကာနံ ဇနာနံ အတ္ထာယ နာနာသဒ္ဓမ္မပညတ္တိယော ဝါ နာနာအသဒ္ဓမ္မပညတ္တိယော ဝါ နာနာလောကူပကရဏာနိ ဝါ ပုရေ ပဋ္ဌပေသုံ. ပစ္ဆိမဇနာ စ တေဟိ ပဋ္ဌပိတေသု ဒါနသီလာဒိဓမ္မေသု ဝါ လောကစာရိတ္တ ကုလဂေါတ္တစာရိတ္တ ဓမ္မေသု ဝါ နာနာဒိဋ္ဌိဝါဒေသု ဝါ နာနာကမ္မာယတနသိပ္ပာယတန ဝိဇ္ဇာဌာနေသု ဝါ ယထာပဋ္ဌပိတေသု ဂါမနိဂမနဂရခေတ္တဝတ္ထု တဠာကပေါက္ခရဏိအာဝါဋာဒီသု ဝါ ဂေဟရထသကဋနာဝါ သမ္ပောတသမ္ဗန္ဓာဒီသု ဝါ ဇာတရူပရဇတမဏိမုတ္တာဒီသု ဝါ ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇန္တာ လောကေ ဝဍ္ဎန္တိ.

එහිදී, අතීතයේ පරිනිර්වාණය පෑ අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ, උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී සද්ධර්මය, ආර්ය මහා සංඝරත්නය සහ සම්මුති සංඝ පරම්පරාව, පසුකාලීන ජනතාව වන අපගේ කුසල් දහම් උපදවා ගැනීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එසේම ලෝකයෙහි අතීතයේ ජීවත්වී මියගිය දෙමාපියන්, ගුරුවරුන්, පණ්ඩිත ශ්‍රමණයන් සහ බ්‍රාහ්මණයන්, ප්‍රසිද්ධ ආගමික ශාස්තෘවරුන් සහ මහානුභාව සම්පන්න පැරණි රජවරුන් ද පසුකාලීන ජනතාවගේ කුසල් හෝ අකුසල් වැඩීමටත්, සැප හෝ දුක් අත්විඳීමටත් ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වෙයි. එම නිසාම ඔවුහු පසුකාලීන ජනයාගේ යහපත හෝ අයහපත පිණිස විවිධ සද්ධර්ම පද්ධතීන්, නීතිරීති, ලෝක සම්මතයන් සහ විවිධ ආයතන ස්ථාපිත කළහ. අනාගත පරම්පරාවෝ ද ඔවුන් ගිය මඟ යමින් දාන ශීලාදී පින්කම් කිරීමෙන් ද, ලෝක චාරිත්‍ර, කුල චාරිත්‍ර, විවිධ දෘෂ්ටීන්, විවිධ කර්මාන්ත, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර හැදෑරීමෙන් ද, ගම් නියම්ගම් හා නගර නිර්මාණය කිරීමෙන් ද, වැව් පොකුණු හා ළිං කැණීමෙන් ද, ගෙවල් දොරවල්, රථ වාහන හා නැව් තැනීමෙන් ද, රන් රිදී මුතු මැණික් ආදී ධනය රැස් කිරීමෙන් ද ලෝකය අඛණ්ඩව දියුණු කරති.

အနာဂတောပိ မေတ္တေယျော နာမ ဗုဒ္ဓေါ စ တဿ ဓမ္မော စ တဿ သံဃော စ ဧတရဟိ ဗဟုဇ္ဇနာနံ ပါရမိပုညပ္ပဝတ္တိယာ ပကတူပနိဿယပစ္စယော. တထာ ဣမသ္မိံ ဘဝေ စ ပစ္ဆိမေ ကာလေ ပဋိလဘိဿမာနာ ဣဿရိယဋ္ဌာနဓနဓညသမ္ပတ္တိယော ပုရိမေ ကာလေ ဌိတာနံ မဟာဇနာနံ နာနာဘိသင်္ခါရုပ္ပတ္တိယာ ပကတူပနိဿယ ပစ္စယော. အနာဂတဘဝေ စ အနုဘဝိဿမာနာ ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂ သမ္ပတ္တိယော [Pg.479] မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိယော စ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ဌိတာနံ ဒါနသီလာဒိပုညကိရိယုပ္ပတ္တိယာ ပကတူပနိဿယပစ္စယော. ယထာ ဟိ လောကေ ဟေမန္တေ ကာလေ ဓညပ္ဖလာနိ လဘိဿာမာတိ ဝဿိကေ ကာလေ ကဿနဝပ္ပနကမ္မာနိ အာရဘန္တိ, ကမ္မေ သိဒ္ဓေ တံ တံ ဓနံ လဘိဿာမာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ တံ တံ ဝီရိယကမ္မံ ဝါ တံ တံ ပညာကမ္မံ ဝါ အာရဘန္တိ. တတ္ထ ဓညပ္ဖလပ္ပဋိလာဘော စ တံ တံ ဓနပ္ပဋိ လာဘောစ တံ တံ ကမ္မာရမ္ဘဿ အနာဂတပကတူပနိဿယပစ္စယော တံ တံ ကမ္မာရမ္ဘော စ ဓညပ္ဖလပ္ပဋိလာဘဿ စ တံ တံ ဓနပ္ပဋိ လာဘဿ စ အတီတပကတူပနိဿယပစ္စယော. ဧဝမေဝ ပစ္ဆိမေ အနာဂတေ ကာလေ နာနာကမ္မပ္ဖလာနိ သမ္ပဿန္တာ ပတ္ထယန္တာ မဟာဇနာ ပုရိမေ ပစ္စုပ္ပန္နေ ကာလေ နာနာပုညကမ္မာနိ အာရဘန္တိ. တတ္ထ ပုညပ္ဖလာနိ ပုညကမ္မာနံ အနာဂတပကတူပနိဿယပစ္စယော. ပုညကမ္မာနိ ပုညပ္ဖလာနံ အတီတပကတူပနိဿယပစ္စယော. တသ္မာ အနာဂတပကတူပနိဿယောပိ အတီတပကတူပနိဿယော ဝိယ အတိမဟန္တော ပစ္စယော ဟောတိ.

අනාගතයේ පහළ වන මෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ධර්මය හා සංඝයා ද වර්තමාන මහා ජනයාට පාරමී දම් පිරීමට හා පින් රැස් කිරීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එසේම අනාගතයේ ලබා ගැනීමට බලාපොරොත්තු වන ඓශ්වර්යය, ධනය හා සම්පත්, වර්තමාන ජනයාගේ විවිධ වීර්යයන් හා උත්සාහයන් උපදවා ගැනීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වේ. අනාගත භවයන්හි ලැබීමට බලාපොරොත්තු වන භව සම්පත්, භෝග සම්පත් මෙන්ම මාර්ග ඵල නිවන් සම්පත් ද වර්තමානයෙහි දාන ශීලාදී පින්කම් කිරීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. ලෝකයෙහි මිනිසුන් ශීත සෘතුවේදී අස්වනු ලබාගැනීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් වර්ෂා කාලයේදී කුඹුරු සී සෑම හා වැපිරීම සිදු කරති. යම් කාර්යයක් නිම වූ පසු ධනය ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් වීර්යය හා බුද්ධිය යොදවා වැඩ කරති. මෙහිදී ලැබීමට නියමිත අස්වැන්න හා ධනය, එම ක්‍රියාවන් ආරම්භ කිරීමට අනාගත ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, එම ක්‍රියාවන් සිදු කිරීම අස්වැන්න හා ධනය ලැබීමට අතීත ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වේ. එමෙන්ම අනාගතයෙහි විවිධ කර්ම ඵලයන් බලාපොරොත්තු වන මහා ජනයා වර්තමානයෙහි පින්කම් කරති. එහිදී පින්වල ඵලය පින්කම් කිරීමට අනාගත ප්‍රකතූපනිස්සය වන අතර, පින්කම් කිරීම ඵලය ලැබීමට අතීත ප්‍රකතූපනිස්සය වේ. එබැවින් අනාගත ප්‍රකතූපනිස්සය ද අතීත ප්‍රකතූපනිස්සය මෙන්ම අතිශය විශාල වූ ප්‍රත්‍යයකි.

ပစ္စုပ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓါယော ပစ္စယာ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ မနုဿဒေဝဗြဟ္မာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာ မာတာပိတရော ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပုတ္တဓီတာဒီနံ ပစ္စုပ္ပန္နပကတူပ နိဿယော နာမ. သော သုပါကဋောယေဝ.

වර්තමාන බුදුරජාණන් වහන්සේලා වර්තමාන මිනිස්, දෙව්, බඹුන්ට ද, වර්තමාන දෙමාපියන් වර්තමාන දූ දරුවන්ට ද උපකාරී වීම වර්තමාන ප්‍රකතූපනිස්සය නම් වේ. එය ඉතා පැහැදිලිය.

အဇ္ဈတ္တဘူတာ ပကတူပနိဿယဓမ္မာ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီသု သဝိညာဏကသန္တာနေသု ဥပ္ပန္နာ ပစ္စယဓမ္မာ. ဗဟိဒ္ဓါဘူတာ ပကတူပနိဿယဓမ္မာ နာမ သတ္တာနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတာ ပထဝိပဗ္ဗတနဒီ သမုဒ္ဒါဒယော တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ဗဟူပကာရာ အရညဝနရုက္ခ တိဏပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏာဒယော စန္ဒသူရိယဂဟနက္ခတ္တာဒယော ဝဿောဒကအဂ္ဂိဝါတသီတဥဏှာဒယော စ သဗ္ဗေပိ တေ သတ္တာနံ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ အကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ သုခုပ္ပတ္တိယာ ဝါ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိယာ ဝါ ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တိ.

ආධ්‍යාත්මික ප්‍රකතූපනිස්සය ධර්ම යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැනි සවිඥානික සත්වයන් තුළ උපදින ප්‍රත්‍යය ධර්මයන්ය. බාහිර ප්‍රකතූපනිස්සය ධර්ම යනු සත්වයන්ගේ පැවැත්මට ආධාර වන පොළොව, පර්වත, ගංගා, සාගර ආදිය ද; සත්වයන්ට බෙහෙවින් උපකාරී වන වනාන්තර, ගස්වැල්, තණකොළ, ධාන්‍ය වර්ග ආදිය ද; චන්ද්‍රයා, සූර්යයා, ග්‍රහ තාරකා ආදිය ද; වර්ෂාව, ගින්න, සුළඟ, ශීතල සහ උෂ්ණත්වය ආදිය ද වේ. මේ සියල්ල සත්වයන්ගේ කුසල් හෝ අකුසල් උපදවා ගැනීමට ද, සැප හෝ දුක් විඳීමට ද බලවත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ဣမေ ဇနာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမာတိ ဗောဓိပက္ခိယ ဓမ္မေ ဝါ ဘာဝေန္တိ, အနာဂတေ ဗုဒ္ဓကာလေ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမာတိ ပါရမီဓမ္မေ ဝါ ပရိပူရေန္တိ. တတ္ထ နိဗ္ဗာနံ တေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဗလဝပစ္စယော ဟောတိ.

මෙම ආත්මයේදීම නිවන් දකින්නෙමි යන අදහසින් ඇතැම්හු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වඩති. අනාගතයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ කාලයකදී නිවන් දකින්නෙමි යන ප්‍රාර්ථනයෙන් ඇතැම්හු පාරමිතා ධර්මයන් පුරති. මෙහිදී නිවන යනු එම ධර්මයන් උපදවා ගැනීමට ඇති බලවත් උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයයි.

လောကေ နာနာဝေါဟာရဘူတာ နာမပညတ္တိယော စ ဗုဒ္ဓ သာသနေ တိပိဋကပရိယတ္တိဓမ္မဘူတာ နာမပညတ္တိယော စ တေသံ တေသံ အတ္ထာနံ ဇာနနတ္ထာယ ဗလဝပစ္စယော.

ලෝකයෙහි භාවිතා වන විවිධ ව්‍යවහාරයන් හෙවත් නාම පඤ්ඤප්තීන් ද, බුදුසමයෙහි ත්‍රිපිටක පර්යාප්ති ධර්මයන්හි එන නාම පඤ්ඤප්තීන් ද ඒ ඒ අර්ථයන් වටහා ගැනීමට බලවත් ප්‍රත්‍යයකි.

တတ္ထ သင်္ခတဓမ္မာ နာမ ပစ္စယေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အသတိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇိတွာပိ ပစ္စယေ သတိ တိဋ္ဌန္တိ, အသတိ န တိဋ္ဌန္တိ. တသ္မာ တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝါ ဌိတိယာ ဝါ ပစ္စယော နာမ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. နိဗ္ဗာနံ ပန ပညတ္တိ စ အသင်္ခတဓမ္မာ ဟောန္တိ [Pg.480] အဇာတိဓမ္မာ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ နိစ္စ ဓမ္မာ ဓုဝဓမ္မာ. တသ္မာ တေသံ ဥပ္ပာဒါယ ဝါ ဌိတိယာ ဝါ ပစ္စယော နာမ နတ္ထီတိ.

එහි සංඛත ධර්මයෝ නම් ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි උපදිති, ප්‍රත්‍යයන් නැති කල්හි නූපදිති. උපන්නා වූ ද, ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි පවතිති, ප්‍රත්‍යයන් නැති කල්හි නොපවතිති. එබැවින් ඒවායේ උප්පත්තියට හෝ පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් අවශ්‍ය වේ. එහෙත් නිවන සහ ප්‍රඥප්ති අසංඛත ධර්මයෝ වෙති; ජාතියක් නැත්තාහ, උප්පත්තියක් නැත්තාහ, නිත්‍ය වූ ස්ථිර වූ ධර්මයෝ වෙති. එබැවින් ඒවායේ උප්පත්තියට හෝ පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් නැත.

ကုသလော ကုသလဿ ဥပနိဿယော. သဒ္ဓံ ဥပနိဿာယ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတီတိအာဒိနာ သုပါကဋော. တထာ ရာဂံ ဥပနိဿာယ ပါဏံ ဟနတိ, အဒိန္နံ အာဒိယတီတိအာဒိနာ သပ္ပာယံ ဥတုံ သပ္ပာယံ ဘောဇနံ ဥပနိဿာယ ကာယိကံ သုခံ ပစ္စနုဘောတီတိအာဒိနာ စ အကုသလော အကုသလဿ, အဗျာကတော အဗျာကတဿ ဥပနိဿယောပိ သုပါကဋော.

කුසලය කුසලයට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. "ශ්‍රද්ධාව ඇසුරු කොට දන් දෙයි, සිල් රකියි" යනාදී වශයෙන් මෙය පැහැදිලි වේ. එමෙන්ම "රාගය ඇසුරු කොට සතුන් මරයි, නුදුන් දේ ගනියි" යනාදී වශයෙන් අකුසලය අකුසලයට ද, "සුදුසු සෘතුව, සුදුසු ආහාරය ඇසුරු කොට කායික සැප විඳියි" යනාදී වශයෙන් අබ්‍යාකතය අබ්‍යාකතයට උපනිශ්‍රය වීම ද පැහැදිලිය.

ကုသလော ပန အကုသလဿပိ ဗလဝူပနိဿယော. ဒါနံ ဒတွာ တေန ဒါနေန အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတိ, ပရံ ဝမ္ဘေတိ. တထာ သီလ သမ္ပန္နော ဟုတွာ သမာဓိသမ္ပန္နော ဟုတွာ ပညာသမ္ပန္နော ဟုတွာ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတိ, ပရံ ဝမ္ဘေတိ.

කුසලය අකුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. දන් දී ඒ දානය නිසා තමා උසස් කොට සලකයි, අනෙක් අය පහත් කොට සලකයි. එමෙන්ම සිල් සම්පන්නව, සමාධි සම්පන්නව, ප්‍රඥා සම්පන්නව තමා උසස් කොට සලකයි, අනෙක් අය පහත් කරයි.

ကုသလော အဗျာကတဿပိ ဗလဝူပနိဿယော. သဗ္ဗာနိ စတုဘူမိကကုသလကမ္မာနိ ဝါ ကမ္မပရိဝါရာနိ ကုသလာနိ ဝါ ကာလန္တရေ စတုဘူမိကာနံ ဝိပါကာဗျာကတာနံ ဗလဝူပနိဿယော. ဒါနပါရမိံ ပူရေန္တာ ပူရဏကာလေ ဗဟုံ ကာယိကဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ. တထာ သီလပါရမိံ နိက္ခမပါရမိံ ပညာပါရမိံ ဝီရိယပါရမိံ ခန္တိပါရမိံ သစ္စပါရမိံ အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ မေတ္တာပါရမိံ ဥပေက္ခာ ပါရမိံ. ဧသေဝ နယော ဈာနဘာဝနာ မဂ္ဂဘာဝနာသုပိ.

කුසලය අබ්‍යාකතයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. සිව් භූමියෙහිම වූ සියලු කුසල කර්මයන් හෝ කුසලයට සම්බන්ධ වූ ක්‍රියාවන්, පසු කාලයක විපාක දෙන සිව් භූමික විපාක-අබ්‍යාකතයන්ට බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. දාන පාරමිතාව පුරන්නෝ එය පුරන කාලයෙහි බොහෝ කායික දුක් විඳිති. සීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, වීරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා, උපෙක්ඛා පාරමිතාවන් පුරන්නන්ට ද එසේමය. ධ්‍යාන භාවනා සහ මාර්ග භාවනාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

အကုသလော ကုသလဿပိ ဗလဝူပနိဿယော. ဣဓေကစ္စော ပါပံ ကတွာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ တဿ ပါပဿ ပဟာနာယ ဒါနသီလဈာနမဂ္ဂကုသလာနိ သမ္ပာဒေတိ. တံ ပါပံ တေသံ ကုသလာနံ ဗလဝူပနိဿယော.

අකුසලය කුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් පව් කොට පසුව ඒ ගැන පසුතැවී, එම පාපය ප්‍රහාණය කරනු පිණිස දාන, සීල, ධ්‍යාන, මාර්ග යන කුසලයන් සම්පූර්ණ කරති. එවිට ඒ කළා වූ පාපය එම කුසලයන්ට බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ.

အကုသလော အဗျာကတဿပိ ဗလဝူပနိဿယော. ဣဓ ဗဟူ ဇနာ ဒုစ္စရိတာနိ ကတွာ စတူသု အပါယေသု ပတိတွာ အပါယဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေပိ ကေစိ အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ ဒုစ္စရိတကမ္မ ပစ္စယာ ဗဟုံ ဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ. ကေစိ ဒုစ္စရိတကမ္မေန ဓနံ လဘိတွာ သုခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ. ဗဟုဇ္ဇနာ ရာဂမူလကံ ဗဟုံ ဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ, ဒေါသမူလကံ ဒိဋ္ဌိမူလကံ မာနမူလကန္တိ.

අකුසලය අබ්‍යාකතයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. මෙලොව බොහෝ ජනයා දුශ්චරිතයන් කොට සතර අපායෙහි වැටී අපා දුක් විඳිති. දිට්ඨධම්මවේදිනීය වශයෙන් ද ඇතැමෙක් තමාගේ හෝ අනුන්ගේ දුශ්චරිත කර්ම ප්‍රත්‍යය කොටගෙන බොහෝ දුක් විඳිති. ඇතැමෙක් දුශ්චරිත කර්මයෙන් ධනය ලබා සැප විඳිති. බොහෝ ජනයා රාගය, දෝසය, දිට්ඨිය, මානය මුල් කරගෙන බොහෝ දුක් විඳිති.

အဗျာကတော ကုသလဿပိ ဗလဝူပနိဿယော. ဓန သမ္ပတ္တိယာ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ ပူရေတိ, ပညံ ပူရေတိ, ဘာဝနာသပ္ပာယံ အာဝါသံ ဝါ လေဏံ ဝါ ဂုဟံဝါ ရုက္ခံ ဝါ အရညံ ဝါ ပဗ္ဗတံ ဝါ ဂေါစရဂါမံ ဝါ ဥတုသပ္ပာယံ ဝါ အာဟာရသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ တံ တံ ဘာဝနံ ဘာဝေတိ.

අබ්‍යාකතය කුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. ධන සම්පත්තිය නිසා දන් දෙයි, සිල් පුරයි, ප්‍රඥාව පුරයි. භාවනාවට සුදුසු ආවාසයක්, ලෙනක්, ගුහාවක්, ගසක්, අරණ්‍යයක්, පර්වතයක්, ගොදුරු ගමක් හෝ සුදුසු සෘතුවක්, සුදුසු ආහාරයක් ලැබ ඒ ඒ භාවනාවන් වඩයි.

အဗျာကတော အကုသလဿပိ ဗလဝူပနိဿယော. လောကေ စက္ခုသမ္ပဒံ နိဿာယ ဗဟူနိ ဒဿနမူလာနိ အကုသလာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧသ နယော သောတသမ္ပဒါဒီသု[Pg.481]. တထာ ဟတ္ထသမ္ပဒံ ပါဒသမ္ပဒံ သတ္ထသမ္ပဒံ အာဝုဓသမ္ပဒန္တိအာဒိနာပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ဧဝံ ဥပနိဿယော တိဝိဓော ဟောတိ.

අබ්‍යාකතය අකුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. ලෝකයෙහි ඇස් ඇති බැවින් එය ඇසුරු කොට රූප දැකීම මුල් වූ බොහෝ අකුසල් උපදී. කන් ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එමෙන්ම අත්, පා, ශස්ත්‍ර, ආයුධ සම්පත්තීන් නිසා ද අකුසල් වන බව කිව යුතුය. මෙසේ උපනිශ්‍රය තෙවැදෑරුම් වේ.

ဣဓ သုတ္တန္တူပနိဿယောပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ကလျာဏမိတ္တံ ဥပ နိဿာယ ပါပမိတ္တံ ဥပနိဿာယ ဂါမံ ဥပနိဿာယ အရညံ ဥပနိဿာယာတိအာဒိနာ ဗဟူသု ဌာနေသု အာဂတော. အပိ စ ပဉ္စနိယာမဓမ္မာ သတ္တလောက သင်္ခါရလောက ဩကာသလောက သင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ လောကာနံ အဝိစ္ဆိန္နပ္ပဝတ္တိယာ ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တိ. အယဉ္စ အတ္ထော နိယာမဒီပနိယံ အမှေဟိ ဝိတ္ထာရတော ဒီပိတောတိ.

මෙහිදී සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට අනුව උපනිශ්‍රය ද කිව යුතුය. "කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට, පාප මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට, ගම ඇසුරු කොට, අරණ්‍යය ඇසුරු කොට" යනාදී වශයෙන් බොහෝ තැන්වල මෙය සඳහන් වේ. තවද පංච නියාම ධර්මයෝ සත්ත්ව ලෝකය, සංස්කාර ලෝකය, අවකාශ ලෝකය යන ලෝක තුනෙහි නොසිඳී පැවැත්මට බලවත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මේ කරුණ අප විසින් නියාම දීපනියෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.

ကေနဋ္ဌေန အာရမ္မဏူပနိဿယောတိ. အဓိပတိဘူတံ အာရမ္မဏမေဝ အာရမ္မဏိကဓမ္မာနံ ဗလဝနိဿယဋ္ဌေန အာရမ္မဏူပ နိဿယော.

ආරම්මණූපනිශ්‍රය යැයි කියනුයේ කුමන අර්ථයකින් ද? අධිපති වූ අරමුණම අරමුණු කරන ධර්මයන්ට බලවත් නිශ්‍රය (පිහිට) වන බැවින් ආරම්මණූපනිශ්‍රය නම් වේ.

ကေနဋ္ဌေန အနန္တရူပနိဿယောတိ. ပုရိမံ အနန္တရစိတ္တမေဝ ပစ္ဆိမဿ အနန္တရစိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတ္ထာယ ဗလဝနိဿယဋ္ဌေန အနန္တရူပနိဿယော. မာတာ ဝိယ ပုရိမစိတ္တံ, ပုတ္တော ဝိယ ပစ္ဆိမစိတ္တံ. ယထာ မာတာ အတ္တနော အနန္တရေ ပုတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတ္ထာယ ဗလဝူပ နိဿယော ဟောတိ, တထာ ပုရိမစိတ္တံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတ္ထာယာတိ.

අනන්තරූපනිශ්‍රය යැයි කියනුයේ කුමන අර්ථයකින් ද? පූර්ව වූ අනන්තර චිත්තයම පසුව උපදින අනන්තර චිත්තයාගේ උප්පත්තිය පිණිස බලවත් නිශ්‍රය වන බැවින් අනන්තරූපනිශ්‍රය නම් වේ. පූර්ව චිත්තය මවක් වැනිය, පශ්චිම චිත්තය පුතෙකු වැනිය. මව තමාගෙන් පසුව උපදින පුත්‍රයාගේ උප්පත්තියට බලවත් උපනිශ්‍රය වන්නා සේ, පූර්ව චිත්තය පශ්චිම චිත්තයාගේ උප්පත්තියට උපකාර වේ.

ကေနဋ္ဌေန ပကတူပနိဿယောတိ. ပကတိယာဝ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ ပါကဋော ဥပနိဿယော ပကတူပနိဿယော.

ප්‍රකතූපනිශ්‍රය යැයි කියනුයේ කුමන අර්ථයකින් ද? ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන්ට ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රකට වූ උපනිශ්‍රය ප්‍රකතූපනිශ්‍රයයි.

ဧတ္ထ စ အနန္တရူပနိဿယာနုဘာဝေါ အနန္တရစိတ္တေ ဧဝ ဖရတိ. ပကတူပနိဿယာနုဘာဝေါ ပန ဒူရေပိ ဖရတိယေဝ. တထာ ဟိ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ပုရိမေသု ဒိဝသေသု ဝါ မာသေသု ဝါ သံဝစ္ဆရေသု ဝါ ဒိဋ္ဌသုတဃာယိတသာယိတဖုသိတဝိညာတာနိ အာရမ္မဏာနိ ပစ္ဆာတထာရူပေ ပစ္စယေ သတိ ဝဿသတေပိ မနောဒွါရေ အာပါတံ အာဂစ္ဆန္တိ. ဣဒံ နာမ ပုဗ္ဗေ မယာ ဒိဋ္ဌံ သုတန္တိအာဒိနာ သတ္တာ အနုဿရန္တိ. ဩပပါတိကသတ္တာ ပန ပုရိမဘဝံပိ အနုဿရန္တိ. တထာ မနုဿေသုပိ အပ္ပေကစ္စေ ဇာတိဿရသညာလာဘိနော. တထာ ပုဗ္ဗေ အနေကသတသဟဿေသု ဒိဋ္ဌာဒီသု ဝတ္ထူသု ပစ္ဆာ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဧကံ ဝတ္ထုံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ တသ္မိံ ဧဝ ခဏေ ဗဟူသုပိ တေသု မနောဝိညာဏသန္တာနံ ဖရမာနံ ပဝတ္တတီတိ. ဥပနိဿယပစ္စယ ဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහි තවත් කිවයුත්තක් ඇත. අනන්තරූපනිශ්‍රයෙහි බලය විහිදෙනුයේ ඊළඟට උපදින සිතට පමණි. එහෙත් ප්‍රකතූපනිශ්‍රයෙහි බලය ඈතට ද විහිදේ. එසේ හෙයින් මෙම භවයෙහි පෙර දිනවල, මාසවල හෝ අවුරුදුවල දක්නා ලද, අසන ලද, සිඹින ලද, රස බලන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද සහ අත්දකින ලද අරමුණු, වසර සියයකට පසුව වුවද සුදුසු ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හි මනෝද්වාරයෙහි පහළ වේ. "මම මෙය පෙර දුටුවෙමි, ඇසුවෙමි" යනාදී වශයෙන් සත්ත්වයෝ සිහි කරති. ඕපපාතික සත්ත්වයෝ නම් පෙර භවය ද සිහි කරති. එසේම මනුෂ්‍යයන් අතර ද ඇතැම්හු ජාතිස්මරණ ඥානය ලබන්නෝ වෙති. එමෙන්ම පෙර ලක්ෂ ගණන් වූ වස්තූන් අතුරින් පසුව එක් මොහොතක එක් වස්තුවක් දැක හෝ අසා, එම මොහොතේම ඒ බොහෝ දේ මනෝ විඤ්ඤාණ සන්තානය පුරා පැතිරෙමින් පවතියි. උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය දීපනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. ပုရေဇာတပစ္စယော

10. පුරේජාත ප්‍රත්‍යය

တိဝိဓော ပုရေဇာတပစ္စယော. ဝတ္ထုပုရေဇာတပစ္စယော စ အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စယော စ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စယော စ.

පුරේජාත ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ. වත්ථුපුරේජාත ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය සහ වත්ථාරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය යනුවෙනි.

တတ္ထ [Pg.482] ဝတ္ထုပုရေဇာတော စ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတော စ ပုဗ္ဗေ နိဿယပစ္စယေ နိဿယနာမေန ဝုတ္တာ ဧဝ.

එහි වත්ථුපුරේජාතය සහ වත්ථාරම්මණපුරේජාතය කලින් නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය යටතේ නිශ්‍රය යන නමින්ම පවසන ලදී.

အာရမ္မဏပုရေဇာတော နာမ ပစ္စုပ္ပန္နာနိ အဋ္ဌာရသနိပ္ဖန္နရူပါနိ ဧဝ. တေသုပိ ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ရူပသဒ္ဒါဒီနိ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ ပဉ္စန္နံ ပဉ္စဝိညာဏ ဝီထိစိတ္တာနံ နိယမတော အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. ယထာ ဟိ ဝီဏာသဒ္ဒါ နာမ ဝီဏာတန္တီသု ဝီဏာဒဏ္ဍကေန ပဟရဏ ပစ္စယာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝဉ္စ သတိ တေ သဒ္ဒါ ပုရေဇာတာဟိ ဝီဏာတန္တိ ဝီဏာဒဏ္ဍကေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တိ. ဧဝမေဝံ ပဉ္စ ဝိညာဏ ဝီထိစိတ္တာနိပိ ပဉ္စသု ဝတ္ထုဒွါရေသု ပဉ္စန္နံ အာရမ္မဏာနံ အာပါတာဂမန ပစ္စယာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အာပါတာဂမနဉ္စ တေသံ ဒွိန္နံ ဌိတိပတ္တကာလေ ဧဝ ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ တသ္မိံ ကာလေ တာနိ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ တေသု ပဉ္စဝတ္ထူသု ဧဝ အာပါတမာဂစ္ဆန္တိ. အထ ခေါ ဘဝင်္ဂမနောဒွါရေပိ အာပါတံ အာဂစ္ဆန္တိယေဝ. တသ္မိံ အာပါတဂမနတ္တာ ဧဝ တံ ဘဝင်္ဂမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ စလိတွာ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒေ ဧဝ တာနိ ဝီထိစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝဉ္စ သတိ တာနိ ဝီထိစိတ္တာနိ ပုရေဇာတေဟိ ဝတ္ထု ဒွါရာရမ္မဏေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တီတိ. တာနိ ပန သဗ္ဗာနိပိ အဋ္ဌာရသနိပ္ဖန္နရူပါနိ နိရုဒ္ဓါနိ ဟုတွာ အတီတာနိပိ ဟောန္တိ, အနုပ္ပန္နာနိ ဟုတွာ အနာဂတာနိပိ ဟောန္တိ. ဥပ္ပန္နာနိ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နာနိပိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗာနိပိ မနောဝိညာဏဝီထိစိတ္တာနံ အာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ. တေသု ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ဧဝ တေသံ အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. ယဒါ ဒူရေ ဝါ ပဋိစ္ဆန္နေ ဝါ ဌိတံ တံ တံ အာရမ္မဏဝတ္ထုံ မနသာ ဧဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, တဒါ တံ တံ ဝတ္ထု သစေ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနံ ဟောတိ, ပစ္စုပ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ. ပုရေဇာတပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආරම්මණපුරේජාත යනු වර්තමාන නිප්ඵන්න රූප දහඅටම වේ. ඒ අතරින් ද, රූප ශබ්දාදී වර්තමාන පඤ්චාරම්මණ පංචද්වාරික වීථි සිතුවිලි පහට නියත වශයෙන්ම ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය මඟින් උපකාරී වේ. වීණා වාදනයකදී වීණා තත් සහ වීණා දණ්ඩේ පහර දීම නිසාම ශබ්දය උපදින්නාක් මෙන්, එම ශබ්දයන්ට පෙර පැවති වීණා තත් සහ වීණා දණ්ඩෙන් තොරව උපදිය නොහැකිය. එලෙසම පංච විඤ්ඤාණ වීථි සිතුවිලි ද පංච වත්ථු ද්වාරයන්හි පංච ආරම්මණයන් ගැටීම නිසාම උපදී. එම ගැටීම සිදු වන්නේ ඒ දෙකෙහිම ස්ථිති කාලයේදීය. එම පඤ්චාරම්මණ පංච වත්ථූන්හි ගැටෙනවා පමණක් නොව, භවංග මනෝද්වාරයෙහි ද ගැටෙයි. එසේ ගැටීම නිසාම එම භවංගය දෙවරක් සෙලවී සිඳී යයි. භවංග උපච්ඡේදයෙන් පසු එම වීථි සිතුවිලි උපදී. මෙසේ හෙයින් එම වීථි සිතුවිලි පෙර උපන් වත්ථු, ද්වාර සහ ආරම්මණයන්ගෙන් තොරව ඉපදිය නොහැකිය. එම නිප්ඵන්න රූප දහඅටම නිරුද්ධ වූ කල්හි අතීත ද, නූපන් කල්හි අනාගත ද, උපන් කල්හි වර්තමාන ද වේ. මේ සියල්ල මනෝවිඤ්ඤාණ වීථි සිතුවිලිවලට අරමුණු විය හැකිය. එහෙත් ඒවා අතරින් වර්තමාන රූප පමණක් ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය වේ. දුරස්ථ හෝ සැඟවුණු දෙයක් වුවද සිතින් අරමුණු කරන විට එය එහි පවතී නම් එය වර්තමාන අරමුණක් ලෙස හැඳින්වේ. ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය විවරණය නිමවා ඇත.

၁၁. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော

11. පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය

ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ပစ္စုပ္ပန္နံ စိတ္တံ ပုရေဇာတဿ ပစ္စုပ္ပန္နဿ စတု သမုဋ္ဌာနိကဿ ရူပကာယဿ ဝုဍ္ဎိဝိရုဠှိယာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော. ယထာ တံ ပစ္ဆိမဝဿေသု အနုဝဿံ ဝဿမာနာနိ ဝဿောဒကာနိ ပုရိမဝဿေသု ဇာတာနံ ရုက္ခပေါတကာနံ ဝုဍ္ဎိဝိရုဠှိယာ ပစ္ဆာဇာတ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ.

පසු පසුව උපන් වර්තමාන සිත, තමාට පෙර උපන් වර්තමාන වූ, සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් රූප කායයාගේ වැඩීම හා දියුණුව පිණිස පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එය පසු වසරවල වසින වැසි ජලය, පෙර වසරවල හටගත් පැළෑටිවල වැඩීම හා දියුණුව පිණිස පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වන්නාක් මෙනි.

တတ္ထ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ စိတ္တန္တိ ပဌမဘဝင်္ဂတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ စုတိ စိတ္တာ သဗ္ဗံ စိတ္တံ ဝုစ္စတိ. ပုရေဇာတဿာတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဟုပ္ပန္နံ ကမ္မဇရူပကာယံ အာဒိံ ကတွာ အဇ္ဈတ္တသန္တာနပရိယာပန္နော သဗ္ဗော စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပကာယော ဝုစ္စတိ.

එහි 'පසු පසුව උපන් සිත' යනු ප්‍රථම භවංගයේ සිට චුති සිත දක්වා වූ සියලුම සිත් වේ. 'පෙර උපන්' යනු ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් කර්මජ රූප කාය ආදී කොට ඇති, අභ්‍යන්තර සන්තානයට අයත් සතර සමුට්ඨානික සියලු රූප කායයන් වේ.

ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဟုပ္ပန္နဿ ကမ္မဇရူပကာယဿ ပဌမ ဘဝင်္ဂါဒီနိ ပန္နရသဘဝင်္ဂစိတ္တာနိ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. ပဋိသန္ဓိ စိတ္တံ ပန တေန ကာယေန သဟုပ္ပန္နတ္တာ [Pg.483] ပစ္ဆဇာတံ န ဟောတိ. သောဠသမဘဝင်္ဂစိတ္တဉ္စ တဿ ကာယဿ ဘိဇ္ဇနက္ခေတ္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပစ္စယော န ဟောတိ. တသ္မာ ပန္နရသဘဝင်္ဂစိတ္တာနီတိ ဝုတ္တံ.

ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් කර්මජ රූප කායයට, ප්‍රථම භවංගයේ සිට භවංග සිත් පහළොවක් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. ප්‍රතිසන්ධි සිත එම රූප කායය සමඟම උපන් බැවින් එය පසුව උපන් එකක් නොවේ. දහසයවන භවංග සිත එම රූප කායයාගේ භංග ක්ෂණයේදී උපදින බැවින් එය ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එබැවින් භවංග සිත් පහළොවක් යැයි කියන ලදී.

ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏေ ပန ဒွေ ရူပကာယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ကမ္မဇရူပကာယော စ ဥတုဇရူပကာယောစ. တထာ ဘင်္ဂက္ခဏေပိ. ပဌမဘဝင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ပန တယော ရူပကာယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ကမ္မဇရူပကာယော စ ဥတုဇရူပကာယော စ စိတ္တဇရူပကာယော စ. ယဒါ ဗဟိဒ္ဓါဟာရပ္ဖရဏံ လဘိတွာ အဇ္ဈတ္တာဟာရော အာဟာရဇရူပကာယံ ဇနေတိ, တတော ပဋ္ဌာယ စတုသမုဋ္ဌာနိကာ စတ္တာရော ရူပကာယာ ဒီပ ဇာလာ ဝိယ ပဝတ္တန္တိ. တေ ဥပ္ပာဒက္ခဏံ အတိက္ကမ္မ ယာဝ ဌိတိဘာဝေန ဓရန္တိ, တာဝ ပန္နရသစိတ္တာနိ တေသံ ကာယာနံ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝ.

ප්‍රතිසන්ධි සිතේ ස්ථිති ක්ෂණයේදී කර්මජ රූප කාය සහ උතුජ රූප කාය යන රූප කාය දෙකක් උපදී. භංග ක්ෂණයේදී ද එසේමය. ප්‍රථම භවංගයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී කර්මජ, උතුජ සහ චිත්තජ යන රූප කාය තුනක් උපදී. බාහිර ආහාරයෙහි ඕජාව පැතිරී අභ්‍යන්තර ආහාරජ රූප කාය උපදවන විට, එතැන් සිට පහන් සිළක් මෙන් සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් රූප කාය සතර අඛණ්ඩව පවතී. ඒවා උප්පාද ක්ෂණය ඉක්මවා ස්ථිති අවස්ථාවෙහි පවතින තාක් කල්, පසු සිත් පහළොව එම රූප කායයන්ට පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ.

ဝုဍ္ဎိဝိရုဠှိယာတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပသန္တတိယာ ဥပရူပရိ ဝုဍ္ဎိယာ စ ဝိရုဠှိယာ စ. တထာဟိ ပုရိမာ ပုရိမာ စတ္တာရော ရူပကာယာ သစေ ပစ္ဆာဇာတ ပစ္စယံ ပုနပ္ပုနံ လဘန္တိ, ဧဝံ သတိ တေ နိရုဇ္ဈန္တာပိ ပစ္ဆာရူပသန္တတိပရမ္ပရာနံ ဝုဍ္ဎိယာ စ ဝိရုဠှိယာ စ ဝေပုလ္လာယ စ ဗလဝ ပစ္စယာ ဟုတွာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

වෘද්ධි විරූළ්හි යනු සතර සමුට්ඨානයෙන් හටගත් රූප පරම්පරාවේ දියුණුව හා පැතිරීමයි. පෙර පෙර උපන් රූප කාය සතර නැවත නැවතත් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය ලබන්නේ නම්, ඒවා නිරුද්ධ වුවද පසු පරම්පරාවල වර්ධනය හා ව්‍යාප්තිය පිණිස බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වී නිරුද්ධ වේ. පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය විවරණය නිමවා ඇත.

၁၂. အာသေဝနပစ္စယော

12. ආසේවන ප්‍රත්‍යය

ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တာနိ သတ္တရသ လောကိယကုသလ စိတ္တာနိ အာဝဇ္ဇနဒွယဝဇ္ဇိတာနိ အဋ္ဌာရသကိရိယစိတ္တာနီတိ သတ္တ စတ္တာလီသံ လောကိယဇဝနစိတ္တာနိ အာသေဝနပစ္စယော. တေသု နိရန္တရပ္ပဝတ္တံ ဇဝနသန္တတိံ ပတွာ ပုရိမံ ပုရိမံ ဇဝနစိတ္တံ အာသေဝန ပစ္စယော. စတူဟိ မဂ္ဂစိတ္တေဟိ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ စိတ္တံ အာသေဝနပစ္စယုပ္ပန္နံ.

අකුසල් සිත් දොළහ, ලෞකික කුසල් සිත් දහහත සහ ආවජ්ජන ද්වය හැර ක්‍රියා සිත් දහඅට යන ලෞකික ජවන සිත් හතළිස් හත ආසේවන ප්‍රත්‍යය වේ. ඒවා අතරින් අඛණ්ඩව පවතින ජවන පරම්පරාවක පෙර පෙර ජවන සිත ආසේවන ප්‍රත්‍යය වේ. මග්ග සිත් සතර මඟින් පසුව උපන් සිත් ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන් වේ.

ကေနဋ္ဌေန အာသေဝနန္တိ. ဥပရူပရိပဂုဏဘာဝဝဍ္ဎနတ္ထံထာမ ဗလဝဍ္ဎနတ္ထဉ္စ ပရိဝါသဂ္ဂါဟာပနဋ္ဌေန.

ආසේවන යන්න කුමන අර්ථයකින් යෙදේ ද? යත්, නැවත නැවත හුරු කිරීමෙන් ප්‍රගුණ බව වැඩීම පිණිසත්, ශක්තිය හා බලය වැඩීම පිණිසත් තමාගේ බලය පසු සිතට ලබා දීම යන අර්ථයෙනි.

တတ္ထ ပဂုဏဘာဝေါတိ ပုနပ္ပုနံ သဇ္ဈာယိတဿ ပါဠိပါဌဿ သုခေန ပဝတ္တနံ ဝိယ ဇဝနဋ္ဌာနဇဝနကိစ္စသင်္ခါတေ ဌာနကိစ္စဝိသေသေ ပစ္ဆိမ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ သုခေန ပဝတ္တနံ. ပရိဝါသော နာမ ကောသေယျဝတ္ထံ ပုနပ္ပုနံ သုဂန္ဓေန ပရိဝါသနံ ဝိယ စိတ္တသန္တာနေ ပုနပ္ပုန္နံ ရဇ္ဇနဒုဿနာဒိနာ ဝါ အရဇ္ဇန အဒုဿနာဒိနာ ဝါ ပရိဝါသနံ. ပုရိမသ္မိံ ဇဝနစိတ္တေ နိရုဒ္ဓေပိ တဿ ဇဝနဝေဂေါ န နိရုဇ္ဈတိ, ပစ္ဆိမံ စိတ္တသန္တာနံ ဖရမာနော ပဝတ္တတိယေဝ. တသ္မာ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ဇဝနစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ တေန ဝေဂေန ပဂ္ဂဟိတံ ဗလဝတရံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ [Pg.484] ပုရိမစိတ္တံ အတ္တနော ပရိဝါသံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဂဏှာပေတိ. ပစ္ဆိမဉ္စ စိတ္တံ ပုရိမဿ စိတ္တဿ ပရိဝါသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတိ. ဧဝံ သန္တေပိ သော အာသေဝနဝေဂေါ ပကတိယာ သတ္တဟိ စိတ္တဝါရေဟိ ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆတိ, တတော ပရံ တဒါရမ္မဏဝိပါက စိတ္တံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဘဝင်္ဂ စိတ္တဝါရော ဝါ ပဝတ္တတိ.

එහි ප්‍රගුණ බව යනු නැවත නැවත සජ්ඣායනය කළ පාළි පාඨයක් පහසුවෙන් වැටහෙන්නාක් මෙන්, ජවන අවස්ථාවෙහි සහ ජවන කෘත්‍යයෙහිදී පසු පසු සිත් පහසුවෙන් පැවතීමයි. පරිවාස යනු සිල්ක් වස්ත්‍රයක් සුවඳින් නැවත නැවත සුවඳ ගන්වන්නාක් මෙන්, චිත්ත සන්තානයෙහි ඇලීම, ගැටීම ආදියෙන් හෝ නොඇලීම, නොගැටීම ආදියෙන් යුක්ත කිරීමයි. පෙර ජවන සිත නිරුද්ධ වුවද එහි ජවන වේගය නිරුද්ධ නොවන අතර එය පසු පසු චිත්ත සන්තානයෙහි පැතිර පවතී. එබැවින් උපදින පසු පසු ජවන සිත පෙර සිතෙහි වේගය ලබා ගෙන වඩාත් බලවත් වී උපදී. මෙලෙස පෙර සිත තම බලය පසු සිතට ලබා දෙන අතර පසු සිත ද පෙර සිතෙහි බලය ලබා ගෙන පවතී. එසේ වුවද එම ආසේවන වේගය සාමාන්‍යයෙන් ජවන වාර හතකින් අවසන් වන අතර, ඉන්පසු තදාරම්මණ විපාක සිත හෝ භවංග චිත්තය ඇති වේ.

ဣဓ သုတ္တန္တာသေဝနပစ္စယောပိ ဝတ္တဗ္ဗော. သတိပဋ္ဌာနံ ဘာဝေတိ, သမ္မပ္ပဓာနံ ဘာဝေတိ, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ, ဓမ္မ ဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ, သမ္မာသင်္ကပ္ပံ ဘာဝေတီတိအာဒိနာ ဗဟူသု ဌာနေသု ဝုတ္တော. တတ္ထ ဘာဝေတီတိ ဧကံပိ ဒိဝသံ ဘာဝေတိ, သတ္တပိ ဒိဝသာနိ ဘာဝေတိ, ဧကံပိ မာသံ ဘာဝေတိ, သတ္တပိ မာသာနိ ဘာဝေတိ, ဧကံပိ သံဝစ္ဆရံ ဘာဝေတိ, သတ္တပိ သံဝစ္ဆရာနိ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော.

මෙහිදී සූත්‍ර පිටකයට අනුව ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය පිළිබඳව සඳහන් කළ යුතුය. සතිපට්ඨානය වර්ධනය කරයි (භාවනා කරයි), සම්මප්පධානය වර්ධනය කරයි, සති සම්බොජ්ඣංගය වර්ධනය කරයි, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වර්ධනය කරයි, සම්මා දිට්ඨිය වර්ධනය කරයි, සම්මා සංකප්පය වර්ධනය කරයි යනාදී වශයෙන් බොහෝ තැන්වල මෙය වදාරා ඇත. එහි 'වර්ධනය කරයි' (භාවනා කරයි) යන්නෙහි අර්ථය නම් එක් දිනක් හෝ, දින හතක් හෝ, මසක් හෝ, මාස හතක් හෝ, වසරක් හෝ, වසර හතක් හෝ නැවත නැවතත් එම වීර්යයෙහි නිරත වීමයි.

ပုရိမပုရိမေသု ဘဝေသု အာသေဝိတာနိ ဘာဝိတာနိ ဗဟုလီ ကတာနိ ကုသလာနိ ဝါ အကုသလာနိ ဝါ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမေသု ဘဝေသု ဗလဝတရာနံ ကုသလာနံ ဝါ အကုသလာနံ ဝါ ဥပ္ပတ္တိယာ အာသေဝန ပစ္စယော.

පෙර පෙර ආත්මවලදී නැවත නැවතත් පුරුදු කරන ලද, ප්‍රගුණ කරන ලද හෝ බොහෝ වාරයක් කරන ලද කුසල් හෝ අකුසල් ක්‍රියාවෝ, වර්තමාන ආත්මයෙහි වඩාත් බලවත් වූ කුසල් හෝ අකුසල් හටගැනීම පිණිස (එහි දියුණුවට හෝ පිරිහීමට) ආසේවන ප්‍රත්‍යය මගින් උපකාරී වෙති.

ကာလန္တရေ ဝါ ဘဝန္တရေ ဝါ တာဒိသာနံ ကုသလာကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော ဥပနိဿယပစ္စယော နာမ. တေသံယေဝ ဗလဝတရတ္ထာယ ပစ္စယော အာသေဝနပစ္စယော နာမ.

කාලාන්තරයකට පසුව හෝ මතු ආත්මයකදී හෝ එවැනි කුසල් අකුසල් හටගැනීමට උපකාර වන ප්‍රත්‍යය 'උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහෙත් එම කුසල් අකුසල් වඩාත් බලවත් කිරීම සඳහා ජවන ක්‍රියාවලිය තුළදීම උපකාර වන ප්‍රත්‍යය 'ආසේවන ප්‍රත්‍යය' නම් වේ.

လောကေပိ မဟန္တေသု စိတ္တဘာဝနာကမ္မေသု ဝါစာ ဘာဝနာကမ္မေသု ကာယဘာဝနာကမ္မေသု အင်္ဂပစ္စင်္ဂဘာဝနာကမ္မေသု ကမ္မာယတနသိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဌာနေသု စ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မာနံ နိဿန္ဒဂုဏာ နာမ သန္ဒိဿန္တိယေဝ.

ලෝකයෙහි ද කලා ශිල්ප, විද්‍යාවන් සහ සාහිත්‍යය වැනි විවිධ විෂයයන්හි විශාල ජයග්‍රහණ ලබාගැනීම සඳහා සිතින්, කයින් සහ වචනයෙන් අඛණ්ඩව හා නැවත නැවතත් කරනු ලබන අභ්‍යාසයන්හි (ආසේවනයෙහි) ප්‍රතිඵල මනාව දැකගත හැකිය.

သဗ္ဗေသံ ခဏိကဓမ္မာနံ မဇ္ဈေ ဧဝရူပဿ အာသေဝန ပစ္စယဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပုရိသဗလပုရိသထာမာနံ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎန ဝသေန စိရကာလံ ပဝတ္တိတာနိ ပုရိသကမ္မာနိ နိပ္ဖတ္တိံ ပါပုဏန္တိ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဘာဝံပိ ဂစ္ဆန္တိ. အာသေဝနပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

සියලු ක්ෂණික ධර්මයන් අතර මෙවැනි ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් පවතින බැවින්, දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි යොදන ලද දැඩි උත්සාහය හා වීර්යය හේතුවෙන් ඉතා දුෂ්කර වූ මහා කාර්යයන් පවා සම්පූර්ණ කරගත හැකි වන අතර, සම්මා සම්බුද්ධත්වය පවා ලබාගත හැකිය. ආසේවන ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

၁၃. ကမ္မပစ္စယော

13. කර්ම ප්‍රත්‍යය

ဒုဝိဓော ကမ္မပစ္စယော သဟဇာတကမ္မပစ္စယော နာနာက္ခဏိက ကမ္မပစ္စယော.

කර්ම ප්‍රත්‍යය සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යය සහ නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

တတ္ထ ခဏတ္တယသမင်္ဂိ ဘူတာ သဗ္ဗာပိ ကုသလာကုသလာ ဗျာကတစေတနာ သဟဇာတကမ္မ ပစ္စယော. စေတနာသမ္ပယုတ္တာ သဗ္ဗေပိ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာစ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဟုပ္ပန္နာ ကမ္မဇရူပဓမ္မာ စ ပဝတ္တိကာလေ သဗ္ဗေပိ စိတ္တဇရူပဓမ္မာ စ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

එහිදී උප්පාද, ඨිති, භංග යන අවස්ථා තුනෙහිම පවතින සියලු කුසල, අකුසල සහ අව්‍යාකත චේතනාවෝ සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යය වෙති. එම චේතනාව සමඟ සහජාතව හටගන්නා සියලු සිත් සහ චෛතසිකයන් ද, ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී කර්මජ රූපයන් ද, ජීවත්වන කාලය තුළ සිතින් උපදින (චිත්තජ) රූපයන් ද මෙම ප්‍රත්‍යයේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති.

အတီတာ [Pg.485] ကုသလာကုသလစေတနာ နာနာက္ခဏိကကမ္မ ပစ္စယော. ဗာတ္တိံသဝိဓာ လောကိယဝိပါက စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ စ သဗ္ဗေ ကမ္မဇရူပဓမ္မာ စ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

අතීතයෙහි කරන ලද කුසල හා අකුසල චේතනාවෝ නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය වෙති. තිස් දෙවැදෑරුම් ලෞකික විපාක සිත් හා චෛතසිකයන් ද, සියලු කර්මජ රූපයන් ද මෙම ප්‍රත්‍යයේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති.

ကေနဋ္ဌေန ကမ္မန္တိ. ကိရိယာဝိသေသဋ္ဌေန ကမ္မံ. စေတနာ ဟိ ကိရိယာ ဝိသေသော ဟောတိ သဗ္ဗကမ္မေသု ဇေဋ္ဌကတ္တာ. တာ ဟိ သဗ္ဗေသု ကာယဝစီမနောကမ္မေသု ပစ္စုပဋ္ဌိတေသု တဿ တဿ ကမ္မဿ နိပ္ဖတ္တတ္ထာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စေတေတိ ကပ္ပေတိ သံဝိဒဟတိ, ဧကတော ဥဋ္ဌာပေတိ, တသ္မာ သဗ္ဗကမ္မေသု ဇေဋ္ဌကာ ဟောတိ. ဣတိ ကိရိယာဝိသေသဋ္ဌေန ကမ္မံ နာမ. ကရောန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ကမ္မံ. ကိံ ကရောန္တိ. ကာယိကကိရိယံပိ ကရောန္တိ, ဝါစသိကကိရိယံပိ ကရောန္တိ, မာနသိကကိရိယံပိ ကရောန္တိ. တတ္ထ ကာယိကကိရိယာ နာမ ဂမနဌာန နိသဇ္ဇာဒယော အဘိက္ကမနပဋိက္ကမနာဒယော အန္တမသော အက္ခိဒလာနံ ဥက္ခိပနနိက္ခိပနာနိပိ. ဝါစသိကကိရိယာ နာမ ဝါစာပဝတ္တနကိရိယာ. မာနသိကကိရိယာ နာမ သုစိန္တိတ ဒုစိန္တိတကိရိယာ, အန္တမသော ပဉ္စ ဝိညာဏာနံ ဒဿနကိစ္စသဝနကိစ္စာဒီနိပိ. သဗ္ဗာပိ ဣမာ ကိရိယာယော ဧတာယ စေတနာယ သတ္တာ ကရောန္တိ, သံဝိဒဟန္တိ, တသ္မာ သာ စေတနာ ကမ္မံ နာမ.

කර්මය යැයි කියනු ලබන්නේ කුමන අර්ථයකින්ද? සුවිශේෂී ක්‍රියාවක් සිදු කිරීම යන අර්ථයෙන් එය කර්මය නම් වේ. මෙම සුවිශේෂී ක්‍රියාව යනු චේතනාවයි. එය සියලු ක්‍රියාවන්හි ප්‍රධාන වේ. සිතින්, කයින් හෝ වචනයෙන් යම් ක්‍රියාවක් සිදු කරන විට, එම ක්‍රියාව සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා එය සමඟ යෙදෙන ධර්මයන් මෙහෙයවන්නේ, සකස් කරන්නේ හා සංවිධානය කරන්නේ චේතනාවයි. එබැවින් චේතනාව සියලු කර්මයන්හි ප්‍රධානියා ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් සුවිශේෂී ක්‍රියාව යන අර්ථයෙන් කර්මය නම් වේ. එසේම යමක් මගින් සත්ත්වයෝ ක්‍රියා කෙරෙත්ද, එය කර්මයයි. ඔවුන් කරන්නේ කුමක්ද? ඔවුන් කායික ක්‍රියා, වාචසික ක්‍රියා සහ මානසික ක්‍රියා සිදු කරති. මෙහි කායික ක්‍රියා යනු යෑම, සිටීම, ඉඳීම ආදිය මෙන්ම ඇස් පියලීම හා විවෘත කිරීම පවා වේ. වාචසික ක්‍රියා යනු වචන පිට කිරීමයි. මානසික ක්‍රියා යනු යහපත් හෝ අයහපත් ලෙස සිතීම වන අතර කෙටියෙන් කිවහොත් පංච ඉන්ද්‍රියයන් මගින් රූප දැකීම, ශබ්ද ඇසීම වැනි ක්‍රියා ද මෙයට අයත් වේ. සත්ත්වයන්ගේ මේ සියලු ක්‍රියාවන් තීරණය වන්නේ මෙම චේතනාව මගිනි. එබැවින් එම චේතනාව කර්මය යැයි කියනු ලැබේ.

အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေန သဟ ဇာယတီတိ သဟဇာတံ. သဟဇာတဉ္စ တံ ကမ္မဉ္စာတိ သဟဇာတကမ္မံ. သဟဇာတကမ္မံ ဟုတွာ ပစ္စယော သဟဇာတကမ္မ ပစ္စယော. သဟဇာတကမ္မဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

තම ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් සමඟම එකවර හටගන්නා බැවින් 'සහජාත' නම් වේ. එය සහජාත ධර්මයක් මෙන්ම කර්මයක් ද වන බැවින් 'සහජාත කර්ම' නම් වේ. සහජාත කර්මයක් වී උපකාරී වීම 'සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යය' නම් වේ.

အညော ကမ္မဿ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏော အညော ဝိပါကဿ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏောတိ ဧဝံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏော ဧတဿာတိ နာနာက္ခဏိကံ. နာနာက္ခဏိကဉ္စ တံ ကမ္မဉ္စာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မံ. နာနာက္ခဏိကကမ္မံ ဟုတွာ ပစ္စယော နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ စေတနာ အတ္တနော နိရုဒ္ဓါနန္တရေ ဧဝ အရိယဖလဝိပါကံ ဇနေတိ, သာပိ နာနာက္ခဏိကာ ဧဝ ဟောတိ.

කර්මය හටගන්නා අවස්ථාව එකක් වන අතර විපාකය හටගන්නා අවස්ථාව තවත් එකක් වේ. මෙසේ අවස්ථා දෙකක හටගන්නා බැවින් 'නානාක්ඛණික' නම් වේ. එය නානාක්ඛණික ධර්මයක් මෙන්ම කර්මයක් ද වන බැවින් 'නානාක්ඛණික කර්ම' නම් වේ. නානාක්ඛණික කර්මයක් වී උපකාරී වීම 'නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. ආර්ය මාර්ගය සමඟ යෙදෙන චේතනාව නිරුද්ධ වූ සැණින් ආර්ය ඵල විපාකය ලබා දෙන බැවින්, එය ද නානාක්ඛණික කර්මයකි.

ဧတ္ထ စ ဧကာ ဒါနကုသလစေတနာ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ စိတ္တစေတသိကာနဉ္စ ကာယိကဝါစသိကကိရိယာဘူတာနံ စိတ္တဇရူပါနဉ္စ သဟဇာတကမ္မပစ္စယော. တာယ စေတနာယ အာယတိံ ကာလန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ဝိပါကက္ခန္ဓဿ စ ကမ္မဇရူပက္ခန္ဓဿ စ နာနာက္ခဏိက ကမ္မပစ္စယော. ဧဝံ ဧကာ ကမ္မပထပတ္တာ သုစရိတဒုစ္စရိတစေတနာ ဒွီသု ကာလေသုဒွိန္နံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဒွီဟိ ပစ္စယသတ္တီဟိ ပစ္စယော ဟောတီတိ.

මෙහිදී දානමය කුසල චේතනාවක් සලකා බැලූ විට, එය තමා සමඟ සහජාතව හටගන්නා සිත් හා චෛතසිකයන්ට මෙන්ම එම සිතින් උපදින කායික හා වාචසික ක්‍රියාවන්ට (චිත්තජ රූපවලට) සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එම චේතනාවම මතු කාලයක හටගන්නා විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කර්මජ රූපයන්ට නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. මෙලෙස කර්ම පථයකට පැමිණි එක් සුචරිත හෝ දුශ්චරිත චේතනාවක්, කාලයන් දෙකකදී ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වර්ග දෙකකට ප්‍රත්‍යය ශක්තීන් දෙකකින් උපකාරී වේ.

ဧတ္ထ စ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယေ ကမ္မန္တိ ကိရိယာဝိသေသော. သော ပန စေတနာယ နိရုဒ္ဓါယပိ အနိရုဇ္ဈိတွာ တံ စိတ္တသန္တာနံ အနုဂစ္ဆတိယေဝ. ယဒါ [Pg.486] ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသံ လဘတိ, တဒါ သော ကိရိယာ ဝိသေသော စုတိနန္တရေ ဧကော အတ္တဘာဝေါ ဟုတွာ ဝိပစ္စတိ ပါတုဘဝတိ. ဩကာသံ ပန အလဘမာနာ ဘဝသတံပိ ဘဝသဟဿံပိ ဘဝသတသဟဿံပိ တံ သန္တာနံ အနုဂစ္ဆတိယေဝ. မဟဂ္ဂတကမ္မံ ပန လဒ္ဓေါကာသေ သတိ ဒုတိယဘဝေ ဗြဟ္မလောကေ ဧကော ဗြဟ္မတ္တဘာဝေါ ဟုတွာ ဝိပစ္စတိ ပါတုဘဝတိ. သုပရိပက္ကကမ္မတ္တာ ပန ဒုတိယဘဝေယေဝ ခီယတိ, တတော ပရံ နာနုဂစ္ဆတီတိ. ကမ္မပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙම නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙහි 'කර්මය' යනු සුවිශේෂී ශක්තියකි. චේතනාව නිරුද්ධ වුවද එම ශක්තිය නිරුද්ධ නොවී චිත්ත සන්තානය අනුගමනය කරයි. විපාක දීමට සුදුසු අවස්ථාවක් ලත් විට, චුති සිතට පසුව ඊළඟ ආත්මයේදී එය එක් ආත්මයක් (පුද්ගලයෙකු) ලෙස ප්‍රතිසන්ධි ලබා දෙමින් විපාක දෙයි. ඉදින් සුදුසු අවස්ථාවක් නොලැබුණහොත් එය ආත්ම සිය ගණනක්, දහස් ගණනක් හෝ ලක්ෂ ගණනක් වුවද එම සන්තානයෙහි රැඳී පවතියි. මහග්ගත කර්මයන් අවස්ථාවක් ලත් විට ඊළඟ ආත්මයේදීම බ්‍රහ්ම ලෝකයේ එක් බ්‍රහ්ම ආත්මයක් ලබා දෙමින් විපාක දෙයි. ඉතා හොඳින් මුහුකුරා ගිය කර්මයක් බැවින් එය දෙවන ආත්මයේදීම විපාක දී අවසන් වන අතර ඉන් පසුව ඉදිරියට නොයයි. කර්ම ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

၁၄. ဝိပါကပစ္စယော

14. විපාක ප්‍රත්‍යය

ဆတ္တိံသဝိဓာ ဝိပါကဘူတာ သဟဇာတစိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ ဝိပါက ပစ္စယော. တေယေဝ အညမညဉ္စ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကမ္မဇရူပါနိ စ ပဝတ္တိက္ခဏေ ဝိပါက စိတ္တဇာတာနိ စိတ္တဇရူပါနိ စ ဝိပါကပစ္စယုပ္ပန္နာ.

තිස් හය වැදෑරුම් විපාක සිත් සහ ඒවා සමඟ යෙදෙන සහජාත චෛතසික ධර්මයෝ විපාක ප්‍රත්‍යය වෙති. ඒවා එකිනෙකට ද, ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී කර්මජ රූපයන්ට ද, පවතින කාලය තුළ විපාක සිතින් උපදින (චිත්තජ) රූපයන්ට ද විපාක ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වෙති.

ကေနဋ္ဌေန ဝိပါကောတိ. ဝိပစ္စနဋ္ဌေန ဝိပါကော. ဝိပစ္စနံ နာမ မုဒုတရုဏဘာဝံ အတိက္ကမ္မ ဝိပက္ကဘာဝံ အာပဇ္ဇနံ. ကဿ ပန ဓမ္မဿ မုဒုတရုဏဘာဝေါ, ကဿ ဝိပက္ကဘာဝေါတိ. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယ သင်္ခါတဿ အတီတကမ္မဿ မုဒုတရုဏဘာဝေါ, တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပက္ကဘာဝေါ.

විපාකය යැයි කියනු ලබන්නේ කුමන අර්ථයෙන්ද? මුහුකුරා යෑම (විපච්චන) යන අර්ථයෙන් එය විපාකය නම් වේ. මුහුකුරා යෑම යනු ළදරු හෝ ලාබාල අවස්ථාව ඉක්මවා පරිණත (පැසුණු) අවස්ථාවට පත්වීමයි. මෙහි ලාබාල අවස්ථාව හා පරිණත අවස්ථාව යනු කුමක්ද? නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය නමින් හැඳින්වෙන අතීත කර්මයෙහි මුල් අවස්ථාව ලාබාල අවස්ථාව වන අතර, එම කර්මයෙහිම ප්‍රතිඵලය (විපාකය) පරිණත අවස්ථාව වේ.

တတ္ထ ဧကဿ ကမ္မဿ စတဿော အဝတ္ထာယော ဟောန္တိ စေတနာ ဝတ္ထာ ကမ္မာဝတ္ထာ နိမိတ္တာဝတ္ထာ ဝိပါကာဝတ္ထာတိ.

එහිදී එක් එක් කර්මයකට අවස්ථා සතරක් ඇති බව තේරුම් ගත යුතුය. එනම්: චේතනා අවස්ථාව හෙවත් කර්මයේ උත්පාදනය, කර්ම අවස්ථාව හෙවත් කර්මය අඛණ්ඩව පැවතීම, නිමිත්ත අවස්ථාව හෙවත් කර්මය ප්‍රකට වීම සහ විපාක අවස්ථාව හෙවත් අවසාන ප්‍රතිඵලයයි.

တတ္ထ တာယ စေတနာယ နိရုဒ္ဓါယပိ တဿာ ကိရိယာ ဝိသေသော န နိရုဇ္ဈတိ, တံ စိတ္တသန္တာနံ အနုဂစ္ဆတိယေဝ. အယံ ကမ္မာဝတ္ထာ နာမ.

මෙහිදී චේතනාව නිරුද්ධ වුවද, එහි විශේෂිත වූ ක්‍රියාකාරිත්වය නිරුද්ධ නොවන අතර එය චිත්ත සන්තතිය අනුව රහසිගතව ලුහුබඳියි. මෙය කර්ම අවස්ථාව හෙවත් කර්මයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම ලෙස හැඳින්වේ.

နိမိတ္တာဝတ္ထာတိ တံ ကမ္မံ ယဒါ ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသံ လဘတိ, တဒါ မရဏာသန္နကာလေ တဿ ပုဂ္ဂလဿ တမေဝ ကမ္မံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာတိ, သော ပုဂ္ဂလော တဒါ ဒါနံ ဒေန္တော ဝိယ သီလံ ရက္ခန္တော ဝိယ ပါဏဃာတံ ဝါ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ. ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာတိ, ဒါန ဝတ္ထုအာဒိကံ ဝါ သတ္ထာဒိကံ ဝါ အညံ ဝါပိ ပုဗ္ဗေ တဿ ကမ္မဿ ဥပကရဏဘူတံ အာရမ္မဏံ တဒါ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဟတ္ထဂတံ ဝိယ ဟောတိ. ဂတိနိမိတ္တံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာတိ, ဒိဗ္ဗဝိမာနာဒိကံ ဝါ နိရယဂ္ဂိဇာလာဒိကံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဘဝေ ဥပလဘိတဗ္ဗံ ဝါ အနုဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏံ တဒါ ဒိဿမာနံ ဟောတိ. အယံ နိမိတ္တာ ဝတ္ထာ နာမ.

කර්මය විපාක දීම සඳහා සුදුසු අවස්ථාවක් ලත් විට, මරණාසන්න පුද්ගලයාට එම කර්මය ප්‍රකට වෙයි. එනම්, ඔහු දන් දෙන්නාක් මෙන්, සිල් රකින්නාක් මෙන් හෝ ප්‍රාණඝාතය කරන්නාක් මෙන් ඔහුටම හැඟෙයි. යම් හෙයකින් මෙම කර්මය ප්‍රකට වීමට අපොහොසත් වුවහොත්, එහි සංකේතයක් (කර්ම නිමිත්තක්) ප්‍රකට වෙයි. එනම්, තමා අතීතයේදී එම කර්මය සිදු කිරීමට යොදාගත් පූජා භාණ්ඩ, තෑගි බෝග හෝ ආයුධ ආදිය තමා සන්තකයේ ඇති බවක් ඔහුට හැඟෙයි. එසේත් නැතිනම්, සමහර විට ඔහු උපදින්නට නියමිත ඊළඟ භවයේ ලකුණ (ගති නිමිත්ත) ඔහුට ප්‍රකට වෙයි. එනම්, දිව්‍ය විමාන හෝ නිරයේ ගිනි දැල් වැනි, තමාට මීළඟ භවයේදී උරුම වන හෝ අත්විඳීමට සිදුවන දෑ සය දොරින් මනසට ඇතුළු වෙයි. මේවා නිමිත්ත අවස්ථාව හෙවත් චේතනාව ප්‍රකට වීම ලෙස හැඳින්වේ.

ဝိပါကာဝတ္ထာတိ သစေ သော ပုဂ္ဂလော တထာ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ တံ ကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ ဂတိနိမိတ္တံ ဝါ ဧကံ အာရမ္မဏံ အမုဉ္စမာနော မရတိ, တဒါ တံ ကမ္မံ တသ္မိံဘဝေ ဝိပစ္စတိ, တံ ကမ္မံ တသ္မိံဘဝေ ဧကော အတ္တဘာဝေါ ဟုတွာ ပါတုဘဝတိ[Pg.487]. တတ္ထ ပုရိမာသု တီသု အဝတ္ထာသု တံ ကမ္မံ မုဒုတရုဏဘူတံ ဟောတိ, ပစ္ဆိမံ ပန ဝိပါကာဝတ္ထံ ပတွာ ဝိပက္ကဘူတံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ဝိပစ္စနံ နာမ မုဒုတရုဏဘာဝံ အတိက္ကမ္မ ဝိပက္ကဘာဝံ အာပဇ္ဇနန္တိ. ဧဝံ ဝိပက္ကဘာဝံ အာပန္နော စိတ္တ စေတသိကဓမ္မသမူဟော ဝိပါကော နာမ.

දැන් විපාක අවස්ථාව තේරුම් ගන්නේ කෙසේද? යම් පුද්ගලයෙකු කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත යන තුනෙන් එකක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කර මිය ගියහොත්, එම කර්මය මීළඟ භවයේදී විපාක දෙන බව කියනු ලැබේ. එය නව පුද්ගලභාවයක් බවට පත්වී නව භවයේ සත්ත්වයෙකු ලෙස පෙනී සිටියි. මෙය විපාක අවස්ථාව හෙවත් අවසාන ප්‍රතිඵලය ලෙස හැඳින්වේ. (පාද සටහන: ලෙඩි සයඩෝ චේතනා අවස්ථාව පැහැදිලි කර නැත. නමුත් එය කර්මයේ ආරම්භක චේතනාව බැවින් තේරුම් ගැනීම පහසුය.) එබැවින්, මුලින් සඳහන් කළ පරිදි, 'විපච්චන' යනු ළදරු හෝ තරුණ අවධියේ සිට මුහුකුරා ගිය අවස්ථාව දක්වා වන වෙනස් වීමයි. මේ අනුව, 'විපාකය' යනු චේතනාවන්හි ප්‍රතිඵල වූ සිත් සහ චෛතසිකයන්ට හෝ මුහුකුරා ගිය චේතනාවන්ටම දෙනු ලබන නාමයයි.

တတ္ထ ယထာ အမ္ဗပ္ဖလာနိ နာမ ယဒါ ဝိပက္ကဘာဝံ အာပဇ္ဇန္တိ, တဒါ သဗ္ဗသော သိနိဒ္ဓရူပါနိ ဟောန္တိ. ဧဝမေဝံ ဝိပါကဓမ္မာ နာမ နိရုဿာဟာ နိဗျာပါရာ ဟုတွာ သဗ္ဗသော သန္တရူပါ ဟောန္တိ. တေသံ သန္တရူပတ္တာယေဝ ဘဝင်္ဂစိတ္တာနံ အာရမ္မဏံ အဝိဘူတံ ဟောတိ, ဘဝင်္ဂတော ဝုဋ္ဌာနကာလေ တံ အာရမ္မဏံ န ဇာနာတိ. တထာဟိ ရတ္တိယံ နိဒ္ဒါယန္တဿ ပုရိမဘဝေ မရဏာသန္နကာလေ ယထာဂဟိတံ ကမ္မာဒိကံ အာရမ္မဏံ အာရဗ္ဘ ဘဝင်္ဂသောတံ ပဝတ္တမာနံပိ တဿ ဘဝင်္ဂသောတဿ တံ အာရမ္မဏံ အာရဗ္ဘ ဣဒံ နာမ မေ ပုရိမဘဝေ အာရမ္မဏံ ဒိဋ္ဌန္တိ ကဿစိ ဇာနနဝီထိစိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော န ဟောတိ. သော ပုဂ္ဂလော နိဒ္ဒါယနကာလေပိ ဥဋ္ဌာနကာလေပိ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓံ တံ နိမိတ္တံ န ဇာနာတိ. ဧဝံ နိရုဿာဟနိဗျာပါရသန္တရူပ ဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဝိပါကပစ္စယတာ နာမာတိ. ဝိပါက ပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

අඹ ගෙඩි ඉදුණු විට ඉතා මෘදු හා සිනිඳු වන්නා සේම, විපාක ධර්මයන්ද කිසිදු උත්සාහයකින් තොර බැවින් අතිශයින් ශාන්ත වෙයි. ඒවා කෙතරම් ශාන්තද යත්, භවාංග සිත්වල අරමුණු සැමවිටම අප්‍රකට හා නොපැහැදිලි වෙයි. භවාංගයෙන් මිදුණු පසු එහි අරමුණ කුමක්දැයි කෙනෙකුට නොවැටහෙයි. එබැවින්, රාත්‍රියේ නින්දේදී භවාංගය විසින් පෙර භවයේ මරණාසන්න මොහොතේ අත්විඳි අරමුණු තුනෙන් එකක් (කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත) ගනු ලැබුවද, "මෙවැනි අරමුණක් පෙර භවයේදී හමු විය" යනුවෙන් එය හඳුනාගත හැකි සිතුවිලි ක්‍රියාවලියක් ඇති වීමට ඉඩක් නැත. මේ නිසා පුද්ගලයෙකු නින්දේදී හෝ පිබිද සිටින විට අතීත භවයේ කිසිදු අරමුණක් ගැන නොදනියි. මෙලෙස උත්සාහ රහිත බව සහ ශාන්ත බව මගින් සිදුකරන උපකාරය විපාක ප්‍රත්‍යයේ කාර්යය ලෙස හැඳින්වේ. විපාක ප්‍රත්‍ය විවරණය නිමවා ඇත.

၁၅. အာဟာရပစ္စယော

15. ආහාර ප්‍රත්‍යය

ဒုဝိဓော အာဟာရပစ္စယော ရူပါဟာရပစ္စယော အရူပါဟာရ ပစ္စယော.

ආහාර ප්‍රත්‍යය රූප ආහාර සහ අරූප ආහාර යනුවෙන් දෙවර්ගයකි.

တတ္ထ ရူပါဟာရပစ္စယော နာမ ကဗဠီကာရာဟာရသင်္ခါတံ ဩဇ ရူပံ ဝုစ္စတိ. သော စ အဇ္ဈတ္တာဟာရော ဗဟိဒ္ဓါဟာရောတိ ဒုဝိဓော. ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနံ သတ္တာနံ သဗ္ဗေပိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မာ တဿ ဒုဝိဓဿ ရူပါဟာရဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

මින් රූප ආහාරය යනු කබලීකාරාහාරය හෙවත් ඕජා රූපයයි. එය නැවතත් ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වශයෙන් දෙවර්ගයකට බෙදේ. (පාද සටහන: සතර සමුට්ඨානයන් වන්නේ (1) කර්මය, (2) චිත්තය, (3) උතුව සහ (4) ආහාරයයි.)

အရူပါဟာရော ပန တိဝိဓော ဖဿာဟာရော မနောသဉ္စေတနာ ဟာရော ဝိညာဏာဟာရော စ. တယောပေတေ ဓမ္မာ သဟဇာတာနံ နာမရူပဓမ္မာနံ အာဟာရပစ္စယော ဟောန္တိ. သဟဇာတာ စ နာမရူပ ဓမ္မာ တေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

අරූප ආහාරය වනාහි ඵස්සය, මනෝසංචේතනාව සහ විඤ්ඤාණය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. මෙම අරූප ආහාර හෙවත් ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්, ඒවායේ අනුරූප ප්‍රත්‍යෝත්පන්න වූ සහජාත නාම-රූප ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි.

ကေနဋ္ဌေန အာဟာရောတိ. ဘုသံ ဟရဏဋ္ဌေန အာဟာရော. ဘုသံ ဟရဏဋ္ဌေနာတိစ ဒဠှံ ပဝတ္တာပနဋ္ဌေန, စိရကာလံ ဌိတိယာ ဝုဍ္ဎိယာ ဝိရုဠှိယာ ဝေပုလ္လာယ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဇနနကိစ္စယုတ္တောပိ အာဟာရော ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စပ္ပဓာနော ဟောတီတိ.

ආහාර යන්න තේරුම් ගත යුත්තේ කිනම් අර්ථයකින්ද? ආහාර යන්න තේරුම් ගත යුත්තේ දැඩි ලෙස දරා සිටින අර්ථයෙනි, එනම් ස්ථිරව පවත්වා ගන්නා අර්ථයෙනි. එයින් අදහස් වන්නේ, ප්‍රත්‍ය වන ධර්මය ප්‍රත්‍ය ලබන ධර්මයට බොහෝ කල් පැවතීමට, වර්ධනය වීමට සහ දියුණු වීමට උපකාර කරමින් පෝෂණය කරන බවයි. ආහාර ප්‍රත්‍යයට ජනක ශක්තියක් (ඉපදවීමේ ශක්තියක්) තිබුණද, මෙහිදී උපස්තම්භන ශක්තිය (රුකුල් දීමේ ශක්තිය) ප්‍රධාන වේ.

တတ္ထ ဒုဝိဓော ရူပါဟာရော အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ စတုသမုဋ္ဌာနိကံ ရူပကာယံ ဥပဗြူဟယန္တော ဘုသံ ဟရတိ, ဒဠှံ ပဝတ္တေတိ, စိရံ အဒ္ဓါနံ ဂမေတိ, တံ တံ အာယုကပ္ပပရိယောသာနံ ပါပေတီတိ အာဟာရော.

මෙහිදී, රූප ආහාර දෙවර්ගය 'ආහාර' ලෙස හැඳින්වෙන්නේ, ඒවා සතර සමුට්ඨානයෙන් උපන් ආධ්‍යාත්මික රූප කලාපයන් ස්ථිරව පවතින ලෙසත්, දීර්ඝ කාලයක් පවතින ලෙසත්, තම ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් පවතින ලෙසත් පෝෂණය කරමින් දැඩි ලෙස දරා සිටින බැවිනි.

ဖဿာဟာရော [Pg.488] အာရမ္မဏေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌရသံ နီဟရန္တော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဘုသံ ဟရတိ. မနောသဉ္စေတနာဟာရော ကာယဝစီ မနောကမ္မေသု ဥဿာဟံ ဇနေန္တော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဘုသံ ဟရတိ. ဝိညာဏာဟာရော အာရမ္မဏဝိဇာနနဋ္ဌေန ပုဗ္ဗင်္ဂမကိစ္စံ ဝဟန္တော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဘုသံ ဟရတိ, ဒဠှံ ပဝတ္တေတိ, စိရံ အဒ္ဓါနံ ဂမေတီတိ အာဟာရော. သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဘုသံ ဟရန္တော သဟဇာတရူပဓမ္မေပိ ဘုသံ ဟရတိယေဝ.

ඵස්සය ද ආහාරයකි, මන්ද එය ඉෂ්ට සහ අනිෂ්ට අරමුණුවලින් උකහා ගත් සාරයෙන් පෝෂණය කරමින් තම සහජාත ධර්මයන් ස්ථිරව පවත්වා ගැනීමට සහ දීර්ඝ කාලයක් පවත්වා ගැනීමට දැඩි ලෙස උපකාරී වන බැවිනි. මනෝසංචේතනාව හෙවත් චේතනාව ආහාරයක් වන්නේ එය කය, වචන සහ මනසින් සිදුවන ක්‍රියාවන් ඉටු කිරීමට අවශ්‍ය උත්සාහය ලබා දෙන බැවිනි. විඤ්ඤාණයද ආහාරයකි, මන්ද එය අරමුණක් ගැන සිතන සෑම අවස්ථාවකම ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කරන බැවිනි. මෙම අරූප ආහාර තුන සහජාත නාම ධර්මයන්ට පෝෂණය සපයන අතරම සහජාත රූප ධර්මයන් කෙරෙහිද බලපායි.

ဣဓ သုတ္တန္တနယောပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ယထာ သကုဏာ နာမ စက္ခူဟိ ဒိသာဝိဒိသံ ဝိဘာဝေတွာ ပတ္တေဟိ ရုက္ခတော ရုက္ခံ ဝနတော ဝနံ အာကာသေန ပက္ခန္ဒိတွာ တုဏ္ဍကေဟိ ဖလာဖလာနိ တုဒိတွာ ယာဝဇီဝံ အတ္တာနံ ယာပေန္တိ. တထာ ဣမေ သတ္တာ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ အာရမ္မဏာနိ ဝိဘာဝေတွာ ဆဟိ မနောသဉ္စေတနာဟာရေဟိ အာရမ္မဏဝတ္ထုပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ ဥဿုက္ကနံ ကတွာ ဆဟိ ဖဿာဟာရေဟိ အာရမ္မဏေသု ရသံ ပါတုဘဝန္တံ ကတွာ သုခဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိ. ဝိညာဏေဟိ ဝါ အာရမ္မဏာနိ ဝိဘာဝေတွာ နာမရူပ သမ္ပတ္တိံ သာဓေန္တိ. ဖဿေဟိ အာရမ္မဏေသု ရသံ ပါတုဘဝန္တံ ကတွာ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ ဝေဒနံ သမ္ပာဒေတွာ တဏှာဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇန္တိ. စေတနာဟိ တဏှာမူလကာနိ နာနာကမ္မာနိ ပသဝေတွာ ဘဝတော ဘဝံ သံသရန္တိ. ဧဝံ အာဟာရဓမ္မာနံ မဟန္တံ အာဟာရကိစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. အာဟာရပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහිදී ආහාරය සූත්‍රන්ත ක්‍රමයටද පැහැදිලි කළ හැකිය. පක්ෂීන් තමන් ලගින තැන තේරුම් ගෙන අහසින් ගසින් ගසට, වනයෙන් වනයට පියාඹා ගොස් පලතුරු හොටින් ඇන කොටා ගනිමින් තම ජීවිතය පවත්වන්නා සේම; සත්ත්වයෝද විඤ්ඤාණ සය මගින් අරමුණු හඳුනාගෙන, මනෝසංචේතනා සය මගින් අරමුණු ලබා ගැනීමට උත්සාහ දරා, ඵස්ස සය මගින් අරමුණුවල රසය විඳිමින් සැප හෝ දුක් අනුභව කරති. එසේත් නැතිනම්, විඤ්ඤාණයෙන් පමණක් අරමුණු අවබෝධ කරගනිමින් නාම-රූපයන් ඇති කර ගනිති. එසේත් නැතිනම්, ඵස්සයෙන් පමණක් අරමුණු ප්‍රකට කරවාගෙන ඒ ඔස්සේ වේදනාවන් ඇති කරගෙන තෘෂ්ණාව වර්ධනය කරති. එසේත් නැතිනම්, චේතනාවන් මගින් තෘෂ්ණාව පදනම් කරගත් විවිධ කර්ම සිදු කරමින් භවයෙන් භවයට සංසාරයේ සැරිසරති. මෙලෙස විවිධ ආහාරයන්ගේ ක්‍රියාකාරිත්වය කෙතරම් පුළුල්ද යන්න තේරුම් ගත යුතුය. ආහාර ප්‍රත්‍ය විවරණය නිමවා ඇත.

၁၆. ဣန္ဒြိယပစ္စယော

16. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය

တိဝိဓော ဣန္ဒြိယပစ္စယော သဟဇာတိန္ဒြိယပစ္စယော ပုရေ ဇာတိန္ဒြိယပစ္စယော ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယော.

ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය, පුරේජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

တတ္ထ ပန္နရသိန္ဒြိယဓမ္မာ သဟဇာတိန္ဒြိယပစ္စယော နာမ, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ မနိန္ဒြိယံ သုခိန္ဒြိယံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ သမာဓိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယံ အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ. တေဟိ သဟဇာတာ စိတ္တစေတသိကဓမ္မာ စ ရူပဓမ္မာ စ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

එහිදී ජීවිතින්ද්‍රිය, මනින්ද්‍රිය, සුඛින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය, සෝමනස්සින්ද්‍රිය, දෝමනස්සින්ද්‍රිය, උපෙක්ඛින්ද්‍රිය, සද්ධින්ද්‍රිය, විරියින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය, පඤ්ඤින්ද්‍රිය, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය, අඤ්ඤින්ද්‍රිය, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම පසළොස සහජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය නම් වේ. ඒවා සමඟ සහජාතව උපදින සිත, චෛතසික ධර්ම සහ රූප ධර්ම එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න (ඵල) ධර්ම වේ.

ပဉ္စိန္ဒြိယရူပါနိ ပုရေဇာတိန္ဒြိယပစ္စယော, စက္ခုန္ဒြိယံ သောတိန္ဒြိယံ ဃာနိန္ဒြိယံ ဇိဝှိန္ဒြိယံ ကာယိန္ဒြိယံ. ပဉ္စဝိညာဏစိတ္တ စေတသိက ဓမ္မာ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

චක්ඛුන්ද්‍රිය, සෝතින්ද්‍රිය, ඝාණින්ද්‍රිය, ජිව්හින්ද්‍රිය, කායින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය රූප පහ පුරේජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වේ. පංච විඤ්ඤාණ සිත් සහ ඒ හා යෙදෙන චෛතසික ධර්ම එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වේ.

ဧကံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယော. သဗ္ဗာနိ ကမ္မဇ ရူပါနိ ဇီဝိတရူပဝဇ္ဇိတာနိ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာနိ.

එක් රූප ජීවිතින්ද්‍රියක් පමණක් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වේ. ජීවිත රූපය හැර ඉතිරි සියලු කර්මජ රූප ධර්ම එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වේ.

ကေနဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယန္တိ. ဣဿရိယဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယံ. တတ္ထ ကတ္ထ ဣဿရိယန္တိ. အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ဣဿရိယံ. ကသ္မိံ ကသ္မိံ ကိစ္စေ ဣဿရိယန္တိ[Pg.489]. အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စေ ဣဿရိယံ. နာမဇီဝိတံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဇီဝနကိစ္စေ ဣဿရိယံ. ဇီဝနကိစ္စေတိ အာယုဝဍ္ဎနကိစ္စေ, သန္တတိဌိတိယာ စိရကာလဌိတိကိစ္စေတိ အတ္ထော. မနိန္ဒြိယံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏကိစ္စေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဣဿရိယံ. အဝသေသော ဣန္ဒြိယဋ္ဌော ပုဗ္ဗေ ဣန္ဒြိယယမကဒီပနိယံ ဝုတ္တောယေဝ.

කිනම් අර්ථයකින් 'ඉන්ද්‍රිය' යැයි කියනු ලබන්නේ ද? අධිපති බව (ඊශ්වර බව) යන අර්ථයෙන් 'ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. එහිදී කවරක් කෙරෙහි අධිපති බව දරන්නේ ද? තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව දරයි. කවර කෘත්‍යයක (කාර්යයක) දී අධිපති බව දරන්නේ ද? තම තමන්ට හිමි කාර්යය ඉටුකිරීමේදී අධිපති බව දරයි. නාම ජීවිතින්ද්‍රිය, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ජීවත් කරවීමේ කෘත්‍යයෙහි (ජීවන කෘත්‍යයෙහි) අධිපති බව දරයි. ජීවන කෘත්‍යය යනු ආයුෂ වැඩීමේ කෘත්‍යයයි; එනම් සන්තතිය නොකැඩී පවත්වා ගනිමින් බොහෝ කල් පැවැත්මට සැලැස්වීමයි. මනින්ද්‍රිය, අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ කෘත්‍යයෙහිලා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව පවත්වයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියන්ගේ අර්ථයන් මීට පෙර අප විසින් කරන ලද 'ඉන්ද්‍රිය යමක දීපනියෙහි' දක්වා ඇත.

ဧတ္ထ ဝဒေယျ, ဒွေ ဣတ္ထိန္ဒြိယပုရိသိန္ဒြိယဓမ္မာ ဣန္ဒြိယဘူတာ သမာနာပိ ကသ္မာ ဣန္ဒြိယပစ္စယေ ဝိသုံ န ဂဟိတာတိ. ပစ္စယကိစ္စဿ အဘာဝတော. တိဝိဓဉှိ ပစ္စယကိစ္စံ ဇနနကိစ္စဉ္စ ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စဉ္စ အနုပါလနကိစ္စဉ္စ. တတ္ထ ယော ပစ္စယော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ ဥပ္ပာဒါယ ပစ္စယော ဟောတိ, ယသ္မိံ အသတိ ပစ္စယုပ္ပန္နော ဓမ္မော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပစ္စယကိစ္စံ ဇနနကိစ္စံ နာမ. ယထာ အနန္တရပစ္စယော. ယော ပစ္စယော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ ဌိတိယာ စ ဝုဍ္ဎိယာ စ ဝိရုဠှိယာ စ ပစ္စယော ဟောတိ, ယသ္မိံ အသတိ ပစ္စယုပ္ပန္နော ဓမ္မော န တိဋ္ဌတိ န ဝဍ္ဎတိ န ဝိရူဟတိ, တဿ ပစ္စယကိစ္စံ ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စံ နာမ. ယထာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော. ယော ပစ္စယော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ, ယေန ဝိနာ ပစ္စယုပ္ပန္နော ဓမ္မော စိရကာလံ န ပဝတ္တတိ, သန္တတိ ဂမနံ ဆိဇ္ဇတိ, တဿ ပစ္စယ ကိစ္စံ အနုပါလနကိစ္စံ နာမ. ယထာ ရူပ ဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယော. ဧတေ ပန ဒွေ ဣန္ဒြိယဓမ္မာ တေသု တီသု ပစ္စယ ကိစ္စေသု ဧကကိစ္စံပိ နသာဓေန္တိ, တသ္မာ ဧတေ ဒွေ ဓမ္မာ ဣန္ဒြိယ ပစ္စယေ ဝိသုံ န ဂဟိတာတိ.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැකිය: "ඉන්ද්‍රිය ගණයට අයත් ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය සහ පුරිසින්ද්‍රිය යන ධර්ම දෙක, මෙම ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සම්බන්ධතාවයෙහි ප්‍රත්‍යය ධර්ම ලෙස වෙන් කොට නොගත්තේ මන්ද?" යනුවෙනි. පිළිතුර නම්: ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යයක් (හේතු ක්‍රියාවක්) නොමැති බැවිනි. ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය ජනක කෘත්‍යය, උපත්ථම්භක කෘත්‍යය සහ අනුපාලන කෘත්‍යය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී යම් ප්‍රත්‍යයක් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයේ උප්පත්තියට හේතු වේ ද, යමක් නොමැති කල්හි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය නොපවති ද, එම ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාව 'ජනක කෘත්‍යය' නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස අනන්තර ප්‍රත්‍යය දැක්විය හැකිය. යම් ප්‍රත්‍යයක් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයේ පැවැත්මට, වැඩීමට හා අභිවෘද්ධියට හේතු වේ ද, යමක් නොමැති කල්හි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය නොපවතින්නේ ද, නොවැඩෙන්නේ ද, එම ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාව 'උපත්ථම්භක කෘත්‍යය' (උපකාරක කෘත්‍යය) නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය දැක්විය හැකිය. යම් ප්‍රත්‍යයක් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයේ අඛණ්ඩ පැවැත්මට හේතු වේ ද, යමක් නොමැතිව ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය බොහෝ කල් නොපවතින්නේ ද, සන්තතිය බිඳී යන්නේ ද, එම ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාව 'අනුපාලන කෘත්‍යය' (නඩත්තු කිරීමේ කෘත්‍යය) නම් වේ. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය මීට නිදසුනකි. එහෙත් මෙම භාව ඉන්ද්‍රිය දෙක ඉහත කී තුන් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන් කිසිවක් සිදු නොකරයි. එබැවින් මෙම ධර්ම දෙක ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි වෙනම ගනු නොලැබේ.

ဧတံ သန္တေ ဧတေ ဒွေ ဓမ္မာ ဣန္ဒြိယာတိပိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ. နော န ဝတ္တဗ္ဗာ. ကသ္မာ. ဣန္ဒြိယကိစ္စသဗ္ဘာဝတောတိ. ကိံ ပန ဧတေသံ ဣန္ဒြိယကိစ္စန္တိ. လိင်္ဂနိမိတ္တကုတ္တအာကပ္ပေသု ဣဿရတာ ဣန္ဒြိယ ကိစ္စံ. တထာ ဟိ ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဣတ္ထိန္ဒြိယရူပံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သန္တာနေ စတူဟိ ကမ္မာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပန္နာ ပဉ္စက္ခန္ဓ ဓမ္မာ ဣတ္ထိဘာဝါယ ပရိဏမန္တိ, သော အတ္တဘာဝေါ ဧကန္တေန ဣတ္ထိလိင်္ဂ ဣတ္ထိနိမိတ္တ ဣတ္ထိကုတ္တ ဣတ္ထာကပ္ပယုတ္တော ဟောတိ, နော အညထာ. န စ ဣတ္ထိန္ဒြိယရူပံ တေ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မေ ဇနေတိ, န စ ဥပတ္ထမ္ဘတိ, နာပိ အနုပါလေတိ, အထ ခေါ တေ ဓမ္မာ အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တူတိ အာဏံ ဌပေန္တံ ဝိယ တေသု အတ္တနော အနုဘာဝံ ပဝတ္တေတိ. တေ စ ဓမ္မာ တထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နော အညထာတိ. အယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယရူပဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီသု ဣဿရတာ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယရူပဿ ပုရိသလိင်္ဂါဒီသု ဣဿရတာယံ. ဧဝံ ဧတေ ဒွေ ဓမ္မာ လိင်္ဂါဒီသု ဣန္ဒြိယကိစ္စ သဗ္ဘာဝတော ဣန္ဒြိယာ နာမ ဟောန္တီတိ.

එසේ නම් මෙම ධර්ම දෙක 'ඉන්ද්‍රිය' ලෙස හැඳින්විය යුතු නැද්ද? නැත, ඒවා ඉන්ද්‍රිය ලෙස හැඳින්විය යුතුය. ඒ මන්ද? ඒවා සතුව ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයක් (අධිපති බවක්) පවතින බැවිනි. ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග, නිමිත්ත, කුත්ත සහ ආකප්ප යන ලක්ෂණයන් පාලනය කිරීමේ අධිපති බව ඒවා සතු ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයයි. යම් පුද්ගලයකුගේ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය රූපය හටගන්නේ නම්, ඔහුගේ සන්තතියෙහි කර්මාදී සිවු වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා පංචස්කන්ධ ධර්මයෝ ස්ත්‍රී භාවයට අනුකූලව පරිණාමය වෙති. එම ආත්මභාවය ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංගය, ස්ත්‍රී නිමිත්ත, ස්ත්‍රී කුත්ත සහ ස්ත්‍රී ආකප්පවලින් යුක්ත වේ; එය අන් ආකාරයකට සිදු නොවේ. මෙහිදී ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය රූපය එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන් උපදවන්නේවත්, පෝෂණය කරන්නේවත්, රකින්නේවත් නැත. එහෙත් එම ධර්මයන් ස්වකීය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදින කල්හි, "මෙසේ මෙසේ උපදිය යුතුය" යන්නට අණ පනවන්නාක් මෙන්, ඒවා කෙරෙහි සිය බලපෑම පවත්වයි. එම ධර්මයෝ ද ඒ අයුරින්ම උපදිති; අන් ආකාරයකින් නොවේ. ස්ත්‍රී ලිංගාදිය කෙරෙහි ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය රූපයේ පවතින අධිපති බව මෙයයි. පුරුෂ ලිංගාදිය කෙරෙහි පුරිසින්ද්‍රිය රූපයේ පවතින අධිපති බව ද මෙලෙසම වටහා ගත යුතුය. මෙසේ ලිංගාදිය කෙරෙහි ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයක් පවතින බැවින්, මෙම ධර්ම දෙක 'ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ.

ဟဒယဝတ္ထုရူပံ ပန ဒွိန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ နိဿယဝတ္ထုကိစ္စံ သာဓယမာနံပိ တာသု ဣန္ဒြိယကိစ္စံ န သာဓေတိ. န ဟိ ဘာဝိတ စိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဟဒယရူပေ ပသန္နေဝါ [Pg.490] အပ္ပသန္နေ ဝါ ဇာတေပိ မနောဝိညာဏဓာတုယော တဒနုဝတ္တိကာ ဟောန္တီတိ. ဣန္ဒြိယ ပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

හෘදය වස්තු රූපය මනෝ ධාතු සහ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු යන ධාතුන් දෙකට නිශ්‍රය වස්තුවක් (ආධාරකයක්) ලෙස ක්‍රියා කළද, ඒවා කෙරෙහි ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයක් ඉටු නොකරයි. මක්නිසාද යත්, මනා හික්මීමක් ඇති පුද්ගලයකුගේ හෘදය රූපය ප්‍රසන්න වුවත් අප්‍රසන්න වුවත්, ඔහුගේ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතූන් එයට අනුකූලව හැසිරෙන්නේ නැති බැවිනි. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ විස්තරය නිමයි.

၁၇. ဈာနပစ္စယော

17. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය

သတ္တ ဈာနင်္ဂါနိ ဈာနပစ္စယော, ဝိတက္ကော ဝိစာရော ပီတိ သောမနဿံ ဒေါမနဿံ ဥပေက္ခာ ဧကဂ္ဂတာ. တေဟိ သဟဇာတာ ပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇိတာ စိတ္တစေတသိကဓမ္မာ စ ရူပဓမ္မာ စ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

විතක්ක, විචාර, පීති, සෝමනස්ස, දෝමනස්ස, උපෙක්ඛා, ඒකග්ගතා යන ධ්‍යාන අංග හත ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය නම් වේ. ඒවා සමඟ සහජාතව උපදින පංච විඤ්ඤාණ රහිත සිත්, චෛතසික ධර්ම සහ රූප ධර්ම මෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වේ.

ကေနဋ္ဌေန ဈာနန္တိ. ဥပနိဇ္ဈာယနဋ္ဌေန ဈာနံ. ဥပနိဇ္ဈာယ နဋ္ဌေနာတိ စ မနသာ အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာယနဋ္ဌေန ပေက္ခနဋ္ဌေန. ယထာ ဟိ ဣဿာသော ဒူရေ ဌတွာ ခုဒ္ဒကေ လက္ခမဏ္ဍလေ သရံ ပဝေသေန္တော ဟတ္ထေဟိ သရံ ဥဇုကဉ္စ နိစ္စလဉ္စ ကတွာ မဏ္ဍလဉ္စ ဝိဘူတံ ကတွာ စက္ခုနာ နိဇ္ဈာယန္တော ပဝေသေတိ. ဧဝမေဝ ဣမေဟိ အင်္ဂေဟိ စိတ္တံ ဥဇုကဉ္စ နိစ္စလဉ္စ ကတွာ အာရမ္မဏဉ္စ ဝိဘူတံ ကတွာ နိဇ္ဈာယန္တော ပုဂ္ဂလော ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဥပနိဇ္ဈာယိတွာ ယံကိဉ္စိ ကာယကမ္မံ ဝါ ဝစီကမ္မံ ဝါ မနောကမ္မံ ဝါ ကရောန္တော အဝိရဇ္ဈမာနော ကရောတိ.

කිනම් අර්ථයකින් 'ධ්‍යාන' යැයි කියනු ලබන්නේ ද? අරමුණ කෙරෙහි ඉතා සමීපව සිත යොමු කිරීම (උපනිජ්ඣායන) යන අර්ථයෙන් 'ධ්‍යාන' නම් වේ. උපනිජ්ඣායන අර්ථය යනු සිතින් අරමුණ වෙත ගොස් ඒ දෙස බලා සිටීම හෝ විමර්ශනය කිරීමයි. දුර සිටින දුනුවායෙකු, කුඩා ඉලක්ක මණ්ඩලයකට හීයක් විදීමේදී, දෑතින් හීය ඍජු කොට නිශ්චලව තබාගෙන, ඉලක්ක මණ්ඩලය පැහැදිලිව දකිමින්, ඇසින් ඒ දෙස මැනවින් බලා විදින්නාක් මෙන්, මෙම ධ්‍යාන අංගයන්ගේ උපකාරයෙන් සිත ඍජු කොට නිශ්චල කරමින් ද, අරමුණ පැහැදිලිව ගනිමින් ද, අරමුණෙහි සිත ගිල්වා සිටින පුද්ගලයා 'ධ්‍යාන වඩන්නෙකු' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ අරමුණෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවා, යම්කිසි කායික කර්මයක්, වාචසික කර්මයක් හෝ මානසික කර්මයක් කරන තැනැත්තා එය කිසිදු වැරදීමකින් තොරව සිදු කරයි.

တတ္ထ ကာယကမ္မံ နာမ အဘိက္ကမပ္ပဋိက္ကမာဒိကံ ဝုစ္စတိ. ဝစီကမ္မံ နာမ အက္ခရဝဏ္ဏပရိပုဏ္ဏံ ဝစီဘေဒကရဏံ ဝုစ္စတိ. မနောကမ္မံ နာမ ယံကိဉ္စိ မနသာ အာရမ္မဏဝိဘာဝနံ ဝုစ္စတိ. ဒါနကမ္မံ ဝါ ပါဏာတိပါတ ကမ္မံ ဝါ အနုရူပေဟိ ဈာနင်္ဂေဟိ ဝိနာ ဒုဗ္ဗလေန စိတ္တေန ကာတုံ န သက္ကာ ဟောတိ. ဧသ နယော သေသေသု ကုသလာကုသလ ကမ္မေသူတိ.

එහිදී 'කාය කර්ම' යනු ඉදිරියට යෑම, ආපසු ඒම ආදියයි. 'වාචී කර්ම' යනු අක්ෂර හා වචන සම්පූර්ණ වන පරිදි ශබ්ද පිට කිරීමයි. 'මනෝ කර්ම' යනු සිතින් යම්කිසි අරමුණක් ප්‍රකට කර ගැනීමයි. දානයක් දීම වැනි පුණ්‍ය කර්මයක් හෝ ප්‍රාණඝාතයක් වැනි අකුසල කර්මයක් වුවද, අනුරූපී ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් තොරව දුර්වල සිතකින් සිදු කළ නොහැකිය. සෙසු සියලු කුසල අකුසල කර්මයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

အယဉ္စ အတ္ထော ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနင်္ဂဓမ္မာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ သဘာဝ လက္ခဏေဟိ ဒီပေတဗ္ဗော. သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏာဘိနိရောပန လက္ခဏော ဝိတက္ကော, သော စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ဒဠှံ နိယောဇေတိ. အာရမ္မဏာနုမဇ္ဇနလက္ခဏော ဝိစာရော, သော စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ဒဠှံ သံယောဇေတိ. အာရမ္မဏသမ္ပိယာယနလက္ခဏာပီတိ, သာ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ပရိတုဋ္ဌံ ကရောတိ. တိဿောပိ ဝေဒနာ အာရမ္မဏရသာနု ဘဝနလက္ခဏာ, တာပိ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တရသာနုဘဝန ကိစ္စေန ဒဠှပ္ပဋိဗဒ္ဓံ ကရောန္တိ. သမာဓာနလက္ခဏာ ဧကဂ္ဂတာ, သာပိ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ နိစ္စလံ ကတွာ ဌပေတီတိ. ဈာနပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙම අර්ථය විතර්ක ආදී ජානාංග ධර්මයන්ගේ වෙන් වෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණයන්ගෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. විතර්කය යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි පිහිටුවීමේ (ආරෝපණය කිරීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සිත අරමුණෙහි තදින් යොමු කරවයි. විචාරය යනු අරමුණෙහි නැවත නැවත හැසිරෙන (අනුමජ්ජන) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සිත අරමුණෙහි තදින් බැඳ තබයි. ප්‍රීතිය යනු අරමුණ කෙරෙහි ඇති කරගන්නා වූ රුචිය (සම්පියායන) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සිත අරමුණෙහි සතුටු කරවයි. වේදනා තුනම (සුඛ, දුක්ඛ, අදුක්ඛමසුඛ) අරමුණෙහි රස විඳීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; ඒවා ඉෂ්ට, අනිෂ්ට හෝ මධ්‍යස්ථ අරමුණු වල රස විඳීමේ කාර්යය මගින් සිත අරමුණෙහි තදින් බැඳ තබයි. ඒකග්ගතාව යනු සමාධිමත් වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය ද සිත අරමුණෙහි නොසැලෙන සේ පවත්වා ගනී. ජාන ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

၁၈. မဂ္ဂပစ္စယော

18. මාර්ග ප්‍රත්‍යය

ဒွါဒသ မဂ္ဂင်္ဂါနိ မဂ္ဂပစ္စယော သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော သမ္မာ ဝါစာ သမ္မာကမ္မန္တော သမ္မာအာဇီဝေါ သမ္မာဝါယာမော သမ္မာသတိ သမ္မာသမာဓိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ [Pg.491] မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော မိစ္ဆာဝါယာမော မိစ္ဆာသမာဓိ. သေသာ မိစ္ဆာဝါစာ မိစ္ဆာကမ္မန္တော မိစ္ဆာအာဇီဝေါတိ တယော ဓမ္မာ ဝိသုံ စေတသိကဓမ္မာ န ဟောန္တိ. မုသာဝါဒါဒိဝသေန ပဝတ္တာနံ စတုန္နံ အကုသလခန္ဓာနံ နာမံ. တသ္မာ တေ မဂ္ဂပစ္စယေ ဝိသုံ န ဂဟိတာတိ. သဗ္ဗေ သဟေတုကာ စိတ္တ စေတသိကဓမ္မာ စ သဟေတုကစိတ္တသဟ ဇာတာ ရူပဓမ္မာ စ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နာ.

මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි ලා මාර්ගාංග දොළසක් ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් වේ. එනම්: සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි, මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම සහ මිච්ඡා සමාධි යන ඒවාය. ඉතිරි මිච්ඡා වාචා, මිච්ඡා කම්මන්ත සහ මිච්ඡා ආජීව යන ධර්ම තුන වෙන් වූ චෛතසික ධර්ම නොවේ. ඒවා මුසාවාදාදිය වශයෙන් පවත්නා අකුසල ස්කන්ධ සතර සඳහා යෙදෙන නම් පමණි. එම නිසා ඒවා මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි වෙන් කොට ගෙන නොමැත. සියලුම සහේතුක සිත් සහ චෛතසික ධර්මයන් ද, සහේතුක සිත සමඟ උපදින රූප ධර්මයන් ද මෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම (ප්‍රතිඵල) වේ.

ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါတိ. သုဂတိဒုဂ္ဂတိနိဗ္ဗာန ဒိသာဒေသသမ္ပာ ပနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ. သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကာနိ ဟိ အဋ္ဌ သမ္မာမဂ္ဂင်္ဂါနိ သုဂတိ ဒိသာဒေသဉ္စ နိဗ္ဗာနဒိသာဒေသဉ္စ သမ္ပာပနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. စတ္တာရိ မိစ္ဆာမဂ္ဂင်္ဂါနိ ဒုဂ္ဂတိဒိသာဒေသံ သမ္ပာပနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တီတိ.

මාර්ගය යන අර්ථය තේරුම් ගත යුත්තේ කෙසේද? සුගති, දුගති සහ නිවන් යන දිශාවන් කරා ගෙන යන අර්ථයෙන් මෙය මාර්ගය නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි ආදී වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගාංග අට සුගතියට සහ නිර්වාණයට පමුණුවන පිණිස පවතියි. මිච්ඡා මාර්ගාංග සතර දුගතිය කරා පමුණුවන පිණිස පවතියි.

တတ္ထ ဈာနပစ္စယော အာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဥဇုံ ကရောတိ, ထိရံ ကရောတိ, အပ္ပနာပတ္တံ ကရောတိ. အပ္ပနာပတ္တံ နာမ ဂမ္ဘီရေ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တော မစ္ဆောဝိယ ကသိဏနိမိတ္တာဒိကေ နိမိတ္တာရမ္မဏေ အနုပဝိဋ္ဌံ စိတ္တံ ပဝုစ္စတိ. မဂ္ဂပစ္စယော ဝဋ္ဋပထေ စေတနာကမ္မံ ဝိဝဋ္ဋပထေ ဘာဝနာကမ္မံ ဥဇုံ ကရောတိ, ထိရံ ကရောတိ, ကမ္မပထပတ္တံ ကရောတိ, ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ ဝေပုလ္လံ ကရောတိ, ဘူမန္တရပတ္တံ ကရောတိ. အယ မေတေသံ ဒွိန္နံ ပစ္စယာနံ ဝိသေသော.

එහි ජාන ප්‍රත්‍යය සිත අරමුණෙහි ඍජු කරයි, ස්ථාවර කරයි, අර්පණාවට පත් කරයි. අර්පණාවට පත්වීම යනු ගැඹුරු ජලයට දැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන්, කසිණ නිමිති ආදී වූ අරමුණ තුළට සිත බැස ගැනීමයි. මාර්ග ප්‍රත්‍යය සංසාර වෘත්තයට (වට්ට) අයත් කර්ම චේතනාවන් හෝ සංසාරයෙන් මිදීමට (විවට්ට) පවතින භාවනාමය චේතනාවන් ඍජු කරයි, ස්ථාවර කරයි, කර්ම පථභාවයට පත් කරයි, වැඩීම, දියුණුව සහ මහත් බව ඇති කරයි, භූමි අන්තරයකට (උසස් තලයකට) පත් කරයි. මෙම ප්‍රත්‍ය දෙක අතර ඇති වෙනස මෙයයි.

တတ္ထ ကမ္မပထပတ္တံ နာမ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ကုသလာကုသလ ကမ္မာနံ အင်္ဂပါရိပူရိယာ ပဋိသန္ဓိဇနနေ သမတ္ထဘာဝသင်္ခါတံ ကမ္မဂတိံ ပတ္တံ စေတနာကမ္မံ. ဘူမန္တရပတ္တံ နာမ ဘာဝနာနုက္ကမေန ကာမ ဘူမိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ လောကုတ္တရဘူမိယာ ဧကသ္မိံဣရိယာပထေပိ ဥပရူပရိဘူမိံ ပတ္တံ ဘာဝနာကမ္မံ. အယဉ္စ အတ္ထော ဈာနပစ္စယေ ဝုတ္တနယေန သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကာနံ မဂ္ဂင်္ဂဓမ္မာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ သဘာဝ လက္ခဏေဟိ ဒီပေတဗ္ဗောတိ. မဂ္ဂပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහි කර්ම පථභාවයට පත්වීම යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී වූ කුසලාකුසල කර්මයන්ගේ අංග සම්පූර්ණ වී ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති කිරීමට සමර්ථ වූ කර්ම ගතියට පත් වූ චේතනාවයි. භූමි අන්තරයට පත්වීම යනු භාවනානුක්‍රමය මගින් කාම භූමියේ සිට ලෝකෝත්තර භූමිය දක්වා එක් ඉරියව්වකදී පවා ඉහළ ඉහළ තලයන්ට පත්වන භාවනා චේතනාවයි. මෙම අර්ථය ජාන ප්‍රත්‍යයේදී දැක්වූ අයුරින් සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ගාංග ධර්මයන්ගේ වෙන් වෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණයන්ගෙන් දත යුතුය. මාර්ග ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

၁၉. သမ္ပယုတ္တပစ္စယော

19. සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය

သမ္ပယုတ္တပစ္စယော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယောတိ ဧကံ ဒုက္ကံ. အတ္ထိ ပစ္စယော နတ္ထိ ပစ္စယောတိ ဧကံ ဒုက္ကံ. ဝိဂတပစ္စယော အဝိဂတ ပစ္စယောတိ ဧကံ ဒုက္ကံ. ဣမာနိ တီဏိ ပစ္စယဒုက္ကာနိ ဝိသုံ ပစ္စယ ဝိသေသာနိ န ဟောန္တိ. ပုဗ္ဗေ အာဂတေသု ပစ္စယေသု ကေစိ ပစ္စယာ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ သမ္ပယုတ္တာ ဟုတွာ ပစ္စယတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ, ကေစိ ဝိပ္ပယုတ္တာ ဟုတွာ, ကေစိ ဝိဇ္ဇမာနာ ဟုတွာ, ကေစိ အဝိဇ္ဇမာနာ ဟုတွာ, ကေစိ ဝိဂတာ ဟုတွာ, ကေစိ အဝိဂတာ ဟုတွာ ပစ္စယတ္တံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ဣမာနိ တီဏိ ပစ္စယဒုက္ကာနိ ဝုတ္တာနိ.

සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය සහ විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය එක් යුගලයකි. අත්ථි ප්‍රත්‍යය සහ නත්ථි ප්‍රත්‍යය තවත් යුගලයකි. විගත ප්‍රත්‍යය සහ අවිගත ප්‍රත්‍යය තවත් යුගලයකි. මෙම ප්‍රත්‍ය යුගල තුන වෙනමම වූ ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නොවේ. කලින් සඳහන් කළ ප්‍රත්‍යයන් අතර සමහර ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් තම ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමෙන් ද, සමහරක් විප්‍රයුක්ත වීමෙන් ද, සමහරක් පවතින (විද්‍යමාන) බැවින් ද, සමහරක් නොපවතින බැවින් ද, සමහරක් ඉවත්ව ගිය බැවින් ද සහ සමහරක් ඉවත්ව නොගිය බැවින් ද ප්‍රත්‍යයක් වන ආකාරය පෙන්වා දීම පිණිස මෙම ප්‍රත්‍ය යුගල තුන දක්වන ලදී.

ဧတ္ထ [Pg.492] စ အတ္ထီတိ ခေါ ကစ္စာန အယမေကော အန္တော, နတ္ထီတိ ခေါ ဒုတိယော အန္တောတိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု အတ္ထိနတ္ထိသဒ္ဒါ သဿတုစ္ဆေဒေသုပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ဧဝရူပါနံ အတ္ထာနံ နိဝတ္တနတ္ထံ ပုန ဝိဂတဒုက္ကံ ဝုတ္တံ.

මෙහිදී "කච්චානය, 'ඇත' (අත්ථි) යනු එක් අන්තයකි, 'නැත' (නත්ථි) යනු දෙවන අන්තයකි" යනාදී තැන්වල 'අත්ථි' සහ 'නත්ථි' යන වචන ශාස්වත සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටි වෙනුවෙන් යෙදේ. එබැවින් එවැනි අර්ථයන් බැහැර කිරීම පිණිස මෙහි නැවතත් 'විගත' සහ 'අවිගත' ප්‍රත්‍යයන් දක්වා ඇත.

သဗ္ဗေပိ သဟဇာတာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ အညမညဿ ပစ္စယာ စေဝ ဟောန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နာ စ.

සහජාත වූ සියලුම සිත් සහ චෛතසික ධර්මයන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන් ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් ද වේ.

ကေနဋ္ဌေန သမ္ပယုတ္တော. ဧကုပ္ပာဒတာ ဧကနိရောဓတာ ဧကဝတ္ထုကတာ ဧကာရမ္မဏတာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ သမ္ပယောဂင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ဟုတွာ သံယုတ္တော ဧကီဘာဝံ ဂတောတိ သမ္ပယုတ္တော.

කුමන අර්ථයකින් සම්ප්‍රයුක්ත වේද? එක්ව ඉපදීම, එක්ව නිරුද්ධ වීම, එකම වස්තුවක පිහිටීම සහ එකම අරමුණක පැවතීම යන සම්ප්‍රයෝග අංග සතරින් යුක්ත වී, සම්පූර්ණයෙන් ම එක්සත් වූ (එකීභාවයට පත් වූ) අර්ථයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත නම් වේ.

တတ္ထ ဧကီဘာဝံ ဂတောတိ စက္ခုဝိညာဏံ ဖဿာဒီဟိ သတ္တဟိ စေတသိကေဟိ သဟ ဧကီဘာဝံ ဂတံ ဟောတိ, ဒဿနန္တိ ဧကံ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆတိ. အဋ္ဌ ဓမ္မာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝေါဟာရံ န ဂစ္ဆန္တိ, ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတွာ ဝိညာတုံ န သက္ကောတိ. ဧသ နယော သေသေသု သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ. သမ္ပယုတ္တပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙහි එකීභාවයට පත්වීම යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ඵස්ස ආදී වූ සත් චෛතසිකයන් සමඟ කෙතරම් ඒකාබද්ධ වී ඇත්ද යත්, එය 'දැකීම' යනුවෙන් එක් වචනයකින් පමණක් ව්‍යවහාර වේ. එම ධර්ම අට වෙන් වෙන් වශයෙන් ව්‍යවහාර නොවන අතර, ඒවා එකිනෙකින් වෙන් කොට හඳුනා ගැනීම ද අතිශය දුෂ්කරය. සෙසු සියලු සිත් ඉපදීම සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

၂၀. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော

20. විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය

စတုဗ္ဗိဓော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော, သဟဇာတော ဝတ္ထုပုရေ ဇာတော ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတော ပစ္ဆာဇာတောတိ.

විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය සතර ආකාර වේ: සහජාත, වත්ථුපුරේජාත, වත්ථාරම්මණපුරේජාත සහ පච්ඡාජාත වශයෙනි.

တတ္ထ သဟဇာတဝိပ္ပယုတ္တော နာမ ဒွိသု သဟဇာတပစ္စယ ပစ္စယုပ္ပန္နေသု နာမရူပေသု နာမံ ဝါ ရူပဿ ရူပံ ဝါ နာမဿ ဝိပ္ပယုတ္တံ ဟုတွာ ပစ္စယော. တတ္ထ နာမန္တိ ပဝတ္တိကာလေ စတုက္ခန္ဓနာမံ, ရူပဿာတိ စိတ္တဇရူပဿ, ရူပန္တိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဟဒယဝတ္ထုရူပံ, နာမဿာတိ ပဋိသန္ဓိစတုက္ခန္ဓနာမဿ. သေသာ တယောပိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ပုဗ္ဗေ ဝိဘတ္တာ ဧဝါတိ. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

එහි සහජාත විප්‍රයුක්තය යනු සහජාත ප්‍රත්‍යයට සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයට අයත් නාම-රූප දෙකෙහි, නාමය රූපයට හෝ රූපය නාමයට එකිනෙකින් වෙන්ව (විප්‍රයුක්තව) සිට ප්‍රත්‍ය වීමයි. මෙහි නාමය යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයේ නාම ස්කන්ධ සතරයි; රූපය යනු චිත්තජ රූපයි. නැවතත්, රූපය යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ හෘදයවස්තු රූපය වන අතර නාමය යනු ප්‍රතිසන්ධි නාම ස්කන්ධ සතරයි. ඉතිරි විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍ය තුන මීට පෙර විස්තර කර ඇත. විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

၂၁. အတ္ထိပစ္စယော

21. අත්ථි ප්‍රත්‍යය

သတ္တဝိဓော အတ္ထိပစ္စယော, သဟဇာတတ္ထိပစ္စယော ဝတ္ထုပုရေ ဇာတတ္ထိ ပစ္စယော အာရမ္မဏပုရေဇာတတ္ထိပစ္စယော ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေ ဇာတတ္ထိပစ္စယော ပစ္ဆာဇာတတ္ထိပစ္စယော ရူပါဟာရတ္ထိပစ္စယော ရူပ ဇီဝိတိန္ဒြိယတ္ထိပစ္စယောတိ.

අත්ථි ප්‍රත්‍යය සත් ආකාර වේ: සහජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, වත්ථුපුරේජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණපුරේජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, වත්ථාරම්මණපුරේජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, පච්ඡාජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, රූප ආහාරත්ථි ප්‍රත්‍යය සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රියත්ථි ප්‍රත්‍යය වශයෙනි.

တတ္ထ သဟဇာတပစ္စယော ဧဝ သဟဇာတတ္ထိပစ္စယော နာမ. ဧသ နယော သေသေသု ဆသု. ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဝိဘာဂေါပိ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တောယေဝ.

එහි සහජාත ප්‍රත්‍යයම සහජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේ. ඉතිරි හය ද මෙලෙසමය. ප්‍රත්‍ය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන්ගේ විභාගය පෙර සඳහන් කළ තැන්වලදීම දක්වා ඇත.

ကေနဋ္ဌေန [Pg.493] အတ္ထိပစ္စယော. သယံ ခဏိကပစ္စုပ္ပန္နတာ သင်္ခါတေန အတ္ထိဘာဝေန ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယော အတ္ထိပစ္စယော. အတ္ထိပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුමන අර්ථයකින් අත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේද? තම ඛණික වර්තමාන අවස්ථාවේ පවතින බව (අත්ථිභාවය) මගින්, වර්තමාන වූ ධර්මයකට උපකාර වන බැවින් එය අත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේ. අත්ථි ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

၂၂. နတ္ထိပစ္စယော

22. නත්ථි ප්‍රත්‍යය

၂၃. ဝိဂတပစ္စယော

23. විගත ප්‍රත්‍යය

၂၄. အဝိဂတပစ္စယော

24. අවිගත ප්‍රත්‍යය

သဗ္ဗော အနန္တရပစ္စယော နတ္ထိ ပစ္စယော နာမ. တထာ ဝိဂတ ပစ္စယော. အဝိဂတပစ္စယောပိ အတ္ထိပစ္စယေန သဗ္ဗသဒိသော. အတ္ထီတိစ အဝိဂတောတိ စ အတ္ထတော ဧကမေဝ. တထာ နတ္ထီတိ စ ဝိဂတောတိစ. နတ္ထိဝိဂတအဝိဂတပစ္စယဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මුළුමනින්ම අනන්තර ප්‍රත්‍යයම නත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේ. විගත ප්‍රත්‍යය ද එසේමය. අවිගත ප්‍රත්‍යය ද අත්ථි ප්‍රත්‍යයට සෑම අතින්ම සමාන වේ. 'අත්ථි' යන්නෙහිත් 'අවිගත' යන්නෙහිත් අර්ථය එකමය. එසේම 'නත්ථි' යන්නෙහිත් 'විගත' යන්නෙහිත් අර්ථය එකමය. නත්ථි, විගත සහ අවිගත ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ විස්තරය නිමාවට පත් විය.

ပစ္စယတ္ထဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම නිමාවට පත් විය.

ပစ္စယသဘာဂေါ

ප්‍රත්‍යයන්ගේ වර්ගීකරණය

ပစ္စယသဘာဂေါ ဝုစ္စတေ. ပဉ္စဒသ သဟဇာတဇာတိကာ ဟောန္တိ, စတ္တာရော မဟာသဟဇာတာ စတ္တာရော မဇ္ဈိမသဟဇာတာ သတ္တ ခုဒ္ဒကသဟဇာတာ. တတ္ထ စတ္တာရော မဟာသဟဇာတာ နာမ သဟဇာတော သဟဇာတနိဿယော သဟဇာတတ္ထိ သဟဇာတ အဝိဂတော. စတ္တာရော မဇ္ဈိမသဟဇာတာ နာမ အညမညော ဝိပါကော သမ္ပယုတ္တော သဟဇာတဝိပ္ပယုတ္တော. သတ္တ ခုဒ္ဒကသဟ ဇာတာ နာမ ဟေတု သဟဇာတာဓိပတိ သဟဇာတကမ္မံ သဟ ဇာတာဟာရော သဟဇာတိန္ဒြိယံ ဈာနံ မဂ္ဂေါ.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ වර්ගීකරණය මෙසේ දැක්වේ. සහජාත වර්ගයේ ප්‍රත්‍ය පහළොවකි; එනම් මහා සහජාත සතරක්, මධ්‍යම සහජාත සතරක් සහ ක්ෂුද්‍ර සහජාත හතකි. එහි මහා සහජාත සතර නම්: සහජාත, සහජාතනිස්සය, සහජාතත්ථි සහ සහජාතඅවිගත යන්නයි. මධ්‍යම සහජාත සතර නම්: අඤ්ඤමඤ්ඤ, විපාක, සම්පයුත්ත සහ සහජාතවිප්පයුත්ත යන්නයි. ක්ෂුද්‍ර සහජාත හත නම්: හේතු, සහජාතාධිපති, සහජාතකම්ම, සහජාතාහාර, සහජාතින්ද්‍රිය, ධ්‍යාන සහ මග්ග යන්නයි.

တယော ရူပါဟာရာ, ရူပါဟာရော ရူပါဟာရတ္ထိ ရူပါဟာရာ ဝိဂတော.

රූප ආහාර ප්‍රත්‍ය තුනකි; එනම් රූප ආහාර, රූප ආහාරත්ථි සහ රූප ආහාර විගත යන්නයි.

တီဏိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနိ, ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယတ္ထိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာဝိဂတံ.

රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය තුනකි; එනම් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය, රූප ජීවිතින්ද්‍රියත්ථි සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය අවිගත යන්නයි.

သတ္တရသ ပုရေဇာတဇာတိကာ ဟောန္တိ, ဆ ဝတ္ထုပုရေဇာတာ ဆ အာရမ္မဏပုရေဇာတာ ပဉ္စ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတာ. တတ္ထ ဆ ဝတ္ထုပုရေဇာတာ နာမ ဝတ္ထုပုရေဇာတော ဝတ္ထုပုရေဇာတနိဿယော ဝတ္ထုပုရေဇာတိန္ဒြိယံ ဝတ္ထုပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တံ ဝတ္ထုပုရေဇာတတ္ထိ ဝတ္ထု ပုရေဇာတအဝိဂတော. ဆ အာရမ္မဏပုရေဇာတာ နာမ အာရမ္မဏ ပုရေဇာတော ကိဉ္စိအာရမ္မဏံ ကောစိ အာရမ္မဏာဓိပတိ ကောစိ အာရမ္မဏူပနိဿသော အာရမ္မဏပုရေဇာတတ္ထိ [Pg.494] အာရမ္မဏပုရေဇာတ အဝိဂတော. ကိဉ္စိ အာရမ္မဏန္တိအာဒီသု ကိဉ္စိကောစိဝစနေဟိ ပစ္စုပ္ပန္နံ နိပ္ဖန္နရူပံ ဂယှတိ. ပဉ္စ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတာ နာမ ဝတ္ထာရမ္မဏ ပုရေဇာတော ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတနိဿယော ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေ ဇာတ ဝိပ္ပယုတ္တော ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတတ္ထိ ဝတ္ထာရမ္မဏပုရေဇာတ အဝိဂတော.

පුරේජාත වර්ගයේ ප්‍රත්‍ය දාහතකි; වත්ථු පුරේජාත හයක් ද, ආරම්මණ පුරේජාත හයක් ද, වත්ථාරම්මණ පුරේජාත පහක් ද වශයෙනි. එහි වත්ථු පුරේජාත හය නම්: වත්ථු පුරේජාත, වත්ථු පුරේජාතනිස්සය, වත්ථු පුරේජාතින්ද්‍රිය, වත්ථු පුරේජාතවිප්පයුත්ත, වත්ථු පුරේජාතත්ථි සහ වත්ථු පුරේජාතඅවිගත යන්නයි. ආරම්මණ පුරේජාත හය නම්: ආරම්මණ පුරේජාත, යම් ආරම්මණ (කිඤ්චි ආරම්මණ), යම් ආරම්මණාධිපති (කොචි ආරම්මණාධිපති), යම් ආරම්මණූපනිස්සය (කොචි ආරම්මණූපනිස්සය), ආරම්මණ පුරේජාතත්ථි සහ ආරම්මණ පුරේජාතඅවිගත යන්නයි. 'යම් ආරම්මණ' යනාදී වචනවලින් ගැනෙන්නේ වර්තමාන නිප්ඵන්න රූප පමණි. වත්ථාරම්මණ පුරේජාත පහ නම්: වත්ථාරම්මණ පුරේජාත, වත්ථාරම්මණ පුරේජාතනිස්සය, වත්ථාරම්මණ පුරේජාතවිප්පයුත්ත, වත්ථාරම්මණ පුරේජාතත්ථි සහ වත්ථාරම්මණ පුරේජාතඅවිගත යන්නයි.

စတ္တာရော ပစ္ဆာဇာတဇာတိကာ ဟောန္တိ, ပစ္ဆာဇာတော ပစ္ဆာဇာတဝိပ္ပယုတ္တော ပစ္ဆာဇာတတ္ထိ ပစ္ဆာဇာတအဝိဂတော.

පච්ඡාජාත වර්ගයේ ප්‍රත්‍ය සතරකි; එනම් පච්ඡාජාත, පච්ඡාජාතවිප්පයුත්ත, පච්ඡාජාතත්ථි සහ පච්ඡාජාතඅවිගත යන්නයි.

သတ္တ အနန္တရာ ဟောန္တိ, အနန္တရော သမနန္တရော အနန္တရူပ နိဿယော အာသေဝနံ အနန္တရကမ္မံ နတ္ထိ ဝိဂတော. ဧတ္ထ စ အနန္တရ ကမ္မံ နာမ အရိယမဂ္ဂစေတနာ, သာ အတ္တနော အနန္တရေ အရိယဖလံ ဇနေတိ.

අනන්තර ප්‍රත්‍ය හතකි; එනම් අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූපනිස්සය, ආසේවන, අනන්තරකම්ම, නත්ථි සහ විගත යන්නයි. මෙහි අනන්තර කර්මය යනු ආර්ය මාර්ග චේතනාවයි; එය තමාට අනතුරුවම ආර්ය ඵලය උපදවයි.

ပဉ္စ ဝိသုံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, အဝသေသံ အာရမ္မဏံ အဝသေသော အာရမ္မဏာဓိပတိ အဝသေသော အာရမ္မဏူပ နိဿယော သဗ္ဗော ပကတူပနိဿယော အဝသေသံ နာနာက္ခဏိက ကမ္မံ. ဣတိ ဝိတ္ထာရတော ပဋ္ဌာနပစ္စယာ စတုပညာသပ္ပဘေဒါ ဟောန္တီတိ.

වෙනම වූ ප්‍රත්‍ය පහකි; එනම් ඉතිරි ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය, ඉතිරි ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය, ඉතිරි ආරම්මණූපනිස්සය ප්‍රත්‍යය, සියලුම ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍ය සහ ඉතිරි නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. මෙසේ විස්තරාත්මකව පට්ඨාන ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රභේද පනස් හතරක් (54) වෙයි.

တတ္ထ သဗ္ဗေ သဟဇာတဇာတိကာ စ သဗ္ဗေ ပုရေဇာတ ဇာတိကာ သဗ္ဗေ ပစ္ဆာဇာတဇာတိကာ ရူပါဟာရော ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ ဣမေ ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယာ နာမ. သဗ္ဗေ အနန္တရဇာတိကာ သဗ္ဗံ နာနာက္ခဏိက ကမ္မန္တိ ဣမေ အတီတပစ္စယာ နာမ. အာရမ္မဏံ ပကတူပနိဿယောတိ ဣမေ တေကာလိကာ စ နိဗ္ဗာနပညတ္တီနံ ဝသေန ကာလဝိမုတ္တာ စ ဟောန္တိ.

එහි සියලු සහජාත වර්ගයන් ද, සියලු පුරේජාත වර්ගයන් ද, සියලු පච්ඡාජාත වර්ගයන් ද, රූප ආහාර සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ද යන මොවුහු වර්තමාන ප්‍රත්‍යයෝ නම් වෙති. සියලු අනන්තර වර්ගයන් ද, සියලු නානාක්ඛණික කර්ම ද අතීත ප්‍රත්‍යයෝ නම් වෙති. ආරම්මණ සහ ප්‍රකතූපනිස්සය යන මොවුහු කාලත්‍රයටම (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) අයත් වන අතර, නිබ්බාන සහ පඤ්ඤත්ති වශයෙන් කාලමුක්ත (කාලයෙන් පරිබාහිර) ද වෙති.

နိဗ္ဗာနဉ္စ ပညတ္တိ စာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ နာမ အသင်္ခတာ နာမ. ကသ္မာ. အဇာတိကတ္တာ. ယေသဉှိ ဇာတိ နာမ အတ္ထိ, ဥပ္ပာဒေါ နာမ အတ္ထိ. တေ သပ္ပစ္စယာနာမ သင်္ခတာ နာမ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ နာမ. ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အဇာတိကတ္တာ အနုပ္ပာဒတ္တာ အဇာတိပစ္စယတ္တာစ အပ္ပစ္စယာ နာမ အသင်္ခတာ နာမာတိ.

නිවන සහ පඤ්ඤත්තිය යන මේ ධර්ම දෙක අප්‍රත්‍ය (ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත්) නම් වේ, අසංඛත නම් වේ. ඒ මන්ද? ඉපදීමක් නැති බැවිනි. යම් ධර්මයන්ට ඉපදීමක් ඇද්ද, උත්පාදයක් ඇද්ද, ඔවුහු සප්‍රත්‍ය නම් වෙති, සංඛත නම් වෙති, පටිච්චසමුප්පන්න නම් වෙති. මේ ධර්ම දෙක ඉපදීමක් නැති බැවින් ද, උත්පාදයක් නැති බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගන්නා බැවින් ද අප්‍රත්‍ය නම් වේ, අසංඛත නම් වේ.

သပ္ပစ္စယေသု စ ဓမ္မေသု သင်္ခတေသု ဧကောပိ ဓမ္မော နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရီတဓမ္မော နာမ နတ္ထိ. အထ ခေါ သဗ္ဗေ တေ ခယဋ္ဌေန အနိစ္စာ ဧဝ ဟောန္တိ. ကသ္မာ. သယဉ္စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိ ကတ္တာ ပစ္စယာနဉ္စ အနိစ္စဓမ္မတ္တာ. နနု နိဗ္ဗာနဉ္စ ပညတ္တိ စ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေ စ နိစ္စာ ဓုဝါတိ. သစ္စံ. ကေဝလေန ပန နိဗ္ဗာနပစ္စယေန ဝါ ပညတ္တိပစ္စယေန ဝါ ဥပ္ပန္နော နာမ နတ္ထိ, ဗဟူဟိ ပစ္စယေဟိ ဧဝ ဥပ္ပန္နော, တေ ပန ပစ္စယာ အနိစ္စာ ဧဝ အဓုဝါတိ.

සප්‍රත්‍ය වූ ද සංඛත වූ ද ධර්මයන් අතර නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, ශාස්වත වූ, වෙනස් නොවන ස්වභාවයෙන් යුත් එකදු ධර්මයක්වත් නැත. ඒ වෙනුවට, ඒ සියල්ල විනාශ වී යන (ඛය) අර්ථයෙන් අනිත්‍යය. ඒ මන්ද? ඒවා තමන්ම ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවින් සහ ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් ද අනිත්‍ය ධර්මයන් වන බැවිනි. නිවන සහ පඤ්ඤත්තිය ද ප්‍රත්‍යයන් නොවේද? ඒවා නිත්‍ය සහ ස්ථිර නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් හුදෙක් නිවන හෝ පඤ්ඤත්තිය පමණක් ප්‍රත්‍ය කොටගෙන උපන් කිසිවක් නැත. ඒවා උපදින්නේ බොහෝ ප්‍රත්‍යයන් නිසා වන අතර, ඒ ප්‍රත්‍යයන් වනාහි අනිත්‍යය, අස්ථිරය.

ယေ [Pg.495] စ ဓမ္မာ အနိစ္စာ ဟောန္တိ, တေ နိစ္စကာလံ သတ္တေ တိဝိဓေဟိ ဒုက္ခဒဏ္ဍေဟိ ပဋိပ္ပီဠေန္တိ ဗာဓေန္တိ, တသ္မာ တေ ဓမ္မာ ဘယဋ္ဌေန ဒုက္ခာ ဧဝ ဟောန္တိ. တတ္ထ တိဝိဓာ ဒုက္ခဒဏ္ဍာ နာမ ဒုက္ခဒုက္ခတာ သင်္ခါရ ဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ.

යම් ධර්ම කෙනෙක් අනිත්‍ය වෙත් ද, ඔවුහු නිරන්තරයෙන් සත්වයන්ව ත්‍රිවිධ දුක් දණ්ඩනයන්ගෙන් පෙළති, පීඩා කරති; එබැවින් ඒ ධර්මයෝ බියකරු අර්ථයෙන් දුක්ඛයෝමය. එහි ත්‍රිවිධ දුක් දණ්ඩනයන් නම් දුක්ඛ-දුක්ඛතාව, සංඛාර-දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම-දුක්ඛතාවයි.

ယေ ကေစိ အနိစ္စာ ဧဝ ဟောန္တိ, ဧကသ္မိံ ဣရိယာပထေပိ ပုနပ္ပုနံ ဘိဇ္ဇန္တိ, တေ ကထံ ယာဝဇီဝံ နိစ္စသညိတာနံ သတ္တပုဂ္ဂလာနံ အတ္တာ နာမ ဘဝေယျုံ, သာရာ နာမ ဘဝေယျုံ. ယေ စ ဒုက္ခာ ဧဝ ဟောန္တိ, တေ ကထံ ဒုက္ခပ္ပဋိကုလာနံ သုခကာမာနံ သတ္တာနံ အတ္တာ နာမ ဘဝေယျုံ, သာရာ နာမ ဘဝေယျုံ. တသ္မာ တေ ဓမ္မာ အသာရကဋ္ဌေန အနတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ.

යම් ධර්මයක් අනිත්‍ය වේ ද, එකම ඉරියව්වකදී පවා නැවත නැවතත් බිඳී යයි ද, ජීවිතාන්තය දක්වා නිත්‍ය යැයි සලකන සත්ව පුද්ගලයන්ට ඒවා කෙසේ නම් ආත්මය හෝ හරය විය හැකි ද? යම් ධර්මයක් දුක්ඛිත වේ ද, දුක පිළිකුල් කරන සැප කැමති සත්වයන්ට ඒවා කෙසේ නම් ආත්මය හෝ හරය විය හැකි ද? එබැවින් ඒ ධර්මයන් හරයක් නොමැති අර්ථයෙන් අනාත්මමය.

အပိ စ ယသ္မာ ဣမာယ စတုဝီသတိယာ ပစ္စယဒေသနာယ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗေပိ သင်္ခတဓမ္မာ နာမ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကာ ဧဝ ဟောန္တိ, သတ္တာနံ ဝသာယတ္တဝုတ္တိကာ န ဟောန္တိ. ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိကေသု စ တေသု န ဧကောပိ ဓမ္မော အပ္ပကေန ပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အထ ခေါ ဗဟူဟိ ဧဝ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, တသ္မာ အယံ ဒေသနာ ဓမ္မာနံ အနတ္တလက္ခဏဒီပနေ မတ္ထကပတ္တာ ဟောတီတိ.

තවද, මේ සූවිසි ප්‍රත්‍ය දේශනාව මගින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙයයි: සියලු සංඛත ධර්මයෝ ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින ක්‍රියාවලියක්ම වෙති, සත්වයන්ගේ කැමැත්තට හෝ වසඟයට යටත් නොවෙති. ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූ ඒ ධර්මයන් අතර එකදු ධර්මයක්වත් සුළු ප්‍රත්‍යයකින් හට නොගනී. ඒ වෙනුවට බොහෝ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගනී. එබැවින් මෙම දේශනාව ධර්මයන්ගේ අනාත්ම ලක්ෂණය පැහැදිලි කිරීමෙහිලා අග්‍රප්‍රාප්ත වෙයි.

ပစ္စယသဘာဂသင်္ဂဟော နိဋ္ဌိတော.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ වර්ගීකරණ සංග්‍රහය නිමාවට පත් විය.

ပစ္စယဃဋနာနယော

ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපුම් ක්‍රමය (ප්‍රත්‍ය ඝටනා නය)

ပဉ္စဝိညာဏေသု ပစ္စယဃဋနာနယော

පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්හි ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපුම් ක්‍රමය

ပစ္စယဃဋနာနယော ဝုစ္စတေ. ဧကေကသ္မိံ ပစ္စယုပ္ပန္နေ ဗဟုန္နံ ပစ္စယာနံ သမောဓာနံ ပစ္စယဃဋနာ နာမ. ယေန ပန ဓမ္မာ သပ္ပစ္စယာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာတိ ဝုစ္စန္တိ, သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒေ စ ဌိတိယဉ္စ ဣမေဟိ စတုဝီသတိယာ ပစ္စယေဟိ သဟိတတ္တာ သပ္ပစ္စယာ နာမ, သပ္ပစ္စယတ္တာ သင်္ခတာ နာမ, သင်္ခတတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ နာမ. ကတမေ ပန တေ ဓမ္မာတိ. ဧကဝီသသတစိတ္တာနိ စ ဒွိပညာသစေတသိကာနိ စ အဋ္ဌဝီသတိ ရူပါနိ စ.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපුම් ක්‍රමය මෙසේ දැක්වේ. එකම ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයක් සඳහා බොහෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ එක්වීම 'ප්‍රත්‍ය ඝටනාව' නම් වේ. යම් හෙයකින් ධර්මයෝ සප්‍රත්‍ය, සංඛත සහ පටිච්චසමුප්පන්න යැයි කියනු ලැබෙත් ද, ඒ සියලු ධර්මයෝ ඉපදීමේදීත් පැවතීමේදීත් මේ සූවිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් සප්‍රත්‍ය නම් වෙති. සප්‍රත්‍ය වන බැවින් සංඛත නම් වෙති, සංඛත වන බැවින් පටිච්චසමුප්පන්න නම් වෙති. ඒ ධර්මයන් කවරේ ද? සිත එකසිය විසි එකක් (121), චෛතසික පනස් දෙකක් (52) සහ රූප විසි අටක් (28) ය.

တတ္ထ ဧကဝီသသတစိတ္တာနိ ဓာတုဝသေန သတ္တဝိဓာနိ ဘဝန္တိ, စက္ခု ဝိညာဏဓာတု သောတဝိညာဏဓာတု ဃာနဝိညာဏဓာတု ဇိဝှာ ဝိညာဏဓာတု ကာယဝိညာဏဓာတု မနောဓာတု မနောဝိညာဏ ဓာတူတိ. တတ္ထ စက္ခုဝိညာဏဒွယံ စက္ခုဝိညာဏဓာတု နာမ. သောတဝိညာဏဒွယံ သောတဝိညာဏဓာတု နာမ. ဃာနဝိညာဏဒွယံ ဃာနဝိညာဏဓာတု နာမ. ဇိဝှာဝိညာဏဒွယံ ဇိဝှာဝိညာဏဓာတု နာမ. ကာယဝိညာဏဒွယံ ကာယဝိညာဏဓာတု [Pg.496] နာမ. ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန စိတ္တဉ္စ သမ္ပဋိစ္ဆနစိတ္တဒွယဉ္စ မနောဓာတု နာမ. သေသာနိ အဋ္ဌသတံ စိတ္တာနိ မနောဝိညာဏဓာတု နာမ.

එහි එක්සිය විසිඑකක් වූ සිත් ධාතු වශයෙන් සත් ආකාර වේ. එනම්: චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව, සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුව, ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුව, ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුව, කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව, මනෝ ධාතුව සහ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. එහි චක්ඛු විඤ්ඤාණ සිත් දෙක චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. සෝත විඤ්ඤාණ සිත් දෙක සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. ඝාණ විඤ්ඤාණ සිත් දෙක ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. ජිව්හා විඤ්ඤාණ සිත් දෙක ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. කාය විඤ්ඤාණ සිත් දෙක කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. පංචද්වාරාවජ්ජන සිත සහ සම්පටිච්ඡන සිත් දෙක මනෝ ධාතුව නම් වේ. ඉතිරි සිත් එකසිය අට මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ.

ဒွိပညာသစေတသိကာနိ စ ရာသိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာနိ ဘဝန္တိ, သတ္တ သဗ္ဗစိတ္တိကာနိ စ ဆ ပကိဏ္ဏကာနိ စ စုဒ္ဒသ ပါပါနိစ ပဉ္စဝီသတိ ကလျာဏာနိ စ.

දෙපනස් චෛතසිකයෝ රාශි වශයෙන් සතර ආකාර වෙති. එනම්: සර්වචිත්ත සාධාරණ හත, ප්‍රකීර්ණක හය, අකුසල (පාප) දහහතර සහ සෝභන (කල්‍යාණ) විසිපහයි.

စတုဝီသတိပစ္စယေသု စ ပန္နရသပစ္စယာ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒ သာဓာရဏာ ဟောန္တိ, အာရမ္မဏဉ္စ အနန္တရဉ္စ သမနန္တရဉ္စ သဟ ဇာတော စ အညမညဉ္စ နိဿယော စ ဥပနိဿယော စ ကမ္မဉ္စ အာဟာရော စ ဣန္ဒြိယဉ္စ သမ္ပယုတ္တော စ အတ္ထိ စ နတ္ထိ စ ဝိဂတော စ အဝိဂတော စ. န ဟိ ကိဉ္စိ စိတ္တံ ဝါ စေတသိကံ ဝါ အာရမ္မဏေန ဝိနာ ဥပ္ပန္နံ နာမ အတ္ထိ. တထာ အနန္တရာဒီဟိ စ. အဋ္ဌပစ္စယာ ကေသဉ္စိ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ ပစ္စယာ သာဓာရဏာ ဟောန္တိ, ဟေတု စ အဓိပတိ စ ပုရေ ဇာတော စ အာသေဝနဉ္စ ဝိပါကော စ ဈာနဉ္စ မဂ္ဂေါ စ ဝိပ္ပယုတ္တော စ. တတ္ထ ဟေတု သဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဧဝ သာဓာရဏာ, အဓိပတိ စ သာဓိပတိဇဝနာနံ ဧဝ, ပုရေဇာတော စ ကေသဉ္စိ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဧဝ, အာသေဝနဉ္စ ကုသလာကုသလကိရိယဇဝနာနံ ဧဝ, ဝိပါကော စ ဝိပါကစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဧဝ, ဈာနဉ္စ မနောဓာတု မနောဝိညာဏဓာတု စိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဧဝ, မဂ္ဂေါ စ သဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဧဝ, ဝိပ္ပယုတ္တော စ အရူပလောကေ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ နတ္ထိ, ဧကော ပစ္ဆာဇာတော ရူပဓမ္မာနံ ဧဝ ဝိသုံဘူတော ဟောတိ.

ප්‍රත්‍ය විසිහතර අතුරින් ප්‍රත්‍ය පහළොවක් සියලු චිත්තෝත්පාදයන්ට සාධාරණ වේ. එනම්: ආරම්මණ, අනන්තර, සමනන්තර, සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, උපනිස්සය, කම්ම, ආහාර, ඉන්ද්‍රිය, සම්පයුත්ත, අත්ථි, නත්ථි, විගත සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍යයන්ය. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව උපදින්නා වූ කිසිදු සිතක් හෝ චෛතසිකයක් නැත. අනන්තර ආදී අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් ද එය එසේම වේ. ප්‍රත්‍ය අටක් ඇතැම් චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් සාධාරණ වේ. එනම්: හේතු, අධිපති, පුරේජාත, ආසේවන, විපාක, ධ්‍යාන, මාර්ග සහ විප්පයුත්ත යන ප්‍රත්‍යයන්ය. එහි හේතු ප්‍රත්‍යය සහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, අධිපති ප්‍රත්‍යය අධිපති සහිත ජවනයන්ට පමණක් ද, පුරේජාත ප්‍රත්‍යය ඇතැම් චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, ආසේවන ප්‍රත්‍යය කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා ජවනයන්ට පමණක් ද, විපාක ප්‍රත්‍යය විපාක චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය මනෝ ධාතු සහ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, මාර්ග ප්‍රත්‍යය සහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද සාධාරණ වේ. විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යය අරූප ලෝකයේ චිත්තෝත්පාදයන්ට නැත. එක් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය රූප ධර්මයන්ට පමණක් විශේෂ වූවකි.

တတြာယံ ဒီပနာ. သတ္တ သဗ္ဗစိတ္တိကာနိ စေတသိကာနိ နာမ, ဖဿော ဝေဒနာ သညာ စေတနာ ဧကဂ္ဂတာ ဇီဝိတံ မနသိကာရော. တတ္ထ စိတ္တံ အဓိပတိဇာတိကဉ္စ အာဟာရပစ္စယော စ ဣန္ဒြိယပစ္စယော စ. ဖဿော အာဟာရပစ္စယော. ဝေဒနာ ဣန္ဒြိယပစ္စယော စ ဈာန ပစ္စယော စ. စေတနာ ကမ္မပစ္စယော စ အာဟာရပစ္စယော စ. ဧကဂ္ဂတာ ဣန္ဒြိယပစ္စယော စ ဈာန ပစ္စယော စ မဂ္ဂပစ္စယော စ. ဇီဝိတံ ဣန္ဒြိယပစ္စယော. သေသာ ဒွေ ဓမ္မာ ဝိသေသပစ္စယာ န ဟောန္တိ.

මෙහි විස්තරය මෙසේය. සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසික හත නම්: ඵස්ස, වේදනා, සඤ්ඤා, චේතනා, ඒකග්ගතා, ජීවිත සහ මනසිකාර යන්නයි. එහි සිත අධිපති ප්‍රත්‍යය ද, ආහාර ප්‍රත්‍යය ද, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය ද විය හැකිය. ඵස්සය ආහාර ප්‍රත්‍යය පමණක් වේ. වේදනාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වේ. චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යය සහ ආහාර ප්‍රත්‍යය වේ. ඒකග්ගතාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සහ මාර්ග ප්‍රත්‍යය ද වේ. ජීවිතය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය පමණක් වේ. ඉතිරි ධර්ම දෙක (සඤ්ඤා සහ මනසිකාර) විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් නොවේ.

စက္ခုဝိညာဏေ သတ္တ သဗ္ဗစိတ္တိကာနိ စေတသိကာနိ လဗ္ဘန္တိ, ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌ နာမဓမ္မာ ဟောန္တိ. သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ သတ္တဟိ ပစ္စယေဟိ အညမညဿ ပစ္စယာ ဟောန္တိ စတူဟိ မဟာသဟဇာတေဟိ စ ဝိပ္ပယုတ္တဝဇ္ဇိတေဟိ တီဟိ မဇ္ဈိမသဟဇာတေဟိ စ. တေသွေဝ အဋ္ဌသု ဓမ္မေသု ဝိညာဏံ သေသာနံ သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ အာဟာရပစ္စယေန စ ဣန္ဒြိယပစ္စယေန စ ပစ္စယော ဟောတိ. ဖဿော အာဟာရပစ္စယေန, ဝေဒနာ ဣန္ဒြိယပစ္စယမတ္တေန, စေတနာ ကမ္မပစ္စယေန စ အာဟာရ ပစ္စယေန စ, ဧကဂ္ဂတာ ဣန္ဒြိယပစ္စယမတ္တေန[Pg.497], ဇီဝိတံ သေသာနံ သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. စက္ခုဝတ္ထုရူပံ ပန တေသံ အဋ္ဌန္နံ ဓမ္မာနံ ဆဟိ ဝတ္ထုပုရေဇာတေဟိ တသ္မိံ စက္ခုဝတ္ထုမှိ အာပါတမာဂတာနိ ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ရူပါရမ္မဏာနိ တေသံ စတူဟိ အာရမ္မဏ ပုရေဇာတေဟိ, အနန္တရနိရုဒ္ဓံ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တဉ္စ ပဉ္စဟိ အနန္တရေဟိ, ပုဗ္ဗေ ကတံ ကုသလကမ္မံ ဝါ အကုသလကမ္မံ ဝါ ကုသလဝိပါကာနံ ဝါ အကုသလဝိပါကာနံ ဝါ တေသံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယေန, ကမ္မ သဟာယဘူတာနိ ပုရိမဘဝေ အဝိဇ္ဇာတဏှူပါဒါနာနိ စ ဣမသ္မိံ ဘဝေ အာဝါသပုဂ္ဂလဥတုဘောဇနာဒယော စ တေသံ အဋ္ဌန္နံ ဓမ္မာနံ ပကတူပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣမသ္မိံ စိတ္တေ ဟေတု စ အဓိပတိ စ ပစ္ဆာဇာတော စ အာသေဝနဉ္စ ဈာနဉ္စ မဂ္ဂေါစာတိ ဆပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, အဋ္ဌာရသပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ. ယထာ စ ဣမသ္မိံ စိတ္တေ, တထာ သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဆ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, အဋ္ဌာရသပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီတိ.

චක්ඛු විඤ්ඤාණයේදී සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසික හත ලැබෙන අතර, විඤ්ඤාණය ද සමඟ නාම ධර්ම අටක් වේ. ඒ සියලු ධර්ම ප්‍රත්‍ය හතකින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. එනම් මහා සහජාත හතර සහ විප්පයුත්තය හැර මධ්‍යම සහජාත තුන මගිනි. එම ධර්ම අට අතුරින් විඤ්ඤාණය ඉතිරි ධර්ම හතට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් සහ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. ඵස්සය ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ද, වේදනාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් පමණක් ද, චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් සහ ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ද, ඒකග්ගතාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් පමණක් ද, ජීවිතය ඉතිරි ධර්ම හතට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වේ. චක්ඛු වත්ථු රූපය එම ධර්ම අටට වත්ථුපුරේජාත ප්‍රත්‍ය හයකින් ද, එම චක්ඛු වත්ථුවෙහි ගැටෙන්නා වූ වර්තමාන රූපාරම්මණ ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍ය හතරකින් ද, අනන්තරව නිරුද්ධ වූ පංචද්වාරාවජ්ජන සිත අනන්තර ප්‍රත්‍ය පහකින් ද, පෙර කරන ලද කුසල හෝ අකුසල කර්ම එම කුසල විපාකයන්ට හෝ අකුසල විපාකයන්ට නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ද, එම කර්මයට සහාය වූ පෙර භවයේ අවිද්‍යාව, තණ්හාව, උපාදානය මෙන්ම මේ භවයේ වාසස්ථාන, පුද්ගල, සෘතු, ආහාර ආදිය එම ධර්ම අටට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වේ. මෙම සිතෙහි හේතු, අධිපති, පච්ඡාජාත, ආසේවන, ධ්‍යාන සහ මාර්ග යන ප්‍රත්‍ය හය නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබේ. මෙම සිතෙහි මෙන්ම සෝත විඤ්ඤාණ ආදියේදී ද ප්‍රත්‍ය හයක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබේ.

ပဉ္စဝိညာဏေသု ပစ္စယဃဋနာနယော နိဋ္ဌိတော.

පංච විඤ්ඤාණයන්හි ප්‍රත්‍ය ඝටනා ක්‍රමය නිම විය.

အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒေသု ပစ္စယဃဋနာနယော

අහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්හි ප්‍රත්‍ය ඝටනා ක්‍රමය

ဆ ပကိဏ္ဏကာနိ စေတသိကာနိ နာမ, ဝိတက္ကော ဝိစာရော အဓိမောက္ခော ဝီရိယံ ပီတိ ဆန္ဒော. တတ္ထ ဝိတက္ကော ဈာနပစ္စယော စ မဂ္ဂပစ္စယော စ. ဝိစာရော ဈာနပစ္စယော. ဝီရိယံ အဓိပတိဇာတိကဉ္စ ဣန္ဒြိယပစ္စယော စ မဂ္ဂပစ္စယော စ. ပီတိ ဈာနပစ္စယော. ဆန္ဒော အဓိပတိဇာတိကော. အဓိမောက္ခော ပန ဝိသေသပစ္စယော န ဟောတိ.

ප්‍රකීර්ණක චෛතසික හය නම්: විතක්ක, විචාර, අධිමොක්ඛ, වීිරිය, පීති සහ ඡන්ද යන්නයි. එහි විතක්කය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සහ මාර්ග ප්‍රත්‍යය වේ. විචාරය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය පමණක් වේ. වීිරිය අධිපති ප්‍රත්‍යය, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහ මාර්ග ප්‍රත්‍යය වේ. පීතිය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වේ. ඡන්දය අධිපති ප්‍රත්‍යය වේ. අධිමොක්ඛය විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ.

ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တဉ္စ သမ္ပဋိစ္ဆနစိတ္တဒွယဉ္စ ဥပေက္ခာသန္တီရဏ ဒွယဉ္စာတိ ပဉ္စသု စိတ္တေသု ဒသ စေတသိကာနိ လဗ္ဘန္တိ, သတ္တ သဗ္ဗ စိတ္တိကာနိ စ ပကိဏ္ဏကေသု ဝိတက္ကော စ ဝိစာရော စ အဓိမောက္ခော စ. ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ပစ္စေကံ ဧကာဒသ နာမဓမ္မာ ဟောန္တိ. ဣမေသု စိတ္တေသု ဈာနကိစ္စံ လဗ္ဘတိ. ဝေဒနာ စ ဧကဂ္ဂတာ စ ဝိတက္ကော စ ဝိစာရော စ ဈာနပစ္စယံ သာဓေန္တိ. ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တံ ပန ကိရိယစိတ္တံ ဟောတိ, ဝိပါကပစ္စယော နတ္ထိ. နာနာက္ခဏိကကမ္မဉ္စ ဥပနိဿယဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ. ဝိပါကပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ဆ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ. ဈာနပစ္စယေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌာရသပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ. သေသေသု စတူသု ဝိပါကစိတ္တေသု ပဉ္စ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ. ဝိပါကပစ္စယေန စ ဈာနပစ္စယေန စ သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

පංචද්වාරාවජ්ජන සිත, සම්පටිච්ඡන සිත් දෙක සහ උපේක්ෂා සහගත සන්තීරණ සිත් දෙක යන සිත් පහේදී චෛතසික දහයක් ලැබේ. එනම් සර්වචිත්ත සාධාරණ හත සහ ප්‍රකීර්ණකයන්ගෙන් විතක්ක, විචාර, අධිමොක්ඛ යන තුනයි. විඤ්ඤාණය ද සමඟ එක් එක් සිතක නාම ධර්ම එකොළහක් වේ. මෙම සිත්වල ධ්‍යාන කෘත්‍යය ලැබේ. වේදනාව, ඒකග්ගතාව, විතක්කය සහ විචාරය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සිදු කරයි. පංචද්වාරාවජ්ජන සිත ක්‍රියා සිතක් බැවින් විපාක ප්‍රත්‍යය නැත. නානාක්ඛණික කර්මය උපනිස්සය ස්ථානයෙහි පවතී. විපාක ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය හයක් නොලැබේ. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබේ. ඉතිරි විපාක සිත් හතරෙහි ප්‍රත්‍ය පහක් නොලැබේ. විපාක ප්‍රත්‍යය සහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය දහනවයක් ලැබේ.

သောမနဿသန္တီရဏေ ပီတိယာ သဒ္ဓိံ ဧကာဒသစေတသိကာ ယုဇ္ဇန္တိ, မနောဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တေ စ ဝီရိယေန သဒ္ဓိံ ဧကာဒသာတိ ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဒွါဒသ [Pg.498] နာမဓမ္မာ ဟောန္တိ. ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တေ ပန ပီတိယာ စ ဝီရိယေန စ သဒ္ဓိံ ဒွါဒသ စေတသိကာနိ ယုဇ္ဇန္တိ. ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ တေရသ နာမဓမ္မာ ဟောန္တိ. တတ္ထ သောမနဿသန္တီရဏေ ဈာနင်္ဂေသု ပီတိမတ္တံ အဓိကံ ဟောတိ, ပုဗ္ဗေ ဥပေက္ခာသန္တီရဏဒွယေ ဝိယ ပဉ္စပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ. ဧကူနဝီသတိပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ. မနောဒွါရာ ဝဇ္ဇနစိတ္တေ စ ဝီရိယမတ္တံ အဓိကံ ဟောတိ, တဉ္စ ဣန္ဒြိယကိစ္စ ဈာန ကိစ္စာနိသာဓေတိ. အဓိပတိကိစ္စဉ္စ မဂ္ဂကိစ္စဉ္စ န သာဓေတိ. ကိရိယ စိတ္တတ္တာဝိပါကပစ္စယော စ နတ္ထိ. ပုဗ္ဗေ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တေ ဝိယ ဝိပါက ပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ဆ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ. ဈာနပစ္စယေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌရသ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ. ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တေပိ ကိရိယစိတ္တတ္တာ ဝိပါကပစ္စယော နတ္ထိ, ဇဝနစိတ္တတ္တာ ပန အာသေဝနံ အတ္ထိ, ဝိပါကပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ. အာသေဝနပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

සෝමනස්ස සහගත සන්තීර්ණ සිතෙහි පීතිය සමඟ චෛතසික එකොළොස් දෙනෙක් යෙදෙති. මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි වීර්යය සමඟ චෛතසික එකොළොස් දෙනෙක් ද, සිතත් සමඟ නාමධර්ම දොළොසක් ද වෙති. හසිතොප්පාද සිතෙහි වනාහි පීතිය හා වීර්යය සමඟ චෛතසික දොළොසක් යෙදෙති. සිතත් සමඟ නාමධර්ම දහතුනකි. එහි සෝමනස්ස සහගත සන්තීර්ණ සිතෙහි ධ්‍යානාංගයන් අතරින් පීතිය පමණක් අධික වෙයි. පෙර උපෙක්ඛා සහගත සන්තීර්ණ සිත් දෙකෙහි මෙන් ප්‍රත්‍ය පහක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය දහනවයක් ලැබෙයි. මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි ද වීර්යය පමණක් අධික වන අතර, එය ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යය හා ධ්‍යාන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එහෙත් අධිපති කෘත්‍යය හා මාර්ග කෘත්‍යය සිදු නොකරයි. ක්‍රියා සිතක් බැවින් විපාක ප්‍රත්‍යය ද නැත. පෙර පංචද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි මෙන් විපාක ප්‍රත්‍යය ද ඇතුළුව ප්‍රත්‍ය හයක් නොලැබෙන අතර ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබෙයි. හසිතොප්පාද සිතෙහි ද ක්‍රියා සිතක් බැවින් විපාක ප්‍රත්‍යය නැත. ජවන සිතක් බැවින් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ඇත. විපාක ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය පහක් නොලැබෙන අතර ආසේවන ප්‍රත්‍යය සමඟින් ප්‍රත්‍ය දහනවයක් ලැබෙයි.

အဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒေသု ပစ္စယဃဋနာနယော နိဋ္ဌိတော.

අහේතුක සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය නිමවන ලදී.

အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေသု ပစ္စယဃဋနာနယော

අකුසල් සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය.

ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တာနိ, ဒွေ မောဟမူလိကာနိ အဋ္ဌ လောဘ မူလိကာနိ ဒွေ ဒေါသမူလိကာနိ. စုဒ္ဒသ ပါပစေတသိကာနိ နာမ မောဟော အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပံ ဥဒ္ဓစ္စန္တိ ဣဒံ မောဟစတုက္ကံ နာမ. လောဘော ဒိဋ္ဌိ မာနောတိ ဣဒံ လောဘတိက္ကံ နာမ. ဒေါသော ဣဿာ မစ္ဆရိယံ ကုက္ကုစ္စန္တိ ဣဒံ ဒေါသစတုက္ကံ နာမ. ထိနံ မိဒ္ဓံ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣဒံ ဝိသုံ တိက္ကံ နာမ.

අකුසල් සිත් දොළොසකි; මෝහ මූලික සිත් දෙකක්, ලෝභ මූලික සිත් අටක් සහ ද්වේෂ මූලික සිත් දෙකක් වශයෙනි. පාප චෛතසික දහහතරක් ඇත. එනම්: මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය, උද්ධච්චය යන මෝහ චතුක්කය; ලෝභය, දිට්ඨිය, මානය යන ලෝභ තික්කය; ද්වේෂය, ඉස්සාව, මච්ඡරිය, කුක්කුච්චය යන ද්වේෂ චතුක්කය; ථීනය, මිද්ධය, විචිකිච්ඡාව යන විසූ තික්කය (ප්‍රකීර්ණක තික්කය) යි.

တတ္ထ လောဘော ဒေါသော မောဟောတိ တယော မူလဓမ္မာ ဟေတုပစ္စယာ, ဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂပစ္စယော, သေသာ ဒသဓမ္မာ ဝိသေသပစ္စယာ န ဟောန္တိ.

එහි ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ යන මූල ධර්ම තුන හේතු ප්‍රත්‍යය වෙයි. දිට්ඨිය මාර්ග ප්‍රත්‍යය වන අතර, ඉතිරි ධර්ම දහය විශේෂ වූ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ.

တတ္ထ ဒွေ မောဟမူလိကာနိ နာမ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တစိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စ သမ္ပယုတ္တစိတ္တံ. တတ္ထ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တစိတ္တေ ပန္နရသ စေတသိကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သတ္တ သဗ္ဗစိတ္တိကာနိ စ ဝိတက္ကော ဝိစာရော ဝီရိယန္တိ တီဏိ ပကိဏ္ဏကာနိ စ ပါပစေတသိကေသု မောဟစတုက္ကဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာ စာတိ, စိတ္တေန သဒ္ဓိံ သောဠသ နာမဓမ္မာ ဟောန္တိ. ဣမသ္မိံ စိတ္တေ ဟေတု ပစ္စယောပိ မဂ္ဂပစ္စယောပိ လဗ္ဘန္တိ. တတ္ထ မောဟော ဟေတုပစ္စယော, ဝိတက္ကော စ ဝီရိယဉ္စ မဂ္ဂပစ္စယော, ဧကဂ္ဂတာ ပန ဝိစိကိစ္ဆာယ ဒုဋ္ဌတ္တာ ဣမသ္မိံ စိတ္တေ ဣန္ဒြိယကိစ္စဉ္စ မဂ္ဂကိစ္စဉ္စ န သာဓေတိ, ဈာနကိစ္စမတ္တံ သာဓေတိ. အဓိပတိ စ ပစ္ဆာဇာတော ဝိပါကော စာတိ တယော ပစ္စယာန လဗ္ဘန္တိ, သေသာ ဧကဝီသတိပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ. ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တစိတ္တေပိ ဝိစိကိစ္ဆံ ပဟာယ အဓိမောက္ခေန သဒ္ဓိံ ပန္နရသေဝ စေတသိကာနိ, သောဠသေဝ နာမဓမ္မာ ဟောန္တိ[Pg.499]. ဣမသ္မိံ စိတ္တေ ဧကဂ္ဂတာ ဣန္ဒြိယ ကိစ္စဉ္စ ဈာနကိစ္စဉ္စ မဂ္ဂကိစ္စဉ္စ သာဓေတိ, တယော ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, ဧကဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

එහි මෝහ මූලික සිත් දෙක නම් විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත සිත සහ උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත සිතයි. එහි විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි චෛතසික පසළොසක් උපදී; එනම් සර්වචිත්ත සාධාරණ හත, ප්‍රකීර්ණකයන්ගෙන් විතර්ක, විචාර, වීර්යය යන තුන සහ පාප චෛතසිකයන්ගෙන් මෝහ චතුක්කය හා විචිකිච්ඡාවයි. සිතත් සමඟ නාමධර්ම දහසයකි. මෙම සිතෙහි හේතු ප්‍රත්‍යය ද මාර්ග ප්‍රත්‍යය ද ලැබෙයි. එහි මෝහය හේතු ප්‍රත්‍යය වන අතර, විතර්කය හා වීර්යය මාර්ග ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඒකාග්‍රතාව වනාහි විචිකිච්ඡාවෙන් දූෂිත බැවින් මෙම සිතෙහි ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යය හා මාර්ග කෘත්‍යය සිදු නොකරන අතර, ධ්‍යාන කෘත්‍යය පමණක් සිදු කරයි. අධිපති, පශ්චාජාත සහ විපාක යන ප්‍රත්‍ය තුන නොලැබෙන අතර, ඉතිරි ප්‍රත්‍ය විසිඑක ලැබෙයි. උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි ද විචිකිච්ඡාව හැර අධිමොක්ඛය සමඟින් චෛතසික පසළොසක් හා නාමධර්ම දහසයක් උපදී. මෙම සිතෙහි ඒකාග්‍රතාව ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යය ද, ධ්‍යාන කෘත්‍යය ද, මාර්ග කෘත්‍යය ද සිදු කරයි. එහි ද ප්‍රත්‍ය තුනක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය විසිඑකක් ලැබෙයි.

အဋ္ဌသု လောဘမူလိကစိတ္တေသု ပန သတ္တ သဗ္ဗစိတ္တိကာနိ စ ဆ ပကိဏ္ဏကာနိ စ ပါပေသု မောဟစတုက္ကဉ္စ လောဘတိက္ကဉ္စ ထိနမိဒ္ဓဉ္စာတိ ဒွါဝီသတိ စေတသိကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တေသု လောဘော စ မောဟောစာတိ ဒွေ မူလာနိ ဟေတုပစ္စယော. ဆန္ဒော စ စိတ္တဉ္စ ဝီရိယဉ္စာတိ တယော အဓိပတိဇာတိကာ ကဒါစိ အဓိပတိကိစ္စံ သာဓေန္တိ, အာရမ္မဏာဓိပတိပိ ဧတ္ထ လဗ္ဘတိ. စေတနာ ကမ္မပစ္စယော. တယော အာဟာရာ အာဟာရပစ္စယော. စိတ္တဉ္စ ဝေဒနာ စ ဧကဂ္ဂတာ စ ဇီဝိတဉ္စ ဝီရိယဉ္စာတိ ပဉ္စ ဣန္ဒြိယဓမ္မာ ဣန္ဒြိယပစ္စယော. ဝိတက္ကော စ ဝိစာရော စ ပီတိ စ ဝေဒနာ စ ဧကဂ္ဂတာစာတိ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂါနိ ဈာနပစ္စယော. ဝိတက္ကော စ ဧကဂ္ဂတာ စ ဒိဋ္ဌိ စ ဝီရိယဉ္စာတိ စတ္တာရိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ မဂ္ဂပစ္စယော. ပစ္ဆာဇာတော စ ဝိပါကော စာတိ ဒွေ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ. သေသာ ဒွါဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

ලෝභ මූලික සිත් අටෙහි සර්වචිත්ත සාධාරණ හත, ප්‍රකීර්ණක හය, පාප චෛතසික අතරින් මෝහ චතුක්කය, ලෝභ තික්කය සහ ථීන මිද්ධය යනුවෙන් චෛතසික විසිදෙකක් උපදී. ඒවා අතරින් ලෝභය හා මෝහය යන මූල ධර්ම දෙක හේතු ප්‍රත්‍යය වේ. ඡන්දය, සිත සහ වීර්යය යන අධිපති ජාතික ධර්ම තුන ඇතැම් විට අධිපති කෘත්‍යය සිදු කරන අතර ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය ද මෙහි ලැබෙයි. චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. ආහාර තුන ආහාර ප්‍රත්‍යයයි. සිත, වේදනාව, ඒකාග්‍රතාව, ජීවිතය සහ වීර්යය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම පහ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයයි. විතර්කය, විචාරය, පීතිය, වේදනාව සහ ඒකාග්‍රතාව යන ධ්‍යානාංග පහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයයි. විතර්කය, ඒකාග්‍රතාව, දිට්ඨිය සහ වීර්යය යන මාර්ගාංග හතර මාර්ග ප්‍රත්‍යයයි. පශ්චාජාත සහ විපාක යන ප්‍රත්‍ය දෙක නොලැබෙන අතර ඉතිරි ප්‍රත්‍ය විසිදෙක ලැබෙයි.

ဒွီသု ဒေါသမူလိကစိတ္တေသု ပီတိဉ္စ လောဘတိက္ကဉ္စ ပဟာယ ဒေါသစတုက္ကေန သဒ္ဓိံ ဒွါဝီသတိ ဧဝ စေတသိကာနိ, ဒေါသော စ မောဟော စ ဒွေ မူလာနိ, တယော အဓိပတိ ဇာတိကာ, တယော အာဟာရာ, ပဉ္စ ဣန္ဒြိယာနိ, စတ္တာရိ ဈာနင်္ဂါနိ, တီဏိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ. ဧတ္ထာပိ ဒွေ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, ဒွါဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

ද්වේෂ මූලික සිත් දෙකෙහි පීතිය හා ලෝභ තික්කය හැර ද්වේෂ චතුක්කය සමඟ චෛතසික විසිදෙකක්ම යෙදේ. ද්වේෂය හා මෝහය යන මූල දෙක, අධිපති ජාතික ධර්ම තුන, ආහාර තුන, ඉන්ද්‍රිය පහ, ධ්‍යානාංග හතර සහ මාර්ගාංග තුනක් මෙහි ඇත. මෙහි ද ප්‍රත්‍ය දෙකක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය විසිදෙකක් ලැබෙයි.

အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေသု ပစ္စယဃဋနာနယော နိဋ္ဌိတော.

අකුසල් සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය නිමවන ලදී.

စိတ္တုပ္ပာဒေသု ပစ္စယဃဋနာနယော

සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය.

ဧကနဝုတိ သောဘဏစိတ္တာနိ နာမ, စတုဝီသတိ ကာမ သောဘဏစိတ္တာနိ ပန္နရသ ရူပစိတ္တာနိ ဒွါဒသ အရူပစိတ္တာနိ စတ္တာလီသ လောကုတ္တရစိတ္တာနိ. တတ္ထ စတုဝီသတိ ကာမသောဘဏ စိတ္တာနိ နာမ အဋ္ဌ ကာမကုသလစိတ္တာနိ အဋ္ဌ ကာမသောဘဏဝိပါက စိတ္တာနိ အဋ္ဌ ကာမသောဘဏကိရိယစိတ္တာနိ.

සෝභන සිත් අනූ එකකි; එනම් කාම සෝභන සිත් විසිහතරක්, රූපාවචර සිත් පහළොවක්, අරූපාවචර සිත් දොළොසක් සහ ලෝකෝත්තර සිත් හතළිසක් වශයෙනි. එහි කාම සෝභන සිත් විසිහතර නම් කාමාවචර කුසල් සිත් අටක්, කාමාවචර සෝභන විපාක සිත් අටක් සහ කාමාවචර සෝභන ක්‍රියා සිත් අටක් වශයෙනි.

ပဉ္စ ဝီသတိ ကလျာဏစေတသိကာနိ နာမ, အလောဘော အဒေါသော အမောဟောစေတိ တီဏိ ကလျာဏမူလိကာနိ စ သဒ္ဓါ စ သတိ စ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ တတြမဇ္ဈတ္တတာ စ ကာယပဿဒ္ဓိ စ စိတ္တ ပဿဒ္ဓိ စ ကာယလဟုတာ စ စိတ္တလဟုတာ စ ကာယမုဒုတာ စ စိတ္တ မုဒုတာ စ ကာယကမ္မညတာ စ စိတ္တ ကမ္မညတာ စ ကာယပါဂုညတာ စ စိတ္တပါဂုညတာ စ ကာယုဇုကတာ စ စိတ္တုဇုကတာ [Pg.500] စ သမ္မာဝါစာ သမ္မာကမ္မန္တော သမ္မာအာဇီဝေါတိ တိဿော ဝိရတိယော စ ကရုဏာ မုဒိတာတိ ဒွေ အပ္ပမညာယော စ.

කල්‍යාණ චෛතසික විසිපහකි; එනම් අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන කල්‍යාණ මූල තුන ද, ශ්‍රද්ධාව, සතිය, හිරි, ඔත්තප්ප, තත්‍රමජ්ඣත්තතාව, කායපස්සද්ධිය, චිත්තපස්සද්ධිය, කායලහුතාව, චිත්තලහුතාව, කායමුදුතාව, චිත්තමුදුතාව, කායකම්මඤ්ඤතාව, චිත්තකම්මඤ්ඤතාව, කායපාගුඤ්ඤතාව, චිත්තපාගුඤ්ඤතාව, කායඋජුකතාව, චිත්තඋජුකතාව යන දහහත ද, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව යන විරති තුන ද, කරුණා, මුදිතා යන අප්පමඤ්ඤා දෙක ද වශයෙනි.

တတ္ထ တီဏိ ကလျာဏမူလာနိ ဟေတုပစ္စယော, အမောဟော ပန အဓိပတိပစ္စယေ ဝီမံသာဓိပတိနာမ, ဣန္ဒြိယပစ္စယေ ပညိန္ဒြိယံ နာမ, မဂ္ဂပစ္စယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ နာမ. သဒ္ဓါ ဣန္ဒြိယပစ္စယေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ နာမ. သတိ ဣန္ဒြိယပစ္စယေ သတိန္ဒြိယံ နာမ, မဂ္ဂပစ္စယေ သမ္မာသတိ နာမ. တိဿော ဝိရတိယော မဂ္ဂပစ္စယော, သေသာ သတ္တရသ ဓမ္မာ ဝိသေသပစ္စယာ န ဟောန္တိ.

එහි කල්‍යාණ මූල ධර්ම තුන හේතු ප්‍රත්‍යය වේ. අමෝහය වනාහි අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි වීමංසාධිපති නමින් ද, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය නමින් ද, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සම්මා දිට්ඨි නමින් ද පෙනී සිටියි. ශ්‍රද්ධාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය නමින් ද, සතිය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි සතින්ද්‍රිය නමින් හා මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සම්මා සති නමින් ද පෙනී සිටියි. විරති තුන මාර්ග ප්‍රත්‍යය වන අතර, ඉතිරි ධර්ම දහහත විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් නොවේ.

အဋ္ဌသု ကာမကုသလစိတ္တေသု အဋ္ဌတိံသ စေတသိကာနိ သင်္ဂယှန္တိ, သတ္တ သဗ္ဗစိတ္တိကာနိ ဆ ပကိဏ္ဏကာနိ ပဉ္စဝီသတိ ကလျာဏာနိ. တေသု စ ပီတိ စတူသု သောမနဿိကေသု ဧဝ, အမောဟော စတူသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ဧဝ, တိဿော ဝိရတိယော သိက္ခာပဒသီလပူရဏ ကာလေ ဧဝ, ဒွေ အပ္ပမညာယော သတ္တေသု ကာရုညမောဒနာကာရေသု ဧဝါတိ. ဣမေသုပိ အဋ္ဌသု စိတ္တေသု ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကလျာဏမူလာနိ ဟေတုပစ္စယော, ဆန္ဒော စ စိတ္တဉ္စ ဝီရိယဉ္စ ဝီမံသာစာတိ စတူသု အဓိပတိဇာတိကေသု ဧကမေကောဝ ကဒါစိ အဓိပတိပစ္စယော. စေတနာ ကမ္မပစ္စယော. တယော အာဟာရာ အာဟာရပစ္စယော. စိတ္တဉ္စ ဝေဒနာ စ ဧကဂ္ဂတာ စ ဇီဝိတဉ္စ သဒ္ဓါ စ သတိ စ ဝီရိယဉ္စ ပညာစာတိ အဋ္ဌ ဣန္ဒြိယာနိ ဣန္ဒြိယပစ္စယော. ဝိတက္ကော စ ဝိစာရော စ ပီတိ စ ဝေဒနာ စ ဧကဂ္ဂတာစာတိ ပဉ္စဈာနင်္ဂါနိ ဈာနပစ္စယော. ပညာ စ ဝိတက္ကော စ တိဿော ဝိရတိယော စ သတိ စ ဝီရိယဉ္စ ဧကဂ္ဂတာစာတိ အဋ္ဌ မဂ္ဂင်္ဂါနိ မဂ္ဂပစ္စယော. ဣမေသုပိ အဋ္ဌသု စိတ္တေသု ပစ္ဆာဇာတော စ ဝိပါကောစာတိ ဒွေ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, သေသာ ဒွါဝီသတိပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

අෂ්ට කාමාවචර කුසල් සිත්හි චෛතසික තිස් අටක් සංග්‍රහ වේ. එනම් සර්වචිත්තසාධාරණ හතයි, ප්‍රකීර්ණක හයයි, සෝභන චෛතසික පසිවිස්සයි. ඒ අතරින් පීතිය ලැබෙන්නේ සෝමනස්ස සහගත සිත් හතරෙහි පමණි. අමෝහය (ප්‍රඥාව) ලැබෙන්නේ ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත් හතරෙහි පමණි. විරති තුන ලැබෙන්නේ ශික්ෂාපද සමාදන්ව සිල් පුරන අවස්ථාවන්හිදී පමණි. අප්පමඤ්ඤා දෙක ලැබෙන්නේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව හෝ මුදිතාව පවත්වන අවස්ථාවන්හිදී පමණි. මෙම සිත් අටෙහිම කුසල් මූල දෙකක් හෝ තුනක් හේතු ප්‍රත්‍යය වේ. ජන්දය, චිත්තය, විරිය, වීමංසා යන අධිපති ධර්ම හතරෙන් එක් වරකට එක් අධිපතියෙක් බැගින් අධිපති ප්‍රත්‍යය වේ. චේතනාව කම්ම ප්‍රත්‍යය වේ. ආහාර තුන ආහාර ප්‍රත්‍යය වේ. චිත්ත, වේදනා, ඒකග්ගතා, ජීවිතින්ද්‍රිය, ශ්‍රද්ධා, සති, විරිය සහ ප්‍රඥා යන ඉන්ද්‍රිය අට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වේ. විතක්ක, විචාර, පීති, වේදනා සහ ඒකග්ගතා යන ධ්‍යානාංග පහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වේ. ප්‍රඥාව, විතක්කය, විරති තුන, සතිය, විරිය සහ ඒකග්ගතාව යන මාර්ගාංග අට මාර්ග ප්‍රත්‍යය වේ. මෙම සිත් අටෙහි පශ්චාජාත සහ විපාක යන ප්‍රත්‍යය දෙක නොලැබේ; ඉතිරි ප්‍රත්‍යය විසි දෙකම ලැබේ.

အဋ္ဌသု ကာမသောဘဏကိရိယစိတ္တေသု တိဿော ဝိရတိယော န လဗ္ဘန္တိ, ကုသလေသု ဝိယ ဒွေ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, ဒွါဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

අෂ්ට කාමසෝභන ක්‍රියා සිත්හි විරති තුන නොලැබේ. කුසල් සිත්හි මෙන්ම ප්‍රත්‍යය දෙකක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍යය විසි දෙකක් ලැබේ.

အဋ္ဌသု ကာမသောဘဏဝိပါကေသု တိဿော ဝိရတိယော စ ဒွေ အပ္ပမညာယော စ န လဗ္ဘန္တိ. အဓိပတိပစ္စယော စ ပစ္ဆာဇာတော စ အာသေဝနဉ္စာတိ တယော ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ, ဧကဝီသတိ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ.

අෂ්ට කාමසෝභන විපාක සිත්හි විරති තුන සහ අප්පමඤ්ඤා දෙක නොලැබේ. අධිපති ප්‍රත්‍යය, පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යය සහ ආසේවන ප්‍රත්‍යය යන ප්‍රත්‍යය තුන නොලැබේ; ප්‍රත්‍යය විසි එකක් ලැබේ.

ဥပရိ ရူပါရူပလောကုတ္တရစိတ္တေသုပိ ဒွါဝီသတိပစ္စယတော အတိရေကံ နတ္ထိ. တသ္မာ စတူသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တကာမကုသလ စိတ္တေသု ဝိယ ဣမေသု ပစ္စယဃဋနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ඉහළ රූපාවචර, අරූපාවචර සහ ලෝකෝත්තර සිත්හි ද ප්‍රත්‍යය විසි දෙකකට වඩා නැත. එබැවින් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර කුසල් සිත් හතරෙහි මෙන්ම මෙම සිත්හි ද ප්‍රත්‍යය ඝටනා (සංයෝගය) දත යුතුය.

ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ တာနိ စိတ္တာနိ ကာမစိတ္တတော မဟန္တ တရာနိ စ ပဏီတတရာနိ စ ဟောန္တီတိ. အာသေဝနမဟန္တတ္တာ. တာနိ ဟိ စိတ္တာနိ ဘာဝနာကမ္မဝိသေသေဟိ [Pg.501] သိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ တေသု အာသေဝနပစ္စယော မဟန္တော ဟောတိ. အာသေဝန မဟန္တတ္တာ စ ဣန္ဒြိယပစ္စယောပိ ဈာနပစ္စယောပိ မဂ္ဂပစ္စယောပိ အညေပိ ဝါ တေသံ ပစ္စယာ မဟန္တာ ဟောန္တိ. ပစ္စယာနံ ဥပရူပရိ မဟန္တတ္တာ တာနိ စိတ္တာနိ ဥပရူပရိ စ ကာမစိတ္တတော မဟန္တတရာနိ စ ပဏီတတရာနိ စ ဟောန္တီတိ.

එසේ නම්, එම සිත් කාමාවචර සිත්වලට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ හා ප්‍රණීත වන්නේ මන්ද? ආසේවන ප්‍රත්‍යයේ බලවත් බව නිසාය. එම සිත් භාවනා කර්ම විශේෂයන්ගෙන් සිද්ධ වූ ඒවා බැවින් ඒවායේ ආසේවන ප්‍රත්‍යය බලවත් වේ. ආසේවන ප්‍රත්‍යයේ බලවත් බව නිසාම ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය, මාර්ග ප්‍රත්‍යය සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයයන් ද බලවත් වේ. ප්‍රත්‍යයයන් අනුපිළිවෙලින් බලවත් වන බැවින්, එම සිත් ද කාමාවචර සිත්වලට වඩා උත්තරීතරව මහත් හා ප්‍රණීත වේ.

စိတ္တုပ္ပာဒေသု ပစ္စယဃဋနာနယော နိဋ္ဌိတော.

චිත්ත උත්පාදයන්හි ප්‍රත්‍යය ඝටනා ක්‍රමය නිම විය.

ရူပကလာပေသု ပစ္စယဃဋနာနယော

රූප කලාපයන්හි ප්‍රත්‍යය ඝටනා ක්‍රමය.

ရူပကလာပေသု ပစ္စယဃဋနာနယော ဝုစ္စတေ. အဋ္ဌဝီသတိ ရူပါနိ နာမ, စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ ပထဝီ အာပေါ တေဇော ဝါယော. ပဉ္စ ပသာဒရူပါနိ စက္ခု သောတံ ဃာနံ ဇိဝှာ ကာယော. ပဉ္စ ဂေါစရရူပါနိ ရူပံ သဒ္ဒေါ ဂန္ဓော ရသော ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ တိဝိဓံ ပထဝီဖောဋ္ဌဗ္ဗံ တေဇောဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဝါယောဖောဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒွေ ဘာဝရူပါနိ ဣတ္ထိဘာဝရူပံ ပုမ္ဘာဝရူပံ. ဧကံ ဇီဝိတရူပံ, ဧကံ ဟဒယရူပံ. ဧကံ အာဟာရရူပံ. ဧကံ အာကာသဓာတုရူပံ. ဒွေ ဝိညတ္တိရူပါနိ ကာယဝိညတ္တိရူပံ ဝစီဝိညတ္တိ ရူပံ. တီဏိ ဝိကာရရူပါနိ လဟုတာ မုဒုတာ ကမ္မညတာ. စတ္တာရိ လက္ခဏရူပါနိ ဥပစယော သန္တတိ ဇရတာ အနိစ္စတာ.

රූප කලාපයන්හි ප්‍රත්‍යය ඝටනා ක්‍රමය කියනු ලැබේ. රූප විසි අට නම්: සතර මහා භූත (පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ), ප්‍රසාද රූප පහ (චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය), ගෝචර රූප පහ (රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, පොට්ඨබ්බ - මෙහි පොට්ඨබ්බය පඨවි, තේජෝ, වායෝ යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ), භාව රූප දෙක (ඉත්ථිභාව, පුම්භාව), ජීවිත රූපය එකයි, හෘදය රූපය එකයි, ආහාර රූපය එකයි, ආකාශ ධාතු රූපය එකයි, විඤ්ඤත්ති රූප දෙක (කාය විඤ්ඤත්ති, වචී විඤ්ඤත්ති), විකාර රූප තුන (ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා), ලක්ෂණ රූප හතර (උපචය, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතා) වේ.

တတ္ထ ဆ ရူပဓမ္မာ ရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စ ဇီဝိတရူပဉ္စ အာဟာရရူပဉ္စ. တတ္ထ စတ္တာရိ မဟာ ဘူတာနိ အညမညဿ ပဉ္စဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယာ ဟောန္တိ သဟဇာတေန စ အညမညေန စ နိဿယေန စ အတ္ထိယာ စ အဝိဂတေနစ. သဟဇာတာနံ ဥပါဒါရူပါနံ အညမညဝဇ္ဇိတေဟိ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဇီဝိတရူပံ သဟဇာတာနံ ကမ္မဇရူပါနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယေန ပစ္စယော. အာဟာရရူပံ သဟဇာတာနဉ္စ အသဟဇာတာနဉ္စ သဗ္ဗေသံ အဇ္ဈတ္တရူပဓမ္မာနံ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော.

එහි රූප ධර්ම හයක් අනෙකුත් රූප ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. එනම් සතර මහා භූත, ජීවිත රූපය සහ ආහාර රූපයයි. එහි සතර මහා භූතයෝ එකිනෙකාට සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්ථි සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍යය පහෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. සහජාත උපාදා රූපයන්ට නම් අඤ්ඤමඤ්ඤය හැර ඉතිරි ප්‍රත්‍යය හතරෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. ජීවිත රූපය සහජාත කර්මජ රූපයන්ට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ආහාර රූපය සහජාත වූත් අසහජාත වූත් සියලු ආභ්‍යන්තරික රූප ධර්මයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ.

တတ္ထေဝ တေရသ ရူပဓမ္မာ နာမဓမ္မာနံ ဝိသေသပစ္စယာ ဟောန္တိ, ပဉ္စပသာဒရူပါနိ စ သတ္တ ဂေါစရရူပါနိ စ ဟဒယဝတ္ထုရူပဉ္စ. တတ္ထ ပဉ္စ ပသာဒရူပါနိ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ မာတရော ဝိယ ပုတ္တကာနံ ဝတ္ထုပုရေဇာတေန စ ဝတ္ထုပုရေဇာတိန္ဒြိယေန စ ဝတ္ထု ပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တေန စ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. သတ္တ ဂေါစရရူပါနိ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ တိဿန္နံ မနောဓာတူနဉ္စ ပိတရော ဝိယ ပုတ္တကာနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတေန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဟဒယဝတ္ထုရူပံ ဒွိန္နံ မနောဓာတု မနောဝိညာဏဓာတူနံ ရုက္ခော ဝိယ ရုက္ခဒေဝတာနံ ယထာရဟံ [Pg.502] ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ သဟဇာတနိဿယေန ပဝတ္တိကာလေ ဝတ္ထုပုရေဇာတေန စ ဝတ္ထုပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တေန စ ပစ္စယော ဟောတိ.

එහිම රූප ධර්ම දහතුනක් නාම ධර්මයන්ට විශේෂ ප්‍රත්‍යය වෙති. එනම් ප්‍රසාද රූප පහ, ගෝචර රූප හත සහ හෘදය වස්තු රූපයයි. එහි ප්‍රසාද රූප පහ, පංච විඤ්ඤාණ ධාතූන්ට මවක් පුතුන්ට මෙන් වත්ථුපුරේජාත, වත්ථුපුරේජාතින්ද්‍රිය සහ වත්ථුපුරේජාතවිප්පයුත්ත යන ප්‍රත්‍යයයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. ගෝචර රූප හත, පංච විඤ්ඤාණ ධාතූන්ට සහ මනෝ ධාතු තුනට පියෙකු පුතුන්ට මෙන් ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. හෘදය වස්තු රූපය මනෝ ධාතුවට සහ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවට වෘක්ෂයක් වෘක්ෂ දේවතාවන්ට මෙන් සුදුසු පරිදි ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී සහජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ද, ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී වත්ථුපුරේජාත සහ වත්ථුපුරේජාතවිප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වේ.

တေဝီသတိ ရူပကလာပါ. တတ္ထ ဧကာယ ရဇ္ဇုယာ ဗန္ဓိတာနံ ကေသာနံ ကေသကလာပေါ ဝိယ တိဏာနံ တိဏကလာပေါ ဝိယ ဧကေန ဇာတိရူပေန ဗန္ဓိတာနံ ရူပဓမ္မာနံ ကလာပေါ ပရိပိဏ္ဍိရူပ ကလာပေါ နာမ.

රූප කලාප විසි තුනකි. එහි එක ලණුවකින් බැඳි කෙස් වැටියක් මෙන් හෝ තණ මිටියක් මෙන්, එකම ජාති රූපයකින් බැඳී පවතින රූප ධර්මයන්ගේ සමූහය 'රූප කලාපය' නම් වේ.

တတ္ထ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ဓမ္မာ ဧကော သဗ္ဗမူလကလာပေါ နာမ, သဗ္ဗမူလဋ္ဌကန္တိ စ ဝုစ္စတိ.

එහි සතර මහා භූත, වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා යන අට සියලු රූපයන්ට මූලික වන බැවින් 'සබ්බමූලක කලාපය' හෙවත් 'සබ්බමූලට්ඨකය' යයි කියනු ලැබේ.

နဝ ကမ္မဇရူပကလာပါ, – ဇီဝိတနဝကံ ဝတ္ထုဒသကံ ကာယ ဒသကံ ဣတ္ထိဘာဝဒသကံ ပုမ္ဘာဝဒသကံ စက္ခုဒသကံ သောတဒသကံ ဃာနဒသကံ ဇိဝှာဒသကံ. တတ္ထ သဗ္ဗမူလဋ္ဌကမေဝဇီဝိတရူပေန သဟ ဇီဝိတနဝကံ နာမ. ဧတဒေဝ ကမ္မဇကလာပေသု မူလနဝကံ ဟောတိ. မူလနဝကမေဝ ယထာက္ကမံ ဟဒယဝတ္ထုရူပါဒီဟိ အဋ္ဌရူပေဟိ သဟ ဝတ္ထုဒသကာဒီနိ အဋ္ဌဒသကာနိ ဘဝတိ. တတ္ထ ဇီဝိတနဝကဉ္စ ကာယဒသကဉ္စ ဘာဝဒသကာနိစာတိ စတ္တာရော ကလာပါ သကလ ကာယေ ပဝတ္တန္တိ. တတ္ထ ဇီဝိတနဝကန္တိ ပါစကဂ္ဂိ စ ကာယဂ္ဂိ စ ဝုစ္စတိ. ပါစကဂ္ဂိ နာမ ပါစကတေဇော ကောဋ္ဌာသော, သော အာမာသယေ ပဝတ္တိတွာ အသိတပီတခါယိတသာယိတာနိ ပရိပါစေတိ. ကာယဂ္ဂိ နာမ သကလကာယဗျာပကော ဥသ္မာတေဇော ကောဋ္ဌာသော, သော သကလ ကာယေ ပဝတ္တိတွာ ပိတ္တသေမှလောဟိတာနိ အပူတီနိ ဝိပ္ပသန္နာနိ ကရောတိ. တေသံ ဒွိန္နံ ဝိသမဝုတ္တိယာ သတိ သတ္တာ ဗဟွာဗာဓာ ဟောန္တိ, သမဝုတ္တိယာ သတိ အပ္ပာဗာဓာ. တဒုဘယံ ဇီဝိတနဝကံ သတ္တာနံ အာယုံ သမ္ပာဒေတိ. ဝဏ္ဏံ သမ္ပာဒေတိ. ကာယဒသကံ သကလကာယေ သုခသမ္ဖဿ ဒုက္ခသမ္ဖဿာနိ သမ္ပာဒေတိ. ဘာဝ ဒသကာနိ ဣတ္ထီနံ သဗ္ဗေ ဣတ္ထာကာရေ သမ္ပာဒေတိ. ပုရိသာနံ သဗ္ဗေ ပုရိသာကာရေ သမ္ပာဒေဟိ. သေသာနိ ဝတ္ထုဒသကာဒီနိ ပဉ္စဒသကာနိ ပဒေသဒသကာနိ နာမ. တတ္ထ ဝတ္ထုဒသကံ ဟဒယကောသဗ္ဘန္တရေ ပဝတ္တိတွာ သတ္တာနံ နာနာပကာရာနိ သုစိန္တိတဒုစိန္တိတာနိ သမ္ပာဒေတိ. စက္ခုဒသကာဒီနိ စတ္တာရိ ဒသကာနိ စက္ခုဂုဠ ကဏ္ဏဗိလ နာသဗိလ ဇိဝှာတလေသု ပဝတ္တိတွာ ဒဿန သဝန ဃာယန သာယနာနိ သမ္ပာဒေတိ.

කර්මජ රූප කලාප නවයකි - එනම්, ජීවිත නවකය, වත්ථු දසකය, කාය දසකය, ඉත්ථිභාව දසකය, පුම්භාව දසකය, චක්ඛු දසකය, සෝත දසකය, ඝාන දසකය සහ ජිව්හා දසකය යි. එහි සියලු කලාපයන්ට මූලික වූ ශුද්ධාෂ්ටකයම ජීවිත රූපය සමඟ එක් වූ කල ජීවිත නවකය නම් වේ. මෙයම කර්මජ කලාපයන්හි මූලික නවකය (මූල නවකය) වෙයි. එම මූල නවකයම පිළිවෙළින් හෘදය වස්තු රූපය ආදී වූ රූප අටක් සමඟ එක්වීමෙන් වත්ථු දසකය ආදී දසක අට බවට පත් වෙයි. එහි ජීවිත නවකය, කාය දසකය සහ භාව දසක දෙක යන කලාප සතර මුළු ශරීරය පුරාම පවතියි. එහි ජීවිත නවකය යනු පාචක ගින්න (පාචකග්ගි) සහ කාය ගින්න (කායග්ගි) යැයි කියනු ලැබේ. පාචක ගින්න යනු පාචක තේජෝ කොටසයි; එය ආමාශයෙහි පිහිටා අනුභව කළ, පානය කළ, සැපූ සහ රස බැලූ ආහාර දිරවීමට (පරිපාකයට) පත් කරයි. කාය ගින්න යනු මුළු ශරීරය පුරාම ව්‍යාප්ත වූ උෂ්ණ තේජෝ කොටසයි; එය මුළු සිරුරෙහිම පවතිමින් පිත, සෙම සහ ලේ නරක් නොවී ප්‍රසන්නව තබයි. මේ දෙවැදෑරුම් ගින්නෙහි ක්‍රියාකාරිත්වය විෂම වූ විට සත්ත්වයෝ බොහෝ ලෙඩ රෝග ඇති අය වෙති; එය සමව පැවති විට අල්ප ආබාධ (නීරෝගී) ඇත්තෝ වෙති. එම ජීවිත නවක දෙවර්ගයම සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂ පවත්වා දෙයි, ශරීර වර්ණය ලබා දෙයි. කාය දසකය මුළු ශරීරයෙහිම සැප ස්පර්ශය සහ දුක් ස්පර්ශය ලබා දෙයි. භාව දසකයන් ස්ත්‍රීන්ට සියලු ස්ත්‍රී ලක්ෂණ ද, පුරුෂයන්ට සියලු පුරුෂ ලක්ෂණ ද ලබා දෙයි. ඉතිරි වත්ථු දසකය ආදී දසක පහ 'පදේශ දසක' (ශරීරයේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල පමණක් පවතින දසක) නම් වේ. එහි වත්ථු දසකය හෘදය වස්තුව අභ්‍යන්තරයෙහි පවතිමින් සත්ත්වයන්ගේ විවිධ වූ යහපත් සිතුවිලි සහ අයහපත් සිතුවිලි ඇති වීමට උපකාරී වෙයි. චක්ඛු දසකය ආදී දසක සතර ඇස් ගෙඩියෙහි, කන් සිදුරෙහි, නාස් සිදුරෙහි සහ දිව මතුපිට පවතිමින් දැකීම, ඇසීම, ගඳ සුවඳ දැනීම සහ රස දැනීම ලබා දෙයි.

အဋ္ဌ စိတ္တဇရူပကလာပါ, သဗ္ဗမူလဋ္ဌကံ သဒ္ဒနဝကံ ကာယ ဝိညတ္တိနဝကံ သဒ္ဒဝစီဝိညတ္တိဒသကန္တိ စတ္တာရော မူလကလာပါ စ တေယေဝ လဟုတာ မုဒုတာ ကမ္မညတာသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ဝိကာရ ရူပေဟိ သဟ စတ္တာရော သဝိကာရကလာပါ စ.

චිත්තජ රූප කලාප අටකි; එනම් ශුද්ධාෂ්ටකය, ශබ්ද නවකය, කායවිඤ්ඤත්ති නවකය, ශබ්ද-වචීවිඤ්ඤත්ති දසකය යන මූලික කලාප සතරත්, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා යන විකාර රූප තුන සමඟ එක් වූ එම කලාප සතරම වන සවිකාර කලාප සතරත්ය.

တတ္ထ [Pg.503] သရီရဓာတူနံ ဝိသမပ္ပဝတ္တိကာလေ ဂိလာနဿ မူလ ကလာပါနိ ဧဝ ပဝတ္တန္တိ. တဒါ ဟိ တဿ သရီရရူပါနိ ဂရူနိ ဝါ ထဒ္ဓါနိ ဝါ အကမ္မညာနိ ဝါ ဟောန္တိ, ယထာရုစိ ဣရိယပထံပိ ပဝတ္တေတုံ အင်္ဂ ပစ္စင်္ဂါနိပိ စာလေတုံ ဝစနံပိ ကထေတုံ ဒုက္ခော ဟောတိ. သရီရဓာတူနံ သမပ္ပဝတ္တိကာလေ ပန အဂိလာနဿ ဂရုထဒ္ဓါဒီနံ သရီရဒေါသာနံ အဘာဝတော သဝိကာရာ ပဝတ္တန္တိ. တေသု စ စိတ္တင်္ဂဝသေန ကာယင်္ဂ စလနေ ဒွေ ကာယဝိညတ္တိကလာပါ ပဝတ္တန္တိ. စိတ္တဝသေနေဝ မုခတော ဝစနသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိကာလေ ဒွေ ဝစီဝိညတ္တိကလာပါ, စိတ္တဝသေနေဝ အက္ခရဝဏ္ဏရဟိတာနံ ဟသနရောဒနာဒီနံ အဝစနသဒ္ဒါနံ မုခတော ပဝတ္တိကာလေ ဒွေ သဒ္ဒကလာပါ, သေသကာလေသု ဒွေ အာဒိ ကလာပါ ပဝတ္တန္တိ.

එහිදී, ශරීර ධාතූන් විෂම ලෙස පවතින රෝගී කාලයේදී මූලික කලාපයන්ම පමණක් පවතියි. එවිට ඔහුගේ ශරීර රූපයන් බරැති, තද ගතියෙන් යුත් හෝ අකර්මණ්‍ය වූ ඒවා වෙයි; එහෙයින් කැමති පරිදි ඉරියව් පැවැත්වීමට, අත් පා සෙලවීමට හෝ වචන කතා කිරීමට පවා අපහසු වෙයි. ශරීර ධාතූන් සමව පවතින නීරෝගී කාලයේදී නම්, බර ගතිය, තද ගතිය ආදී ශරීර දෝෂ නැති බැවින් සවිකාර කලාප පවතියි. ඒ අතරින්, සිතේ මෙහෙයවීමෙන් ශරීරය සෙලවීමේදී කායවිඤ්ඤත්ති කලාප දෙක පවතියි. සිතේ මෙහෙයවීමෙන්ම මුවින් වචන ශබ්ද පිටවන විට වචීවිඤ්ඤත්ති කලාප දෙකක් ද, සිතේ මෙහෙයවීමෙන්ම අකුරු සහ වචන රහිත වූ සිනහවීම්, හැඬීම් ආදී ශබ්ද මුවින් පිටවන විට ශබ්ද කලාප දෙකක් ද, සෙසු කාලයන්හිදී මුල් කලාප දෙක බැගින් පවතියි.

စတ္တာရော ဥတုဇရူပကလာပါ, သဗ္ဗမူလဋ္ဌကံ သဒ္ဒနဝကန္တိ ဒွေ မူလကလာပါ စ ဒွေ သဝိကာရကလာပါ စ. တတ္ထ အယံ ကာယော ယာဝဇီဝံ ဣရိယာပထသောတံ အနုဂစ္ဆန္တော ယာပေတိ, တသ္မာ ဣရိယာပထနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဣမသ္မိံ ကာယေ ခဏေ ခဏေ ဓာတူနံ သမပ္ပဝတ္တိဝိသမပ္ပဝတ္တိယော ပညာယန္တိ. တထာ ဥတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ အာဟာရနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဝါတာတပသပ္ဖဿနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ကာယင်္ဂ ပရိဟာရနာနတ္တံ ပဋိစ္စ အတ္တူပက္ကမပရူပက္ကမနာနတ္တံ ပဋိစ္စ. တတ္ထ ဝိသမပ္ပဝတ္တိကာလေ ဒွေ မူလကလာပါ ဧဝ ပဝတ္တန္တိ, သမပ္ပဝတ္တိကာလေ ဒွေ သဝိကာရာ. တေသု စ ဒွေ သဒ္ဒကလာပါ စိတ္တဇသဒ္ဒတော ပရမ္ပရသဒ္ဒေသု စ အညေသု လောကေ နာနပ္ပကာရသဒ္ဒေသု စ ပဝတ္တန္တိ.

උතුජ රූප කලාප සතරකි; එනම් ශුද්ධාෂ්ටකය සහ ශබ්ද නවකය යන මූලික කලාප දෙක සහ සවිකාර කලාප දෙකයි. එහිදී, මේ ශරීරය ජීවිතය පවතින තාක් ඉරියව් පැවැත්ම අනුව යමින් පවතියි; එබැවින් ඉරියව්වල වෙනස්කම් අනුව මේ ශරීරයෙහි මොහොතින් මොහොත ධාතූන්ගේ සම පැවැත්ම හා විෂම පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. එමෙන්ම ඍතු වෙනස් වීම, ආහාර වෙනස් වීම, සුළඟ හා අව්ව ස්පර්ශ වීමේ වෙනස් වීම්, ශරීරය පරිහරණය කිරීමේ වෙනස් වීම් සහ ස්වෝත්සාහයෙන් හෝ අන් අයගේ උපක්‍රමයන් නිසා සිදුවන වෙනස් වීම් ද මීට හේතු වෙයි. එහිදී විෂම ලෙස පවතින කාලවලදී මූලික කලාප දෙකම පමණක් පවතින අතර, සමව පවතින කාලවලදී සවිකාර කලාප දෙක පවතියි. ඒ අතරින් ශබ්ද කලාප දෙක, චිත්තජ ශබ්දයන් නිසා ඇතිවන පරම්පරා ශබ්දයන්හි සහ ලෝකයෙහි පවතින අනෙකුත් නොයෙක් ආකාරයේ ශබ්දයන්හි පවතියි.

ဒွေ အာဟာရဇရူပကလာပါ, – သဗ္ဗမူလဋ္ဌကံ သဝိကာရန္တိ. ဣမေ ဒွေ ကလာပါ သပ္ပာယေန ဝါ အသပ္ပာယေန ဝါ အာဟာရေန ဇာတာနံ သမရူပဝိသမရူပါနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ආහාරජ රූප කලාප දෙකකි; එනම් ශුද්ධාෂ්ටකය සහ සවිකාර කලාපයයි. මෙම කලාප දෙක සප්පාය වූ හෝ අසප්පාය වූ ආහාර නිසා හටගන්නා වූ සම රූප සහ විෂම රූප වශයෙන් දත යුතුය.

အာကာသဓာတု စ လက္ခဏရူပါနိစာတိ ပဉ္စရူပါနိ ကလာပ မုတ္တာနိ ဟောန္တိ. တေသု အာကာသဓာတု ကလာပါနံ အန္တရာ ပရိစ္ဆေဒ မတ္တတ္တာ ကလာပမုတ္တာ ဟောတိ. လက္ခဏရူပါနိ သင်္ခတဘူတာနံ ရူပ ကလာပါနံ သင်္ခတဘာဝဇာနနတ္ထာယ လက္ခဏမတ္တတ္တာ ကလာပ မုတ္တာနိ.

ආකාශ ධාතුව සහ ලක්ෂණ රූප යන රූප පහ කලාපයන්ගෙන් බැහැර වූ රූප වෙති. ඒවා අතරින් ආකාශ ධාතුව, රූප කලාපයන් අතර සීමාව පෙන්වන මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් කලාපයන්ගෙන් බැහැර වූවක් වෙයි. ලක්ෂණ රූප වනාහි සංස්කෘත වූ රූප කලාපයන්ගේ සංස්කෘත ස්වභාවය දැනගැනීම සඳහා වූ ලක්ෂණ පමණක් වන බැවින් කලාපයන්ගෙන් බැහැර වූ රූප වෙයි.

ဣမေ တေဝီသတိ ကလာပါ အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ လဗ္ဘန္တိ. ဗဟိဒ္ဓါ သန္တာနေ ပန ဒွေ ဥတုဇမူလကလာပါ ဧဝ လဗ္ဘန္တိ. တတ္ထ ဒွေ ရူပ သန္တာနာနိ အဇ္ဈတ္တသန္တာနဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါသန္တာနဉ္စ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသန္တာနံ နာမ သတ္တသန္တာနံ ဝုစ္စတိ. ဗဟိဒ္ဓါသန္တာနံ နာမ ပထဝီပဗ္ဗတနဒီသမုဒ္ဒ ရုက္ခတိဏာဒီနိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ အဋ္ဌဝီသတိ ရူပါနိ တေဝီသတိ ရူပကလာပါနိ လဗ္ဘန္တိ.

මෙම කලාප විසිතුන ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි (සත්ත්වයන් තුළ) ලැබෙයි. බාහිර සන්තානයෙහි නම් උතුජ මූල කලාප දෙක පමණක් ලැබෙයි. එහි රූප සන්තාන දෙකකි; එනම් ආධ්‍යාත්මික සන්තානය සහ බාහිර සන්තානයයි. එහි ආධ්‍යාත්මික සන්තානය යනු සත්ත්ව සන්තානයයි. බාහිර සන්තානය යනු පෘථිවිය, පර්වත, ගංගා, සාගර, ගස්වැල් ආදියයි. එහි ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප විසිඅටම සහ රූප කලාප විසිතුනම ලැබෙයි.

တတ္ထ [Pg.504] ပဋိသန္ဓိနာမဓမ္မာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကမ္မဇရူပကလာပါနံ ဆဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ စတူဟိ မဟာသဟဇာတေဟိ စ ဝိပါကေန စ ဝိပ္ပယုတ္တေန စ. ဟဒယဝတ္ထုရူပဿ ပန အညမညေန သဟ သတ္တဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေသွေဝ နာမဓမ္မေသု ဟေတုဓမ္မာ ဟေတုဘာဝေန, စေတနာ ကမ္မဘာဝေန, အာဟာရဓမ္မာ အာဟာရဘာဝေန, ဣန္ဒြိယ ဓမ္မာ ဣန္ဒြိယဘာဝေန, ဈာနဓမ္မာ ဈာန ဘာဝေန, မဂ္ဂဓမ္မာ မဂ္ဂ ဘာဝေနာတိ ယထာရဟံ ဆဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. အတီတာနိ ပန ကုသလာကုသလကမ္မာနိ ဧကဓာဝ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ကမ္မပစ္စယေန, ပဌမဘဝင်္ဂါဒိကာ ပစ္ဆာဇာတာ ပဝတ္တနာမဓမ္မာ ပုရေဇာတာနံ ကမ္မဇရူပ ကလာပါနံ ဧကဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ပစ္ဆာဇာတေန. ဧတ္ထ စ ပစ္ဆာဇာတ ဝစနေန စတ္တာရော ပစ္ဆာဇာတဇာတိကာ ပစ္စယာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. အတီတာနိ စ ကမ္မာနိ ဧကဓာဝ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဧဝံ နာမဓမ္မာ ကမ္မဇရူပကလာပါနံ ယထာရဟံ စုဒ္ဒသဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣဓ ဒသပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ အာရမ္မဏဉ္စ အဓိပတိ စ အနန္တရဉ္စ သမနန္တရဉ္စ ဥပနိဿယော စ ပုရေဇာတော စ အာသေဝနဉ္စ သမ္ပယုတ္တော စ နတ္ထိ စ ဝိဂတော စ.

එහිදී ප්‍රතිසන්ධි නාමධර්මයෝ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි කර්මජ රූප කලාපයන්ට සහජාත ප්‍රත්‍ය සතරින් ද, විපාක ප්‍රත්‍යයෙන් හා විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් ද වශයෙන් ආකාර සයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. හෘදයවස්තු රූපයට වනාහි අන්‍යමන‍්‍ය ප්‍රත්‍යය ද සමඟ ආකාර සතකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. එම නාම ධර්මයන් අතරම, හේතු ධර්මයෝ හේතු භාවයෙන් ද, චේතනාව කර්ම භාවයෙන් ද, ආහාර ධර්මයෝ ආහාර භාවයෙන් ද, ඉන්ද්‍රිය ධර්මයෝ ඉන්ද්‍රිය භාවයෙන් ද, ධ්‍යාන ධර්මයෝ ධ්‍යාන භාවයෙන් ද, මාර්ග ධර්මයෝ මාර්ග භාවයෙන් ද වශයෙන් යථාපරිදි ආකාර සයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. අතීත වූ කුසල් අකුසල් කර්මයෝ වනාහි කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් එක් ආකාරයකින් ම ප්‍රත්‍ය වෙති. ප්‍රථම භවාංගය ආදී වූ පශ්චාජාත ප්‍රවෘත්ති නාමධර්මයෝ පෙර උපන් කර්මජ රූප කලාපයන්ට පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් එක් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහිදී 'පශ්චාජාත' යන වචනයෙන් පශ්චාජාත ජාතික ප්‍රත්‍ය සතරම ගන්නා ලදී. අතීත කර්මයෝ ද එක් ආකාරයකින් ම ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙසේ නාමධර්මයෝ කර්මජ රූප කලාපයන්ට යථාපරිදි ප්‍රත්‍ය දහහතරකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහි ආරම්මණ, අධිපති, අනන්තර, සමනන්තර, උපනිස්සය, පුරේජාත, ආසේවන, සම්පයුත්ත, නත්ථි සහ විගත යන ප්‍රත්‍ය දසය නොලැබේ.

ပဝတ္တိကာလေ ရူပဇနကာ နာမဓမ္မာ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ စိတ္တဇရူပကလာပါနံ ပဉ္စဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ စတူဟိ မဟာသဟ ဇာတေဟိ စ ဝိပ္ပယုတ္တေန စ. တေသွေဝ နာမဓမ္မေသု ဟေတုဓမ္မာ ဟေတုဘာဝေန, အဓိပတိဓမ္မာ အဓိပတိဘာဝေန, စေတနာ ကမ္မဘာဝေန, ဝိပါကဓမ္မာ ဝိပါကဘာဝေန, အာဟာရဓမ္မာ အာဟာရ ဘာဝေန, ဣန္ဒြိယဓမ္မာ ဣန္ဒြိယဘာဝေန, ဈာနဓမ္မာ ဈာနဘာဝေန, မဂ္ဂဓမ္မာ မဂ္ဂဘာဝေနာတိ ယထာရဟံ အဋ္ဌဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ပစ္ဆာဇာတာ သဗ္ဗေ နာမဓမ္မာ ပုရေဇာတာနံ စိတ္တဇရူပကလာပါနံ ဧကဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ပစ္ဆာဇာတေန. ဧဝံ နာမဓမ္မာ စိတ္တဇရူပ ကလာပါနံ ယထာရဟံ စုဒ္ဒသဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣဓပိ ဒသ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ အာရမ္မဏဉ္စ အနန္တရဉ္စ သမနန္တရဉ္စ အညမညဉ္စ ဥပနိဿယော စ ပုရေဇာတော စ အာသေဝနဉ္စ သမ္ပယုတ္တော စ နတ္ထိ စ ဝိဂတော စ.

ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි රූප උපදවන්නා වූ නාමධර්මයෝ තමන් හා සහජාත වූ චිත්තජ රූප කලාපයන්ට සතර මහා සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් ද වශයෙන් ආකාර පහකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. එම නාමධර්මයන් අතරම, හේතු ධර්මයෝ හේතු භාවයෙන් ද, අධිපති ධර්මයෝ අධිපති භාවයෙන් ද, චේතනාව කර්ම භාවයෙන් ද, විපාක ධර්මයෝ විපාක භාවයෙන් ද, ආහාර ධර්මයෝ ආහාර භාවයෙන් ද, ඉන්ද්‍රිය ධර්මයෝ ඉන්ද්‍රිය භාවයෙන් ද, ධ්‍යාන ධර්මයෝ ධ්‍යාන භාවයෙන් ද, මාර්ග ධර්මයෝ මාර්ග භාවයෙන් ද වශයෙන් යථාපරිදි ආකාර අටකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. පශ්චාජාත වූ සියලු නාමධර්මයෝ පෙර උපන් චිත්තජ රූප කලාපයන්ට පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් එක් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙසේ නාමධර්මයෝ චිත්තජ රූප කලාපයන්ට යථාපරිදි ප්‍රත්‍ය දහහතරකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහි ද ආරම්මණ, අනන්තර, සමනන්තර, අන්‍යමන‍්‍ය, උපනිස්සය, පුරේජාත, ආසේවන, සම්පයුත්ත, නත්ථි සහ විගත යන ප්‍රත්‍ය දසය නොලැබේ.

ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဌိတိကာလတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တိကာလေ သဗ္ဗေပိ နာမဓမ္မာ သဗ္ဗေသံ ဥတုဇရူပကလာပါနဉ္စ အာဟာရဇရူပ ကလာပါနဉ္စ ဧကဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ပစ္ဆာဇာတဝသေန. ဧတ္ထပိ ပစ္ဆာဇာတဝစနေန စတ္တာရော ပစ္ဆာဇာတဇာတိကာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ, သေသာ ဝီသတိ ပစ္စယာ န လဗ္ဘန္တိ.

ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයේ ස්ථිති කාලයේ සිට ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි සියලුම නාමධර්මයෝ සියලුම උතුජ රූප කලාපයන්ට හා ආහාරජ රූප කලාපයන්ට පශ්චාජාත වශයෙන් එක් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහි ද පශ්චාජාත යන වචනයෙන් පශ්චාජාත ජාතික (ප්‍රත්‍ය) සතරම ගන්නා ලදී. සෙසු විසි ප්‍රත්‍යයක් මෙහි නොලැබේ.

သဗ္ဗေသု ပန တေဝီသတိယာ ရူပကလာပေသုစတ္တာရောမဟာ ဘူတာ အညမညဿ ပဉ္စဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ စတူဟိ မဟာသဟ ဇာတေဟိ စ အညမညေန စ, သဟဇာတာနံ ဥပါဒါရူပါနံ စတုဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ စတူဟိ မဟာသဟဇာတေဟိ[Pg.505]. အာဟာရရူပံ သဟဇာတာနဉ္စ အသဟဇာတာနဉ္စ သဗ္ဗေသံ အဇ္ဈတ္တရူပကလာပါနံ အာဟာရ ပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. နဝသု ကမ္မဇရူပကလာပေသု ဇီဝိတရူပံ သဟဇာတာနမေဝ ရူပါနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တရူပဓမ္မာ အဇ္ဈတ္တရူပဓမ္မာနံ သတ္တဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဗဟိဒ္ဓါ ရူပဓမ္မာ ပန ဗဟိဒ္ဓါဘူတာနံ ဒွိန္နံ ဥတုဇရူပကလာပါနံ ပဉ္စဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ.

සියලුම රූප කලාප විසිතුනෙහි ම සතර මහා භූතයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සතර මහා සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා අන්‍යමන‍්‍ය ප්‍රත්‍යයෙන් ද වශයෙන් ආකාර පහකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. සහජාත වූ උපාදා රූපයන්ට සතර මහා සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ආකාර සතරකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. ආහාර රූපය (කබලිංකාර ආහාරය) සහජාත වූ ද අසහජාත වූ ද සියලුම ආධ්‍යාත්මික රූප කලාපයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. නව වැදෑරුම් කර්මජ රූප කලාපයන්හි ජීවිත රූපය සහජාත වූ රූපයන්ට ම ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික රූප ධර්මයෝ ආධ්‍යාත්මික රූප ධර්මයන්ට ආකාර සතකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. බාහිර රූප ධර්මයෝ වනාහි බාහිර වූ උතුජ රූප කලාප දෙකට ආකාර පහකින් ප්‍රත්‍ය වෙති.

ရူပကလာပေသု ပစ္စယဃဋနာနယော နိဋ္ဌိတော.

රූප කලාපයන්හි ප්‍රත්‍ය ඝටනා ක්‍රමය නිමාවට පත් විය.

ဧတ္ထ စ ပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ပဓာနံ ဌာနန္တိ ပဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ပဓာနန္တိ ပမုခံ, ဌာနန္တိ ပစ္စယော, ပမုခပစ္စယော မုချပစ္စယော ဧကန္တပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သော စ ဧကန္တ ပစ္စယော ဧကန္တပစ္စယုပ္ပန္နံ ပဋိစ္စ ဝတ္တဗ္ဗော.

මෙහිදී 'පට්ඨාන' යන ශබ්දයේ අර්ථය පැවසිය යුතුය. 'පධානං ඨානන්ති පට්ඨානං' (ප්‍රධාන වූ ප්‍රත්‍යය පට්ඨානයයි). එහි 'පධාන' යනු ප්‍රමුඛ යන්නයි. 'ඨාන' යනු ප්‍රත්‍යයයි. ප්‍රමුඛ ප්‍රත්‍යය, මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යය හෝ ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යය යනු මෙහි අර්ථයයි. එම ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යය වනාහි ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ඇසුරෙන් කිව යුතුය.

ဒုဝိဓဉှိ ပစ္စယုပ္ပန္နံ မုချပစ္စယုပ္ပန္နံ နိဿန္ဒပစ္စယုပ္ပန္နန္တိ. တတ္ထ မုချပစ္စယုပ္ပန္နံ နာမ မူလပစ္စယုပ္ပန္နံ, နိဿန္ဒပစ္စယုပ္ပန္နံ နာမ ပရမ္ပရ ပစ္စယုပ္ပန္နံ. တတ္ထ မူလပစ္စယုပ္ပန္နမေဝ ဧကန္တပစ္စယုပ္ပန္နံ နာမ. တဉှိ အတ္တနော ပစ္စယေ သတိ ဧကန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝ, နော နုပ္ပဇ္ဇတိ. ပရမ္ပရပစ္စယုပ္ပန္နံ ပန အနေကန္တပစ္စယုပ္ပန္နံနာမ, တဉှိ တသ္မိံ ပစ္စယေ သတိပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ, န ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ဧကန္တပစ္စယုပ္ပန္နံ ပဋိစ္စ သော ပစ္စယော ဧကန္တပစ္စယော နာမ. သော ဧဝ ဣမသ္မိံ မဟာပကရဏေ ဝုတ္တော. တတော ဧဝ အယံ စတုဝီသတိပစ္စယဂဏော စ ဣမံ မဟာ ပကရဏဉ္စ ပဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ.

ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න හා නිස්සන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න වශයෙන් දෙවදෑරුම් වෙති. එහි මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න යනු මූලික ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙයයි. නිස්සන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න යනු පරම්පරා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙයයි. එහි මූලික ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙයම 'ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' නම් වේ. එය තමන්ට අදාළ ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි ඒකාන්තයෙන්ම උපදියි, නූපදින්නේ නොවේ. පරම්පරා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙය 'අනෙකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' නම් වේ. එය එම ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ද උපදින්නට හෝ නොවන්නට හෝ පුළුවන. එහිදී ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ඇසුරෙන් පවතින එම ප්‍රත්‍යය 'ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. මෙම මහා ප්‍රකරණයෙහි දක්වා ඇත්තේ එයයි. එබැවින් මෙම සූවිසි ප්‍රත්‍ය සමූහය ද, මෙම මහා ප්‍රකරණය ද 'පට්ඨාන' යැයි කියනු ලැබේ.

တတ္ထ ဧကဿ ပုရိသဿ ဓနဓညတ္ထာယ လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော လောဘဝသေန ဥဋ္ဌာယ အရညံ ဂန္တွာ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ခေတ္တာနိ ကရောတိ, ဝတ္ထူနိ ကရောတိ, ဥယျာနာနိ ကရောတိ. တေသု သမ္ပဇ္ဇမာနေသု သော ပုရိသော ဗဟူနိ ဓနဓညာနိ လဘိတွာ အတ္တနာ စ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ပုတ္တဒါရေ စ ပေါသေတိ, ပုညာနိ စ ကရောတိ, ပုညဖလာနိ စ အာယတိံ ပစ္စနုဘဝိဿတိ. တတ္ထ လောဘသဟ ဇာတာနိ နာမရူပါနိ မုချပစ္စယုပ္ပန္နာနိ နာမ. တတော ပရံ ယာဝ အာယတိံ ဘဝေသု ပုညဖလာနိ ပစ္စနုဘောတိ, တာဝ ဥပ္ပန္နာနိ ပရမ္ပရဖလာနိ တဿ လောဘဿ နိဿန္ဒပစ္စယုပ္ပန္နာနိ နာမ. တေသု ဒွီသု ပစ္စယုပ္ပန္နေသု မုချပစ္စယုပ္ပန္နမေဝ ပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ. နိဿန္ဒပစ္စယုပ္ပန္နံ ပန သုတ္တန္တနယေန ကထေတဗ္ဗံ. တတ္ထ သုတ္တန္တနယော နာမ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ, ဣမဿ ဥပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝရူပေါ ပစ္စယနယော. အပိ စ လောဘော ဒေါသော မောဟောတိ တယော ဓမ္မာ သကလဿ သတ္တလောကဿပိ သင်္ခါရလောကဿပိ ဩကာသ လောကဿပိ ဝိပတ္တိယာ မူလဋ္ဌေန ဟေတူ နာမ. အလောဘော အဒေါသော အမောဟောတိ [Pg.506] တယော ဓမ္မာ သမ္ပတ္တိယာ မူလဋ္ဌေန ဟေတူနာမာတိ ကထေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော သဗ္ဗေသု ပဋ္ဌာနပစ္စယေသု ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝဉ္စ သတိ လောကေ သဗ္ဗာ လောကပ္ပဝတ္တိယော ဣမေသံ စတုဝီသတိယာ ပစ္စယာနံ မုချ ပစ္စယုပ္ပန္နေန သဒ္ဓိံ နိဿန္ဒပစ္စယုပ္ပန္နာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

එහි එක්තරා මිනිසෙකුට ධන ධාන්‍ය ලැබීමේ අදහසින් ලෝභය උපදියි. හේ ඒ ලෝභයේ බලයෙන් උත්සාහ කොට, වනයට ගොස් එක්තරා ප්‍රදේශයක කුඹුරු කරයි, වතුපිටි කරයි, උයන්වතු කරයි. ඒවා සපල වන කල්හි, ඒ මිනිසා බොහෝ ධන ධාන්‍ය ලබාගෙන තමා ද පරිභෝජනය කරයි, අඹුදරුවන් ද පෝෂණය කරයි, පින් ද සිදු කරයි, මතු අනාගතයෙහි පින්ඵල ද අනුභව කරන්නේය. එහි ලෝභය සමඟ උපන් නාමරූපයෝ 'මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' (ප්‍රධාන ඵලයන්) නම් වෙති. ඉන් පසු, මතු භවයන්හි යම්තාක් පින්ඵල අනුභව කෙරේද, ඒ තාක් උපන්නා වූ පරම්පරා ඵලයෝ ඒ ලෝභයේ 'නිෂ්‍යන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' (අනුශංගික ඵලයන්) නම් වෙති. ඒ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න දෙක අතුරෙන් මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයම පට්ඨාන ක්‍රමයෙහි දක්වන ලදී. නිෂ්‍යන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නය වනාහි සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් කිව යුතුය. එහි සූත්‍රාන්ත ක්‍රමය නම් 'මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි, මෙයින් උපදින කල්හි මෙය උපදියි' යන මෙබඳු වූ ප්‍රත්‍යය ක්‍රමයයි. තවද, ලෝභය, ද්වේෂය, මෝහය යන ධර්ම තුන මුළු සත්ත්ව ලෝකයාගේ ද සංස්කාර ලෝකයාගේ ද අවකාශ ලෝකයාගේ ද විපත්තියට (විනාශයට) මූලික වන හෙයින් 'හේතු' නම් වෙති. අලෝභය, අද්වේෂය, අමෝහය යන ධර්ම තුන සම්පත්තියට (අභිවෘද්ධියට) මූලික වන හෙයින් 'හේතු' නම් වෙති යි කිව යුතුය. මෙම ක්‍රමය සියලු පට්ඨාන ප්‍රත්‍යයන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි, ලෝකයෙහි සියලු ලෝක ප්‍රවෘත්තීන් (පැවැත්මවල්) මේ විසිහතරක් වූ ප්‍රත්‍යයන්ගේ මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් සමඟ නිෂ්‍යන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන්ම වන්නේ යැයි දත යුතුය.

ဧတ္တာဝတာ ပစ္စယာနံ အတ္ထဒီပနာ ပစ္စယာနံ သဘာဂသင်္ဂဟော ပစ္စယာနံ ဃဋနာနယောတိ တီဟိ ကဏ္ဍေဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီ နိဋ္ဌိတာ ဟောတိ.

මෙපමණකින් ප්‍රත්‍යයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම (අත්ථදීපනා), ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමාන භාග සංග්‍රහය (සභාගසංගහ) සහ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපීමේ ක්‍රමය (ඝටනානය) යන කාණ්ඩ තුනෙන් වෙන් කොට දක්වන ලද 'පට්ඨානුද්දේස දීපනීය' නිමාවට පත්වෙයි.

မြမ္မရဋ္ဌေ မ္ौံဇွာနဂရေ လေဍီတီအရညဝိဟာရဝါသိနာ မဟာ ထေရေန ကတာယံ ပစ္စယုဒ္ဒေသဒီပနီ.

මියන්මාර් දේශයේ මොන්ය්වා නගරයේ ලෙඩිතී ආරණ්‍ය විහාරවාසී මහා තෙරණුවන් වහන්සේ විසින් කරන ලද මේ ප්‍රත්‍යයුද්දේස දීපනීයයි.