นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

อนุทีปนีปาฐ

අනුදීපනී පාඨය

๑. จิตฺตสงฺคหอนุทีปนา

1. චිත්තසංග්‍රහ අනුදීපනාව

อนนฺตญฺญาณํ [Pg.1] นตฺวาน, โลกาโลกกรํ ชินํ;

กริสฺสามิ ปรมตฺถ-ทีปนิยา นุทีปนึ.

අනන්ත වූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ද, ලෝකයාට ආලෝකය ලබා දෙන්නා වූ ද ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට නමස්කාර කොට, 'පරමත්ථ දීපනියට' අතිරේක විවරණයක් වූ මෙම 'අනුදීපනිය' සිදු කරන්නෙමි.

[ตตฺถ, โลกาโลกกรนฺติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ จตุสฺสจฺจธมฺมเทสนาโลกการกํ. ปรมตฺถทีปนีติ เอตฺถ อตฺโถ ทุวิโธ ปธานตฺโถจ ปริยายตฺโถจ. ตตฺถ ปธานตฺโถ ปรมตฺโถนาม, ปธานตฺโถติจ ปทวากฺยานํ มุขฺยตฺโถ อุชุกตฺโถ. ปริยายตฺโถปิ โกจิ, ยุตฺตรูโป อตฺโถ ปรมตฺโถ เยว. ปรมตฺถํทีเปติปกาเสตีติปรมตฺถทีปนี]. ตํปร มตฺถทีปนึกโรนฺโตอาจริโย ปถมํตาว พุทฺธสฺสภควโต ปณามํกโรติ ‘‘อุทยายสฺสา’’ติอาทินา.

[එහි 'ලෝකාලෝකකර' යනු දසදහසක් ලෝකධාතුවෙහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්ම දේශනා නමැති ආලෝකය පතුරුවන්නා වූ යන්නයි. 'පරමත්ථ දීපනී' යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රධාන අර්ථය සහ පරියාය අර්ථය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රධාන අර්ථය 'පරමාර්ථය' නම් වේ. ප්‍රධාන අර්ථය යනු පද සහ වාක්‍යයන්හි මුඛ්‍ය වූ ද ඍජු වූ ද අර්ථයයි. යම් කිසි පරියාය අර්ථයක් ඇත්නම්, එය ද යුක්ති සහගත බැවින් පරමාර්ථයම වේ. පරමාර්ථ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන (පැහැදිලි කරන) බැවින් 'පරමත්ථ දීපනී' නම් වේ]. ඒ පරමත්ථ දීපනිය සිදු කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා ප්‍රථමයෙන්ම 'උදයායස්සා' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාරය සිදු කරයි.

ตตฺถ ‘‘อุทยา’’ติ อุทยโตอุคฺคมนโต. ‘‘ยสฺสา’’ติ ยสฺส สพฺพญฺญุพุทฺธมหาสูรสฺส. ‘‘เอกสฺสา’’ติ อทุตียสฺส, อสทิ สสฺสวา[Pg.2]. ‘‘สทฺธมฺมรํสิชาลิโน’’ติ เอตฺถสทฺธมฺโมติสตฺถุสา สนธมฺโมวุจฺจติ. ตตฺถจ จตุราสีติสหสฺสธมฺมกฺขนฺธสงฺขาโต เทสนาสทฺธมฺโมอิธาธิปฺเปโต. สทฺธมฺมสงฺขาตํรํสิชาลํอสฺส อตฺถีติ สทฺธมฺมรํสิชาลี. ตสฺสสทฺธมฺมรํสิชาลิโน. ‘‘ปพุชฺฌึสู’’ติ วิกสึสุ, จตุสฺสจฺจญฺญาณวิกาสํตญฺญาณสมฺผุลฺลํ ปาปุณึสุ. ‘‘ชนมฺพุชา’’ติ ชนสงฺขาตาอมฺพุชา. ตตฺถชนานาม อิธโพธเนยฺยสตฺตา อธิปฺเปตา, เยสพฺพญฺญุเทสนํ สุตฺวา จตุสฺสจฺจ ธมฺมํ พุชฺฌิสฺสนฺติ. อมฺพุชาติปทุมา. ‘‘ชาติกฺเขตฺเตมหาสเรติ’’ ชาติกฺเขตฺต สงฺขาเต ชนมฺพุชมหาสเร. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นามทสสหสฺส จกฺกวาฬํ, ยํ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. ยตฺถ จ มหาโพธิสตฺตานํ พุทฺธภาวตฺถาย ปถมมหาภินีหารกาลาทีสุ เอกปฺปหาเรนปถวิกมฺปนาทีนิปวตฺตนฺติ. ยตฺถจวสนฺตาเทวพฺรหฺมาโน พุทฺธปริสาโหนฺติ. ชาติกฺเขตฺเตมหาสเรยสฺส เอกสฺส สทฺธมฺมรํสิชาลิโน มหาสูรสฺส อุทยา ตสฺมึ ชาติกฺเขตฺเต มหาสเร ชนมฺพุชาปพุชฺฌึสูติโยชนา.

එහි 'උදයා' යනු උදාවීමෙන් හෙවත් පැනනැඟීමෙනි. 'යස්ස' යනු යම් සර්වඥ බුද්ධ නමැති මහා සූර්යයාගේ ද යන්නයි. 'ඒකස්ස' යනු අසදෘශ වූ හෙවත් අද්විතීය වූ යන්නයි. 'සද්ධම්ම රංසිජාලිනෝ' යන්නෙහි 'සද්ධර්මය' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසන ධර්මයයි. එහිදී අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධ සංඛ්‍යාත දේශනා සද්ධර්මය මෙහි අදහස් කෙරේ. සද්ධර්ම නමැති රශ්මි ජාලයක් ඇත්තේ යම් සූර්යයෙකුට ද, ඔහු 'සද්ධම්ම රංසිජාලී' නම් වේ. ඒ සද්ධර්ම රශ්මි මාලාවන් ඇති (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) යන්නයි. 'පබුජ්ඣිංසු' යනු පිබිදුණාහ හෙවත් විකසිත වූහ යන්නයි, එනම් චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානය නමැති පිබිදීමට පත් වූහ යන්නයි. 'ජනම්බුජා' යනු ජනයා නමැති පද්මයන් ය. මෙහි 'ජනයා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාව ශ්‍රවණය කොට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සුදුසු වූ බෝධනේය සත්ත්වයෝ ය. 'අම්බුජ' යනු පද්මයෝ ය. 'ජාතික්ඛෙත්තෙ මහාසරේ' යනු ජාතික්ෂේත්‍රය නමැති ජන-පද්මයන්ගෙන් පිරුණු මහා විලෙහි යන්නයි. එහි 'ජාතික්ෂේත්‍රය' යනු එක් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයක් ලෙස සැලකෙන දසදහසක් සක්වළයි. මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා බුදු වීම පිණිස සිදු කරන ප්‍රථම මහා අභිනීහාර කාලයන්හිදී එකවර පොළොව කම්පාවීම ආදිය සිදු වන්නේ මෙහිය. එහි වසන්නා වූ දේව බ්‍රහ්මයෝ බුද්ධ පිරිස වෙති. ජාතික්ෂේත්‍ර නමැති මහා විලෙහි, අසදෘශ වූ සද්ධර්ම රශ්මි මාලාවන් ඇති යම් මහා සූර්යයෙකුගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) උදාවීම නිසා එම ජාතික්ෂේත්‍ර මහා විලෙහි ජන නමැති පද්මයෝ පිබිදුණාහුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

‘‘ตํ มหาสูร’’นฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธมหาสูริยมณฺฑลํ. ชนมฺพุช สนฺตาเนสุปวตฺตํ มหนฺตํ โมหตมํนูทติ อปเนติ, สทฺธมฺมรํสิชาลํ วิสฺสชฺชนฺโต อนฺตรธาเปตีติ มหาโมหตโมนุโท. ตํ ‘‘มหาโมหตโมนุทํ’’.

'තං මහාසූරං' යනු ඒ සර්වඥ බුද්ධ නමැති මහා සූර්ය මණ්ඩලයයි. ජන නමැති පද්මයන්ගේ සන්තානවල පවත්නා වූ මහත් වූ මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරයි ද, සද්ධර්ම රශ්මි ජාලය විහිදුවමින් එය අතුරුදන් කරවයි ද, එහෙයින් 'මහා මෝහ තමෝනුද' නම් වේ. ඒ මහා මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ (නමස්කාර කරමි).

เอวํ พุทฺธสฺสปณามํ กตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตํ ปณามปฺปโยชนํ ปริณาเมนฺโต ‘‘สญฺชาต’’นฺติอาทิมาห. ‘‘โสมหาสูโรมยฺหํ หทเย สญฺชาตํ ตโมขนฺธํ ปนูทต’’นฺติโยชนา. ตตฺถ ‘‘สญฺชาต’’นฺติ สุฏฺฐุชาตํ, อนมตคฺเคสํสาเร ทฬฺหํ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตโมขนฺธ’’นฺติ มหาโมหตโมขนฺธํ. สพฺพกิเลสตโมขนฺธํ วา. อนฺตรายกรานิ อุปวีฬโกปฆาตกกมฺมานิปิ ตโมขนฺเธ สงฺคหิตานิ เอว. ตถา โรคาทโย อนฺตราย ธมฺมาปิ ตโมชาติกาเอวตโมตมปรายโนติอาทีสุ. ‘‘ปนูทต’’นฺติ ปนูทตุ, อปเนตุ, อนฺตรธาเปตุ.

මෙසේ බුද්ධ නමස්කාරය කොට තමා අපේක්ෂිත නමස්කාර ප්‍රයෝජනය මෙහෙයවමින් 'සඤ්ජාතං' යනාදිය පැවසීය. 'ඒ මහා සූර්යයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මාගේ හදවතෙහි උපන්නා වූ අන්ධකාර සමූහය දුරු කෙරේවා' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'සඤ්ජාත' යනු මනාව උපන්නා වූ හෙවත් අනාදිමත් සංසාරයෙහි තදින් පවත්නා වූ යන අර්ථයයි. 'තමොක්ඛන්ධ' යනු මහා මෝහ අන්ධකාර සමූහයයි, නැතහොත් සියලු කෙලෙස් අන්ධකාර සමූහයයි. අන්තරායකර වූ, පීඩාකාරී වූ සහ විපාක නසන සුලු කර්මයන් ද මෙම අන්ධකාර සමූහයටම ඇතුළත් වේ. එමෙන්ම රෝගාදී අන්තරායකර ධර්මයන් ද 'අඳුරෙන් අඳුරට යන්නා වූ' යනාදී දේශනාවල පරිදි අන්ධකාර ස්වභාවයටම අයත් වේ. 'පනූදත' යනු දුරු කෙරේවා, ඉවත් කෙරේවා, අතුරුදන් කෙරේවා යන්නයි.

เอวํ สปฺปโยชนํ ปณามํ กตฺวา อิทานิ สนิทานํ คนฺถปฺปฏิญฺญํ กโรนฺโต ‘‘โปราณเกหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิทานํ นาม คนฺถปฺปฏิญฺญาย [Pg.3] อาสนฺนการณํ. กตธํปนตนฺติ, สารตฺถาภิมานีนํ ยาจนญฺจสงฺคหสฺสวิปุลตฺถตา จ.

මෙසේ ප්‍රයෝජන සහිත නමස්කාරය කොට දැන් නිදානය (හේතුව) සහිතව ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමේ ප්‍රතිඥාව කරමින් 'පොරාණකේහි' යනාදිය පැවසීය. එහි 'නිදානය' යනු ග්‍රන්ථ ප්‍රතිඥාවට ආසන්න හේතුවයි. එය කවරක් ද යත්, සාරවත් අර්ථයන්හි අභිමානය ඇත්තවුන්ගේ ආරාධනය සහ මෙම සංග්‍රහයෙහි (ග්‍රන්ථයෙහි) ඇති විපුල බවයි.

ตตฺถ ทฺวีหิ คาถาหิ สการณํ ยาจนํ ทสฺเสติ. ปุน ทฺวีหิ คาถาหิ สอุปมํวิปุลตฺถตํทสฺเสติ. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทินา คนฺถปฺปการ คนฺถคุเณหิ สหคนฺถปฺปฏิญฺญํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาทิคาถายํ ‘‘อภิธมฺมตฺถสงฺคเห โปราณเกหิ วิญฺญูหิ วณฺณิตา พหูวณฺณนา อิธโลกมฺหิทิสฺสนฺตี’’ติ โยชนา. ‘‘วณฺณนา’’ติ โปราณฏีกาโย วุจฺจนฺติ. เอวญฺจสติ กสฺมา อภินวํ วณฺณนํ ยาจนฺตีติ. ‘‘เย สารตฺถาภิมานิโน, เต ตาหิพหูหิ โปราณวณฺณนาหิตุฏฺฐึ นวินฺทนฺติ. ตสฺมา ตํ ยาจนฺตี’’ติโยชนา. เอเตน อปฺปสารตฺถา เอว ตาโปราณวณฺณนาโยติปิ ทีเปติเยว. ตตฺถ ‘‘ตุฏฺฐิ’’นฺติ สนฺตุฏฺฐึ. นวินฺทนฺตินปฏิลภนฺติ. ‘‘เย’’ติเยชนา.

එහි ගාථා දෙකකින් හේතු සහිත ආරාධනය දක්වයි. නැවත ගාථා දෙකකින් උපමා සහිතව අර්ථයන්ගේ විපුල බව දක්වයි. 'තස්මා' යනාදියෙන් ග්‍රන්ථ ප්‍රකාරය සහ ග්‍රන්ථ ගුණයන් සමඟ ග්‍රන්ථ ප්‍රතිඥාව දක්වයි. එහි පළමු ගාථාවෙහි 'අභිධර්මත්ත සංග්‍රහයෙහි පුරාණ විද්වතුන් විසින් කරන ලද බොහෝ වර්ණනා (අටුවා/ටීකා) මෙලොව දක්නට ලැබේ' යනු සම්බන්ධයයි. 'වර්ණනා' යනු පුරාණ ටීකාවන් ය. එසේ තිබියදී කුමකට අලුත් වර්ණනාවක් ඉල්ලා සිටින්නේද යත්; 'යම් සාරවත් අර්ථයන්හි අභිමානය ඇත්තෝ වෙත් ද, ඔවුහු ඒ බොහෝ වූ පුරාණ වර්ණනාවලින් සතුටට පත් නොවෙති. එබැවින් ඔවුහු මෙයට ආරාධනා කරති' යනු සම්බන්ධයයි. මෙයින් ඒ පුරාණ වර්ණනාවන්හි සාරවත් අර්ථයන් අල්ප බව ද හඟවයි. එහි 'තුට්ඨිං' යනු සතුටයි. 'න වින්දන්ති' යනු නොලබති. 'යේ' යනු යම් ජනයෝ යන්නයි.

สารตฺถเมว อภิมาเนนฺติ, วิเสเสน นนฺทนฺติสีเลนาติ สารตฺถาภิมานิโน. เตนวินฺทนฺตีติปุริเมนสมฺพนฺโธ. ปุน ‘‘เต’’ติ ตาหิ ตุฏฺฐึ อวินฺทนฺตา เตชนา. ‘‘ม’’นฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘สงฺคมฺมา’’ติ สมาคนฺตฺวา. ยสฺมา ปรมตฺถสฺสทีปนํ ยาจนฺติ, ตสฺมา อิมิสฺสาฏีกาย ‘‘ปรมตฺถทีปนี’’ติ นามํปิ สิทฺธํโหติ. ‘‘มหณฺณเว’’ติ มหาสมุทฺเท. ‘‘รตนานี’’ติ สุวณฺณรชตาทีนิ รตนานิ. ‘‘อุทฺธริตฺวา’’ติ อุทฺธํ อาหริตฺวา. ‘‘ยถิจฺฉกํวี’’ติยถิจฺฉิตํปิ. ยตฺตกํ อิจฺฉนฺติ, ตตฺตกํวีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ทชฺเชยฺยุํ’’ติ ทเทยฺยุํ. กามํ ททนฺตูติ อตฺโถ. เอยฺยาทิวจนานํ อนุมติ อตฺเถปวตฺตนโต. ‘‘นวตฺตพฺพาวอูนตา’’ติ มหณฺณเวรตนานํ อูนตาหานิตา นวตฺตพฺพาว. กสฺมา, อปริมาณ รตนาธิฏฺฐานตฺตา มหาสมุทฺทสฺส. ยโต โส สาคโรติ วุจฺจติ, สานํธนรตนานํ เคหคพฺภสทิสตฺตาสาคโรติ หิสฺส อตฺโถ.

සාරවත් අර්ථයන් කෙරෙහිම ගෞරව කරන, විශේෂයෙන්ම ඒ කෙරෙහි ඇලුම් කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'සාරත්ථාභිමානිනෝ' නම් වෙති. 'න වින්දන්ති' යන්න පෙර පද සමඟ සම්බන්ධ වේ. නැවත 'තේ' යනු එම වර්ණනාවලින් සතුටක් නොලබන ඒ ජනයෝ ය. 'මං' යනු තමන් වහන්සේව (කර්තෘන් වහන්සේව) හඳුන්වයි. 'සංගම්ම' යනු මුණගැසී යන්නයි. යම් හෙයකින් පරමාර්ථයන් පැහැදිලි කර දෙන ලෙස (දීපනය කරන ලෙස) ආරාධනා කරන්නේ ද, එබැවින් මෙම ටීකාවට 'පරමත්ථ දීපනී' යන නාමය ද ලැබෙයි. 'මහණ්ණවේ' යනු මහා සමුද්‍රයෙහි ය. 'රතනානි' යනු රන් රිදී ආදී රත්නයන් ය. 'උද්ධරිත්වා' යනු මතු කර ගෙනවිත් යන්නයි. 'යථිච්ඡකම්පි' යනු කැමති පරිදිම ය. යම් පමණකට කැමති ද, ඒ පමණටම යනු අදහසයි. 'දජ්ජෙය්‍යුං' යනු දෙනු ලබන්නාහුය හෙවත් කැමති පරිදි දෙත්වා යන අර්ථයයි. 'එය්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයන් අනුමත කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවිනි. 'න වත්තබ්බාව ඌනතා' යනු මහා සමුද්‍රයෙහි රත්නයන්ගේ අඩුවක් කිසිසේත් නොකිය යුතුය යන්නයි. ඒ මන්ද යත්, මහා සමුද්‍රය අපරිමාණ රත්නයන්ගේ නිධානය වන බැවිනි. යම් හෙයකින් එය 'සාගර' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, තමා සතු ධන රත්නයන්ට ගබඩාවක් බඳු වන බැවින් 'සාගර' නම් වන බව එහි අර්ථයයි.

‘‘ตเถเวตฺถา’’ติ เอตสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหตเถว. ‘‘วิปุลตฺถา’’ติ มหนฺตา อตฺถา. ‘‘รตนูปมา’’ติ มหณฺณเว รตนสทิสา. ‘‘สตกฺขตฺตุํปี’’ติ อเนกสตวารํปิ. ‘‘วณฺเณยฺยุํ’’ติ กามํวณฺเณนฺตุ. ‘‘ปริยาทินฺนา’’ติ ปริโต อนวเสสโต อาทินฺนา คหิตา. ปริกฺขีณาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นเหสฺสเร’’ติ นเหสฺสนฺติ [Pg.4] นภวิสฺสนฺติ. ‘‘ตสฺมา’’ติ ยสฺมาจ ยาจนฺติ, ยสฺมาจ ปริยาทินฺนานเหสฺสนฺติ, ตสฺมา. ‘‘ตาสุวณฺณนาสู’’ติ ตาสุ โปราณฏีกาสุ. ‘‘วณฺณน’’นฺติ อภินววณฺณนํ, อภินวฏีกํกริสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ. กีทิสํวณฺณนํ กริสฺสตีติ อาห ‘‘นานาสารตฺถ สมฺปุณฺณ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อุตฺตานปทพฺยญฺชน’’นฺติ อุตฺตานปทญฺจ อุตฺตานวากฺยญฺจ. ‘‘นาติสงฺเขปวิตฺถาร’’นฺติ นาติสงฺเขปํนาติวิตฺถารญฺจ. มนฺทา พุทฺธิ เยสํ เต มนฺทพุทฺธิโน. ‘‘มนฺทา’’ติ มุทุกา. ‘‘พุทฺธี’’ติ ญาณํ. มนฺทพุทฺธิโน โสตุชเน ปโพเธติ วิกาเสติ, ญาณ วิกาสํปาเปตีติ มนฺทพุทฺธิปฺปโพธนา. ‘‘กริสฺส’’นฺติ กริสฺสามิ. ‘‘ต’’นฺติ ตํวณฺณนํ. ‘‘ปรมตฺเถสุปาฏวตฺถิโนสุณนฺตู’’ติ โยชนา. ปฏุโนภาโวปาฏวํ. ปฏุโนติ พฺยตฺตสฺสปณฺฑิตสฺส. ปาฏเวน อตฺโถ เยสํ เต ปาฏวตฺถิโน. อิติสทฺโท ปริสมาปนโชตโก. โส หิ คนฺถารพฺภวิธานสฺส อิธปริสมาปนํ ปรินิฏฺฐานํ ญาเปตุํ คนฺถารพฺภวากฺยสฺสปริยนฺเต โยชิโต. อวยว วากฺยานํ ปิโยชียติเยว. เอสนโยสพฺพตฺถ.

‘‘Tathevetthā’’ යනු මේ අභිධර්මසංග්‍රහයෙහිම යන්නයි. ‘‘Vipulatthā’’ යනු මහත් වූ අර්ථයන්ය. ‘‘Ratanūpamā’’ යනු මහා සාගරයෙහි රත්නයන් වැනි වූ යන්නයි. ‘‘Satakkhattuṃpī’’ යනු සිය දහස් වාරයක් වුවද යන්නයි. ‘‘Vaṇṇeyyuṃ’’ යනු කැමති පරිදි වර්ණනා කරත්වා යන්නයි. ‘‘Pariyādinnā’’ යනු හාත්පසින්ම ඉතිරි නොවී ගනු ලැබූ හෙවත් ක්ෂය වී ගිය බවයි. ‘‘Nahessare’’ යනු නොවන්නේය යන්නයි. ‘‘Tasmā’’ යනු යම් හෙයකින් අයැද සිටිත්ද, යම් හෙයකින් ඒවා අවසන් නොවන්නේද, එබැවිනි. ‘‘Tāsu vaṇṇanāsū’’ යනු ඒ පැරණි ටීකාවන්හි යන්නයි. ‘‘Vaṇṇanaṃ’’ යනු අභිනව වර්ණනාවක් හෙවත් අභිනව ටීකාවක් කරන්නෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කෙබඳු වර්ණනාවක් කරන්නේද යත්? ‘‘Nānāsārattha sampuṇṇaṃ’’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘‘Uttānapadabyañjanaṃ’’ යනු මතුපිටින්ම පෙනෙන පැහැදිලි පද සහ පැහැදිලි වාක්‍යයන්ය. ‘‘Nātisaṅkhepavitthāraṃ’’ යනු අතිශයින් සංක්ෂිප්ත නොවූ ද, අතිශයින් විස්තර නොවූ ද යන්නයි. යමෙකුගේ බුද්ධිය මඳ ද ඔවුහු මන්දබුද්ධිකයෝය. ‘‘Mandā’’ යනු මෘදු වූ (නොමේරූ) යන්නයි. ‘‘Buddhī’’ යනු ප්‍රඥාවයි. මන්දබුද්ධික ශ්‍රාවකයන් පිබිදුවන, එනම් ඔවුන්ගේ ඥානය විකසිත කරවන හෙයින් ‘‘Mandabuddhippabodhanā’’ නම් වේ. ‘‘Karissaṃ’’ යනු කරන්නෙමි යන්නයි. ‘‘Taṃ’’ යනු ඒ වර්ණනාවයි. ‘‘Paramatthesu pāṭavatthino suṇantū’’ යනු පරමාර්ථ ධර්මයන්හි නිපුණත්වය කැමති වන්නෝ අසත්වා යන යෙදුමයි. නිපුණ බව 'පාටව' නම් වේ. නිපුණ වූ, ව්‍යක්ත වූ පණ්ඩිතයා 'පටු' නම් වේ. නිපුණත්වයෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇත්තෝ 'පාටවත්ථී' නම් වෙති. 'ඉති' ශබ්දය සමාප්තිය හඟවයි. ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමේ පිළිවෙළ මෙතෙකින් නිම වූ බව හැඟවීමට ග්‍රන්ථාරම්භ වාක්‍යය අවසානයෙහි එය යොදන ලදී. එය අවයව වාක්‍යයන්හිද යොදනු ලැබේ. සෑම තැනම ක්‍රමය මෙයයි.

คนฺถารพฺภคาถาวณฺณนานิฏฺฐิตา.

ග්‍රන්ථාරම්භ ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๑. เอวํ คนฺถารพฺภวิธานํ กตฺวา อิทานิ อาทิคาถาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺมตฺถสงฺคห’’นฺติอาทิมาห. สมฺพนฺธนฺติ การณปฺผลสํโยคํ. ตตฺถ คาถาปวตฺตนํ การณํ นาม. ปญฺจปิณฺฑตฺถ ทสฺสนํ ผลํ นาม. การณปฺผลสํโยโค สมฺพนฺโธนาม. ‘‘สปฺปโยชเน’’ติ ผลปฺปโยชนสหิเต. คนฺเถน อภิธาตพฺโพ กเถตพฺโพติ คนฺถาภิเธยฺโย. นิปตสฺส กมฺมํ นิปจฺจํ. นิปจฺจ กิริยา, นิปจฺจากาโร, นิปจฺจการสฺสกรณนฺติ สมาโส. ‘‘สา’’ติ รตนตฺตยวนฺทนา. ทสฺสิตาติสมฺพนฺโธ. ‘‘อภิหิตา’’ติ กถิตา. ปกาสิตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปธานตฺถภูตา’’ติ อธิปฺเปตตฺถภูตาติ อธิปฺปาโย. ทุวิโธหิ อตฺโถวจนตฺโถ จ อภิธานตฺโถจ. ตตฺถ คจฺฉตีติ คโต, ปุริโสติ วุตฺเตคจฺฉติ ปเทน วุตฺโต โยโกจิ คจฺฉนฺโต วจนตฺโถนาม. ปุริโสติ ปเทนทสฺสิโต [Pg.5] ปธานตฺโถ อธิปฺเปตตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นามาติ. ‘‘อภิธมฺมตฺถา’’ติ.

1. මෙසේ ග්‍රන්ථාරම්භ විධානයන් කොට, දැන් පළමු ගාථාවෙහි සම්බන්ධය දක්වමින් ‘‘Abhidhammatthasaṅgahaṃ’’ යනාදිය වදාළහ. සම්බන්ධය යනු හේතු සහ ඵලයන්ගේ එක්වීමයි. එහි ගාථාව පැවැත්වීම 'හේතුව' නම් වේ. සංක්ෂිප්ත අර්ථ පහක් දැක්වීම 'ඵලය' නම් වේ. හේතු-ඵල සම්බන්ධය 'සම්බන්ධය' නම් වේ. ‘‘Sappayojane’’ යනු ඵල ප්‍රයෝජන සහිත වූ යන්නයි. ග්‍රන්ථයෙන් කිවයුතු කරුණ 'ග්‍රන්ථාභිධෙය්‍ය' නම් වේ. නිපාතයේ ක්‍රියාව 'නිපච්ච' නම් වේ. 'නිපච්ච' ක්‍රියාව, 'නිපච්ච' ආකාරය, 'නිපච්ච' ආකාරය කිරීම යනුවෙන් මෙහි සමාසය වේ. ‘‘Sā’’ යනු ඒ රත්නත්‍රය වන්දනාවයි. 'දක්වන ලදී' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘Abhihitā’’ යනු පවසන ලද හෙවත් ප්‍රකාශ කරන ලද යන්නයි. ‘‘Padhānatthabhūtā’’ යනු අදහස් කරන ලද ප්‍රධාන අර්ථය වූ යන්නයි. අර්ථය වචනාර්ථය සහ අභිධානාර්ථය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'ගමන් කරයි' යන අර්ථයෙන් 'ගත' වේ. 'පුරුෂයා' යයි කී කල 'ගමන් කරයි' යන පදයෙන් කියවෙන යම් කිසි ගමන් කරන්නෙක් වේද ඔහු වචනාර්ථයයි. 'පුරුෂයා' යන පදයෙන් දැක්වෙන ප්‍රධාන අර්ථය හෙවත් අභිප්‍රේත අර්ථය 'අභිධෙය්‍ය අර්ථය' නම් වේ. ‘‘Abhidhammatthā’’ යනු එයයි.

ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา, จตุธา ปรมตฺถโต;

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติ สพฺพถา. ติ

එහි සඳහන් අභිධර්ම අර්ථයන් පරමාර්ථ වශයෙන් සතර වැදෑරුම් වේ; එනම් චිත්තය, චෛතසිකය, රූපය සහ නිර්වාණය යනු ඒ සියල්ලයි.

เอวํ วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา. เอวํ วุตฺตตฺตาเยวจ เตจตฺตาโร อภิธมฺมตฺถา เอว อิธปธานตฺถภูตาติ จ, - ปธานตฺถาเอว อิธคนฺถาภิเธยฺย ภาเวน อธิปฺเปตาติ จวิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย.

මෙසේ අභිධර්ම අර්ථයන් පවසන ලදී. මෙසේ පැවසූ බැවින්ම ඒ අභිධර්ම අර්ථ සතරම මෙහි ප්‍රධාන අර්ථයන් බවත්, ප්‍රධාන අර්ථයන්ම මෙහි ග්‍රන්ථාභිධෙය්‍ය (ග්‍රන්ථයට විෂය වූ කරුණු) වශයෙන් අදහස් කළ බවත් දත යුතු බව මෙහි අභිප්‍රායයි.

เกจิปนวเทยฺยุํ, เตอภิธมฺมตฺถา สงฺคหปฺปกรณํ ปตฺตา วิสุํ สงฺคหตฺถานามภเวยฺยุํ, นอภิธมฺมตฺถา นาม. อิธ จ สงฺคหตฺถา เอว อภิเธยฺยภาเวน อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ อภิเธยฺโย อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปฺปเทนาติ. วุจฺจเต. เตอภิธมฺมตฺถา สงฺคหปฺปกรณํ ปตฺตาปิ อภิธมฺมตฺถา เอวนาม โหนฺติ, น วิสุํ สงฺคหตฺถานาม. ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถาติหิ วุตฺตํ, นตุวุตฺตํ ตตฺถ วุตฺตาสงฺคหตฺถาติ. เอวญฺจสติ สงฺคหิตภาวมตฺตํ วิสิฏฺฐํ โหติ. ตเทว อิธ อภิเธยฺโย นาม สิยาติ วุตฺตํ ‘‘สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโย เยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘สงฺคหิตภาโว’’ติจิตฺตสงฺคโห, เจตสิกสงฺคโหติอาทินา สงฺคหณกิริยา. สา สงฺคหิเตหิ ธมฺเมหิ อญฺญา นโหติ. เตสฺเววธมฺเมสุสงฺคยฺหตีติ วุตฺตํ ‘‘สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโย เยวา’’ติ. กิญฺจาปิเตหิ อญฺญานโหติ, เต สฺเวว สงฺคยฺหติ. สาปน คนฺถสฺสปธานตฺโถ นโหติ. อิธ จ ปธานตฺโถว อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ตํนสุนฺทร’’นฺติ. กสฺมา นสุนฺทรนฺติ อาห ‘‘นหิโส’’ติอาทึ. เอตฺถจหิสทฺโท อิมสฺส วากฺยสฺสเหตุวากฺยภาวํ โชเตติ. เอสนโยปรตฺถปิ. ‘‘อิโตปฏฺฐาย จา’’ติอาทิ คนฺถ ครุโทสวิวชฺชนํ. ตตฺถ ‘‘อิมสฺสสงฺคหสฺสา’’ติ อิมสฺสอภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส. ‘‘ทุตียา’’ติทุตียาฏีกา. ‘‘ทฺเวปี’’ติ ทฺเวปิฏีกาโย. ‘‘วิสุทฺธิมคฺเคมหาฏีกา’’ติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตาปรมตฺถมญฺชูสานามฏีกา. สา พฺรมฺมรฏฺเฐ ติริยปพฺพตวาสินา เถเรนกตํ จูฬฏีกํ อุปาทาย มหาฏีกาติ ปากฏา. ตํสนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ කිව හැකිය: ඒ අභිධර්ම අර්ථයන් සංග්‍රහ ප්‍රකරණයට පැමිණි විට 'සංග්‍රහ අර්ථ' නම් වේ මිස 'අභිධර්ම අර්ථ' නම් නොවේ. මෙහි සංග්‍රහ අර්ථයන්ම අභිධෙය්‍ය වශයෙන් අදහස් කරන්නේ නම්, 'අභිධර්මත්‍ථ සංග්‍රහ' යන පදයෙන් එය අභිධෙය්‍ය (පවසන ලද්ද) වේ. ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: ඒ අභිධර්ම අර්ථයන් සංග්‍රහ ප්‍රකරණයට පැමිණියද 'අභිධර්ම අර්ථ' ලෙසම හැඳින්වේ මිස වෙන්ව 'සංග්‍රහ අර්ථ' ලෙස නොහැඳින්වේ. මක්නිසාද යත් 'එහි පවසන ලද අභිධර්ම අර්ථ' යනුවෙන් පවසා ඇති බැවිනි. 'එහි පවසන ලද සංග්‍රහ අර්ථ' යනුවෙන් පවසා නැත. එසේ වූ විට සංග්‍රහ කරන ලද බව පමණක් විශේෂ වේ. එයම මෙහි අභිධෙය්‍ය වන්නේ යැයි පවසමින් 'සංග්‍රහ කරන ලද බවද අභිධෙය්‍ය වේ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'සංග්‍රහ කරන ලද බව' යනු චිත්ත සංග්‍රහය, චෛතසික සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් වූ සංග්‍රහ කිරීමේ ක්‍රියාවයි. එය සංග්‍රහ කරන ලද ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය දෙයක් නොවේ. ඒ ධර්මයන් තුළම එය සංග්‍රහ වන බැවින් 'සංග්‍රහ කරන ලද බවද අභිධෙය්‍ය වේ' යැයි කියන ලදී. එය ඔවුන්ගෙන් අන්‍ය නොවුවද, එය ග්‍රන්ථයේ ප්‍රධාන අර්ථය නොවේ. මෙහිදී ප්‍රධාන අර්ථයම අදහස් කරන ලද හෙයින් 'එය සුදුසු නොවේ' යැයි පවසන ලදී. එය සුදුසු නොවන්නේ මන්ද යත්? 'නහි සෝ' (මක්නිසාද යත් ඔහු...) යනාදිය වදාළහ. මෙහි 'හි' ශබ්දය මෙම වාක්‍යය හේතු වාක්‍යයක් බව හඟවයි. මෙම ක්‍රමය මින් ඉදිරියටද එසේමය. 'ඉතෝ පට්ඨාය ච' යනාදියෙන් ග්‍රන්ථයෙහි ගුරු දෝෂ දුරු කිරීම පෙන්වා දෙයි. එහි 'ඉමස්ස සංගහස්ස' යනු මෙම අභිධර්මත්‍ථ සංග්‍රහයෙහි යන්නයි. 'දුතියා' යනු දෙවන ටීකාවයි. 'ද්වේපි' යනු ටීකාවන් දෙකමයි. 'විසුද්ධිමග්ගේ මහාටීකා' යනු ආචාර්ය ධම්මපාල මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් රචනා කරන ලද 'පරමත්ථමඤ්ජූසා' නම් වූ ටීකාවයි. එය බුරුම රටේ තිරියපබ්බත වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'චූළ ටීකාව' ඇසුරින් 'මහා ටීකාව' ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

คนฺถปฺปกาโรจ [Pg.6] ปการวนฺเตหิ ธมฺเมหิ สเหวสิชฺฌติ, วินา นสิชฺฌตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘โสอภิธมฺมตฺถปเทนา’’ติ วุตฺตํ. กามญฺจ โส เตหิ สเหวสิชฺฌติ, วินานสิชฺฌติ. อภิธมฺมตฺถปทํ ปน สงฺคหณกิริยาปการํน วทตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ นสุนฺทร’’นฺติ. ทุวิธํ นามํ อนฺวตฺถนามํ รุฬินามนฺติ. ตตฺถ, อตฺถานุคตํ นามํ อนฺวตฺถนามํ, ยถา สุขิตสฺสชนสฺส สุโขตินามํ. อตฺถรหิตํ อาโรปิตํ นามํ รุฬินามํ, ยถา ทุกฺขิตสฺสชนสฺส สุโขติ นามํ. อิธ ปน อนฺวตฺถนา มนฺติทสฺเสตุํ ‘‘อตฺถานุคตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อตฺถานุคตา’’ติ สกตฺถานุคตา. สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตานุคตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘คนฺถสมญฺญา’’ติ คนฺถสมฺมุติ. คนฺถสฺสนามนฺติ วุตฺตํ โหติ. สงฺคหคนฺโถนาม ปาฬิยํตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺเณธมฺเม เอกตฺถ สภาคราสิกรณวเสน ปวตฺโต คนฺโถ. ตํ อุคฺคณฺหนฺโต อปฺปเกน คนฺเถนพหุเกธมฺเมสุเขนชานาติ. ‘‘ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสนา’’ติ ตสฺสอุคฺคโหจ ปริปุจฺฉาจาติ ทฺวนฺโท. อาทิสทฺเทน ธารณาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ปาฐสฺสวาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโหนาม. อุคฺคหิ ตสฺสปาฐสฺส อตฺถคฺคหณํ ปริปุจฺฉานาม. ‘‘อนายาสโต’’ติ นิทฺทุกฺเขน. ‘‘ลทฺธพฺพํผลานุผล’’นฺติ สมฺพนฺโธ. สรูปโต อวพุชฺฌนํ สรูปาวโพโธ. อาทิสทฺเทน ลกฺขณาวโพโธ รสาว โพโธติอาทึ สงฺคณฺหาติ. อนุปาทาปรินิพฺพานํ อนฺโต ปริโยสานํ ยสฺสาติ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ. ตตฺถ ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพาน’’นฺติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ขนฺเธสุ อนุปาทายปรินิพฺพานํ. อนุปาทิเสส ปรินิพฺพานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ผลานุผล’’นฺติ ผลญฺเจว อนุผลญฺจ. ตตฺถ ‘‘ผล’’นฺติ มูลปฺผลํ. ‘‘อนุผล’’นฺติ ปรมฺปรปฺผลํ. ปโยเชตีติ ‘‘ปโยชนํ’’. ปโยเชตีติ นิโยเชติ. กึ นิโยเชติ. ผลตฺถิกํชนํ. กตฺถ นิโยเชติ. ผลนิพฺพตฺตเกกมฺเม. กิมตฺถาย นิโยเชติ. ตสฺสกมฺมสฺส กรณตฺถายาติ. ผลานุภวนตฺถาย ตตฺถตตฺถ ผลานุภวนกิจฺเจสุ ปยุชฺชียตีติ ปโยชนนฺติ ปิวทนฺติ. ‘‘สามตฺถิยโต’’ติ วจนสามตฺถิยโต. กึ วจนสามตฺถิยนฺติ. การณวจนํ ผลํปิทีเปติ. ผลวจนํ การณํปิทีเปติ. ยถาตํ อสุกสฺมึ รฏฺเฐ สมฺมาเทโว วุฏฺโฐติ วุตฺเต ตํ รฏฺฐํสุ [Pg.7] ภิกฺขนฺติ วิญฺญายติ. อสุกรฏฺฐํ สุภิกฺขนฺติวุตฺเต ตสฺมึ รฏฺเฐ สมฺมาเทโว วุฏฺโฐติ วิญฺญายตีติ. ปโยชนํ ปน อภิธมฺมตฺถ สทฺเทน ทสฺเสตพฺพํ นตฺถิ, สงฺคหวจนสามตฺถิเยเนว สิทฺธํ โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘สงฺคหสทฺเทนา’’ติ วุตฺตํ. สามตฺถิยทสฺสเน ปน สุฏฺฐุ ปริปุณฺณวจนํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. อิตรถา อนิฏฺฐตฺถปฺปสงฺโคปิ สิยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ น สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา ‘‘นหี’’ติอาทินา เหตุวากฺเยน ตทตฺถํ สาเธติ.

ග්‍රන්ථ ආකාරය ගුණ සහිත ධර්මයන් හා සමඟ ම සිද්ධ වේ, ඉන් තොරව සිද්ධ නොවේ යන අදහසින් 'සො අභිධම්මත්ථ පදෙන' (ඒ අභිධර්මර්ථ පදයෙන්) යැයි කියන ලදී. සැබවින් ම එය ඒ ධර්මයන් සමඟ ම සිද්ධ වේ, ඉන් තොරව සිද්ධ නොවේ. නමුත් 'අභිධර්මර්ථ' පදය සංග්‍රහ කිරීමේ ක්‍රියාවේ ආකාරය නොකියයි යන අදහසින් 'තං න සුන්දරං' (එය යහපත් නොවේ) යැයි පවසන ලදී. නාමය 'අන්වත්ථ නාමය' හා 'රූඪි නාමය' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි අර්ථය අනුව ගිය නාමය අන්වත්ථ නාමයයි. සැපවත් පුද්ගලයකුට 'සුඛී' (සැප ඇත්තා) යන නම මෙනි. අර්ථයෙන් තොරව ආරෝපණය කළ නාමය රූඪි නාමයයි. දුක්ඛිත පුද්ගලයකුට 'සුඛී' යන නම මෙනි. මෙහි දී අන්වත්ථ නාමයක් බව දැක්වීමට 'අත්ථානුගතා' (අර්ථය අනුව ගිය) යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අත්ථානුගතා' යනු ස්වකීය අර්ථය අනුව ගිය, එනම් ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත අනුව ගිය යන්නයි. 'ගන්ථ සාමඤ්ඤා' යනු ග්‍රන්ථ සම්මුතියයි, ග්‍රන්ථයේ නම යන්නයි. සංග්‍රහ ග්‍රන්ථය යනු පාලි දේශනාවෙහි ඒ ඒ තන්හි විසිරී ඇති ධර්මයන් එක්තැන් කොට සභාග (සමාන) රාශීන් වශයෙන් දැක්වීම පිණිස පවතින ග්‍රන්ථයයි. එය ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තා ස්වල්ප වූ ග්‍රන්ථයකින් බොහෝ වූ ධර්මයන් පහසුවෙන් දැනගනියි. 'තදුග්ගහ පරිපුච්ඡාදි වසේන' යනු එහි ඉගෙනීම හා විමසීම යන ද්වන්ද සමාසයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ධාරණය කර ගැනීම ආදිය සංග්‍රහ වේ. එහි පාඨය කටපාඩම් කිරීම 'උග්ගහ' (ඉගෙනීම) නමි. උගත් ඒ පාඨයේ අර්ථය තේරුම් ගැනීම 'පරිපුච්ඡා' (විමසීම) නමි. 'අනායාසතො' යනු වෙහෙසක් නොමැතිව යන්නයි. 'ලද්ධබ්බං ඵලානුඵලං' යන්න සම්බන්ධයයි. ස්වරූපයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම ස්වරූපාවබෝධයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ලක්ෂණාවබෝධය, රසාවබෝධය ආදිය සංග්‍රහ වේ. අනුපාදා පරිනිබ්බානය කෙළවර කොට ඇත්තේ 'අනුපාදා පරිනිබ්බානන්තං' යන්නයි. එහි 'අනුපාදා පරිනිබ්බාන' යනු තණ්හා දිට්ඨි ආදියෙන් ස්කන්ධයන් උපාදානය නොකොට පිරිනිවන් පෑමයි. එය අනුපාදිශේෂ පරිනිබ්බානය යැයි කියන ලදී. 'ඵලානුඵලං' යනු ඵලය හා අනුඵලයයි. එහි 'ඵල' යනු මූලික ඵලයයි. 'අනුඵල' යනු පරම්පරා ඵලයයි. 'පයෝජේති' (යොදවයි) යනුවෙන් 'පයෝජන' (ප්‍රයෝජනය) යන්න වේ. යොදවයි යනු නියෝජනය කරයි. කුමක් නියෝජනය කරයි ද? ඵල කැමති ජනයා ය. කොහි නියෝජනය කරයි ද? ඵල උපදවන කර්මයෙහි ය. කුමන අර්ථයක් සඳහා නියෝජනය කරයි ද? ඒ කර්මය කිරීම සඳහා ය. ඵල අනුභව කිරීම සඳහා ඒ ඒ ඵල අනුභව කිරීමේ කෘත්‍යයන්හි යෙදෙන බැවින් 'පයෝජන' යැයි ද කියති. 'සාමත්ථියතො' යනු වචන ශක්තියෙනි. වචන ශක්තිය යනු කුමක්ද? හේතුව ප්‍රකාශ කරන වචනය ඵලය ද ප්‍රකාශ කරයි. ඵලය ප්‍රකාශ කරන වචනය හේතුව ද ප්‍රකාශ කරයි. යම් සේ, අසවල් රටෙහි මැනවින් වැසි වැසුණේයැයි කී කල්හි ඒ රට සුභික්ෂ බව දැනේ. අසවල් රට සුභික්ෂයැයි කී කල්හි ඒ රටේ මැනවින් වැසි වැසුණේයැයි දැනේ. ප්‍රයෝජනය අභිධර්මර්ථ ශබ්දයෙන් දැක්විය යුතු නැත, සංග්‍රහ වචනයේ ශක්තියෙන් ම එය සිද්ධ වන්නේය යන අදහසින් 'සංගහ සද්දේන' යැයි කියන ලදී. ශක්තිය දැක්වීමේ දී මැනවින් පරිපූර්ණ වූ වචනයක් අපේක්ෂා කළ යුතු වේ. නැතහොත් අනිටු අර්ථයක් ලැබීමට ඉඩ ඇති බව දැක්වීමට 'තං න සුන්දරං' යැයි පවසා 'නහි' යනාදී හේතු වාක්‍යයෙන් ඒ අර්ථය සාධනය කරයි.

๒. เอวํ สปฺปโยชเน ปญฺจปิณฺฑตฺเถติ เอตฺถ ปญฺจปิณฺฑตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํปญฺจนฺนํ ปิณฺฑตฺถานํ วิสุํวิสุํ ปญฺจปฺปโยชนานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุปญฺจสุ ปิณฺฑตฺเถสุ. นสงฺขฺยาตพฺพนฺติ อสงฺขฺเยยฺยํ. สงฺขาตุํอสกฺกุเณยฺยนฺติ อตฺโถ. นปเมตพฺพนฺติ อปฺปเมยฺยํ. ปเมตุํ อสกฺกุเณยฺยนฺติ อตฺโถ. เอวํ กิจฺจปจฺจยานํ กตฺถจิ สกฺกตฺถ ทีปนํ โหติ. สกวจนํ ปาฬิวจเนน สาเธตุํ ‘‘ยถาหา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปาฬิคาถํ อาหริ. ตตฺถ ‘‘ยถาหา’’ติ กถํ อาห อิจฺเจวตฺโถ. อนนฺตเร วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ วจนํ กถํ ปาฬิยํ อาห, กถํ อฏฺฐกถายํ อาห, กถํ ฏีกายํ อาหาติ เอวํ ยถารหํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘เตตาทิเสนิพฺพุเต อกุโตภเย ปูชยโต’’ติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘เต’’ติ พุทฺธ พุทฺธ สาวเก. ‘‘ตาทิเส’’ติ ตถา รูเปสี ลกฺขนฺธาทิคุณ สมฺปนฺเน. ‘‘นิพฺพุเต’’ติ กิเลส นิพฺพาเนน นิพฺพุเต. นตฺถิ กุโตจิ เหตุโต ภยํ เยสํ เต อกุโต ภยา. อนาคามิ ขีณาสวา. ‘‘ภย’’นฺติ จิตฺตุตฺราสภยํ. ‘‘ปูชยโต’’ติ ปูเชนฺตสฺส. ‘‘ตํ ปโยชน’’นฺติตสฺสารตนตฺตย วนฺทนาย ปโยชนํ. ‘‘สงฺคหการา’’ติ พุทฺธโฆสตฺเถราทโย ปจฺฉิม อฏฺฐกถาการา วุจฺจนฺติ. เตหิ โปราณฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺเณปกิณฺณกวินิจฺฉเยยุตฺตฏฺฐาเนสุ สงฺคเหตฺวา อภินว อฏฺฐกถาโย กโรนฺติ. ตสฺมา สพฺพาอภินวอฏฺฐกถาโย สงฺคหา นาม โหนฺติ. เต จ อาจริยา สงฺคหการา นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘สงฺคหการาติ พุทฺธโฆส. เป… วุจฺจนฺตี’’ติ. เต อนฺตราย นีวารณเมว อิจฺฉนฺตีติ กถํ วิญฺญายตีติ เจ. เตสํ วจเนน [Pg.8] วิญฺญายตีติ ทสฺเสตุํ สงฺคหการ คาถํ อาหริ. ‘‘รตนตฺตเยกตสฺส เอตสฺสนิปจฺจการสฺส อานุภาเวน อนฺตราเย อเสสโตโสเสตฺวาติ โยชนา. ‘‘หี’’ติ ญาปกเหตุ โชตโก. ‘‘วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ.

2. මෙසේ ප්‍රයෝජන සහිත වූ පංච පිණ්ඩ අර්ථයන්හි ඒ පංච පිණ්ඩ අර්ථයන් දක්වා, දැන් ඒ පංච පිණ්ඩ අර්ථයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ප්‍රයෝජන පහ දක්වමින් 'තත්ථ' යනාදිය වදාළ සේක. 'තත්ථ' යනු ඒ පිණ්ඩ අර්ථ පහ අතුරෙහි ය. ගණන් කළ නොහැකි බැවින් 'අසංඛ්‍යෙය්‍ය' නම් වේ. ගණනය කිරීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. මැනිය නොහැකි බැවින් 'අප්පමෙය්‍ය' නම් වේ. මැනීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. මෙසේ කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඇතැම් තැනක ස්වකීය අර්ථය දැක්වීමක් සිදු වේ. ස්වකීය වචනය පාලි වචනයෙන් සනාථ කිරීමට 'යථාහ' (යම් සේ වදාළේ ද) යැයි ප්‍රශ්න කොට පාලි ගාථාව ගෙනහැර දැක්වීය. එහි 'යථාහ' යනු කෙසේ වදාළේ ද යන අර්ථයයි. අනතුරුව කියන ලද අර්ථය සාධනය කරන වචනය පාලියෙහි කෙසේ වදාළේ ද, අටුවාවෙහි කෙසේ වදාළේ ද, ටීකාවෙහි කෙසේ වදාළේ ද යනාදී වශයෙන් යෝග්‍ය පරිදි අර්ථය දත යුතුය. 'එබඳු වූ, පිරිනිවුණා වූ, කිසිදු බියක් නොමැති උතුමන් පුදන තැනැත්තාට' යනු මෙහි යෝජනාවයි. එහි 'තේ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ බුදු ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ය. 'තාදිසේ' යනු එබඳු වූ සීල ස්කන්ධ ආදී ගුණයෙන් සමන්විත වූවන් ය. 'නිබ්බුතේ' යනු කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් පිරිනිවුණා වූ යන්නයි. කිසිදු හේතුවකින් බියක් නැති බැවින් 'අකුතෝභය' නම් වේ. ඔවුහු අනාගාමී හා ක්ෂීණාශ්‍රව උතුමෝ වෙති. 'භයං' යනු සිතේ තැතිගැනීම වන බියයි. 'පූජයතො' යනු පුදන්නා හට යන්නයි. 'තං පයෝජනං' යනු ඒ රතනත්‍රය වන්දනාවේ ප්‍රයෝජනයයි. 'සංගහකාරා' යනු බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආදී පශ්චිම අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ය. උන්වහන්සේලා පැරණි අටුවාවන්හි ඒ ඒ තැන විසිරී තිබූ ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චයන් සුදුසු තැන්වල දී සංග්‍රහ කොට අභිනව අටුවාවන් කළහ. එබැවින් සියලු අභිනව අටුවාවෝ සංග්‍රහ නම් වෙති. ඒ ආචාර්යවරයන් වහන්සේලා 'සංග්‍රහකාරක' නම් වෙති. එබැවින් 'සංගහකාරාති බුද්ධඝෝස... වුච්චන්ති' යැයි කියන ලදී. උන්වහන්සේලා අන්තරායන් වැළැක්වීම ම අපේක්ෂා කරති යන්න කෙසේ දත හැකි ද? ඔවුන්ගේ වචනයෙන් ම එය දත හැකි බව දැක්වීමට සංග්‍රහකාර ගාථාව ගෙනහැර දැක්වීය. 'රතනත්‍රය උදෙසා කරන ලද මේ නමස්කාරයේ ආනුභාවයෙන් අන්තරායන් අශේෂව නසා' යනු යෝජනාවයි. 'හි' යනු කරුණු හඟවන නිපාතයකි. 'වුත්තං' යනු අත්ථසාලිනියෙහි පවසන ලදී යන්නයි.

๓. ‘‘กถญฺจโหตี’’ติ สมฺพนฺโธ. อิติ อยํ ปุจฺฉา. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา กถียเต. ‘‘หี’’ติวิตฺถารโชตโก. ‘‘วนฺทนา กิริยาภินิปฺผาทโก ปุญฺญปฺปวาโห’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อเนก…เป… วาเร’’ติ อจฺจนฺต สํโยคตฺเถ อุปโยค วจนํ. ‘‘ปุญฺญาภิสนฺโท’’ติ ปุญฺญาภิโสโต, ปุญฺญปฺปวาโหติ ตสฺเสว เววจนํ. ‘‘โส จ ปุญฺญาติสฺสโย โหตี’’ติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา โส ปุญฺญา ติสฺสโย โหตีติ. เขตฺต สมฺปตฺติยา จ อชฺฌาสย สมฺปตฺติยา จ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุตฺตเรสู’’ติอาทิมาห. สํวฑฺฒิตฺถาติ สํวฑฺฒิโต. ปุญฺญาภิสนฺโท. สํวฑฺฒิตสฺสภาโว สํวฑฺฒิตตฺตํ. สุคนฺเธหิวิย สุปริสุทฺธํวตฺถํ ปริภาวียิตฺถาติ ปริภาวิโต. ปุญฺญาภิสนฺโทเยว. ปริภาวิตสฺส ภาโว ปริภาวิตตฺตํ. อุภยตฺถาปิ เหตุ อตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ. ‘‘มหาชุติโก’’ติ มหาเตโช. ‘‘มหปฺผโล’’ติ มูลปฺผเลน มหปฺผโล. ‘‘มหานิสํโส’’ติ อานิสํสปฺผเลน มหานิสํโส. อานิสํสปฺผลนฺติ จ ปรมฺปรา ผลํ วุจฺจติ. อญฺญํ ปุญฺญํ อติกฺกมนฺโต สยติ ปวตฺตตีติ อติสฺสโย. ปุญฺญญฺจ ตํ อติสฺสโยจาติ ปุญฺญาติสฺสโย. อติสฺสยปุญฺญํ, อธิก ปุญฺญนฺติ อตฺโถ. ‘‘โส อนุพลํ เทติ, โอกาสลาภํ กโรตี’’ติ สมฺพนฺโธ. กถญฺจ อนุพลํ เทติ, กถญฺจ โอกาสลาภํ กโรตีติ อาห ‘‘สยํ ปโยค สมฺปตฺติภาเวฐตฺวา’’ติอาทึ. ตตฺถ ปโยคสมฺปตฺตินาม อตีต ปุญฺญกมฺมานํ พลวตรํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ โหติ. ‘‘พหิทฺธา’’ติ พหิทฺธสนฺตานโต. ‘‘วิปตฺติปจฺจเย สมฺปตฺติปจฺจเย’’ติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ, วิปตฺติปจฺจยานาม-ราชโตวา โจรโตวา-ติอาทินา อาคตา ทุกฺขุปฺปตฺติปจฺจยา. สมฺปตฺติปจฺจยานาม กายจิตฺตานํ สปฺปาย ปจฺจยา. จตฺตาโร ปจฺจยา จ อุปฏฺฐากกุลานิ จ อารกฺข เทวตาทโย จ สุขุปฺปตฺติ ปจฺจยา. เตหิ ปจฺจเยหิ ปาโมชฺช พหุ ลสฺส [Pg.9] เถรสฺส สนฺตาเน รตฺติทิวํ ปีติปสฺสทฺธิสุขสมาธีนํ ปวตฺติยา อชฺฌตฺตภูตา อุตุจิตฺตาหารา จ อติ ปณีตา โหนฺติ. เตหิ สมุฏฺฐิตา สรีรฏฺฐกธาตุโย จ อติปณีตา เอว หุตฺวา อุปพฺรูหนฺติ. ตตฺถ สรีรฏฺฐกธาตุโย นาม ปถวิ อาทโย วาตปิตฺตเสมฺหาทโยจ. ‘‘อนุพลํเทตี’’ติอภินวํถามพลํ ปวตฺเตติ. ‘‘ปุญฺญนฺตรสฺสา’’ติ ปวตฺติวิปากชนกสฺส พหุวิธสฺส ปุญฺญ กมฺมสฺส. ‘‘อถา’’ติ ตสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. ‘‘พลวพลวนฺติโย หุตฺวา’’ติ ปกติ พลโต อติพลวนฺติโย หุตฺวา. ‘‘ตสฺมึ เถรสนฺตาเน’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิฏฺฐปฺผลฆนปูริเต’’ติ อิฏฺฐปฺผลภูตานํ รูปสนฺตตีนํ ฆเนน ปูริเต. ‘‘โอกาโส นาม นตฺถี’’ติ ปติฏฺฐาโนกาโส นาม นตฺถิ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐปฺผลสนฺตานํ วิพาธนฺติ นีวาเรนฺตีติ อิฏฺฐปฺผลสนฺตานวิพาธกานิ อุปปีฬกูปฆาตกกมฺมานิ. อนิฏฺฐปฺผล สนฺตาน ชนกานิ, อกุสล ชนก กมฺมานิ, อปุญฺญ กมฺมานีติ ตานิติวิธานิ อกุสลกมฺมานิ ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺติ, เตสํ วิปากสฺส อโนกาสกรเณนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘นหี’’ติอาทึ. ‘‘ตโต’’ติ ตสฺมา อปุญฺญ กมฺมานํ ทูรโต อปนีตตฺตา. อภิวาเทตพฺพานํ มาตาปิตุ สมณพฺราหฺมณาทีนํ อภิวาทนกมฺเมครุํกรณํ อภิวาทน สีลํ นาม. ตํ อสฺส อตฺถีติ อภิวาทนสีลี. คุณวุทฺธวยวุทฺเธ อปเจติ อตฺตานํ นีจวุตฺติ กรเณน ปูเชติสีเลนาติ วุทฺธาปจายี. อุภยตฺถาปิสมฺปทาน วจนํ. เอวนฺติอาทินิ คมน วจนํ. นิคมนฺติ จ นิฏฺฐงฺคมนํ. ตสฺมาติอาทิ ลทฺธคุณ วจนํ. ลทฺธคุโณติ จ ตํตํปสงฺค วิโสธนํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ลทฺโธวิสุทฺโธ อตฺโถ วุจฺจติ. ตถา วจน สามตฺถิเยน ลทฺโธ อตฺถนฺตโรปิ อยมิธ อธิปฺเปโต. ‘‘นเกวลญฺจ เถรสฺเสว อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถํ โหตี’’ติ โยชนา. ‘‘โสตูนญฺจคหณ กิจฺจ สมฺปชฺชนตฺถ’’นฺติสมฺพนฺโธ. สุณนฺตีติ โสตาโร. เตสํ. ‘‘คณฺหนฺตาน’’นฺติ อุคฺคณฺหนฺตานํ. ‘‘วนฺทนาสิทฺธิยา’’ติร ตนตฺตเยวนฺทนา ปุญฺญสฺสสิทฺธิโต. ชวนวินิจฺฉเย ยสฺมา อนฺตราย นีวารณํนาม ทิฏฺฐธมฺเม อิจฺฉิตพฺพํ ผลํ โหติ. ทิฏฺฐ [Pg.10] ธมฺโม จ ปถม ชวนสฺส วิปากกฺเขตฺตํ. ตสฺมา อุปตฺถมฺภน กิจฺจํ ปตฺวาปิ ปถม ชวน เจตนา เอว อิธปริยตฺตาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา’’ติ วุตฺตํ. สา ปน ปถม ชวน เจตนา อุปตฺถมฺภน กิจฺจํ ปตฺวาปิ สพฺพทุพฺพลา เอวสิยา. กสฺมา, อลทฺธาเสวนตฺตา. เสส เจตนาโย เอว พลวติโย สิยุํ. กสฺมา, ลทฺธา เสวนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สตฺตชวนปกฺเข อธิปฺเปตตฺตา อุปลทฺธพฺพตฺตา ตํ นสุนฺทร’’นฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตี’’ติ วากฺยปริสมาปนํ. ‘‘ยถา อปฺปมตฺตกํ โหติ. เอวเมวํ อปฺปมตฺตกํ โหตี’’ติ โยเชตพฺพํ. ‘‘ตถาหี’’ติ ตโต เอวาติ อตฺโถ. ปฏฺฐาเนปิ=กพฬีกาโรอาหาโร อิมสฺสกายสฺส อาหาร ปจฺจเยนปจฺจโย=ติวิภตฺโต. อิตรถา ‘กพฬีกาโร อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานานํ รูปานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’ติ วิภตฺโต สิยาติ. ‘‘อธุนาวา’’ติ อิมสฺมึ ภเว เอว. เอวํ วนฺทนายปโยชนํ ทีเปตฺวา อิทานิ เสสานํ ปิณฺฑตฺถานํ ปโยชนํ ทีเปตุํ ‘‘ยสฺมาปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ, ‘‘อาทิโตวิทิเตสตี’’ติอาทิมฺหิ-ภาสิสฺสํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคห-นฺติ ปทํ สุตฺวา วิญฺญาเตสติ, ‘‘อุสฺสาโหชายติ’’. อิมํ อุคฺคเหตฺวา สุทุลฺลเภ อภิธมฺมตฺเถ จ อนายาเสน ชานิสฺสาม, ตมฺมูลกสฺส จ อนุปาทา ปรินิพฺพานนฺตสฺส ปโยชนสฺสภาคิโน ภวิสฺสามาติ จิตฺตุปฺปาท สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย.

3. ‘කෙසේ වන්නේද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙය ප්‍රශ්නයකි. ‘කියනු ලැබේ’ යන්නෙන් පිළිතුර ප්‍රකාශ වේ. ‘හි’ යන්න විස්තර කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ. ‘නමස්කාරය කිරීමෙන් ජනිත වූ පින් ප්‍රවාහය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අනේක...පෙ... වාරේ’ යනු අතිශය සම්බන්ධය යන අර්ථයෙහි වූ උපයෝගී වචනයකි. ‘පින් අභිසන්දය’ යනු පින් දහර හෙවත් පින් ප්‍රවාහය යන්නටම නාම මාත්‍රයකි. ‘එය පින් මහිමයක් (පින් අතිශයක්) වන්නේය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එය පින් මහිමයක් වන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද? පින් වැඩීමට සුදුසු උතුම් ක්ෂේත්‍රයක් (කෙතක්) හා උතුම් අදහසක් ඇති බැවින් එය එසේ වන බව දැක්වීමට ‘අනුත්තරේසු’ (නිරුත්තර වූ) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘සංවඩ්ඪිත්ථ’ යනු වර්ධනය වූ හෙවත් වැඩුණු යන්නයි. ඒ පින් අභිසන්දයයි. වර්ධනය වූ ස්වභාවය ‘සංවඩ්ඪිතත්ත’ නම් වේ. සුවඳ පැන් ආදියෙන් පිරිසිදු වස්ත්‍රයක් පිරියම් කරන්නාක් මෙන්, පින් අභිසන්දයෙන්ම පිරියම් කරන ලද හෙයින් ‘පරිභාවිත’ නම් වේ. පිරියම් කළ බව ‘පරිභාවිතත්ත’ නම් වේ. මේ අවස්ථා දෙකේදීම ‘හේතු’ අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය යෙදී ඇත. ‘මහාජුතික’ යනු මහත් තේජස් ඇති බවයි. ‘මහප්ඵල’ යනු මූලික ඵලයෙන් මහත් ඵල ඇති බවයි. ‘මහානිසංස’ යනු ආනිසංස ඵලයෙන් මහත් ආනිසංස ඇති බවයි. ආනිසංස ඵලය යනු පරම්පරාගතව ලැබෙන ඵලයයි. අනෙක් පින් අභිබවා පවතින බැවින් ‘අතිශය’ නම් වේ. එය පිනක්ද අතිශයක්ද වන බැවින් ‘පුණ්ණාතිසය’ (පින් මහිමය) නම් වේ. එහි අර්ථය උතුම් වූ පින් හෙවත් අධික පින් යන්නයි. ‘එය අනුබලයක් දෙයි, අවස්ථාව ලබා දෙයි’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එය කෙසේ අනුබල දෙන්නේද, කෙසේ අවස්ථාව ලබා දෙන්නේද යන්න ‘සයං පයෝග සම්පත්තිභාවේ ඨත්වා’ (තමා ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙහි පිහිටා) යනාදියෙන් දැක්වේ. එහි ‘ප්‍රයෝග සම්පත්තිය’ යනු අතීත පින්කම්වලට වඩාත් බලවත් වූ උපස්තම්භක කර්මයයි. ‘බහිද්ධ’ යනු බාහිර සන්තානයෙන් යන්නයි. එය ‘විපත්ති ප්‍රත්‍යයන්හි හා සම්පත්ති ප්‍රත්‍යයන්හි’ ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි ‘විපත්ති ප්‍රත්‍ය’ නම් රජුන්ගෙන් හෝ සොර සතුරන්ගෙන් පැමිණෙන දුක් උපදවන කරුණුයි. ‘සම්පත්ති ප්‍රත්‍ය’ නම් කයට හා සිතට පහසු වූ කරුණුයි. සිව්පසය, උපස්ථායක පවුල් සහ ආරක්‍ෂක දේවතාවන් ආදීහු සැප උපදවන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එම ප්‍රත්‍යයන් නිසා ප්‍රමෝදය බහුල වූ ස්වාමීන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි රෑ දහවල් දෙක්හි ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය, සැපය හා සමාධිය පැවැත්ම සඳහා අභ්‍යන්තර වූ සෘතු, චිත්ත සහ ආහාර ඉතා ප්‍රණීත වේ. ඒවායින් හටගත් ශරීර අෂ්ටක ධාතූන් (රූප කලාප) ද ඉතා ප්‍රණීතව වැඩෙයි. එහි ‘ශරීර අෂ්ටක ධාතූන්’ යනු පඨවි ආදී සතර මහා භූතයන් හා වාත, පිත්ත, සෙම් ආදියයි. ‘අනුබල දෙයි’ යනු අලුත් වූ ශක්තියක් හා බලයක් පවත්වයි යන්නයි. ‘පුණ්ණන්තරස්ස’ යනු පවති විපාක දෙන විවිධ පින්කම් සඳහාය. ‘අථ’ යනු ඒ කාලයෙහි යන අර්ථයයි. ‘බලව බලවන්තියෝ’ යනු සාමාන්‍ය බලයට වඩා අතිශය බලවත් වී යන්නයි. ‘එම ස්වාමීන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ඉට්ඨප්ඵල ඝන පූරිතේ’ යනු ප්‍රාර්ථනා කළ ඵලයන් වූ රූප සන්තතියෙන් පිරුණු කල්හිය. ‘අවකාශයක් නැත’ යනු (අකුසල විපාකයන්ට) පිහිටීමට තැනක් නැත යන්නයි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. ‘දුරින්ම බැහැර වූයේ වෙයි’ යනු සම්බන්ධයයි. ඉෂ්ට ඵල සන්තතියට බාධා පමුණුවන උපපීඩක හා උපඝාතක කර්මයන්ද, අනිෂ්ට ඵල සන්තතිය ජනිත කරන අකුසල කර්මයන් හා අපින්කම්ද යන මේ තිවිර අකුසල කර්මයන්ට විපාක දීමට ඉඩක් නොලැබෙන බැවින් ඒවා දුරින්ම බැහැර වේ යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ බව ‘නහී’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ විය. ‘තතෝ’ යනු එසේ අකුසල් දුරින් බැහැර වූ බැවිනි. වැඳිය යුතු මව්පියන් සහ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් වැඳීමේදී ගරු බුහුමන් දක්වන ස්වභාවය ‘අභිවාදන සීලය’ නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තා ‘අභිවාදනසීලී’ නම් වේ. ගුණයෙන් හා වයසින් වැඩිහිටියන්ට යටහත් පහත් වී වැඳීම් පිදීම් කරන්නා ‘වුද්ධාපචායී’ නම් වේ. මේ අවස්ථා දෙකේදීම චතුර්ථී විභක්තිය (සම්ප්‍රදාන වචනය) යෙදී ඇත. ‘ඒවං’ යනාදිය ගමන (පැමිණීම) ප්‍රකාශ කරන වචනයි. ‘නිගම’ යනු අවසානයට පැමිණීමයි. ‘තස්මා’ යනාදිය ලත් ගුණය ප්‍රකාශ කරන වචනයි. ‘ලද්ධ ගුණ’ යනු අදාළ කරුණු මැනවින් විමසා පිරිසිදු කර ලබාගත් අර්ථයයි. එමෙන්ම වචන ශක්තියෙන් ලත් වෙනත් අර්ථයක්ද මෙහි අදහස් කෙරේ. ‘කේවලම ස්වාමීන් වහන්සේගේ කටයුත්ත බාධාවකින් තොරව නිම කිරීම සඳහාම පමණක් නොවේ’ යනු මෙහි යෝජනාවයි. ‘ශ්‍රාවකයන්ගේ අවබෝධ කර ගැනීමේ කටයුත්ත සිද්ධ වීම සඳහාය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අසන්නෝ’ යනු ශ්‍රවණය කරන්නෝය. ‘ගණ්හන්තං’ යනු උගන්නා වූ පිරිසයි. ‘වන්දනා සිද්ධියෙන්’ යනු තෙරුවන් වැඳීමේ පින සිද්ධ වීමෙනි. ජවන විනිශ්චයෙහි දැක්වෙන පරිදි අන්තරායන් වැළකීම යනු මෙලොවදීම (දිට්ඨධම්මයේදීම) කැමති විය යුතු ඵලයකි. දිට්ඨධම්මය යනු ප්‍රථම ජවනයට විපාක දෙන ක්ෂේත්‍රයයි. එබැවින් උපස්තම්භක කෘත්‍යයට පැමිණියද, ප්‍රථම ජවන චේතනාවම මෙහිදී අදහස් කරන බැවින් ‘දිට්ඨධම්මවේදනීය වූ’ යැයි පවසන ලදී. එම ප්‍රථම ජවන චේතනාව උපස්තම්භක කෘත්‍යයට පැමිණියද ඉතා දුර්වල විය හැකිය. ඒ මන්ද යත්, එය ආසේවන (පුරුද්ද) ලබා නොමැති බැවිනි. ඉතිරි ජවන චේතනාවන් බලවත් වන්නේ ඒවා ආසේවනය ලබා ඇති බැවිනි. ‘ජවන සතම මෙහිදී අදහස් කරන බැවින් හා අවබෝධ කරගත යුතු බැවින් එය (පළමු ජවනය පමණක් ගැනීම) යහපත් නොවේ’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ඉති’ යන්නෙන් වාක්‍යය අවසන් වේ. ‘යම් සේ ස්වල්පයක් වේද, එමෙන්ම ස්වල්පයක් වේ’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘තථාහි’ යනු ඒ නිසාම යන්නයි. පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහිද ‘කබලිංකාර ආහාරය මේ කයට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විග්‍රහ කර ඇත. එසේ නොවන්නට එය ‘කබලිංකාර ආහාරය ආහාර සමුට්ඨාන රූපයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විග්‍රහ වනු ඇත. ‘අධුනාව’ යනු මේ භවයේදීම යන්නයි. මෙසේ නමස්කාරයේ ප්‍රයෝජනය දක්වා දැන් ඉතිරි කරුණුවල සමස්ත අර්ථය දැක්වීමට ‘යස්මා පන’ යනාදිය කියන ලදී. එහි ‘ආදිතෝ විදිතේ සති’ යනාදියෙහි ‘අභිධම්මත්ථ සංග්‍රහය පවසන්නෙමි’ යන වචනය අසා එය දැනගත් කල්හි උත්සාහය උපදී. ‘මෙය උගෙන ඉතා දුර්ලභ වූ අභිධර්ම කරුණු පහසුවෙන් දැනගන්නෙමු, එම දැනුම මුල් කරගෙන උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය නම් වූ ප්‍රයෝජනයට හිමිකම් කියන්නෙමු’ යන අදහස (සිතුවිල්ල) උපදින බව මෙහි අදහසයි.

ปิณฺฑตฺถานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

පිණ්ඩත්ථානුදීපනාව (සාරාංශ අර්ථ පැහැදිලි කිරීම) නිම කරන ලදී.

๔. ปทตฺเถ. ‘‘พุชฺฌี’’ติ อญฺญาสิ. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ ปเท. จ สทฺโท วากฺยารมฺภ โชตโก. วากฺยา รมฺโภติ จ มูลวากฺเย ยํ ยํ วตฺตพฺพํ อวุตฺตํ, ตสฺส ตสฺส กถนตฺถาย อนุวากฺยสฺส อารมฺโภ. พุชฺฌนกิริยาวุจฺจติญาณํ. กถํปนอวิปรีตตฺเถ ปวตฺโต สมฺมาสทฺโท อเสส พฺยาปนํ ทีเปตีติ ปุจฺฉาย ปุริมตฺถเม วพฺยติเรกโต จ อนฺวยโต จ ปุน วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ตถาหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ, ‘‘ตถาหี’’ติ ตสฺส วจนสฺส อยํ วิตฺถาโรติ โชเตติ. ‘‘อวิปรีต’’นฺติ กิริยาวิเสสน ปทเมตํ. ‘‘อตฺตโน [Pg.11] วิสเย เอวา’’ติ อตฺตโน ญาณวิสเย เอว เตสํ วิสโยจาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา เอโกปิ ธมฺโม กาลเทสสนฺตานาทิเภเทน อนนฺต เภโท โหติ. ตสฺมา ปเทสญาณิกา ปจฺเจกพุทฺธาทโย เอกธมฺมํปิ สพฺพาการโต ชานิตุํ น สกฺโกนฺติ. เตนาห ‘‘เตหี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘สพฺพาการโต’’ติ สภาวโต, เหตุโต, ปจฺจยโต, ผลโต, นิสฺสนฺทโต, กาลโต, เทสโตติอาทินา อากาเรน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ อวิสเยธมฺเม. ‘‘เต วิปรีตํ พุชฺเฌยฺยุํ, โส อวิสโย นามธมฺโมนตฺถี’’ติโยชนา. ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ, ‘‘ติยทฺธคเต’’ติ ตีสุกาเลสุ คเต ปวตฺเต. ‘‘อทฺธามุตฺตเก’’ติ กาลตฺตยวิมุตฺตเก. ‘‘หตฺถมณิเกวิยา’’ติ หตฺถ ตเล ฐปิตมณิรตนานิวิย. ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติอาทิ ปาฬิสาธกํ. ตตฺถ, ‘‘อาปาต’’นฺติ อภิมุขํ ปตนํ. อาพาธนฺติปิ ปาโฐ, โอตฺถริตฺวา อุปฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพญฺญุมหาภวงฺค’’นฺติ สพฺเพสํสพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตํ อฏฺฐสุ มหาวิปาเกสุ ปถมมหาวิปากํ ภวงฺค จิตฺตํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ มหาภวงฺเค. ‘‘นิจฺจกาลํ อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ สพฺพกาลํ อุปฏฺฐานาการ ปตฺตา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา, กสฺสจิ อาวรณสฺส อภาวโต. อิทํปิหิ เอกํ อุปฏฺฐานํ นามาติ. ‘‘อาวชฺชนายา’’ติ มโนทฺวาราวชฺชน จิตฺเตน. ธมฺมา มหนฺตา. ภวงฺคํ ปริตฺตกํ. ตสฺมา ปริตฺตกํ ภวงฺคํ เอกกฺขเณ มหนฺตานํ ธมฺมานํ นปโหตีติ โจทกสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘นโจเทตพฺพเมต’’นฺติ เอตํ ฐานํ นโจเทตพฺพํ. ‘‘ปรมุกฺกํสปตฺตาน’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อุกฺกํโส’’ติ อจฺจุคฺคโม อจฺจุตฺตโร. ปรโม อุกฺกํโส ปรมุกฺกํโสติวิคฺคโห.

4. පද අර්ථයෙහි: ‘බුජ්ඣී’ යනු අවබෝධ කරගත්තේය යන්නයි. ‘එත්ථ’ යනු මෙම පදයෙහි යන්නයි. ‘ච’ ශබ්දය වාක්‍ය ආරම්භය හඟවන්නකි. වාක්‍ය ආරම්භය යනු මූලික වාක්‍යයෙහි පැවසිය යුතු යමක් නොපැවසුණේ නම්, එය පැවසීම සඳහා උප-වාක්‍යයක් ආරම්භ කිරීමයි. අවබෝධ කිරීමේ ක්‍රියාව ඥානය (නුවණ) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ‘කෙසේ නම් නිවැරදි අර්ථයෙහි පවතින සම්මා ශබ්දය සියල්ල ව්‍යාප්ත වන බව දක්වන්නේද?’ යන ප්‍රශ්නයට, පෙර අර්ථයම ව්‍යතිරේක (අන්‍ය වූ ආකාරයෙන්) හා අන්වය (එම ආකාරයෙන්ම) වශයෙන් නැවත විස්තර කරමින් ‘තථාහි’ (එය එසේම මැයි) යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘තථාහි’ යන්නෙන් එම වචනය පිළිබඳ මෙම විස්තරය දක්වනු ලැබේ. ‘අවිපරීත’ යනු මෙහි ක්‍රියා විශේෂණ පදයකි. ‘තමාගේ විෂයයෙහිම’ යනු තමාගේ ඥාන විෂයයෙහිම ඔවුන්ගේ (ධර්මයන්ගේ) විෂයය ද පවතී යන සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් එකම ධර්මයක් වුවද කාලය, දේශය, සන්තානය ආදී භේදයන් නිසා අනන්ත වූ භේදයන්ගෙන් යුක්ත වේද, එබැවින් ප්‍රදේශ ඥානයක් ඇති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන් එක් ධර්මයක් වුවද සෑම ආකාරයකින්ම දැන ගැනීමට සමත් නොවේ. එබැවින් ‘තේහි’ (ඔවුන් විසින්) යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සර්ව ආකාරයෙන්’ යනු ස්වභාවය, හේතුව, ප්‍රත්‍යය, ඵලය, නිෂ්‍යන්දය (ඵල විපාක), කාලය, දේශය යනාදී ආකාරයෙනි. ‘යත්ථ’ යනු යම් අවිෂය වූ ධර්මයෙහි ද, ‘ඔවුන් යමක් විපරීතව (වැරදි ලෙස) අවබෝධ කරගන්නා වූ අවිෂය නම් වූ ධර්මයක් (බුදුරජාණන් වහන්සේට) නැත’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එය විස්තර කරමින් ‘තේහි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘තියද්ධගත’ යනු තුන් කාලයෙහි පවතින ධර්මයන්ය. ‘අද්ධමුත්තක’ යනු තුන් කාලයෙන් මිදුණු (නිවන) ධර්මයන්ය. ‘හත්ථමණිකේ විය’ යනු අත්ලෙහි තැබූ මාණික්‍ය රත්නයක් මෙනි. ‘සබ්බේ ධම්මා’ යනාදිය එයට සාධක වූ පාළියයි. එහි ‘ආපාත’ යනු ඉදිරියට පැමිණීමයි. ‘ආබාධන්ති’ යන පාඨයක් ද ඇත, එහි අර්ථය පැතිරී එළඹ සිටීමයි. ‘සර්වඥ මහා භවංගය’ යනු සියලු සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පශ්චිම භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධියේ සිට පවතින අටමහා විපාක සිත් අතුරින් පළමු මහා විපාක භවංග සිතයි. එහි ‘තත්ථ’ යනු ඒ මහා භවංගයෙහි ය. ‘සෑම කල්හිම පෙනී සිටිති’ යනු සැම කල්හිම උපස්ථාන ආකාරයට පැමිණ තිබෙති යන්නයි. මන්දයත්, කිසිදු ආවරණයක් (බාධාවක්) නොමැති බැවිනි. මෙය ද එක්තරා ආකාරයක ‘එළඹ සිටීමක්’ (උපස්ථානයක්) නමි. ‘ආවජ්ජනාය’ යනු මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙනි. ධර්මයෝ මහත් වෙති, භවංගය කුඩා (පරිත්ත) වේ. එබැවින් කුඩා වූ භවංග සිතට එක් ක්ෂණයකදී මහත් වූ ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමට ශක්තියක් නැතැයි යන්න චෝදනා කරන්නාගේ අදහසයි. ‘න චෝදේතබ්බමේතං’ යනු මේ කරුණ ගැන චෝදනා නොකළ යුතුය යන්නයි. ‘පරමුක්කංසපත්තානං’ යන්නෙහි ‘උක්කංස’ යනු අත්‍යුත්කෘෂ්ඨ බව හෙවත් අනුත්තර බවයි. පරම වූ උක්කංසය පරමුක්කංසය යනු එහි විග්‍රහයයි.

เอวํ สมฺมาสทฺทสฺส อตฺถํ วิจาเรตฺวา อิทานิ สํสทฺทสฺส อตฺถํ วิจาเรนฺโต ‘‘สํสทฺโทปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ, ‘‘อุปสคฺโค’’ติ อุปสคฺคปทํ. ‘‘ปฏิเวธธมฺเมสู’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีนํ ปฏิวิชฺฌนญฺญาเณสุ. นตฺถิ อาจริโย เอตสฺสาติ อนาจริโย. สมาสนฺเต กกาเรน สห อนาจริยโก. อนาจริยกสฺส ภาโว อนาจริยกตา. ตํ อนาจริยกตํ. ตตียา รุปฺปสมาปตฺติ นาม [Pg.12] อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ. ตํ ภควา อาฬารสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหาติ. จตุตฺถารุปฺปสมาปตฺติ นาม เนวสญฺญา นาสญฺญายตนชฺฌานํ. ตํ อุทกสฺสสนฺติเก อุคฺคณฺหาตีติ วุตฺตํ ‘‘อาฬารุทกมูลิกา’’ติ. ‘‘อนลงฺกริตฺวา’’ติ อาวชฺชนสมาปชฺชนาทิวเสน อนลงฺกริตฺวา. อนาเสวิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ฉฑฺฑิตตฺตา’’ติ เอตาสมาปตฺติโยนาลํ โพธาย, อถ โข ยาวเทว ตตีย จตุตฺถารุปฺปภวปฺปฏิลาภาย สํวตฺตนฺตีติ เอวํ อาทีนวํ ทิสฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา. ‘‘พุชฺฌนกิริยายา’’ติ ปฏิเวธญฺญาณสฺส. ‘‘กุโต ปฏิเวธธมฺมา’’ติ ตา กุโต ปฏิเวธธมฺมา โหนฺติ. ปฏิเวธธมฺมา เอว จ พุทฺธภาวายปทฏฺฐานาโหนฺตีติ อธิปฺปาโย.

මෙසේ ‘සම්මා’ ශබ්දයේ අර්ථය විමසා, දැන් ‘සං’ ශබ්දයේ අර්ථය විමසමින් ‘සංසද්දෝ පන’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘උපසග්ගෝ’ යනු උපසර්ග පදයයි. ‘පටිවේධධම්මේසු’ යනු පටිච්චසමුප්පාද ආදී ධර්මයන් අවබෝධ කරගන්නා වූ ඥානයන්හි ය. මෙයාට ගුරුවරයෙක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අනාචරිය’ වේ. සමාසය අවසානයේ ‘ක’ කාරය සමග ‘අනාචරියක’ වේ. අනාචරියක බව අනාචරියකතා නමි. එය අනාචරියකතා (ගුරු උපදේශ රහිත බව) යි. තුන්වන අරූප සමාපත්තිය නම් ආකිංචඤ්ඤායතන ධ්‍යානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ආළාර කාලාමයන්ගේ සමීපයෙහි උගත්තේය. සිව්වන අරූප සමාපත්තිය නම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යානයයි. එය උද්දක රාමපුත්තයන්ගේ සමීපයෙහි උගත්තේය යන්න ‘ආළාරඋද්දකමූලිකා’ යන්නෙන් කියැවිණි. ‘අනලංකරිත්වා’ යනු ආවජ්ජනා හා සමාපජ්ජනා ආදියෙන් ප්‍රගුණ නොකොට යන්නයි. ඇසුරු නොකොට යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ඡඩ්ඩිතත්තා’ (අත්හළ බැවින්) යනු මෙම සමාපත්තීන් අවබෝධය සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවන බවත්, හුදෙක් තුන්වන හතරවන අරූප භවයන් ලැබීම පිණිසම පවතින බවත් මෙසේ ආදීනව දැක අත්හළ බැවිනි. ‘බුජ්ඣනකිරියායා’ යනු ප්‍රතිවේධ ඥානයටයි. ‘ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් කොහින්ද?’ යනු එම ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් කොහින් ලැබෙන්නේද? එම ප්‍රතිවේධ ධර්මයන්ම බුද්ධත්වයට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) වන්නේය යනු මෙහි අදහසයි.

ปาฬิยํ. ‘‘ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุธมฺเมสู’’ติ อิมสฺมึ ภเว อิโต ปุพฺเพ กสฺสจิสนฺติเก อนนุสฺสุเต สุจตุสฺสจฺจ ธมฺเมสุ. ‘‘อภิสมฺพุชฺฌี’’ติปเท อภิสมฺโพธิสงฺขาตํ อรหตฺตมคฺคญฺญาณํ วุตฺตํ. ตเทว ญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ. ตปฺปจฺจยา ตทนนฺตรา เอวสพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปาตุพฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาตี’’ติ. ‘‘ตทนนฺตรา’’ติ จ อรหตฺต มคฺควีถิยาจ จตุนฺนํ ปจฺจเวกฺขน วารานญฺจ อนนฺตเร กาเลติ อตฺโถ. ‘‘นิมิตฺตตฺเถ’’ติ นิมิตฺต เหตฺวตฺเถ. ‘‘ภุมฺม’’นฺติ อฏฺฐกถาสุอาคตํ สตฺตมีวิภตฺติยานามํ. ตาสุ หิ ปจฺจตฺตวจนํ, อุปโยควจนํ, กรณ วจนํ, สมฺปทาน วจนํ, นิสฺสกฺกวจนํ, สามิวจนํ, สุมฺมวจนนฺติ เอวํ อนุกฺกเมน สตฺตนฺนํ วิภตฺตีนํ นามานิ อาคตานีติ.

පාළියෙහි: ‘පූර්වයෙහි අසා නොතිබූ ධර්මයන්හි’ යනු මේ භවයෙහි මෙයට පෙර කිසිවෙකුගෙන් අසා නොතිබූ සතර සත්‍ය ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘අභිසම්බුජ්ඣී’ යන පදයෙන් අභිසම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන අර්හත් මාර්ග ඥානය ප්‍රකාශ වේ. එම ඥානයම සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වෙයි. එය ප්‍රත්‍ය කරගෙන, එයට අනතුරුවම සර්වඥතා ඥානය පහළ වන බව ‘එහිදී සර්වඥ බවට පැමිණෙන්නේය’ යන්නෙන් කියැවිණි. ‘තදනන්තරා’ (එයට අනතුරුව) යනු අර්හත් මාර්ග වීථියට සහ පච්චවෙක්ඛණ වාර සතරට අනතුරු කාලයෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘නිමිත්තත්ථේ’ යනු නිමිත්ත හෙවත් හේතු අර්ථයෙහි ය. ‘භුම්ම’ යනු අටුවාවල සඳහන් වන සප්තමී විභක්තියට නමකි. එහි ප්‍රච්චත්ත වචනය, උපයෝග වචනය, කරණ වචනය, සම්පදාන වචනය, නිස්සක්ක වචනය, සාමි වචනය, සම්ම වචනය යනුවෙන් අනුපිළිවෙලින් විභක්ති සතෙහි නම් පැමිණ තිබේ.

‘‘ทสพลญฺญาเณสู’’ติ ฐานาฐาน โกสลฺลญฺญาณาทีสุ ทส ญาณพเลสุ. ‘‘วสิภาว’’นฺติ เอตฺถ อตฺตโน วสํ วตฺเตตุํ สมตฺถตา สงฺขาโตสตฺติ วิเสโส วโสนาม. วโส เอตสฺส อตฺถีติ วสี-วสิคเณหีติอาทีสุวิย. วสิโน ภาโว วสิภาโว. ตํ วสิภาวนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วสิภาว’’นฺติ อิสฺสรภาวนฺติ. กตฺถจิ ปน ‘‘วสี’’ติ อิตฺถิลิงฺคปทํปิ ทิสฺสติ=ตตฺริมา ปญฺจวสิโย อาวชฺชนวสีสมาปชฺชนวสี=ติอาทีสุ.

‘දසබල ඥානයන්හි’ යනු ඨානාඨාන කෝසල්ල ඥානය ආදී වූ දස බල ඥානයන්හි ය. ‘වශීභාවය’ යන්නෙහි තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්වීමට ඇති සමර්ථකම නම් වූ ශක්ති විශේෂය ‘වශ’ (වස) නමි. ‘වශය (පාලනය) මෙයාට ඇත’ යන අර්ථයෙන් ‘වශී’ (වසී) වේ - ‘වශීගණයන්’ යනාදියේ මෙනි. වශී වූ තැනැත්තාගේ ස්වභාවය වශීභාවයයි. එය වශීභාවය යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘වශීභාවය’ යනු ඊශ්වරභාවය (අධිපති බව) යැයි කියන ලදී. ඇතැම් තැනක ‘වසී’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංග පදයක් ලෙස ද පෙනේ. එනම් ‘මෙහි ආවජ්ජන වශී, සමාපජ්ජන වශී ආදී පංච වශීහු වෙති’ යනාදියෙහි මෙනි.

สมฺมาสมฺพุทฺธปท.

සම්මාසම්බුද්ධ පදය.

๕. อตุลปเท[Pg.13]. อเนเกหิคุณปเทหิ ปวตฺติตาวนฺทนา ‘‘อเนกคุณปทวิสยานาม’’. ‘‘อิติกึทุตีเยนา’’ติ อิติ ตสฺมา ทุตีเยน อตุลปเทน กึ ปโยชนํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘นน สมตฺถา’’ติ นสมตฺถา น โหตีติ โยชนา. สมตฺถา เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘มตฺตการิโน’’ติ ปมาณการิโน. ‘‘เถโร จ เตสํ อญฺญตโร’’, ตสฺมา มตฺตํ น กโรติ, ทุตียํ อตุล ปทํ อาหรีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘นเกวลํ วนฺทนาย อนฺตรายนีวารณเมว อิจฺฉิ ตพฺพํ โหตี’’ติ โยชนา. ‘‘วนฺทนายา’’ติ วนฺทนาเหตุ. โสปิ ปญฺญาปาฏวาทิ อตฺโถ. ‘‘คนฺถปาริสุทฺธิยา’’ติ คนฺถโทสานาม ปทโทส วากฺยโทส อตฺถโทสาทโย อตฺถิ. เตหิ โทเสหิ อิมสฺส คนฺถสฺส ปาริสุทฺธิยา. กถํ ปน วนฺทนาย ปญฺญาปาฏวาทิ อตฺโถสมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘อนุสฺสติฏฺฐาเนสู’’ติอาทิ. อนุสฺสติฏฺฐานานิ นาม พุทฺธ ธมฺม สงฺฆสีลาทีนิ. จิตฺตสมาธานํ อาวหตีติ จิตฺตสมาธานาวโห. ‘‘ติกฺขาสูราหุตฺวาวหตี’’ติ คมฺภีเรสุ อตฺถ พฺยญฺชน ปเทสุ อมนฺทา วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา วหติ. ‘‘ตทตฺถายปี’’ติ ปญฺญาปาฏวาทิ อตฺถายปิ. คุณนามปทานํ คุณตฺโถนามวิคฺคห วากฺเยสุ ปากโฏ, สิทฺธปเทสุ อปากโฏ. ตสฺมา ตานิ วิคฺคหตฺถํ อชานนฺตานํ สนฺติเก นาม มตฺตานิ สมฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ยถาวุตฺต วจนตฺถโยเคปิ…เป… ปวตฺตตฺตา’’ติ. ‘‘สภาวนิรุตฺตึ ชานนฺตาน’’นฺติ มาคธ ภาสํ ชานนฺตานํ. มาคธภาสาหิ มูลภาสาติ จ อริยภาสาติ จ มาคธภาสาติ จ ปาฬิภาสาติ จ ธมฺมนิรุตฺตีติ จ สภาวนิรุตฺตีติ จ วุจฺจติ. ‘‘ภาวตฺถสุญฺญ’’นฺติ เอตฺถ คุณนามานํ คุณตฺโถ ภาวตฺโถ นาม. โส เอวสกตฺโถติ จ วจนตฺโถติ จ วิคฺคหตฺโถติ จ วุจฺจติ. กิริยนามาทีสูปิ เอเสวนโย. ‘‘สตฺถู’’ติ สตฺถุโน. ‘‘สมญฺญามตฺต’’นฺติ นามสญฺญามตฺตํ ภวิตุํ นารหติ. ตถาหิ อนาถปิณฺฑิโกเสฏฺฐิ ราชคหํ อนุปตฺโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโนติ สุตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ=โฆโสปิ โข เอโสทุลฺลโภ โลกสฺมึ ยทิทํ พุทฺโธ=ติ. ตสฺมา พุทฺโธติ นามํปิ โลเก มหนฺตํ สุทุลฺลภํคุณปทํ โหติ. สมฺมาสมฺพุทฺธ นาเมวตฺตพฺพเมวนตฺถีติ. ‘‘สภาวนิรุตฺตึ [Pg.14] อชานนฺตานํ ปน ปทสหสฺสํ วุจฺจมานํปี’’ติ ติฏฺฐตุ เอกํ อตุลปทํ, ปทสหสฺสํปิ วุจฺจมานํ สตฺถุสมญฺญามตฺตเมว สมฺปชฺชติ. ตาทิสาหิ ชนา อิทํ โลเก มหนฺตํ คุณปทนฺติปิ นชานนฺติ. ภาวตฺถํ กึชานิสฺสนฺติ.

5. ‘Atulapade’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: බොහෝ ගුණ පදයන්ගෙන් යුක්තව පවත්වන ලද වන්දනාව ‘අනෙකගුණපදවිෂය’ නම් වේ. ‘Itikiṃdutīyenā’ යනු ‘එබැවින් දෙවන අතුල පදයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?’ යන්නයි. ‘Nana samatthā’ යනු සමත් නොවන බව නොවේ; එය සමත් වන්නේමය යනු අදහසයි. ‘Mattakārino’ යනු ප්‍රමාණවත්ව (සීමා සහිතව) කටයුතු කරන්නෝය. ‘ථේර තෙමේ ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකි’, එබැවින් උන්වහන්සේ සීමාවක් නොතකා දෙවන ‘අතුල’ පදය ද ගෙන ආ බව මෙහි අදහසයි. ‘Apicā’ යන්නෙන් තවත් කිව යුත්තක් ඇති බව හැඟවේ. ‘හුදෙක් වන්දනාවෙන් අන්තරායන් වැළැක්වීම පමණක්ම අපේක්ෂා නොකළ යුතුය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘Vandanāyā’ යනු වන්දනාව හේතුවෙන් යන්නයි. එමගින් ප්‍රඥාවේ තියුණු බව ආදී අර්ථයන් ද සිදුවේ. ‘Ganthapārisuddhiyā’ යනු ග්‍රන්ථ දෝෂ ලෙස හැඳින්වෙන පද දෝෂ, වාක්‍ය දෝෂ, අර්ථ දෝෂ ආදියෙන් මෙම ග්‍රන්ථයේ පිරිසිදු භාවය ඇති වීමයි. වන්දනාවෙන් ප්‍රඥා පාටවය ආදී අර්ථයන් කෙසේ ඇති වේද යන්න ‘anussatiṭṭhānesū’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. අනුස්සති ස්ථාන නම් බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ, සීල ආදියයි. සිතෙහි එකඟතාව (සමාධිය) ඇති කරන බැවින් ‘cittasamādhānāvaho’ නම් වේ. ‘Tikkhāsūrāhutvāvahatī’ යනු ගැඹුරු වූ අර්ථ සහ ව්‍යංජන පදයන්හි අලස නොවී, ඉතා පැහැදිලිව හැසිරීමයි. ‘Tadatthāyapī’ යනු ඒ ප්‍රඥා පාටවය ආදී අර්ථයන් සඳහා ද යන්නයි. ගුණවාචක නාම පදයන්ගේ ගුණාර්ථය විග්‍රහ වාක්‍යයන්හි පැහැදිලි වුවද, සිද්ධ පදයන්හි (තනි පද ලෙස පවතින විට) අපැහැදිලිය. එබැවින් විග්‍රහ අර්ථය නොදන්නා අය ඉදිරියේ ඒවා නාම මාත්‍ර පමණක් වන හෙයින් ‘yathāvutta vacanatthayogepi...pe... pavattattā’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘Sabhāvaniruttiṃ jānantānaṃ’ යනු මාගධ භාෂාව දන්නා අය සඳහාය. මාගධ භාෂාවම මූල භාෂාව ලෙස ද, ආර්ය භාෂාව, මාගධ භාෂාව, පාලි භාෂාව, ධර්ම නිරුක්තිය සහ ස්වභාව නිරුක්තිය ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. ‘Bhāvatthasuññaṃ’ යන්නෙහි ගුණ නාමයන්ගේ ගුණාර්ථය ‘භාවාර්ථය’ නම් වේ. එයම ‘ස්වකීය අර්ථය’ (සකත්ථ), ‘වචනාර්ථය’ සහ ‘විග්‍රහාර්ථය’ යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. ක්‍රියා නාම ආදියේ ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘Satthū’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ යන්නයි. ‘Samaññāmattaṃ’ යනු එය හුදෙක් නාම සංඥා මාත්‍රයක්ම විය නොහැකි බවයි. මන්ද, අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා රජගහ නුවරට පැමිණ ‘ලොව බුදු කෙනෙකු උපන් සේක’ යන්න අසා, ‘ලෝකයෙහි බුද්ධ යන මෙම ශබ්දය පවා දුර්ලභය’ යනුවෙන් උදන් ඇනුවේය. එබැවින් ‘බුද්ධ’ යන නාමය පවා ලොවෙහි අතිශය උසස් වූ ද, ඉතා දුර්ලභ වූ ද ගුණ පදයකි. එසේ නම් ‘සම්මාසම්බුද්ධ’ යන නාමය ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු නොවේ. ‘ස්වභාව නිරුක්තිය නොදන්නා අයට නම් එක් අතුල පදයක් තබා පද දහසක් කීවද’, එය ශාස්තෘන් වහන්සේ පිළිබඳ නාම මාත්‍රයක් පමණක්ම වෙයි. එවැනි ජනයා මෙය ලොව ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණ පදයක් බව පවා නොදනිති; එසේ නම් ඔවුන් එහි භාවාර්ථය කෙසේ දැනගනිමුද?

‘‘อตุโล’’ติ อญฺเญน โส อสทิโสติ วา, อญฺโญ วาเตน สทิโสตสฺสนตฺถีติวา, - ทฺวิธาปิอตฺโถลพฺภติ. สาธกคาถายํ ‘‘ปฏิปุคฺคโล’’ติ ยุคคฺคาหีปุคฺคโล. กิญฺจาปิ มกฺขลิ ปูรณาทโย วิสุํวิสุํ - อหํ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี - ติจ, อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ-ติจ ปฏิชานนฺตา ยุคคฺคาหิโน หุตฺวา วิจรนฺติ. ธมฺมโต ปน สิเนรุ ปพฺพต ราชสฺส สนฺติเก สกฺขร กถลานิวิยสมฺปชฺชนฺตีติ. ‘‘อนจฺฉริย’’นฺติ นตาว อจฺฉริตพฺพํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺธภูตสฺสา’’ติ พุทฺธภาวํ ภูตสฺสปตฺตสฺส. ‘‘ยํ พุทฺธ ภูตสฺส อตุลตฺตํ, เอตํ อนจฺฉริย’’นฺติ โยชนา. ยทิ เจตํ อนจฺฉริยํ โหติ, กตมํ ปน ตาว อจฺฉริยํ ภวตีติ อาห ‘‘สมฺปติชาตสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘สมฺปติชาตสฺสา’’ติ อชฺเชวชาตสฺสปิ อสฺส ภควโต. กถํ อตุลตา ปญฺญายตีติ อาห ‘‘ตทาหี’’ติอาทึ. ‘‘เอกงฺคณานี’’ติ เอกตลานิ. ตทาหิ โพธิสตฺตสฺสปุญฺญานุภาเวน อติมหนฺโต โอภาโส ปาตุพฺภวติ. = อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ อติกฺกมฺมเทวานํ เทวานุภาว=นฺติหิ วุตฺตํ. เตน โอภาเสน ผริตา สพฺเพ ปถวิ ปพฺพตาทโย ชาติผลิกกฺขนฺธาวิย สุปฺปสนฺนา โหนฺติ. ทสสหสฺส จกฺกวาฬานิ เอกตลํ หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุ’’นฺติ. ‘‘ปรมาย ปูชายาติ ถุติมงฺคลวจนปูชาย. ‘‘โลกสฺสา’’ติ สพฺพ สตฺตโลกโต. เอวํ อจฺฉมฺภิ วาจํ นิจฺฉาเรสิ ธมฺมตาย สญฺโจทิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘อจฺฉมฺภิวาจ’’นฺติ วิสารทวาจํ. อาสภึ วาจนฺติปิ ปาโฐ. อุตฺตมวาจนฺติ อตฺโถ. ‘‘นิจฺฉาเรสี’’ติ อุทาหรติ. อิทมฺปิ อนจฺฉริยํ, อญฺญํ ปิตโต อจฺฉริยตรํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทาปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ปารมิตา คุเณหิ เตน สทิโส โกจินตฺเถว ถเปตฺวา อญฺเญ จ มหาโพธิ สตฺเตติ อธิปฺปาโย[Pg.15]. ‘‘อสฺสา’’ติ เตน สทิสสฺส. ‘‘นตฺถิภาโว ทีเปตพฺโพ’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทีเปตพฺโพ’’ติ พุทฺธวํสปาฬิโต อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ. ‘‘กุโตสาวกโพธิสตฺตานํ สตสหสฺสํ สกฺขิสฺสตี’’ติ โยชนา. ปารมิโย ปกาเรนวิจินนฺติ เอเตนาติ ปารมิปวิจโย. ญาณํ. ตํปนญาณํ มหาโพธิสตฺตานํ เอว อุปฺปนฺนํ นโหติ. ปจฺเจกโพธิสตฺต สาวกโพธิสตฺตานํปิ อุปฺปนฺนเมว. ตเทว จ สพฺเพสํปิ โพธิสตฺตานํ นิยตพฺยากรณปฺปฏิลาเภ ปธานการณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกโพธิสตฺตาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โพธิวุจฺจติวิโมกฺขญฺญาณํ. อริยมคฺคสฺเสตํ นามํ. โพธิมฺหิสชนฺติ ลคฺคนฺตีติ โพธิสตฺตา. ‘‘ลคฺคนฺตี’’ติ ตปฺปฏิลาภตฺถาย นิยต จิตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. โพธิ อตฺถาย ปฏิปนฺนา สตฺตา โพธิสตฺตาติปิ ยุชฺชติ. พุทฺธ สุญฺเญปิโลเก กมฺมสฺสกตาญาเณ ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต โมกฺขธมฺมปริเยสิโน สตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สมฺภาร ธมฺเม’’ติ ทสวิเธ ปารมิ ธมฺเม. วฏฺฏํ อนุสรนฺติ อนุคจฺฉนฺตีติ วฏฺฏานุสาริโน. ปถวิยํ ปํสุจุณฺณานิ วิย ปกติยา วปุถุภูตาชนาติ ปุถุชฺชนา. มหนฺตาปุถุชฺชนาติ มหาปุถุชฺชนา. วฏฺฏานุสาริโน จ เต มหาปุถุชฺชนาจาติ สมาโส. เตสํ ภาโวติ วิคฺคโห. อยํ ภาโวเยว เตสํ ภูมีติ จ วุจฺจติ. อตฺถโต ปน โมกฺขธมฺมนิรเปกฺขตา เอว. อจฺฉนฺทิกตาติปิ วุจฺจติ. ‘‘โอกฺกนฺตา’’ติ ปวิฏฺฐา. ตโยนิยตา, โพธิสตฺตนิยโต จ จูฬโสตาปนฺนนิยโต จ อริย โสตาปนฺนนิยโต จ. ตตฺถ โพธิสตฺตนิยโต โพธิสมฺภารพเลน สิทฺโธ. จูฬโสตาปนฺน นิยโต ปจฺจยาการานุโพธญฺญาณพเลน. อริยโสตาปนฺน นิยโต โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาณ พเลน. เตสุ โพธิสตฺตนิยโต อิธ อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติอาทิ. วตฺตพฺพเมวนตฺถิเตสํ ทฺวินฺนํ โพธิสตฺตานํ ปารมิ ปวิจยญฺญาณ สมฺปตฺติยา วินา นิยตพฺยากรณ ลาภา สงฺกาย เอว อภาวโตติ อธิปฺปาโย.

‘අතුලෝ’ යනු අන්‍යයන් හා සමාන නොවන බැවින් ‘අසදෘශ’ වූ හෝ, ඔහු හා සමාන අන් අයෙකු නැති බැවින් ‘අසම’ වූ යන අර්ථ දෙකම මෙහිදී ලැබේ. සාධක ගාථාවේ සඳහන් ‘පටිපුග්ගලෝ’ යනු සමාන පුද්ගලයා යන්නයි. මක්ඛලී ගෝසාල සහ පූරණ කාශ්‍යප ආදී ශාස්තෘවරුන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ‘මම සර්වඥ වෙමි, සියල්ල දකිමි, මම සම්මා සම්බුද්ධ වෙමි’ යි ප්‍රතිඥා දෙමින් බුදුරජාණන් වහන්සේට සමානයන් ලෙස පෙනී සිටීමට උත්සාහ කළහ. එහෙත් ධර්මතාවයට අනුව ඔවුහු මහා මේරු පර්වත රාජයා ඉදිරියෙහි ඇති ගල්කැට සහ බොරළු වැනිය. ‘අනච්ඡරියං’ යනු එය පුදුම විය යුත්තක් නොවන බවයි. ‘බුද්ධභූතස්ස’ යනු බුද්ධත්වයට පත් වූ තැනැත්තාටයි. බුද්ධත්වයට පත් උතුමෙකු තුළ පවතින ඒ අසදෘශ බව පුදුමයක් නොවන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉදින් එය පුදුමයක් නොවේ නම්, ආශ්චර්යය කුමක්ද? ‘සම්පතිජාතස්ස’ යනාදියෙන් එය දක්වයි. එනම්, උපන් සැණින්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අසමසම බව කෙසේ නම් පෙනී යන්නේද? ‘තදාහි’ යනාදියෙන් එය විස්තර කෙරේ. ‘ඒකංගණානී’ යනු එකම තලයක් මෙන් වීමයි. එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ පින් මහිමයෙන් දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය පවා අභිබවා යන ඉතා උතුම් ආලෝකයක් පහළ විය. ‘දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය ඉක්මවා යන මහත් ආලෝකයක් පහළ විය’ යනුවෙන් එහෙයින් කියන ලදී. ඒ ආලෝකයෙන් පැතිර ගිය මුළු පෘථිවිය හා පර්වත ආදිය ජාති පලිඟු මෙන් ඉතා පැහැපත් විය. දසදහසක් සක්වළ එකම තලයක් මෙන් දිස් විය. ‘අනේක සක්වළ දහස් ගණන් එකම මිදුලක් මෙන් (තලයක් මෙන්) විය’ යනුවෙන් පැවසුණේ එබැවිනි. ‘පරමාය පූජාය’ යනු ස්තුති මංගල වාක්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන පූජාවෙනි. ‘ලෝකස්ස’ යනු මුළු සත්ත්ව ලෝකයාගෙන්ම යන්නයි. මෙලෙස ධර්මතාවයෙන් උනන්දු වූ සිත් ඇතිව කිසිදු තැතිගැනීමකින් තොර වචන ප්‍රකාශ කළහ යන අදහසයි. එහි ‘අච්ඡම්භිවාචං’ යනු විශාරද (භය රහිත) වචනයයි. ‘ආසභිං වාචං’ යනුවෙන්ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය උතුම් වචනය යන්නයි. ‘නිච්ඡාරේසි’ යනු උච්චාරණය කළහ (ප්‍රකාශ කළහ) යන්නයි. මෙයද පුදුමයක් නොවේ නම්, මීට වඩා ආශ්චර්යවත් දෙයක් තිබේදැයි පෙන්වීමට ‘යදා පනා’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. පාරමිතා ගුණයන්ගෙන් උන්වහන්සේට සමාන වූවෙක් තබා, වෙනත් මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා ගැන පවා මෙහි අදහස් කෙරේ. ‘අස්ස’ යනු උන්වහන්සේට සමාන කෙනෙකු නොමැති බව දැක්විය යුතුය යන්නයි. බුද්ධවංශ පාලියෙන් කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් එය විස්තර කළ යුතුය. ‘ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයන් ලක්ෂයකට වුවද කෙසේ නම් එය කළ හැකිද?’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් ඥානයකින් පාරමිතාවන් විවිධ ආකාරයෙන් විමසා බලන්නේද, එය ‘පාරමී ප්‍රවිචය’ නම් වේ. එය ඥානයයි. ඒ ඥානය මහා බෝධිසත්ත්වයන්ට පමණක් නොව, පසේබුදු සහ ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයන්ටද උපදී. එයම සියලු බෝධිසත්ත්වයන්ට නියත විවරණ ලැබීමට ප්‍රධාන හේතුව බව දැක්වීමට ‘සාවකබෝධිසත්තාපි’ යනාදිය කියන ලදී. එහි ‘බෝධි’ යනු විමුක්ති ඥානයයි, එය ආර්ය මාර්ගයට නමකි. ඒ බෝධියෙහි ලග්න වන (ඇලෙන) බැවින් ‘බෝධිසත්ත’ නම් වේ. ‘ලග්න වෙති’ යනු එය ලබා ගැනීම සඳහා නියත වූ සිත් ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. බෝධිය සඳහා පිළිපන් සත්ත්වයෝ බෝධිසත්ත්වයෝ යන්නද ගැලපේ. බුදුවරුන් නැති ලෝකයක පවා කර්මස්සකතා ඥානයෙහි පිහිටා සංසාර දුකින් මිදීමේ ධර්මයන් සොයන සත්ත්වයෝ මෙසේ හැඳින්වෙන බව කියන ලදී. ‘සම්භාර ධම්මේ’ යනු දස වැදෑරුම් පාරමී ධර්මයන්ය. සංසාරය අනුගමනය කරන බැවින් ‘වට්ටානුසාරී’ නම් වේ. පොළොවෙහි පස් කුඩු මෙන් ස්වභාවයෙන්ම බහුල වූ ජනයා ‘පෘථග්ජන’ නම් වේ. මහා පෘථග්ජනයෝ යනු ‘මහාපුථුජ්ජනා’ ය. සංසාරය අනුගමනය කරන ඒ මහා පෘථග්ජනයෝ යනු සමාසයයි. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය පෘථග්ජන භූමිය ලෙසද කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය නම් විමුක්ති ධර්මය පිළිබඳව අපේක්ෂාවක් නොමැති බවයි. එය කැමැත්තක් නොමැති බව (අච්ඡන්දිකතා) ලෙසද හැඳින්වේ. ‘ඔක්කන්තා’ යනු ඇතුළු වූ යන්නයි. නියත පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි: බෝධිසත්ත්ව නියත, චූල සෝතාපන්න නියත සහ ආර්ය සෝතාපන්න නියත යනුවෙනි. එහි බෝධිසත්ත්ව නියත බව පාරමී බලයෙන් සිද්ධ වේ. චූල සෝතාපන්න නියත බව ප්‍රත්‍යයාකාර (හේතු-ඵල) අවබෝධ කර ගැනීමේ ඥාන බලයෙන් සිද්ධ වේ. ආර්ය සෝතාපන්න නියත බව සෝතාපත්ති මග්ග පටිවේධ ඥාන බලයෙන් සිද්ධ වේ. ඒ අතරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ බෝධිසත්ත්ව නියත බව යැයි ‘එකේන පරියායේන’ යනාදියෙන් දක්වා ඇත. පාරමී ප්‍රවිචය ඥාන සම්පත්තියෙන් තොරව ඒ බෝධිසත්ත්වයන් දෙදෙනාට (පසේබුදු සහ ශ්‍රාවක) නියත විවරණ ලැබීම පිළිබඳව සැකයක් නැති බැවින්, ඔවුන් ගැන කිව යුතුම වේ යන්න මෙහි අදහසයි.

ปทสิทฺธิวิจาเรยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ=ตุลายสมิโตตุลฺโย. ตุลฺโย เอว ตุโลยการ โลปวเสนา=ติ. ตํสนฺธาย ‘‘ย การสฺสวาวเสนา’’ติ [Pg.16] วุตฺตํ. ยญฺจวุตฺตํ ตตฺเถว=อถวาสมีตตฺเถ อการปจฺจยวเสน ตุลายสมีโตตุโล=ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘อการสฺสวาวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ตุลายา’’ติ โลเก ธารณตุลาสทิสาย ปญฺญายาติ อตฺโถ. ‘‘สมีโต’’ติ สมํ กโต. นหิ ตุลสทฺโท ภวิตุํ นยุตฺโต. ยุตฺโต เอวาติ อธิปฺปาโย. กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตุลยิตุ’’นฺติอาทึ. ตตฺถหิ ‘‘ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺโย’’ติวจเนน ตสฺสกมฺมสาธนตฺตํทสฺเสติ. ‘‘กมฺมสาธเนเนวา’’ติ ปุพฺเพ-ตุลยิตพฺโพ อญฺเญน สห ปมิตพฺโพติ ตุโลติ เอวํ อิธวุตฺเตน กมฺม สาธน วจนตฺเถเนว. ‘‘ตทตฺถสิทฺธิโต’’ติ ตสฺส วิภาวนิยํ วุตฺตสฺส ทุวิธสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิโต. ‘‘ตโต’’ติ ตุลสทฺทโต. จินฺตาย กึ ปโยชนํ อตฺถิ. นตฺถิเยวาติ อธิปฺปาโย. วทติ สีเลนาติ วตฺตา. วาที ปุคฺคโล. วตฺตุโน อิจฺฉาวตฺติจฺฉา. วตฺตุํ อิจฺฉาวตฺติจฺฉาติปิวทนฺติ. วตฺติจฺฉํ อนุคโต สมฺมุติ สงฺเกตโวหาร สิทฺธตฺตาติ สมาโส. ‘‘เอต’’นฺติ เอตํ ทฺวิธาสิทฺธวจนํ. ‘‘เจ’’ติ เจวเทยฺย. ‘‘นา’’ติ นยุตฺตํ. ‘‘ยถาสุต’’นฺติ ตุล อิติ สุตํ. ‘‘ยุตฺต’’นฺติ ยถาสุต นิยาเมเนว ยุตฺตํ วชฺเชตฺวา. ‘‘อสฺสุตสฺสา’’ติ ธารณตุลาปริยายสฺส อิตฺถิลิงฺคตุลาสทฺทสฺส. ตโตเยวยการ ยุตฺตสฺสตุลฺยสทฺทสฺส จ อสฺสุตสฺส. อิตฺถิลิงฺเคสติ, ตโตปิ เอโก อกาโรติ กตฺวา สมีตตฺเถ ทุตีโย ตทฺธิต อกาโรปิ อสฺสุโตเยวนามโหติ. ‘‘ปริกปฺปนายา’’ติ ปริกปฺเปตฺวา กถนาย. ปโยชนาภาวโต น ยุตฺตนฺติสมฺพนฺโธ. อตุลปทํ.

පදසිද්ධි විචාරයෙහි විභාවනියෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'තුලාවෙන් (තරාදියෙන්) සම කරන ලද්දේ තුල්‍ය නම් වේ. එම තුල්‍ය යන වචනයෙහි ම යකාරය ලෝප වීමෙන් තුල යන්න සිද්ධ වේ.' එය අරභයා 'යකාරය ලෝප කිරීමේ මඟින් හෝ' යයි පවසන ලදී. එහිම තවදුරටත් මෙසේ ද දක්වා ඇත: 'නැතහොත් සමීත (සමාන කළ) යන අර්ථයෙහි අකාර ප්‍රත්‍යය වීමෙන්, තුලාවෙන් සමීත වූයේ තුල නම් වේ' යනුයි. එය අරභයා 'අකාර ප්‍රත්‍යය වීමේ මඟින් හෝ' යයි කියන ලදී. එහි 'තුලාවෙන්' යනු ලෝකයෙහි කිරා බලන තරාදිය වැනි වූ ප්‍රඥාවෙන් යන්න අර්ථයයි. 'Samīto' යනු සම කරන ලද යන්නයි. 'තුල' යන ශබ්දය මෙහි යෙදීම නුසුදුසු නොවේ, එය සුදුසු ම යනු අදහසයි. එය කෙසේ දත හැකි ද යත්? 'තුලයිතුං' (කිරා බැලීමට) යනාදිය වදාළ බැවිනි. එහි 'තුලයිතුං අසක්කුණෙය්‍යො' (කිරා බැලීමට නොහැකි) යන වචනයෙන් එහි කර්මසාධන බව දක්වයි. 'කර්මසාධනයෙන් ම' යනු පෙර සඳහන් කළ පරිදි - අන්‍ය දෙයක් සමඟ කිරා බැලිය යුතු, මැනිය යුතු යන අර්ථයෙන් 'තුල' යයි මෙහි වදාළ කර්මසාධන අර්ථයෙන් ම ය. 'එම අර්ථය සිද්ධ වන බැවින්' යනු විභාවනියෙහි දක්වන ලද ඒ දෙවැදෑරුම් අර්ථය සිද්ධ වන බැවිනි. 'එයින්' යනු 'තුල' යන ශබ්දයෙනි. මේ පිළිබඳව වැඩිදුර සිතීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැත යනු අදහසයි. කතා කරන ස්වභාවය ඇත්තේ 'වත්තා' (කතා කරන්නා) නම් වේ, එනම් වාදී පුද්ගලයා ය. කතා කරන්නාගේ කැමැත්ත 'වත්තින්ඡා' (වක්තුකාම්‍යතාව) නම් වේ. කතා කිරීමට ඇති කැමැත්ත 'වත්තින්ඡා' යයි ද පවසති. 'වක්තුකාම්‍යතාව අනුව ගිය සම්මුති සංකේත ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බැවින්' යනුවෙන් සමාසය වේ. 'මෙය' යනු මේ දෙවැදෑරුම් ලෙස සිද්ධ වූ වචනයයි. 'චේ' යනු (සොයා බලන්නේ) නම් යන්නයි. 'න' යනු නුසුදුසු යන්නයි. 'ඇසූ පරිදි' යනු 'තුල' යනුවෙන් ඇසුණු ආකාරයයි. 'යුක්ත' යනු ඇසූ පරිදි නියමයෙන් ම යුක්ත වූ දෙය මඟහැර ය. 'නෑසූ දෙයට' යනු කිරා බලන තරාදියට පර්යාය වූ ස්ත්‍රී ලිංග 'තුලා' ශබ්දයටත්, එසේම යකාරය සහිත වූ 'තුල්‍ය' යන නෑසූ ශබ්දයටත් ය. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (තුලා ශබ්දයේ) එක් අකාරයක් ඇති කල්හි, සමීත යන අර්ථයෙහි යෙදෙන දෙවන තද්ධිත අකාරය ද නෑසූ දෙයක් ම වන්නේ ය. 'පරිකල්පනයෙන්' යනු පරිකල්පනය කොට කීමයි. ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් එය නුසුදුසු ය යන්න සම්බන්ධයයි. මෙය 'අතුල' යන පදයේ විස්තරයයි.

๖. เอวํ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปทตฺถ สํวณฺณนํ กตฺวา อิทานิ เตสํเยว อตฺถุทฺธารสํวณฺณนํ กโรนฺโต ‘‘อิเมหิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สมฺปทา’’ติ สมฺปตฺติโย. ‘‘โพธิสมฺภารสมฺภรณํ นาม’’ สมตึ สปารมีนํ ปริปูรณํ. ‘‘มหาวชิรญฺญาณ’’นฺติ ภควโต อาสวกฺขยญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ตสฺส ปุพฺพภาเค พุทฺธภาวตฺถาย อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน ฉตฺตึส โกฏิ สตสหสฺส สงฺขานํ เทวสิกํ วฬญฺชนกปฺผลสมาปตฺตีนํ ปุพฺพภาค วิปสฺสนาญาณมฺปิ มหาวชิรญฺญาณนฺติ [Pg.17] วุจฺจติ. สพฺพมฺเปตํ มหาฏีกายํ วุตฺตํ. ‘‘มหาโพธิยา’’ติ สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ อภิสมฺโพธิ สงฺขาตสฺส อคฺคมคฺคญฺญาณสฺส. ปหิยฺยนฺติ ปหาตพฺพา ธมฺมา เอเตนาติ ปหานํ. ปชหนฺติ ปหาตพฺเพธมฺเมเอเตนาติวา ปหานนฺติ กตฺวา ตํ อคฺคมคฺคญฺญาณมฺปิตํ วิปสฺสนาญาณมฺปิ ปหานนฺติ วุจฺจตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ปหานสมฺปทายํ วา สา สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจสีลานิ. ปาณาติปาตสฺส ปหานํสีลํ, เวรมณิสีลํ, เจตสิกํสีลํ, สํวโรสีลํ, อวีติกฺกโมสิลนฺติอาทีสุวิย เอตฺถหิ ปหานสีลํ นาม ยถา วุตฺเตน อตฺเถน เวรมณิสีลเมวาติ ยุชฺชติ. ปหานํ นาม โกจิธมฺโม นโหตีติ อธิปฺปาเย ปน สติปหาน สีเสน ปหานสาธกํ ตเทวญาณทฺวยํ อุปจาเรนปหานนฺติ คเหตพฺพํ. อิตรถา ปหานสมฺปทา นาม อสารา อผลาติ อาปชฺเชยฺยาติ. ปจฺเจกพุทฺธ พุทฺธสาวกา กิเลเส ปชหนฺตาปิ วาสนาย สห อปฺปชหนโต จิตฺต สนฺตาเน โมหวาสนาย วิชฺชมานตฺตา สพฺพญฺญุ ภาวํ นคจฺฉนฺติ. ตสฺมา ยถาเตสํ กิเลสปฺปหานํ ปหานสมฺปทา นาม นโหติ. นตถาสพฺพญฺญุพุทฺธานนฺติ อาห ‘‘สหวาสนายา’’ติอาทึ. วิภาวนิยํญาณสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา. ตโต ปหาน สมฺปทา. ฏีกายํ ปน ปหานสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา. ตโต อธิคม สมฺปทานาม วุตฺตา. ตโต ญาณสมฺปทา. ปหานสมฺปทายญฺจ อคฺคมคฺคญฺญาณํ ทสฺสิตํ. อธิคม สมฺปทาติ จ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาโภ วุตฺโต. ญาณสมฺปทายมฺปน เตหิ ทฺวีหิ ญาเณหิ อวเสสานิทสพลญฺญาณาทีนิสพฺพญฺญาณานิทสฺสิตานิ. อิธปิ ฏีกานยเมว สมฺภาเวนฺโต ‘‘ปหานสมฺปทาเยวปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปทฏฺฐาน’’นฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสปทฏฺฐานํ, อาสนฺน การณํ. ‘‘น หิ มคฺคญฺญาณโต อญฺญา ปหานสมฺปทานาม อตฺถิ’’. ปรมตฺถโต นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ วิสุทฺธิมคฺเค=ปหานนฺติ โกจิ ธมฺโมนาม นตฺถิ อญฺญตฺร วุตฺตปฺปการานํ ปาณาติปาตาทีนํ อนุปฺปาทมตฺตโต=ติ อาคตตฺตา วุตฺตํ. ปหายกธมฺมสมาทาเนน ปน ปหาตพฺพ ธมฺมานํ อนุปฺปาโท นาม เอโกปณีต ธมฺโมโหติ. เอกํ สนฺติ ปทํ โหติ. ตถาหิ วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทา มคฺเค=อุปฺปาโท ภยํ[Pg.18], อนุปฺปาโท เขมนฺติ สนฺติปเท ญาณํ. ปวตฺติ ภยํ, อปฺปวตฺติ เขมนฺติ สนฺติปเทญาณ=นฺติ. ตทงฺคปฺปหานํ ปนตทงฺคอนุปฺปาโท นาม. วิกฺขมฺภนปฺปหานํ วิกฺขมฺภน อนุปฺปาโท นาม. สมุจฺเฉทปฺปหานํ สมุจฺเฉท อนุปฺปาโท นามาติ วตฺตพฺพํ. อิธ ปน อนุปฺปาท สมฺปาปกํ วิปสฺสนา ญาณญฺจ มคฺคญฺญาณญฺจ อุปจาเรน ปหานนฺติ อธิปฺเปตํ. กสฺมา, อุปริญาณ สมฺปทาทีนํ ปจฺจยตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สมฺปทาสงฺกโร’’ติ สมฺปทาสมฺเภโท, สมฺปทาสมฺมิสฺโส. ‘‘ญายาคต’’นฺติ ยุตฺติโต อาคตํ. ‘‘สีลาทิคุเณหี’’ติ สีล สมาธิ ปญฺญา วิมุตฺติ วิมุตฺติญฺญาณทสฺสน คุเณหิ. ‘‘อิทฺธิธมฺเมหี’’ติ อิทฺธิวิธาภิญฺญาทีหิ อิทฺธิคุเณหิ. ‘‘ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตสฺสา’’ติ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีติ ขุทฺทกลกฺขเณหิ จ ปฏิมณฺฑิตสฺส. ‘‘อาสโย’’ติ จิตฺต สนฺตาเน อธิสยิโต อิจฺฉาวิเสโส. ‘‘อชฺฌาสยสฺสา’’ติ อโลภชฺฌาสยาทิกสฺสอชฺฌาสยสฺส. ‘‘อุฬารตา’’ติ ปณีตตา. ‘‘หิตชฺฌาสยตา’’ติหิตกามตา. อปริปาก คตินฺทฺริยานํ สตฺตานํ อินฺทฺริยปริปากกาลาคมนญฺจ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. ‘‘อภิญฺญาตาน’’นฺติ อติปากฏานํ. ‘‘ทฺเวปหานสมฺปทา’’ติ ทฺเวปหาน สมฺปทา ญาณสมฺปทา. สมฺมาสมฺพุทฺธปเท. ‘‘สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌี’’ติ เอตฺถ อภิสมฺโพธิสงฺขาตํ อคฺคมคฺคญฺญาณํ คหิตํ. ตญฺจ ปหานกิจฺจปฺปธานํ โหติ. ‘‘ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต’’ติ เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘พเลสุ จ วสิภาว’’นฺติ เอตฺถ ทสพลญฺญาณานิ คหิตานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทฺเว…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธปเทนวิภาวิตา’’ติ.

6. මෙසේ පද දෙකෙහි පදගත අර්ථ වර්ණනාව (විග්‍රහය) කර, දැන් ඒ පදයන්ගේම අර්ථ උද්ධාරය (සාරාංශගත අර්ථය) පැහැදිලි කරමින් “imehi pana” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “සම්පදා” යනු සම්පත්ති (සඵල කර ගැනීම්) ය. “බෝධිසම්භාර සම්භරණය” නම් තිස් ආකාර වූ පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආසවක්ඛය ඥානය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන නුවණ) ද “මහාවජිර ඥානය” (මහා වජ්‍ර ඥානය) යැයි කියනු ලැබේ. බුද්ධත්වය පිණිස එහි පූර්ව භාගයෙහි අනුපදධර්ම විපස්සනා වශයෙන් දිනපතා වළඳන ලබන ඵලසමාපත්තීන් පිළිබඳ තිස්හය කෝටි ලක්ෂයක් සංඛ්‍යාත පූර්වභාග විපස්සනා ඥානය ද මහාවජිර ඥානය යැයි කියනු ලැබේ. මේ සියල්ල මහාටීකාවෙහි සඳහන් වේ. “මහාබෝධිය” යනු සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ අභිසම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන අග්‍රමාර්ග ඥානයයි. මෙයින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරනු ලබන හෙයින් “ප්‍රහාණය” (pahāna) නම් වේ. එසේත් නැතහොත් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් මෙයින් ප්‍රහාණය කරන හෙයින් “ප්‍රහාණය” යි ගෙන, ඒ අග්‍රමාර්ග ඥානයත් විපස්සනා ඥානයත් “ප්‍රහාණය” යැයි කියනු ලැබේ යන අදහසින් “එය ප්‍රහාණ සම්පදාවෙහි ඇතුළත් වේ” යැයි කියන ලදී. පංචශීලය පිළිබඳව සලකන විට; ප්‍රාණාතිපාතය ප්‍රහාණය කිරීමේ ශීලය, වේරමණී (වෙන්වීමේ) ශීලය, චෛතසික ශීලය, සංවර ශීලය, අවීතික්කම (ඉක්මවා නොයෑමේ) ශීලය යනාදියේ මෙන්, මෙහි ද ප්‍රහාණ ශීලය යනු ඉහත සඳහන් අර්ථයට අනුව වේරමණී ශීලයම බව යෝග්‍ය වේ. යම් හෙයකින් “ප්‍රහාණය” යනු වෙනම ධර්මයක් නොවේ යන අදහස ඇති කල්හි, ප්‍රහාණය සිද්ධ කරන්නා වූ ඒ ඥාන දෙකම (විපස්සනා හා මාර්ග ඥාන) උපචාර වශයෙන් “ප්‍රහාණය” යැයි ගත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, ප්‍රහාණ සම්පදාව යනු හරයක් නැති ඵලයක් නැති දෙයක් බවට පත් වේ. පසේබුදුවරුන් සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කළ ද, වාසනාවන් (සංස්කාරයන්) සමඟ ප්‍රහාණය නොකරන බැවින් ද, ඔවුන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි මෝහ වාසනාවන් පවතින බැවින් ද ඔවුහු සර්වඥභාවයට පත් නොවෙති. එබැවින් ඔවුන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය “ප්‍රහාණ සම්පදාව” (සර්වසම්පූර්ණ ප්‍රහාණය) ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. සර්වඥ බුදුවරුන් සම්බන්ධයෙන් එසේ නොවන බැවින් “වාසනාවන් ද සහිතව” යනාදිය වදාළහ. විභාවනියෙහි (අභිධර්මත්ථ විභාවිනී ටීකාවෙහි) පළමුව ඥාන සම්පදාව කියන ලදී. ඉන්පසු ප්‍රහාණ සම්පදාවයි. ටීකාවෙහි (මහාටීකාවෙහි) නම් ප්‍රහාණ සම්පදාව පළමුව කියන ලදී. ඉන්පසු අධිගම සම්පදාව ද, ඉන්පසු ඥාන සම්පදාව ද කියන ලදී. ප්‍රහාණ සම්පදාවෙහි අග්‍රමාර්ග ඥානය දක්වන ලදී. අධිගම සම්පදාව යනු සර්වඥතා ඥානය ලැබීමයි. ඥාන සම්පදාවෙන් නම් ඒ ඥාන දෙක හැර ඉතිරි දසබල ඥානාදී සියලු ඥානයන් දක්වන ලදී. මෙහිදී ද ටීකා ක්‍රමයම අනුමත කරමින් “ප්‍රහාණ සම්පදාවම...” යනාදිය වදාළහ. “සර්වඥතා ඥාන පදට්ඨානය” යනු සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුවයි. “මාර්ග ඥානයෙන් තොර වූ වෙනත් ප්‍රහාණ සම්පදාවක් නැත.” පරමාර්ථ වශයෙන් එවැනි දෙයක් නැත යනු අදහසයි. මෙය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි “ප්‍රකාශිත ආකාරයට ප්‍රාණාතිපාතාදිය හුදෙක් හට නොගැනීම මිස ප්‍රහාණය යනු වෙනම ධර්මයක් නැත” යනුවෙන් පැමිණි බැවින් කියන ලදී. එහෙත් ප්‍රහාණය කරන ධර්මයන් සමාදන් වීමෙන්, ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් හට නොගැනීම යනු එක්තරා ප්‍රණීත ධර්මයකි. එය එක්තරා ශාන්ත පදයකි. ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: “ඉපදීම බියකි, නූපදීම (හට නොගැනීම) ක්ෂේමස්ථානයකි යනුවෙන් ශාන්ත පදයෙහි ඥානය පවතී. පැවැත්ම බියකි, නොපැවැත්ම ක්ෂේමස්ථානයකි යනුවෙන් ශාන්ත පදයෙහි ඥානය පවතී.” තදංග ප්‍රහාණය යනු තදංග වශයෙන් හට නොගැනීමයි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් හට නොගැනීමයි. සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් හට නොගැනීමයි. මෙහිදී නම් නූපදනා බව (අනුප්පාදය) සලසා දෙන විපස්සනා ඥානයත්, මාර්ග ඥානයත් උපචාර වශයෙන් “ප්‍රහාණය” යැයි අදහස් කරන ලදී. ඒ මන්ද යත්, ඒවා මතු කියැවෙන ඥාන සම්පදාව ආදියට ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. “සම්පදා සංකරය” යනු සම්පදාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීම හෝ පැටලීමයි. “ඤායාගත” (න්‍යායාගත) යනු යුක්ති සහගතව පැමිණි යන්නයි. “සීලාදි ගුණයන්ගෙන්” යනු ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශන යන ගුණයන්ගෙන් යන්නයි. “ඉද්ධි ධර්මයන්ගෙන්” යනු සෘද්ධිවිධ අභිඥාදී සෘද්ධි ගුණයන්ගෙන් යන්නයි. “ලක්ෂණ අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් විභූෂිත වූ” යනු දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් විභූෂිත වූ (සැරසුණු) යන්නයි. “ආශය” යනු චිත්ත සන්තානයෙහි පවත්නා වූ විශේෂ කැමැත්තයි. “අධ්‍යාශය” යනු අලෝභ අධ්‍යාශයාදී අධ්‍යාශයන්ගේ යන්නයි. “උළාරත්වය” යනු ප්‍රණීතභාවයයි. “හිතාධ්‍යාශයතාව” යනු හිතසුව කැමති බවයි. මෙහිදී ඉන්ද්‍රියයන් නොමේරූ සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරන කාලය පැමිණීම ගැන ද කිව යුතුය. “අභිඤ්ඤාත” (ප්‍රකට) යනු ඉතා ප්‍රකට වූ යන්නයි. “ප්‍රහාණ සම්පදා දෙක” යනු ප්‍රහාණ සම්පදාව සහ ඥාන සම්පදාවයි. සම්මාසම්බුද්ධ පදයෙහි, “තමාම සත්‍යයන් අවබෝධ කළහ” යන්නෙහි අභිසම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන අග්‍රමාර්ග ඥානය ගන්නා ලදී. එය ප්‍රහාණ කෘත්‍යය ප්‍රධාන කොට ඇත්තකි. “එහි සර්වඥතාවයට පැමිණියහ” යන්නෙහි සර්වඥතා ඥානය අදහස් වේ. “බලයන්හි වශීභාවය” යන්නෙහි දසබල ඥානයන් ගන්නා ලදී. එබැවින් “සම්මාසම්බුද්ධ පදයෙන්... (ප්‍රහාණ හා ඥාන යන සම්පදාවන් දෙක) විස්තර කරන ලදී” යැයි කියන ලදී.

สมฺปทานิฏฺฐิตา.

සම්පදා විග්‍රහය නිම විය.

๗. สสทฺธมฺมคณุตฺตมปเท. ยถา=สสงฺฆํโลกนายกํ นมสฺสิสฺสํ=ติ เอตฺถสหสทฺทสฺส สมวายตฺถตฺตา อหํโลกนายกญฺจ สงฺฆญฺจ นมสฺสิสฺสนฺติ เอวํ สมวายตฺโถ วิญฺญายติ. ตถา อิธปิ สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจสทฺธมฺมญฺจ คณุตฺตมญฺจ อภิวาทิยามีติ เอวํ กิริยาสมวายตฺโถ สหสทฺเทน ทีปิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทูรโตหํ…เป… เอวมิทํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิท’’นฺติ สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทํ. เอตฺถ [Pg.19] จ‘‘สมวาโย’’ติ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ พหูนํ วา อตฺถานํ เอกสฺมึ ทพฺเพวา คุเณวากิริยายวาสมํ อเวจฺจ อยนํปวตฺตนํ สมวาโย. ปจฺจานุตาป ปจฺจานุโมทนาทิฐาเนสุ=อหํ ปุพฺเพทานํ นททิสฺสํ, สีลํ นรกฺขิสฺสํ. - อเนกชาติ สํสารํ สนฺธาวิสฺส=นฺติอาทินา อตีเตปิกาเล อนาคตวจนํ ปยุชฺชตีติ อาห ‘‘นมสฺสิสฺส’’นฺติ นมสฺสึติ. ‘‘คุณีภูตาน’’นฺติ สมาสปเท วิเสสนภูตานํ, อปฺปธานภูตานนฺติ อตฺโถ. อพฺภูต ตพฺภาเวจายํ อีกาโร. ยถา, กาโก เสตี ภวติ, พโก กณฺหีภวตีติ. เอตฺถ จ ‘‘เสตี ภวตี’’ติ อเสตปุพฺโพ เสโตภวติ. ‘‘กณฺหีภวตี’’ติ อกณฺหปุพฺโพ กณฺโหภวตีติ อตฺโถ. ตถา อิธปิ. พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจวนฺทิตฺวา-ติอาทีสุ วิสุํวิสุํ ปธานตฺตา อคุณภูตาปิ ธมฺมสงฺฆา อิธสมาสปเท อญฺญปทตฺถสฺสคุณภูตาโหนฺติ. อยํ อพฺภูตตพฺภาวตฺโถ นาม. ‘‘อภิวาทิตภาโว’’ติ วุตฺเต ตปจฺจยสฺส พหุลํ อตีตกาลวิสยตฺตา ปุพฺเพคนฺถารมฺภกาเล ธมฺม สงฺฆานํปิ เถรสฺส วนฺทนาสิทฺธิ ทสฺสิตา โหติ. ‘‘อภิวาเทตพฺพ ภาโว’’ติ วุตฺเตปน ตพฺพปจฺจยสฺสกาลสามญฺญวิสยตฺตาน ตถา ทสฺสิตา โหติ. ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพนฺติอาทีสุ วิย ธมฺมสงฺฆานามสพฺพกาลํปิ อภิวาเทตพฺพาติ. เอวํ ธมฺมสงฺฆานํ สพฺพกาลํปิ อภิวาทนารหคุโณ เอว ทสฺสิโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ, ‘‘อภิวาทน’’นฺติ อิทํ กิริยาสมวายทสฺสนโต วุตฺตํ. กาลวิเสสํ ปน นทีเปติเยว. ‘‘อตฺตโน นิทสฺสเนนา’’ติ สปุตฺตทาโร อาคโตติ อตฺตนา นีหริตฺวา ทสฺสิเตน ปโยเคน. โสหิ ปโยโค กิริยา สมวายสฺเสว. นคุณสมวายสฺสาติ. เอตฺถ จ เถรสฺส วนฺทนาวจเน เถโร อิเมหิ เยวปเทหิ รตนตฺตยํตีหิทฺวาเร หิวนฺทตีติ คเหตฺวา ‘‘อภิวาทิยา’’ติ เอตฺถ อภิวาทิยาธีติ จ อตฺถํ นีหรนฺติ. อปฺปธาน กิริยาปเท ปน ตทตฺถ นีหรณํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺถโชตเน อยํ นิปาตสมุทโย. ‘‘คนฺถปฺปฏิญฺญายา’’ติ คนฺถปฺปฏิญฺญาวจเนน. ‘‘สหฆเฏตฺวา’’ติ เอกโต สมฺพนฺธิตฺวา.

7. සසද්ධම්මගණොත්තම ඛණ්ඩයෙහි; 'සසංඝං ලෝකනායකං නමස්සිස්සං' (සංඝයා වහන්සේ සමඟ ලෝක නාථයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි) යන්නෙහි මෙන් මෙහි 'ස' යන්න සමවාය (එක්ව යෙදෙන) අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින්, 'මම ලෝක නායකයන් වහන්සේට ද සංඝයා වහන්සේට ද නමස්කාර කරමි' යනුවෙන් සමවාය අර්ථය වටහා ගත යුතුය. එසේම මෙහි ද 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද, සද්ධර්මයට ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සංඝ රත්නයට ද අභිවාදනය කරමි' යනුවෙන් ක්‍රියා සමවාය අර්ථය 'ස' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බව දැක්වීමට 'දූරතෝහං... පෙ... එවමිදං දට්ඨබ්බං' යැයි පවසන ලදී. 'ඉදං' යනු සසද්ධම්මගණොත්තම පදයයි. මෙහි 'සමවාය' යනු අර්ථ දෙකක, තුනක හෝ බොහෝ ගණනක, එක් වස්තුවක හෝ ගුණයක හෝ ක්‍රියාවක සමානව හා වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පැවැත්මයි. 'මම පෙර දන් නොදුන්නෙමි, සීලයක් රකිනු නොලැබුවෙමි' (අහං පුබ්බේ දානං න දදිස්සං, සීලං න රක්ඛිස්සං) යනාදී පසුතැවීම් හෝ අනුමෝදන් වීම් ආදී අවස්ථාවල දී 'අනේකජාති සංසාරං සන්ධාවිස්සං' යනාදියෙන් අතීත කාලයෙහි ද අනාගත කාල වාචී ක්‍රියා ප්‍රත්‍යයන් යෙදෙන බැවින් 'නමස්සිස්සං' යන්නෙන් 'නමස්කාර කළෙමි' (නමස්සිං) යන අර්ථය කියැවේ. 'ගුණීභූතානං' යනු සමාස පදයේ විශේෂණ වූ හෙවත් අප්‍රධාන වූ යන අර්ථයයි. නොවූ දෙයක් වීම (අබ්භූතතබ්භාව) යන අර්ථයෙහි මෙම 'ඊ' කාරය යෙදී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, කපුටා සුදු වෙයි (සෙතී භවති), කොකා කළු වෙයි (කණ්හී භවති) යන්නෙහි මෙන්, 'සෙතී භවති' යනු පෙර සුදු නොවූවක් සුදු වීමයි. 'කණ්හී භවති' යනු පෙර කළු නොවූවක් කළු වීමයි. මෙහි ද එසේමය. 'බුද්ධං ධම්මඤ්ච සංඝඤ්ච වන්දිත්වා' යනාදියෙහි බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන පද වෙන් වෙන්ව ප්‍රධාන වන බැවින් අප්‍රධාන නොවුණ ද, මෙම සමාස පදයේ දී ඒවා අන්‍ය පදාර්ථයකට විශේෂණ වන බැවින් අප්‍රධාන (ගුණීභූත) වෙයි. මෙය 'අබ්භූතතබ්භාව' අර්ථයයි. 'අභිවාදිතභාවෝ' යැයි කී කල 'ත' ප්‍රත්‍යය බොහෝ විට අතීත කාලයට අදාළ වන බැවින්, ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමට පෙර ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ධර්ම සංඝ රත්නය වැඳීම සිදු වූ බව දැක්වෙයි. 'අභිවාදේතබ්බභාවෝ' යැයි කී විට 'තබ්බ' ප්‍රත්‍යය කාල සාමාන්‍යයට (සෑම කල්හිම සුදුසු බවට) අදාළ වන බැවින් එලෙස එක් අතීත කාලයක් පමණක් දැක්විය නොහැක. 'දානය දිය යුතුය, සීලය රැකිය යුතුය' යනාදියෙහි මෙන් ධර්ම සංඝ රත්නය ද සෑම කල්හිම අභිවාදනය කළ යුතු බව මෙයින් අදහස් වේ. මෙසේ ධර්ම සංඝ රත්නය සෑම කල්හිම වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට සුදුසු ගුණයෙන් යුක්ත බව දැක්වීමට 'තත්ථ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අභිවාදනං' යන්න ක්‍රියා සමවාය දැක්වීමට යොදන ලද්දකි. එයින් විශේෂිත වූ කාලයක් ප්‍රකාශ නොවේ. 'අත්තනෝ නිදස්සනේන' යනු 'තමාගේ අඹුදරුවන් සමඟ පැමිණියේය' යන්න තමා විසින්ම උදාහරණයක් ලෙස ගෙන හැර දැක්වීමෙනි. එම ප්‍රයෝගය ක්‍රියා සමවාය සඳහා මිස ගුණ සමවාය සඳහා නොවේ. මෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ වන්දනා පාඨයෙහි, තෙරුන් වහන්සේ මෙම පදවලින්ම ද්වාරත්‍රයෙන් රත්නත්‍රය වඳින බව සලකා 'අභිවාදිය' යන්නෙහි 'අභිවාදේමි' (අභිවාදනය කරමි) යන අර්ථය ගනිති. අප්‍රධාන ක්‍රියා පදයක එම අර්ථය ගැනීම සිදු විය නොහැකි බැවින් 'අපිච' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අපිච' යනු යමක් කිව යුතුව ඇතැයි අඟවන නිපාත සමූහයකි. 'ගන්ථප්පටිඤ්ඤායා' යනු ග්‍රන්ථය කිරීමට වූ ප්‍රතිඥා වාක්‍යයෙනි. 'සහඝටෙත්වා' යනු එක් කොට සම්බන්ධ කිරීමෙනි.

วจนตฺเถ[Pg.20]. สธโน ปุริโส, ธนวาปุริโส-ติ อาทโย สมาสตทฺธิตสทฺทา เยภูยฺเยน อติสฺสยตฺถ ทีปกา โหนฺติ. นหิ อปฺปเกน ธเนน ตถา โวหรนฺติ. ตสฺมา อิธาปิ ตถา รูปํ อติสฺสยตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตนานิมฺมิเตน…เป… สรณภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ, ‘‘อตฺตนานิมฺมิเตนา’’ติ อตฺตนา อุปฺปาทิเตน. ‘‘นหี’’ติอาทินา ตทตฺถเมว พฺยติเรกโต วิวรติ. ตตฺถ, ‘‘ปรนิมฺมิเตนา’’ติ พุทฺธนิมฺมิเตนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตถา โถมน’’นฺติ สสทฺธมฺม คณุตฺตมนฺติ โถมนํ. ‘‘อิทํปี’’ติ ทุตียตฺถ สมฺปิณฺฑเน อยํปิกาโร. นเกวลํ ปุริมปททฺวยเมว สตฺถุ อสาธารณคุณปทํ โหติ. อถ โข อิทํปิ ปทํ สตฺถุ ปจฺเจกพุทฺธาทีหิ อสาธารณ ปทเมวโหตีติ โยชนา.

වචන අර්ථයෙහි; ධන ඇති පුරුෂයා (සධනෝ පුරිසෝ), ධනවත් පුරුෂයා (ධනවා පුරිසෝ) යනාදී සමාස හා තද්ධිත ශබ්ද බොහෝ විට අතිශය අර්ථය (විශේෂ බව හෝ බහුල බව) ප්‍රකාශ කරයි. මන්ද යත්, ස්වල්ප වූ ධනයක් ඇති විට එසේ ව්‍යවහාර නොකරන බැවිනි. එබැවින් මෙහි ද එවැනි වූ අතිශය අර්ථයක් දැක්වීමට 'තමා විසින් නිර්මාණය කරන ලද... පෙ... සරණ වූ' යැයි පවසන ලදී. එහි 'අත්තනා නිම්මිතේන' යනු තමා විසින්ම උපදවන ලද යන්නයි. 'නහි' යනාදියෙන් එම අර්ථයම ව්‍යතිරේක වශයෙන් (විරුද්ධ පැත්තෙන්) විස්තර කරයි. එහි 'පරනිම්මිතේන' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් නිර්මාණය කරන ලද (බුද්ධ නිර්මිත) යන්නයි. 'තථා ථෝමනං' යනු 'සසද්ධම්මගණොත්තමං' යන ස්තුතියයි. 'ඉදම්පි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය දෙවන අර්ථයක් එක් කිරීම සඳහා යෙදී ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අසාධාරණ (විශේෂ) ගුණ පද වන්නේ පූර්ව පද දෙක පමණක් නොවේ. මෙම පදය ද ශාස්තෘන් වහන්සේට මෙන්ම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන්ට ද අසාධාරණ වූ පදයක්ම වන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ธมฺมวจนตฺเถ. ‘‘ธาเรตี’’ติ วหติ. คาถายํ ‘‘รกฺขตี’’ติ อปายาทิทุกฺขโตรกฺขติ. ‘‘เยส’’นฺติ กิเลสานํ. ‘‘อิมสฺมึ อตฺเถ’’ติ กิเลสสมุจฺฉินฺทนสงฺขาเต ธารณตฺเถ. ‘‘นิพฺพานญฺจนิปฺปริยายโต ธมฺโม นามา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ นิสฺสรณปฺปหานเมว นิพฺพานสฺส กิจฺจํ, อิทญฺจ สมุจฺเฉทปฺปหานนฺติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘อริยมคฺคาหี’’ติอาทิมาห. ‘‘นิพฺพาเนน สเหว หุตฺวา’’ติ อารมฺมณาธิปติภูตํ อารมฺมณู ปนิสฺสยภูตญฺจ นิพฺพานํ อตฺตโน ปติฏฺฐํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. อปิจ, สมุจฺเฉโทติ จ นิสฺสรณนฺติ จ อตฺถโต สมานคติกํ โหติ. ตสฺมา นิสฺสรณํปิ มุขฺยธารณ เมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิสฺสรณเมววา ปธานธารณนฺติ ปิยุชฺชติเยว. ‘‘ธารณูปาโยเยวโหติ’’. นมุขฺยธารณํ. กสฺมา, สมุจฺเฉท กิจฺจาภาวโต. ‘‘เอเตปญฺจ ปริยายธมฺมาเยว’’. กสฺมา, นิพฺพานสฺสวิยมคฺคานํ สมุจฺเฉท กิจฺเจ อสหายตฺตาติ. เอตฺถ จ ‘‘สามญฺญปฺผลานี’’ติ สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ. อริยมคฺคสฺเสตํ นามํ. สามญฺญสฺสผลํ สามญฺญปฺผลํ. ทุตียวิกปฺเป อกิจฺจ ปจฺจยภูตาปิ เกจิกิตกปจฺจยา กมฺมตฺเถคตา กิจฺจปจฺจยานํปิ อตฺถํ ทีเปติ. ยถา, ทิฏฺฐํ, สุตํ, มุตํ, วิญฺญาตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ธารณารโห’’ติ. ‘‘ยถา วุตฺต ธมฺมา เยวา’’ติ ปญฺจมุขฺยธมฺมา, ปญฺจปริยายธมฺมาเยว. ‘‘เกจี’’ติ จตฺตาโร มคฺคา. ปุน ‘‘เกจี’’ติ นิพฺพานเมว. พหุวจน โสเตปติตตฺตา [Pg.21] เอตฺถ พหุวจนํ รุฬํ. ปุน ‘‘เกจี’’ติ จตฺตาโร สามญฺญปฺผล ธมฺมา. ‘‘เกจี’’ติ ปริยตฺติ ธมฺโม. เอตฺถาปิ พหุวจนํ โสตปติตเมว. ‘‘ธาเรนฺต’’นฺติ ธาเรนฺตํ ปุคฺคลํ. ตตีย วิกปฺเป ‘‘อปตมานํ วหนฺตี’’ติ อปตมานํ กตฺวา วหนฺติ. จตุตฺถ วิกปฺเป ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ ธมฺเม. ธมฺโมวทีปํ เอเตสนฺติ ธมฺมทีปา. ธมฺโมว ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ธมฺมปฺปฏิสรณา. ธมฺมทีปา ภิกฺขเว ภวถ ธมฺมปฺปฏิสรณา, อนญฺญปฺปฏิสรณา ติหิ วุตฺตํ. ลทฺธา ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ ลทฺธปฺปติฏฺฐา. ยุชฺชติเยว. ธมฺมทีปปาฐานุโลมตฺตาติ อธิปฺปาโย. ธมฺมวิจารณายํ, โจทโกปฏิปตฺติ ธมฺมํ ทสวิธ ธมฺมโต อญฺญํมญฺญมาโน ‘‘กสฺมา’’ติอาทินา โจเทติ. โส ปน ปฏิปตฺติ ธมฺโม ตโต อญฺโญน โหติ, ตตฺเถว อนฺโตคโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โสปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘มคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา โหตี’’ติ ยถา อมฺพรุกฺโข อมฺพปุปฺผอมฺพปฺผลสฺส ปติฏฺฐา ภาเวน ปุพฺพภาค นิสฺสโย โหติ. กสฺมา, อิโตเยวตสฺส ปุปฺผปฺผลสฺส ชาตตฺตา เอตฺเถวสํ วฑฺฒิตตฺตา จ. ตถา ปฏิปตฺติ ธมฺโมปิ อริยมคฺคปฺผลสฺสปติฏฺฐาภาเวน ปุพฺพภาคูปนิสฺสยปฺปฏิปทาโหติ. กสฺมา, อิโตเยว ตสฺสชาตตฺตา เอตฺเถวสํ วฑฺฒิตตฺตา จ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวคฺค สํยุตฺเต. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว เยเกจิ เมพีชคามภูตคามาวุฑฺฒึ วิรุฬึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. สพฺเพเต ปถวึ นิสฺสาย ปถวึ ปติฏฺฐาย. เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุสีลํ นิสฺสาย สีเลปติฏฺฐาย อริยํ อฏฺฐงฺคีกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ ธมฺเมสูติ. ‘‘ปุพฺพเจตนาวิยทาเน’’ติ ยถา ติวิธํ ปุญฺญํ, ทานมยํ ปุญฺญํ สีลมยํ ปุญฺญํ ภาวนามยํ ปุญฺญนฺติ วุตฺเต ทานวตฺถุ ปริเยสนโต ปฏฺฐาย ทานํ อารพฺภปวตฺตา สพฺพา ปุพฺพภาค เจตนา ทานวจเน สงฺคหิตา ทานนฺตฺเวว สงฺขฺยํคตา. เอวํ โส ปฏิปตฺติ ธมฺโม อริย มคฺควจเน เอวสงฺคหิโต, อริยมคฺโค ตฺเวว สงฺขฺยํ คโตติ วุตฺตํ โหติ.

‘ධර්ම’ යන වචනයෙහි අර්ථයෙහි: ‘ධාරේති’ (දරයි) යනු උසුලයි යන අර්ථයයි. ගාථාවෙහි ‘රක්ඛති’ (රකියි) යනු අපාය ආදී දුක්වලින් ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. ‘කෙලෙසුන්ගේ’ (යේසං) යනු කෙලෙස්වලට ය. ‘මේ අර්ථයෙහි’ යනු කෙලෙස් සහමුලින්ම සිඳලීම (සමුච්ඡේදනය) සංඛ්‍යාත වූ දැරීමේ අර්ථයෙහි ය. ‘නිර්වාණයම නිරුපචාරයෙන් (කෙළින්ම) ධර්මය නම් වේ’ යයි ඇයි පවසන ලද්දේ? නිර්වාණයේ කෘත්‍යය නිස්සරණ ප්‍රහාණය (දුකෙන් මිදීම) නොවේද? මෙය (ආර්ය මාර්ගය) වනාහි සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය (කෙලෙස් නැසීම) යි යන චෝදනාව දුරු කරමින් ‘ආර්ය මාර්ගය ගනී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නිර්වාණය සමඟම වී’ යනු අරමුණු වශයෙන් අධිපති වූ ද අරමුණු වශයෙන් උපනිශ්‍රය වූ ද නිර්වාණය තමාගේ පිහිට කොට ගෙන යන අදහසයි. තවද, සමුච්ඡේදය යන්නත් නිස්සරණය යන්නත් අර්ථ වශයෙන් සමාන ස්වභාවයක් ගනී. එබැවින් නිස්සරණය (නිවන) ද ප්‍රධාන වූ දැරීමක් (මුඛ්‍ය ධර්මයක්) ලෙසම දැකිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් නිස්සරණයම ප්‍රධාන ධර්මය (පධාන ධාරණ) ලෙස යෙදීම උචිතය. ‘එය දැරීමේ උපක්‍රමයම වේ’ යනු ප්‍රධාන දැරීම නොවේ. මන්දයත්, (එහි) සමුච්ඡේද කෘත්‍යය නොමැති බැවිනි. ‘මේ (සතර ඵල සහ පර්යාප්තිය) පස පර්යාය ධර්මයන්ම වේ.’ මන්ද, නිර්වාණයට මෙන් මාර්ගයන්ට සමුච්ඡේද කෘත්‍යයේදී සහායකයන් නොමැති බැවිනි. මෙහි ‘ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල’ යන්නෙහි ශ්‍රමණයාගේ ස්වභාවය ශ්‍රාමණ්‍යයයි. එය ආර්ය මාර්ගයට නමකි. ශ්‍රාමණ්‍යයේ ඵලය ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයයි. දෙවන විකල්පයෙහි, කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන් නොවන ඇතැම් ‘කිතක’ ප්‍රත්‍යයන් කර්ම අර්ථයෙහි යෙදී කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද අර්ථය දක්වයි. ‘දැකිය යුත්ත, ඇසිය යුත්ත, ස්පර්ශ කළ යුත්ත, දැනගත යුත්ත’ යනාදී ලෙස පවසන ලද බැවින් ‘දැරිය යුත්තා’ (ධාරණාරහ) යන්නයි. ‘පවසන ලද ධර්මයන්ම’ යනු ප්‍රධාන ධර්ම පහ සහ පර්යාය ධර්ම පහම වේ. ‘ඇතැම්’ (කේචි) යනු සතර මාර්ගයි. නැවත ‘ඇතැම්’ යනු නිර්වාණයම වේ. බහුවචනය කනට හුරු බැවින් මෙහි බහුවචනය රූඪියක් ලෙස යෙදිණි. නැවත ‘ඇතැම්’ යනු සතර ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල ධර්මයන්ය. ‘ඇතැම්’ යනු පර්යාප්ති ධර්මයයි. මෙහි ද බහුවචනය ශ්‍රවණයට හුරු බැවින් යෙදුණකි. ‘දරන්නා’ (ධාරෙන්තං) යනු ධර්මය දරන පුද්ගලයා ය. තුන්වන විකල්පයෙහි ‘නොවැටෙන සේ දරති’ යනු නොවැටෙන සේ කර උසුලති යන්නයි. හතරවන විකල්පයෙහි ‘මෙහි’ (එත්ථ) යනු මේ ධර්මයෙහි ය. ධර්මයම මොවුන්ට දීපයක් (පිහිටක්) වන බැවින් ‘ධර්මදීප’ නම් වේ. ධර්මයම මොවුන්ට පිළිසරණ වන බැවින් ‘ධර්මප්පටිසරණ’ නම් වේ. ‘මහණෙනි, ධර්මය දීප කොට වසන්න, ධර්මය පිළිසරණ කොට වසන්න, අන් පිළිසරණක් නොසොයන්න’ යි කරුණු තුනකින් පවසන ලදී. මොවුන් විසින් පිහිට ලබන ලද බැවින් ‘ලද්ධප්පතිට්ඨා’ (පිහිට ලැබුවෝ) නම් වේ. එය ද යෝග්‍ය වේ. ‘ධර්මදීප’ යන පාඨයට අනුලෝම වන බැවින් යන අදහසයි. ධර්ම විමර්ශනයේදී, චෝදකයා විසින් ප්‍රතිපත්ති ධර්මය දසවිධ ධර්මයට වඩා වෙනස් දෙයක් ලෙස සලකා ‘ඇයි’ යනාදී ලෙස චෝදනා කරයි. ඒ ප්‍රතිපත්ති ධර්මය එයින් වෙනස් නොවන බවත්, එහිම අන්තර්ගත බවත් පෙන්වමින් ‘එය වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘මාර්ගයේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වේ’ යනු, අඹ ගස අඹ මල් හා අඹ ගෙඩිවලට පිහිටක් වීමෙන් පූර්වභාග නිශ්‍රය වන්නාක් මෙනි. මන්ද, එයින්ම ඒ මල් හා ගෙඩි හටගන්නා බැවින් ද එහිම ඒවා වැඩෙන බැවින් ද වේ. එලෙසම ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද ආර්ය මාර්ගඵලයන්ට පිහිටක් වීමෙන් පූර්වභාග උපනිශ්‍රය ප්‍රතිපදාවක් වේ. මන්ද, එයින්ම ඒවායේ උපත සිදුවන බැවින් ද එහිම ඒවා වැඩෙන බැවින් ද වේ. මෙය මහා වග්ග සංයුත්තයේ මෙසේ පවසන ලදී: ‘මහණෙනි, යම් බීජ ජාතීන් හා පැළෑටි සමූහයක් වැඩීම, පැතිරීම හා විපුල බවට පත්වන්නේද, ඒ සියල්ල පොළොව ඇසුරු කොට, පොළොවෙහි පිහිටා සිදු වේ. මහණෙනි, එලෙසම මහණ තෙමේ සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩමින් ධර්මයන්හි වැඩීම, පැතිරීම හා විපුල බවට පත්වෙයි.’ ‘දානයෙහි පූර්ව චේතනාව මෙන්’ යනු; දානමය පින්, සීලමය පින්, භාවනාමය පින් යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් පින් ගැන පවසන කල, දන් වස්තු සෙවීමේ සිට දානය අරභයා පවතින සියලු පූර්වභාග චේතනාවෝ ‘දානය’ යන වචනයෙහිම සංග්‍රහ වී ‘දානය’ යනුවෙන්ම ගණන් ගනු ලැබෙත්. එලෙසම ඒ ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද ආර්ය මාර්ගය යන වචනයෙහිම සංග්‍රහ වී ඇති අතර ආර්ය මාර්ගය යනුවෙන්ම එය හඳුන්වනු ලැබෙයි.

อิมสฺมึ ธมฺมสํสนฺทเน อปรมฺปิ วตฺตพฺพํ วทนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยนการณโกฏฺฐาเสน ธารณูปาโยติอาทินา การณภาเคนาติ อตฺโถ. วนฺทนํ อรห ตีติ [Pg.22] วนฺทเนยฺโย. ตสฺมึ วนฺทเนยฺเย. ‘‘ปุถุชฺชนกลฺยาณโก’’ติ เอตฺถ ติวิโธ กลฺยาณโก วินยกลฺยาณโก สุตฺตนฺตกลฺยาณโก อภิธมฺมกลฺยาณโกติ. ตตฺถ วินเย ปญฺญตฺตาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยา สมนฺนาคโต ภิกฺขุ วินยกลฺยาณโก นาม. โส อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺข สํวรสํวุโต วิหรติ อาจาร โคจร สมฺปนฺโน, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ เอตฺถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ วินเย ปญฺญตฺตากลฺยาณปฺปฏิปตฺติทุวิธา, อาทิ พฺรหฺมจริยกสีลํ อภิสมจาริกสีลนฺติ. ตตฺถ, อุภโตวิภงฺคปริยาปนฺนํ สีลํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ นาม. ขนฺธกปริยาปนฺนํ สีลํ อภิสมจาริกํ นาม.

මේ ධර්ම සැසඳීමේදී තවත් කිවයුතු දෙයක් පවසමින් ‘අපිච’ (තවද) යනාදිය පැවසීය. එහි ‘යදග්ගේන’ යනු යම් හේතු කොටසකින්, එනම් දැරීමේ උපක්‍රමය යනාදී හේතු භාගයෙන් යන අර්ථයයි. වැඳුම් ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘වන්දනීය’ නම් වේ. ඒ වන්දනීය වූ (පුද්ගලයා) කෙරෙහි. ‘පෘථග්ජන කල්‍යාණක’ යන්නෙහි විනය කල්‍යාණක, සූත්‍රාන්ත කල්‍යාණක සහ අභිධර්ම කල්‍යාණක යැයි තෙවැදෑරුම් කල්‍යාණකයෝ වෙති. එහි විනයෙහි පණවන ලද යහපත් ප්‍රතිපත්තියෙන් යුක්ත වූ භික්ෂුව ‘විනය කල්‍යාණක’ නම් වේ. ඔහු මෙහි ‘භික්ෂුව ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවෘතව වාසය කරයි, ආචාර ගෝචර සම්පන්න වේ, අල්ප මාත්‍ර වූ වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු වේ, ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි’ යන මෙයින් දත යුතුය. එහි විනයෙහි පණවන ලද යහපත් ප්‍රතිපත්තිය දෙවදෑරුම්ය: එනම් ආදිබ්‍රහ්මචරියක ශීලය සහ අභිසමාචාරික ශීලයයි. එහි උභතෝ විභංගයට ඇතුළත් ශීලය ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියක’ ශීලය නම් වේ. ඛන්ධකයන්ට ඇතුළත් ශීලය ‘අභිසමාචාරික’ ශීලය නම් වේ.

สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยา สมนฺนาคโต คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา สุตฺตนฺต กลฺยาณโก นาม. โส จตูหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก สพฺพํ ทุคฺคติภยํ สมติกฺกนฺโต โหติ. กตเมหิ จตูหิ. อิธ ภิกฺขเว อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ อิติ ปิโส ภควา…เป… สตฺถาเทวมนุสฺสานํ, พุทฺโธ, ภควาติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหีติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต โหตีติ เอตฺถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาโท นาม อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ติอาทิกานํ คุณปทานํ อตฺถ ชานนญฺญาเณน ยุตฺโต ปสาโท. อริเยหิกามียนฺติ อิจฺฉียนฺตีติ อริยกนฺตานิ. สุปริสุทฺธสฺส อาชีวฏฺฐมกสีลสฺเสตํ นามํ. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว โสตาปตฺติยงฺคานิ. กตมานิ จตฺตาริ. สปฺปุริสสํเสโว, สทฺธมฺมสฺสวนํ, โยนิโส มนสิกาโร, ธมฺมานุ ธมฺมปฺปฏิปตฺตีติอาทีนิ พหูนิ สุตฺตนฺตานิ อิธ วตฺตพฺพานิ.

සූත්‍රන්තයන්හි දක්වා ඇති යහපත් පිළිවෙතින් යුක්ත වූ ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තා 'සූත්‍රන්ත කල්යාණක' නම් වේ. මහණෙනි, කරුණු හතරකින් යුක්ත වූ ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සියලු දුගති බිය ඉක්මවා ගියේ වෙයි. ඒ කරුණු හතර කවරේද? මහණෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා 'ඉතිපිසෝ භගවා... සත්ථා දේවමනුස්සානං බුද්ධෝ භගවා' යනුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. ධර්මය කෙරෙහි 'ස්වක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ... පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ විඤ්ඤූහීති' යනුවෙන් අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. සංඝයා කෙරෙහි 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ... අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලෝකස්සාති' යනුවෙන් අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන ශීලයෙන් (ආර්යකාන්ත ශීලයෙන්) යුක්ත වෙයි යනුවෙන් මෙහි ලා තේරුම් ගත යුතුය. එහි 'බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදය' යනු අරහං, සම්මාසම්බුද්ධ ආදී ගුණ පදයන්හි අර්ථය දැනගන්නා වූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ පැහැදීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලා කැමති වන බැවින් 'ආර්යකාන්ත' නම් වේ. මෙය ඉතා පිරිසිදු වූ ආජීවට්ඨමක ශීලයට නමකි. 'මහණෙනි, මේ සෝතාපත්ති අංග සතරකි. ඒ සතර කවරේද? සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියයි' යනුවෙන් මෙහිදී බොහෝ සූත්‍රන්තයන් පැවසිය යුතුය.

อภิธมฺเม วา สุตฺตนฺเตสุ วา วุตฺตาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยา สมนฺนาคโตคหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา อภิธมฺมกลฺยาณโก นาม. โส อิธ สุตวา อริยสาวโก อริยานํ ทสฺสาวี อริย ธมฺมสฺสโกวิโท [Pg.23] อริยธมฺเมสุ วินีโต. โส รูปํ อตฺตโต น สมนุปสฺสตีติ เอตฺถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ, ‘‘สุตวา’’ติ เอตฺถ ขนฺธา, ยตน, ธาตุ, ปฏิจฺจสมุปฺปาท, สติปฏฺฐานา, ทีสุ อุคฺคห ปริปุจฺฉา วินิจฺฉยญฺญาณ สมนฺนาคโต คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา สุต วา นามาติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. โส เอว ปุถุชฺชน กลฺยาณโกติ จ วุจฺจติ.

අභිධර්මයෙහි හෝ සූත්‍රන්තයන්හි පවසන ලද යහපත් පිළිවෙතින් යුක්ත වූ ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තා 'අභිධර්ම කල්යාණක' නම් වේ. ඔහු මෙහි ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි, ආර්යයන් වහන්සේලා දකින්නෙකි, ආර්ය ධර්මයෙහි දක්ෂයෙකි, ආර්ය ධර්මයෙහි මනා හික්මීමක් ඇත්තෙකි. ඔහු රූපය තමා වශයෙන් නොදකියි යනුවෙන් මෙහි ලා තේරුම් ගත යුතුය. එහි 'ශ්‍රැතවත්' (සුතවා) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, පටිච්චසමුප්පාද, සතිපට්ඨාන ආදිය පිළිබඳ උගෙනීම, විමසීම හා විනිශ්චය කිරීමේ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තා බව අටුවාවන්හි දක්වා ඇත. ඔහුටම 'කල්යාණ පෘථග්ජන' යැයි ද කියනු ලැබේ.

ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน. ติ

සූර්යවංශයට බන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදී. එනම් අන්ධ පෘථග්ජනයා සහ කල්යාණ පෘථග්ජනයා ය.

จ วุตฺตํ. องฺคุตฺตเร ปน จตุกฺกนิปาเต กตโม ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน โหติ. อิเธกจฺโจ ธมฺมํ สุณาติ เอกายปิ จาตุปฺปทิกาย คาถาย อตฺถ มญฺญาย ธมฺม มญฺญาย ธมฺมา นุ ธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. อยํ อปฺปสฺสุโตสุเตน อุปปนฺโนติ วุตฺตํ. สุตวาติ จ สุเตน อุปปนฺโนติ จ อตฺถโต เอกนฺติ. ปุถุชฺชน กลฺยาณโก สงฺเฆ เสกฺเขสุสงฺคหิโต. วุตฺตํเหตํ ปริวาเร เก สิกฺขนฺตีติ. ปุถุชฺชน กลฺยาณเกน สทฺธึ สตฺต อริยปุคฺคลา สิกฺขนฺติ. อรหา ขีณาสโว สิกฺขิตสิกฺโขติ. ทกฺขิณ วิภงฺคสุตฺต อฏฺฐกถายํ ปน. ติ สรณ สรณํ คโต อุปาสโกปิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน สงฺคหิโตติ วุตฺตํ. ตตฺถ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโนนาม โสตาปตฺติ มคฺคฏฺโฐ อริยปุคฺคโล. ‘‘โสหิสงฺคหิโต’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺตาวตา ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สงฺเฆ อสงฺคหิโต’’ติ สงฺฆํสรณํ คจฺฉามีติ จ, สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติ จ, เอวรูเปสุ ฐาเนสุ อาคเต สงฺฆ วจเน อสงฺคหิโต. ‘‘น หิตํ สรณํ คจฺฉนฺตสฺสสรณคมนํ สมฺปชฺชตี’’ติ อิทํ สงฺฆํสรณํ คจฺฉามีติ เอตฺถ สงฺฆ วจเนตสฺสปุคฺคลสฺส อสงฺคหิต ภาวสาธนตฺถํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ. สเจ ปน สพฺพํ ภควโต สาวกสงฺฆํ อนุทฺธิสฺสตเมว ปุคฺคลํ สงฺฆํสรณํ คจฺเฉยฺย อายสฺมนฺตํ สรณํ คจฺฉามีติ. สรณ คมนํ น สมฺปชฺชติเยว. อถ สพฺพํ ภควโต สาวกสงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตสฺส สนฺติเก สรณํ คจฺเฉยฺย สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ. สมฺปชฺชติเยว[Pg.24]. อิทญฺจ ทหรกาเล สพฺพปฺปถมํ สรณคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทญฺหิ สรณ คมนํ นาม สกึ คเหตฺวา รตนตฺตเย สทฺธํ อชหนฺตสฺส ยาวชีวํปิ น ภิชฺชติ. ปุนปฺปุนํ คหณ กิจฺจํ นตฺถิ. ปุนปฺปุนํ คณฺหนฺเตปิ โทโสนตฺถิ. ปุนปฺปุนํ ปุญฺญํ วฑฺฒติ. สพฺพปฺปถมํ คหณกาเล จ อญฺเญน ทินฺนตฺตา ลทฺธํ นโหติ. อตฺตโนวจี เภเทน ลทฺธํ โหติ. ตสฺมา อญฺญสฺส สนฺติเก อคฺคเหตฺวา สยเมว วจีเภทํ คณฺหนฺตสฺส คหฏฺฐสฺส สรณ คมนํ สมฺปชฺชติเยว. ตถา สพฺพานิ คหฏฺฐสีลานีติ. สามเณร สรณ คมนมฺปน ภิกฺขุนาทินฺนเมว ลพฺภติ. ตญฺจ โข อุภินฺนํปิฐานกรณ สมฺปตฺติยา สติ เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘โว’’ติ ตุมฺหากํ. โยธมฺโม จ เทสิโต โยวินโยจปญฺญตฺโต. ‘‘มมจฺจเยนา’’ติ มมาติกฺกเมน. มยิ ปรินิพฺพุเตติ วุตฺตํ โหติ. สตฺถา ภวิสฺสตีติ ปาฐเสโส. ‘‘สํวณฺณิโต’’ติ สุฏฺฐุตรํวณฺณิโต โถมิโต. ‘‘กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปี’’ติ ตีสุกลฺยาณปฺปฏิปตฺตีสุ อญฺญตรปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปิ. ‘‘อฏฺฐิโตปี’’ติ สพฺพปฺปฏิปตฺติพาหิโร ทุสฺสีโลปาปธมฺโมติ อธิปฺปาโย. วิเสสโต ปน วินยปฺปฏิปตฺติ เอว อิธ ปริยตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘โส’’ติ โสทุสฺสีโล ปาปธมฺโม. อตฺตโนปิ สรณํ นโหติ. อวสฺสํ อปายคามีเยว โส โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘กุโต สรณํ ภวิสฺสตี’’ติ โยชนา. ‘‘อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสู’’ติ วินเยปิ พหูนิ ครหสุตฺตปทานิ ทิสฺสนฺติ สุตฺตนฺเตสุปิ. วิเสสโต ปน อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทีสุ.

තවද, අංගුත්තර නිකායේ චතුක්ක නිපාතයෙහි මෙසේ වදාරා ඇත: 'අල්ප වූ ශ්‍රැතයක් (ධර්ම දැනුමක්) තිබුණ ද එම අසා ඇති දේ තුළ මනාව පිහිටි පුද්ගලයා කවරෙක්ද? මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් ධර්මය අසයි, අවම වශයෙන් සිව්පද ගාථාවක වුවද අර්ථය දැන, ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙයි. මොහු අල්ප වූ ශ්‍රැතයක් තිබුණ ද අසන ලද දෙයින් යුක්ත වූ තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.' 'ශ්‍රැතවත්' (සුතවා) යන්න සහ 'අසන ලද දෙයින් යුක්ත වූ' යන්න අර්ථයෙන් සමාන වේ. කල්යාණ පෘථග්ජනයා සංඝ රත්නය අතර සිටින ශෛක්ෂ (හික්මිය යුතු) පුද්ගලයන් අතරට ඇතුළත් වේ. විනය පරිවාර පාලියෙහි 'කවුරුන් හික්මෙන්නේද?' යන පැනයට, 'කල්යාණ පෘථග්ජනයා සමඟ සප්ත ආර්ය පුද්ගලයෝ හික්මෙති' යනුවෙන් වදාරා ඇත. රහතන් වහන්සේ යනු හික්මී අවසන් කළ (ශික්ෂිත ශික්ෂා) තැනැත්තාය. දක්ඛිණවිභංග සූත්‍ර අටුවාවෙහි පවසන්නේ තිසරණ ගත වූ උපාසකයා ද සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් පුද්ගලයන් අතරට ඇතුළත් වන බවයි. එහි 'සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා' යනු සෝවාන් මාර්ගස්ථ ආර්ය පුද්ගලයාය. ඔහු ද සංඝයාට ඇතුළත් වේ. 'එයින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සංඝයා කෙරෙහි ඇතුළත් නොවේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'සංඝං සරණං ගච්ඡාමි' වැනි අවස්ථාවල පැවසෙන සංඝ ශබ්දයට එම පුද්ගලයා ඇතුළත් නොවන බවයි. යමෙකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමස්ත ශ්‍රාවක සංඝයා උදෙසා නොව, යම් එක් පුද්ගලයෙකු (හිමිනමක) සරණ යන්නේ නම්, ඔහුට සරණාගමනය සිද්ධ නොවේ. නමුත් සමස්ත සංඝ රත්නය උදෙසා සරණ යන්නේ නම් එය සිද්ධ වේ. මෙය පළමු වරට සරණාගමනය ලැබීම සම්බන්ධව පවසා ඇත. සරණාගමනය වනාහි එක් වරක් ලබා ගත් පසු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව අත් නොහරින්නාට ජීවිතාන්තය දක්වාම පවතී. නැවත නැවත ගැනීමට අවශ්‍ය නැතත්, නැවත ගැනීමෙන් වරදක් නැති අතර එයින් පින වැඩේ. සරණාගමනය යනු අනුන් දෙන දෙයක් නොව, තමා විසින්ම කරන වාචික ප්‍රකාශයෙනි. එබැවින් ගිහියෙකුට අනුන්ගේ සහාය නැතිව වුවද තමා විසින්ම සරණාගමනය ලබා ගත හැකිය. ගිහි ශීලයන් ද එසේමය. සාමණේර සරණාගමනය ලැබිය හැක්කේ භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගෙනි. 'වෝ' යනු ඔබලාගේ යන්නයි. යම් ධර්මයක් මා විසින් දේශනා කරන ලද්දේ ද, යම් විනයක් පනවන ලද්දේ ද, 'මමච්චයේන' යනු මාගේ ඇවෑමෙන් හෙවත් මා පිරිනිවන් පෑ පසු යන්නයි. 'එය ඔබගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය'. 'සංවණ්ණිතෝ' යනු මනාව වර්ණනා කරන ලද යන්නයි. 'කල්යාණ ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටිය ද' යනු තෙවැදෑරුම් යහපත් පිළිවෙත්වලින් එකක හෝ පිහිටීමයි. 'නොපිහිටිය ද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සියලු පිළිවෙත්වලින් බැහැර වූ දුස්සීල පාපී පුද්ගලයාය. විශේෂයෙන් මෙහි ලා විනය පිළිවෙතම අදහස් කරන ලදී. ඒ දුස්සීල පාපී පුද්ගලයාට තමාට පවා සරණක් නැත, ඔහු නියත වශයෙන්ම අපායගාමී වේ. එවිට ඔහු අනුන්ට සරණක් වන්නේ කෙසේද? විනයෙහි ද සූත්‍රන්තයන්හි ද දහස් ගණන් සූත්‍රවල නින්දිත පුද්ගලයන් පිළිබඳව දක්වා ඇත. විශේෂයෙන් අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රයෙහි මෙය විස්තර වේ.

สทฺธมฺมวจนตฺเถ. กิเลเสสเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ สนฺโตติ วจนตฺถํ สนฺธาย ‘‘สมิตกิเลสาน’’นฺติ วุตฺตํ. สนฺต สทฺโท ปน ปสตฺเถจ, ปูชิเตจ, สปฺปุริเสจ, ปณฺฑิเตจ, ทิสฺสตีติ อิมํ อภิธานตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปสตฺถาน’’นฺติอาทิวุตฺตํ. ‘‘สจฺโจวา ธมฺโม สทฺธมฺโม’’ติ โยชนา. เอเตน สภาวโต อตฺถิสํวิชฺชตีติ สนฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘โส’’ติ อญฺญติตฺถิย ธมฺโม. ‘‘ธาเรนฺตสฺสา’’ติ สวนุคฺคหธารณปฺปฏิปชฺชนาทิวเสน ธาเรนฺตสฺส. อหิโตเยว สมฺปชฺชติ, เยภุยฺเยน ทุคฺคติ วิปากตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อยํ ปนา’’ติ สตฺถุ สทฺธมฺโม ปน. ‘‘ตถา ธาเรนฺตสฺสา’’ติ [Pg.25] อยํ เม หิโตติ ธาเรนฺตสฺส หิโตเยวสมฺปชฺชติ, สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

‘සද්ධම්ම’ යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: ක්ලේශයන් සංසිඳුවන හෙයින් හෝ උපශමනය කරන හෙයින් ‘සන්ත’ (ශාන්ත) නම් වේ. මෙම අර්ථය සලකා ‘සංසිඳුණු කෙලෙසුන් ඇති’ (සමිතකිලේසානං) යැයි පවසන ලදී. ‘සන්ත’ යන ශබ්දය ප්‍රශස්ත වූ, පූජිත වූ, සත්පුරුෂ වූ සහ පණ්ඩිත වූ යන අර්ථයන්හි ද යෙදෙන බැවින්, එම අභිධානාර්ථය සලකා ‘ප්‍රශස්ත වූවන්ගේ’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ‘සත්‍ය වූ ධර්මය සද්ධර්මයයි’ යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි. මෙයින් ස්වභාවයෙන්ම පවතින (ඇති) බැවින් ‘සන්ත’ බව දක්වයි. ‘සෝ’ (එය) යනු අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ධර්මයයි. ‘දරන්නා හට’ යනු ශ්‍රවණය කිරීම, උගෙනීම, ධාරණය කිරීම සහ ප්‍රතිපත්තියෙහි හැසිරීම ආදියෙන් ධර්මය දරන්නා හට යන්නයි. එවැනි මිථ්‍යා ධර්මයක් දැරීම බොහෝ සෙයින් දුර්ගතිය විපාක කොට ඇති බැවින් එය අහිත පිණිසම පවතී යනු අදහසයි. ‘අයං පන’ (මෙය වනාහි) යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සද්ධර්මයයි. ‘එසේ දරන්නා හට’ යනු ‘මෙය මාගේ යහපත පිණිස වේ’ යැයි සලකා දරන්නා හට හිත පිණිසම පවතී; මක්නිසාද යත් එය සුගතිය හා නිවන පමුණුවන බැවිනි.

‘‘สมานทิฏฺฐิสีลาน’’นฺติ สมานทิฏฺฐิกานํ สมานสีลานญฺจ. เอเตน สมานทิฏฺฐิสีลา ชนา คณียนฺติ เอตฺถาติ คโณ. สํหนียนฺติ เอกโตกรียนฺติ เอตฺถาติ สงฺโฆติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. สห เอกโต ธมฺมํ จรนฺตีติ สหธมฺมิกา. เอกสฺส สตฺถุโน ธมฺม วินเย ปพฺพชิตา. เตสํ สหธมฺมิกานํ. ภควโต สาวกสงฺโฆ อุตฺตมคโณ นาม. เย เกจิ โลเก สงฺฆาวา คณาวา. ตถาคตสฺส สาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ หิ วุตฺตํ. โสเยว อิธ คณุตฺตโมติ วุจฺจติ วิเสสน ปร นิปาต วเสนาติ อธิปฺปาโย. อุตฺตมสทฺทสฺส คุณนามตฺตา ‘‘คุณมฺหิเยว ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เตนา’’ติ อุตฺตม สทฺเทน. ‘‘คโณติ สงฺโฆเยว วุจฺจติ’’ สงฺฆสทฺทสฺสปิ สมูหฏฺเฐ นิรุฬฺหตฺตา, ‘‘โส วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ’’ติ ปญฺจสงฺฆา จตุวคฺคสงฺโฆ, ปญฺจวคฺคสงฺโฆ, ทสวคฺคสงฺโฆ, วีสติวคฺคสงฺโฆ, อติเรกวีสติวคฺคสงฺโฆ, จตุวคฺคกรณียํ กมฺมํ, ปญฺจวคฺคกรณียํ กมฺมนฺติอาทินา ปสิทฺโธ ปากโฏ. ทกฺขิณา วุจฺจติ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา อายตึ วิปากปฺผลปฺปฏิ ลาภตฺถาย ทินฺนํ ทานกมฺมํ ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ สตฺตา เอตายาติ กตฺวา. ตํทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย. ‘‘อรหตี’’ติ จ อนุตฺตร ปุญฺญกฺเขตฺต วิเสสตฺตาทายเกน อิจฺฉิต ปตฺถิตสฺส อายตึ ผลสฺส สุฏฺฐุสมฺปาทนวเสน ทายกสฺส จ อวิราธนโต อสงฺขฺเยยฺยาปฺปเมยฺยวฑฺฒิ อาวหนโต จ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อรหติ. เอวรูปํหิทานํ นาม อุฬารทานํ โหติ. ตํ เยสุทุสฺสีเลสุทิยฺยติ. เตสํ เขตฺต ทุฏฺฐตฺตา ทายเกน อิจฺฉิตปตฺถิตํ ผลํ น สมฺปาเทติ. นิปฺผลํ วา โหติ. อปฺปปฺผลํ วา. เอวํสติ, เต ทายกญฺจ วิราเธนฺติ นาม. ปุญฺญปฺผลานิ จ วินาเสนฺติ นาม. สยญฺจ ตํทานํ ปฏิคฺคหณโต วา ปริโภคโต วา สทฺธาเทยฺยํ วินิปาตนโต วา ทุคฺคติ ภาคิโน โหนฺติ. ตสฺมาเต เอวรูปํ ทานํ ปฏิคฺคณฺหิตุํ นารหนฺตีติ. ‘‘อุปสมฺปทากมฺมํ สมฺมุติ นามา’’ติ เอเกน ปริยาเยน สมฺมุติ กมฺมํ นาม. ตญฺหิ กามํเตร สสุสมฺมุติ กมฺเมสุนาคตํ. ญตฺติ จตุตฺถ กมฺมวาจา สงฺขาตาย [Pg.26] ปน สงฺฆสมฺมุติยา สิทฺธตฺตา เตน ปริยาเยน สมฺมุติ กมฺมนฺติ วุจฺจตีติ. ‘‘อุปสมฺปนฺนภูมึ ปตฺวา’’ติ อุปสมฺปนฺนภูมิ สงฺขาตํ อุปริฐานนฺตรํ ปตฺวา. ตถา หิ วุตฺตํ วินเย ภิกฺขุ วิภงฺเค. ญตฺติ จตุตฺเถน กมฺเมน อกุปฺเปน ฐานารเหนาติ. ตตฺถ, ‘‘ฐานารเหนา’’ติ อุปสมฺปนฺน ภูมิสงฺขาตํ ฐานนฺตรํ ปาเปตุํ อรเหนาติ อตฺโถ. ‘‘อุปสมฺปนฺนภูมี’’ติ จ อุปสมฺปนฺน สีลํ วุจฺจติ. ‘‘วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ’’ติ. สุณาตุเมภนฺเต สงฺโฆ ติอาทีสุ ปากโฏ. อปิจ ‘‘สมฺมุติ สงฺโฆ’’ติ, เทวสงฺฆาสมาคตาติอาทีสุ วิย พหูนํ สมูหนฏฺเฐน โลกสมฺมุติยา สิทฺโธสงฺโฆ สมฺมุติ สงฺโฆติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อริยปุคฺคลสมูโห’’ติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก ภิกฺขุ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน โสตาปตฺติ มคฺคฏฺเฐ สงฺคหิโตติ, เตน สห อฏฺฐวิโธ อริย ปุคฺคลสมูโห. ‘‘สมฺมุติ สงฺเฆ อนฺโตคโธเยวา’’ติ เอเตน ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆ นาม วิสุํ นวตฺตพฺโพ. ตสฺมิญฺจ นวตฺตพฺเพ สติ, สมฺมุติ สงฺโฆติปิ วตฺตพฺพ กิจฺจํ นตฺถิ. ภควโต สาวกสงฺโฆ ตฺเวว วตฺตพฺพํ โหตีติ ทสฺเสติ. สจฺจเมตํ. อิธ ปน สงฺฆวจเนน อาคตฏฺฐานสฺส ทุวิธตฺตา สงฺฆสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. ตตฺถ สมฺมุติ สงฺฆสฺส อาคตฏฺฐานํ วินยกมฺเมสูติ วุตฺตเมว. อิทานิ อริยสงฺฆสฺส อาคตฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สรณ คมน…เป… อนุสฺสติฏฺฐาเนสุ อุปสมฺปนฺนภูโต ภิกฺขุสงฺโฆว คเหตพฺโพ. ทกฺขิณาวิสุทฺธิฏฺฐาเน ปน ปุคฺคลิกทาเนสุ จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อุปาสโกปิ สามเณโรปิ ยุชฺชติ. สงฺฆิก ทาเนสุ ปน ภิกฺขุสงฺโฆว. ‘‘ตถา ตถา สํวณฺเณตฺวา’’ติ อาหุเนยฺโย, ปาหุเนยฺโย, ทกฺขิเณยฺโย, อญฺชลีกรณียฺโย, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา, ติอาทินาสุฏฺฐุ โถเมตฺวา. โส ทกฺขิเณยฺย สงฺโฆ. ‘‘ปุถุชฺชน สงฺโฆ’’ติ อิทํ อริย สงฺเฆน วินาเกวลํ ปุถุชฺชนสงฺฆํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถ จ สงฺฆ วจเนน สงฺฆ ปริยาปนฺโน เอโกปิ ภิกฺขุ คเหตพฺโพ. โส สเจ ปุถุชฺชโน โหติ, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ นโหติ. ยทิ อริย ปุคฺคโล โหติ, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โหติ.

‘සමානදිට්ඨිසීලානං’ යනු සමාන දෘෂ්ටියක් හා සමාන සීලයක් ඇති අය යන්නයි. මෙයින් සමාන දෘෂ්ටි හා සීලය ඇති ජනයා රැස්වන බැවින් ‘ගණ’ නම් වන බවත්, එක්තැන් වන බැවින් ‘සංඝ’ නම් වන බවත් යන අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එක්ව ධර්මයෙහි හැසිරෙන බැවින් ‘සහධම්මික’ නම් වේ. එනම් එක් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ධර්ම විනයෙහි පැවිදි වූවෝය. එම සහධම්මිකයන් අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ‘උත්තම ගණය’ නම් වේ. ලෝකයෙහි යම්තාක් සංඝයෝ හෝ ගණයෝ වෙත්ද, තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි වදාරන ලදී. මෙහි ‘ගණුත්තම’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ද ඒ ශ්‍රාවක සංඝයාමය. ‘උත්තම’ යන වචනය ගුණ නාමයක් බැවින් එය ගුණයෙහිම පවතින බව පවසන ලදී. ‘තේන’ යනු ඒ උත්තම යන වචනයෙනි. ‘ගණය යනු සංඝයාටම කියනු ලැබේ’ - සංඝ යන වචනය ද සමූහ අර්ථයෙහි ප්‍රසිද්ධ බැවින්, එය විනය කර්මයන්හි චතුර්වර්ග සංඝයා, පංචවර්ග සංඝයා, දශවර්ග සංඝයා, විංශතිවර්ග සංඝයා සහ විංශතිවර්ගයට වැඩි සංඝයා වශයෙන් ප්‍රසිද්ධය. කර්මය හා කර්ම ඵලය අදහා මතු විපාක ලැබීම පිණිස පූජා කරන දානමය කර්මය ‘දක්ඛිණා’ නම් වේ. සත්ත්වයෝ මෙයින් පින වර්ධනය කරගන්නා බැවින් එය දක්ඛිණා නම් වේ. එම දක්ඛිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ නම් වේ. අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් වීමේ විශේෂත්වය නිසාත්, දායකයා ප්‍රාර්ථනා කළ ඵලය මනාව සම්පාදනය කරමින් දායකයාව නොරවටන නිසාත්, අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ වර්ධනයක් සලසන නිසාත් උන්වහන්සේලා දානය පිළිගැනීමට සුදුසු වෙති. මෙබඳු දානය උදාර දානයක් වේ. එය යම් දුශ්ශීලයන් විෂයෙහි දෙනු ලබන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ ක්ෂේත්‍රය දුෂ්ට බැවින් දායකයා බලාපොරොත්තු වූ ඵලය නොලැබේ; එය නිශ්ඵල හෝ අල්ප ඵල සහිත වේ. එවිට එම දුශ්ශීලයෝ දායකයාව රවටන්නෝ ද පුණ්‍ය ඵලයන් විනාශ කරන්නෝ ද වෙති. තමන් ද එම ශ්‍රද්ධාදෙය්‍යය පරිභෝජනය කිරීම නිසා දුර්ගතිගාමී වෙති. එබැවින් ඔවුහු දක්ඛිණාව පිළිගැනීමට නුසුදුසු වෙති. ‘උපසම්පදා කර්මය සම්මුතියක් නම් වේ’ යනු එක් පර්යායකින් එය ඤත්ති චතුත්ථ කම්මවාචා සංඛ්‍යාත සංඝ සම්මුතියෙන් සිද්ධ වන්නකි. ‘උපසම්පන්න භූමියට පැමිණ’ යනු උපසම්පන්න භූමිය නම් වූ උසස් තත්ත්වයට පැමිණීමයි. විනයෙහි භික්ඛු විභංගයෙහි ‘ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන්’ යන්නෙහි අදහස ද මෙයයි. ‘උපසම්පන්න භූමිය’ යනු උපසම්පන්න සීලයයි. ‘විනය කර්මයන්හි ප්‍රසිද්ධ’ යනු ‘ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා’ යනාදී පාඨයන්හි ප්‍රකට බවයි. තවද බොහෝ දෙනෙකුගේ සමූහයක් යන අර්ථයෙන් ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ සංඝයාට ‘සම්මුති සංඝ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආර්ය පුද්ගල සමූහයා’ යනු කල්‍යාණ පෘථග්ජන භික්ෂුව ද සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා තුළම සංග්‍රහ වන බැවින්, අට වැදෑරුම් ආර්ය පුද්ගල සමූහයයි. දක්ඛිණෙය්‍ය සංඝයා යනු වෙනම කිව යුත්තක් නොව, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයාටම කියන නමකි. සංඝ ශබ්දය විනය කර්මවලදී ‘සම්මුති සංඝයා’ ලෙසත්, ගුණ වර්ණනාවේදී ‘ආර්ය සංඝයා’ ලෙසත් ද්විවිධව දක්වා ඇත. සරණගමන හා අනුස්සති ස්ථානයන්හි උපසම්පන්න භික්ෂු සංඝයාම ගත යුතුය. දක්ඛිණා විශුද්ධියේදී පෞද්ගලික දානමය වශයෙන් සෝතාපත්තියංග සහිත උපාසකයා හෝ සාමණේරයන් වහන්සේ ද ඇතුළත් විය හැකි වුවත්, සාංඝික දානයකදී නම් භික්ෂු සංඝයාම අදහස් කෙරේ. ආහුනෙය්‍ය, පාහුනෙය්‍ය ආදී ගුණයන්ගෙන් වර්ණනා කරන ලද්දේ දක්ඛිණෙය්‍ය සංඝයාය. පෘථග්ජන සංඝයා යනු ආර්යයන් රහිත කේවල පෘථග්ජන පිරිසයි. මෙහි සංඝ යන වචනයෙන් සංඝයාට අයත් එක් භික්ෂුවක් වුවද ගත හැකිය. උන්වහන්සේ පෘථග්ජන වුවහොත් එය අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් නොවන අතර, ඉදින් ආර්ය පුද්ගලයෙකු වුවහොත් අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් වේ.

ทกฺขิณวิภงฺคสุตฺเต [Pg.27] สงฺฆิกทาเน ภวิสฺสนฺติ โข ปนานนฺท โคตฺรภุโน กาสาวกณฺฐา ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. เตสํปิ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ ทสฺสนฺติ. ตทาปานนฺท สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยนฺติ วทามีติ วุตฺตตฺตา สงฺฆิกฏฺฐานํ ปตฺวา โกจิ ภิกฺขุ ทกฺขิเณยฺย สงฺเฆ อสงฺคหิโตติ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺโพ.

දක්ඛිණවිභංග සූත්‍රයෙහි සාංඝික දානය පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ: "ආනන්දයෙනි, අනාගතයෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් බෙල්ලේ බැඳගත් (කාසාවකණ්ඨක), දුස්සීල වූ, පාපී ස්වභාවය ඇති ගෝත්‍රභූ (නාමමාත්‍රික) භික්ෂූහු ඇති වන්නාහ. මිනිස්සු ඔවුන් උදෙසා ද සංඝයා වහන්සේ අරභයා දානය පිරිනමන්නාහ. ආනන්දයෙනි, එකල්හි පවා සංඝගත දක්ෂිණාව (සාංඝික දානය) අසංඛ්‍යය වූ, අප්‍රමේය වූ පිනක් ගෙන දෙන බව මම වදාරමි." මෙසේ වදාරා ඇති බැවින්, සාංඝික භාවයට පත් වූ කල්හි, දක්ෂිණාර්හ සංඝයා කෙරෙහි ඇතුළත් නොවන කිසිදු භික්ෂුවක නැතැයි දත යුතුය.

เขตฺตํ ทูเสนฺตีติ เขตฺตทุฏฺฐานิ. ติณานิ. เขตฺตทุฏฺฐา กิเลสา. วุตฺตญฺหิธมฺมปเท.

කුඹුර දූෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් 'ඛෙත්තදුට්ඨානි' නම් වේ. එනම් තණකොළ ආදියයි. කෙත දූෂණය කරන්නා සේ කෙලෙස්හු (සත්ත්වයා නැමැති කෙත) දූෂණය කරති. එය ධම්මපදයෙහි මෙසේ වදාරා ඇත.

ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํปชา;

ตสฺมาหิ วีตราเคสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํ.

කුඹුරු වනාහි තණකොළ දෝෂ කොට ඇත්තාහ. මේ සත්ත්ව ප්‍රජාව රාගය දෝෂ කොට ඇත්තාහ. එබැවින් වීතරාගී උතුමන් උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ.

ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โทสโทสา อยํปชา;

ตสฺมาหิ วีตโทเสสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํ.ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โมหโทสา อยํปชา;

ตสฺมาหิ วีตโมเหสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลนฺติ.

කුඹුරු වනාහි තණකොළ දෝෂ කොට ඇත්තාහ. මේ සත්ත්ව ප්‍රජාව ද්වේෂය දෝෂ කොට ඇත්තාහ. එබැවින් වීතද්වේෂී උතුමන් උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ. කුඹුරු වනාහි තණකොළ දෝෂ කොට ඇත්තාහ. මේ සත්ත්ව ප්‍රජාව මෝහය දෝෂ කොට ඇත්තාහ. එබැවින් වීතමෝහී උතුමන් උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ.

อิธ ปน สาติสฺสยโต เขตฺตทุฏฺเฐ กิเลเส ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สพฺภาวา’’ติ สนฺตสฺส วิชฺชมานสฺสภาโว สพฺภาโวติวิคฺคโห. ‘‘อสฺสา’’ติ ปุถุชฺชน สงฺฆสฺส. ‘‘สทฺธมฺมปเท วุตฺตนเยนา’’ติ อปิจยทคฺเคนาติ วุตฺตนเยน.

මෙහි විශේෂයෙන්ම කෙත දූෂණය කරන කෙලෙස් දැක්වීම සඳහා "සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ අනුසය" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "සබ්භාවා" යනු පවතින බව හෙවත් විද්‍යමාන ස්වභාවයයි. "අස්සා" යනු පෘථග්ජන සංඝයා කෙරෙහිය. "සද්ධම්මපදයෙහි වදාළ ක්‍රමයට" යනු 'අපිචයදග්ගෙන' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයටය.

สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทตฺถานุทีปนี นิฏฺฐิตา.

සද්ධර්ම සමූහයාගේ උතුම් පදයන්හි අර්ථ විවරණය වූ 'සසද්ධම්මගණුත්තමපදත්ථානුදීපනී' නිමාවට පත් විය.

๘. ‘‘อภิวาทิยา’’ติ สุขีโหหิสปฺปุริสาติ เอวํ อภิวทาเปตฺวา. อภิวาทนญฺจ นาม วนฺทนาเมวาติ วุตฺตํ ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติ. วนฺทนฺโตหิ วนฺทเนยฺเย วุทฺเธ ตถา วทาเปติ นาม. ตถา วทนญฺจ วนฺทเนยฺยานํวุทฺธานํ วตฺตํ. ‘‘ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา’’ติ ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาเปตฺวา. ‘‘ติวิธา’’ติ ทฺวาร เภเทน ติวิธา. ‘‘วนฺทเนยฺยาน’’นฺติ พุทฺธาทีนํ. ‘‘นิปชฺชนฺโต’’ติ นิปตนฺโต. ‘‘อวนฺทิเยสู’’ติ ภิกฺขูหิ อวนฺทิตพฺเพ สุนวกตราทีสุ. ‘‘คุณปทานี’’ติ คุณทีปกานิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทิปทานิ. เอตฺถจกาเยนวนฺทตีติอาทิ อุปจาร วจนํ โหติ. ยถา จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ. ตถาหิ วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ [Pg.28] จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ กรณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสน สมตฺเถน จกฺขุ วิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ, อจิตฺตตฺตา. จิตฺตํ น ปสฺสติ, อจกฺขุตฺตา. ทฺวารารมฺมณ สงฺฆฏฺฏเน ปน สติ จกฺขุ ปสาทวตฺถุ เกนจิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา กถา ธนุนา วิชฺฌตีติอาทีสุ วิย สสมฺภาร กถานาม โหติ. ตสฺมา จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุ วิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถติ. เอตฺถหิ ‘‘กาเยนา’’ติ กาย วิญฺญตฺติสงฺขาตํ ทฺวาร รูปํ กรณํ โหติ. ตสฺมา จกฺขุนาติ วจเน อุปจาร วจเน สติ กาเยนาติ วจนํปิ อุปจาร วจนนฺติ วิญฺญายติ. ตถา จกฺขุนาติ ปเท จกฺขุวิญฺญาเณนาติ อตฺเถ สติ กาเยนาติ ปเทปิ กายกมฺเมนาติ อตฺโถ วิญฺญายติ. วาจาย วนฺทติ, มนสาวนฺทตี,ติ ปเทสุปิ เอสนโย. เอวญฺจ สติ, กาย กมฺเมนวนฺทามิ, วจีกมฺเมน วนฺทามิ, มโนกมฺเมน วนฺทามิ, ตีหิ กมฺเมหิ วนฺทามีติ อิทเมว มุขฺยวจนนฺติ สิทฺธํ โหติ. สพฺพมิทํ อินฺทฺริย สํวรสีลฏฺฐาเน อฏฺฐกถาสุ อาคตตฺตา วุตฺตํ. จกฺขุนาติ อิทํ ปน มุขฺย กรณ วจนเมว สมฺภวติ. กสฺมา, จกฺขุสฺส ทสฺสนสงฺขาตสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ ปุเรชาตินฺทฺริยปจฺจยวิเสสตฺตา. โสเตน สทฺทํสุตฺวาติอาทีสุปิ เอสนโย.

8. “අභිවාදියා” යනු “පින්වත, සුවපත් වේවා” යනාදී වශයෙන් ආශීර්වාද ලබාගෙන යන අර්ථයයි. අභිවාදනය යනු වැඳීමම බව “වන්දිතුවා” (වැඳ) යන පදයෙන් දැක්වේ. වඳින්නා වූ තැනැත්තා වැඳුම් ලැබිය යුතු වැඩිහිටියන් ලවා එසේ (ආශීර්වාද) පවසන්නට සලස්වයි. එසේ පැවසීම වැඳුම් ලබන වැඩිහිටියන්ගේ වත්පිළිවෙතකි. “පච්චුපට්ඨාපෙත්වා” යනු ඉදිරියෙහි තබාගෙන යන්නයි. “තිවිධා” යනු ද්වාර වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වීමයි. “වන්දනෙය්‍යානං” යනු බුද්ධාදී උතුමන්ටය. “නිපජ්ජන්තෝ” යනු බිම වැටී වැඳීමයි. “අවන්දියෙසු” යනු භික්ෂූන් විසින් නොවැඳිය යුතු වූ නවක භික්ෂූන් ආදීන් කෙරෙහිය. “ගුණපදානි” යනු 'අරහං සම්මාසම්බුද්ධ' යනාදී ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. මෙහි 'කයෙන් වඳියි' යනාදිය උපචාර වචන වේ. එය ඇසින් රූප දකියි යන්නාක් මෙනි. එසේම අටුවාවන්හි සඳහන් වන්නේ ඇසින් රූප දැක යනු, කරණ (මෙවලම්) වශයෙන් ඇස යන ව්‍යවහාරය ලැබූ, රූප බැලීමට සමත් වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම බවයි. පැරැන්නෝ මෙසේ පවසති: ඇස රූප නොදකියි, මක්නිසාද යත් එයට සිතක් නැති බැවිනි. සිත ද රූප නොදකියි, මක්නිසාද යත් එයට ඇසක් නැති බැවිනි. ඇස සහ රූපය ගැටුණු කල්හි, චක්ඛු ප්‍රසාදය වස්තුව කොට ගත් සිතකින් රූපය දකියි. මෙය දුන්නකින් විදියි යන්නාක් මෙන් උපකරණ සහිතව පවසන 'සසම්භාර කථාවකි'. එබැවින් ඇසින් රූපය දැක යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම යන අර්ථයම වේ. මෙහි 'කයෙන්' යන්නෙන් කාය විඤ්ඤත්ති සංඛ්‍යාත ද්වාර රූපය කරණය වේ. එබැවින් ඇසින් යන වචනය උපචාර වචනයක් වන්නා සේම, කයෙන් යන වචනය ද උපචාර වචනයක් බව දත යුතුය. ඇසින් යන පදයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් යන අර්ථය ඇති සේම, කයෙන් යන පදයෙහි ද කාය කර්මයෙන් යන අර්ථය දත යුතුය. වචනයෙන් වඳියි, සිතින් වඳියි යන පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඇති කල්හි, කාය කර්මයෙන් වඳිමි, වචී කර්මයෙන් වඳිමි, මනෝ කර්මයෙන් වඳිමි, ත්‍රිවිධ කර්මයෙන් වඳිමි යන්නම ප්‍රධාන වචනය බව සිද්ධ වේ. මේ සියල්ල ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය පිළිබඳ අටුවා විවරණයන්හි ආ බැවින් මෙසේ දක්වන ලදී. 'ඇසින්' යන මෙය ප්‍රධාන කරණ වචනයක්ම විය හැකිය. මක්නිසාද යත්, දැකීම සංඛ්‍යාත චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ඇස වනාහි ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය විශේෂයක් වන බැවිනි. කනින් හඬ අසා යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

กาเยนวนฺทติ, วาจายวนฺทตี,ติ เอตฺถ ตํกายวจีวิญฺญตฺติ รูป ทฺวยํ กิญฺจาปิ สหชาต เจตนา กมฺเมน ชาตํ โหติ. น ตํ เจตนากมฺมํ วิญฺญตฺติ ทฺวเยนชาตํ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ รูป ทฺวยํ ตสฺสาเจตนาย กายวนฺทนากมฺม, วจีวนฺทนากมฺม สิทฺธิยา อุปนิสฺสย ปจฺจยวิเสโส โหติ. ยถาตํ มาติโต ชาโต ปุตฺโต วุทฺธิ ปตฺโต ตํ ตํ กมฺเมสุ มาตุยา พล วูปนิสฺสโย โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ตํ รูปทฺวยํ อภิธมฺเม ทฺวารรูปนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา ‘กาเยน, วาจายา,ติ อิทํปิ มุขฺย กรณ วจนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. กาเยนาติ ปน กายกมฺเมนาติ อตฺเถ สติ, ตสฺสกมฺมสฺส วนฺทนากิริยาย สห อเภโท อาปชฺชตีติ เจ. นาปชฺชติ. กสฺมา เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ ‘กาเยน, วาจาย, มนสาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ยถาหิ ‘‘เจตยิตฺวา’’ติ ปุริมเจตนาหิ เจต ยิตฺวา[Pg.29]. ‘‘กมฺมํ กโรตี’’ติ ปจฺฉิมํ สนฺนิฏฺฐาปน เจตนา กมฺมํ กโรตีติ อตฺโถ. ตถา อิธปิ ปุริมปจฺฉิมเจตนา สมฺภวโตติ. เอตฺถ หิ ‘‘กายกมฺเมนา’’ติ ปุริมเจตนา กมฺมํ คยฺหติ. ‘‘วนฺทตี’’ติ ปจฺฉิม สนฺนิฏฺฐาปนเจตนากมฺมนฺติ.

"කයෙන් වඳියි, වචනයෙන් වඳියි" යන මෙහි, එම කාය විඤ්ඤත්ති සහ වචී විඤ්ඤත්ති යන රූප ද්වය චේතනා කර්මය හා සමඟ උපන් (සහජාත) දෙයකි. එම චේතනා කර්මය විඤ්ඤත්ති රූප දෙකෙන් හටගත්තක් නොවේ. එසේ වුවද, එම රූප ද්වය එම චේතනාවට වන්දනා කර්මය සිද්ධ කර ගැනීම සඳහා උපනිශ්ශය ප්‍රත්‍ය විශේෂයක් වෙයි. මවකගෙන් උපන් පුත්‍රයා වැඩුණු කල්හි විවිධ කර්මාන්තයන්හිදී මවට බලවත් උපකාරයක් වන්නාක් මෙනි. මෙසේ සලකා එම රූප ද්වය අභිධර්මයෙහි 'ද්වාර රූප' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'කයෙන්, වචනයෙන්' යන මෙය ද මුඛ්‍ය කරණ වචනයක්ම බව දත යුතුය. "කයෙන් වඳියි" යන්නෙහි 'කාය කර්මයෙන්' යන අර්ථය ගත් විට, එම කර්මය සහ වැඳීමේ ක්‍රියාව අතර වෙනසක් නැති බවක් ඇති වේ යැයි පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. මක්නිසාද යත්: "මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි, සිතා (චේතනා කර) කය, වචනය, මනසින් කර්ම කරයි" යන සූත්‍රයෙහි, 'සිතා' යන්නෙන් පූර්ව චේතනාවන්ගෙන් සිතා, 'කර්ම කරයි' යන්නෙන් පශ්චිම වූ සන්නිට්ඨාපන චේතනාවෙන් කර්මය කරයි යන්න අර්ථයයි. එසේම මෙහි ද පූර්ව සහ පශ්චිම චේතනාවෝ වෙති. මෙහි 'කාය කර්මයෙන්' යන්නෙන් පූර්ව චේතනා කර්මය ගැනෙන අතර 'වඳියි' යන්නෙන් පශ්චිම සන්නිට්ඨාපන චේතනා කර්මය ගැනේ.

๙. ‘‘รจยนฺโต’’ติ วิทหนฺโต. ‘‘รจยิสฺสตี’’ติ อปจฺจกฺเข อตีเต อนาคตวจนํ. ‘‘โปตฺถการุฬฺห’’นฺติ โปตฺถก ปตฺเตสุลิขนวเสน อารุฬฺหํ.

9. “රචයන්තෝ” යනු පිළියෙල කරන්නා වූ යන්නයි. “රචයිස්සති” යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන අතීතය පිළිබඳ අනාගත වචනයකි. “පොත්ථකාරූළ්හං” යනු පුස්කොළ පොත්වල ලිවීම මගින් ග්‍රන්ථාරූඪ කරන ලද යන්නයි.

๑๐. อภิธมฺมตฺถปเท. ‘‘อภิธมฺเม’’ติ อภิธมฺมปฺปกรเณ. ‘‘เอตฺถ, เอเตนา’’ติ วจเนหิ สงฺคหสทฺทสฺส เอกเสสวิธานํปิ วิญฺญายติ. ‘‘อญฺญํปาฬิทฺวยํ วุจฺจติ’’. กสฺมาตํ ปาฬิทฺวยํ อภิธมฺโม นามาติ วุตฺตํ ‘‘ตญฺจา’’ติอาทิ. ‘‘ยถาปวตฺเต’’ติ อตฺตโน ปจฺจยานุรูปํ ปวตฺเต. ‘‘ปรมตฺถธมฺเม เอวา’’ติ ทฺเว เม ภิกฺขเว ปุคฺคลา, ตโยเมภิกฺขเว ปุคฺคลาติอาทินา ปญฺญตฺติโวหาเรน ปวตฺตาปิ เทสนา ปรมตฺถ ธมฺเมหิ วินา นปวตฺตติ. ปรมตฺถ ธมฺมานํ นานตฺตวเสเนว ปุคฺคลานํ นานตฺตสมฺภวโต. ตสฺมา ปรมตฺถธมฺเม เอว ทีเปติ. น อาณาวิธานํ ทีเปติ. ‘‘ทฺวีสุธมฺเมสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ‘‘โยอิตรโต’’ติ นิทฺธารณียํ. ‘‘โย’’ติ โย ธมฺโม. ‘‘อิตรโต’’ติ อิตร ธมฺมโต สุตฺตนฺต ธมฺมโต. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ อิมินาการเณนาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เทเสตพฺพปฺปการานํ อนวเสสวิภตฺติวเสน อติเรกตา, สุทฺธ ธมฺมาธิฏฺฐาน เทสนา ปวตฺติวเสน วิเสสตา โยเชตพฺพา. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมา อนวเสสวิภตฺติโต, อติวิตฺถารเทสนาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา เทเวสุ เอว เทเสนฺตีติ อาห ‘‘น หิ มนุสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘น หิ มนุสฺสา ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปวตฺตนโยคฺย’’นฺติ ปวตฺตนตฺถาย ปโหนฺตํ. ‘‘กถามคฺค’’นฺติ เทสนากถาปพนฺธํ. ‘‘เอกมาติกานุ พนฺธา’’ติ กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมาติอาทิกํ เอกํ อภิธมฺม มาติกํ อนุคตา. ‘‘ตสฺสา’’ติ อภิธมฺมสฺส. อติเรก วิเสสตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ติสฺสํ อฏฺฐสาลินิยํ. อาทิมฺหิเยวตตฺถ เกนฏฺเฐน อภิธมฺโม, ธมฺมาติเรก ธมฺมวิเสสฏฺเฐ นา-ติ [Pg.30] วตฺวา ตทตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต สุตฺตญฺหิ ปตฺวา ปญฺจกฺขนฺธา เอกเทเสเนว วิภตฺตา, นนิปฺปเทเสน. อภิธมฺมํ ปตฺวา ปน นิปฺปเทสโตว วิภตฺตา-ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ธมฺมนามิกาน’’นฺติอาทึ. ‘‘ธมฺโม ปนา’’ติ ปาฬิทฺวยมาห.‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ เอวํ วิจาริเตปิสติ. ‘‘สพฺพเชฏฺฐโก’’ติ ติณฺณํ ปิฏกานํ มชฺเฌสพฺพเชฏฺฐโก. กสฺมา สพฺพเชฏฺฐโก สิยาติ อาห ‘‘วินยํ วิวณฺเณนฺตสฺสหี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘วิวณฺเณนฺตสฺสา’’ติ ครหนฺตสฺส. จรติ ปวตฺตตีติ จกฺกํ. โลกสฺมึ เกนจิ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา ปฏินิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อาณาวิธานํ อาณาจกฺกํ นาม. ตถา อสกฺกุเณยฺยํ เทสนา วิธานํ ธมฺมจกฺกํ นาม. ตตฺถ, โย ปน ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ, ปาราชิโก โหติ อสํวาโส-ติอาทินา นเยน ปวตฺตํ อาณาวิธานํ อาณาจกฺกํ นาม. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว อริยสจฺจานี-ติอาทิกํ เทสนาวิธานํ ธมฺมจกฺกํ นาม. ตทุภยํปิ โกจิ ภินฺทิตุํ ปาราชิกํ วา ภิกฺขุํ อปาราชิกํ กาตุํ จตุสฺสจฺจํ วา ธมฺมํ อสจฺจํ กาตุํ นสกฺโกติ. อถ โข กโรนฺโตเยว เทวทตฺโตวิย อาปายิโก โหติ. ปาราชิโกจ ภิกฺขุ อตฺตานํ สุทฺธํ อกโรนฺโต อปายคามีเยว โหติ. เอวํ สพฺเพสุ วินย สิกฺขาปเทสุ. เอวํ เกนจิ ปฏินิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตทุภยํปิ อปฺปฏิวตฺติยํ จกฺกํ นาม โหติ. ‘‘วินโย นาม สาสนสฺส มูล’’นฺติ วินเย ฐิเต ภิกฺขุสงฺโฆ ปญฺญายติ. ภิกฺขุ สงฺเฆ ปญฺญายนฺเต ติวิโธปิสทฺธมฺโมปญฺญายติ, ติวิธํปิ สตฺถุสาสนํ ติฏฺฐติ. เอวํ วินโย ติวิธสฺสสาสนสฺส มูลํ โหตีติ. กถญฺจปริยตฺติสทฺธมฺเม ปญฺญายนฺเต ติวิธํปิ สาสนํ ติฏฺฐตีติ. วุจฺจเต. ตตฺถ สาสนํ ติฏฺฐตีติ กิตฺตกํกาลํ ติฏฺฐตีติ. ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ โปราณฏฺฐกถาสุกถยึสุ. มิจฺฉาวาทิโนปนวทนฺติ วินเย จูฬวคฺเคภิกฺขุนิกฺขนฺธเก สเจ อานนฺท มมสาสเนมาตุคาโม ปพฺพชฺชํ นลเภยฺย. วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺย. อิทานิ มาตุคามสฺส ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา โคตมิยา ปุนปฺปุนํ อายาจนํ อุปาทาย. ปญฺเจวทานิ อานนฺท วสฺสสตานิ สทฺธมฺโมฐสฺสตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา พุทฺธสาสนํ [Pg.31] ปญฺจวสฺสสตานิ เอว ติฏฺฐติ. ตโตปรํ เอกทิวสํปิ น ติฏฺฐติ. อิทานิ สาสนปฺปฏิ รูปกมตฺตํ โหตีติ. ตํ เตสํ มิจฺฉา วจนมตฺตํ. ‘‘ปญฺเจววสฺสสตานี’’ติ อิทํ ปน สนฺนิฏฺฐาน วจนํ นโหติ. มาตุคามานํ อาทีนว ทีปนมตฺตวจนํ. โส จ อาทีนโว อฏฺฐครุธมฺเม สณฺฐเปตฺวา สตฺถารา เอว ปฏิพาหิโต. ปุน ‘‘วสฺสสหสฺส’’นฺติ อิทเมวสนฺนิฏฺฐาน วจนํ ชาตนฺติ. เอตฺถปิเกจิวทนฺติ วสฺสสหสฺสเมว สาสนํ ติฏฺฐติ, ตโตปรํ เอกทิวส มตฺตํปิ น ติฏฺฐติ, อนฺตรธายติ. ตทา สีมาโยปิ อสีมา โหนฺติ. ปจฺฉาตาสุ อุปสมฺปาทิตาปิ อนุปสมฺปนฺนา โหนฺติ. อิทานิ สาสนปฺปฏิ รูปกมตฺตํ โหตีติ. อิทํปิ เตสํ อตฺถญฺจการณญฺจ อทิสฺวา อชานิตฺวา วุตฺตตฺตา มิจฺฉา วจนมตฺตํ โหติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ. ‘‘วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺยา’’ติ วสฺสสหสฺสเมว สทฺธมฺโม อปริหายมาโน ติฏฺเฐยฺย. ตโตปรํ ปน น ติฏฺเฐยฺย, อนุกฺกเมน ปริหายมาโน คจฺเฉยฺยาติ. กถํ ปน อปริหายมาโน ติฏฺฐติ, กถญฺจ ปริหายมาโน คจฺฉตีติ. วุจฺจเต. ปญฺจสงฺฆา เวทิตพฺพา. เยสุ สงฺเฆ สุสทฺธมฺโม ติฏฺฐติ. กตเม ปญฺจ. ขีณาสวสงฺโฆ, อนาคามิสงฺโฆ, สกทาคามิสงฺโฆ, โสตาปนฺนสงฺโฆ, ปุถุชฺชนกลฺยาณกสงฺโฆ,ติ. ตตฺถ, วสฺสสหสฺสพฺภนฺตเร สพฺเพปญฺจสงฺฆา ปญฺญายนฺติ. เอวํ วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม อปริหายมาโน ติฏฺฐติ. ตโตปรํ ขีณาสวสงฺโฆ น ปญฺญายติ. เสสานิ จตฺตาริวสฺสสหสฺสานิ อนุกฺกเมน เสสานํ จตุนฺนํ สงฺฆานํ เขตฺตานิ ชาตานิ. เอวํ ตโตปรํ ปริหายมาโน คจฺฉตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. การณํ วุจฺจเต. ‘‘สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺยา’’ติ เอตฺถ ติวิโธ สทฺธมฺโม ‘ปริยตฺติสทฺธมฺโม, ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม, ปฏิเวธสทฺธมฺโม,ติ. โส เอว ติวิธํ สาสนนฺติ จ วุจฺจติ. ตตฺถ, ปริยตฺติ สทฺธมฺโม นาม สาฏฺฐกถานิตีณิปิฏกานิ. โสจ เอตรหิ ปริปุณฺโณ ติฏฺฐติ. กถํ ปริยตฺติ สาสนํ ปฏิรูปกมตฺตํ ภเวยฺย. ภิกฺขู จ ปริยตฺติกมฺมิกา อเนก สตสหสฺสมตฺตา ปญฺญายนฺติ. กถญฺจิทํ สาสนํ ตโตปรํ เอกทิวสํปิ น ติฏฺเฐยฺย. เต จ ภิกฺขู สีลปฺปฏิปตฺติยํ ฐิตา อเนก สตสหสฺสมตฺตา เอตรหิ สนฺธิสฺสนฺติ. กถญฺจ ปฏิปตฺติ สาสนํ ตโตปรํ [Pg.32] น ติฏฺเฐยฺย. ปริยตฺติยาจ ปฏิปตฺติยาจ ติฏฺฐมานายปฏิเวธสทฺธมฺโมปิ น ติฏฺฐตีติ น วตฺตพฺโพ. ยถาหิ-เอโก ธนเสฏฺฐิ นาม อตฺถิ. โส ปุตฺตธีตุ ปรมฺปรานํ อตฺถาย มหนฺตารตนนิธโย ภูมิยํ พหูสุฏฺฐาเนสุ นิทหิตฺวา ฐปิตา โหนฺติ. โปตฺถเกสุ จ เตสํ ปวตฺตึ ปริปุณฺณํ ลิขิตฺวา ฐเปติ. ตตฺถ นิมีสุ จ โปตฺถเกสุ จ อกฺขเรสุ จ ธรนฺเตสุ เตนิธโย นสฺสนฺติ อนฺตรธายนฺตีติ น วตฺตพฺพาเยว. เอวมิทํ สาสนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถหิ นิธีนํนิธานภูมิสทิสํ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ, ธนรตนสทิสานิ ธมฺมรตนานิ. ยถา จ เสฏฺฐิวํเสชาโต พลสมฺปนฺโน ปุริโส โปตฺถกํ ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ ขณนฺโต ตานิรตนานิ ลภิสฺสติเยว. เอวมิธปิ พลสมฺปนฺโน ภิกฺขุ เทสนาธมฺมํ สุตฺวา สุฏฺฐุ ปฏิปชฺชนฺโต ตานิธมฺมรตนานิ ลภิสฺสติเยว. ลภมาเน จ สติ, กถํ ตานิธมฺมรตนานิ อนฺตรหิตานิ. สีมานญฺจ ปวตฺติวานิวตฺติ วา อาณาจกฺกสฺเสว วิสโย โหติ. น ธมฺมจกฺกสฺส. ยญฺจ วุตฺตํ-ปญฺเจววสฺสสตานิสทฺธมฺโม ฐสฺสตีติ จ, - วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺยาติ จ. อิทญฺจ วจนํ ธมฺมจกฺกเมว โหติ, น อาณาจกฺกํ. พทฺธสีมาโย จ นิวตฺตมานา ทฺวีหิ การเณหิ นิวตฺตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. อาณาจกฺกภูตาย กมฺมวาจาย สมูหนเนน วา, สาสนสฺส วา อนฺตรธาเนน. ตตฺถ วสฺสสหสฺสปริยนฺเต กมฺมวาจาย สมูหนนญฺจ นตฺถิ. สาสนนฺตรธานญฺจ นาม อนาคเต ธาตุปรินิพฺพาเนน ปริจฺฉินฺนํ โหติ. ธาตุปรินิพฺพาเนหิ ชาเต สพฺพํ อาณาจกฺกํ วิคตํ โหติ, อนฺตรธายติ. ธมฺมจกฺกํ ปน เทวโลเกสุ ยาวานาคตพุทฺธกาลาปิ ปวตฺติสฺสติเยว อาฬวกปุจฺฉาคาถาโย วิย. อปิจโย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต. โส โว มมจฺจเยน สตฺถา-ติ วุตฺตํ. โสจติ ปิฏกภูโต ธมฺมวินโย สตฺถา เอตรหิ ติวิธํปิ สาสนํ โลกสฺส ทีเปนฺโต ปกาเสนฺโต ติฏฺฐติ. ยโตพุทฺธภาสิกานํ เทวมนุสฺสานํ นานา พาหิรเกหิ ชเนหิ อสาธารโณ มหนฺโต ญาณาโลโก เอตรหิ วิชฺโชตมาโน ปวตฺตติ. เตหิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน เทสิตานิ เอตรหิธรมานานิ จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธ สหสฺสานิ สุตฺวา อนมตคฺเคสํสาเร [Pg.33] อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ สพฺพํโลกตฺตยปฺปวตฺติญฺจ, สพฺพํธมฺมปฺปวตฺติญฺจ, สพฺพญฺญุตญฺญาณานุคติเกน สุตมยญฺญาเณน ชานนฺติ. อายติญฺจ สคฺคตฺถาย จ มคฺคผลนิพฺพานตฺถาย จ นานาปุญฺญกิริยวตฺถูนิ อารภนฺติ, ปพฺพชนฺติ. ปริยตฺตึ ปริยาปุณนฺติ. ปฏิปตฺตึ ปูเรนฺติ. ภาวนํภาเวนฺติ. อิทํ สพฺพํ สาสนปฺปฏิรูปกมตฺตํน โหติ. เอกนฺต สาสนํ โหติ. กสฺมา, ยถา ธมฺมํ ยถา วินยํ ปฏิปชฺชนโต. อิมาย จ ปฏิปตฺติยา อายตึ สคฺคมคฺคผล นิพฺพานปฺปฏิลาภาย สํวตฺตนิกตฺตาติ. เอตฺตาวตา สพฺพํ มิจฺฉาวาทีนํ มิจฺฉาวจนํ วิธมิตํวิทฺธํสิตํ โหตีติ.

10. අභිධර්මත්‍ථ පදයෙහි, ‘අභිධර්මයෙහි’ යනු අභිධර්ම ප්‍රකරණයෙහි යන්නයි. ‘මෙහි, මෙයින්’ යන වචන මගින් ‘සංගහ’ යන ශබ්දයේ ඒකශේෂ විධානය ද දත හැකිය. ‘අනෙක් පාලි දෙකක් කියනු ලැබේ’ යන්නෙන්, එම පාලි දෙක අභිධර්මය නම් වන්නේ ඇයිද යන්න ‘එය ද’ යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත. ‘පවත්නා ආකාරයට’ යනු තමාගේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුකූලව පවත්නා වූ යන්නයි. ‘පරමාර්ථ ධර්මයන්ම’ යනු, ‘මහණෙනි, මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකි, මහණෙනි, මේ පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරයෙන් දේශනා කරන ලද්දේ වුවද, එම දේශනාව පරමාර්ථ ධර්මයන්ගෙන් තොරව සිදු නොවේ. පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ නානත්වය (වෙනස්කම්) අනුවම පුද්ගලයන්ගේ නානත්වය සම්භවය වන බැවිනි. එබැවින් පරමාර්ථ ධර්මයන්ම දීපනය කරයි; අණ පැනවීම් දීපනය නොකරයි. ‘ධර්මයන් දෙකක් අතුරින්’ යනු නිර්ධාරණයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. ‘යමෙක් අනෙකාගෙන්’ යනු නිර්ධාරණය කළ යුත්තයි. ‘යමෙක්’ යනු යම් ධර්මයක්ද, ‘අනෙකාගෙන්’ යනු අනෙක් ධර්මයෙන් හෙවත් සූත්‍රාන්ත ධර්මයෙන් යන්නයි. ‘මෙසේ කොට’ යනු මේ හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. අටුවාවන්හි පවසන ලද්දේය යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. දේශනා කළ යුතු ආකාරයන්ගේ ශේෂයක් නොමැතිව බෙදා දැක්වීම් වශයෙන් අතිරේක බවත්, ශුද්ධ ධර්මාධිෂ්ඨාන දේශනා ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් විශේෂ බවත් යෙදිය යුතුය. ‘යම් හෙයකින්’ යනු යම් හෙයකින් අශේෂ විභක්ති පවතින බැවින්, අතිවිස්තාර දේශනා ස්වභාවයක් පවතින බැවිනි. ‘මිනිසුන් හට නොහැකිමය’ යනාදිය පැවසුවේ ඇයි දෙවියන් හටම දේශනා කරන්නේද යන්නට පිළිතුරු වශයෙනි. එහි ‘මිනිසුන් හට (එය) පිළිගැනීමට නොහැකිමය’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘පැවැත්වීමට සුදුසු’ යනු පැවැත්වීම පිණිස ප්‍රමාණවත් වූ යන්නයි. ‘කථා මාර්ගය’ යනු දේශනා කථා ප්‍රබන්ධයයි. ‘එක් මාතෘකාවක් අනුව ගිය’ යනු කුසල් දහම්, අකුසල් දහම් යනාදී වශයෙන් වූ එක් අභිධර්ම මාතෘකාවක් අනුගමනය කළ යන්නයි. ‘එහි’ යනු එම අභිධර්මයේය. ‘අතිරේක විශේෂ බව’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘එහි’ යනු එම අට්ඨසාලිනියෙහි ය. එහි ආරම්භයේදීම කවර අර්ථයකින් අභිධර්මය නම් වේද යත්, ධර්මාතිරේක හා ධර්මවිශේෂ යන අර්ථයෙන් යැයි පවසා, එම අර්ථය විස්තර කරමින් සූත්‍රයට පැමිණි කල්හි පංචස්කන්ධයන් ඒකදේශ වශයෙන් (කොටසක් වශයෙන්) විභාජනය කර ඇති බවත්, අභිධර්මයට පැමිණි කල්හි නිශ්ශේෂ වශයෙන්ම (සම්පූර්ණයෙන්ම) විභාජනය කර ඇති බවත් පවසන ලදී. එබැවින් ‘ධර්ම නාමිකයන්ගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධර්මය වනාහි’ යනුවෙන් පාලි දෙකක් පැවසීය. ‘මෙසේ වුවද’ යනු අට්ඨසාලිනියෙහි මෙසේ විචාරණය කළද යන්නයි. ‘සර්ව ජ්‍යෙෂ්ඨ’ යනු පිටකත්‍රය අතරින් සර්ව ජ්‍යෙෂ්ඨයාය. කුමක් හෙයින් සර්ව ජ්‍යෙෂ්ඨ වේද යත්, ‘විනය විවර්ණනය කරන්නහුට’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘විවර්ණනය කරන්නහුට’ යනු ගරහන්නහුට යන්නයි. හැසිරෙන්නේය හෙවත් පවත්නේය යනු චක්‍රයයි. ලෝකයෙහි කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට, බ්‍රාහ්මණයෙකුට, දෙවියෙකුට, මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට වැළැක්විය නොහැකි වූ අණ පැනවීම ‘ආඥා චක්‍රය’ නම් වේ. එමෙන්ම වැළැක්විය නොහැකි දේශනා විධානය ‘ධර්ම චක්‍රය’ නම් වේ. එහි, ‘යම් මහණෙක් මෛථුන ධර්මය සේවනය කෙරේද, ඔහු පාරාජිකා වෙයි, සහවාසයට නුසුදුසු වෙයි’ යනාදී නයින් පැවති අණ පැනවීම ආඥා චක්‍රයයි. ‘මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍ය සතරකි’ යනාදී දේශනා විධානය ධර්ම චක්‍රයයි. මේ දෙකම කිසිවෙකුට බිඳිය නොහැක. පාරාජිකා වූ මහණෙකු පාරාජිකා නොවන බවට පත් කිරීමට හෝ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අසත්‍ය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. එසේ කිරීමට තැත් කරන්නා දේවදත්ත මෙන් අපායගාමී වෙයි. පාරාජිකා වූ මහණා තමා ශුද්ධ කර නොගන්නේ නම් අපායගාමී වෙයි. සියලු විනය ශික්ෂාපදයන්හි තත්ත්වය එසේමය. මෙසේ කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බැවින් මේ දෙකම ‘අප්‍රතිවර්ත්‍ය චක්‍ර’ (නැවැත්විය නොහැකි සක්) නම් වේ. ‘විනය යනු ශාසනයේ මූලයයි’ යන්නෙන්, විනය පවතින කල්හි භික්ෂු සංඝයා පෙනෙයි. භික්ෂු සංඝයා පවතින කල්හි තිවිධ සද්ධර්මයම ප්‍රකාශ වෙයි, ශාස්තෘ ශාසනය පවතී. මෙසේ විනය යනු තිවිධ ශාසනයටම මූලය වෙයි. පර්යාප්ති සද්ධර්මය පවතින කල්හි කෙසේ තිවිධ ශාසනයම පවතින්නේද යන්න විස්තර කෙරේ. එහි ශාසනය පවතින්නේ කෙතරම් කාලයක්ද යත්, වසර පන්දහසක් පවතින බව පෝරාණ අට්ඨකථාවල පවසා ඇත. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ පවසන්නේ විනය චුල්ලවග්ගයේ භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි ‘ආනන්දය, ඉදින් මාගේ ශාසනයෙහි මාතෘගාමීන් පැවිද්ද නොලබන්නේ නම්, සද්ධර්මය වසර දහසක් පවතින්නේය; දැන් ගෝතමියගේ නැවත නැවත අයැදීම නිසා මාතෘගාමීන්ට පැවිද්ද අනුදත් බැවින් ආනන්දය, සද්ධර්මය පවතින්නේ වසර පන්සියයක් පමණි’ යනුවෙන් සඳහන් වන බවයි. එබැවින් බුද්ධ ශාසනය පවතින්නේ වසර පන්සියයක් පමණක් බවත්, ඉන් පසුව එක දවසක්වත් නොපවතින බවත්, දැන් පවතින්නේ ශාසන ප්‍රතිරූපකයක් පමණක් බවත් ඔවුන් පවසති. එය ඔවුන්ගේ හිස් මිථ්‍යා වචනයක් පමණි. ‘වසර පන්සියයකි’ යන්න ස්ථිර නිගමනයක් නොවේ. එය මාතෘගාමීන්ගේ ආදීනව දැක්වීමට කළ ප්‍රකාශයකි. එම ආදීනවය අෂ්ට ගරුධර්ම පැනවීම මගින් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම වළක්වන ලදී. පසුව ‘වසර දහසකි’ යන්නම ස්ථිර නිගමනය බවට පත් විය. මෙහිදී ඇතැමෙක් පවසන්නේ ශාසනය වසර දහසක්ම පවතින බවත්, ඉන්පසු එක දවසක්වත් නොපවතී අතුරුදහන් වන බවත්ය. එවිට සීමාවන් ද අසීමා වන බවත්, පසුව උපසම්පදා වන්නන් උපසම්පදා නොවූවන් වන බවත් පවසති. මෙයද ඔවුන් අර්ථය හා කරුණු නොදැන පැවසූ මිථ්‍යා වචනයකි. මෙහි සැබෑ අර්ථය නම්, ‘වසර දහසක් සද්ධර්මය පවතින්නේය’ යනු වසර දහසක් සද්ධර්මය පිරිහීමකින් තොරව පවතින්නේය යන්නයි. ඉන්පසුව නොපවතින්නේ නොවේ, අනුක්‍රමයෙන් පිරිහෙමින් පවතින්නේය. පිරිහීමකින් තොරව පවතින්නේ කෙසේද, පිරිහෙමින් පවතින්නේ කෙසේද යත්, සංඝ පංචකයක් දත යුතුය. සද්ධර්මය පවතින සංඝයා කවරහුද යත්: ක්ෂීණාස්‍රව සංඝයා, අනාගාමී සංඝයා, සකෘදාගාමී සංඝයා, සෝතාපන්න සංඝයා සහ පෘථග්ජන කල්‍යාණක සංඝයා යන පස් පිරිසයි. එහි වසර දහසක් ඇතුළත මේ පංච විධ සංඝයාම දක්නට ලැබෙති. මෙසේ වසර දහසක් සද්ධර්මය අපරිහානියව පවතී. ඉන්පසු ක්ෂීණාස්‍රව සංඝයා දක්නට නොලැබේ. ඉතිරි වසර හාරදහස අනෙක් සිව් පිරිසට අයත් කාලයන් වේ. මෙසේ ඉන්පසුව පිරිහෙමින් පවතී යන්න මෙහි අර්ථයයි. එයට හේතුව දක්වනු ලැබේ. ‘සද්ධර්මය පවතින්නේය’ යන්නෙහි සද්ධර්මය තිවිධය; පර්යාප්ති සද්ධර්මය, ප්‍රතිපත්ති සද්ධර්මය සහ ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මයයි. එයම තිවිධ ශාසනය ලෙසද හැඳින්වේ. එහි පර්යාප්ති සද්ධර්මය යනු අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකයයි. එය දැනුදු පරිපූර්ණව පවතී. එසේ තිබියදී පර්යාප්ති ශාසනය කෙසේ ප්‍රතිරූපකයක් (ව්‍යාජයක්) වන්නේද? පර්යාප්තියෙහි නිරත භික්ෂූහු ලක්ෂ සංඛ්‍යාතව සිටිති. එසේ තිබියදී මෙම ශාසනය ඉන්පසු එක දවසක්වත් නොපවතින්නේ කෙසේද? එම භික්ෂූහු සීල ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටා ලක්ෂ සංඛ්‍යාතව දැනුදු දක්නට ලැබෙති. එසේ තිබියදී ප්‍රතිපත්ති ශාසනය ඉන්පසු නොපවතින්නේ කෙසේද? පර්යාප්තිය සහ ප්‍රතිපත්තිය පවතින කල්හි ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය (අවබෝධය) නොපවතින්නේ යැයි නොකිය යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස: එක් ධනවත් සිටුවරයෙක් සිටියි. ඔහු තම දරු මුණුබුරන් වෙනුවෙන් මහා රත්න නිධානයන් පොළොවෙහි බොහෝ ස්ථානයන්හි තැන්පත් කර ඇත. පොත්පත්වල ඒවායේ විස්තර පරිපූර්ණව ලියා තබා ඇත. එහි ඉඩම්ද, පොත්පත්ද, අකුරුද පවතින තාක් එම නිධාන නැති වී යන්නේය, අතුරුදහන් වන්නේයැයි නොකිය යුතුය. මෙම ශාසනයද එසේම දත යුතුය. එහි නිධන් තැන්පත් කළ භූමිය බඳු වූයේ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි. රත්න නිධාන බඳු වූයේ ධර්ම රත්නයන්ය. සිටු පරපුරෙහි උපන් බලසම්පන්න පුරුෂයෙක් පොත බලා නිවැරදිව කණින්නේ නම් ඔහුට එම රත්න ලැබෙන්නාක් මෙන්ම, මෙහිද බලසම්පන්න භික්ෂුව දේශනා ධර්මය ශ්‍රවණය කර මැනවින් පිළිපදින්නේ නම් ඔහුට එම ධර්ම රත්නයන් ලැබෙන්නේමය. එසේ ලැබෙන්නේ නම් එම ධර්ම රත්නයන් අතුරුදහන් වූයේ කෙසේද? සීමාවන් පැවතීම හෝ නොපැවතීම ආඥා චක්‍රයේ විෂයකි, ධර්ම චක්‍රයේ නොවේ. ‘වසර පන්සියයක් සද්ධර්මය පවතින්නේය’ සහ ‘වසර දහසක් සද්ධර්මය පවතින්නේය’ යන මෙම වචනය ධර්ම චක්‍රය සම්බන්ධවමය, ආඥා චක්‍රය ගැන නොවේ. බද්ධ සීමාවන් නැති වන්නේ කරුණු දෙකකිනි: ආඥා චක්‍රය වූ කර්මවාක්‍යය නැති වීමෙන් හෝ ශාසනය අතුරුදහන් වීමෙනි. එහි වසර දහස අවසානයේ කර්මවාක්‍යය නැති වීමක් සිදු නොවේ. ශාසන අතුරුදහන් වීම යනු අනාගතයෙහි ධාතු පරිනිර්වාණයෙන් තීරණය වන්නකි. ධාතු පරිනිර්වාණය සිදු වූ කල්හි සියලු ආඥා චක්‍රය පහව යයි, අතුරුදහන් වෙයි. ධර්ම චක්‍රය වනාහි ආලවක සූත්‍රයේ ගාථාවන් මෙන් දේව ලෝකයන්හි අනාගත බුදුවරුන් පහළ වන තුරුම පවතින්නේය. තවද, ‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් හා විනයක් දේශනා කරන ලදද, පනවන ලදද, මා ඇවෑමෙන් එය ඔබලාගේ ශාස්තෘ වන්නේය’ යැයි වදාරන ලදී. පිටක වශයෙන් පවතින ඒ ධර්ම විනය නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැනුදු තිවිධ ශාසනය ලෝකයාට ආලෝකවත් කරමින් පවතී. බුදුන් වහන්සේ වදාළ දෙවි මිනිසුන්ගේ අතිමහත් ඥානාලෝකය අන්‍ය ලබ්ධිකයන්ට සාධාරණ නොවී දැනුදු බබළමින් පවතී. උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයෙන් දේශිත දැනුදු පවත්නා අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් ශ්‍රවණය කර, අනමතග්ග සංසාරයේ අනන්ත ලෝක ධාතූන්හි සියලු තුන් ලෝකයේ පැවැත්මද, සියලු ධර්මතාවන්ගේ පැවැත්මද සර්වඥතා ඥානය අනුගමනය කරන ශ්‍රැතමය ඥානයෙන් දැනගනිති. මතු ස්වර්ගය පිණිසද, මගඵල නිවන් පිණිසද විවිධ පින්කම්හි නිරත වෙති, පැවිදි වෙති, පර්යාප්තිය උගනිති, ප්‍රතිපත්තිය පුරති, භාවනා වඩති. මේ සියල්ල ශාසන ප්‍රතිරූපකයක් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම ශාසනයම වෙයි. මන්දයත්, ධර්මානුකූලව විනයානුකූලව පිළිපදින බැවිනි. මෙම පිළිවෙත මතු ස්වර්ග මාර්ග ඵල නිවන් ප්‍රතිලාභය පිණිසම පවතින බැවිනි. මෙපමණකින් සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ගේ මිථ්‍යා වචන බැහැර කරන ලදී, විනාශ කරන ලදී.

ปณามคาถาวณฺณนา.

නමස්කාර ගාථා වර්ණනාවයි.

๑๑. ทุตียคาถาวณฺณนายํ. ‘‘อาทิคาถายา’’ติ ปถมคาถาวากฺเยน. ‘‘ตํ ตํ ปโยชนสหิเต’’ติ เตนเตนปโยชเนน สหิเต. ‘‘ปญฺจ อตฺเถ’’ติ ปญฺจปิณฺฑตฺเถ. ‘‘เตอภิธมฺมตฺเถ’’ติ อภิธมฺมตฺถปเท ทีปิเต เตอภิธมฺมตฺเถ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ติสฺสํ ทุตียคาถายํ. ‘‘นตุ วุตฺต’’นฺติ นปนปกรณํปิ ปุพฺเพวุตฺตํ โหติ. อภิธมฺมตฺถา กุโตปุพฺเพวุตฺตา โหนฺตีติ โยชนา. เอวํตีสุ อตฺถวิกปฺเปสุ ปถมสฺส กาลวิโรธํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุตีย ตตียานํ สทฺทโตวิโรธํ วตฺตุํ ‘‘นจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อาทิมฺหิ เยวา’’ติ เอเตน ยทากทาจิ ปจฺจามสนํ อปฺปธานนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อปฺปธานปทานี’’ติ อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติ อิมสฺมึ เอกสฺมึ สมาสปเท ปุริมานิ วิเสสน ปทานิ. ตตฺถ สพฺพถาปิ วุตฺตาติ โยชิเต สติ, ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปฺปกรเณ ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถ ปเทวา สพฺพถา มยา วุตฺตาติ อตฺโถ โหติ. โส น ยุชฺชติ. ตสฺมึ อภิธมฺเม พุทฺเธน ภควตา สพฺพถา วุตฺตาติ อตฺโถ ยุชฺชติ. อปฺปธานปทํ ปจฺจามสตีติ โทโสปน อาปชฺชเตว. เตนาห ‘‘เอวญฺหิสตี’’ติอาทึ. ตตฺถ, ‘‘เอวญฺหิสตี’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ วิย อิธ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปทํ ปจฺจามสนฺเต สติ. หิสทฺโท ผล วากฺยโชตโก. ลทฺธคุณโชตโกติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปฏิกฺขิตฺตา โหติ’’ [Pg.34] ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเท มยา สพฺพถา วุตฺตาติ อตฺถสฺส สมฺภวโต. น เกวลํ โส เอว โทโส อาปชฺชติ. อปโรปิโทโส อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาหี’’ติอาทิมาห. ธาตุกถายํ วุตฺเตนสงฺคหาสงฺคหาทิปฺปกาเรนาติโยชนา.

11. දෙවන ගාථාවේ වර්ණනාවෙහි; ‘‘ආදිගාථායා’’ යන්නෙන් පළමු ගාථා වාක්‍යය අදහස් වේ. ‘‘තං තං පයෝජන සහිතේ’’ යනු ඒ ඒ ප්‍රයෝජන සහිත වූ යන්නයි. ‘‘පඤ්ච අත්ථෙ’’ යනු (සාරාංශගත) අර්ථ පහකි. ‘‘තේ අභිධම්මත්ථේ’’ යනු අභිධර්මාර්ථ පදයෙහි විස්තර කරන ලද ඒ අභිධර්මාර්ථයන්ය. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ දෙවන ගාථාවෙහිය. ‘‘න තු වුත්තං’’ යනු ප්‍රකරණය ද පෙර කියන ලද්දක් නොවේ. අභිධර්මාර්ථයන් කෙසේ නම් පෙර පවසන ලද්දක් වේද? යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙසේ අර්ථ විකල්ප තුන අතුරින් පළමුවැන්නෙහි කාල විරෝධය පෙන්වා, දැන් දෙවන හා තෙවන විකල්පයන්හි ශබ්ද විරෝධය පැවසීමට ‘‘න ච’’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘‘ආදිම්හි යේව’’ යන්නෙන් යම් අවස්ථාවක කෙරෙන පරාමර්ශනය අප්‍රධාන බව දක්වයි. ‘‘අප්‍රධාන පදානි’’ යනු 'අභිධම්මත්ථසංගහ' යන මෙම තනි සමාස පදයෙහි මුලින් ඇති විශේෂණ පදයන්ය. එහි 'සෑම ආකාරයකින්ම පවසන ලදී' (සබ්බථාපි වුත්තා) යන්න සම්බන්ධ කළ විට, එම අභිධර්ම සංග්‍රහ ප්‍රකරණයෙහි ඒ අභිධර්මාර්ථ පදයෙහිම 'මා විසින් සියලු ආකාරයෙන් පවසන ලදී' යන අර්ථය ලැබේ. එය නොගැලපේ. එම අභිධර්මයෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සියලු ආකාරයෙන් දේශනා කරන ලද්දේය යන අර්ථය ගැලපේ. අප්‍රධාන පදය පරාමර්ශනය කරන්නේ නම් දෝෂයක් ද ඇති වේ. එබැවින් ‘‘එවං හි සති’’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘‘එවං හි සති’’ යනු අට්ඨසාලිනියෙහි මෙන් මෙහි ද 'අභිධම්මත්ථසංගහ' පදය පරාමර්ශනය කරන කල්හිය. 'හි' ශබ්දය ඵල වාක්‍යය හඟවයි. එය ලත් ගුණය හඟවන්නක් ලෙස ද ගැලපේ. ‘‘ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ වෙයි’’ යනු එම අභිධර්ම සංග්‍රහ පදයෙහි 'මා විසින් සියලු අයුරින් පවසන ලදී' යන අර්ථය ඇති විය හැකි බැවිනි. ඒ දෝෂය පමණක් නොව, වෙනත් දෝෂයක් ද පවතින බව දැක්වීමට ‘‘සා හි’’ යනාදිය වදාළහ. ධාතුකථාවෙහි දක්වා ඇති සංග්‍රහ-අසංග්‍රහ ආදී ආකාරයෙන් යනු මෙහි යෝජනාවයි.

๑๒. ปรมตฺถปทวณฺณนายํ. วิเสสนปทํ นาม กตฺถจิ ภูตกถนตฺถายวา ปยุชฺชติ กณฺโหกาโก, เสโตพโก,ติ. กตฺถจิ อญฺญนิวตฺตนตฺถาย วา ปยุชฺชติ นีโลปโฏ, นีลํปุปฺผ, นฺติ. อิธ ปน อญฺญ นิวตฺตนตฺถายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุวิธานิหิสจฺจานี’’ติอาทิมาห. ปญฺญาปียตีติปญฺญตฺติ. ปญฺญาปนญฺจ นาม สมคฺคานํ ชนานํ โวหาเรน จ สมฺปฏิจฺฉเนน จาติ ทฺวีหิ องฺเคหิ สิชฺฌตีติ อาห ‘‘เตจมหาชนา’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมาเต สมฺมุติ สจฺจนฺติ วุจฺจนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมฺมตตฺตา’’ติ โวหริตตฺตาเจว สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา จ. ‘‘วจีสจฺจวิรติสจฺจาน’’นฺติ เอตฺถ วจีสจฺจํ นาม มุสาวาทรหิตํ สจฺจวจนํ. วิรติสจฺจํ นาม สมฺมาวาจาวิรติ. สาหิ มุสาวาทาทีหิ วจีทุจฺจริเตหิ วิรมณมตฺเตน วจีสจฺจนฺติ วุจฺจติ. ‘‘วตฺถุภูตตฺตา’’ติ อธิฏฺฐานภูตตฺตา. สมฺมุติสจฺจนฺติ วุจฺจนฺติ, สมฺมตตฺตา สมฺมุติ จ, สา สจฺจานํ วตฺถุภูตตฺตา สจฺจญฺจาติ กตฺวา. สมฺมุติยา สิทฺธํ สจฺจํ สมฺมุติสจฺจนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘สมฺมาปฏิปชฺชนฺตา’’ติ ปาโณ นหนฺตพฺโพ, สพฺเพสตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา สมฺมาปฏิปชฺชนฺตา. ‘‘สพฺพโลกิยสมฺปตฺติโย’’ติ ทานสีลาทีนํ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ผลวิปากภูตา สพฺพโลกิยสมฺปตฺติโย. สพฺเพ ‘‘โพธิสมฺภารธมฺเม’’ติ ทานปารมิสีลปารมิอาทิเกปารมิธมฺเม. ‘‘อาราเธนฺตี’’ติ สมฺปาเทนฺติ. ‘‘มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา’’ติ ทุจฺจริต ทุราชีวมิจฺฉาชีวาทีนํ วเสน มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา. ‘‘เอวํ มหนฺตํ สมฺมุติ สจฺจ’’นฺติ เอเตน อหํ ปรมตฺถ สจฺจเมวคณฺหามีติ สมฺมุติ สจฺจํ นภินฺทิตพฺพํ. ภินฺทนฺโตหิ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริพาหิโร อสฺสาติ ทสฺเสติ. กถญฺจ ตํ ภินฺทตีติ. สตฺโต นาม นตฺถิ. สตฺตสฺส ภวโตสงฺกนฺติ นาม นตฺถิ. ภวนิพฺพตฺตกํ กุสลากุสลกมฺมํ นาม นตฺถีติ คณฺหนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ ติฏฺฐติ. สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริพาหิโร โหติ. อปาย ปูรโก ภวตีติ. ‘‘วิชฺชมานนฺตฺเวว คณฺหาเปตี’’ติ สญฺญา จิตฺตทิฏฺฐิ [Pg.35] วิปลฺลาสานํ วตฺถุภาเวน คณฺหาเปติ. เตนาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี’’ติอาทึ. ‘‘เอวํ วิปรีตญฺหิ สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ เอเตนสมฺมุติ สจฺจเมวทฬฺหํ คเหตฺวา ปรมตฺถ สจฺจํ นภินฺทิตพฺพํ. ภินฺทนฺโตหิ ตาหิ ทิฏฺฐีหิ นมุจฺจติ. กถญฺจ ตํ ภินฺทติ. ขนฺเธ วา ขนฺธมุตฺตเกวา อตฺตชีเว คเหตฺวา เตจ อตฺตชีวา ปรมฺมรณา อุจฺฉิชฺชนฺตีติ คณฺหนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ ติฏฺฐติ. เต จ อตฺตชีวา ภวาภเวสุสสฺสตา หุตฺวา ภวโตภวํ สํสรนฺติ สนฺธาวนฺตีติ คณฺหนฺโตสสฺสตทิฏฺฐิยํ ติฏฺฐติ. ‘‘นวิสํวาเทนฺตี’’ติ วิปรีตํ นาปาเทนฺติ. ‘‘ตํ ปนา’’ติ สภาวสจฺจํ ปน. อนุภวนเภทมตฺตํ อุปาทาเยว เวทนา สุขาติ วุตฺตา. สพฺพาการโต สุขภูตตฺตา เวทนา สุขาติ วุตฺตา นโหติ. ‘‘สพฺพาปิเวทนา ทุกฺขา เอวา’’ติ ปธานตฺโถ. ตตฺถ อนุภวนเภโท ติวิโธ. สาตโต วา อนุภวนํ, อสฺสาตโต วา, มชฺฌตฺตโต วา. ‘‘ทุกฺขา เอวา’’ติ ภยฏฺเฐน ทุกฺขา เอว. ภยฏฺเฐนาติ จ สํสาร ภยทสฺสีหิภายิตพฺพฏฺเฐน. สุโข วิปาโก เยสํ เต สุขวิปากา. เตภูมกกุสลา. ‘‘กุสลสมฺมตา’’ติ เอเตน สภาวสจฺเจปิ เอเตโวหารา โลกสมฺมุติ นิสฺสิตาติ ทีเปติ. ‘‘สาสวตา’’ติ อาสเวหิ สหิตภาโว. ‘‘สํกิเลสิ กตา’’ติ สํกิเลส ธมฺเมหิ สํยุตฺตภาโว. โอเฆหิ จ โยเคหิ จ อุปาทาเนหิ จ ปตฺตพฺพภาโว ‘‘โอฆนียโยคนีย อุปาทานียตา’’. อธิกา อตฺตา อชฺฌตฺตา. พหิทฺธารุกฺเขรูปธมฺมารุกฺขสฺส อตฺตานาม สารฏฺเฐน. สาขายํ รูปธมฺมา สาขาย อตฺตานาม สารฏฺเฐน. สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา ปน รูปารูปธมฺมา ตณฺหาปริคฺคห ทฬฺหฏฺเฐน ตโต พหิทฺธา อตฺตโต อธิกา อตฺตาติ อตฺเถน อชฺฌตฺตาติ โลกสมฺมุติ โหติ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺตติกญฺจา’’ติอาทึ. ทุกฺขนิโรธ มคฺคภาโว จ, อิติ อิทํ จตุกฺกํ อริยสจฺจํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิทเมวา’’ติ อิทํ จตุกฺกเมว. ‘‘อจลมาน’’นฺติ เอเตน อริยสทฺทสฺส อตฺถํ ทีเปติ. เตภูมก ธมฺมานํ สุขตา นาม จลา โหติ. กสฺมา, อนิจฺจ ธมฺมตฺตา. เต ธมฺเมสุขาติ คเหตฺวา อตฺตโน อชฺฌตฺตงฺคํ กโรนฺตา อจิเรเนว ทุกฺขํ ปาปุณนฺติ. เต ธมฺเม ทุกฺขาติ ญตฺวา เตหิวิมุตฺตา ปุน ทุกฺขํ ปาปุณนฺตีติ นตฺถิ. เอสนโย เสสอริยสจฺเจสุ[Pg.36]. ‘‘เตสู’’ติอาทิมฺหิ ทุวิธานิหิ สจฺจานีติ วุตฺเตสุ ทฺวีสุ สจฺเจสุ. ‘‘เตน วุตฺต’’นฺติอาทิ ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘โย วินา อญฺญาปเทเสนา’’ติ เอตฺถ อญฺญาปเทโส นาม อฏฺฐธมฺม สโมธานํ นิสฺสาย ฆฏสณฺฐานํ ปญฺญายติ, ปฏสณฺฐานํ ปญฺญายติ, ตํ สณฺฐานํ อตฺตโน สภาเวน วินา อญฺญาปเทเสน สิทฺธํ โหติ. ยาปนจินฺตน กิริยา นาม อตฺถิ. ยํ จิตฺตนฺติ วุจฺจติ. สา อญฺญาปเทเสน สิทฺธา น โหติ. อตฺตโน สภาเวเนวสิทฺธา. เอสนโย ผุสนกิริยา, เวทยิตกิริยา, ทีสูติ. อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยวินา อญฺญาปเทเสนา’’ติอาทิมาห. ‘‘จิตฺเตนปริกปฺเปตฺวา’’ติ มโนวิญฺญาณ จิตฺเตน อวิชฺชมานํ สณฺฐานํ วิชฺชมานํ กตฺวา. ‘‘สวิคฺคหํ กตฺวา’’ติ สรีรํ กตฺวา. วตฺถุ ทพฺพสหิตํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘จิตฺตมโยจิตฺตนิมฺมิโต’’ติ สุปินนฺเต ทิฏฺฐรูปานิ วิย จิตฺเตนปกโต จิตฺเตน นิมฺมิโต. กสฺมา สภาวสิทฺโธ ปรมตฺโถ นามาติ อาห ‘‘โสหี’’ติอาทึ. ‘‘สนฺตี’’ติ เอเตน อสธาตุ วเสน อตฺโถติ สิทฺธํ วุตฺตํ. สทฺทาพุทฺธีหิ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อตฺโถติปิวทนฺติ. ‘‘อิตรโต’’ติ ปริกปฺปสิทฺธโต. ‘‘ปรโม’’ติ อธิโก. เตนาห ‘‘อุกฺกํสคโต’’ติ. เอเตน ปรมสทฺทสฺส อธิกตฺถํ วทติ. อิทานิ ตสฺส อุตฺตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิวุตฺตํ. ตตฺถ, อิมสฺมึ พุทฺธสาสเน ปญฺจสาสน กิจฺจานิ มหนฺตานิ อภิญฺเญยฺยานํ ธมฺมานํ อภิชานนํ. ปริญฺเญยฺยานํ ปริชานนํ. ปหาตพฺพานํ ปหานํ. สจฺฉิ กาตพฺพานํ สจฺฉิกรณํ. ภาเวตพฺพานํ ภาวนาติ. ตตฺถ สพฺเพปิ ปรมตฺถ ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา นาม. ทุกฺข สจฺจธมฺมา ปริญฺเญยฺยา นาม. สมุทย สจฺจธมฺมา ปหาตพฺพา นาม. สามญฺญปฺผลานิ จ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกาตพฺพา นาม. มคฺคสจฺจธมฺมา ภาเวตพฺพา นาม. เตสุ ธมฺเมสุ เตสํ กิจฺจานํ สิทฺธิยา อิมสฺมึ สาสเน สาสนกิจฺจํ สิทฺธํ โหติ. นิฏฺฐานํ คจฺฉติ. เต จ ธมฺมา เอว รูปานํ สาสน กิจฺจานํ อวิราธกตฺตา อวิสํวาทกตฺตา อุตฺตมฏฺเฐน ปรมตฺถา นาม โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เย’’ติเยชนา. ‘‘อย’’นฺติ อยํ ธมฺโม. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตสฺสอภิญฺเญยฺยสฺส, ตสฺสปริญฺเญยฺยสฺส, ตสฺสปหาตพฺพสฺส, ตสฺสสจฺฉิกา ตพฺพสฺส [Pg.37] ตสฺสภาเวตพฺพสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ปรมตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

12. පරමත්ථපද වර්ණනාවෙහි මෙසේ දැක්වේ. විශේෂණ පදය ඇතැම් විට පවතින තොරතුරක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා යෙදේ; උදාහරණයක් ලෙස 'කළු කපුටා', 'සුදු කොකා' යනාදියයි. ඇතැම් විට අනෙකක් බැහැර කිරීම පිණිස යෙදේ; 'නිල් වස්ත්‍රය', 'නිල් මල' යනාදියයි. මෙහිදී අනෙකක් බැහැර කිරීම පිණිස යෙදෙන බව පෙන්වීමට 'සත්‍යයෝ දෙදෙනෙක් වෙති' යනාදිය වදාළහ. ප්‍රඥප්තිය යනු පැනවීමයි. සම්මුතිය හෙවත් පැනවීම යනු සාමග්‍රී වූ ජනයාගේ ව්‍යවහාරය සහ පිළිගැනීම යන අංග දෙකෙන් සිද්ධ වන්නක් බව 'ඒ මහා ජනයා' යනාදියෙන් වදාළහ. 'එබැවින් ඒවා සම්මුති සත්‍යය යයි කියනු ලැබේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සම්මත බැවින්' යනු ව්‍යවහාර කරන බැවින් සහ පිළිගන්නා බැවිනි. 'වචී සත්‍යය සහ විරති සත්‍යය' යන්නෙහි වචී සත්‍යය යනු මුසාවාදයෙන් තොර වූ සත්‍ය වචනයයි. විරති සත්‍යය යනු සම්මා වාචා විරතියයි. එය මුසාවාදාදී වාග් දුශ්චරිතයන්ගෙන් වැළකීම පමණකින් වචී සත්‍යය යයි කියනු ලැබේ. 'වස්තුභූත බැවින්' යනු අධිෂ්ඨාන භූත බැවිනි. සම්මත වූ බැවින් සම්මුතිය ද, එය සත්‍යයන්ට වස්තුවක් (පදනමක්) වන බැවින් සත්‍යය ද යන අර්ථයෙන් සම්මුති සත්‍යය යයි කියනු ලැබේ. සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ සත්‍යය සම්මුති සත්‍යය යන්න ද ගැලපේ. 'මනා ව පිළිපදින්නාහු' යනු සතුන් නොමැරිය යුතුය, සියලු සත්වයෝ අවේරී වෙත්වා යනාදී වශයෙන් මනා ව පිළිපදින්නාහුය. 'සියලු ලෞකික සම්පත්' යනු දාන සීලාදී පුණ්‍ය ක්‍රියාවන්ගේ ඵල විපාක වූ සියලු ලෞකික සම්පත්ය. 'සියලු බෝධිසම්භාර ධර්ම' යනු දාන පාරමිතා, සීල පාරමිතා ආදී පාරමී ධර්මයන්ය. 'සපුරාලන්නාහු' යනු සම්පාදනය කරන්නාහුය. 'වැරදි ලෙස පිළිපදින්නාහු' යනු දුශ්චරිත, දුරාජීව, මිච්ඡාජීව ආදියේ වසයෙන් වැරදි ලෙස පිළිපදින්නාහුය. 'මෙසේ මහත් වූ සම්මුති සත්‍යය' යන්නෙන්, 'මම පරමත්ථ සත්‍යය ම ගනිමි' යි පවසා සම්මුති සත්‍යය බිඳ නොදැමිය යුතු බව පෙන්වයි. එය බිඳ දමන්නා සියලු සම්පත්වලින් බැහැර වන්නේය. එය බිඳින්නේ කෙසේද? 'සත්වයෙක් කියා කෙනෙක් නැත, සත්වයාගේ භව සංක්‍රාන්තියක් නැත, භවය උපදවන කුසල් අකුසල් කර්ම කියා දෙයක් නැතැයි' ගන්නා තැනැත්තා උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි පිහිටයි. ඔහු සියලු සම්පත්වලින් බැහැර වී අපාය පුරවන්නෙක් වෙයි. 'විද්‍යමාන වන්නක් ලෙස ම ගන්වයි' යනු සංඥා, චිත්ත, දෘෂ්ටි විපල්ලාසයන්ට වස්තුවක් වීමේ ස්වභාවයෙන් ගන්වයි. එබැවින් 'සක්කාය දෘෂ්ටිය' යනාදිය වදාළහ. 'මෙසේ විපරීත වූ සම්මුති සත්‍යය' යන්නෙන් සම්මුති සත්‍යය ම තදින් ගෙන පරමත්ථ සත්‍යය බිඳ නොදැමිය යුතු බව පෙන්වයි. එය බිඳින්නා ඒ දෘෂ්ටිවලින් මිදෙන්නේ නැත. එය බිඳින්නේ කෙසේද? ස්කන්ධයන් කෙරෙහි හෝ ස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැරව හෝ ආත්මයක්, ජීවයෙක් ඇතැයි ගෙන, ඒ ආත්මය හා ජීවය මරණයෙන් පසු උච්ඡේද වේ යැයි ගන්නා තැනැත්තා උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි පිහිටයි. ඒ ආත්මය හා ජීවය භවයෙන් භවයට ශාස්වත ව පවතිමින් සැරිසරයි, දිව යයි කියා ගන්නා තැනැත්තා ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහි පිහිටයි. 'මුළා නොකරයි' යනු විපරීත බවට පත් නොකරයි. 'එය වනාහි' යනු සභාව සත්‍යය වනාහි ය. අනුභව කිරීමේ ප්‍රභේදය පමණක් උපදවා වේදනාව සැප යයි කියන ලදී. සියලු ආකාරයෙන් සැප වූ බැවින් වේදනාව සැප යයි නොකියනු ලැබේ. 'සියලු වේදනාවෝ දුක් ම ය' යන්න ප්‍රධාන අර්ථයයි. එහි අනුභව කිරීමේ ප්‍රභේදය තෙවදෑරුම් වේ; එනම් සැප ලෙස අනුභවය, දුක් ලෙස අනුභවය හෝ මධ්‍යස්ථ ලෙස අනුභවයයි. 'දුක් ම ය' යනු භයානක අර්ථයෙන් දුක් ම වේ. භයානක අර්ථයෙන් යනු සංසාර භය දක්නා වූවන් විසින් බිය විය යුතු අර්ථයෙනි. සැප විපාක ඇත්තේ යම් ධර්මයන්ට ද ඔවුහු සුඛ විපාකයෝය. ඔවුහු තෙභූමක කුසලයෝය. 'කුසල් ලෙස සම්මත' යන්නෙන් ස්වභාව සත්‍යයෙහි ද මේ ව්‍යවහාරයන් ලෝක සම්මුතිය ඇසුරු කර ඇති බව දක්වයි. 'සාස්‍රව' යනු ආශ්‍රවයන් සහිත බවයි. 'සංක්ලේශික' යනු සංක්ලේශ ධර්මයන් සමඟ යෙදුණු බවයි. ඕඝයන්ගෙන් ද, යෝගයන්ගෙන් ද, උපාදානයන්ගෙන් ද පැමිණිය යුතු බව 'ඕඝනීය, යෝගනීය, උපාදානීය' බවයි. අධික වූ ආත්මය අජ්ඣත්ත (ආධ්‍යාත්මික) නම් වේ. බාහිර ගසක රූප ධර්මයන් ගසෙහි ආත්මය (සාරය) යන අර්ථයෙන් ද, අත්තෙහි රූප ධර්මයන් අත්තෙහි ආත්මය යන අර්ථයෙන් ද ගැනේ. සත්ව සන්තානයට ඇතුළත් රූප අරූප ධර්මයන් වනාහි තණ්හාවෙන් දැඩි ව අල්ලා ගැනීම නිසා එයින් බාහිර වූ ආත්මයට වඩා අධික වූ ආත්මය යන අර්ථයෙන් 'අජ්ඣත්ත' යයි ලෝක සම්මුතිය වේ. එබැවින් 'අජ්ඣත්ත තිකය' යනාදිය වදාළහ. දුක්ඛ නිරෝධය සහ මාර්ගය ද යන මේ සතර ආර්ය සත්‍යය නම් වේ යයි සම්බන්ධයයි. 'මෙය ම' යනු මේ සතර ම ය. 'අචල වූ' යන්නෙන් 'ආර්ය' යන වචනයේ අර්ථය දක්වයි. තෙභූමක ධර්මයන්ගේ සැපය වනාහි චල (සෙලවෙන/අස්ථිර) වේ. ඒ මන්ද? අනිත්‍ය ධර්මයන් බැවිනි. ඒ ධර්මයන් සැප යයි ගෙන තමාගේ ආධ්‍යාත්මික අංගයක් කර ගන්නාහු නොබෝ කලකින් ම දුකට පත් වෙති. ඒ ධර්මයන් දුක් යයි දැන ඒවායින් මිදුණු තැනැත්තා නැවත දුකට පත් වන්නේ නැත. මේ ක්‍රමය සෙසු ආර්ය සත්‍යයන්හි ද යෙදේ. 'ඒවායෙහි' යනාදියෙන් 'සත්‍යයෝ දෙදෙනෙකි' යි වදාළ සත්‍යයන් දෙකෙහි යන්න අදහස් වේ. 'එයින් වදාරන ලදී' යනාදිය ලත් ගුණ ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. 'යමෙක් අන්‍ය වූ පැනවීමකින් තොරව' යන්නෙහි අන්‍ය වූ පැනවීම යනු ධර්ම අටක එකතුව ඇසුරු කරගෙන 'කළයක හැඩය' පෙනේ ද, 'පිළියක හැඩය' පෙනේ ද, ඒ හැඩය තමාගේ ස්වභාවයෙන් තොර ව අන්‍ය වූ පැනවීමකින් සිද්ධ වූවකි. පවත්වා ගැනීමේ, සිතීමේ ක්‍රියාවක් ඇත. එය සිත (චිත්තය) යයි කියනු ලැබේ. එය අන්‍ය පැනවීමකින් සිද්ධ වූවක් නොවේ. තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වූවකි. ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාව, වේදයිත (විඳීමේ) ක්‍රියාව ආදියේ ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මේ අර්ථය පෙන්වීමට 'යමෙක් අන්‍ය වූ පැනවීමකින් තොරව' යනාදිය වදාළහ. 'සිතින් පරිකල්පනය කොට' යනු මනෝ විඤ්ඤාණ සිතින් නැති හැඩයක් ඇති බවට පත් කොට යන්නයි. 'සිරුරක් සහිත කොට' යනු ශරීරයක් ඇති කොට යන්නයි. වස්තුවක්, ද්‍රව්‍යයක් සහිත කොට යන අර්ථයයි. 'සිතින් මය වූ, සිතින් මවන ලද' යනු සිහිනයෙන් දුටු රූප මෙන් සිතින් කරන ලද, සිතින් මවන ලද යන්නයි. පරමත්ථය ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වූවක් වන්නේ ඇයි දැයි පෙන්වීමට 'එය වනාහි' යනාදිය වදාළහ. 'ඇත' යන්නෙන් අස-ධාතුව වසයෙන් පවතින බව සිද්ධ වන බව වදාළහ. ශබ්දයෙන් හා බුද්ධියෙන් ළඟා විය යුතු, අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ද 'අර්ථය' යයි කියති. 'අනෙකට වඩා' යනු පරිකල්පනයෙන් සිද්ධ වූ දෙයට වඩා ය. 'පරම' යනු අධික වූ යන්නයි. එබැවින් 'උත්කෘෂ්ටත්වයට පත්' යයි වදාළහ. මෙයින් 'පරම' යන වචනයේ අධික වූ අර්ථය පවසයි. දැන් එහි උත්තම අර්ථය පෙන්වීමට 'තවද' යනාදිය වදාළහ. එහි, මේ බුද්ධ ශාසනයෙහි ශාසනික කෘත්‍යයෝ පස් දෙනෙක් මහත් වෙති. එනම්; අභිඥෙය ධර්මයන් වෙන් කොට දැනගැනීම, පරිඥෙය ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගැනීම, ප්‍රහාතව්‍ය ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම, සාක්ෂාත්කාතව්‍ය ධර්මයන් සාක්ෂාත් කිරීම සහ භාවයිතව්‍ය ධර්මයන් වැඩීම (භාවනාව) යන්නයි. එහි සියලු පරමත්ථ ධර්මයෝ අභිඥෙය නම් වෙති. දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මයෝ පරිඥෙය නම් වෙති. සමුදය සත්‍ය ධර්මයෝ ප්‍රහාතව්‍ය නම් වෙති. ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් සහ නිර්වාණය සාක්ෂාත්කාතව්‍ය නම් වෙති. මාර්ග සත්‍ය ධර්මයෝ භාවයිතව්‍ය නම් වෙති. ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ඒ කෘත්‍යයන් සිද්ධ වීමෙන් මේ ශාසනයෙහි ශාසනික කෘත්‍යය සිද්ධ වේ, අවසානයට පත් වේ. ඒ ධර්මයන් ම මෙවැනි ශාසනික කෘත්‍යයන් අවිරුද්ධ ව, නොමග නොයවා සිදු කරන බැවින් උත්තම අර්ථයෙන් 'පරමත්ථ' නම් වෙති යන මේ අර්ථය පෙන්වීමට 'තවද' යනාදිය වදාළහ. එහි 'යම්' යනු සම්බන්ධයකි. 'මෙය' යනු මේ ධර්මයයි. 'එහි' යනු ඒ අභිඥෙය වූ, ඒ පරිඥෙය වූ, ඒ ප්‍රහාතව්‍ය වූ, ඒ සාක්ෂාත්කාතව්‍ය වූ සහ ඒ භාවයිතව්‍ය වූ යන්නෙහි සම්බන්ධයයි. පරමත්ථ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

‘‘ตํ นสุนฺทร’’นฺติ พฺยญฺชนโต นสุนฺทรํ. นเกวลํ พฺยญฺชนโตเยว นสุนฺทรํ, อตฺถโตปิ นสุนฺทรเมว. จตุสจฺจ ธมฺมาหิ ปจฺเจกพุทฺธญฺญาณสฺสปิ โคจรา โหนฺติ. ปญฺจเญยฺย ธมฺมา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสว. ตตฺถ จตุสจฺจ ธมฺมา นาม ปรมตฺถ ธมฺมา เอว. ปญฺจเญยฺยธมฺมา ปน สพฺพ ปญฺญตฺติยา สห สพฺพปรมตฺถ ธมฺมา. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ จตุสจฺจาภิ สมฺโพโธ ธมฺม ปญฺญตฺติยา สห สิชฺฌติ. ปจฺเจกพุทฺธานํ จตุสจฺจ สมฺโพโธ ธมฺมปญฺญตฺติยา สห นสิชฺฌติ. ตสฺมา เต สยํ ปฏิวิทฺธํ จตุสจฺจ ธมฺมํ นาม ปญฺญตฺตึ นีหริตฺวา ปเรสํ เทเสตุํ น สกฺโกนฺติ. เตสํ จตุสจฺจสมฺโพโธ มูคสฺส สุปินทสฺสนํ วิย โหตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตสฺมา ปญฺญตฺติยา สห ปญฺจ เญยฺย ธมฺมา เอว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส โคจราติ สกฺกาวตฺตุนฺติ.

''තං නසුන්දර''න්ති යනු ව්‍යඤ්ජන (අකුරු) වශයෙන් අලංකාර නොවන බවයි. එය හුදෙක් ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් පමණක් නොව, අර්ථ වශයෙන් ද අලංකාර නොවේ. සැබවින්ම චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ ඥානයට ද විෂය වේ. එහෙත් පඤ්ච ඥෙය ධර්මයන් (දත යුතු කරුණු පහ) සර්වඥතා ඥානයටම පමණක් විෂය වන්නේය. එහිදී චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් යනු පරමාර්ථ ධර්මයන්මය. පඤ්ච ඥෙය ධර්මයන් යනු සියලු ප්‍රඥප්තීන් සමග වූ සියලු පරමාර්ථ ධර්මයන්ය. සර්වඥ බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය (අනුශාසනා කිරීම පිණිස) ධර්ම ප්‍රඥප්තීන් ද සමගින් සිද්ධ වේ. ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය ධර්ම ප්‍රඥප්තීන් සමගින් සිද්ධ නොවේ. එබැවින් උන්වහන්සේලා තමන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළා වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රඥප්ති වශයෙන් ගලපා අන් අයට දේශනා කිරීමට සමත් නොවන සේක. උන්වහන්සේලාගේ එම චතුරාර්ය සත්‍ය සම්බෝධය ගොළු පුද්ගලයෙකු දුටු සිහිනයක් බඳු යැයි අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. එබැවින් ප්‍රඥප්තීන් ද සමග වූ පඤ්ච ඥෙය ධර්මයන් සර්වඥතා ඥානයටම විෂය වන බව කිව හැකිය.

ปรมตฺถปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

පරමාර්ථ පද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

๑๓. จิตฺตวจนตฺเถ. นหิ สา อารมฺมเณนวินา ลพฺภติ. จินฺเตตีติ วุตฺเต กึ จินฺเตติ, อารมฺมณํ จินฺเตตีติ เอวํ อารมฺมณภูเตน กมฺมปเทน วินา อสมฺภวโต. ตสฺมา อิธ จินฺตนาติ ทฏฺฐพฺพา, ตสฺมา อสฺส นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สุตมยญฺญาณํ, จินฺตามยญฺญาณ, นฺติ เอตฺถ อารมฺมณสฺส ภูตสภาว จินฺตาปิ อตฺถิ, สาปญฺญาเอวาติ ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘อารมฺมณ…เป… ณูปลทฺธิเยวา’’ติ วุตฺตํ. จิตฺตํ, มโน, มานสํ, วิญฺญาณ, นฺติ สพฺพํ จิตฺตสฺส นามํ. อารมฺมณ ปจฺจยปฺปฏิพทฺธํ โหติ. น อญฺญปจฺจยปฺปฏิพทฺธํ. น จ อญฺญปจฺจเยน ลทฺธํ นามํ. เอวรูปสฺส อารมฺมณ วิชานน สงฺขาตสฺส อตฺถนฺตรสฺสโพธกํ นโหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺเตสุ จา’’ติอาทิวุตฺตํ. ‘‘เอเตนา’’ติ อิทํ กตฺตุโน กิริยาสาธเน อติสฺสยูปการกํ กรณ สาธนํ วทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิวุตฺตํ. ‘‘จินฺตนมตฺต’’นฺติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท วิเสสนิวตฺติ อตฺโถติ, เตน นิวตฺติตํ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สพฺเพปิหี’’ติอาทินา. ‘‘วิคฺคโห วา’’ติ สรีรํ วา. ปจฺจเยน [Pg.38] อายตฺตา ปจฺจยายตฺตา. ‘‘อายตฺตา’’ติ สมฺพนฺธา. วตฺตนํ วุตฺติ. อุปฺปชฺชนํ วา ฐิติ วา. ปจฺจยายตฺตา วุตฺติ เอเตสนฺติ ‘‘ปจฺจยายตฺต วุตฺติโน’’. ‘‘ถาเมนา’’ติอาทิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ‘‘เอกํ ภาวสาธนเมว ปธานโต ลพฺภตี’’ติ อิทํ ธมฺมานํ ตํ ตํ กิริยา มตฺตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. กิริยามตฺตภูตาปิ ปน เต ธมฺมาสยํ นานาปจฺจยา วตฺถายํ ฐิตา วา โหนฺติ นานาปจฺจยุปฺปนฺนาวตฺถายํ ฐิตา วา. ตสฺมา ปรมตฺถ ปเทสุปิ ยถารหํ ตทญฺญสาธนานํ ปฏิลาโภ อวาริโต โหติ. อิตรถา เหตุ ปจฺจโย, อารมฺมณ ปจฺจโย, สหชาตปจฺจโย, นิสฺสยปจฺจโยติอาทีสุ กถํ ภาวสาธนํ ยุตฺตํ สิยาติ. ‘‘ปธานโต’’ติ มุขฺยโต. ‘‘อเภทสฺส จินฺตนสฺสเภทกรณ’’นฺติ อิทํ จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติกตํ กตฺตุสาธนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สิลาปุตฺตกสฺสา’’ติ เภสชฺชมูลานํ ปิสนสิลาโปตกสฺส. ตสฺส สรีรํ นาม วิสุํ องฺคํ นตฺถิ. อภินฺนํปิ ภินฺนํ กตฺวา วุจฺจติ ‘‘สิลาปุตฺตกสรีร’’นฺติ. อิทํ อเภทสฺสเภทกรณํ นาม อภูตรูปํ โหติ. ปโยชเน สติ วตฺตพฺพํ, อสติ น วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘ตถากรณญฺจา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ปรปริกปฺปิตสฺสา’’ติ ปเรหิ อญฺญติตฺถา จริเยหิ ปริจินฺติตสฺส. ‘‘สติหิ…เป… กปฺปนายา’’ติ สเจ อตฺตา อตฺถิ, อตฺตา จินฺเตติ, ตสฺมา อตฺตา จิตฺโตนามาติอาทิ วตฺตพฺพํ. น วตฺตพฺพํ จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติ, จิตฺตสฺส กิริยามตฺตตฺตา. น ปน อตฺตาทิโก กตฺตา นาม อตฺถิ. ตสฺมา กิริยา มตฺตเมว กตฺตารํ กตฺวา ‘‘จินฺเตตีติ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เตน วิญฺญายติโลเก อตฺตาทิโกกตฺตา นาม นตฺถีติ. อิทํ อเภทสฺสเภท ปริกปฺปนาย ปโยชนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺตปฺปธาโน’’ติ กิริยาสาธเน พหูนํการกานํ มชฺเฌ สยํปธาโน สยํเชฏฺฐโก หุตฺวา. ‘‘ตํกตฺตุภาว’’นฺติ โลเกสิทฺธํ กตฺตุภาวํ. ‘‘ปุน กรณภาว’’นฺติ ปุน โลเก สิทฺธํ กรณภาวํ. เอวํ จิตฺตสฺส วจนตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส อภิธานตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ยถยิทํ เย อิเม ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺตาวิจิตฺตา. เอวํ จิตฺตํ วิจิตฺตํ ยํ อญฺญํ อตฺถิ, ตํ อญฺญํ เอกนิกายํปิ นสมนุปสฺสามี-ติ โยชนา. ‘‘นิกาย’’นฺติ สตฺตชาติสมู หํ[Pg.39].‘‘นิสฺสกฺเก กรณวจน’’นฺติ วิภตฺตาปาทานตฺเถ กรณวจนํ. เอเตน ตโต จรณโต จิตฺตโตติ อตฺถํ วทติ. คาถายํ. ‘‘ตํ ตํ สภาโว’’ติ วิชานนผุสนาทิโก สภาโว, อคฺคิสฺสอุณฺโหวิย. ‘‘กิจฺจสมฺปตฺติโยรโส’’ติ เตน เตน ธมฺเมน กรณกิจฺจญฺจ, ตํ กิจฺจํ กตฺวา ลทฺโธ สมฺปตฺติคุโณ จ. อคฺคิสฺส วตฺถุมฺหิ ปริปาจนกิจฺจํ วิย, โอภาสนคุโณวิย จ. ‘‘คยฺหากาโร’’ติ ญาเณน คเหตพฺโพ ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ธชภูโต อากาโร. สมฺปตฺติ รโสเยว วุจฺจติ. ‘‘ผลํวาปี’’ติ การิยปฺผลํ วาปิ, อคฺคิสฺส ธูโมวิย. ‘‘อาสนฺนการณ’’นฺติ อตฺตโน อนนฺตเร ผลนิพฺพตฺตกํ การณํ, อคฺคิสฺส อคฺคิการก ปุริโส วิย. ‘‘อล’’นฺติ สมตฺถา. ‘‘วิพุทฺธิโน’’ติ วิเสสพุทฺธิ สมฺปนฺนสฺส ปณฺฑิตสฺส. ‘‘ปุพฺพงฺคมรส’’นฺติ อารมฺมณคฺคหเณ ปธานรส กิจฺจํ. ‘‘สนฺธาน ปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ นิรนฺตรปฺปวตฺตาการปจฺจุปฏฺฐานํ. ‘‘นาม รูปปทฏฺฐาน’’นฺติ ผสฺสาทินามญฺจ วตฺถุ รูปญฺจจิตฺตสฺสปทฏฺฐานํ.

13. සිත යන වචනයෙහි අර්ථය ගැනයි: සැබවින්ම එය (සිත) අරමුණක් රහිතව නොලැබේ. ''සිතයි'' (චින්තේති) යනුවෙන් කී විට ''කුමක් සිතන්නේද?'' යනුවෙන් අරමුණ වූ කර්ම පදය රහිතව එය පැවතිය නොහැක. එබැවින් මෙහිදී සිතීම (චින්තනා) ලෙස දත යුතුය, එහෙයින් එයට ''සිත'' (චිත්ත) යන නාමය සිද්ධ වන බව දත යුතුය යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. ශ්‍රැතමය ඥානය, චින්තාමය ඥානය යන මෙහිදී අරමුණෙහි ඇති තත්ත්වාකාරය සිතීමක් ද පවතී, එය ප්‍රඥාවම බැවින්, එය වළක්වනු පිණිස ''ආරම්මණ...පෙ... ණූලද්ධියෙවා'' (අරමුණ ලැබීම පමණකි) යනුවෙන් පවසන ලදී. චිත්ත, මන, මානස, විඤ්ඤාණ යන සියල්ල සිතට කියන නාමයන්ය. එය අරමුණු ප්‍රත්‍යය මත බැඳී පවතී. වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් මත නොබැඳේ. වෙනත් ප්‍රත්‍යයකින් ලැබුණු නාමයක් ද නොවේ. මෙබඳු වූ අරමුණ දැනගැනීම නම් වූ ස්වභාවයට වඩා වෙනස් දෙයක් මෙහි නැති බව දැක්වීමට ''සන්තේසු ච'' යනාදිය පවසන ලදී. ''එතේන'' යන්නෙන් කර්තෘගේ ක්‍රියා සිද්ධියට අතිශයින් උපකාරී වන කරණ සාධනය පවසන බව දැක්වීමට ''තඤ්හි'' යනාදිය පවසන ලදී. ''චින්තනමත්තං'' යන මෙහි ''මත්ත'' ශබ්දය විශේෂණ වළක්වන අර්ථයෙහි යෙදේ, එයින් වැළක්වූ අර්ථය ''සබ්බේපි හි'' යනාදියෙන් දක්වයි. ''විග්ගහ'' යනු ශරීරයයි. ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූයේ ''පච්චයායත්ත'' නම් වේ. ''ආයත්ත'' යනු සම්බන්ධයයි. පැවැත්ම ''වෘත්තිය'' නම් වේ. ඉපදීම හෝ පැවතීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූ පැවැත්ම මොවුන්ට ඇති බැවින් ''පච්චයායත්ත වුත්තිනෝ'' (ප්‍රත්‍යායත්ත වෘත්තීහු) නම් වෙති. ''ථාමේන'' යනාදිය එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. ''එකම භාව සාධනයම ප්‍රධාන වශයෙන් ලැබේ'' යන්න ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ක්‍රියා මාත්‍ර භාවය සලකා පවසන ලද්දකි. ක්‍රියා මාත්‍ර වූ ද ඒ ධර්මයෝ තමන්ම නානා ප්‍රත්‍යයන් මත පිහිටියාහු හෝ නානා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් අවස්ථාවෙහි පිහිටියාහු වෙති. එබැවින් පරමාර්ථ පදයන්හි ද සුදුසු පරිදි වෙනත් සාධනයන් ලැබීම වළක්වා නැත. එසේ නොවන්නේ නම් හේතු ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය, සහජාත ප්‍රත්‍යය, නිස්සය ප්‍රත්‍යය යනාදියෙහි භාව සාධනය කෙසේ නම් ගැලපේද? ''පධානතෝ'' යනු මුඛ්‍ය වශයෙනි. ''අභේද වූ චින්තනය භේද කර දැක්වීම'' යනු ''චින්තේති ඉති චිත්තං'' යනුවෙන් සිතට කළ කර්තෘ සාධනය සලකා පවසන ලද්දකි. ''සිලාපුත්තකස්ස'' යනු බෙහෙත් මුල් අඹරන ගලෙහි අඹරුම් පුත්‍රයාට (පතට) ය. එහි ශරීරය කියා වෙනම අවයවයක් නැත. අභේද වූවක් වුව ද භේද කොට ''අඹරුම් ගලෙහි ශරීරය'' යනුවෙන් පවසනු ලැබේ. මෙය අභේදයෙහි භේදය පෙන්වීම නම් වූ නොවූ විරූ ස්වරූපයකි. ප්‍රයෝජනයක් ඇති විට මෙසේ කිව යුතුය, නැති විට නොකිව යුතුය යන අදහසින් ''තථා කරණඤ්ච'' යනාදිය පවසන ලදී. එහි ''පරපරිකප්පිතස්ස'' යනු අන්‍ය තීර්ථක ආචාර්යවරුන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද යන්නයි. ''සති හි...පෙ... කප්පනාය'' යනු ඉදින් ආත්මයක් පවතී නම්, ආත්මය සිතයි, එබැවින් ආත්මය සිත (චිත්ත) නම් වේ යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. නමුත් සිත සිතන නිසා ''චිත්ත'' යැයි නොකිය යුතුය, මන්ද සිත යනු ක්‍රියා මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවිනි. ආත්මයක් වැනි කර්තෘ කෙනෙකු සැබවින්ම නැත. එබැවින් ක්‍රියා මාත්‍රයම කර්තෘ කොට ''සිතන බැවින් සිතයි'' යනුවෙන් පවසන ලදී. එයින් ලෝකයෙහි ආත්මයක් වැනි කර්තෘ කෙනෙකු නැති බව දැනගත යුතුය. මෙය අභේදයෙහි භේද පරිකල්පනයෙහි ප්‍රයෝජනය බව පවසන ලදී. ''අත්තප්පධානෝ'' යනු ක්‍රියා සිද්ධියෙහි බොහෝ කාරකයන් මධ්‍යයෙහි තමා ප්‍රධාන වී, තමා ජ්‍යෙෂ්ඨ වී යන්නයි. ''තං කත්තුභාවං'' යනු ලෝකයෙහි සම්මත කර්තෘ භාවයයි. ''පුන කරණභාවං'' යනු නැවත ලෝකයෙහි සම්මත කරණ භාවයයි. මෙසේ සිතෙහි වචනාර්ථය දක්වා දැන් එහි අභිධාන අර්ථය දක්වමින් ''අපි චෙත්ථ'' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම තිරිසන්ගත ප්‍රාණීන් සිතින් විසිතුරු වන්නා සේ, යම් සිතක් විසිතුරු ද, එවැනි වෙනත් කිසිදු එක් නිකායක් (සමූහයක්) මම නොදකිමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ''නිකාය'' යනු සත්ව ජාති සමූහයයි. ''නිස්සක්කේ කරණවචනං'' යනු අපාදාන අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්තියයි. එයින් ''ඒ හැසිරීමෙන් හෙවත් සිත නිසා'' යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ගාථාවෙහි ''තං තං සභාවෝ'' යනු ගින්නෙහි උෂ්ණත්වය මෙන්, දැනගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම ආදී ස්වභාවයයි. ''කිච්චසම්පත්තියෝ රසෝ'' යනු ඒ ඒ ධර්මයෙන් කෙරෙන කෘත්‍යය ද, එම කෘත්‍යය කිරීමෙන් ලැබෙන සම්පත් ගුණය ද වේ. ගින්නෙන් වස්තූන් පැසවීමේ කෘත්‍යය මෙන් ද, ආලෝකය ලබා දීමේ ගුණය මෙන් ද වේ. ''ගය්හාකාරෝ'' යනු ඥානයෙන් ගත යුතු ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ධජයක් බඳු වූ ආකාරයයි. එය සම්පත්ති රසයම යැයි කියනු ලැබේ. ''ඵලං වාපි'' යනු කාර්ය ඵලයයි, ගින්නෙන් හටගන්නා දුම මෙනි. ''ආසන්නකාරණං'' යනු තමන්ට අනතුරුව ඵලය උපදවන හේතුවයි, ගින්න ඇති කරන පුද්ගලයා මෙනි. ''අලං'' යනු සමර්ථය යන්නයි. ''විබුද්ධිනෝ'' යනු විශේෂ බුද්ධියෙන් යුත් පණ්ඩිතයාට යන්නයි. ''පුබ්බංගම රසං'' යනු අරමුණ ගැනීමෙහි ප්‍රධාන කෘත්‍යයයි. ''සන්ධාන පච්චුපට්ඨානං'' යනු නිරන්තරයෙන් පවතින ආකාරයෙන් වැටහීමයි. ''නාමරූප පදට්ඨානං'' යනු ස්පර්ශය ආදී නාම ධර්මයන් ද වස්තු රූපය ද සිතට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වන බවයි.

จิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

චිත්ත වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

๑๔. ‘‘เจตสิ ภว’’นฺติ จิตฺตสฺมึ ปาตุภูตํ. ‘‘เอเตน สิทฺธา โหนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สา เอว ผสฺสาทีนํ ชาติ. ยาจิตฺตสฺสชรา, สา เอว ผสฺสาทีนํชรา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘เอกวณฺฏูปนิ พนฺธานี’’ติ เอเกน วณฺฏทณฺฑเกน อุปนิพนฺธานิ. ‘‘เอกชาติยาทิ อุปนิพนฺธา’’ติ เอกชาติกถา ทิวเสน อุปนิพนฺธา. ‘‘เจ’’ติ เจวเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น วตฺตพฺพํ. คาถายํ. ‘‘ธมฺมา’’ติ นามกฺขนฺธ ธมฺมา. ‘‘มนสา เอวา’’ติ กตฺตุภูเตน มเนน เอว. ‘‘ปกตา’’ติ ปวตฺติตา. ‘‘นิมฺมิตา’’ติ นิปฺผาทิตา. ‘‘จิตฺตกิริยา ภูตา เอวา’’ติ อารมฺมณํ วิชานนฺตํ จิตฺตํ ผุสนาการํ ชเนตฺวาว วิชานาติ. โส ผุสนากาโร ผสฺโสติ วุจฺจติ. อวเสสา ปน สพฺเพปิ เจตสิกธมฺมา ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺติ. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย เวทนากฺขนฺธสฺส อุปาทาย. สญฺญากฺขนฺธสฺส. สงฺขารกฺขนฺธสฺส อุปาทายาติ หิ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ จิตฺตมูลกตฺตา จิตฺตนิสฺสิตตฺตา จ เตปิธมฺมา จิตฺตกิริ ยาภูตา [Pg.40] เอว โหนฺตีติ. ‘‘เอเตนา’’ติ เอเตนคาถาปเทน. วิภาวนิยํ ปน เอกาลมฺพณตา มตฺเตน วิภาเวติ. ปริปุณฺณานิ เจ ตสิกงฺคานิ อุปริ เถเรน สยเมว วกฺขมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. อิธ ปน ปทตฺถวิภาวนฏฺฐานตฺตา ปริปุณฺเณหิ องฺเคหิ วิภาเวตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘ตํ นสุนฺทร’’นฺติ. ‘‘วตฺถุมฺหี’’ติ ปฏโกฏฺฐกาทิมฺหิ. ‘‘นานาจิตฺตกมฺมานี’’ติ หตฺถิ อสฺสรูปาทีนิ. วิชานนมตฺตํ จิตฺตํ, กุสลนฺติ วา อกุสลนฺติ วา วตฺตพฺพํ นตฺถิ. นานาเจตสิเก หิ ยุตฺตตฺตา เอว ตถา วตฺตพฺพํ โหติ. วุตฺตํเหตํ ภควตา. ปภสฺสรมิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ. ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘อุทกํ วิยจิตฺต’’นฺติอาทึ.

14. “Cetasi bhava” යනු සිතෙහි පහළ වූ යන්නයි. “Etena siddhā honti” යනු එය හා සම්බන්ධයයි. සිතෙහි යම් උපතක් ඇද්ද, එයම ඵස්සාදීන්ගේ (ස්පර්ශය ආදී චේතසිකයන්ගේ) ද උපතයි; සිතෙහි යම් ජරාවක් (දිරාපත්වීමක්) ඇද්ද, එයම ඵස්සාදීන්ගේ ද ජරාවයි ආදී වශයෙන් මෙහි අර්ථ යෙදිය යුතුය. “Ekavaṇṭūpani bandhāni” යනු එකම වෘන්තයක (නැට්ටක) බැඳුණු මල් වැන්නකි. “Ekajātiyādi upanibandhā” යනු එකම ජාතියක් (උපතක්) ආදියෙන් බැඳුණු බවයි. “Ce” යන්නෙන් චේතසික යන්න අදහස් වේ. “Nā” යනු (වෙනම) නොකිය යුතු බවයි. ගාථාවෙහි “Dhammā” යනු නාමස්කන්ධ ධර්මයෝය. “Manasā evā” යනු කර්තෘ වූ මනසින් (සිතින්) ම ය. “Pakatā” යනු පවත්වන ලද යන්නයි. “Nimmitā” යනු නිපදවන ලද යන්නයි. “Cittakiriyā bhūtā evā” යනු අරමුණ දැනගන්නා සිත ඵස්ස ලක්ෂණය (ස්පර්ශ ස්වභාවය) ජනනය කරමින්ම (අරමුණ) දැනගනියි. එම ස්පර්ශ ස්වභාවය ‘ඵස්ස’ යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු සියලු චේතසික ධර්මයෝ ද ඵස්සය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන උපදිති. මක්නිසාද යත් “ඵස්සය හේතු කොටගෙන, ඵස්සය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන වේදනා ස්කන්ධය, සඤ්ඤා ස්කන්ධය හා සංඛාර ස්කන්ධය උපදී” යැයි වදාරන ලද බැවිනි. මෙසේ වුවද, සිත මූලික වන බැවින් හා සිත ඇසුරු කර පවතින බැවින් ඒ ධර්මයෝ සිතේ ක්‍රියාවන්ම (සිතට අයත් දේ) වෙති. “Etenā” යනු මෙම ගාථා පදයෙන් යන්නයි. විභාවනියෙහි (අභිධම්මත්ථ විභාවිනී ටීකාවෙහි) මෙය විස්තර කරන්නේ එකම අරමුණක් ගන්නා ස්වභාවය පමණක් සැලකිල්ලට ගෙන ය. චේතසික අංගයන් සම්පූර්ණයෙන්ම මත්තෙහි තෙරුන් වහන්සේ විසින්ම විස්තර කරනු ලබන බැවින් මෙසේ අදහස් කරන ලදී. මෙහිදී පදවල අර්ථ විග්‍රහ කරන ස්ථානයක් බැවින් සම්පූර්ණ අංගයන්ගෙන්ම විස්තර කිරීම සුදුසු යැයි සලකා “එය යහපත් නොවේ” (taṃ nasundaraṃ) යැයි පවසන ලදී. “Vatthumhī” යනු පෙට්ටියක් ආදියෙහි ය. “Nānācittakammānī” යනු ඇත්, අස් රූප ආදී විවිධ චිත්‍ර කර්මාන්තයන් ය. දැනගැනීම පමණක් වූ සිත, කුසල් හෝ අකුසල් යැයි (වෙන් කොට) කිව නොහැක. විවිධ චේතසිකයන් හා යෙදෙන බැවින්ම එය එසේ කිව යුතු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: “මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වරය. එය ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වෙයි.” එබැවින් “ජලය වැනි වූ සිත” යනාදිය පවසන ලදී.

เจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

චේතසික වර්ණනාව (විස්තරය) නිමවා ලදි.

๑๕. รุปฺปตีติ ปทํ กตฺตริวาเหตุกมฺมนิวาสิทฺธํ. รุปฺปนญฺจวิการาปตฺติ เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สีตุณฺหาทีหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘วิสมปฺปวตฺติวเสนา’’ติ ธาตูนํ วิสมปฺปวตฺติวเสน. ธาตุกฺโข ภวเสนาติ วุตฺตํ โหติ, ‘‘เกนรุปฺปตี’’ติ เอตฺถ ‘‘เกนา’’ติ เหตุ อตฺเถวา เหตุ กตฺตริวา กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา สีเตนาติอาทีสุปิ. ฑํสมกสา นาม สูจิมุขา ขุทฺทกมกฺขิกาเจว มหนฺต มกฺขิกา จ. วาตา นาม ปุรตฺถิมวาตาทโย. อาตโป นาม สูริยาตโป. สรึสปานาม อหิ วิจฺฉิก สตปทิกาทโย. เตสํ สมฺผสฺเสหิปิ รุปฺปติ. มรณํ วา คจฺฉติ, มรณ มตฺตํ วา ทุกฺขํ. ‘‘เย ธมฺมา’’ติ ทฺวาทสวิธา สปฺปฏิฆรูปธมฺมา. ‘‘อญฺเญส’’นฺติ โสฬสนฺนํ อปฺปฏิฆรูปานญฺจ อรูปธมฺมานญฺจ. ‘‘เตสู’’ติ นิทฺธารเณภุมฺมํ. อิทานิ ปาฬิยา สทฺธึ มุขฺยรุปฺปนํ สํสนฺเทนฺโต ‘‘สมาคโม จา’’ติอาทิมาห. สมาคโม จ นาม อญฺญมญฺญาภิฆฏฺฏนํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. อาปาตาคมนญฺจ อารมฺมณกรณญฺจ ฐเปตฺวาติ โยชนา. ‘‘มหาภูตานเมว วา’’ติ อาโปธาตุ วชฺชิตานํ ติณฺณํ มหาภูตานเมว วา. ‘‘วิการํ อาปชฺชตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ยสฺมึ ขเณ’’ติอาทิมาห. ‘‘สยํปิ วิการปตฺตา โหนฺตี’’ติ [Pg.41] เตมหาภูตาสยํปิ ปกตึ วิชหิตฺวา โอมตฺตาธิมตฺตภาวํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘โอมตฺตาธิมตฺตรูปสนฺตตีนญฺจา’’ติ ปรมฺปรโต อุปฺปชฺชมานา รูปสนฺตติโย สนฺธาย วุตฺตํ. เอวํ ปาฬินเยน วิปตฺติวเสน รุปฺปนํ วตฺวา อิทานิ วิปตฺติ วา โหตุ, สมฺปตฺติ วา. ปุริมปจฺฉิ มสนฺตตีนํ วิสทิสปฺปวตฺติภูโต วิกาโรปิ เอเกน ปริยาเยน รุปฺปนํนามาติ กตฺวา ปุน ตํ รุปฺปนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘ฆฏฺฏนวเสน รุปฺปน ธมฺมาน เมวา’’ติ อาปาตาคมนาทิวเสน รุปฺปนธมฺเมหิวินา อภิฆฏฺฏนวเสนรุปฺปน สภาวานํ รูปธมฺมานเมว สิทฺธนฺติ ปุจฺฉา. ‘‘สวิคฺคหา โหนฺตี’’ติ ทพฺพ สณฺฐานาการสหิตา โหนฺติ. กสฺมา, โอฬาริกสภาวตฺตา. พหูนญฺจรูปกลาปานํ เอกกฺขเณ เอกาพทฺธภาเวนปวตฺตตฺตา. อรูปธมฺมาหิ สณฺหสุขุมสภาวา จ โหนฺติ. สเจ อเนกสตสหสฺสานิปิ เอกโต ปวตฺเตยฺยุํ. ทพฺพสณฺฐานภาวํ นคมิสฺสนฺติเยว. เอกสฺมิญฺจ สตฺตสนฺตาเน เอกกฺขเณ เอก กลาโปว ปวตฺตติ. กสฺมา, อนนฺตร ปจฺจยูปนิพนฺเธน ปวตฺตตฺตา. ตสฺมาเต สวิคฺคหาน โหนฺติ. รูปธมฺมา ปน โอฬาริก สภาวา จ โหนฺติ. พหูนํ สนฺนิจเยสติ ทพฺพสณฺฐานตฺถาย สํวตฺตนฺติ. เอกกฺขเณ จ พหุกลาปาปิ เอกาพทฺธาหุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสวิคฺคหาโหนฺตีติ.

15. “Ruppatī” (පීඩාවට පත් වේ/වෙනස් වේ) යන පදය කර්තෘ කාරක සහ හේතු කර්ම කාරක යන දෙයාකාරයෙන්ම සිද්ධ වේ. රුප්පනය යනු විකාරයට (වෙනස් ස්වභාවයකට) පත්වීමම බව පෙන්වීමට “සීතල උෂ්ණත්වය ආදියෙන්” යනාදිය පවසන ලදී. එහි “visamappavattivasenā” යනු ධාතූන්ගේ විසම පැවැත්ම (අසමතුලිතතාව) හේතුවෙනි. එනම් ධාතු කෝප වීම හේතුවෙන් යන්නයි. “Kenaruppatī” (කුමකින් රුප්පනය වේද?) යන මෙහි “kenā” යනු හේතු අර්ථයෙහි හෝ කර්තෘ අර්ථයෙහි හෝ කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි ගත යුතුය. සීතලෙන් ආදී පදවල ද එසේමය. ඩැම්ස මකස (Ḍaṃsamakasā) යනු ඉදිකටු වැනි මුඛයක් ඇති කුඩා මැස්සන් හා විශාල මැස්සන් (මදුරුවන්) ය. වාත (Vātā) යනු පෙරදිග සුළං ආදියයි. ආතප (Ātapo) යනු හිරු රැසය. සරිංසප (Sariṃsapā) යනු සර්ප, ගෝනුස්සන්, පත්තෑයන් ආදී සත්තුය. ඔවුන්ගේ ස්පර්ශයෙන් ද (ශරීරය) පීඩාවට පත් වේ. මරණයට හෝ මරණය වැනි වූ මහත් දුකකට පත් වේ. “Ye dhammā” යනු දොළොස් වැදෑරුම් සප්‍රතිඝ (ගැටෙන) රූප ධර්මයන්ය. “Aññesaṃ” යනු ඉතිරි රූප ධර්ම දහසය හා අරූප ධර්මයන්ටය. “Tesū” යනු නිර්ධාරණ සප්තමී විභක්තියයි. දැන් පාළි පෙළෙහි දැක්වෙන ප්‍රධාන රුප්පන ලක්ෂණය හා සසඳමින් “Samāgamo cā” යනාදිය පවසයි. “සමාගමය” යනු එකිනෙක ගැටීම යැයි කියනු ලැබේ. අරමුණට පැමිණීම හා අරමුණ ගැනීම හැර (යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ). “Mahābhūtānameva vā” යනු ආපෝ ධාතුව හැර ඉතිරි මහා භූත තුනටමය. “විකාරයට පත් වේ” යැයි පවසා එම අර්ථයම විවරණය කරමින් “yasmiṃ khaṇe” (යම් මොහොතක) යනාදිය පවසන ලදී. “තමන් ද විකාරයට (වෙනස් වීමට) පත් වූවාහු වෙති” යනු ඒ මහා භූතයන් ද තමන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය අතහැර හීන හෝ අධික බවට පත් වේ යන අර්ථයයි. “Omattādhimattarūpasantatīnañcā” යනු පරම්පරා වශයෙන් උපදින රූප සන්තතීන් (රූප පරම්පරා) අරභයා පවසන ලදී. මෙසේ පාළි ක්‍රමයට විපත්තිය (විනාශය) අනුව රුප්පනය පවසා, දැන් විපත්තිය හෝ වේවා, සම්පත්තිය හෝ වේවා, පූර්ව හා අපර සන්තතීන්ගේ විසම පැවැත්මක් වූ විකාරය ද එක් පරියායකින් රුප්පනය නම් වන බව දක්වමින් නැවත ඒ රුප්පනය පෙන්වීමට “apicetthā” යනාදිය පවසන ලදී. “ගැටීම නිසා රුප්පන ධර්මයන්ටම” යනු අරමුණ හමුවීම ආදියෙන් රුප්පනය වන ධර්මයන් හැර, ගැටීම නිසා රුප්පන (විකාර වන) ස්වභාවය ඇති රූප ධර්මයන්ටම මෙය සිද්ධ වේ ද යන ප්‍රශ්නයයි. “Saviggahā hontī” යනු ද්‍රව්‍යමය සටහනක් (හැඩයක්) සහිත වෙති යන්නයි. ඒ මන්ද? ඕලාරික (ගොරෝසු) ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. තවද බොහෝ රූප කලාපයන් එක් මොහොතක එකිනෙකට බැඳී පවතින බැවිනි. අරූප ධර්ම වනාහි ඉතා සියුම් ස්වභාව ඇත්තාහ. ඒවා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ප්‍රමාණයක් එකට පැවතිය ද, ද්‍රව්‍යමය සටහනකට (හැඩයකට) පත් නොවේ. එක් සත්ත්ව සන්තතියක එක් මොහොතක පවතින්නේ එක් කලාපයක් පමණි. ඒ මන්ද? අනන්තර ප්‍රත්‍යය හා බැඳී පවතින බැවිනි. එබැවින් ඒවාට ද්‍රව්‍යමය සටහනක් නැත. රූප ධර්ම වනාහි ඕලාරික ස්වභාවයෙන් යුක්තය. බොහෝ රූප එකතු වූ විට ද්‍රව්‍යමය සටහනක් ඇති වීමට හේතු වේ. එක් මොහොතක බොහෝ කලාපයන් ද එකිනෙකට බැඳී පවතියි. එබැවින් ඒවා ද්‍රව්‍යමය සටහනක් (හැඩයක්) සහිත වෙති.

‘‘สีตาทิคฺคหณสามตฺถิเยนา’’ติ สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตีติอาทินา โลกสฺส ปจฺจกฺขโต ปากฏสฺส สีตาทิวจนสฺสสามตฺถิเยน. ตญฺหิ วจนํ โลกสฺส อปากฏํ อรูปธมฺมานํ รุปฺปนํ อิธนาธิปฺเปตนฺติ ทีเปตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘โวหาโร นามา’’ติ นามสญฺญา นามาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โลโกปจาเรนา’’ติ พหุชนสฺส อุปจาเรน โวหาเรน กถเนน. ‘‘ปากฏ นิมิตฺตวเสเนวา’’ติ ปากฏสฺส สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส วเสเนว. ‘‘สีตาทิคฺคหเณน วินาปี’’ติ ปิสทฺเทน สีตาทิคฺคหณสามตฺถิเยนปีติ ทีเปติ. เอวํ สนฺเตปิ ปาฬิสาธกํ นาม น สกฺกาสพฺพตฺถ ลทฺธุํ. ปากฏนิมิตฺต วจนเมว สพฺพตฺถ สาธารณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตปฺปสงฺคนิวตฺตี’’ติ ตสฺส อรูปธมฺมานํ รูปตาปสงฺคสฺส นิวตฺติ. ‘‘อิทฺธิวิกุพฺพนาวสปฺปวตฺตา’’ติ เอตฺถ อิทฺธิวิกุพฺพนานามอิทฺธิยานานปฺปการมาปนํ. ‘‘รูปตา สิทฺธี’’ติ [Pg.42] รูปนฺติ นาม สญฺญาสิทฺธิ. ‘‘อิทํ ปนา’’ติ อิทํ รูปํ ปน. ‘‘อนุคฺคหานํ สีตาทีนํ วเสนา’’ติ กิญฺจาปิปาฬิยํ สีตาทิวจนํ อุปฆาตกานํ สีตาทีนํ วเสน วุตฺตํ. เตจ พฺรหฺมโลเก นตฺถิ. อนุคฺคาหกา เอว อตฺถิ. เตสํวเสนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานี’’ติ สญฺชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สญฺญาติ วุจฺจติ. กิญฺจ สญฺชานาติ. นีลํปิ สญฺชานาติ, ปีตมฺปิ สญฺชานาตี-ติอาทินา จ, วิชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. กิญฺจ วิชานาติ. มธุรํปิ วิชานาติ, อมฺพิลํปิ วิชานาตี-ติอาทินา จ-ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานิ.

“සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියෙන” යන්නෙන් සීතලෙන්ද පීඩා විඳියි, උෂ්ණයෙන්ද පීඩා විඳියි යනාදී වශයෙන් ලෝකයාට ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ප්‍රකට වූ 'සීත' ආදී වචනවල සාමර්ථ්‍යයෙනි. ලෝකයාට අප්‍රකට වූ අරූප ධර්මයන්ගේ වෙනස්වීම (රුප්පනය) මෙහි අදහස් නොකරන බව එම වචනයෙන් පැහැදිලි කෙරේ යනු අදහසයි. “වෝහාරෝ නාම” යනු නාම සංඥාවයි. “ලෝකෝපචාරේන” යනු බොහෝ ජනයාගේ ව්‍යවහාරය හෙවත් කථා කිරීම් වශයෙනි. “ප්‍රකට නිමිත්ත වශයෙනුත්” යනු ප්‍රකට වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තෙහි වශයෙනි. “සීතාදි ග්‍රහණයෙන් තොරව ද” යන්නෙහි 'පි' (ද) ශබ්දයෙන් 'සීතාදි ග්‍රහණ සාමර්ථ්‍යයෙන් ද' යන්න ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ වුවද පාලි පාඨයක සාධකයක් සෑම තැනකදීම ලැබිය නොහැකිය. ප්‍රකට නිමිත්ත වූ වචනයම සෑම තැනටම සාධාරණ බව දත යුතුය. “තප්පසංගනිවත්ති” යනු එම අරූප ධර්මයන් රූප බවට පැමිණීමේ ප්‍රසංගය වැළැක්වීමයි. “ඉද්ධි විකුබ්බනාවසප්පවත්තා” යන්නෙහි ඉද්ධි විකුබ්බනය යනු සෘද්ධියෙන් විවිධ ආකාරයන් මැවීමයි. “රූපතා සිද්ධි” යනු රූපය යන නාම සංඥාව සිද්ධ වීමයි. “ඉදං පන” යනු මේ රූපය වනාහි. “අනුග්ගහානං සීතාදීනං වසේන” යන්නෙන් පාලියෙහි සීතාදි වචනය උපඝාතක වූ සීතාදීන්ගේ (පීඩා කරන සීත උෂ්ණාදිය) වශයෙන් පවසා තිබුණ ද, ඒවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නැත. එහි ඇත්තේ අනුග්‍රහක ධර්මයන් පමණි. ඒවායේ වශයෙනි යනු අදහසයි. “පාලියෙහි දක්වන ලද්දේ” යනු, 'මහණෙනි, හඳුනන බැවින් සංඥා යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හඳුනයි ද? නිල් පැහැය ද හඳුනයි, රන් පැහැය ද හඳුනයි' යනාදී වශයෙනුත්, 'මහණෙනි, විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් විඤ්ඤාණ යයි කියනු ලැබේ. කුමක් දැනගනී ද? මිහිරි රසය ද දැනගනී, ඇඹුල් රසය ද දැනගනී' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහි දක්වා ඇති කරුණුය.

รูปปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

රූප පදය පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๑๖. นิพฺพานปเท. ‘‘ขนฺธาวา’’ติ ภวนฺตเร อปายาทีสุ ภวิสฺสมานา ขนฺธาวา. น หิ อตีต ธมฺมา, นิพฺพายนฺติ นาม, สตฺเต ปีเฬตฺวา นิรุทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจุปฺปนฺนา จ ธมฺมา เอตรหิ ปีเฬนฺติ, อวสฺสํ อุปฺปชฺชมานา อนาคตธมฺมา จ อนาคเต ปีเฬสฺสนฺติ, กถํ เต นิพฺพายนฺติ นามาติ อาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเนสุ…เป… วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ. ‘‘วิสเยภุมฺม’’นฺติ วิสยาธาเรภุมฺมํ. วิสยาธาโร นามมนุสฺสาภูมิยํ คจฺฉนฺตีติอาทีสุ วิย มุขฺยาธาโร นโหติ. เตน ปน วินา อญฺญตฺถ ตํ กิริยํ กาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา อาธารภาเวน ปริกปฺปิโต อาธาโรติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาอากาเส’’ติอาทิวุตฺตํ. ยถา สกุณานํ ปกฺขน กิริยา นาม อากาเสน วินา อญฺญตฺถ นสิชฺฌติ. ตถา วฏฺฏทุกฺขธมฺมานํ นิพฺพุติ กิริยาปิ นิพฺพาเนน วินา อญฺญตฺถ นสิชฺฌตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยหิเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เย’’ติ เยติวิธวฏฺฏทุกฺขสนฺตาปธมฺมา. หิสทฺโทนิปาโต. เตสทฺโท วจนาลงฺกาโร. ‘‘ตพฺพินิมุตฺต’’นฺติ นิพฺพานวินิมุตฺตํ. นิพฺพุติฐานํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นิพฺพานํ เตสํ นิพฺพุติ กิริยาย วิสยา ธาโรโหตีติ อธิปฺปาโย. ยถา อยํ ปทีโป นิพฺพายติ. ตถาธีรา นิพฺพนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตํ ตํ กิเลสานํ วา’’ติ เต สํเตสํกิเลสานํ วา. ‘‘ขนฺธานํ วา’’ติ อนาคตภเวสุ ขนฺธานํ วา. ‘‘ปุนอปฺปฏิสนฺธิกภาว’’นฺติ สนฺตานสฺส ปุน ปฏิสนฺธานาภาวํ ปาปุณนฺติ [Pg.43] อริยา ชนา. ยถา มคฺเค กรณวจนํ ทิสฺสติ อทฺธา อิมายปฏิปตฺติยา ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามีติอาทีสุ. น ตถา นิพฺพาเนติ อาห ‘‘มคฺเควิยา’’ติอาทึ. นิพฺพาเนปนภุมฺมวจนเมว ทิสฺสติ ยตฺถนามญฺจรูปญฺจ. อเสสํ อุปรุชฺฌตีติอาทีสุ. ตสฺมา นิพฺพาเน กรณ วจนํ น ทิสฺสติ, กรณ ลกฺขณสฺเสว อภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘น จ นิพฺพาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. กรณ ลกฺขณํ นามกตฺตุโน สหการี ปจฺจยภาโว. นนุ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพายนฺตีติ ทิสฺสตีติ. สจฺจํ, ตตฺถ ปน วิเสสเน กรณ วจนํ. น กรณการเก. ตญฺหิ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยานิวตฺตนตฺถํ วุตฺตนฺติ.

16. නිබ්බාන පදයෙහි, “ඛන්ධා වා” යනු මතු භවයන්හි අපාය ආදියෙහි ඇති වන්නා වූ ස්කන්ධයෝය. අතීත ධර්මයෝ සත්වයන් පෙළා නිරුද්ධ වූ බැවින් ඒවා පිරිනිවෙන්නේ නැත යනු අදහසයි. වර්තමාන ධර්මයෝ මේ දැන් පෙළති, ඒකාන්තයෙන් උපදින්නා වූ අනාගත ධර්මයෝ අනාගතයේදී පෙළන්නාහ. එවිට ඒවා කෙසේ පිරිනිවෙන්නේ දැයි විමසන කල්හි “වර්තමාන ධර්මයන් ගැන... කීමට දෙයක්ම නැත” යනාදිය වදාරන ලදී. “විසයෙ භුම්මං” යනු විෂයාධාර සප්තමී විභක්තියයි. විෂයාධාරය යනු “මිනිස්සු භූමියෙහි යති” යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රධාන ආධාරය නොවේ. එහෙත් එයින් තොරව වෙනත් තැනක එම ක්‍රියාව කිරීමට නොහැකිය. එබැවින් ආධාර ස්වභාවයෙන් කල්පිත වූ ආධාරය බව පෙන්වීමට “යථා ආකාසෙ” (අහසෙහි යම් සේ ද) යනාදිය පවසන ලදී. පක්ෂීන්ගේ පියාසර කිරීමේ ක්‍රියාව අහසින් තොරව වෙනත් තැනක සිදු නොවන්නාක් මෙනි. එමෙන්ම වෘත්ත දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ නිවීයාමේ ක්‍රියාව ද නිවනින් තොරව වෙනත් තැනක සිදු නොවන බව පෙන්වීමට “යේ හිතේ” යනාදිය පැවසූහ. එහි “යේ” යනු යම් ඒ ත්‍රිවිධ වෘත්ත දුක්ඛ සන්තාප ධර්මයෝය. 'හි' යනු නිපාත ශබ්දයකි. 'තේ' යනු පද අලංකාරයකි. “තබ්බිනිමුත්තං” යනු නිවනින් තොර වූ නිවීයාමේ ස්ථානයක් නම් නැත යන්නයි. එබැවින් නිවන යනු එම නිවීයාමේ ක්‍රියාවට විෂය වූ ආධාරය වේ යනු අදහසයි. “යම් සේ මේ පහන නිවී යයි ද, එසේම ධීරයෝ (පණ්ඩිතයෝ) පිරිනිවෙති” යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. “තං තං කිලේසානං වා” යනු ඒ ඒ ක්ලේශයන්ගේ හෝ, “ඛන්ධාණං වා” යනු මතු භවයන්හි ඇති වන ස්කන්ධයන්ගේ හෝ, “පුනප්පටිසන්ධිකභාවං” යනු ආර්ය ජනයෝ පරම්පරාව නැවත පිළිසඳ නොගන්නා ස්වභාවයට පැමිණෙති යන්නයි. “ඒකාන්තයෙන් මේ පිළිවෙතින් ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි” යනාදියෙහි මෙන් මාර්ගයෙහි කරණ විභක්ති අර්ථය පෙනේ. නිවනෙහි එසේ නොවන බව “මග්ගේ විය” (මාර්ගයෙහි මෙන්) යනාදියෙන් පැවසූහ. නිවනෙහි වූ කලී “යම් තැනක නාම රූපයන් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ ද” යනාදී තැන්වල සප්තමී විභක්ති වචනයම පෙනේ. එබැවින් නිවන සම්බන්ධයෙන් කරණ විභක්තියක් නොපෙනෙන අතර, කරණ ලක්ෂණය (හේතුවක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම) එහි නැති බව පෙන්වීමට “න ච නිබ්බානං” යනාදිය පවසන ලදී. කරණ ලක්ෂණය යනු කර්තෘගේ සහකාරී ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයයි. අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවෙති යනු පෙනේ නේද? සත්‍යයකි, එහි යෙදී ඇත්තේ විශේෂණයෙහි වූ කරණ විභක්තියයි; කරණ කාරකයෙහි නොවේ. එය සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් වෙන් කර දැක්වීම පිණිස පවසන ලද්දකි.

นิพฺพานปทวณฺณนา.

නිබ්බාන පදයේ වර්ණනාවයි.

ทุตียคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දෙවන ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๑๘. กามาวจรปเท. ‘‘กามียตี’’ติ อิจฺฉียติ. นิมิตฺตสฺสาทวตฺถุ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ อาคตํ. ‘‘เตกามียนฺตี’’ติ เต อวีจินิรยาทโย อิจฺฉียนฺติ. ‘‘ตตฺถ อุปฺปนฺนานมฺปี’’ติ อวีจินิรยาทีสุ อุปฺปนฺนานํปิ สตฺตานํ. ‘‘ภวนิกนฺติ นาม โหตี’’ติ ภวสงฺขาตํ อตฺตโน ขนฺธํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโสเม อตฺตาติ คณฺหนฺตี ตณฺหา ภวนิกนฺติ นาม. สา เนรยิกสตฺตานํปิ อตฺถิเยว. ‘‘กาเม อวจรตี’’ติ กาเมปริยาปนฺนํ โหติ. กาเม อนฺโตคธํ โหติ. รูปารูปภูมีสุ อุปฺปนฺนํปิ รูปารูปสงฺขฺยํ นคจฺฉติ. กามสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. กามคณนเมวคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘ตีสุภเวสุ อุปฺปนฺนานิปี’’ติ กามรูปารูปสตฺตสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนานิปิ น ตตฺรปริยา ปนฺนาเนว โหนฺติ. ตตฺร อปริยาปนฺนาเนว โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘กามาวจรตาปตฺติโทโส’’ติ กามาวจร ธมฺมาติ วตฺตพฺพตา ปตฺติโทโส. ‘‘รูปาวจรตาทิมุตฺติโทโส’’ติ อิเม รูปาวจร ธมฺมา น โหนฺติ, อรูปาวจร ธมฺมา น โหนฺติ, โลกุตฺตร ธมฺมา น โหนฺตีติ เอวํ วตฺตพฺพตาปตฺติ โทโสติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย ‘‘รูปารูปาวจรตาปตฺติ โทโส กามาวจรตามุตฺติ โทโส’’ ติปเทสุ[Pg.44]. อวจรสทฺทสฺส อุปฺปนฺนตฺเถ คหิเตปิ เอเตโทสา นาปชฺชนฺติ. กสฺมา, โลเก เยภูยฺยนยตพฺพหุลนยานํปิ สพฺภาวาติ อิมมตฺถํ วทนฺโต ‘‘นนุเยภูยฺย วุตฺติวเสนปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เกสญฺจี’’ติ เกสญฺจิ ปุคฺคลานํ วา ธมฺมานํ วา. ยถามิคลุทฺทโก คาเม จรนฺโตปิ วเน จรณพหุลตฺตา วนจรโกติ นามํ ลภติ. ราชหตฺถี อญฺญตฺถ จรนฺโตปิ สงฺคาเม จรณพหุลตฺตา สงฺคามาวจโรติ นามํ ลภติ. อยํ เยภูยฺยนโย นาม. ยสฺมึ วเน อมฺพรุกฺขาปิ อตฺถิ, อญฺญรุกฺขาปิ อตฺถิ. อมฺพรุกฺขพหุลตฺตา ปน ตํ วนํ อมฺพวนนฺติ นามํ ลภติ. เอวํ สิมฺพลิวนาทีสุ. อยํ ตพฺพหุลนโย. อิธ ปน ภูมิโย ตพฺพหุลนเยน กามรูปารูป นามํ ลภนฺติ, ธมฺมา เยภูยฺยนเยน กามาวจราทิ นามํ ลภนฺตีติ. เอวํ คหิเต สติ, เต โทสานา ปชฺชนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา อิธปิ…เป… โทโสตี’’ติอาห. ‘‘นา’’ติ น โกจิโทโส นตฺถิ. อตฺถิ เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตสฺมาสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ อวจรสทฺทสฺส. ‘‘ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา’’ติ อุปฺปชฺชนตฺถํ อคฺคเหตฺวา. ‘‘ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย กโต’’ติ ตถา ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย โคจรวิสยตฺตาตายตณฺหาย กโตนาม โหติ. เอเตน กาเมตีติ กาโม, กามตณฺหา. อวจรติ เอตฺถาติ อวจรํ. กามสฺส อวจรนฺติ กามาวจรํ. กาม ตณฺหาย โคจรวิสยตฺตา กามาวจรนฺติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌติ.

18. කාමාවචර පදයෙහි - 'කාමීයති' යනු කැමති වන්නේය යන අර්ථයයි. නිමිත්තස්සාද වස්තුව (නිමිති අරමුණු කොට උපදින ආස්වාදය) මධ්‍යම අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. 'තේකාමීයන්තී' යනු ඒ අවීචි නිරය ආදිය කැමති වෙති (පතති). 'තත්ථ උප්පන්නානම්පී' යනු අවීචි නිරය ආදියෙහි උපන් සත්ත්වයන්ට පවා යන්නයි. 'භවනිකන්ති නාම හෝති' යනු භවය නමැති තමාගේ ස්කන්ධය 'මෙය මගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි' යනුවෙන් දැඩිව ගන්නා වූ තණ්හාව 'භවනිකන්ති' නම් වේ. එය නිරයගාමී සත්ත්වයන්ට ද ඇත්තේමය. 'කාමේ අවචරති' යනු කාම ලෝකයට ඇතුළත් වන බවයි. කාමයෙහි අන්තර්ගත වන බවයි. රූප අරූප භූමිවල උපන් දේවල් ද රූප අරූප ගණයට නොගොස්, කාම සංඛ්‍යාවටම හෙවත් කාම ගණයටම යන්නේය යනු අර්ථයයි. 'තීසුභවේසු උප්පන්නානිපී' යනු කාම, රූප, අරූප යන සත්ත්ව සන්තානයන්හි උපන් දේ වුවද එහිම පරියාපන්න (ඇතුළත්) නොවන බවයි. එහි අපරියාපන්න (ඇතුළත් නොවන) ඒවාම වන්නේය යනු අදහසයි. 'කාමාවචරතාපත්ති දෝෂෝ' යනු මේවා කාමාවචර ධර්මයන් යැයි පැවසීමේ දෝෂයයි. 'රූපාවචරතාදිමුත්ති දෝෂෝ' යනු මේවා රූපාවචර ධර්ම හෝ අරූපාවචර ධර්ම හෝ ලෝකෝත්තර ධර්ම හෝ නොවේ යැයි පැවසීමෙන් වන දෝෂයයි. 'රූපාරූපාවචරතාපත්ති දෝෂෝ කාමාවචරතාමුත්ති දෝෂෝ' යන පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අවචර' ශබ්දය 'උපන්' යන අර්ථයෙන් ගත්තද මෙම දෝෂයන් ඇති නොවේ. මක්නිසාද යත්? ලෝකයෙහි 'බහුලත්වය' (යෙභුය්‍යනය) හෝ 'ප්‍රධානත්වය' (තබ්බහුලනය) අනුව ව්‍යවහාර කිරීම් පවතින බැවිනි. එම අර්ථය පැවසීම සඳහා 'නනු යෙභුය්‍ය වුත්තිවසේනපී' යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි 'කේසඤ්චි' යනු ඇතැම් පුද්ගලයන්ගේ හෝ ධර්මයන්ගේ යන්නයි. මුව වැද්දෙකු ගමෙහි සැරිසැරුවද, වනයෙහිම බොහෝ සේ හැසිරෙන බැවින් 'වනචරක' (වනයේ හැසිරෙන්නා) යන නම ලබන්නාක් මෙනි. රජුගේ මංගල හස්තියා වෙනත් තැන්වල සැරිසැරුවද, යුද්ධ භූමියෙහිම බහුලව හැසිරෙන බැවින් 'සංගාමාවචර' (සංග්‍රාමයෙහි හැසිරෙන්නා) යන නම ලබන්නාක් මෙනි. මෙය 'යෙභුය්‍ය නය' (බහුලතා න්‍යාය) නම් වේ. යම් වනයක අඹ ගස් ද ඇත, වෙනත් ගස් ද ඇත. එහෙත් අඹ ගස් බහුල බැවින් එම වනය 'අඹ වනය' යන නම ලබයි. ඉඹුල් වනය ආදිය ද එසේමය. මෙය 'තබ්බහුල නය' (එම දේ බහුලව ඇති බව පවසන න්‍යාය) වේ. මෙහිදී භූමි (තල) 'තබ්බහුල නය' අනුව කාම, රූප, අරූප යන නම් ලබන අතර, ධර්මයන් 'යෙභුය්‍ය නය' අනුව කාමාවචර ආදී නම් ලබයි. මෙසේ ගත් විට එම දෝෂයන් ඇති නොවන බව පෙන්වා දීම සඳහා 'තස්මා ඉධපී...පේ... දෝසෝතී' යනාදිය පැවසීය. 'නා' යනු කිසිදු දෝෂයක් නැත යන්නයි. 'තස්මාස්සා' යන්නෙහි 'අස්සා' යනු අවචර ශබ්දයටයි. 'තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා' යනු උපදින අර්ථය නොගෙන, 'පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය කතෝ' යනු එලෙස අරමුණු කරගන්නා වූ කාම තණ්හාවගේ ගෝචර විෂය වූ බැවින් 'කාමාවචර' යන්න සිදු වේ. මෙයින් 'කාමේති' යනු කාමය හෙවත් කාම තණ්හාවයි. 'අවචරති එත්ථාති' යනු මෙහි හැසිරෙයි යන්නෙන් 'අවචර' යන්න වේ. කාමයෙහි හැසිරීම 'කාමාවචර' නම් වේ. කාම තණ්හාවගේ ගෝචර විෂය වන බැවින් 'කාමාවචර' යන අර්ථය ද සිද්ධ වේ.

รูเปอวจรตีติ รูปาวจรํ. ‘‘รูเป’’ติ โสฬสวิธายรูปภูมิยา. ‘‘อวจรตี’’ติ ตตฺถ ปริยาปนฺนภาเวน ปวตฺตติ. อรูเป อวจรตีติ อรูปาวจรํ. ‘‘อรูเป’’ติ จตุพฺพิธาย อรูปภูมิยา. ‘‘อวจรตี’’ติ ตตฺถ ปริยาปนฺนภาเวน ปวตฺตตีติ อิมมตฺถํ วทติ ‘‘รูปารูปาวจเรสุปิ อยํนโย เนตพฺโพ’’ติ. รูเป ภโว รูปํ. รูปตณฺหา. อรูเป ภโว อรูปํ, อรูปตณฺหา. รูปสฺส อวจรํ รูปาวจรํ. อรูปสฺส อวจรํ อรูปาวจรนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ ‘‘เตสุ ปนา’’ติอาทินา. ‘‘อตฺรา’’ติ อิมสฺมึ ฐาเน. ยทิปิ โลโภ, ราโค, กาโม, ตณฺหา, ติสพฺพมฺเปตํ โลภสฺสเววจนํ โหติ. รูปราโค อรูปราโคติ ปน วิสุํ วิภตฺตตฺตา อิธ กามสทฺเทน ตํ ทญฺโญโลโภ [Pg.45] คยฺหติ. ‘‘สพฺโพปิ โลโภ’’ติ เอเตนสสฺสตุจฺเฉท ทิฏฺฐิสหคโตปิ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

රූපයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'රූපාවචර' නම් වේ. 'රූපේ' යනු සොළොස් (16) වැදෑරුම් රූප භූමියෙහි යන්නයි. 'අවචරති' යනු එහි පරියාපන්න (අන්තර්ගත) භාවයෙන් පවතියි යන්නයි. අරූපයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'අරූපාවචර' නම් වේ. 'අරූපේ' යනු සිවු (4) වැදෑරුම් අරූප භූමියෙහි යන්නයි. 'අවචරති' යනු එහි පරියාපන්න (අන්තර්ගත) භාවයෙන් පවතියි යන අර්ථය පැවසීමට 'රූපාරූපාවචරේසුපි අයංනයෝ නේතබ්බෝ' යැයි වදාළහ. රූපයෙහි භවය 'රූප' නම් වේ; එනම් රූප තණ්හාවයි. අරූපයෙහි භවය 'අරූප' නම් වේ; එනම් අරූප තණ්හාවයි. රූපයෙහි හැසිරීම 'රූපාවචර' වේ. අරූපයෙහි හැසිරීම 'අරූපාවචර' වේ යන අර්ථය 'තේසු පනා' යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. 'අත්‍රා' යනු මෙහිදීය. ලෝභ, රාග, කාම, තණ්හා යන මේ සියල්ල ලෝභය සඳහා වූ පර්යාය වචන වුවද, 'රූප රාගය', 'අරූප රාගය' යනුවෙන් වෙන් වෙන්ව බෙදා ඇති බැවින් මෙහි 'කාම' ශබ්දයෙන් ඒ හැර අනෙක් ලෝභය ගත යුතුය. 'සබ්බෝපි ලෝභෝ' යන්නෙන් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත ලෝභය ද මෙහි අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය.

๑๙. ‘‘รูปารูปสทฺทา ตาสุ ภูมีสุ นิรุฬฺหา’’ติ อนิมิตฺตา หุตฺวา นิรุฬฺหาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ สนิมิตฺตํ นยํ วทติ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา. ‘‘นิสฺสโยปจาโร’’ติ ฐานูปจาโร, ยถา สพฺโพคาโม อาคโตติ. ‘‘นิสฺสิโต ปจาโร’’ติ ฐานฺยูปจาโร. ยถา ธชา อาคจฺฉนฺตีติ. ‘‘ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร’’ติ เย เอตสฺมึ อนฺตเร ขนฺธธาตุ อายตนา. ยํ รูปํ, ยา เวทนา, ยาสญฺญา, เย สงฺขารา, ยํวิญฺญาณนฺติ โยชนา. ‘‘สุวิสท’’นฺติ เยภูยฺยาทิ นเยหิ อนากุลตฺตาสุวิสุทฺธํ. ‘‘กึ วิกฺเขเปนา’’ติ จิตฺตวิกฺเขเปน กึ ปโยชนนฺติ อตฺโถ.

19. 'රූප අරූප' යන ශබ්ද ඒ ඒ භූමිවල රූඪ (ප්‍රකට) වී ඇති බව අදහසයි. දැන් ලක්ෂණ සහිත ක්‍රමය 'අපිචා' යනාදියෙන් පවසයි. 'නිස්සයෝපචාරෝ' යනු ස්ථානෝපචාරයයි; මුළු ගමම ආවේය (ගම්වැසියන් ආවා) යන්නාක් මෙනි. 'නිස්සිතෝපචාරෝ' යනු ස්ථාන්‍යූපචාරයයි; කොඩි එන්නේය (කොඩි ගත් අය එති) යන්නාක් මෙනි. 'යං එතස්මිං අන්තරේ' යනු යම් මේ අතර වූ ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන වේද යන්නයි. යම් රූපයක් ද, යම් වේදනාවක් ද, යම් සංඥාවක් ද, යම් සංස්කාර කෙනෙක් ද, යම් විඥානයක් ද යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'සුවිසදං' යනු යෙභුය්‍ය ආදී නය ක්‍රමයන්ගෙන් අවුල් නොවන බැවින් ඉතා පිරිසිදු වූ (පැහැදිලි) අර්ථයයි. 'කිං වික්ඛේපේනා' යනු සිත විසිරුවා ගැනීමෙන් (වැඩිදුර විස්තර කිරීමෙන්) ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යනු අර්ථයයි.

๒๐. ‘‘ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐนา’’ติ ภิชฺชนปฺปภิชฺชนฏฺเฐน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ เตภูมเก ธมฺมสมูเห. ‘‘นิวิสตี’’ติ นิจฺจํ วิสติ, อุปคจฺฉติ. ‘‘ตสฺสา’’ติ มิจฺฉาคฺคาหสฺส. ‘‘เตส’’นฺติ โลกุตฺตร ธมฺมานํ. ‘‘เยส’’นฺติ โลกิย ธมฺมานํ. ‘‘ลุชฺชน’’นฺติ ขณิกภงฺเคน ภิชฺชนํ. ‘‘ปลุชฺชน’’นฺติ สณฺฐานเภเทน สนฺตติจฺเฉเทน นานปฺปการโต ภิชฺชนํ. นิพฺพานํ ปน อิธ น ลพฺภติ จิตฺตสงฺคหาธิการตฺตาติ อธิปฺปาโย. โส จ อปริยาปนฺนภาโว, วิสุํ เอกาจตุตฺถี อวตฺถา ภูมินามาติ โยชนา.

20. 'ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨේනා' යනු බිඳෙන සුළු බැවින් (විනාශ වන බැවින්) යන අර්ථයයි. 'යත්ථා' යනු යම් ත්‍රෛභූමික ධර්ම සමූහයකද යන්නයි. 'නිවිසති' යනු නිරන්තරයෙන් ඇතුළු වෙයි, පැමිණෙයි යන්නයි. 'තස්සා' යනු එම මිථ්‍යා ග්‍රහණයටයි. 'තේසං' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ටයි. 'යේසං' යනු ලෝකීය ධර්මයන්ටයි. 'ලුජ්ජන' යනු ක්ෂණික භංගයෙන් බිඳී යාමයි. 'පලුජ්ජන' යනු සටහන (සන්තානය) බිඳීමෙන් හා සන්තතිය (පැවැත්ම) සිඳීමෙන් නානාප්‍රකාරව බිඳී යාමයි. චිත්ත සංග්‍රහයට අදාළ බැවින් මෙහිදී 'නිර්වාණය' නොලැබේ (ගණන් නොගැනේ) යනු අදහසයි. ඒ අපරියාපන්න (ලෝකෝත්තර) භාවය ද වෙන් වූ එක් සිව්වන අවස්ථාවක් හෙවත් භූමියක් යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය.

จตุพฺภูมิวิภาควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සිවු භූමි විභාග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๒๑. ‘‘หีน’’นฺติ สทฺธาสติอาทีหิ โสภณธมฺเมหิ อยุตฺตตฺตาหีนํ. ‘‘สพฺพหีน’’นฺติ โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ ยุตฺตตฺตา สพฺพ จิตฺเตหิ หีนตรํ. ‘‘ตทตฺโถ’’ติ อุปริมานํ จิตฺตานํ โสภณสญฺญากรณสุขตฺโถ. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘วีถิจิตฺตวเสนาติ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโสเม อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตสฺส ภวนิกนฺติ ชวนวีถิจิตฺตสฺส วเสน. เอวญฺจสติ, กึ การณํ โลภมูลจิตฺตสฺสปถมํ วจเนติ อาห ‘‘อกุสเลสุ ปนา’’ติอาทึ[Pg.46].‘‘ทฺวีหิวฏฺฏมูเลหี’’ติ โลภโมหสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ วฏฺฏมูเลหิ.

21. 'හීනං' යනු ශ්‍රද්ධා ස්මෘති ආදී ශෝභන ධර්මයන්ගෙන් තොර බැවින් හීන (පහත්) වූ යන්නයි. 'සබ්බහීනං' යනු ලෝභාදී පාප ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් සියලු සිත්වලට වඩා පහත් වූ යන්නයි. 'තදත්ථෝ' යනු මතු පරම්පරාවෙහි (ඉහළ) සිත් පිළිබඳව ශෝභන සංඥාව ඇති කිරීමෙන් වන සැපය පිණිසයි. 'ආදිතෝ' යනාදී තන්හි - 'වීථිචිත්තවසේනාති' යනු මෙය මගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි යනුවෙන් පවතින භවනිකන්ති (භවයට ඇති ඇල්ම) නමැති ජවන වීථි සිතේ වශයෙනි. මෙසේ වූ කල, අකුසල් සිත් අතුරින් ලෝභ මූල සිත පළමුව පැවසීමට හේතුව කුමක්දැයි 'අකුසලේසු පනා' යනාදියෙන් වදාළහ. 'ද්වීහි වට්ටමූලේහී' යනු ලෝභය හා මෝහය යන වෘත්ත මූලයන් (සංසාර මූලයන්) දෙක මගිනි.

๒๒. ‘‘สินิทฺธจิตฺต’’นฺติ สาตเวทนายุตฺตตฺตาลูขจิตฺตํ น โหตีติ อธิปฺปาโย. สุมนสฺสภาโวติ วุตฺเต กายิกสุขเวทนายปิ ปสงฺโค สิยาติ วุตฺตํ ‘‘มานสิก…เป… นาม’’นฺติ. ‘‘สุมนาภิธานสฺสา’’ติ สุมนนามสฺส. ‘‘ปวตฺตินิมิตฺต’’นฺติ ปวตฺติยา อาสนฺน การณํ. กถํ ปน ภาโว ปวตฺตินิมิตฺตํ นามโหตีติ อาห ‘‘ภวนฺติ…เป… กตฺวา’’ติ. นิมิตฺเต ภุมฺมํ. ตถาหิ ภาโว นาม สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ. อิทานิ นิมิตฺต ลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาหี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ ปโยเค. ‘‘ทนฺต นิมิตฺต’’นฺติ ทนฺตการณา. ‘‘ตํ เวทนา นิมิตฺต’’นฺติ ตํ เวทนาการณา. เอตฺถ สิยา, ‘‘เอตสฺมินฺติ นิมิตฺเต ภุมฺม’’นฺติ วุตฺตํ, นิมิตฺตญฺจนาม อการกํ อสาธนํ, ตํ กถํ สาธนวิคฺคเห ยุชฺชตีติ. อธิกรณ สาธนานุรูปตฺตา สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺสาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตนาติ จ เอตสฺมาติ จ เหตุ อตฺเถ อุภยวจนนฺติ วทนฺติ. อาสนฺนเหตุ นามสาธนรูโป ภวตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. สุฏฺฐุ กโรติ, ปกติปจฺจเยน อนิปฺผนฺนํ กมฺมํ อตฺตโน พเลน นิปฺผาเทตีติ สงฺขาโร. ‘‘ปุพฺพาภิสงฺขาโร’’ติ ปุพฺพภาเค อภิสงฺขาโร. ปโยเชติ นิโยเชตีติ ปโยโค. อุเปติ ผลสงฺขาโต อตฺโถ เอเตนาติ อุปาโย. ‘‘อาณตฺติยาวา’’ติ เปสนายวา. ‘‘อชฺเฌสเนน วา’’ติ อายาจเนน วา. ‘‘ตชฺเชตฺวา วา’’ติ ภยํ ทสฺเสตฺวา วา. ‘‘ตํ ตํ อุปายํ ปเร อาจิกฺข’’นฺติ. กถํ อาจิกฺขนฺตีติ อาห ‘‘อกรเณ’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม ปโยเชตีติกตฺวา อิธ สงฺขาโร นามา’’ติ โยชนา. ‘‘ปจฺจย คโณ’’ติ ปกติปจฺจยคโณ. ‘‘เตนา’’ติ สงฺขาเรน. ‘‘สาธารโณ’’ติ กุสลากุสลาพฺยากตานํ สาธารโณ. ‘‘ทุวิเธน สงฺขาเรนา’’ติ ปโยเคน วา อุปาเยน วา. ‘‘โย ปน เตนสหิโต’’ติอาทินา ปุพฺเพวุตฺตเมวตฺถํ ปการนฺตเรนปากฏํ กาตุํ ‘‘โสปน ยทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อิตี’’ติอาทิ ลทฺธคุณ วจนํ. ‘‘ปจฺจยคณสฺเสวนาม’’นฺติ ปจฺจยคณสฺเสว วิเสส นามนฺติ [Pg.47] วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนตฺเถ อิกปจฺจโยติ กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติอาทึ. ‘‘ปาฬิย’’นฺติ ธมฺมสงฺคณิปาฬิยํ. ‘‘อสลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อจินฺเตตฺวา อิจฺเจวตฺโถ. สพฺพเมตํ นยุชฺชติเยว. กสฺมา, ปาฬิอฏฺฐกถาหิ อสํสนฺทนตฺตา, อตฺถยุตฺติพฺยญฺชนยุตฺตีนญฺจ อวิสทตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ต’’นฺติ จิตฺตํ. ‘‘เอเตนา’’ติ ปุพฺพปฺปโยเคน. ‘‘ยถาวุตฺตนเยนา’’ติ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน. ‘‘โส ปนา’’ติ ปุพฺพปฺปโยโค ปน. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ตํ นิพฺพตฺติโต’’ติ เตน ปุพฺพปฺปโยเคน นิพฺพตฺติโต. ‘‘วิรชฺฌิตฺวา’’ติ อยุตฺตปกฺเขปติตฺวา. เอเตนปฏิกฺขิตฺตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. คาถายํ. ‘‘จิตฺตสมฺภวี’’ติ จิตฺตสฺมึ สมฺภูโต. วิเสโส สงฺขาโร นามาติ โยชนา. สโลมโก, สปกฺขโกตฺยาทีสุวิยาติ วุตฺตํ. สาสวา ธมฺมา, สารมฺมณา ธมฺมาตฺยาทีสุวิยาติ ปน วุตฺเต ยุตฺตตรํ. ‘‘ปาฬิอฏฺฐกถา สิทฺธ’’นฺติ ปาฬิอฏฺฐกถาโต สิทฺธํ. อปิจยตฺถวิสุทฺธิมคฺคาทีสุ อสงฺขารํ จิตฺตํ, สสงฺขารํ จิตฺตนฺติ อาคตํ. ตตฺถ อยํ ปจฺฉิมนโย ยุตฺโต. อุปายสมุฏฺฐิตสฺส อเนกสตสมฺภวโต ‘‘อิทญฺจ นยทสฺสนเมวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อุทาสินภาเวนา’’ติ มชฺฌตฺตภาเวน. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมา. วิการปตฺโต โหติ. ตโต อธิมตฺตปสฺสนํ วิญฺญายตีติ โยชนา.

22. ‘‘සිනිද්ධචිත්ත’’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මධුර වේදනාවෙන් යුක්ත බැවින් රළු නොවන සිතක් යන්නයි. ‘‘සෝමනස්ස ස්වභාවය’’ යැයි කී විට කායික සැප වේදනාවට ද සම්බන්ධ විය හැකි බැවින් ‘‘මානසික... පේ... නාම’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘සුමනාභිධානස්ස’’ යනු සුමන යන නාමය ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘‘පවත්තිනිමිත්ත’’ යනු පැවැත්මට ආසන්න හේතුවයි. ස්වභාවය කෙසේ නම් පැවැත්මට නිමිත්තක් වන්නේද යත් ‘‘භවන්ති... පේ... කත්වා’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. නිමිත්ත යන්නෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. එසේම ස්වභාවය යනු ශබ්දයේ පැවැත්මට නිමිත්ත බව පවසන ලදී. දැන් නිමිත්තෙහි ලක්ෂණය දක්වමින් ‘‘යථාහි’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘තත්ථ’’ යනු එම යෙදීමෙහි ය. ‘‘දන්ත නිමිත්ත’’ යනු දත් හේතුවෙනි. ‘‘තං වේදනා නිමිත්ත’’ යනු එම වේදනාව හේතුවෙනි. මෙහිදී ‘‘මේ නිමිත්තෙහි සප්තමී විභක්තියයි’’ පවසන ලද අතර, නිමිත්ත යනු අකාරකයක් (ක්‍රියාව සිදු නොකරන්නක්) සහ අසාධනයක් (නොසාධන්නක්) නම්, එය කෙසේ නම් සාධන විග්‍රහයක යෙදෙන්නේද? එය අධිකරණ සාධනයට අනුරූප බැවින් ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් ලෙස දත යුතුය. ‘‘එතේන’’ සහ ‘‘එතස්මා’’ යනුවෙන් හේතු අර්ථයෙහි වචන දෙකම පවසන බව කියති. ආසන්න හේතුව නාම සාධන රූපයක් වන්නේය යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. මැනවින් කරයි ද, ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍යයෙන් නිපන් නොවූ කර්මය තමාගේ බලයෙන් නිපදවයි ද, එය ‘‘සංස්කාරය’’ නම් වේ. ‘‘පුබ්බාභිසංස්කාර’’ යනු පූර්ව භාගයෙහි වූ අභිසංස්කාරයයි. මෙහෙයවයි, නියම කරයි යන අර්ථයෙන් ‘‘ප්‍රයෝගය’’ නම් වේ. ඵල සංඛ්‍යාත අර්ථය මෙයින් ලඟා කරගන්නේ යැයි ‘‘උපාය’’ නම් වේ. ‘‘ආණත්තියා වා’’ යනු අණ කිරීමෙන් හෝ ය. ‘‘අජ්ඣේසනේන වා’’ යනු ආරාධනයෙන් හෝ ය. ‘‘තජ්ජෙත්වා වා’’ යනු බිය වැද්දීමෙන් හෝ ය. ‘‘එම එම උපාය අන්‍යයන්ට පවසන්න’’ යන්නයි. කෙසේ පවසන්නේද යත් ‘‘අකරණේ’’ යනාදියයි. ‘‘එම එම කර්මයෙහි යොදවයි යන අරුතින් මෙහි සංස්කාර නම් වේ’’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘පච්චය ගණෝ’’ යනු ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය සමූහයයි. ‘‘තේන’’ යනු එම සංස්කාරයෙනි. ‘‘සාධාරණෝ’’ යනු කුසල්, අකුසල් හා අව්‍යාකෘතයන්ට සාධාරණ වූවකි. ‘‘දුක්විධ සංස්කාරයෙන්’’ යනු ප්‍රයෝගයෙන් හෝ උපායෙනි. ‘‘යමෙක් එයින් සහිත වූයේද’’ යනාදියෙන් කලින් පවසන ලද අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් පැහැදිලි කිරීමට ‘‘සෝ පන යදා’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ඉති’’ යනාදිය ලත් ගුණ ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. ‘‘ප්‍රත්‍ය සමූහයාගේම නාමය’’ යනු ප්‍රත්‍ය සමූහයාගේම විශේෂ නාමයක් බව පවසන ලදී. උපන් යන අර්ථයෙහි ‘‘ඉක’’ ප්‍රත්‍යය කෙසේ දත හැකිද යත් ‘‘යස්මිං සමයේ’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘පාළියං’’ යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි ය. ‘‘අසල්ලක්ඛෙත්වා’’ යනු නොසිතා යන අර්ථයම වේ. මේ සියල්ල නොගැලපේ. මන්දයත්, පාළි අටුවාවන් සමඟ සැසඳීමක් නොමැති බැවින් සහ අර්ථ යුක්ති, ව්‍යඤ්ජන යුක්තීන්ගේ අපැහැදිලි බව නිසා යනු අදහසයි. ‘‘තං’’ යනු සිතයි. ‘‘එතේන’’ යනු පූර්ව ප්‍රයෝගයෙනි. ‘‘යථාවුත්තනයෙන’’ යනු පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව තියුණු බව නම් වූ විශේෂ සැරසීමකිනි. ‘‘සෝ පන’’ යනු පූර්ව ප්‍රයෝගයයි. ‘‘ඉති’’ යනු එබැවිනි. ‘‘තං නිබ්බත්තිතෝ’’ යනු එම පූර්ව ප්‍රයෝගයෙන් නිපන් බැවිනි. ‘‘විරජ්ඣිත්වා’’ යනු නුසුදුසු පක්ෂයට වැටී යන්නයි. ‘‘මොහු විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ’’ යනු සම්බන්ධයයි. ගාථාවෙහි ‘‘චිත්තසම්භවී’’ යනු සිතෙහි උපන් යන්නයි. විශේෂ වූවක් ‘‘සංස්කාර’’ නම් වේ යනු යෝජනාවයි. රෝම සහිත වූවෙක්, පක්ෂ සහිත වූවෙක් යන්නාක් මෙනැයි පවසන ලදී. ‘‘සාසවා ධම්මා’’, ‘‘සාරම්මණා ධම්මා’’ යන්නාක් මෙන් පැවසීම වඩාත් සුදුසුය. ‘‘පාළි අටුවා සිද්ධං’’ යනු පාළි අටුවාවන්ගෙන් සිද්ධ වූවකි. තවද අත්ථවිසුද්ධිමග්ග ආදියෙහි අසංස්කාරික සිත, සසංස්කාරික සිත යනුවෙන් පැමිණ ඇත. එහිදී මෙම පසුකාලීන ක්‍රමය සුදුසුය. උපායයෙන් හටගත් දේ සිය ගණනක් ඇති විය හැකි බැවින් ‘‘මෙය ක්‍රමයක් දැක්වීමක් පමණි’’ යයි පවසන ලදී. ‘‘උදාසීනභාවේන’’ යනු මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයෙනි. ‘‘යතෝ’’ යනු යම් හෙයකින් ද. විකාරයට පත් වේ. එයින් අධිමාත්‍ර දර්ශනය දත යුතු යනු සම්බන්ධයයි.

๒๓. อิทานิ สหคตวจน สมฺปยุตฺตวจนานิ วิจาเรนฺโต ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทิมารภิ. ‘‘น ปน เต เภทวนฺตา โหนฺตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น นุ เตปิจกฺขุ สมฺผสฺโส, โสตสมฺผสฺโส, ติอาทินา จ, กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, ติอาทินา จ, ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณ, นฺติอาทินาจ เภทวนฺตา โหนฺตีติ. สจฺจํ. เต ปน เภทา อิมํ จิตฺตํ ภินฺนํ น กโรนฺติ. ตสฺมา เต เภทวนฺตาน โหนฺตีติ วุตฺตา. น จ เตสํ อยํ วิกปฺโป อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิมสฺมึ จิตฺเต’’ติ โลภมูลจิตฺเต. ‘‘กตฺถจี’’ติ กิสฺมิญฺจิ จิตฺเต. เยวาปนาติ วุตฺเต สุธมฺเมสุ อาคตานิเยวาปนกานิ. ‘‘อญฺเญหี’’ติ โทสมูลโมหมูเลหิ. นนุตานิปิ อิธ คเหตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นา’’ติ น คเหตพฺพานิ. กสฺมาติ อาห ‘‘เตสุหี’’ติอาทึ[Pg.48]. เตปิ อิธ นคเหตพฺพา สิยุํ. น ปน น คเหตพฺพา. กสฺมา, เวทนาย จ สยํ เภทวนฺตตฺตา, ทิฏฺฐิสงฺขารานญฺจ วิกปฺปสพฺภาวาติ อธิปฺปาโย.

23. දැන් සහගත වචනය සහ සම්ප්‍රයුක්ත වචනය විමසමින් ‘‘එත්ථ ච’’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘‘ඔවුහු ප්‍රභේද සහිත නොවෙති’’ යයි කිනම් හෙයකින් පවසන ලදද? ඔවුන්ට ද චක්ඛු සම්ඵස්සය, සෝත සම්ඵස්සය යනාදියෙන් ද, කාම විතර්කය, ව්‍යාපාද විතර්කය යනාදියෙන් ද, දුක්ඛයෙහි අඥානය, දුක්ඛ සමුදයෙහි අඥානය යනාදියෙන් ද ප්‍රභේදයන් පවතින්නේ නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එම ප්‍රභේදයන්ගෙන් මේ සිත වෙනස් (භින්න) නොකරයි. එබැවින් ඔවුහු ප්‍රභේද සහිත නොවෙති යයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ මෙම විකල්පය නැත යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘ඉමස්මිං චිත්තේ’’ යනු ලෝභ මූල සිතෙහි ය. ‘‘කත්ථචි’’ යනු කිසියම් සිතක ය. ‘‘යේවාපනක’’ යැයි කී කල්හි සුධර්මයන්හි පැමිණි යේවාපනක ධර්මයන්මය. ‘‘අඤ්ඤේහි’’ යනු දෝස මූල සහ මෝහ මූලයන්ගෙනි. ඒවා ද මෙහි ගත යුතු නොවේද යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘නා’’ යනු ගත යුතු නොවේ යන්නයි. කිනම් හෙයකින්ද යත් ‘‘තේසු හි’’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒවා ද මෙහි නොගත යුතු විය හැකිය. එහෙත් නොගත යුතු නොවේ. මන්දයත්, වේදනාව තමා විසින්ම ප්‍රභේද සහිත බැවින් ද, දෘෂ්ඨි සහ සංස්කාරයන්ගේ විකල්පයන් පවතින බැවින් ද යනු අදහසයි.

๒๔. ‘‘โสมนสฺสสฺสการณ’’นฺติ โสมนสฺสุปฺปตฺติยา การณํ. โสมนสฺสุปฺปตฺติยา การเณ วุตฺเต ตํ สหคต จิตฺตุปฺปตฺติยาปิการณํ สิทฺธํ โหตีติ กตฺวา ตเมว วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิโกหี’’ติอาทึ. หีเนน วา…เป… อารมฺมเณน สมาโยโค, เตน สมายุตฺตสฺสาปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานนฺติอาทินา วตฺตพฺพํ. ตถา พฺยสนมุตฺติยํปิ. อุเปกฺขาการเณ ‘‘พฺยสนมุตฺตี’’ติ อิทํ โทมนสฺสปฺปสงฺคปริหารวจนํ. อชฺฌาสโยวุจฺจติ อชฺฌาวุตฺตํ เคหํ. ทิฏฺฐิสงฺขาโต อชฺฌาสโยยสฺสาติ ทิฏฺฐชฺฌาสโย. ตสฺส ภาโว ทิฏฺฐชฺฌาสยตา. ‘‘อโยนิโส อุมฺมุชฺชน’’นฺติ อนุปายโต อาภุชนํ, มนสิกรณํ. ‘‘จินฺตา ปสุตวเสนา’’ติ คมฺภีเรสุ ธมฺเมสุ จินฺตาปสวนวเสน, วีมํสา วฑฺฒนวเสน. ‘‘ทิฏฺฐการณเมวา’’ติ ทิฏฺฐํ การณปฺปฏิรูปกเมว. เตนาห ‘‘สารโตสจฺจโต อุมฺมุชฺชน’’นฺติ. ‘‘ตพฺพิปรีเตนา’’ติ ตโต วิปรีเตน. อทิฏฺฐชฺฌาสยตา, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลปริวชฺชนตา, สทฺธมฺมสวนตา, สมฺมาวิตกฺกพหุลตา, โยนิโส อุมฺมุชฺชนญฺจ ทิฏฺฐิวิปฺปโยคการณนฺติ วตฺตพฺพํ.

24. ‘සෝමනස්සස්සකාරණං’ යනු සෝමනස ඉපදීමට හේතුවයි. සෝමනස ඉපදීමට හේතුව පැවසූ කල, එය හා යෙදුණු සිත් ඉපදීමට ද හේතුව ස්ථිර වන බැවින් එයම කියන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින් ‘සෝමනස්සප්පටිසන්ධිකෝහි’ යනාදිය පවසන ලදි. හීන වූ... අරමුණු සමඟ එක්වීමෙන් ඒ හා යෙදුණු සිත උපදින කල්හි යනාදිය පැවසිය යුතුය. එමෙන්ම ව්‍යසනයෙන් මිදීමේදී ද එසේමය. උපේක්ෂා හේතුවෙහි ‘බ්‍යසනමුත්ති’ (ව්‍යසනයෙන් මිදීම) යන මෙය දෝමනස්සය ඇති වීමේ ප්‍රසංගය (අවස්ථාව) වැළැක්වීමට කියන ලද වචනයකි. අජ්ඣාසය යනු වාසය කරන නිවසයි. දෘෂ්ටිය නමැති අජ්ඣාසය යමෙකුට ඇද්ද, ඔහු දිට්ඨජ්ඣාසය නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය දිට්ඨජ්ඣාසයතාවයයි. ‘අයෝනිසෝ උම්මුජ්ජනං’ යනු වැරදි ක්‍රමයකින් මෙනෙහි කිරීමයි. ‘චින්තා පසූතවසේන’ යනු ගැඹුරු ධර්මයන්හි කල්පනා කිරීමේ වශයෙන් හෙවත් විමංසාව දියුණු කිරීමේ වශයෙනි. ‘දිට්ඨිකාරණමේව’ යනු දෘෂ්ටියට අනුරූප වූ කරුණමය. එහෙයින් ‘සාරතෝසච්චතෝ උම්මුජ්ජනං’ (සාර වශයෙන් සත්‍ය වශයෙන් මතු වීම) යයි කියන ලදි. ‘තබ්බිපරීතේන’ යනු ඊට විපරීත වශයෙනි. දිට්ඨජ්ඣාසය නොමැති බව, වැරදි දෘෂ්ටි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, සම්මා විතර්ක බහුල බව සහ යෝනිසෝ මනසිකාරය යන කරුණු දිට්ඨිවිප්පයුක්ත (දෘෂ්ටියෙන් තොර) වීමට හේතු ලෙස පැවසිය යුතුය.

‘‘อิเมสํ ปน จิตฺตานํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเคคเหตพฺพ’’นฺติ วิสุทฺธิ มคฺเคขนฺธ นิทฺเทสโต คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺหิตตฺถ. ยทา หินตฺถิกาเมสุ อาทีนโวติอาทินานเยน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุเรกฺขิตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ กาเมวา ปริภุญฺชติ, ทิฏฺฐมงฺคลาทีนิ วา สารโตปจฺเจติ สภาว ติกฺเขน อนุสฺสาหิเตนจิตฺเตน. ตทา ปถมํ อกุสล จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทาทุตียํ. ยทา มิจฺฉา ทิฏฺฐึ อปุเรกฺขิตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ เมถุนํ วา เสวติ, ปร สมฺปตฺตึ วา อภิชฺฌายติ, ปรภณฺฑํ วา หรติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน. ตทา ตตียํ. ยทา มนฺเทน สมุสฺสาหิเตนจิตฺเตน, ตทา จตุตฺถํ. ยทา ปน กามานํ วา อสมฺปตฺตึ อาคมฺม อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาเวน จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตาโหนฺติ[Pg.49], ตทาเสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

‘මෙම සිත් උපදින ආකාරය විසුද්ධිමාර්ගයෙන් ගත යුතුය’ යනු විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ඛන්ධ නිර්දේශයෙන් දත යුතු බවයි. එහි මෙසේ දක්වා ඇත: යම් කලෙක හීන වූ කාමයන්හි ආදීනව නොදැක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පෙරදැරි කරගෙන, සතුටින් පිනා ගිය සිතින් කාමයන් පරිභෝජනය කරයි ද, නැතහොත් මංගල කරුණු ආදිය සාර වශයෙන් පිළිගනියි ද, එය ස්වභාවයෙන්ම තියුණු වූ උත්සාහ රහිත (අසංඛාරික) සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට පළමු වන අකුසල් සිත උපදී. යම් කලෙක මඳ වූ උත්සාහවත් (සසංඛාරික) සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට දෙවන සිත උපදී. යම් කලෙක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පෙරදැරි කර නොගෙන හුදෙක් සතුටින් පිනා ගිය සිතින් මෛථුනයෙහි යෙදෙයි ද, පරසම්පත්තිය කෙරෙහි අභිජ්ඣාව ඇති කර ගනියි ද, පරභාණ්ඩ සොරකම් කරයි ද, එය ස්වභාවයෙන්ම තියුණු වූ උත්සාහ රහිත සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට තුන්වන සිත උපදී. යම් කලෙක මඳ වූ උත්සාහවත් සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට හතරවන සිත උපදී. යම් කලෙක කාම සම්පත් නොලැබීමෙන් හෝ අන්‍ය සෝමනස්සයට හේතු වන කරුණු නොමැති වීමෙන් එම කරුණු හතරෙහිම සෝමනස්සය රහිත වේ ද, එවිට ඉතිරි සිත් හතර උපේක්ෂා සහගතව උපදී.

โลภมูลจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ලෝභමූල චිත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

๒๕. โทสมูลจิตฺเต. ‘‘วิรูป’’นฺติ ทุฏฺฐํ, ลุทฺทํ. ทุมฺมนสฺส ภาโวติ วุตฺเต กายิกทุกฺขเวทนายปิ ปสงฺโค สิยาติ วุตฺตํ ‘‘มานสิก…เป… นาม’’นฺติ. ปฏิหญฺญติ พาธติ. ‘‘สนฺตตฺเต’’ติ สนฺตาปิเต.

25. දෝසමූල චිත්තයෙහි: ‘විරූප’ යනු දූෂිත වූ, රෞද්‍ර වූ යන්නයි. ‘දුම්මනස්ස භාවෝ’ (දුක්මුසු බව) යයි කී කල කායික දුක් වේදනාවට ද ඉඩ ඇති බැවින් ‘මානසික...’ යනාදිය කියන ලදි. ‘පටිහඤ්ඤති’ යනු පීඩා කරයි. ‘සන්තත්තේ’ යනු තැවුණු හෙවත් සන්තාපයට පත් වූ යන්නයි.

๒๖. ‘‘เภทกโร’’ติ อญฺญมญฺญวิเสสกโร. ‘‘เภทกราน โหนฺตี’’ติ อิมสฺส จิตฺตสฺส อญฺญมญฺญวิเสสกราน โหนฺติ. โทมนสฺสคฺคหณํ ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ คหิตนฺติ โยชนา. ปสงฺโคติ จนานปฺปการโต สชฺชนํ ลคฺคนํ. กถํ ปสงฺโคติ อาห ‘‘ยทาหี’’ติอาทึ. ‘‘ตุฏฺฐึ ปเวเทนฺตี’’ติ ตุฏฺฐามยํ อิเมสํ มรเณนาติอาทิ จิกฺขนฺติ. เอวํ สหคตปฺปสงฺคํ นิวตฺเตตฺวา สมฺปยุตฺตปฺปสงฺคํ นิวตฺเตตุํ ‘‘ปฏิฆคฺคหณํปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติรจฺฉานคตปาณวเธ อปุญฺญํ นาม นตฺถิ. อาทิกปฺปโต ปฏฺฐาย มนุสฺสานํ ยถากาม ปริโภคตฺถาย โลกิสฺสริเยนถาวรฏฺฐายินา นิมฺมิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิสฺสฏฺฐา’’ติ อนาสงฺกา. ‘‘อญฺเญวา’’ติ อญฺเญ วา ชเน. วิมติ เอว เวมติกํ. เวมติกํ ชาตํ เยสํ เต เวมติกชาตา. ปุริมจิตฺตสฺสโลภสหคตภาโว อิมานิอฏฺฐปิ โลภสหคตจิตฺตานินามาติ อิมินา จูฬนิคมเน เนว สิทฺโธวิยาติ โยชนา. จูฬนิคมเนน ปฏิฆสมฺปยุตฺต ภาเวสิทฺเธ โทมนสฺสสหคตภาโวปิ เตนสิทฺโธ เยวาติ กตฺวา ‘‘เตสํ คหณํ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เตส’’นฺติ โทนสฺสปฏิฆานํ. อิมสฺมึ จิตฺเต อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิจถินมิทฺธานิ จ อนิยตโยคีนิ จ โหนฺติ เยวาปนกานิ จ. เตนาห ‘‘ปุริมจิตฺเต’’ติอาทึ. โทมนสฺสํ อิมสฺมึ จิตฺเต อตฺถิ, อญฺญจิตฺเตสุ นตฺถิ, ตสฺมา อสาธารณ ธมฺโม นาม. อนญฺญสาธารณ ธมฺโมติปิ วุจฺจติ. ‘‘ยถาตํ’’ติ ตํ นิทสฺสนํ ตทุทาหรณํ ยถา กตมนฺติ อตฺโถ. ‘‘อุปลกฺเขตี’’ติ [Pg.50] สญฺญาเปติ. อาตปํตายติรกฺขตีติ อาตปตฺตํ. เสตจฺฉตฺตํ. ลทฺธํ อาตปตฺตํ เยนาติ ลทฺธาตปตฺโต. ราชกุมาโร. โส อาตปตฺตํ ลทฺโธติ วุตฺเต สพฺพํ ราชสมฺปตฺตึ ลทฺโธติ วิญฺญายติ. ตสฺมา อิทํ อุปลกฺขณ วจนํ ชาตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุภินฺน’’นฺติ ทฺวินฺนํ โทมนสฺส ปฏิฆานํ. ปุพฺเพ โทมนสฺสสหคตนฺติ วตฺวา นิคมเน ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตานีติ วุตฺตตฺตา ‘‘อิมสฺส…เป… สิทฺธิโต’’ติ วุตฺตํ.

26. ‘භේදකරෝ’ යනු එකිනෙකට විශේෂත්වයක් කරන්නා වූ යන්නයි. ‘භේදකරා හොන්ති’ යනු මෙම සිතෙහි එකිනෙකට විශේෂ ලක්ෂණ ඇති කරයි. දෝමනස්සය යන වචනය යෙදීම අනවශ්‍ය ලෙස තැන්වලට සම්බන්ධ වීම වැළැක්වීමට යොදන ලද්දකැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘පසංග’ යනු නොයෙක් ආකාරයෙන් ඇලීමයි. ‘යදා හි’ යනාදියෙන් ‘පසංග’ යනු කුමක්දැයි දක්වයි. ‘තුට්ඨිං පවේදෙන්ති’ යනු මොවුන්ගේ මරණයෙන් මට සතුටක් යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙසේ සහජාත ප්‍රසංගය වළක්වා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රසංගය වැළැක්වීමට ‘පටිඝග්ගහණම්පි’ යනාදිය පවසන ලදි. තිරිසන් සතුන් මැරීමේදී අකුසලයක් නැත, ඔවුන් ලෝකේෂ්වරයා විසින් මනුෂ්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස මැවූ ඒවා ය යන වැරදි අදහස ඇති විය හැකිය. ‘විස්සට්ඨා’ යනු සැක රහිත බවයි. ‘අඤ්ඤේවා’ යනු අනෙක් ජනයායි. ‘විමති’ යනුම ‘වේමතික’ යන්නයි. සැක ඇති වූවෝ වේමතිකජාතා නම් වෙති. පෙර සිත ලෝභ සහගත වූ බැවින් මේ අට සිත් ද ලෝභ සහගත සිත් බව චූළ නිගමනයෙන්ම සනාථ වේ. කෙටි නිගමනයෙන් ප්‍රතිඝ සම්පයුක්ත බව ස්ථිර වූ පසු දෝමනස්ස සහගත බව ද එයින්ම ස්ථිර වන හෙයින් ‘තේසං ගහණං’ (ඔවුන් ගැන ගැනීම) යයි කියන ලදි. ‘තේසං’ යනු දෝමනස්ස හා ප්‍රතිඝයන්ගේ ය. මෙම සිතෙහි ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච සහ ථීන-මිද්ධ යන මේවා නියත වශයෙන් නොයෙදෙන ධර්මයෝ වෙති. එහෙයින් ‘පුරිමචිත්තේ’ යනාදිය පවසන ලදි. දෝමනස්සය මෙම සිතෙහි ඇත, අන් සිත්වල නැත. එබැවින් එය අසාධාරණ ධර්මයකි. එය ‘අනඤ්ඤසාධාරණ ධර්මය’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘යථා තං’ යනු ඒ නිදසුනයි. ‘උපලක්ඛේති’ යනු හඟවයි. අව්වෙන් රකින්නේ ‘ආතපත්ත’ (ශ්වේතච්ඡත්‍රය) නම් වේ. ‘ලද්ධප්පත්තෝ’ යනු සෙත් කුඩය ලැබූ තැනැත්තායි. ඔහු රජ කුමරෙකි. ඔහු සෙත් කුඩය ලැබූ බව පැවසූ කල, සියලු රාජ සම්පත් ලැබූ බව හැඟේ. එබැවින් මෙය උපලක්ෂණ වචනයක් බව දත යුතුය. ‘උභින්නං’ යනු දෝමනස්ස හා ප්‍රතිඝ යන දෙදෙනාගේමය. කලින් දෝමනස්ස සහගත යයි කියා නිගමනයේදී ප්‍රතිඝ සම්පයුක්ත සිත් යයි කී බැවින් ‘ඉමස්ස... සිද්ධිතෝ’ යනාදිය කියන ලදි.

๒๗. ‘‘อนิฏฺฐโลกธมฺเมหี’’ติ อลาโภ จ, อยโสจ, นินฺทาจ, ทุกฺขญฺจาติ จตูหิ อนิฏฺฐโลกธมฺเมหิ. ‘‘ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา’’ติ อหํ อลาภาทีหิ มาสมาคจฺฉีติ ปตฺเถนฺตสฺสปิ กุโตเมเอตฺถโลเกตํ ปตฺถนา ปูรณํ สพฺพกาลํ ลพฺภาติ อตฺโถ. ‘‘ลพฺภา’’ติ จ กมฺมตฺถทีปกํ ปาฏิปทิกปทํ. อิเมสํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺเขปโตว วุตฺตํ ตสฺส ปาณาติ ปาตาทีสุ ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล ปวตฺติเวทิตพฺพาติ.

27. ‘අනිට්ඨලෝකධම්මේහි’ යනු අලාභය, අයස, නින්දාව සහ දුක් යන සතර අනිට්ඨ ලෝක ධර්මයන්ගෙනි. ‘තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ යනු අලාභාදිය මට නොපැමිණේවායි ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකුට වුව ද, මෙම ලෝකයෙහි එම ප්‍රාර්ථනාව නිතර ඉටු කර ගැනීම කොහින් ලැබෙන්නක් ද යන අර්ථයයි. ‘ලබ්භා’ යනු කර්මාර්ථය පෙන්වන ප්‍රකෘති පදයකි. මේවා උපදින ආකාරය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සංක්ෂේපයෙන් පවසා ඇත. එය ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි තියුණු හා මඳ වශයෙන් සිදුවන අවස්ථාවල පවතින බව දත යුතුය.

โทสมูลจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දෝසමූල චිත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

๒๘. โมหมูลจิตฺเต. ‘‘มูลนฺตรวิรเหนา’’ติ อญฺญมูลวิรเหน. สํสปฺปตีติ สํสปฺปมานา. เอวํ นุ โข, อญฺญถานุ โขติ เอวํ ทฺวิธา เอรยติ กมฺปตีติ อตฺโถ. วิกฺขิปตีติ วิกฺขิปมานํ. ‘‘นิยมนตฺถ’’นฺติ อิทํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ นามาติ นิยมนตฺถํ. อิทญฺหิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ วิย นิคมเนน สิทฺธํ น โหติ. ‘‘อิธ ลทฺโธกาสํ หุตฺวา’’ติ มูลนฺตร วิรหตฺตา เอว อิธลทฺโธกาสํ หุตฺวา. ปกติ สภาวภูตํ, อิติ ตสฺมา นตฺถีติ โยชนา. ‘‘อโนสกฺกมาน’’นฺติ ปจฺฉโต อนิวตฺตมานํ. ‘‘อสํสีทมาน’’นฺติ เหฏฺฐโต อปตมานํ. อุภเยน อพฺโพจฺฉินฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อติสมฺมุฬฺหตายา’’ติ มูลนฺตร วิรเหน โมเหน อติสมฺมุฬฺหตาย. ‘‘อติจญฺจลตายา’’ติ สํสปฺปมานวิกฺขิปมาเนหิวิจิกิจฺฉุทฺธจฺเจหิ อติจญฺจลตาย. ‘‘สพฺพตฺถปี’’ติ สพฺเพสุปิ อารมฺมเณสุ. อฏฺฐกถายํ สงฺขาร เภเทน อวิชฺชาย ทุวิธภาโวว วุตฺโต. กถํ วุตฺโต. อวิชฺชา อปฺปฏิปตฺติ มิจฺฉา ปฏิปตฺติโต ทุวิธา ตถา สสงฺขา ราสงฺขารโตติ [Pg.51] วุตฺโต. ‘‘ติวิธภาโววา’’ติ อิมสฺมึ จิตฺเตสงฺขารวิมุตฺตาย อวิชฺชาย สทฺธึ ติวิธภาโวว. อิเมสํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเคสงฺเขปโตววุตฺตํ ตสฺสอสนฺนิฏฺฐานวิกฺเขปกาเลปวตฺติ เวทิตพฺพาติ.

28. මෝහමූල සිත්හි 'මූලන්තර විරහයෙන්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අන්‍ය වූ මූලයන්ගෙන් (ලෝභ, ද්වේෂ) තොර වීමයි. 'සංසප්පති' යනු සැක සහිතව සැලීමයි. මෙය මෙසේ ද නැතහොත් වෙනත් ආකාරයක දැයි මෙසේ ආකාර දෙකකින් කම්පනය වන බව අර්ථයයි. 'වික්ඛිපති' යනු විසිරී යන ස්වභාවයයි. 'නියමනත්ථං' යනු මෙය විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත නම් වන බව හැඳින්වීම පිණිසයි. මෙය පටිඝ සම්ප්‍රයුක්ත සිත මෙන් නිගමනයකින්ම සිද්ධ වූවක් නොවේ. 'මෙහි අවකාශ ලැබ' යනු අන්‍ය මූලයන් නැති බැවින්ම මෙහි අවස්ථාව ලැබීමයි. ප්‍රකෘති ස්වභාවය වූ බැවින්, එම නිසා නැත යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'අනොසක්කමානං' යනු පසුබට නොවීමයි. 'අසංසීදමානං' යනු පහතට නොවැටීමයි. මේ දෙකෙන්ම නොසිඳුණු බව කියැවේ. 'අතිසම්මුළ්හතාය' යනු අන්‍ය මූලයන්ගෙන් තොරව මෝහයෙන් අතිශයින් මුළා වූ බැවිනි. 'අතිචඤ්චලතාය' යනු විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්චයන්ගෙන් අතිශය චංචල වූ බැවිනි. 'සබ්බත්ථපි' යනු සියලු අරමුණුවලදී යන්නයි. අට්ඨකථාවෙහි සංඛාර භේදයෙන් අවිද්‍යාවෙහි දෙවැදෑරුම් බව කියැවිණි. ඒ කෙසේ ද? අවිද්‍යාව අප්‍රතිපත්තිය හා මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බවත්, සසංඛාරික හා අසංඛාරික වශයෙන් ද කියන ලදී. 'තිවිධභාවෝ' යනු මේ සිත්හි සංඛාරවලින් මිදුණු අවිද්‍යාව සමග තුන් වැදෑරුම් බවයි. මේ සිත් දෙකෙහි උත්පත්ති විධිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සංක්ෂේපයෙන් දක්වා ඇත. එය තීරණයකට පැමිණිය නොහැකි වික්ෂේප අවස්ථාවන්හි පැවැත්ම ලෙස දත යුතුය.

๒๙. ‘‘สพฺพถาปี’’ติ นิปาตสมุทาโย วา โหตุ อญฺญมญฺญเววจโน วา, วิสุํ นิปาโตวาติ เอวํ สพฺพปฺปการโตปิ. อกุสลปเท อกาโร วิรุทฺธตฺโถ. ยถา อมิตฺโต, อสุโร, ติทสฺเสตุํ ‘‘อกุสลานี’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิวิรุทฺธภาโว’’ติ โมหาทีหิ อกุสเลหิ วิรุทฺธภาโว. ภาวนํนารหนฺตีติ ‘‘อภาวนารหา’’. กถํ ปน ภาวนํนารหนฺตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทึ. ‘‘นิยามํ โอกฺกมนฺตาปี’’ติ ปญฺจานนฺตริย กมฺมภาเวน นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ นิยามํ โอกฺกมนฺตาปิ. อปายํ ภชนฺตีติ อปายภาคิโน. กมฺมการกา. เตสํ ภาโว. ตาย. ‘‘วฏฺฏโสตนิยเต’’ติ สํสารวฏฺฏ โสตสฺมึ นิยเต. ‘‘ถิรตรปตฺตา’’ติ สมาธิวเสน ถิรตรภาวํ ปตฺตา. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปการนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ‘‘สิยุ’’นฺติ ปทํ ธาตุปจฺจเยหิ สิทฺธํ นิปฺผนฺนปทํ นาม นโหติ. กสฺมา, อิธปริกปฺปตฺถสฺส อสมฺภวโต. นิปาตปทํ โหติ. กสฺมา, อเนกตฺถตา สมฺภวโต. อิธ ปน ภวนฺติ สทฺเทน สมานตฺโถ. เตนาห ‘‘นิปาตปทํ อิธ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

29. 'සබ්බථාපි' යනු නිපාත සමූහයක් හෝ එකිනෙකට සමාන පද හෝ විය හැකිය, නැතහොත් වෙන් වූ නිපාතයක් විය හැකිය. සියලු ආකාරයෙන්ම යනු එහි අර්ථයයි. අකුසල පදයෙහි 'අ' කාරය විරුද්ධ අර්ථයෙහි යෙදේ. අමිත්‍ර, අසුර යන පද මෙන් 'අකුසල' යනාදිය දක්වන ලදී. 'ප්‍රතිවිරුද්ධ භාවය' යනු මෝහය ආදී අකුසලයන්ගෙන් විරුද්ධ වීමයි. භාවනාවට නුසුදුසු බැවින් 'අභාවනාරහ' නම් වේ. නැවත නැවත වැඩීමට නුසුදුසු බව ඒ මගින් කියැවේ. 'නියාමය කරා පැමිණෙන්නෝ ද' යනු පංචානන්තරිය කර්ම හෝ නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටි බව නිසා නියාමයට (අපායට) පැමිණෙන්නෝ ද වේ. අපාය භජනය කරන බැවින් අපායභාගීහු නම් වෙති. ඔවුහු කර්ම කරන්නෝය. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය එයයි. 'වට්ටසෝතනියත' යනු සංසාර වෘත්තය නමැති සැඩ පහරෙහි නියත වූවන් කෙරෙහිය. 'ස්ථිරතරපත්ත' යනු සමාධිය නිසා වඩාත් ස්ථිර බවට පැමිණීමයි. දැන් එම අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් පැහැදිලි කිරීමට 'අපිච' යනාදිය කියන ලදී. 'සියුං' යන පදය ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සිද්ධ වූ නිපන්න පදයක් නොවේ. මන්ද යත්, මෙහි පරිකල්පනා අර්ථය නොගැලපෙන බැවිනි. එය නිපාත පදයක් වේ. විවිධ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවිනි. මෙහි එය 'භවන්ති' යන වචනය හා සමාන අර්ථ දෙයි. එබැවින් මෙය නිපාත පදයක් ලෙස දත යුතු යැයි කීහ.

อกุสลวณฺณนา.

අකුසල වර්ණනාවයි.

๓๐. อเหตุกจิตฺเต. ‘‘สพฺพนิหีน’’นฺติ สพฺพจิตฺเตหิ หีนํ. ปุน ‘‘สพฺพนิหีน’’นฺติ สพฺพาเหตุเกหิ หีนํ. ‘‘ต’’นฺติ อกุสล วิปากํ.

30. අහේතුක සිත්හි 'සබ්බනිහීන' යනු සියලු සිත්වලට වඩා හීන වූ බවයි. නැවතත් 'සබ්බනිහීන' යනු සියලු අහේතුක සිත්වලට වඩා හීන වූ බවයි. 'තං' යනු අකුසල විපාකයයි.

๓๑. สุตฺตปาฬิยํ, ‘‘กฏฺฐ’’นฺติ สุกฺขทารุํ. ‘‘สกลิก’’นฺติ ฉินฺทิตผาลิตํ กฏฺฐกฺขณฺฑกํ. ‘‘ถุส’’นฺติ วีหิสุงฺกํ. ‘‘สงฺการ’’นฺติ กจวรํ. จกฺขุญฺจรูเป จ ปฏิจฺจ ยํวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ. ตํ จกฺขุวิญฺญาณนฺตฺเวว วุจฺจตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ‘‘รูเป’’ติ รูปารมฺมณาน[Pg.52]. ‘‘สทฺเท’’ติอาทีสุปิ เอสนโย. เอตฺถ จ วิญฺญาณานิ เอกวตฺถุ นิสฺสิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา วตฺถุ ทฺวาเรสุ เอกวจนํ วุตฺตํ. อารมฺมณานิ ปน เอกวิญฺญาเณนาปิ พหูนิ คหิตานิ. ตสฺมา อารมฺมเณสุ พหุวจนํ. ‘‘ทุกฺขยตี’’ติ ทุกฺขํ กโรติ. นามธาตุ ปทญฺเหตํ. ยถา อตฺตานํ สุเขติ วีเณตีติ สทฺทวิทู. ธาตุปาเฐสุ ปน สุขทุกฺขตกฺกิริยายํติ วุตฺตํ. ตกฺกิริยาติ จ สุขกิริยา ทุกฺข กิริยาติ อตฺโถ. สาตกิริยา อสฺสาตกิริยาติ วุตฺตํ โหติ. จ สทฺโท โอกาสตฺโถติ กตฺวา ‘‘ทุกฺกรํ โอกาสทาน’’นฺติ วุตฺตํ.

31. සූත්‍ර පාලියෙහි 'කට්ඨ' යනු වියළි දරයි. 'සකලික' යනු කපන ලද හෝ පළන ලද දර කැබලියි. 'ථුස' යනු වී පොත්තයි. 'සංකාර' යනු කසළයි. ඇසත් රූපයත් නිසා යම් විඥානයක් උපදී ද එය 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය' යැයි කියනු ලැබේ. රූප යනු රූපාරම්මණයන්ය. ශබ්ද ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විඥානයෝ එක් වස්තුවක් ඇසුරු කරති. එබැවින් වස්තු ද්වාරයන්හි ඒක වචන යොදන ලදී. අරමුණු නම් එක් විඥානයකින් වුවද බොහෝ ප්‍රමාණයක් ගනු ලැබේ. එබැවින් අරමුණුවල බහු වචන යොදන ලදී. 'දුක්ඛයති' යනු දුක ඇති කරයි යන්නයි. මෙය නාම ධාතු පදයකි. 'සුඛේති', 'වීණේති' යනාදිය මෙනි. ධාතු පාඨයන්හි සැප දුක් ඇති කිරීමේ අර්ථයෙහි මෙය යෙදේ. 'සාත කිරිය' සහ 'අසාත කිරිය' යනු එහි අර්ථයයි. 'ච' ශබ්දය අවකාශය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'දුෂ්කර වූ අවකාශ දීම' යැයි කියන ලදී.

๓๒. ‘‘จกฺขุสฺส อสมฺภินฺนตา’’ติ จกฺขุปสาทรูปสฺส อภินฺนตา. ตสฺมิญฺหิ ภินฺเนสติ อนฺธสฺส จกฺขุสฺส รูปานินุปฏฺฐหนฺตีติ. ‘‘โสตสฺสอสมฺภินฺนตา’’ติอาทีสุปิ เอสนโย. ‘‘อาโลกสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ’’ติ จกฺขุ จ อาโลเกสติ กิจฺจการี โหติ. อสติ นโหติ. ตถา รูปญฺจ. ตสฺมา อาโลโก เตสํ วิสยวิสยีภาวูปคมเน สนฺนิสฺสโย โหติ. ตสฺส อาโลกสนฺนิสฺสยสฺส ปฏิลาโภ. เอสนโย อากาสสนฺนิสฺสยาทีสุ. อิเมสํ องฺคานํ ยุตฺติ ทีปนา อุปริรูปสงฺคเห อาคมิสฺสติ. ‘‘อฏฺฐกถาย’’นฺติ อฏฺฐสาลินิยํ. ตตฺถ ‘‘ตสฺมึ ปน อาปาตํ อาคจฺฉนฺเตปิ อาโลกสนฺนิสฺสเย อสติ จกฺขุวิญฺญาณํ นุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘ตํ วินา อาโลเกนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อภาวทสฺสน ปร’’นฺติ อภาวทสฺสนปฺปธานํ.

32. 'චක්ඛුස්ස අසම්භින්නතා' යනු චක්ෂු ප්‍රසාද රූපයේ බිඳී නොගිය බවයි. එය බිඳී ගියහොත් අන්ධ පුද්ගලයාට රූපයන් ප්‍රකට නොවේ. කන ආදියෙහි ද මෙසේම වේ. 'ආලෝක සන්නිස්සයප්පටිලාභෝ' යනු ඇස ආලෝකය ඇති කල්හිම ක්‍රියාත්මක වන බැවිනි. ආලෝකය නැති තැන එසේ නොවේ. රූපය ද එසේමය. එබැවින් ආලෝකය යනු විෂය හා විෂයී එකිනෙක හමුවීමට උපකාරී වන ආශ්‍රයයි. එම ආලෝක නිශ්‍රය ලැබීම මෙහි අදහසයි. ආකාශ නිශ්‍රය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙම අංගයන්ගේ ගැලපීම ඉදිරියේදී රූප සංග්‍රහයේදී විස්තර වේ. 'අට්ඨකථායං' යනු අට්ඨසාලිනියෙහි ය. එහි 'රූපය ඉදිරියට පැමිණිය ද ආලෝකය නැති නම් චක්ෂු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත' යන වචනය කෙරෙහි සැක දුරු කරමින් 'ආලෝකය රහිතව' යනාදිය පවසන ලදී. 'අභාවදස්සන පර' යනු නැති බව දැක්වීම ප්‍රධාන කොට ඇති බවයි.

๓๓. วิปากวจนตฺเถ. วิปจฺจตีติ วิปากํ. วิปจฺจตีติ จ วิปกฺกภาวํ อาปชฺชติ. ปุพฺเพ กตกมฺมํ อิทานิ นิพฺพตฺตึ ปาปุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ ตทตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘อยญฺจ อตฺโถ’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ อายูหน สมงฺคิตาปิ อาคตา. อิธ ปนสา เจตนา สมงฺคิตาย สงฺคหิตาติ กตฺวา ‘‘จตสฺโส สมงฺคิถา’’ติ วุตฺตํ. สมงฺคิตาติ จ สมฺปนฺนตา. ‘‘ตํ ตํ กมฺมายูหน กาเล’’ติ ปาณาติ ปาตาทิกสฺส ตพฺพิรมณาทิกสฺส จ ตสฺส ตสฺส ทุจฺจริตสุจริตกมฺมสฺส อายูหนกาเล. สมุจฺจินนกาเลติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพโส อภาวํ ปตฺวาน นิรุชฺฌตี’’ติ ยถา อพฺยากต [Pg.53] ธมฺมานิรุชฺฌมานา สพฺพโส อภาวํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตถา นนิรุชฺฌนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สพฺพาการ ปริปูร’’นฺติ ปาณาติปาตํ กโรนฺตสฺส กมฺมานุ รูปาพหูกาย วจีมโน วิการา สนฺทิสฺสนฺติ. เอสนโย อทินฺนาทานาทีสุ. เอวรูเปหิ สพฺเพหิ อาการ วิกาเรหิ ปริปูรํ. ‘‘นิทหิตฺวา วา’’ติ สณฺฐเปตฺวา เอว. ‘‘ยํสนฺธายา’’ติ ยํกิริยาวิเสสนิธานํ สนฺธาย.

33. විපාක යන වචනයේ අර්ථයෙහි, 'විපච්චති' යනු විපාකයයි. විපච්චති යනු පැසීමට ලක්වීමයි. පෙර කරන ලද කර්මය දැන් ප්‍රතිසන්ධිය ලබයි යන්නයි. දැන් එම අර්ථය ප්‍රකට කරමින් 'අයඤ්ච අත්ථෝ' යනාදිය පවසන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි 'ආයූහන සමංගිතාව' ද දක්වා ඇත. මෙහි එම චේතනා සම්පන්න බවින්ම සංග්‍රහ වූ බැවින් 'සතර වැදෑරුම් සම්පන්න බව' යැයි කියන ලදී. 'සමංගිතා' යනු සම්පූර්ණ බවයි. 'එම එම කර්ම රැස් කරන කාලයේදී' යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම හෝ එම අකුසල ක්‍රියා කිරීම යන ඒ ඒ දුශ්චරිත හා සුචරිත කර්ම රැස් කරන කාලයේදී යන්නයි. 'සර්වාකාරයෙන්ම නැති වී නිරුද්ධ වේ' යනු අබ්‍යකෘත ධර්මයන් නිරුද්ධ වීමේදී සර්වාකාරයෙන් නැති වී නිරුද්ධ වන්නාක් මෙනි. එසේ නොවන බව මෙහි අදහසයි. 'සබ්බාකාර පරිපූරං' යනු ප්‍රාණාතිපාතය කරන්නෙකුගේ කර්මයට අනුරූපව බොහෝ කාය, වාග්, මනෝ විකාරයන් පෙනෙන්නට තිබීමයි. අදත්තාදානාදියෙහි ද මෙසේමය. මෙවැනි සියලු ආකාර විකාරයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වීම මෙහි අදහසයි. 'නිදහිතවා වා' යනු තැන්පත් කර තැබීමමයි. 'යං සන්ධාය' යනු යම් ක්‍රියා විශේෂයක තැන්පත් කිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි.

คาถายํ. ‘‘สชฺชู’’ติ อิมสฺมึ ทิวเส. ‘‘ขีรํ วมุจฺจตี’’ติ ยถา ขีรํ นาม อิมสฺมึ ทิวเส มุจฺจติ. ปกตึ ชหติ. วิปริณามํ คจฺฉติ. น ตถา ปาปํ กตํ กมฺมนฺติ โยชนา. กถํ ปน โหตีติ อาห ‘‘ทหนฺตํ พาลมนฺเวตี’’ติ. ‘‘ภสฺมาฉนฺโนวปาวโก’’ติ ฉาริกา ฉนฺโนวิย อคฺคิ. ‘‘โส ปนา’’ติ กิริยา วิเสโส ปน. ‘‘วิสุํ เอโก ปรมตฺถ ธมฺโมติปิ สงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติ วิสุํ สมฺปยุตฺต ธมฺม ภาเวน สงฺขฺยํ น คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. โส หิ กมฺมปจฺจยธมฺมตฺตา ปรมตฺถ ธมฺโม น โหตีติ น วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘อนุสยธาตุโย วิยา’’ติ. ‘‘โส’’ติ กิริยาวิเสโส. ‘‘ต’’นฺติ กมฺมํ วา, กมฺมนิมิตฺตํ วา, คตินิมิตฺตํ วา. ‘‘ตทา โอกาสํ ลภตี’’ติ วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ ลภติ. โอกาสํ ลภิตฺวา ปจฺจุปฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตาสุ จ ตูสุสมงฺคิตาสุ. ‘‘อิตี’’ติ ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ ปุน ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘ปาฬิย’’นฺติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘กมฺมสนฺตานโต’’ติ อรูปสนฺตานํ เอว วุจฺจติ. ‘‘เย ปนา’’ติ คนฺถการา ปน. ‘‘เตส’’นฺติ คนฺถการานํ. อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. เตสํ วาเทติ วา โยเชตพฺพํ. ยญฺจอุปมํ ทสฺเสนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ วจเน. น จ น ลภนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ ปริณตกาเล. ‘‘นาฬ’’นฺติ ปุปฺผผลานํ ทณฺฑกํ.

ගාථාවෙහි, 'සජ්ජු' යනු මෙදිනම හෙවත් එකෙණෙහිම යන්නයි. 'ඛීරං වමුච්චති' යනු කිරි යනු යම් සේ අද දිනම මිදෙන්නේ ද, ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හරින්නේ ද, විපර්යාසයට පත් වන්නේ ද, කරන ලද පාප කර්මය එසේ එකෙණෙහි විපාක නොදෙන්නේය යනුවෙන් යෙදේ. එසේ නම් එය කෙසේ වේදැයි විමසූ විට, 'දහන්තං බාලමන්වේති' (අළු යට සැඟවුණු ගින්නක් මෙන් අනුවණයා පසුපස ලුහුබඳියි) යනුවෙන් පවසා ඇත. 'භස්මාඡන්නෝව පාවකෝ' යනු අළු වලින් වැසුණු ගින්නක් මෙනි. 'සෝ පනා' යනු ක්‍රියා විශේෂයකි. 'විසුං ඒකෝ පරමත්ථ ධම්මෝතිපි සංඛ්‍යං න ගච්ඡති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එය වෙන් වූ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයක් ලෙස ගණනය කළ නොහැකි බවයි. මක්නිසාද යත් එය කර්ම ප්‍රත්‍ය ධර්මයක් බැවින් පරමාර්ථ ධර්මයක් නොවේ යැයි කිව නොහැකි බැවිනි. එබැවින් 'අනුසය ධාතූන් මෙන්' යැයි පැවසීය. 'සෝ' යනු ක්‍රියා විශේෂයකි. 'තං' යන්නෙන් කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත හෝ අදහස් වේ. 'තදා ඕකාසං ලභති' යනු විපාක දීම සඳහා අවස්ථාව ලබන බවයි. අවස්ථාව ලැබූ විට එය ඉදිරිපත් වන්නේය යනු අදහසයි. 'තත්ථ' යනු එම නිශ්ශබ්ද අවස්ථාවන්හිදීය. 'ඉති' යනු ගුණවාචක පදයකි. 'ඒවං ච කත්වා' යනාදිය නැවත ලත් ගුණවාචක පදයකි. 'පාළියං' යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි ය. 'කම්මසන්තානතෝ' යන්නෙන් අරූප සන්තානයම කියනු ලැබේ. 'යේ පනා' යනු ග්‍රන්ථ කතුවරුන් ය. 'තේසං' යනු ඒ ග්‍රන්ථ කතුවරුන්ගේ ය. 'ආපජ්ජති' යනු සම්බන්ධයයි. ඔවුන්ගේ වාදය මෙසේ යෙදිය යුතුය. යම් උපමාවක් දක්වන්නේ ද එයට මෙසේ යෝජනා කරනු ලැබේ. 'තත්ථ' යනු එම වචනයෙහි ය. 'න ච න ලභන්ති' යනු යෝජනාවයි. 'තදා' යනු ඒ පරිණත වූ කාලයේදීය. 'නාළං' යනු මල් සහ ඵල හටගන්නා නටුවයි.

๓๔. ‘‘สมฺภโว’’ติ ปสงฺคการณํ. อภิวิเสเสน จรณํ ปวตฺตนํ อภิจาโร. วิเสส วุตฺติ. น อภิจาโร พฺยภิจาโร. สามญฺญ วุตฺติ. ปกฺขนฺตเรน สาธารณตาติ วุตฺตํ โหติ. ปกฺขนฺตเรน สาธารณตา นามปกฺขนฺตรสฺส นานปฺปการโต สชฺชนเมว ลคฺคนเมวาติ วุตฺตํ พฺยภิจารสฺสาติ ปสงฺคสฺส อิจฺเจวตฺโถติ. เอตฺถจาติอาทินา [Pg.54] สมฺภวพฺยภิจารานํ อภาวเมว วทติ. อกุสลเหตูหิ จ สเหตุกตา สมฺภโว นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตส’’นฺติ อกุสลวิปากานํ. ‘‘อพฺยภิจาโรเยวา’’ติ พฺยภิจารรหิโตเยว.

34. 'සම්භවෝ' යනු ප්‍රසංගයට (සිදුවීමට) හේතුවයි. විශේෂ ආකාරයකින් හැසිරීම හෙවත් පැවැත්ම 'අභිචාර' නම් වේ. එය සුවිශේෂී පැවැත්මකි. අභිචාර නොවන බව 'බ්‍යභිචාර' නම් වේ. එය සාමාන්‍ය පැවැත්මකි. වෙනත් ආකාරයකින් සාධාරණ බව (පොදු බව) ප්‍රකාශ කර ඇති බව කියන ලදී. 'වෙනත් ආකාරයකින් සාධාරණ බව' යනු අන්‍ය ප්‍රකාරවලින් සත්පුරුෂයන් කෙරෙහිම ඇලීම පමණක් බව පැවසේ. එබැවින් ප්‍රසංගයාගේ බ්‍යභිචාරය යනු මෙයම අර්ථයයි. 'එත්ථ ච' යනාදියෙන් සම්භව සහ බ්‍යභිචාරයන්ගේ නොමැතිකමම පවසයි. අකුසල හේතූන්ගෙන් සහේතුක බවක් (සම්භවයක්) නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තේසං' යනු ඒ අකුසල විපාකයන්ගේ ය. 'අබ්‍යභිචාරෝයේවා' යනු බ්‍යභිචාරයෙන් තොර වූයේම ය.

๓๕. ‘‘ปญฺจทฺวาเร อุปฺปนฺน’’นฺติ ปญฺจทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนตฺตา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทึ. เอสนโย มโนทฺวาราวชฺชเนปิ.

35. 'පඤ්චද්වාරේ උප්පන්නං' යනු පඤ්චද්වාරික විකාරයන් ප්‍රත්‍ය කොට උපන් බැවින් පවසන ලදී. එබැවින් 'තං හි' යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. මනෝද්වාරාවජ්ජනය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ยทิ หิ อยมตฺโถสิยา, เอวญฺจสติ, อยมตฺโถ อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตส’’นฺติ วีถิจิตฺตานํ. อุปฺปาทสทฺโทนิยตปุลฺลิงฺโคติ กตฺวา ‘‘ฏีกาสุ ปน…เป… นิทฺทิฏฺฐํ’’ สิยาติ วุตฺตํ. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ สมฺปยุตฺตเหตุวิรหโตติ วุตฺตนเยน. วิปจฺจน กิจฺจํ นาม วิปากานํ กิจฺจํ. วิปากุปฺปาทนกิจฺจํ นาม กุสลากุสลานํ กิจฺจํ. ‘‘ตํ ตํ กิริยามตฺตภูตานี’’ติ อาวชฺชน กิริยา หสนกิริยามตฺตภูตานิ. ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติจิตฺตานิ นาม เกวลํ กมฺมเวคุกฺขิตฺตภาเวนสนฺตาเนปติตมตฺตตฺตา ทุพฺพล กิจฺจานิ โหนฺติ. ปญฺจ วิญฺญาณานิ จ อสารานํ อพลานํ ปสาทวตฺถูนํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนตฺตา ทุพฺพลวตฺถุกานิ โหนฺติ. สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ จ ปญฺจวิญฺญาณานุพนฺธ มตฺตตฺตา ทุพฺพล กิจฺจฏฺฐานานิ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ สพฺพานิ อตฺตโน อุสฺสาเหนวินา เกวลํ วิปจฺจนมตฺเตน ปวตฺตนฺติ. ‘‘วิปากสนฺตานโต’’ติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนญฺจ มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ ภวงฺควิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยํ โหติ. โวฏฺฐพฺพนํ ปญฺจวิญฺญาณาทิ วิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยํ. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ หสิตุปฺปาทจิตฺต มหากิริยจิตฺตาทีนิ. ‘‘นิรนุสยสนฺตาเน’’ติ อนุสยรหิเต ขีณาสวสนฺตาเน. ‘‘อุสฺสาหรหิตานิ เอวา’’ติ ยถา รุกฺขานํ วาตปุปฺผานิ นาม อตฺถิ. ตานิ ผลุปฺปาทกสิเนหรหิตตฺตา ผลานิ น อุปฺปาเทนฺติ. ตถา ตานิ จ วิปากุปฺปาทกตณฺหาสิเนหรหิตตฺตา อุสฺสาหพฺยาปาร รหิตานิ เอว.

ඉදින් මෙබඳු අර්ථයක් වන්නේ නම්, මෙසේ ඇති කල්හි, මෙම අර්ථයම පැමිණෙන්නේය යනු සම්බන්ධයයි. 'තේසං' යනු වීථි චිත්තයන්ගේ ය. 'උප්පාද' ශබ්දය නියත පුල්ලිංග පදයක් බැවින් 'ටීකාවල වනාහි... පෙ... නිර්දේශ කර ඇත' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'වුත්තනයේන' යනු සම්ප්‍රයුක්ත හේතූන්ගෙන් තොරව යන පැවසූ ක්‍රමයෙනි. විපච්චන කෘත්‍යය යනු විපාකයන්ගේ කෘත්‍යයයි. විපාක උත්පාදන කෘත්‍යය යනු කුසල් අකුසල්වල කෘත්‍යයයි. 'තං තං කිරියාමත්තභූතානි' යනු ආවජ්ජන ක්‍රියාව සහ හසන ක්‍රියාව පමණක් වූ සිත් ය. ප්‍රතිසන්ධි, භවාංග සහ චුති සිත් යනු හුදෙක් කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලද ස්වභාවය නිසා සන්තානයෙහි වැටුණා වූ මාත්‍රයක් බැවින් දුර්වල කෘත්‍යයන් සහිත වේ. පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් ද අසාර වූ ද, දුර්වල වූ ද ප්‍රසාද වස්තූන් ඇසුරු කොට උපන් බැවින් දුර්වල වස්තු ඇත්තාහු වෙති. සම්පටිච්ඡනාදිය ද පඤ්ච විඤ්ඤාණ අනුබන්ධ මාත්‍රයක් වූ බැවින් දුර්වල කෘත්‍යස්ථාන ඇත්තාහු වෙති. එබැවින් ඒ සියල්ල තමාගේ උත්සාහයකින් තොරව හුදෙක් විපාක මාත්‍රයක් ලෙස පවතියි. 'විපාකසන්තානතෝ' යනු පඤ්චද්වාරාවජ්ජනය සහ මනෝද්වාරාවජ්ජනය ද භවාංග විපාක සන්තානයෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇත්තාහු ය. වොට්ඨබ්බනය පඤ්ච විඤ්ඤාණාදී විපාක සන්තානයෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇත්තේ ය. 'ඉතරානි පනා' යනු හසිත උප්පාද සිත සහ මහා ක්‍රියා සිත් යනාදියයි. 'නිරනුසයසන්තානේ' යනු අනුසය රහිත රහතන් වහන්සේලාගේ සන්තානයෙහි ය. 'උස්සාහ රහිතානි ඒව' යනු වෘක්ෂයන්ගේ 'වාත පුෂ්ප' (සුළඟට හැලෙන නිසරු මල්) නමැති දෙයක් ඇත. ඒවා ඵල හටගැන්වීමට අවශ්‍ය සෙනෙහය (යුෂය) රහිත බැවින් ඵල හට නොගන්වයි. එලෙසම ඒ (ක්‍රියා සිත්) ද විපාක හටගන්වන තෘෂ්ණා නැමැති සෙනෙහය රහිත බැවින් උත්සාහය හෙවත් විපාක ජනක ව්‍යාපාරයෙන් රහිත වන්නේමය.

๓๖. เวทนาวิจารณายํ. ‘‘ปิจุปิณฺฑกานํ วิยา’’ติ ทฺวินฺนํ กปฺปาสปิจุปิณฺฑกานํ อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ วิย อุปาทารูปานญฺจ อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ ทุพฺพลเมวาติ โยชนา. ‘‘เตสํ อารมฺมณภูตาน’’นฺติ ติณฺณํ มหาภูตานํ. ‘‘กายนิสฺสยภูเตสู’’ติ กายนิสฺสยมหาภูเตสุ[Pg.55].‘‘เตหี’’ติ ปญฺจวิญฺญาเณหิ. ‘‘ปุริมจิตฺเตนา’’ติ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตโต. ‘‘ต’’นฺติ อกุสลวิปากสนฺตีรณํ. ปฏิเฆน วินา นปฺปวตฺตติ. กสฺมา นปฺปวตฺตตีติ อาห ‘‘เอกนฺตากุสลภูเตนา’’ติอาทึ. ‘‘อพฺยากเตสุ อสมฺภวโต’’ติ อพฺยากต จิตฺเตสุ ยุชฺชิตุํ อสมฺภวโต. กมฺมานุภาวโต จ มุญฺจิตฺวา ยถาปุริมํ วิปากสนฺตานํ กมฺมานุภาเวน ปวตฺตํ โหติ. ตถา อปฺปวตฺติตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เกนจี’’ติ เกนจิ จิตฺเตน. ‘‘วิสทิสจิตฺตสนฺตาน ปราวฏฺฏนวเสนา’’ติ ปุริเมนวิปาก จิตฺต สนฺตาเนน วิสทิสํ กุสลาทิ ชวน จิตฺตสนฺตานํ ปรโต อาวฏฺฏา ปน วเสน. ตถาหิทํ จิตฺตทฺวยํ ปาฬิยํ อาวฏฺฏนา, อนฺวาวฏฺฏนา, อาโภโค, สมนฺนาหาโรติ นิทฺทิฏฺฐํ. ‘‘สพฺพตฺถาปี’’ติ อิฏฺฐารมฺมเณปิ อนิฏฺฐารมฺมเณปิ. ‘‘อตฺตโน ปจฺฉา ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส วเสนา’’ติ อตฺตโน ปจฺฉา ปวตฺตํ จิตฺตํ ปฏิจฺจ น วตฺตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺตโน ปจฺจเยหิ เอว โส สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ อตฺตโน ปจฺจเยสุ พลวนฺเตสุ สติ, พลวา โหติ. ทุพฺพเลสุ สติ, ทุพฺพโล โหตีติ สกฺกาวตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิสทิส จิตฺตสนฺตาน’’นฺติ โวฏฺฐพฺพนกิริยจิตฺตสนฺตานํ.

36. වේදනා විචාරණයෙහි; 'පිචුපිණ්ඩකානං විය' යනු පුළුන් රොදවල් දෙකක් එකිනෙක ගැටෙන්නාක් මෙන් උපාදාය රූපයන්ගේ එකිනෙක ගැටීම ද ඉතා දුර්වලය යන යෝජනාවයි. 'තේසං ආරම්මණභූතානං' යනු ඒ අරමුණු වූ මහා භූතයන් තිදෙනාගේ ය. 'කායනිස්සයභූතේසු' යනු කාය ප්‍රසාදයට නිශ්‍රය වූ මහා භූතයන් කෙරෙහි ය. 'තේහි' යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙනි. 'පුරිමචිත්තේන' යනු සම්පටිච්ඡන සිතට පෙර වූ සිතෙනි. 'තං' යනු අකුසල විපාක සන්තීරණයයි. එය ප්‍රතිඝයෙන් (ද්වේෂයෙන්) තොරව හට නොගනී. එය කුමක් නිසා හට නොගන්නේ දැයි විමසූ විට 'ඒකන්ත අකුසල භූතේන' යනාදිය පවසන ලදී. 'අබ්‍යාකතේසු අසම්භවතෝ' යනු අබ්‍යාකත සිත්හි යෙදීමට නොහැකි බැවිනි. කර්මයේ ආනුභාවයෙන් මිදී පෙර විපාක සන්තානය කර්ම ආනුභාවයෙන් පැවතුණාක් මෙන්, එසේ නොපවතී යන අදහසයි. 'කේනචි' යනු යම් සිතකිනි. 'විසදිසචිත්තසන්තාන පරාවට්ටනවසෙන' යනු පෙර විපාක සිතට සමාන නොවන කුසලාදී ජවන චිත්ත සන්තානයන් පසුව පැවතීම හෙවත් හැරීම වශයෙනි. එසේම මෙම චිත්ත ද්වය පාළියෙහි ආවට්ටනා, අන්වාවට්ටනා, ආභෝග, සමන්නාහාර යනුවෙන් නිර්දේශ කර ඇත. 'සබ්බත්ථාපි' යනු ඉෂ්ට අරමුණකදී මෙන්ම අනිෂ්ට අරමුණකදී ද යන්නයි. 'අත්තනෝ පච්ඡා පවත්තස්ස චිත්තස්ස වසේන' යනු තමාට පසුව පවතින සිත ඇසුරු කොට නොකිව යුතුය යන අදහසයි. 'අත්තනෝ පච්චයේහි ඒව සෝ සක්කා වත්තුං' යනු තමාගේ ප්‍රත්‍යයන් බලවත් වූ කල්හි එය බලවත් වේ, දුර්වල වූ කල්හි දුර්වල වේ යැයි කිව හැකිය යන අදහසයි. 'විසදිස චිත්තසන්තානං' යනු වොට්ඨබ්බන ක්‍රියා චිත්ත සන්තානයයි.

๓๗. สงฺขาร วิจารณายํ ‘‘วิปากุทฺธาเร’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ วิปากุทฺธาร กถายํ. ‘‘อุภยกมฺเมนปี’’ติ สสงฺขาริก กมฺเมนปิ, อสงฺขาริก กมฺเมนปิ. ‘‘เถเรนา’’ติ มหาทตฺตตฺเถเรน. ‘‘ตทุภยภาวาภาโว’’ติ สสงฺขาริก อสงฺขาริกภาวานํ อภาโว. ‘‘ตานิปิ หิ อปริพฺยตฺตกิจฺจานิเยวา’’ติ เอตฺถ อาวชฺชน ทฺวยํ ชวนานํ ปุเรจาริก กิจฺจตฺตา อปริพฺยตฺตกิจฺจํ โหตุ. หสิตุปฺปาทจิตฺตํ ปน ชวนกิจฺจตฺตา กถํ อปริพฺยตฺตกิจฺจํ ภเวยฺยาติ. ตมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณาทีนํ อนุจาริกมตฺตตฺตา อปริพฺยตฺตกิจฺจํ นาม โหตีติ. ‘‘อฏฺฐมหาวิปาเกสุ วิย วตฺตพฺโพ’’ติ มหาวิปากานํ สสงฺขาริกา สงฺขาริกภาโว ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล อารมฺมณานํ ปโยเคน สห วา วินา วา อุปฏฺฐานํ ปฏิจฺจ วุตฺโต, ตถา วตฺตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

37. සංඛාර විචාරණය පිළිබඳව අට්ඨසාලිනියෙහි ‘විපාකුද්ධාර’ කථාවෙහි සඳහන් වේ. ‘උභය කම්මෙනපි’ යනු සසංඛාරික කර්මයෙන් මෙන්ම අසංඛාරික කර්මයෙන් ද යන්නයි. ‘ථේරෙනා’ යනු මහාදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසිනි. ‘තදුභය භාවාභාවෝ’ යනු සසංඛාරික සහ අසංඛාරික භාවයන් දෙකම නොමැති වීමයි. ‘තානිපි හි අපරිබ්‍යත්තකිච්චානියෙවා’ යන්නෙහි, ආවජ්ජන ද්වය ජවනයන්ට පෙර සිදුවන කෘත්‍යයන් වන බැවින් ඒවා අපරිබ්‍යත්ත (අපැහැදිලි) කෘත්‍යයන් ලෙස සලකනු ලැබේ. එසේ නම් ජවන කෘත්‍යයක් වන හසිතොප්පාද සිත කෙසේ අපරිබ්‍යත්ත කෘත්‍යයක් වන්නේ ද? එය ද සර්වඥතා ඥානාදියට අනුචාරික (අත්වැලක්) පමණක් වන බැවින් අපරිබ්‍යත්ත කෘත්‍යයක් යැයි කියනු ලැබේ. ‘අට්ඨමහාවිපාකේසු විය වතබ්බෝ’ යනු මහා විපාකයන්ගේ සසංඛාරික සහ අසංඛාරික බව, පෙර භවයෙහි මරණාසන්න කාලයේදී අරමුණු ලැබීම ප්‍රයෝගයක් සහිතව හෝ රහිතව සිදුවීම අනුව පවසනු ලැබේ; මෙහිදී ද එලෙසම කිව යුතුය යන්න අදහසයි.

๓๘. ‘‘ทุพฺพล กมฺมนิพฺพตฺเตสู’’ติ ปฏิสนฺธิ ภวงฺค จุติกิจฺจานิ สนฺธาย [Pg.56] วุตฺตํ. ‘‘ทุพฺพลวตฺถุ กิจฺจฏฺฐาเนสู’’ติ จกฺขาทิวตฺถุเกสุ อาวชฺชนาทิ ทุพฺพลกิจฺจ ทุพฺพลฏฺฐานิเกสุ. ‘‘ตตฺถา’’ติอาทินา ตทตฺถํ วิวรติ. ตตฺถ ‘‘วิกฺเขปยุตฺต’’นฺติ วิกฺเขปกิจฺเจน อุทฺธจฺเจนยุตฺตํ หุตฺวา. ‘‘กปฺปฏฺฐิติกํ’’ นาม สงฺฆเภทกมฺมํ. ฉสุวตฺถุ รูเปสุ หทยวตฺถุเมว สุวณฺณรชตํ วิย สารวตฺถุ โหติ. อิตรานิ ผลิกานิวิย ปสาทมตฺตตฺตา อสารานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘จกฺขาทีสุ ทุพฺพลวตฺถูสู’’ติ. ทสฺสนาทีนิ จ กิจฺจานิ ชวน กิจฺจสฺส ปุเรจรตฺตา ขุทฺทกิจฺจานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ทสฺสนาทีสู’’ติอาทึ.

38. ‘දුබ්බල කම්ම නිබ්බත්තේසූ’ යනු ප්‍රතිසන්ධි, භවාංග සහ චුති කෘත්‍යයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘දුබ්බල වත්ථු කිච්චට්ඨානේසූ’ යනු චක්ඛු ආදී වස්තූන් ඇසුරු කොට පවතින ආවජ්ජනාදී දුර්වල කෘත්‍යයන් සහ දුර්වල ස්ථානයන්හි ය. ‘තත්ථා’ යනාදියෙන් එහි අර්ථය විවරණය කෙරේ. එහි ‘වික්ඛේප යුත්තං’ යනු වික්ඛේප කෘත්‍යය වූ උද්ධච්චයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘කප්පට්ඨිතික’ නම් වූයේ සංඝභේදක කර්මයයි. වස්තු රූප සය අතුරින් හෘදය වස්තුවම රන් රිදී මෙන් සාරවත් වස්තුවක් වේ. අනෙක් පහ ස්ඵටික මෙන් ප්‍රසාද මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් අසාර (දුර්වල) වන්නේ යැයි ‘චක්ඛාදීසු දුබ්බල වත්ථූසූ’ යන්නෙන් පවසන ලදී. දැකීම (දස්සන) ආදී කෘත්‍යයන් ජවන කෘත්‍යයට පෙර සිදුවන බැවින් කුඩා කෘත්‍යයන් (ඛුද්දක කිච්ච) වේ. එබැවින් ‘දස්සනාදීසූ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

๓๙. อิธ ทีปนิยํ อิจฺเจวนฺติ ปทํ อฏฺฐารสาติปทสฺสวิเสสนนฺติ กตฺวา ‘‘สพฺพถาปีติ ปทสฺส…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. วิภาวนิยํ ปน ตํ สพฺพถาปีติ ปทสฺส วิเสสนนฺติ กตฺวา ‘‘สพฺพถา ปีติกุสลากุสลวิปากกิริยาเภเทนา’’ติ วุตฺตํ.

39. මෙහි දීපනියෙහි ‘ඉච්චේවං’ යන පදය ‘අට්ඨාරසා’ යන පදයට විශේෂණයක් කොට ‘සබ්බථාපි යන පදයේ...පෙ... දත යුතුය’ යි පවසන ලදී. විභාවනියෙහි නම් එය ‘සබ්බථාපි’ යන පදයට විශේෂණයක් කොට ‘සියලු ආකාරයෙන් ම ප්‍රීතිමත් වූ කුසල්, අකුසල්, විපාක සහ ක්‍රියා භේදයෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

อเหตุกจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අහේතුක චිත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๔๐. โสภณจิตฺเตสุ. อวุตฺตาปิ สิทฺธา โหติ. ยถา อฏฺฐจิตฺตานิ โลกุตฺตรานีติ จ วุตฺเต อวุตฺเตปิสิชฺฌนฺติ เสสจิตฺตานิ โลกิยานีติ จ สอุตฺตรานีติ จาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺตสมงฺคีโน’’ติ อตฺตนา ปาปกมฺเมน สมนฺนาคเต. ‘‘อนิจฺฉนฺเต เยวา’’ติ สเจปิ อวีจินิมิตฺตสฺสาทวตฺถุ วิย เกจิ อิจฺฉนฺตุ. อชานนฺตานํ ปน อิจฺฉา อปฺปมาณนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘โสภคฺค ปตฺติยา’’ติ เอตฺถ สุภคสฺส ภาโว โสภคฺคนฺติ วิคฺคโห. สุภคสฺสาติ จ สุสิริกสฺส.

40. සෝභන සිත් කෙරෙහි, නොකීවද සිද්ධ වේ. අටක් වූ ලෝකෝත්තර සිත් යැයි කී විට, නොකීවද ඉතිරි සිත් ලෞකික බවත් සෝභන බවත් සිද්ධ වන්නේ යන්න අදහසයි. ‘අත්තසමංගීනෝ’ යනු තමා විසින් කරන ලද පාප කර්මයෙන් යුක්ත වූ විටයි. ‘අනිච්ඡන්තේ යේවා’ යනු යම් හෙයකින් අවීචි නිරයේ නිමිත්තක් ආස්වාද වස්තුවක් ලෙස ඇතැම්හු කැමති වුවද, නොදන්නවුන්ගේ කැමැත්ත ප්‍රමාණයක් නොවේ යන්න අදහසයි. ‘සොභග්ග පත්තියා’ යන්නෙහි සෝභාග්‍යවන්තයාගේ ස්වභාවය සෝභාග්‍යයයි විග්‍රහ කෙරේ. සෝභාග්‍යවන්තයා යනු මනා ශ්‍රී සෝභාවක් ඇත්තා ය.

๔๑. ‘‘ยาถาวโต’’ติ ยถา สภาวโต. เอตฺถ สิยา ชานาตีติ ญาณนฺติ วุตฺตํ, กึ สพฺพํ ญาณํ ยาถาวโต ชานาตีติ. กิญฺเจตฺถ. ยทิ สพฺพํ ญาณํ ยาถาวโต ชานาติ. เอวํ สติ, ญาเณน จินฺเตนฺตานํ อชานนํ นาม นตฺถิ, วิรชฺฌนํ นาม นตฺถีติ อาปชฺชติ. อถ สพฺพํ ญาณํ ยาถาวโต น ชานาติ, กตฺถจิ ชานาติ, กตฺถจิ น ชานาติ. เอวญฺจสติ, ยตฺถ ชานาติ, ตตฺเถว ตํ ญาณํ โหติ. ยตฺถ น ชานาติ, ตตฺถ ตํ ญาณเมว น โหตีติ อาปชฺชตีติ. วุจฺจเต[Pg.57]. ญาเณน จินฺเตสฺสามีติ จินฺเตนฺตานํปิ ยตฺถ ยตฺถ ยาถาวโต ชานนํ น โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ญาณ วิปฺปยุตฺต จิตฺตํ โหติ. ญาณปฺปฏิ รูปกา จ ธมฺมา อตฺถิ จิตฺตญฺจ วิตกฺโก จ, วิจาโร จ, ทิฏฺฐิ จ. เอเตหิ จินฺเตนฺตาปิ อหํ ญาเณน จินฺเตมีติ มญฺญนฺติ. ‘‘เทยฺย ธมฺมปฏิคฺคาหก สมฺปตฺตี’’ติ เทยฺยธมฺม วตฺถุ สมฺปตฺติ, ปฏิคฺคาหก ปุคฺคล สมฺปตฺติ. ‘‘อพฺยาปชฺชโลกูปปตฺติตา’’ติ เอตฺถ อพฺยาปชฺชโลโก นาม กายิกทุกฺข เจตสิก ทุกฺข รหิโต อุปริเทวโลโก วา พฺรหฺมโลโก วา. อุปปชฺชนํ อุปปตฺติ. ปฏิสนฺธิวเสน อุปคมนนฺติ อตฺโถ. อพฺยาปชฺชโลกํ อุปปตฺติ ยสฺส โส อพฺยาปชฺช โลกูปปตฺติ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘กิเลส ทูรตา’’ติ สมาปตฺติ พเลน วา, อญฺญตรปฺปฏิปตฺติยา วา, วิกฺขมฺภิต กิเลสตา วา, อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺน กิเลสตา วา.

41. ‘යාථාවතෝ’ යනු යථා ස්වභාවය පරිදිය. මෙහි යමක් දැනගන්නේ ද එය ඥානය යැයි පවසන ලදී; එසේ නම් සියලු ඥානයන් යථා ස්වභාවයෙන් ම දැනගන්නේ ද? එහි කරුණ කුමක්ද? ඉදින් සියලු ඥානයන් යථා ස්වභාවයෙන් ම දැනගන්නේ නම්, ඥානයෙන් සිතන්නවුන්ට නොදැනීමක් හෝ වැරදීමක් නැතැයි යන කරුණ මතු වේ. ඉදින් සියලු ඥානයන් යථා ස්වභාවයෙන් ම නොදැන ගන්නේ නම්, ඇතැම් විට දැනගනියි, ඇතැම් විට නොදැනගනියි. එවිට යම් තැනක දැනගන්නේ ද එතැනම ඥානය පවතියි, යම් තැනක නොදැනගන්නේ ද එතැන ඥානය පවා නොමැති වන්නේ යැයි මතු වේ. එයට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. ‘මම ඥානයෙන් සිතන්නෙමි’ යැයි සිතන්නවුන්ට ද යම් යම් තැනක යථා ස්වභාවයෙන් දැනගැනීමක් සිදු නොවේ ද, එතැන ඥාන විප්පයුත්ත සිතක් පවතියි. ඥානයට සමාන වූ (නමුත් ඥානය නොවන) ධර්මයන් ද ඇත්තේය. එනම් සිත, විතර්කය, විචාරය සහ දිට්ඨියයි. මේවායින් සිතන්නෝ ද ‘මම ඥානයෙන් සිතමි’ යැයි සලකති. ‘දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහක සම්පත්තී’ යනු දීමනා වස්තූන්ගේ සම්පත්තිය සහ පිළිගන්නා පුද්ගලයාගේ සම්පත්තියයි. ‘අබ්‍යාපජ්ජ ලෝකූපපත්තිතා’ යන්නෙහි අව්‍යාපජ්ජ ලෝකය යනු කායික සහ මානසික දුක් රහිත වූ උඩ දෙව්ලොව හෝ බ්‍රහ්ම ලෝකයයි. උපපත්ති යනු ඉපදීමයි; ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණීම යන අර්ථයයි. අව්‍යාපජ්ජ ලෝකයෙහි උපත ලබන්නේ යමෙක් ද එය අව්‍යාපජ්ජ ලෝකූපපත්තියයි. එහි ස්වභාවය එනමින් හැඳින්වේ. ‘කිලේස දූරතා’ යනු සමාපත්ති බලයෙන් හෝ යම් පිළිවෙතකින් හෝ යටපත් කරන ලද (විෂ්කම්භන) කෙලෙස් ඇති බව හෝ ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳලූ (සමුච්ඡේද) කෙලෙස් ඇති බවයි.

เตสํ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิ มคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส เอวํ วุตฺตํ. ยทาหิ เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหกาทิ สมฺปตฺตึ อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐตุฏฺโฐ อตฺถิทินฺนนฺติอาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุเรกฺขิตฺวา อสํสีทนฺโต อนุสฺสาหิโตปเรหิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส โสมนสฺสสหคตํ ญาณ สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อสงฺขารํ โหติ. ยทา ปน วุตฺตนเยน หฏฺฐตุฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุเรกฺขิตฺวา อมุตฺต จา คตาทิวเสน สํสีทมาโน วา ปเรหิ วา อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเทว จิตฺตํ สสงฺขารํ โหติ. อิมสฺมิญฺหิ อตฺเถ สงฺขาโรติ เอตํ อตฺตโน วา ปเรสํ วา วเสน ปวตฺตสฺส ปุพฺพปฺปโยคสฺสาธิวจนํ. ยทา ปน ญาติ ชนสฺส ปฏิปตฺติ ทสฺสเนน ชาตปริจยาพาลทารกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺส ชาตาสหสา กิญฺจิ เทว หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา ตตียํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทถวนฺทถาติ ญาตีหิ อุสฺสาหิตา เอวํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตทา จตุตฺถํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺตึ อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ. ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

ඒවායේ ඉපදීමේ පිළිවෙළ විසුද්ධි මාර්ගයේ ස්කන්ධ නිද්දේසයෙහි මෙසේ පවසා ඇත. යම් කලෙක දෙය්‍යධර්ම සහ ප්‍රතිග්‍රාහක සම්පත්තිය හෝ වෙනත් සෝමනස්සයට හේතුවක් නිසා හටගත් සතුටින් යුතුව ‘දෙන ලද දෙයෙහි විපාක ඇත’ යනාදී වශයෙන් පවතින සම්මා දිට්ඨිය පෙරදැරි කරගෙන, උදාසීන නොවී අන්‍යන්ගේ උනන්දු කිරීමකින් තොරව දානාදී පින්කම් කරයි ද, එවිට ඔහුගේ ඒ සිත සෝමනස්ස සහගත ඥාන සම්පයුත්ත අසංඛාරික සිතක් වේ. යම් කලෙක පවසන ලද පරිදි සතුටු වූයේ, සම්මා දිට්ඨිය පෙරදැරි කරගෙන මුදාහළ මසුරුකම් ආදියෙන් යුක්තව හෝ උදාසීන වෙමින් හෝ අන්‍යන් විසින් උනන්දු කරවනු ලැබ පින්කම් කරයි ද, එවිට ඔහුගේ ඒ සිතම සසංඛාරික වේ. මෙහිදී ‘සංඛාර’ යන්න තමාගේ හෝ අන්‍යන්ගේ වශයෙන් පවතින පූර්ව ප්‍රයෝගයට නමකි. යම් කලෙක නෑදෑයින් පිළිවෙත් පුරනු දැක හුරුපුරුදු වූ කුඩා දරුවෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක සතුටු වී වහා අතට හසු වූ යමක් පූජා කරති ද නැතහොත් වඳින්නෝ ද, එවිට (ඥාන විප්පයුත්ත වූ) තුන්වන සිත උපදියි. යම් කලෙක ‘දෙන්න, වඳින්න’ යැයි නෑදෑයින් විසින් උනන්දු කරනු ලැබ එසේ පිළිපදිත් ද, එවිට හතරවන සිත උපදියි. යම් කලෙක දෙය්‍යධර්ම සහ ප්‍රතිග්‍රාහක සම්පත්තිය නොමැති වීමෙන් හෝ වෙනත් සෝමනස්සයට හේතු නොවීමෙන් මේ සතර ආකාරයේදීම සෝමනස්සයෙන් තොර වෙත් ද, එවිට ඉතිරි සිත් සතර උපේක්ෂා සහගතව උපදී.

๔๒. อฏฺฐปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน อิมานิ จิตฺตานิ น เกวลํ อฏฺเฐว โหนฺติ[Pg.58]. อถ โข ตโต พหูนิปิ พหุตรานิปิ โหนฺตีติ อิมํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ ทีเปตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตนา’’ติอาทิวุตฺตํ. ทสสุ ปุญฺญกิริยาวตฺถูสุ ทิฏฺฐุชุ กมฺมํ นาม ญาณ กิจฺจํ. ตํ กถํ ญาณ วิปฺปยุตฺต จิตฺเตหิ กโรนฺตีติ. วุจฺจเต. ญาณ สมฺปยุตฺต จิตฺเตหิ ทิฏฺฐึ อุชุํกโรนฺตา เตสํ อนฺตรนฺตรา ญาณโสเต ปติตวเสน ญาณวิปฺปยุตฺต จิตฺเตหิปิ กโรนฺติเยว. สพฺเพสตฺตา กมฺมสฺสกาติอาทินา, พุทฺโธ โสภควา, สฺวากฺขาโต โส ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน โส สงฺโฆ, ติอาทินา จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อิมานิ อฏฺฐ จิตฺตานี’’ติอาทึ. ตตฺถ ทสปุญฺญกิริยวตฺถูนิ นาม ‘ทานํ, สีลํ, ภาวนา, อปจายนํ, เวยฺยาวจฺจํ, ปตฺติทานํ, ปตฺตานุโมทนํ, ธมฺมสฺสวนา, ธมฺมเทสนา, ทิฏฺฐุชุ กมฺมํ,. เตหิ คุณิตานิ วฑฺฒิตานิ. ตานิ จ อฏฺฐฉสุ อารมฺมเณสุ อุปฺปชฺชนฺติ. ตีณิ จ กมฺมานิ กโรนฺตา เต เหว อฏฺฐหิ กโรนฺติ. ตานิเยว จ สพฺพานิ อตฺถิ หีนานิ, อตฺถิ มชฺฌิมานิ, อตฺถิ ปณีตานิ. ตสฺมา ปุน อนุกฺกเมน อารมฺมณาทีหิ วฑฺฒนํ กโรติ. ตตฺถ ‘‘ตานิ ฐเปตพฺพานี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สุทฺธิกานี’’ติ อธิปตีหิ อมิสฺสิตานิ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิติ มนสิ กริตฺวา. ตถา ญาณวิปฺปยุตฺตานิ ทฺเวสหสฺสานิ สตํ สฏฺฐิ จ โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘วีมํสาวชฺชิเตหี’’ติ วีมํสาธิปติ วชฺชิเตหิ. ‘‘ตถาคุณิตานี’’ติ สพฺพานิ ปุญฺญกิริยาทีหิ สมํ คุณิตานิ. ‘‘โกสลฺเลนา’’ติ โกสลฺลสงฺขาเตน. ‘‘นานาวชฺชนวีถิย’’นฺติ ญาณวิปฺปยุตฺต วีถีหิ วิสุํ ภูตาย อาวชฺชนาย ยุตฺต วีถิยํ. ‘‘เตเนวา’’ติ วีมํสาธิปติภูเตน เตเนว อุปนิสฺสยญฺญาเณน. เอวํ สนฺเตปิ น สกฺกาภวิตุนฺติ สมฺพนฺโธ.

42. මෙහි ‘අට්ඨපී’ (අටක් ද) යන්නෙහි ඇති ‘පි’ ශබ්දයෙන් මේ සිත් අටක් පමණක්ම නොවන බව දක්වයි. එසේම ඉන් ඔබ්බට බොහෝ වූ ද, ඉතා බොහෝ වූ ද (විභේදයන්) පවතින බවත්, එම අර්ථයන් එක්රැස් කොට දැක්වීම සඳහා ‘තේනා’ යනාදිය වදාරන ලදී. දස පුණ්‍යකිරිය වස්තූන් අතර ‘දිට්ඨුජුකම්මය’ (දෘෂ්ටිය සෘජු කිරීම) යනු ප්‍රඥාවට අයත් කෘත්‍යයකි. එය ඥානවිප්‍රයුක්ත (ප්‍රඥාවෙන් තොර) සිත්වලින් කෙසේ කරන්නේ දැයි මෙසේ කියනු ලැබේ. ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත්වලින් දෘෂ්ටිය සෘජු කරන කල්හි, එම සිත් අතරතුර ඥාන ප්‍රවාහය ගලා යාම හේතුවෙන් ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත්වලින් ද එය සිදු කරන්නේමය. ‘සියලු සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කරගත්තෝ වෙති’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධ වන සේක, ධර්මය ස්වක්ඛාත වන සේක, සංඝයා වහන්සේ සුපටිපන්න වන සේක’ යනාදී වශයෙන් ද මෙය දත යුතුය. එබැවින් ‘ඉමානි අට්ඨ චිත්තානි’ (මෙම සිත් අට) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි දස පුණ්‍යකිරිය වස්තූන් නම්: දානය, ශීලය, භාවනාව, අපචායනය, වෙය්‍යාවච්චය, පත්තිදානය, පත්තානුමෝදනාව, ධම්මස්සවනය, ධම්මදේසනාව සහ දිට්ඨුජුකම්මයයි. මේවායින් (අරමුණු ආදිය) ගුණ කරන ලදී, වර්ධනය කරන ලදී. එම සිත් අට අරමුණු හයක උපදියි. කර්ම තුනක් සිදු කරන කල්හි ද එම අටෙන්ම සිදු කරති. ඒ සියල්ලෙහිම හීන, මධ්‍යම සහ ප්‍රණීත භේද පවතියි. එබැවින් නැවත අනුපිළිවෙළින් අරමුණු ආදියෙන් වර්ධනය කරයි. එහි ‘තානි ඨපේතබ්බානි’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සුද්ධිකානි’ යනු අධිපති ධර්මයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. ‘ඉති කත්වා’ යනු මෙසේ මනසෙහි තබාගෙන යන්නයි. එසේම ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත් දෙදහස් එකසිය හැටක් වන බව මෙහි යෝජනාවයි. ‘වීමංසාවජ්ජිතේහි’ යනු වීමංසා අධිපති තොරව යන්නයි. ‘තථාගුණිතානි’ යනු සියලු පුණ්‍යකිරිය වස්තූන් හා සමානව ගුණ කරන ලද බවයි. ‘කෝසල්ලේනා’ යනු කෝසල්ලය හෙවත් ප්‍රඥාව යන අර්ථයයි. ‘නානාවජ්ජනවීථියං’ යනු ඥානවිප්‍රයුක්ත වීථිවලින් වෙන් වූ ආවජ්ජනයෙන් යුත් වීථියෙහිය. ‘තේනේවා’ යනු වීමංසා අධිපති වූ ඒ උපනිශ්‍රය ඥානයෙන්මය. මෙසේ වූවත් (රහතන් වහන්සේලාට) විය නොහැකි බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

๔๓. วจนตฺเถ ‘‘รุชฺชนฏฺเฐนา’’ติ ตุทนฏฺเฐน. ‘‘อหิตฏฺเฐนา’’ติ หิตวิรุทฺธฏฺเฐน. ‘‘อนิปุณฏฺเฐนา’’ติ อสณฺหา สุขุมฏฺเฐน. ‘‘อนิฏฺฐวิปากฏฺเฐนา’’ติ อนิฏฺฐํ วิปากํ เอเตสนฺติ อนิฏฺฐ วิปากานิ. เตสํ ภาโว อนิฏฺฐ วิปากฏฺโฐ. เตน อนิฏฺฐ วิปากฏฺเฐน. ‘‘ตปฺปฏิ ปกฺขตฺตา’’ติ ราคาทีหิ ปฏิปกฺขตฺตา. เอวํ ปริยายตฺถ สงฺขาตํ อภิธานตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐกถาสุ อาคตํ วจนตฺถํ ทสฺเสติ กุจฺฉิเตติอาทินา. ตตฺถ ‘‘กุจฺฉิเต’’ติ เชคุจฺฉิตพฺเพ, นินฺทิ ตพฺเพ [Pg.59] วา. จาเลนฺติ ตทงฺคปฺปหานวเสน, กมฺเปนฺติ วิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน, วิทฺธํเสนฺติ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน. ‘‘ตนุกรณฏฺเฐนา’’ติ สลฺลิขนฏฺเฐน. ‘‘อนฺตกรณฏฺเฐนา’’ติ ปริโยสานกรณฏฺเฐน. ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ ทีปนีนยทสฺสนํ. ‘‘โกสลฺล สมฺภูตฏฺเฐนา’’ติ มหาอฏฺฐกถานโย. ตตฺถ, กุสลสฺส ปณฺฑิตสฺส ภาโว เอกาสลฺลํ. ญาณํ. เตน สมฺภูตํ สญฺชาตํ โกสลฺล สมฺภูตํ ติวิคฺคโห.

43. වචනාර්ථ සැලකීමේදී: ‘රුජ්ජනට්ඨේනා’ යනු පෙළෙන අර්ථයෙනි. ‘අහිතට්ඨේනා’ යනු හිත සුවයට විරුද්ධ අර්ථයෙනි. ‘අනිපුණට්ඨේනා’ යනු සිනිඳු නොවන හෙවත් සියුම් නොවන අර්ථයෙනි. ‘අනිට්ඨවිපාකට්ඨේනා’ යනු අනිෂ්ට විපාක ලබා දෙන බැවින් අනිෂ්ට විපාක නම් වේ, එම අනිෂ්ට විපාක දෙන ස්වභාවය අනිෂ්ට විපාක අර්ථයයි. ‘තප්පටිපක්ඛත්තා’ යනු රාගාදී කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. මෙසේ පර්යාය අර්ථ සහිත අභිධාන අර්ථ දක්වා දැන් අටුවාවන්හි එන වචනාර්ථ ‘කුච්ඡිතේ’ යනාදියෙන් දක්වයි. එහි ‘කුච්ඡිතේ’ යනු පිළිකුල් කටයුතු වූ හෝ නින්දා කටයුතු වූ යන්නයි. තදංග ප්‍රහාණයෙන් ‘චාලේන්ති’ (සොලවයි), විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් ‘කම්පේන්ති’ (කම්පනය කරයි), සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් ‘විද්ධංසේන්ති’ (විනාශ කරයි). ‘තනුකරණට්ඨේනා’ යනු කෙලෙස් තුනී කරන හෙවත් සූරා දමන අර්ථයෙනි. ‘අන්තකරණට්ඨේනා’ යනු කෙලෙස්වල අවසානය සිදු කරන අර්ථයෙනි. ‘අපි ච’ යනාදිය දීපනී ක්‍රමය දැක්වීමකි. ‘කෝසල්ලසම්භූතට්ඨේනා’ යනු මහා අටුවා ක්‍රමයයි. එහි ‘කෝසල්ල’ යනු කුසල වූ පණ්ඩිතයාගේ ස්වභාවයයි, එනම් ප්‍රඥාවයි. ප්‍රඥාවෙන් හටගත් බැවින් එය ‘කෝසල්ලසම්භූත’ නම් වේ.

๔๔. ‘‘พลวกมฺเมนา’’ติ ติเหตุ กุกฺกฏฺฐ กมฺเมน. ‘‘ทุพฺพล กมฺเมนา’’ติ ติเหตุโกมเกน วา ทฺวิเหตุก กุสล กมฺเมน วา. ‘‘เกหิจิ อาจริเยหี’’ติ โมรวาปิ วาสี มหาทตฺตตฺเถรํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สงฺคหกาเรนา’’ติ ภทฺทนฺต พุทฺธโฆสตฺเถเรน. ‘‘สนฺนิหิต ปจฺจยวเสนา’’ติ อาสนฺเน สณฺฐิตปจฺจย วเสน. ปจฺจุปฺปนฺน ปจฺจยวเสเนวาติ วุตฺตํ โหติ. อุปฏฺฐิตานิ กมฺมาทีนิ อารมฺมณานิ. ปวตฺตานิ มหาวิปากานิ. ‘‘อวิปาก สภาวโต’’ติ อวิปจฺจนสภาวโต. อวิปากุปฺปาทนสภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อฏฺฐกถาย’’นฺติ ธมฺมสงฺคณิฏฺฐกถายํ. ‘‘อิธา’’ติ มหาวิปากจิตฺเต. ‘‘ตถา อปฺปวตฺติยา จา’’ติ ทานาทิวเสน อปฺปวตฺติโต จ.

44. ‘බලවකම්මේනා’ යනු ත්‍රිහේතුක උත්කෘෂ්ට කර්මයෙනි. ‘දුබ්බලකම්මේනා’ යනු ත්‍රිහේතුක ඕමක හෝ ද්විහේතුක කුසල කර්මයෙනි. ‘කේහිචි ආචරියේහි’ යනු මොරවැව වාසී මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ අදහස් කර පවසන ලද්දකි. ‘සංගහකාරේනා’ යනු භදන්ත බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ විසිනි. ‘සන්නිහිත පච්චයවසෙන’ යනු සමීපයෙහි පිහිටි ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙනි. එය වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙනි යන්නයි. එළඹ සිටි කර්ම නිමිති ආදිය අරමුණු වේ. පහළ වූ මහා විපාක සිත්ය. ‘අවිපාක සභාවතෝ’ යනු විපාක නොදෙන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. එනම් විපාක ඉපදවීමේ ස්වභාවයක් නැති බවයි. ‘අට්ඨකථායං’ යනු ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි ය. ‘ඉධ’ යනු මේ මහා විපාක සිතෙහිය. ‘තථා අප්පවත්තියා ච’ යනු දානාදී වශයෙන් නොපැවතීම ද යන්නයි.

๔๕. มหากิริยจิตฺเต. ‘‘อุปรี’’ติ วีถิสงฺคเห ตทา รมฺมณ นิยเม. ‘‘สยเมวา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรเนว. ‘‘วกฺขตี’’ติ วุจฺจิสฺสติ. ‘‘ยถารห’’นฺติ ขีณาสวสนฺตาเน อุปฺปนฺนานํ มหากิริยานํ อรหานุรูปํ. ภูตกถน วิเสสนํ เตน นิวตฺเตตพฺพสฺส อตฺถสฺส อภาวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตํ’’ติ สเหตุกคฺคหณํ. ‘‘พฺยวจฺเฉทกวิเสสน’’นฺติ อเหตุก วิปากกิริย จิตฺตานญฺจ สพฺภาวาตปฺปสงฺคสฺส อวจฺเฉทกํ วิเสสนํ. ‘‘ยถา สกฺขร กถลิกํปิ มจฺฉคุมฺพํปิ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตี’’ติ วจเน สกฺขร กถลิกํ ติฏฺฐนฺตํ, มจฺฉคุมฺพํ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตีติ เอวํ ยถา ลาภ โยชนา โหติ. ตถา อิธ ปีติ.

45. මහා ක්‍රියා සිතෙහි ය. ‘උපරි’ යනු වීථි සංග්‍රහයෙහි තදාරම්මණ නියමයෙහි ය. ‘සයමේව’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ විසින්මය. ‘වක්ඛති’ යනු කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘යථාරහං’ යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් (රහතන් වහන්සේලා) තුළ උපදින මහා ක්‍රියා සිත් ඒ ඒ රහතන් වහන්සේට උචිත පරිදි යන්නයි. එය සත්‍ය කථාවක් ලෙස විශේෂණය කිරීමෙන් ඉවත් කළ යුතු වෙනත් අර්ථයක් නොමැති බව අදහස් කෙරේ. ‘තං’ යනු සහේතුක වශයෙන් ගැනීමයි. ‘බ්‍යවච්ඡේදකවිසේසනං’ යනු අහේතුක විපාක හා ක්‍රියා සිත්වලට ඇති විය හැකි ප්‍රසංගය වෙන් කර දක්වන විශේෂණයයි. ‘යම් සේ බොරළු, කැට කැබලි මෙන්ම මත්ස්‍ය සමූහයා ද, නිශ්චලව සිටින්නා වූ ද, හැසිරෙන්නා වූ ද දකින්නේ ද’ යන වාක්‍යයෙහි, බොරළු සහ කැට කැබලි නිශ්චලව පවතින බවත්, මත්ස්‍ය සමූහයා නිශ්චලව සිටින විට හෝ හැසිරෙන විට හෝ දකින බවත් ලෙස යෝග්‍ය පරිදි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි ‘පීති’ යන්න ද එසේමය.

๔๖. ‘‘ยทิท’’นฺติ ยา อยํ ทีปน สมตฺถตา, ‘‘อิทํ สามตฺถิย’’นฺติ โยชนา. อยํ สมตฺถ ภาโวติ อตฺโถ. เภทวจเน โจทนายาติ [Pg.60] สมฺพนฺโธ. รจนาคาถายํ. ‘‘เอตานี’’ติ โสภณ กามาวจร จิตฺตานิ. ‘‘ปุญฺญ ปาป กฺริยาเภทา’’ติ ปุญฺญ ปาป กฺริยเภเทน.

46. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ පැහැදිලි කිරීමේ හැකියාවක් වේ ද යන්නයි, ‘මෙය සමර්ථ භාවයයි’ යනු එහි සම්බන්ධයයි. ‘භේදවචනයෙහි චෝදනාවෙහි’ යනු සම්බන්ධයයි. රචනා ගාථාවෙහි, ‘ඒතානි’ යනු කාමාවචර සෝභන සිත්ය. ‘පුඤ්ඤ පාප ක්‍රියාභේදා’ යනු පින්, පව් සහ ක්‍රියා යන භේදයෙනි.

๔๗. กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิต วสวตฺติเทเว อนฺโต กริตฺวาติ เอวํ ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิธกามสทฺเทน สโหกาสากามภูมิ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กาเม กามภูมิย’’นฺติ. ปริยาปนฺนาติ ปาฐเสโส. ‘‘กฺริยา จา’’ติ เอตฺถ จ สทฺโท ปน สทฺทตฺโถ. อิติ สทฺโท อิจฺเจวํ สทฺทตฺโถ. เอเตน ปฏิสิทฺธาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ จิตฺตสงฺคเห. ‘‘ตสฺสา’’ติ สพฺพถาสทฺทสฺส. ภโว นาม อินฺทฺริย พทฺธสนฺตานคโต ธมฺม สมูโห วุจฺจติ. อิธ ปน กามาวจรา ธมฺมาติ ปเท กามสทฺโท. โส จ ปถวิ ปพฺพตาทีหิ สทฺธึ สพฺพํ กามภูมึ วทตีติ วุตฺตํ ‘‘ภูมิปริยาโย จา’’ติอาทิ. ‘‘อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธ ธมฺม สมูโห’’ติ อินฺทฺริยพทฺธ ธมฺม สมูโห สตฺตสนฺตานาคโต, อนินฺทฺริยพทฺธ ธมฺม สมูโห ปถวิ ปพฺพตาทิ คโต. ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริเยน อนาพทฺโธ อนายตฺโต อนินฺทฺริยพทฺโธติ.

47. කාමාවචර ධර්ම යනු කවරේද? යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට, උඩින් පරනිම්මිත වසවත්ති දෙව්ලොව ඇතුළත් කොට, මෙසේ පාලියෙහි දක්වා ඇති බැවින් මෙහි ‘කාම’ ශබ්දයෙන් අවකාශ කාම භූමිය කියැවේ යැයි ‘කාමේ කාමභූමියං’ (කාමයන්හි එනම් කාම භූමියෙහි) යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘පරියාපන්නා’ (පර්යාපන්න වූ හෙවත් ඇතුළත් වූ) යන්න පාඨ ශේෂයයි. ‘ක්‍රියා ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය ‘පන’ (නමුත්) යන අර්ථය දෙයි. ‘ඉති’ ශබ්දය ‘මෙසේ’ යන අර්ථයයි. ‘එතේන පටිසිද්ධා’ (මොවුන් විසින් වළක්වන ලදී) යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ඉධ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙම චිත්ත සංග්‍රහයෙහි යන්නයි. ‘තස්සා’ යන්න ‘සබ්බථා’ යන වචනයට සම්බන්ධයි. භවය නමින් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්ද්‍රියයන්ට බැඳී පවත්නා සන්තතියකට ඇතුළත් ධර්ම සමූහයයි. මෙහි ‘කාමාවචර ධර්ම’ යන පදයෙහි ‘කාම’ ශබ්දය පෘථිවි, පර්වත ආදිය සමඟ මුළු මහත් කාම භූමියම පවසන බැවින් ‘භූමිපරියායෝ ච’ (භූමි පර්යාය ද) යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධ ධර්ම සමූහය’ යනු: ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ධර්ම සමූහය සත්ව සන්තතියට අයත් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් හා නොබැඳුණු ධර්ම සමූහය පෘථිවි, පර්වත ආදියට අයත් වේ. එහිදී ජීවිතේන්ද්‍රිය හා නොබැඳුණු, ජීවිතේන්ද්‍රියට යටත් නොවූ දේ ‘අනින්ද්‍රියබද්ධ’ නම් වේ.

อิติกามจิตฺตสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

කාමාවචර චිත්ත සංග්‍රහය පැහැදිලි කරන්නා වූ අනුදීපනාව මෙසේ අවසන් විය.

๔๘. รูปาวจรจิตฺเต. ‘‘สมุทิเตนา’’ติ ปญฺจงฺค สมุทิเตน. ปญฺจนฺนํ องฺคานํ เอกโต สามคฺคิภูเตนาติ อตฺโถ. ปญฺจนฺนญฺหิ เอกโต สามคฺคิยํ สติเยว อปฺปนา โหติ, โน อสติ. สามคฺคิยนฺติ จ สุฏฺฐุ พลวตาย สมคฺคภาเวติ อตฺโถ. ‘‘ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา’’ติ ปตฺตพฺพตฺตา. ฌานํ ทุวิธํ อารมฺมณูปนิชฺฌานญฺจ ลกฺขณู ปนิชฺฌานญฺจาติ อาห ‘‘กสิณาทิกสฺสา’’ติอาทึ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานํ อธิปฺเปตํ. อุปนิชฺฌานนฺติ จ กสิณ นิมิตฺตาทิกํ อารมฺมณํ เจตสา อุปคนฺตฺวานิชฺฌานํ โอโลกนํ. ฌานสทฺทสฺสฌาปนตฺโถปิ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจนีก ธมฺมานญฺจ ฌาปนโต’’ติ. อคฺคินา วิย กฏฺฐานํ กิเลสานํ ทยฺหนโตติ อตฺโถ. เอกคฺคตา เอว สาติสฺสย ยุตฺตา อปฺปนาปตฺตกาเลติ อธิปฺปาโย. ปุพฺพภาเค ปน ปถมชฺฌาเน [Pg.61] วิตกฺกสฺส พลวภาโว อิจฺฉิตพฺโพ. ‘‘สาหี’’ติอาทินา ตทตฺถํ วิวรติ. สาหิ เอกคฺคตาติ จ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เอโก อตฺตาสภาโว อสฺสาติ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ อารมฺมณมสฺสาติ เอกตฺตา รมฺมณา. เอกคฺคตา. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห.

48. රූපාවචර සිත් සම්බන්ධයෙනි: ‘සමුදිතේන’ යනු පඤ්චාංගයන්ගෙන් හෙවත් අංග පහක එකතුවෙනි. අංග පහ එකට එක් වී සාමග්‍රී බවට පැමිණීමෙන් යන අර්ථයයි. අංග පහෙහි එකතුවීමක් හෙවත් සාමග්‍රියක් ඇති කල්හිම අප්පනා සමාධිය ඇති වේ, නැති කල්හි ඇති නොවේ. සාමග්‍රිය යනු මනා වූ බලවත් සමගි බවයි. ‘පටිපජ්ජිතබ්බත්තා’ යනු පැමිණිය යුතු බැවිනි. ධ්‍යානය අරම්මණූපනිජ්ඣානය හා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එබැවින් ‘කසිණාදිකස්ස’ (කසිණ ආදියේ) යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී අරම්මණූපනිජ්ඣානය අදහස් කෙරේ. උපනිජ්ඣානය යනු කසිණ නිමිත්ත ආදී අරමුණ කෙරෙහි සිතින් එළඹ මනා කොට බැලීමයි. ධ්‍යාන ශබ්දය (ප්‍රත්‍යනීක ධර්ම) දවාලීම යන අර්ථයෙන් ද යෙදිය හැකි බැවින් ‘පච්චනීක ධම්මානඤ්ච ඣාපනතෝ’ (ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් දවන බැවින්) යැයි පවසන ලදී. ගින්නෙන් දර දවන්නාක් මෙන් කෙලෙසුන් දවන බැවිනි යන අර්ථයයි. ඒකග්ගතාවයම අතිශයින් යුක්ත වී අප්පනාවට පැමිණෙන අවස්ථාව මෙයින් අදහස් කෙරේ. පූර්ව භාගයෙහි හෙවත් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි විතර්කයෙහි බලවත් බව අපේක්ෂිතය. ‘සාහී’ යනාදියෙන් එහි අර්ථය විවරණය කරයි. ‘සා හි ඒකග්ගතා’ (එම ඒකග්ගතාවයම) යැයි කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. එක් ස්වභාවයක් ඇත්තේ ‘ඒකත්ත’ නම් වේ. එක් අරමුණක් ඇත්තේ ‘ඒකත්තාරම්මණ’ නම් වේ. ඒකග්ගතාව යනු එම ස්වභාවයයි.

อคฺคสทฺโท โกฏิ อตฺโถ. โกฏฺฐาสฏฺโฐวา. ‘‘ตถา ปวตฺตเน’’ติ จิตฺตสฺส เอกคฺคภาเวน ปวตฺติยํ. ‘‘อาธิปฺปจฺจคุณโยเคนา’’ติ อธิปติภาวคุณโยเคน. อินฺทฺริยปจฺจยตาคุณโยเคนาติ วุตฺตํ โหติ. สาเยว เอกคฺคตา เอกคฺคตา, สมาธี,ติ จ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมาธี’’ติ ปทสฺส-สํ-อาธี-ติ-วา, สมอาธีติ-วา, ทฺวิธา ปทจฺเฉโท. ตตฺถ สํอุปสคฺโค สมฺมาสทฺทตฺโถ. สมสทฺโท ปน ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรตีติอาทีสุ วิย นามิกสทฺโทติ ทฺวิธา วิกปฺปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สาเยว จิตฺต’’นฺติอาทิมาห. สาเยว จิตฺตํ-สมฺมา จ อาธิยตีติ สมาธิ, สาเยว จิตฺตํ-สมญฺจ อาธิยตีติ สมาธีติ ทฺวิธา วิกปฺโป. ตตฺถ สมฺมา จาติ สุนฺทเรน. อาธิยตีติ อาทหติ. อาทหนญฺจ ฐปนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘ฐเปตี’’ติ. สมญฺจาติ อวิสมญฺจ. ‘‘ตตฺเถวา’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ เอว. ‘‘ลีนุทฺธจฺจาภาวา ปาทเนนา’’ติ ลีนสฺส จ อุทฺธจฺจสฺส จ อภาโว ลีนุทฺธจฺจาภาโว. ตสฺส อาปาทนํ อาปชฺชาปนนฺติ วิคฺคโห. วิวิเธน จิตฺตสฺส สํหรณํ วิสาหาโร. น วิสาหาโร อวิสาหาโร. สาเยว จ นิทฺทิฏฺฐา. อิติ เอวํ อิเมสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ เอกคฺคตา เอว สาติสฺสยยุตฺตาติ โยเชตพฺพํ. เอวํ ปน สติ, เอกคฺคตา เอว ฌานนฺติ วตฺตพฺพา, น วิตกฺกาทโยติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘วิตกฺกาทโยปนา’’ติอาทิมาห. อปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ปนสทฺโท ปกฺขนฺตรตฺโถ. ตสฺสา เอกคฺคตาย. ‘‘สา ติสฺสย’’นฺติ อติสฺสเยน สห. ‘‘โอสกฺกิตุ’’นฺติ สํสีทิตุํ. ‘‘นํ’’ติ จิตฺตํ. ‘‘สํสปฺปิตุ’’นฺติ เอวํ นุ โข อญฺญถานุ โขติ ทฺวิธา จญฺจลิตุํ. ‘‘อุกฺกณฺฐิตุ’’นฺติ อญฺญาภิมุขี ภวิตุํ. อารมิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ลทฺธํ สาตํ เยนาติ ลทฺธสฺสาตํ. ‘‘สาตํ’’ติ สารตฺตํ. ‘‘อุปพฺรูหิตํ’’ติ ภุสํวฑฺฒิตํ. ‘‘สนฺต สภาวตฺตา’’ติ อุปสนฺต สภาวตฺตา. ‘‘ตถา อนุคฺคหิตา’’ติ อารมฺมณาภิมุขกรณาทิวเสน อนุคฺค หิตา[Pg.62]. สมาธิสฺส กามจฺฉนฺทนีวรณปฺปฏิปกฺขตฺตา ‘‘สยํ…เป… นีวาเรตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘นิจฺจลํฐตฺวา’’ติ อปฺปนากิจฺจมาห.

‘අග්ග’ ශබ්දය කෙළවර හෙවත් අග්‍ර යන අර්ථය දෙයි. එසේත් නැතහොත් කොටස යන අර්ථයයි. ‘තථා පවත්තනේ’ යනු සිතේ ඒකාග්‍ර ස්වභාවයෙන් පැවැත්මෙහි යන්නයි. ‘ආධිප්පච්චගුණ යෝගේන’ යනු අධිපති බව නමැති ගුණයෙන් යුක්ත වීමෙනි. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය බව නමැති ගුණයෙන් යුක්ත වීමෙන් යැයි පවසන ලදී. එම ඒකග්ගතාවයම ‘සමාධි’ යැයි ද කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සමාධි’ යන පදය ‘සං-ආධි’ හෝ ‘සම-ආධි’ ලෙස දෙපරිද්දකින් පද බෙදිය හැකිය. එහි ‘සං’ උපසර්ගය ‘සම්මා’ (මනා කොට) යන අර්ථය දෙයි. ‘සම’ ශබ්දය වනාහි ‘ධර්මයෙන්, සමයෙන් රජකම් කරයි’ යනාදියෙහි මෙන් නාම පදයක් ලෙස දෙපරිද්දකින් විකල්ප දක්වමින් ‘සායේව චිත්තං’ යනාදිය පැවසූහ. එම සිතම මනා කොට පිහිටුවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සමාධි’ වේ, එම සිතම සමව පිහිටුවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සමාධි’ වේ යනු විකල්ප දෙකයි. එහි ‘සම්මා’ යනු යහපත් ලෙසයි. ‘ආධියති’ යනු පිහිටුවයි. පිහිටුවීම යනු තැබීමම බව ‘ඨපේති’ යන්නෙන් පවසන ලදී. ‘සමඤ්ච’ යනු විෂම නොවී යන්නයි. ‘තත්ථේව’ යනු එම අරමුණෙහිම යන්නයි. ‘ලීනුද්ධච්චාභාවා පාදනේන’ යනු ලීනය (හැකුළුණු බව) සහ උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව) යන දෙකේම නොමැති බව ඇති කිරීමයි. සිත විවිධ අතට විසිර යාම ‘විසාහාර’ නම් වේ. විසිර නොයාම ‘අවිසාහාර’ නම් වේ. එයම දක්වන ලදී. මෙසේ මේ අර්ථ දෙකෙහිම ඒකග්ගතාවයම අතිශයින් යුක්ත වේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙසේ වූ කල්හි ඒකග්ගතාවයම ධ්‍යානය ලෙස කිව යුතුය, විතර්කාදීන් නොවේ යැයි එන චෝදනාව දුරු කරමින් ‘විතක්කාදයෝ පන’ යනාදිය පැවසූහ. මෙහි ‘අපි’ ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයයි. ‘පන’ ශබ්දය පක්ෂාන්තර අර්ථයෙහි යෙදේ. එම ඒකග්ගතාවයේ ‘සාතිස්සයං’ යනු අතිශය බව සමඟ යන්නයි. ‘ඕසක්කිතුං’ යනු ගිලී යාමට (පසුබෑමට) යන්නයි. ‘නං’ යනු සිතයි. ‘සංසප්පිතුං’ යනු මෙසේද නැතහොත් වෙනත් අයුරකින්ද කියා දෙපැත්තකට වැනීමට (සැලීමට) යන්නයි. ‘උක්කණ්ඨිතුං’ යනු වෙනත් අරමුණකට හැරීමට යන්නයි. ඇලීමට යැයි පවසන ලදී. සැපය (සතුට) ලබන ලද්දේ යම් හේතුවකින් ද එය ‘ලද්ධස්සාත’ නම් වේ. ‘සාතං’ යනු ඇලීමයි. ‘උපබ්‍රූහිතං’ යනු බෙහෙවින් වඩවන ලද්දේ යන්නයි. ‘සන්ත සභාවත්තා’ යනු උපශාන්ත ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘තථා අනුග්ගහිතා’ යනු අරමුණට අභිමුඛ කිරීම් ආදියෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද යන්නයි. සමාධිය කාමච්ඡන්ද නීවරණයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘තමාම... නීවරණය කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘නිච්චලං ඨත්වා’ යන්නෙන් අප්පනා කෘත්‍යය (ධ්‍යාන සමාධියේ කාර්යය) පවසන ලදී.

เอวํ อุปนิชฺฌานตฺถํ ทสฺเสตฺวา ฌาปนตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสุ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตปฺปจฺจนีกา’’ติ เตสํ ฌานงฺค ธมฺมานํ ปจฺจนีกา ปฏิปกฺขา. ‘‘มนสฺมึ ปี’’ติ มโนทฺวาเรปิ. ปเคว กายวจีทฺวาเรสูติ เอวํ สมฺภาวนตฺโถ เจตฺถ ปิสทฺโท. อปิสทฺโทปิ ยุชฺชติ. ‘‘ฌาปิตา นาม โหนฺตี’’ติ ฌานงฺค ธมฺมคฺคีหิ ทฑฺฒานาม โหนฺติ. ‘‘เอวํ สนฺเตปิ เตสํ สมุทาเย เอว ฌาน โวหาโร สิทฺโธ’’ติ โยชนา. ‘‘ธมฺม สามคฺคิปธาน’’นฺติ ฌานฏฺฐาเน ฌานงฺค ธมฺมานํ มคฺคฏฺฐาเน มคฺคงฺค ธมฺมานํ โพธิฏฺฐาเน โพชฺฌงฺค ธมฺมานํ สมคฺคภาวปฺปธานํ.

මෙසේ උපනිජ්ඣාන අර්ථය දක්වා දැන් ඣාපන (දැවීම්) අර්ථය දක්වමින් ‘තේසු ච’ යනාදිය පැවසූහ. ‘තප්පච්චනීකා’ යනු එම ධ්‍යාන අංගයන්ට ප්‍රත්‍යනීක වූ හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂ වූ ධර්මයන්ය. ‘මනස්මිං පි’ (මනසෙහි ද) යනු මනෝ ද්වාරයෙහි ද යන්නයි. කාය, වචී ද්වාරයන්හි කෙසේ වෙතත් මනෝ ද්වාරයෙහි ද යන අර්ථයෙන් මෙහි ‘පි’ (ද) ශබ්දය සම්භාවනා අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ඣාපිතා නාම හොන්ති’ යනු ධ්‍යාන අංග නමැති ගින්නෙන් දවන ලද්දාහු නම් වෙති. ‘මෙසේ වූ කල්හි එම අංගයන්ගේ සමූහයෙහිම ධ්‍යාන යන ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ’ යනු යෝජනාවයි. ‘ධම්ම සාමග්ගි පධානං’ යනු ධ්‍යාන ස්ථානයෙහි ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ද, මාර්ග ස්ථානයෙහි මාර්ග අංගයන්ගේ ද, බෝධි ස්ථානයෙහි බොජ්ඣංගයන්ගේ ද සමගි බව ප්‍රධාන වේ යන්නයි.

เอวํ สงฺคหการานํ มติยา ฌานํ วตฺวา อิทานิ อปเรสานํ มติยา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปเร’’ติอาทิมาห. อปเร ปน วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ‘‘ยถา สกํกิจฺจานี’’ติ สสฺส อิทํ สกํ. สสฺสาติ อตฺตโน. อิทนฺติ สนฺตกํ. ยานิยานิ อตฺตโน สนฺตกานีติ อตฺโถ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ปฏฺฐาเน ฌานปจฺจยํ ปตฺวา…เป… สาเธนฺติเยว’’. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. ฌานปจฺจโยติ ฌานงฺคานิฌานสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย. มคฺคปจฺจโยติ มคฺคงฺคานิ มคฺคสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโยติ. ‘‘ปญฺจสมุทิตาทีนี’’ติ ปญฺจสมูห ทสสมูหานิ. ‘‘ปถมชฺฌานาทิภาวสฺเสวจา’’ติ ปถมชฺฌานาทิ นามลาภสฺเสวจาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ฌานภาวสฺสา’’ติ ฌานนามลาภสฺส. ‘‘ตถาวิธกิจฺจวิเสสาภาวา’’ติ ตถาวิธานํ อารมฺมณาภินิโรปนาทีนํ กิจฺจ วิเสสานํ อภาวโต.

මේ ආකාරයෙන් සංග්‍රහකයන්ගේ මතය අනුව ධ්‍යානය ගැන පවසා, දැන් අන්‍යයන්ගේ මතය අනුව එය පෙන්වා දීමට 'අපරේ' යනාදිය පැවසුහ. 'අන්‍යයෝ කියති' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'යථා සකංකිච්චානි' යන්නෙහි 'සක' යනු තමාගේ යන්නයි. 'ඉදං' යනු සන්තකයයි. තමා සතු යම් යම් දේ වෙත් ද යන අර්ථයයි. 'ඉති' යනු එහෙයිනි. ප්‍රට්ඨානයෙහි ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය ලබා... යනාදී වශයෙන් සාධනය කරති. එහි මෙසේ පවසා ඇත. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය යනු ධ්‍යාන අංගයන් ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට සහ ඒවායින් හටගන්නා රූපයන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වීමයි. මාර්ග ප්‍රත්‍යය යනු මාර්ග අංගයන් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට සහ ඒවායින් හටගන්නා රූපයන්ට මාර්ග ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වීමයි. 'පඤ්චසමුදිතාදී' යනු පස් වැදෑරුම් හා දස වැදෑරුම් සමූහයන්ය. 'ප්‍රථමධ්‍යානාදී භාවයටම' යනු ප්‍රථමධ්‍යානාදී නාමය ලැබීමටමය යන අදහසයි. 'ධ්‍යාන භාවය' යනු ධ්‍යාන යන නාමය ලැබීමයි. 'එබඳු වූ විශේෂ කිසක් නැති හෙයින්' යනු අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීම (අභිනිරෝපන) ආදී වූ විශේෂ කෘත්‍යයන් නොමැති බැවිනි.

๔๙. ‘‘เอตฺถ สิยา’’ติ เอตสฺมึ ฐาเน ปุจฺฉาสิยา. ‘‘องฺค เภโท’’ติ ปถมชฺฌาเน ปญฺจ องฺคานิ, ทุตียชฺฌาเน จตฺตาริ องฺคานี ติอาทิโก องฺคเภโท. ‘‘ปุคฺคลชฺฌาสเยนา’’ติ ปุคฺคลสฺส อิจฺฉาวิเสเสน. อิติ อยํ วิสชฺชนา. ‘‘โส’’ติ โส ปุคฺคโล. ‘‘หี’’ติ วิตฺถาร โชตโก. วิตกฺโก สหาโย ยสฺสาติ วิตกฺกสหาโย. ‘‘วิตกฺเก นิพฺพินฺทตี’’ติ โอฬาริโกวตายํ วิตกฺโก, นีวรณานํ อาสนฺเน ฐิโตติ เอวํ วิตกฺเก อาทีนวํ ทิสฺวา [Pg.63] นิพฺพินฺทติ. ตสฺส อชฺฌาสโยติ สมฺพนฺโธ. วิตกฺกํ วิราเชติ วิคเมติ อติกฺกมาเปตีติ วิตกฺกวิราโค. วิตกฺกวิราโค จ โส ภาวนา จาติ สมาโส. ‘‘อุตฺตรุตฺตรชฺฌานาธิคมเน’’ติ อุตฺตริ อุตฺตริฌานปฺปฏิลาเภ. อชฺฌาสย พเลน ปาทกชฺฌานสทิสํ น โหตีติ สมฺพนฺโธ. เจโตปณิธิ อิชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสุทฺธตฺตา’’ติ สีลวิสุทฺธตฺตา.

49. 'මෙහි විය හැකිය' යනු මේ ස්ථානයෙහි ප්‍රශ්නයක් විය හැකිය යන්නයි. 'අංග භේදය' යනු ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි අංග පහක් ද, දෙවන ධ්‍යානයෙහි අංග හතරක් ද ආදී වශයෙන් වන අංගයන්ගේ වෙනස් වීමයි. 'පුද්ගලයාගේ අදහස පරිදි' යනු පුද්ගලයාගේ කැමැත්තේ විශේෂත්වය අනුවයි. මෙය පිළිතුරයි. 'ඔහු' යනු ඒ පුද්ගලයායි. 'හි' යන්න විස්තරාර්ථය ජෝතනය කරයි. විතර්කය සහාය කරගත්තා වූයේ විතක්කසහාය නම් වේ. 'විතර්කයෙහි කළකිරෙයි' යනු මේ විතර්කය ඒකාන්තයෙන්ම රළුය, නීවරණයන්ට සමීපව පවතින්නේය යනුවෙන් මෙසේ විතර්කයෙහි ආදීනව දැක කළකිරෙයි. ඔහුගේ අදහස යනු සම්බන්ධයයි. විතර්කය කෙරෙහි විරාගී වෙයි, පහ කරයි, ඉක්මවා යයි යනු විතක්කවිරාග නම් වේ. විතර්ක විරාගය ද එය භාවනාවක් ද වීම විතක්කවිරාග භාවනා නම් සමාසයයි. 'මත්තෙහි මත්තෙහි ධ්‍යාන ලබාගැනීමේදී' යනු ඉහළ ඉහළ ධ්‍යාන ලැබීමයි. අදහසේ (අධ්‍යාසයේ) බලයෙන් පාදක ධ්‍යානයට සමාන නොවේ යනු සම්බන්ධයයි. සිතේ ප්‍රාර්ථනාව (පණිධිය) ඉෂ්ට වේ යනු සම්බන්ධයයි. 'විශුද්ධ බැවින්' යනු ශීල විශුද්ධිය නිසාය.

๕๐. สงฺขาร เภทวิจารณายํ. ‘‘สงฺขาร เภโท น วุตฺโต’’ติ ปถมชฺฌาน กุสล จิตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติอาทินา น วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘โส’’ติ สงฺขาร เภโท. ‘‘สิทฺธตฺตา’’ติ สงฺขาร เภทสฺส สิทฺธตฺตา. กถํ สิทฺโธติ อาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. สุขา ปฏิปทา เยสํ ตานิ สุขปฺปฏิปทานิ. เตสํ ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘โย’’ติ โยคีปุคฺคโล. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘วิกฺขมฺเภนฺโต’’ติ วิโมเจนฺโต วิโยคํ กโรนฺโต. ทุกฺเขน วิกฺขมฺเภตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กามาทีนวทสฺสนาทินา’’ติ องฺคารกาสู ปมากามาพหุทุกฺขาพหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถภิยฺโยติอาทินา กาเมสุอาทีนวํ ทิสฺวา. อาทิสทฺเทน วิตกฺกาทีสุ อาทีนวทสฺสนํ สงฺคยฺหติ. ‘‘เตเนวา’’ติ กามาทีนวทสฺสนาทินา เอว. เอตฺถ อภิญฺญาเภเทน สงฺขาร เภโท น วตฺตพฺโพ, ปฏิปทา เภเทเนว วตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ขิปฺปาภิญฺญชฺฌานานํปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ, อภิชานนํ อภิญฺญา. ขิปฺปาสีฆา อภิญฺญา เยสํ ตานิ ขิปฺปาภิญฺญานิ. ทนฺธา อสีฆา อภิญฺญา เยสํ ตานิ ทนฺธาภิญฺญานิ. ฌานานิ. ‘‘ยทิ เอว’’นฺติ เอวํ ปฏิปทา เภเทน สงฺขาร เภโท ยทิ สิยาติ อตฺโถ. ‘‘วฬญฺชนกาเล’’ติ สมาปตฺติ สมาปชฺชนกาเล. ปฏิพนฺธกา นาม อนฺตรายิกา. ‘‘สนฺนิหิตาสนฺนิหิตวเสนา’’ติ อาสนฺเน สณฺฐิตาสณฺฐิตวเสน. สุทฺธํ วิปสฺสนายานํ เยสํ เต สุทฺธวิปสฺสนายานิกา. ‘‘สุทฺธํ’’ติ สมถชฺฌาเนน อสมฺมิสฺสํ. ‘‘สตฺเถน หนิตฺวา’’ติ ปเร น สตฺเถน หนนโต ฉินฺทนโต. ‘‘สหสา’’ติ สีฆตเรน. ‘‘มรนฺตานํ อุปฺปนฺนํ’’ติ มรณาสนฺนกาเล อุปฺปนฺนํติ อธิปฺปาโย. อนาคามิโน หิ สุทฺธ วิปสฺสนายานิกาปิ สมานา [Pg.64] สมาธิสฺมึ ปริปูรการิโน นาม โหนฺติ. อิจฺฉนฺเต สุสติ กิญฺจิ นิมิตฺตํ อารพฺภมนสิการ มตฺเตนปิ ฌานํ อิชฺฌติ. เตนาห ‘‘ตํปิ มคฺคสิทฺธคติก’’นฺติ. ‘‘รูปีพฺรหฺมโลเก’’ติ อิทํ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํปิ ตตฺถ ปากติกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อรูปี พฺรหฺมโลเก ปน เอกา เอว สมาปตฺติ ปากติกาสมฺภวติ. อุปปตฺติสิทฺธชฺฌานานํ ภวนฺตเร สนฺนิหิต ปจฺจยเภเทน สงฺขาร เภโท วุตฺโต, โส กถํ ปจฺเจตพฺโพติ อาห ‘‘เอกสฺมึ ภเวปิ…เป… ยุตฺตานิ โหนฺตี’’ติ. เอกสฺมึ ภเวสพฺพปฺปถมํ ลทฺธกาเล สงฺขาร เภทสฺส อาสนฺนตฺตา วฬญฺชนกาเลปิ โส เอว สงฺขาร เภโท สิยาติ อาสงฺกาสมฺภวโต อิทํ วุตฺตํ. เตน ภวนฺตเร อุปปตฺติ สิทฺธชฺฌานานํ สนฺนิหิต ปจฺจยเภเทน สงฺขารเภเท วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตานิ มคฺค สิทฺธชฺฌาน อุปปตฺติ สิทฺธชฺฌานานิ สนฺนิหิตปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา มคฺคกฺขณ อุปปตฺติกฺขเณสุ สิทฺธกาเล ฌานุปฺปตฺติ ปฏิปทาย เอว สพฺพโส อภาวํ คเหตฺวา อปรํ วิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานุปฺปตฺติ ปฏิปทา รหิตตฺตา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ มหคฺคตฌานานํ อฏฺฐกถาวเสน สิทฺธํ สงฺขาร เภทํ วตฺวา อิทานิ ปาฬิวเสนาปิ โส สิทฺโธ เยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทุกฺขปฺปฏิปทาปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ ทนฺธาภิญฺญขิปฺปาภิญฺญสมาธีนํ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. เอตฺตาวนฺเตน. เอตฺถ สิยา, กสฺมา อิธ สงฺขารเภโท น วุตฺโตติอาทินา วจนกฺกเมน สิทฺโธ โหตีติ สมฺพนฺโธ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ.

50. සංස්කාර භේදය විමසීමේදී, 'සංස්කාර භේදය නොකියන ලදී' යනු ප්‍රථමධ්‍යාන කුසල් සිත අසංඛාරික එකක් ද, සසංඛාරික එකක් ද යනාදී වශයෙන් පවසා නැත යන අදහසයි. 'එය' යනු සංස්කාර භේදයයි. 'සිද්ධ වූ බැවින්' යනු සංස්කාර භේදය ස්ථිර වූ බැවිනි. එය කෙසේ සිද්ධ වූයේ දැයි 'තථාහි' යනාදිය පැවසීය. යමෙකුට පිළිවෙත සැප සහිත ද එය සුඛා පටිපදා නම් වේ. 'යමෙක්' යනු යෝගී පුද්ගලයායි. 'ආදියේ සිට' යනාදියෙහි 'විෂ්කම්භනය කරමින්' යනු මුදවමින්, වෙන් කරමින් යන්නයි. දුකසේ විෂ්කම්භනය කරයි යනු සම්බන්ධයයි. 'කාමයන්හි ආදීනව දැකීම ආදියෙන්' යනු කාමයෝ අඟුරු වළක් වැනිය, බොහෝ දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවයන්ම අධිකය යනාදී වශයෙන් කාමයන්හි ආදීනව දැකීමයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් විතර්කාදීන්ගේ ආදීනව දැකීම ද ගැනේ. 'එයින්ම' යනු කාමයන්ගේ ආදීනව දැකීම ආදියෙන්ම යන්නයි. මෙහි අභිඥා භේදයෙන් සංස්කාර භේදය නොපැවසිය යුතුය, ප්‍රතිපදා භේදයෙන්ම පැවසිය යුතුය යන වග පෙන්වීමට 'ක්ෂිප්‍රාභිඥ ධ්‍යානයන්ට ද' යනාදිය පවසන ලදී. එහි අභිඥා යනු මැනවින් දැන ගැනීමයි. යමෙකුට අභිඥාව වහා ලැබේද ඒවා ක්ෂිප්‍රාභිඥා නම් වේ. යමෙකුට අභිඥාව පමා වී ලැබේද ඒවා දන්ධාභිඥා ධ්‍යානයෝ වෙති. 'ඉදින් මෙසේ නම්' යනු මෙසේ ප්‍රතිපදා භේදයෙන් සංස්කාර භේදය වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. 'භාවිත කරන කාලයෙහි' යනු සමාපත්තියට සමවදින කාලයෙහි යන්නයි. 'පටිබන්ධක' යනු අන්තරායකර ධර්මයෝය. 'සන්නිහිත අසන්නිහිත වශයෙන්' යනු සමීපයෙහි පවතින හෝ නොපවතින වශයෙන් යන්නයි. කාමච්ඡන්දය ආදී කෙලෙසුන් කෙරෙන් පිරිසිදු වූ විදර්ශනා යානයක් ඇත්තෝ ශුද්ධ විදර්ශනා යානිකයෝය. 'ශුද්ධ' යනු සමථ භාවනාව හා මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. 'ආයුධයකින් පහර දී' යනු අනුන් විසින් ආයුධයකින් පහර දීමෙන් හෝ සිඳීමෙන් යන්නයි. 'සහසා' යනු ඉතා වේගයෙන්ය. 'මැරෙන්නවුන්ට උපන්' යනු මරණාසන්න කාලයෙහි උපන් යන අදහසයි. අනාගාමීහු වනාහි ශුද්ධ විදර්ශනා යානිකයන් වුවද සමාධියෙහි පරිපූර්ණ වූවෝ වෙති. යම් නිමිත්තක් අරභයා මෙනෙහි කිරීමේ මාත්‍රයෙන්ම ඔවුන්ට ධ්‍යානය සිද්ධ වේ. එහෙයින් 'එය ද මාර්ග සිද්ධියට ඇතුළත් වේ' යැයි කීහ. 'රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි' යන්න එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේම ප්‍රකට භාවය අරභයා පවසන ලදී. අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි වනාහි එක් සමාපත්තියක් පමණක් ප්‍රකටව උපදියි. උප්පත්ති සිද්ධ ධ්‍යානයන්ගේ භවය වෙනස් වීමේදී සමීප ප්‍රත්‍යයන්ගේ වෙනස නිසා සංස්කාර භේදය කියන ලදී. එය කෙසේ පිළිගත යුතු දැයි විමසා 'එක් භවයකදී වුවද... සුදුසු වෙති' යනාදිය පැවසීය. එක් භවයක පළමු වරට ධ්‍යානය ලැබූ කාලයෙහි සංස්කාර භේදයට සමීප බැවින්, භාවිතා කරන කාලයේදී ද ඒ සංස්කාර භේදයම විය හැකිය යන සැකය ඇති විය හැකි බැවින් මෙය පවසන ලදී. එයින් වෙනත් භවයක උපතින් ලබන ධ්‍යානයන්ගේ සමීප ප්‍රත්‍ය භේදය නිසා වන සංස්කාර භේදය ගැන කිව යුතුම දෙයක් නැති බව පෙන්වයි. දැන් ඒ මාර්ග සිද්ධ ධ්‍යාන සහ උප්පත්ති සිද්ධ ධ්‍යාන සමීප ප්‍රත්‍යයන් අපේක්ෂා නොකර, මාර්ගක්ෂණයෙහි හා උප්පත්ති ක්ෂණයෙහි සිද්ධ වන කල්හි ධ්‍යාන උත්පත්ති ප්‍රතිපදාවම සර්වප්‍රකාරයෙන් නොමැති බව ගෙන, වෙනත් විකල්පයක් පෙන්වීමට 'ධ්‍යාන උත්පත්ති ප්‍රතිපදාවෙන් තොර බැවින් හෝ' යනාදිය පවසන ලදී. මෙසේ මහග්ගත ධ්‍යානයන්ගේ අටුවා ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වූ සංස්කාර භේදය පවසා, දැන් පාලි ක්‍රමයෙන් ද එය සිද්ධ වන බව පෙන්වීමට 'තවද' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව පූර්වංගම වූ දන්ධාභිඥා හා ක්ෂිප්‍රාභිඥා යන සමාධි දෙකෙහි 'මෙපමණකින්' යනු මෙපමණ ප්‍රමාණයක් ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙපමණකින් මෙහි සංස්කාර භේදය නොකියන ලද්දේ මන්ද යනාදී වචන පිළිවෙළින් එය සිද්ධ වේ යනු සම්බන්ධයයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

๕๑. วิภาวนิปาเฐ. ปริกมฺมํ นาม ปถวี, ปถวี, อาโป, อาโป-ติอาทิกํ, รูปํ อนิจฺจํ, รูปํ ทุกฺขํ, รูปํ อนตฺตา-ติอาทิกญฺจภาวนาปริกมฺมํ อธิกาโร นาม ปุพฺพภเวกตภาวนากมฺมํ. ปุพฺพภเวฌานมคฺคผลานิปตฺเถตฺวา กตํ ทานสีลาทิ ปุญฺญกมฺมญฺจ. ‘‘อิทํ ตาวนยุชฺชตี’’ติ เอตฺถ ตาวสทฺโท วตฺตพฺพนฺตราเปกฺขเน นิปาโต. เตน อปรํปิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ ทีเปติ. ปุพฺพาภิสงฺขาโร ทุวิโธ ปกติ ปุพฺพาภิสงฺขาโร, ปโยคปุพฺพาภิสงฺขาโรติ. ตตฺถ ปริกมฺม ปุพฺพาภิสงฺขาโร ปกติ ปุพฺพาภิสงฺขาโร นาม, อยํ ปกติ ปจฺจยคโณ เอว. ปุพฺเพ วุตฺโต ปุพฺพปฺปโยโค ปโยคปุพฺพาภิสงฺขาโร นาม[Pg.65]. โส เอว อิธาธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘นหี’’ติอาทิมาห. ‘‘อนฺตมโส’’ติ อนฺติม ปริจฺเฉเทน. ‘‘อาโลปภิกฺขา’’ นาม เอกา โลปภิกฺขา. โส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาโร. ฌานานิ จ สพฺพานิ อุปฺปนฺนานิ นาม นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘โส’’ติ ภาวนาภิสงฺขาโร. ‘‘เตสํ’’ติ สพฺเพสํปิ ฌานานํ. น หิ โลกิยชฺฌานานิ นาม…เป… อตฺถิ, อิเมสํ สตฺตานํ สพฺพกปฺเปสุปิ กปฺปวินาสกาเล ฌานานิ ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลก ปรายนตา สพฺภาวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปุพฺเพ สมถกมฺเมสุ กตาธิการสฺสา’’ติ อาสนฺนภเวกตาธิการํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทูรภเว ปน สมถกมฺเมสุ อกตาธิกาโร นาม โกจิ นตฺถีติ. ‘‘เอวเมวา’’ติ เอวํ เอว. วิปากชฺฌาเนสุ สงฺขาร เภทสฺส ปุพฺพ กมฺมวเสน วตฺตพฺพตฺตา ‘‘กุสล กฺริยชฺฌาเนสู’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อถวาติอาทิโก ปจฺฉิม วิกปฺโป นาม’’ อถวา ปุพฺพาภิสงฺขาเรเนว อุปฺปชฺชมานสฺส นกทาจิ อสงฺขาริกภาโว สมฺภวตีติ อสงฺขาริกนฺติ จ, พฺยภิจาราภาวโต สสงฺขาริกนฺติ จ น วุตฺตนฺติ อยํ วิกปฺโป. ตตฺถ อสงฺขาริกนฺติ จ น วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘พฺยภิจารา ภาวโต’’ติ อสงฺขาริกภาเวน ปสงฺคาภาวโต. สสงฺขาริกนฺติ จ น วุตฺตํ. ยทิ วุจฺเจยฺย. นิรตฺถ กเมวตํภเวยฺย. กสฺมา, สมฺภว พฺยภิจารานํ อภาวโต. สมฺภเว พฺยภิจาเร จ. วิเสสนํ สาตฺถกํ สิยาติ หิ วุตฺตํ. น จ นิรตฺถกวจนํ ปณฺฑิตา วทนฺติ. กสฺมา, อปณฺฑิตลกฺขณตฺตา. สติ ปน สมฺภเว จ พฺยภิจาเร จ, ตถา สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา, สาตฺถกตฺตา. สาตฺถกเมว ปณฺฑิตา วทนฺติ. กสฺมา, ปณฺฑิต ลกฺขณตฺตาติ อธิปฺปาโย.

51. විභාවනී පාඨයෙහි මෙසේ දැක්වේ: ‘පරිකර්ම’ යනු පඨවි පඨවි, ආපෝ ආපෝ යනාදී වශයෙන් හෝ රූපය අනිත්‍යය, රූපය දුක්ඛය, රූපය අනත්ථය යනාදී වශයෙන් කරනු ලබන භාවනා පරිකර්මයයි. ‘අධිකාර’ යනු පෙර භවයන්හි කරන ලද භාවනා කර්මයයි. එනම් පෙර භවයකදී ධ්‍යාන මාර්ග ඵලයන් ප්‍රාර්ථනා කොට කරන ලද දාන සීලාදී පුණ්‍ය කර්මයන් ද එයට අයත් වේ. මෙහි ‘තාව’ (tāva) යන වචනය පසුව කිව යුතු කරුණක් අපේක්ෂා කිරීමේදී යෙදෙන නිපාතයකි. ඒ මගින් තවදුරටත් කිවයුතු දෙයක් ඇති බව හඟවයි. පෙර සංස්කාරය (පුබ්බාභිසංඛාර) ප්‍රකෘති පූර්ව සංස්කාරය සහ ප්‍රයෝග පූර්ව සංස්කාරය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී පරිකර්ම සංඛ්‍යාත පූර්ව සංස්කාරය යනු ප්‍රකෘති පූර්ව සංස්කාරයයි. මෙය ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය සමූහයම වේ. පෙර කියන ලද පූර්ව ප්‍රයෝගය ප්‍රයෝග පූර්ව සංස්කාරය නමි. මෙහි අදහස් කරන්නේ එයම බව දැක්වීමට ‘නහි’ යනාදිය පැවසුණි. ‘අන්තමසෝ’ යන්නෙන් අවම ප්‍රමාණය දැක්වේ. ‘ආලෝපභික්ඛා’ යනු එක් බත් පිඩක දානයයි. එය පරිකර්ම සංඛ්‍යාත පූර්ව සංස්කාරයයි. සියලු උපන් ධ්‍යානයෝම නැත යන සම්බන්ධයයි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. ‘සෝ’ යනු ඒ භාවනා සංස්කාරයයි. ‘තේසං’ යනු ඒ සියලු ධ්‍යානයන්ගේම යන්නයි. ලෞකික ධ්‍යාන නම් නැතැයි කීවේ... සියලු කල්පයන්හි පවා කල්ප විනාශ කාලයේදී මේ සත්වයන් ධ්‍යාන වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකය පරායනය වන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘පෙර සමථ කර්මයන්හි අධිකාර ඇති තැනැත්තා හට’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ආසන්න භවයක කරන ලද අධිකාරයයි. මක්නිසාද යත්, දුර භවයක සමථ කර්මයන්හි අධිකාර නොකළ කිසිවෙකු නැති බැවිනි. ‘එසේම’ යනු එපරිද්දෙන්ම වේ. විපාක ධ්‍යානයන්හි සංස්කාර භේදය පූර්ව කර්ම වසයෙන් කිව යුතු බැවින් ‘කුසල ක්‍රියා ධ්‍යානයන්හි’ යයි කියන ලදී. ‘අථවා’ යනාදියෙන් ඇරඹෙන අවසාන විකල්පය නම්: පූර්ව සංස්කාරයෙන්ම උපදනා බැවින් කිසිවිටකත් අසංඛාරික ස්වභාවයක් ඇති නොවන නිසා ‘අසංඛාරික’ කියා හෝ, වෙනස් වීමක් (ව්‍යභිචාරයක්) නොමැති බැවින් ‘සසංඛාරික’ කියා හෝ වෙන් කොට නොකී බවයි. එහි ‘අසංඛාරික කියා නොකී’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ව්‍යභිචාරාභාවතෝ’ යනු අසංඛාරික භාවයෙන් බැහැර වීමක් නොමැති බැවිනි. සසංඛාරික කියා ද නොකියන ලදී. ඉදින් කීවේ නම් එය නිෂ්ඵල වේ. මක්නිසාද, සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය නොමැති බැවිනි. යම් තැනක සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය පවතීද, එතැන විශේෂණය කිරීම අර්ථවත් වේ. පණ්ඩිතයෝ නිශ්ඵල වචන පවසන්නේ නැත. මක්නිසාද යත්, එය අඥානයන්ගේ ලක්ෂණයක් බැවිනි. සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය පවතින කල්හි එසේ කීම සුදුසුය. මක්නිසාද යත් එය අර්ථවත් බැවිනි. පණ්ඩිතයෝ අර්ථවත් දෙයම පවසති. එය පණ්ඩිත ලක්ෂණය බැවින් යනු මෙහි අදහසයි.

๕๒. ปฏิปทา อภิญฺญาววตฺถาเน. ‘‘นิมิตฺตุปฺปาทโต’’ติ ปฏิภาคนิมิตฺตสฺส อุปฺปาทโต. สุขาปน ปฏิปทา, ปจฺฉาทนฺธํ วา ขิปฺปํ วา อุปฺปนฺนํ ฌานํ สุขปฺปฏิปทํ นาม กโรตีติ โยชนา. ‘‘ปุพฺพภเว’’ติ อาสนฺเน ปุพฺพภเว. อนฺตรายิกธมฺมา นาม ‘กิเลสนฺตรายิโก จ, กมฺมนฺตรายิโก จ, วิปากนฺตรายิโก จ, ปญฺญตฺติ วีติกฺกมนฺตรายิโก จ, อริยูปวาทนฺตรายิโก จ. ตตฺถ ติสฺโส นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโยกิเลสนฺตรายิโก นาม. ปญฺจานนฺตริย กมฺมานิ [Pg.66] กมฺมนฺตรายิโก นาม. อเหตุก ทฺวิเหตุกปฺปฏิสนฺธิวิปากา วิปากนฺตรายิโก นาม. ภิกฺขุ ภาเวฐิตานํ วินย ปญฺญตฺตึ วีติกฺกมิตฺวา อกตปฺปฏิกมฺโม วีติกฺกโม ปญฺญตฺติวีติกฺกมนฺตรายิโก นาม. ปฏิกมฺเมปนกเต อนฺตรายิโก น โหติ. อริยปุคฺคลานํ ชาติอาทีหิ อุปวทิตฺวา อกฺโกสิตฺวา อกตปฺปฏิกมฺมํ อกฺโกสนํ อริยูปวาทนฺตรายิโก นาม. อิธปิ ปฏิกมฺเม กเต อนฺตรายิโก น โหติ. เสเสสุ ตีสุ ปฏิกมฺมํ นาม นตฺถิ. อิเม ธมฺมา อิมสฺมึ ภเว ฌานมคฺคานํ อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา นาม. เตหิ วิมุตฺโต อนฺตรายิก ธมฺม วิมุตฺโต นาม. ‘‘กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโต’’ติ สีลวิสุทฺธิ อาทิกาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ปริปูรณ วเสน ฐิโต. ‘‘ฉินฺนปลิโพโธ’’ติ อาวาสปลิโพธาทีนิ ทสวิธานิ ปลิโพธกมฺมานิ ฉินฺทิตฺวา ฐิโต. ‘‘ปหิตตฺโต’’ติ, ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวํ ปวตฺเตน สมฺมปฺปธาน วีริเยน สมนฺนาคโต. โส หิ ปหิโต เปสิโต อนเปกฺขิโต อตฺตภาโว อเนนาติ ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ. ‘‘นสมฺปชฺชตีติ นตฺถิ’’. สเจ ปญฺจปธานิยงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ อธิปฺปาโย. ปญฺจปธานิยงฺคานิ นาม สทฺธาสมฺปนฺนตา, อสาเฐยฺยํ, อาโรคฺยํ, อลีนวีริยตา, ปญฺญวนฺตตา,ติ.

52. ප්‍රතිපදා අභිඥා වවස්ථානයෙහි: ‘නිමිත්ත උප්පාදතෝ’ යනු ප්‍රභාස්වර නිමිත්ත (පටිභාග නිමිත්ත) පහළ වීමෙනි. සුඛාපනා ප්‍රතිපදාව, පසුව මන්දගාමීව හෝ ඉක්මනින් උපන් ධ්‍යානය සුඛ ප්‍රතිපදාවක් කරයි යන යෝජනාවයි. ‘පුබ්බභවේ’ යනු ආසන්න පෙර භවයෙහි යන්නයි. අන්තරායික ධර්මයන් නම්: කිලෙසන්තරායික, කම්මන්තරායික, විපාකන්තරායික, පඤ්ඤත්ති වීතික්කමන්තරායික සහ අරියූපවාදන්තරායික ධර්මයන්ය. එහිදී නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටි තුන කිලෙසන්තරායික නම් වේ. පංචානන්තරිය කර්ම කම්මන්තරායික නම් වේ. අහේතුක සහ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි විපාකය විපාකන්තරායික නම් වේ. භික්ෂු භාවයේ සිටියදී විනය පැනවීම් උල්ලංඝනය කොට ඒ පිළිබඳව ඇවැත් පිළියම් නොකිරීම පඤ්ඤත්ති වීතික්කමන්තරායික නම් වේ. එහෙත් පිළියම් කළ විට එය අන්තරායක් නොවේ. ආර්ය පුද්ගලයන්ට ජාති ආදියෙන් නින්දා අපහාස කොට හෝ ආක්‍රෝශ කොට ඇවැත් පිළියම් නොකිරීම අරියූපවාදන්තරායික නම් වේ. මෙහිදී ද පිළියම් කළ විට අන්තරායක් නොවේ. සෙසු කරුණු තුනෙහිදී පිළියම් කිරීමක් නැත. මේ ධර්මයන් මේ භවයෙහි ධ්‍යාන මාර්ගයන්ට බාධා පමුණුවන බැවින් අන්තරායික නම් වේ. ඒවායින් මිදුණු තැනැත්තා අන්තරායික ධර්ම විමුක්ත නම් වේ. ‘කල්‍යාණ පටිපත්තියෙහි පිහිටි’ යනු ශීල විශුද්ධිය ආදී වූ යහපත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කිරීමෙහි පිහිටි බවයි. ‘ඡින්න පළිබෝධෝ’ යනු ආවාස පළිබෝධ ආදී දස වැදෑරුම් පළිබෝධයන් සිඳ දමා සිටීමයි. ‘පහිතත්තෝ’ යනු, යම් කරුණක් පුරුෂ ශක්තියෙන් හා පුරුෂ පරාක්‍රමයෙන් ලැබිය යුතුද, එය නොලබා වීර්යය ලිහිල් නොකරමියි යනුවෙන් පවත්වන ලද සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. තමාගේ ජීවිතය කෙරෙහි පවා අපේක්ෂාවක් නොමැතිව නිර්වාණය කරා යොමු කළ ආත්මය ඇති බැවින් ඔහු ‘පහිතත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සිද්ධ නොවේ යන්නක් නැත’ යනු පංච පධානිඅංගයන්ගෙන් යුක්ත වන්නේ නම් එය අනිවාර්යයෙන්ම සිද්ධ වන බවයි. පංච පධානිඅංග නම්: ශ්‍රද්ධාව, අවංක බව (අසාඨෙය්‍ය), නීරෝගී බව, අලීන වීර්යය සහ ප්‍රඥාවන්ත බවයි.

๕๒. วิปากชฺฌาเน. ‘‘มุทุภูตํ’’ติ ภาวนา พลปริตฺตตฺตามนฺทภูตํ. มนฺทภูตตฺตา จ ทุพฺพลํ. ‘‘นานา กิจฺจฏฺฐาเนสุ จา’’ติ ทสฺสนสวนาทีสุ. ‘‘หีเนสุปิ อตฺตภาเวสู’’ติ อเหตุก ทฺวิเหตุกปุคฺคเลสุปิ. ‘‘อสทิสํปี’’ติ ติเหตุกุกฺกฏฺฐํปิ กมฺมํ อเหตุกวิปากํปิ ชเนตีติอาทินา อสทิสํปิ วิปากํ ชเนติ. ‘‘ภวงฺคฏฺฐาเนสุ เยวา’’ติ เอตฺถ ภวงฺค สทฺเทน ปฏิสนฺธิฏฺฐาน จุติฏฺฐานานิปิ สงฺคยฺหนฺติ. ‘‘กุสลสทิสเมวา’’ติ ปถมชฺฌานกุสลํ ปถมชฺฌาน วิปากเมว ชเนติ, ทุตียชฺฌาน กุสลํ ทุตียชฺฌาน วิปากเมว ชเนตีติอาทินา กุสล สทิสเมว วิปากํ ชเนติ. ‘‘กุสลเมว…เป… กฺริยชฺฌานํ นาม โหติ’’ อเภทู ปจาเรนาติ อธิปฺปาโย. เภทมฺปิ อเภทํ กตฺวา อุปจาโร โวหาโร อเภทู ปจาโร.

52. විපාක ධ්‍යානයෙහි: ‘මුදුභූත’ යනු භාවනා බලය අල්ප වීම නිසා මන්දගාමී වූ ස්වභාවයයි. මන්දගාමී වූ බැවින් එය දුබල වේ. ‘නානා කිච්චට්ඨානේෂු’ යනු දැකීම, ඇසීම ආදී විවිධ කෘත්‍යයන්හිදී ය. ‘හීන වූ ආත්ම භාවයන්හි පවා’ යනු අහේතුක හා ද්විහේතුක පුද්ගලයන් තුළ පවා යන්නයි. ‘අසදෘශ වූ ද’ යනු තිහේතුක උත්කෘෂ්ට කර්මයක් පවා අහේතුක විපාකයක් ඉපදවිය හැකි බැවින්, එසේ තමාට නොගැලපෙන අසදෘශ විපාකයක් ද ජනනය කරන බවයි. ‘භවංග ස්ථානයන්හිම’ යන්නෙහි භවංග ශබ්දයෙන් ප්‍රතිසන්ධි ස්ථානය හා චුති ස්ථානය ද ඇතුළත් වේ. ‘කුසලයට සදෘශවම’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන කුසලය ප්‍රථම ධ්‍යාන විපාකයම උපදවයි, ද්විතීය ධ්‍යාන කුසලය ද්විතීය ධ්‍යාන විපාකයම උපදවයි යනාදී වශයෙන් කුසලයට සමාන විපාකයක්ම ජනනය කරන බවයි. ‘කුසලයම... ක්‍රියා ධ්‍යානයක් වෙයි’ යනු අභේදෝපචාරයෙන් (වෙනසක් නැතිව සැලකීමෙන්) ගන්නා ලද්දක් බව අදහසයි. වෙනසක් පවතිද්දීත් වෙනසක් නැතැයි සලකා ව්‍යවහාර කිරීම ‘අභේදෝපචාර’ නම් වේ.

๕๔. สงฺคหคาถา [Pg.67] วณฺณนายํ. ฌานานํ เภโท ฌานเภโท. อตฺถโต ปน ฌาเนหิ สมฺปโยคเภโท ฌานเภโทติ วุตฺโต โหตีติ อาห ‘‘ฌาเนหิ สมฺปโยคเภเทนา’’ติ. ปถมชฺฌานิกํ จิตฺตนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘ตเมวา’’ติ รูปาวจร มานสเมว. วิภาวนิยํ ปน อุปริสงฺคหคาถายํ ฌานงฺค โยคเภเทน, กตฺเวเกกนฺตุ ปญฺจธาติ วจนํ ทิสฺวา อิธ ฌาน เภเทนาติ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคเภเทนาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ ฌานเภทสฺส วิสุํ อธิปฺเปตตฺตา ‘‘อญฺโญหิ ฌานเภโท’’ติอาทิ วุตฺตํ.

54. සංග්‍රහ ගාථා වර්ණනාවෙහි: ධ්‍යානයන්ගේ ප්‍රභේදය 'ධ්‍යාන භේදය' යි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, ධ්‍යානයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමේ ප්‍රභේදය 'ධ්‍යාන භේදය' යැයි කියනු ලැබේ යන අදහසින් "ධ්‍යානයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමේ ප්‍රභේදයෙන්" යැයි පවසන ලදී. "ප්‍රථමධ්‍යානික චිත්තය" යනාදී වශයෙන් මෙහි යෙදිය යුතුය. "තමේව" යනු ඒ රූපාවචර සිතම ය. විභාවනියෙහි (අභිධම්මත්ථවිභාවිනී ටීකාවෙහි) නම් මතු සංග්‍රහ ගාථාවෙහි "ධ්‍යානාංග යෝග භේදයෙන්, එකිනෙකක් පස් ආකාර වේ" යන වචනය දැක, මෙහි 'ධ්‍යාන භේදයෙන්' යනු 'ධ්‍යානාංගයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමේ ප්‍රභේදයෙන්' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ වුවත්, මෙහි ධ්‍යාන භේදය වෙන් කොට අදහස් කරන බැවින් "ධ්‍යාන භේදය අනෙකකි" යනාදිය පවසන ලදී.

รูปาวจรจิตฺตทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

රූපාවචර චිත්ත දීපනියෙහි අනුදීපනාව නිමවන ලදී.

๕๕. อรูปจิตฺตทีปนิยํ. ‘‘ภุโส’’ติ อติเรกตรํ. ‘‘สรูปโต’’ติ ปรมตฺถ สภาวโต. นตฺถิ ชฏา เอตฺถาติ อชโฏ. อชโฏ อากาโสติ อชฏากาโส. ‘‘ปริจฺฉินฺนากาโส’’ติ ทฺวารจฺฉิทฺทวาตปานจฺฉิทฺทาทิโก อากาโส, ยตฺถ อากาส กสิณ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺติ. กสิณ นิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตฺวา ลทฺโธ อากาโส กสิณุคฺฆาฏิมากาโส, กสิณํ อุคฺฆาเฏน นิพฺพตฺโต กสิณุคฺฆาฏิโมติ กตฺวา. รูปกลาปานํ ปริจฺเฉทมตฺตภูโต อากาโส รูปปริจฺเฉทากาโส. ‘‘อนนฺตภาเวน ผรียตี’’ติ จตุรงฺคุลมตฺโตปิโส อนนฺต นามํ กตฺวา ภาวนามนสิกาเรน ผรียติ. ‘‘เทวานํ อธิฏฺฐานวตฺถู’’ติ มหิทฺธิกานํ คามนคร เทวานํ พลิปฺปฏิคฺคหณฏฺฐานํ วุจฺจติ, ยตฺถ มนุสฺสา สมเย กุล เทวตานํ พลึ อภิหรนฺติ. ‘‘พลึ’’ติ ปูชนีย วตฺถุ วุจฺจติ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ อารมฺมณเมว. กุสลชฺฌานํ สมาปนฺนสฺสวา, วิปากชฺฌาเนน อุปปนฺนสฺสวา, กฺริยชฺฌาเนน ทิฏฺฐธมฺม สุข วิหาริสฺสวา, ติโยเชตพฺพํ. อนนฺตนฺติ วุจฺจติ, ยถาปถวีกสิเณ ปวตฺตนโต ฌานํ ปถวีกสิณนฺติ วุจฺจตีติ. ‘‘เอกเทเส’’ติ อุปฺปาเทวา ฐิติยํ วา ภงฺเควา. อนฺตรหิตตฺตา อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อนนฺต สญฺญิเต’’ติ อนนฺต นามเก. ‘‘อนนฺตนฺติ ภาวนาย [Pg.68] ปวตฺตตฺตา’’ติ อิทํ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณํ อนนฺตนฺติ เอวํ ปุพฺพภาค ภาวนาย ปวตฺตตฺตา. ‘‘อตฺตโน ผรณาการ วเสนา’’ติ ปุพฺพภาคภาวนํ อนเปกฺขิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘นิรุตฺติ นเยนา’’ติ สกตฺเถ ยปจฺจยํ กตฺวา นการสฺสโลเปน. ‘‘ปาฬิยา นสเมตี’’ติ วิภงฺค ปาฬิยานสเมติ. ‘‘อนนฺตํ ผรตี’’ติ อนนฺตํ อนนฺตนฺติ ผรติ. ‘‘ปถมา รุปฺปวิญฺญาณาภาโว’’ติ ตสฺส อภาว ปญฺญตฺติมตฺตํ. ‘‘เนวตฺถี’’ติ นตฺถิ. ‘‘อสฺสา’’ติ จตุตฺถา รุปฺปชฺฌานสฺส. อถวาติอาทีสุ ‘‘ปฏุสญฺญา กิจฺจสฺสา’’ติ พฺยตฺตสญฺญา กิจฺจสฺส. ‘‘สงฺขาราวเสส สุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา’’ติ อิมสฺส อตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทิมาห. ‘‘มุทฺธภูตํ’’ติ มตฺถกปตฺตํ. ‘‘เทสนาสีสมตฺตํ’’ติ ราชา อาคจฺฉตีติอาทีสุ วิย ปธาน กถามตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณสฺเสว. กุสลภูตํ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณํ ปุถุชฺชนานญฺจ เสกฺขานญฺจ กุสลภูตสฺส ทุตียารุปฺปวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ. อรหา ปน ติวิโธ. ตตฺถ, เอโกปถมา รุปฺเปฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ปถมารุปฺปํ อสมาปชฺชิตฺวาว ทุตียา รุปฺปํ อุปฺปาเทติ. ตสฺส กุสลภูตํ ปถมา รุปฺปํ กฺริยภูตสฺส ทุตียา รุปฺปสฺส อารมฺมณํ. เอโกปถมา รุปฺเปฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ปุน ตเมว ปถมา รุปฺปํ สมาปชฺชิตฺวา ทุตียา รุปฺปํ อุปฺปาเทติ. เอโก ทุตียา รุปฺเปฐตฺวา อรหตฺตํ คจฺฉติ. เตสํ ทฺวินฺนํ กฺริยภูตํ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณํ กฺริยภูตสฺเสว ทุตียารุปฺปสฺส อารมฺมณํ. เตนาห ‘‘วิญฺญาณํ นามา’’ติอาทึ.

55. අරූප චිත්ත දීපනියෙහි: "භුසෝ" යනු අතිශයින්ම ය. "සරූපතෝ" යනු පරමාර්ථ ස්වභාවයෙනි. මෙහි අවුලක් (ජටාවක්) නැති බැවින් 'අජට' නම් වේ. අජට වූ ආකාශය 'අජටාකාශය' යි. "පරිච්ඡින්නාකාශය" යනු ද්වාර විවර, කවුළු විවර ආදියෙහි වූ ආකාශයයි. එහිදී ආකාශ කසිණ නිමිත්ත උගනිති. කසිණ නිමිත්ත ඉවත් කොට ලබන ලද ආකාශය 'කසිණුග්ඝාටිමාකාශය' යි. කසිණය ඉවත් කිරීමෙන් (උග්ඝාටනයෙන්) හටගත් බැවින් එය 'කසිණුග්ඝාටිම' නම් වේ. රූප කලාපයන්ගේ සීමාව (පරිච්ඡේදය) පමණක් වූ ආකාශය 'රූපපරිච්ඡේදාකාශය' යි. "අනන්ත භාවයෙන් පතුරුවනු ලැබේ" යනු සතරඟුලක් පමණ වූවද 'අනන්තය' යන නාමය තබා භාවනා මනසිකාරයෙන් පතුරුවනු ලබයි. "දෙවියන්ගේ අධිෂ්ඨාන වස්තුව" යනු මහත් සෘද්ධි ඇති, ගම් නියම්ගම්වල වසන දෙවියන්ගේ බිලි පූජා පිළිගන්නා ස්ථානයයි. එහි මිනිස්සු සුදුසු කාලයෙහි කුල දේවතාවන්ට බිලි පූජා පවත්වති. "බලි" යනු පූජනීය වස්තුවට නමකි. "තස්මිං" යනු ඒ කසිණුග්ඝාටිමාකාශයෙහි ය. "තදේව" යනු ඒ අරමුණමය. කුසල් ධ්‍යානයට සම වැදුණු තැනැත්තා හෝ, විපාක ධ්‍යානයෙන් උපන් තැනැත්තා හෝ, ක්‍රියා ධ්‍යානයෙන් දිට්ඨධම්මසුඛ විහරණයෙහි යෙදුණු තැනැත්තා හෝ මෙහි සම්බන්ධ කරගත යුතුය. පඨවි කසිණයෙහි පවතින බැවින් ධ්‍යානයට 'පඨවි කසිණය' යැයි කියන්නා සේ, මෙයට ද 'අනන්තය' යැයි කියනු ලැබේ. "එකදේසේ" යනු උත්පාදයේදී හෝ ස්ථිතියේදී හෝ භංගයේදී ය. අතුරුදහන් වූ බැවින් 'අනන්ත' යැයි කියනු ලැබේ. "අනන්ත සඤ්ඤිතේ" යනු අනන්ත යන නම ඇති තැනෙහිය. "අනන්ත යැයි භාවනාව පැවැත්වෙන බැවින්" යන්නෙන් පළමු අරූප විඤ්ඤාණය අනන්තය යනුවෙන් මෙසේ පූර්වභාග භාවනාවෙහි පැවැත්ම අදහස් වේ. "තම පරායනය වන ආකාරය අනුව" යනු පූර්වභාග භාවනාව අපේක්ෂා නොකොට යන අර්ථයයි. "නිරුක්ති නයට අනුව" යනු ස්වාර්ථයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය යොදා 'න' කාරය ලෝප කිරීමෙනි. "පාලිය හා සැසඳෙන්නේ නැත" යනු විභංග පාළිය සමඟ සැසඳෙන්නේ නැත යන්නයි. "අනන්තය පතුරුවයි" යනු අනන්තය අනන්තය කියා පතුරුවයි. "පළමු අරූප විඤ්ඤාණය නැති බව" යනු එහි අභාව ප්‍රඥප්තිය පමණකි. "නැත්තේද නොවේ" (නෙවත්ථි) යනු නැත යන්නයි. "අස්සා" යනු සිව්වන අරූප ධ්‍යානයටයි. අථවා යනාදී තැන්වල "පටුසඤ්ඤා කිච්චස්ස" යනු ව්‍යක්ත වූ සංඥා කෘත්‍යය ඇති බවයි. "සංස්කාරයන්ගේ අවශේෂ වූ සියුම් බව නිසා පවතින බැවින්" යන මෙහි අර්ථය විස්තර කරමින් "එත්ථ ච" යනාදිය පවසන ලදී. "මුද්ධභූතං" යනු මුදුන්පත් වූ බවයි. "දේශනාසීසමත්තං" යනු "රජු වඩියි" යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රධාන කථාව පමණක් බව පවසන ලදී. "තස්සේව" යනු ඒ පළමු අරූප විඤ්ඤාණයටමය. කුසල් වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණය පෘථග්ජනයන්ගේ හා සෛක්ෂයන්ගේ කුසල් වූ දෙවන අරූප විඤ්ඤාණයට අරමුණ වේ. රහතන් වහන්සේලා තෙවදෑරුම්ය. එහිදී එක් රහතන් වහන්සේ නමක් පළමු අරූප ධ්‍යානයෙහි පිහිටා අරිහත් භාවයට පැමිණ, පළමු අරූප ධ්‍යානයට සම නොවදීම දෙවන අරූප ධ්‍යානය උපදවති. උන්වහන්සේගේ කුසල් වූ පළමු අරූප ධ්‍යානය ක්‍රියා වූ දෙවන අරූප ධ්‍යානයට අරමුණ වේ. එක් රහතන් වහන්සේ නමක් පළමු අරූප ධ්‍යානයෙහි පිහිටා අරිහත් භාවයට පැමිණ නැවත ඒ පළමු අරූප ධ්‍යානයටම සම වැදී දෙවන අරූප ධ්‍යානය උපදවති. තවත් කෙනෙක් දෙවන අරූප ධ්‍යානයෙහි පිහිටා අරිහත් භාවයට පත් වෙති. ඒ දෙදෙනාගේම ක්‍රියා වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණය ක්‍රියා වූම දෙවන අරූප ධ්‍යානයට අරමුණ වේ. ඒ නිසා "විඤ්ඤාණය නම්" යනාදිය පවසන ලදී.

อรูปจิตฺตานุทีปนา.

අරූප චිත්ත අනුදීපනාවයි.

๕๗. โลกุตฺตรจิตฺเต. ‘‘ชลปฺปวาโห’’ติ อุทกธาราสงฺฆาโฏ. ‘‘ปภวโต’’ติอาทิปวตฺติฏฺฐานโต. ‘‘ยถาหา’’ติ กถํ ปาฬิยํ อาห. ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติ โส กตโม. ‘‘อยํ ปี’’ติ อยํ อริยมคฺโคปิ. เอกจิตฺตกฺขณิโก อริยมคฺโค, กถํ ยาว อนุปาทิเสส นิพฺพานธาตุยาสวติ สนฺทตีติ อาห [Pg.69] ‘‘อานุภาวปฺผรณวเสนา’’ติ. ปาฬิยํ คงฺคาทีนิ ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ นามานิ. ‘‘สมุทฺท นินฺนา’’ติ มหาสมุทฺทาภิมุขํ นินฺนา นมิตา. ‘‘โปณา’’ติ อนุปติตา. ‘‘ปพฺภารา’’ติ อโธวาหิตา. ‘‘กิเลสานํ’’ติ อนุปคมเน กมฺมปทํ. ปาฬิยํ ‘‘ฆโฏ’’ติ อุทก ปุณฺณฆโฏ. ‘‘นิกุชฺโช’’ติ อโธมุขํ ฐปิโต. ‘‘โนปจฺจาว มตี’’ติ ปุน โนคิลติ. ‘‘น ปุเนตี’’ติ น ปุน เอติ นุปคจฺฉติ อริยสาวโก. ‘‘น ปจฺเจตี’’ติ น ปฏิ เอติ. ตทตฺถํ วทติ ‘‘น ปจฺจาคจฺฉตี’’ติ. เอวํ ตํ อนิวตฺตคมนํ ปาฬิสาธเกหิ ทีเปตฺวา อิทานิ ยุตฺติสาธเกหิ ปกาเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา. ‘‘เต’’ติ ปุถุชฺชนา. ‘‘ทุสฺสีลา’’ติ นิสฺสีลา. ‘‘อุมฺมตฺตกา’’ติ ปิตฺตุมฺมตฺตกา. ‘‘ขิตฺต จิตฺตา’’ติ ฉฏฺฏิตปกติ จิตฺตายกฺขุมฺมตฺตกา. ‘‘ทุปฺปญฺญา’’ติ นิปฺปญฺญา. ‘‘เอฬมูคา’’ติ ทุปฺปญฺญตาย เอว ปคฺฆริตลาล มุข มูคา. ‘‘ตสฺมึ มคฺเค เอวา’’ติ อฏฺฐงฺคีเก อริยมคฺเค เอว. โส ปน มคฺโค ปถม มคฺโค, ทุตีย มคฺโค, ตตีย มคฺโค, จตุตฺถ มคฺโค,ติ จตุพฺพิโธ โหติ. ‘‘อาทิโต ปชฺชนํ’’ติ จตูสุ มคฺเคสุ อาทิมฺหิ ปถม มคฺคโสตสฺส ปชฺชนํ คมนํ. ปฏิลาโภติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โสตาปตฺติยา’’ติ โสตสฺส อาปชฺชเนน. ‘‘อธิคมฺมมาโน’’ติ ปฏิลพฺภมาโน. สพฺเพ โพธิปกฺขิย ธมฺมา อนิวตฺต คติยา ปวตฺตมานา โสโตติ วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สมฺโพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ. อุปริสมฺโพธิ เอว ปรายนํ เยสํ เต อุปริสมฺโพธิ ปรายนา. ปรายนนฺติ จ ปฏิสรณํ. กถํ โสตาปตฺติ วจนํ มคฺเคน สมานาธิกรณํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปถม มคฺค สงฺขาตาย โสตาปตฺติยา’’ติอาทิ. ‘‘มคฺเคตี’’ติ คเวสติ. มาเรนฺต คมโนนิรุตฺตินเยน มคฺโคติ สิชฺฌตีติ วุตฺตํ ‘‘กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติ.

57. ලෝකෝත්තර සිතෙහි. ‘ජලප්පවාහෝ’ යනු දිය දහරාවන්ගේ සමූහයයි. ‘පභවතෝ’ යනු හටගන්නා ස්ථානයේ පටන් යන්නයි. ‘යථාහා’ යනු පාළියෙහි කෙසේ වදාළේ ද යන්නයි. ‘සෙය්‍යථිදං’ යනු ඒ කවරේ ද යන්නයි. ‘අයං පී’ යනු මේ ආර්ය මාර්ගය ද යන්නයි. එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතින ආර්ය මාර්ගය, අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව දක්වා කෙසේ ගලා යන්නේ දැයි කිවහොත්, එය ‘ආනුභාවය පැතිරී යාමේ බලයෙන්’ (ආනුභාවප්ඵරණ වසෙන) සිදුවන බව වදාළහ. පාළියෙහි ගංගා ආදී පංච මහා ගංගාවන්ගේ නම් දැක්වේ. ‘සමුද්ද නින්නා’ යනු මහා සමුද්‍රය දෙසට නැඹුරු වූ යන්නයි. ‘පෝණා’ යනු ඒ දෙසට ම නැඹුරු වූ (ඊට අනුගත වූ) යන්නයි. ‘පබ්භාරා’ යනු පහළට ගලා යන යන්නයි. ‘කිලේසානං’ යනු නොපැමිණීම යන ක්‍රියාවට අදාළ කර්ම පදයයි. පාළියෙහි ‘ඝටෝ’ යනු ජලයෙන් පිරුණු කළයයි. ‘නිකුජ්ජෝ’ යනු මුවවිට යටට හරවා (මුනින් නමා) තබන ලද යන්නයි. ‘නොපච්චාවමතී’ යනු නැවත නොවමාරයි (නැවත නොගිලියි). ‘න පුනේති’ යනු ආර්ය ශ්‍රාවකයා නැවත නොපැමිණෙයි යන්නයි. ‘න පච්චේති’ යනු ආපසු නොඑයි. ඒ අර්ථය ම ‘න පච්චාගච්ඡති’ (නැවත නොපැමිණෙයි) යන්නෙන් පැවසේ. මෙසේ එම ආපසු නොහැරෙන ගමන පාළි සාධකයන් මගින් පෙන්වා දී, දැන් යුක්ති සාධකයන් මගින් ප්‍රකාශ කිරීමට ‘යථා චා’ යනාදිය වදාළහ. ‘යතෝ’ යනු යම් හේතුවක් නිසා ද යන්නයි. ‘තේ’ යනු ඒ පෘථග්ජනයෝ ය. ‘දුස්සීලා’ යනු සිල් නැති අයයි. ‘උම්මත්තකා’ යනු පිත් උමතුවෙන් පෙළෙන්නන් ය. ‘ඛිත්තචිත්තා’ යනු ප්‍රකෘති සිත අහිමි වූ, යක්ෂ උමතුවෙන් පෙළෙන්නන් ය. ‘දුප්පඤ්ඤා’ යනු ප්‍රඥාව නැති අයයි. ‘එළමූගා’ යනු මෝඩකම නිසා ම කටින් කෙළ පෙරෙන ගොලු වූවන් ය. ‘තස්මිං මග්ගේ ඒව’ යනු අෂ්ටාංගික ආර්ය මාර්ගයෙහි ම යන්නයි. ඒ මාර්ගය වනාහි ප්‍රථම මාර්ගය, ද්විතීය මාර්ගය, තෘතීය මාර්ගය හා චතුර්ථ මාර්ගය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. ‘ආදිතෝ පජ්ජනං’ යනු සතර මාර්ගයන් අතරින් පළමුවන ආර්ය මාර්ග සංඛ්‍යාත ශ්‍රෝතයට (දිය දහරට) පිවිසීමයි. එය ලැබීම (ප්‍රතිලාභය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෝතාපත්තියා’ යනු ශ්‍රෝතයට පැමිණීමෙනි. ‘අධිගම්මමානෝ’ යනු ලබනු ලබන (අවබෝධ කරගනු ලබන) යන්නයි. නොනැවතී ගමන් කරන ස්වභාවයෙන් පවතින සියලු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ ‘ශ්‍රෝතය’ (සෝත) යැයි කියනු ලබන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සම්බෝධිය’ යනු සතර මාර්ගයන්හි පවතින ඥානයයි. ඉහළ සම්බෝධිය (අර්හත් මාර්ග ඥානය) ම පරම අවසානය කොට ඇත්තෝ ‘උපරිසම්බෝධි පරායනා’ නම් වෙති. ‘පරායන’ යනු පිළිසරණ (පිහිට) යන්නයි. ‘සෝතාපත්ති’ යන වචනය මාර්ගය හා එකම අර්ථයෙහි යෙදෙන්නේ කෙසේද යන්න, ‘ප්‍රථම මාර්ගය නම් වූ සෝතාපත්තියෙන්’ යනාදී ලෙස දක්වා ඇත. ‘මග්ගේති’ යනු සොයයි. කෙලෙසුන් නසමින් (මරමින්) යන ගමන යන නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව ‘මග්ග’ (මාර්ගය) යන්න සිද්ධ වන බැවින්, ‘කෙලෙසුන් නසමින් යන බැවින් මාර්ගය’ යැයි වදාරන ලදී.

๕๘. สกทาคามิ มคฺเค. ‘‘สกึ อาคจฺฉตี’’ติ อิโตคนฺตฺวา ปุน อิธ อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘สีเลนา’’ติ ปกติสภาเวน. กามโลกํ อาคจฺฉนฺติ เอเตหีติ กามโลกาคมนา. กิเลสา. เตสํ สพฺภาเวน วิชฺชมานภาเวน. ปาฬิยํ ‘‘เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺสา’’ติ กตฺตุ อตฺเถสามิวจนํ. เอกจฺเจน ปุคฺคเลน อปฺปหีนา นีติ สมฺพนฺโธ[Pg.70]. ‘‘สหพฺยตํ’’ติ สหายภาวํ. ‘‘อาคามีโหตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ วทติ ‘‘อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺต’’นฺติ. อาคจฺฉติ สีเลนาติ อาคนฺตฺวา. อิตฺถํ ภาโว อิตฺถตฺตํ. อิมํ กามตฺตภาวํ อาคนฺตฺวา, ตสฺมา อาคามี นาม โหตีติ โยชนา. ‘‘อยญฺจ อตฺโถ’’ติ ปฏิสนฺธิวเสน สกึ อิมํ โลกํ อาคจฺฉตีติอาทิโก อตฺโถ. ‘‘กิเลส คติวเสนา’’ติ กามโลกา คมน กิเลส คติวเสน. มคฺคสหาเยน ฌาเนน วิกฺขมฺภิตา กิเลสา มคฺเคน สมุจฺฉินฺน คติกา โหนฺติ. อยํ มคฺคสหาโยฌานานุภาโว นาม. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทึ. ‘‘เทวโลกโต’’ติ เอตฺถ พฺรหฺมโลโกปิ สงฺคหิโต. ปจฺฉิมสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ โยชนา. อาคมนสีโล อาคนฺตฺวา. น อาคนฺตฺวา อนาคนฺตฺวา. ‘‘เตนา’’ติ อนาคมเนน. ‘‘นานตฺถา สมฺภวโต’’ติ ทฺวีสุ อิตฺถตฺตสทฺเทสุ เอกสฺมึ อิมํ กามาวจร โลกนฺติ เอกสฺมึ อิมํ มนุสฺส โลกนฺติ เอวํ นานตฺถานํ อสมฺภวโต. ปาฬิยํ ‘‘สพฺยา พชฺโฌ’’ติ เจโตทุกฺข สงฺขาเตน เจตสิกโรคา พาเธน สหิโต. เตนาห ‘‘เตหิ ปฏิฆานุสยสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘เต’’ติ ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามิโน. สพฺยา พชฺฌานามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปจฺฉิมสฺส วากฺยสฺสา’’ติ อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ โสตาปนฺน สกทาคามิโน เตน ทฏฺฐพฺพาติ วากฺยสฺส. ‘‘ทฺวีสุ สกทาคามีสู’’ติ อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ วุตฺตตฺตา เตน อตฺเถน สกทาคามินามเกสุ ทฺวีสุ โสตาปนฺน สกทาคามีสุ. ‘‘ปุริมสฺสา’’ติ โสตาปนฺนสฺส. ‘‘อนญฺญ สาธารเณ เนวา’’ติ ทุตีย ผลฏฺฐาทีหิ อสามญฺเญเนว. พฺรหฺมโลเกฐิตานํ โสตาปนฺนานํ สตฺตกฺขตฺตุ ปรม ตาทิภาโว นตฺถิ วิย ทุตีย ผลฏฺฐานํ สกทาคามิ ภาโวปิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ปถม ทุตีย ผลฏฺฐาปี’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิมินา การเณน. ‘‘เหฏฺฐู ปรูปปตฺติวเสนา’’ติ อุปริโต อาคนฺตฺวา เหฏฺฐูปปตฺติ จ, เหฏฺฐโต อาคนฺตฺวา อุปรูปปตฺติ จาติ เอวํ เหฏฺฐูปรูปปตฺติวเสน. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ ทุตีย ลทฺธ คุณวจนํ. ‘‘ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา’’ติ ปญฺจนฺนํ ปุคฺคลานํ อิธ กามโลเก นิฏฺฐา อนุปาทิเสส นิพฺพานปตฺตีติ วุตฺตํ [Pg.71] โหติ. ‘‘โส ปนา’’ติ สกทาคามิ ปุคฺคโล ปน. เยสํ ปน อฏฺฐกถา จริยานํ อตฺโถ, เตสํ อตฺเถโส สกทาคามิ ปุคฺคโล ปญฺจวิโธว วุตฺโต, น ฉฏฺโฐ ปุคฺคโลติ โยชนา. เยสํ ปน อิมํ โลกนฺติ อตฺโถ, เตสํ อตฺเถ ฉฏฺโฐปิ ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มหาปรินิพฺพาน…เป… อาคโต เยวา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘สกึ อาคมนฏฺเฐน อาคโต เยวา’’ติ สกึ อาคมนฏฺเฐน สกทาคามีสุ อาคโตเยว. สพฺพญฺญุ พุทฺธาปิ ปถม ผลฏฺฐ ภูตา สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตายํ สณฺฐิตา วิยาติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรมตายํ’’ติ สตฺตกฺขตฺตุ ปรมภาเว. อิทญฺจ นิทสฺสน วจนมตฺตํ. สพฺพญฺญุ พุทฺธาปิ ทุตีย ผลฏฺฐภูตา สกึ อาคมนปฺปกติยํ สณฺฐิตาเยว โหนฺติ. กสฺมา, ตสฺมึ ขเณ ตํ สภาวานติ วตฺตนโตติ อธิปฺปาโย. สพฺโพปิ โส ฉพฺพีโธ ปุคฺคโล อิธ…เป… ทฏฺฐพฺโพ. เอเตน ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ ปญฺจสุ สกทาคามีสุ ปญฺจมโกว อิธาธิปฺเปโตติ. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. กสฺมา, ปญฺจมโก เอว อิธ สกทาคามิปเท อธิปฺเปเตสติ อิตเร จตฺตาโร กตฺถ อธิปฺเปตา สิยุนฺติ วตฺตพฺพตฺตา. ชนกภูโต สมาโน. ‘‘ญายาคตา เอวา’’ติ ยุตฺติโต ปรมฺปราคตา เอว. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทึ. ‘‘อวิรุทฺโธ’’ติ ญาเยน อวิรุทฺโธ.

58. සකෘදාගාමී මාර්ගයෙහිදී, 'සකිං ආගච්ඡති' යනු මෙතැනින් (මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන්) ගොස් නැවත මෙහි පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයයි. 'සීලේන' යනු ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙනි. මේවා මඟින් සත්ත්වයෝ කාම ලෝකයට පැමිණෙන බැවින් 'කාමලෝකාගමන' නම් වූයේ කෙලෙස්ය. ඒවා පවතින බැවින් 'සබ්භාවේන' යනුයි. පෙළෙහි 'එකච්චස්ස පුග්ගලස්ස' යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'එක්තරා පුද්ගලයකු විසින් ප්‍රහීණ නොකරන ලද' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සහඛ්‍යතං' යනු සහාය බවයි. 'ආගාමී හෝති' යැයි පවසා එම අර්ථයම 'ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං' යැයි පවසයි. ස්වභාවයෙන්ම පැමිණෙන්නේ 'ආගන්ත්වා' නම් වේ. 'ඉත්ථම්භාවය' යනු 'ඉත්ථත්තං' යන්නයි. මේ කාම ආත්මභාවයට පැමිණෙන බැවින් 'ආගාමී' නම් වේ යනු යෝජනාවයි. 'අයඤ්ච අත්ථෝ' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් එක් වරක් මේ ලෝකයට පැමිණෙයි යන ආදි අර්ථයයි. 'කilesa gativasena' යනු කාම ලෝකයට පමුණුවන කෙලෙස්වල ගති වශයෙනි. මාර්ගය හා උපන් ධ්‍යානයෙන් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳී ගිය ගති ඇත්තෝ වෙති. මෙය මාර්ග සහායක ධ්‍යානයෙහි අනුභාවයයි. එබැවින් 'න හි' යනාදිය වදාළහ. 'දේව ලෝකයෙන්' යන්නෙහි බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ඇතුළත් වේ. 'පච්ඡිමස්මිං පන අත්ථේ සති' යනු යෝජනාවයි. පැමිණෙන ස්වභාවය ඇත්තේ 'ආගන්ත්වා' නම් වේ. නොපැමිණෙනුයේ 'අනාගන්ත්වා' නම් වේ. 'තේන' යනු නොපැමිණීමෙනි. 'නානත්ථා සම්භවතෝ' යනු 'ඉත්ථත්ත' යන වචන දෙකෙන් එකක 'මේ කාමාවචර ලෝකය' කියා ද, අනෙකෙහි 'මේ මනුෂ්‍ය ලෝකය' කියා ද මෙසේ විවිධ අර්ථයන් නොයෙදෙන බැවිනි. පෙළෙහි 'සබ්‍යබජ්ඣෝ' යනු චිත්ත දුක්ඛය නමැති මානසික පීඩාවන් සහිත බවයි. එබැවින් 'තේහි පටිඝානුසයස්ස' යනාදිය වදාළහ. එහි 'තේ' යනු පෘථග්ජන, සෝවාන් හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයන්ය. 'සබ්‍යබජ්ඣ' නම් වේ යනු සම්බන්ධයයි. 'පච්ඡිමස්ස වාක්‍යස්ස' යනු 'ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං' යන්න සෝවාන් හා සකෘදාගාමීන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය යන වාක්‍යයයි. 'ද්වීසු සකදාගාමීසූ' යනු 'ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං' යැයි පැවසූ බැවින් එම අර්ථයෙන් සකෘදාගාමී යන නම ලබන සෝවාන් හා සකෘදාගාමී යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා පිළිබඳවයි. 'පුරිමස්ස' යනු සෝවාන් පුද්ගලයාටයි. 'අනඤ්ඤ සාධාරණේනේව' යනු දෙවන ඵලස්ථ ආදීන් හා සාධාරණ නොවන ආකාරයෙනි. බ්‍රහ්ම ලෝකවල සිටින සෝවාන් පුද්ගලයන්ට 'සත්තක්ඛත්තුපරම' ආදී භාවයන් නොමැති සේම, දෙවන ඵලස්ථයන්ට සකෘදාගාමී භාවයක් ද නැත. එබැවින් 'පඨම දුතිය ඵලට්ඨාපි' යනාදිය වදාළහ. 'තස්මා' යනාදිය ලද ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමකි. 'ඉති කත්වා' යනු මේ හේතුවෙනි. 'හෙට්ඨූපරූපපත්ති වසේන' යනු ඉහළින් පැමිණ පහළ උපත ද, පහළින් ගොස් ඉහළ උපත ද යන මේ ආකාරයෙනි. 'ඒවඤ්ච කත්වා' යනාදිය දෙවනුව ලද ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමකි. 'පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා' යනු පුද්ගලයන් පස් දෙනෙකුට මේ කාම ලෝකයේදීම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවීම සිදුවන බවයි. 'සෝ පන' යනු ඒ සකෘදාගාමී පුද්ගලයායි. යම් අටුවාචාරීන් වහන්සේලාට (ඉහත කී) අර්ථය අභිමත ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයෙහි සකෘදාගාමී පුද්ගලයා පස් වැදෑරුම්වම වදාරන ලදී, හයවැන්නෙක් නැත. යම් කෙනෙකුට 'ඉමං ලෝකං' යන්න අර්ථය වේ ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයෙහි හයවැන්නෙකු ද ලැබෙන බව දැක්වීමට 'මහාපරිනිබ්බාන...පෙ... ආගතෝ යේව' යැයි වදාරන ලදී. එහි 'සකිං ආගමනට්ඨේන ආගතෝ යේව' යනු එක් වරක් පැමිණෙන අර්ථයෙන් සකෘදාගාමීන් අතරට ඇතුළත් වන බවයි. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද ප්‍රථම ඵලස්ථ වූ කල්හි සත්තක්ඛත්තුපරම අවස්ථාවෙහි සිටින්නාක් මෙනි. 'සත්තක්ඛත්තුපරමතායං' යනු සත්තක්ඛත්තුපරම භාවයයි. මෙය නිදසුනක් පමණි. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද දෙවන ඵලස්ථ වූ කල්හි එක් වරක් පැමිණෙන ස්වභාවයෙහි (සකෘදාගාමීව) පිහිටියාහුම වෙති. ඒ මන්ද යත්, එම මොහොතෙහි ඒ ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවිනි. ඒ සියලුම සවැදෑරුම් පුද්ගලයන් මෙහි දත යුතුය. 'විභාවිනී' ටීකාවෙහි සකෘදාගාමීන් පස් දෙනා අතුරින් පස්වැන්නා පමණක් මෙහි අදහස් කරන්නේ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය ප්‍රතික්ෂේප වේ. මන්ද යත්, පස්වැන්නා පමණක් සකෘදාගාමී පදයෙන් අදහස් කළහොත් ඉතිරි සිව් දෙනා කොතැනක අදහස් කරන්නේදැයි කිව යුතු බැවිනි. 'ජනකභූතෝ සමානෝ' යනු (කර්ම) උපදවන්නෙකු වෙමින් යන්නයි. 'ඤායාගතා ඒව' යනු යුක්ති සහගතව පරම්පරාගත වූවෝමය. එබැවින් 'යථා' යනාදිය වදාළහ. 'අවිරුද්ධෝ' යනු න්‍යාය විරෝධී නොවන බවයි.

๕๙. โอรมฺภาโค นาม เหฏฺฐาภาโค กามโลโก. โอรมฺภาคาย สํวตฺตนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ กามราค พฺยาปาท สํโยชนาทีนิ. ‘‘โส’’ติ อนาคามิ ปุคฺคโล.

59. ඕරම්භාගය නම් පහළ කොටස වූ කාම ලෝකයයි. කාම ලෝකයෙහි උපත ලැබීමට හේතු වන බැවින් කාමරාග, ව්‍යාපාද ආදී සංයෝජනයෝ 'ඕරම්භාගිය' නම් වෙති. 'සෝ' යනු ඒ අනාගාමී පුද්ගලයායි.

๖๐. มหปฺผลํ กโรนฺติ สีเลนาติ มหปฺผล การิโน. เตสํ ภาโว ‘‘มหปฺผล การิตา’’. สีลาทิ คุโณ. ‘‘อรหตี’’ติ ปฏิคฺคหิตุํ อรหติ. ‘‘อรหโต’’ติ อรหนฺตสฺส. ‘‘นิพฺพจนํ’’ติ นิรุตฺติ. วิคฺคห วากฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุทฺธิกสุญฺญตาย ตถา น วจิตฺตานิ, สุญฺญตปฺปฏิปทาย ตถา น วจิตฺตานีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ‘‘สุทฺธิก สุญฺญตายา’’ติ สุทฺธิกสุญฺญตวาเร. ‘‘สุญฺญตปฺปฏิปทายา’’ติ สุญฺญตปฺปฏิปทาวาเร. ‘‘สจฺจ สติปฏฺฐาน วิภงฺเคสุ ปนา’’ติ สจฺจ วิภงฺค สติปฏฺฐาน วิภงฺเคสุ ปน, สพฺพํ จิตฺต วฑฺฒนํ ปาฬิ อฏฺฐกถาสุ เทสนาวาเร วิจาเรตฺวา เวทิตพฺพํ.

60. සීලය මඟින් (පින්කම්) මහත්ඵල සහිත කරන බැවින් 'මහප්ඵලකාරී' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ එම භාවය 'මහප්ඵලකාරිතා' නම් වේ. එය සීලාදී ගුණයයි. 'අරහති' යනු (පූජා පැවැත්වීමට) සුදුසු වෙයි යන්නයි. 'අරහතෝ' යනු අරහත් උතුමාගේ යන්නයි. 'නිබ්බචනං' යනු නිරුක්තියයි. විග්‍රහ වාක්‍යය යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. ශුද්ධික ශුන්‍යතාවයෙහි එසේ වචන සිතුවම් නොකළ යුතුය, ශුන්‍යතා ප්‍රතිපදාවෙහි එසේ වචන සිතුවම් නොකළ යුතුය යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. එහි 'සුද්ධික සුඤ්ඤතායං' යනු ශුද්ධික ශුන්‍යතා වාරයෙහිදීය. 'සුඤ්ඤතප්පටිපදායං' යනු ශුන්‍යතා ප්‍රතිපදා වාරයෙහිදීය. 'සච්ච සතිපට්ඨාන විභංග්ගෙසු පන' යනු සච්ච විභංගය හා සතිපට්ඨාන විභංගයෙහිදීය. ඒ සියලු චිත්ත වර්ධනයන් පෙළ සහ අටුවා දේශනා වාරයන්හි විමසා දත යුතුය.

๖๑. ผลจิตฺเต[Pg.72]. โสตาปตฺติยา อธิคตํ ผลํ โสตาปตฺติ ผลํ. ตตฺถ ‘‘อธิคตํ’’ติ ปฏิลทฺธํ. อฏฺฐงฺคีก ผลํ สนฺธาย ‘‘เตน สมฺปยุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิรุตฺตี’’ติ วิคฺคโห.

61. ඵල සිතෙහිදී, සෝවාන් මාර්ගය මඟින් පසක් කරගත් ඵලය 'සෝතාපත්ති ඵලය' නම් වේ. එහි 'adhigataṃ' යනු ලබන ලද යන්නයි. අෂ්ටාංගික ඵලය අරභයා 'තේන සම්පයුත්තං' (එය හා යෙදුණු) යැයි පවසන ලදී. 'නිරුත්තී' යනු විග්‍රහයයි.

๖๒. ตนุภูเตปิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุโต สมุจฺฉินฺทิตุํ. ‘‘ตานี’’ติ อินฺทฺริยานิ. ‘‘ปฏู นี’’ติติกฺขานิ. ‘‘โส’’ติ จตุตฺถ มคฺโค. ‘‘ตา จา’’ติ รูปราค, อรูปราค, มาน, อุทฺธจฺจ, อวิชฺชาทโย จ. ‘‘อญฺเญ จา’’ติ เตหิ ทสหิ สํโยชเนหิ อญฺเญ อหิริกาโนตฺตปฺปาทิเก, สพฺเพปิ ปาป ธมฺเม จ.

62. කෙලෙස් තුනී කිරීමටවත් නොහැකි නම්, ඒවා සහමුලින් සිඳලීම ගැන කවර කතාද? 'තානි' යනු ඉන්ද්‍රියයන්ය. 'පටූනි' යනු තියුණු බවයි. 'සෝ' යනු සිව්වන මාර්ගය (අරහත් මග) යි. 'තා ච' යනු රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච, අවිද්‍යා ආදියයි. 'අඤ්ඤේ ච' යනු ඒ දස සංයෝජනයන්ට අමතරව වූ අහිරික, අනොත්තප්ප ආදී සියලුම අකුසල ධර්මයන්ය.

๖๓. กิริย จิตฺต วิจารณายํ. น คหิตํ อิติ อยํ ปุจฺฉา. อภาวา อิติ อยํ วิสชฺชนาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘อสฺสา’’ติ กิริยานุตฺตรสฺส. ‘‘นิรนุสยสนฺตาเนปี’’ติ อนุสย รหิเต อรหนฺต สนฺตาเนปิ. ‘‘อิตี’’ติ วากฺย ปริสมาปนมตฺตํ. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา กถียเต. ปุน อนุปฺปชฺชนํ อนุปฺปาโท. อนุปฺปาโท ธมฺโม สภาโว เยสํ เต อนุปฺปาท ธมฺมา. เตสํ ภาโวติ วิคฺคโห. วิปากญฺจ ชเนตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ชเนตีติ อาห ‘‘กุสล…เป… กตฺวา’’ติ. ตตฺถ, ‘‘กตฺวา’’ติ สาเธตฺวา. สเจปิ กเรยฺยาติ โยชนา. ‘‘โกจี’’ติ อพฺยตฺโต โกจิ อริยสาวโก. ตทา ผล จิตฺตเมว ปวตฺเตยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺโย’’ติ อปฺปฏิพาหิโย อานุภาโว อสฺสาติ สมาโส.

63. ක්‍රියා සිත් විමසීමේදී, 'නොගන්නා ලද්දේය' යනු ප්‍රශ්නයයි. 'නොමැති බැවින්' යනු පිළිතුරයි ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'අස්සා' යනු ක්‍රියා අනුත්තර චිත්තයටයි. 'නිරනුසය සන්තානයෙහිද' යනු අනුසය රහිත රහත් සන්තානයෙහිද යන්නයි. 'ඉති' යනු වාක්‍යය නිම කිරීමක් පමණි. 'කියනු ලැබේ' යනු පිළිතුර පවසනු ලබයි. නැවත නූපදීම අනුප්පාදයයි. යම් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය නූපදීමද, ඔවුහු අනුප්පාද ධර්මයෝ වෙති. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය (අනුප්පාදධම්මතා) යනු විග්‍රහයයි. 'විපාකද උපදවයි' යනු සම්බන්ධයයි. කෙසේ උපදවන්නේද යත් 'කුසල්...පෙ... කොට' යැයි පැවසූහ. එහි 'කොට' යනු සාධනය කොටයි. ඉදින් කළහොත් යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'යමෙක්' යනු අව්‍යක්ත වූ යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි. එවිට ඵල සිතම පවතින්නේය යනු සම්බන්ධයයි. 'වැළැක්විය නොහැකි' යනු වැළැක්විය නොහැකි ආනුභාවයක් ඔහුට ඇත්තේය යන සමාසයයි.

๖๔. ‘‘อาทิ อนฺต ปเทสฺเว วา’’ติอาทิมฺหิ ทฺวาทสา กุสลานีติ จ, อนฺเต กฺริย จิตฺตานิ วีสตีติ จ ปเทสุ. รูเป ปริยา ปนฺนานิ จิตฺตานิ. อรูเป ปริยา ปนฺนานิ จิตฺตานิ. ‘‘ปถมาย ภูมิยา ปตฺติยา’’ติ ปถมภูมึ ปาปุณิตุํ. ‘‘สามญฺญ ผลํ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ’’ อฏฺฐสาลินิยํ. อตฺถโต ปน ธมฺม วิเสโสติ สมฺพนฺโธ. มคฺค ผล นิพฺพาน สงฺขาโต ธมฺม วิเสโส โลกุตฺตรภูมิ นามาติ โยชนา. อวตฺถา ภูมิ เอว นิปฺปริยายภูมิ. กสฺมา, อวตฺถา วนฺตานํ ธมฺมานํ สรูปโต ลทฺธตฺตา. อิตรา โอกาสภูมิ นิปฺปริยาย ภูมิ น โหติ. กสฺมา, ปญฺญตฺติยา มิสฺสกตฺตา. ‘‘ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถา วิเสสวเสเนว สิทฺธา’’ติ เอเตน อวตฺถา ภูมิ เอว ปธาน ภูมีติ [Pg.73] ทสฺเสติ. กามตณฺหาย วิสยภูโต โอฬาริกากาโร กามาวจรตา นาม. ภวตณฺหาย วิสยภูโต มชฺฌิมากาโร รูปารูปาวจรตา นาม. ตาสํ ตณฺหานํ อวิสยภูโต สณฺห สุขุมากาโร โลกุตฺตรตา นาม. หีนานํ อกุสล กมฺมานํ วเสน หีนา อปายภูมิโย. ปณีตานํ กุสล กมฺมานํ วเสน ปณีตา สุคติ ภูมิโย. ตตฺถ จ นานา อกุสล กมฺมานํ วา นานา กุสล กมฺมานํ วา โอฬาริก สุขุมตา วเสน นานา ทุคฺคติ ภูมิโย นานา สุคติ ภูมิโย จ สิทฺธา โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิมาห.

64. ‘ආදි අන්ත පදයන්හි හෝ’ යන්නෙහි මුලෙහි 'කුසල් දොළසකි' යන්නද, අගෙහි 'ක්‍රියා සිත් විස්සකි' යන පදයන්හිද වේ. රූප ලෝකයෙහි පර්යාපන්න සිත්ය. අරූප ලෝකයෙහි පර්යාපන්න සිත්ය. 'ප්‍රථම භූමියට පැමිණීම පිණිස' යනු පළමු භූමියට පැමිණීමටය. 'සාමඤ්ඤ ඵලය අදහස් කරන ලදී' යැයි අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වන ලදී. අර්ථ වශයෙන් නම් ධර්ම විශේෂය යනු සම්බන්ධයයි. මග, ඵල, නිවන් සංඛ්‍යාත ධර්ම විශේෂය ලෝකෝත්තර භූමිය නම් වේ යනු යෝජනාවයි. අවස්ථා භූමියම නිපර්යාය (ඍජු) භූමියයි. මක්නිසාද යත්, අවස්ථා සහිත ධර්මයන් ස්වරූපයෙන්ම ලත් බැවිනි. අනෙක් ඕකාශ භූමිය නිපර්යාය භූමියක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, එය ප්‍රඥප්තිය හා මිශ්‍ර වූ බැවිනි. 'ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ අවස්ථා විශේෂය නිසාම සිද්ධ වේ' යන්නෙන් අවස්ථා භූමියම ප්‍රධාන භූමිය බව පෙන්වා දෙයි. කාම තණ්හාවට විෂය වූ ඖදාරික ස්වභාවය කාමාවචර බව නම් වේ. භව තණ්හාවට විෂය වූ මධ්‍යම ස්වභාවය රූපාරූපාවචර බව නම් වේ. එම තණ්හාවන්ට විෂය නොවන ශාන්ත සියුම් ස්වභාවය ලෝකෝත්තර බව නම් වේ. හීන වූ අකුසල කර්මයන්ගේ වශයෙන් හීන වූ අපාය භූමි ඇති වේ. ප්‍රණීත වූ කුසල කර්මයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රණීත වූ සුගති භූමි ඇති වේ. එහිද විවිධ අකුසල කර්මයන්ගේ හෝ විවිධ කුසල කර්මයන්ගේ ඖදාරික හා සියුම් බව අනුව විවිධ දුගති භූමි හා විවිධ සුගති භූමි සිද්ධ වේ යන මේ අර්ථය දැක්වීමට 'තවද' (අපි ච) යනාදිය පැවසූහ.

๖๕. คาถาย ปุพฺพทฺธํ นาม-อิตฺถ เมกูน นวุติ, ปฺปเภทํ ปน มานสนฺติ ปาททฺวยํ. อปรทฺธํ นาม เอกวีสสตํวาถ, วิภชนฺติ วิจกฺขณาติ ปาททฺวยํ. ตํ อิมินา น สเมติ. กถํ น สเมติ. อิมินา วจเนน สกลมฺปิ คาถํ เอกูน นวุติปฺปเภทํ มานสํ เอกวีส สตํ กตฺวา วิภชนฺตี-ติ เอวํ เอกวากฺยํ กตฺวา โยชนํ ญาเปติ. ‘‘ปถมชฺฌาน สทิสฏฺเฐนา’’ติ โลกิย ปถมชฺฌาน สทิสฏฺเฐน. ยํ จตุรงฺคีกํ, ตํ สยเมว ทุตียชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ ติยงฺคีกํ, ตํ สยเมว ตตียชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ ทุวงฺคีกํ, ตํ สยเมว จตุตฺถชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ ปุน ทุวงฺคีกํ, ตํ สยเมว ปญฺจมชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ‘‘เอวํ วุตฺต’’นฺติ วิภาวนิยํ ฌานงฺควเสน ปถมชฺฌาน สทิสตฺตา ปถมชฺฌานญฺจาติ เอวํ วุตฺตํ. วิตกฺกาทิ องฺคปาตุภาเวน ปญฺจธา วิภชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. น อิตรานิ โลกิยชฺฌานานิ สาติสฺสยโต ฌานานิ นาม สิยุํ. กสฺมาติ อาห ‘‘ตานิ หี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตานี’’ติ โลกิยชฺฌานานิ. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. ‘‘ฌาเปนฺตี’’ติ ทหนฺติ. ปกติยา เอว สิทฺโธ โหติ, น ปาทกชฺฌานาทิวเสน สิทฺโธ. ‘‘กิจฺจ’’นฺติ ปญฺจงฺคีก ภาวตฺถาย กตฺตพฺพ กิจฺจํ. ‘‘เตน ปจฺจย วิเสเสนา’’ติ ปาทกชฺฌานาทินา ปจฺจย วิเสเสน. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ปจฺจย วิเสเส. ยถาโลกิยชฺฌาเนสุ อุปจารภูตา ภาวนา กาจิ วิตกฺก วิราค ภาวนา นาม โหติ…เป… กาจิ รูป วิราค ภาวนา นาม. อสญฺญิ คามีนํ ปน สญฺญา วิราค ภาวนา นาม โหติ. เอวเมวนฺติ โยชนา. ‘‘สา’’ติ อุปจาร ภาวนา[Pg.74].‘‘อุเปกฺขา สหคตํ วา’’ติ เอตฺถ วา สทฺเทน รูปสมติกฺกมํ วา สญฺญา สมติกฺกมํ วาติ อวุตฺตํ วิกปฺเปติ. อาทิกมฺมิกกาเล เอวํ โหตุ, วสิภูตกาเล ปน กถนฺติ อาห ‘‘ฌาเนสู’’ติอาทึ. นานาสตฺติยุตฺตา โหตีติ วตฺวา นานาสตฺติโย ทสฺเสติ ‘‘กาจี’’ติอาทินา. ยา อุปจาร ภาวนา. ‘‘วิตกฺกํ วิราเชตุํ’’ติ วิตกฺกํ วิคเมตุํ. อตฺตโน ฌานํ อวิตกฺกํ กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘อติกฺกาเมตุํ’’ติ. สา อุปจาร ภาวนา. เสสาสุปิ อุปจาร ภาวนาสุ.

65. ගාථාවක පූර්වාර්ධය යනු 'ඉත්ථ මේකූන නවුතිප්පභේදං පන මානසං' යන පාද දෙකයි. අපරාර්ධය (පසු භාගය) යනු 'එකවීස සතං වාථ විභජන්ති විචක්ඛණා' යන පාද දෙකයි. එය මෙයට සමාන නොවේ. කෙසේ සමාන නොවේද යත්, මෙම වචනයෙන් මුළු ගාථාවම අසූ නවයක් වූ සිත එක්සිය විසි එකක් කොට බෙදති යනුවෙන් එක් වාක්‍යයක් කොට අර්ථය දැනුම් දෙයි. 'ප්‍රථමධ්‍යානයට සමාන අර්ථයෙන්' යනු ලෞකික ප්‍රථමධ්‍යානයට සමාන අර්ථයෙනි. යමක් අංග හතරකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව ද්විතීයධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. යමක් අංග තුනකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව තෘතීයධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. යමක් අංග දෙකකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව චතුර්ථධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. නැවත යමක් අංග දෙකකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව පංචමධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. 'මෙසේ පවසන ලදී' යනු විභාවනියෙහි ධ්‍යානාංග වශයෙන් ප්‍රථමධ්‍යානයට සමාන බැවින් ප්‍රථමධ්‍යානය යැයි මෙසේ පවසන ලදී. විතර්ක ආදී අංගයන්ගේ පහළ වීමෙන් පස් ආකාරයකින් බෙදති යනු සම්බන්ධයයි. අනෙක් ලෞකික ධ්‍යානයෝ අතිශය වශයෙන් ධ්‍යාන නම් නොවෙත්ද? මක්නිසාද යත් 'ඒවා හී' (තානි හි) යනාදිය කීහ. එහි 'තානි' යනු ලෞකික ධ්‍යානයන්ය. 'උපෙච්චා' යනු එළඹීමෙනි. 'ධ්‍යාපෙන්ති' යනු දවති (පුලුස්සති) යන්නයි. ප්‍රකෘතියෙන්ම සිද්ධ වේ, පාදක ධ්‍යානාදියෙන් සිද්ධ නොවේ. 'කෘත්‍යය' යනු පංචාංගික බව සඳහා කළ යුතු කෘත්‍යයයි. 'එම ප්‍රත්‍ය විශේෂයෙන්' යනු පාදක ධ්‍යානාදී ප්‍රත්‍ය විශේෂයෙනි. 'එහි' යනු එම ප්‍රත්‍ය විශේෂයෙහිය. ලෞකික ධ්‍යානයන්හි යම් උපචාර වූ භාවනාවක් 'විතර්ක විරාග භාවනාව' නම් වේද...පෙ... යම් එකක් 'රූප විරාග භාවනාව' නම් වේද, අසංඥ තලයට යන අයට 'සංඥා විරාග භාවනාව' නම් වේ. එලෙසමය යනු යෝජනාවයි. 'සා' යනු එම උපචාර භාවනාවයි. 'උපේක්ෂා සහගත වූ හෝ' යන්නෙහි 'හෝ' (වා) ශබ්දයෙන් රූපය ඉක්මවීම හෝ සංඥාව ඉක්මවීම හෝ යන ප්‍රකාශිත නොවූ විකල්පය දක්වයි. ආධුනික කාලයෙහි මෙසේ වේවා, වශීභාවයට පත් කාලයෙහි කෙසේද යත් 'ධ්‍යානයන්හි' යනාදිය කීහ. විවිධ ශක්තීන්ගෙන් යුක්ත වේ යැයි පවසා, 'යම් එකක්' (කාචි) යනාදියෙන් විවිධ ශක්තීන් දක්වයි. යම් උපචාර භාවනාවක් වේද, 'විතර්කය විරාගී කිරීමට' (දුරු කිරීමට) යනු විතර්කය පහ කිරීමටයි. තමාගේ ධ්‍යානය විතර්ක රහිත කිරීමට යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් 'ඉක්මවීමට' යැයි කීහ. එය උපචාර භාවනාවයි. සෙසු උපචාර භාවනාවන්හිද එසේමය.

๖๖. (ก) ‘‘สา วิปสฺสนา’’ติ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนา. ‘‘วิปสฺสนา ปากติกา เอวา’’ติกาจิ วิราค ภาวนา นาม น โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘นิยาเมตุํ’’ติ อวิตกฺกเมว โหตูติ วทมานา วิย ววตฺถเปตุํ. ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ ปาทกวาทิตฺเถรสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘สมฺมสียตี’’ติ อิทํ ฌานํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน, อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ สมฺมสียติ สมนุปสฺสียติ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. ยโต ยโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เย เย สมาปตฺติ ธมฺเม สมฺมสิตฺวา มคฺโค นิพฺพตฺติโต โหติ. ตํ ตํ สมาปตฺติ สทิโสว โหติ. สมฺมสิตสมาปตฺติ สทิโสติ อตฺโถติ. เอตฺถ หิ ‘‘ยโต ยโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐายา’’ติ เอเตน ปาทกชฺฌานํ กถิตํ โหติ. ‘‘ปาทกชฺฌาเน สตี’’ติ เอเตน อยํ วาโทปิ ปาทกชฺฌาเนน วินา นสิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ‘‘วิปสฺสนาปิ…เป… ปตฺตา โหตี’’ติ เอเตน อิมสฺมึ วาเทปิ วิปสฺสนา นิยาโม อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ยถาโลกิยชฺฌาเนสู’’ติอาทึ. กามญฺเจตฺถ…เป… อวิโรโธ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ. กถํ. ปญฺจมชฺฌานโต วุฏฺฐาย หิ ปถมชฺฌานาทีนิ สมฺมสโต อุปฺปนฺนมคฺโค ปถมตฺเถรวาเทน ปญฺจมชฺฌานิโก, ทุตีย วาเทน ปถมาทิชฺฌานิโก อาปชฺชตีติ ทฺเวปิ วาทา วิรุชฺฌนฺติ. ตตีย วาเทน ปเนตฺถ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ฌานิโก โหตีติ เต จ วาทา น วิรุชฺฌนฺติ, อชฺฌาสโย จ สาตฺถโก โหตีติ เอวํ อวิรุทฺโธ วุตฺโต โหตีติ. เอตฺถ ปน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ฌานิโก โหติ. อิจฺฉาย ปน อสติ, วิโรโธเยว. เตนาห ‘‘อิเม ปน วาทา. …เป…[Pg.75]. วิโรโธ ปริหริตุํ’’ติ. ปาฬิยํ ‘‘อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิ กโรตี’’ติ อชฺฌตฺตสนฺตาเนตํ ตํ ฌานญฺจ ฌานสหคตญฺจ ขนฺธ ปญฺจกํ นิจฺจ สุข อตฺต ชีวโต สุญฺญตํ มนสิ กโรติ. ‘‘น ปกฺขนฺทตี’’ติ น ปวิสติ. ‘‘สนฺนิสาเทตพฺพํ’’ติ สนฺนิสินฺนํ กาตพฺพํ. ‘‘เอโกทิกาตพฺพํ’’ติ เอกมุขํ กาตพฺพํ. ‘‘สมาทหาตพฺพํ’’ติ สุฏฺฐุ ฐเปตพฺพํ. ‘‘นิสฺสายา’’ติ ปาทกํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย.

66. (ක) ''එම විදර්ශනාව'' යනු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවයි (මාර්ගයට ආසන්න විදර්ශනාවයි). ''විදර්ශනාව සාමාන්‍ය දෙයක්ම වේ'' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කිසිදු විරාග භාවනාවක් වෙනම නැති බවයි. ''නියාමනය කිරීමට'' යනු අවිතර්කම වේවායි පවසන්නාක් මෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කිරීමටයි. ''අධිප්පායෝ'' යනු පාදකවාදී තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසයි. ''සම්මසීයති'' යනු මේ ධ්‍යානය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වශයෙනුත්, භය සහිත අර්ථයෙන් දුක් වශයෙනුත්, සාරයක් නැති අර්ථයෙන් අනාත්ම වශයෙනුත් මෙනෙහි කරනු ලැබේ, විශේෂයෙන් දක්නා ලැබේ යන්නයි. එය අටුවාව සමඟ නොගැළපේ. එහි මෙසේ වදාරන ලදී: යම් යම් සමාපත්තියකින් නැගී සිට ඒ ඒ සමාපත්ති ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් මාර්ගය උපදී ද, ඒ මාර්ගය එම සමාපත්තියටම සමාන වේ. මෙනෙහි කරන ලද සමාපත්තියට සමාන වේ යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි ''යම් යම් සමාපත්තියකින් නැගී සිට'' යන්නෙන් පාදක ධ්‍යානය ගැන කියවේ. ''පාදක ධ්‍යානය ඇති කල්හි'' යන්නෙන් මෙම වාදය ද පාදක ධ්‍යානය රහිතව සිදු නොවන බව දක්වයි. ''විදර්ශනාව ද... පැමිණියේ වෙයි'' යන්නෙන් මෙම වාදයේදී ද විදර්ශනා නියාමය අපේක්ෂා කළ යුතු බව දක්වයි. එබැවින් ''ලෞකික ධ්‍යානයන්හි යම් සේද'' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි... අවිරෝධය (නොගැටීම) පවසා ඇති බව පෙනේ. එය කෙසේද? පස්වන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට පළමුවන ධ්‍යානාදිය මෙනෙහි කරන්නහුට උපන් මාර්ගය පළමු තෙරුන්ගේ වාදයට අනුව පස්වන ධ්‍යානයට අයත් වන අතර, දෙවන වාදයට අනුව පළමු ආදී ධ්‍යානයන්ට අයත් වේ යැයි වාද දෙකම පරස්පර වේ. එහෙත් තෙවන වාදයෙන් තමා කැමති යම් ධ්‍යානයක් වේ නම් එම ධ්‍යානයට අයත් වන බැවින් එම වාදයන් පරස්පර නොවේ. එවිට අදහස ද සාර්ථක වන බැවින් අවිරෝධයක් පවසා ඇත. මෙහි තමා කැමති යම් ධ්‍යානයක් වේ ද, එයට අයත් වේ. අභිලාෂයක් නැති කල්හි විරෝධයම පවතී. එබැවින් ''මේ වාදයන්... විරෝධය දුරු කිරීමට'' යැයි පවසන ලදී. පාලියෙහි ''ආධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි'' යනු තමාගේ සන්තානයෙහි පවතින ඒ ධ්‍යානය සහ ධ්‍යානයට සම්බන්ධ පඤ්චස්කන්ධය නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම, ජීව යන ස්වභාවයන්ගෙන් ශුන්‍ය ලෙස මෙනෙහි කරයි. ''නොපිවිසෙයි'' යනු ඇතුල් නොවේ. ''සන්නිසාදේතබ්බං'' යනු තැන්පත් කළ යුතුය. ''ඒකොදිකාතබ්බං'' යනු එකඟ කළ යුතුය. ''සමාදහතබ්බං'' යනු මැනවින් පිහිටුවිය යුතුය. ''නිස්සාය'' යනු පාදක (පදනම) කරගෙන යන්නයි.

๖๗. (ก) วาทวิจารณายํ. อุปจาร ภาวนา เอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ วุตฺตํ. เหฏฺฐา ปน อชฺฌาสโย เอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อชฺฌาสโย เอวา’’ติ เอว สทฺเทน ปาทกชฺฌานํ นิวตฺเตติ. ‘‘อิธ อุปจาร ภาวนา เอวา’’ติ เอว สทฺเทน อชฺฌาสยํ นิวตฺเตติ. เอเตสุ หิ ทฺวีสุ สห ภาวีสุ อุปจาร ภาวนา เอว ปธานํ โหติ. อชฺฌาสโย ปน ตสฺส นานา สตฺติโยคํ สาเธติ. ‘‘อชฺฌาสย สามญฺญํ สณฺฐาตี’’ติ มคฺเค ยํ ลทฺธพฺพํ โหติ, ตํ ลพฺภตุ, มยฺหํ วิเสโส นตฺถีติ เอวํ อชฺฌาสย สามญฺญํ สณฺฐาติ. ‘‘ตสฺมิ’’นฺติ อชฺฌาสย วิเสเส. ‘‘โส’’ติ อชฺฌาสย วิเสโส. กสฺมา ยุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิจฺฉิ ติจฺฉิต…เป… นิพฺพตฺตนํ’’ติ. ‘‘สพฺพชฺฌาเนสุ จิณฺณวสิภูตานํ’’ติ อิทํ สมาปชฺชนนฺติ จ นิพฺพตฺตนนฺติ จ ปท ทฺวเย สมฺพนฺธ วจนํ. ‘‘วิปสฺสนา วิเสสตฺถาย เอวา’’ติ วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนา วิเสสตฺถาย เอว. ยสฺมา ปน อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ เอเกกาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐาย วุฏฺฐิต สมาปตฺติ ธมฺม สมฺมสนํ อาคตํ, น ปน อญฺญชฺฌาน สมฺมสนํ. ตสฺมา ปาทกชฺฌานเมว ปมาณนฺติ โยชนา. ปาฬิปเทสุ ‘‘คหปตี’’ติ อาลปน วจนํ. ‘‘วิวิจฺเจวา’’ติ วิวิจฺจิตฺวา เอว. วิวิตฺโต วิคโต หุตฺวา เอว. ‘‘อุปสมฺปชฺชา’’ติ สุฏฺฐุ สมฺปาปุณิตฺวา. ‘‘อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตี’’ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. ‘‘อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ สุสํ สมฺปิณฺฑิตํ, สํวิทหิตํ. ‘‘ตตฺถ ฐิโต’’ติ ตสฺมึ ปถมชฺฌาเน อปริหีโน หุตฺวา ฐิโต. ‘‘เมตฺตาเจโต วิมุตฺตี’’ติ เมตฺตาฌานสงฺขาตา เจโตวิมุตฺติ, อญฺญตฺถ อลคฺคนวเสน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. ตถา กรุณา เจโตวิมุตฺติ. มุทิตา เจโตวิมุตฺติ. ‘‘วิเวกช’’นฺติ กายวิเวก จิตฺตวิเวกานํ วเสน ชาตํ. ‘‘ปีติ สุขํ’’ติ ปีติยา จ สุเขน จ สมฺปนฺนํ. อถวา, วิเวเกหิ ชาตานิ [Pg.76] ปีติ สุขานิ อสฺสาติ วิเวกชํ ปีติ สุขํ. มชฺเฌ นิคฺคหิตาคโม. รูปเมว รูปคตํ, เวทนา เอว เวทนา คตนฺติอาทินา สมาโส. คตสทฺโท จ ปทปูรณมตฺเต ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เตเนว ธมฺม ราเคน ตายธมฺมนนฺทิยา’’ติ วิปสฺสนานิ กนฺติมาห. สหตฺเถ จ กรณ วจนํ. โอปปาติโก โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตตฺถ ปรินิพฺพายี’’ติ พฺรหฺมโลเก อวสฺสํ ปรินิพฺพาย น ธมฺโม. เตนาห ‘‘อนาวตฺติ ธมฺโม ตสฺมา โลกา’’ติ. ‘‘ปาทกชฺฌานเมว ปมาณ’’นฺติ ปาทกชฺฌานเมว มคฺเคฌานงฺคํ นิยาเมสฺสติ, น สมฺมสิตชฺฌานนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปาทกํ อกตฺวา’’ติ อาสนฺเน อสมาปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยํ ยํ ฌานํ อิจฺฉนฺตี’’ติ มคฺเค อิจฺฉนฺติ.

67. (ක) වාද විචාරණයේදී; උපචාර භාවනාවම ඉහළ ධ්‍යානයන්හි ධ්‍යාන අංග නියාමනය කරන බව පවසන ලදී. පහතින් (පෙර) පවසා ඇත්තේ අදහස (අජ්ඣාසය) ම ඉහළ ධ්‍යානයන්හි ධ්‍යාන අංග නියාමනය කරන බවයි. එහි ''අදහසම'' යන තැන 'ම' ශබ්දයෙන් පාදක ධ්‍යානය බැහැර කරයි. ''මෙහි උපචාර භාවනාවම'' යන තැන 'ම' ශබ්දයෙන් අදහස බැහැර කරයි. සහජාත වූ මේ දෙකෙන් උපචාර භාවනාවම ප්‍රධාන වේ. අදහස (අභිලාෂය) විසින් එහි විවිධ ශක්තීන්ගේ සංයෝගය සිදු කරයි. ''අදහසේ සමාන බව පිහිටයි'' යනු මාර්ගයේදී යමක් ලැබිය යුතු ද එය ලැබේවා, මට විශේෂයක් නැතැයි මෙසේ අදහසේ සමාන බව පිහිටයි. ''තස්මිං'' යනු අදහසේ විශේෂයෙහි යන්නයි. ''සෝ'' යනු ඒ අදහස් විශේෂයයි. එය කුමක් නිසා යෝග්‍ය ද යත් ''කැමති දේ... නිපදවීම'' යැයි පැවසීය. ''සියලු ධ්‍යානයන්හි පුහුණුව ඇති වසීභාවයට පත් වූවන්ගේ'' යන්න 'සමාපද්‍යනය' (සමවැදීම) සහ 'නිපදවීම' යන පද දෙකටම සම්බන්ධ වේ. ''විදර්ශනා විශේෂය සඳහාම'' යනු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා විශේෂය සඳහාමය. අට සමාපත්තීන්ගෙන් එක් එක් සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි කල්හි, එම නැගී සිටි සමාපත්ති ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීම පවසා ඇති අතර, වෙනත් ධ්‍යානයක් මෙනෙහි කිරීම පවසා නැත. එබැවින් පාදක ධ්‍යානයම ප්‍රමාණය (පදනම) වේ යනු යෝජනාවයි. පාලි පදයන්හි ''ගහපති'' යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ''විවිච්චේව'' යනු වෙන් වී ම ය. වෙන් වූයේ, දුරු වූයේ වී ම ය. ''උපසම්පජ්ජ'' යනු මැනවින් පැමිණ. ''ඉති පටිසඤ්චික්ඛති'' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. ''අභිසඤ්චේතයිතං'' යනු මැනවින් පිළියෙල කරන ලද, සකස් කරන ලද යන්නයි. ''තත්ථ ඨිතෝ'' යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමට පත් නොවී සිටින්නේ ය. ''මෙත්තාචේතෝවිමුත්ති'' යනු මෙත්තා ධ්‍යානය නමැති චේතෝවිමුක්තියයි, වෙනත් අරමුණක නොඇලෙන බැවින් සිතේ පැවැත්මයි. කරුණා, මුදිතා චේතෝවිමුක්ති ද එසේමය. ''විවේකජං'' යනු කාය විවේකය හා චිත්ත විවේකය නිසා හටගත්. ''පීති සුඛං'' යනු ප්‍රීතියෙන් හා සුඛයෙන් යුක්ත වූ. එසේත් නැතිනම්, විවේකයන්ගෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුඛය ඇත්තේ යම් ධ්‍යානයක ද එය විවේකජ පීති සුඛයයි. මැදට නිග්ගහීතය පැමිණ ඇත. රූපයම රූපගත ය, වේදනාවම වේදනාගත ය යනාදියෙන් සමාස වේ. 'ගත' ශබ්දය පද පූරණයක් ලෙස දත යුතුය. ''තේනේව ධම්මරාගේන තාය ධම්මනන්දියා'' යන්නෙන් විදර්ශනාව කෙරෙහි ඇති නිකන්තිය (ඇල්ම) පවසයි. සහ යන අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. ''ඕපපාතිකො හෝති'' යන්න සම්බන්ධයයි. ''තත්ථ පරිනිබ්බායී'' යනු බඹලොවෙහි ඒකාන්තයෙන් පිරිනිවන් පාන ස්වභාවයයි. එබැවින් ''ඒ ලෝකයෙන් ආපසු නොඑන ස්වභාවය ඇත්තේය'' යැයි වදාරන ලදී. ''පාදක ධ්‍යානයම ප්‍රමාණය වේ'' යනු පාදක ධ්‍යානයම මාර්ගයේදී ධ්‍යාන අංග නියාමනය කරනු ඇත, මෙනෙහි කරන ලද ධ්‍යානය නොවේ යන අදහසයි. ''පාදක නොකොට'' යනු ආසන්නයේදී සම නොවී යන්නයි. ''යම් යම් ධ්‍යානයක් කැමති වෙයි ද'' යනු මාර්ගයේදී කැමති වීමයි.

๖๖. (ข) ‘‘ตถา วิโธ’’ติ ตถา ปกาโร. อาสนฺเน วุฏฺฐิตสฺเสว ฌานสฺส. ‘‘จิตฺตสนฺตานํ วิเสเสตุํ’’ติ สเจ ปาทกชฺฌานํ ปถมชฺฌานํ โหติ, ตโต ปรํ ปวตฺตํ จิตฺตสนฺตานํ วิตกฺเก นินฺนํ โหติ, วิตกฺเก ปกฺขนฺทติ. อถ ปาทกชฺฌานํ ทุตียชฺฌานํ โหติ. ตโต ปรํ ปวตฺตํ จิตฺตสนฺตานํ วิจาเร นินฺนํ โหติ, วิจาเร ปกฺขนฺทตีติอาทินา นเยน จิตฺตสนฺตานํ วิเสเสตุํ. ‘‘ยํ ตตฺถ วุตฺตํ’’ ติยํ วิภาวนิยํ วุตฺตํ.

66. (ඛ) ''තථාවිධෝ'' යනු එවැනි ප්‍රකාර වූ යන්නයි. ආසන්නයේ නැගී සිටි ධ්‍යානයටමය. ''චිත්ත සන්තානය විශේෂ කිරීමට'' යනු ඉදින් පාදක ධ්‍යානය ප්‍රථම ධ්‍යානය වේ නම්, එයින් පසුව පවතින චිත්ත සන්තානය විතර්කය කෙරෙහි නැඹුරු වේ, විතර්කයෙහි බැසගනියි. ඉදින් පාදක ධ්‍යානය දෙවන ධ්‍යානය වේ නම්, ඉන්පසු පවතින චිත්ත සන්තානය විචාරය කෙරෙහි නැඹුරු වේ, විචාරයෙහි බැසගනියි යනාදී ක්‍රමයෙන් චිත්ත සන්තානය විශේෂ කිරීමටයි. ''එහි යමක් පවසන ලද්දේ ද'' යනු විභාවනියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද යන්නයි.

เวทนา วิจารณายํ. ‘‘น สิทฺโธ’’ติ สิทฺโธ น โหติ. ‘‘อญฺญถา’’ติ อญฺเญน ปกาเรน. คหิเต สตีติ โยชนา. ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสน สิทฺโธติ คหิเต สตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยาย กาย จิ เวทนาย ยุตฺตา หุตฺวา’’ติ โสมนสฺส เวทนาย วายุตฺตา หุตฺวา อุเปกฺขา เวทนาย วา ยุตฺตา หุตฺวา. ‘‘เตหิ นิยมิตาย เอเกกาย มคฺค เวทนายา’’ติ ปาทกชฺฌานาทีหิ นิยมิตาย มคฺเค โสมนสฺส เวทนาย เอว วาสทฺธึ ฆฏิเยยฺย มคฺเค อุเปกฺขา เวทนาย เอว วาติ อตฺโถ. เวทนา นาม เอกํ ฌานงฺคํ โหติ. ตสฺมา มคฺเคฌานงฺค นิยเม สิทฺเธ มคฺเค เวทนา นิยโมปิ สิทฺโธ. ตานิ ปน ปาทกชฺฌานาทีนิ มชฺเฌ วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนายํ นกิญฺจินิยาเมนฺติ. เอวญฺจ สติ, ปาทกชฺฌานาทีหิ นิยมิตาย มคฺเค เอเกกาย เวทนาย สทฺธึ ทฺเว ทฺเว วิปสฺสนา เวทนาโย ฆฏิเยยฺยุํ. มคฺเค โสมนสฺส เวทนาย วา สทฺธึ ทฺเว วิปสฺสนา เวทนาโย ฆฏิเยยฺยุํ. มคฺเค อุเปกฺขา [Pg.77] เวทนาย วา สทฺธึ ทฺเว วิปสฺสนา เวทนาโย ฆฏิเยยฺยุํติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจสติ เอกวีถิยํ ชวนานิ ภินฺน เวทนานิ สิยุํ. ตญฺจ น ยุชฺชติ. ตสฺมา มคฺเค เวทนา นิยโม ปาทกชฺฌานาทิ นิยเมน สิทฺโธ น โหติ, วิปสฺสนา นิยเมเนว สิทฺโธติ อธิปฺปาโย. ตานิ ปน ปาทกชฺฌานาทีนิ มชฺเฌ วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนายํ น กิญฺจิ น นิยาเมนฺติ. เวทนํ นิยาเมนฺติ เยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํปิ น ยุชฺชตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสเนวา’’ติอาทิมาห. ‘‘ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขา’’ติ เอกาว จตุตฺถชฺฌานุ เปกฺขา ฉสุ อารมฺมเณสุ โสมนสฺสานิ ปชหิตฺวา ปวตฺตตฺตา ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขา นาม โหติ. ‘‘ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โสมนสฺสานี’’ติ เอกํ วปถมชฺฌาน โสมนสฺสํ ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉ เคหสฺสิตานิ ปชหิตฺวา ปวตฺตตฺตา ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ นาม โหนฺติ. อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปถมาทีนิ จ ตีณิ ฌานานี’’ติ จตุกฺกนเย ตีณิ โสมนสฺส ฌานานิ ปาทกานิ กตฺวา. ‘‘สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเกกตฺวา’’ติ อารมฺมณ ภาเวน ปาทเกกตฺวาติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสน วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนายญฺจ มคฺเค จ เวทนา ปริณาโม อฏฺฐสาลินิยํปิ วิตฺถารโต วุตฺโต. ‘‘อมานุสี รตี โหตี’’ติ มนุสฺสานํ เคหสฺสิตรตึ อติกฺกมฺม ฐิตตฺตา อมานุสี นาม รติ โหติ. ‘‘สมฺมธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ สมฺมา อนิจฺจ ลกฺขณ ธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ.

වේදනා විමසීමෙහි; 'සිද්ධ නොවේ' යනු සාධනය නොවන බවයි. 'අන්‍යාකාරයකින්' යනු වෙනත් ක්‍රමයකින් යන්නයි. 'ගන්නා කල්හි' යන්න සම්බන්ධයයි. පාදක ධ්‍යානාදීන්ගේ වශයෙන් සිද්ධ වන බවට ගන්නා කල්හි යනුවෙන් පවසන ලදී. 'යම් කිසි වේදනාවකින් යුක්ත වී' යනු සෝමනස්ස වේදනාවෙන් යුක්ත වී හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත වී හෝ යන්නයි. 'ඒවායින් නියම කරන ලද එක් එක් මාර්ග වේදනාව සමඟ' යනු පාදක ධ්‍යානාදීන් මඟින් නියමිත වූ මාර්ගයෙහි සෝමනස්ස වේදනාව සමඟම හෝ මාර්ගයෙහි උපේක්ෂා වේදනාව සමඟම හෝ එක්විය යුතු බව අර්ථයයි. වේදනාව යනු එක් ධ්‍යාන අංගයකි. එබැවින් මාර්ගයෙහි ධ්‍යානාංග නියමය සිද්ධ වූ කල්හි මාර්ගයෙහි වේදනා නියමය ද සිද්ධ වේ. එම පාදක ධ්‍යානාදීහු මධ්‍යයෙහි වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි කිසිවක් නියම නොකරති. මෙසේ ඇති කල්හි, පාදක ධ්‍යානාදීන්ගෙන් නියම කරන ලද මාර්ගයෙහි එක් එක් වේදනාව සමඟ විපස්සනා වේදනා දෙක දෙක බැගින් එක්විය යුතුය. මාර්ගයෙහි සෝමනස්ස වේදනාව සමඟ හෝ විපස්සනා වේදනා දෙකක් එක්විය යුතුය. මාර්ගයෙහි උපේක්ෂා වේදනාව සමඟ හෝ විපස්සනා වේදනා දෙකක් එක්විය යුතු බව කියන ලදී. මෙසේ වූ කල එකම වීථියක ජවන් සිත් වෙනස් වේදනාවන්ගෙන් යුක්ත විය හැකිය. එය නොගැලපේ. එබැවින් මාර්ගයෙහි වේදනා නියමය පාදක ධ්‍යානාදී නියමයෙන් සිද්ධ නොවන අතර, විපස්සනා නියමයෙන්ම සිද්ධ වන බව අභිප්‍රායයි. එම පාදක ධ්‍යානාදීහු මධ්‍යයෙහි වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි කිසිවක් නියම නොකරන්නේම නොවේ. වේදනාව නියම කරන්නේම බව දැක්වීමට 'එය ද නොගැලපේ' යැයි පවසා 'පාදක ධ්‍යානාදීන්ගේ වශයෙන්ම' යනාදිය පැවසීය. 'නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත උපේක්ෂා සයකි' යනු එකම හතරවන ධ්‍යාන උපේක්ෂාව අරමුණු හයක සෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කොට පවතින බැවින් නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත උපේක්ෂා සයක් නම් වේ. 'නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත සෝමනස්ස සයකි' යනු එකම ප්‍රථම ධ්‍යාන සෝමනස්සය අරමුණු හයක ගෙහසිත සෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කොට පවතින බැවින් නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත සෝමනස්ස සයක් නම් වේ. අටුවාවෙහි ද පවසන ලදී යන්න සම්බන්ධයයි. 'ප්‍රථමාදී ධ්‍යාන තුන' යනු චතුක්ක නයට අනුව සෝමනස්ස ධ්‍යාන තුන පාදක කොට ගෙන යන්නයි. 'ශුද්ධ සංස්කාරයන් පාදක කොට' යනු අරමුණු වශයෙන් පාදක කොට ගෙන යන අදහසයි. පාදක ධ්‍යානාදීන්ගේ වශයෙන් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහිත් මාර්ගයෙහිත් සිදු වන වේදනා පරිණාමය අට්ඨසාලිනියෙහි ද විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. 'අමානුෂික රතියක් වේ' යනු මනුෂ්‍යයන්ගේ ගෙහසිත රතිය ඉක්මවා සිටින බැවින් අමානුෂික රතිය නම් වේ. 'සම්‍යක් ධර්මය විදර්ශනා කරන්නාට' යනු මැනවින් අනිත්‍ය ලක්ෂණ ධර්මය බලන්නා වූ භික්ෂුවට යන සම්බන්ධයයි.

๖๗. (ข) ‘‘ฌานงฺคโยคเภเทนา’’ติ วุตฺตํ, ฌานโยคเภโท ปน อธิปฺเปโต. ‘‘ปญฺจ วิเธฌาน โกฏฺฐาเส’’ติ ปญฺจก นยวเสน วุตฺตํ. อิธ จิตฺต เภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา ฌานเภเทติ จ ฌานนฺติ จ วุตฺเตปิ จิตฺตเมว อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

67. (ඛ) 'ධ්‍යානාංග යෝග භේදයෙන්' යැයි පවසන ලදී, එහෙත් මෙහි අදහස් කළේ ධ්‍යාන යෝග භේදයයි. 'පස් වැදෑරුම් ධ්‍යාන කොටස්' යනු පංචක නය වශයෙන් පවසන ලද්දකි. මෙහි චිත්ත භේදය අදහස් කරන බැවින් ධ්‍යාන භේදයෙහි සහ ධ්‍යාන යැයි කී තැනදී ද සිතම අදහස් කරන බව දත යුතුය.

คาถาโยชนาสุ. ‘‘อปราปิ โยชนา วุตฺตา’’ติ อถวา รูปาวจรํ จิตฺตํ อนุตฺตรญฺจ ปถมาทิชฺฌาน เภเทน ยถา คยฺหติ, ตถา อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเมฌาเน คยฺหตีติ เอวํ อปราปิ โยชนา วุตฺตา. ‘‘ปฐิตตฺตา’’ติ อุจฺจาริตตฺตา. อนฺติมคาถา วณฺณนายํ. ‘‘ยถา’’ติ เยน ปกาเรน. ‘‘ตํ สงฺคหํ’’ติ เอก วีสสตสงฺคหํ[Pg.78]. พุชฺฌนฺตีติ พุธา. ‘‘อาหา’’ติ จ ‘‘อาหู’’ติ จ วตฺตมานกาเลปิ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทูติ วุตฺตํ ‘‘กเถนฺติ วา’’ติ. อิทญฺจ วจนํ ปุพฺเพ ‘‘อิตฺถเมกูน นวุติ…เป… วิภชนฺติ วิจกฺขณา’’ติ คาถาย นิคมนนฺติ ญาปนตฺถํ ‘‘วิภชนฺติ วิจกฺขณา’’ติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

ගාථා යෝජනාවන්හි; 'වෙනත් යෝජනාවක් ද පවසන ලදී' යනු, එසේත් නැතහොත් රූපාවචර සිත සහ ලෝකෝත්තර සිත ප්‍රථමාදී ධ්‍යාන භේදයෙන් යම් සේ ගනු ලබන්නේ ද, එමෙන්ම අරූප ධ්‍යාන ද පස්වන ධ්‍යානයෙහි ගනු ලබන බවයි, මෙසේ වෙනත් යෝජනාවක් ද පවසන ලදී. 'පඨිත බැවින්' යනු උච්චාරණය කරන ලද බැවිනි. අවසාන ගාථා වර්ණනාවෙහි; 'යම් සේ' යනු යම් ආකාරයකින් ද, 'එම සංග්‍රහය' යනු එකසිය විසි එකක් වූ සංග්‍රහයයි. 'දනිති' යනු පණ්ඩිතයෝයි. 'පවසයි' (ආහ) සහ 'පැවසූහ' (ආහූ) යන්න වර්තමාන කාලයෙහි ද ව්‍යාකරණ විශේෂඥයන් කැමති වන බැවින් 'කියති' යන්න පවසන ලදී. මෙම වචනය පෙර 'ඉත්ථමේකූනනවුති...පෙ... විභජන්ති විචක්ඛණා' යන ගාථාවෙහි නිගමනය බව හැඟවීම පිණිස 'විචක්ෂණශීලීහු බෙදා දක්වති' යනුවෙන් පවසන ලදී.

อิติปรมตฺถทีปนิยานามฏีกายอนุทีปนิยํ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් ටීකාවෙහි අනුදීපනියයි.

จิตฺตสงฺคหสฺสอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

චිත්ත සංග්‍රහයෙහි අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

๒. เจตสิกสงฺคหอนุทีปนา

2. චෛතසික සංග්‍රහ අනුදීපනාවයි.

๖๘. เอวํ [Pg.79] จิตฺต สงฺคหสฺส ทีปนึ กตฺวา เจตสิก สงฺคหสฺส ทีปนึ กโรนฺโต ปถมํ ปุพฺพาปรานุ สนฺธิญฺจ อาทิคาถาย ปโยชน สมฺพนฺธญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ’’ติอาทิ มารทฺโธ. ตตฺถ ‘‘อนุปตฺต’’นฺติอาทิมฺหิ จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติสพฺพถาติ เอวํ อนุกฺกโม วุตฺโต. เตน อนุกฺกเมน อนุปตฺตํ. เหตุ วิเสสนญฺเจตํ. ยสฺมา จิตฺตสงฺคหานนฺตรํ เจตสิก สงฺคโห อนุปตฺโต, ตสฺมา อิทานิ ตํ สงฺคหํ กโรตีติ ทีเปติ. จตฺตาริ สมฺปโยค ลกฺขณานิ ‘เอกุปฺปาทตา, เอก นิโรธตา, เอกา รมฺมณตา, เอก วตฺถุกตา,ติ. ‘‘เจตสิ ยุตฺตา’’ติ จิตฺตสฺมึ นิยุตฺตา. จิตฺตํ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนาติ อตฺโถ. ‘‘เจตสา วายุตฺตา’’ติ จิตฺเตน วา สมฺปยุตฺตา. จิตฺเตน สห เอกีภาวํ คตาติ อตฺโถ. ‘‘สรูปทสฺสน’’นฺติ สงฺขฺยาสรูปทสฺสนํ. สิทฺธปทํ นาม ปกติ ปจฺจเยหิ นิปฺผนฺน ปทํ. ‘‘ปุพฺพนฺตโต’’ติ เอกสฺสสงฺขต ธมฺมสฺส ปถม ภาคโต. อุทฺธํ ปชฺชนํ นาม กตมนฺติ อาห ‘‘สรูปโต ปาตุภวน’’นฺติ. ธาตุ ปาเฐสุ-ชนิปาตุภาเว-ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘ชาตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ‘‘สรูป วินาโส’’ติ สรูปโต ปาตุภวนฺตสฺส ภาวสฺส วินาโส อนฺตรธานํ. ‘‘เอวํ ปรตฺถ ปี’’ติ ปรสฺมึ เอกาลมฺพณวตฺถุกาทิปเทปิ. ‘‘เอก จิตฺตสฺสปิ พหุเทวา’’ติ จกฺขุ วิญฺญาณํ รูปํ ปสฺสนฺตํ เอกเมว รูปํ ปสฺสตีติ นตฺถิ. อเนกานิ เอวรูปานิ เอกโต กตฺวา ปสฺสติ. โสตวิญฺญาณาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุ วิญฺญาณํ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติอาทินา วตฺถุทฺวาเรสุ เอกวจนํ วตฺวา อารมฺมเณสุ พหุวจนํ กตนฺติ. ‘‘เอกตฺตํ อุปเนตฺวา’’ติ จกฺขุ วิญฺญาเณ พหูนิปิ รูปารมฺมณานิ รูปตา สมญฺเญน เอกีภาวํ กตฺวา เอกํ อารมฺมณนฺตฺเวว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สทฺทารมฺมณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา. อตฺถ วิเสสสฺส อวิญฺญาปนโต. โกปนายํ อตฺถ วิเสโสติ[Pg.80]. ยาจิตฺตสฺส ชาติ, สาเยว ผสฺสาทีนนฺติอาทิโก อตฺโถ. เตนาห ‘‘อถ โข’’ติอาทึ. อธิปฺเปตา เอกุปฺปาทตา. เอส นโย เอก นิโรธตาทีสุ. ‘‘มูลฏีกาย’’นฺติ รูปกณฺฑมูลฏีกายํ. ‘‘สเหวา’’ติ เอกโต เอว. ‘‘อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต’’ติ อุปฺปาทสฺส จ ชีรณสฺส จ นิโรธสฺส จ ปวตฺติโต. ‘‘อุปฺปาทาทโย’’ติ อุปฺปาท ชีรณ นิโรธา. ชาติชรามรณานีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เจตสิกามตา’’ติ เจตสิกา อิติ วิญฺญาตา. ‘‘ภาวปฺปธานํ’’ติ เอกุปฺปาท ภาโว เอกุปฺปาโทติ วุตฺโต. ตถา เอก นิโรธาทีสุ. ยถา อิทํปิ สงฺเฆรตนํ ปณีต-นฺติอาทีสุ อยํ รตน ภาโว ปณีโตติ เหตฺถ อตฺโถ. ‘‘เย’’ติ เย ธมฺมา. ‘‘สหชาต ปจฺจยุปฺปนฺน รูปานิ ปี’’ติ สหชาตปจฺจยโต อุปฺปนฺนานิ รูปานิปิ. เจตสิกานิ นาม สิยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตทา ยตฺต วุตฺติตายา’’ติ จิตฺตายตฺตวุตฺติยาย. ‘‘เจโตยุตฺตานี’’ติ เหตุ วิเสสนํ. ตเทว เหตุมนฺต วิเสสนนฺติ จ เหตุ อนฺโต นีตวิเสสนนฺติ จ เหตุ อนฺโต คธวิเสสนนฺติ จ วทนฺติ. ‘‘เตส’’นฺติ จิตฺตสฺส สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนรูปานํ. ‘‘นานุโภนฺตี’’ติ นปาปุณนฺติ. ‘‘น หิ สกฺกา ชานิตุํ’’ติ เอเตน ภูตกถน วิเสสนานิ เอตานีติ ทีเปติ. ภูตกถนํปิ สมานํ วตฺติจฺฉาวเสน พฺยวจฺเฉทกํปิ สมฺภวติ. ‘‘วโยปญฺญายตี’’ติ วินาโส ปกาสติ. ‘‘ฐิตายา’’ติ ติฏฺฐ มานาย เวทนาย. อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. อญฺญถา ภาโว อญฺญถตฺตํ. ชราวเสน ปริณาโมติ วุตฺตํ โหติ. โย ปถวีธาตุยา อุปฺปาโท, ยา ฐิติ, ยา อภินิพฺพตฺติ, โย ปาตุภาโว. เอโส ทุกฺขสฺส อุปฺปาโท, เอสา โรคานํ ฐิติ, เอโส ชรามรณสฺส ปาตุภาโวติ โยชนา. ‘‘อิตรถา’’ติ อิโต อญฺญถา คหิเต สตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ รูปารูปกลาเป นานา ธมฺมานํ วเสน พหูสุ อุปฺปาเทสุ จ นิโรเธสุ จ คหิเตสูติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิการรูปานํ’’ติ วิญฺญตฺติ ทฺวย ลหุตาทิตฺตยานํ. สพฺพานิปิ อุปาทารูปานิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปวตฺตตฺตา มหาภูต คณนาย จตฺตาริ จตฺตาริ สิยุํติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สพฺเพสมฺปิ วา’’ติอาทิวุตฺตํ. สพฺเพสมฺปิ วา จกฺขาทีนํ อุปาทารูปานํ เอเกกสฺมึ กลาเป [Pg.81] พหุภาโว วตฺตพฺโพ สิยาติ โยชนา. กสฺมา พหุภาโว วตฺตพฺโพติ อาห ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตาน’’นฺติอาทึ.

68. මෙසේ චිත්ත සංග්‍රහය පිළිබඳ විස්තරය කොට, චෛතසික සංග්‍රහය පිළිබඳ විස්තරය කරමින් පළමුව පූර්වාපර සන්ධි ගැලපීම හා ආරම්භක ගාථාවෙහි ප්‍රයෝජන සම්බන්ධය දැක්වීම සඳහා ‘ඒවං’ (එසේ) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘අනුපත්ත’ යනාදී තන්හි සිත, චෛතසිකය, රූපය, නිවන යනුවෙන් හැම අයුරින් ම අනුපිළිවෙළ පවසන ලදී. ඒ අනුපිළිවෙළින් පැමිණි (අනුපත්ත) යන්නයි. මෙය හේතු විශේෂණයකි. යම් හෙයකින් චිත්ත සංග්‍රහයට අනතුරුව චෛතසික සංග්‍රහයට පැමිණියේ ද, එබැවින් දැන් ඒ සංග්‍රහය කරන බව දක්වයි. ‘එක්ව ඉපදීම, එක්ව නිරුද්ධ වීම, එක් ම අරමුණක් ඇති බව, එක් ම වස්තුවක් (නිශ්‍රය) ඇති බව’ යන මේවා සම්ප්‍රයෝග ලක්ෂණ හතරයි. ‘චේතසි යුත්තා’ යනු සිතෙහි යෙදුණු යන්නයි. සිත ඇසුරු කරගෙන තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි උත්සාහවත් වූයේ යන අර්ථයයි. ‘චේතසා වා යුත්තා’ යනු සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. සිත සමඟ ඒකීභාවයට පැමිණි යන අර්ථයයි. ‘සරූප දස්සනං’ යනු සංඛ්‍යා හා ස්වරූපය දැක්වීමයි. ‘සිද්ධ පද’ නම් ප්‍රකෘති හා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපන් පදයි. ‘පුබ්බන්තතෝ’ යනු එක් සංඛත ධර්මයක ප්‍රථම කොටසිනි. ‘උද්ධං පජ්ජන’ (මතු වීම) යනු කුමක්දැයි විමසා ‘ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටීම’ යැයි කීහ. ධාතු පාඨයන්හි ‘ජනි පාතුභාවේ’ (ඉපදීම පහළ වීමෙහි වැටේ) යැයි පැවසූ බැවින් ‘ජාතිය යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි’ යැයි කීහ. ‘සරූප විනාසෝ’ යනු ස්වරූපයෙන් පහළ වන්නා වූ ස්වභාවයේ විනාශය හෙවත් අතුරුදහන් වීමයි. ‘මෙසේ අනෙක් තන්හි ද’ යනු අනෙක් ‘එක අරමුණු ඇති බව, එක වස්තු ඇති බව’ ආදී පදයන්හි ද එසේ ම වේ. ‘එක් සිතකට වුවත් බොහෝ වූ’ යන්නෙන්, රූපය බලන චක්ඛු විඤ්ඤාණය එක් රූපයක් ම බලන්නේ යන්නක් නැත. බොහෝ වූ මෙබඳු රූප එක් කොට බලයි. සෝත විඤ්ඤාණාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. මෙසේ කිරීමෙන් පාලියෙහි ‘ඇස ද රූපය ද නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී, කන ද ශබ්දය ද නිසා සෝත විඤ්ඤාණය උපදී’ යනාදී වශයෙන් වස්තු හා ද්වාරයන්හි ඒක වචනය පවසා, අරමුණුවල බහු වචනය යොදන ලදී. ‘ඒකත්වයට පමුණුවා’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙහි බොහෝ රූපාරම්මණ වුව ද, ‘රූප’ යන සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් ඒකීභාවය කොට එක් අරමුණක් යැයි පවසන ලද බව අදහසයි. ශබ්දාරම්මණාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. එය යහපත් නොවේ. කුමක් නිසා ද? අර්ථයේ විශේෂත්වය අවබෝධ නොවන බැවිනි. මේ අර්ථ විශේෂය කුමක් ද? සිතේ යම් උපතක් වේ ද, එය ම ඵස්සාදීන්ගේ ද උපත වේ යනාදී අර්ථයයි. එබැවින් ‘අථ ඛෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. අදහස් කරන ලද්දේ එකව ඉපදීමයි (එකුප්පාදතා). මේ ක්‍රමය ම එක්ව නිරුද්ධ වීම ආදියෙහි ද දත යුතුය. ‘මූලටීකායං’ යනු රූප කාණ්ඩ මූල ටීකාවෙහි ය. ‘සහේවා’ යනු එක්ව ම ය. ‘උප්පාදාදි පවත්තිතෝ’ යනු උප්පාදය, ජීරණය (දිරීම) හා නිරෝධය යන මේවායේ පැවැත්මෙනි. ‘උප්පාදාදයෝ’ යනු උප්පාද, ජීරණ, නිරෝධයන් ය. ජාති, ජරා, මරණ යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි. ‘චේතසිකාමතා’ යනු චෛතසිකයෝ යැයි දන්නා ලද්දේ ය. ‘භාවප්පධානං’ යනු එක්ව ඉපදීමේ ස්වභාවය ‘එකුප්පාද’ යැයි කියන ලදී. එක්ව නිරුද්ධ වීම ආදියෙහි ද එසේ ම ය. ‘මේ සංඝ රත්නය ද ප්‍රණීත ය’ යනාදී තන්හි ‘රත්න භාවය ප්‍රණීත ය’ යන්න මෙහි අර්ථය වන්නාක් මෙනි. ‘යේ’ යනු යම් ධර්ම කෙනෙක් ද යන්නයි. ‘සහජාත පච්චයප්පන්න රූපූපි’ යනු සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් රූප ද යන්නයි. ඒවා චෛතසිකයන් විය හැකිය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘තදායත්ත වත්තිතායා’ යනු සිතට අනුව පැවැත්ම නිසා ය. ‘චේතෝ යුත්තානී’ යනු හේතු විශේෂණයකි. එය ම හේතුමන්ත විශේෂණය, හේතු අන්තනීත විශේෂණය, හේතු අන්තගධ විශේෂණය යැයි ද පවසති. ‘තේසං’ යනු සිතේ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් රූපයන්ට ය. ‘නානුභොන්ති’ යනු නොපැමිණෙති. ‘දැනගත නොහැකිය’ යන්නෙන් මේවා සත්‍ය කථා විශේෂණ බව දක්වයි. සත්‍ය කථාව වුව ද සමාන වෘත්ති (පැවැත්ම) කැමැත්තෙන් වෙන් කරන්නක් ද විය හැකිය. ‘වයෝ පඤ්ඤායති’ යනු විනාශය ප්‍රකාශ වේ යන්නයි. ‘ඨිතායා’ යනු පවත්නා වූ වේදනාවට ය. ‘අඤ්ඤෝ පකාරෝ’ යනු වෙනත් ක්‍රමයකි, අන්‍යාකාරයකි. අන්‍යාකාර බව අන්‍යථාවයි. ජරාව නිසා සිදුවන වෙනස් වීම යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි. පඨවි ධාතුවේ යම් ඉපදීමක්, යම් පැවැත්මක්, යම් අභිනිර්වෘත්තියක්, යම් පහළ වීමක් වේ ද, එය දුකේ ඉපදීමයි, එය රෝගයන්ගේ පැවැත්මයි, එය ජරා මරණයන්ගේ පහළ වීමයි ලෙස යොදාගත යුතුය. ‘ඉතරථා’ යනු මෙයින් අන්‍ය පරිදි ගත් කල යන අර්ථයයි. එක් රූප-අරූප කලාපයක නානා ධර්මයන්ගේ වශයෙන් බොහෝ ඉපදීම්වල හා නිරුද්ධ වීම්වල ගත් කල යැයි කියන ලදී. ‘විකාර රූපීනං’ යනු විඤ්ඤත්ති දෙක හා ලහුතාදී තුනට ය. සියලු ම උපාදා රූප සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නා බැවින්, මහා භූතයන්ගේ ගණන අනුව හතර හතර විය යුතුය යන අදහසින් ‘සබ්බේසම්පි වා’ යනාදිය පවසන ලදී. සියලු ම චක්ඛාදී උපාදා රූපයන්ගේ එක එක කලාපයෙහි බහු භාවය පැවසිය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. කුමක් නිසා බහු භාවය පැවසිය යුතු ද යත්, ‘සතර මහා භූතයන්ගේ’ යනාදිය පැවසූහ.

ยทิ เอวํ, เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ลหุตาทีนิปิ เอเกกานิ เอว สิยุํ, อถ กิมตฺถํ ทฺเว ทฺเว กตฺวา วุตฺตานีติ อาห ‘‘กายลหุตา จิตฺต ลหุตาทโยปนา’’ติอาทึ. ‘‘อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อีทิสํ วินิจฺฉยตฺตํ อจินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ ‘‘จิตฺตานุปริวตฺติโน’’ติ เอเตน จิตฺเตน อุปฺปชฺชิตฺวา เตเนว จิตฺเตน สหนิรุชฺฌนวเสน จิตฺตํ อนุปริวตฺติสฺส. ‘‘ปสงฺคา’’ติ เจตสิกตา ปสงฺโค. ‘‘ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ ปุเรตรํ เอเกน จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณ’’ติ อญฺญสฺส สตฺตร สม จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ. ตถา รูปธมฺมานํ ปสงฺโค น สกฺกา นีวาเรตุํ ติโยชนา. ‘‘ปสงฺโค’’ติ เจตสิกตา ปสงฺโค. ‘‘อลมติ ปปญฺเจนา’’ติ อภิธมฺเม เวทนาตฺติเกฏีกาสุ วิย อติ วิตฺถาเรน นิรตฺถกํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘นิรตฺถกํ’’ติ วิภาวนิยํ ปปญฺโจ นิรตฺถโก เอวาติ อธิปฺปาโย.

ඉදින් එසේ නම්, එක් සිතක් ඉපදීමකදී ලහුතාදීන් ද එක එකක් බැගින් ම විය යුතුය. එසේ නම් කුමන අර්ථයකින් දෙක දෙක බැගින් පවසන ලද්දේ දැයි විමසා ‘කායලහුතා චිත්තලහුතාදයෝ පන’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා’ යනු මෙබඳු වූ විනිශ්චය අර්ථය කල්පනා නොකර යන අදහසයි. විභාවිනී පාඨයෙහි ‘චිත්තානුපරිවත්තිනෝ’ යන්නෙන් එම සිත සමඟ ඉපදී එම සිත සමඟ ම නිරුද්ධ වීම් වශයෙන් සිත අනුව පවත්නා බවයි. ‘පසංගා’ යනු චෛතසික බවට පැමිණීමේ ප්‍රසංගයයි (අනවශ්‍ය ලක්ෂණයක් ආරෝපණය වීමයි). ‘පුරේතරමුප්පජ්ජිත්වා’ යනු කලින් එක් සිතක් සමඟ ඉපදී යන අදහසයි. ‘චිත්තස්ස භංගක්ඛණේ’ යනු අනෙක් සත්ළොස්වන සිතේ භංග ක්ෂණයෙහි ය. එසේ රූප ධර්මයන්ගේ (චෛතසික බවට) පැමිණීම වැළැක්විය නොහැකිය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පසංගෝ’ යනු චෛතසික බවට පැමිණීමේ ප්‍රසංගයයි. ‘අලමති පපංචේන’ යනු අභිධර්මයේ වේදනාත්‍රික ටීකාවල මෙන් අතිශයින් විස්තර කිරීම නිෂ්ඵල වේ යන අර්ථයයි. ‘නිරත්ථකං’ යනු විභාවිනියෙහි ප්‍රපංචය (විස්තරය) නිෂ්ඵල ම වේ යන අදහසයි.

๖๙. ผสฺสวจนตฺเถ. ‘‘ผุสตี’’ติ อารมฺมณํ อาหนติ, สงฺฆฏฺเฏติ. ตญฺจ สงฺฆฏฺฏ นํ นโทสปฏิฆสฺส วิย อารมฺมณสฺส วิพาธนํ โหติ, อถ โข ภมรสฺส ปทุม ปุปฺเผสุ ปุปฺผร สคฺคหณํ วิย วิชานน มตฺเต อฐตฺวา อารมฺมณ รสปาตุภาวตฺถํ ยถารมฺมณํ สํหนน เมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ผุสนญฺเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘อาหจฺจา’’ติ อาหนิตฺวา สมฺปาปุณิตฺวา. ‘‘อุปหจฺจา’’ติ ตสฺเสว เววจนํ. อยมตฺโถ กถํ ปากโฏติ อาห ‘‘ยโต’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา. ‘‘ตทนุภวนฺตี’’ติ ตํ อารมฺมณ รสํ อนุภวนฺตี, เวทนา ปาตุภวติ, เวทนา ปาตุภาวํ ทิสฺวา อารมฺมณปฺผุสนํ ญาเณ ปากฏํ โหตีติ อธิปฺปาโย. สฺวายํ ผุสน ลกฺขโณ, สงฺฆฏฺฏนรโส, สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, อาปาตา คตวิสย ปทฏฺฐาโน. ตตฺถ สนฺนิปาโต นาม ติณฺณํ ติณฺณํ ทฺวารา รมฺมณ วิญฺญาณานํ สงฺคติ สมาคโม สโมธานํ. ตถาหิ วุตฺตํ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุ วิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส ติอาทิ. ‘‘สงฺฆฏฺฏนรโส’’ติ อารมฺมเณ สมฺมเทว ฆฏฺฏน [Pg.82] กิจฺโจ. สงฺฆฏฺฏน กิจฺจตฺตา เอว ติณฺณํ สนฺนิปาโต หุตฺวา ธมฺม จินฺตาญาณสฺส ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาติ ปกาสตีติ. ‘‘สนฺนิปาต ปจฺจุปฏฺฐาโน’’. ปจฺจุปฏฺฐานนฺติ วา ปญฺญาณํ วุจฺจติ ธโชรถสฺส ปญฺญาณนฺติ เอตฺถ วิย. สนฺนิปาตากาโร ปจฺจุปฏฺฐานํ ยสฺสาติ สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน. เวทนาปจฺจุ ปฏฺฐาโน วา. ธูโมวิย อคฺคิสฺส. เวทนาผลํ ปจฺจุปฏฺฐานํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. อฏฺฐสาลินิยํ ปน กสฺมา ปเนตฺถ ผสฺโส ปถมํ วุตฺโต ติปุจฺฉิตฺวา มหาอฏฺฐกถา วาโทตาว ทสฺสิโต. จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาตตฺตา. อารมฺมณสฺมิญฺหิ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาโต หุตฺวา ผสฺโส อารมฺมณํ ผุสมาโน อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ปถมํ วุตฺโต. ผสฺเสน ผุสฺสิตฺวา เวทนาย เวทยติ. สญฺญาย สญฺชานาติ. เจตนาย เจตติ. เตน วุตฺตํ ผุฏฺโฐ ภิกฺขเว เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตีติ. อปิ จ อยํ ผสฺโส นาม ยถาปาสาทํ ปตฺวา ถมฺโภ นาม เสสทพฺพ สมฺภารานํ พลวปจฺจโย. เอวเมว สหชาต สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ พลว ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ปถมํ วุตฺโตติ. สงฺคหกาเรน ปน อิทํ ปน อการณํ, เอกกฺขณสฺมิญฺหิ อุปฺปนฺน ธมฺมานํ อยํ ปถมํ อุปฺปนฺโน อยํ ปจฺฉาติ อิทํ วตฺตุํ น ลพฺภา. พลวปจฺจยภาเวปิ ผสฺสสฺสการณํ น ทิสฺสตีติ เอวํ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิเปตฺวา อิทํ วุตฺตํ เทสนา วาเรเนว ผสฺโส ปถมํ วุตฺโตติ. ตตฺถ ‘‘เทสนาวาเร เนวา’’ติ เทสนกฺกเมเนว, ตโต อญฺญํ การณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตสุ ปน ทฺวีสุ วาเทสุ มหาอฏฺฐกถา วาโท เอว ยุตฺโต. ยญฺหิ ตตฺถ วุตฺตํ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาโต หุตฺวาติ. ตตฺถ ปถมาภินิปาโตติ อิทํ กิจฺจปฺปธานตฺตา วุตฺตํ. น ปนญฺเญหิ เจตสิเกหิ วินา วิสุํ ปถมํ อุปฺปนฺนตฺตา. ยถา ตํ เย เกจิ ภิกฺขเว ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา. สพฺเพ เต มโนปุพฺพงฺคมา, มโน เตสํ ธมฺมานํ ปถมํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต กิจฺจปฺปธานตฺตา มโน เตสํ ธมฺมานํ ปถมํ อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. น ปน สพฺพเจตสิเกหิ วินา วิสุํ ปถมํ อุปฺปนฺนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. พลวปจฺจย ภาเวปิ ผสฺสสฺสการณํ ทิสฺสติเยว. ผสฺโสเหตุ ผสฺโส ปจฺจโย เวทนากฺขนฺธสฺส ปญฺญา ปนาย. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย สญฺญากฺขนฺธสฺส ปญฺญา นาย[Pg.83]. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายาติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา สพฺเพสํ เจตสิกานํ ธมฺมานํ ผสฺสปฺปธานตฺตา เอว ผสฺส พลวปจฺจยตฺตา เอว จ ผสฺโส ปถมํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ จิตฺตํ อารมฺมณ วิชานนฏฺเฐน ผสฺสาทีนํ สพฺพเจตสิก ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมํ โหติ, ปธานํ, เชฏฺฐกํ. ผสฺโส ปน อารมฺมณ สงฺฆฏฺฏนฏฺเฐน สพฺเพสํ เจตสิก ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคโม โหติ, ปธาโน, เชฏฺฐโกติ อยํ ทฺวินฺนํ วิเสโสติ. เอตฺถ โจทโก ผุสนํ นาม สปฺปฏิฆรูปานํ เอว กิจฺจนฺติ มญฺญมาโน ‘‘นนุจา’’ติอาทินา โจเทติ. ‘‘นนุจา’’ติ โจเทธีติ ทีเปติ. ‘‘อปฺปฏิฆสภาวา’’ติ เหตุวิเสสนํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิวตฺถุํ. อยํ ปน ผสฺโส. ‘‘จิตฺตสฺส วิการา ปตฺตึ’’ติ จลน กมฺปน ถมฺภน เชคุจฺฉ ภย ตาส ฉมฺภิตตฺตา ทิวเสน วิการา ปชฺชนํ. ‘‘เวทนา วิเสสุปฺปตฺตึ’’ติ สุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ สุขเวทนา, ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ทุกฺข เวทนาติอาทินา นเยน ผสฺส วิเสสานุรูปํ เวทนา วิเสสุปฺปตฺตึ สาเธติ. เอตฺถ จ ผุสนํ นาม ทุวิธํ รูปปฺผุสนํ, นามปฺผุสน, นฺติ. ตตฺถ รูปปฺผุสนํ นาม โผฏฺฐพฺพ ธาตูนํ กิจฺจํ. นามปฺผุสนํ ทุวิธํ ผสฺสปฺผุสนํ, ญาณปฺผุสน, นฺติ. ตตฺถ ญาณปฺผุสนํ นาม ญาณปฺปฏิเวโธ. อปิ จ ฌานมคฺค ผล นิพฺพานานํ ปฏิลาโภปิ ผุสนนฺติ วุจฺจติ. ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ. โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ. ผุสามิ เนกฺขมํ สุขํ. อปุถุชฺชน เสวิตนฺติ-อาทีสุ. อิทํ อุปมา มตฺตํ สิยา, กสฺสจิ มนฺท ปญฺญสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิท’’นฺติ เขฬุปฺปาท วจนํ. วิญฺญุสฺส ปน อติปากฏ ผสฺส นิทสฺสเนน อปฺปากฏ ผสฺส วิภาวนํ ยุตฺตเมว. เตนาห ‘‘อติปากฏาย ปนา’’ติอาทึ.

69. ඵස්ස යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: 'ස්පර්ශ කරයි' (ඵුසතී) යනු අරමුණෙහි ගැටෙයි, ස්පර්ශ කරයි යන්නයි. එම ස්පර්ශය වනාහි ප්‍රතිඝාතයක් (නොහොත් ගැටීමක්) මෙන් අරමුණට පීඩා පමුණුවන්නක් නොවේ. එහෙත් මීමැස්සෙකු පියුම් මල්වලින් රොන් ගන්නා විට මලට හානි නොකර රොන් ගන්නාක් මෙන්, හුදෙක් විඥානය මට්ටමේ පමණක් නොසිට අරමුණේ රසය ප්‍රකට කරනු පිණිස අරමුණ හා මැනවින් එක්වීමක් බව දැක්වීමට 'මෙහි ස්පර්ශ කිරීම' (ඵුසනඤ්චෙත්ථා) යනාදිය වදාරන ලදී. 'ආහච්ච' යනු ගැටී පැමිණීමයි. 'උපහච්ච' යනු ද එහිම පර්යාය වචනයකි. මේ අර්ථය කෙසේ ප්‍රකට වේද යත්, 'යතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'යතෝ' යනු යම් කරුණක් නිසාද යන්නයි. 'තදනුභවන්තී' යනු එම අරමුණෙහි රසය අනුභව කරන්නා වූ වේදනාව හටගනියි, වේදනාවගේ පහළ වීම දැක අරමුණ ස්පර්ශ කිරීම ඥානයට ප්‍රකට වේ යන්න අදහසයි. එම ඵස්සය ස්පර්ශ කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය, (අරමුණෙහි) ගැටීම කෘත්‍යය (රසය) කොට ඇත්තේය, (ද්වාර-අරමුණු-විඥාන යන තිදෙනාගේ) එක්වීම ප්‍රත්‍යුපස්ථාන (වැටහෙන ආකාරය) කොට ඇත්තේය, ඉදිරියට පැමිණි (ආපාතගත) විෂයය ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) කොට ඇත්තේය. එහි 'සන්නිපාතය' නම් ද්වාරය, අරමුණ සහ විඥානය යන තිදෙනාගේ එක්වීම, හමුවීම හා එක්තැන් වීමයි. එසේම වදාරන ලදී: 'ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඥානය උපදියි, මේ තිදෙනාගේ එක්වීම ස්පර්ශයයි' යනාදී වශයෙනි. 'ගැටීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය' යනු අරමුණෙහි මැනවින් ගැටීමේ කෘත්‍යයයි. ගැටීමේ කෘත්‍යය නිසාම තිදෙනාගේ එක්වීම වී ධර්ම චින්තන ඥානය ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියි, ප්‍රකාශ වෙයි. එබැවින් 'සන්නිපාත ප්‍රත්‍යුපස්ථාන' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රත්‍යුපස්ථානය යනු ලකුණ හෙවත් වැටහීම ලෙස ද කියනු ලැබේ, 'රියෙහි ලකුණ ධජයයි' යන්නෙහි මෙනි. සන්නිපාතය (එක්වීම) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය (වැටහෙන ආකාරය) කොට ඇති බැවින් සන්නිපාත ප්‍රත්‍යුපස්ථාන නම් වේ. නැතහොත් වේදනාව ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේය. ගින්නෙහි දුම මෙනි. වේදනාව නමැති ඵලය ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේ යනු එහි විග්‍රහයයි. අට්ඨසාලිනියෙහි වනාහි, මෙහි කුමක් හෙයින් ඵස්සය මුලින් වදාරන ලද්දේදැයි විමසා, මහා අට්ඨකථාවේ මතය මෙසේ දක්වා ඇත. එනම් සිතේ පළමු වැටීම (පථමාභිනිපාත) බැවිනි. අරමුණෙහි සිතේ පළමු වැටීම වී, අරමුණ ස්පර්ශ කරමින් ඵස්සය උපදියි. එබැවින් පළමුව වදාරන ලදී. ඵස්සයෙන් ස්පර්ශ කොට වේදනාවෙන් විඳියි, සංඥාවෙන් හඳුනා ගනියි, චේතනාවෙන් චේතනා කරයි. එබැවින් 'මහණෙනි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා විඳියි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා හඳුනා ගනියි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා චේතනා කරයි' යැයි වදාරන ලදී. තවද, මේ ඵස්සය නම්, ප්‍රාසාදයකට කුලුන සෙසු ද්‍රව්‍ය සම්භාරයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වන්නා සේ, සහජාත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයකි. එබැවින් පළමුව වදාරන ලදී. සංග්‍රහකාරයන්ට අනුව මෙය හේතුවක් නොවේ, මක්නිසාද යත් එක් ක්ෂණයක උපන් ධර්මයන් අතර මෙය පළමුව උපන්නේය, මෙය පසුව උපන්නේය යැයි පැවසිය නොහැකි බැවිනි. ඵස්සය බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වීමෙහිද කරුණක් නොපෙනේ යැයි එම වාදය ප්‍රතික්ෂේප කොට, දේශනා ක්‍රමයට අනුවම ඵස්සය පළමුව වදාරන ලදැයි පවසන ලදී. එහි 'දේශනා වාරයෙන්ම' යනු දේශනා අනුපිළිවෙළින්ම යන්නයි, එයට වඩා වෙනත් කරුණක් නැත යනු අදහසයි. ඒ වාද දෙකෙන් මහා අට්ඨකථා වාදයම සුදුසුය. එහි 'සිතේ පළමු වැටීම වී' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එම පළමු වැටීම යනු කෘත්‍යයෙහි ප්‍රධානත්වය නිසා වදාරන ලද්දකි. එහෙත් සෙසු චෛතසිකයන්ගෙන් තොරව තනිව පළමුව උපන් බැවින් නොවේ. 'මහණෙනි, යම් අකුසල, අකුසල පාක්ෂික ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ සියල්ල මනස පෙරටු කොට ඇත්තේය, මනස ඔවුන්ට පළමුව උපදියි' යන සූත්‍රයෙහි මෙන්, කෘත්‍යයෙහි ප්‍රධානත්වය නිසා මනස ඒ ධර්මයන්ට පෙර උපදියි යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් සියලු චෛතසිකයන්ගෙන් තොරව තනිව පළමුව උපන් බැවින් නොවන බව දත යුතුය. ඵස්සය බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වීමෙහිද කරුණු පෙනේ. 'වේදනාක්ඛන්ධය පැනවීමට ඵස්සය හේතුවයි, ඵස්සය ප්‍රත්‍යයයි... සංඥාක්ඛන්ධය පැනවීමට ඵස්සය හේතුවයි... සංඛාරක්ඛන්ධය පැනවීමට ඵස්සය හේතුවයි' කියා වදාරන ලද්දේමය. එබැවින් සියලු චෛතසික ධර්මයන්ට ඵස්සය ප්‍රධාන වන බැවින්ද, ඵස්සය බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්ද ඵස්සය පළමුව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මෙහිදී සිත අරමුණ දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ඵස්සය ආදී සියලු චෛතසික ධර්මයන්ට පෙරටුගාමී වෙයි, ප්‍රධාන වෙයි, ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. ඵස්සය වනාහි අරමුණෙහි ගැටීමේ අර්ථයෙන් සියලු චෛතසික ධර්මයන්ට පෙරටුගාමී වෙයි, ප්‍රධාන වෙයි, ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. මෙය මේ දෙදෙනාගේ වෙනසයි. මෙහිදී චෝදනා කරන්නා ස්පර්ශය යනු සප්‍රතිඝ රූපයන්ගේම කෘත්‍යයක් යැයි සිතා 'නනුච' යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. 'නනුච' යනු ප්‍රශ්න කළ බව පෙන්වයි. 'අප්පටිඝසභාවා' යනු හේතු විශේෂණයකි. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් වස්තුවකි. මේ ඵස්සය වනාහි 'සිතේ විකාරයට පත්වීම' එනම් සිතේ සැලීම, කම්පනය, තැතිගැනීම, පිළිකුල, බය ආදී වශයෙන් වෙනස් වීමට පත්වීම සිදු කරයි. 'වේදනා විශේෂයක් ඉපදවීම' යනු සැප විඳිය යුතු ස්පර්ශය නිසා සැප වේදනාවද, දුක් විඳිය යුතු ස්පර්ශය නිසා දුක් වේදනාවද ආදී වශයෙන් ඵස්ස විශේෂයට අනුකූලව වේදනා විශේෂයක් ඉපදවීම සාධනය කරයි. මෙහි ස්පර්ශය (ඵුසන) යනු රූප ස්පර්ශය සහ නාම ස්පර්ශය කියා දෙවැදෑරුම් වේ. එහි රූප ස්පර්ශය යනු ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය (ඵොට්ඨබ්බ) ධාතූන්ගේ කෘත්‍යයයි. නාම ස්පර්ශය ඵස්ස ස්පර්ශය සහ ඥාන ස්පර්ශය කියා දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ඥාන ස්පර්ශය යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කිරීමයි (ප්‍රතිවේධයයි). තවද ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල, නිර්වාණයන් ලැබීමද ස්පර්ශය (ඵුසන) යැයි කියනු ලැබේ. 'පණ්ඩිතයෝ අනුත්තර වූ යෝගක්ෂේම නිර්වාණය ස්පර්ශ කරති (අත්විඳිති)', 'පෘථග්ජනයන් විසින් සේවනය නොකළා වූ නෙක්ඛම්ම සුඛය මම ස්පර්ශ කරමි (විඳිමි)' යනාදී තැන්වල මෙනි. මද නුවණ ඇත්තෙකුට මෙය උපමාවක් පමණක් විය හැක යනු අදහසයි. 'ඉදං' යනු කෙළ ගැසීම පිළිබඳ වචනයයි. බුද්ධිමත් තැනැත්තාට ඉතා ප්‍රකට වූ ස්පර්ශයක් නිදසුන් කිරීමෙන් අප්‍රකට වූ ස්පර්ශය පැහැදිලි කිරීම සුදුසුමය. එබැවින් 'අතිපාකටාය පන' යනාදිය වදාරන ලදී.

๗๐. เวทนาวจนตฺเถ. ‘‘ตํสมงฺคีปุคฺคลานํ วา’’ติ เวทนา สมงฺคีปุคฺคลานํ วา. ‘‘สาตํ วา’’ติ สาธุรสํ วา. ‘‘อสฺสาตํ วา’’ติ อสาธุรสํ วา. ‘‘กึ เวทยตี’’ติ กตมํ เวทยติ. ‘‘สุขมฺปิ เวทยตี’’ติ สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. อถวา ‘‘กิญฺจเวทยตี’’ติ กถญฺจเวทยติ. ‘‘สุขมฺปิ เวทยตี’’ติ สุขํ หุตฺวาปิ เวทยติ. สุข ภาเวน เวทยตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสสปเทสุปิ. ‘‘กิจฺจนฺตรพฺยาวฏา’’ติ อญฺญกิจฺจพฺยาวฏา. อธิปติ ภาโว อาธิปจฺจํ. อินฺทฺริย กิจฺจํ. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ ลทฺธคุณวจนํ. ราชารห โภชนํ [Pg.84] ราชคฺคโภชนํ. ‘‘สูทสทิสตา’’ติ รญฺโญภตฺตการสทิสตา. ตตฺถ สูโท รญฺโญภตฺตํ ปจนฺโต รสชานนตฺถํ โถกํ คเหตฺวา ชิวฺหคฺเค ฐเปตฺวา รสํ วีมํสติ. ยถิจฺฉิตํ ปน ภุญฺชิตุํ อนิสฺสโร. ราชา เอว ยถิจฺฉิตํ ภุญฺชิตุํ อิสฺสโร. ราชา วิย เวทนา. สูโท วิย เสสเจตสิก ธมฺมา.

70. වේදනා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'තංසමංගීපුග්ගලානං වා' යනු එම වේදනාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයන්ට හෝ යන්නයි. 'සාතං වා' යනු මිහිරි රසය හෝ වේ. 'අසාතං වා' යනු අමිහිරි රසය හෝ වේ. 'කිං වේදයති' යනු කුමක් විඳින්නේද? 'සුඛම්පි වේදයති' යනු සැප වේදනාවද විඳියි යන්නයි. එසේත් නැතිනම් 'කිඤ්ච වේදයති' යනු කෙසේ විඳින්නේද යන්නයි. 'සුඛම්පි වේදයති' යනු සැපයක් වී විඳියි; එනම් සැප ස්වභාවයෙන් විඳියි යන්නයි. සෙසු පදයන්හිද මෙසේමය. 'කිච්චන්තරබ්‍යාවටා' යනු අන්‍ය කෘත්‍යයන්හි යෙදුණු බවයි. අධිපති භාවය ආධිපත්‍යයයි. එය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ කෘත්‍යයයි. 'ඒවඤ්ච කත්වා' යනු ලැබූ ගුණය පවසන වචනයකි. රජුට සුදුසු භෝජනය රාජග්ග භෝජනයයි. 'සූදසදිසතා' යනු රජුගේ සූපවේදියා (බත් පිසින්නා) හා සමාන බවයි. එහිදී සූපවේදියා රජුගේ බත පිසින විට, රස දැනගනු පිණිස ස්වල්පයක් ගෙන දිව අග තබා රස පරීක්ෂා කරයි. එහෙත් ඔහුට කැමති පරිදි අනුභව කිරීමට බලයක් නැත. රජුම කැමති පරිදි අනුභව කිරීමට බලසම්පන්න වෙයි. මෙහිදී වේදනාව රජු මෙනි; සෙසු චෛතසික ධර්මයන් සූපවේදියා මෙනි.

๗๑. สญฺญาวจนตฺเถ. ‘‘สญฺชานาตี’’ติ สุฏฺฐุ ชานาติ. สุฏฺฐุชานนญฺจ นาม น วิญฺญาณสฺส วิย วิวิธชานนํ โหติ. น จ ปญฺญาย วิย ยถาภูตชานนํ โหติ. อถ โข ภูตํ วา โหตุ, อภูตํ วา. ยํ ยํ ฉ หิ วิญฺญาเณหิ วิชานาติ, ปญฺญาย วา ปชานาติ. ตสฺส ตสฺส ปจฺฉา อปฺปมุสฺสกรณ เมวาติ วุตฺตํ ‘‘ปุนชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘สญฺญาณ’’นฺติ นิมิตฺต กรณํ. ภวนฺตรํ ปตฺวาปิ อปฺปมุฏฺฐภาวํ สาเธติ โอปปาติก ปุคฺคลานนฺติ อธิปฺปาโย. เตหิ ปุริมํ อตฺตโน ภวํ ชานนฺติ. คพฺภเสยฺยกาปิ เกจิ ปุริมํ ภวํ ชานนฺติ, เยชาติสฺสร ปุคฺคลาติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ‘‘อปฺปมุฏฺฐภาว’’นฺติ อนฏฺฐภาวํ. มิจฺฉาภินิเวส สญฺญา นาม อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทิปฺปวตฺตา สญฺญา. ‘‘โพเธตุ’’นฺติ พุชฺฌาเปตุํ. ‘‘ทารุตจฺฉกสทิสาติ จ วุตฺตา’’ติ ทารุตจฺฉโก นาม กฏฺฐวฑฺฒกี. โส กฏฺฐกฺขนฺเธสุ นิมิตฺตการีโหติ. สุตจฺฉิตฉินฺทิเตสุ กฏฺเฐสุ นิมิตฺตานิ กตฺวา ฐเปติ. ปจฺฉาตานิ โอโลเกตฺวา กฏฺฐานิ กมฺเม อุปเนติ. ‘‘หตฺถิ ทสฺสก อนฺธสทิสา’’ติ เอตฺถ เอโก กิร ราชา เกฬิปฺปสุโต โหติ. โส ชจฺจนฺธานํฐาเน เอกํ หตฺถึ อาเนตฺวาฐเปนฺโต ชจฺจนฺเธ อาห ชานาถ โภ ตุมฺเห หตฺถินฺติ. เต หตฺถึ ชานิสฺสามาติ ปรามสิตฺวา อตฺตโน ปรามสิตํ ตํ ตํ องฺคมวหตฺถีติ อภินิวิสนฺติ. ทฬฺหํ สลฺลกฺเขนฺติ. ปุน ราชา เต ปุจฺฉิ กีทิโส โภ หตฺถีติ. เต รญฺโญ หตฺถิสณฺฐานํ อาจิกฺขนฺตา วิวาทํ อาปชฺชนฺติ. อาจิกฺขนเมว รญฺโญหตฺถิทสฺสนนฺติ กตฺวา เต หตฺถิทสฺสก อนฺธาติ วุจฺจนฺติ. ‘‘อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหเณ’’ติ รตฺติยํ อนฺธกาเร รชฺชุกฺขณฺฑํ ปสฺสนฺตสฺส สปฺปสณฺฐานํ อุปฏฺฐาติ. โส อุปฏฺฐิตํ สณฺฐานมตฺตํ สปฺโปติ คณฺหาติ. เอวํ อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหณํ โหติ. มิคโปตกานญฺจ อรญฺเญเขตฺตมชฺเฌปุริสสณฺฐานํ ติณ รูปํ ปสฺสนฺตานํ ปุริสสณฺฐา นํ [Pg.85] อุปฏฺฐาติ. เต อุปฏฺฐิตํ สณฺฐานมตฺตํ ปุริโสติ คณฺหิตฺวา โส อมฺเห ปหเรยฺยาติ ปลายนฺติ. วุตฺตา อฏฺฐสาลินิยํ.

71. සඤ්ඤා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'සඤ්ජානාති' යනු මැනවින් හඳුනාගනියි. මැනවින් හඳුනාගැනීම නම් විඤ්ඤාණය මෙන් විවිධාකාරයෙන් දැනගැනීමක් නොවේ; ප්‍රඥාව මෙන් තතු පරිදි (යථාභූත) දැනගැනීමක්ද නොවේ. එහෙත් එය සැබෑ වූවක් හෝ නොවූවක් හෝ වේවා, සය වැදෑරුම් විඤ්ඤාණයෙන් යමක් දැනගනියිද, ප්‍රඥාවෙන් යමක් වටහා ගනියිද, පසුව එය අමතක නොවීම පිණිස සලකුණු කිරීමක් පමණක් වන බැවින් 'නැවත දැනගනු පිණිස සලකුණු කරයි' යයි කියනු ලැබේ. එහි 'සඤ්ඤාණං' යනු නිමිති කිරීම (සලකුණු කිරීම) යි. මතු භවයකට ගියද අමතක නොවන ස්වභාවය ඕපපාතික පුද්ගලයන් තුළ සිද්ධ වන බව මෙහි අදහසයි. ඔවුහු එමගින් තම පෙර භවය හඳුනාගනිති. ගැබ්සෙයියාවෙහි උපදින්නන් අතරද ඇතැම්හු පෙර භවය හඳුනාගනිති, ඔවුහු 'ජාතිස්සර' පුද්ගලයෝ යයි කියනු ලබති. එහි 'අප්පමුට්ඨභාවං' යනු අමතක නොවන (නොනැසෙන) බවයි. මිච්ඡාභිනිවේස සංඥාව නම් අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය යයි ආදී වශයෙන් ගන්නා වැරදි සංඥාවයි. 'බෝධේතුං' යනු අවබෝධ කරවනු පිණිසයි. 'දාරුතච්ඡකසදිසා' යනු වඩුවා වැනිය යන්නයි. දාරුතච්ඡක යනු ලී වඩුවායි. ඔහු ලී කඳන්හි සලකුණු කරයි. මැනවින් කැපූ හා තැචූ ලී කඳන්හි සලකුණු තබා පසුව ඒවා බලා අවශ්‍ය වැඩට යොදාගනියි. 'හත්ථි දස්සක අන්ධසදිසා' යන්නෙහි අතීතයේ කෙළියෙහි ලොල් වූ එක්තරා රජෙක් ජන්මාන්ධයන් සිටින තැනකට ඇතෙකු ගෙන්වා තබවා, 'පින්වත්නි, ඇතා හඳුනාගනිල්ලා' යයි කීය. ඔවුහු 'ඇතා හඳුනාගන්නෙමු' යයි අතගා බලා, තමන් අතගෑ ඒ ඒ අවයවයම ඇතා යයි දැඩිව සලකුණු කොට ගත්හ. පසුව රජු 'ඇතා කෙබඳුද?' යයි ඇසූ විට ඔවුහු විවාදයට පැමිණියහ. එම ප්‍රකාශයම රජුට ඇතා දැකීමක් (පෙන්වීමක්) වූ බැවින් ඔවුහු 'ඇතුන් පෙන්වූ අන්ධයෝ' යයි කියනු ලැබෙති. 'උපට්ඨිතවිසයග්ගහණේ' යනු රාත්‍රී අඳුරේ ලණු කැබැල්ලක් දකින්නාට සර්ප ස්වරූපයක් වැටහෙයි. ඔහු වැටහුණු ඒ සටහන පමණක් සර්පයා යයි ගනියි. වැටහුණු අරමුණ ගැනීම එසේ වෙයි. වනයෙහි කෙතක් මැද මිනිස් රුවක් ඇති පිදුරු රුවක් දකින මුව පැටවුන්ට එය මිනිස් ස්වරූපයෙන් වැටහෙයි. ඔවුහු එම ස්වරූපය පමණක් මිනිසෙකු යයි ගෙන, 'මොහු අපට පහර දෙනු ඇතැයි' සිතා පලා යති. මෙය අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වා ඇත.

๗๒. เจตนาวจนตฺเถ. เจเตตีติ เจตนา. เจตนญฺเจตฺถ อภิสนฺธานํ วา วุจฺจติ ปกปฺปนํ วา อายูหนํ วาติ เอวํ ติธา อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปยุตฺต ธมฺเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อภิสนฺทหตี’’ติ อภิมุขํ สนฺทหติ, สํโยคํ กโรติ. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ฆเฏตี’’ติ. ‘‘ฆเฏตี’’ติ สมฺพนฺธติ. ‘‘ปกปฺเปติ วาเต’’ติ อถวา เต สมฺปยุตฺต ธมฺเม ปการโต กปฺเปติ, สชฺเชติ. เตนาห ‘‘สํวิทหตี’’ติ. ‘‘สํวิทหตี’’ติ ตฺวํ ผุสนกิจฺจํ กโรหิ, ตฺวํ เวทยิต กิจฺจํ กโรหิ, ตฺวํ สญฺชานนกิจฺจํ กโรหีติอาทินา วทมานา วิย สํวิทหติ. ‘‘อายูหติวาเต’’ติ อถวา เตสมฺปยุตฺต ธมฺเม ภุโส พฺยูหยติ, ราสึ กโรติ. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ สมฺปิณฺเฑตี’’ติ. ‘‘สโมสรนฺเต’’ติ เอกโต โอสรนฺเต. สงฺคมนฺเต. ‘‘สา’’ติ เจตนา. ‘‘ตายา’’ติ เจตนาย. ‘‘ตสฺมึ’’ติ รูปาทิเกวา อารมฺมเณ. ปุญฺญาปุญฺญ กิจฺเจวา. ปวตฺตมานาย สติยา. เชฏฺฐสิสฺโส นาม พหูสุ สิสฺเสสุ เชฏฺฐภูโต สิสฺโส. ตสฺมึ สชฺฌายนฺเต เสสา สพฺเพ สชฺฌายนฺติเยว. เตน โส อุภยกิจฺจ สาธโก โหติ. เอวํ มหาวฑฺฒกีปิ.

72. චේතනා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, සිත මෙහෙයවන (චේතනාත්මක) බැවින් චේතනා නමි. චේතනාව යන්නෙන් මෙහි අභිසන්ධානය (එක් කිරීම), ප්‍රකල්පනය (පිළියෙළ කිරීම) හෝ ආයූහනය (රැස් කිරීම) යන අර්ථ තුන දැක්වීමට 'සම්පයුත්ත ධම්මේ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අභිසන්දහති' යනු අභිමුඛව එක් කරයි, සම්බන්ධ කරයි. එහෙයින් 'නැවත නැවත ගලපයි' යයි කීහ. 'ඝටේති' යනු සම්බන්ධ කිරීමයි. 'පකප්පේති වා තේ' යනු ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් විවිධාකාරයෙන් පිළියෙළ කරයි, සකසයි. එහෙයින් 'සංවිදහති' යයි පවසන ලදී. 'සංවිදහති' යනු 'නුඹ ස්පර්ශ කෘත්‍යය කරව, නුඹ වේදනා කෘත්‍යය කරව, නුඹ සංඥා කෘත්‍යය කරව' යනාදී වශයෙන් පවසන්නාක් මෙන් කටයුතු සංවිධානය කිරීමයි. 'ආයූහති වා තේ' යනු ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් බෙහෙවින් රැස් කරයි, ගොඩක් කරයි. එහෙයින් 'අරමුණෙහි එක් කරයි' යයි පවසන ලදී. 'සමෝසරන්තේ' යනු එකට රැස්වන කලයි. 'සා' යනු ඒ චේතනාවයි. 'තායා' යනු ඒ චේතනාව මගිනි. 'තස්මිං' යනු රූප ආදී අරමුණෙහි හෝ කුසල් අකුසල් කෘත්‍යයෙහි පවතින කල්හිය. 'ජෙට්ඨසිස්සෝ' යනු බොහෝ ශිෂ්‍යයන් අතර සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨ ශිෂ්‍යයායි. ඔහු පාඩම් කරන කල්හි සෙසු සියල්ලෝම පාඩම් කරති; ඒ නිසා ඔහු තම කෘත්‍යය සහ අන්‍යයන්ගේ කෘත්‍යය යන දෙකම ඉටු කරන්නෙකු වෙයි. මහා වඩුවාද එසේමය.

๗๓. เอกคฺคตาวจนตฺเถ. เอกตฺตารมฺมณํ นาม เอการมฺมณสฺสปิ พหูสุ สภาเวสุ เอกสภาวสงฺขาตํ อารมฺมณํ. ‘‘ตสฺมึ’’ จิตฺตสฺมึ. ‘‘นิวาเต’’ติ วาตรหิเต ปเทเส. ‘‘ทีปจฺจีนํ’’ติ ทีปชาลานํ.

73. ඒකග්ගතා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'ඒකත්තාරම්මණං' යනු එක් අරමුණක වුවද පවතින බොහෝ ස්වභාවයන් අතරින් එක් ස්වභාවයක් අරමුණු කිරීමයි. 'තස්මිං' යනු ඒ සිතෙහිය. 'නිවාතේ' යනු සුළං රහිත ප්‍රදේශයකයි. 'දීපච්චීනං' යනු පහන් සිළුවල ස්වභාවයයි.

๗๔. ชีวิตินฺทฺริยวจนตฺเถ. ‘‘อิสฺสรภาโว วุจฺจติ’’ ภาวปฺปธาน นเยนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ ชีวน กิจฺเจ อตฺตโน วสํ วตฺตาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺต สนฺตานํ ชีวนฺตํ หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

74. ජීවිතින්ද්‍රිය පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'ඊශ්වර භාවය (අධිපති බව) කියනු ලැබේ' යනු භාව ප්‍රධාන ක්‍රමයට අනුව එහි අදහසයි. 'අභිභවිත්වා' යනු ජීවත් කරවීමේ කෘත්‍යයෙහි තම වසඟයෙහි පවත්වාගෙන යමින් යන්නයි. සිතේ පරම්පරාව ජීවත් වන්නක් වී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

๗๕. มนสีการวจนตฺเถ. สมาสมชฺเฌ สการาคโม. กรธาตุโยเค อีการาคโม จ ทฏฺฐพฺโพ. อลุตฺต สตฺตมี ปทนฺถิ เกจิ. เอวํ สติ อีทีฆตฺตํ นสิชฺฌติ. ‘‘อสุญฺญํ’’ติ อริตฺตํ. ‘‘ปฏิปาเทตี’’ติ [Pg.86] ปฏิปชฺชนํ กิจฺจสาธนํ การาเปติ. อตฺถโต นิโยเชติ นามาติ อาห ‘‘โยเชตี’’ติ. ‘‘อิทเมว ทฺวยํ’’ติ อาวชฺชน ทฺวยํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ ทฺวยํ. อุปตฺถมฺภิตํ หุตฺวา อารมฺมเณ นินฺนํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โยนิโส’’ติ อุปาเยน หิตสุข มคฺเคน. ‘‘อโยนิโส’’ติ อนุปาเยน อหิต อสุข มคฺเคน. ‘‘สมุทาจิณฺณนินฺนนิยามิตาทีหี’’ติ เอตฺถ สมุทาจิณฺณํ นาม อาจิณฺณ กมฺมวเสน สุฏฺฐุ ปุนปฺปุนํ อาจริตํ. นินฺนํ นาม อิทํ นาม ปสฺสามิ, อิทํ นาม กริสฺสามีติ ปุพฺเพ เอว อชฺฌาสเยน นินฺนํ. นิยามิตํ นาม อิทํ นาม กตฺตพฺพํ, อิทํ นาม น กตฺตพฺพํ, กตฺตพฺพํ กโรมิ, อกตฺตพฺพํ นกโรมีติ เอวํ นิยามิตํ. ‘‘อสติ การณ วิเสเส’’ติ ภวงฺค จิตฺตํ วีถิจิตฺตุปฺปตฺติยา อสติ, วีถิจิตฺตานิ จ กายจิตฺตานํ อกลฺลาทิเกวา อธิมตฺตสฺส อารมฺมณนฺตรสฺส อุปฏฺฐาเนวา อสติ. ‘‘สาธารณา’’ติ เอตฺถ สํสทฺเท พินฺทุ โลโป, ทีฆตฺตญฺจาติ อาห ‘‘สมํ ธาเรนฺตีติ สาธารณา’’ติ.

75. මනසිකාරය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, සමාසය මධ්‍යයෙහි 'ස' කාරය ආගම වීම ද 'කර' ධාතුව හා යෝග වූ විට 'ඊ' කාරය ආගම වීම ද දත යුතුය. ඇතැම්හු මෙය 'අලුත්ත සප්තමී' පදයක් ලෙස සලකති. එසේ වූ විට 'ඊ' කාරය දීර්ඝ වීම සිදු නොවේ. 'අසුඤ්ඤං' යනු හිස් නොවන බවයි. 'පටිපාදේති' යනු පිළිපැදීමේ කෘත්‍යය සාධනය කරවීමයි. අර්ථය අතින් නියෝජනය කරන (සම්බන්ධ කරන) බැවින් 'යෝජේති' (යොදවයි) යැයි පවසන ලදී. 'ඉදමේව ද්වයං' යනු ආවර්ජන ද්විත්වයයි. 'තං' යනු ඒ දෙකයි. එය උපකාරක වී අරමුණෙහි නැඹුරු කරවයි යනු සම්බන්ධයයි. 'යෝනිසෝ' යනු උපාය මාර්ගයෙන් හා හිතසුඛ මාර්ගයෙනි. 'අයෝනිසෝ' යනු අනුපාය මාර්ගයෙන් හා අහිත අසුඛ මාර්ගයෙනි. 'සමුදාචිණ්ණ-නින්න-නියාමිතාදීහි' යන්නෙහි, සමුදාචිණ්ණ යනු හුරු කළ කර්ම වශයෙන් මැනවින් නැවත නැවත පුරුදු කරන ලද්දයි. නින්න යනු 'මම මෙය දකිමි, මෙය කරමි' යැයි කලින්ම ඇති කරගත් අදහසින් යුත් නැඹුරුවයි. නියාමිත යනු 'මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය, මම කටයුත්ත කරමි, නොකටයුත්ත නොකරමි' යනාදී වශයෙන් නියම කරගැනීමයි. 'අසති කාරණ විසෙසේ' යනු වීථි චිත්ත උත්පාදයට කරුණක් නොමැති විට භවාංග සිත පවතින බවත්, වීථි සිත් ඇති වීමට කය හා සිතේ අකල්ලතාවන් (අසනීප ආදිය) නොමැති වීම හෝ අධිමාත්‍ර වූ අරමුණක් ඉදිරිපත් වීම හෝ නොමැති වීමයි. 'සාධාරණා' යන්නෙහි 'සං' ශබ්දයේ බින්දුව (නිග්ගහීතය) ලොප් වීම හා දීර්ඝ වීම සිදුවන බව දක්වමින් 'සමානව දරන බැවින් සාධාරණ වේ' යැයි පවසන ලදී.

๗๖. วิตกฺกวจนตฺเถ. ‘‘ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา’’ติ กามสงฺกปฺปาทีนํ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนญฺจวเสน เตน เตน ปกาเรน สุฏฺฐุ จินฺเตตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ อารมฺมณํ. ‘‘เต’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺเม. ‘‘อวิตกฺกมฺปิ จิตฺตํ’’ติ ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺจ ทุตียา ทิชฺฌาน จิตฺตญฺจ. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ทุตียชฺฌานาทีนิ จา’’ติ ทุตียชฺฌาน จิตฺตาทีนิ จ. ‘‘อุปจาร ภาวนา วเสนา’’ติ สมุทาจิณฺณ วสิภูตาย อุปจาร ภาวนาย วเสน. ‘‘กึ วา เอตายยุตฺติยา’’ติ สวิตกฺก จิตฺตสนฺตาเนติอาทิกาย ยุตฺติยา กึ ปโยชนํ อตฺถีติ อตฺโถ. กิญฺจิ ปโยชนํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อารมฺมณํ อาโรหติเยว อารมฺมเณน อวินาภาววุตฺติกตฺตา. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺตํ. นิยามโก นาม นาวํ อิจฺฉิต ทิสาเทสนิโยชโก. ‘‘อกุสลํ ปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. กุสลํ ปตฺวา ปน กถํติ. กุสลํ ปตฺวาปิ ปติรูปเทสาวาสาทิวเสน สมุทา จิณฺณ นินฺนาทิวเสน จ ลทฺธ ปจฺจเย สติ จิตฺตมฺปิ สทฺธาสติ อาทโยปิ อารมฺมณ รูหเน ถามคตา เอว. อลทฺธ ปจฺจเย ปน สติ อกุสล ภาเว ฐตฺวา ถามคตํ โหติ. ‘‘มนสิการ วีริย สตีนํ’’ติ ภาวนา พลปตฺตา นนฺติ อธิปฺปาโย[Pg.87]. เอวํ ปน สติ, วิตกฺกสฺส โอกาโส นตฺถีติ. อตฺถิ. สงฺกปฺปน กิจฺจ วิเสสตฺตา. ตญฺหิ กิจฺจํ อญฺเญสํ อสาธารณํ, วิตกฺกสฺเสว กิจฺจนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิตกฺโกปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘สารมฺมณ สภาวา’’ติ เหตุ วิเสสนเมตํ. ‘‘ตถา วุตฺโต’’ติ วิตกฺโกติ วุตฺโต.

76. විතර්කය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, 'තථා තථා සංකප්පෙත්වා' යනු කාම සංකල්ප ආදිය හා නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදිය වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් මැනවින් සිතා යන්නයි. 'තං' යනු අරමුණයි. 'තේ' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ය. 'අවිතක්කම්පි චිත්තං' යනු පංචවිඤ්ඤාණ සිත් හා ද්විතීයික ධ්‍යාන සිත්ය. 'අපිචා' යනු තවදුරටත් කිව යුතු යමක් ඇත යන අර්ථයයි. 'දුතීයජ්ඣානාදීනි චා' යනු ද්විතීයික ධ්‍යාන සිත් ආදියයි. 'උපචාර භාවනා වසේනා' යනු මැනවින් පුරුදු කළ උපචාර භාවනාවේ වශයෙනි. 'කිං වා ඒතාය යුත්තියා' යනු සවිතක්ක චිත්ත සන්තතිය ආදිය සම්බන්ධ වූ ඒ යුක්තියෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන අර්ථයයි. එහි විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නැත යන්න අදහසයි. අරමුණ සමග වෙන් කළ නොහැකි පැවැත්මක් ඇති බැවින් එය අරමුණටම නැඹුරු වෙයි. 'තං' යනු සිතයි. නියාමකයා යනු නෞකාව බලාපොරොත්තු වන දිශාවට මෙහෙයවන්නාය. 'අකුසලයට පැමිණ' යැයි පවසන ලදී. එසේ නම් කුසලයට පැමිණි විට කෙසේ වේද? කුසලයට පැමිණි විට ද ප්‍රතිරූප දේශවාසය හා පුරුදු කළ නැඹුරුව ආදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි සිතෙහි ද ශ්‍රද්ධා, සති ආදී ධර්මයන් අරමුණට නැඹුරු වීමේදී ශක්තිමත් වේ. ප්‍රත්‍යයන් නොලැබුණු කල්හි, අකුසල ස්වභාවයෙහි පිහිටා ශක්තිමත් වෙයි. 'මනසිකාර වීරිය සතීනං' යනු භාවනා බලයට පත් වූ සිත පිළිබඳ අදහසකි. එසේ වූ විට විතර්කයට අවස්ථාවක් නැතැයි සිතිය හැකි වුවද, සංකල්පනා කිරීමේ කෘත්‍ය විශේෂයක් පවතින බැවින් විතර්කයට අවස්ථාවක් ඇත. එම කෘත්‍යය අන්‍යයන්ට පොදු නොවන අතර විතර්කයේම විශේෂ කෘත්‍යයක් බව දක්වමින් 'විතක්කෝපනා' යනාදිය පවසන ලදී. 'සාරම්මණ සභාවා' යනු හේතු විශේෂණයකි. 'තථා වුත්තෝ' යනු විතර්කය යැයි පවසන ලදී.

๗๗. วิจารวจนตฺเถ. ‘‘วิจรตี’’ติ เอกเมกสฺมึ เอว อารมฺมเณ วิวิเธน จรติ, ปวตฺตติ. สภาวากาโร นาม นีลปีตาทิโก อคมฺภีโร อารมฺมณ สภาโว จ อารมฺมณสฺส นานา ปวตฺตากาโร จ. ‘‘อนุมชฺชนวเสนา’’ติ ปุนปฺปุนํ มชฺชนวเสน โสธนวเสน. วิตกฺโก โอฬาริโก จ โหตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘โอฬาริโก’’ติ วิจารโต โอฬาริโก. เอวํ เสสปเทสุ. ‘‘ฆณฺฑาภิฆาโต วิยา’’ติ ฆณฺฑาภิฆาเตน ปถมุปฺปนฺนสทฺโท วิยาติ วทนฺติ. ตถาหิ วิจาโร ฆณฺฑสฺส อนุรโว วิย วุตฺโตติ. ทณฺฑเกน ฆณฺฑสฺส อภิฆาต กิริยา วา ฆณฺฑาภิฆาโต. ตถาหิ อารมฺมเณ เจตโส ปถมาภิ นิปาโต วิตกฺโกติ จ, อาหนน ปริยาหนน รโสติ จ วุตฺตํ. ‘‘ฆณฺฑานุรโว วิยา’’ติ ฆณฺฑสฺส อนุรวสทฺโท วิย.

77. විචාරය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, 'විචරති' යනු එකම අරමුණෙහි විවිධ ආකාරයෙන් හැසිරෙන බව හෙවත් පවතින බවයි. ස්වභාව ආකාරය නම් නිල් පීත ආදී ගැඹුරු නොවන අරමුණු ස්වභාවය හා අරමුණෙහි විවිධ වූ පැවැත්මේ ආකාරයයි. 'අනුමජ්ජනවසේනා' යනු නැවත නැවත පිරිමැදීම හෙවත් පිරිසිදු කිරීමේ වශයෙනි. විතර්කය රළු (ඕලාරික) වේ යනාදී පද සම්බන්ධ කරගත යුතුය. 'ඕලාරිකෝ' යනු විචාරයට සාපේක්ෂව රළු බවයි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. 'ඝණ්ඨාභිඝාතෝ විය' යනු ඝණ්ඨාවට පහර දීමෙන් මුලින්ම උපදින ශබ්දය වැනි යැයි පවසති. එසේම විචාරය ඝණ්ඨාවේ අනුරවය (ප්‍රතිරාවය) වැනි යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් දණ්ඩකින් ඝණ්ඨාවට පහර දීමේ ක්‍රියාව ඝණ්ඨාභිඝාතයයි. අරමුණෙහි සිත මුලින්ම ගැටීම විතර්කය බවත්, එහි කෘත්‍යය අරමුණෙහි හැපීම හා නැවත නැවත හැපීම බවත් පවසන ලදී. 'ඝණ්ඨානුරවෝ විය' යනු ඝණ්ඨාවේ අනුරව ශබ්දය වැනි යන්නයි.

๗๘. อธิโมกฺขวจนตฺเถ. ‘‘สํสปฺปนํ’’ติ อนวตฺถานํ. ‘‘ปกฺขโต มุจฺจนวเสนา’’ติ เอวํ นุ โขติ เอโก ปกฺโข, โนนุ โขติ ทุตีโย ปกฺโข. ตาทิสมฺหา ปกฺขโต มุจฺจนวเสน.

78. අධිමොක්ඛය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, 'සංසප්පනං' යනු චංචල බව හෙවත් අස්ථිර බවයි. 'පක්ඛතෝ මුච්චනවසේනා' යනු 'මෙය මෙසේද' යන එක් පක්ෂයකින් හා 'මෙසේ නොවේද' යන දෙවන පක්ෂයකින් යුත් සැකයෙන් මිදී නිශ්චය කිරීමේ වශයෙනි.

๗๙. วีริยวจนตฺเถ. ‘‘วีรสฺสา’’ติ วิสฺสฏฺฐสฺส. โส จ กายวจีมโน กมฺเมสุ ปจฺจุ ปฏฺฐิเตสุ สีตุณฺหาทิ ทุกฺข ภยโต อลีน วุตฺติวเสน ปวตฺโตติ อาห ‘‘กมฺมสูรสฺสา’’ติ. เอเตน อโนตฺตปฺปึ นิวตฺเตติ. อโนตฺตวฺวีหิ ปาปสูโร, อยํ กมฺม สูโรติ. ‘‘มหนฺตํ ปิกมฺม’’นฺติ กุสีตสฺส มหนฺตนฺติ มญฺญิตํ กมฺมํ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อปฺปกโต คณฺหาตี’’ติ อปฺปกภาเวน คณฺหาติ. อปฺปกเมวิทนฺติ มญฺญตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺต กิลมถํ’’ติ กายจิตฺตกฺเขทํ. ‘‘ตํ’’ติ วีริยํ. ‘‘ตถาปวตฺติยา’’ติ กมฺมสูรภาเวน ปวตฺติยา. ‘‘เหตุเจ วา’’ติ เอเตน ภาวสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ. ‘‘กายจิตฺต กิริยาภูตํ’’ติ เอเตน กมฺมสทฺทสฺส อตฺถํ. ‘‘วิธินา’’ติ [Pg.88] ตสฺส ปวตฺติยา ปุพฺพาภิสงฺขาร วิธาเนน. ตเมว วิธานํ กมฺเมสุ เนตพฺพตฺตา นโยติ จ, อุเปตพฺพตฺตา อุปาโยติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘นเยน อุปาเยนา’’ติ. ตเมว วิธานํ ทสฺเสติ ‘‘วีริยวโต’’ติอาทินา. ‘‘อีรนฺตี’’ติ เอรยนฺติ. ‘‘กิจฺจ สมฺปตฺติยา’’ติ อารมฺมณ วิชานน ผุสนาทิ กิจฺจ สมฺปตฺติ อตฺถาย. พฺยาวฏานิ กายจิตฺตานิ เยสนฺติ วิคฺคโห. ‘‘พฺยาวฏานี’’ติ อุสฺสาหิตานิ. ‘‘ถูณูปตฺถมฺภน สทิสํ’’ติ ชิณฺณสฺส เคหสฺส อปตนตฺถาย สารตฺถมฺเภน อุปตฺถมฺภนสทิสํ. อุปตฺถมฺภกตฺถมฺภสทิสนฺติปิ วทนฺติ. ‘‘สพฺพ สมฺปตฺตีนํ มูลํ’’ติ สพฺพาสํ โลกิย สมฺปตฺตีนํ โลกุตฺตร สมฺปตฺตี นญฺจ มูลํ. กสฺมา, ปุญฺญกมฺม สมฺปตฺติยา จ ปารมิ ปุญฺญสมฺปตฺติยา จ ปติฏฺฐานตฺตา. สติหิ ปุญฺญกมฺมสมฺปตฺติยา สพฺพา โลกิย สมฺปตฺติ สิชฺฌติ. สติ จ ปารมิ ปุญฺญ สมฺปตฺติยา สพฺพาโลกุตฺตร สมฺปตฺติ สิชฺฌตีติ. เอเตน หีน วีริโย นาม สพฺพ สมฺปตฺติโต ปริพาหิโยติ ทีเปติ.

79. වීර්යය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, ‘වීරස්ස’ යනු පසුබට නොවන්නාගේ යන්නයි. ඔහු කාය, වාග්, මනෝ යන කර්මයන් ඉදිරියෙහි පවතින විට, සීත උෂ්ණාදියෙන් හෝ දුක් බියෙන් පසුබට නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘කර්ම සූරයා’ (ක්‍රියාවෙහි දක්ෂයා) යැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් අනුත්තප්පිය (වැරදි කිරීමට බිය නොවීම) බැහැර කරයි. අනුත්තප්පිය ඇත්තෝ පාපයෙහි සූර වෙති, මොහු පින්කම්හි සූරයෙකි. ‘මහන්තං පි කම්මං’ යනු කුසීතයාට ඉතා සුළු කර්මය පවා මහත් දෙයක් ලෙස හැඟේ. සෙසු තැන්හිද එසේමය. ‘අප්පකතෝ ගණ්හාති’ යනු ස්වල්ප වූ ස්වභාවයෙන් ග්‍රහණය කරයි. මෙය ඉතා කුඩා දෙයක් යැයි සිතන බව මෙයින් අදහස් වේ. ‘අත්ත කිලමථං’ යනු කය හා සිතේ වෙහෙසයි. ‘තං’ යනු වීර්යයයි. ‘තථා පවත්තියා’ යනු කර්මසූර භාවයෙන් පැවතීමයි. ‘හේතු චේ වා’ යන්නෙන් ‘භාව’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. ‘කායචිත්ත කිරියාභූතං’ යන්නෙන් ‘කර්ම’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. ‘විධිනා’ යනු එහි පැවැත්ම සඳහා වූ පූර්ව අභිසංස්කාර විධානයෙනි. එම විධානයම කර්මයන්හි මෙහෙයවිය යුතු බැවින් ‘නය’ (ක්‍රමය) කියාද, ළඟා විය යුතු බැවින් ‘උපාය’ කියාද කියනු ලබන බැවින් ‘නයෙන උපයේන’ යැයි පවසයි. ‘වීරියවතෝ’ යනාදියෙන් එම විධානයම දක්වයි. ‘ඊරන්ති’ යනු මෙහෙයවයි. ‘කිච්ච සම්පත්තියා’ යනු අරමුණ දැනගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම ආදී වූ කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ වීම පිණිසයි. යමෙකුගේ කය හා සිත වීර්යයෙන් යුක්ත වීද ඔවුහු ‘බ්‍යාවටා’ නම් වෙති. ‘බ්‍යාවටානී’ යනු උත්සාහවත් වූ යන්නයි. ‘ථූණූපත්ථම්භන සදිසං’ යනු දිරාගිය ගෙයක් කඩා නොවැටෙනු පිණිස ශක්තිමත් කුළුණකින් (සාර ස්තම්භයකින්) ආධාර ලබා දෙන්නාක් මෙනි. උපස්ථම්භක ස්තම්භයක් වැනි යැයිද කියති. ‘සබ්බ සම්පත්තීනං මූලං’ යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සියලු සම්පත්වල මූලයයි. එසේ වන්නේ කුමක් නිසාද? පින්කම් සම්පත්තියෙහිද, පාරමී පින් සම්පත්තියෙහිද පිහිටක් වන බැවිනි. පින්කම් සම්පත්තිය ඇති කල්හි සියලු ලෞකික සම්පත් සිද්ධ වේ. පාරමී පින් සම්පත්තිය ඇති කල්හි සියලු ලෝකෝත්තර සම්පත් සිද්ධ වේ. මෙයින් හීන වීර්යය ඇත්තා සියලු සම්පත්වලින් බැහැර වන බව දක්වයි.

๘๐. ปีติวจนตฺเถ. ‘‘ปินยตี’’ติ ปิเนติ, ปินํ กโรตีติ อาห ‘‘ตปฺเปตี’’ติ. โตเสตีติ อตฺโถ. ‘‘ตุฏฺฐึ’’ติ ตุสิตํ, ปหฏฺฐํ. ‘‘สุหิตํ’’ติ สุธาตํ, สุปุณฺณํ, วทฺธิตํ. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ‘‘วฑฺเฒตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปินนฺตี’’ติ ตปฺปนฺติ, โชตนฺติ, วิโรจนฺติ, ทิวา ตปฺปติอาทิจฺโจติอาทีสุ วิย. ขุทฺทิกา ปีติ นาม โลมหํส น มตฺตการิกา ปีติ. ขณิกา ปีติ นาม ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา ปีติ. โอกฺกนฺติกา ปีติ นาม สรีรํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวาภิชฺชนฺตี ปีติ. อุพฺเพคาปีติ นาม กายํ อุทคฺคํ กตฺวา อากาเส อุลฺลงฺฆาเปนฺตี ปีติ. ผรณา ปีติ นาม กปฺปาสวตฺติยํ ผรณกเตลํ วิย สกลกายํ ผรณวเสน ปวตฺตา ปีติ.

80. පීතිය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, ‘පීණේති’ යනු පිනවයි, ප්‍රීතිමත් කරයි යන අරුතින් ‘තප්පේති’ (තෘප්තිමත් කරයි) යැයි කියන ලදී. සතුටු කරයි යනු අර්ථයයි. ‘තුට්ඨිං’ යනු සතුටයි, ප්‍රමෝදයයි. ‘සුහිතං’ යනු මැනවින් දරන ලද, මැනවින් පිරුණු, වර්ධනය වූ යන්නයි. ධාතූන්ගේ නානාප්‍රකාර අර්ථ ඇති බැවින් ‘වඩ්ඪේති’ (වර්ධනය කරයි) යැයි පවසන ලදී. ‘පීණන්ති’ යනු තෘප්තිමත් වෙති, බබළති, බැබළෙති යන්නයි. ‘දිවා තප්පති ආදිච්චෝ’ (දිවා කල හිරු බබළයි) යන්නෙහි මෙනි. ‘ඛුද්දිකා පීතිය’ නම් ලොමුදැහැගැන්වීම් මාත්‍රයක් පමණක් ඇති කරන පීතියයි. ‘ඛණිකා පීතිය’ නම් මොහොතක් පාසා විදුලි කෙටීමක් වැනි වූ පීතියයි. ‘ඔක්කන්තිකා පීතිය’ නම් ශරීරය කරා පැමිණෙමින් රළ පහරක් මෙන් ශරීරය වෙළාගන්නා පීතියයි. ‘උබ්බේගා පීතිය’ නම් ශරීරය සැහැල්ලු කර අහසට පවා එසවිය හැකි පීතියයි. ‘ඵරණා පීතිය’ නම් පුළුන් රෙද්දකට වත්කළ තෙල් පැතිර යන්නාක් මෙන් මුළු ශරීරය පුරාම පැතිර පවත්නා පීතියයි.

๘๑. ฉนฺทวจนตฺเถ. ‘‘อภิสนฺธี’’ติ อภิลาโส, อภิกงฺขนํ. ‘‘กตฺตุสทฺโท’’ติ กรธาตุ วเสน วุตฺตํ. ‘‘สพฺพกิริยา ปทานี’’ติ สพฺพานิ ตุมิจฺฉตฺถ กิริยา ปทานิ. ‘‘อตฺถิโก’’ติ อสิทฺโธ หุตฺวา สาเธตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ อสฺสาติ อตฺถิโก. อิจฺฉนฺโตติปิ วทนฺติ. ‘‘อาราเธตุกามตา วเสนา’’ติ สาเธตุ กามตาวเสน, สมฺปาเทตุ กามตา วเสน. อุสุํ สรํ อ สนฺติ [Pg.89] ขิปนฺตีติ อิสฺสาสา. อิการสฺส อุกาโร. ธนุคฺคหา. ‘‘ยเสน วา’’ติ ปริวาเรน วา, กิตฺติ สทฺเทน วา. ‘‘สเร’’ติ กณฺเฑ. วิภาวนิปาเฐ นานาวาท โสธนตฺถํ อยญฺจาติอาทิวุตฺตํ. ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยน การณ โกฏฺฐาเสน. สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสฺสชฺชิตพฺพ ยุตฺตเกนา’’ติ วิสฺสชฺชิตพฺพ โยคฺเยน. ‘‘เตน อตฺถิโก เยวา’’ติ ปทุทฺธาโร. ‘‘โส น ยุชฺชตี’’ติ โส อตฺโถ น ยุชฺชติ. ‘‘ขิปิต อุสูนํ’’ติ ปุพฺพภาเค ขิปิต อุสูนํ. ‘‘อตฺถโต ปนา’’ติ อธิปฺปายตฺถโต ปน. ‘‘หตฺถปฺปสารณํ วิยา’’ติ โลเก กิญฺจิ อิจฺฉนฺตสฺส ชนสฺส หตฺถปฺปสารณํ วิยาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ถามปตฺโต’’ติ อธิปติ ภาว ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตถาเหสา’’ติอาทึ. ‘‘ตณฺหาย หตฺเถ ฐิตา’’ติ อุปจาร วจนเมตํ. ตณฺหาย ปริคฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. นสกฺขิสฺสนฺติเยว, โน นสกฺขิสฺสนฺติ. ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ฉนฺโทเยว ตณฺหาย พลวตโรติ. กสฺมา พลวตโรติ. อาทีนวานิสํส ทสฺสนญฺญาเณน ยุตฺตตฺตาติ.

81. ඡන්දය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, ‘අභිසන්ධි’ යනු අභිලාෂයයි, කැමැත්තයි. ‘කත්තුසද්දෝ’ යනු ‘කෘ’ ධාතුව ඇසුරින් කියන ලද්දකි. ‘සබ්බකිරියා පදානි’ යනු සියලුම කිරීමට කැමති අර්ථය දෙන ක්‍රියා පදයන්ය. ‘අත්ථිකෝ’ යනු යමක් සිදු නොවූ කල්හි එය සිදු කරගනු කැමති අර්ථය ඇත්තේ ‘අත්ථික’ නම් වේ. කැමති වන්නා යැයි ද කියති. ‘ආරාධේතුකාමතා වසේන’ යනු යමක් සාධනය කරගනු කැමති බව හෝ සම්පූර්ණ කරගනු කැමති බව මගිනි. දුන්නෙන් ඊතල විදින්නෝ ‘ඉස්සාසා’ (ධනුර්ධරයෝ) නම් වෙති. මෙහි ‘ඉ’ කාරය ‘උ’ කාරය බවට පත්ව ඇත. ‘යසේන වා’ යනු පිරිවරින් හෝ කීර්තියෙනි. ‘සරේ’ යනු ඊතලයයි. විභාවන පාඨයෙහි නානාවාද පිරිසිදු කරනු පිණිස ‘අයඤ්චා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යදග්ගේන’ යනු යම් කරුණු කොටසකින්ද යන්නයි. ‘සංගහිතා’ යනු සම්බන්ධ වූ යන්නයි. ‘විස්සජ්ජිතබ්බ යුත්තකේන’ යනු අත්හැරීමට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘තේන අත්ථිකෝ යේවා’ යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. ‘සෝ න යුජ්ජති’ යනු එම අර්ථය නොගැලපේ. ‘ඛිපිත උසූනං’ යනු පෙර විදින ලද ඊතලයන්ගේය. ‘අත්ථතෝ පනා’ යනු අභිප්‍රාය අර්ථයෙන් නම්, ‘හත්ථප්පසාරණං විය’ යනු ලෝකයෙහි යම් දෙයකට කැමති අයෙකු අත දිගු කිරීම වැනි යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ථාමපත්තෝ’ යනු අධිපති භාවයට පත් වූ යන්නයි. එබැවින් ‘තථාහේසා’ යනාදිය පැවසීය. ‘තණ්හාය හත්ථේ ඨිතා’ යනු මෙය උපචාර වචනයකි. තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘නසක්ඛිස්සන්තියේව’ යනු නොහැකි වන්නේමය. ‘නෝ නසක්ඛිස්සන්ති’ යනු නොහැකි වන්නේ නොවේ (එනම් හැකිය). එබැවින් ඡන්දයම තණ්හාවට වඩා බලවත් බව දත යුතුය. එය බලවත් වන්නේ කුමක් නිසාද? ආදීනව හා ආනිසංස දක්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවිනි.

๘๒. ‘‘ปกิรนฺตี’’ติ ปตฺถรนฺติ. ‘‘สมานา’’ติ สาวชฺเชหิ ยุตฺตา สาวชฺชา, อนวชฺเชหิ ยุตฺตา อนวชฺชาติ เอวํ สทิสา, สาธารณา.

82. ‘පකිරන්ති’ යනු පතුරුවති, විසුරුවති. ‘සමානා’ යනු සාවද්‍ය (වැරදි සහිත) දේ සමඟ එක් වූ විට සාවද්‍ය බවටද, අනවද්‍ය (නිවැරදි) දේ සමඟ එක් වූ විට අනවද්‍ය බවටද පත්වන හෙයින් සමාන වූ, සාධාරණ වූ යන්නයි.

อญฺญสมานราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

අන්‍යසමාන රාශිය පිළිබඳ විවරණය නිමවා ඇත.

๘๓. อกุสลราสิมฺหิ. ‘‘มุยฺหตี’’ติ ญาตพฺพสฺสเญยฺย ธมฺมสฺส อญฺญาณ วเสน สมฺมุยฺหติ, จิตฺตสฺส อนฺธภาโว โหติ. จตุรงฺคตโม นาม ‘กาฬปกฺข จาตุทฺทสิ ทิวโส, อฑฺฒรตฺติ สมโย, ติพฺพวนสณฺโฑ, พหลเมฆจฺฉนฺโน,ติ อยํ จตุรงฺคตโม. โส จกฺขุสฺส อนฺธภาวํ กโรติ. เอวํ ตสฺส ตมสฺส จกฺขุสฺส อนฺธภาวกรณํ วิย. ญาณคติโก โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ อฏฺฐกถา นเยน. ตเมว อฏฺฐกถา นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา เหสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภิธมฺมฏีกายํ ปน มิจฺฉา ญาณนฺติ มิจฺฉา วิตกฺโก อธิปฺเปโต. โส หิ มิจฺฉา สงฺกปฺโป หุตฺวา นานปฺปการ จินฺตา ปวตฺติ วเสน ญาณคติโก โหติ. โมโห ปน จิตฺตสฺส อนฺธี ภูโต[Pg.90], นานาจินฺตน กิจฺจ รหิโต, กถํ ญาณคติโก ภเวยฺยาติ ตสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘ปาป กิริยาสู’’ติ ทุจฺจริต กมฺเมสุ. ‘‘อุปาย จินฺตาวเสนา’’ติ กตกมฺมสฺส สิทฺธตฺถาย สตฺถาวุธาทิวิธาเนสุ นานาอุปาย จินฺตาวเสน. อปฺปฏิ ปชฺชนํ อปฺปฏิ ปตฺติ. ญาณ คตึ อคมนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺญาณเมว วุจฺจตี’’ติ. ‘‘ญาณคติกา’’ติ ญาณปฺปวตฺติยา สมานปฺปวตฺติกา. โลโภ ญาณ คติโก มายาสาเฐยฺย กมฺเมสุ วิจิตฺตปฺปวตฺติกตฺตา. วิจาโร ญาณ คติโก. ตถาหิ โส ฌานงฺเคสุ วิจิกิจฺฉาย ปฏิปกฺโขติ วุตฺโต. จิตฺตสฺส ญาณ คติ กตา วิจิตฺตตฺถวาจเกน จิตฺตสทฺเทน สิทฺโธ. เต จ ธมฺมา สพฺพ สตฺเตสุ ญาณ คติกา น โหนฺติ. ญาณูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา เอว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. เต สาเธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปกติยา วิญฺญุชาติกา นาม ติเหตุกปฺปฏิ สนฺธิกา. อญฺญปฺปฏิ สนฺธิกาปิ โพธิสตฺต ภูมิยํ ฐิตา วา ปญฺญาปสุต ภวโต อาคตา วา. สุตปริยตฺติ สมฺปนฺนา นาม ทฺวิเหตุกปฺปฏิ สนฺธิกาปิ อิมสฺมึ ภเว พหุสฺสุต สมฺปนฺนา จ ปริยตฺติ กมฺม สมฺปนฺนา จ.

83. අකුසල රාශියෙහි; ‘මුය්හතී’ යනු දත යුතු වූ ධර්මයන් පිළිබඳව නොදැනීම (අඥානය) හේතුවෙන් මුළා වෙයි, සිතේ අන්ධභාවයක් ඇති වෙයි යන අරුතයි. චතුරංගතම නම් ‘කළුවර පක්ෂයේ තුදුස්වක දවස, මධ්‍යම රාත්‍රී සමය, ඝන වනාන්තරය, මහා මේඝයකින් වැසී තිබීම’ යන මේ සතරයි. එය ඇසට අන්ධභාවය ඇති කරයි. එලෙසම ඒ (මෝහ) අඳුර ද ප්‍රඥා ඇසට අන්ධභාවය ඇති කරන බව දත යුතුය. අටුවා ක්‍රමයට අනුව එය ‘ඥානගතික’ (ඥානයාගේ ගමන් මග ගත්තක්) වෙයි. එම අටුවා ක්‍රමයම දැක්වීමට ‘තථා හේසා’ යනාදිය වදාරන ලදී. අභිධර්ම ටීකාවෙහි නම් ‘මිච්ඡා ඥානය’ යනු මිච්ඡා විතර්කය අදහස් කරන ලද්දකි. ඒ මිච්ඡා සංකල්පය වී විවිධ ආකාරයෙන් සිතීම (චින්තා පවෘත්තිය) නිසා ‘ඥානගතික’ වෙයි. මෝහය වනාහි සිතේ අන්ධභාවයකි, විවිධ වූ චින්තන කෘත්‍යයන්ගෙන් තොරය, එවැනි වූ මෝහය කෙසේ නම් ඥානගතික වන්නේද යන්න එහි අදහසයි. ‘පාපකිරියාසු’ යනු දුශ්චරිත ක්‍රියාවන්හිදී ය. ‘උපාය චින්තාවසේන’ යනු කරන ලද කර්මය සිද්ධ කරගනු පිණිස ආයුධ ආදිය සපයා ගැනීම් ආදී විවිධ උපාය මාර්ග සිතීමෙනි. පිළිපැදීමක් නොමැතිකම ‘අප්පටිපජ්ජන’ නම් වේ. ඥානගතියට නොපැමිණීම යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘අඥානයම කියනු ලැබේ’ යයි වදාරන ලදී. ‘ඥානගතිකා’ යනු ඥානයේ පැවැත්මට සමාන පැවැත්මක් ඇති බවයි. ලෝභය, මායා සඨෙය්‍ය ක්‍රියාවන්හි විචිත්‍ර වූ පැවැත්මක් ඇති බැවින් ඥානගතික වෙයි. විචාරය ද ඥානගතික වෙයි. එසේම එය ධ්‍යාන අංගයන්හිදී විචිකිච්ඡාවට ප්‍රතිපක්ෂ බව කියන ලදී. විචිත්‍ර අර්ථ වාචකයක් වූ ‘චිත්ත’ ශබ්දයෙන් සිතේ ඥානගතික බව සිද්ධ වෙයි. ඒ ධර්මයන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ඥානගතික නොවේ. ඥාන උපනිශ්‍රය ලැබූ විටම එසේ වන බව දැක්වීමට ‘තේහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තේ සාධෙන්ති’ යනු සම්බන්ධයයි. ස්වභාවයෙන්ම ‘විඤ්ඤුජාතික’ යනු තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිකයන්ය. අන්‍ය වූ (ද්විහේතුක ආදී) ප්‍රතිසන්ධිකයන් වුවද බෝධිසත්ත්ව භූමියෙහි සිටි හෝ ප්‍රඥාව පතා පැමිණි හෝ අය වෙති. ‘සුතපරියත්ති සම්පන්න’ නම් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධික වූවත් මේ භවයේදී බහුශ්‍රුතභාවයෙන් යුක්ත වූ සහ පර්යප්ති ධර්මය උගත්තවුන්ය.

๘๔. อหิริกวจนตฺเถ. ‘‘น หิรียตี’’ติ นาม ธาตุ ปทเมตํ. หรายติ ลชฺชตีติ หิรี. หเร ลชฺชายํติ ธาตุ. น หิรี อหิรีติ วจนตฺโถ. ‘‘รุจึ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ คามสู กรสฺส คูถราสิ ทสฺสเน วิย จิตฺตโรจน จิตฺต ขมนํ อุปฺปาเทตฺวา. อตฺตานํ ปาปกมฺม ลิมฺปโต จิตฺตสฺส อลีนตา อชิคุจฺฉนํ นาม. อตฺตานํ อสปฺปุริส ภาวปตฺติโต จิตฺตสฺส อลีนตา อลชฺชา นาม.

84. අහිරික යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘න හිරීයති’ යනු නාම ධාතු පදයකි. ලජ්ජා වෙයි යන අරුතින් ‘හිරී’ නම් වේ. ‘හර’ ධාතුව ලජ්ජා වීම යන අරුත දෙයි. ලජ්ජා නොවීම ‘අහිරී’ (අහිරික) නම් වේ. ‘රුචිං උප්පාදෙත්වා’ යනු ග්‍රාම සූකරයෙකුට අශුචි රාශියක් දැකීමේදී ඇති වන සතුට මෙන් සිතේ ප්‍රියතාවයක් ඇති කරගෙනය. පාප කර්මයන්හි තැවරෙන සිතේ නොපසුබට බව (නොහැකී සිටීම) ‘අජිගුච්ඡන’ නම් වේ. තමා අසත්පුරුෂ භාවයට පත්වීම කෙරෙහි සිතේ ඇති වන නොහැකිළුණු බව (නොලැජ්ජා බව) ‘අලජ්ජා’ නම් වේ.

๘๕. อโนตฺตปฺปวจนตฺเถ. ‘‘น ภายตี’’ติ ปาปกมฺมํ ภยโต น อุปฏฺฐาติ. ‘‘น อุตฺรสตี’’ติ ปาปกมฺม เหตุ น กมฺปติ. ‘‘ตาสู’’ติ ปาปกิริยาสุ. ‘‘อสารชฺชมานํ กตฺวา’’ติ สูรํ วิสฺสฏฺฐํ กตฺวา. อสารชฺชํ นาม สูรภาโว. อนุตฺตาโส นาม ปาปกมฺม เหตุ จิตฺตสฺส อกมฺปนํ. คาถายํ. อชิคุจฺฉนสีโล ปุคฺคโล อเชคุจฺฉี. ‘‘ปาปา’’ติ ปาปกมฺมโต. ‘‘สูกโร’’ติ คามสูกโร. โส คูถโต อเชคุจฺฉี. อหิริโก ปาปโต อเชคุจฺฉีติ โยชนา. อภายนสีโล อภีรู. ‘‘สลโภ’’ติ ปฏงฺโค. ‘‘ปาวกา’’ติ [Pg.91] ทีปชาลมฺหา. สลโภ ปาวกมฺหา อภีรู วิย อโนตฺตวฺวี ปาปโต อภีรูติ โยชนา.

85. අනොත්තප්ප යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘න භායති’ යනු පාපකර්මය භයක් ලෙස නොපෙනීමයි. ‘න උත්‍රසති’ යනු පාපකර්මය හේතුවෙන් කම්පා නොවීමයි. ‘තාසු’ යනු ඒ පාප ක්‍රියාවන්හිදී ය. ‘අසාරජ්ජමානං කත්වා’ යනු බිය රහිතව නිර්භීතව සිටීමයි. ‘අසාරජ්ජ’ යනු ශූරභාවයයි. ‘අනුත්තාස’ නම් පාපකර්මය නිසා සිතේ කම්පාවක් නොවීමයි. ගාථාවෙහි; පිළිකුල් නොකරන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයා ‘අජෙගුච්ඡී’ නම් වේ. ‘පාපා’ යනු පාප කර්මයෙන් ය. ‘සූකරො’ යනු ග්‍රාම සූකරයා ය. ඔහු අශුචි කෙරෙහි පිළිකුල් නොකරන්නෙකි. එලෙසම අහිරික පුද්ගලයා පාපය කෙරෙහි පිළිකුල් නොකරන්නේය යනුවෙන් යොදාගත යුතුය. බිය නොවන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ‘අභීරු’ නම් වේ. ‘සලභො’ යනු පළඟැටියා ය. ‘පාවකා’ යනු පහන් දැල්ලෙනි. පළඟැටියා ගිනි දැල්ලට බිය නොවන්නා සේ, අනොත්තප්පී පුද්ගලයා පාපයට බිය නොවන්නේය යනුවෙන් යොදාගත යුතුය.

๘๖. อุทฺธจฺจวจนตฺเถ. ‘‘อุทฺธรตี’’ติ อุกฺขิปติ. อารมฺมณสฺมึ น สนฺนิ สีทติ. วิกฺขิปตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วฏฺเฏตฺวา’’ติ อาวฏฺเฏตฺวา. ‘‘วิสฺสฏฺฐเคณฺฑุโก วิยา’’ติ วิสฺสชฺชิโต สารเคณฺฑุโก วิย. ‘‘ธชปฏากา วิยา’’ติ วาเตริตา ธชปฏากา วิย.

86. උද්ධච්ච යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘උද්ධරති’ යනු උඩට ඔසවයි (කම්පා කරයි). අරමුණෙහි තැන්පත් නොවේ. විසිරෙයි යන අරුතයි. ‘වට්ටෙත්වා’ යනු කැරකැවීමෙනි. ‘විස්සට්ඨගෙණ්ඩුකෝ විය’ යනු අතින් මුදා හරින ලද සාරමය පන්දුවක් මෙනි. ‘ධජපටාකා විය’ යනු සුළඟින් සැලෙන ධජ පතාකයන් මෙනි.

๘๗. โลภวจนตฺเถ. ‘‘ลุพฺภตี’’ติ คิชฺฌติ, อภิกงฺขติ. อภิสชฺชนํ อภิลคฺคนํ. มกฺกฏํ อาลิมฺปติ พนฺธติ เอเตนาติ มกฺกฏา เลโป. ‘‘ตตฺต กปาเล’’ติ อคฺคินาสนฺตตฺเต ฆฏ กปาเล. เตลสฺส วตฺถมฺหิ อญฺชนํ อภิลคฺคนํ เตลญฺชนํ. รชฺชนํ ปฏิสชฺชนํ ราโค. เตลญฺชน ภูโต ราโค เตลญฺชน ราโค. น กิเลสราโค. รตฺติ ทิวํ ปวตฺตนฏฺเฐน ตณฺหา เอว นทีโสตสทิสตฺตา ตณฺหา นที. ‘‘สตฺตานํ’’ติ ปุถุชฺชน สตฺตานํ. ‘‘สุกฺขกฏฺฐสาขาปลาสติณกสฏานี’’ติ สุกฺข กฏฺฐกสฏานิ, สุกฺข สาขา กสฏานีติอาทินา โยเชตพฺพํ. กสฏ สทฺเทน อสารภาวํ ทีเปติ. ‘‘นที วิยา’’ติ ปพฺพเตยฺยา นที วิย.

87. ලෝභ යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘ලුබ්භති’ යනු ගිජු වෙයි, දැඩි ලෙස පතයි. ‘අභිසජ්ජන’ යනු ඇලීමයි. ‘මක්කට ලේපය’ යනු වඳුරන් අල්ලා ගැනීමට තවරන මැලියම් වර්ගයකි. ‘තත්ත කපාලෙ’ යනු ගින්නෙන් රත් වූ වළං කැබැල්ලකය. රෙද්දක තෙල් තැවරීමෙන් ඇති වන ඇලීම ‘තේලඤ්ජන’ නම් වේ. ඇලීම හෙවත් ප්‍රති-ඇලීම ‘රාග’ නම් වේ. තෙල් තැවරුණාක් වැනි වූ රාගය ‘තේලඤ්ජන රාග’ නම් වේ. එය ක්ලේශ රාගයක් නොවේ. රෑ දවල් දෙකෙහිම පවතින බැවින් ද, ගංගා ප්‍රවාහයක් වැනි බැවින් ද තණ්හාව ‘තණ්හා නදී’ නම් වේ. ‘සත්තානං’ යනු පෘථග්ජන සත්ත්වයන්ගේ ය. ‘වියළි ලී කැබලි, අතු, පරඬැල්, තණකොළ සහ රොඩු’ යනු පිළිවෙළින් වියළි ලී රොඩු, වියළි අතු රොඩු ආදී වශයෙන් යොදාගත යුතුය. ‘කසට’ (රොඩු) ශබ්දයෙන් අසාර බව දක්වයි. ‘නදී විය’ යනු කන්දකින් ඇද හැලෙන ගංගාවක් මෙනි.

๘๘. ทิฏฺฐิวจนตฺเถ. ‘‘ทสฺสนํ’’ติ ปริกปฺปนา สิทฺเธสุ มิจฺฉา สภาเวสุ วิปรีต ทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ’’ติ รูปารูป ธมฺมานํ, อนิจฺจตาทิ ธมฺมานญฺจ. ‘‘ยาถาว สภาเวสู’’ติ ภูตสภาเวสุ. ภูตสภาโว หิ ยถา ธมฺมํ อวติ รกฺขตีติ อตฺเถน ยาถาโวติ วุจฺจติ. อตฺตานํ ปณฺฑิตํ มญฺญนฺตีติ ปณฺฑิต มานิโน. ปฏิเวธญฺญาณํ นาม อริย มคฺคญฺญาณํ. ปรมํ วชฺชนฺติ ทฏฺฐพฺพา โลเก มหาสาวชฺชฏฺเฐน ตํ สทิสสฺส อญฺญสฺส วชฺชสฺส อภาวโตติ อธิปฺปาโย.

88. දිට්ඨි යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘දස්සනං’ යනු මවාගත් මිථ්‍යා ස්වභාවයන් කෙරෙහි ඇති විපරීත දර්ශනයයි. එබැවින් ‘ධම්මානං’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ධම්මානං’ යනු රූප අරූප ධර්මයන්ගේ ද, අනිත්‍යාදී ධර්මයන්ගේ ද වේ. ‘යාථාව සභාවේසු’ යනු පවතින සැබෑ ස්වභාවයන් කෙරෙහි ය. පවතින ස්වභාවය වනාහි ධර්මානුකූලව ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘යාථාව’ යයි කියනු ලැබේ. තමන් පණ්ඩිතයෙකු යයි සිතන බැවින් ‘පණ්ඩිත මානී’ නම් වෙති. ‘පටිවේධ ඥානය’ නම් ආර්ය මාර්ග ඥානයයි. ලෝකයෙහි මහා සාවද්‍ය (මහා වැරදි) අර්ථයෙන් එයට සමාන වෙනත් වරදක් නැති බැවින්, එය ‘පරම වජ්ජ’ (උතුම්ම වරද) ලෙස දත යුතුය යනු අදහසයි.

๘๙. มานวจนตฺเถ. ‘‘มญฺญตี’’ติ ภูตสภาวํ อติกฺกมฺม อธิกํ กตฺวา อหมสฺมีติอาทินา เตน เตน อภูตากาเรน มญฺญติ. เตนาห ‘‘อหํ โลเก’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘กฏฺฐกถิงฺคโร วิยา’’ติ สุกฺขทารุกฺขนฺโธ วิย. โส ปน อุปตฺถมฺภิโต มญฺญตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อตฺตานํ อจฺจุคฺคตํ มญฺญตี’’ติ ปุคฺคลํ มาเนน อภินฺนํ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘อุนฺนติ ลกฺขโณ’’ติ อุนฺนมน สภาโว.

89. මාන යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘මඤ්ඤති’ යනු පවතින සැබෑ ස්වභාවය ඉක්මවා එය අධික කොට සලකා, ‘මම වෙමි’ ආදී වශයෙන් ඒ ඒ අසත්‍ය ආකාරයෙන් සිතීමයි. එබැවින් ‘අහං ලෝකේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘කට්ඨකථිංගරෝ විය’ යනු වියළි දර කොටයක් මෙනි. එය (තවත් දෙයකින්) උත්තම්භනය වූවක් සේ සලකයි යනු සම්බන්ධයයි. ‘තමන් උසස් කොට සිතයි’ යනු පුද්ගලයා මානය හා වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පැවසීමකි. ‘උන්නති ලක්ඛණෝ’ යනු තමා ඔසවා තබන ස්වභාවයයි.

๙๐. โทสวจนตฺเถ[Pg.92]. จณฺเฑน กายวจี มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต จณฺฑิโก. จณฺฑิกสฺส ภาโว จณฺฑิกฺกํ. ‘‘ปหตาสีวิโส วิยา’’ติ ทณฺเฑน ปหโต อาสีวิโส วิย. ‘‘วิสปฺปนฏฺเฐนา’’ติ สกลกาเย วิวิเธน สปฺปนฏฺเฐน, ผรณฏฺเฐน. อิทญฺจ ตํ สมุฏฺฐาน รูปานํ ผรณ วเสน วุตฺตํ. ‘‘อสนิปาโต วิยา’’ติ สุกฺขา สนิปตนํ วิย. ‘‘ทาวคฺคิวิยา’’ติ อรญฺญคฺคิ วิย. ‘‘สปตฺโต วิยา’’ติ ทุฏฺฐเวรี วิย. ‘‘วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิยา’’ติ ยถา มุตฺตํ นาม ปกติยา เอว ทุคฺคนฺธตฺตา ปฏิกุลตฺตา ทูเร ฉฏฺฏนียนฺติ อหิตเมว โหติ. ปุน ปูติภาเว สติ, ทูรตเร ฉฏฺเฏตพฺพํ. วิสสํสฏฺเฐปน วตฺตพฺพเมวนตฺถิ. สพฺพโส อหิตราสิ โหติ. เอวํ โทโสปิ ตํ สมงฺคีโน ตสฺมึ ขเณ ปเรสํ อมนาปิยตํ อาปาเทติ. อตฺตหิต ปรหิต วินาสญฺจ กาเรติ, ปรมฺมรณา อปายญฺจ ปาเปตีติ สพฺพโส อหิตราสิ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิสสํสฏฺฐปูติ มุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

90. දෝස යන වචනයෙහි අර්ථය මෙසේය. රළු වූ කාය, වාග් සහ මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා චණ්ඩික (චණ්ඩ පුද්ගලයා) නම් වේ. ඒ චණ්ඩ පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය චණ්ඩිකතාවයි. 'පහර කෑ සර්පයෙකු මෙන්' යනු දණ්ඩකින් පහර දෙන ලද විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙනි. 'විසප්පනට්ඨේන' යනු මුළු ශරීරය පුරා විවිධ ආකාරයෙන් පැතිරී යන අර්ථයෙන් සහ විහිදී යන අර්ථයෙනි. මෙය එම සිතින් උපදින රූපයන් පැතිරී යාම (සමුට්ඨාන රූප විප්ඵාරය) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. 'අකුණු සැරයක් මෙන්' යනු වියළි අකුණක් පතිත වීම මෙනි. 'ලැව්ගින්නක් මෙන්' යනු වනාන්තරයක හටගත් ගින්නක් මෙනි. 'සතුරෙකු මෙන්' යනු ද්වේෂ සහගත සතුරෙකු මෙනි. 'විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන්' යනු, මුත්‍රා යනු ස්වභාවයෙන්ම දුගඳ නිසා සහ පිළිකුල් සහගත නිසා දුරින් බැහැර කළ යුතු අහිතකර දෙයකි. එය කුණු වූ විට තවත් දුරකට බැහැර කළ යුතුය. එයට විෂද මිශ්‍ර වූ විට කිව යුතු දෙයක් නැත; එය සෑම අතින්ම අහිතකර රාශියකි. එමෙන්ම ද්වේෂයද එය ඇති පුද්ගලයා තුළ ඒ මොහොතේ අන් අයට අප්‍රිය බව ඇති කරයි. තමාගේත් අන් අයගේත් යහපත විනාශ කරවයි, මරණින් මතු අපායට පමුණුවයි, එබැවින් එය සෑම අතින්ම අහිතකර රාශියකි. එබැවින් 'විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන් දැක්විය යුතුය' යි පවසන ලදී.

๙๑. อิสฺสาวจนตฺเถ. ทุวิธา อิสฺสาลทฺธสมฺปตฺติ วิสยา จลภิตพฺพ สมฺปตฺติ วิสยา จ. ตตฺถ ลทฺธ สมฺปตฺติ วิสยํ ตาวทสฺเสติ ‘‘ปเรสํ ปกติยา’’ติอาทินา. ลทฺธ สมฺปตฺติคฺคหเณน อตีต สมฺปตฺติปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อิสฺสาปกติกาหิ เกจิ อสุโก นาม ปุพฺเพ เอวํ สมฺปตฺติโก อโหสีติ วา, อหํ ปุพฺเพ เอวํ สมฺปตฺติโก อโหสินฺติ วา สุตฺวา นสหนฺติเยว. ตํ วจนํ โสตุํปิ น อิจฺฉนฺตีติ. อสุโกติอาทินา ลภิตพฺพสมฺปตฺติ วิสยํ ทสฺเสติ.

91. ඉස්සා (ඊර්ෂ්‍යාව) යන වචනයෙහි අර්ථය මෙසේය. ඊර්ෂ්‍යාව ලැබූ සම්පත් විෂයෙහි සහ ලැබිය යුතු සම්පත් විෂයෙහි වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී 'පරේසං පකතියා' යනාදියෙන් ලැබූ සම්පත් විෂයෙහි පවතින ඊර්ෂ්‍යාව දක්වයි. ලැබූ සම්පත් යනුවෙන් අතීතයේ ලැබූ සම්පත්ද ඇතුළත් බව දත යුතුය. ඊර්ෂ්‍යා සහගත ස්වභාවය ඇත්තෝ ඇතැම් විට අසවලා පෙර මෙවැනි සම්පත් ඇතිව සිටියේය කියා හෝ, මම පෙර මෙවැනි සම්පත් ඇතිව සිටියෙමි කියා අසා එය නොඉවසති. ඒ වචනය ඇසීමට පවා ඔවුහු අකමැති වෙති. 'අසවලා' යනාදී වචනවලින් ලැබිය යුතු (අනාගතයේ ලැබිය හැකි) සම්පත් විෂයෙහි පවතින ඊර්ෂ්‍යාව දක්වයි.

๙๒. มจฺฉริยวจนตฺเถ. ‘‘มม เอวา’’ติ มมปกฺเข เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘คุณชาตํ’’วาติ อตฺตนิวิชฺชมานํ สิปฺปวิชฺชาทิ สมฺปตฺติ คุณชาตํ วา. ‘‘วตฺถุ วา’’ติ ธนธญฺญาทิวตฺถุ วา. ‘‘อวิปฺผาริกตาวเสนา’’ติ อญฺเญน ตํ สิปฺปวิชฺชาทิกํ วา ธนธญฺญาทิกํ วา มยฺหํ เทหีติ วุตฺเต ปรหิตตฺถาย ทาตพฺพ ยุตฺตกํ ทสฺสามีติ เอวํ จิตฺเตสติ, ปรหิตปฺผรณาวเสน ตํ จิตฺตํ วิปฺผาริกํ นาม โหติ. เทหีติ วจนมฺปิ โสตุํ อนิจฺฉนฺโต ปรหิตตฺถาย อวิปฺผาริก จิตฺโต นาม โหติ. เอวํ อวิปฺผาริกตาวเสน จรติ ปวตฺตตีติ มจฺฉรญฺจ การสฺส ฉ การํ [Pg.93] กตฺวา. ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. ปุคฺคโล ปน มจฺฉรีติ วุจฺจติ. ‘‘ตํ’’ติ ลทฺธสมฺปตฺตึ. ‘‘ปเรหิ สาธารณํ ทิสฺวา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. สาธารณนฺติ จ ทฺวิสนฺตกํ วาติ สนฺตกํ วา ภวิสฺสมานํ, ปเรหิ วา ปริภุญฺชิยมานํ. ‘‘นิคฺคุหนลกฺขณํ’’ติ รกฺขาวรณคุตฺตีหิสงฺโคปน สภาวํ. อตฺตนา ลทฺธ สมฺปตฺติ นาม อิสฺสาย อวิสโย. ลภิตพฺพสมฺปตฺติ ปน อุภย สาธารณํ. ตสฺมา ตตฺถ อุภินฺนํ วิเสโส วตฺตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยสฺส ลาภํ น อิจฺฉตี’’ติ อตฺตนา ลภตุ วา มาวา, เกวลํ ปร สมฺปตฺตึ อสหนฺโต ยสฺส ปรสฺส ลาภํ น อิจฺฉติ. ‘‘จิตฺต วิฆาโต’’ติ จิตฺต วิหญฺญนํ. ‘‘อตฺตนา ลทฺธุํ อิจฺฉตี’’ติ ปโร สมฺปชฺชตุ วา มาวา, ยตฺถ ปรลาเภสติ, อตฺตนา น ลภิสฺสติ, ตตฺถ อตฺตนาว ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ยตฺถ อตฺตนา จ ลภติ, ปโร จ ลภติ, ตตฺถ วิฆาโต นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อลพฺภมานกํ จินฺเตตฺวา’’ติ อตฺตนา อลภิสฺสมานํ สลฺลกฺเขตฺวา.

92. මච්ඡරිය (මසුරුකම) යන වචනයෙහි අර්ථය මෙසේය. 'මටම වේවා' යනු මාගේ පාර්ශ්වයටම වේවා යන්න අදහසයි. 'ගුණජාතං' යනු තමා තුළ පවතින ශිල්ප විද්‍යා ආදී සම්පත් හෝ ගුණාංගයන්ය. 'වස්තුව' යනු ධන ධාන්‍ය ආදී වස්තූන්ය. 'අවිප්ඵාරිකතා වශයෙන්' යනු, වෙනත් අයෙකු එම ශිල්පය හෝ ධන ධාන්‍ය 'මට දෙන්නැයි' කී විට, 'පරහිත පිණිස දිය යුතු දේ දෙන්නෙමි' යි සිතක් ඇති වූ විට ඒ සිත පරහිතෙහි පැතිරී යන බැවින් 'විප්ඵාරික' නම් වේ. 'දෙන්න' යන වචනය පවා ඇසීමට අකමැතිව, පරහිත පිණිස නොපැතිරෙන සිත 'අවිප්ඵාරික' නම් වේ. මෙසේ අවිප්ඵාරික ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් මච්ඡරිය නම් වේ. ම-කාරයට ඡ-කාරය යෙදීමෙන් 'මච්ඡරිය' ලෙස සැකසේ. එවැනි සිතක් ඇති තැනැත්තා මච්ඡරී (මසුරු පුද්ගලයා) යැයි කියනු ලැබේ. 'එය' යනු ලැබූ සම්පත්තියයි. 'අන් අය හා පොදු බව දැක' යනාදිය මෙහි යෙදිය යුතුය. 'සාධාරණ' යනු දෙදෙනෙකුටම අයිති දෙයක් හෝ අයිති වීමට නියමිත දෙයක් හෝ අන් අය පරිභෝජනය කරන දෙයක් විය හැකිය. 'සැඟවීමේ ලක්ෂණය' යනු ආරක්ෂා කිරීම් හා වැසීම් මගින් සඟවා තබා ගන්නා ස්වභාවයයි. තමා විසින් ලැබූ සම්පත් ඊර්ෂ්‍යාවට විෂය නොවේ. ලැබිය යුතු සම්පත් පවතින විට එය ඊර්ෂ්‍යාවට හා මසුරුකමට යන දෙකටම පොදු වේ. එබැවින් එහි ඇති වෙනස පැහැදිලි කිරීමට 'එත්ත ච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යමෙකුගේ ලැබීම කැමති නොවේද' යනු තමාට ලැබුණත් නැතත්, අන් අයගේ සම්පත ඉවසිය නොහැකිව අන් අයට ලැබෙනවාට අකමැති වීමයි. 'චිත්ත විඝාතය' යනු සිත පීඩාවට පත් වීමයි. 'තමා ලැබීමට කැමති වීම' යනු, අන් අයට ලැබුණත් නැතත්, අන් අයට ලැබීම නිසා තමාට නොලැබේ යැයි සිතන තැන තමාටම ලැබීමට කැමති වීමයි. යම් තැනක තමාටත් ලැබෙන, අන් අයටත් ලැබෙන්නේද, එහි පීඩාවක් නැත යනු අදහසයි. 'නොලැබෙන බව සිතා' යනු තමාට නොලැබෙන බව වටහා ගෙන යන්නයි.

๙๓. กุกฺกุจฺจวจนตฺเถ. ‘‘กิริยา กตํ’’ติ กต สทฺทสฺสภาว สาธนมาห. เอวํ วจนตฺถํ ทสฺเสตฺวา อภิเธยฺยตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถโต ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อนุโสจน วเสนา’’ติ ปจฺฉา ปุนปฺปุนํ จิตฺตสนฺตาปวเสน. โส กุกตนฺติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กุสล ธมฺเมสู’’ติ ปุญฺญ กิริยวตฺถุ ธมฺเมสุ จิตฺต ปริยาทานาย เอว สํวตฺตติ. กุกฺกุจฺจ สมงฺคี ปุคฺคโล ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺโตปิ จิตฺต สุขํ น ลภติ. พหุชน มชฺเฌ วสิตฺวา นานากิจฺจานิ กโรนฺโต นานา ติรจฺฉาน กถํ กเถนฺโต จิตฺต สุขํ ลภติ. ตทา ตสฺส ปุญฺญกมฺม กรณตฺถาย จิตฺตํ ปริยาทียติ, ปริกฺขิยฺยติ. จิตฺตวสํ คจฺฉนฺโต วิจรติ. เอวํ จิตฺต ปริยาทานาย เอว สํวตฺตติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ. ‘‘กตา กตสฺส สาวชฺชานวชฺชสฺสา’’ติ ปุพฺเพ กตสฺส สาวชฺชกมฺมสฺส, อกตสฺส อนวชฺช กมฺมสฺส. กมฺมตฺเถสามิวจนํ. ‘‘อภิมุขคมนํ’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน จิตฺตสฺส อภิมุขปฺปวตฺตนํ. เอเตน ปฏิมุขํ สรณํ จินฺตนํ ปฏิสาโรติ ทสฺเสติ. ‘‘อกตํ น กโรตี’’ติ อกตํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อธิปฺปาโย. เอวํ กตํ น กโรตีติ เอตฺถปิ. ‘‘วิรูโป’’ติ [Pg.94] วีภจฺโฉ อโสภโณ. ‘‘กุจฺฉิโต’’ติ ครหิตพฺโพ. นนุ ปุพฺเพ จิตฺตุปฺปาโท กุจฺฉิโตติ วุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน วิปฺปฏิสาโร กุจฺฉิโตติ วุตฺโต. อุภยเมตํ น สเมตีติ. โน น สเมติ, อญฺญถานุ ปปตฺติโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘เยน จ การเณนา’’ติ กตากตํ ปฏิจฺจ นิรตฺถก จิตฺตปฺปวตฺติ การเณน. โส จิตฺตุปฺปาโทว กุกตปเท คเหตุํ ยุตฺโต, นวิภาวนิยํ วิย กตากต ทุจฺจริต สุจริตนฺติ อธิปฺปาโย. นนุ วิภาวนิยมฺปิ โส จิตฺตุปฺปาโทว อุปจาร นเยน คหิโตติ เจ. ยุตฺติ วเสน จ อฏฺฐกถาคเมน จ มุขฺยโต สิทฺเธ สติ, กึ อุปจาร นเยน. เตนาห ‘‘วิภาวนิยํ ปนา’’ติอาทึ. กุกตสฺสภาโว กุกฺกุจฺจํ, อการสฺส อุการํ กตฺวาติ อยํ อฏฺฐกถานโย. อิทานิ สทฺทสตฺถนเยน อปรํ วจนตฺถญฺจ อธิปฺปายตฺถญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘ธาตุปาเฐสู’’ติ อกฺขรธาตุปฺปกาสเนสุ นิรุตฺติ ปาเฐสุ. ปฐนฺติเยว, โน น ปฐนฺติ. เต จ อตฺถา เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโน วิเลโขติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺเตหิ กุกฺกุจฺจปริยาเยหิ สเมนฺติเยว. ตสฺมา อยํ อปโรนโย อิธ อวสฺสํ วตฺตพฺโพ เยวาติ ทีเปติ. วิปฺปฏิ สาริปุคฺคโล จ ตํ ตํ ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺโตปิ วิปฺปฏิ สารคฺคินา ทยฺหมาน จิตฺโต ปุญฺญกมฺเม จิตฺตปฺปสาทํ นลภติ. จิตฺต สุขํ น วินฺทติ. กึ อิมินา กมฺเมนาติ ตํ ปหาย ยตฺถ จิตฺต สุขํ วินฺทติ, ตตฺถ วิจรติ. เอวํ วิปฺปฏิสาโร ปุญฺญกมฺมโต สงฺโกจนํ นาม โหตีติ. กิเลสสลฺลิขนํ นาม สนฺตุฏฺฐิ สลฺเลขปฺปฏิปตฺติยํ ฐิตสฺส ตทงฺคปฺปหานาทิวเสน ตํ ตํ กิเลสปฺปหานํ วุจฺจติ. ‘‘อนุตฺถุนนากาเรนา’’ติ ปุนปฺปุนํ วิลปนากาเรน. สงฺโกจตีติ วตฺวา ตสฺส อุภยํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลกมฺม สมาทาเน’’ติอาทิมาห. นมิตุมฺปิ น เทติ. กุโต สมาทาตุํ วา วฑฺเฒตุํ วา ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตนุกรเณนา’’ติ ทุพฺพลกรเณน. วิเสสนฏฺเฐกรณ วจนํ. ‘‘โส’’ติ ธมฺมสมูโห. ตํ ปน กุกฺกุจฺจํ. เกจิ ปน กุกฺกุจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺน สุจริต ทุจฺจริตา รมฺมณมฺปิ อนาคต สุจริต ทุจฺจริตา รมฺมณมฺปิ กปฺเปนฺติ. ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห[Pg.95]. มหานิทฺเทสปาเฐ ทฺวีหากาเรหิ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโขติ ปาโฐ. ‘‘กตตฺตา จา’’ติ อกตฺตพฺพสฺส กตตฺตา จ. ‘‘อกตตฺตา จา’’ติ กตฺตพฺพสฺส อกตตฺตา จ. เกจิ ปน อยํ วิปฺปฏิสาโร นาม กทาจิ กสฺสจิ เกนจิ การเณน ปุพฺเพกต สุจริตมฺปิ อกต ทุจฺจริตมฺปิ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. อุมฺมตฺตกสทิสญฺหิ ปุถุชฺชน จิตฺตนฺติ วทนฺติ. ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เอเตนา’’ติอาทิมาห. โส ปน เกสญฺจิ วาเท วิปฺปฏิสาโร นาม โทมนสฺสํ โหติ, น กุกฺกุจฺจนฺติ อธิปฺปาโย. โสจ โข ทฺวิธา ภาโว. อปายภเยน ตชฺชียนฺติ ตาสียนฺตีติ อปายภย ตชฺชิตา. ‘‘น อญฺเญสํ’’ติ สุจริต ทุจฺจริตํ อชานนฺตานํ อมนสิกโรนฺตานญฺจ น โหติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. สุจริตทุจฺจริต นาเมน อนุโสจนาการสฺส ทสฺสิตตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อกตํ เม’’ติอาทิ. ยาถาวมาโน นาม เสยฺยสฺส เสยฺโย หมสฺมีติ สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติอาทินา ปวตฺโต ภูตมาโน. ยญฺจกุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อกตฺวา’’ติ ตํ กลฺยาณ กมฺมํ อกตฺวา. ‘‘กตฺวา’’ติ ตํ ปาปกมฺมํ กตฺวา. อิทํ ปน ปุพฺเพกตา กตกาเล เอว อยาถาวํ โหติ. อนุโสจน กาเลปน ยาถาวเมว. ‘‘หตฺถ กุกฺกุจฺจํ’’ติ เอตฺถ สงฺโกจนตฺโถ น ลพฺภติ. กุจฺฉิต กิริยตฺโถ เอว ลพฺภติ. หตฺถโลลตาหิ หตฺถ กุกฺกุจฺจนฺติ วุจฺจติ. ปาทโลลตา จ ปาทกุกฺกุจฺจํ. เตนาห ‘‘อสํยต กุกฺกุจฺจํ นามา’’ติ. ยํ ปน กุกฺกุจฺจํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ วตฺถุํ. กุกฺกุจฺจํ กโรนฺตีติ กุกฺกุจฺจายนฺตา. นามธาตุ ปทญฺเหตํ. กปฺปติ นุ โข, น นุ โข กปฺปตีติ เอวํ วินย สํสยํ อุปฺปาเทนฺตาติ อตฺโถ. ‘‘กุกฺกุจฺจปฺปกตตายา’’ติ กุกฺกุจฺเจน อปกตตาย อภิภูตตาย. ‘‘อตฺตโน อวิสเย’’ติ อาณาจกฺกฐาเน. อาณาจกฺก สามิโน พุทฺธสฺสวิสยตฺตา อตฺตโน สาวก ภูตสฺส อวิสเยติ อตฺโถ. เย ปน กโรนฺติเยว กุกฺกุจฺจายนฺตา ปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาปตฺตึ’’ติ ทุกฺกฏาปตฺตึ.

93. කුක්කුච්ච යන වචනයේ අර්ථය පැහැදිලි කරන තන්හි, 'ක්‍රියාව කරන ලද්දේය' යනුවෙන් 'කත' යන ශබ්දයේ ස්වභාවය හා සාධනය (ව්‍යුත්පත්තිය) පැවසීය. මෙසේ වචනාර්ථය දක්වා එහි අභිප්‍රේත අර්ථය දක්වමින් 'අර්ථයෙන් ගත්කල පසුව' යනාදිය පවසන ලදී. 'අනුසෝචන වශයෙන්' යනු පසුව නැවත නැවතත් සිතේ ඇතිවන තැවීම් වශයෙනි. එය 'කුකත' (නරක ලෙස කරන ලද්ද) යයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කුසල ධර්මයන්හි' යනු පින්කම් යන කරුණු වලදී සිතේ පීඩාව සඳහාම (සිත වෙළා ගැනීමට) පවතියි. කුක්කුච්චයෙන් යුත් පුද්ගලයා පින්කම් කරන අවස්ථාවෙහි පවා චිත්ත සුඛයක් නොලබයි. බොහෝ ජනයා මැද වසමින් විවිධ කටයුතු කරමින් විවිධ තිරශ්චීන කතා (නිසරු කතා) පවසමින් සිතේ සතුටක් ලබයි. එවිට ඔහුගේ පින්කම් කිරීම සඳහා වූ සිත පිරිහෙයි, හීන වෙයි. සිතේ වසඟයට යමින් හැසිරෙයි. මෙසේ (කුක්කුච්චය) සිතේ වෙහෙස පිණිසම පවතියි. 'අට්ඨකථාවෙහි' යනු අට්ඨසාලිනියෙහි ය. 'කරන ලද හා නොකරන ලද සාවද්‍ය හා අනවද්‍ය' යනු පෙර කරන ලද වැරදි කර්මය හා නොකරන ලද නිවැරදි කර්මය පිළිබඳවය. මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය කර්මාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'අභිමුඛයට යාම' යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සිත ඒ දෙසට නැඹුරු වීමයි. මෙයින් අරමුණ පිළිබඳව නැවත නැවත සිතීම හෙවත් විප්පටිසාරය දක්වයි. 'නොකරන ලද්ද කළ නොහැකිය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නොකරන ලද දෙය කිරීමට අපොහොසත් වීමයි. 'කරන ලද්ද කළ නොහැකිය' යන්නෙහි අදහසද එසේමය. 'විරූප' යනු පිළිකුල් සහගත වූ, අශෝභන වූ යන්නයි. 'කුච්ඡිත' යනු නින්දා කළ යුතු වූ යන්නයි. පෙර චිත්තෝත්පාදය 'කුච්ඡිත' යයි පවසන ලදී. එහෙත් අට්ඨකථාවෙහි විප්පටිසාරය 'කුච්ඡිත' යයි පවසන ලදී. මේ දෙකම නොගැලපේද? නැත, නොගැලපීමක් නැත, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවන බැවින් එය පෙන්වීමට 'මෙහිද' යනාදිය පවසන ලදී. 'යම් කරුණකින්' යනු කරන ලද හා නොකරන ලද දේ නිමිති කරගෙන සිදුවන නිසරු චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය හේතුවෙනි. එම චිත්තෝත්පාදයම 'කුකත' යන පදයට ගැනීම සුදුසුය, විභාවනියෙහි මෙන් කරන ලද හා නොකරන ලද දුශ්චරිත හා සුචරිත යන්න නොවේ. විභාවනියෙහි ද එම චිත්තෝත්පාදයම උපචාර ක්‍රමයට ගෙන ඇත්තේ නොවේද? යුක්ති සහගතව සහ අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායට අනුව ප්‍රධාන අර්ථය සිද්ධ වන විට උපචාර ක්‍රමය කුමටද? එබැවින් 'විභාවනියෙහි පනා' යනාදිය පවසන ලදී. කුකතයේ ස්වභාවය කුක්කුච්චයයි, මෙහි 'අ' කාරයට 'උ' කාරය කිරීම අට්ඨකථා ක්‍රමයයි. දැන් ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයට අනුව වෙනත් වචනාර්ථයක් හා අදහසක් දැක්වීමට 'තවද' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ධාතුපාඨයන්හි' යනු අක්ෂර ධාතූන් ප්‍රකාශ කරන නිරුක්ති පාඨයන්හි ය. එහි පාඨ කෙරෙයි, නොකෙරෙන්නේ නොවේ. එම අර්ථයන්ද 'සිතේ විප්පටිසාරය' සහ 'මනෝවිලේඛය' (සිතෙහි ගැටීම) යනුවෙන් පාලියෙහි වදාළ කුක්කුච්චයේ පර්යාය පද සමඟ ගැලපෙයි. එබැවින් මෙම අනෙක් ක්‍රමයද මෙහි අනිවාර්යයෙන්ම කිවයුතු බව පෙන්වයි. විප්පටිසාරය ඇති පුද්ගලයා පවා යම් පින්කමක් කරන විටත්, විප්පටිසාර නමැති ගින්නෙන් දැවෙන සිතැති බැවින් පින්කම්හි චිත්ත ප්‍රසාදයක් නොලබයි. සිතේ සුවයක් විඳින්නේ නැත. 'මේ කර්මයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද' යැයි සිතා එය අත්හැර සිතේ සුවය විඳින දෙයෙහි හැසිරෙයි. මෙසේ විප්පටිසාරය යනු පින්කම් වලින් පසුබෑමකි. ක්ලේශයන් ලිහිල් කිරීම (සල්ලේඛ) යනු සන්තෝෂය හා සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ එම අංගයන් ප්‍රහීණ කිරීම් ආදියෙන් ඒ ඒ කෙලෙස් දුරු කිරීමයි. 'අනුත්ථුනන ආකාරයෙන්' යනු නැවත නැවතත් වැළපෙන ආකාරයෙනි. හැකිළෙයි යනුවෙන් පවසා එහි ද්විවිධ අර්ථ දක්වමින් 'කුසල කර්ම සමාදානයෙහි' යනාදිය පවසන ලදී. නැමීමට පවා ඉඩ නොදෙයි. එවිට සමාදන් වීමට හෝ වැඩි දියුණු කිරීමට ඉඩ දෙන්නේ කෙසේද? 'තනුකරණයෙන්' යනු දුර්වල කිරීමෙනි. මෙහි කරණ විභක්තිය විශේෂණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'ඒ' යනු ධර්ම සමූහයයි. එය නම් කුක්කුච්චයයි. ඇතැම්හු කුක්කුච්චය වර්තමාන සුචරිත-දුශ්චරිත අරමුණු කොට හෝ අනාගත සුචරිත-දුශ්චරිත අරමුණු කොට පවතින බව කල්පනා කරති. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් 'එබැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. මහානිද්දේස පාඨයෙහි කුක්කුච්චය, සිතේ විප්පටිසාරය සහ මනෝවිලේඛය යන ආකාර දෙකකින් උපදින බව සඳහන් වේ. 'කළ නිසා' යනු නොකළ යුතු දෙය කළ නිසාය. 'නොකළ නිසා' යනු කළ යුතු දෙය නොකළ නිසාය. ඇතැම්හු මෙම විප්පටිසාරය යනු යම් කරුණක් නිසා පෙර කරන ලද සුචරිතයන් හෝ නොකරන ලද දුශ්චරිතයන් අරභයා උපදින්නක් බවත්, පෘථග්ජනයාගේ සිත උම්මත්තකයෙකු හා සමාන බවත් පවසති. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් 'මෙහිදී' යනාදිය පවසන ලදී. ඇතැමුන්ගේ වාදයට අනුව විප්පටිසාරය යනු දෝමනස්සයකි, කුක්කුච්චය නොවේ. එය ආකාර දෙකකි. අපාය බය නිසා තැතිගන්නාහු 'අපායභය තජ්ජිත' නම් වෙති. 'අන් අයට නොවේ' යනු සුචරිත-දුශ්චරිතයන් නොදන්නා අයට හෝ මෙනෙහි නොකරන අයට එය ඇති නොවේ. එය කෙසේ දැනගත හැකිද යත්, සුචරිත-දුශ්චරිත නාමයෙන් අනුසෝචන ආකාරය දක්වා ඇති බැවින් 'මට නොකළේය' යනාදිය පවසන ලදී. යථාර්ථ මානය නම් තමාට වඩා උසස් අයෙකුට වඩා තමා උසස් යැයි හෝ සමාන අයෙකුට තමා සමාන යැයි හෝ පහත් අයෙකුට තමා පහත් යැයි ආදී වශයෙන් පවතින සැබෑ මානයයි. 'යම් කුක්කුච්චයක් උපදියිද' යනු එහි සම්බන්ධයයි. 'නොකර' යනු එම යහපත් ක්‍රියාව නොකරය. 'කර' යනු එම පාප කර්මය කරය. මෙය පෙර කරන ලද හෝ නොකරන ලද කාලයේදීම අයථාර්ථවත් වෙයි. අනුසෝචන කාලයේදී නම් යථාර්ථවත්මය. 'හත්ථ කුක්කුච්ච' (අත් සෙලවීම) යන්නෙහි හැකිළීමේ අර්ථය නොලැබේ. එහි ලැබෙන්නේ නරක ක්‍රියාවේ අර්ථය පමණි. අත්වල නොසන්සුන් බව නිසා එය හත්ථ කුක්කුච්ච යැයි කියනු ලැබේ. පාදවල නොසන්සුන් බව පාද කුක්කුච්චයයි. එබැවින් 'අසංයත කුක්කුච්චය නම් වේ' යයි පවසන ලදී. යම් කුක්කුච්චයක් වේද, 'එය' යනු එම වස්තුවයි. කුක්කුච්ච කරන්නෝ 'කුක්කුච්චායන්ත' නම් වෙති. මෙය නාමධාතු පදයකි. 'කැප ද නැද්ද' යනුවෙන් විනය සම්බන්ධ සැක උපදවන්නෝ යන්න එහි අර්ථයයි. 'කුක්කුච්චපකතතාව' යනු කුක්කුච්චයෙන් අභිභූත වූ ස්වභාවයයි. 'තමාගේ විෂය නොවන තන්හි' යනු ආඥා චක්‍රය පවතින තැනයි. ආඥා චක්‍රයේ හිමිකරු බුදුරජාණන් වහන්සේ බැවින් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ට එය තම විෂය නොවන බව අර්ථයයි. යම් කෙනෙකු (යමක්) කරන විටම සැක ඇති කර ගනිත්ද යන්න අදහසයි. 'ආපත්තිය' යනු දුක්කටාපත්තියයි.

๙๔-๙๕. ถินมิทฺธวจนตฺเถสุ. ‘‘จิตฺตํ มนฺทมนฺทํ กตฺวา’’ติ จินฺตน กิจฺเจ อติมนฺทํ ปริทุพฺพลํ กตฺวา. จิตฺตํ คิลานํ มิลาตํ กตฺวาติ [Pg.96] วุตฺตํ โหติ. ‘‘อชฺโฌตฺถรตี’’ติ อภิภวติ. อารมฺมณ วิชานเน วา ชวนกิจฺเจ วา ปริหีนถามพลํ กโรติ. ‘‘ถิยตี’’ติ ปทํ ปาฬิวเสน สิทฺธนฺติ อาห ‘‘ถินํ ถิยนา’’ติอาทึ. ‘‘อกมฺมญฺญภูเต กตฺวา’’ติ กายกมฺมาทีสุ อกมฺมกฺขเม ปริทุพฺพเล กตฺวา. [มุคฺคเรน โปเถตฺวา วิยาติ วุตฺตํ โหติ ]. ‘‘เต’’ติ จิตฺต เจตสิเก สมฺปยุตฺต ธมฺเม. ‘‘โอลียาเปตฺวา’’ติ อวลีเน อวสีทนฺเต กตฺวา. เตนาห ‘‘อิริยา ปถํ ปี’’ติอาทึ. ถินํ จิตฺตํ อภิภวติ, วิชานน กิจฺจสฺส เคลญฺญตฺตา ถินสฺส. มิทฺธํ เจตสิเก อภิภวติ, ผุสนาทิ กิจฺจสฺส เคลญฺญตฺตา มิทฺธสฺสาติ อธิปฺปาโย.

94-95. ථීනමිද්ධ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: 'චිත්තං මන්දමන්දං කත්වා' යනු සිතීමේ කාර්යයෙහිදී සිත ඉතා මන්දගාමී හා අතිශයින් දුර්වල කිරීමයි. සිත ගිලන් වූවක් හෝ මැලවුණක් කිරීම යන්න මෙහි අදහසයි. 'අජ්ඣොත්ථරති' යනු යටපත් කරයි. අරමුණු දැනගැනීමේදී හෝ ජවන කාර්යයේදී සිතේ ශක්තිය පිරිහීමට පත් කරයි. 'ථියති' යන පදය පාළි භාෂා ක්‍රමයට සිද්ධ වූ බව දැක්වීමට 'ථීනං ථියනා' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අකම්මඤ්ඤභූතේ කත්වා' යනු කායකර්ම ආදියෙහිදී අකර්මණ්‍ය හා අතිශයින් දුර්වල කිරීමයි. (මුගුරකින් තැලුවාක් මෙන් යන්න මෙහි අදහසයි). 'තේ' යනු සිත හා චෛතසික යන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ය. 'ඕලීයාපෙත්වා' යනු පසුබසින හෝ හැකිළෙන ස්වභාවයට පත් කිරීමයි. එහෙයින් 'ඉරියාපථම්පි' යනාදිය වදාරන ලදී. ථීනය සිත යටපත් කරයි, ඒ දැනගැනීමේ කාර්යයෙහි පවතින ගිලන් බව නිසාය. මිද්ධය චෛතසිකයන් යටපත් කරයි, ඒ ස්පර්ශය ආදී කාර්යයන්හි පවතින ගිලන් බව නිසාය යනු මෙහි අදහසයි.

๙๖. วิจิกิจฺฉาวจนตฺเถ. ‘‘จิกิจฺฉนํ’’ติ โรคาปนย นตฺเถ กิตธาตุวเสน สิทฺธํ สงฺขต กิริยา ปทนฺติ อาห ‘‘ญาณปฺปฏิกาโรติ อตฺโถ’’ติ. ‘‘ปฏิกาโร’’ติ จ โรคสฺส ปฏิปกฺข กมฺมํ. ‘‘เอตายา’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ. วิจินนฺติ ธมฺมํ วิจินนฺตีติ วิจิโน. ธมฺม วีมํสกา. กิจฺฉติ กิลมติ เอตายาติ กิจฺฉา. วิจินํ กิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สภาวํ’’ติอาทิมาห. ‘‘วิจิกิจฺฉตี’’ติ สงฺขตธาตุปทํ. ตญฺจ กงฺขายํ วตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิจิกิจฺฉติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวิธา เอฬยติ กมฺปตีติ ทฺเวฬกํ. ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. ทฺเวฬกสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘พุทฺธาทีสุ อฏฺฐสู’’ติ พุทฺเธ กงฺขติ, ธมฺเม กงฺขติ, สงฺเฆ กงฺขติ, สิกฺขาย กงฺขติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ, อปรนฺเต กงฺขติ, ปุพฺพนฺตา ปรนฺเต กงฺขติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขตีติ เอวํ วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ สทฺเธยฺย วตฺถูสุ. ตตฺถ ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติ อิติปิ โส ภควา อรหํติอาทินา วุตฺเตสุ พุทฺธคุเณสุ อสทฺทหนฺโต พุทฺเธ กงฺขติ นาม. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติอาทินา วุตฺเตสุ ธมฺม คุเณสุ อสทฺทหนฺโต ธมฺเม กงฺขติ นาม. สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทินา วุตฺเตสุ สงฺฆคุเณสุ อสทฺทหนฺโต สงฺเฆ กงฺขติ นาม. ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ วฏฺฏ ทุกฺขโต นิยฺยานฏฺเฐสุ อสทฺทหนฺโต สิกฺขาย กงฺขติ นาม. อตฺตโน อตีต ภวสฺส อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขนฺโต ปุพฺพนฺเต กงฺขติ นาม. อตฺตโน ปรมฺมรณา อนาคต ภวสฺส อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขนฺโต อปรนฺเต กงฺขติ นาม. ตทุภยสฺส อตฺถิ นตฺถิ ภาเว [Pg.97] กงฺขนฺโต ปุพฺพนฺตา ปรนฺเต กงฺขติ นาม. อิมสฺมึ ภเว อตฺตโน ขนฺธานํ ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท จ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนภาเว จ กงฺขนฺโต อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ นาม. ‘‘วิมติ วเสนา’’ติ เวมติกภาเวน. ปวตฺตมานา วิจิกิจฺฉา. วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปกา นาม สพฺพ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตพุทฺธีนํ สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ เอว นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อสพฺพญฺญูนํ’’ติอาทิ.

96. විචිකිච්ඡා යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: 'චිකිච්ඡනං' යනු රෝගය දුරු කිරීම යන අර්ථයෙහි 'කිත්' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ක්‍රියා පදයක් බැවින්, 'ඥානයෙන් කරන ප්‍රතිකර්මය' යන්න එහි අර්ථය යැයි පවසන ලදී. 'ප්‍රතිකර්මය' යනු රෝගයට විරුද්ධව කරන ක්‍රියාවයි. 'එතාය' යනු නිස්සක්ක (පඤ්චමී) විභක්ති වචනයකි. ධර්මය විමසන්නෝ 'විචින' නම් වෙති, එනම් ධර්ම පර්යේෂකයෝය. මෙයින් තැවෙයි (ක්ලමථයට පත්වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'කිච්ඡා' නම් වේ. විචින හා කිච්ඡා යන පද එක්වීමෙන් 'විචිකිච්ඡා' යන අර්ථය දැක්වීමට 'සභාවං' යනාදිය වදාරන ලදී. 'විචිකිච්ඡති' යනු සංඛත ධාතු පදයකි. එය සැකයෙහි පවතින බව දැක්වීමට 'විචිකිච්ඡති වා' යනාදිය වදාරන ලදී. දෙවැදෑරුම්ව සැලෙන බැවින් 'ද්වේළකං' නම් වේ. එසේ පවත්නා සිත 'ද්වේළක' නම් වේ. ද්වේළක ස්වභාවය 'ද්වේළකභාවය' යි. බුද්ධාදී අටතැන්හි සැක කිරීම නම්: බුදුන් කෙරෙහි සැක කරයි, දහම කෙරෙහි සැක කරයි, සඟුන් කෙරෙහි සැක කරයි, ශික්ෂාව කෙරෙහි සැක කරයි, පූර්වාන්තය (අතීත භවය) කෙරෙහි සැක කරයි, අපරාන්තය (අනාගත භවය) කෙරෙහි සැක කරයි, පූර්වාන්ත-අපරාන්ත යන දෙකම කෙරෙහි සැක කරයි, මේ ප්‍රත්‍යතාවයෙන් හටගත් පටිච්ච සමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි සැක කරයි යනුවෙන් වදාරන ලද ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු කරුණු අටයි. එහි 'බුදුන් කෙරෙහි සැක කරයි' යනු 'ඉතිපි සෝ භගවා අරහං' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බුදුගුණ අදහන්නේ නැතිව බුදුන් කෙරෙහි සැක කිරීමයි. 'ස්වක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ධර්ම ගුණයන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතැබීම ධර්මය කෙරෙහි සැක කිරීමයි. 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද සංඝ ගුණයන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතැබීම සංඝයා කෙරෙහි සැක කිරීමයි. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සංසාර දුක්ඛයෙන් නික්මීමේ මාර්ග බව විශ්වාස නොකිරීම ශික්ෂාව කෙරෙහි සැක කිරීමයි. තමාගේ අතීත භවයෙහි ඇති නැති බව පිළිබඳ සැක කිරීම පූර්වාන්තය කෙරෙහි සැක කිරීමයි. තමාගේ මරණින් පසු අනාගත භවයක් ඇති නැති බව පිළිබඳ සැක කිරීම අපරාන්තය කෙරෙහි සැක කිරීමයි. ඒ දෙකෙහිම ඇති නැති බව ගැන සැක කිරීම පූර්වාන්ත-අපරාන්ත සැකයයි. මේ භවයෙහි තම ස්කන්ධයන්ගේ පටිච්ච සමුප්පාදය හා පටිච්චසමුප්පන්න භාවය ගැන සැක කිරීම ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි සැක කිරීමයි. 'විමති වසේන' යනු සැක සහිත ස්වභාවයෙනි. පවත්නා වූ විචිකිච්ඡාවයි. විචිකිච්ඡාව හා සමාන වූ ස්වභාවයන් සියලු ධර්මයන්හි අවහිරයක් නැති බුද්ධි ඇති සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට නොමැති බව 'අසබ්බඤ්ඤූනං' යනාදියෙන් දක්වන ලදී.

อกุสลราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

අකුසල රාශිය පිළිබඳ අනුදීපනාව මෙතෙකින් නිමවා ලන ලදී.

๙๗. สทฺธาวจนตฺเถ. ‘‘สนฺนิสินฺนํ’’ติ อจลิตํ. ‘‘สุฏฺฐู’’ติ อนสฺสนฺตํ อจลนฺตญฺจ กตฺวา. ‘‘ธาเรตี’’ติ เอวเมว โหตีติ สลฺลกฺขณวเสน ธาเรติ. ตถา ฐเปตีติ. สทฺทหนฺติ วา สทฺธา สมฺปนฺนา สตฺตา. สทฺธาตุํ อรหนฺตีติ สทฺเธยฺยานิ. อกาลุสฺสํ วุจฺจติ อนาวิลํ จิตฺตํ. อกาลุสฺสํ เอว อกาลุสฺสิยํ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘โอกปฺปนา’’ติ อโหสาธุ อโหสุฏฺฐูติ อธิมุจฺจนวเสน จินฺตนา. ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺโข เยวา’’ติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺโต อธิโมกฺโขเยว. ‘‘วิตฺเต อสตี’’ติ ธเน อสติ. ธนญฺหิ วิตฺตนฺติ วุจฺจติ. ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ วินฺทนฺติ เอเตนาติ กตฺวา. ‘‘เตสํ’’ติ มนุสฺสานํ.

97. ශ්‍රද්ධා යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: 'සන්නිසින්නං' යනු නිශ්චල වූවකි. 'සුට්ඨු' යනු විනාශ නොවී නොසැලී පවතින පරිදි කිරීමයි. 'ධාරේති' යනු මෙය මෙසේම වේ යැයි ලක්ෂණ වශයෙන් දැරීමයි. එසේම තැන්පත් කිරීමයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත සත්වයෝ අදහති. ශ්‍රද්ධාව තැබීමට සුදුසු දේ 'සද්ධෙය්‍ය' නම් වේ. කිලිටු නොවූ සිත 'අකාලුස්සං' නම් වේ. අකාලුස්ස බවම 'අකාලුස්සිය' නම් වේ. එහි ස්වභාවය 'අකාලුස්සියං' යි. 'ඕකප්පනා' යනු 'මෙය යහපත්ය, මෙය ඉතා මැනවි' යනුවෙන් දැඩි විශ්වාසයෙන් යුතුව සිතීමයි. 'මිච්ඡාධිමොක්ඛෝ යේව' යනු වැරදි දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ අධිමෝක්ෂයයි (තීරණයයි). 'විත්තේ අසති' යනු ධනය නොමැති කල්හිය. ධනය 'විත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. යමක් යමක් කැමති වන්නේද, එය මෙයින් විඳින (ලබාගන්නා) බැවිනි. 'තේසං' යනු මිනිසුන්ගේය.

๙๘. สติวจนตฺเถ. ‘‘สรตี’’ติ อนุสฺสรติ. ‘‘กตานี’’ติ ปุพฺเพกตานิ. ‘‘กตฺตพฺพานี’’ติ อิทานิ วา ปจฺฉา วา กตฺตพฺพานิ. กลฺยาณ กมฺมํ นามปกติยา จิตฺตสฺส รติฏฺฐานํ น โหติ. ปาป กมฺมเมว จิตฺตสฺส รติฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา กลฺยาณ กมฺเม เอว อปฺปมชฺชิตุํ วิสุํ สตินาม อิจฺฉิตพฺพา. ปาปกมฺเม ปน วิสุํ สติยา กิจฺจํ นตฺถิ. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อปมตฺต รูปา โหนฺติ. เตนาห ‘‘อิตราปนา’’ติอาทึ. ‘‘สติเยว น โหตี’’ติ วิสุํ สติ นามโก เอโก เจตสิโกเยว น โหติ. กตมา ปน สา โหตีติ อาห ‘‘กตสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ กตสฺส อปฺปมชฺชนํ นาม เกสญฺจิ อนุโมทนวเสน เกสญฺจิ อนุโสจนวเสน อปฺปมชฺชนํ. กตฺตพฺพสฺส อปฺปมชฺชนํ นาม นิจฺจกาลมฺปิ กาตุํ อภิมุขตา. ‘‘กตสฺสา’’ติ [Pg.98] วา ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. ตถา เสเสสุ ทฺวีสุ ปเทสุ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโต สพฺพกมฺมิโก. ‘‘นิยุตฺโต’’ติ อปฺปมตฺโต หุตฺวา พฺยาวฏกาย จิตฺโต. สพฺเพสุ ฐาเนสุ อิจฺฉิตพฺพาติ สพฺพตฺถิกา. สา หิ ฉสุ ทฺวาเรสุ จิตฺตสฺส อารกฺข กิจฺจา โหติ อินฺทฺริย สํวรณ ธมฺมตฺตา. ตสฺมา ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ โลภมูลจิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนตฺถาย สา อิจฺฉิตพฺพา, อนิฏฺฐา รมฺมเณ โทสมูล จิตฺตสฺส, มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหมูล จิตฺตสฺสาติ. อปิ จ, โพชฺฌงฺค ภาวนา ฐาเนสุ อิทํ สุตฺต ปทํ วุตฺตํ. ตสฺมา ภาวนา จิตฺตสฺส ลีนฏฺฐาเนปิ สา อิจฺฉิตพฺพา ลีนปกฺขโต จิตฺตสฺส นีวารณตฺถายาติอาทินา โยเชตพฺพา.

98. සති (සිහිය) යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: 'සරති' යනු අනුස්මරණය කරයි. 'කතානි' යනු පෙර කරන ලද දෑය. 'කත්තබ්බානි' යනු දැන් හෝ පසුව කළ යුතු දෑය. සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් කුසල් කර්මය සිතේ ඇලීමට (සතුටට) හේතු නොවේ. අකුසල් කර්මයම සිතේ ඇලීමට හේතු වෙයි. එබැවින් කුසල් කර්මයෙහිම නොපමාව යෙදීම සඳහා 'සතිය' යනුවෙන් වෙන් කොට දැක්විය යුතු දෙයක් අවශ්‍ය වේ. පාප කර්මයේදී සිහියෙහි වෙනම කාර්යයක් නැත. සියලුම චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් අප්‍රමත්ත (නොපමා) ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. එබැවින් 'ඉතරා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සතියේව න හෝති' යනු වෙන් වශයෙන් සතිය නමැති එක් චෛතසිකයක්ම නොවේ. එය කවරක්ද යත් 'කතස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කළ දෑ කෙරෙහි අප්‍රමාදය' යනු සමහරුන් සම්බන්ධයෙන් අනුමෝදනා වශයෙන්ද, සමහරුන් සම්බන්ධයෙන් අනුශෝචනා වශයෙන්ද ඇතිවන අප්‍රමාදයයි. 'කටයුතු දෑ කෙරෙහි අප්‍රමාදය' යනු නිරන්තරයෙන්ම එය කිරීමට ඉදිරිපත් වන ස්වභාවයයි. 'කතස්ස' යනු ස්ථානාර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). ඉතිරි පද දෙකද එසේමය. සියලු රජයේ කටයුතුවල නියුක්ත වූවෙක් 'සබ්බකම්මික' නම් වේ. 'නියුත්තෝ' යනු අප්‍රමාදීව ඒ කටයුතුවල යෙදුණු සිතයි. සියලු අවස්ථාවන්හිදී අපේක්ෂා කළ යුතු බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. ඇය (සතිය) සය දොරෙහි ඉන්ද්‍රිය සංවර කරන ධර්මයක් බැවින් සිතේ ආරක්ෂක කාර්යය සිදු කරයි. එබැවින් සය දොරෙහි ඉෂ්ට අරමුණකදී ලෝභ මූල සිත් ඇතිවීම වැළැක්වීමටත්, අනිෂ්ට අරමුණකදී ද්වේෂ මූල සිත් වැළැක්වීමටත්, මධ්‍යස්ථ අරමුණකදී මෝහ මූල සිත් වැළැක්වීමටත් ඇය අපේක්ෂා කළ යුතුය. තවද, බොජ්ඣංග භාවනා අවස්ථාවන්හිදී ද මේ සූත්‍ර පදය වදාරන ලදී. එබැවින් භාවනා චිත්තය පසුබසින (ලීන වන) අවස්ථාවලදී සිත එම අකුසල් පක්ෂයෙන් වැළැක්වීම සඳහා සිහිය අවශ්‍ය වේ යැයි මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

๙๙-๑๐๐. หิริโอตฺตปฺปวจนตฺเถสุ. ‘‘กายทุจฺจริตาทีหิ ลชฺชตี’’ติ ตานิกาตุํ ลชฺชติ. ตานิ หีนกมฺมานิ ลามกกมฺมานีติ หีเฬตฺวา ตโต อตฺตานํ รกฺขิตุํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘ชิคุจฺฉตี’’ติ. ‘‘อุกฺกณฺฐตี’’ติ วิรุชฺฌติ, วิโยคํ อิจฺฉติ. ‘‘เตหิ เยวา’’ติ กาย ทุจฺจริตาทีหิเยว. ‘‘อุพฺพิชฺชตี’’ติ อุตฺตสติ, ภยโต อุปฏฺฐาติ. คาถาสุ. ‘‘อลชฺชิเยสู’’ติ อลชฺชิตพฺเพสุ กลฺยาณ กมฺเมสุ. ‘‘ลชฺชเร’’ติ ลชฺชนฺติ. ‘‘อภเย’’ติ อภายิตพฺเพ กลฺยาณกมฺเม. ยสฺมา ปน สปฺปุริสา อตฺตานํ ปริหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หิริยา อตฺตนิ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ อตฺตโน ชาติคุณาทิกํ วา สีล คุณาทิกํ วา ครุํ กตฺวา มาทิสสฺส เอว รูปํ ปาปกมฺมํ อยุตฺตํ กาตุํ. ยทิ กเรยฺยํ, ปจฺฉา อตฺตานํ อสุทฺธํ ญตฺวา ทุกฺขีทุมฺมโน ภเวยฺยนฺติ เอวํ หิริยา อตฺตนิ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา. ‘‘โอตฺตปฺเปน ปเรสุ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ปรานุวาทภยํ ภายิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ปรานุวาทภยํ นาม ปเรสํ สาธุ ชนานํ ครหา ภยํ. อญฺญมฺปิ อปายภยํ สํสาร วฏฺฏภยญฺจ เอตฺถ สงฺคยฺหติเยว. โลกํปาเลนฺตีติ โลกปาลา. ‘‘โลกํ’’ติ สตฺตโลกํ. ‘‘ปาเลนฺตี’’ติ อปาย ภยโต รกฺขนฺติ.

99-100. හිරි හා ඔත්තප්ප යන වචනවල අර්ථය පිළිබඳව: ‘කායදුශ්චරිතාදියෙන් ලජ්ජා වෙයි’ යනු ඒවා කිරීමට ලජ්ජා වන බවයි. එම පාපී ක්‍රියාවන්, ලාමක ක්‍රියාවන් සේ සලකා පිළිකුල් කර, ඒවායින් තමා ආරක්ෂා වීමට කැමති වෙයි. එබැවින් ‘පිළිකුල් කරයි’ (ජිගුච්ඡති) යයි කියන ලදී. ‘උක්කණ්ඨති’ (කලකිරෙයි) යනු එයට විරුද්ධ වෙයි, එයින් වෙන් වීමට කැමති වෙයි. ‘තේහි යේව’ යනු කාය දුශ්චරිතාදියෙන්ම ය. ‘උබ්බිජ්ජති’ යනු තැති ගනියි, භයක් ලෙස දකියි. ගාථාවල: ‘අලජ්ජියේසු’ යනු ලජ්ජා නොවිය යුතු කල්‍යාණ කර්මයන්හි දී ය. ‘ලජ්ජරේ’ යනු ලජ්ජා වෙති. ‘අභයේ’ යනු භය නොවිය යුතු කල්‍යාණ කර්මයන්හි දී ය. යම් හෙයකින් සත්පුරුෂයෝ අකුසලයෙන් තමන් වළක්වා ගනිත් ද, එය මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘හිරියෙන් තමා කෙරෙහි ගෞරවය උපදවා’ යනු තමාගේ ජාතිය, ගුණය හෝ සීල ගුණය ආදිය උසස් කොට සලකා, ‘මා වැනි කෙනෙකුට මෙබඳු පාප කර්මයක් කිරීම නුසුදුසු ය’ යි සිතීමයි. ඉදින් කළහොත්, පසුව තමා අශුද්ධ බව දැන දුකට හා මනස්තාපයට පත් වේ යැයි මෙසේ හිරියෙන් තමා කෙරෙහි ගෞරවය උපදවා ගනියි. ‘ඔත්තප්පයෙන් අන්‍යයන් කෙරෙහි ගෞරවය උපදවා’ යනු පරානුවාද භයට (අන්‍යයන්ගේ දෝෂාරෝපණයට) භය වීම යන අදහසයි. එහි පරානුවාද භය යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ගැරහුමට ඇති භයයි. මෙහිදී අපාය භය සහ සංසාර වට්ට භය ද ඇතුළත් වේ. ලෝකය පාලනය කරන බැවින් ‘ලෝකපාල’ නම් වේ. ‘ලෝකය’ යනු සත්ත්ව ලෝකයයි. ‘පාලනය කරයි’ යනු අපාය භයෙන් ආරක්ෂා කරයි යන්නයි.

๑๐๑. อโลภวจนตฺเถ. อกาโร วิรุทฺธตฺโถติอาห ‘‘โลภปฺปฏิปกฺโข’’ติ. โลภสฺส ปฏิวิรุทฺโธติ อตฺโถ. ปฏิวิรุทฺธตา จ ปหายก ปหาตพฺพ ภาเวน เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสหี’’ติอาทิมาห[Pg.99]. ตตฺถ โส เนกฺขมฺมธาตุวเสน หุตฺวา ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หิต สญฺญิเตสู’’ติ อิทํ เม อตฺถาย หิตาย สุขายาติ เอวํ สญฺญิเตสุ. ‘‘ลคฺคนวเสนา’’ติ อมุญฺจิตุกามตาวเสน. เตสฺเวว ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภวโภค สมฺปตฺติโย คูถราสึ วิย หีเฬตฺวา’’ติ อิทํ โพธิสตฺตานํ วเสน นิทสฺสน วจนํ. ตตฺถ ‘‘หีเฬตฺวา’’ติ ครหิตฺวา. นิกฺขมนฺติ เอเตนาติ เนกฺขมฺโม. โส เอว ธาตูติ เนกฺขมฺมธาตุ.

101. අලෝභ යන වචනයේ අර්ථය ගැන: ‘අ’ යන්න විරුද්ධ අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් ‘ලෝභයට ප්‍රතිපක්ෂ’ යයි කියන ලදී. අලෝභය යනු ලෝභයට ඉඳුරාම විරුද්ධ වූ අර්ථයයි. ඒ විරුද්ධ බව ප්‍රහාණය කරන්නා වූ (අලෝභය) සහ ප්‍රහාණය කළ යුතු (ලෝභය) යන ස්වභාවයෙන් තේරුම් ගත යුතු බව දැක්වීමට ‘සෝහී’ යනාදිය පැවසිණි. එහි එම අලෝභය නෙක්ඛම්ම ධාතු වශයෙන් පවතී යන්න සම්බන්ධයයි. ‘හිත සංඥිතේසු’ යනු ‘මෙය මගේ අභිවෘද්ධිය පිණිසත්, හිත සුව පිණිසත් පවතී’ යයි මෙසේ හඳුනාගත් අරමුණුවල ය. ‘ලග්ගන වසේන’ යනු අතහැරීමට අකමැති ස්වභාවයෙනි. එම අරමුණුවලම පවතී යන්න සම්බන්ධයයි. ‘භව භෝග සම්පත් අශුචි ගොඩක් මෙන් පිළිකුල් කර’ යනු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් කළ දැක්වීමකි. එහි ‘හීළෙත්වා’ යනු ගර්හා කොට යන්නයි. මෙයින් (කාමයන්ගෙන්) නික්මෙන බැවින් ‘නෙක්ඛම්ම’ නම් වේ. එයම ධාතුවක් බැවින් ‘නෙක්ඛම්ම ධාතු’ නම් වේ.

๑๐๒. อยํ นโย โทสปฺปฏิปกฺโข, โมหปฺปฏิปกฺโขติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

102. මෙම ක්‍රමය දෝෂ ප්‍රතිපක්ෂ (අදෝෂ) සහ මෝහ ප්‍රතිපක්ෂ (අමෝහ) ආදියෙහි ද යෙදිය යුතුය.

๑๐๓. ตตฺร มชฺฌตฺตตายํ. ‘‘ลีนุทฺธจฺจานํ’’ติ จิตฺตสฺส ลีนตา เอโก วิสมปกฺโข. อุทฺธฏตา ทุตีโย วิสมปกฺโข. ลีนํ จิตฺตํ โกสชฺเช วิสมปกฺเข ปตติ. อุทฺธฏํ จิตฺตํ อุทฺธจฺเจ วิสมปกฺเข ปตติ. ตทุภยมฺปิ อกุสล ปกฺขิกํ โหติ. ตถา จิตฺตสฺส อติ ลูขตา เอโก วิสม ปกฺโข. อติปหฏฺฐตา เอโกติอาทินา สพฺพํ โพชฺฌงฺควิธานํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตตฺร มชฺฌตฺตตา ปน สมฺปยุตฺต ธมฺเม อุโภสุ อนฺเตสุ ปาเตตุํ อทตฺวา สยํ มชฺฌิมปฺปฏิปทายํ ทฬฺหํ ติฏฺฐติ.

103. එහි තත්‍රමජ්ඣත්තතාව පිළිබඳව: ‘ලීන හා උද්ධච්ච’ යන්නෙන්, සිතේ හැකිළුණු බව (ලීනතාව) එක් අසමාන පාර්ශවයකි. සිතේ නොසන්සුන් බව (උද්ධච්චය) දෙවන අසමාන පාර්ශවයයි. හැකිළුණු සිත කුසීතකම නමැති අසමාන පාර්ශවයට වැටෙයි. නොසන්සුන් සිත උද්ධච්චය නමැති අසමාන පාර්ශවයට වැටෙයි. ඒ දෙකම අකුසල පක්ෂයට අයත් වේ. එමෙන්ම සිතේ අධික රළු බව එක් අසමාන පාර්ශවයකි, අධික ප්‍රබෝධවත් බව තවත් එකකි ආදී වශයෙන් සියලු බොජ්ඣංග විධි විස්තර කළ යුතුය. එහි තත්‍රමජ්ඣත්තතාව වනාහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අන්ත දෙකට වැටෙන්නට නොදී, තමා මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි ස්ථීරව පිහිටා සිටියි.

๑๐๔. ปสฺสทฺธาทีสุ. ‘‘ตตฺถ ตํ วีนฺทนฺตี’’ติ เตสุ ปุญฺญ กมฺเมสุ ตํ จิตฺต สุขํ ปฏิลภนฺติ.

104. පස්සද්ධි ආදියෙහි: ‘එහි එය විඳිති’ යනු ඒ පුණ්‍ය කර්මයන්හිදී එම චිත්ත සුඛය ලබති යන්නයි.

๑๐๕. ลหุตา ทฺวเย. ‘‘ตตฺตปาสาเณ’’ติ สนฺตตฺเต ปาสาณปิฏฺเฐ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปุญฺญกมฺเมสุ.

105. ලහුතා දෙකෙහි: ‘තත්ත පාසාණේ’ යනු රත් වූ ගල් තලාවක ය. ‘තත්ථ’ යනු පුණ්‍ය කර්මයන්හි ය.

๑๐๖-๑๑๐. มุทุตา ทฺวยาทีสุ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

106-110. මුදුතා දෙක ආදියෙහි සියල්ල පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

๑๑๑. วิรติตฺตเย. ‘‘กถา, เจตนา, วิรติ, วเสนา’’ติ ‘กถาสมฺมาวาจา, เจตนา สมฺมาวาจา, วิรติ สมฺมาวาจา, วเสน. ตํ กถาวาจํ สมุฏฺฐาเปตีติ ตํ สมุฏฺฐาปิกา. ยา ปน ปาป วิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺตีติ โยชนา. ‘‘สมาทิยนฺตสฺส วา’’ติ มุสาวาทา วิรมามีติอาทินา วจีเภทํ กตฺวา สมาทิยนฺตสฺส วา. ‘‘อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา’’ติ วจีเภทํ อกตฺวา จิตฺเตเนว ตถา อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา. อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สมาทาน วิรติปฺปวตฺตึ วทติ[Pg.100]. ‘‘อวีติกฺกมนฺตสฺส วา’’ติ เอเตน สมฺปตฺต วิรติปฺปวตฺตึ วทติ. ‘‘เอตายา’’ติ สมฺมาวาจา วิรติยา. สา ปน กตฺตุนา จ กฺริยาย จ สหภาวินี หุตฺวา สมาทาน กฺริยํ สุฏฺฐุตรํ สาเธติ. ตสฺมา สา กรณ สาธนํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘กรณตฺเถวากรณ วจน’’นฺติ. พหูสุชวนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ปุริม ปุริม ชวนวารปริยาปนฺนา สมฺมาวาจา ปจฺฉิม ปจฺฉิม ชวนวารสมุฏฺฐิตาย สมาทาน กฺริยาย ปจฺจโย โหติ. สา ปน ตาย กฺริยาย อสหภาวิตฺตา กรณลกฺขณํ น สมฺปชฺชติ. เหตุ ลกฺขเณ ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘เหตุ อตฺเถวา กรณวจน’’นฺติ. อิทญฺจ อตฺถโต ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. สมฺมาวาจาติ ปทํ ปน กิตสาธน ปทตฺตากรณตฺเถ เอวสิทฺธํ. น หิ อการก ภูโต เหตุ อตฺโถ สาธนํ นาม สมฺภวติ. ‘‘สมาทาน วจนานี’’ติ สมฺมาวาจา สมุฏฺฐิตานิ สมาทาน วจนานิ. ‘‘ตโต’’ติ ตโตปรํ. ‘‘เตสํ’’ติ เต สํวทมานานํ. อิทญฺจ สพฺพํ สมฺมาวาจาติ วจเน วจีเภทวาจํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ. สมฺปตฺตวิรติ สมุจฺเฉท วิรติภูตาย ปน สมฺมาวาจาย วจีเภเทน กิจฺจํ นตฺถิ. วิรติ กิจฺจ เมวปธานนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปวตฺตมานา’’ติ ปวตฺตมานตฺตา. วิเสสน เหตุ ปทเมตํ.

111. විරති තුනෙහි: ‘කථා, චේතනා, විරති වශයෙන්’ යනු සම්මාවාචා කථාව, සම්මාවාචා චේතනාව සහ සම්මාවාචා විරතිය යන වශයෙනි. එම කථා වචනය හටගන්වන බැවින් එය ‘සමුට්ඨාපිකා’ නම් වේ. යම් සිතක් පාපයෙන් වැළකීමේ ආකාරයෙන් පවතී ද, එය මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සමාදියන්තස්ස වා’ යනු ‘මුසාවාදයෙන් වළකිමි’ යනාදී වශයෙන් වාග් භේදය (වචනයෙන් කීම) කොට සමාදන් වන්නාට ය. ‘අධිට්ඨහන්තස්ස වා’ යනු වාග් භේදයක් නොකොට සිතින්ම එසේ අධිෂ්ඨාන කරන්නාට ය. මෙම පද දෙකෙන් සමාදාන විරතියේ පැවැත්ම කියවේ. ‘අවීතික්කමන්තස්ස වා’ යන්නෙන් සම්පත්ත විරතියේ පැවැත්ම කියවේ. ‘ඒතාය’ යනු සම්මාවාචා විරතියෙනි. එය කරන්නා සහ ක්‍රියාව සමඟ පවතිමින් සමාදාන ක්‍රියාව ඉතා හොඳින් සිදු කරයි. එබැවින් එය ‘කරණ සාධන’ නම් වේ. එබැවින් ‘කරණාර්ථයෙහිම කරණ වචනයකි’ යි කියන ලදී. ජවන වාර රාශියක් පවතින කල්හි, පෙර පෙර ජවන වාරයන්ට අයත් සම්මාවාචාව, පසු පසු ජවන වාරයන්හි හටගන්නා සමාදාන ක්‍රියාවට ප්‍රත්‍ය වේ. එය එම ක්‍රියාව සමඟ සහජාතව නොපවතින බැවින් කරණ ලක්ෂණයට පත් නොවේ; හේතු ලක්ෂණයෙහි පවතී. එබැවින් ‘හේතු අර්ථයෙහි කරණ වචනයකි’ යි පවසන ලදී. මෙය අර්ථය අනුව ලැබෙන බැවින් පවසන ලද්දකි. ‘සම්මාවාචා’ යන පදය කෘත්-සාධන පදයක් බැවින් කරණාර්ථයෙහිම සිද්ධ වේ. අකාරක වූ හේතු අර්ථය සාධනයක් විය නොහැක. ‘සමාදාන වචනානි’ යනු සම්මාවාචාවෙන් හටගත් සමාදාන වචනයි. ‘තතෝ’ යනු ඉන් පසුවයි. ‘තේසං’ යනු පිළිසඳරෙහි යෙදෙන්නවුන්ට ය. මේ සියල්ල සම්මාවාචා යන වචනයේදී වාග් භේද වචනය ප්‍රධාන කොට පවසන ලද්දකි. සම්පත්ත විරති සහ සමුච්ඡේද විරති බවට පත් සම්මාවාචාවේදී වාග් භේදයෙන් කෘත්‍යයක් නැත. විරති කෘත්‍යයම ප්‍රධාන බව දැක්වීමට ‘අපි ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘පවත්තමානා’ යනු පවතින බැවිනි. මෙය විශේෂණ හේතු පදයකි.

๑๑๒-๑๑๓. สมฺมากมฺมนฺเตปิ สมฺมาอาชีเวปิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

112-113. සම්මා කම්මන්තයෙහි ද සම්මා ආජීවයෙහි ද අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත.

๑๑๔. ‘‘สมฺปตฺตํ วตฺถุํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทิกมฺมสฺส วตฺถุํ. สาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาเยว. กสฺมา, อตฺตโน ปจฺจกฺเข สมฺปตฺต วเสนวตฺถุสฺสธรมานตฺตา. ‘‘สมาทิยนฺตสฺส วา อุปฺปนฺนา’’ติ ปาณาติ ปาตาปฏิวิรมาธีติอาทินา สมาทิยนฺตสฺสยา สมาทานกฺขเณ อุปฺปนฺนา วิรติ. ‘‘สา ปน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา โหตี’’ติ เอตฺถ กถํ ปจฺจุปฺปนฺนา รมฺมณา โหตีติ. ปาณาติ ปาตาปฏิวิรมาธีติ วทนฺตสฺส จิตฺตํ อนุกฺกเมน ปาณสทฺทาทีนํ อตฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ตตฺถ ‘‘ปาโณ’’ติ โวหารโต สตฺโต. ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. โส จ สตฺโต ตญฺจชีวิตินฺทฺริยํ โลเก สพฺพกาลมฺปิ สํวิชฺชติเยว. เอวรูปํ ชีวิตินฺทฺริย สามญฺญํ สนฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ วุตฺตํ. อทินฺนาทานา ปฏิวิรมาธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ‘‘อนาคตา รมฺมณาวา’’ติ [Pg.101] เอตฺถ เอกทิวสํ นิยเมตฺวา สมาทิยนฺตสฺส ตสฺมึ ทิวเส ธรมาน สตฺตาปิ อตฺถิ. อุปฺปชฺชิสฺสมานสตฺตาปิ อตฺถิ. ตทุภยมฺปิ ปาณวจเน สงฺคหิตเมว. ปาณุเปตํ กตฺวา สมาทิยนฺตสฺส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อปิ จ อนาคตกาลิกมฺปิ สมาทานํ อตฺถิเยว. อหํ อสุกทิวสโต ปฏฺฐาย ยาวชีวมฺปิ ปาณาติปาตา วิรมาธีติอาทิ. เอวํ สมาทาน วิรติ อนาคตา รมฺมณาปิ โหตีติ. ‘‘ปจฺจยสมุจฺเฉทวเสนา’’ติ ตํ ตํ กิเลสานุสย สงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส สมุจฺเฉทวเสน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

114. ‘‘සම්පත්තං වත්ථුං’’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී කර්මයන්ට හසුවන වස්තුවයි. එය වර්තමාන අරමුණු සහිත වූවක්ම වෙයි. ඒ මන්ද යත්, තමා ඉදිරියෙහි පැමිණි වස්තුව පවතින බැවිනි. ‘‘සමාදියන්තස්ස වා උප්පන්නා’’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම ආදිය සමාදන් වන්නාට, එම සමාදාන මොහොතේදී උපන් විරතියයි (වැළකීමයි). එහිදී එය කෙසේ වර්තමාන අරමුණු සහිත වේද යත්? ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකෙන බව පවසන්නාගේ සිත අනුපිළිවෙලින් ‘ප්‍රාණ’ ආදී ශබ්දයන්හි අර්ථය අරමුණු කරගනිමින් පවතී. එහි ‘ප්‍රාණ’ යනු ව්‍යවහාරය අනුව සත්ත්වයාය. පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එම සත්ත්වයා සහ එම ජීවිතේන්ද්‍රිය ලෝකයෙහි සෑම කල්හිම පවතින්නේමය. එවැනි ජීවිතේන්ද්‍රිය සාමාන්‍යය අරමුණු කරගෙන එය ‘වර්තමාන අරමුණු සහිත’ යැයි කියන ලදී. අදින්නාදානයෙන් වැළකීම ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘‘අනාගතා රම්මණා වා’’ යන්නෙහි එක් දිනක් ලෙස නියම කොට සමාදන් වන්නා හට, එම දිනයෙහි ජීවත්වන සත්ත්වයන් ද සිටිති, උපදින්නට සිටින සත්ත්වයන් ද සිටිති. ඒ දෙවර්ගයම ‘ප්‍රාණ’ යන වචනයට ඇතුළත් වේ. ප්‍රාණීන් උදෙසා සමාදන් වන්නා ගැන කිවයුතුම දෙයක් නැත. තවද අනාගත කාලය අරමුණු කරගත් සමාදානයක් ද ඇත්තේමය. එනම් ‘මම අසවල් දින සිට ජීවිතාන්තය දක්වා ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකෙමි’ යනාදී වශයෙනි. මෙලෙස සමාදාන විරතිය අනාගත අරමුණු සහිත ද වේ. ‘‘පච්චයසමුච්ඡේදවසෙනා’’ යනු ඒ ඒ කෙලෙස් අනුසය සංඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයන් සහමුලින්ම සිඳ දැමීමේ වශයෙනි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

๑๑๕-๑๑๖. อปฺปมญฺญาทฺวเย. อปิจาติอาทีสุ. ‘‘กลิสมฺภเวภเว’’ติ ทุกฺขุปฺปตฺติปจฺจยภูเต สํสารภเว. ‘‘ปาเปกลิ ปราชเย’’ติ กลิสทฺโท ปาเป จ ปราชเย จ วตฺตตีติ อตฺโถ. สตฺเตหิ กลึ อวนฺติ รกฺขนฺติ เอตายาติ กรุณา. สตฺเตหีติ จ รกฺขณตฺถโยเค อิจฺฉิตสฺมึ อตฺเถ อปาทาน วจนํ. ยถา-กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา-ติ. สตฺเตวา กลิโต อวนฺติ รกฺขนฺติ เอตายาติ กรุณา. กลิโตติ จ รกฺขณตฺถ โยเค อนิจฺฉิตสฺมิมฺปิ อปาทานวจนํ. ยถา-ปาปาจิตฺตํ นิวารเยติ. เอกสฺมึ สตฺเต ปวตฺตาปิ อปฺปมญฺญา เอว นาม โหนฺติ. ยถา ตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว โหตีติ.

115-116. අප්පමඤ්ඤා (අප්‍රමාණ) දෙක පිළිබඳවයි. ‘අපි ච’ යනාදී තන්හි, ‘‘කලිසම්භවේ භවේ’’ යනු දුක ඉපදීමට හේතු වූ සංසාර භවයෙහි යන්නයි. ‘‘පාපේ කලි පරාජයේ’’ යනු ‘කලි’ යන ශබ්දය පාපයෙහි සහ පරාජයෙහි වැටෙන (භාවිත වන) බවයි. සත්ත්වයන් කෙරෙන් ‘කලි’ (පව්) වළක්වයිද, එයින් රකියිද, එහෙයින් කරුණාව නම් වේ. මෙහිදී ‘සත්තෙහි’ (සත්ත්වයන්ගෙන්) යන්න ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇති බැවින් අපාදාන විභක්තියෙහි යෙදී ඇත. එනම් ‘කපුටන්ගෙන් සහල් රකියි’ (කාකේ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා) යන්නාක් මෙනි. නැතහොත් සත්ත්වයන් පව්වලින් රකින්නී කරුණාවයි. ‘කලිතො’ (පව්වලින්) යනු ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයේදී අකමැති අර්ථයෙහි යෙදුණු අපාදාන විභක්තියයි. එනම් ‘පව්වලින් සිත වළක්වයි’ (පාපා චිත්තං නිවාරයේ) යන්නාක් මෙනි. එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි පැවතුණ ද ඒවා ‘අප්පමඤ්ඤා’ (අප්‍රමාණ) නම් වේ. එය හරියට සර්වඥතා ඥානය එක් අරමුණක පැවතුණ ද එය ‘සර්වඥතා ඥානයම’ වන්නාක් මෙනි.

๑๑๗. ปญฺญินฺทฺริเย วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

117. ප්‍රඥේන්ද්‍රිය පිළිබඳව කිවයුතු අමුතු දෙයක් නැත.

โสภณราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

සෝභන රාශිය පිළිබඳ අනුදීපනය (විස්තරය) නිමවන ලදි.

๑๑๘. เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตฺตาวนฺเตน-ผสฺโส, เวทนา, สญฺญา,ติอาทิวจนกฺกเมน. ‘‘จิตฺตุปฺปาเทสู’’ติ เอตฺถ-กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺต จิตฺตุปฺปาทา-ติอาทีสุ จิตฺตเจตสิก สมูโห จิตฺตุปฺปาโทติ วุจฺจติ. อิธ ปน จิตฺตานิ เอว จิตฺตุปฺปาทาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตุปฺปาเทสูติ จิตฺเตสุ อิจฺเจว อตฺโถ’’ติ. ‘‘สพฺพทุพฺพลตฺตา’’ติ สพฺพจิตฺเตหิ ทุพฺพลตรตฺตา. ‘‘ภาวนา พเลนา’’ติ วิตกฺก วิราคสตฺติ [Pg.102] ยุตฺเตน อุปจาร ภาวนา พเลน, วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนา ภาวนา พเลน จ. ‘‘พลนายกตฺตา’’ติ พล ธมฺมานํ นายกตฺตา, เชฏฺฐกตฺตา.

118. මෙපමණ ප්‍රමාණයක් මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘එත්තාවං’ නම් වේ. ‘‘එත්තාවතා’’ යනු මෙපමණකින්, එනම් ඵස්ස, වේදනා, සඤ්ඤා ආදී වචන ක්‍රමයෙන් යන්නයි. ‘‘චිත්තුප්පාදේසූ’’ යන්නෙහි - දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්ම කවරේද? දෘෂ්ටිගත සම්ප්‍රයුක්ත සිත් ඉපදීම් සතරකි යනාදී තැන්හි චිත්ත චෛතසික සමූහය ‘චිත්තෝත්පාද’ (සිත ඉපදීම) යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මෙහිදී සිත් පමණක් ‘චිත්තෝත්පාද’ ලෙස දක්වා ඇති බැවින් ‘‘චිත්තුප්පාදේසූති චිත්තෙසු ඉච්චේවා අත්ථෝ’’ (චිත්තෝත්පාද යනු සිත්මය යන අර්ථයයි) යැයි පැවසීය. ‘‘සබ්බදුබ්බලත්තා’’ යනු සියලු සිත්වලට වඩා බෙහෙවින් දුර්වල බැවිනි. ‘‘භාවනා බලෙනා’’ යනු විතර්ක විරාග ශක්තියෙන් යුත් උපචාර භාවනා බලයෙන් සහ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා භාවනා බලයෙන් යන්නයි. ‘‘බලනායකත්තා’’ යනු බල ධර්මයන්ගේ නායකයා, ජ්‍යෙෂ්ඨයා වන බැවිනි.

๑๑๙. อกุสล เจตสิเกสุ. ‘‘ปจฺฉิมํ’’ติ สพฺเพสุปิ ทฺวาทสา กุสล จิตฺเตสูติ วจนํ. ‘‘ปุริมสฺสา’’ติ สพฺพา กุสล สาธารณา นามาติ วจนสฺส. ‘‘สมตฺตน วจนํ’’ติ-กสฺมา สพฺพากุสล สาธารณา นามาติ. ยสฺมา สพฺเพสุปิ. ล. จิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ, ตสฺมา สพฺพา กุสล สาธารณา นามา-ติ เอวํ สาธน วจนํ. ยสฺมา ปน อิเมหิ จตูหิ วินานุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เต สพฺเพสุ เตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. กสฺมา วินา นุปฺปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘น หิตานี’’ติอาทึ. ‘‘เตหี’’ติ ปาเปหิ. สพฺพ ปาป ธมฺมโตติ อตฺโถ. ‘‘ตถา ตถา อามสิตฺวา’’ติ ทิฏฺฐิ ขนฺเธสุ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติอาทินา อามสติ. มาโน อหนฺติ วา เสยฺโย สทิโสติอาทินา วา อามสติ. เอวํ ตถา ตถา อามสิตฺวา. ‘‘เตสู’’ติ ทิฏฺฐิมาเนสุ. นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ทิฏฺฐิ ปรามสนฺตี ปวตฺตตีติ โยชนา. ‘‘ตํ คหิตาการ’’นฺติ ตํ อหนฺติ คหิตํ นิมิตฺตาการํ. สกฺกาย ทิฏฺฐิ เอว คติ เยสํ เต ทิฏฺฐิ คติกา. อวิกฺขมฺภิต สกฺกาย ทิฏฺฐิกา. ‘‘อหนฺติ คณฺหนฺตี’’ติ มาเนน คณฺหนฺติ. ‘‘น หิ มานสฺส วิยา’’ติ ยถา มานสฺส อตฺตสมฺปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถิ, น ตถา ทิฏฺฐิยา อตฺตสมฺปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถีติ โยชนา. เอตฺถ จ อตฺตสมฺปคฺคหณํ นาม ปเรหิ สทฺธึ อตฺตานํ เสยฺยาทิวเสน สุฏฺฐุปคฺคหณํ. ‘‘น จ ทิฏฺฐิยา วิยา’’ติ ยถา ทิฏฺฐิยา ธมฺมานํ อยาถาวปกฺขปริกปฺปเน พฺยาปาโร อตฺถีติ โยชนา. ตตฺถ อยาถาวปกฺโข นาม อตฺตา สสฺสโต อุจฺฉินฺโนติอาทิ. มจฺฉริยํ อตฺตสมฺปตฺตีสุ ลคฺคนโลภสมุฏฺฐิตตฺตา โลภสมฺปยุตฺตเมว สิยาติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘มจฺฉริยํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตาสํ’’ติ อตฺตสมฺปตฺตีนํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

119. අකුසල චෛතසිකයන් පිළිබඳවයි. ‘‘පච්ඡිමං’’ යනු සියලුම දොළොස් අකුසල් සිත්හි යන්නයි. ‘‘පුරිමස්ස’’ යනු සියලු අකුසල්වලට පොදු (සබ්බාකුසල සාධාරණ) යන වචනයටයි. ‘‘සමත්තන වචනං’’ යනු - කුමක් හෙයින් මේවා සියලු අකුසල්වලට පොදු නම් වේද? යම් හෙයකින් සියලුම අකුසල් සිත්හි මේවා ලැබෙන බැවින් මේවා සබ්බාකුසල සාධාරණ නම් වේ යන සාධන වචනයයි. යම් හෙයකින් මෙම සතර (මෝහ, අහිරික, අනොත්තප්ප, උද්ධච්ච) රහිතව අකුසල් සිත් නූපදී ද, එහෙයින් ඒවා සියලු අකුසල් සිත්හි ලැබෙන බවට යෙදේ. කුමක් හෙයින් ඒවා රහිතව නූපදීද යත් ‘න හි තානී’ යනාදිය පැවසීය. ‘‘තේහී’’ යනු පව්වලිනි. සියලු පාප ධර්මයන්ගෙන් යන අර්ථයයි. ‘‘තථා තථා ආමසිත්වා’’ යනු දෘෂ්ටියෙන් ස්කන්ධයන් නිත්‍යයි, ස්ථිරයි, සදාකාලිකයි යනාදී වශයෙන් පරාමර්ශනය කරයි (ග්‍රහණය කරයි). මානයෙන් ‘මම වෙමි’ හෝ ‘මම උසස් වෙමි, සමාන වෙමි’ යනාදී වශයෙන් පරාමර්ශනය කරයි. මෙලෙස ඒ ඒ ආකාරයෙන් පරාමර්ශනය කොට, ‘‘තේසූ’’ යනු ඒ දෘෂ්ටි සහ මානයන්හි යන්නයි. දෘෂ්ටිය පරාමර්ශනය කරමින් පවතින බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘තං ගහිතාකාරං’’ යනු එය ‘මම’ යැයි ගත් නිමිත්ත හා ආකාරයයි. සක්කාය දිට්ඨියම ගතිය (පිහිට) කොට ඇති බැවින් ඔවුහු ‘දිට්ඨි ගතිකා’ නම් වෙති. ප්‍රහාණය නොකළ සක්කාය දිට්ඨිය ඇත්තෝ යන්නයි. ‘‘අහන්ති ගණ්හන්තී’’ යනු මානයෙන් (මම යැයි) ගනිති. ‘‘න හි මානස්ස විය’’ යනු මානයට තමා උසස් කොට ගැනීමෙහි යම් ව්‍යාපාරයක් (ක්‍රියාවක්) ඇත්තා සේ, දෘෂ්ටියට තමා උසස් කොට ගැනීමෙහි ව්‍යාපාරයක් නැත යන සම්බන්ධයයි. මෙහි ‘තමා උසස් කොට ගැනීම’ (අත්තසම්පග්ගහණ) නම් අන් අය සමඟ සසඳා තමා ශ්‍රේෂ්ඨයි ආදී වශයෙන් තදින් ග්‍රහණය කිරීමයි. ‘‘න ච දිට්ඨියා විය’’ යනු දෘෂ්ටියට ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය වැරදි ලෙස කල්පනා කිරීමෙහි (අයාථාවපක්ඛපරිකප්පන) යම් ව්‍යාපාරයක් ඇත්තා සේ (මානයට එවැනි ව්‍යාපාරයක් නැත) යන සම්බන්ධයයි. එහි ‘අයාථාවපක්ඛ’ යනු ආත්මය සදාකාලිකයි (ශාස්වත), සිඳී යයි (උච්ඡේද) යනාදියයි. මසුරුකම (මච්ඡරිය) තමාගේ සම්පත් කෙරෙහි ඇලෙන ලෝභයෙන් හටගන්නා බැවින් එය ලෝභ සම්ප්‍රයුක්තම විය යුතු නොවේද යන චෝදනාව බැහැර කරමින් ‘‘මච්ඡරියං පනා’’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘‘තාසං’’ යනු එම තමාගේ සම්පත්තීන්ගේ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

๑๒๐. โสภณเจตสิเกสุ. ‘‘ตีสุ ขนฺเธสุ’’ติ สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺธ ปญฺญากฺขนฺเธสุ จ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ปจฺฉิมโก’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ปจฺฉโต อนุพนฺธโกติ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐิยา ปริวา รมตฺโตติ [Pg.103] วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมึ อสติ ปี’’ติ ทุตียชฺฌานิก มคฺคาทีสุ ตสฺมึ สมฺมาสงฺกปฺเป อสนฺเตปิ. ‘‘สีลสมาธิกฺขนฺธ ธมฺเมสุ ปนา’’ติ ‘สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว,ติ อิเม ตโย ธมฺมา สีลกฺขนฺธ ธมฺมา นาม. สมฺมา วายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธี,ติ อิเม ตโย ธมฺมา สมาธิกฺขนฺธา นาม. อิเมสุ สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺเธสุ. ‘‘เอโก เอกสฺส กิจฺจํ น สาเธตี’’ติ เตสุ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺตสฺส กิจฺจํ น สาเธติ. สมฺมา อาชีวสฺส กิจฺจํ น สาเธติ. สมฺมากมฺมนฺโต จ สมฺมาวาจาย กิจฺจํ น สาเธตีติอาทินา สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สีเลสุ ปริปูรการิตา วเสนา’’ติ สีลปฺปฏิปกฺข ธมฺมานํ สมุจฺฉินฺทการิตา วเสนาติ อธิปฺปาโย. มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ ปิสุณวาจาทีนีติ โยชนา. เอตฺถ สิยา. มุสาวาทวิรติ นาม กุสล ธมฺโม โหติ. กุสล ธมฺโม จ นาม สพฺพสฺส อกุสล ธมฺมสฺส ปฏิปกฺโข. เอกสฺมิมฺปิ กุสล ธมฺเม อุปฺปชฺชมาเน ตสฺมึ สนฺตาเน สพฺพานิ อกุสลานิ ปชหิตุํ สกฺโกนฺตีติ วตฺตพฺพานิ. อถ จ ปน มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ, น อิตรานีติ วุตฺตํ. กถมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. วุจฺจเต. ปชหิตุํ สกฺโกตีติ อิทํ ปญฺจสุ ปหาเนสุ ตทงฺคปฺปหาน วจนํ. ตทงฺคปฺปหานนฺติ จ เตน เตน กุสลงฺเคน ตสฺส ตสฺส อกุสลงฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. อิทํ วุตฺตํ โหติ, อิธ สปฺปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรมามีติอาทินา วิสุํ วิสุํ สิกฺขาปทานิ สมาทิยิตฺวา ปาณาติ ปาตวิรติ สงฺขาเตน กุสลงฺเคน ปาณาติปาต สงฺขาตํ อกุสลงฺคํ ปชหติ. อทินฺนาทาน วิรติ สงฺขาเตน กุสลงฺเคน อทินฺนาทาน สงฺขาตํ อกุสลงฺคํ ปชหตีติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ. เอกสฺมิมฺปิ กุสล ธมฺเม อุปฺปชฺชมาเน ตสฺมึ สนฺตาเน สพฺพานิ อกุสลานิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ปน อโนกาสตฺตา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ, น ปหานตฺตา. น หิ ตสฺมึ สนฺตาเน ตสฺมึ ขเณ ตานิ อกุสลานิ เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. อถโข สพฺพานิ อญฺญานิ กุสล จิตฺตานิ จ น อุปฺปชฺชนฺติ. สพฺพานิ อพฺยากต จิตฺตานิ จ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อโนกา สตฺตา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. น ปหานตฺตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตทงฺคปฺปหานาทิ วเสน ปน ปหานํ สนฺธาย อิธ [Pg.104] ปชหิตุํ สกฺโกติ-น สกฺโกตีติ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา ตทงฺคปฺปหานํ นาม สุปากฏํ โหติ. มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานีติ อิทญฺจ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหตีติ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ กายงฺคโจปนตฺถาย วาจงฺคโจปนตฺถาย จ ปวตฺตานิ กายวจีโจ ปน ภาคิยานิ นาม. กามาวจร กุสเลสฺเวว วิรติโย สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘กามาวจร กุสเลสุ ปี’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. กามภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุ เอว กามาวจร กุสเลสุ สนฺทิสฺสนฺติ. ติวิธ กุหนวตฺถูนิ จ วิรมิตพฺพวตฺถุฏฺฐาเนฐิตานิ. เอตฺถ จ กุหนํ นาม วิมฺหาปนํ ลาภสกฺการ สิโลกตฺถาย มนุสฺสานํ นานามายาสาเฐยฺย กมฺมานิ กตฺวา อจฺฉริยพฺภุต ภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปน ติวิธํ ‘ปจฺจยปฺปฏิเสวนกุหนญฺจ, สามนฺตชปฺปน กุหนญฺจ, อิริยา ปถสณฺฐา ปน กุหนญฺจ. ตตฺถ มหิจฺโฉเยว สมาโน อปฺปิจฺฉาการํ ทสฺเสตฺวา อาทิโต อาคตา คเต จตุปจฺจเย ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺฉา พหุํ พหุํ อาคเต ปจฺจเย ปฏิคฺคณฺหาติ. อิทํ ปจฺจยปฺปฏิเสวน กุหนํ นาม. ปาปิจฺโฉเยว สมาโน อยํ ฌานลาภีติ วา อภิญฺญาลาภีติ วา อรหาติ วา ชโน มํ สมฺภาเวตูติ สมฺภาวนํ อิจฺฉนฺโต อตฺตานํ อุตฺตริ มนุสฺส ธมฺมานํ สนฺติเก เต วา อตฺตโน สนฺติเก กตฺวา วญฺเจติ. อิทํ สามนฺตชปฺปน กุหนํ นาม. ปาปิจฺโฉเยว สมาโน อยํ สนฺตวุตฺติ สมาหิโต อารทฺธวีริโยติ ชโน มํ สมฺภาเวตูติ สมฺภาวนํ อิจฺฉนฺโต อิริยา ปถ นิสฺสิตํ นานาวญฺจนํ กโรติ. อิทํ อิริยา ปถ สณฺฐาปน กุหนํ นาม. ‘‘สิกฺขาปทสฺส วตฺถูนี’’ติ สุรา ปาน วิกาล โภชน นจฺจคีตวาทิต ทสฺสน สวนาทีนิ. สุราเมรยปานา วิรมาธีติ สมาทิยนฺตสฺส สุราเมรยปาน เจตนา วิรมิตพฺพ วตฺถุ นาม. วิกาล โภชนา วิรมามีติ สมาทิยนฺตสฺส วิกาเล ยาวกาลิก วตฺถุสฺส ปริภุญฺชน เจตนา วิรมิตพฺพ วตฺถุ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. โลกุตฺตร จิตฺเตสุ. ‘สพฺพถาปี,ติ จ ‘นิยตา’ติ จ ‘เอกโต วา’ติ จ ตีณิ วิเสสนานิ. โลกิเยสุ ปน ‘กทาจี’ติ จ ‘วิสุํ วิสุํ’ติ จ ทฺเว ทฺเว วิเสสนานิ. ตตฺถ โลกุตฺตเรสุ ‘สพฺพถาปี’ติ อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหาน ทสฺสนํ [Pg.105] โลกิเยสุปิ ตพฺพิปรีตํ ตทงฺคปฺปหาน ทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา ‘‘เอเกก ทุจฺจริตปฺปหานวเสเน วา’’ติ วุตฺตํ.

120. සෝභන චෛතසිකයන් අතර, 'තිස්සුක්ඛන්ධේසු' (ස්කන්ධ තුනෙහි) යනුවෙන් අදහස් කළේ සීලක්ඛන්ධ, සමාධික්ඛන්ධ සහ පඤ්ඤාක්ඛන්ධ යන ත්‍රිවිධ ස්කන්ධයන්ය. 'සම්මා දිට්ඨිය අවසන් කොට ඇත්තේ' යන්නෙහි අර්ථය නම් සම්මා දිට්ඨියට පසුව අනුබද්ධව පවතින්නා යන්නයි. එනම් සම්මා දිට්ඨියෙහි පරිවාරයක් පමණක් බව මෙයින් කියැවේ. 'එය නැති කල්හි ද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දෙවන ධ්‍යාන මාර්ග ආදියේ දී එම සම්මා සංකල්පය නොමැති වුව ද යන්නයි. සීල සහ සමාධි ස්කන්ධ ධර්මයන්හි දී, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත සහ සම්මා ආජීව යන ධර්ම තුන සීලක්ඛන්ධය ලෙස හැඳින්වේ. සම්මා වායාම, සම්මා සති සහ සම්මා සමාධි යන ධර්ම තුන සමාධික්ඛන්ධය ලෙස හැඳින්වේ. මේ සීලක්ඛන්ධ සහ සමාධික්ඛන්ධයන්හි දී, 'එකක් අනෙකක කාර්යය සිදු නොකරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සම්මා වාචාව විසින් සම්මා කම්මන්තයේ හෝ සම්මා ආජීවයේ කටයුත්ත සිදු නොකරන බවයි. එසේම සම්මා කම්මන්තය විසින් සම්මා වාචාවේ කටයුත්ත සිදු නොකරන බව ආදී වශයෙන් සියල්ල දත යුතුය. 'සීලයෙහි පරිපූර්ණ බව ඇති කිරීමේ වශයෙන්' යනු සීලයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සමුච්ඡේදනය කිරීමේ (මුළුමනින්ම නැති කිරීමේ) ස්වභාවයෙනි. මුසාවාද විරතියට නැති කළ හැක්කේ මුසාවාදය (බොරු කීම) පමණි; පිසුණු බස් ආදී අනෙක් අකුසලයන් නොවේ යනුවෙන් මෙහි යෙදේ. මෙහි දී මෙබඳු පැනයක් නැගිය හැකිය: මුසාවාද විරතිය යනු කුසල ධර්මයකි. කුසල ධර්මයක් යනු සියලු අකුසල ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි. එබැවින් එක් කුසල ධර්මයක් උපදින විට එම සන්තතියෙහි සියලු අකුසලයන් ප්‍රහීණ කිරීමට සමත් විය යුතු යැයි පැවසිය යුතුය. එසේ තිබියදී, මුසාවාද විරතියෙන් මුසාවාදය පමණක් ප්‍රහීණ කළ හැකිය, අනෙක්වා නොවේ යැයි පැවසුවේ කෙසේද? මෙය කෙසේ වටහා ගත යුතු ද? ඊට පිළිතුර මෙයයි: 'ප්‍රහීණ කළ හැකිය' යන්නෙන් අදහස් කළේ පඤ්ච ප්‍රහාණයන් අතරින් 'තදංග ප්‍රහාණය' පිළිබඳවයි. තදංග ප්‍රහාණය යනු ඒ ඒ කුසල අංගය මගින් ඒ ඒ අකුසල අංගය ප්‍රහීණ කිරීමයි. මෙහි අදහස මෙයයි: මෙලොව සත්පුරුෂයෙක් 'මම ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වෙන් වෙමි' ආදී වශයෙන් වෙන් වෙන්ව ශික්ෂාපද සමාදන් වී, ප්‍රාණාතිපාත විරතිය නම් වූ කුසල අංගයෙන් ප්‍රාණාතිපාතය නම් වූ අකුසල අංගය ප්‍රහීණ කරයි. අදින්නාදාන විරතිය නම් වූ කුසල අංගයෙන් අදින්නාදානය නම් වූ අකුසල අංගය ප්‍රහීණ කරයි ආදී වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය. එක් කුසල ධර්මයක් උපදින විට එම සන්තතියෙහි සියලු අකුසලයන් නූපදින්නේ ඒ මොහොතේ වෙනත් දෙයකට ඉඩක් (අවකාශයක්) නොමැති බැවිනි; එය ප්‍රහීණ වූ නිසාම නොවේ. එම මොහොතේ එම සන්තතියෙහි එම අකුසලයන් පමණක් නොව, අනෙකුත් සියලු කුසල සිත් ද අබ්‍යාකත සිත් ද නූපදී. ඒ සියල්ල නූපදින්නේ අවකාශයක් නොමැති බැවිනි; ප්‍රහීණ වූ නිසා නොවේ. නමුත් තදංග ප්‍රහාණය ආදියෙහි දී ප්‍රහාණය කිරීම අරභයා 'ප්‍රහීණ කළ හැකිය - නොහැකිය' යන්න ප්‍රකාශ විය. මෙයින් තදංග ප්‍රහාණය යන්න මැනවින් පැහැදිලි වේ. එබැවින් මුසාවාද විරතියෙන් මුසාවාදයම ප්‍රහීණ කළ හැකිය, අනෙක්වා නොවේ යන්න මැනවින් ගැලපේ. 'එත්ථ ච' (මෙහි දී ද) ආදී තන්හි කය හෝ වචනය මෙහෙයවීම සඳහා පවතින දෑ කාය-වචී චේතනා කොටස් (භාගිය) ලෙස හැඳින්වේ. කාමාවචර කුසල්හි දී පමණක් මෙම විරතීන් දක්නට ලැබේ. 'කාමාවචර කුසල්හි ද' යන නිර්ධාරණයෙන් අදහස් වන්නේ කාම භූමියෙහි උපදින කාමාවචර කුසල්වල පමණක් මේවා දක්නට ලැබෙන බවයි. ත්‍රිවිධ කුහන වස්තූන් ද විරමණය විය යුතු වස්තූන් ලෙස පවතී. මෙහි 'කුහනය' (වංචාව) යනු ලාභ සත්කාර කීර්තිය උදෙසා මිනිසුන් මවිත කරවීමට විවිධ මායා සහ කූට උපක්‍රම යොදා පුදුමයට පත් කිරීමයි. එය 'ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන කුහනය', 'සමීප ජප්පන කුහනය' (ඉඟියෙන් කීම) සහ 'ඉරියාපථ සංස්ථාපන කුහනය' ලෙස තෙවැදෑරුම් වේ. එහි දී මහා ඉච්ඡාවන් ඇත්තෙකු වුව ද අල්පේච්ඡ බව පෙන්වමින්, මුලින් තමන් වෙත පැමිණි සිව්පසය ප්‍රතික්ෂේප කර පසුව බොහෝ සේ ලැබෙන ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීම 'ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන කුහනය' නම් වේ. පාපී අදහස් ඇත්තෙකු වුව ද, ජනයා තමන් ධ්‍යාන ලාභියෙකු හෝ අභිඥා ලාභියෙකු හෝ රහතන් වහන්සේ නමකැයි සලකනු ඇතැයි යන බලාපොරොත්තුවෙන්, තමන් වෙත උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්ම ඇති බව පෙන්වමින් හෝ ඒ අසල සිටින බව පෙන්වමින් රැවටීම 'සමීප ජප්පන කුහනය' නම් වේ. පාපී අදහස් ඇත්තෙකු වුව ද, තමන් ශාන්ත පැවැත්මක් ඇති, සමාහිත වූ, වීර්යය ආරම්භ කළ අයෙකැයි ජනයා සලකනු ඇතැයි සිතා ඉරියව් ආශ්‍රිතව කරන විවිධ රැවටීම් 'ඉරියාපථ සංස්ථාපන කුහනය' නම් වේ. 'ශික්ෂාපද වස්තූන්' යනු මද්‍යපානය, විකාල භෝජනය, නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් බැලීම සහ ඇසීම ආදියයි. 'මද්‍යපානයෙන් වෙන් වෙමි' යැයි සමාදන් වන්නාට මද්‍යපාන චේතනාව විරමණය විය යුතු වස්තුවයි. 'විකාල භෝජනයෙන් වෙන් වෙමි' යැයි සමාදන් වන්නාට විකාලයෙහි ආහාර පරිභෝජනය කිරීමේ චේතනාව විරමණය විය යුතු වස්තුවයි. සෙසු ශික්ෂාපදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. ලෝකෝත්තර සිත්හි දී 'සබ්බථාපි' (සියලු අයුරින්), 'නියත' සහ 'එකට' යනුවෙන් විශේෂණ තුනක් වේ. ලෞකික සිත්හි දී 'කදාචි' (යම් කලෙක) සහ 'වෙන් වෙන්ව' යන විශේෂණ දෙක බැගින් වේ. එහි ලෝකෝත්තර සිත්හි 'සබ්බථාපි' යන්නෙන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය දැක්වෙන අතර, ලෞකික සිත්හි එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ තදංග ප්‍රහාණය අදහස් කරන බැවින් 'එක් එක් දුශ්චරිත ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන්' යැයි පවසන ලදී.

๑๒๑. อปฺปมญฺญาสุ. ‘‘วิภงฺเค’’ติ อปฺปมญฺญา วิภงฺเค. ‘‘การุญฺญปฺปกติกสฺสา’’ติ การุญฺญสภาวสฺส. ‘‘อนิสฺสุกิโน’’ติ อิสฺสาธมฺมรหิตสฺส. ถามคตา กรุณา โทส สมุฏฺฐิตํ วิหึสํ ปชหติ. ถามคตา มุทิตา โทสสมุฏฺฐิตํ อรตึ ปชหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณ ภูตา’’ติ. เอตฺถ จ อรติ นาม สุญฺญาคาเรสุ จ ภาวนา กมฺเมสุ จ นิพฺพิทา. โทส นิสฺสรเณ สติ โทมนสฺสนิสฺสรณมฺปิ สิทฺธเมว. นิสฺสรณญฺจ นาม ปฏิปกฺข ธมฺม สณฺฐาเนน โหติ. ตสฺมา ปุพฺพภาเคปิ อปฺปมญฺญาสุ นิจฺจํ โสมนสฺส สณฺฐานํ เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘โทมนสฺสปฺปฏิปกฺขญฺจา’’ติอาทิมาห. ‘‘อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ อุเปกฺขา สหคต กามาวจร กุสล จิตฺเตสุ กรุณา มุทิตา ปริกมฺมกาเลปิ หิ อิเมสํ อุปฺปตฺติ มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตา เอวา-ติ วุตฺตํ. ตาย อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปฏิกูลา รมฺมเณสุ ปน…เป… วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ ปฏิกูลา รมฺมณานิ นาม โสมนสฺเสน ทูเร โหนฺติ, ตถา ทุกฺขิต สตฺตา จ, ตสฺมา ตทา รมฺมณานิ อสุภ ภาวนา จิตฺตานิ จ กรุณา ภาวนา จิตฺตานิ จ อาทิโต อุเปกฺขา สหคตา เนวาติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ‘‘สาหิเวทนุเปกฺขา นามา’’ติ กามาวจร เวทนุเปกฺขา วุตฺตา. วิภาวนิปาเฐ, ‘‘อญฺญวิหิตสฺส ปี’’ติ อญฺญํ อารมฺมณํ มนสิกโรนฺตสฺสปิ. สชฺฌายนํ สมฺปชฺชติ, สมฺมสนํ สมฺปชฺชตีติ ปาฐเสโส. อิติ ตสฺมา. เอตฺถ สิยา ‘‘ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น นุ ตมฺปิ อุเปกฺขา สหคต จิตฺเตสุ กรุณา มุทิตานํ สมฺภวํ สาเธติ เยวาติ. สจฺจํ สาเธติเยว. เตน ปน ปริจย วเสน เตสุ ตาสํ สมฺภวํ ทีเปติ. อิธ ปน ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา ‘‘ปฏิกูลา รมฺมเณสู’’ติอาทินา จ ปริจเยน วินา ปกติยา ตาสํ อุเปกฺขา เวทนาย เอว สห ปวตฺติ พหุลตา วุตฺตาติ. ‘‘โยคกมฺม พเลนา’’ติ ยุญฺชน วีริย กมฺม พเลน.

121. අප්පමඤ්ඤාවන් (අප්‍රමාණාංග) පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ: 'විභංගයේදී' යනු අප්පමඤ්ඤා විභංගයේදී යන්නයි. 'කරුණා ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට' යනු කරුණා සහගත ස්වභාවයෙන් යුත් තැනැත්තාට යන්නයි. 'ඉරිසියා නොකරන්නාට' යනු ඉස්සා (ඉරිසියාව) නම් ධර්මයෙන් තොර වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ශක්තිමත් වූ කරුණාව මඟින් ද්වේෂයෙන් හටගත් හිංසාව ප්‍රහීණ කරයි. ශක්තිමත් වූ මුදිතාව මඟින් ද්වේෂයෙන් හටගත් අරතිය (භාවනා කටයුතු කෙරෙහි ඇති නොඇල්ම) ප්‍රහීණ කරන බව 'හිංසාවට හා අරතියට නිස්සරණය වූ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙහි 'අරතිය' නම් ශුන්‍යාගාරයන්හි සහ භාවනා කටයුතුවලදී ඇතිවන නොඇල්ම හෙවත් කලකිරීමයි. ද්වේෂයෙන් නිදහස් වීමක් ඇති වූ කල්හි දෝමනස්සයෙන් (මනස්තාපයෙන්) නිදහස් වීම ද නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වේ. නිස්සරණය නම් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් පිහිටා තිබීමෙන් සිදු වන්නකි. එබැවින් පූර්ව භාගයෙහි පවා අප්පමඤ්ඤාවන්හි නිරන්තරයෙන් සොමනස්ස සහගත බව දත යුතු ය යන අදහසින් 'දෝමනස්සයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ' යනාදිය පවසන ලදී. 'අට්ඨකථාව සමඟ ද විරුද්ධ වේ' යනු, අට්ඨසාලිනී අට්ඨකථාවෙහි උපේක්ෂා සහගත කාමාවචර කුසල් සිත්හි කරුණාව හා මුදිතාව පරිකර්ම අවස්ථාවේදී පවා ඉපදීම මහා අට්ඨකථාවෙහි අනුමත කර ඇති බව දක්වා තිබේ. ඒ අනුව එය අට්ඨකථාව සමඟ ද විරුද්ධ වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. 'ප්‍රතිකූල ආරම්මණ වලදී... කීමට දෙයක්ම නැත' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ප්‍රතිකූල ආරම්මණයෝ සොමනස්සයෙන් දුරස්ව පවතින බවයි. එමෙන්ම දුකට පත් සත්ත්වයන් ද එසේමය. එබැවින් එම අවස්ථාවෙහි එම ආරම්මණ සහිත අසුභ භාවනා සිත් සහ කරුණා භාවනා සිත් ආරම්භයේ සිටම උපේක්ෂා සහගත නොවන බව කීමට දෙයක්ම නැත. 'සැබවින්ම එය වේදනා උපේක්ෂාව නමි' යනුවෙන් කාමාවචර වේදනා උපේක්ෂාව පවසන ලදී. විභාවිනී පාඨයෙහි 'වෙනත් දෙයක නිරත වූවෙකුට වුවද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වෙනත් අරමුණක් මෙනෙහි කරන්නෙකුට වුවද යන්නයි. සජ්ඣායනය සාර්ථක වේ, විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීම සාර්ථක වේ යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. එබැවින් මෙසේ වේ. මෙහිදී 'එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී' යනුවෙන් පැවසුවේ ඇයිද යන ගැටලුව ඇති විය හැකිය. උපේක්ෂා සහගත සිත්හි කරුණාව හා මුදිතාව ඇති වීම එයින් ද සාධනය වන්නේ නේද? සැබෑවකි, එය සාධනය වේ. එසේ වුවත්, පුරුද්ද (පරිචය) වශයෙන් ඒවායේ ඉපදීම එහි දක්වයි. මෙහිදී 'මෙහිද' යනාදියෙන් සහ 'ප්‍රතිකූල ආරම්මණ වලදී' යනාදියෙන් දක්වා ඇත්තේ පරිචයකින් තොරව ස්වභාවයෙන්ම ඒවායේ උපේක්ෂා වේදනාව සමඟ පවතින බහුල බවයි. 'යෝග කර්ම බලයෙන්' යනු වීර්යය වැඩීමේ කර්ම බලයෙනි.

๑๒๒. เจโต [Pg.106] ยุตฺตานํ จิตฺต เจตสิกานํ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. เหฏฺฐา จ วุตฺโต ‘กทาจิ สนฺทิสฺสนฺติ วิสุํ วิสุํ, กทาจิ นานา หุตฺวา ชายนฺตี’ติ. อุปริ จ วกฺขติ ‘อปฺปมญฺญา วิรติโย ปเนตฺถ ปญฺจปิ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา’ติ. อิสฺสาทีนญฺจ นานา กทาจิ โยโค อุปริ ‘อิสฺสามจฺเฉร กุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานี’ติ วกฺขติ. มานถิน มิทฺธานํ ปน นานา กทาจิ โยโค อิธ วตฺตพฺโพ. ‘‘กทาจี’’ติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เตสํ’’ติอาทินา. ‘‘เตสํ’’ติ ทิฏฺฐิ วิปฺปยุตฺตานํ. ‘‘นิทฺทาภิภูต วเสนา’’ติ นิทสฺสน วจนเมตํ. เตน โกสชฺชาทีนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘อกมฺมญฺญตายา’’ติ อกมฺมญฺญภาเวน. เตหิ อิสฺสามจฺฉริย กุกฺกุจฺเจหิ. เตน จ มาเนน. กิจฺจ วิโรเธ วา อารมฺมณ วิโรเธ วา นานาภาโว. อวิโรเธ สหภาโว.

122. සිත හා යෙදුණු සිත හා චෛතසිකයන්ගේ. 'මෙහිද' යනාදි තැන්වල, 'යම් කලෙක වෙන් වෙන්ව පෙනෙයි, යම් කලෙක වෙනස් වී උපදියි' යනුවෙන් යට පවසන ලදී. මතුයෙහි ද 'මෙහි අප්පමඤ්ඤාවන් සහ විරතීන් යන පහම වෙන් වෙන්වම යෙදිය යුතුයි' යනුවෙන් දක්වනු ඇත. ඉස්සා ආදී චෛතසිකයන්ගේ වෙන් වෙන්ව යම් කලෙක යෙදීම 'ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච යන මේවා මෙහි වෙන් වෙන්වම යෙදිය යුතුය' යනුවෙන් මතු දක්වනු ලබයි. මානය, ථීනය සහ මිද්ධය යන මේවායේ වෙන් වෙන්ව යම් කලෙක යෙදීම මෙහි පැවසිය යුතුය. 'යම් කලෙක' යැයි පවසා එහි අර්ථය 'ඔවුන්ගේ' යනාදියෙන් විවරණය කරයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත සිත්වල යන්නයි. 'නිද්‍රාවෙන් මැඩපැවැත්වීම වශයෙන්' යනු උදාහරණයක් ලෙස දක්වන ලද්දකි. එයින් කෝසජ්ජ (අලස බව) ආදිය ද ගන්නා බව දත යුතුය. 'අකර්මණ්‍ය බවින්' යනු වැඩකට ගත නොහැකි ස්වභාවයෙනි. ඒ ඉස්සා, මච්ඡරිය සහ කුක්කුච්ච යන මේවා මඟින් ද, ඒ මානය මඟින් ද, කෘත්‍ය විරෝධයෙහි හෝ ආරම්මණ විරෝධයෙහි හෝ වෙනස් බව (නූනැබව) ඇති වේ. විරෝධයක් නැති කල්හි සහභාවය (එක්ව පැවතීම) ඇති වේ.

๑๒๓. ‘‘โยคฏฺฐานปริจฺฉินฺทน วเสนา’’ติ สพฺพจิตฺต สาธารณา ตาว สพฺเพสุปิ เอกูนนวุติจิตฺตุปฺปาเทสุ, วิตกฺโก ปญฺจปญฺญา สจิตฺเตสูติอาทินา ยุตฺตฏฺฐาน ภูตานํ จิตฺตานํ คณนสงฺขฺยาปริจฺเฉทวเสน. ‘‘ยุตฺต ธมฺมราสิ ปริจฺฉินฺทน วเสนา’’ติ อนุตฺตเร ฉตฺตึส, มหคฺคเต ปญฺจตึสาติอาทินา ยุตฺต ธมฺมราสีนํ คณน สงฺขฺยา ปริจฺเฉท วเสน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘เตสํ นยานํ’’ติ จตุกฺก ปญฺจก นยานํ.

123. 'යෝගස්ථාන වෙන් කිරීම් වශයෙන්' යනු, සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසිකයන් සියලුම සිත් අසූ නවයෙහිම යෙදෙන බවත්, විතක්කය සිත් පනස් පහක යෙදෙන බවත් යනාදී වශයෙන් යෝගස්ථාන වූ සිත්වල ගණන් සංඛ්‍යාවන් වෙන් කර දැක්වීමෙනි. 'යෙදෙන ධර්ම රාශීන් වෙන් කිරීම් වශයෙන්' යනු ලෝකෝත්තර සිත්වල තිස් හයක් ද, මහග්ගත සිත්වල තිස් පහක් ද යනාදී වශයෙන් යෙදෙන ධර්ම සමූහයන්ගේ ගණන් සංඛ්‍යාවන් වෙන් කිරීමෙනි. ඉතිරි කොටස වටහා ගැනීම පහසුය. 'පාළියෙහි' යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි යන්නයි. 'ඒ ක්‍රමයන්ගේ' යනු චතුක්ක සහ පංචක ක්‍රමයන්ගේ යන්නයි.

๑๒๔. ‘‘กายวจี วิโสธน กิจฺจา’’ติ กายทฺวารวจีทฺวาร โสธน กิจฺจา.

124. 'කය හා වචනය පිරිසිදු කිරීමේ කෘත්‍යය' යනු කාය ද්වාරය සහ වචී ද්වාරය පිරිසිදු කිරීමේ කෘත්‍යයයි.

๑๒๕. โลกุตฺตร วิรตีนํ โลกุตฺตร วิปาเกสุปิ อุปฺปชฺชนโต ‘‘อิทญฺจ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ตาสํ อปฺปมญฺญานํ. เตสุ มหาวิปาเกสุ. สตฺตปญฺญตฺตาทีนิ อารมฺมณานิ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘เตนา’’ติ กุสเลน. ‘‘วิกปฺป รหิตตฺตา’’ติ วิวิธาการ จินฺตน รหิตตฺตา. อปฺปนาปตฺต กมฺม วิเสเสหิ นิพฺพตฺตา อปฺปนาปตฺตกมฺม วิเสส นิพฺพตฺตา. ปญฺญตฺติ วิเสสานิ นาม ปถวีกสิณ นิมิตฺตาทีนิ. ‘‘อปิ จา’’ติอาทีสุ. น ปญฺญตฺติ ธมฺเมหิ อตฺถิ. เอวญฺจ สติ, กามวิปากานิ กามตณฺหาย อารมฺมณภูตา ปญฺญตฺติโยปิ อาลมฺเพยฺยุนฺติ. ‘‘สงฺคหนยเภทการกา’’ติ ปถ มชฺฌานิก [Pg.107] จิตฺเตสุ ฉตฺตึส. ทุตียชฺฌานิก จิตฺเตสุ ปญฺจตึสาติอาทินา สงฺคหนยเภทสฺส การกา.

125. ලෝකෝත්තර විරතීන් ලෝකෝත්තර විපාක සිත්වල පවා උපදින බැවින් 'මෙයද... දත යුතුය' යැයි පවසන ලදී. 'ඔවුන්ගේ' යනු ඒ අප්පමඤ්ඤාවන්ගේ යන්නයි. 'ඔවුන් කෙරෙහි' යනු ඒ මහා විපාක සිත්හි යන්නයි. සත්ත්ව ප්‍රඥප්ති ආදිය ආරම්මණ කොට ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු 'සත්තපඤ්ඤත්තාදි ආරම්මණ' නමි. 'එයින්' යනු කුසලයෙන් යන්නයි. 'විකල්ප රහිත බැවින්' යනු විවිධාකාර වූ සිතුවිලි රහිත බැවින් යන්නයි. අර්පණාවට පත් කර්ම විශේෂයන්ගෙන් හටගත් බැවින් 'අප්පනාපත්ත කම්මවිසේස නිබ්බත්ත' නමි. ප්‍රඥප්ති විශේෂයන් නම් පඨවි කසිණ නිමිති ආදියයි. 'එපමණක් ද නොව' යනාදියෙහි, ප්‍රඥප්ති ධර්මයන් කෙරෙහි (එම විපාකය) නැත. එසේ වූ කල්හි, කාම තණ්හාවට ආරම්මණ වූ කාම විපාක සිත් ප්‍රඥප්තීන් ද අරමුණු කරන්නේය. 'සංග්‍රහ නය භේදය ඇති කරන්නා වූ' යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සිත්හි තිස් හයක් ද, දෙවන ධ්‍යාන සිත්හි තිස් පහක් ද යනාදී වශයෙන් සංග්‍රහ නයෙහි වෙනස්කම් ඇති කරන්නා වූ යන්නයි.

๑๒๖. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ปญฺจสุ อสงฺขาริเกสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ตถา ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสูติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

126. 'මෙහිද' යනාදියෙහි, 'අසංඛාරික සිත් පහෙහි' යනු වෙන් කර දැක්වීම සඳහා යෙදූ සප්තමී විභක්තියයි. එසේම 'සසංඛාරික සිත් පහෙහි' යන්නෙහි ද එසේමය. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

๑๒๘. ‘‘ภูมิ ชาติ สมฺปโยคาทิเภเทนา’’ติ ผสฺโสตาว จตุพฺพิโธ โหติ กามาวจโร, รูปาวจโร, อรูปาวจโร จาติ. อยํ ภูมิเภโท.

128. 'භූමි, ජාති, සම්ප්‍රයෝග ආදී භේදයන්ගෙන්' යනු, ඵස්සය (ස්පර්ශය) ප්‍රථමයෙන් කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. මෙය භූමි භේදයයි.

ทฺวาทสากุสลา ผสฺสา, กุสลา เอกวีสติ;

ฉตฺตึเสว วิปากา จ, วีสติ กฺริยา มตา.

අකුසල ඵස්සයෝ දොළොසකි, කුසල ඵස්සයෝ විසි එකකි, විපාක ඵස්සයෝ තිස් හයකි, ක්‍රියා ඵස්සයෝ විස්සක් බව දත යුතුය.

อิติ อยํ ชาติเภโท. โสมนสฺส สหคโต, ทิฏฺฐิคต สมฺปยุตฺโต, อสงฺขาริโก จ, สสงฺขาริโก จาติอาทินา สมฺปโยคาทิเภโท วตฺตพฺโพ. ‘‘จิตฺเตน สมํ เภท’’นฺติ อตฺตนา วา สมฺปยุตฺเตน จิตฺตเภเทน สมํ เภทํ. เอกูนน วุติยา จิตฺเตสุ วา. เอตฺถ จ วิจิกิจฺฉา เจตสิกํ เอกสฺมึ จิตฺเต ยุตฺตนฺติ เอกเมว โหติ. โทโส, อิสฺสา, มจฺฉริยํ, กุกฺกุจฺจนฺติ อิเม จตฺตาโร ทฺวีสุ จิตฺเตสุ ยุตฺตาติ วิสุํ วิสุํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ. ตถา ทิฏฺฐิมานา ปจฺเจกํ จตฺตาโร. ถินมิทฺธํ ปจฺเจกํ ปญฺจาติอาทินา สพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ.

මෙසේ මෙය ජාති භේදයයි. සොමනස්ස සහගත, දිට්ඨිගත සම්ප්‍රයුක්ත, අසංඛාරික සහ සසංඛාරික යනාදී වශයෙන් සම්ප්‍රයෝග භේදය පැවසිය යුතුය. 'සිත හා සමාන භේදය' යනු තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිතේ භේදය හා සමාන වූ භේදයයි. නැතහොත් සිත් අසූ නවයෙහි ඇති භේදයයි. මෙහි විචිකිච්ඡා චෛතසිකය එක් සිතක පමණක් යෙදෙන බැවින් එය එකක්ම වේ. දෝස, ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච යන මේ සතර චෛතසිකයන් සිත් දෙකක යෙදෙන බැවින් වෙන් වෙන් වශයෙන් දෙක බැගින් වේ. එසේම දිට්ඨි සහ මාන යන ඒවා වෙන් වෙන්ව හතර බැගින් ද, ථීන සහ මිද්ධ යන ඒවා වෙන් වෙන්ව පහ බැගින් ද යනාදී වශයෙන් සියල්ල පැවසිය යුතුය.

เจตสิกสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

චෛතසික සංග්‍රහ දීපනියේ අනුවිවරණය (අනුදීපනාව) නිමවා ඇත.

๓. ปกิณฺณกสงฺคหอนุทีปนา

3. ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහ අනුවිවරණය

๑๒๙. ปกิณฺณกสงฺคเห[Pg.108]. อุภินฺนํ จิตฺต เจตสิกานํ. ‘‘เตปญฺญาสา’’ติ เตปญฺญาสวิธา. ‘‘ภาโว’’ติ วิชฺชมานกิริยา. โย ลกฺขณ รสาทีสุ ลกฺขณนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ’’ติอาทึ. ปวตฺโตติ ปาฐเสส ปทํ. เอเตน ‘เวทนา เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห’ติอาทีสุปิ เวทนา เภเทน ปวตฺโต จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโหติอาทินา สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ‘‘วจนตฺโถ ทสฺสิโต’’ติ, กถํ ทสฺสิโตติ อาห ‘‘เวทนา เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห’’ติอาทิ. ‘‘เตสํ ทานิ ยถารหํ’’ติ เอตฺถ ‘‘เตสํ’’ติ จิตฺตเจตสิกานํ, สงฺคโห นามาติ สมฺพนฺโธ. เอเตน อยํ สงฺคโห จิตฺต เจตสิกานํ เอว สงฺคโหติ สิทฺธํ โหติ. เวทนา เหตุโต. ล. ลมฺพณวตฺถุโต สงฺคโห นามาติ สมฺพนฺโธ. เอเตน อุปริ เวทนา สงฺคโหติอาทีสุ เวทนาโต สงฺคโห เวทนา สงฺคโห. ล. วตฺถุโต สงฺคโห วตฺถุ สงฺคโหติ สิทฺธํ โหติ, เวทนาโตติอาทีสุ จ เวทนา เภทโตติอาทิ อตฺถโต สิทฺธํ โหติ. เอวํ ฉนฺนํ ปกิณฺณกสงฺคหานํ วจนตฺโถ ทสฺสิโต. เตนาห ‘‘เวทนา เภเทนา’’ติอาทึ. อาทินา ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สงฺคโห นาม นิยฺยเต’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘นีโต นาม อตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘นิยฺยเต’’ติ จ ปวตฺตียเตติ อตฺโถ. นนุ เตสํ ‘‘สงฺคโห นาม นิยฺยเต’’ติ วุตฺตตฺตา ทฺวีหิ จิตฺต เจตสิเกหิ เอว อยํ สงฺคโห เนตพฺโพติ. น. จิตฺเตน นีเต เจตสิเกหิ วิสุํ เนตพฺพ กิจฺจสฺส อภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺเต ปน สิทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ.

129. ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහයෙහි. සිත සහ චෛතසික යන දෙවර්ගයාගේම. 'තේපඤ්ඤාසා' යනු පනස් තුන් ආකාරයකි. 'භාවෝ' යනු පවතින ක්‍රියාවයි. ලක්ෂණ රස ආදියෙහි යමක් ලක්ෂණය යැයි කියනු ලැබේ ද එයයි. එබැවින් 'ධම්මානං' යනාදිය වදාළහ. 'පවත්තෝ' යනු පාඨයෙහි ඉතිරි පදයයි. මෙයින් 'වේදනා භේදයෙන් සිත සහ චෛතසිකයන්ගේ සංග්‍රහය' යනාදියෙහි ද වේදනා භේදයෙන් පවතින සිත හා චෛතසිකයන්ගේ සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධය දක්වයි. 'වචනාර්ථය දක්වන ලදී' යන්න කෙසේ දක්වන ලද්දේ දැයි 'වේදනා භේදයෙන් සිත හා චෛතසිකයන්ගේ සංග්‍රහය' යනාදිය පැවසීය. 'තේසං දානි යථාරහං' යන්නෙහි 'තේසං' යනු සිත හා චෛතසිකයන්ගේය, 'සංග්‍රහය නම් වේ' යනු සම්බන්ධයයි. මෙයින් මෙම සංග්‍රහය සිත හා චෛතසිකයන්ගේම සංග්‍රහයක් බව ස්ථිර වේ. වේදනා, හේතු... අරමුණු, වස්තු වශයෙන් සංග්‍රහය නම් වේ යනු සම්බන්ධයයි. මෙයින් ඉදිරියට 'වේදනා සංග්‍රහය' යනාදියෙහි වේදනාවෙන් වන සංග්‍රහය වේදනා සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් ද, වස්තුවෙන් වන සංග්‍රහය වස්තු සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් ද ස්ථිර වේ. වේදනාවෙන් යනාදියෙහි වේදනා භේදයෙන් යනාදිය අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වේ. මෙසේ ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහ හයේ වචනාර්ථය දක්වන ලදී. එබැවින් 'වේදනා භේදේන' යනාදිය පැවසීය. 'ආදියෙන් දක්වන ලදී' යන්න සම්බන්ධයයි. 'සංග්‍රහය නම් මෙහෙයවනු ලැබේ' යයි වදාළ බැවින් 'මෙහෙයවන ලද්දක් ඇත' යයි පවසන ලදී. 'නිය්‍යතේ' යන්නෙන් පවත්වනු ලැබේ යන අර්ථයයි. සැබවින්ම 'සංග්‍රහය නම් මෙහෙයවනු ලැබේ' යයි වදාළ බැවින්, සිත සහ චෛතසික යන දෙකෙන්ම මෙම සංග්‍රහය මෙහෙයවිය යුතු නොවේද? නැත. සිත මෙහෙයවූ කල්හි චෛතසිකයන්ගෙන් වෙනම මෙහෙයවීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බව දැක්වීමට 'සිත සිද්ධ වූ කල්හි' යනාදිය පවසන ලදී.

๑๓๐. เวทนา สงฺคเห. เวทนา เภทํ นิสฺสาย อิมสฺส สงฺคหสฺส ปวตฺตตฺตา ‘‘นิสฺสย ธมฺม ปริคฺคหตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สํยุตฺตเก’’ติ เวทนา สํยุตฺตเก. ‘‘อารมฺมณํ อนุโภนฺตี’’ติ อารมฺมณ รสํ อนุโภนฺติ. ‘‘เต’’ติ เตชนา. ‘‘ตํ’’ติ ตํ อารมฺมณํ. ‘‘สาตโต’’ติ สุขาการโต. ‘‘อสฺสาตโต’’ติ ทุกฺขา การโต[Pg.109]. ตโต อญฺโญปกาโร นตฺถิ, ตสฺมา เวทนา อนุภวน ลกฺขเณน ติวิธา เอว โหตีติ โยชนา. ‘‘ทฺเว’’ติ ทฺเว เวทนาโย. อุเปกฺขํ สุเข สงฺคเหตฺวา สุขทุกฺขวเสน วา ทฺเว เวทนา วุตฺตาติ โยชนา. ‘‘สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข’’ติ ฌานสมฺปยุตฺตํ อทุกฺขม สุขํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจ เภทาทีสุ วิตฺถาโร เวทนา สํยุตฺเต คเหตพฺโพ. เวทยิตนฺติ จ เวทนาติ จ อตฺถโต เอกํ. ‘‘สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมึ’’ติ สพฺพํ ตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ เอว ปวิฏฺฐํ โหติ. สงฺขาร ทุกฺขตํ อานนฺท มยา สนฺธาย ภาสิตํ สงฺขาร วิปริณามตญฺจ, ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมึติ ปาฬิ. ‘‘อินฺทฺริยเภทวเสนา’’ติ โสมนสฺส สหคตํ, อุเปกฺขาสหคตํ, โทมนสฺส สหคตํ, สุขสหคตํ, ทุกฺข สหคตนฺติ เอวํ อินฺทฺริย เภทวเสน. ‘‘เยสุ ธมฺเมสู’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ. ‘‘เตสํ’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ. ตตฺถ สุขสมฺปยุตฺตา ธมฺมา กายิก สุข สมฺปยุตฺต เจตสิก สุข สมฺปยุตฺต วเสน ทุวิธา. เอวํ อิสฺสรฏฺฐานภูตานํ สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ ทุวิธตฺตา อนุภวน เภเท ตีสุ เวทนาสุ เอกํ สุข เวทนํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ. ทุกฺขสมฺปยุตฺต ธมฺเมสุปิ เอเสวนโย. ‘‘อปิ จา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘เตปี’’ติ อุเปกฺขา สมฺปยุตฺตาปิ ธมฺมา. จกฺขาทิ ปสาทกายา นาม จกฺขุ โสต ฆาน ชิวฺหา ปสาทกายา. เตสุ นิสฺสิตา นาม จกฺขุ วิญฺญาณ จิตฺตุปฺปาทาทโย. ‘‘สพฺภาวา’’ติ สนฺตภาวโต สํวิชฺชมาน ภาวโต ทุวิธา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘เอก รสตฺตา’’ติ มชฺฌตฺตภาเวน เอกรสตฺตา. ‘‘อิตรานี’’ติ โสมนสฺส โทมนสฺส อุเปกฺขินฺทฺริยานิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

130. වේදනා සංග්‍රහයෙහි. වේදනා ප්‍රභේදය ඇසුරු කොට මෙම සංග්‍රහය පවතින බැවින් 'ඇසුරු කළ ධර්මයන් පිරිසිඳ ගැනීම සඳහා' යයි පවසන ලදී. 'සංයුත්තකේ' යනු වේදනා සංයුත්තකයෙහි ය. 'අරමුණ අනුභව කරති' යනු අරමුණෙහි රසය විඳිති. 'තේ' යනු තේජනය (උද්දීපනය) යි. 'තං' යනු ඒ අරමුණයි. 'සාතතෝ' යනු සුඛ ස්වභාවයෙනි. 'අස්සාතතෝ' යනු දුක්ඛ ස්වභාවයෙනි. ඉන් බැහැරව වෙනත් ආකාරයක් නැත, එබැවින් අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් වේදනාව තෙවැදෑරුම්ම වේ යනු යෝජනාවයි. 'ද්වේ' යනු වේදනා දෙකකි. උපේක්ෂාව සැපයෙහි සංග්‍රහ කොට හෝ සැප දුක් වශයෙන් වේදනා දෙකක් වදාළහ යනු යෝජනාවයි. 'ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද ඒ සුඛයෙහි' යනු ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අරභයා වදාරන ලද්දකි. පස් වැදෑරුම් ප්‍රභේද ආදියෙහි විස්තරය වේදනා සංයුත්තයෙහි දත යුතුය. 'වේදයිත' යන්න සහ 'වේදනා' යන්න අර්ථයෙන් එකමය. 'ඒ සියල්ල දුකෙහි' යනු ඒ සියලු විඳීම් දුකෙහිම ඇතුළත් වේ යන්නයි. 'ආනන්දයෙනි, යම් කිසි විඳීමක් වේද, ඒ සියල්ල දුකෙහිය' යනු සංස්කාර දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම දුක්ඛතාව අරභයා වදාරන ලද පාඨයකි. 'ඉන්ද්‍රිය භේද වශයෙන්' යනු සෝමනස්ස සහගත, උපේක්ඛා සහගත, දෝමනස්ස සහගත, සුඛ සහගත, දුක්ඛ සහගත වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය භේදයෙනි. 'යම් ධර්මයන්හිද' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හිය. 'තේසං' යනු ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේය. එහි සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කායික සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත සහ චෛතසික සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ය. මෙසේ අධිපති ස්ථානයෙහි පවත්නා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ දෙවැදෑරුම් බව නිසා, විඳීමේ ප්‍රභේදයෙහි ඇති වේදනා තුනෙන් එක් සුඛ වේදනාවක් දෙකට බෙදා සුඛින්ද්‍රිය සහ සෝමනස්සින්ද්‍රිය යැයි වදාරන ලදී. දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අපි ච' යනු යමක් කිව යුතුව ඇත යන අර්ථයයි. 'තේපි' යනු උපේක්ෂා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද වේ. චක්ඛු ආදි ප්‍රසාද රූප යනු ඇස, කන, නාසය, දිව යන ප්‍රසාද රූපයන්ය. ඒවා ඇසුරු කළා වූ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණ සිත් ඉපදීම ආදියයි. 'සබ්භාවා' යනු පවතින ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් දෙවැදෑරුම් වේ යනු යෝජනාවයි. 'එක රසත්තා' යනු මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයෙන් එකම රසයක් ඇති බැවිනි. 'ඉතරානි' යනු සෝමනස්ස, දෝමනස්ස සහ උපේක්ඛින්ද්‍රියයන්ය. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් දත හැකිය.

๑๓๑. เหตุสงฺคเห. ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนํ’’ติ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺตีติ สุปฺปติฏฺฐิตา. สุปฺปติฏฺฐิต ภาวสาธนํ เหตุ กิจฺจํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิเมปิ ธมฺมา’’ติ อิเมปิ ฉ เหตุ ธมฺมา. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ อารมฺมเณสุ, สาเธนฺติ. ตสฺมา สุปฺปติฏฺฐิต ภาวสาธนํ เหตุกิจฺจํ นามาติ วุตฺตํ. ‘‘อปเร ปนา’’ติ ปฏฺฐานฏฺฐ กถายํ [Pg.110] อาคโต เรวตตฺเถร วาโท. ‘‘ธมฺมานํ กุสลาทิ ภาวสาธนํ’’ติ สหชาตธมฺมานํ กุสลภาวสาธนํ อกุสลภาวสาธนํ อพฺยากตภาวสาธนํ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทิ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิปนฺตานํ ปฏิกฺเขปวจนํ. ‘‘เยส’’นฺติ โมหมูล จิตฺต ทฺวเย โมโห จ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานิ จ. ‘‘น สมฺปชฺเชยฺยา’’ติ สหชาต เหตุโน อภาวา ตสฺส โมหสฺส อกุสล ภาโว, อิตเร สญฺจ อพฺยากต ภาโว น สมฺปชฺเชยฺย. อิทํ วุตฺตํ โหติ. เหตุ นาม สหชาต ธมฺมานํ กุสลาทิภาวํ สาเธตีติ วุตฺตํ. เอวํ สติ, โส โมโห สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อกุสล ภาวํ สาเธยฺย. อตฺตโน ปน อกุสล ภาวํ สาเธนฺโต สหชาโต อญฺโญ เหตุ นตฺถิ. ตสฺมา ตสฺส อกุสลภาโว น สมฺปชฺเชยฺย. ตถา อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานญฺจ อพฺยากตภาวํ สาเธนฺโต โกจิ สหชาโต เหตุ นาม นตฺถีติ เตสมฺปิ อพฺยากต ภาโว น สมฺปชฺเชยฺย. น จ น สมฺปชฺชติ. ตสฺมา โส เถรวาโท น ยุตฺโตติ. เอตฺถ สิยา. โสจ โมโห อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสโล โหติ. ตานิ จ อเหตุก จิตฺตุปฺปาทรูป นิพฺพานานิ อตฺตโน ธมฺมตาย อพฺยากตานิ โหนฺตีติ. เอวํ สนฺเต, ยถา เต ธมฺมา. ตถา อญฺเญปิ ธมฺมา อตฺตโน ธมฺมตาย เอว กุสลา กุสลา พฺยากตา ภวิสฺสนฺติ. น เจตฺถ การณํ อตฺถิ, เยนการเณน เต เอว ธมฺมา อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสลา พฺยากตา โหนฺติ. อญฺเญ ปน ธมฺมา อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลา กุสลา พฺยากตา น โหนฺติ, เหตูหิ เอว โหนฺตีติ. ตสฺมา เตสํ สพฺเพสมฺปิ กุสลาทิ ภาวตฺถาย เหตูหิ ปโยชนํ นตฺถิ. ตสฺมา โส เถรวาโท น ยุตฺโต เยวาติ. น เกวลญฺจ ตสฺมึ เถรวาเท เอตฺตโก โทโส อตฺถิ. อถ โข อญฺโญปิ โทโส อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยานิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถายํ อธิปฺปาโย. สเจ ธมฺมานํ กุสลาทิ ภาโว สหชาต เหตุปฺปฏิพทฺโธ สิยา. เอวํ สติ, เหตุ ปจฺจเย กุสล เหตุโต ลทฺธ ปจฺจยานิ รูปานิ กุสลานิ ภเวยฺยุํ. อกุสล เหตุโต ลทฺธ ปจฺจยานิ รูปานิ อกุสลานิ ภเวยฺยุํ[Pg.111]. น จ ภวนฺติ. ตสฺมา โส วาโท อยุตฺโต เยวาติ. อิทานิ ปุน ตํ เถรวาทํ ปคฺคเหตุํ ‘‘ยถาปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ธมฺเมสู’’ติ จตุสฺสจฺจ ธมฺเมสุ. มุยฺหนกิริยา นาม อนฺธการ กิริยา. ธมฺมจฺฉนฺโท นาม ทานํ ทาตุกาโม, สีลํ ปูเรตุกาโม, ภาวนํ ภาเวตุกาโม อิจฺจาทินา ปวตฺโต ฉนฺโท. ‘‘อกฺขนฺตี’’ติ อกฺขมนํ, อโรจนํ, อมนาโป. ปาป ธมฺม ปาปา รมฺมณ วิโรโธ นาม กามราคฏฺฐานีเยหิ สตฺตวิธ เมถุน ธมฺมาทีหิ ปาป ธมฺเมหิ เจว ปญฺจกามคุณา รมฺมเณ หิ จ จิตฺตสฺส วิโรโธ, เชคุจฺโฉ ปฏิกูโล. มุยฺหนกิริยา ปน เอกนฺต อกุสล ชาติกา เอว โหติ. เอตฺตาวตา โมหมูล จิตฺต ทฺวเย โมโห อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสโล โหตีติ อิมมตฺถํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทิกํ ตตฺถ โทสาโรปนํ วิธมติ. อิทานิ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานิ อตฺตโน ธมฺมตาย อพฺยากตานิ โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘โยจ ธมฺโม’’ติอาทิมาห. ‘‘เอตฺตกเมวา’’ติ อญฺญํ ทุกฺกร การณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อเหตุก จิตฺตานํ’’ติ อเหตุก จิตฺตุปฺปาทานํ. อตฺตโน ธมฺมตาย เอว สิทฺโธ. เอตฺตาวตา-อเหตุก. ล. นิพฺพานานิ อตฺตโน ธมฺมตาย อพฺยากตานิ โหนฺตี-ติ อิมมตฺถํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทิ ตตฺถ โทสาโรปนํ อปเนติ. อิทานิ สพฺโพปิ โมโห อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสล ภาเวฐตฺวา อญฺเญสํ อิจฺฉา นาม อตฺถิ, อกฺขนฺติ นาม อตฺถีติ เอวํ วุตฺตานํ อิจฺฉา อกฺขนฺติ ธมฺมานมฺปิ อกุสล ภาวํ สาเธตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ โมโห’’ติอาทิมาห. ‘‘มุยฺหน นิสฺสนฺทานิ เอวา’’ติ มุยฺหนกิริยาย นิสฺสนฺทปฺผลานิ เอว. น เกวลํ โส โลภาทีนํ อกุสลภาวํ สาเธติ, อถ โข อโลภาทีนมฺปิ กุสลภาวํ โส เอว สาเธตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อโลภาทีนญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อวิชฺชานุสเยน สเหว สิทฺโธ’’ติ ตานิ สตฺตสนฺตาเน อวิชฺชานุสเย อปฺปหีเน กุสลานิ โหนฺติ. ปหีเน กิริยานิ โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ โลภ โทสานํ อโลภาทีนญฺจ เหตุ กิจฺจํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตานิ ปน โลภาทีนี’’ติอาทิ วุตฺตํ. รชฺชน ทุสฺสนานํ นิสฺสนฺทานิ รชฺชนาทินิสฺสนฺทานิ. ‘‘ทิฏฺฐิ มานาทีนี’’ติ [Pg.112] ทิฏฺฐิ มาน อิสฺสา มจฺฉริยาทีนิ. อรชฺชน อทุสฺสน อมุยฺหนานํ นิสฺสนฺทานิ อรชฺชนาทิ นิสฺสนฺทานิ. ‘‘สทฺธาทีนี’’ติ สทฺธา สติ หิริ โอตฺตปฺปาทีนิ. ‘‘เหตุมุเขนปี’’ติ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานํ อพฺยากตภาโว อตฺตโน ธมฺมตาย สิทฺโธติ วุตฺโต. สเหตุก วิปาก กฺริยานํ อพฺยากต ภาโว ปน อตฺตโน ธมฺมตาย สิทฺโธติปิ สหชาต เหตูนํ เหตุ กิจฺเจน สิทฺโธติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. วิภาว นิปาเฐ. ‘‘มคฺคิตพฺโพ’’ติ คเวสิตพฺโพ. อถ เตสํ กุสลาทิ ภาโว เสสสมฺปยุตฺต เหตุปฺปฏิ พทฺโธ สิยาติ โยชนา. ‘‘อปฺปฏิ พทฺโธ’’ติ เหตุนา อปฺปฏิ พทฺโธ. ‘‘กุสลาทิภาโว’’ติ กุสลาทิภาโว สิยา. ‘‘โส’’ติ กุสลาทิภาโว. ‘‘อเหตุกานํ’’ติ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานํ. อิทานิ ‘ยานิ จ ลทฺธเหตุ ปจฺจยานี’ติอาทิ วจนํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘ยถาจา’’ติอาทิมาห. ‘‘รูปารูป ธมฺเมสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺม วจนํ. ‘‘อรูป ธมฺเมสุ เอวา’’ติ นิทฺธารณียํ. น รูป ธมฺเมสุ ผรนฺติ. เอวํ สติ, กสฺมา เต รูป ธมฺมา ฌานปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตาติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทึ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ตํ ปน เตสํ’’ติ เตสํ หํสาทีนํ ตํ วณฺณวิเสสํ. ‘‘โยนิโย’’ติ มาตาปิตุ ชาติโย. ‘‘อพฺยากตานํ ปนาติ สพฺพํ’’ติ อพฺยากตานํ ปน อพฺยากตภาโว นิรนุสย สนฺตานปฺปฏิ พทฺโธ, กมฺมปฺปฏิ พทฺโธ, อวิปากภาวปฺปฏิ พทฺโธ จาติ ทฏฺฐพฺพนฺติ อิทํ สพฺพํ. ‘‘วุตฺต ปกฺเขปตติ เยวา’’ติ ตสฺมึ ปกฺเข อนฺโตคธเมวาติ อธิปฺปาโย.

131. හේතු සංග්‍රහයෙහි ‘සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනං’ යන්නෙහි අර්ථය නම් මැනවින් පිහිටුවන බැවින් ‘සුප්පතිට්ඨිත’ නම් වන බවයි. මැනවින් පිහිටුවන බව සිදු කිරීම හේතු කෘත්‍යය නම් වේ යැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ඉමෙපි ධම්මා’ යනු මේ හේතු ධර්ම සයයි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ ඒ අරමුණෙහි (ස්වකීය කාර්යය) සිදු කරති. එබැවින් මැනවින් පිහිටුවන බව සිදු කිරීම හේතු කෘත්‍යය යැයි පවසන ලදී. ‘අපරෙ පනා’ යනු පට්ඨාන අට්ඨකථාවෙහි එන රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වාදයයි. ‘ධම්මානං කුසලාදි භාවසාධනං’ යනු සහජාත ධර්මයන්ගේ කුසල භාවය, අකුසල භාවය සහ අබ්‍යාකත භාවය සිදු කිරීමයි. ‘එවං සන්තෙ’ යනාදිය එම වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ගේ ප්‍රතික්ෂේප වචනයයි. ‘යෙසං’ යනු මෝහමූල සිත් දෙකෙහි පවතින මෝහය ද, අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණය ද යන මොවුන්ය. ‘න සම්පජ්ජෙය්‍ය’ යනු සහජාත හේතුවක් නොමැති වීම නිසා එම මෝහයේ අකුසල භාවය ද, සෙසු ධර්මයන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය ද සිදු නොවිය යුතුය යන්නයි. මෙහි අදහස මෙයයි: හේතුව යනු සහජාත ධර්මයන්ගේ කුසලාදී බව සිදු කරන්නක් යැයි පැවසුවහොත්, එවිට එම මෝහය සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගේ අකුසල බව සිදු කළ යුතුය. එහෙත් තමාගේ අකුසල බව සිදු කිරීමට සහජාත වූ වෙනත් හේතුවක් නැත. එබැවින් එහි අකුසල භාවය සිදු නොවිය යුතුය. එමෙන්ම අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන්ගේ අබ්‍යාකත බව සිදු කරන සහජාත හේතුවක් නොමැති බැවින් ඒවායේ ද අබ්‍යාකත බව සිදු නොවිය යුතුය. එහෙත් එය එසේ සිදු නොවන්නේ නොවේ. එබැවින් එම ස්ථවිර වාදය යුක්ති සහගත නොවේ. මෙහිදී මෙවැනි තර්කයක් මතු විය හැකිය: එම මෝහය ස්වභාවයෙන්ම (ධම්මතාවයෙන්ම) අකුසල වේ. එම අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයෝ ද ස්වභාවයෙන්ම අබ්‍යාකත වෙති. එසේ නම්, එම ධර්මයන් මෙන්ම අනෙක් ධර්මයන් ද ස්වභාවයෙන්ම කුසල, අකුසල හෝ අබ්‍යාකත විය යුතුය. එම ධර්මයන් පමණක් ස්වභාවයෙන් අකුසල හෝ අබ්‍යාකත වීමටත්, අනෙක් ධර්මයන් ස්වභාවයෙන් කුසලාදී නොවී හේතූන් නිසාම වීමටත් විශේෂ හේතුවක් මෙහි නැත. එබැවින් ඒ සියලු ධර්මයන්ගේ කුසලාදී බව සඳහා හේතූන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. එහෙයින් එම ස්ථවිර වාදය කොහෙත්ම යුක්ති සහගත නොවේ. එම ස්ථවිර වාදයෙහි පවතින්නේ මේ දෝෂය පමණක් නොවේ, තවත් දෝෂයක් පවතින බව දැක්වීමට ‘යානි චා’ යනාදිය පැවසූහ. එහි අදහස මෙයයි: ඉදින් ධර්මයන්ගේ කුසලාදී බව සහජාත හේතුව මත රඳා පවතින්නේ නම්, එවිට කුසල හේතුවෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇති රූප කුසල විය යුතුය. අකුසල හේතුවෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇති රූප අකුසල විය යුතුය. එහෙත් එසේ නොවේ. එබැවින් එම වාදය අයෝග්‍යමය. දැන් නැවත එම ස්ථවිර වාදය තහවුරු කිරීමට ‘යථාපනා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ධම්මෙසු’ යනු චතුස්සච්ච ධර්මයන් කෙරෙහිය. ‘මුය්හන කිරියා’ යනු අන්ධකාරයක් වැනි ක්‍රියාවයි. ‘ධම්මච්ඡන්ද’ යනු දන් දීමට කැමැත්ත, සිල් රැකීමට කැමැත්ත, භාවනා කිරීමට කැමැත්ත යනාදී වශයෙන් පවතින ඡන්දයයි. ‘අක්ඛන්ති’ යනු නොඉවසීම, අකමැත්ත, අමනාපයයි. ‘පාපධම්ම පාපාරම්මණ විරෝධෝ’ යනු කාමරාගයට කරුණු වූ සප්තවිධ මෙවුන්දම් ආදී පාප ධර්මයන් කෙරෙහි ද, පංචකාම ගුණ අරමුණු කෙරෙහි ද සිතේ පවතින විරෝධයයි, පිළිකුලයි. මුළාවන ක්‍රියාව (මුය්හන කිරියා) වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල ජාතිකය. මෙපමණකින් මෝහමූල සිත් දෙකෙහි පවතින මෝහය ස්වභාවයෙන්ම අකුසල වේ යන අර්ථය තහවුරු කරයි. ‘එවං සන්තෙ’ යනාදියෙන් එහි නගන ලද දෝෂාරෝපණය බැහැර කරයි. දැන් අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන් ස්වභාවයෙන්ම අබ්‍යාකත වේ යන අර්ථය තහවුරු කිරීමට ‘යො ච ධම්මෝ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘එත්තකමෙවා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වෙනත් අපහසු හේතුවක් නැති බවයි. ‘අහේතුක චිත්තානං’ යනු අහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ බවයි. මෙපමණකින් අහේතුක ධර්මයන් ද නිර්වාණය ද ස්වභාවයෙන්ම අබ්‍යාකත වන බව තහවුරු කරයි. ‘එවං සන්තෙ’ යනාදියෙන් එහි නගන ලද දෝෂාරෝපණය ඉවත් කරයි. දැන් සියලු මෝහයන් ස්වභාවයෙන්ම අකුසල බවෙහි පිහිටා, අනෙක් අයට පවතින ඉච්ඡා සහ අක්ඛන්ති ලෙස හැඳින්වෙන ධර්මයන්ගේ ද අකුසල බව සිදු කරන බව දැක්වීමට ‘තත්ථ මෝහෝ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘මුය්හන නිස්සන්දානි එව’ යනු මුළා කිරීමේ ක්‍රියාවේ නිස්සන්ද ඵලයන්මය. ඔහු ලෝභාදීන්ගේ අකුසල බව පමණක් නොව, අලෝභාදීන්ගේ කුසල බව ද ඔහුම සිදු කරන බව දැක්වීමට ‘අලෝභාදීනඤ්ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අවිජ්ජානුසයෙන සහෙව සිද්ධෝ’ යනු සත්ව සන්තානයෙහි අවිද්‍යා අනුසය නොපහ වූ කල්හි ඒවා කුසල වන බවත්, පහ වූ කල්හි ක්‍රියා වන බවත් අදහසයි. දැන් ලෝභ දෝෂයන්ගේ සහ අලෝභාදීන්ගේ හේතු කෘත්‍යය දැක්වීමට ‘තානි පන ලෝභාදීනි’ යනාදිය පවසන ලදී. ඇලීම සහ ගැටීමෙහි නිස්සන්දයෝ ‘රජ්ජනාදිනිස්සන්දානි’ නම් වෙති. ‘දිට්ඨි මානාදීනි’ යනු දෘෂ්ටි, මාන, ඊර්ෂ්‍යා, මාත්සර්ය ආදියයි. නොඇලීම, නොගැටීම සහ මුළා නොවීමෙහි නිස්සන්දයෝ ‘අරජ්ජනාදිනිස්සන්දානි’ නම් වෙති. ‘සද්ධාදීනි’ යනු ශ්‍රද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප ආදියයි. ‘හේතුමුඛෙනපි’ යන්නෙන් අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බව පවසන ලදී. සහේතුක විපාක සහ ක්‍රියාවන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූවක් ලෙස හෝ සහජාත හේතූන්ගේ හේතු කෘත්‍යයෙන් සිද්ධ වූවක් ලෙස හෝ පැවසීම සුදුසු යැයි අදහසයි. විභාවනියෙහි පාඨයෙහි ‘මග්ගිතබ්බෝ’ යනු සෙවිය යුතුය යන්නයි. තවද ඔවුන්ගේ කුසලාදී බව සෙසු සම්පයුක්ත හේතූන් මත රඳා පවතින්නේ යැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අප්පටිබද්ධෝ’ යනු හේතුව මත රඳා නොපවතින බවයි. ‘කුසලාදභාවෝ’ යනු කුසලාදී ස්වභාවය විය යුතුය. ‘සෝ’ යනු එම කුසලාදී භාවයයි. ‘අහේතුකානං’ යනු අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන්ගේය. දැන් ‘යානි ච ලද්ධ හේතුප්පච්චයානි’ යනාදී වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘යථාචා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘රූපාරූප ධම්මෙසු’ යනු වෙන් කර දැක්වීමේ සප්තමී විභක්තියයි. ‘අරූප ධම්මෙසු එව’ යනු අරූප ධර්මයන්හිම මිස රූප ධර්මයන්හි නොව්‍යාප්ත වන බවයි. එසේ නම්, එම රූප ධර්මයන් ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යෝත්පන්නයන්හි පවසන ලද්දේ මන්දැයි ‘තෙ පනා’ යනාදියෙන් පැවසූහ. මෙහි සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ‘තං පන තෙසං’ යනු ඒ හංසාදීන්ගේ එම වර්ණ විශේෂයයි. ‘යොනියෝ’ යනු මව්පියන්ගේ ජාතියයි. ‘අබ්‍යාකතානං පනාති සබ්බං’ යන්නෙන් අබ්‍යාකත ධර්මයන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය අනුසය රහිත සන්තානය මත ද, කර්මය මත ද, විපාක නොවන ස්වභාවය මත ද රඳා පවතින බව දත යුතුය යන්නයි. ‘වුත්ත පක්ඛෙපතති යෙවා’ යනු එම පක්ෂයටම ඇතුළත් වන බව අදහසයි.

๑๓๒. กิจฺจสงฺคเห. ตสฺมึ ปริกฺขีเณติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กมฺมสฺสา’’ติ กมฺมนฺตรสฺส. จุตสฺส สตฺตสฺส อภินิพฺพตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภวนฺตราทิปฺปฏิ สนฺธาน วเสนา’’ติ ภวนฺตรสฺส อาทิโกฏิยา ปฏิสนฺธาน วเสน. ภวสนฺตานสฺส ปวตฺตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปวตฺตีติ อาห ‘‘ยาว ตํ กมฺมํ’’ติอาทึ. ‘‘อวิจฺเฉทปฺปวตฺติ ปจฺจยงฺคภาเวนา’’ติ อวิจฺเฉทปฺปวตฺติยา ปธาน ปจฺจย สงฺขาเตน องฺคภาเวน. เอเตน ภวงฺคปเท องฺคสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ[Pg.113]. เตนาห ‘‘ตสฺสหี’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ภวงฺคสฺส. อาวชฺชนํ อาวฏฺฏนนฺติ เอโก วจนตฺโถ. ตํ วา อาวชฺเชตีติ เอโก. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺต สนฺตานํ. อาวฏฺฏติ วา ตํ เอตฺถาติ เอโก. อาวฏฺฏติ วา ตํ เอเตนาติ เอโก. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺต สนฺตานํ. อาวชฺเชติ วาติ เอโก. ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ’’ติ วิ-อว-ฐปนํติ ปทจฺเฉโท. วิภาวนิ วิจารณายํ. ‘‘เอกาวชฺชน ปริกมฺม จิตฺตโต’’ติ มคฺเคน วา อภิญฺญาย วา เอกํ สมานํ อาวชฺชนํ อสฺสาติ วิคฺคโห. ตสฺสํ วีถิยํ ‘อาวชฺชนํ, ปริกมฺมํ, อุปจาโร, อนุโลมํ, โคตฺรภู,ติ เอตฺถ ปริกมฺม ชวนจิตฺตํ อิธ ปริกมฺม จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตานี’’ติ มคฺคา ภิญฺญาชวนานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ วิภาวนิ ปาเฐ. ‘‘ทีฆํ อทฺธานํ’’ติ สกลรตฺติยํ วา สกล ทิวสํ วา นิทฺโทกฺกมน วเสน ทีฆํ กาลํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปฏิสนฺธิยาฐานํ’’ติ ปฏิสนฺธิกิจฺจสฺส ฐานํ. กาโลหิ นาม วิสุํ จิตฺตสฺส อารมฺมณ ภูโต เอโก ปญฺญตฺติ ธมฺโมติ เอเตน กาโล นาม สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา กถํ กิจฺจานํ ปวตฺติฏฺฐานํ นาม สกฺกา ภวิตุนฺติ อิมํ อาสงฺกํ วิโสเธติ. ‘‘อิตรถา’’ติ ตถา อคฺคเหตฺวา อญฺญถา กิจฺจฏฺฐานานํ อเภเท คหิเต สตีติ อตฺโถ. ‘‘สยํ โสมนสฺส ยุตฺตํปี’’ติ กทาจิ สยํ โสมนสฺส ยุตฺตํปิ. ‘‘ตํ’’ติ โสมนสฺส สนฺตีรณํ. ‘‘ลทฺธปจฺจย ภาเวนา’’ติ ลทฺธอนนฺตร ปจฺจยภาเวน. ‘‘อาเสวน ภาว รหิตํ ปี’’ติ อาเสวน คุณ รหิตมฺปิ. ตญฺหิ อาเสวน ปจฺจเย ปจฺจโยปิ น โหติ, ปจฺจยุปฺปนฺนมฺปิ น โหตีติ. ‘‘ปริกมฺม ภาวนา พเลน จ ปวตฺตตฺตา’’ติ อิทํ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ผลชวเนสุ ปากฏํ. เสสเมตฺถสุโพธเมว.

132. කිච්චසංග්‍රහයෙහි ‘තස්මිං පරික්ඛීණේ’ (එය ගෙවී ගිය කල්හි) යන්න සම්බන්ධයයි. ‘කම්මස්ස’ යනු වෙනත් කර්මයක යන්නයි. චුත වූ සත්ත්වයාගේ නැවත ඉපදීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘භවන්තරාදිප්පටිසන්ධාවසේන’ යනු වෙනත් භවයක ආරම්භක අවස්ථාව සමඟ ප්‍රතිසන්ධිය ඇතිවීමෙනි. භව සන්තතියේ පැවැත්ම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එය පවතින්නේ කෙසේද යන්න ‘යාව තං කම්මං’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘අවිච්ඡේදප්පවත්ති පච්චයංගභාවේන’ යනු නොසිඳී පැවැත්මට ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යය නම් වූ අංගයක් වීමෙනි. මෙයින් ‘භවාංග’ යන පදයෙහි ‘අංග’ යන වචනයේ අර්ථය පවසයි. එබැවින් ‘තස්සහි’ යනාදිය පැවසීය. ‘තස්ස’ යනු භවාංගයාගේ යන්නයි. ‘ආවර්ජනය’ යනු හැරීම යන එක් අර්ථයකි. නැතහොත් එය (චිත්ත සන්තානය) හරවයි යන එක් අර්ථයකි. ‘තං’ යනු චිත්ත සන්තානයයි. නැතහොත් මෙහිදී එය (චිත්ත සන්තානය) හැරෙයි යන එක් අර්ථයකි. නැතහොත් මෙයින් එය (චිත්ත සන්තානය) හැරෙයි යන එක් අර්ථයකි. ‘වොට්ඨබ්බනං’ යනු ‘වි-අව-ඨපන’ යන පදච්ඡේදයයි. විභාවනියෙහි විමසීම පිණිසයි. ‘ඒකාවජ්ජන පරිකම්ම චිත්තතෝ’ යනු මාර්ගයට හෝ අභිඥාවට හෝ එක හා සමාන ආවර්ජනයක් ඇත්තේය යන විග්‍රහයයි. එම වීථියෙහි ‘ආවර්ජනය, පරිකර්මය, උපචාරය, අනුලෝමය, ගෝත්‍රභූ’ යන මෙහි පරිකර්ම ජවන සිත මෙහි පරිකර්ම සිත යැයි කියන ලදී. ‘තානි’ යනු මාර්ග සහ අභිඥා ජවනයන්ය. ‘තත්ථ’ යනු එම විභාවනි පාඨයෙහිය. ‘දීඝං අද්ධානං’ යනු මුළු රාත්‍රියක් හෝ මුළු දවසක් නිද්‍රාවට පත්වීමෙන් (සමාපත්තියට පත්වීමෙන්) වන දීර්ඝ කාලයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ‘ප්‍රතිසන්ධියාඨානං’ යනු ප්‍රතිසන්ධි කෘත්‍යයේ ස්ථානයයි. කාලය යනු සිතට අරමුණු වන එක්තරා පඤ්ඤත්ති ධර්මයක් බැවින්, කාලය ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යමාන නොවන බැවින් එය කෙසේ නම් කෘත්‍යයන් සිදුවන ස්ථානයක් විය හැකිද යන සැකය මෙයින් දුරු කරයි. ‘ඉතරථා’ යනු එසේ නොගෙන අන්‍යාකාරයකින් කෘත්‍ය සහ ස්ථානවල අභේදයක් (වෙනසක් නොමැති බවක්) ගත් කල්හිය යන්න අර්ථයයි. ‘සයං සෝමනස්ස යුත්තම්පි’ යනු ඇතැම් විට තෙමේම සෝමනස්සයෙන් යුක්ත වූද යන්නයි. ‘තං’ යනු සෝමනස්ස සහගත සන්තීරණයයි. ‘ලද්ධපච්චයභාවේන’ යනු අනන්තර ප්‍රත්‍යයභාවය ලැබීමෙනි. ‘ආසේවන භාව රහිතම්පි’ යනු ආසේවන ගුණයෙන් තොර වූද යන්නයි. එය ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයක් හෝ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයක් හෝ නොවන බැවිනි. ‘පරිකම්ම භාවනා බලේන ච පවත්තත්තා’ යන්න ඵල සමාපත්ති වීථියෙහි ඵල ජවනයන්හි පැහැදිලි වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

๑๓๓. ทฺวารสงฺคเห. ‘‘อาทาสปฏฺฏมโย’’ติ อาทาสปฏฺเฏน ปกโต. ‘‘ทฺเว เอวา’’ติ ทฺเว เอว ทฺวารานิ. ‘‘ทฺวาร สทิสตฺตา’’ติ นคร ทฺวาร สทิสตฺตา. ‘‘กมฺมวิเสส มหาภูต วิเสส สิทฺเธนา’’ติ เอตฺถ กมฺมวิเสเสน จ มหาภูต วิเสเสน จ สิทฺโธติ วิคฺคโห. อาวชฺชนาทีนิ จ วีถิ จิตฺตานิ คณฺหนฺติ. ‘‘ยมฺหี’’ติ ยสฺมึ [Pg.114] จกฺขุมฺหิ. ตเทว จกฺขุ จกฺขุทฺวารํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ’’ติ รูป นิมิตฺตานญฺจ อาวชฺชนาทิ วีถิจิตฺตานญฺจ. ‘‘วิสย วิสยี ภาวูปคมนสฺสา’’ติ เอตฺถ รูป นิมิตฺตานํ วิสยภาวสฺส อุปคมนํ นาม จกฺขุ มณฺเฑ อาปาตาคมนํ วุจฺจติ. อาวชฺชนาทีนํ วิสยี ภาวสฺส อุปคมนํ นาม เตสํ นิมิตฺตานํ อารมฺมณ กรณํ วุจฺจติ. ‘‘มุขปฺปถภูตตฺตา’’ติ มุขมคฺคภูตตฺตา. เอวํ ทฺวาร สทฺทสฺส กรณ สาธนยุตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อธิกรณ สาธน ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘อถวา’’ติอาทินา. ‘‘รูปานํ’’ติ รูป นิมิตฺตานํ. ‘‘จกฺขุเมว จกฺขุ ทฺวาร’’นฺติ เอเตน จกฺขุเมว ทฺวารํ จกฺขุ ทฺวารนฺติ อวธารณ สมาสํ ทสฺเสติ. ‘‘การณํ วุตฺตเมวา’’ติ เหฏฺฐา จิตฺตสงฺคเห มโนทฺวาราวชฺชนปเท วุตฺตเมว. สพฺพํ เอกูน นวุติวิธํ จิตฺตํ มโนทฺวารเมว นาม โหติ. ตถาหิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ อยํ นามมโน มโนทฺวารํ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺโพติ. ‘‘อุปปตฺติ ทฺวารเมวา’’ติ อุปปตฺติภว ปริยาปนฺนํ กมฺมชทฺวารเมว. ‘‘อิธ จา’’ติ อิมสฺมึ สงฺคหคนฺเถ จ. ยญฺจ สาธก วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตตฺถา’’ติ วิภาวนิยํ. ‘‘ตตฺเถว ตํ ยุตฺตํ’’ติ ตสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส เอว ตํ สาธก วจนํ ยุตฺตํ. อิตเร ทฺเว ปจฺจยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มนญฺจาติ เอตฺถา’’ติ มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํติ วากฺเย มนญฺจาติปเท. ตตฺถ ปน ชวน มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยา จตูสุ ปจฺจเยสุ มนญฺจาติ เอตฺถ ทฺวารภูตํ ภวงฺคมโน จ อาวชฺชน มโน จาติ ทฺเว ปจฺจยา ลพฺภนฺติ. ธมฺเม จาติ ปเท ธมฺมารมฺมณ สงฺขาโต เอโก ปจฺจโย ลพฺภติ. จ สทฺเทน มโนวิญฺญาณ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธา คยฺหนฺติ. เอวํ จตฺตาโร ปจฺจยา โหนฺติ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติ อิมสฺมึ อฏฺฐกถา วจเน. ‘‘สนฺนิหิต ปจฺจยานํ เอว ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตา’’ติ ปฏิจฺจ สทฺทสามตฺถิเยน อาสนฺเน ธรมานปจฺจยานํ เอว ตสฺมึ ปาฬิวากฺเย อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘ทฺวารภาวารหสฺสา’’ติ วิสย วิสยีนํ วุตฺต นเยน ปวตฺติ มุขภาวารหสฺส. เอเตน อารมฺมณานิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตุ วา, มาวา, วีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺตุวา, มาวา, อปฺปมาณํ. ปภสฺสรปฺปสนฺนภาเวน ทฺวารภาวา รหตา เอว ปมาณนฺติ ทีเปติ. ‘‘นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ เอตฺถ คนฺตพฺพํ. ทฺวารวิการ [Pg.115] มูลกานิ ตาทิสานิ กิจฺจานิ เยสํ ตานิ ตํ กิจฺจวนฺตานิ. ‘‘กมฺมวเสน สิชฺฌนฺตี’’ติ สตฺตสนฺตาเน ปวตฺตนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตํ กิจฺจวนฺตานิ จิตฺตานิ. วิภาวนิ ปาเฐ ‘‘มโนทฺวาร สงฺขาต ภวงฺคโต’’ติ มโนทฺวาร สงฺขาต ภวงฺค ภาวโต จ. ‘‘อารมฺมณนฺตรคฺคหณวเสน อปฺปวตฺติโต’’ติ ปฏิสนฺธิ จิตฺเตน ยถา คหิตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทิกํ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา ปวตฺติกาเล ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาตาคตสฺส อารมฺมณนฺตรสฺส คหณ วเสน อปฺปวตฺติโต จ. เหฏฺฐาปิ ปญฺจทฺวารา วชฺชน จกฺขุ วิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ โวฏฺฐพฺพน กามาวจรชวน ตทา รมฺมณ วเสนาติอาทินา กิจฺจสีเสเนว. ล. วุตฺโต. เอตฺถหิ อาวชฺชน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ กิจฺจ วิเสสานํ นามานิ โหนฺติ. ‘‘เจ’’ติ เจ วเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘ตถา อสฺสุตตฺตา’’ติ เอกูน วีสติ ทฺวาร วิมุตฺตานีติ จ, ฉ ทฺวาริกานิ เจว ทฺวาร วิมุตฺตานีติ จ, มหคฺคต วิปากานิ ทฺวาร วิมุตฺตาเน วาติ จ, สุตํ. น ปน ทฺวาริก วิมุตฺตานีติ สุตํ.

133. ද්වාරසංග්‍රහයෙහි ‘ආදාසපට්ටමයො’ යනු කැඩපත් තහඩුවකින් කරන ලද යන්නයි. ‘ද්වේ ඒවා’ යනු ද්වාරයන් දෙකක්ම යන්නයි. ‘ද්වාර සදිසත්තා’ යනු නගර ද්වාරයන්ට සමාන වූ බැවිනි. ‘කම්මවිසේස මහාභූතවිසේස සිද්ධේන’ යන්නෙහි කර්ම විශේෂයකින් හා මහාභූත විශේෂයකින් සිද්ධ වූයේ යන අර්ථයෙන් විග්‍රහය වේ. ආවර්ජනාදී වීථි චිත්තයන් ද මෙහි ගනු ලැබේ. ‘යම්හි’ යනු යම් චක්ෂුසෙක්හි ද යන්නයි. ඒ චක්ෂුසම චක්ෂුද්වාරය නම් වේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තේසං ද්වින්නං’ යනු රූප නිමිත්තයන්ගේ ද ආවර්ජනාදී වීථි චිත්තයන්ගේ ද යන්නයි. ‘විසය විසයී භාවූපගමනස්ස’ යන්නෙහි රූප නිමිත්තයන්ගේ විෂය භාවයට පැමිණීම යනු චක්ෂු මණ්ඩලයෙහි (ඇසෙහි) ගැටීමට පැමිණීමයි. ආවර්ජනාදීන්ගේ විෂයී භාවයට පැමිණීම යනු ඒ නිමිත්තයන් අරමුණු කිරීමයි. ‘මුඛප්පථභූතත්තා’ යනු ප්‍රධාන මාර්ගය වූ බැවිනි. මෙසේ ද්වාර ශබ්දයේ කරණ සාධන යුක්තිය දක්වා, දැන් ‘අථවා’ යනාදියෙන් අධිකරණ සාධන යුක්තිය දක්වයි. ‘රූපනං’ යනු රූප නිමිත්තයන්ගේ යන්නයි. ‘චක්ඛුමේව චක්ඛුද්වාරං’ යන්නෙන් චක්ෂුසම ද්වාරය වන බැවින් චක්ෂුද්වාරය යැයි අවධාරණ සමාසය දක්වයි. ‘කාරණං වුත්තමේව’ යනු යට චිත්තසංග්‍රහයෙහි මනෝද්වාරාවර්ජන පදයේදී දක්වන ලද කාරණයම වේ. සියලු අසූ නවයක් වූ චිත්තයෝ මනෝද්වාරයම නම් වෙති. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදි: ‘මේ නාම-මනස මනෝද්වාරය නම් නොවේ යැයි නොකිය යුතු’ යනුවෙනි. ‘උපපත්ති ද්වාරමේව’ යනු උත්පත්ති භවයට අයත් වූ කර්මජ ද්වාරයම යන්නයි. ‘ඉධ ච’ යනු මේ සංග්‍රහ ග්‍රන්ථයෙහි ද යන්නයි. ‘යම් සාධක වචනයක් ද’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තත්ථ’ යනු විභාවනියෙහි ය. ‘තත්ථේව තං යුත්තං’ යනු ඒ පාළි ප්‍රදේශයෙහිම ඒ සාධක වචනය යෝග්‍ය වේ යන්නයි. අනෙක් ප්‍රත්‍ය දෙක යනු සම්බන්ධයයි. ‘මනඤ්චාති එත්ථ’ යනු ‘මනස ද නිසා ධර්මයන් ද නිසා මනෝවිඤ්ඤාණය උපදී’ යන වාක්‍යයේ ‘මනඤ්ච’ යන පදයෙහි ය. එහි ජවන මනෝවිඤ්ඤාණයේ උත්පත්තිය සඳහා වන ප්‍රත්‍ය සතර අතුරින්, ‘මනඤ්ච’ යන මෙහි ද්වාර භූත වූ භවාංග මනස ද ආවර්ජනා මනස ද යන ප්‍රත්‍ය දෙක ලැබෙයි. ‘ධම්මේ ච’ යන පදයෙන් ධම්මාරම්මණ සංඛ්‍යාත එක් ප්‍රත්‍යයක් ලැබෙයි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් මනෝවිඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ගනු ලැබේ. මෙසේ ප්‍රත්‍ය සතරක් වෙති. ‘එත්ථ ච’ යනු මේ අටුවා වචනයෙහි ය. ‘සන්නිහිත පච්චයානං ඒව තත්ථ අධිප්පේතත්තා’ යනු ‘පටිච්ච’ (නිසා) යන ශබ්දයේ ශක්තියෙන් ඒ පාළි වාක්‍යයෙහි ආසන්නයේ පවත්නා ප්‍රත්‍යයන්ම අදහස් කරන බැවිනි. ‘ද්වාරභාවාරහස්ස’ යනු විෂය හා විෂයීන්ගේ වදාල ක්‍රමයට පැවැත්මට දොරටු වීමට සුදුසු බවයි. මෙයින් අරමුණු හමුවට පැමිණියත් නැතත්, වීථි චිත්තයන් පැවතුණත් නැතත් එය ප්‍රමාණයක් නොවේ. ප්‍රභාස්වර ප්‍රසන්න භාවයෙන් යුක්තව ද්වාරයක් වීමට ඇති සුදුසුකමම ප්‍රමාණය (පදනම) බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. ‘නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං’ යනු මෙහි නිගමනයට පැමිණිය යුතුය යන්නයි. ද්වාර විකාරය මූලික කොට ඇති එවැනි කෘත්‍යයන් යම් චිත්තයන්ට ඇද්ද, ඒවා ‘තංකිච්චවන්ත’ නම් වේ. ‘කම්මවසෙන සිජ්ඣන්ති’ යනු සත්ව සන්තානයෙහි පවතිති යනු අදහසයි. ඒවා ඒ කෘත්‍යයන් සහිත චිත්තයන් ය. විභාවනී පාඨයෙහි ‘මනෝද්වාර සංඛාත භවංගතෝ’ යනු මනෝද්වාරය යැයි කියනු ලබන භවාංග භාවයෙන් ද යන්නයි. ‘ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතෝ’ යනු ප්‍රතිසන්ධි සිතින් ගන්නා ලද කර්ම කර්මනිමිත්තාදී අරමුණු අතහැර ප්‍රවෘත්ති කාලයේ දොරටු සයෙහි හමුවන වෙනත් අරමුණු ගැනීම් වශයෙන් නොපැවතීම නිසා ද යන්නයි. යටින් ද පංචද්වාරාවර්ජන, චක්ෂු විඤ්ඤාණ, සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බන, කාමාවචර ජවන, තදාරම්මණ වශයෙන් කෘත්‍ය ශීර්ෂයෙන්ම වදාරන ලද්දේය. මෙහි ආවර්ජන සම්පටිච්ඡනාදිය කෘත්‍ය විශේෂයන්ගේ නම් වේ. ‘චේ’ යනු ඉදින් පවසන්නේ නම් ය. ‘නා’ යනු එසේ නොපැවසිය යුතුය. ‘තථා අස්සුතත්තා’ යනු ද්වාර විමුක්ත චිත්ත දහනවයක් බව ද, ද්වාර සයෙහි පවත්නා වූ ද ද්වාර විමුක්ත වූ ද චිත්ත ගැන ද, මහග්ගත විපාක චිත්තයන් ද්වාර විමුක්තයන්ම බව ද අසන්නට ලැබෙන නමුත්, ‘ද්වාරික විමුක්ත’ යනුවෙන් අසන්නට නොලැබෙන බැවිනි.

๑๓๔. อารมฺมณ สงฺคเห. ‘‘ทุพฺพล ปุริเสนา’’ติ เคลญฺญาภิภูตตฺตา วา ชราภิภูตตฺตา วา ทณฺเฑน วา รชฺชุเกน วา วินา อุฏฺฐาตุมฺปิ ปติฏฺฐาตุมฺปิ อปราปรํ คนฺตุมฺปิ อสกฺโกนฺเตน ทุพฺพล ปุริเสน ทณฺฑกํ วา รชฺชุกํ วา อาลมฺพิยติ. อาลมฺพิตฺวา อุฏฺฐาติ. ปติฏฺฐาติ. อปราปรํ คจฺฉติ. เอวเมว. อมุญฺจ มาเนหิ หุตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘อาคนฺตฺวา’’ติ อารมฺมณ กรณ วเสน ตโต ตโต อาคนฺตฺวา. ‘‘วิสุํ สิทฺธานี’’ติ อาลมฺพิยตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ สติ, อาลมฺพณนฺติ สิชฺฌติ. อารมฺมณนฺติ น สิชฺฌติ. ตานิ เอตฺถ อาคนฺตฺวา รมนฺตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ สติ, อารมฺมณนฺติ สิชฺฌติ. อาลมฺพณนฺติ น สิชฺฌติ. เอวญฺจ สติ เอกํ ปทํ ทฺวีหิวากฺเยหิ ทสฺสนํ น สุนฺทรนฺติ. ‘‘อญฺญานิ อารมฺมณานี’’ติ รูปารมฺมณโต อญฺญานิ สทฺทารมฺมณาทีนิ. ‘‘อาคจฺฉตี’’ติ อาวิภาวํ คจฺฉติ, อุปฺปาทปฺปวตฺติ วเสน ปจฺจกฺขภาวํ ปาปุณาติ. ‘‘อาคจฺฉิตฺถา’’ติ อาวิภาวํ คจฺฉิตฺถ, อุปฺปาทปฺปวตฺติ วเสน ปจฺจกฺขภาวํ ปาปุณิตฺถ. ‘‘อนาคตํ’’ติ เอตฺถ น กาโร อวตฺถา วเสน ปฏิเสโธ. โย ธมฺโม [Pg.116] ปจฺจย สามคฺคิยํ สติ อาคมน ชาติโก อุปฺปชฺชน สีโล. โส เอว อิทานิ อาคจฺฉติ, อิทานิ อาคจฺฉิตฺถ, อิทานิ อาคมน ชาติยํ ฐิโต, นาคจฺฉติ นาคจฺฉิตฺถาติ อิมินา อตฺเถน โส อนาคโต นาม. นิพฺพาน ปญฺญตฺติโย ปน อาคมน ชาติกา น โหนฺติ. ตสฺมา อาคมนปฺปสงฺคาภาวโต อนาคตาติ น วุจฺจนฺตีติ. เตนาห ‘‘อุปฺปาท ชาติกา’’ติอาทึ. ‘‘ตํ วิจาเรตพฺพํ’’ติ วตฺวา วิจารณาการํ ทสฺเสติ ‘‘สพฺเพปิหี’’ติอาทินา. เต ยทา วตฺตพฺพ ปกฺเข ติฏฺฐนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุปฺปาท ชาติกานญฺเญว สงฺขต ธมฺมานํ. ตาสํ นิพฺพาน ปญฺญตฺตีนํ. ‘‘น ตถา อิเมสํ’’ติ อิเมสํ ทฺวาร วิมุตฺตานํ อารมฺมณํ ปน ตถา น โหตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ ภว วิเสเส. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อาวชฺชนสฺสวิยา’’ติ อาวชฺชนสฺส อารมฺมณํ วิย. อคฺคหิตเมว หุตฺวา. ‘‘เอกวชฺชน วีถิยํ อคฺคหิต ภาโว อิธ น ปมาณ’’นฺติ ฉ ทฺวารคฺคหิตนฺติ อิธ อปฺปมาณํ. ภวนฺตเร คหิตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘กาลวิมุตฺต สามญฺญํ’’วาติ ยํ กิญฺจิกาล วิมุตฺตํ วา น โหตีติ อธิปฺปาโย. อาคมสิทฺธิ โวหาโร นาม ‘‘กมฺมนฺติ วา, กมฺมนิมิตฺตนฺติ วา, คติ นิมิตฺตนฺติ วา, ปสิทฺโธ โวหาโร วุจฺจติ. อชาต สตฺตุราชา สงฺกิจฺจชาตเกปิ ปิตรํ มาเรติ. ตสฺมา ‘‘ทฺวีสุภเวสู’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ฉ หิ ทฺวาเรหี’’ติ กรณ ภูเตหิ ฉหิ จกฺขาทิ ทฺวาเรหิ. ‘‘มรณาสนฺน ชวเนหี’’ติ กตฺตุ ภูเตหิ มรณาสนฺเน ปวตฺเตหิ ฉ ทฺวาริก ชวเนหิ. ‘‘อเนกํ สภาวํ’’ติ อเนกนฺต ภาวํ. ยญฺหิ อารมฺมณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เกนจิ ทฺวาเรน อคฺคหิตเมว โหตี’’ติ เอตฺถ อสญฺญี ภวโต จุตานํ สตฺตานํ กามปฏิสนฺธิยา กมฺมาทิ อารมฺมณํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคฺคหิตนฺติ ยุตฺตํ. กสฺมา, ตสฺมึ ภเว กสฺสจิทฺวารสฺเสว อภาวโต. อรูปภวโต จุตานํ ปน กามปฏิสนฺธิยา คติ นิมิตฺต สมฺมตํ อารมฺมณํ กถํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคฺคหิตํ ภเวยฺย, มโนทฺวารคฺคหิตเมว ภเวยฺยาติ อิมํ โจทนํ วิโสเธตุํ ‘‘เอตฺถ จ ยสฺมา ปฏฺฐาเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต จุตานํ สตฺตานํ ยา กามปฏิสนฺธิ, ตสฺสากามปฏิ สนฺธิยา. ปจฺจุปฺปนฺนํ คตินิมิตฺตํ [Pg.117] อารมฺมณํ เอติสฺสาติ วิคฺคโห. กามปฏิสนฺธิ. ปเรสํ ปโยค พเลนาปิ กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานํ นาม โหตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘สุฏฺฐุ อาเสวิตานํ’’ติ จิรกาลํ สงฺฆ วตฺต เจติยวตฺต กรณาทิวเสน ตํ ตํ ภาวนา กมฺมวเสน จ สุฏฺฐุ อาเสวิตานํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตานํ. ‘‘โหติ เยวา’’ติ กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานํ นาม โหติเยว. ‘‘อาคนฺตฺวา’’ติ อิมํ มนุสฺส โลกํ อาคนฺตฺวา คณฺหนฺติเยว. ตทาปิ นิรยปาเลหิ ทสฺสิตํ ตํ ตํ คติ นิมิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จวนฺติ. ‘‘ตํ’’ติ เรวตึ นาม อิตฺถึ. นนุ นิรยปาลา นาม ตาวตึสา ภวนํ คนฺตุํ น สกฺกุเณยฺยุนฺติ. โน นสกฺกุเณยฺยุํ. กสฺมา, มหิทฺธิก ยกฺข ชาติกตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เวสฺสวณ ทูตา’’ติ เวสฺสวณมหาราชสฺส ทูตา. ‘‘อุปจารชฺฌาเนฐตฺวา’’ติ อปฺปนาฌานํ อปตฺตตาย อุปจารภาวนาภูเต กามาวจรชฺฌาเนฐตฺวา. ‘‘ตาเนว นิมิตฺตานี’’ติ ปถวีกสิณ นิมิตฺตาทีนิ ปฏิภาค นิมิตฺตานิ. ‘‘กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ’’ติ เตหิ นิมิตฺตารมฺมเณหิ อญฺญํ อุปจาร ภาวนา กมฺมํ วา ยํ กิญฺจิ อนุรูปํ คติ นิมิตฺตํ วา. ‘‘ตาเนว นิมิตฺตานิ คเหตฺวา’’ติ วจเนน ตานิ นิมิตฺตานิ มรณาสนฺน ชวเนหิ คหิตานีติ ทสฺเสติ. ตานิ จ ปญฺญตฺติ ธมฺมตฺตา กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ น โหนฺตีติ. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนคติ นิมิตฺเต สิทฺเธ สิทฺธเมวา’’ติ ตสฺมึ ภเว คตสฺส ตตฺถ ยาวชีวมฺปิ อนุ ภวิตพฺพํ อารมฺมณํ นาม ตสฺมึ ขเณ ธรมานํ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อตฺถิ. ตโต วฑฺฒมานํ อนาคตมฺปิ อตฺถิ. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺเน อุปฏฺฐหนฺเต ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ สมฺปชฺชติ. อนาคตํ ปน อนุปฏฺฐหนฺตมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺเน อนฺโตคธสทิสํ โหตีติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิ ปาเฐน จ ปจฺจุปฺปนฺน คตินิมิตฺตํ วิย อาปาตมาคตํ, กสฺมา, ปจฺจุปฺปนฺน คติ นิมิตฺเตเนว กิจฺจ สิทฺธิโต-ติ อธิปฺปาโย. เสสเมตฺถ สุโพธํ. ‘‘ตานิหี’’ติอาทีสุ. เกจิ วทนฺติ. อเนโชสนฺติ มารพฺภ. ยํ กาลมกรีมุนีติ วุตฺตตฺตา สพฺพญฺญุ พุทฺธาทีนํ ปรินิพฺพาน จุติ จิตฺตํ สนฺติ ลกฺขณํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ. ตํ สพฺพถาปิ กามาวจรา ลมฺพณา เนวาติ อิมินา อปเนตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตา นิหิ [Pg.118] สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิ ปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘โลกุตฺตร ธมฺมา’’ติอาทีสุ. ‘‘ตานี’’ติ ทฺวาทสา กุสล จิตฺตานิ อฏฺฐญาณ วิปฺปยุตฺต กุสล กฺริย ชวนานิ จ. อชฺฌาน ลาภิโน ปุถุชฺชนา มหคฺคตชฺฌานานิปิ อาลมฺพิตุํ น สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญตฺติยา สห กามาวจรา รมฺมณานี’’ติ. ‘‘ตาเน วา’’ติ ญาณ สมฺปยุตฺต กาม กุสลานิ เอว. ฌานลาภีนํ ตาเนว ญาณ สมฺปยุตฺตกาม กุสลานิ. เหฏฺฐิม ผลฏฺฐานํ ตาเนว อตฺตนา อธิคต มคฺคผล นิพฺพานา รมฺมณานิ. ‘‘ฌานานิ ปตฺเถนฺตี’’ติ อายตึ ฌานลาภิโน ภเวยฺยามาติ ปตฺถนํ กโรนฺติ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ เตสํ ปุถุชฺชนานมฺปิ. ‘‘เต’’ติ เต โลกุตฺตร ธมฺมา. ‘‘อนุโภนฺตี’’ติ สมฺปาปุณนฺติ. ‘‘นวนิปาเต’’ติ องฺคุตฺตร นิกาเย นวนิปาเต. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

134. ආරම්මණ සංග්‍රහයෙහි, ‘දුබල පුරුෂයෙකු විසින්’ යනු රෝගයකින් හෝ ජරාවෙන් පෙළීම නිසා සැරයටියක් හෝ ලණුවක් නොමැතිව නැගී සිටීමට, කෙලින් සිටීමට හෝ එහා මෙහා යාමට නොහැකි දුබල පුරුෂයෙකු විසින් යම් සැරයටියක් හෝ ලණුවක් අල්ලාගනු ලබයි. එය අල්ලාගෙන ඔහු නැගී සිටියි, කෙලින් සිටියි, එහා මෙහා යයි. එසේම යැයි (සිත ද අරමුණක් ඇසුරු කරගෙන පවතින බව) මෙහි ශේෂයයි. ‘පැමිණ’ යනු ආරම්මණ (අරමුණු කිරීම්) වශයෙන් එතැනට පැමිණීමයි. ‘වෙන් වෙන්ව සිද්ධ වේ’ යනු, ‘ඇලෙයි’ (එල්ලෙයි) යන අර්ථය ඇති විට ‘ආලම්බන’ යන්න සිද්ධ වේ; ‘ආරම්මණ’ යන්න සිද්ධ නොවේ. ‘මෙහි පැමිණ රමණය කරති’ (ඇලෙති) යන අර්ථය ඇති විට ‘ආරම්මණ’ යන්න සිද්ධ වේ; ‘ආලම්බන’ යන්න සිද්ධ නොවේ. මෙසේ වූ විට එක් පදයක් වාක්‍ය දෙකකින් දැක්වීම යහපත් නොවේ. ‘අනෙකුත් ආරම්මණ’ යනු රූපාරම්මණයට අමතර වූ ශබ්දාරම්මණ ආදියයි. ‘පැමිණෙයි’ යනු ප්‍රකට භාවයට පත්වෙයි, උත්පාද ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ බවට පත්වෙයි. ‘පැමිණියේය’ යනු ප්‍රකට භාවයට පත්විය. ‘අනාගතය’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය අවස්ථා වශයෙන් ප්‍රතිෂේධ කිරීමකි. යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය ඇති කල්හි පැමිණෙන ස්වභාවය ඇති, උපදින ස්වභාවය ඇත්තේද, එයම දැන් පැමිණෙයි, දැන් පැමිණියේය, දැන් පැමිණෙන ස්වභාවයෙහි පිහිටියේය, ‘නොපැමිණෙයි, නොපැමිණියේය’ යන අර්ථයෙන් එය ‘අනාගත’ නම් වේ. නිවන සහ පඤ්ඤප්ති පැමිණෙන (උපදින) ස්වභාවය ඇත්තේ නොවේ. එබැවින් ඒවා පැමිණීමේ ප්‍රසංගයක් නැති බැවින් ‘අනාගත’ යැයි නොකියනු ලැබේ. ඒ බව ‘උප්පාද ජාතිකා’ යනාදියෙන් වදාළහ. ‘එය විමසිය යුතුය’ යැයි පවසා ‘සබ්බේපි හි’ යනාදියෙන් විමසන ආකාරය දක්වයි. ඒවා ‘වත්තබ්බ’ පක්ෂයෙහි (ව්‍යවහාර කරන පක්ෂයෙහි) සිටින කල්හි යනු සම්බන්ධයයි. උත්පාද ස්වභාවය ඇති සංඛත ධර්මයන්ගේමය. ඒ නිවන් සහ පඤ්ඤප්ති වලය. ‘මොවුන්ට එසේ නොවේ’ යනු මේ ද්වාර විමුක්ත (සිත්වල) ආරම්මණය එසේ නොවන බවයි. ‘එහි’ යනු ඒ භව විශේෂයෙහි ය. විභාවනියේ පාඨයෙහි ‘ආවජ්ජනස්ස විය’ යනු ආවජ්ජනයට අරමුණ වන්නාක් මෙනි. ග්‍රහණය නොකළාක් මෙන්ම වී යන්නයි. ‘එක් ආවජ්ජන වීථියක ග්‍රහණය නොකිරීම මෙහි ප්‍රමාණය නොවේ’ යනු සය ද්වාරයෙන්ම ග්‍රහණය නොකිරීම මෙහි ප්‍රමාණයක් නොවන බවයි. වෙනත් භවයකදී ග්‍රහණය කළ දෙය මෙහි අදහස් කරන බැවිනි. ‘කාලවිමුක්ත සාමාන්‍යයක්’ යනු යම් කිසි කාල විමුක්ත වූවක් නොවන බව අදහස් වේ. ‘ආගම සිද්ධි ව්‍යවහාරය’ නම් ‘කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත’ ලෙස ප්‍රසිද්ධ ව්‍යවහාරයයි. අජාසත් රජු සංකිච්ච ජාතකයේදී ද පියා මරයි. එබැවින් ‘භවයන් දෙකක’ යැයි කියන ලදී. ‘ද්වාර සයෙන්’ යනු කරණ භූත වූ ඇස ආදී ද්වාර සයෙනි. ‘මරණාසන්න ජවනයන්ගෙන්’ යනු කර්තෘ භූත වූ මරණාසන්නව පවතින සය ද්වාරික ජවනයන් මගිනි. ‘අනේක ස්වභාවය’ යනු අනේකාන්ත භාවයයි. යම් ආරම්මණයක් වේද යන්න සම්බන්ධයයි. ‘යම් කිසි ද්වාරයකින් ග්‍රහණය නොකරන ලද්දක්ම වේ’ යන්නෙහි, අසඤ්ඤී භවයෙන් චුත වූ සත්වයන්ගේ කාම ප්‍රතිසන්ධියේදී කර්ම ආදී අරමුණු පෙර භවයේදී කිසිදු ද්වාරයකින් ග්‍රහණය නොකළ බව පැවසීම යුක්තය. මන්ද, ඒ භවයෙහි කිසිදු ද්වාරයක් නොමැති බැවිනි. අරූප භවයෙන් චුත වූවන්ගේ කාම ප්‍රතිසන්ධියේදී ‘ගති නිමිත්ත’ ලෙස සම්මත අරමුණ පෙර භවයේදී කෙසේ නම් ද්වාරයකින් ග්‍රහණය නොකරන්නේද? එය මනෝද්වාරයෙන්ම ග්‍රහණය කළ යුත්තක් නොවේද? යන මේ චෝදනාව විසඳීමට ‘එත්ත ච යස්මා පට්ඨානේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එයින් චුත වූ සත්වයන්ගේ යම් කාම ප්‍රතිසන්ධියක් වේද, ඒ කාම ප්‍රතිසන්ධියට පවතින ‘පච්චුප්පන්න ගතිනිමිත්ත’ අරමුණු වන්නේය. අන්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝග බලයෙන් ද කර්මාදිය ඉදිරිපත් වීම සිදුවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘මැනවින් සේවනය කරන ලද’ යනු බොහෝ කලක් සංඝ වත්, චේතිය වත් පිරීම ආදියෙන් සහ ඒ ඒ භාවනා කර්මයන් වශයෙන් මැනවින් පුරුදු කරන ලද කර්ම සහ කර්ම නිමිත්තයි. ‘වන්නේමය’ යනු කර්මාදිය ඉදිරිපත් වීම වන්නේමය යන්නයි. ‘පැමිණ’ යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ ග්‍රහණය කරයි. එකල්හි ද නිරය පාලයන් විසින් දක්වන ලද ඒ ඒ ගති නිමිත්ත අරමුණු කරගෙන චුත වෙති. ‘ඇය’ යනු රේවතී නම් ස්ත්‍රියයි. ‘නිරය පාලයන්ට තාවතිංස භවනයට යාමට නොහැකි නොවේද?’ යත්, ‘නොහැකි නොවේ’ (හැකිය). මන්ද, ඔවුන් මහා ඉද්ධි ඇති යක්ෂ ජාතිකයන් බැවිනි. ‘වෙස්සවණ දූතයෝ’ යනු වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ දූතයන්ය. ‘උපචාරධ්‍යානයෙහි පිහිටා’ යනු අප්පනා ධ්‍යානයට පත් නොවූ බැවින් උපචාර භාවනා ස්වභාව ඇති කාමාවචර ධ්‍යානයෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘ඒවාම නිමිති’ යනු පඨවි කසිණ නිමිති ආදී පටිභාග නිමිති ය. ‘කාම ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණ’ යනු ඒ නිමිත්තාරම්මණයන්ගෙන් පරිබාහිර වූ අන්‍ය උපචාර භාවනා කර්මයක් හෝ ඊට අනුරූප වූ කිසියම් ගති නිමිත්තකි. ‘ඒ නිමිතිම ගෙන’ යන වචනයෙන් ඒ නිමිති මරණාසන්න ජවනයන්ගෙන් ගන්නා ලද බව දක්වයි. ඒවා පඤ්ඤප්ති ධර්මයන් බැවින් කාම ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණු නොවේ. ‘ප්‍රත්‍යුත්පන්න ගති නිමිත්ත සිද්ධ වූ කල්හි’ යනු ඒ භවයට ගිය තැනැත්තා එහි ජීවිතාන්තය දක්වා අනුභව කළ යුතු අරමුණ නම් ඒ මොහොතේ පවතින ප්‍රත්‍යුත්පන්නය ද වේ. ඉන්පසු වැඩෙන අනාගතය ද වේ. එහි ප්‍රත්‍යුත්පන්නය ඉදිරිපත් වන කල්හි ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණ සිද්ධ වේ. අනාගතය ඉදිරිපත් නොවුණත් ප්‍රත්‍යුත්පන්නයෙහි ඇතුළත් වූවක් හා සමාන වේ යන්න අදහසයි. විභාවනි පාඨයෙන් ද ප්‍රත්‍යුත්පන්න ගති නිමිත්ත මෙන් හමුවට පැමිණි (ආපාතගත), මන්ද යත් ප්‍රත්‍යුත්පන්න ගති නිමිත්තෙන්ම කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. ‘තානි හි’ යනාදියෙහි සමහරු පවසන්නේ, ‘අනේජං’ යන ගාථාව ආරම්භ කරමින් ‘මුනිවරයා යම් කලක කළුරිය කළේද’ යැයි වදාළ බැවින් සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ පිරිනිවන් පෑමේ චුති සිත ශාන්ත ලක්ෂණ ඇති නිවන අරමුණු කරන්නේය යන්නයි. එය කිසිසේත්ම කාමාවචර අරමුණු නොවේය යන්න බැහැර කිරීමට ‘ඒවා සර්වඥ බුදුවරුන්ට උපන්නත්’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ලෝකෝත්තර ධර්ම’ යනාදියෙහි, ‘ඒවා’ යනු අකුසල් සිත් දොළස සහ ඥාන විප්‍රයුක්ත කාමාවචර කුසල් සහ ක්‍රියා ජවනයන්ය. ධ්‍යාන ලාභී පෘථග්ජනයන් මහග්ගත ධ්‍යානයන් පවා අරමුණු කිරීමට අසමත් වන බව ‘පඤ්ඤප්තිය සමග කාමාවචර ආරම්මණයන්’ යන්නෙන් පවසන ලදී. ‘ඒවාම’ යනු ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත කාම කුසල්මය. ධ්‍යාන ලාභීන්ට ඒ ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත කාම කුසල්මය. පහළ ඵලස්ථානයන්හි සිටින්නන්ට තමන් ලබාගත් මගඵල සහ නිවන අරමුණු කරන සිත්මය. ‘ධ්‍යාන පතති’ යනු මතු ධ්‍යාන ලාභීන් වෙමු යැයි ප්‍රාර්ථනා කරති. ‘ඔවුන්ටද’ යනු ඒ පෘථග්ජනයන්ට ද වේ. ‘ඒවා’ යනු ඒ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ය. ‘අනුභව කරති’ යනු ළඟා වෙති. ‘නව නිපාතයෙහි’ යනු අංගුත්තර නිකායේ නව නිපාතයෙහි ය. ඉතිරි සියල්ල මැනවින් වටහාගත හැකිය.

๑๓๕. วตฺถุสงฺคเห. ‘‘วตฺถู’’ติ นิสฺสย วิเสโส วุจฺจติ. ตานิ นิสฺสย วตฺถูนิ เยสํ ตานิ ตพฺพตฺถุกานิ. ‘‘เตสญฺจ สทฺโท น ยุชฺชตี’’ติ เตสํ วาเท จ สทฺโท น ยุชฺชติ. น หิ อลุตฺต จ การํ ทฺวนฺท ปทํ นาม อตฺถีติ. ‘‘ปุพฺพปเทสุ อาเนตพฺโพ’’ติ จกฺขุ วตฺถุ จ โสตวตฺถุ จาติอาทินา อาเนตพฺโพ. สมาส ปทํ น ยุชฺชติ. น หิ สมาส ปทโต เอก เทสํ อญฺญตฺถ อาเนตุํ ยุชฺชตีติ. อวิภตฺติก นิทฺเทโส นาม จกฺขุํ, โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหา, กาโย, หทยํ, วตฺถุ จาติ วตฺตพฺเพ ปุพฺพปเทสุ อวิภตฺติก นิทฺเทโส. เอวญฺจสติ วตฺถุ สทฺโท จ สทฺโท จ ปุพฺพปเทสุ อาเนตุํ ลพฺภนฺตีติ. กามตณฺหาย อธีเนน อายตฺเตน กามาวจร กมฺเมน นิพฺพตฺตา กามตณฺหาธีน กมฺม นิพฺพตฺตา. ‘‘รูปาทีนํ ปริโภโค’’ติ รูปาทีนํ ปญฺจกามคุณานํ ปริโภโค. ‘‘ปริตฺตกมฺมํ ปี’’ติ สพฺพํ กามาวจร กมฺมมฺปิ. ‘‘ปูรยมานํ’’ติ ปริปูเรนฺตํ. จกฺขุ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. โสตํ สวนานุตฺตริยํ นาม. สพฺเพสํ ทสฺสน กิจฺจานํ มชฺเฌ พุทฺธ ทสฺสนา ทิวเสน อนุตฺตรํ ทสฺสนํ ชเนตีติ ทสฺสนานุตฺตริยํ. เอวํ สวนานุตฺตริเยปิ จตุสจฺจ ธมฺมสฺสวนา ทิวเสนาติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อชฺฌตฺต พหิทฺธ สนฺตา เนสุ ปี’’ติ [Pg.119] อชฺฌตฺต สนฺตาเนปิ พหิทฺธ สนฺตาเนปิ. ‘‘สุทฺเธ’’ติ เกนจิ อาโลเกน จ อนฺธกาเรน จ วิรหิเต. อาโลโก หิ เอโก รูป วิเสโส. ตถา อนฺธกาโร จ. เต จ ตตฺถ นตฺถิ. ‘‘อิมสฺมึ สงฺคเห’’ติ วตฺถุ สงฺคเห. วิสิฏฺฐํ ชานนํ วิชานนํ. ตญฺจ วิชานนํ ตีสุ มโนธาตูสุ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘วิชานน กิจฺจาภาวโต’’ติ. อาวชฺชน กิจฺจํ กิเมตนฺติ, มนสิการ มตฺตํ โหติ. สมฺปฏิจฺฉน กิจฺจญฺจ ปญฺจวิญฺญาเณหิ ยถา คหิตาเนว ปญฺจารมฺมณานิ สมฺปฏิจฺฉน มตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘วิเสสชานน กิจฺจานิ น โหนฺตี’’ติ. ทสฺสนํ, สวนํ, ฆายนํ, สายนํ, ผุสน, นฺติ อิมานิ กิจฺจานิ โถกํ วิเสส ชานน กิจฺจานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจกฺขโต ทสฺสนา ทิวเสนา’’ติอาทึ. โถกํ วิเสส ชานน กิจฺจานิ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ ปญฺจวิญฺญาณานีติ วุตฺตานิ. อวเสสา ปน สนฺตีรณาทโย มโนวิญฺญาณธาตุโย นามาติ สมฺพนฺโธ. นนุ มนนฏฺเฐน มโน จ ตํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณญฺจาติ วุตฺเตปิ ปญฺจวิญฺญาเณหิ วิเสโส นตฺถีติ อาห ‘‘อติสฺสย วิเสส ชานน ธาตุโยติ อตฺโถ’’ติ. เอวํ สนฺเตปิ โส อตฺโถ สทฺทยุตฺติยา สิทฺโธ น โหติ. ยทิจฺฉา วเสน วุตฺโต โหตีติ อาห ‘‘ปริยาย ปทานํ’’ติอาทิ. เอเตน โส อตฺโถ สทฺทยุตฺติยา เอว สิทฺโธ. น ยทิจฺฉาวเสน วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘วิเสสน สมาเส’’ติ มโน จ ตํ วิญฺญาณญฺจาติ มโนวิญฺญาณนฺติ เอวรูเป กมฺมธารย สมาเส. ‘‘ปทฏฺฐานํ’’ติ เอตฺถ ปทนฺติ จ ฐานนฺติ จ การณตฺถ วจนานิ, ตสฺมา ปริยาย สทฺทา นาม. ปทญฺจ ตํ ฐานญฺจาติ วุตฺเต อติสฺสย การณนฺติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ตถา ทุกฺข ทุกฺขํ, รูป รูปํ, ราช ราชา, เทวเทโวติอาทีนิ. ‘‘กตฺถจิ ทิสฺสติ ยุชฺชติ จา’’ติ น หิ กตฺถจิ ทิสฺสติ จ. สเจปิ กตฺถจิ ทิสฺเสยฺย, น หิ ยุชฺชติ จาติ อตฺโถ. ‘‘มนโส วิญฺญาณํ’’ติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิ จิตฺตโต ปฏฺฐาย ยาวจุติ จิตฺตา อนฺตเร สพฺพํ จิตฺต สนฺตานํ สตฺต วิญฺญาณ ธาตูนํ วเสน วิภาคํ กตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปญฺจทฺวารา วชฺชนญฺจ สมฺปฏิจฺฉน ทฺวยญฺจ มโนธาตุ มตฺตตฺตา มโน นาม. ปญฺจวิญฺญาณานิ วิญฺญาณ มตฺตานิ นาม. อวเสสานิ สพฺพานิ วิญฺญาณานิ มนสฺส วิญฺญาณนฺติ [Pg.120] อตฺเถน มโนวิญฺญาณานิ นาม. ตตฺถ ‘‘มนสฺส วิญฺญาณํ’’ติ อนนฺตร ปจฺจย ภูตสฺส วา มนสฺส ปจฺจยุปฺปนฺน ภูตํ วิญฺญาณํ. เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉน ทฺวยํ ปจฺจยมโน นาม. สนฺตีรณโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺวารนฺตเร ปญฺจทฺวารา วชฺชนํ นาคจฺฉติ, ตาว อนฺตเร สพฺพํ มโนวิญฺญาณ สนฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺน วิญฺญาณํ นาม. ปุน ‘‘มนสฺส วิญฺญาณ’’นฺติ ปจฺจยุปฺปนฺน ภูตสฺส มนสฺส ปจฺจย ภูตํ วิญฺญาณํ. เอตฺถ ปญฺจทฺวารา วชฺชนํ ปจฺจยุปฺปนฺน มโน นาม. ตโต ปุเร สพฺพํ มโนวิญฺญาณ สนฺตานํ ปจฺจย มโน นาม. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ. อวเสสาปนาติอาทีสุ. ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ ภาวํ สมฺภาเวตี’’ติ อวเสสา ปน ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุ จ นาม โหนฺติ, หทย วตฺถุญฺจ นิสฺสายเยว วตฺตนฺตีติ เอวํ เตสํ ธมฺมานํ มโนวิญฺญาณธาตุ ภาวญฺจ สมฺภาเวติ, วณฺเณติ. สุฏฺฐุ ปกาเสตีติ อตฺโถ. เอตฺถ ปนาติอาทีสุ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ อินฺทฺริย สํยุตฺต ปาฬิยํ. ทุตียชฺฌาเน เอว อปริเสส นิโรธ วจนํ วิรุทฺธํ สิยา. กถํ, สเจ ปฏิโฆ อนีวรณา วตฺโถ นาม นตฺถิ. ปถมชฺฌานโต ปุพฺเพ เอว โส นิรุทฺโธ สิยา. อถ ทุตียชฺฌานุปจาเรปิ โส อุปฺปชฺเชยฺย, ปถมชฺฌานมฺปิ ปริหีนํ สิยา. ตสฺมึ ปริหีเน สติ, ทุตียชฺฌานมฺปิ นุปฺปชฺเชยฺย. เอวํ วิรุทฺธํ สิยา. ‘‘ปุริม การณเมวา’’ติ อนีวรณา วตฺถสฺส ปฏิฆสฺส อภาวโตติ การณํ เอว. ปรโตโฆโส นาม สาวกานํ สมฺมาทิฏฺฐิปฺปฏิลาภาย ปธาน ปจฺจโย โหติ. โส จ อรูปภเว นตฺถิ. ธมฺมาภิสมโย นาม จตุสจฺจ ธมฺมปฺปฏิเวโธ, พุทฺธา จ ปจฺเจก สมฺพุทฺธา จ สยมฺภุโน ปรโต โฆเสน วินา ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌนฺติ. เต จ ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ. ‘‘รูปวิราค ภาวนายา’’ติ รูปวิราค ภาวนา พเลน. เตสํ รูปาวจร จิตฺตานํ. ‘‘สมติกฺกนฺตตฺตา’’ติ เตสุ นิกนฺติปฺปหานวเสน สุฏฺฐุ อติกฺกนฺตตฺตา. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

135. වස්තු සංග්‍රහයෙහි ‘වස්තු’ යන්නෙන් විශේෂ වූ නිශ්‍රය (ආධාරය) කියනු ලැබේ. ඒ නිශ්‍රය වස්තූන් යම් ධර්මයන්ට ඇද්ද, ඒවා ‘තබ්බත්ථුක’ (එම වස්තුව ඇසුරු කළ ඒවා) නම් වේ. ‘ඔවුන්ගේ ද ච ශබ්දය නොයෙදේ’ යන්නෙන් ඔවුන්ගේ වාදයෙහි ද ‘ච’ ශබ්දය නොයෙදෙන බව අදහස් වේ. මක්නිසාද යත්, ලොප් නොවූ ‘ච’ කාරය සහිත ‘ද්වන්ද’ පදයක් නොමැති බැවිනි. ‘පූර්ව පදයන්ට ගෙන ආ යුතුය’ යන්නෙන් චක්ඛු වස්තුව ද සෝත වස්තුව ද යනාදී වශයෙන් ගෙන ආ යුතු බවයි. සමාස පදයක් මෙහි නොයෙදේ. මක්නිසාද යත්, සමාස පදයකින් කොටසක් වෙනත් තැනකට ගෙන ඒම සුදුසු නොවන බැවිනි. ‘අවිභක්තික නිර්දේශය’ යනු චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, හදය සහ වස්තු යැයි කීමේදී පූර්ව පදයන්හි විභක්ති රහිතව දැක්වීමයි. මෙසේ වූ විට ‘වස්තු’ ශබ්දය සහ ‘ච’ ශබ්දය පූර්ව පදයන්ට සම්බන්ධ කරගත හැකි වේ. කාම තණ්හාවට යටත් වූ, එයට අයත් වූ කාමාවචර කර්මයෙන් හටගත් බැවින් ‘කාමතණ්හාධීන කර්ම නිබ්බත්ත’ නම් වේ. ‘රූපාදීන් පරිභෝජනය කිරීම’ යනු රූපාදී පංච කාම ගුණයන් අනුභව කිරීමයි. ‘පරිත්ත කර්මය ද’ යනු සියලු කාමාවචර කර්මයන් ද වේ. ‘පුරවනු ලබන’ යනු පරිපූර්ණ කරන යන්නයි. චක්ඛුව ‘දස්සනානුත්තරිය’ (ශ්‍රේෂ්ඨතම දැකීම) නම් වේ. සෝතය ‘සවනානුත්තරිය’ (ශ්‍රේෂ්ඨතම ඇසීම) නම් වේ. සියලු දැකීමේ කෘත්‍යයන් අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම යන අර්ථයෙන් උතුම් වූ දැකීමක් උපදවන බැවින් එය ‘දස්සනානුත්තරිය’ නම් වේ. එමෙන්ම චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘සවනානුත්තරිය’ ගැන ද දත යුතුය. ‘ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර සන්තානයන්හි ද’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි මෙන්ම අනුන්ගේ සන්තානයෙහි ද යන්නයි. ‘ශුද්ධ’ යනු යම් ආලෝකයකින් හෝ අන්ධකාරයකින් තොර වූ යන්නයි. ආලෝකය යනු එක්තරා රූප විශේෂයකි. අන්ධකාරය ද එසේමය. ඒවා එහි (එම වස්තූන්හි) නැත. ‘මෙම සංග්‍රහයෙහි’ යනු වස්තු සංග්‍රහයෙහි ය. විශේෂ වූ දැනීම ‘විජානන’ නම් වේ. එම විජානනය මනෝධාතු තුනෙහි නොමැති බැවින් ‘විජානන කෘත්‍යය නොමැති හෙයින්’ යැයි පවසන ලදී. ආවර්ජන කෘත්‍යය යනු කුමක්ද? එය මනසිකාර මාත්‍රයක් පමණි. සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය ද පංච විඤ්ඤාණයන් විසින් ගනු ලැබූ පංච ආරම්මණයන් පිළිගැනීම මාත්‍රයක් පමණි. එබැවින් ‘විශේෂ දැනීමේ කෘත්‍යයන් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. දැකීම, ඇසීම, ගඳ සුවඳ දැනීම, රස දැනීම, ස්පර්ශය දැනීම යන මෙම කෘත්‍යයන් ‘ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීම’ ආදී වශයෙන් ස්වල්ප වශයෙන් විශේෂ දැනීම් කෘත්‍යයන් වන බව පවසන ලදී. ඒවා ස්වල්ප වශයෙන් විශේෂ දැනීම් කෘත්‍යයන් වේ. එබැවින් ඒවා ‘පංච විඤ්ඤාණ’ ලෙස හඳුන්වයි. ඉතිරි සන්තීරණ ආදිය ‘මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු’ නම් වන බවට සම්බන්ධයයි. මෙනෙහි කරන අර්ථයෙන් ‘මන’ ද, දැනගන්නා අර්ථයෙන් ‘විඤ්ඤාණ’ ද වූවත්, පංච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් වෙනසක් නැතැයි සිතිය හැකි බැවින් “අතිශය විශේෂයෙන් දැනගන්නා ධාතුන් යනු අර්ථයයි” යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ වුවද එම අර්ථය ශබ්ද යුක්තියෙන් (ව්‍යාකරණානුකූලව) සිද්ධ නොවේ. එය කැමැත්ත පරිදි පවසන ලද්දක් යැයි සිතිය හැකි බැවින් ‘පර්යාය පදයන්ගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙයින් එම අර්ථය ශබ්ද යුක්තියෙන්ම සිද්ධ වන බවත්, කැමැත්ත පරිදි පවසන ලද්දක් නොවන බවත් දක්වයි. ‘විශේෂණ සමාසයෙහි’ යනු මනස ද එයම විඤ්ඤාණය ද වන ‘මනෝවිඤ්ඤාණය’ යන මෙබඳු කර්මධාරය සමාසයෙහි ය. ‘පදට්ඨාන’ යන්නෙහි ‘පද’ සහ ‘ට්ඨාන’ යන වචන දෙකම හේතු යන අර්ථය දෙන බැවින් ඒවා පර්යාය ශබ්දයන් වේ. පදය ද එයම ස්ථානය ද (ට්ඨාන) වූ විට ‘අතිශය හේතුව’ යන අර්ථය වැටහේ. දුක්ඛ-දුක්ඛ, රූප-රූප, රාජ-රාජා, දේව-දේව යනාදිය ද එසේමය. ‘යම් තැනක පෙනේ ද, ගැලපේ ද’ යන්නෙහි අදහස නම් කිසි තැනක නොපෙනෙන බවයි. ඉදින් යම් තැනක පෙනුණ ද, එය නොගැලපෙන බව අර්ථයයි. ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යන්නෙහිදී ප්‍රතිසන්ධි සිතේ පටන් චුති සිත දක්වා අතරතුර මුළු සිත සන්තානය සප්ත විඤ්ඤාණ ධාතූන් වශයෙන් බෙදා අර්ථය කිව යුතුය. පංචද්වාරාවර්ජනය සහ සම්පටිච්ඡන දෙක මනෝධාතු මාත්‍රයක් බැවින් ‘මන’ නම් වේ. පංච විඤ්ඤාණ යනු විඤ්ඤාණ මාත්‍රයන්ම වේ. ඉතිරි සියලු විඤ්ඤාණ ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යන අර්ථයෙන් ‘මනෝවිඤ්ඤාණ’ නම් වේ. එහි ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යනු අනන්තර ප්‍රත්‍ය වූ මනසින් උපන් විඤ්ඤාණයයි. මෙහි සම්පටිච්ඡන දෙක ‘ප්‍රත්‍ය මන’ නම් වේ. සන්තීරණයේ පටන් ඊළඟ ද්වාරයෙහි පංචද්වාරාවර්ජනය පැමිණෙන තෙක් අතරතුර මුළු මනෝවිඤ්ඤාණ සන්තානයම ‘ප්‍රත්‍යෝත්පන්න විඤ්ඤාණය’ නම් වේ. නැවතත් ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යනු ප්‍රත්‍යෝත්පන්න වූ මනසට ප්‍රත්‍ය වූ විඤ්ඤාණයයි. මෙහි පංචද්වාරාවර්ජනය ‘ප්‍රත්‍යෝත්පන්න මන’ නම් වේ. එයට පෙර වූ මුළු මනෝවිඤ්ඤාණ සන්තානයම ‘ප්‍රත්‍ය මන’ නම් වේ. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැක. ‘මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු භාවය සම්භාවනා කරයි’ යනු ඉතිරි ධර්මයන් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු නම් වන බවත්, ඒවා හෘදය වස්තුව ඇසුරු කරගෙනම පවතින බවත් දක්වමින් එම ධර්මයන්ගේ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු භාවය වර්ණනා කරයි, මැනවින් ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. ‘පාළියෙහි’ යනු ඉන්ද්‍රිය සංයුත්ත පාළියෙහි ය. දෙවන ධ්‍යානයේදීම ඉතිරි නැති නිරෝධය පැවසීම විරුද්ධ විය හැක. කෙසේද යත්? ඉදින් පටිඝය (තරහව) නීවරණයක් නොවන වස්තුවක් නම්, එය ප්‍රථම ධ්‍යානයට පෙරම නිරුද්ධ විය යුතුය. ඉදින් එය දෙවන ධ්‍යානයට ආසන්න (උපචාර) අවස්ථාවෙහි ද උපදින්නේ නම්, ප්‍රථම ධ්‍යානය ද පිරිහෙන්නේය. එය පිරිහී ගිය විට දෙවන ධ්‍යානය ද නූපදී. මෙසේ එය විරුද්ධ වේ. ‘පූර්ව හේතුවමයි’ යනු නීවරණ නොවන වස්තුවක් වූ පටිඝය නොමැති වීමම හේතුවයි. ‘පරතෝඝෝෂය’ යනු ශ්‍රාවකයන්ට සම්මා දිට්ඨිය ලැබීම සඳහා ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යයයි. එය අරූප භවයෙහි නැත. ‘ධර්ම අභිසමය’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කිරීමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ස්වයම්භූ බැවින් අනුන්ගේ උපදෙස් රහිතව ධර්මය අවබෝධ කරති. උන්වහන්සේලා එහි (අරූප භවයෙහි) උපදින්නේ නැත. ‘රූප විරාග භාවනාවෙන්’ යනු රූපය කෙරෙහි නොඇලෙන භාවනාවේ බලයෙනි. ‘එම රූපාවචර සිත් ඉක්මවූ බැවින්’ යනු එම සිත් කෙරෙහි ඇති ආශාව ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මැනවින් ඉක්මවා ගිය බැවිනි. ඉතිරි සියල්ල පහසුවෙන් දත හැක.

ปกิณฺณกสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนานิฏฺฐิตา.

ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහ දීපනියේ අනුදීපනය නිම විය.

๔. วีถิสงฺคหอนุทีปนา

4. වීථි සංග්‍රහ අනුදීපනය.

๑๓๖. วีถิสงฺคเห[Pg.121]. ‘‘เตสญฺเญ วา’’ติ จิตฺต เจตสิกานํ เอว. ‘‘วุตฺตปฺปกาเรนา’’ติ ‘ตตฺถ จิตฺตํ ตาว จตุพฺพิธํ โหติ กามาวจรํ รูปาวจรํ, ติอาทินา อิจฺเจวํ วุตฺตปฺปกาเรน. ‘‘ปุพฺพา ปรนิยามิตํ’’ติ วา ทฺวตฺตึส สุข ปุญฺญมฺหาติอาทินา นเยน ปุพฺพา ปรนิยามิตํ. ‘‘อารพฺภคาถายา’’ติ.

136. වීථි සංග්‍රහයෙහි; "තේසඤ්ඤේ වා" යන්නෙන් චිත්ත චෛතසිකයන්ම අදහස් කෙරේ. "වුත්තප්පකාරේනා" යනු 'එහි සිත වනාහි කාමාවචර, රූපාවචර යනාදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ' යනාදී වශයෙන් කියන ලද ක්‍රමයෙනි. "පුබ්බා පරනියාමිතං" යනු 'දෙතිස් වැදෑරුම් සුඛ පින්වලින්' යනාදී නයින් පෙර හා පසු වශයෙන් නියම කරන ලද්දකි. "ආරබ්භගාථායා" යනු ආරම්භක ගාථාව පිළිබඳවයි.

วีถิ จิตฺตวเสเนวํ, ปวตฺติย มุทีริโต;

ปวตฺติ สงฺคโห นาม, สนฺธิยํ ทานิ วุจฺจตี.ติ

"මෙසේ පවතින කාලයෙහි වීථි චිත්තයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය පවසන ලදී. දැන් ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය කියනු ලැබේ."

เอวํ ปวตฺติกาเล ปวตฺติ สงฺคโห, ปฏิสนฺธิกาเล ปวตฺติ สงฺคโหติ สิทฺโธ โหติ. เกจิ วาเท ‘‘ปฏิสนฺธิ ปวตฺติยํ’’ติ นิทฺธารเณ คหิเต ทฺวีสุ ปฏิสนฺธิ สงฺคห ปวตฺติ สงฺคเหสุ อิทานิ ปวตฺติ สงฺคหํ ปวกฺขามิ, ปจฺฉา ปฏิสนฺธิ สงฺคหํ ปวกฺขามีติ อตฺโถ โหติ. ตตฺถ ‘‘ปฏิสนฺธิ สงฺคโห’’ติ ปฏิสนฺธิกาเล สงฺคโห. ‘‘ปวตฺติ สงฺคโห’’ติ ปวตฺติกาเล สงฺคโห. โส จ อุปริคาถาย น สเมตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ สตี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตานิ ตีณิ ฉกฺกานิ นิกฺขิตฺตานี’’ติ ฉกฺกมตฺตานิ นิกฺขิตฺตานิ, น สกลํ. วตฺถุ ทฺวารา ลมฺพณ สงฺคโหติ อธิปฺปาโย. ‘‘สา ปนา’’ติ สาวิสยปฺปวตฺติ ปน. ‘‘กาจิ สีฆตมา’’ติ กาจิ อติเรกตรํ สีฆา. ‘‘ทนฺธา’’ติ สณิกา, จิรายิกา. ‘‘อนุปปนฺนา’’ติ อสมฺปนฺนา. อสมฺปนฺน โทโส อาคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธาตุเภทํ’’ติ สตฺต วิญฺญาณ ธาตูนํ วิภาคํ. ‘‘ธาตุนานตฺตํ’’ติ ธารณ กิจฺจนานตฺตํ. อิติ ตสฺมา มโนธาตุ วิสุํ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มนนํ’’ติ วิชานนภาวํ อปตฺตํ. อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺต สงฺขาตํ ชานนมตฺตํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ มนนํ’’ติ อนฺตมโส อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺตํ ปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สุทฺโธ ปน มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ’’ติ มโนทฺวาร วิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ. น ภวงฺค มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ. โส หิ วีถิมุตฺตตฺตา อิธ อปฺปสงฺโคติ[Pg.122]. มโนทฺวาเร ปน ทฺวิธาติ สมฺพนฺโธ. พุทฺธสฺส ภควโต ปถมาภินีหารกาโล นาม สุเมธตาปสกาเล พุทฺธ ภาวาย กาย จิตฺตานํ อภินีหารกาโล. อาทิสทฺเทน ปจฺฉิม ภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณาทึ สงฺคณฺหาติ. ‘‘ชาติ ผลิกกฺขนฺธา วิย สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เตน โอภาเสน อชฺโฌตฺถฏตฺตา ชาติผลิกกฺขนฺธ สทิสา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปปตฺติ เทว พฺรหฺมานํ ปนา’’ติ อุปปตฺติปฺปฏิสนฺธิกานํ โอปปาติก เทว พฺรหฺมานํ ปน. ‘‘ปสาท นิสฺสย ภูตานํ’’ติ จกฺขาทีนํ ปสาท วตฺถูนํ นิสฺสย มหาภูตานํ.

මෙසේ පැවැත්ම පවතින කාලයෙහි (පවත්ත කාලයෙහි) ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය ද, ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය ද යනුවෙන් තීරණය වේ. ඇතැම් වාදයක "ප්‍රතිසන්ධිය ප්‍රවෘත්තියෙහි" යන්න නියම වශයෙන් ගත් කල, ප්‍රතිසන්ධි සංග්‍රහය හා ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය යන දෙක අතරින් දැන් ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය පවසන්නෙමි, පසුව ප්‍රතිසන්ධි සංග්‍රහය පවසන්නෙමි යනු එහි අර්ථයයි. එහි "ප්‍රතිසන්ධි සංග්‍රහය" යනු ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි සංග්‍රහයයි. "ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය" යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි (ජීවිත කාලයෙහි) සංග්‍රහයයි. එය ඉහත ගාථාව සමඟ නොගැළපෙන බව දැක්වීමට "එසේ ඇති කල" යනාදිය පවසන ලදී. "ඒ සය බැගින් වූ කරුණු තුන (ෂට්ක තුන) තබන ලදී" යනු ෂට්කයන් පමණක් තබන ලද බවයි, සියල්ලම නොවේ. වස්තු, ද්වාර හා ආරම්මණ සංග්‍රහය යනු එහි අදහසයි. "ඇය වනාහි" (සා පනා) යනු ඒ අරමුණෙහි පැවැත්මයි. "ඇතැම් එකක් ඉතා වේගවත්ය" යනු ඇතැම් එකක් අතිශයින්ම වේගවත් බවයි. "දන්ධ" යනු හෙමින් පවතින, ප්‍රමාද වන සුලු බවයි. "අනුපපන්න" යනු සම්පූර්ණ නොවූ බවයි. සම්පූර්ණ නොවීමේ දෝෂය පැමිණෙන්නේය යන්න මෙයින් කියැවේ. "ධාතුභේදය" යනු විඤ්ඤාණ ධාතු සතෙහි විභාගයයි. "ධාතු නානත්තය" යනු දැරීමේ කෘත්‍යයන්හි නානත්වයයි (වෙනස් බවයි). එබැවින් මනෝ ධාතුව වෙන් කොට පවසන ලදී යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. "මනන" යනු දැන ගැනීමේ ස්වභාවයට නොපැමිණි, ආවජ්ජන මාත්‍රය හා සම්පටිච්ඡන මාත්‍රය පමණක් වූ දැනගැනීමයි. "යම්කිසි මනනයක්" යන්නෙන් අවම වශයෙන් ආවජ්ජන මාත්‍රය හා සම්පටිච්ඡන මාත්‍රය පවා අදහස් වේ. "ශුද්ධ වූ මනෝවිඤ්ඤාණ ප්‍රබන්ධය" යනු මනෝද්වාරයෙහි විකාරයක් නිසා උපදින මනෝවිඤ්ඤාණ පරම්පරාවයි. භවාංග මනෝවිඤ්ඤාණ පරම්පරාව නොවේ. එය වීථිමුත්ත බැවින් මෙහිදී අදාළ නොවේ. මනෝද්වාරයෙහි දෙවැදෑරුම් වේ යන්න සම්බන්ධයයි. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රථම අභිනීහාර කාලය යනු සුමේධ තාපස කාලයෙහි බුද්ධත්වය උදෙසා කය හා සිත මෙහෙයවූ කාලයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් අවසාන භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණය ආදිය ද ඇතුළත් වේ. "ස්වභාවික පළිඟු කඳන් මෙන් සම්පූර්ණ වෙති" යනු ඒ ආලෝකයෙන් පැතිරී ගිය බැවින් ස්වභාවික පළිඟු කුට්ටි වැනි වෙති යනු අදහසයි. "උප්පත්ති දේව බ්‍රහ්මයන්ට වනාහි" යනු ඕපපාතිකව උපදින දේව බ්‍රහ්මයන්ටය. "ප්‍රසාදයන්ට නිශ්‍රය වූ භූතයන්ගේ" යනු ඇස ආදී ප්‍රසාද රූපවලට ආධාර වූ මහා භූත රූපයන්ගේ යන්නයි.

‘‘ยานิ ปนา’’ติอาทีสุ. ทฺวตฺติ จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ โยชนา. เอวํ ปรตฺถปิ. วิภูตสฺสาติ จ อวิภูตสฺสาติ จ อิทํ อาทิมฺหิ มโนทฺวาเร ปน วิภูตสฺสาติ จ อวิภูตสฺสาติ จ ปทานํ อุทฺธรณํ. ‘‘รูปา รูปานํ’’ติ รูป ธมฺมานญฺจ อรูป ธมฺมานญฺจ. ‘‘ตาวา’’ติ วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติ ทสฺสนโต ปถมตรํ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘อทฺธาน ปริจฺเฉทํ’’ติ ขณกาล ปริจฺเฉทํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อติมหนฺตา ทิวเสน วิสย ววตฺถานํ โหตี’’ติ วจเนน อาทิมฺหิ ‘ฉวตฺถูนิ, ฉ ทฺวารานิ, ฉ อารมฺมณานิ, ฉ วิญฺญาณานิ, ฉ วีถิโย, ฉ ธาวิสยปฺปวตฺตี,ติ เอวํ วุตฺเตสุ ฉสุ ฉกฺเกสุ ฉธาวิสยปฺปวตฺตีติ ปทมตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ตํ อนุปปนฺนํ โหติ. เตนาห ‘‘เอวญฺหิ สตี’’ติอาทึ. ‘‘วิสย ววตฺถานตฺถ เมวา’’ติ อติมหนฺตาทิ วิสย ววตฺถานตฺถเมว วุตฺตนฺติ น จ สกฺกา วตฺตุํ. รูปา รูป ธมฺมานํ อทฺธาน ปริจฺเฉโท นาม อภิธมฺเม สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺโพ. ตสฺมา ตสฺส ทสฺสนตฺถมฺปิ ตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สภาวปฺปฏิลาโภ’’ติ จินฺตน ผุสนาทีนํ ปาตุภาโว วุจฺจติ. ‘‘อนิวตฺตี’’ติ อนนฺตรธานํ วุจฺจติ. ‘‘ปริหายิตฺวา’’ติ ชรา กิจฺจํ อาห. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขณสฺสา’’ติ องฺคุลีนํ สงฺฆฏฺฏนกฺขณสฺส. อาจริยานนฺทตฺเถโร นาม อภิธมฺม ฏีกากาโร วุจฺจติ. ‘‘อสฺสา วิชฺชุยาฐิติ นาม วิสุํ น ปญฺญายตี’’ติ วิชฺชุปฺปาทํ ปสฺสนฺตานํ น ปญฺญายติ. ตถา จิตฺตมฺปิ วฑฺฒนานนฺตรเมว ภิชฺชตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘ตํ ปี’’ติอาทึ. อุทยภาโค นาม วฑฺฒนภาโค, วยภาโค นาม อนฺตรธานภาโค. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ ลทฺธคุณ วจนํ. ‘‘เอกํจิตฺตํ [Pg.123] ทิวสํ ติฏฺฐตี’’ติ ปุจฺฉา วจนํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญา วจนํ. ‘‘วยกฺขโณ’’ติ ปุจฺฉา. ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺเขโป. ปจฺจตฺต วจนสฺส เอการตฺตํ. เอวํ นวตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘มหาเถเรนา’’ติ โมคฺคลิ ปุตฺตติสฺส มหาเถเรน. นนุ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นา’’ติ น อุปลพฺภติ. ‘‘อิมสฺส วุตฺตตฺตา’’ติ อิมสฺส วจนสฺส วุตฺตตฺตา. สงฺขต ลกฺขณํ วิสโย เยสํ ตานิ สงฺขต วิสย ลกฺขณานิ. สงฺขต ธมฺมเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. อยํ อภิธมฺเม ธมฺมตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สงฺคห กาเรนา’’ติ อาจริย พุทฺธโฆสตฺเถรํ วทติ. ‘‘อตฺถิกฺขณํ’’ติ ขณทฺวยเมว วุจฺจติ. อิติ วตฺวา ตมตฺถํ สาเธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. คาถายํ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ตสฺสา ฐิติยา เอว เภโท. สพฺพทา สพฺพปาณินํ มรณํ นาม วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘ตมตฺถํ’’ติ ตานิ อตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตีติ อตฺถํ. ‘‘อถวา’’ติ เอโก เถรวาโท. ‘‘สนฺตติ วเสน ฐานํ’’ติ ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ เอตฺถ ฐิตภาวสงฺขาตํ ฐานํ สนฺตติ ฐิติวเสน เวทิตพฺพนฺติ วทนฺติ. ‘‘อิมสฺมึ ปน สุตฺเต’’ติ เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ อิทํ สุตฺตํ วทติ. ‘‘อปฺปฏิพาเหตฺวา’’ติ อนีวาเรตฺวา. ยาวฑฺฒนสฺส นิวตฺติ นาม อตฺถิ. อุทย ปริยนฺต มตฺตภูตา สา เอว นิวตฺติ. ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหี’’ติ รูป ชรา รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตา. อรูป ชรา สงฺขารกฺขนฺเธนาติ เอวํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ. ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. รูปสฺส อุปฺปาโท ทฺวิธาภินฺทิตฺวา เทสิโต. กถํ, อุปจโย สนฺตตี ติโยชนา. ‘‘วิภาคา รหสฺสา’’ติ อุปฺปาโท อุปฺปชฺช นฏฺเฐน เอโก สมาโน รูปานํ วฑฺฒน สมเย อุปฺปาโท. อุปริ วฑฺฒนฏฺเฐน อุปจโยติ วุตฺโต. อวฑฺฒิตฺวา ฐิต สมเย อุปฺปาโท ยถา ฐิต นีหาเรน จิรกาลํ ปวตฺติ อตฺเถน สนฺตตีติ วุตฺโต. เอวํ วิภาคา รหสฺส. ‘‘ยถานุโลม สาสนํ’’ติ วิเนตพฺพ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยานุโลม สาสนํ.

“යැනි පනා” යනාදියෙහි, චිත්තක්ෂණ දෙකක් හෝ තුනක් ඉක්මවා අරමුණට පැමිණේ යන්න සම්බන්ධයයි. අන් තැන්හි ද මෙසේමය. “විභූතස්ස” සහ “අවිභූතස්ස” යන්න මෙහි ආරම්භයේදීම මනෝද්වාරයෙහි “විභූත” සහ “අවිභූත” යන පද උපුටා දැක්වීමකි. “රූපා රූපානං” යනු රූප ධර්මයන්ගේ සහ අරූප ධර්මයන්ගේ යන්නයි. “තාව” යනු වීථි චිත්ත ප්‍රවෘත්තියට වඩා බෙහෙවින් පළමුවෙන්ම යන අර්ථයයි. “අද්ධාන පරිච්ඡේදං” යනු ක්ෂණ කාල සීමාවයි. විභාවනී පාඨයෙහි “අතිමහන්ත දිවසේන විෂය වවත්ථානං හෝති” යන වචනයෙන්, ආරම්භයේදී වස්තු හය, ද්වාර හය, අරමුණු හය, විඤ්ඤාණ හය, වීථි හය, විෂය ප්‍රවෘත්ති හය යනුවෙන් වදාළ ෂට්ක හය අතුරින් “ෂඩ්විධ විෂය ප්‍රවෘත්තිය” යන පදය පමණක් සංග්‍රහ කරයි. එය නොගැලපේ. එබැවින් “එවංහි සති” යනාදිය වදාළහ. “විෂය වවත්ථානත්ථ මේව” යනු අතිමහන්ත ආදී වශයෙන් විෂය නිර්ණය කිරීම සඳහාම පමණක් වදාළ බව කිව නොහැකිය. රූප සහ අරූප ධර්මයන්ගේ කාල සීමාව (අද්ධාන පරිච්ඡේදය) අභිධර්මයෙහි සෑම තැනකම අපේක්ෂිතය. එබැවින් එය දැක්වීම පිණිස ද එය වදාළ බව දත යුතුය. “ස්වභාවප්පටිලාභො” යනු චින්තනය, ස්පර්ශය ආදිය පහළ වීමයි. “අනිවත්ති” යනු නොනැති වීමයි. “පරිහායිත්වා” යන්නෙන් ජරා කෘත්‍යය පවසයි. “අච්ඡරා සංඝාතක්ඛණස්ස” යනු ඇඟිලි ගැසීමේ ක්ෂණයටයි. ආචාර්ය ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ යනු අභිධර්ම ටීකාකාරයාණන් වහන්සේය. “අස්සා විජ්ජුයා ඨිති නාම විසුං න පඤ්ඤායති” යනු විදුලි කෙටීම බලන්නන්ට එහි පැවැත්ම (ස්ථිතිය) වෙන් කොට නොපෙනේ යන්නයි. එසේම සිත ද වැඩුණු සැනින්ම බිඳෙයි යන්න සම්බන්ධයයි. එබැවින් “තං පි” යනාදිය කීහ. උදය භාගය යනු වැඩෙන කොටසයි, වය භාගය යනු අතුරුදහන් වන කොටසයි. “එවංච කත්වා” යනු ලබාගත් ගුණය ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. “එක් සිතක් දවසක් පවතීද?” යන්න ප්‍රශ්නයකි. “එසේය” යනු පිළිගැනීමේ වචනයයි. “වය ක්ෂණය?” යන්න ප්‍රශ්නයකි. “මෙසේ නොකිය යුතුය” යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. ප්‍රත්‍යාත්ම වචනයෙහි ‘එකාරත්ත’ යන්නයි. මෙසේ නොකිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. “මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්” යනු මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසිනි. “සූත්‍රාන්තයන්හි පවසන ලද්දේ නොවේද” යන්න සම්බන්ධයයි. “නා” යනු දක්නට නැත යන්නයි. “මේ වචනය පැවසූ බැවින්” යනු මේ ප්‍රකාශය කළ බැවිනි. සංඛත ලක්ෂණ අරමුණු කොට ඇත්තේ යම් ධර්මයන්ටද ඒවා “සංඛත විෂය ලක්ෂණ” නම් වේ. එය සංඛත ධර්මයන්ම ඇසුරු කර පවතී. මෙය අභිධර්මයේ ධර්මතාවය යන්න අදහසයි. “සංග්‍රහකාරක” යන්නෙන් ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පවසයි. “අත්ථික්ඛණං” යනු ක්ෂණ දෙකක්ම පමණක් කියනු ලැබේ. මෙසේ පවසා ඒ අර්ථය සාධනය කරති යන්න සම්බන්ධයයි. ගාථාවෙහි, “තස්සේව” යනු ඒ ස්ථිතියෙහිම බිඳීමයි. සෑම කල්හිම සියලු සතුන්ගේ මරණය යැයි කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. “තමත්ථං” යනු එම ස්ථිති ක්ෂණය උපයෝගී කරගෙන ලබන අර්ථයයි. “අථවා” යනු එක් ස්ථවිර වාදයකි. “සන්තති වශයෙන් පැවැත්ම” යනු ‘ස්ථිතියෙහි වෙනස් වීම පෙනේ’ යන මෙහි, ස්ථිති ස්වභාවය සන්තති ස්ථිතිය වශයෙන් දත යුතු යැයි පවසති. “මේ සූත්‍රයෙහි වනාහි” වේදනාවගේ උත්පාදය පෙනෙයි, වය පෙනෙයි, ස්ථිතියෙහි වෙනස් වීම පෙනෙයි යනුවෙන් මේ සූත්‍රය පවසයි. “අප්පටිබාහෙත්වා” යනු නොවැළැක්වීමයි. වැඩීමෙහි නැවතීමක් (නිවත්ති) ඇත්තේමය. උදයෙහි කෙළවර වූ එයම නැවතීමයි. “ස්කන්ධ දෙකකින්” යනු රූප ජරාව රූපක්ඛන්ධයට ද, අරූප ජරාව සංඛාරක්ඛන්ධයට ද ඇතුළත් වන බැවින් ස්කන්ධ දෙකකිනි. එහි පවසන ලද්දේ යන්න සම්බන්ධයයි. රූපයේ උත්පාදය දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා දේශනා කරන ලදී. එනම්, උපචය සහ සන්තති යනුවෙනි. “විභාගා රහස්ස” යනු උත්පාදය ඉපිද විනාශ වන බැවින් එකක් වුවද, රූපයන්ගේ වැඩෙන කාලයේ ඇති වන උත්පාදය ‘උපචය’ නමින් හැඳින්වේ. පසුව වැඩෙන අර්ථයෙන් එය උපචය යැයි කියන ලදී. නොවැඩී පවතින කාලයේ උත්පාදය, පවතින ආකාරයෙන් බොහෝ කල් පැවැත්මේ අර්ථයෙන් ‘සන්තති’ යැයි කියන ලදී. මෙසේ එහි බෙදීමේ රහසයි. “යථානුලෝම ශාසනය” යනු විනයනය කළ යුතු පුද්ගලයන්ගේ අදහසට අනුකූල වූ ශාසනයයි.

‘‘อรูป’’นฺติอาทีสุ. ‘‘อรูปํ’’ติ สพฺพโส รูปสณฺฐาน รหิตตฺตา จิตฺต เจตสิกํ นามํ วุจฺจติ. ‘‘อรูปิ สภาวตฺตา’’ติ อรูป ธมฺม สภาวตฺตา อิจฺเจวตฺโถ. ตตฺถ อรูป ธมฺม สภาโว นาม รูป ธมฺมโต สตคุเณนวาสหสฺสคุเณนวาสณฺหสุขุมสภาโว[Pg.124]. วิภาว นิปาเฐ. ‘‘คาหก คเหตพฺพ ภาวสฺส ตํ ตํ ขณวเสน นิปฺผชฺชนโต’’ติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาร วีถีสุ วีถิ จิตฺตานญฺจ อารมฺมณานญฺจ วิสยี วิสยภาโว คาหก คเหตพฺพ ภาโว นาม. ‘‘ตํ ตํ ขณวเสน นิปฺผชฺชนโต’’ติ วีถิ จิตฺตานิ จ เอกสฺมึ อารมฺมเณปิ อาวชฺชนาทีหิ นานา กิจฺเจหิ คณฺหนฺตา เอว คหณ กิจฺจํ สมฺปาเทนฺติ. นานา กิจฺจานิ จ นานา จิตฺตานํ วเสน สมฺปชฺชนฺติ. อารมฺมณานิ จ ปุเรชาตานิ หุตฺวา ยาว ตานิ กิจฺจานิ สมฺปชฺชนฺติ, ตาว ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน ธรมานานิ เอว คหณํ สมฺปาเทนฺติ. เอวํ สติ, คาหกานํ วีถิ จิตฺตานญฺจ ขณตฺตยายุกตฺตา เอว คาหก กิจฺจํ นิปฺผชฺชติ, สิชฺฌติ. คเหตพฺพานํ อารมฺมณานญฺจ สตฺตรส จิตฺตกฺขณายุกตฺตา เอว คเหตพฺพ กิจฺจํ นิปฺผชฺชติ, สิชฺฌติ. เอวํ ตํ ตํ ขณ วเสน นิปฺผชฺชนโต. วิญฺญตฺติ ทฺวยํ เอก จิตฺตกฺขณิกํ. กสฺมา, จิตฺตานุ ปริวตฺติ ธมฺมตฺตา. ‘‘อุปฺปาทมตฺตา’’ติ นิปฺผนฺน รูปานํ อุปฺปาทมตฺตา. ‘‘ภงฺคมตฺตา’’ติ เตสเมว ภงฺคมตฺตา. ‘‘รูป ธมฺมานํ’’ติ นิปฺผนฺน รูป ธมฺมานํ. ‘‘อุปฺปาทนิโรธ วิธานสฺสา’’ติ อุปฺปาท นิโรธ วิธานภูตสฺส มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปฏิสิทฺธตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ มหาอฏฺฐกถา วจนํ. ‘‘ตสฺมึ วาเท’’ติ ตสฺมึ มหาอฏฺฐกถาวาเท. ‘‘ตตฺถ อาคตา’’ติ ตสฺมึ วาเท อาคตา. ยํ ปน วิภาวนิยํ การณํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ฏีกานยํ’’ติ ตํ โสฬส จิตฺตกฺขณายุก ทีปกํ มูลฏีกานยํ. ตทตฺถํ สาเธนฺเตน วิภาวนิ ฏีกาจริเยน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺคหการสฺส อฏฺฐกถา จริยสฺส. ‘‘อุปจรียตี’’ติ อุปจาร วเสน โวหรียติ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เอตานี’’ติ อารมฺมณานิ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ เอก จิตฺตกฺขณํ. ‘‘เต จา’’ติ รูป ธมฺมา จ. ‘‘ปริปุณฺณ ปจฺจยูปลทฺธา’’ติ ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ อุปลทฺธา. ‘‘โส’’ติ ฏีกากาโร. ‘‘อิตรานี’’ติ คนฺธรส โผฏฺฐพฺพานิ. ‘‘โคจรภาวํ’’ติ ปญฺจทฺวาริก จิตฺตานํ โคจรภาวํ. ‘‘ปุริมานิ ทฺเว’’ติ รูปสทฺทา รมฺมณานิ. ‘‘นิมิตฺต วเสน ฆฏฺเฏนฺตี’’ติ อาทาสํ ปสฺสนฺตสฺส มุขสทิสํ มุขนิมิตฺตํ มุขปฺปฏิพิมฺพํ อาทาเส อุปฏฺฐาติ. เอวํ รูปารมฺมณํ จกฺขุปสาเท สทฺทารมฺมณญฺจ โสตปสาเท ตํ สทิส นิมิตฺต วเสน ฆฏฺเฏนฺติ[Pg.125]. นวตฺถุ วเสน ฆฏฺเฏนฺติ. สยํ คนฺตฺวา น ฆฏฺเฏนฺตีติ อธิปฺปาโย. อสมฺปตฺตานญฺเญว อารมฺมณานํ. ‘‘นิมิตฺตุ ปฏฺฐาน วเสนา’’ติ นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานวเสน. ‘‘นิมิตฺต อปฺปนาวเสนา’’ติ นิมิตฺตสฺส ปเวสน วเสน. มโนทฺวาเร ปน อสมฺปตฺตานิเยว หุตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘อาปาตา คมนญฺเจตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ลญฺฉกานํ’’ติ ลญฺฉนการานํ. ‘‘ลญฺฉนกฺขนฺธํ’’ติ อโยมยํ ลญฺฉนกฺขนฺธํ. โส จ ลญฺฉนกฺขนฺโธ ตาลปณฺเณ อาปาเตตฺวา อกฺขรํ อุปฏฺฐาเปติ. ตตฺถ ‘‘อาปาเตตฺวา’’ติ อชฺโฌตฺถริตฺวา. ‘‘จกฺขาทิปฺปเถ’’ติ จกฺขาทีนํ วิสยกฺเขตฺเต. น เกวลํ อตฺตโน ทฺวาเรสุ เอว อาปาต มาคจฺฉนฺติ. อถ โข มโนทฺวาเรปิ อาปาต มาคจฺฉนฺติ. น เกวลํ ภวงฺค มโนทฺวาเร เอว อาปาต มาคจฺฉนฺตีติ โยชนา. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ เตสุ อารมฺมเณสุ ปน. ตานิ อารมฺมณานิ เยสํ ตานิ ตทา รมฺมณานิ. น เอกกฺขเณ ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ วีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ, เอเกกสฺมึ อารมฺมเณ เอวาติ วุตฺตตฺตา น ทฺวีสุ, น ตีสุ, น จตูสูติปิ วตฺตพฺพํ. พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ ปญฺจารมฺมณานิ พหุจิตฺตกฺขณาตีเต ปญฺจทฺวาเรติ โยชนา. ปญฺจทฺวาเรติ จ ปญฺจทฺวาเรสูติ อตฺโถ. ‘‘เอวํ สตี’’ติ เตสํ ปสาทานํ อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปตฺติยา สติ. ‘‘อาทิลกฺขณํ’’ติ ปญฺจารมฺมณานํ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตา คมน สงฺขาตํ วิสยปฺปวตฺติยา อาทิลกฺขณํ. จลนญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถา คหิตํ’’ติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย คหิตปฺปการํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘โยคฺย เทสาวฏฺฐาน วเสนา’’ติ อาปาตํ อาคนฺตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อเวจฺจฏฺฐาน วเสน. ยุชฺชนญฺจ, มนฺถนญฺจ, โขภกรณญฺจ, ฆฏฺฏนนฺติ จ อาปาตา คมนนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. เหฏฺฐา วุตฺโตเยว อาปาตา คมนญฺเจตฺถาติอาทินา. ‘‘นานา ฐานิเยสู’’ติ นานา ฐาเนสุ ฐิเตสุ. ‘‘เอโก ธมฺมนิยาโม นามา’’ติ ยถา โพธิสตฺเต มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺเต ธมฺมนิยาม วเสน สกเล ชาติกฺเขตฺเต ปถวิกมฺปนํ อโหสิ. ตถา อิธปิ ปญฺจทฺวาเรสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อารมฺมเณ ฆฏฺเฏนฺเต ธมฺมนิยาม วเสน ภวงฺค จลนํ โหติ. อยํ ธมฺมนิยาโม นาม. ‘‘สเหวา’’ติ เอกโตเยว. กถํ [Pg.126] หทย วตฺถุ นิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ สิยาติ โยชนา. เอตฺถ จ ปญฺจวิญฺญาณสฺส จลนํ สิยาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา, ตทา ปญฺจวิญฺญาณสฺส อวิชฺชมานตฺตา. ยทา จ ตํ วิชฺชติ, ตทา ตํ น จลตีติ น วตฺตพฺพํ. สพฺพมฺปิ หิ วีถิจิตฺตํ นาม จลติ เยวาติ. สนฺตติ นาม ปุพฺพา ปรปฺปพนฺโธ. สณฺฐานํ นาม สหปฺปวตฺตานํ เอกโต ฐิติ. อิธ สณฺฐานํ อธิปฺเปตํ. ปญฺจนิสฺสย มหาภูเตหิ สทฺธึ หทย วตฺถุ นิสฺสยภูตานํ เอก สณฺฐาน ภาเวน เอกาพทฺธตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘สณฺฐาน วเสนาติ ปน วตฺตพฺพํ’’ติ. ‘‘ตาทิสสฺส อนุกฺกม จลนสฺสา’’ติ วิภาวนิยํ เภริสกฺขโรปมาย สทฺธึ รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺส เยสุ มหาภูเตสุ จลิเตสุ อนุกฺกเมน ตํ สมฺพนฺธานํ เสสรูปานมฺปิ จลเนน หทย วตฺถุมฺหิ จลิเต ตนฺนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนา กาเรน ปวตฺติโตตีติ เอวํ วุตฺตสฺส อนุกฺกม จลนสฺส. ‘‘ภวงฺคปฺปวาหํ’’ติ ภวงฺค สนฺตตึ. ‘‘กุรุมานํ’’ติ กโรนฺตํ. สลฺลกฺเขนฺตํ’’ติ อิทเมวาติ สนฺนิฏฺฐาเปนฺตํ. ‘‘โยนิ โสมนสิการาทิวเสนา’’ติ โยนิ โสมนสิกาโร กุสล ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. อโยนิ โสมนสิกาโร อกุสล ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. นิรนุสย สนฺตานตา กฺริยชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. เตสุ จ โสมนสฺส ชวนาทีนํ อุปฺปตฺติ ปจฺจโยปิ เหฏฺฐา จิตฺต สงฺคเห วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

‘‘අරූප’’ යනාදී තැන්හි - ‘‘අරූප’’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම රූප සටහන් රහිත බැවින් සිත හා චෛතසික නම් වූ නාම ධර්මයන්ට කියනු ලැබේ. ‘‘අරූපී ස්වභාවයක් ඇති බැවින්’’ යනු අරූප ධර්ම ස්වභාවයක් ඇති බැවින් යන අර්ථයයි. එහි අරූප ධර්ම ස්වභාවය නම් රූප ධර්මයන්ට වඩා සිය ගුණයකින් හෝ දහස් ගුණයකින් ඉතා සියුම් වූ ස්වභාවයකි. විභාවනී පාඨයෙහි - ‘‘ග්‍රාහක හා ග්‍රහණය කළ යුතු බව ඒ ඒ මොහොතේ වශයෙන් සිදුවන බැවින්’’ යන්නෙහි පංචද්වාර වීථීන්හි වීථි සිතත් ආරම්මණයත් අතර ඇති විෂයී හා විෂය බව ග්‍රාහක හා ග්‍රහණය කළ යුතු බව (ග්‍රාහක-ග්‍රහේතබ්බ භාවය) නම් වේ. ‘‘ඒ ඒ මොහොතේ වශයෙන් සිදුවන බැවින්’’ යනු වීථි සිත් එක් ආරම්මණයකදී වුවද ආවර්ජනාදී වූ විවිධ කෘත්‍යයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරමින්ම ග්‍රහණ කෘත්‍යය සම්පූර්ණ කරන බැවිනි. විවිධ කෘත්‍යයන් විවිධ සිත් මගින් සිදු වේ. ආරම්මණයෝ ද පූර්වජාත වී එම කෘත්‍යයන් සිදුවන තාක් පවත්නා (වර්තමාන) ස්වභාවයෙන්ම පවතිමින් ග්‍රහණයට උපකාරී වෙති. එසේ ඇති කල්හි, ග්‍රහණය කරන වීථි සිත් චිත්තක්ෂණ තුනක ආයු කාලයක් ඇති බැවින්ම ග්‍රහණ කෘත්‍යය සිදුවේ, සම්පූර්ණ වේ. ග්‍රහණය කරනු ලබන ආරම්මණයෝ ද චිත්තක්ෂණ දාහතක ආයු කාලයක් ඇති බැවින්ම ග්‍රහණය විය යුතු කෘත්‍යය සිදුවේ, සම්පූර්ණ වේ. මෙලෙස ඒ ඒ මොහොතේ වශයෙන් එය සිදු වේ. විඥප්ති රූප දෙක එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතී. ඒ මන්ද? ඒවා සිත අනුව පවතින (චිත්තානුපරිවර්තී) ධර්ම වන බැවිනි. ‘‘උප්පාද මාත්‍රය’’ යනු නිපන්න රූපයන්ගේ ඉපදීම පමණකි. ‘‘භංග මාත්‍රය’’ යනු ඒවායේම බිඳී යාම පමණකි. ‘‘රූප ධර්මයන්ගේ’’ යනු නිපන්න රූප ධර්මයන්ගේය. ‘‘උප්පාද නිරෝධ විධානය’’ යනු ඉපදීම හා නැතිවීම පිළිබඳ විධිමත් විස්තරය අඩංගු මහා අටුවා මතය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් යන සම්බන්ධයයි. ‘‘තං’’ යනු එම මහා අටුවා වාක්‍යයයි. ‘‘තස්මිං වාදේ’’ යනු එම මහා අටුවා මතයෙහිය. ‘‘තත්ථ ආගතා’’ යනු එම මතයෙහි සඳහන් වන බවයි. විභාවනියෙහි යම් කරුණක් පවසන ලද්දේද එය සම්බන්ධ වේ. ‘‘තං ටීකානයං’’ යනු චිත්තක්ෂණ දහසයක ආයු කාලය දක්වන මූලටීකා ක්‍රමයයි. එහි අර්ථය සාධනය කරමින් විභාවනී ටීකාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද්දේය යන සම්බන්ධයයි. සංග්‍රහකරු වූ අටුවාචාර්යයන් වහන්සේගේය. ‘‘උපචරීයති’’ යනු උපචාර වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. විභාවනී පාඨයෙහි - ‘‘එතානි’’ යනු ආරම්මණයන්ය. ‘‘තං’’ යනු එම එක් චිත්තක්ෂණයයි. ‘‘තේ ච’’ යනු රූප ධර්මයන්ය. ‘‘පරිපුණ්ණ පච්චයූපලද්ධා’’ යනු සම්පූර්ණ ප්‍රත්‍යයන් ලබන ලද යන්නයි. ‘‘සෝ’’ යනු ටීකාකාරයන් වහන්සේය. ‘‘ඉතරානි’’ යනු ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන අරමුණුය. ‘‘ගෝචර භාවය’’ යනු පංචද්වාරික සිත්වල විෂය භාවයයි. ‘‘පරිමානි ද්වේ’’ යනු රූප සහ ශබ්ද අරමුණුය. ‘‘නිමිත්ත වශයෙන් ගැටෙයි’’ යනු කැඩපතක් බලන්නෙකුට මුහුණට සමාන වූ මුහුණේ සලකුණ (මුහුණේ ප්‍රතිබිම්බය) කැඩපතෙහි පෙනෙන්නාක් මෙනි. මෙලෙස රූපාරම්මණය චක්ඛුප්‍රසාදයෙහිද, ශබ්දාරම්මණය සෝතප්‍රසාදයෙහිද ඒ හා සමාන නිමිත්තක් වශයෙන් ගැටෙයි. වස්තුව වශයෙන් නොගැටෙයි. තමන්ම ගොස් නොගැටෙන්නේය යනු අදහසයි. (ඉන්ද්‍රියයන්ට) සෘජුව ස්පර්ශ නොවන ආරම්මණයන් පිළිබඳවයි. ‘‘නිමිත්ත උපස්ථාන වශයෙන්’’ යනු නිමිත්ත පහළ වීමෙනි. ‘‘නිමිත්ත අප්පනා වශයෙන්’’ යනු නිමිත්ත ඇතුළු වීමෙනි. මනෝද්වාරයෙහිදී ද ස්පර්ශ නොවී පවතින බව ශේෂ වූ පාඨයයි. ‘‘ආපාථ ගමනය’’ යනාදී තැන්හි - ‘‘ලංඡකානං’’ යනු මුද්‍රා තබන්නන්ගේය. ‘‘ලංඡනක්ඛන්ධං’’ යනු යකඩින් කළ මුද්‍රා කොටසයි. එම මුද්‍රාව තල්පතෙහි ගැටීමෙන් අකුර මතු කරවයි. එහි ‘‘ආපාතෙත්වා’’ යනු තද කරමිනි. ‘‘චක්ඛාදිප්පථෙ’’ යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ විෂය පථයෙහිය. තමාගේ ද්වාරයන්හි පමණක් පථයට (විෂය පථයට) එනවා පමණක් නොව, මනෝද්වාරයටද විෂය පථයට පැමිණෙයි. භවාංග මනෝද්වාරයට පමණක් විෂය පථයට එනවා නොවේ යැයි යෙදිය යුතුය. ‘‘තේසු පන’’ යනු එම ආරම්මණයන් අතරයි. එම ආරම්මණයන් යමෙකුට අරමුණු වේද ඒවා තදාරම්මණ නම් වේ. එක් ක්ෂණයකදී ආරම්මණ පහක් කෙරෙහි වීථි සිත් නොපවතින අතර, එක් එක් ආරම්මණයකම පවතින බව පවසා ඇති බැවින්, ආරම්මණ දෙකක, තුනක හෝ හතරක නොපවතින බවද කිව යුතුය. බොහෝ චිත්තක්ෂණයන් ඉක්මවූ පංචාරම්මණයෝ බොහෝ චිත්තක්ෂණයන් ඉක්මවූ පංචද්වාරයන්හි යැයි යෙදිය යුතුය. ‘‘පංචද්වාරේ’’ යනු පංචද්වාරයන්හි යන අර්ථයයි. ‘‘එවං සති’’ යනු එම ප්‍රසාද රූප ආවර්ජනය සමග ඉපදීම ඇති කල්හිය. ‘‘ආදි ලක්ෂණය’’ යනු පංචාරම්මණයන් පංචද්වාරයන්හි විෂය පථයට පැමිණීම නම් වූ විෂය ප්‍රවෘත්තියෙහි මූලික ලක්ෂණයයි. කම්පනය ද දැක්විය යුතුය යන සම්බන්ධයයි. ‘‘යථා ගහිතං’’ යනු ප්‍රතිසන්ධියේ සිට ගත් ආකාරයටයි. විභාවනී පාඨයෙහි ‘‘යෝග්‍ය දේශාවට්ඨාන වශයෙන්’’ යනු විෂය පථයට පැමිණීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි ස්ථිරව පිහිටීමෙනි. එක්වීම, කැළඹීම, වික්ෂිප්ත කිරීම, ගැටීම සහ විෂය පථයට පැමිණීම යන මේවා ආපාථ ගමනය යැයි කියනු ලැබේ යැයි යෙදිය යුතුය. මෙය පෙර සඳහන් කරන ලද ආපාථ ගමනය පිළිබඳ විස්තරයයි. ‘‘නානා ඨානියෙසු’’ යනු විවිධ ස්ථානයන්හි පිහිටි යන්නයි. ‘‘එක් ධර්ම නියාමයක් නම්’’ - බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ධර්ම නියාම බලයෙන් මුළු ජාතික්ෂේත්‍රයම සෙලවුණාක් මෙන්, මෙහිදී ද පංචද්වාරයන්ගෙන් එක් එක් ද්වාරයක ආරම්මණය ගැටෙන කල්හි ධර්ම නියාමයෙන් භවාංග චලනයක් සිදු වේ. මෙය ධර්ම නියාමය නම් වේ. ‘‘සහේව’’ යනු එකවිටමය. හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ භවාංගයේ චලනය කෙසේ සිදුවේද යන්න මෙහි යෙදුමයි. මෙහිදී පංච විඥානයේ චලනයක් සිදුවේ යැයි නොකිව යුතුය. මන්ද, එකල්හි පංච විඥානය නොපවතින බැවිනි. එය පවතින කල්හි එය කම්පනය නොවේ යැයිද නොකිව යුතුය. මන්ද සියලුම වීථි සිත් කම්පනය වන බැවිනි. සන්තතිය යනු පෙර පසු අඛණ්ඩ පැවැත්මයි. සණ්ඨානය යනු සහජාත ධර්මයන් එක්ව පිහිටීමයි. මෙහිදී සණ්ඨානය අදහස් කෙරේ. පංච නිශ්‍රය මහාභූතයන් සමග හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ රූපයන් එකම සටහනක් (සණ්ඨානයක්) ලෙස බැඳී පවතින බව පවසන ලදී. එබැවින් ‘‘සණ්ඨාන වශයෙන් යැයි කිව යුතුය’’ යැයි කීහ. ‘‘එබඳු වූ අනුක්‍රමික චලනය’’ යනු විභාවනියෙහි බෙරය හා බොරළු කැටයේ උපමාව සමගින් රූප ආදිය ප්‍රසාද රූපයන්හි ගැටුණු කල්හි, එය ඇසුරු කළ මහාභූතයන් කම්පනය වීමෙන් අනුක්‍රමයෙන් ඒ හා සම්බන්ධ සෙසු රූපයන්ද කම්පනය වීම හරහා හෘදය වස්තුව කම්පනය වන විට, එය ඇසුරු කළ භවාංග සිත කම්පනය වන ආකාරයෙන් පැවති බවයි. මෙය එසේ පවසන ලද අනුක්‍රමික චලනයයි. ‘‘භවාංගප්පවාහං’’ යනු භවාංග පරම්පරාවයි. ‘‘කුරුමානං’’ යනු කරන්නා වූ යන්නයි. ‘‘සල්ලක්ඛෙන්තං’’ යනු මෙයම යැයි නිශ්චය කරන්නා වූ යන්නයි. ‘‘යෝනිසෝ මනසිකාරාදී වශයෙන්’’ යනු යෝනිසෝ මනසිකාරය කුසල් ජවන් ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය වේ. අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසල් ජවන් ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය වේ. අනුසය රහිත සන්තානය ක්‍රියා ජවන් ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය වේ. ඒ අතරින් සෝමනස්ස ජවනාදීන්ගේ උත්පත්ති ප්‍රත්‍යය ද පෙර චිත්ත සංග්‍රහයෙහි දැක්වූ පරිදි දත යුතුය.

‘‘ภวงฺคปาโต’’ติอาทีสุ. ‘‘อาวชฺชนโต ปฏฺฐาย อุฏฺฐิตํ’’ติ กมฺม วิปากสนฺตานโต จ ตทารมฺมณโต จ มุญฺจิตฺวา วิสุํ กฺริยามย พฺยาปาเรน อารมฺมณนฺตรํ คเหตฺวา อุฏฺฐิตํ สมุฏฺฐิตํ. ภวงฺค จลนมฺปิ อุฏฺฐานสฺส อาทิ โหติ. ตสฺมา ตมฺปิ อุฏฺฐิเต จิตฺต สนฺตาเน สงฺคณฺหนฺโต ปถม ภวงฺค จลนโตเยว วาติ วุตฺตํ. ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน’’ติ วีถิ จิตฺตานํ อนุกฺกเมน อตฺตโน กิจฺเจหิ อารมฺมณปฺปวตฺติฏฺฐาเน. ‘‘โทวาริโกปมา’’ติ พธิรโทวาริโกปมา. ‘‘คามิลฺโลปมา’’ติ คามทารโกปมา. ‘‘อมฺโพปมา’’ติ อมฺพปฺผโลปมา. อญฺญาปิ อุปมา อตฺถิ. มกฺกฏสุตฺโตปมา, อุจฺฉุยนฺโตปมา, ชจฺจนฺโธปมา. ตาสพฺพาปิ อฏฺฐสาลินิยํ วิปากุทฺธาร กถาโต [Pg.127] คเหตพฺพา. ‘‘ยตฺถหี’’ติอาทีสุ. ‘‘กถํ ฉ ฉกฺก โยชนา โหตี’’ติ. จกฺขุ วตฺถุ วจนญฺจ, จกฺขุทฺวาร วจนญฺจ, รูปา รมฺมณ วจนญฺจ, จกฺขุ วิญฺญาณ วจนญฺจ, จกฺขุทฺวาร วีถิ จกฺขุ วิญฺญาณ วีถิ วจนญฺจ, อติมหนฺตา รมฺมณ วจนญฺจา,ติ เอตานิ ฉวจนานิ. เตหิ ฉฉกฺเกหิ อาหริตฺวา อิมิสฺสํ วีถิยํ ทสฺสิตานิ. เสสวีถีสุปิ ยถาลาภํ ทสฺสิตพฺพานิ. เอวํ ฉฉกฺกโยชนา โหติ. ‘‘เอตฺถ จ ยตฺตกานี’’ติอาทีสุ. ‘‘เอกูน ปญฺญาส ปริมาเณสู’’ติ เอกสฺสนิปฺผนฺน รูปธมฺมสฺส เอกปญฺญาส มตฺเตสุ ขุทฺทกกฺขเณสุ อุปฺปาทกฺขณญฺจ ภงฺคกฺขณญฺจ ฐเปตฺวา มชฺเฌ เอกูน ปญฺญาส มตฺตานิ ฐิติกฺขณานิ สนฺติ. เตสุ ขเณสุ อนุกฺกเมน อุปฺปนฺนา เอกูน ปญฺญาส จกฺขุ ปสาทา จ สนฺติ. ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ เตสุ กตรสฺมึ นาม จกฺขุ ปสาเท น ฆฏฺเฏนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ‘‘ยเทว เอกํ จกฺขู’’ติ นิทฺธารณียํ. ตํ ปน กตมนฺติ. อตีต ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม ภวงฺค จลนกฺขเณ ลทฺธฆฏนํ เอกํ จกฺขุ. ตํ ปน จกฺขุ วิญฺญาณสฺส วตฺถุ ภาวญฺจ ทฺวารภาวญฺจ สาเธติ. เสสวิญฺญาณานํ ทฺวารภาวํ สาเธตีติ. เตนาห ‘‘ยถารหํ’’ติ. เอตเทว เอตํ เอว จกฺขุ กิจฺจ สาธนํ นาม โหติ วีถิ จิตฺตุปฺปตฺติยา วตฺถุ กิจฺจทฺวาร กิจฺจานํ สาธนโต. ‘‘ยํ มชฺฌิมายุกํ’’ติ มนฺทายุก อมนฺทายุกานํ มชฺเฌ ปวตฺตตฺตา ยํ มชฺฌิมายุกนฺติ วทนฺติ. ตํ กิจฺจ สาธนํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ เอกูน ปญฺญาส ปริมาเณสุ จกฺขุ ปสาเทสูติ วุตฺตานิ, เตสุ เอกํ กิจฺจ สาธนํ ฐเปตฺวา เสสานิ อิตรานิ อฏฺฐ จตฺตาลีส จกฺขูนิ โมฆวตฺถูนิ นาม โหนฺติ. รูปา รมฺมเณหิ สทฺธึ ลทฺธ ฆฏฺฏนานมฺปิ สตํ วีถิ จิตฺตุปฺปตฺติยา วตฺถุ กิจฺจทฺวาร กิจฺจรหิตตฺตา. เตสุ กตมานิ มนฺทายุกานิ นามาติ อาห ‘‘ตานิ ปนา’’ติอาทึ. กิจฺจ สาธนโต ปุริมานิ นาม อตีต ภวงฺคโต ปุเร เตรสสุ ภวงฺเคสุ อาทิ ภวงฺคสฺส ภงฺคกฺขณโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนา สตฺตตึส จกฺขุ ปสาทา. ตานิ มนฺทายุกานีติ วทนฺติ. กสฺมา, กิจฺจ สาธนโต อปฺปตรายุกตฺตา. กิจฺจ สาธนโต ปจฺฉิมานิ นาม อตีต ภวงฺคสฺส ฐิติกฺขณโต [Pg.128] ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนา เอกาทส จกฺขุ ปสาทา, ตานิ อมนฺทายุกานีติ วทนฺติ. กสฺมา, กิจฺจ สาธนโต พหุตรายุกตฺตา. ตทุภยานิปิ อฏฺฐ จตฺตาลีส มตฺตานิ เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตโต’’ติ เตหิ อฏฺฐจตฺตาลีส มตฺเตหิ. ‘‘ปุริมตรานี’’ติ สตฺตตึส มนฺทายุเกหิ ปุริมตรานิ. ตานิ หิ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานิ. ‘‘ปจฺฉิมตรานี’’ติ เอกาทส อมนฺทายุเกหิ ปจฺฉิมตรานิ. ตานิ จ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนานิปิ ตสฺมึ ขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานิ. กสฺมา ปน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธานิ ตทุภยานิ อิธ น คหิตานีติ. จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน ธรมานานํ อฏฺฐจตฺตาลีส มตฺตานํ จกฺขูนํ มชฺเฌ เอว กตมํ จกฺขุ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส วตฺถุ กิจฺจ ทฺวาร กิจฺจํ สาเธตีติ อาสงฺกิตพฺพํ โหติ. เอตฺถ จ ปญฺจ วตฺถูนิ นาม อตฺตโน ฐิติกฺขเณ เอว ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุทฺวาร กิจฺจ สาธกตฺตา จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานีติ จ, จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน ธรมานานนฺติ จ, วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

''භවංගපාත'' යනාදියෙහි, ''ආවර්ජනය පටන් නැගී සිටි'' යනු කර්ම විපාක සන්තතියෙන් හා තදාරම්මණයෙන් මිදී, වෙනම ක්‍රියාමය ව්‍යාපාරයකින් වෙනත් අරමුණක් ගෙන නැගී සිටි (හටගත්) බවයි. භවංග චලනය ද නැගී සිටීමක ආරම්භය වේ. එබැවින් නැගී සිටි චිත්ත සන්තතියට එය ද ඇතුළත් කරමින් ''පළමු භවංග චලනයෙන්ම'' යැයි කියන ලදී. ''මේ ස්ථානයෙහි'' යනු වීථි චිත්තයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් මගින් අරමුණ පැවැත්වෙන ස්ථානයෙහි ය. ''ද්වාරික උපමාව'' යනු බිහිරි දොරටුපාලයාගේ උපමාවයි. ''ගාමිල්ල උපමාව'' යනු ගම් දරුවාගේ උපමාවයි. ''අඹ උපමාව'' යනු අඹ පලයේ උපමාවයි. තවත් උපමා ඇත: වඳුරු නූලක උපමාව, උක් යන්ත්‍රයේ උපමාව, උපන් ගෙයි අන්ධයාගේ උපමාව යනාදියයි. ඒ සියල්ල අත්ථසාලිනියෙහි 'විපාකුද්ධාර' කථාවෙන් ගත යුතුය. ''යත්ථහි'' යනාදියෙහි ''කෙසේ ෂට් ෂට්ක යෝජනාවක් (හයේ කණ්ඩායම් හයක සම්බන්ධයක්) වේ ද?'' යත්: චක්ඛු වත්ථු වචනය, චක්ඛු ද්වාර වචනය, රූපාරම්මණ වචනය, චක්ඛු විඤ්ඤාණ වචනය, චක්ඛු ද්වාර වීථි චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථි වචනය සහ අතිමහන්තාරම්මණ වචනය යන මේ හයයි. ඒ හයේ හය බැගින් ගෙන මේ වීථියෙහි පෙන්වන ලදී. සෙසු වීථීන්හි ද ලැබෙන පරිදි පෙන්විය යුතුය. මෙසේ ෂට් ෂට්ක යෝජනාව වේ. ''එත්ත ච යත්තකානි'' යනාදියෙහි, ''හතළිස් නවයක් වූ ප්‍රමාණයන්හි'' යනු එක් නිෂ්පන්න රූප ධර්මයක ක්ෂුද්‍ර ක්ෂණ පනස් එකක් අතුරින්, උප්පාද ක්ෂණයත් භංග ක්ෂණයත් හැර මැද ඇති ඨිති ක්ෂණ හතළිස් නවයකි. ඒ ක්ෂණයන්හි අනුපිළිවෙළින් හටගත් චක්ඛු ප්‍රසාද රූප හතළිස් නවයක් ද ඇත. ''කිස්මිංචි'' යනු ඔවුන්ගෙන් කිනම් චක්ඛු ප්‍රසාදයක නොවදී (ඝට්ටනය නොවන්නේ) දැයි නොකිය යුතුය. ''තේසු පන'' යනු වෙන් කිරීමේ (නිර්ධාරණ) සප්තමී විභක්තියයි. ''යදේව ඒකං චක්ඛුං'' (යම් එක් ඇසක්ම) යනු නිර්ධාරණය කළ යුත්තයි. එය කවරක් ද? අතීත භවංගය සමග හටගෙන, එය ඉක්මවා භවංග චලන ක්ෂණයේදී ගැටීම (ඝට්ටනය) ලැබූ එක් චක්ඛු ප්‍රසාදයකි. එය චක්ඛු විඤ්ඤාණයට වත්ථු භාවය (ඇසුර) සහ ද්වාර භාවය (දොරටුව) සාධනය කරයි. සෙසු විඤ්ඤාණයන්ට ද්වාර භාවය සාධනය කරයි. එබැවින් ''යථානුරූපව'' යැයි කියන ලදී. වීථි චිත්තයන්ගේ ඉපදීමට වත්ථු කෘත්‍යය හා ද්වාර කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින්, මෙයම 'කෘත්‍ය සාධන' චක්ඛුව නමින් හැඳින්වේ. ''යං මජ්ඣිමායුකං'' යනු මන්දායුක (අඩු ආයු ඇති) හා අමන්දායුක (වැඩි ආයු ඇති) අතර පවතින බැවින් එය මධ්‍යමායුක යැයි කියනු ලැබේ. එයම කෘත්‍ය සාධනයයි යන්න සම්බන්ධයයි. ''ඉතරානි පන'' (අනෙක් ඒවා) යනු හතළිස් නවයක් වූ චක්ඛු ප්‍රසාදයන් අතුරින් ඒ එක් කෘත්‍ය සාධක චක්ඛුව හැර ඉතිරි චක්ඛු ප්‍රසාද හතළිස් අට මෝඝ වත්ථු (නිෂ්ඵල වත්ථු) නම් වේ. රූපාරම්මණය සමග ගැටීම ලැබුව ද, වීථි චිත්තයන් ඉපදීමේදී වත්ථු කෘත්‍යයෙන් හා ද්වාර කෘත්‍යයෙන් තොර බැවිනි. ඔවුන් අතර මන්දායුක කවරේ ද යත්: ''තානි පන'' යනාදිය කීය. කෘත්‍ය සාධනයට පෙර, එනම් අතීත භවංගයට පෙර වූ භවංග දහතුනකදී, පළමු භවංගයේ භංග ක්ෂණයේ පටන් ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය උපන් චක්ඛු ප්‍රසාද තිස් හතකි. ඒවා මන්දායුක යැයි කියති. මන්ද? කෘත්‍ය සාධක රූපයට වඩා අඩු ආයු කාලයක් ඉතිරිව පවතින බැවිනි. කෘත්‍ය සාධනයට පසු, එනම් අතීත භවංගයේ ඨිති ක්ෂණයේ පටන් ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය උපන් චක්ඛු ප්‍රසාද එකොළොසකි. ඒවා අමන්දායුක යැයි කියති. මන්ද? කෘත්‍ය සාධක රූපයට වඩා වැඩි ආයු කාලයක් ඉතිරිව පවතින බැවිනි. ඒ දෙවර්ගයම හතළිස් අටක් ලෙස දත යුතුය. ''තතෝ'' යනු ඒ හතළිස් අටට වඩා, ''පුරිමතරානි'' යනු මන්දායුක තිස් හතටත් පෙර වූ ඒවායි. ඒවා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් (පවතින බවින්) උපලබ්ධ නොවන (නොලැබෙන) බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. ''පච්ඡිමතරානි'' යනු අමන්දායුක එකොළොසටත් පසුව උපන් ඒවායි. ඒවා ද චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී උපන් නමුදු ඒ ක්ෂණයේ ඨිති භාවයෙන් (පවතින බවින්) උපලබ්ධ නොවන බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් උපලබ්ධ නොවන ඒ දෙවර්ගයම මෙහි නොගත්තේ මන්ද? චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් පවතින (ධරමාන) චක්ඛු ප්‍රසාද හතළිස් අට අතරින්, කිනම් චක්ඛු ප්‍රසාදයක් චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ වත්ථු කෘත්‍යය හා ද්වාර කෘත්‍යය සිදු කරන්නේ දැයි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවිනි. මෙහි පංච වත්ථු රූපයන් තමන්ගේ ඨිති ක්ෂණයේදීම පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ වත්ථු-ද්වාර කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින්, චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් තොර ඒවා මෙහි නොගන්නා ලද බවත්, චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් පවතින රූපයන් ගැන පමණක් මෙය කියන ලද බවත් දත යුතුය.

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ‘‘อิมาย วีถิยา’’ติ อิมาย อติมหนฺตา รมฺมณ วีถิยา. ‘‘สมุทายคฺคาหิกา’’ติ รูปา รมฺมณานํ สมูหคฺคาหิกา. ‘‘วณฺณสลฺลกฺขณา’’ติ วณฺณววตฺถานิกา. ‘‘วตฺถุคฺคาหิกา’’ติ ทพฺพ สณฺฐานคฺคาหิกา. ‘‘นามคฺคาหิกา’’ติ นาม ปญฺญตฺติคฺคาหิกา. ‘‘อลาตจกฺกสฺส คาหิกา วิยา’’ติ รตฺตนฺธกาเร เอโก อลาตํ คเหตฺวา ปริพฺภมติ. อญฺโญ ตํ ปสฺสนฺโต จกฺกํ วิย มญฺญติ. ตตฺถ อลาตสฺส คตคตฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อารพฺภ จกฺขุทฺวาร วีถิโย อุปฺปชฺชนฺติ. มโนทฺวาร วีถิโย ปน ปุริม ปุริมาหิ จกฺขุทฺวาร วีถีหิ คหิตานิ อตีต รูปานิ อมุญฺจิตฺวา เอกโต สณฺฐานญฺจ สนฺตติญฺจ กตฺวา คณฺหนฺติ. ตทา ปสฺสนฺตสฺส จกฺกํ วิย อุปฏฺฐาติ. เอวํ อยํ สมุทายคฺคาหิกา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโท’’ติอาทีสุ. ‘‘ยสฺสา’’ติ ยสฺส อารมฺมณสฺส. จิตฺตานีติ จ นานารมฺมณานีติ จ กมฺมปทานิ. อวเสเส ตสฺมึ [Pg.129] อารมฺมเณ. ‘‘สงฺคห กาเรนา’’ติ โปราณ อฏฺฐกถาโย เอกโต สงฺคเหตฺวา กตตฺตา พุทฺธโฆสตฺเถเรน กตา สพฺพา อฏฺฐกถาโย สงฺคหฏฺฐกถา นาม. โส จ สงฺคห กาโรติ วุจฺจติ. ‘‘อิธ ปี’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหปิ. ‘‘เถเรนา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. ‘‘เอกมฺปิ อิจฺฉติ เยวา’’ติ. ‘‘ยสฺส หิ จตฺตารี’’ติอาทีสุ ยสฺส อารมฺมณสฺส จตฺตาริ วา ปญฺจวา ฉวาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติอาทีสุ. ‘‘อตฺตโน ปธาน กฺริยายา’’ติ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ปทสฺส ปรโต ‘ยํ ปวตฺตตี’ติ อตฺตโน ปธาน กฺริยาปทํ อตฺถิ. เตน อตฺตโน กฺริยาปเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ‘‘กตฺถจิ วุตฺตา’’ติ กตฺถจิ สทฺทคนฺเถสุ วุตฺตา. อปิ จ, เหตุมฺหิ ตฺวาปจฺจโย ลกฺขเณ เหตุมฺหิ จ มานนฺต ปจฺจยา โชตนียฏฺเฐน วุตฺตา, น วจนียฏฺเฐนาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปกติ นิยาเมนา’’ติ เอเตน ปจฺจย วิเสเสสติ, จตฺตาริ วา ปญฺจวา ฉวา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ทีเปติ. เตนาห ‘‘เอตฺถปนา’’ติอาทึ. ‘‘ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ’’ติ วาสทฺทตฺเถ อญฺญปทตฺถ สมาสปทนฺติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา’’ติ. ‘‘โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนตา’’ติ อาเสวน ปจฺจยตาวา ปจฺจยุปฺปนฺนตาวา. ‘‘อาวชฺชนายา’’ติ เอตฺถ โวฏฺฐพฺพน กิจฺจํ อาวชฺชนมฺปิ สงฺคณฺหาติ. อิธปิ อารมฺมณ ทุพฺพลตาย จตุปฺปญฺจ ชวนุปฺปตฺติ อิจฺฉิ ตพฺพาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘อิธ ปี’’ติ อิมสฺมึ ปริตฺตา รมฺมณ วาเรปิ. ติโวฏฺฐพฺพนิกา ปญฺจ ปริตฺตา รมฺมณ วีถิโยติ โยชนา. ‘‘อิตรานี’’ติ ปริตฺต มหนฺตาติ มหนฺตา รมฺมณานิ. ‘‘อุภยถาปี’’ติ อาปาตา คมน วเสนปิ อารมฺมณ กรณ วเสนปิ. อิมสฺส ปทสฺส.

‘‘Ettha siyā’’ යනාදී තන්හි, ‘‘Imāya vīthiyā’’ යනු මේ ඉතා මහත් වූ අරමුණු වීථියෙන් යන්නයි. ‘‘Samudāyaggāhikā’’ යනු රූපාරම්මණයන්ගේ සමූහය ගන්නා වූ යන්නයි. ‘‘Vaṇṇasallakkhaṇā’’ යනු වර්ණයන් ව්‍යවස්ථා කරන (වෙන් කර හඳුනාගන්නා) යන්නයි. ‘‘Vatthuggāhikā’’ යනු ද්‍රව්‍යයන්ගේ සන්ඨානය (හැඩය) ගන්නා වූ යන්නයි. ‘‘Nāmaggāhikā’’ යනු නාම ප්‍රඥප්තිය ගන්නා වූ යන්නයි. ‘‘Alātacakkassa gāhikā viyā’’ යනු රාත්‍රී අන්ධකාරයෙහි යමකු ගිනි හුලක් (විලක්කුවක්) ගෙන වේගයෙන් කරකවන විට, එය බලන අනෙකා එය චක්‍රයක් (රවුමක්) ලෙස සිතයි. එහි ගිනි හුල ගිය ගිය තැන ඇති වන්නා වූ වර්තමාන රූපය අරමුණු කරගෙන චක්ඛුද්වාර වීථි උපදියි. මනෝද්වාර වීථි වනාහි පෙර පෙර චක්ඛුද්වාර වීථි මගින් ගන්නා ලද අතීත රූපයන් අත්නොහැර, ඒවා එකට එක්කොට සන්ඨානයක් සහ සන්තතියක් (හැඩයක් සහ අඛණ්ඩ පැවැත්මක්) ලෙස සලකා ගනියි. එකල්හි එය බලන්නාට රෝදයක් මෙන් පෙනෙයි. මෙසේ මෙම සමූහය ගන්නා වූ ස්වභාවය (සමුදායග්ගාහිකා) දත යුතුය. ‘‘Natthi tadārammaṇuppādo’’ යනාදී තන්හි, ‘‘Yassā’’ යනු යම් අරමුණක යන්නයි. ‘Cittāni’ සහ ‘nānārammaṇāni’ යනු කර්ම පදයන්ය. ‘Avasese’ යනු ඒ අරමුණෙහි ඉතිරි කොටසෙහි යන්නයි. ‘‘Saṅgaha kārenā’’ යනු පැරණි අටුවාවන් එකට එක්කොට (සංග්‍රහ කොට) සැකසූ බැවින් බුද්ධඝෝෂ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් කරන ලද සියලු අටුවාවෝ ‘සංගහට්ඨකථා’ නම් වෙති. උන්වහන්සේ ‘සංග්‍රහකාරක’ (සංගහකාර) යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘Idha pī’’ යනු මේ අභිධර්මත්ථ සංග්‍රහයෙහි ද යන්නයි. ‘‘Therenā’’ යනු අනුරුද්ධ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසිනි. ‘‘Ekampi icchati yevā’’ යන්නෙහි, ‘‘Yassa hi cattārī’’ යනාදියෙහි යම් අරමුණක සතරක් හෝ පසක් හෝ සයක් හෝ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘‘Javanampi anuppajjitvā’’ යනාදී තන්හි, ‘‘Attano padhāna kriyāyā’’ යනු ‘anuppajjitvā’ යන පදයට පසුව ‘yaṃ pavattatī’ යන තමාගේ ප්‍රධාන ක්‍රියා පදය ඇත. ඒ තමාගේ ක්‍රියා පදය සමග යනු අර්ථයයි. ‘‘Katthaci vuttā’’ යනු යම් ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයන්හි පවසන ලද්දේය. තවද, හේතුවෙහි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය ද, ලක්ෂණයෙහි සහ හේතුවෙහි ‘මාන’, ‘අන්ත’ ප්‍රත්‍යයන් ද කියන ලද්දේ හඟවන අර්ථයෙන් (ජෝතනීය) මිස අභිධානය කරන අර්ථයෙන් (වචනීය) නොවන බව දත යුතුය. ‘‘Pakati niyāmenā’’ යන්නෙන් මෙම ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නිසා, සතරක් හෝ පසක් හෝ සයක් ජවනයන් උපදින බව දක්වයි. එහෙයින් ‘‘etthapanā’’ යනාදිය වදාළහ. ‘‘Dvattikkhattuṃ’’ යනු ‘වා’ යන අර්ථයෙහි යෙදුණු අන්‍ය පද අර්ථ ඇති සමාස පදයක් ලෙස ‘‘දෙවරක් හෝ තෙවරක්’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘Voṭṭhabbanassa āsevanatā’’ යනු ආසේවන ප්‍රත්‍ය භාවය හෝ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න භාවයයි. ‘‘Āvajjanāyā’’ යන්නෙහි මෙහි වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යයෙහි ආවජ්ජනය ද ඇතුළත් වෙයි. මෙහි ද අරමුණෙහි දුබලතාවය නිසා සතරක් හෝ පහක් ජවනයන්ගේ උත්පත්තිය පිළිගත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. එහි ‘‘idha pī’’ යනු මේ පරිත්තාරම්මණ වාරයෙහි ද යන්නයි. තීවොට්ඨබ්බනික (වොට්ඨබ්බන වාර තුනක් ඇති) පංච පරිත්තාරම්මණ වීථි යනු යෝජනාවයි. ‘‘Itarānī’’ යනු පරිත්ත හා මහන්ත අතුරින් මහන්තාරම්මණයන්ය. ‘‘Ubhayathāpī’’ යනු විෂය පථයට පැමිණීමෙන් ද, අරමුණු කිරීමෙන් ද යන දෙයාකාරයෙන් ම යනු මේ පදයේ අර්ථයයි.

๑๓๗. ‘‘มโนทฺวาเร ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘ปริตฺตกฺขณา ปี’’ติ จิตฺต ผสฺสาทโย อปฺปตรกฺขณาปิ. ‘‘อตีตานาคตา ปี’’ติ อตีตานาคต ธมฺมาปิ. ‘‘ฆฏฺฏเนนา’’ติ รูปาทีนํ ฆฏฺฏเนน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ ภวงฺเค. ‘‘ปญฺจทฺวารานุ พนฺธกํ’’ติ ปญฺจทฺวาร วีถิ อนุคตํ. อตีตํ อาลมฺพณํ ปวตฺเตติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถาปาตา คตเมวา’’ติ ปกติยา อาปาตา คตปฺปการเมว. ‘‘ตถา ตถา’’ติ ทิฏฺฐ สมฺพนฺธาทินา เตน เตน ปกาเรน. ‘‘กิญฺจี’’ติ [Pg.130] กิญฺจิ อารมฺมณํ. ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. ปญฺจทฺวารคฺคหิตญฺหิ อารมฺมณํ ปจฺจกฺขกตฏฺเฐน ทิฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. ยํ กิญฺจิ อารมฺมณํ. ‘‘อนุมาเนนฺตสฺสา’’ติ เอวเมว ภวิตฺถ, ภวิสฺสติ, ภวตีติ อนุมานญฺญาเณน จินฺเตนฺตสฺส. ตํ สทิสํ อารมฺมณํ. ‘‘ปรสฺส สทฺทหนา’’ติ ปรวจนํ สุตฺวา ยถา อยํ วทติ, ตเถ เวตนฺติ สทฺทหนา. ‘‘ทิฏฺฐิ’’ วุจฺจติ ญาณํ วา ลทฺธิ วา. ‘‘นิชฺฌานํ’’ติ สุฏฺฐุ โอโลกนํ. ‘‘ขนฺตี’’ติ ขมนํ สหนํ. อญฺญถตฺตํ อคมนํ. ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานํ ทิฏฺฐินิชฺฌานํ. ทิฏฺฐินิชฺฌานสฺส ขนฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. ‘‘เสสํ’’ติ นานากมฺม พเลนาติอาทิกํ. ‘‘เทวโต ปสํหารวเสนา’’ติ เทวตา กทาจิ เกสญฺจิ สุปินนฺเต นานารมฺมณานิ อุปสํหริตฺวา ทสฺเสนฺติ. เอวํ เทวโต ปสํหาร วเสนาปิ. อนุโพโธ นาม โลกิยญฺญาณ วเสน จตุสฺสจฺจ ธมฺมานํ อนุพุชฺฌนํ. ปฏิเวโธ นาม โลกุตฺตรญฺญาณ กิจฺจํ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยคฺคหเณน ปกตู ปนิสฺสย ปจฺจยมฺปิ อุปลกฺเขติ. จิตฺต สนฺตานสฺส อนนฺตรูปนิสฺสย ปจฺจยภาโว นามาติ สมฺพนฺโธ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยสตฺติ นาม อนนฺตร ปรมฺปร วิปฺผรณวเสน มหาคติกา โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยานุ ภาโวติปิ ยุชฺชติ. กถํ มหาวิปฺผาโรติ อาห ‘‘สกึ ปี’’ติอาทึ. ‘‘สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา’’ติ เอตฺถ ปจฺฉา อปฺปมุสฺสมานํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ เสวนํ สุฏฺฐุ อาเสวนํ นาม. น เกวลํ ปุริม จิตฺต สนฺตานสฺส โส อุปนิสฺสย ปจฺจยานุภาโว เอว มหาวิปฺผาโร โหติ. ปกติยา จิตฺตสฺส วิจิตฺต ภาว สงฺขาตํ จินฺตนา กิจฺจมฺปิ มหาวิปฺผารํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตญฺจ นามา’’ติอาทิวุตฺตํ. กถํ มหาวิปฺผารํ โหตีติ อาห ‘‘กิญฺจิ นิมิตฺตํ’’ติอาทึ. ‘‘กิญฺจิ นิมิตฺตํ’’ติ ทิฏฺฐาทีสุ นานา รมฺมเณสุ กิญฺจิ อปฺปมตฺตกํ ทิฏฺฐาทิกํ อารมฺมณ นิมิตฺตํ. ‘‘เตหิ จการเณหี’’ติ เตหิ กตฺตุภูเตหิ ทิฏฺฐาทีหิ การเณหิ. ‘‘โจทียมานํ’’ติ ปโยชียมานํ. ‘‘อชฺฌาสย ยุตฺตํ’’ติ อชฺฌาสเยน สํยุตฺตํ. ภวงฺค จิตฺตสฺส อารมฺมณํ นาม อวิภูตํ โหติ. ภวงฺคํ จาเลตฺวา อาวชฺชนํ นิโยเชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ลทฺธ ปจฺจเยสู’’ติ อาโลกาทิวเสน วา [Pg.131] ทิฏฺฐาทิวเสน วา ลทฺธ ปจฺจยวนฺเตสุ. ตทภินินฺนากาโร นาม นิจฺจกาลมฺปิ เตสุ อารมฺมเณสุ อภิมุขํ นินฺนากาโร. เตน อากาเรน ปวตฺโต มนสิกาโร. เตน สมฺปยุตฺตสฺส. เอเตหิ วจเนหิ สุทฺธมโนทฺวาเร อารมฺมณานํ อปาตาคมนญฺจ ภวงฺค จลนญฺจ น เกวลํ ลทฺธ ปจฺจยานํ อารมฺมณานํ วเสเนว โหติ. ตาทิเสน ปน มนสิกาเรน ยุตฺตสฺส สยญฺจ วีถิ จิตฺต จินฺตนา กิจฺจสฺส จิตฺตสฺส วเสนาปิ โหตีติ สิทฺธํ โหติ. น หิ อารมฺมณนฺตเร อภินินฺนากาโร นาม นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา, อภาวิต จิตฺตานํ ปมาท พหุลานํ ชนานํ กทาจิ กรหจิ ภาวนา มนสิกาเร กรียมาเนปิ วีถิ จิตฺต สนฺตานสฺส พหิทฺธา นานารมฺมเณสุ อภินินฺนาการสฺส สนฺทิสฺสนโตติ. ‘‘ยถา เจตฺถา’’ติ ยถา เอตฺถ มโนทฺวาเร รูปารูป สตฺตานํ วิภูตา รมฺมเณปิ ตทา รมฺมณุปฺปาโท นตฺถิ, เอวนฺติ โยชนา. ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน โวฏฺฐพฺพนวาโรปิ อาคโต. ยถาห สุปิเนเนว ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เมติ กถนกาเลปิ อพฺยากโต เยวาติ. ตตฺถ หิ ‘‘อพฺยากโต เยวา’’ติ สุปินนฺเต มโนทฺวาเร ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปนฺนสฺส อาวชฺชนสฺส วเสน อพฺยากโตเยว. ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต. อฏฺฐสาลินิยมฺปิ วุตฺตํ อยํ ปน วาโร ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เม ติอาทีนิ วทนกาเล ลพฺภตีติ. ตํ ปน ปญฺจ ทฺวาเร ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปนฺนสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส วเสน วุตฺตํ. ‘‘โสปิ อิธ ลทฺธุํ วฏฺฏติ เยวา’’ติ โสปิ วาโร อิมสฺมึ มโนทฺวาเร ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. ‘‘ภวงฺเค จลิเต นิวตฺตนกวารานํ’’ติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺค จลนมตฺเต ฐตฺวา วีถิ จิตฺตานิ อนุปฺปชฺชิตฺวา ภวงฺคปาตวเสน นิวตฺตนกานํ โมฆวารานํ มโนทฺวาเรปิ ปมาณํ น ภวิสฺสติเยว. อถ อิมสฺมึวาเร วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺถิ. เอวํ สติ, อิมสฺมึ วีถิ สงฺคเห โส วาโร น วตฺตพฺโพติ เจ. วตฺตพฺโพเยว. กสฺมา, ฉธา วิสยปฺปวตฺตีติ อิมสฺมึ ฉกฺเก สงฺคหิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิสเย จ อาปาตาคเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺติ. เอเกกสฺมึ อนุพนฺธกวาเร. ‘‘ตทารมฺมณ วาราทโย’’ติ ตทารมฺมณ วาโร ชวนวาโร โวฏฺฐพฺพน วาโร [Pg.132] โมฆวาโร. เตสุ ปน ตทา รมฺมณวาโร วตฺถุคฺคหเณ จ นามคฺคหเณ จ น ลพฺภติ. ‘‘วตฺถู’’ติ หิ สณฺฐาน ปญฺญตฺติ. ‘‘นามํ’’ติ นาม ปญฺญตฺติ. น จ ตทา รมฺมณํ ปญฺญตฺตา รมฺมณํ โหตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถารหํ’’ติ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ ทิฏฺฐวาราทีสุ ฉสุ วาเรสุ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยาติ ปาฐเสโส. ‘‘อตีต ภวงฺค วเสนา’’ติ เอกํ ภวงฺคํ อติกฺกมฺม อาปาตา คเต อารมฺมเณ เอโก วาโร, ทฺเว ภวงฺคานิ อติกฺกมฺม อาปาตา คเต เอโกติอาทินา อตีต ภวงฺค เภทวเสน. ‘‘ตทา รมฺมณ วเสนา’’ติ ตทา รมฺมณสฺส อุปฺปนฺนวาโร อนุปฺปนฺน วาโรติ เอวํ ตทา รมฺมณ วเสน. กปฺเปนฺติ จินฺเตนฺติ, วิทหนฺติ วา. ‘‘ขณ วเสน พลวทุพฺพลตา สมฺภโว’’ติ ยถา ปญฺจทฺวาเร อติมหนฺตา รมฺมเณสุปิ อารมฺมณ ธมฺมา อุปฺปาทํ ปตฺวา อาทิโต เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต ทุพฺพลา โหนฺติ. อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตํ อาคนฺตุํ น สกฺโกนฺติ. เอก จิตฺตกฺขณํ ปน อติกฺกมฺม พลวนฺตา โหนฺติ. อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตํ คนฺตุํ สกฺโกนฺติ. มหนฺตา รมฺมณาทีสุ ปน ทฺวิ จิตฺตกฺขณิกมตฺเต ทุพฺพลา โหนฺตีติอาทินา วตฺตพฺพา. น ตถา มโนทฺวาเร อารมฺมณานํ ขณ วเสน พลวทุพฺพลตา สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา นตฺถีติ อาห ‘‘ตทา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติกาเล. ‘‘ตตฺถา’’ติ มโนทฺวาเร.

137. ‘මනෝද්වාරේ පන’ යනාදී තන්හි, ‘පරිත්තක්ඛණා පි’ යනු චිත්ත ඵස්සාදීහු අතිශය අල්ප කාලීන වුවද යන්නයි. ‘අතීතානාගතා පි’ යනු අතීත හා අනාගත ධර්මයන් ද වේ. ‘ඝට්ටනේන’ යනු රූප ආදියේ ගැටීමෙනි. ‘යත්ථ’ යනු යම් භවාංගයක ද යන්නයි. ‘පංචද්වාරානු බන්ධකං’ යනු පංචද්වාර වීථිය අනුව පවත්නා වූ යන්නයි. අතීත අරමුණක් පවත්වයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යථාපාතා ගතමේව’ යනු ස්වභාවයෙන්ම හමුවූ ආකාරයෙන්ම යන්නයි. ‘තථා තථා’ යනු දුටු සම්බන්ධය ආදියෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙනි. ‘කිංචි’ යනු යම්කිසි අරමුණකි. ‘දිස්වා’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙනය. පංචද්වාරයෙන් ගන්නා ලද අරමුණ ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ හෙයින් ‘දකින ලද්දක්’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අනුමාන කරන්නහුට’ යනු මෙසේම විය, මෙසේම වන්නේය, මෙසේ වන්නේය යනුවෙන් අනුමාන ඥානයෙන් සිතන්නහුටය. එය ඒ හා සමාන අරමුණකි. ‘පරස්ස සද්දහනා’ යනු අනුන්ගේ වචන අසා, මොහු පවසන ආකාරය එසේමය යනුවෙන් විශ්වාස කිරීමයි. ‘දිට්ඨි’ යනු ඥානය හෝ ලබ්ධියයි. ‘නිජ්ඣානං’ යනු මැනවින් විමසා බැලීමයි. ‘ඛන්තී’ යනු ඉවසීම හෙවත් දරාගැනීමයි; එනම් අන්‍ය අයුරකින් නොපැමිණීමයි. දෘෂ්ටිය මැනවින් විමසීම දෘෂ්ටිනිජ්ඣානයයි. දෘෂ්ටිනිජ්ඣානය පිළිබඳ ඉවසීම දෘෂ්ටිනිජ්ඣානක්ඛන්තියයි. ‘සෙසං’ යනු නානා කර්ම බලයෙන් යනාදියයි. ‘දේවතෝ පසංහාර වසේන’ යනු දේවතාවෝ ඇතැම් විට ඇතැමෙකුගේ සිහිනයෙහි විවිධ අරමුණු පමුණුවා පෙන්වති; මෙසේ දේවතාවන් විසින් පමුණුවන ලද අරමුණු වශයෙන් ද වේ. අනුබෝධය නම් ලෞකික ඥානයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. ප්‍රතිවේධය නම් ලෝකෝත්තර ඥානයෙහි කෘත්‍යයයි. අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ගැනීමෙන් ප්‍රකෘතූපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ද දක්වයි. චිත්ත සන්තානයෙහි අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවය නමි යනු සම්බන්ධයයි. අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය ශක්තිය නම් අනන්තර පරම්පරා පැතිරීම හේතුවෙන් මහා ප්‍රවෘත්තියක් (මහා ගතියක්) ඇති වේ යන්නයි. අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය අනුභාවයෙන් යන්න ද මෙහිලා සුදුසුය. කෙසේ මහා ප්‍රභාවයක් (විප්ඵාරයක්) වන්නේ දැයි ‘සකිං පි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සුට්ඨු ආසේවිත්වා’ යන්නෙහි, පසුව අමතක නොවන පරිදි නැවත නැවත සේවනය කිරීම (ප්‍රගුණ කිරීම) මැනවින් සේවනය කිරීම නම් වේ. පෙර වූ චිත්ත සන්තානයෙහි ඒ උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යානුභාවය පමණක්ම මහා ප්‍රභාවයක් නොවේ. ප්‍රකෘතියෙන්ම සිතේ විවිධ භාවය හෙවත් චින්තන කෘත්‍යය ද මහා ප්‍රභාවයක් වන බව දැක්වීමට ‘චිත්තඤ්ච නාම’ යනාදිය පවසන ලදී. එය කෙසේ මහා ප්‍රභාවයක් වන්නේ දැයි ‘කිංචි නිමිත්තං’ යනාදියෙන් පවසන ලදී. ‘කිංචි නිමිත්තං’ යනු දුටු දෑ ආදී නානා අරමුණුවල යම්කිසි ස්වල්ප වූ දකින ලද අරමුණු නිමිත්තකි. ‘තේහි කාරණේහි’ යනු ඒ දුටු දෑ ආදී කාරණාවලිනි. ‘චෝදීයමානං’ යනු පෙළඹවීමයි. ‘අජ්ඣාසය යුත්තං’ යනු අදහස (අධ්‍යාශය) හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. භවාංග සිතේ අරමුණ අවිභූත (නොපැහැදිලි) වේ. භවාංගය සලිත කොට ආවර්ජනය මෙහෙයවයි යනු සම්බන්ධයයි. ‘ලද්ධ පච්චයේසූ’ යනු ආලෝකය ආදී වශයෙන් හෝ දුටු දෑ ආදී වශයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යයන් ලැබුණු කල්හිය. ‘තදභිනින්නාකාරෝ’ නම් සැම කල්හිම ඒ අරමුණුවලට අභිමුඛව නැමෙන ආකාරයයි. ඒ ආකාරයෙන් පැවති මනසිකාරයයි. එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූවහුගේ මනසිකාරයයි. මේ වචනවලින් ශුද්ධ මනෝද්වාරයෙහි අරමුණු කරා පැමිණීම ද භවාංග චලනය ද ප්‍රත්‍ය ලත් අරමුණු නිසාම පමණක් සිදු නොවන බවත්, එබඳු මනසිකාරයකින් යුක්ත වූවහුගේ වීථි චිත්ත චින්තන කෘත්‍යයෙහි බලයෙන් ද සිදුවන බවත් තහවුරු වේ. අරමුණ කෙරෙහි නැමෙන ආකාරයක් නැතැයි කිව නොහැක්කේ, භාවනා නොවැඩූ ප්‍රමාදය බහුල ජනයන් තුළ කලාතුරකින් භාවනා මනසිකාරයක් කරන කල්හි වීථි චිත්ත සන්තානයෙන් බැහැරව නානා අරමුණුවල නැමෙන ආකාරය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. ‘යථා චේත්ථ’ යනු මෙහි මනෝද්වාරයෙහි රූපී හා අරූපී සත්වයන්ට අරමුණ විභූත (පැහැදිලි) වුවද තදාරම්මණ උත්පාදයක් නැත්තේද, එසේමය යන්නයි. ඥානවිභංග අටුවාවෙහි වෝට්ඨබ්බන වාරය ද දක්වා ඇත. සිහිනයකින් දකින ලද්දක් වැනිය, අසන ලද්දක් වැනිය කියා පවසන අවස්ථාවෙහි ද එය අබ්‍යාකෘතම වේ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘අබ්‍යාකෘතම වේ’ යනු සිහිනයෙහි මනෝද්වාරයෙහි දෙතුන් වරක් උපන් ආවර්ජනය නිසා අබ්‍යාකෘතම වන බවයි. ඉන්පසු භවාංගයට වැටීම සිදු වේ. අට්ඨසාලිනියෙහි ද මෙය දක්වා ඇත. එහෙත් මේ වාරය ‘දකින ලද්දක් වැනිය, අසන ලද්දක් වැනිය’ යනාදිය පවසන අවස්ථාවලදී ලැබේ. එය පංචද්වාරයෙහි පරිත්තාරම්මණයෙහි දෙතුන් වරක් උපන් වෝට්ඨබ්බනය අනුව පවසන ලද්දකි. ‘සෝපි ඉධ ලද්ධුං වට්ටති යේව’ යනු ඒ වාරය ද මෙහි මනෝද්වාරයෙහි ලැබීමට සුදුසුමය. ‘භවංගෙ චලිතෙ නිවත්තනකවාරානං’ යනු දෙවරක් භවාංගය සලිත වීම පමණක් සිදුවී වීථි සිත් නූපදී භවාංගයට වැටීමෙන් නිරුද්ධ වන්නා වූ මෝඝ වාරයන්ගේ ප්‍රමාණය මනෝද්වාරයෙහි ද නැත්තේමය. ‘විසයේ ච ආපාතාගතේ’ යනාදිය පවසන ලද්දේ, විෂය ප්‍රවෘත්තිය චතුර්විධ වන බැවින් එය වීථි සංග්‍රහයෙහි පැවසිය යුතු බැවිනි. අරමුණු වූ විෂය ප්‍රවෘත්තිය එක් එක් අනුබන්ධක වාරයෙහි වේ. ‘තදාරම්මණ වාරාදයෝ’ යනු තදාරම්මණ වාරය, ජවන වාරය, වෝට්ඨබ්බන වාරය සහ මෝඝ වාරයයි. ඔවුන් අතර තදාරම්මණ වාරය වස්තු ග්‍රහණයෙහි (හැඩතල) සහ නාම ග්‍රහණයෙහි (ප්‍රඥප්ති) නොලැබේ. ‘වත්ථු’ යනු සණ්ඨාන ප්‍රඥප්තියයි. ‘නාම’ යනු නාම ප්‍රඥප්තියයි. තදාරම්මණය ප්‍රඥප්ති අරමුණු කර නොපවතින හෙයින් ‘යථාරහං’ (සුදුසු පරිදි) යැයි පවසන ලදී. ‘තත්ථ’ යනු ඒ දුටු වාරාදී සයෙහි ය. ‘එතරහි පන කේචි ආචරියා’ යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. ‘අතීත භවංග වසේන’ යනු එක් භවාංගයක් ඉක්මවා අරමුණ හමුවූ විට එක් වාරයක් ද, භවාංග දෙකක් ඉක්මවා අරමුණ හමුවූ විට තවත් වාරයක් ද වශයෙන් අතීත භවාංග භේදයෙනි. ‘තදාරම්මණ වසේන’ යනු තදාරම්මණය උපන් වාරය සහ නූපන් වාරය වශයෙනි. ‘ඛණ වසේන බලවදුබ්බලතා සම්භවෝ’ යනු පංචද්වාරයෙහි අතිමහන්ත අරමුණුවල ද අරමුණු ධර්මයන් උත්පාදයට පැමිණ මුලදී එක් චිත්ත ක්ෂණයක් පමණක් දුර්වල වන ආකාරයෙනි. තමාගේ ද්වාරයන්ට හමුවීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. එක් චිත්ත ක්ෂණයක් ඉක්මවූ පසු ඔවුහු බලවත් වෙති. එවිට තමාගේ ද්වාරයන් වෙත පැමිණීමට ඔවුහු සමත් වෙති. මහන්ත අරමුණු ආදියේදී චිත්ත ක්ෂණ දෙකකදී පමණ දුර්වල වන බව පැවසිය යුතුය. මනෝද්වාරයෙහි අරමුණුවල ක්ෂණ වශයෙන් එබඳු බලවත් හෝ දුර්වල බවක් ඇති නොවේ. එය එසේ නොවන්නේ මන්දැයි ‘තදා’ යනාදියෙන් පවසන ලදී. එහි ‘තදා’ යනු ඒ වීථි චිත්ත ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ය. ‘තත්ථ’ යනු මනෝද්වාරයෙහි ය.

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ‘‘สิยา’’ติ เกสญฺจิ วิจารณา สิยา. เอกํ อาวชฺชนํ อสฺสาติ เอกาวชฺชนา. ‘‘วีถี’’ติ วีถิจิตฺตปฺปพนฺโธ. เอกาวชฺชนา จ สา วีถิ จาติ วิคฺคโห. ‘‘อาวชฺชนํ’’ติ อาวชฺชน จิตฺตํ. ตํ วา อาวชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ตํ ชวเนนา’’ติ เตน เตน ชวเนน สหุปฺปนฺนํ วา ปรสฺส จิตฺตํ อาวชฺชติ กินฺติ โยชนา. ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติ เอตฺถ วจเน กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ยทิ ตาว อาวชฺชนญฺจ ชวนานิ จาติ อธิกาโร. ‘‘ตญฺหิ จิตฺตํ’’ติ ปรสฺส จิตฺตํ. ‘‘เอวมฺปิ ภินฺนเมวา’’ติ ชวนานํ ธมฺมโต ภินฺนเมว. เอตฺถ อฏฺฐกถายํ วินิจฺฉิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตํ จิตฺตํ นิรุทฺธมฺปิ ชวนานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ โยชนา. ‘‘อทฺธาวเสน คหิตํ’’ติ อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺน วเสน คหิตํ. ‘‘สนฺตติวเสน คหิตํ’’ติ สนฺตติ [Pg.133] ปจฺจุปฺปนฺนวเสน คหิตํ. อาจริยานนฺทมเต. สพฺเพสมฺปิ อาวชฺชน ชวนานํ. จิตฺตเมว โหติ, ตสฺมา ธมฺมโต อภินฺนํ. ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โหติ, ตสฺมา กาลโต อภินฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺตรปจฺจเย อตีโต จ ปจฺจุปฺปนฺโน จ ขณ วเสน ยุชฺชติ. ยทิ อทฺธาสนฺตติ วเสน ยุชฺเชยฺย, ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตร ปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺโต ภเวยฺย. กสฺมา, เอกาวชฺชน วีถิยญฺหิ สพฺพานิ จิตฺตานิ อทฺธาสนฺตติ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนานิ เอว โหนฺตีติ.

මෙහි 'සියා' (විය හැකිය) යනාදී තැන්හි, 'සියා' යන්නෙන් ඇතැමෙකුගේ විමසීමක් විය හැකිය. එකම ආවර්ජනයක් ඇත්තේ 'ඒකාවර්ජනා' නමි. 'වීථි' යනු චිත්ත වීථි පරම්පරාවයි. එය ඒකාවර්ජනා ද වීථිය ද වන්නේය යනු මෙහි විග්‍රහයයි. 'ආවර්ජනය' යනු ආවර්ජන චිත්තයයි. එය (අරමුණ) ආවර්ජනය කරයි යනු සම්බන්ධයයි. 'එම එම ජවනයෙන්' යනු එම එම ජවනය සමඟ උපන් හෝ අන්‍ය සන්තානයක සිතක් ආවර්ජනය කරයි යන යෝජනාවයි. 'මෙහි කුමක්ද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මෙම ප්‍රකාශයෙහි කිව යුතු යමක් ඇති බවයි. ඉදින් ආවර්ජනය සහ ජවනයන් පිළිබඳ අධිකාරයක් පවතී නම්, 'ඒ සිත' යනු අනුන්ගේ සිතයි. 'මෙසේ ද වෙනස්ම වේ' යනු ජවනයන්ට වඩා ධර්ම ස්වභාවයෙන් වෙනස්ම වේ යන්නයි. මෙහි අටුවාවෙහි විනිශ්චය කරන ලද්දේය යන්න සම්බන්ධයයි. එම සිත නිරුද්ධ වුවද ජවනයන්ට වර්තමානයක්ම වන්නේය යනු යෝජනාවයි. 'අද්ධා වශයෙන් ගන්නා ලදී' යනු අද්ධා වර්තමාන වශයෙන් ගන්නා ලදී යන්නයි. 'සන්තති වශයෙන් ගන්නා ලදී' යනු සන්තති වර්තමාන වශයෙන් ගන්නා ලදී යන්නයි. ආචාර්ය ආනන්දයන්ගේ මතය අනුව, සියලු ආවර්ජන හා ජවනයන් චිත්ත ස්වභාවයම වන බැවින් ධර්මතාවයෙන් අභින්න (එකම) වේ. ඒවා වර්තමාන ද වන බැවින් කාලය වශයෙන් අභින්න යැයි කියනු ලැබේ. අනන්තර ප්‍රත්‍යයේදී අතීතය සහ වර්තමානය ක්ෂණ වශයෙන් ගැලපේ. ඉදින් අද්ධා සන්තති වශයෙන් ගැලපෙන්නේ නම්, 'වර්තමාන ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කියනු ලැබිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඒකාවර්ජන වීථියක සියලු සිත් අද්ධා සන්තති වශයෙන් වර්තමානයන්ම වන බැවිනි.

๑๓๘. อปฺปนาวาเร. ‘‘อปฺปนา ชวนํ’’ติ กมฺมปทํ. ‘‘ตทา รมฺมณํ’’ติ กตฺตุปทํ. ‘‘อินฺทฺริย สมตาทีหี’’ติ สทฺธาทีนํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อญฺญมญฺญํ อนติ วตฺตนวเสน สมตาทีหิ. ‘‘ปริโต’’ติ สมนฺตโต. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. อปฺปนํ วหิตุํ ชเนตุํ สมตฺถ ภาโว อปฺปนาวหสมตฺถภาโว. ‘‘ยสฺส ปวตฺติยา’’ติ ยสฺส อุปจาร ชวนสฺส ปวตฺติโต. ‘‘อจิรํ กาลํ’’ติ อจิเรกาเล. ปริตฺต ชาติกา นาม กามาวจรชาติ. ‘‘โคตฺตํ’’ติ กมฺมกตฺตุ ปทํ. ‘‘อภิภุยฺยตี’’ติ ภาวนา พเลน อภิภุยฺยมานํ โหติ. อภิมทฺทียมานํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ฉิชฺชตี’’ติ อิทํ ปน อภิภวนสฺส สิขาปตฺต ทสฺสนํ. ยาว ตํ โคตฺตํ เฉทํ ปาปุณาติ, ตาว อภิภุยฺยติ, มทฺทียตีติ วุตฺตํ โหติ. โคตฺตํ อภิภวตีติ โคตฺรภูติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปญฺจมํ’’ติ ปญฺจเม จิตฺตวาเร. ‘‘ตทาหิ ชวนํ ปติตํ นาม โหตี’’ติ ปกติยา ชวนปฺปวตฺตินาม สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม โหติ. จตุตฺถญฺจ มุทฺธปตฺตํ. ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ปติตํ. ตสฺมา ตสฺมึ ปญฺจมวาเร ชวนํ ปติตํ นาม โหติ. ‘‘ทุตีเยนา’’ติ ทุตีเยน เอว สทฺเทน. ‘‘ทุตียํ’’ติ ทุตีเย จิตฺตวาเร. ตทา อนุโลมํ ปถมชวนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อลทฺธา เสวนํ อนุโลม’’นฺติ. ‘‘เอเตเนวา’’ติ เอเตน เอว สทฺท ทฺวเย เนว. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. มนฺทปญฺญสฺส จตฺตาริ อนุโลมานิ โหนฺติ, ปญฺจมํ โคตฺรภุ, ฉฏฺฐํ มคฺคจิตฺตํ, สตฺตมํ ผลนฺติ. ‘‘อิตรฏฺฐกถาสู’’ติ วินยฏฺฐ กถาทีสุ. ‘‘ปฏิสิทฺธตฺตา’’ติ ปญฺจมํ โคตฺร ภุปฺปวตฺติยา ปฏิสิทฺธตฺตา [Pg.134] อาทิมฺหิ อฏฺฐนฺนํ อญฺญตฺรสฺมึติ วุตฺตตฺตา อิธ นิรุทฺเธติ ปทํ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพเมวาติ วุตฺตํ ‘‘นิรุทฺเธ อนนฺตรเมวาติ ปทจฺเฉโท’’ติ. อนนฺตร สทฺทสฺส จ นิจฺจํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา ตเมวปทํ วิภตฺติ ปริณาเมน อธิกตนฺติ อาห ‘‘นิรุทฺธสฺสาติ อตฺถโต ลทฺธเมวา’’ติ. ‘‘วสิภูตาปี’’ติ วสิภูตาปิ สมานา. ‘‘เอกวารํ ชวิตฺวา’’ติ อิทํ โลกิยปฺปนาวเสน วุตฺตํ. โลกุตฺตร อปฺปนาปน สตฺตมมฺปิ อุปฺปชฺชติเยว. มูลฏีกา ปาเฐ ‘‘ภูมนฺตรปตฺติยา’’ติ โคตฺรภุ จิตฺตํ กามภูมิ โหติ. อปฺปนาปน มหคฺคตภูมิ วา โลกุตฺตรภูมิ วา โหติ. เอวํ ภูมนฺตรปตฺติยา. ‘‘อารมฺมณนฺตร ลทฺธิยา’’ติ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ผลชวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถหิ ปุริมานิ อนุโลม ชวนานิ สงฺขารา รมฺมณานิ โหนฺติ. ผลชวนํ นิพฺพานารมฺมณํ. อิทญฺจ การณมตฺตเมว. ยถาวุตฺต เลฑฺฑุปมา เอว อิธ ยุตฺตรูปาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ เอตํ อตฺถชาตํ น โข เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อนทฺธนียา’’ติ อทฺธานํ ทีฆกาลํ นข มนฺตีติ อนทฺธนียา. อสารา. อสารตฺตา เอว สีฆตรํ รุหนฺติ. สีฆตรํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. สารวนฺตา ปน สาเรน สห วฑฺฒมานตฺตา สีฆตรํ นรุหนฺติ. สีฆตรํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ นา ปชฺชนฺติ. เตนาห ‘‘เอกวสฺสชีวิโน’’ติอาทึ. ‘‘เอวเมวา’’ติอาทีสุ ‘‘ปติตชวเนสู’’ติ ปญฺจม ฉฏฺฐ สตฺตม ชวเนสุ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สุปกฺกสาลิภตฺต สทิสานี’’ติ ยถา สาลิภตฺตานิ สุปกฺกตฺตา เอว มุทุตรานิ หุตฺวา ทุพฺพลานิ อจิรฏฺฐิติกานิ. ตสฺมึ ทิวเสปิ ปูติภาวํ คจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปนา ชวนานิ. ‘‘ยสฺมา จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ทุวิธสฺส นิยมสฺสา’’ติ ชวนนิยมสฺส จ กาลนิยมสฺส จ. ‘‘ปฏิสนฺธิยา อนนฺตร ปจฺจย ภาวิโน’’ติ สตฺตม ชวน เจตนา อนนฺตร ปจฺจโย, ตทนนฺตเร ปวตฺตํ วิปาก สนฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺโน, ตเมว จ อวสาเน จุติ จิตฺตํ หุตฺวา ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย. เอวํ ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจย ภาเวน อวสฺสํ ภวิสฺสมานสฺสาติ อตฺโถ. อิทญฺจ การณ มตฺตเมว. มหาฏีกาวจนํ ปน กิญฺจิ วตฺตพฺพ รูปนฺติ น ปฏิกฺขิตฺตํ. ‘‘นิรนฺตรปฺปวตฺตานํ’’ติ [Pg.135] อาทีสุ. ภินฺนา อสทิสา เวทนา เยสํ ตานิ ภินฺนเวทนานิ. ‘‘อาเสวน ปจฺจนีกานํ’’ติ อาเสวน ปจฺจยปฺปฏิ ปกฺขานํ. อภินฺนา เวทนา เยสนฺติ วิคฺคโห. กฺริยชวนานนฺตรํ อรหตฺตผลํ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสเมตฺถสุวิญฺเญยฺยํ.

138. අප්පනා වාරයෙහි: 'අප්පනා ජවනං' යනු කර්ම පදයයි. 'තදාරම්මණං' යනු කර්තෘ පදයයි. 'ඉන්ද්‍රිය සමතාදීහි' යනු ශ්‍රද්ධාදී පංචේන්ද්‍රියයන් එකිනෙක ඉක්මවා නොයන පරිදි වූ සමබරතාව ආදියෙනි. 'පරිතො' යනු හාත්පසිනි. 'උපෙච්චා' යනු ළඟට ගොස්ය. අප්පනාව ඉපදවීමට හෝ දරා සිටීමට ඇති සමර්ථ භාවය 'අප්පනාවහ සමත්ථභාවය' යි. 'යස්ස පවත්තියා' යනු යම් උපචාර ජවනයක පැවැත්මෙනි. 'අචිරං කාලං' යනු නොබෝ කලකිනි. 'පරිත්ත ජාතික' නම් වූයේ කාමාවචර ජාතියයි. 'ගොත්තං' යනු කර්ම-කර්තෘ පදයයි. 'අභිභූය්‍යති' යනු භාවනා බලයෙන් මැඬපවත්වනු ලබයි යන්නයි. මනාව මර්දනය කරනු ලබයි යනු අර්ථයයි. 'ඡිජ්ජති' යනු මෙහි මැඬපැවැත්වීමේ උපරිම අවස්ථාව දැක්වීමකි. යම් තාක් ඒ පෘථග්ජන ගෝත්‍රය සිඳී යන තෙක්, මැඬපවත්වයි, මර්දනය කරයි යන්න මෙයින් කියවේ. ගෝත්‍රය (පෘථග්ජන භාවය) මැඬපවත්වන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යන්න ද යෙදේ. 'පඤ්චමං' යනු පස්වන චිත්ත වාරයෙහිය. 'එකල්හි ජවනය පතිත වූයේ නම් වෙයි' යනු, ස්වභාවයෙන්ම ජවන පැවැත්ම උපරිම වශයෙන් සත් වාරයකි. සිව්වැන්න මුදුන්පත් වූ අවස්ථාවයි. පස්වැන්නෙහි සිට ජවන ශක්තිය බැසීම (පතිත වීම) සිදු වේ. එබැවින් ඒ පස්වන වාරයෙහි ජවනය පතිත වූයේ නම් වේ. 'දුතියේන' යනු දෙවන ශබ්දයෙන්මය. 'දුතියං' යනු දෙවන චිත්ත වාරයෙහිය. එකල්හි අනුලෝමය පළමු ජවනය වන්නේය යන්න 'අසේවනය නොලැබූ අනුලෝමය' යනුවෙන් කියන ලදී. 'එතේනේවා' යනු ඒ පද දෙකෙන්මයි. අට්ඨසාලිනියෙහි නම් මෙය අනුමත වූවක් මෙන් පෙනේ. එහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'මඳ ප්‍රඥා ඇත්තාට අනුලෝම සිත් සතරක් වෙයි, පස්වැන්න ගෝත්‍රභූ ද, හයවැන්න මාර්ග සිත ද, හත්වැන්න ඵල සිත ද වේ.' 'ඉතරට්ඨකථාසු' යනු විනය අටුවා ආදියෙහිය. 'පටිසිද්ධත්තා' යනු පස්වැන්නෙහි ගෝත්‍රභූ පැවැත්ම තහනම් කර ඇති බැවින්, ආරම්භයේදී අට දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු කෙරෙහි යැයි කී බැවින්, මෙහි 'නිරුද්ධෙ' යන පදය අනිවාර්යයෙන්ම තිබිය යුතු බව දක්වමින් 'නිරුද්ධෙ අනන්තරමෙව යනු පදච්ඡේදයයි' යනුවෙන් කියන ලදී. 'අනන්තර' ශබ්දය නිතරම සම්බන්ධයක් අපේක්ෂා කරන බැවින්, ඒ පදයම විභක්ති වෙනස්වීමෙන් අමුතුවෙන් ගත් බව 'නිරුද්ධස්ස යන්න අර්ථයෙන් ලබන ලද්දකි' යනුවෙන් කීහ. 'වසිභූතාපි' යනු වශීභාවයට පත් වූවන් වුවද සමාන වේ. 'එක් වරක් ජවනය වී' යන්න ලෞකික අප්පනාව සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. ලෝකෝත්තර අප්පනාව වූ කලී හත්වැන්නේදී ද උපදී. මූලටීකා පාඨයෙහි 'භූමන්තරපත්තියා' යනු ගෝත්‍රභූ සිත කාම භූමියට අයත් වේ. අප්පනාව වනාහි මහග්ගත භූමිය හෝ ලෝකෝත්තර භූමිය හෝ වෙයි. මෙසේ භූමි අතර වෙනසක් ඇති බැවිනි. 'ආරම්මණන්තර ලද්ධියා' යනු ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි ඵල ජවනය අරමුණු කරගෙන කියන ලද්දකි. එහිදී පෙර අනුලෝම ජවනයන් සංස්කාර අරමුණු කොට පවතී. ඵල ජවනය නිවන අරමුණු කරයි. මෙය ද එක් හේතුවක් පමණි. පෙර කී කැට කැබිලිත්ත පිළිබඳ උපමාවම මෙහිදී වඩාත් සුදුසු බව දත යුතුය. 'මෙය මෙසේ නොදැක්ක යුතුය' යනු මේ කරුණ මෙසේ නොදැක්ක යුතු බවයි. 'අනද්ධනීයා' යනු දීර්ඝ කාලයක් නොපවතින බැවින් අනද්ධනීය නම් වේ. සාරයක් නැත. නිසරු බැවින්ම ඉතා ඉක්මනින් වැවේ. ඉක්මනින් වර්ධනය හා ව්‍යාප්තිය සිදුවේ. සාරවත් වූ ගස් වැල් සාරය සමඟ වැඩෙන බැවින් ඉක්මනින් නොවැවේ. ඉක්මනින් වර්ධනය හා ව්‍යාප්තිය සිදු නොවේ. එබැවින් 'එක් වසරක් ජීවත් වන' යනාදිය කීහ. 'එවමෙව' යනාදියේදී 'පතිත ජවනයන්හි' යනු පස්වන, හයවන සහ හත්වන ජවනයන්හිය. 'මෙහි ද' යනාදියේදී 'හොඳින් පිසින ලද හැල් බත් වැනිය' යනු හැල් බත් හොඳින් පිසීම නිසාම ඉතා මෘදු වී දුර්වල වී වැඩි කල් නොපවතින්නාක් මෙනි. එදිනම පවා නරක් වීම (පූති භාවය) සිදුවේ. අප්පනා ජවනයන් ද එසේමය. 'යස්මා ච' යනාදියේදී 'දෙවැදෑරුම් නියමයන්ගේ' යනු ජවන නියමය හා කාල නියමයයි. 'ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන්නා වූ' යනු හත්වන ජවන චේතනාව අනන්තර ප්‍රත්‍යය වේ, ඊට අනතුරුව පවත්නා විපාක සන්තතිය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ඵලය වේ, එයම අවසානයේ චුති සිත වී මතු භවයේ ප්‍රතිසන්ධි සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වේ. මෙසේ ප්‍රතිසන්ධි සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය භාවයෙන් අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන බව අර්ථයයි. මෙය ද එක් හේතුවක් පමණි. මහාටීකා වචනය ද කිවයුත්තක් බැවින් ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. 'නිරන්තරයෙන් පවත්නා' යනාදියේදී, වෙනස් වූ හෝ අසමාන වූ වේදනාවන් ඇත්තේ යම් සිත්වලට ද ඒවා 'භින්න වේදනා' (වෙනස් වූ වේදනා) සහිත සිත්ය. 'ආසේවන ප්‍රත්‍යයට පටහැනි වූ' යනු ආසේවන ප්‍රත්‍යයට විරුද්ධ වූවන්ය. 'අභින්න වේදනා' යනු නොවෙනස් වූ වේදනා ඇත්තේ යනු විග්‍රහයයි. ක්‍රියා ජවනයෙන් පසු අර්හත් ඵලය ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

๑๓๙. ‘‘สพฺพถา ปี’’ติอาทีสุ. โลเก มชฺฌิมเก หิ มหาชเนหิ อิจฺฉิตมฺปิ กิญฺจิ อารมฺมณํ อติอุกฺกฏฺเฐหิ มนฺธาตุ ราชาทีหิ อิจฺฉิตํ น โหติ. ตถา เตหิ มหาชเนหิ อนิจฺฉิตมฺปิ กิญฺจิ อารมฺมณํ อติทุคฺคเตหิ ปจฺจนฺต วาสีหิ อิจฺฉิตํ โหติ. ตสฺมา อารมฺมณานํ อิฏฺฐานิฏฺฐ ววตฺถานํ ปตฺวา อติอุกฺกฏฺเฐหิ จ อติทุคฺคเตหิ จ ววตฺถานํ น คจฺฉติ, มชฺฌิมเกหิ เอว ววตฺถานํ คจฺฉติ. เตนาห ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘อารมฺมณํ’’ติ กตฺตุปทํ. ‘‘วิปากจิตฺตํ’’ติ กมฺมปทํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิ รูปํ. ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ กสฺมึจิ เอกสฺมึ ปุปฺเผ. ‘‘เตน วา’’ติ เตน วา สุขสมฺผสฺเสน วตฺเถน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

139. 'සබ්බථා පි' යනාදියේදී: ලෝකයෙහි මධ්‍යම මට්ටමේ සාමාන්‍ය ජනයා විසින් රුචි කරන ලද යම් අරමුණක්, ඉතා උසස් වූ මන්ධාතු රජු වැනි අයට රුචි නොවිය හැකිය. එමෙන්ම ඒ සාමාන්‍ය ජනයා අකමැති යම් අරමුණක් ඉතා දිළිඳු වූ ප්‍රත්‍යන්ත වාසීන්ට රුචි විය හැකිය. එබැවින් අරමුණුවල ඉෂ්ට-අනිෂ්ට බව තීරණය කිරීමේදී ඉතා උසස් අය හෝ ඉතා දිළිඳු අය අනුව තීරණය නොවේ; මධ්‍යම මට්ටමේ ජනයා අනුවම එය තීරණය වේ. එබැවින් 'එහි ද' යනාදිය කීහ. 'ආරම්මණං' යනු කර්තෘ පදයයි. 'විපාකචිත්තං' යනු කර්ම පදයයි. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් රූපයකි. 'කිස්මිඤ්චි' යනු කිසියම් එක් මලක යන්නයි. 'තේන වා' යනු ඒ සුවපහසු වස්ත්‍රයෙන් යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

‘‘เวทนานิยโมปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘อาทาเส มุขนิมิตฺตสฺส วิยา’’ติ ยถา อาทาเส มุข นิมิตฺตสฺส จลน จวนาทิโยโค นานาวณฺณโยโค จ ยถามุขเมว สิทฺโธ. ตถา วิปากานํ. เวทนา โยโค ปน ยถารมฺมณเมว สิทฺโธติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘เวทนาโยโค’’ติ นานาเวทนาโยโค. ‘‘กปฺเปตฺวา’’ติ จินฺเตตฺวา. ‘‘ปกปฺเปตฺวา’’ติ นานปฺปการโต จินฺเตตฺวา. น เกวลญฺจ วิปากานํ เอว ยถารมฺมณํ เวทนา โยโค โหตีติ โยชนา.

"වේදනානියමොපන" යනාදියෙහි, "කණ්ණාඩියක මුහුණු සේයාව මෙන්" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කණ්ණාඩියක මුහුණු සේයාවෙහි සැලීම, ඉවත්වීම ආදිය සහ විවිධ වර්ණ සම්බන්ධය මුහුණට අනුකූලවම සිදුවන බවයි. විපාකයන්ගේ තත්ත්වය ද එසේමය. වේදනා සම්බන්ධය වූ කලී අරමුණට අනුකූලවම සිදුවන බව මෙහි අර්ථයයි. එහි "වේදනායොගො" යනු විවිධ වේදනාවන්ගේ සම්බන්ධයයි. "කප්පෙත්වා" යනු සිතාය. "පකප්පෙත්වා" යනු නානප්‍රකාරයෙන් සිතාය. විපාකයන්ට පමණක් නොව, අරමුණට අනුකූලව වේදනා සම්බන්ධය ඇති වන බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

‘‘อยญฺจา’’ติอาทีสุ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปี’’ติ ปฏฺฐาน อฏฺฐกถายมฺปิ. ‘‘ตทารมฺมณ วเสนา’’ติ ตทารมฺมณวเสน ปวตฺตานนฺติ ปาฐเสโส. ‘‘ปญฺจนฺนํ’’ติ โสมนสฺส สนฺตีรเณน สทฺธึ จตฺตาริ มหาวิปาก โสมนสฺสานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ปกติ นีหาเรนา’’ติ ปกติยา นิจฺจกาลํ ปวตฺตปฺปกาเรน. ปาฬิปาเฐ. ภาวิตานิ อินฺทฺริยานิ เยนาติ ภาวิตินฺทฺริโย. ‘‘มนาปํ’’ติ มโนรมฺมํ. ‘‘อมนาปํ’’ติ อมโนรมฺมํ. วิหเรยฺยนฺติ สเจ กงฺขตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิกูเล’’ติ [Pg.136] อมนาเป. ‘‘อปฺปฏิกูล สญฺญี’’ติ มนาปสญฺญี. เอวํ เสเสสุ. ‘‘เตสํ’’ติ ขีณาสวานํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘สุมโน’’ติ โสมนสฺสิโต. ‘‘ทุมฺมโน’’ติ โทมนสฺสิโต. ปาฬิปาเฐ. ‘‘เมตฺตายวา ผรตี’’ติ อยํ สตฺโต อเวโรโหตูติอาทินา เมตฺตาจิตฺเตน วา ผรติ. ‘‘ธาตุโส อุปสํหรตี’’ติ ยถา ม ม กาโยปิ จตุธาตุ สมุสฺสโย โหติ. ตตฺถ เอกาปิ ธาตุ นาม ปฏิกูลา วา อปฺปฏิกูลา วา น โหติ. เกวลํ ตุจฺฉ สุญฺญ สภาวมตฺตา โหติ. เอวเมว อิมสฺส สตฺตสฺส กาโยปีติอาทินา ธาตุ โส อุปสํหรติ. ‘‘อสุภาย วา’’ติ อสุภ ภาวนาย วา. อสุภ ภาวนา จิตฺเตน วาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสุภายา’’ติ วา ตสฺส อสุภภาวตฺถาย. เทวนาฏกา เทวจฺฉรา นาม. กุถิตานิ กุฏฺฐานิ เยสํ ตานิ กุถิต กุฏฺฐานิ. ‘‘สรีรานี’’ติ กายงฺคานิ. กุถิต กุฏฺฐานิ สรีรานิ ยสฺส โส กุถิตกุฏฺฐสรีโร. ‘‘กุถิตานี’’ติ อพฺภุกฺกิรณานิ. เวทนา ยุตฺตานิ โหนฺติ อิติ อปเร วทนฺตีติ โยชนา. ตสฺมา ปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘ยถา อานิสํส ทสฺสเนนา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ วิสุทฺธิ มคฺคฏฺฐกถายํ. ‘‘พุทฺธสุพุทฺธตา ทสฺสเนนา’’ติ อตฺตโน สตฺถุภูตสฺส พุทฺธสฺส สุพุทฺธตา ทสฺสเนน. ‘‘อตฺตสมฺปตฺติ ทสฺสเนนา’’ติ มยํ ปน เอวรูปา ทุกฺขา มุตฺตามฺหาติ เอวํ อตฺตโน สมฺปตฺติ ทสฺสเนน. ‘‘อฏฺฐิกงฺกลิกเปตรูเป’’ติ นิมฺมํ สโลหิเต อฏฺฐิปุญฺชเปตสรีเร. ‘‘กุฏฺฐิโน’’ติ กุฏฺฐสรีรสฺส. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ธมฺมปท อฏฺฐกถายํ. อติ อิฏฺเฐ เทวจฺฉร วณฺณาทิเก. อติ อนิฏฺเฐ กุถิตกุฏฺฐสรีราทิเก. ‘‘วตฺถุ ภูโต’’ติ อุปฺปตฺติฏฺฐาน ภูโต. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ’’ติ กตฺตุ อตฺเถสามิวจนํ. ‘‘ตทุภยํ ปี’’ติ อุภยํ ตํ คหณํปิ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ โลกิย มหาชนานํ. ‘‘วิปลฺลาสวเสเนว โหตี’’ติ เทวจฺฉรวณฺณาทีสุ อติอิฏฺเฐสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณมฺปิ วิปลฺลาส วเสเนว โหติ. กสฺมา, เทวจฺฉร วณฺณาทีสุ อติ อิฏฺฐ สญฺญาย วิปลฺลาส สญฺญาภาวโต.

"අයඤ්ච" යනාදියෙහි "අට්ඨකථායං පී" යනු පට්ඨාන අට්ඨකථාවෙහි ද යන්නයි. "තදාරම්මණ වසේන" යනු තදාරම්මණ වශයෙන් පවත්නා වූ යන්න පාඨ ශේෂයයි. "පඤ්චන්නං" යනු සෝමනස්ස සන්තීරණය සමග මහා විපාක සෝමනස්ස සිත් හතර අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. "පකති නීහාරේන" යනු ප්‍රකෘතියෙන් නිරන්තරයෙන් පවතින ආකාරයෙනි. පාලි පාඨයෙහි "භාවිතින්ද්‍රියො" යනු යමෙකු විසින් ඉන්ද්‍රියයන් වඩන ලද්දේ ද හෙතෙම භාවිතින්ද්‍රිය නම් වේ. "මනාපං" යනු මනරම් වූ දෙයයි. "අමනාපං" යනු මනරම් නොවන දෙයයි. "විහරෙය්‍යුං" යන්න "ඉදින් කැමති වන්නේ නම්" යන්න හා සම්බන්ධ වේ. "පටිකූලෙ" යනු අමනාප දෙයෙහිය. "අප්පටිකූල සඤ්ඤී" යනු මනාප වූ සංඥා ඇති බවයි. සෙසු තැන්වල ද එසේමය. "තේසං" යනු රහතන් වහන්සේලාගේය. පාලි පාඨයෙහි "සුමනො" යනු සොම්නස් වූයේය, "දුම්මනො" යනු දොම්නස් වූයේය යන්නයි. "මෙත්තාය වා ඵරති" යනු "මේ සත්වයා වේර රහිත වේවා" යනාදී වශයෙන් මෙත්තා සිතින් පතුරුවයි. "ධාතුසෝ උපසංහරති" යනු "මාගේ ශරීරය ද සතර මහා ධාතූන්ගේ එකතුවකි, එහි එකම ධාතුවක්වත් පිළිකුල් හෝ පිළිකුල් නොවන දෙයක් නොවේ, එය හිස් වූ ශූන්‍ය වූ ස්වභාවයක්ම පමණි; එලෙසම මේ සත්වයාගේ ශරීරය ද එසේමය" යනාදී වශයෙන් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. "අසුභාය වා" යනු අසුභ භාවනාවෙන් හෝ යන්නයි. එනම් අසුභ භාවනා සිතින් යුක්තව යන්නයි. "අසුභාය" යනු ඔහුගේ අසුභ භාවය පිණිසයි. "දේවනාටකා" යනු දිව්‍ය අප්සරාවෝය. කුණු වූ කුෂ්ඨ ඇත්තා වූ ශරීර අවයව "කුථිතකුට්ඨ සරීර" නම් වේ. "කුථිතානි" යනු වැගිරීම්ය. වේදනාවෙන් යුක්ත වෙති යි අන්‍යයෝ පවසති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එබැවින් ප්‍රත්‍යය වේ යන්න සම්බන්ධයයි. කෙසේ ප්‍රත්‍යය වේද යත්, "යථා ආනිසංස දස්සනේන" යනාදිය පැවසුණි. එහි "අට්ඨකථායං" යනු විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථාවෙහිය. "බුද්ධසුබුද්ධතා දස්සනේන" යනු තමන්ගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා අවබෝධය දැකීමෙනි. "අත්තසම්පත්ති දස්සනේන" යනු "අපි මෙබඳු දුක්වලින් මිදුනෙමු" යි මෙසේ තමන්ගේ සම්පත්තිය දැකීමෙනි. "අට්ඨිකංකලිකපේතරූපේ" යනු මස් රහිත ලේ සහිත ඇට සැකිලි වැනි ප්‍රේත ශරීරයෙහිය. "කුට්ඨිනො" යනු කුෂ්ඨ රෝගී ශරීරය ඇත්තාගේය. "අට්ඨකථායං" යනු ධම්මපද අට්ඨකථාවෙහිය. අතිශයින් ඉෂ්ට වූ දිව්‍ය අප්සරා වර්ණාදියෙහිත්, අතිශයින් අනිෂ්ට වූ කුණු වූ කුෂ්ඨ ශරීරාදියෙහිත් "වත්ථුභූතො" යනු උපතට හේතු වූ ස්ථානය වූ යන්නයි. "තේසං තේසං සත්තානං" යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. "තදුභයම්පි" යනු ඒ අල්ලා ගැනීම් දෙකමය. "තේසං" යනු ඒ ලෞකික මහාජනයාගේය. "විපල්ලාස වසේනේව හෝති" යනු දිව්‍ය අප්සරා වර්ණාදී අතිශය ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි අතිශය ඉෂ්ට වූ ආකාරයෙන් ගැනීම ද විපල්ලාසයක් නිසාම සිදුවන්නකි. මන්ද, දිව්‍ය අප්සරා වර්ණාදියෙහි "අති ඉෂ්ට" සංඥාව පැවතීම විපල්ලාස සංඥාවක් බැවිනි.

วิภาวนิปาเฐ[Pg.137]. ‘‘ปวตฺติยา’’ติ ปวตฺตนโต. อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตตฺตา อฏฺฐกถาคารเวน’’ตํ วิจาเรตพฺพ เมวา’’ติ วุตฺตํ. อตฺถโต ปน อยุตฺตเมวาติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย อญฺญตฺถปิ. ‘‘ธมฺม จกฺขุรหิตา’’ติ ธมฺม ววตฺถานญฺญาณ จกฺขุ รหิตา. ‘‘กุสลากุสลานิ เยวา’’ติ เตสํ ธมฺม จกฺขุ รหิตานํ อุปฺปนฺนานิ กุสลากุสลานิเยว. คาถายํ. ‘‘รูปา’’ติ รูปโต นปฺปเวธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สทฺทา’’ติอาทีสุปิ เอเสวนโย. นปฺปเวธนฺตีติ จ น จลนฺติ, น กมฺปนฺติ, จิตฺตญฺญถตฺตํ น คจฺฉนฺติ. ตถา อุเปกฺขา กฺริยชวนานนฺตรมฺปิ ตทารมฺมณานิ โสมนสฺสุ เปกฺขาเวทนา ยุตฺตานิ เอว สิยุนฺติ โยชนา. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ตทารมฺมณตาย ตทารมฺมณภาเวน. ‘‘กตฺถจี’’ติ กตฺถจิ อภิธมฺม ปาฬิยํ. ‘‘วิชฺชมาเน จ ตสฺมึ’’ติ ตสฺมึ กฺริยชวนานุ พนฺธเก ตทา รมฺมเณ วิชฺชมาเน สติ. เอตํ ภวงฺคญฺจ นาม อนุพนฺธตีติ สมฺพนฺโธ. นทีโสโต ปฏิโสตคามินาวํ อนุพนฺธติ วิยาติ โยชนา. ‘‘สวิปฺผาริกํ เอวชวนํ’’ติ กิเลส ธมฺมานํ วิปลฺลาส ธมฺมานญฺจ วเสน ขณมตฺเตปิ อเนกสเตสุ อารมฺมเณสุ วิวิธากาเรน ผรณเวคสหิตํ กุสลากุสล ชวนเมว อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ. น ปน กฺริยชวนํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตนฺติ โยชนา. ‘‘ฉฬงฺคุ เปกฺขาวโต’’ติ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ, น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรตี-ติอาทินา วุตฺตาย ฉ ทฺวาริกวเสน ฉฬงฺค สมนฺนาคตาย อุเปกฺขาย สมฺปนฺนสฺส. วตฺตนํ วุตฺติ. สนฺตา วุตฺติ อสฺสาติ สนฺต วุตฺติ. ตํ วิจาเรนฺโต ‘‘ปฏฺฐาเน ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยทิ เจตํ วุจฺเจยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘เอตํ’’ติ กฺริยา พฺยากเตติอาทิกํ เอตํ วจนํ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ตสฺมึ วจเน. ‘‘เอวมาทินา’’ติ เอวมาทินา นเยน. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อุตฺตรํ’’ติ ปริหารํ. ‘‘วิปสฺสนาจาร วเสนา’’ติ วิปสฺสนา ปวตฺติ วเสน. ‘‘เตสํ’’ติ โสมนสฺส โทมนสฺสานํ. ‘‘อิตรีตรานนฺตร ปจฺจยตา’’ติ อญฺญมญฺญานนฺตร ปจฺจยตาติ อตฺโถ. ‘‘เถเรนา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. สพฺพานิ ตทา รมฺมณานิ, สพฺพานิ ภวงฺคานิ จ. ‘‘สมุทา จรนฺตี’’ติ จิรกาลํ สญฺจรนฺติ[Pg.138]. ‘‘เอตานิหี’’ติอาทินา เตสํ อฏฺฐารสนฺนํ ชวนานํ อนนฺตรํ ตทารมฺมณานํ อนิยมโต ปวตฺติยา การณยุตฺตึ ทสฺเสติ. สมฺภวติ อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ สมฺภโว. ตทา รมฺมณสฺส สมฺภโว ตทา รมฺมณ สมฺภโว. อถวา, สมฺภวนํ อุปฺปชฺชนํ สมฺภโวติ อิเม ทฺเว อตฺเถ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา รมฺมณ สมฺภโว’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เยสํ ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘เยสํ’’ติ เยสํ ปุคฺคลานํ. ‘‘อิตรานี’’ติ อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวยโต อญฺญานิ. ‘‘น โหนฺตีติ น วตฺตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ. เอวํสติ, กสฺมา เถเรน อิธ น วุตฺตานีติ. อฏฺฐสาลินิยํ อวุตฺตตฺตา อิธ น วุตฺตานีติ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน กสฺมา น วุตฺตานิ. เยภูยฺย นิยมโสเต ปติตตฺตา น วุตฺตานิ. น ปน อลพฺภมานตฺตา น วุตฺตานีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณ ทฺวยเมว วุตฺตํ’’ติ อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน วุตฺตํ. ยถาห อถสฺส ยทา โสมนสฺส สหคตปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปวตฺเต ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปมาเทน ปริหีนชฺฌานสฺส ปณีต ธมฺโม เม นฏฺโฐติ ปจฺจเวกฺขโต วิปฺปฏิสาริ วเสน โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตทา กึ อุปฺปชฺชติ. โสมนสฺสานนฺตรญฺหิ โทมนสฺสํ, โทมนสฺสานนฺตรญฺจ โสมนสฺสํ ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธํ. มหคฺคต ธมฺมํ อารพฺภ ชวเน ชวิเต ตทา รมฺมณมฺปิ ตตฺเถว ปฏิสิทฺธนฺติ. กุสล วิปากาวา อกุสลวิปากาวา อุเปกฺขา สหคตา เหตุกมโนวิญฺญาณ ธาตุ อุปฺปชฺชติ. กิมสฺสา รมฺมณนฺติ. รูปาทีสุ ปริตฺต ธมฺเมสุ อญฺญตรํ. เอเตสุ หิ ยเทว ตสฺมึ สมเย อาปาตมาคตํ โหติ. ตํ อารพฺภ เอตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ-ติ. เอวํ โทมนสฺสสหคต ชวนานุรูปํ อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณ ทฺวยเมว อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. ‘‘เอตมฺปิ ยุชฺชติ เยวา’’ติ อกุสล ชวนาวสาเน เอตํ สเหตุกํ อาคนฺตุก ภวงฺคํปิ ยุชฺชติเยว. ‘‘โทมนสฺส ชวนานนฺตรํ ภวงฺค ปาโตว โหตี’’ติ อุเปกฺขา สหคต มูลภวงฺค ปาโตว โหติ. อาคนฺตุก ภวงฺเคน กิจฺจํ นตฺถิ. กสฺมา, อุเปกฺขา ปฏิสนฺธิกตฺตา. เนวตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, เตสุ อารมฺมเณสุ ตทารมฺมณวารสฺส อสมฺภวโต. น [Pg.139] หิ มหนฺตารมฺมเณสุ จ อวิภูตารมฺมเณสุ จ ตทารมฺมณวาโร สมฺภวติ. น จ มูลภวงฺค สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, มูลภวงฺคภู ตสฺส โสมนสฺส ภวงฺคสฺส โทมนสฺส ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตา. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิมินา การเณน. ‘‘เอกํ’’ติ เอกํ อุเปกฺขาสหคต วิปากํ. ตถา ตสฺเสว โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺส เนว ตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. น จ มูลภวงฺค สมฺภโวติ กตฺวา โทมนสฺสานนฺตรํ ฉสุ…เป… ปวตฺตตีติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘ตสฺเสวา’’ติ โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิกสฺเสว. เนวตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, อารมฺมณานํ อติมหนฺตตฺเตปิ อติวิภูตตฺเตปิ สติ โสมนสฺส ตทารมฺมณสฺส ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตา. อุเปกฺขา ตทา รมฺมณสฺส จ อารมฺมเณน สห วิรุทฺธตฺตา. น หิ อติ อิฏฺฐารมฺมเณ อุเปกฺขา ตทารมฺมณํ ปวตฺตติ. มหคฺคต ปญฺญตฺตา รมฺมเณสุ ปน อุภยมฺปิ ตทารมฺมณํ นุปฺปชฺชติเยว. น จ มูลภวงฺค สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตาติ.

විභාවනී පාඨයෙහි 'පවත්තියා' යනු පැවතීම නිසා යන්නයි. අටුවා අදහසෙහි පිහිටා පවසන ලද බැවින්, අටුවාව කෙරෙහි ඇති ගෞරවයෙන් 'එය විමසිය යුතු ම ය' යි පවසන ලදී. අර්ථය අනුව නම් එය අයෝග්‍ය බව ම පවසන ලද්දේ වෙයි. මෙම ක්‍රමය අන් තැන්හි ද යෙදේ. 'ධම්මචක්ඛුරහිතා' යනු ධර්මයන් ව්‍යවස්ථාපනය (විනිශ්චය) කරන ඥාන ඇසින් තොර වූවෝ ය. 'කුසලාකුසලානි යේව' යනු එම ධර්ම චක්ෂුසින් රහිත වූවන්ට උපදින්නා වූ කුසල් සහ අකුසල් ම ය. ගාථාවෙහි 'රූපා' යනු රූපයන් නිසා කම්පා නොවෙති යන සම්බන්ධයයි. 'සද්දා' ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. 'නප්පවේධන්ති' යනු සෙලවෙන්නේ නැත, කම්පා වන්නේ නැත, සිත වෙනස් වීමකට පත් නොවේ යන්නයි. එසේම උපේක්ෂා ක්‍රියා ජවනයෙන් අනතුරුව ද තදාරම්මණ සිත් සෝමනස්ස හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත ම විය යුතුය යනු යෝජනාවයි. මූලටීකා පාඨයෙහි 'තදාරම්මණතා' යනු තදාරම්මණ බව නිසා යන්නයි. 'කත්ථචි' යනු යම් අභිධර්ම පාළියක යන්නයි. 'විජ්ජමානේ ච තස්මිං' යනු ක්‍රියා ජවනය අනුව පවත්නා එම තදාරම්මණ සිත පවතින කල්හි යන්නයි. මෙය භවංගය අනුව පවතින්නේ යනු සම්බන්ධයයි. එය ගඟේ සැඩ පහරට එරෙහිව යන බෝට්ටුවක් පසුපස යන සැඩ පහරක් මෙනැයි යෙදුමකි. 'සවිප්ඵාරිකං ඒව ජවනං' යනු කෙලෙස් ධර්මයන්ගේ හා විපල්ලාස ධර්මයන්ගේ වසයෙන් ක්ෂණයකින් වුව ද සිය ගණනක් අරමුණුවල විවිධ ආකාරයෙන් පැතිරෙන වේගය සහිත වූ කුසල් අකුසල් ජවනය ම අනුව පවතී යන්න සුදුසු ය. නමුත් ක්‍රියා ජවනය අනුව පවතී යන්න සුදුසු නැතැයි යනු යෝජනාවයි. 'ඡළංගුපෙක්ඛාවතෝ' යනු ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු වන්නේ ද නැති, අමනාප වන්නේ ද නැති, උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි යනාදී වශයෙන් වදාළ ෂඩ් ද්වාරික වසයෙන් සය වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් සමන්නාගත උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූවහුට යන්නයි. 'වත්තනං' යනු පැවැත්මයි. ශාන්ත පැවැත්මක් ඇත්තේ 'ශාන්තවුත්ති' නම් වේ. එය විමසමින් 'පට්ඨානේ පන' යනාදිය වදාළේය. 'යදි චේතං වුච්චෙය්‍ය' යන්නෙහි 'ඒතං' යනු 'ක්‍රියා ව්‍යාකත' යනාදී වූ එම වචනයයි. 'තස්මිං' යනු එම වචනයෙහි යන්නයි. 'ඒවමාදිනා' යනු මෙබඳු වූ ක්‍රමයකිනි. විභාවනී පාඨයෙහි 'උත්තරං' යනු පිළිතුරයි. 'විපස්සනාචාර වසේන' යනු විපස්සනා පැවැත්මේ වසයෙනි. 'තේසං' යනු එම සෝමනස්ස දෝමනස්සයන්ගේ ය. 'ඉතරීතරානන්තර පච්චයතා' යනු එකිනෙකට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වීම යන අර්ථයයි. 'ථේරේන' යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ විසිනි. සියලු තදාරම්මණ සහ සියලු භවංගයන් ද වේ. 'සමුදාචරන්ති' යනු බොහෝ කලක් හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. 'ඒතානි හි' යනාදියෙන් එම ජවන දහඅටට අනතුරුව තදාරම්මණ සිත් අනියත ලෙස පැවතීමේ යුක්ති සහගත හේතුව දක්වයි. මෙයින් උපදී යන අර්ථයෙන් 'සම්භව' නම් වේ. තදාරම්මණයේ ඉපදීම 'තදාරම්මණ සම්භව' නම් වේ. නැතහොත්, ඉපදීම සහ හටගැනීම යන අර්ථ දෙක දැක්වීමට 'තදාරම්මණ සම්භවෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යේසං පන' යනාදියෙහි, 'යේසං' යනු යම් පුද්ගලයන්ගේ යන්නයි. 'ඉතරානි' යනු උපේක්ෂා සන්තීරණ දෙකට වඩා අන්‍ය වූ සිත් ය. 'ඇති නොවේ යයි නොකිය යුතු ය' යන්න වදාරන ලදී. එසේ නම්, තෙරුන් වහන්සේ මෙහිදී ඒවා සඳහන් නොකළේ මන්ද? අට්ඨසාලිනියෙහි සඳහන් නොකළ බැවින් මෙහි ද සඳහන් නොකරන ලදී. අට්ඨසාලිනියෙහි ඒවා සඳහන් නොකළේ මන්ද? බොහෝ සෙයින් සිදුවන නීතියට (යේභුය්‍ය නියම) ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා සඳහන් නොකරන ලදී. ලබා ගත නොහැකි නිසා සඳහන් නොකළා නොවේ යන මෙම අර්ථය දක්වමින් 'අට්ඨකථායං පන' යනාදිය පැවසීය. 'උපේක්ඛාසහගත සන්තීරණ ද්වයමේව වුත්තං' යනු ආගන්තුක භවංගයක් ලෙස වදාරන ලදී. යම් සේ සෝමනස්ස සහගත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති අයෙකුට, ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ධ්‍යාන උපදවා ප්‍රමාදය නිසා ධ්‍යානයෙන් පිරිහී 'මාගේ ප්‍රණීත ධර්මය නැති විය' යි මෙනෙහි කරන විට විපිළිසර බව නිසා දෝමනස්සයක් උපදී ද, එවිට උපදින්නේ කුමක්ද? සෝමනස්සයට අනතුරුව දෝමනස්සයත්, දෝමනස්සයට අනතුරුව සෝමනස්සයත් පට්ඨානයෙහි පතිසිද්ධ කර ඇත. මහග්ගත ධර්මයක් අරමුණු කර ජවන ඇති වූ විට තදාරම්මණ ඇති වීම ද එහි ම පතිසිද්ධ කර ඇත. කුසල විපාක වූ හෝ අකුසල විපාක වූ හෝ උපේක්ෂා සහගත අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව උපදී. එහි අරමුණ කුමක්ද? රූප ආදී වූ පරිත්ත ධර්මයන්ගෙන් එකකි. මේවා අතරින් ඒ මොහොතේ යමක් ඉදිරිපත් වේ ද, එය අරමුණු කර මෙම සිත උපදින බව දත යුතුය. මෙලෙස දෝමනස්ස සහගත ජවනයට අනුරූප වූ උපේක්ෂා සහගත සන්තීරණ දෙක ම ආගන්තුක භවංග ලෙස අටුවාවෙහි පවසන ලදී. 'ඒතම්පි යුජ්ජති යේව' යනු අකුසල් ජවනය අවසානයෙහි මෙම සහේතුක ආගන්තුක භවංගය ද යෝග්‍ය ම වේ. 'දෝමනස්ස ජවනයට අනතුරුව භවංගයට ම පත් වේ' යනු උපේක්ෂා සහගත මූල භවංගයට ම පත් වීමයි. ආගන්තුක භවංගයකින් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ඒ මන්ද යත්, උපේක්ෂා ප්‍රතිසන්ධික බැවිනි. එහි තදාරම්මණ ඇති වීමක් ද නැත. ඒ මන්ද යත්, එම අරමුණුවල තදාරම්මණ වාරයක් ඇති නොවන බැවිනි. මහා අරමුණුවල සහ අවිභූත අරමුණුවල තදාරම්මණ වාරයක් ඇති නොවේ. මූල භවංගයක් ඇති වීමක් ද නැත. මන්ද යත්, මූල භවංගය වූ සෝමනස්ස භවංගය දෝමනස්ස ජවනය සමඟ විරුද්ධ බැවිනි. 'ඉති කත්වා' යනු මේ හේතුවෙනි. 'ඒකං' යනු එක් උපේක්ෂා සහගත විපාකයකි. එසේම එම දෝමනස්සය උපදවන තැනැත්තාට තදාරම්මණ ඇති වීමක් ද නැත, මූල භවංග ඇති වීමක් ද නැත යනුවෙන් සලකා දෝමනස්සයෙන් අනතුරුව හය ආකාරයකින්... පෙ... පවතියි යනු යෝජනාවයි. එහි 'තස්සේව' යනු සෝමනස්ස ප්‍රතිසන්ධිය ඇති පුද්ගලයාට ම ය. තදාරම්මණ ඇති වීමක් නැත. ඒ මන්ද යත්, අරමුණු අති මහන්ත වුව ද අති විභූත වුව ද සෝමනස්ස තදාරම්මණ සිත ජවනය සමඟ විරුද්ධ බැවිනි. උපේක්ෂා තදාරම්මණ සිත ද අරමුණ සමඟ විරුද්ධ බැවිනි. අති ඉෂ්ට අරමුණක උපේක්ෂා තදාරම්මණ සිත පවතින්නේ නැත. මහග්ගත ප්‍රඥප්ති අරමුණුවල දී නම් තදාරම්මණ දෙවර්ගය ම උපදින්නේ නැත. මූල භවංගය ඇති වීමක් ද නැත. මන්ද යත්, එය ජවනය සමඟ විරුද්ධ බැවිනි.

‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สพฺพ ธมฺเมสู’’ติ สพฺเพสุ อารมฺมณ ธมฺเมสุ. ‘‘ปถม สมนฺนาหาโร’’ติ อาวชฺชน กิจฺจํ อาห. สุตฺตนฺต ปาเฐ. ‘‘ตชฺโช’’ติ เตน อารมฺมณานํ อาปาตา คมเนน ชาโต. ‘‘ตชฺโช’’ติ วา ตทนุรูโปติปิ วทนฺติ. ‘‘วิญฺญาณภาคสฺสา’’ติ จกฺขุ ทฺวาริก วิญฺญาณ โกฏฺฐาสสฺส. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมึ กาเล. กถํ อาวชฺชเนน วินา นุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘สเจ อาวชฺชเนนา’’ติอาทึ. ‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ยถา ปน นิราวชฺชนํ โหติ ภินฺนา รมฺมณญฺจ, เอวํ ตถาติ โยชนา. ‘‘เอกสฺสปี’’ติ เอกสฺส อาคนฺตุก ภวงฺคสฺสปิ นตฺถิ โทโส. มหาอฏฺฐกถายญฺจ นตฺถิ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อตฺถิเยว. ‘‘สวิปฺผนฺทนตฺตา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ สวิปฺผาริกนฺติ ปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ‘‘อิตเร สญฺจา’’ติ มหคฺคตโลกุตฺตร ชวนานญฺจ. กานิ จิ ปริตฺตารมฺมณานิปิ สมานานิ. ยทิ ตทารมฺมณู ปนิสฺส ยสฺส กามภวงฺคสฺส อภาวโต ตทารมฺมณานิ รูปารูป พฺรหฺมานํ นุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ สติ, จกฺขุโสต ทฺวาริก จิตฺตานิปิ รูป พฺรหฺมานํ นุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อาห ‘‘จกฺขุ โสตวิญฺญาณานิ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘อินฺทฺริยปฺปวตฺติ [Pg.140] อานุภาวโต’’ติ จกฺขุ วตฺถุ โสตวตฺถุ สงฺขาตานํ อินฺทฺริย วตฺถูนํ รูป พฺรหฺม สนฺตาเน ปวตฺตตฺตา เตสํ ปวตฺติ อานุภาวโต จกฺขุ โสตวิญฺญาณานิ รูปพฺรหฺมานํ ปวตฺตนฺติเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘วิกปฺปพเลวา’’ติ กามกุสลา กุสลานํ วิย วิวิเธน อากาเรน กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา อารมฺมณคฺคหสามตฺถิเยวาสติ. ‘‘อปฺปนาปตฺต ภาวนา กมฺมวิเสเส วา’’ติ เอตฺถ อภิญฺญา ชวนานิ วิย มหคฺคต วิปาก โลกุตฺตร วิปากานิ วิย จาติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ปฏิจฺจ สมุปฺปาท วิภงฺคฏฺฐกถายํ. ‘‘วิภาวนิยํ วุตฺต การณานี’’ติ อฏฺฐกถาโต อาหริตฺวา วิภาวนิยํ วุตฺตานิ ‘อชนกตฺตา ชนก สมานตฺตา ภาวโต’ติอาทีนิ การณานิ.

"එත්ථ ච" යනාදී තැන්හි "සබ්බ ධම්මේසු" යනු සියලු ආරම්මණ ධර්මයන්හි යන්නයි. "පඨම සමන්නාහාරෝ" යනු ආවර්ජන කෘත්‍යය ගැන පවසයි. සූත්‍ර පාඨයෙහි "තජ්ජෝ" යනු ඒ අරමුණෙහි ගැටීමෙන් උපන් යන්නයි. "තජ්ජෝ" යනු ඊට අනුරූප වූ යන අර්ථය ද පවසති. "විඤ්ඤාණභාගස්ස" යනු චක්ඛුද්වාරික විඤ්ඤාණ කොටසටයි. "යතෝ" යනු යම් කාලයකදී යන්නයි. ආවර්ජනයෙන් තොරව කෙසේ නම් නූපදී ද යන්න "සචේ ආවජ්ජනේන" යනාදියෙන් දක්වයි. "එත්ථ සියා" යනාදියෙහි ආවර්ජනයක් නැතිව අරමුණ බිඳෙන ආකාරය දක්වයි. "ඒකස්සපි" යනු එකම ආගන්තුක භවංගයකට වුව ද දෝෂයක් නැත. මහා අට්ඨකථාවෙහි ද එය නැත. නමුත් අට්ඨසාලිනියෙහි එය ඇත්තේමය. "සවිප්ඵන්දනත්තා" යන්නෙහි අර්ථය "සවිප්ඵාරිකං" යන පදයෙහි දැක්වූ අයුරින් තේරුම් ගත යුතුය. "ඉතරේ සඤ්චා" යනු මහග්ගත සහ ලෝකුත්තර ජවනයන්ගේ ද අර්ථයයි. ඇතැම් පිරිත්ත ආරම්මණයන් ද සමාන වේ. යම් හෙයකින් කාම භවංගයක් නොමැති වීම නිසා රූප සහ අරූප බ්‍රහ්මයන්ට තදාරම්මණ නූපදී ද, එසේ නම් චක්ඛු-සෝත ද්වාරික සිත් ද රූප බ්‍රහ්මයන්ට නූපදිය යුතු නේදැයි සලකා "චක්ඛු සෝත විඤ්ඤාණානි පන" යනාදිය වදාරන ලදී. "ඉන්ද්‍රියප්පවත්ති ආනුභාවතෝ" යනු චක්ඛු වස්තු, සෝත වස්තු යන ඉන්ද්‍රිය වස්තූන් රූප බ්‍රහ්ම සන්තානයෙහි පවතින බැවින්, ඒවායේ පැවැත්මේ අනුභාවයෙන් චක්ඛු සහ සෝත විඤ්ඤාණ රූප බ්‍රහ්මයන්ට ඇතිවන බව දැක්වීමට "සම්පටිච්ඡන සන්තීරණානි" යනාදිය පවසන ලදී. "විකප්පබලේවා" යනු කාමාවචර කුසල් අකුසල් මෙන් විවිධ ආකාරයෙන් සලකා අරමුණු ගැනීමේ ශක්තිය ඇති කල්හි යන්නයි. "අප්පනාපත්ත භාවනා කම්මවිසේසේ වා" යන්නෙහි අභිඤ්ඤා ජවනයන් මෙන් ද මහග්ගත විපාක සහ ලෝකුත්තර විපාක මෙන් ද යැයි කිව යුතුය. "අට්ඨකථායං" යනු පටිච්චසමුප්පාද විභංග අට්ඨකථාවෙහිය. "විභාවනියං වුත්ත කාරණානී" යනු අට්ඨකථාවෙන් ගෙන විභාවනියෙහි දක්වන ලද 'අජනක බැවින්, ජනකයන්ට සමාන බැවින්' යනාදී කරුණුයි.

๑๔๐. ชวน นิยเม. อฏฺฐกถายมฺปิ ฉกฺขตฺตุํ ปวตฺติ วุตฺตา. ยถาห สเจ ปน พลวา รมฺมณํ อาปาตาคตํ โหติ. กฺริยมโนธาตุยา ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ. ชวนฏฺฐาเน ปน ปถมกามาวจร กุสล จิตฺตํ ชวนํ หุตฺวา ฉสตฺตวาเร ชวิตฺวา ตทารมฺมณสฺส วารํ เทตีติ. ‘‘มุทุตร ภาเวนา’’ติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ฐิตกาเลวา สมฺปติ ชาตกาเล วา วตฺถุสฺส อติมุทุภาเวน. ‘‘เกนจิอุปทฺทุต ภาเวนา’’ติ พาฬฺหเคลญฺญชาตกาเล เกนจิ วาตปิตฺตเสมฺหาทินา อุปทฺทุต ภาเวน. ‘‘อชฺโฌตฺถฏ ภาเวนา’’ติ ตสฺส เววจนมตฺตํ. มนฺทีภูโต เวโค เยสํ ตานิ มนฺทีภูต เวคานิ. ‘‘อสยฺห รูเปหี’’ติ ทุกฺขมสภาเวหิ. อภิภูตานํ สตฺตานํ. ตญฺจ โข วจนํ ปากติก สตฺตานํ วเสเนว วุตฺตํ. น สตฺตวิเสสานํ วเสน. เอวํ สติ, สตฺตวิเสสานํ วเสน กถํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห ‘‘เย ปนา’’ติอาทึ. ‘‘อุปรี’’ติ มรณุปฺปตฺติฏฺฐาเน. ‘‘วุตฺตญฺหี’’ติ วิสุทฺธิ มคฺเค วุตฺตเมว. ‘‘ยมกปฺปาฏิหาริยํ’’ติ ยุคฬวตฺถูนํ เอกโต ปวตฺต อจฺฉริย กมฺมํ. ‘‘ทฺเว ฌานงฺคานี’’ติ อุเปกฺเขกคฺคตา ฌานงฺคานิ.

140. ජවන නියමයෙහි - අට්ඨකථාවෙහි ද හය වතාවක් පැවැත්ම දක්වා ඇත. යම් හෙයකින් බලවත් අරමුණක් හමුවේ ක්‍රියා මනෝධාතුවෙන් භවංගය ආවර්ජනය වූ විට චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය උපදී. ජවන අවස්ථාවෙහි ප්‍රථම කාමාවචර කුසල් සිත ජවනය වී හය හත් වතාවක් ජවනය වී තදාරම්මණයට අවස්ථාව ලබා දෙයි. "මුදුතර භාවේන" යනු මව් කුසෙහි සිටින කාලයෙහි හෝ උපන් සැණින් වස්තු රූපයේ ඉතා සියුම් බව නිසාය. "කේනචි උපද්දුත භාවේන" යනු දැඩි ගිලන් බවකදී වා පිත් සෙම් ආදියෙන් පීඩා විඳින බවයි. "අජ්ඣොත්ථට භාවේන" යනු එහිම පර්යාය පදයකි. යම් ජවනයන්ගේ වේගය මන්දගාමී වූයේ ද ඒවා මන්දභූත වේගී නම් වේ. "අසය්හ රූපේහි" යනු දුක් සහගත ස්වභාවයන්ගෙනි. අභිභවනයට පත් සත්වයන්ටය. ඒ වචනය සාමාන්‍ය සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. විශේෂ සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් නොවේ. එසේ නම් විශේෂ සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් කෙසේ දත යුතු ද යත් "යේ පනා" යනාදිය වදාරන ලදී. "උපරි" යනු මරණෝප්පත්ති ස්ථානයෙහි යන්නයි. "වුත්තඤ්හි" යනු විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලද්දමයි. "යමකප්පාටිහාරියං" යනු යුගල වස්තූන්ගේ එකවර පැවැත්ම වූ ආශ්චර්යමත් ක්‍රියාවයි. "ද්වේ ඣානංගානි" යනු උපේක්ඛා සහ ඒකග්ගතා යන ජ්ඣාන අංගයන්ය.

‘‘โยคกมฺมสิทฺธิยา’’ติ ภาวนานุ โยคกมฺมสิทฺธสฺส. อิทฺธิ วิกุพฺพนํ นาม อิทฺธิยา นานากมฺมกรณํ. ‘‘สิทฺธิยา เอวา’’ติ สิชฺฌ นตฺถาย เอว[Pg.141]. อตฺตโน อนนฺตเร เอว อุปฺปนฺนํ ผลํ เอติสฺสาติ อานนฺตริกปฺผลา. มคฺคเจตนา. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘มนฺทสฺสา’’ติ มนฺท ปุคฺคลสฺส. ‘‘ติกฺขสฺสา’’ติ ติกฺข ปุคฺคลสฺส. ตีณิ ผลจิตฺตานิ. ‘‘ปโยคาภิสงฺขารสฺสา’’ติ ปถมชฺฌานโต ปฏฺฐาย สมถ วิปสฺสนายุคนนฺธปฺปวตฺติ สงฺขาตสฺส ปุพฺพปฺปโยคาภิสงฺขารสฺส. ‘‘อกตาธิการสฺสา’’ติ อาสนฺเน ปุริมภเว อกต ฌานปริกมฺมสฺส ปุคฺคลสฺส. สพฺเพสมฺปิ ผลฏฺฐานํ จิณฺณวสิภาวาเนว โหนฺตีติ โยชนา.

"යෝගකම්මසිද්ධියා" යනු භාවනානුයෝගී කර්මයේ සිද්ධිය වූ තැනැත්තාටයි. "ඉද්ධි විකුබ්බන" නම් සෘද්ධියෙන් විවිධ ප්‍රාතිහාර්ය පෑමයි. "සිද්ධියා ඒව" යනු සිද්ධිය පිණිසමය. තමාට අනතුරුවම ඵලය උපදවන බැවින් එය ආනන්තරික ඵල නම් වේ. එනම් මාර්ග චේතනාවයි. "ඉති" යනු එබැවිනි. "මන්දස්ස" යනු මන්ද ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තාටයි. "තික්ඛස්ස" යනු තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තාටයි. ඵල සිත් තුනකි. "පයෝගාභිසංඛාරස්ස" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයේ පටන් සමථ විපස්සනා යුගනද්ධව පැවැත්මයි. "අකතාධිකාරස්ස" යනු ආසන්න පෙර භවයක ධ්‍යාන පරිකර්ම නොකළ තැනැත්තාටයි. සියලු දෙනාටම ඵල අවස්ථාවන් පුරුදු කරන ලද වශීභාවයන්ම වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි.

ชวนนิยโมนิฏฺฐิโต.

ජවන නියමය නිමයි.

๑๔๑. ทุเหตุกาทีสุ. ชาติ ทฺวิเหตุกาทโย เอว อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ สหคตา’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปี’’ติ ทฺวิเหตุกานมฺปิ อเหตุกานมฺปิ. ภุโสฌาน มคฺคผลานิ วาเรนฺติ นีวาเรนฺตีติ อาวรณานิ. วิปากานิ จ ตานิ อาวรณานิ จาติ วิคฺคโห. ‘‘วิปากานี’’ติ อเหตุก ทฺวิเหตุก วิปากานิ. เตหิ คหิตปฺปฏิสนฺธิกานํ อิมสฺมึ ภเวฌาน มคฺคผลปฺปฏิลาโภ นาม นตฺถิ. เตนาห ‘‘วิปากาวรณ สพฺภาวโต’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ’’ติ ทุคฺคติ อเหตุก ปุคฺคลานํ. ปุคฺคลานนฺติ วุตฺตํ โหติ. น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตเรสํ’’ติ ตโต อญฺเญสํ สุคติ อเหตุก ปุคฺคลานํ.

141. ද්විහේතුක ආදීන් සම්බන්ධයෙනි. ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා සමඟ උපන් ද්විහේතුකාදීන්ම අදහස් කරන බව "පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ සහගතා" යනාදියෙන් පවසන ලදී. "තේසං ද්වින්නම්පි" යනු ද්විහේතුක සහ අහේතුක යන දෙපිරිසටමයි. ධ්‍යාන මාර්ග ඵලයන් දැඩි ලෙස වළක්වන බැවින් "ආවරණ" නම් වේ. විපාක වූ ද ඒවා ආවරණ වූ ද බැවින් "විපාකාවරණ" නම් වේ. "විපාකානි" යනු අහේතුක සහ ද්විහේතුක විපාකයන්ය. ඒවායින් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූවන්ට මේ භවයෙහි ධ්‍යාන මාර්ග ඵල ලැබීමක් නැත. එබැවින් "විපාකාවරණ සබ්භාවතෝ" යනාදිය පවසන ලදී. "තේසං" යනු දුග්ගති අහේතුක පුද්ගලයන්ටය. "පුද්ගලයන්ට" යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. "නොලැබේ" යන්න සම්බන්ධයයි. "ඉතරේසං" යනු ඉන් බැහැර වූ සුගති අහේතුක පුද්ගලයන්ටයි.

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ทุคฺคติ ปริยาปนฺนานญฺจ อเหตุกานํ. ‘‘มูลภวงฺเค’’ติอาทิมฺหิ ปฏิสนฺธิ จิตฺตํ หุตฺวา อาคเต มูลภวงฺเค. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ ยํ กิญฺจิ ภวงฺคํ. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา วุจฺจเต. ‘‘สพฺพ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ ตาว วิปากุทฺธารกถายํ โสฬสสุ กามาวจร กุสล วิปาเกสุ อฏฺฐนฺนํ อเหตุก วิปากานํ เอว อาปายิเกสุ สตฺเตสุ อุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. น อฏฺฐนฺนํ สเหตุก วิปากานํ. ตถา ปฏิจฺจ สมุปฺปาทฏฺฐ กถาสุ จ วิญฺญาณ ปทวณฺณนาสุ อญฺญาสุ จ อภิธมฺมาวตาราทีสูติ เอวํ สพฺพฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตา นาม โหติ. ‘‘โยคสา ธนียตฺตา’’ติ [Pg.142] ปโยเคน สาเธตพฺพตฺตา. กุสลากุสลานิ หิ วฑฺเฒตุํ วา หาเปตุํ วา ปโยเค กเต วฑฺฒนฺติ เจว หายนฺติ จ. ญาณวิปฺปยุตฺตภูตํ คเหตุํ ยุตฺตํ. กสฺมา, อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ วุตฺตสฺส มูลภวงฺคสฺส อเหตุกตฺตา. ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ อเหตุกานํ’’ติ ทุคฺคติ อเหตุกานญฺจ สุคติ อเหตุกานญฺจ. ‘‘อปเรปนา’’ติอาทิ วิภาวนิยํ อาคโต อปเร วาโท. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘อปเรปน ยถา อเหตุกานํ สเหตุก ตทารมฺมณํ โหติ, เอวํ ทฺวิเหตุกานํ ติเหตุก ตทารมฺมณํปี’ติ วณฺเณนฺติ. เตสํมตานุโรเธน จ อิธปิ ญาณสมฺปยุตฺต วิปากปฺปฏิกฺเขโป อเหตุเกเยว สนฺธายาติ วทนฺตีติ. ตํ ปน วิปากุทฺธารกถายํ ‘เอตฺเถว ทฺวาทส กมคฺโคปี’ติ จ, เอตฺเถว ทสกมคฺโคปี’ติ จ อาคเตหิ น สเมติ. ตตฺถ หิ โสฬสสุกุสลวิปาเกสุ ทฺวิเหตุก กมฺมนิพฺพตฺตานํ ทฺวินฺนํ ทฺวิเหตุกาเหตุก ปุคฺคลานํ จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺต วิปากานิ วชฺเชตฺวา ทฺวาทส กมคฺโค นาม โหติ. ปุน เสเสสุ ทฺวาทส วิปาเกสุปิ อสงฺขาริก กมฺมนิพฺพตฺตานํ ทฺเว ญาณวิปฺปยุตฺต สสงฺขาริก วิปากานิ, สสงฺขาริก กมฺมนิพฺพตฺตานญฺจ ทฺเว ญาณวิปฺปยุตฺต อสงฺขาริก วิปากานิ วชฺเชตฺวา ทุติยตฺเถร วาเท ทสกมคฺโค นาม โหตีติ. เอตฺถ ปน ทฺวิ เหตุโกปิ ปุคฺคโล อธิเกน ฉนฺเทน วา วีริเยน วา จิตฺเตน วา ยุตฺโต ปริยตฺติ ธมฺมํ วา นานาวิชฺชาสิปฺปานิ วา พหุํ คณฺเหยฺย, สุเณยฺย, ธาเรยฺย, วาเจยฺย, จินฺเตยฺย. อถสฺส ญาณสมฺปยุตฺต ชวนํ พหุลํ สมุทา จเรยฺย. ตทา ตสฺส นานากมฺเมน ชวนานุ รูปํ ญาณสมฺปยุตฺต ตทารมฺมณํ น น สมฺภวตีติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปิหิ. ล. วุตฺตา’’ติ กถํ วุตฺตา. เอตานิ หิ มนุสฺเสสุ จ กามาวจร เทเวสุ จ ปุญฺญวนฺตานํ ทฺวิเหตุกติ เหตุกานํ ปฏิสนฺธิกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจนฺตีติอาทินา วุตฺตาติ. เต ปน ติวิธา, นววิธาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ตพฺภาโว’’ติ กุสลานํ กุสลภาโว, อกุสลานํ อกุสลภาโว. ‘‘สิกฺขน ธมฺมยุตฺตา’’ติ ตีหิ สิกฺขาหิ ปหาตพฺพานํ กิเลสานํ อตฺถิตาย สิกฺขิตพฺพตา ปกติยํ ฐิตาติ อธิปฺปาโย[Pg.143].‘‘เหฏฺฐิมานญฺจา’’ติ เหฏฺฐิม ผลานญฺจ. ยานิยานิสกานิ ยถาสกํ. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ ปุคฺคลานํ. ‘‘ปรินิฏฺฐิต สิกฺขา กิจฺจตฺตา’’ติ สิกฺขา กิจฺจํ นาม กิเลส ธมฺมานํ ปหานตฺถาย เอว โหตีติ เตสุ สพฺพโส ปหีเนสุ สิกฺขา กิจฺจํ ปรินิฏฺฐิตํ โหติ. เอวํ ปรินิฏฺฐิต สิกฺขา กิจฺจตฺตา. สุฏฺฐุ ภพฺโพติ สมฺภโว. สมฺภโวติ วิเสสน ปทเมตนฺติ อาห ‘‘ยถา สมฺภวํ’’ติ.

‘‘එත්ත සියා’’ යනාදී තැන්හි, දුගතියට පර්යාපන්න වූවන්ගේ හා අහේතුකයන්ගේ ද (යන්න අදහස් වේ). ‘‘මූලභවංගයෙහි’’ යනාදී තැන්හි, ප්‍රතිසන්ධි චිත්තය වශයෙන් පැමිණි මූලික භවංගය යන්නයි. ‘‘යම්කිසි’’ යනු යම්කිසි භවංගයකි. ‘‘කියනු ලැබේ’’ යනු පිළිතුර කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘‘සියලු අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේපිතයි’’ යන්නෙන්, අත්ථසාලිනියෙහි තාක්කල් විපාක උද්ධාර කථාවෙහිදී කාමාවචර කුසල විපාක දහසය අතුරින් අහේතුක විපාක අටක් පමණක් අපාගත සත්වයන්ට උත්පත්තිය දක්වයි. සහේතුක විපාක අටක් නොවේ. එසේම පටිච්චසමුප්පාද අටුවාවන්හි ද විඤ්ඤාණ පද වර්ණනාවන්හි ද, අභිධම්මාවතාරය ආදී අනෙකුත් ග්‍රන්ථයන්හි ද යන මෙලෙස සියලු අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේපිත නම් වේ. ‘‘යෝගසාධනීය බැවින්’’ යනු ප්‍රයෝගයෙන් (වෑයමෙන්) සාධනය කළ යුතු බැවිනි. කුසල් අකුසල් වැඩීමට හෝ පිරිහීමට ප්‍රයෝගයක් කළ විට ඒවා වැඩෙන්නේ ද පිරිහෙන්නේ ද වේ. ඥාණවිප්පයුත්ත වූවක් ගැනීම සුදුසුය. එය කුමක් නිසාද යත්, අහේතුක භවංගය ලෙස පැවසුණු මූලභවංගය අහේතුක බැවිනි. ‘‘අහේතුක දෙදෙනාටම’’ යනු දුගති අහේතුකයන්ට හා සුගති අහේතුකයන්ට ය. ‘‘අපරේපන’’ යනාදිය විභාවනියෙහි එන වෙනත් මතයකි. එහි මෙසේ වදාරන ලදී: ‘යම් සේ අහේතුකයන්ට සහේතුක තදාරම්මණ ඇති වේ ද, එසේම ද්විහේතුකයන්ට ත්‍රිහේතුක තදාරම්මණ ද ඇති වේ’ යැයි සමහරු වර්ණනා කරති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව මෙහිදී ද ඥාණසම්පයුත්ත විපාක ප්‍රතික්ෂේප කිරීම අහේතුකයන් සම්බන්ධයෙන්ම යැයි පවසති. එහෙත් එය විපාක උද්ධාර කථාවෙහි එන ‘මෙහිම දොළොස් කම්මග්ග’ හා ‘මෙහිම දස කම්මග්ග’ යන කරුණු සමඟ නොසැසඳෙයි. එහි දහසය කාමාවචර කුසල විපාක අතුරින් ද්විහේතුක කර්මයෙන් උපන් ද්විහේතුක-අහේතුක පුද්ගලයන්ට ඥාණසම්පයුත්ත විපාක සතර බැහැර කර ‘දොළොස් කම්මග්ග’ නම් වේ. නැවත ඉතිරි විපාක දොළොසෙහි ද අසංඛාරික කර්මයෙන් උපන් අයට ඥාණවිප්පයුත්ත සසංඛාරික විපාක දෙකක් ද, සසංඛාරික කර්මයෙන් උපන් අයට ඥාණවිප්පයුත්ත අසංඛාරික විපාක දෙකක් ද බැහැර කළ විට දෙවන ස්ථවිර වාදයට අනුව ‘දස කම්මග්ග’ නම් වේ. මෙහිදී ද්විහේතුක පුද්ගලයා ද අධික ඡන්දයෙන් හෝ වීර්යයෙන් හෝ සිතින් යුක්තව පර්යාප්ති ධර්මය හෝ විවිධ ශිල්ප ශාස්ත්‍ර බොහෝ සෙයින් ඉගෙන ගන්නේ නම්, අසන්නේ නම්, දරන්නේ නම්, උගන්වන්නේ නම්, සිතන්නේ නම්; එවිට ඔහුට ඥාණසම්පයුත්ත ජවනයෝ බහුලව පවතිති. එවිට විවිධ කර්මයන් නිසා ජවනයට අනුරූප වූ ඥාණසම්පයුත්ත තදාරම්මණයක් ඇති නොවේ යැයි කිව නොහැකි බව පවසා ඇත. එය යුක්ති සහගත බව පෙනේ. ‘‘අටුවාවෙහි ද ... වදාරන ලදී’’ යනු කෙසේ වදාරන ලද්දක් ද? මේවා මිනිසුන් අතර හා කාමාවචර දෙවියන් අතර පින්වන්ත ද්විහේතුක-ත්‍රිහේතුකයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි කාලයේදී ප්‍රතිසන්ධිය වී විපාක දෙති යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒවා ත්‍රිවිධ වේ, නවවිධ වේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘ඔවුන්ගේ එම ස්වභාවය’’ යනු කුසල්වල කුසල් බවත් අකුසල්වල අකුසල් බවත් ය. ‘‘ශික්ෂණ ධර්මයෙන් යුක්ත’’ යනු ශික්ෂා තුනෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ක්ලේශයන් පවතින බැවින් හික්මිය යුතු බව ස්වභාවයෙන්ම පිහිටා ඇත යන අදහසයි. ‘‘යටි මඟෙහි’’ යනු පහළ ඵලයන්ට පත් වූවන්ගේ ය. ‘‘යම් යම් ස්වකීය’’ යනු ඒ ඒ අයට අදාළ වූ යන්නයි. ‘‘මතු මඟෙහි’’ යනු ඉහළ (අරහත්) පුද්ගලයන්ගේ ය. ‘‘පරිනිෂ්ඨිත ශික්ෂා කෘත්‍ය ඇති බැවින්’’ යනු ශික්ෂා කෘත්‍යය නම් කෙලෙස් ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසම පවතින බැවින්, ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහීණ වූ විට ශික්ෂා කෘත්‍යය නිමාවට පත් වේ. මෙලෙස නිම කරන ලද ශික්ෂා කෘත්‍ය ඇති බැවිනි. ඉතාමත් භව්‍ය (සුදුසු) වේ යනු සම්භවයයි. සම්භවය යන්න මෙහි විශේෂණ පදයක් බැවින් ‘‘යථා සම්භවං’’ (ගැලපෙන පරිදි) යැයි කියන ලදී.

๑๔๒. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ เอตสฺมึ กามโลเก เอว. ‘‘ตํ ตํ ปสาทรหิตานํ’’ติ เตนเตน ปสาเทน รหิตานํ. ตสฺมึ ตสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปนฺนานิ ตํ ตํ ทฺวาริกานิ. จตุสฏฺฐิวีถิ จิตฺตานิ. ทฺเว จตฺตาลีส วีถิ จิตฺตานิ. ‘‘พฺรหฺมโลเก วา’’ติอาทีสุ. อิทํ อฏฺฐกถา วจนํ. ยถาห รูปภเว จตุนฺนํ วิญฺญาณานํ, ตเถว ปจฺจโย. ปวตฺเต, โนปฏิสนฺธิยํ. โสจ โข กามาวจเร อนิฏฺฐ รูปทสฺสน สทฺทสวนวเสน, พฺรหฺมโลเก ปน อนิฏฺฐา รูปาทโย นาม นตฺถิ. ตถา กามาวจร เทวโลเก ปีติ. ตานิ จตฺตาริ จิตฺตานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ รูปโลเก. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ วจเน. ‘‘ตํ ตํ ภูมิ ปริยาปนฺเน’’ติ ติสฺสํ ติสฺสํ ภูมิยํ ปริยาปนฺเน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

142. ‘‘මෙහිම’’ යනු මේ කාම ලෝකයෙහිම ය. ‘‘ඒ ඒ ප්‍රසාදයන්ගෙන් රහිත වූවන්ගේ’’ යනු ඒ ඒ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රසාදයන්ගෙන් තොර වූවන්ගේ ය. ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපන් සිතුවිලි ඒ ඒ ද්වාරික චිත්ත නම් වේ. සූසැට (64) වීථි චිත්තයන් ය. හතළිස් දෙකක් (42) වීථි චිත්තයන් ය. ‘‘බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ද’’ යනාදිය අටුවා වචනයකි. රූප භවයෙහි විඤ්ඤාණ සතරකට එලෙසම ප්‍රත්‍යය වන බව පවසා ඇත. එය ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි මිස ප්‍රතිසන්ධියෙහි නොවේ. එය ද කාමාවචරයෙහි අනිෂ්ඨ රූප දැකීම හා අනිෂ්ඨ ශබ්ද ඇසීම වශයෙනි. එහෙත් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි අනිෂ්ඨ රූප ආදිය නම් නැත. කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයෙහි ද එසේමය. එම සිත් සතරකි. ‘‘එහි’’ යනු ඒ රූප ලෝකයෙහි ය. විභාවනි පාඨයෙහි. ‘‘මෙහි’’ යනු මේ වචනයෙහි ය. ‘‘ඒ ඒ භූමියට පර්යාපන්න’’ යනු ඒ ඒ භූමියට අයත් වූ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

วีถิสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

වීථිසංග්‍රහ දීපනියේ අනුදීපනය නිමාවට පත් විය.

๕. วีถิมุตฺตสงฺคหอนุทีปนา

5. වීථිමුක්ත සංග්‍රහ අනුදීපනය

๑๔๓. วีถิมุตฺตสงฺคเห[Pg.144]. ‘‘ปวตฺติสงฺคหํ’’ติ จิตฺตุปฺปาทานํ ปวตฺตาการกถนสงฺคหํ. ‘‘ปฏิสนฺธิยํ’’ติ ปฏิสนฺธิกาเล. ‘‘เตสํ’’ติ จิตฺต เจตสิกานํ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ตทาสนฺนตายา’’ติ ตายปฏิสนฺธิยา อาสนฺนตาย. ‘‘ตํ คหเณเน วา’’ติ สนฺธิคฺคหเณน เอว สนฺธิวจเนน เอว. ‘‘วิสยปฺปวตฺติ นามา’’ติ กมฺม กมฺมนิมิตฺตาทีนํ วิสยานํ ทฺวาเรสุ อาปาตา คมน วเสน ปวตฺติ นาม. ‘‘มรณุปฺปตฺติยํ เอว สิทฺธา’’ติ มรณุปฺปตฺติยํ ชวเนสุ เอว สิทฺธา. เอเตน มรณุปฺปตฺติ วิธานํ ชวนปฺปธานํ โหติ, น จุติปฺปธานนฺติ ทีเปติ. น หิ ตสฺมึ วิธาเน ตสฺสํ จุติยํ วิสยปฺปวตฺติ วจนํ นาม อตฺถิ. ชวเนสุ เอว อตฺถิ. สา ปน จุติ ตสฺมึ ภเว อาทิมฺหิ ปฏิสนฺธิ ปวตฺติยา สิทฺธาย สิชฺฌติ เยวาติ. ‘‘เตสํ’’ติ วีถิมุตฺตานํ. ‘‘ภวนฺตี’’ติ ปาตุพฺภวนฺติ. ‘‘ตโต’’ติ อยโต. ‘‘คนฺตพฺพา’’ติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปปชฺชิตพฺพา. ‘‘คจฺฉนฺตี’’ติ ปวตฺตนฺติ. ‘‘ติโร’’ติ ติริยโต. ‘‘อญฺฉิตา’’ติ คตา ปวตฺตา, อายตา วา. ‘‘สมานชาติตายา’’ติ ติรจฺฉาน คตชาติ วเสน สมานชาติ ภาเวน. ‘‘ยุวนฺตี’’ติ มิสฺสี ภวนฺติ. ‘‘สุขสมุสฺสยโต’’ติ สุขสมุทายโต. ‘‘ทิพฺพนฺตี’’ติ วิชฺโชตนฺติ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิติ วจนตฺถํ กตฺวา อุปริเทวา สุราติ วุจฺจนฺตีติ โยชนา. ‘‘เวปจิตฺติปหาราทาทโย’’ติ เวปจิตฺติ อสุรินฺท ปหาราทอสุรินฺทาทิเก เทวาสุเร. ‘‘สุรปฺปฏิ ปกฺขา’’ติ ตาวตึสาเทวปฺปฏิปกฺขา. ‘‘สุรสทิสา’’ติ ตาวตึสาเทว สทิสา. ‘‘เวมานิกเปเต’’ติ เวมานิก นามเก เปเต. ‘‘วินิปาติเก’’ติ วินิปาติก นามเก ทุคฺคต เทวชาติเก. เตสํ ปวตฺติ อุปริ ‘วินิปาติกาสุรานญฺจา’ติ ปเท อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘เตปี’’ติ โลกนฺตริก เนรยิก สตฺตาปิ. ‘‘กาลกญฺจิกเปเต’’ติ กาลกญฺจิก นามเก เปเต. เอวํ กถาวตฺถุ ปาฬิยํ อาคตา เวสฺสภุ อาทโย ยมราชาโนปนาติ สมฺพนฺโธ. เวสฺสภู [Pg.145] จ โนตฺติ จ โสโม จ ยโม จ เวสฺสวโณ จ อิติ อิเม เปตฺติ ราชาโน. ‘‘รชฺช’’นฺติ ราชภาวํ ราชกิจฺจํ. เย จ ยกฺขรกฺขสา นาม กโรนฺตา วิจรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กุรูรกมฺมการิโน’’ติ ลุทฺทกมฺมการิโน. ‘‘เรวติ วิมาเน’’ติ เรวติ วิมาน วตฺถุมฺหิ. ‘‘อิโต’’ติ มนุสฺส โลกโต, สุคติภวโต วา. เตหิ ยกฺข รกฺขสา นาม ภูมฏฺฐกาปิ สนฺติ, อากาสฏฺฐกาปิ. ‘‘นานากมฺมการณาโย’’ติ ทฺวตฺตึส วิธานิ กมฺมกรณ กิจฺจานิ. เตสมฺปิ นิรยปาลานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ติสฺสนฺนํ’’ติ ติสฺสนฺนํ อปายภูมีนํ. อปายภูมิ.

143. වීථිමුක්ත සංග්‍රහයෙහි, 'පවත්තිසංග්‍රහය' යනු චිත්තෝත්පාදයන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරය පිළිබඳව කෙරෙන විස්තරාත්මක සංග්‍රහයයි. 'පටිසන්ධියෙහි' යනු ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහිදී ය. 'තේසං' යනු එම චිත්ත සහ චෛතසිකයන්ගේ ය. විභාවනී ටීකාවෙහි 'තදාසන්නතාය' යනු එම ප්‍රතිසන්ධියට ආසන්න බැවින් යන්නයි. 'තං ගහණේන වා' යනු සන්ධි ග්‍රහණයෙන් ම හෙවත් සන්ධි වචනයෙන් ම ය. 'විසයප්පවත්ති' නම් වූයේ කර්ම, කර්ම නිමිත්ත ආදී අරමුණු ද්වාරයන්හි හමුවීම (ආපාතයට පැමිණීම) මගින් සිදුවන පැවැත්මයි. 'මරණෝප්පත්තියෙහි ම සිද්ධ වේ' යනු මරණාසන්න ජවනයන්හි ම සිද්ධ වන බවයි. මෙයින් මරණාසන්න ක්‍රියාවලිය ජවනය ප්‍රධාන කරගන්නක් මිස චුතිය ප්‍රධාන කරගන්නක් නොවන බව දක්වයි. මන්දයත්, එම විධියෙහි චුති සිතෙහි අරමුණු පැවැත්මක් ගැන සඳහනක් නැති අතර එය පවතින්නේ ජවනයන්හි පමණි. එම චුතිය වනාහි එම භවයෙහි ආරම්භයේ වූ ප්‍රතිසන්ධි පැවැත්ම සිද්ධ වීමෙන් ම සිද්ධ වන්නේ ය. 'තේසං' යනු වීථිමුක්ත චිත්තයන්ගේ ය. 'භවන්ති' යනු පහළ වෙති. 'තතෝ' යනු එම මාර්ගයෙනි. 'ගන්තබ්බා' යනු ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණය වශයෙන් උත්පත්ති ලැබිය යුතු ය යන්නයි. 'ගච්ඡන්ති' යනු පවතිති යන්නයි. 'තිරෝ' යනු තිරස්ව (හරහට) යන්නයි. 'අඤ්ඡිතා' යනු ගිය, පැවති හෝ විහිදුණු යන්නයි. 'සමානජාතිතාය' යනු තිරිසන් ජාතිය වශයෙන් සමාන ජාති ඇති බව නිසා ය. 'යුවන්ති' යනු මිශ්‍ර වෙති. 'සුඛසමුස්සයතෝ' යනු සැප සමූහය නිසා ය. 'දිබ්බන්ති' යනු බබළති යන්නයි. 'ඉති කත්වා' යනු මෙලෙස අර්ථ ගෙන 'මතු මත්තෙහි වසන දෙවියෝ සුරයෝ' යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'වේපචිත්ති පහාරාදාදයෝ' යනු වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා සහ පහාරාද අසුරේන්ද්‍රයා ආදී දේවාසුරයන් ය. 'සුරප්පටිපක්ඛා' යනු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවෝ ය. 'සුරසදිසා' යනු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට සමාන වූවෝ ය. 'වේමානිකපේතේ' යනු වේමානික නම් වූ ප්‍රේතයන් ය. 'විනිපාතිකේ' යනු විනිපාතික නම් වූ දුගතිගාමී දේව වර්ගයන් ය. ඔවුන්ගේ පැවැත්ම ඉදිරියේ දී 'විනිපාතිකාසුරානඤ්ච' යන පදයෙන් පැහැදිලි වනු ඇත. 'තේපි' යනු ලෝකන්තරික නිරයෙහි වසන සත්ත්වයෝ ද වෙති. 'කාලකඤ්චිකපේතේ' යනු කාලකඤ්චික නම් වූ ප්‍රේතයන් ය. මෙලෙස කථාවත්ථු පාලියෙහි සඳහන් වන වෙස්සභූ ආදීහු යම රජවරු වෙති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. වෙස්සභූ, නොත්ති, සෝම, යම සහ වෙස්සවණ යන මොවුහු පේතෘ රජවරු (පෙත්ති රජ) වෙති. 'රජ්ජං' යනු රජ බව හෙවත් රජ පදවියේ කටයුතු ය. යම් යක්ෂයෝ සහ රාක්ෂසයෝ (ඒවා) කරමින් හැසිරෙත් ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කුරූරකම්මකාරිනෝ' යනු දරුණු කර්ම කරන්නෝ ය. 'රේවතී විමානයේ' යනු රේවතී විමාන වස්තුවෙහි ය. 'ඉතෝ' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් හෝ සුගති භවයකින් ය. ඔවුන් අතර භූමස්ථ වූත් ආකාශස්ථ වූත් යක්ෂ හා රාක්ෂසයෝ සිටිති. 'නානාකම්මකාරණායෝ' යනු දෙතිස් වැදෑරුම් වධක කර්මයන් ය. එය ද නිරයපාලකයන් සම්බන්ධයෙන් කියැවෙන්නකි. 'තිස්සන්නං' යනු (සතර අපාය අතරින්) අපාය භූමි තුනකට ය. අපාය භූමිය.

อุสฺสิโต มโน เอเตสนฺติ วา, อุสฺสนฺโน มโน เอเตสนฺติ วา, ทฺวิธาวิคฺคโห. ‘‘อุสฺสิโต’’ติ อุคฺคโต. ‘‘อุสฺสนฺโน’’ติ วิปุโล. กสฺมา ติกฺขตร จิตฺตา โหนฺตีติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปริปุณฺณานํ’’ติอาทึ. ปุพฺพวากฺเย อนนฺต จกฺกวาฬสาธารณ วเสน วุตฺตตฺตา ปุน ‘‘อิมสฺมึ’’ติอาทิ วุตฺตํ. วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิเธว สพฺพญฺญุ พุทฺธาทีนํ อุปฺปนฺนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิคฺคณฺหนฺตี’’ติ อธิกํ กตฺวา คณฺหนฺติ. ‘‘สูรา’’ติ ปาปกลฺยาณ กมฺเมสุ สูรจิตฺตา. ‘‘สติมนฺโต’’ติ วิปุลสฺสติกา. ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิเธว สิกฺขตฺตยปูรณ สงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยวาสสฺส อตฺถิตา. ‘‘มริยาทธมฺเมสู’’ติ โลกจาริตฺต ธมฺเมสุ. ‘‘ธตรฏฺโฐ’’ติ ธตรฏฺโฐ มหาราชา. เอวํ วิรุฬฺหโกติอาทีสุ. ‘‘คนฺธรุกฺขาธิ วตฺถา’’ติ คนฺธรุกฺเขสุ อชฺฌาวุตฺถา. ‘‘กุมฺภณฺฑา’’ติ กุวุจฺจติ ปถวี. ปถวิ คตานิ รตนภณฺฑานิ เยสํ เตติ วิคฺคโห. ‘‘ทานวรกฺขสา’’ติ ทนุนามเทวธีตาย อปจฺจนฺติ อตฺเถน ทานว นามกา รกฺขสา. อวรุชฺฌนฺติ อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อวรุทฺธกา. ‘‘วิคจฺฉรูโป’’ติ วิปนฺนวณฺโณ. ‘‘นิหีนกมฺมกตา’’ติ นิหีนานิปาปกมฺมานิ กตฺวา อาคตา. กาจิคนฺธปฺปิโย ชายนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยาคนฺธปฺปิโย โชคินีติ จ วุจฺจนฺติ, ชุณฺหาติ จ วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อภิลกฺขิตรตฺตีสู’’ติ อภิญฺญาตรตฺตีสุ. อุโปสถรตฺตีสูติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โคจรปฺปสุตกาเล’’ติ โคจรตฺถาย วิจริตกาเล. ‘‘ชุติอตฺเถนา’’ติ วิชฺโชตนฏฺเฐน. วสูนิ [Pg.146] ธนานิ ธาเรนฺตีติ วสุนฺธรา. วสุนฺธรา จ เต เทว ยกฺขา จาติ วิคฺคโห. ‘‘นาคาตฺเวว วุจฺจนฺตี’’ติ ปาฬิยํ นาเคสุ สงฺคยฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยา’’ติ ยา ภุมฺมเทวยกฺข ชาติโย. ‘‘ยาสํ’’ติ ยาสํ ภุมฺมเทว ยกฺขชาตีนํ. ‘‘กีฬาปสุตวเสนา’’ติ โพธิสตฺตานญฺจ พุทฺธานญฺจ อจฺฉริย ธมฺมชาตกาเล อุคฺโฆสน กีฬากมฺมวฑฺฒนวเสน. ‘‘ยาสญฺจ มนฺตปทานี’’ติ ยาสํ นิคฺคห ปคฺคหปูชนาทิ วเสน ปวตฺตานิ มนฺตปทานิ. ‘‘เตสู’’ติ + เตสุ จตูสุ อวรุทฺธเกสุ. ‘‘กีฬาโสณฺฑวเสนา’’ติ กีฬาธุตฺตวเสน. ‘‘ฆาสโสณฺฑวเสนา’’ติ ขาทนภุญฺชน ธุตฺตวเสน. โสโณ วุจฺจติ สุนโข. ‘‘สตฺเต’’ เนรยิเก วา เปเตวา. ‘‘กามญฺจ โหตี’’ติ กิญฺจาปิ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘นิพนฺธโนกาโส’’ติ นิจฺจสมฺพนฺธโนกาโส. ‘‘สมุทาคเตสู’’ติ ปรมฺปรโต อาคเตสุ. ‘‘เทวราชฏฺฐาเนสู’’ติ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ตาวตึสาภวเน เทวราชฏฺฐาเนสูติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปาฬิยํ เอวา’’ติ ทีฆนิกาเย ชนวสภสุตฺตปาฬิยํ เอว. ยจฺฉนฺติ นิยจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ยาโม. ‘‘นิยจฺฉนฺตี’’ติ อญฺญมญฺญํ อิสฺสามจฺฉริย มูลเกหิ กลหภณฺฑนาทีหิ วิคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ตํ สหจริตตฺตา’’ติ เตน ยาม นามเกน อิสฺสรเทวกุเลน นิจฺจกาลํ สห ปวตฺตตฺตา. ‘‘วสํ วตฺเตนฺตี’’ติ อิจฺฉํ ปูเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

මොවුන්ගේ මනස ඔසවන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් හෝ මොවුන්ගේ මනස උසස් වූයේය යන අර්ථයෙන් ද්විවිධ විග්‍රහයකි. ‘‘උස්සිත’’ යනු මතු වූ (ඉහළ ගිය) යන්නයි. ‘‘උස්සන්න’’ යනු විපුල වූ යන්නයි. මක්නිසාද මොවුන් තියුණු සිත් ඇත්තෝ වෙත්දැයි පවසන ලද්දේ ද, ඒ නිසා ‘‘පරිපුණ්ණානං’’ (පිරිපුන් වූවන්ගේ) යනාදිය පවසන ලදී. පෙර වාක්‍යයෙහි අනන්ත චක්‍රවාළයන්ට සාධාරණ ලෙස පවසන ලද බැවින්, නැවත ‘‘ඉමස්මිං’’ (මෙහි) යනාදිය පවසන ලදී. එහි කිව යුත්තක් නැත. මෙහිම සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන් උපදින්නේය යනු අදහසයි. ‘‘අධිගණ්හන්ති’’ යනු අධික කොට ගනිති යන්නයි. ‘‘සූරා’’ යනු පින් හා පව් කම්හි සූර (වීර) සිත් ඇත්තෝය. ‘‘සතිමන්තෝ’’ යනු විපුල වූ සිහිය ඇත්තෝය. ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසෝ’’ යනු මෙහිම ශික්ෂාත්‍රය පිරවීම සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි පැවැත්ම ඇති බවයි. ‘‘මරියාදධම්මේසු’’ යනු ලෝක චාරිත්‍ර ධර්මයන්හිය. ‘‘ධතරට්ඨෝ’’ යනු ධතරට්ඨ මහාරාජයාය. විරූළ්හක ආදීන් කෙරෙහිද එසේමය. ‘‘ගන්ධරුක්ඛාධිවත්ථා’’ යනු සුවඳ ගස්හි වාසය කරන්නෝය. ‘‘කුම්භණ්ඩා’’ යනු ‘කු’ යන්නෙන් පොළොව කියනු ලැබේ. පොළොවෙහි පවතින රත්න භාණ්ඩ මොවුන්ට ඇත්තේය යන විග්‍රහයයි. ‘‘දානවරක්ඛසා’’ යනු දනු නම් වූ දේව දූහිතෘගේ දරුවන් යන අර්ථයෙන් දානව නම් වූ රාක්ෂසයෝය. ‘‘අවරුජ්ඣන්ති’’ යනු අන්තරාය කරති යන අර්ථයෙන් අවරුද්ධකයෝය. ‘‘විගච්ඡරූපෝ’’ යනු විපන්න වූ (නරක් වූ) වර්ණ ඇත්තාය. ‘‘නිහීනකම්මකතා’’ යනු හීන වූ පාපකර්මයන් කොට පැමිණියෝය. සමහරෙක් ගන්ධප්‍රියව උපදිති යන්න සම්බන්ධයයි. ඔවුන් ගන්ධප්‍රිය, ජොගිනී සහ ජුණ්හා යයිද කියනු ලැබේ. ‘‘අභිලක්ඛිතරත්තීසු’’ යනු ප්‍රකට වූ රාත්‍රීන්හිය. පොහෝ දින රාත්‍රීන්හි යනු අදහසයි. ‘‘ගෝචරප්පසුතකාලේ’’ යනු ගොදුරු පිණිස හැසිරෙන කාලයෙහිය. ‘‘ජුතිඅත්ථේන’’ යනු බැබළෙන අර්ථයෙනි. වසු නම් වූ ධනය දරන්නෝ යන අර්ථයෙන් ‘‘වසුන්ධරා’’ නම් වේ. වසුන්ධරා වූ ඒ දේව යක්ෂයෝය යනු විග්‍රහයයි. ‘‘නාගාත්වේව වුච්චන්ති’’ යනු පාලියෙහි නාගයන් අතර සංග්‍රහ කරනු ලැබේ යන අදහසයි. ‘‘යා’’ යනු යම් භූමාටු දේව යක්ෂ ජාතීහු වෙත්ද, ‘‘යාසං’’ යනු යම් භූමාටු දේව යක්ෂ ජාතීන්ගේද යන්නයි. ‘‘කීළාප්පසුතවසෙන’’ යනු බෝධිසත්වයන්ගේ සහ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන් උපදින කාලයෙහි ඝෝෂා කිරීම් හා කෙළි සෙල්ලම් වැඩිකිරීම් වශයෙනි. ‘‘යාසඤ්ච මන්තපදානි’’ යනු යම් යක්ෂයන්ගේ නිග්‍රහ කිරීම්, ප්‍රග්‍රහ කිරීම් හා පිදීම් ආදිය වශයෙන් පැවති මන්ත්‍ර පදයන්ය. ‘‘තේසු’’ යනු ඒ සතර වැදෑරුම් අවරුද්ධකයන් කෙරෙහිය. ‘‘කීළාසොණ්ඩවසෙන’’ යනු ක්‍රීඩාවෙහි ලොල් වූ (දූත) වශයෙනි. ‘‘ඝාසසොණ්ඩවසෙන’’ යනු කෑම බීමෙහි ලොල් වූ වශයෙනි. සොණ යනු බල්ලාට කියනු ලැබේ. ‘‘සත්තේ’’ යනු නිරිසතුන් හෝ ප්‍රේතයන්ය. ‘‘කාමඤ්ච හෝති’’ යනු යම් හෙයකින් වන්නේද යන අර්ථයයි. ‘‘නිබන්ධනෝකාසෝ’’ යනු නිරන්තරයෙන් සම්බන්ධ වන අවස්ථාවයි. ‘‘සමුදාගතේසු’’ යනු පරම්පරාවෙන් පැමිණි කල්හිය. ‘‘දේවරාජට්ඨානේසු’’ යනු මෙම චක්‍රවාළයෙහි තව්තිසා භවනයෙහි දේවරාජ තනතුරු වලය යන අදහසයි. ‘‘පාළියං ඒව’’ යනු දීඝ නිකායෙහි ජනවසභ සූත්‍ර පාලියෙහිමය. මෙහි ‘‘යාම’’ යනු යමක් නියම කරත්ද (සංවර කරත්ද) එයයි. ‘‘නියච්ඡන්ති’’ යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්ය මූලික වූ කලහ භණ්ඩන ආදියෙන් වෙන්වෙති (විටෙති) යන අර්ථයයි. ‘‘තං සහචරිතත්තා’’ යනු ඒ යාම නම් වූ ඊශ්වර දේව කුලය සමඟ නිරන්තරයෙන් එක්ව පවතින බැවිනි. ‘‘වසං වත්තෙන්ති’’ යනු කැමැත්ත සම්පූර්ණ කරති යන්නයි.

‘‘ปุเร’’ติ สมฺมุขฏฺฐาเน. ตํ ปน ฐานํ อุจฺจฏฺฐานํ นาม โหตีติ อาห ‘‘อุจฺเจฐาเน’’ติ. ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ อตฺตโน สรีโรภาเสน สหสฺสํ จกฺกวาฬ โลกํ ผรนฺโต สหสฺโสนามาติ อฏฺฐกถายํ อธิปฺเปตํ. กุลเทวตาโย นาม กุล ปรมฺปร ปูชิต เทวตาโย นาม. ‘‘อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ ยุตฺตฏฺฐาเน เทววตฺถุ เทวมาลกานิ กตฺวา สมเย สมเย ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺติ, วนฺทนฺติ, โถเมนฺติ, วรํ ปตฺเถนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘อุปฏฺฐกา เอวสมฺปชฺชนฺตี’’ติ อุปฏฺฐกมตฺตาวโหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘กสฺสจี’’ติ กสฺสจิ เหฏฺฐิมสฺส. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตาสุ พฺรหฺมภูมีสุ. ปุน ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ ทุตียตเล. ‘‘อาภา’’ติ สรีราภา. นิจฺฉรนฺติ องฺคปจฺจงฺเคหิ นิคฺคจฺฉนฺติ. ‘‘อจล สณฺฐิตา’’ติ ทุตีย ตเล [Pg.147] วิย จลิตา น โหติ. อถ โข อจล สณฺฐิตา. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํวาทีนํ ปาเฐ. พฺรหฺมปาริสชฺชาติอาทิกํ นามํ นสิทฺธํติ โยชนา. ‘‘อิญฺชนชาติเกหี’’ติ จลนชาติเกหิ. ‘‘เหฏฺฐิมตลานํ อิญฺชิตํ ปุญฺญปฺผลํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อาเนญฺช ชาติเกนา’’ติ อจลนชาติเกน อุเปกฺขาฌาเนน นิพฺพตฺตานํ จตุตฺถตลานํ. ‘‘เกนจิ อนฺตราเยนา’’ติ เตโชสํวฏฺฏาทิเกน อนฺตราเยน. ‘‘เอตฺถปี’’ติ เอตสฺมึ จตุตฺถตเลปิ. ‘‘อายุ เวมตฺตตายา’’ติ อายุปฺปมาณนานตฺตสฺส. ‘‘โอฬาริกานํ’’ติ อิทํ ปกติยา โอฬาริก สภาวตาย วุตฺตํ. น สุขุมานํ อตฺถิตาย. นตฺถิ วิหญฺญนํ เอเตสนฺติ อวิหา. กึ วิหญฺญนํ นามาติ อาห ‘‘สมถวิปสฺสนา กมฺเมสุ อวิปฺผาริกตา ปตฺตี’’ติ. จิตฺตสฺส อวิปฺผารตา ปชฺชนํ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปสาท ทิพฺพ ธมฺม ปญฺญา จกฺขูหี’’ติ ‘ปสาท จกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ปญฺญา จกฺขู, หิ. ตตฺถ ปสาทจกฺขุ เอว อิธ ทิพฺพจกฺขูติปิ วุจฺจติ. ‘‘ธมฺม จกฺขู’’ติ เหฏฺฐิมมคฺคญฺญาณํ. ‘‘ปญฺญา จกฺขู’’ติ วิปสฺสนา ญาณปจฺจเวกฺขนาญาเณหิ สทฺธึ อวเสสํ สพฺพญฺญาณํ. ‘‘รูปีนํ สตฺตานํ’’ติ รูปกายวนฺตานํ สตฺตานํ. ‘‘กนิฏฺฐภาโว’’ติ อปฺปตรภาโว. ‘‘อนาคามิมคฺคฏฺฐสฺสปิ ปฏิกฺเขโป’’ติ สกทาคามิภาเวฐตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว อนาคามิมคฺโค อุปฺปชฺชติ. โน อญฺญถาติ อาห ‘‘สกทาคามีนํ ปฏิกฺเขเปนา’’ติอาทึ.

‘‘පුරේ’’ යනු ඉදිරිපස ස්ථානයෙහිය. ඒ ස්ථානය උසස් ස්ථානයක් වන බැවින් ‘‘උච්චේඨානේ’’ (උස් ස්ථානයක) යයි පවසන ලදී. ‘‘sahasso brahmā’’ යනාදියෙහි තමාගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් චක්‍රවාළ ලෝක දහසක් පතුරුවන බැවින් සහස්සී නම් වන බව අටුවාවෙහි අදහසයි. කුලදේවතාවෝ යනු කුල පරම්පරාවෙන් පිදුම් ලබන දේවතාවෝය. ‘‘උපට්ඨහන්ති’’ යනු සුදුසු ස්ථානයන්හි දේව වස්තු හා දේව මාලක සාදවා කලින් කලට එහි ගොස් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදති, වඳිති, ස්තුති කරති, වරම් පතති යන අර්ථයයි. ‘‘උපට්ඨකා ඒව සම්පජ්ජන්ති’’ යනු උපස්ථායකයන් පමණක්ම වෙති යන අදහසයි. ‘‘කස්සචී’’ යනු යම් යට පවතින බ්‍රහ්ම තලයකටය. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ බ්‍රහ්ම භූමීන්හිය. නැවත ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ දෙවන තලයෙහිය. ‘‘ආභා’’ යනු ශරීර ප්‍රභාවයි. අඟ පසඟ වලින් නික්මෙයි. ‘‘අචල සණ්ඨිතා’’ යනු දෙවන තලයෙහි මෙන් චලිත වූවක් නොවේ. එසේ නොවී නිශ්චලව පිහිටියේය. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ වාදීන්ගේ පාඨයෙහිය. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා යනාදී නාමයන් සිද්ධ නොවේ යනු යෝජනාවයි. ‘‘ඉඤ්ජනජාතිකේහි’’ යනු චලනය වන ස්වභාවය ඇත්තවුන් විසිනි. යට තලයන්හි චලනය වන්නා වූ පුණ්‍ය ඵලයක් ඇත යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘ආනෙඤ්ජජාතිකේන’’ යනු අචල (නිශ්චල) ස්වභාවය ඇති උපේක්ෂා ධ්‍යානයෙන් උපන් සතරවන තලයන්ගේය. ‘‘කේනචි අන්තරායේන’’ යනු තේජෝ සංවට්ට (ගින්නෙන් විනාශ වීම) ආදී අන්තරායෙනි. ‘‘එත්ථපී’’ යනු මේ සතරවන තලයෙහිද, ‘‘ආයු වේමත්තතාය’’ යනු ආයු ප්‍රමාණයේ නානත්වය නිසාය. ‘‘ඕළාරිකානං’’ යනු මෙය ප්‍රකෘතියෙන්ම රළු ස්වභාවය නිසා පවසන ලදී. සූක්ෂ්ම බව නිසා නොවේ. මොවුන්ට වෙහෙසක් (විහඤ්ඤන) නැති බැවින් අවිහ නම් වේ. වෙහෙස යනු කුමක්දැයි පවසන්නේ ‘‘සමථ විපස්සනා කර්මයන්හි විසිරී නොගිය බවට පැමිණීමයි’’ (අවිප්ඵාරිකතා). සිතෙහි විසිරී යාමක් නැතැයි පවසන ලදී. ‘‘පසාද දිබ්බ ධම්ම පඤ්ඤා චක්ඛූහි’’ යනු ප්‍රසාද චක්ෂුස, දිව්‍ය චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස යන සතරයි. එහි ප්‍රසාද චක්ෂුසම මෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස යයි ද කියනු ලැබේ. ‘‘ධම්ම චක්ඛු’’ යනු යට මාර්ග ඥානයන්ය. ‘‘පඤ්ඤා චක්ඛු’’ යනු විදර්ශනා ඥානය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සමඟ ඉතිරි සියලු ඥානයන්ය. ‘‘රූපීනං සත්තානං’’ යනු රූප කය ඇති සත්වයන්ගේය. ‘‘කනිට්ඨභාවෝ’’ යනු අල්ප බවයි. ‘‘අනාගාමිමග්ගට්ඨස්සපි පටික්ඛේපෝ’’ යනු සකෘදාගාමී තත්ත්වයෙහි සිට වඩන්නහුටම අනාගාමී මාර්ගය උපදී. අන්‍ය ලෙස නොවන බැවින් ‘‘සකෘදාගාමී පටික්ඛේපේන’’ යනාදිය පවසන ලදී.

ภูมิจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

භූමි චතුෂ්කය නිමවන ලදී.

๑๔๔. ภวนฺตเร โอกฺกมนฺติ เอตายาติ โอกฺกนฺตีติ ปิยุชฺชติ. ‘‘โสตรหิโต’’ติ ปสาทโสตรหิโต. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘อาสิตฺตกาทิภาเวนา’’ติ อาสิตฺตกปณฺฑกาทิ ภาเวน. ‘‘ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหี’’ติ ทฺวีหิ นิมิตฺเตหิ. ‘‘วิพจฺฉวจโน’’ติ วิปนฺนวจโน. ‘‘วตฺถุ วิปนฺนสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘วตฺถู’’ติ สมฺภาร จกฺขุ วุจฺจติ. ตสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย วิปนฺนตฺตา เตน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล วตฺถุวิปนฺโนติ วุจฺจติ. ‘‘ตสฺส ตสฺสา’’ติ จกฺขุโส ตาทิกสฺส[Pg.148].‘‘ปสูติยํ เยวา’’ติ วิชายมานกาเลเยว. ‘‘ปญฺญาเวยฺยตฺติยภาวสฺสา’’ติ เอตฺถ พฺยตฺตสฺส ภาโว เวยฺยตฺติยํ. ‘‘พฺยตฺตสฺสา’’ติ ผรณญฺญาณสฺส ปุคฺคลสฺส. ปญฺญา สงฺขาตํ เวยฺยตฺติยํ อสฺสาติ วิคฺคโห. ทฺวิเหตุก ติเหตุกานํปิ น สกฺกา นิยเมตุนฺติ สมฺพนฺโธ. กถํ น สกฺกาติ อาห ‘‘มาตุกุจฺฉิมฺหิ วิปตฺติ นาม นตฺถี’’ติ. กตเมสํ วิปตฺตีติ. อุปฺปนฺนานมฺปิ จกฺขุ โสตานํ วิปตฺติ. เกนการเณน วิปตฺตีติ. ปรูปกฺกเมนวา มาตุยา วิสม ปโยเคน วา นานาพาเธน วา วิปตฺตีติ โยชนา. ธาตุปาเฐ ยกฺข ปูชายํติ ปฐิตตฺตา ‘‘ปูชนียฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ยกฺขิตพฺพา ปูชิตพฺพา ยกฺขาติ ทสฺเสติ. เย ปน กิจฺฉชีวิกปตฺตา วิจรนฺติ, เต ภูมสฺสิตา นาม โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘ภูมิสฺสิตา’’ติ ปาเฐ ภูมิยํ สิตา นิสฺสิตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘วิรูปา หุตฺวา’’ติ เต วณฺณโตปิ ทุพฺพณฺณา โหนฺติ. สณฺฐานโตปิ ทุสฺสณฺฐานา. ชีวิกโตปิ กิจฺฉชีวิกาติอาทินา วิปนฺนรูปา หุตฺวา. ‘วิวสา หุตฺวา นิปตนฺตี’ติ วินิปาติกาติปิ วทนฺติ. วิวสาติ จ อตฺตโน วเสน อิจฺฉาย วินาติ อตฺโถ. ‘‘วิวิตฺตฏฺฐาเนสู’’ติ ชนวิวิตฺเตสุ ฐาเนสุ. ปริเยสิตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. ปีเฬตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. ตาเสตฺวา ปีเฬตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺตีติ โยชนา. ‘‘เวมานิกเปตาปี’’ติ อตฺตโน ปุญฺญนิพฺพตฺตํ ทิพฺพวิมานํ เยสํ อตฺถิ, เต เวมานิกา. เต ปน ปุญฺญาปุญฺญมิสฺสก กมฺเมน นิพฺพตฺตตฺตา เกจิ ทิวา ทิพฺพสุขํ อนุภวนฺติ, รตฺตึ เปตทุกฺขํ. เกจิ รตฺตึ ทิพฺพสุขํ อนุภวนฺติ, ทิวา เปตทุกฺขนฺติ. ปเรหิ ทตฺตํ ทินฺนํ ปุญฺญปฺผลํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตีติ ปรทตฺตูปชีวิโน. ‘‘ปเรหิ ทินฺนํ ปุญฺญปฺผลํ’’ติ ญาตเกหิ ปุญฺญํ กตฺวา อิทํ เม ปุญฺญํ เปตานํ กาลงฺกตานํ ญาตีนํ เทธีติ เอวํ ทินฺนํ ปุญฺญปฺผลํ. ‘‘สกลจกฺกวาฬปริยาปนฺนา เอกภูมกา’’ติ ยถา ตาวตึสาภูมิ นาม สพฺพ จกฺกวาเฬสุปิ อตฺถิ. สพฺพาปิ ทิพฺเพน วสฺสสหสฺเสน เอกอายุ ปริจฺเฉโท โหติ. อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. น ตถา นิรเยสุ วา ติรจฺฉาน โยนิยํ วา เปตฺติวิสเยวา อสุรกาเยวา มนุสฺเสสุวา ภุมฺมเทเวสุ วา [Pg.149] เอกปริจฺเฉโท นาม อตฺถิ. จตุนฺนํ อปายานํ อายุปฺปมาณ คณนาย นิยโม นตฺถีติ วุตฺตํ, น นุ พฺรหฺม สํยุตฺเต โกกาลิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภควตา วุตฺโต ทสนฺนํ นิรยานํ วิสุํ วิสุํ อตฺถีติ. สจฺจํ อตฺถิ. เต ปน ทสนิรยา อวีจินิรเย ปริยาปนฺนา หุตฺวา ตสฺส ปเทสมตฺตา โหนฺติ. น เตหิ ปเท สมตฺเตหิ สกโล อวีจินิรโย นิยตายุ ปริมาโณติ สกฺกา วตฺตุํ. อปิ จ โสปิ เตสํ อายุปริจฺเฉโท อวีจิภูมิยา นิยาเมน สิทฺโธ น โหติ. เตน เตน กมฺมวิเสเสเนว สิทฺโธ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ เยภูยฺเยน กมฺมปฺปมาณตฺตา’’ติ, ตํ สุ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตตฺถ นิรเยสู’’ติอาทึ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติ น อิตร ทีปวาสีนํ อายุกปฺปสฺส อาโรหณญฺจ โอโรหณญฺจ อตฺถีติ วุตฺเต สตีติ อตฺโถ. สมาจาโร นาม ทสสุจริตานิ. วิสมาจาโร นาม ทสทุจฺจริตานิ. เตสํ นิสฺสนฺทภูตา สมฺปตฺติวิปตฺติโยติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ อิตร ทีปวาสีนํปิ. โส เอวปริจฺเฉโทติ อาปชฺชติ. น จ สกฺกา ตถา ภวิตุํ. อาทิกปฺปกาเล สพฺเพสมฺปิ จตุทีป วาสีนํ อสงฺขฺเยยฺยายุกตา สมฺภวโตติ. อถ อิตรทีปวาสีนมฺปิ อายุกปฺปสฺส อาโรหณํ โอโรหณญฺจ อตฺถิ. เอวํ สติ, เอตรหิปิ เตสํ อายุกปฺโป ชมฺพุทีปวาสีนํ อายุกปฺเปน เอกคติโก สิยาติ โจทนา. นิสฺสนฺทมตฺตตฺตาติอาทิ ปริหาโร. นตฺถิ อิทํ มม อิทํ มมาติ ปวตฺตา ปาฏิปุคฺคลิกตณฺหา เอเตสนฺติ ‘‘อมมา’’. ‘‘อปริคฺคหา’’ติ ปุตฺตทาราทิปริคฺคหรหิตา. ‘‘อุปริเม จาตุมหาราชิเก’’ติ อากาสฏฺฐกจาตุมหาราชิเก. ทิเว เทวโลเก สิทฺธานิ ทิพฺพานิ. ‘‘ยาว นิมิราชกาลา’’ติ ยาว อมฺหากํ โพธิสตฺตภูตสฺส นิมิรญฺโญ อุปฺปนฺนกาลา. กสฺส ปพุทฺโธ ปุริเม อนฺตรกปฺเป อุปฺปนฺโน. นิมิราชา ปน อิมสฺมึ อนฺตร กปฺเป อุปฺปนฺโน. ‘‘มนุสฺส โลเกหิ ปญฺญาสวสฺสานิ จาตุมหาราชิเก เอโกทิพฺพรตฺติทิโว โหตี’’ติอาทิ อภิธมฺเม ธมฺม หทย วิภงฺเค อาคตนเยน วุตฺโต. จตุคฺคุณวจเน. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ เทวานํ. เอกํ วสฺสสหสฺสํ อายุปฺปมาณํ โหตีติ [Pg.150] สมฺพนฺโธ. ‘‘ทฺเว’’ติ ทฺเว วสฺสสหสฺสานิ. ‘‘อฏฺฐา’’ติ อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ. ‘‘เหฏฺฐิมานํ’’ติ เหฏฺฐิมานํ เทวานํ. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ เทวานํ. ยาเม เอโก รตฺติทิโวติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘จตฺตารี’’ติ มนุสฺสโลเก จตฺตาริ วสฺสสตานิ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อาทิอนฺต ทสฺสนวเสนา’’ติ จาตุมหาราชิเก มนุสฺสวสฺสคณนา ทสฺสนํ อาทิทสฺสนํ นาม. อิทานิ วสวตฺติยํ มนุสฺสวสฺสคณนา ทสฺสนํ อนฺต ทสฺสนํ นาม.

144. අනෙක් භවයකට බැසගන්නා බැවින් 'ඔක්කන්ති' (බැසගැනීම) යැයි කියනු ලැබේ. 'සෝතරහිතො' යනු ප්‍රසාද සෝතයෙන් (කන් ඉන්ද්‍රියයෙන්) තොර වූ බවයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. 'ආසිත්තකාදිබාවේන' යනු ආසිත්තක පණ්ඩක ආදී බැවින් යන්නයි. 'ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනේහි' යනු ලිංග ලක්ෂණ දෙකකින් යුක්ත වීමයි. 'විබච්ඡවචනො' යනු දෝෂ සහිත වචන ඇති බවයි. 'වත්ථු විපන්නස්ස' යන්නෙහි 'වත්ථු' යනු සම්භාර චක්ඛුවට (ඇස නමැති වස්තුවට) කියනු ලැබේ. එය ආරම්භයේ පටන්ම දෝෂ සහිත බැවින්, එයින් යුක්ත පුද්ගලයා 'වත්ථුවිපන්න' යැයි කියනු ලැබේ. 'තස්ස තස්ස' යනු එබඳු වූ ඇසටයි. 'පසූතියං යේව' යනු උපදින අවස්ථාවේදීම යන්නයි. 'පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියභාවස්ස' යන්නෙහි 'වෙය්‍යත්තිය' යනු ව්‍යක්ත බවයි. 'බ්‍යත්තස්ස' යනු විනිවිද දකින නුවණැති පුද්ගලයාටයි. ප්‍රඥාව නමැති ව්‍යක්ත බව ඔහුට ඇත්තේය යනු මෙහි විග්‍රහයයි. ද්විහේතුක සහ තිහේතුක පුද්ගලයන්ට ද මෙය නියම කළ නොහැකිය යන්න සම්බන්ධයයි. එය කෙසේ නියම කළ නොහැකි ද යත්, "මවුකුසෙහි දී විපත්තියක් නම් නැත" යැයි පැවසූ බැවිනි. කවර විපත්තියක් ද? උපන්නා වූ ඇස්, කන් ආදියෙහි විපත්තියයි. කවර හේතුවකින් විපත්තිය වේ ද? අනුන්ගේ උපක්‍රමයෙන් හෝ මවගේ විෂම ඉරියව් පැවැත්මෙන් හෝ නානාප්‍රකාර ආබාධයන්ගෙන් හෝ විපත්තිය වන බව මෙහි යෝජනාවයි. ධාතුපාඨයෙහි 'යක්ඛ' යන්න පූජා කිරීම යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'පූජනීය අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී. මෙයින් පිදිය යුතු බැවින් 'යක්ෂ' නම් වන බව පෙන්වයි. යම් කෙනෙක් ඉතා දුෂ්කර ලෙස ජීවත් වෙමින් හැසිරෙත් ද, ඔවුහු 'භූමස්සිත' (පොළොව ඇසුරු කළ) නම් වෙති. 'භූමිස්සිතා' යන පාඨයෙහි, භූමියෙහි රැඳුණු හෙවත් ඇසුරු කළ යන අර්ථය දැක්වීමට 'පුණ්‍යනිබ්බත්තස්ස' (පින් නිසා උපන්) යනාදිය කියන ලදී. 'විරූපී වී' යනු ඔවුහු වර්ණයෙන් ද දුර්වර්ණ වෙති, හැඩයෙන් ද විරූපී වෙති, ජීවිකාවෙන් ද ඉතා දුෂ්කර ජීවිකා ඇත්තෝ වෙති. මෙසේ විපන්න රූපීව යන්නයි. 'අසරණව වැටෙන්නෝ' යන අර්ථයෙන් 'විනිපාතික' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'විවසා' යනු තමාගේ වසඟය හෙවත් කැමැත්ත රහිතව යන්නයි. 'විවිත්තට්ඨානේසු' යනු මිනිසුන්ගෙන් තොර විවේකී ස්ථානයන්හිය. එහි ආහාර සොයාගෙන හෝ ජීවිකාව ගෙවති, අනුන් පෙළීමෙන් හෝ ජීවිකාව ගෙවති, තැතිගන්වා හෝ පෙළා හෝ ජීවිකාව ගෙවති යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'වේමානික පේත' යනු තමාගේ පිනෙන් උපන් දිව්‍ය විමාන යම් කෙනෙකුට ඇද්ද, ඔවුහු වේමානිකයෝ වෙති. ඔවුහු පින් සහ පව් මිශ්‍ර වූ කර්මයෙන් උපන් බැවින්, ඇතැම්හු දහවල් කාලයෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කරති, රාත්‍රියෙහි ප්‍රේත දුක් විඳිති. ඇතැම්හු රාත්‍රියෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කරති, දහවල් කාලයෙහි ප්‍රේත දුක් විඳිති. අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද පුණ්‍ය ඵලය ඇසුරු කොට ජීවත් වන්නෝ 'පරදත්තූපජීවීහු' නම් වෙති. 'අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද පුණ්‍ය ඵලය' යනු නෑයන් විසින් පින් කොට 'මේ පින පරලොව ගිය මාගේ නෑයන්ට ලැබේවා' යි මෙසේ දෙන ලද පුණ්‍ය ඵලයයි. 'මුළු සක්වලටම අයත් එකම භූමියක් ඇත්තෝ' යනු තාවතිංස භූමිය සියලු සක්වලවල පවතින්නාක් මෙනි. ඒ සියල්ලෙහිම දිව්‍යමය අවුරුදු දහසක් ලෙස එකම ආයු ප්‍රමාණයක් පවතී. මේ සක්වල ගැන කිවයුත්තක් නැත. එහෙත් නිරයෙහි හෝ තිරිසන් යෝනියෙහි හෝ ප්‍රේත ලෝකයෙහි හෝ අසුර කායෙහි හෝ මනුෂ්‍යයන් අතර හෝ භූමාටු දේවතාවන් අතර හෝ එසේ එකම ආයු ප්‍රමාණයක් නැත. සතර අපායයන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය ගණනය කිරීමේදී නියමයක් නැතැයි කියන ලදී. බ්‍රහ්ම සංයුත්තයෙහි කොකාලික භික්ෂුව අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දස නිරයන් සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් ආයු ප්‍රමාණයක් වදාළා නේද? සැබවකි, එය පවතී. එහෙත් ඒ දස නිරයෝ අවීචි නිරයටම අයත් වූ එහි කොටස් පමණක් වෙති. ඒ ප්‍රදේශ මාත්‍රයන්ගෙන් මුළු අවීචි නිරයටම නියමිත ආයු ප්‍රමාණයක් ඇතැයි කිව නොහැකිය. තවද, ඔවුන්ගේ ඒ ආයු සීමාව ද අවීචි භූමියෙහි නියමයෙන් සිද්ධ වූවක් නොව, ඒ ඒ විශේෂ වූ කර්මයන්ගෙන් ම සිද්ධ වූවකි. එබැවින් "එහි බොහෝ සෙයින් කර්මයේ ප්‍රමාණය අනුවය" යි යමක් කියන ලද්දේ ද, එය මැනවින් කියන ලද්දකි. එහෙයින් "එහි නිරයන්හි" යනාදිය වදාළ සේක. 'මෙසේ ඇති කල්හි' යනු අනෙක් ද්වීපවැසියන්ගේ ආයු කල්පයෙහි නැගීමක් හෝ බැසීමක් නැතැයි කී කල්හි යන අර්ථයයි. සමසරාචාරය යනු දස සුචරිතයයි. විෂමාචාරය යනු දස දුශ්චරිතයයි. ඒවායේ ප්‍රතිඵල වූයේ සම්පත් හා විපත්ති බව මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඔවුන්ට ද' යනු අනෙක් ද්වීපවැසියන්ට ද යන්නයි. ඔවුන්ට ද එම ආයු සීමාවම වේ යැයි තර්කයක් පැමිණිය හැකිය. එසේ විය නොහැකිය; මන්ද යත්, ලෝකයේ ආරම්භක කල්ප කාලයෙහි සතර මහා ද්වීපවැසි සියල්ලන්ටම අසංඛ්‍යය ආයු කාලයක් හිමි වන බැවිනි. එසේ නම්, අනෙක් ද්වීපවැසියන්ගේ ද ආයු කල්පයෙහි නැගීම හා බැසීම පවතී. එසේ නම්, දැනුදු ඔවුන්ගේ ආයු කල්පය දඹදිව වැසියන්ගේ ආයු කල්පය හා සමාන විය යුතුය යන චෝදනාව පැමිණේ. 'නිස්සන්ද මාත්‍රයක් වූ බැවින්' යනාදිය මෙහි පිළිතුරයි. "මෙය මගේය" යි පවතින පෞද්ගලික තණ්හාව ඔවුන්ට නැති බැවින් 'අමමා' (මමත්වය රහිත) නම් වෙති. 'අපරිග්ගහා' යනු අඹුදරුවන් ආදීන් කෙරෙහි බැඳීමෙන් තොර වීමයි. 'ඉහළ චාතුම්මහාරාජිකය' යනු ආකාශස්ථ වූ චාතුම්මහාරාජිකයයි. දිව්‍ය ලෝකයෙහි සිද්ධ වූ දෑ 'දිව්‍ය' නම් වේ. 'නිමි රජුගේ කාලය දක්වා' යනු අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නිමි රජුව උපන් කාලය දක්වා යන්නයි. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙර අන්තඃ කල්පයෙහි උපන් සේක. නිමි රජු වනාහි මේ අන්තඃ කල්පයෙහි උපත ලැබීය. "මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි අවුරුදු පණහක් චාතුම්මහාරාජික දිව්‍ය ලෝකයෙහි එක් දිවා රෑ දවසක් වේ" යනාදිය අභිධර්මයෙහි ධම්මහදය විභංගයෙහි එන පරිදි කියන ලදී. සිවු ගුණයෙන් කීමේදී, 'ඉහළ දෙවියන්ගේ' යනු උඩින් පිහිටි දෙවියන්ගේය. දිව්‍යමය වර්ෂ දහසක් ආයු ප්‍රමාණය වේ යන්න සම්බන්ධයයි. 'ද්වේ' යනු දෙදහසකි. 'අට්ඨා' යනු අටදහසකි. 'පහළ දෙවියන්ගේ' සහ 'ඉහළ දෙවියන්ගේ' යන්න යාමයෙහි එක් දිවා රෑ දවසක් වේ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. 'චත්තාරී' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි වර්ෂ හාරසියයකි. සෙසු තැන්වල ද මෙසේමය. 'ආරම්භය හා අවසානය දැක්වීමේ වශයෙන්' යනු චාතුම්මහාරාජිකයෙහි මනුෂ්‍ය වර්ෂ ගණන දැක්වීම ආරම්භයයි. වසවර්තියෙහි මනුෂ්‍ය වර්ෂ ගණන දැක්වීම අවසානය දැක්වීමයි.

น อติทุพฺพลํติ นาติทุพฺพลํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ อวิตกฺก อวิจารมตฺตฌานํ. ‘‘ภูมนฺตเร’’ติ ปถมชฺฌานภูมิโต อญฺญิสฺสํ ทุตียชฺฌานภูมิยํ. กปฺปวจเน. กปฺปียติ วสฺส, อุตุ, มาส, ปกฺข, รตฺติ, ทิวา, ทิวเสน ปริจฺฉิชฺชียตีติ กปฺโป. กปฺปียนฺติ วา นานาธมฺมปฺปวตฺติโย อตีตา ทิวเสน ปริจฺฉิชฺชียนฺติ เอเตนาติ กปฺโป. กาโล. มหนฺโต กปฺโปติ มหากปฺโป. วสฺสานํ สตภาเคหิปิ สหสฺสภาเคหิปิ สตสหสฺสภาเคหิปิ สงฺขาตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อสงฺขฺเยยฺโย. เอกสฺส อสงฺขฺเยยฺยสฺส อนฺตเร ทิสฺสมาโน กปฺโป อนฺตรกปฺโป. สตฺตานํ นานาอายุปริจฺเฉโท อายุกปฺโป. โส ปน มนุสฺสานํ ทสวสฺสายุกกาเล ทสวสฺเสน ปริจฺฉินฺโน. เนวสญฺญา เทวานํ นิจฺจกาลํ จตุราสีติ กปฺปสหสฺเสหิ ปริจฺฉินฺโน. อนฺตรกปฺโป นาม จูฬกปฺปา วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วีสติปฺปเภทา จูฬกปฺปา วุจฺจนฺตีติ เกจิ วทนฺตีติอาทินา โยชนา. ‘‘เย’’ติ เย จตุสฏฺฐิยาทิเภทา อนฺตรกปฺปา. ‘‘ยถาวินฏฺฐํ’’ติ วินฏฺฐปฺปกาเรน วินฏฺฐปฺปกติยา. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺโฏ. ‘‘ยถาวิวฏฺฏํ’’ติ วิวฏฺฏปฺปกาเรน วิวฏฺฏปฺปกติยา. อจฺจเยน อติกฺกมเนน. หรเณน อปนยเนน. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ กปฺปวจเน. อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตเชนา’’ติ อคฺคินา. ‘‘สํวฏฺฏตี’’ติ วินสฺสติ ตทา. ‘‘เหฏฺฐา’’ติ เหฏฺฐาโลโก. ‘‘จตุสฏฺฐิวาเรสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ.

‘නැතිදුබ්බලං’ යනු ඉතා දුබල නොවන බවයි. ‘තං’ යනු ඒ විතර්ක විචාර රහිත වූ ධ්‍යානයයි. ‘භූමන්ත රේ’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙන් බැහැර වූ වෙනත් දෙවන ධ්‍යාන භූමියෙහිය. කල්පය පිළිබඳ අර්ථය දක්වන කල්හි; වර්ෂ, සෘතු, මාස, පක්ෂ, රාත්‍රී, දහවල සහ දින මගින් පිරිසිඳිනු ලබන බැවින් එය ‘කල්පය’ (කප්ප) නම් වේ. එසේත් නැතිනම් අතීතයෙහි පැවති විවිධ ධර්මතාවන්ගේ පැවැත්ම දින වකවානු මගින් පිරිසිඳිනු ලබන බැවින් ‘කල්පය’ නම් වේ. එය කාලයයි. මහා කල්පය යනු ඉතා විශාල වූ කල්පයයි. වර්ෂ සිය ගණනකින්, දහස් ගණනකින් හෝ ලක්ෂ ගණනකින් පවා ගණනය කළ නොහැකි කාලය ‘අසංඛ්‍යය’ නම් වේ. එක් අසංඛ්‍යයක් තුළ දක්නට ලැබෙන කල්පය ‘අන්තර කල්පය’ යි. සත්ත්වයන්ගේ විවිධ ආයු ප්‍රමාණයන් ‘ආයු කල්පය’ නම් වේ. එය මිනිසුන්ගේ දස වසරක ආයු කාලයෙහි දස වසරකින් පිරිසිඳේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන දේවතාවන්ගේ ආයුෂ නිරන්තරයෙන් කල්ප අසූ හාරදහසකින් පිරිසිඳේ. අන්තර කල්පයන් ‘චූළ කල්ප’ (කුඩා කල්ප) ලෙස ද හඳුන්වනු ලබන බවට මෙහි සම්බන්ධයක් පවතී. ඇතැමුන් පවසන්නේ විසි වැදෑරුම් ප්‍රභේද සහිත කල්පයන් චූළ කල්ප ලෙස හඳුන්වන බවයි. ‘යේ’ යනු හැට හතරක් ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ අන්තර කල්පයන් ය. ‘යථාවිනට්ඨං’ යනු විනාශ වූ ආකාරයට හෝ විනාශ වූ ස්වභාවයට අනුවයි. වැඩෙන්නා වූ කල්පය ‘විවට්ට’ (විවර්ත) නම් වේ. ‘යථාවිවට්ටං’ යනු විවර්ත වූ ආකාරයට හෝ විවර්ත වූ ස්වභාවයට අනුවයි. ඉක්මවා යාමෙන් හෝ ඉවත් කිරීමෙන් යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘තත්ථ’ යනු එම කල්පය යන වචනයෙහි යන්නයි. මෙය අටුවාවෙහි පවසා ඇති පරිදි සම්බන්ධ වේ. ‘තේජේන’ යනු ගින්නෙනි. එවිට ‘සංවට්ටතී’ යනු විනාශ වන බවයි. ‘හෙට්ඨා’ යනු පහළ ලෝකයයි. ‘චතුසට්ඨිවාරේසු’ යනු හැට හතර වාරයක් යන අර්ථයෙහි නිශ්චය කිරීම සඳහා යෙදූ සප්තමී විභක්ති පදයකි.

คาถาสุ. ‘‘สตฺตสตฺตคฺคินาวารา’’ติ สตฺตสตฺตวารา อคฺคินา วินสฺสนฺติ. อถวา, ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. สตฺตสุสตฺตสุวาเรสุ โลโก [Pg.151] อคฺคินา วินสฺสตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘อฏฺฐเม อฏฺฐเม’’ติ. ‘‘ทกา’’ติ อุทเกน. อฏฺฐเม อฏฺฐเมวาเร โลโก ทเกน วินสฺสตีติ โยชนา. ยทา จตุสฏฺฐิวารา ปุณฺณา, ตทา เอโก วายุวาโร สิยา. ตตฺถ ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ จตุสฏฺฐิวาเร. ‘‘วิวฏฺฏมานํ’’ติ สณฺฐหมานํ. ‘‘วิวฏฺฏตี’’ติ สณฺฐหติ. ‘‘สํวฏฺฏมานํ’’ติ วินสฺสมานํ. ‘‘สํวฏฺฏตี’’ติ วินสฺสติ. ‘‘ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติ อฑฺฒทฺวยํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยนฺติ กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตํ. ยถาตํ-อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ. ‘‘อุปฑฺเฒนา’’ติ อุทกวาเร เหฏฺฐิมภูมีสุ อุทเกน วินสฺสมานาสุ ทุตียชฺฌานภูมิ น ตาว วินสฺสติ. สํวฏฺฏกปฺเปปิ จิรกาลํ ติฏฺฐเตเยว. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อิทเมว ปมาณนฺติ.

ගාථාවන්හි ‘සත්තසත්තග්ගිනාවාරා’ යනු හත් වරක් හත බැගින් (වාර හතළිස් නවයක්) ගින්නෙන් විනාශ වීමයි. එසේත් නැතිනම්, සප්තමී විභක්තිය ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. හත් වන හත් වන වාරයන්හිදී ලෝකය ගින්නෙන් විනාශ වන බව මෙහි යෝජනාවයි. එහෙයින් ‘අටවන අටවන’ වාරයේදී යැයි පැවසිණි. ‘දකා’ යනු ජලයෙන් යන්නයි. අටවන අටවන වාරයේදී ලෝකය ජලයෙන් විනාශ වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. යම් විටක වාර හැට හතරක් සම්පූර්ණ වේ ද, එවිට එක් වරක් වාතයෙන් විනාශ වීමක් සිදු වේ. එහි ‘තදා’ යනු එම හැට හතරවන වාරයෙහිදී ය. ‘විවට්ටමානං’ යනු සකස් වන්නා වූ හෙවත් පිහිටන්නා වූ බවයි. ‘විවට්ටති’ යනු පිහිටයි. ‘සංවට්ටමානං’ යනු විනාශ වන්නා වූ බවයි. ‘සංවට්ටති’ යනු විනාශ වේ. ‘ද්වේ අසංඛ්‍යෙය්‍යානී’ යනු අසංඛ්‍ය භාග දෙකක් එක් අසංඛ්‍යයක් ලෙස සලකා උපචාර වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එය ආභස්සර වැසියන්ගේ කල්ප අටක් හා සමාන වේ. ‘උපඩ්ඪේන’ යනු ජල වාරයේදී පහළ භූමි ජලයෙන් විනාශ වන කල්හි, දෙවන ධ්‍යාන භූමිය තවම විනාශ නොවන බවයි. එය සංවර්ත කල්පයෙහි ද බොහෝ කල් පවතින්නේ ම ය. මෙය අරමුණු කොට පවසන ලදී. මේ සියල්ල සිදුවන දෙයක් බැවින් පවසන ලදී. අසංඛ්‍ය කල්පය අරමුණු කරමින් මෙය පවසන ලදී. මෙය ම එහි ප්‍රමාණයයි.

ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

ප්‍රතිසන්ධි චතුෂ්කය නිමවන ලදී.

๑๔๕. กมฺมจตุกฺเก. ‘‘ชเนตี’’ติ อชนิตํ ชเนติ. ปาตุภาเวติ. ‘‘อุปตฺถมฺภตี’’ติ ชนิตํ อุปตฺถมฺภติ. จิรฏฺฐิติกํ กโรติ. ‘‘อุปปีเฬตี’’ติ ชนิตํ อุปปีเฬติ, ปริหาเปติ. ‘‘อุปฆาเตตี’’ติ อุปจฺฉินฺทติ. ‘‘กฏตฺตา รูปานํ’’ติ กฏตฺตานามกานํ กมฺมชรูปานํ. ‘‘กมฺมปถปตฺตาวา’’ติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิชเนน สติ, สพฺพมฺปิ กมฺมํ กมฺมปถปตฺตํ นาม โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปจฺจิตฺถาติ วิปกฺกํ. วิปกฺกํ วิปากํ เยสนฺติ วิปกฺก วิปากา. อุปตฺถมฺภมานา ปวตฺตติ. สยํปิ ปจฺจยลาเภ สตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อลทฺโธกาสสฺสา’’ติ อิทํ นิทสฺสน มตฺตํ. ลทฺโธกาสสฺสปิ อุปตฺถมฺภนํ นาม อิจฺฉิตพฺพเมว. อญฺญํ อกุสลกมฺมํ โอกาสํ ลภตีติ โยชนา. ‘‘จายํ’’ติ เจ อยํ. ‘‘กาลงฺกริยา’’ติ กาลํกเรยฺย. ‘‘อสฺสา’’ติ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘ปสาทิตํ’’ติ ปสนฺนํ. ‘‘ปทูสิตํ’’ติ ปทุฏฺฐํ. ปุพฺเพ ‘มรณาสนฺน กาเล’ติ วุตฺตตฺตา อิธ ‘ปวตฺติกาเลปี’ติ วุตฺตํ. ‘‘เอตํ’’ติ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํ. ‘‘ชีวิตปริกฺขาเร’’ติ ชีวิตปริวาเร ปจฺจเย. ‘‘สมุทาเนตฺวา’’ติ สมาห ริตฺวา[Pg.152].‘‘เอตฺถา’’ติ อุปตฺถมฺภก กมฺมฏฺฐาเน. ขนฺธสนฺตานสฺส อุปพฺรูหนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ ‘ชีวิตนฺตราเย อปเนตฺวา’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ขนฺธสนฺตานสฺส จิรตรปฺปวตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตปฺปการา’’ติ ‘วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาสาวา วิปกฺก วิปากา วา สพฺพาปิ กุสลา กุสล เจตนา’ติ เอวํ วุตฺตปฺปการา. ‘‘ทุพฺพลตรํ กตฺวา วา วิพาธมานา’’ติ อุปปีฬก กมฺมกิจฺจํ วุตฺตํ. ‘‘ชนก กมฺมสฺส ทุพฺพล อายูหนกาเล’’ติ สมุจฺจยนกาเล. ‘‘วิหต สามตฺถิยํ’’ติ วินาสิตสตฺติกํ. ‘‘มเหสกฺเขสู’’ติ มหานุภาเวสุ. ‘‘อุปตฺถมฺภกมฺปิ ตพฺพิปริยาเยน เวทิตพฺพํ’’ติ อุปปีฬก กมฺมโต วิปริยาเยน เวทิตพฺพํ. ‘อุปริภูมิ นิพฺพตฺตกมฺปิ สมานํ เหฏฺฐาภูมิยํ นิพฺพตฺเตตี’ติอาทีสุ ‘เหฏฺฐาภูมิ นิพฺพตฺตกมฺปิ สมานํ อุปริภูมิยํ นิพฺพตฺเตตี’ติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อชาตสตฺตุราชวตฺถุมฺหิ ตสฺส รญฺโญ ปิตุฆาตกมฺมํ มหาอวีจินิรเย นิพฺพตฺตนกมฺปิ สมานํ ปจฺฉา พุทฺธุ ปฏฺฐาน กมฺเมน พาธียมานํ วิหตสามตฺถิยํ หุตฺวา ตํ อุสฺสทนิรเย นิพฺพตฺเตติ. ขนฺธสนฺตานสฺส วิพาธนํ นาม สตฺตสฺส ทุกฺขุปฺปตฺติ กรณนฺติ สมฺพนฺโธ. กถํ โคมหึสาทีนํ ปุตฺตทารญาติมิตฺตานญฺจ วิปตฺติกรณํ ตสฺส สตฺตสฺส อุปปีฬก กมฺมกิจฺจํ ภเวยฺย. อญฺโญหิ โส ปุคฺคโล, อญฺเญ โคมหึสาทโย. น จ อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺเญสํ สตฺตานํ ทุกฺขุปฺปตฺตึ วา สุขุปฺปตฺตึ วา กเรยฺยาติ โจทนา. ทุวิธนฺติอาทินา ตํ วิสฺสชฺเชติ. อานนฺท เสฏฺฐิวตฺถุมฺหิ. โสเสฏฺฐิ มหามจฺฉริโย อโหสิ. อญฺเญปิ ทานํ เทนฺเต นีวาเรสิ. โส ตโต จวิตฺวา เอกสฺมึ คามเก เอกิสฺสา อิตฺถิยากุจฺฉิมฺหิ ชาโต. ตสฺส ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺส ปาปกมฺเมน มาตรํ อาทึ กตฺวา สกลคามิกานํ ชนานํ ทุกฺขุปฺปตฺติ โหตีติ ธมฺมปท อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา นิสฺสนฺทผลวเสน อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺเญสํ สตฺตานํ ทุกฺขุปฺปตฺตึ วา สุขุปฺปตฺตึ วา กโรติ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. [‘‘กมฺมชสนฺตติ สีเสสู’’ติ ปฏิสนฺธิกาลโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนา เอเกกา กมฺมชรูปสนฺตติ นาม อตฺถิ. สา ปจฺฉา อปราปรํ ตาทิสาย กมฺมชรูปสนฺตติยา ปวตฺตตฺถาย สีสภูตตฺตา [Pg.153] สนฺตติ สีสนฺติ วุจฺจติ. ยํ กิญฺจิ เอกํ วากมฺมชสนฺตติ สีสํ. ทฺเว วากมฺมชสนฺตติ สีสานิ ]. วิสุทฺธิมคฺคปาเฐ. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ อุปฆาตก กมฺมเมว. ‘‘อิธ จา’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห. ‘‘อิมสฺส ปี’’ติ อิมสฺส อุปฆาตก กมฺมสฺสปิ. ทุฏฺฐคามณิ รญฺโญ วตฺถุมฺหิ จ โสณตฺเถร ปิตุโน วตฺถุมฺหิ จ เตสํ มรณาสนฺนกาเล ปถมํ ทุคฺคติ นิมิตฺตานิ อุปฏฺฐหนฺติ. ปจฺฉา รญฺโญ เอกํ ปุพฺพกตํ กลฺยาณ กมฺมํ อนุสฺสรนฺตสฺส เถรปิตุ จ ตงฺขเณ เอว เอกํ กลฺยาณ กมฺมํ กโรนฺตสฺส ตานิ ทุคฺคติ นิมิตฺตานิ อนฺตรธายนฺติ. สคฺคนิมิตฺตานิ ปาตุพฺภวนฺติ. อุโภปิ จวิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตนฺตีติ. กุสลา กุสล กมฺมานํ ขยํ กโรตีติ กุสลา กุสล กมฺมกฺขยกโร. ‘‘อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสู’’ติ ตสฺส สตฺตสฺส อายุ ปริจฺเฉโท จ ปริยนฺต คโต น โหติ, กมฺมานุภาโว จ ปริกฺขีโณ น โหติ. เอวํ อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ. ‘‘อปราธ กมฺมสฺสา’’ติ มาตาปิตูสุวา ธมฺมิกสมณ พฺราหฺมเณสุ วา อปรชฺฌนวเสน กตสฺส อปราธกมฺมสฺส. ‘‘โส ปนา’’ติ มชฺฌิมฏฺฐกถาวาโท ปน. ‘‘อรุจฺจมาโน วิยา’’ติ อนิจฺฉิยมาโนวิย. ‘‘โส’’ติ มชฺฌิมฏฺฐกถา วาโท. ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน. ‘‘สพฺพญฺเจตํ’’ติ สพฺพญฺจ เอตํ สุตฺตวจนํ, วเสน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อนิจฺฉนฺเตหิ ฏีกา จริเยหิ. ‘‘วิปากํ ปฏิอิจฺฉิตพฺโพ’’ติ วิปากํ ปฏิจฺจ อิจฺฉิ ตพฺโพ. เอตฺถ ‘‘วิปากํ’’ติ กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธ สนฺตานํ วุจฺจติ. ตสฺส ชนกํ กมฺมํ ชนก กมฺมนฺติ วุจฺจติ. ตสฺเสว ขนฺธสนฺตานสฺส อุปตฺถมฺภกํ ตสฺเสว อุปปีฬกํ ตสฺเสว อุปฆาตกํ กมฺมํ อุปฆาตก กมฺมนฺติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สาเกต ปญฺเห’’ติ วิปากุทฺธาเร อาคเต สาเกต ปญฺเห. ธมฺมทินฺนาย นาม อุคฺคเสน รญฺโญ เทวิยา วตฺถุมฺหิ สาเทวี ปุพฺเพ เอกํ อชํ ฆาเตสิ, เตน กมฺเมน อปาเยสุ ปติตฺวา ปจฺฉา ปวตฺติ วิปากวเสน พหูสุ ภเวสุ อชสรีเร โลมคณนามตฺตํ อตฺตโน สีสจฺเฉทน ทุกฺขํ อนุโภสีติ. ‘‘สา ปนา’’ติ สา เอกา ปาณาติปาต เจตนา ปน. มหาโมคฺคลาน วตฺถุ นาม ปญฺจสต โจรานํ เถรสฺส ฆาต น วตฺถุ[Pg.154]. เถโรหิ อตฺตนา ปุพฺพกเตน อุปจฺเฉทก กมฺเมน โจรฆาตนํ ลภิตฺวา ปรินิพฺพุโต. สามาวติเทวี จ วคฺคุมุทานทิตีรวาสิโน ปญฺจสต ภิกฺขู จ อตฺตโน ปุพฺพกเตหิ อุปจฺเฉทก กมฺเมหิ ตาทิสํ ปรูปกฺกมํ ลภิตฺวา สคฺเคสุ นิพฺพตฺตา. ทุสฺสิมาโร นาม กกุสนฺธ พุทฺธกาเล มารเทว ปุตฺโต วุจฺจติ. กลาพุราชานาม ขนฺติ วาทิตา ปสสฺส ฆาตโก วุจฺจติ. เต ปน ตงฺขเณ อตฺตนา กเตน อุปจฺเฉทก กมฺเมน ตงฺขเณ เอว จวิตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตา. ตตฺถ ปุริม วตฺถูสุ อุปจฺเฉทก กมฺมํ อุปจฺฉินฺทน มตฺตํ กโรติ. น อตฺตโน วิปากํ เทติ. ปจฺฉิมวตฺถูสุ ปน อุปจฺฉินฺทนญฺจ กโรติ, วิปากญฺจ เทตีติ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อุปจฺเฉทน ปุพฺพกํ’’ติ อุปจฺเฉทน ปุพฺพกํ วิปากํ ชเนตีติ โยชนา. กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อุปจฺฉินฺทิตฺวาว อตฺตโน วิปากํ ชเนตีติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘อตฺตโน วิปากํ ชเนตี’’ติ อิธ กทาจิ ชเนติ, กทาจิ น ชเนตีติ เอวํ วิภาคสฺส อกตตฺตา ‘‘ตํ น สุนฺทรํ’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิธ ปุพฺพกเตนา’’ติอาทึ. ‘‘อฏฺฐกถาสุเยว อาคตตฺตา’’ติ เตสุ วตฺถูสุ เตชนา อุปจฺเฉทก กมฺเมน มรนฺตีติ เอวํ วตฺวา อาคตตฺตา. วิปากํ นิพฺพตฺเตตีติ วิปาก นิพฺพตฺตกํ. ตสฺส ภาโว วิปาก นิพฺพตฺตกตฺตํ. วิปาก นิพฺพตฺตกตฺตสฺส อภาโวติ วิคฺคโห.

145. කර්ම චතුෂ්කයෙහි; ‘ජනේති’ යනු නූපන් දෙය උපදවයි. ප්‍රකට කරයි. ‘උපස්ථම්භේති’ යනු උපන් දෙය පෝෂණය කරයි. එය බොහෝ කල් පවතින සේ කරයි. ‘උපපීළේති’ යනු උපන් දෙය පීඩාවට පත් කරයි, පිරිහීමට පත් කරයි. ‘උපඝාතේති’ යනු සහමුලින්ම සිඳලයි. ‘කටත්තා රූප’ යනු කර්මයෙන් හටගත් (කර්මජ) රූපයන්ට නමකි. ‘කර්ම පථයට පැමිණි’ යන්නෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ඉපදවීමට සමත් වූ කල්හි, සියලු කර්මයන්ම කර්ම පථයට පැමිණි ඒවා ලෙස දත යුතුය. ‘විපච්චිත්ථ’ යනු විපාක දුන් බවයි. යම් කර්මයක විපාකය විපාක දී අවසන් වී ද, එය ‘විපක්ක විපාක’ නම් වේ. තමාට ප්‍රත්‍ය ලැබුණු කල්හි එය පවතී යන්න මෙහි අදහසයි. ‘අවස්ථාව නොලැබූ’ යන්න නිදසුනක් පමණි. අවස්ථාව ලැබූ කර්මයකට වුවද උපස්ථම්භනය (උපකාරය) අවශ්‍ය වේ. වෙනත් අකුසල කර්මයක් අවස්ථාව ලබයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘චායං’ යනු ‘චේ අයං’ (සැබවින්ම මොහු) යන්නයි. ‘කාලංකරිය’ යනු මරණයට පත් වන්නේ නම් යන්නයි. ‘අස්ස’ යනු මෙම පුද්ගලයාගේ යන්නයි. ‘පසාදිතං’ යනු පැහැදුණු බවයි. ‘පදූසිතං’ යනු දූෂිත වූ බවයි. පෙර ‘මරණාසන්න කාලය’ ගැන පැවසූ බැවින් මෙහිදී ‘පවෘත්ති කාලයේදී ද’ (ජීවත් වන කාලයේදී) යැයි පවසන ලදී. ‘එතං’ යනු වෙනත් කර්මයකට උපකාර වීමයි. ‘ජීවිත පරික්ඛාරේ’ යනු ජීවිතයට අවශ්‍ය පිරිකර හෙවත් ප්‍රත්‍යයන්ය. ‘සමුදානෙත්වා’ යනු රැස් කරගෙන යන්නයි. ‘එත්ථ’ යනු උපස්ථම්භක කර්මස්ථානයෙහි ය. ස්කන්ධ සන්තතිය වර්ධනය කිරීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කී ක්‍රමයෙන්’ යනු ‘ජීවිතාන්තරාය වළක්වා’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ ක්‍රමයෙනි. ස්කන්ධ සන්තතිය බොහෝ කල් පැවතීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘පැවසූ ප්‍රකාරව’ යනු විපාක දීමට අවස්ථාව නොලැබූ හෝ විපාක දී අවසන් වූ හෝ සියලුම කුසල අකුසල චේතනාවන් ය. ‘ඉතා දුබල කර හෝ පීඩා කරමින්’ යන්නෙන් උපපීඩක කර්මයේ කෘත්‍යය පවසන ලදී. ‘ජනක කර්මය දුබල ලෙස රැස් කරන කාලයේදී’ යනු එය එක්රැස් කරන අවස්ථාවයි. ‘විහත සාමත්තියං’ යනු ශක්තිය නැති කරන ලද යන්නයි. ‘මහේසක්ඛේසු’ යනු මහානුභාව සම්පන්න පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙනි. ‘උපස්ථම්භක කර්මය ද එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්තෙන් දත යුතුය’ යනු උපපීඩක කර්මයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ආකාරයෙන් එය දත යුතු බවයි. ඉහළ භූමියක උපත ලැබීමට තිබියදී පහළ භූමියක උපදවයි යනාදියෙන් අදහස් කරන්නේ, පහළ භූමියක උපත ලැබීමට තිබියදී ඉහළ භූමියක උපදවයි යනාදී වශයෙන් ද පැවසිය යුතු බවයි. අජාසත්ත රජුගේ කතාවේදී, එම රජුගේ පියා මැරීමේ කර්මය මහා අවීචි නිරයේ ඉපදවීමට සමත් වුවද, පසුව බුදුරදුන් කෙරෙහි කළ පැහැදීමේ කර්මයෙන් බාධා පමුණුවා ශක්තිය හීන කර, ඔහු උස්සද නිරයේ උපදවන ලදී. ස්කන්ධ සන්තතිය පීඩාවට පත් කිරීම යනු සත්ත්වයාට දුක් උපදවාලීම යන්නයි. ගව මහිෂාදීන්ගේ හා අඹුදරු නෑ හිතවතුන්ගේ විපත එම සත්ත්වයාට උපපීඩක කර්මයක් වන්නේ කෙසේද? ඒ පුද්ගලයා වෙනත් අයෙකි, ගව මහිෂාදීන් වෙනත් අයෙකි. අනෙකෙකු කළ කර්මයකින් තවකෙකුට දුකක් හෝ සැපක් ඇති නොවිය යුතුය යන චෝදනාවට ‘දුක් දෙපරිදි වේ’ යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. ආනන්ද සිටුවරයාගේ කතාවේදී, එම සිටුවරයා මහා මසුරෙක් විය. අන් අය දන් දෙන විටද එය වැළැක්වීය. ඔහු මියගොස් එක් ගමක එක් ස්ත්‍රියකගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඔහු උපන් දා පටන් ඔහුගේ පාප කර්මයේ බලයෙන් මව ඇතුළු මුළු ගමේම මිනිසුන්ට දුක් ඇති වූ බව ධම්මපද අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. එබැවින් නිස්සන්ද ඵල වශයෙන්, අනෙකෙකු කළ කර්මය වෙනත් සත්ත්වයන්ට දුක් හෝ සැප ඇති කිරීමට හේතු වන බව දත යුතුය. ‘කර්මජ සන්තති’ යනු ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ සිට උපන් එක් එක් කර්මජ රූප පරම්පරාවන්ය. එය පසුව නැවත නැවතත් එවැනිම කර්මජ රූප පරම්පරාවන් පැවතීමට මූලික වන බැවින් ‘සන්තති සීස’ (පරම්පරා මූලිකය) යැයි කියනු ලැබේ. විශුද්ධිමාර්ග පාඨයෙහි, ‘තදේව’ යනු එම උපඝාතක කර්මයම ය. ‘ඉධ ච’ යනු මෙම අභිධර්මත්තසංග්‍රහයෙහි ය. ‘ඉමස්ස පී’ යනු මෙම උපඝාතක කර්මයට ද යන්නයි. දුටුගැමුණු රජුගේ කතාවේදී සහ සෝණ තෙරුන්ගේ පියාගේ කතාවේදී ඔවුන් මරණාසන්න වූ විට මුලින් දුගති නිමිති පහළ විය. පසුව රජු තමා කළ පිනක් සිහි කරන විට සහ තෙරුන්ගේ පියා එම අවස්ථාවේදීම පිනක් සිදු කරන විට, එම දුගති නිමිති අතුරුදන් විය. සුගති නිමිති පහළ විය. දෙදෙනාම මියගොස් ස්වර්ගයේ උපන්හ. කුසල අකුසල කර්මයන් ක්ෂය කරන බැවින් ‘කුසලාකුසල කර්මක්ෂයකර’ නම් වේ. ‘ආයු කර්ම පවතින කල්හි’ යනු එම සත්ත්වයාගේ ආයුෂ කාලය අවසන් වී නොමැති අතර කර්ම ශක්තියද ගෙවී නොමැති අවස්ථාවයි. මෙසේ ආයුෂ හා කර්ම පවතින කල්හි, ‘අපරාධ කර්මස්සා’ යනු මවුපියන්ට හෝ දැහැමි ශ්‍රමණ බමුණන්ට කළ අපරාධ කර්මයන් නිසාය. ‘සෝ පනා’ යනු මජ්ක්‍ධිම අටුවාවේ මතයයි. ‘අකමැත්තෙන් මෙන්’ යනු රුචි නොකරන්නාක් මෙනි. ‘එහිදී’ යනු මජ්ක්‍ධිම අටුවාවෙහි ය. ‘සබ්බං චේතං’ යනු මේ සියලු සූත්‍ර වචන, යම් බලපෑමක් මත පවසන ලද ඒවා යන්නයි. ටීකාචාර්යවරුන් විසින් විපාකය පිළිගත යුතු බව පවසන ලදී. මෙහි ‘විපාකය’ යනු කර්මයෙන් උපන් ස්කන්ධ සන්තතියයි. එය උපදවන කර්මය ‘ජනක කර්මය’ යි. එම ස්කන්ධ සන්තතියටම උපකාර කරන කර්මය ‘උපස්ථම්භක’ ද, එයටම පීඩා කරන කර්මය ‘උපපීඩක’ ද, එය සහමුලින්ම සිඳලන කර්මය ‘උපඝාතක’ ද වේ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘සාකේත ප්‍රශ්නයෙහි’ විපාක උද්ධාරයේදී සාකේත ප්‍රශ්නය පැමිණි කල්හි, ධම්මදින්නා නම් වූ උග්ගසේන රජුගේ දේවියගේ කතාවේදී, එම දේවිය පෙර ආත්මයක එක් එළුවකු මැරූ අතර, එම කර්මයෙන් අපායෙහි වැටී පසුව පවෘත්ති විපාක වශයෙන් බොහෝ ආත්මවල එළු ශරීරයේ ලොම් ගණනට සමාන වාර ගණනක් තමාගේ හිස කැපීමේ දුක් වින්දාය. ‘සා පනා’ යනු එම එකම ප්‍රාණඝාත චේතනාවයි. මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ පන්සියයක් සොරුන් අතින් පහර කෑමේ කතාව, උන්වහන්සේ තමා පෙර කළ උපච්ඡේදක කර්මයක් නිසා සොරුන්ගෙන් පහර ලබා පිරිනිවන් පෑ ආකාරයයි. සාමාවතී දේවිය සහ වග්ගුමුදා නදී තීරයේ වාසය කළ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාද තමන් පෙර කළ උපච්ඡේදක කර්මයන් නිසා එවැනි උපක්‍රමයන්ට හසු වී ස්වර්ගවල උපන්හ. දුසී මාරයා යනු කකුසඳ බුදුන් කල විසූ මාර දිව්‍ය පුත්‍රයෙකි. කලාබු රජු යනු ක්ෂාන්තිවාදී තාපසයා මැරූ රජුය. ඔවුන් එම අවස්ථාවේදීම තමන් කළ උපච්ඡේදක කර්මයෙන් එසැණින් චුත වී අවීචි නිරයේ උපන්හ. එහි මුල් කතාවල උපච්ඡේදක කර්මය කර්මය සිඳලීම පමණක් කරයි, තමාගේ විපාකයක් ලබා නොදෙයි. පසුකාලීන කතාවලදී සිඳලීමත් කරයි, විපාකයත් ලබා දෙයි. විභාවිනී පාඨයෙහි, ‘උපච්ඡේදන පුබ්බකං’ යනු සිඳලීම පෙරටු කොට විපාක උපදවයි යන්නයි. වෙනත් කර්මයක විපාකය සිඳලා තමාගේ විපාකය උපදවයි යන්න අදහසයි. එහි ‘තමාගේ විපාකය උපදවයි’ යන්න මෙහිදී ඇතැම් විට උපදවයි, ඇතැම් විට උපදවන්නේ නැත යන බෙදීම නොකළ බැවින් ‘එය සුදුසු නැත’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘මෙහි පෙර කරන ලද’ යනාදිය පැවසූහ. ‘අටුවාවලම සඳහන් වන බැවින්’ යනු එම කතාවල ඔවුන් උපච්ඡේදක කර්මයෙන් මිය යන බව පවසා ඇති බැවිනි. විපාක උපදවන්නේ ‘විපාක නිබ්බත්තක’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය විපාක නිබ්බත්තකත්ත නම් වේ. විපාක ඉපදවීමේ ස්වභාවයක් නොමැති වීම එහි විග්‍රහයයි.

ชนกจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

ජනක චතුෂ්කය නිම කරන ලදී.

๑๓๖. ‘‘นิกนฺติ พเลน วา ปฏิพาหิยมานํ วิปากํ น เทตี’’ติ ฌานลาภิโน หุตฺวาปิ มรณกาเล อุปฺปชฺชิตุํ นิกนฺติยา สติ, ตํ ฌานํ วิปากํ น เทตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอกสฺสา’’ติ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘เตสํ’’ติ มหคฺคตกมฺม อานนฺตริย กมฺมานํ. อนฺติม ชวนวีถิยํ กตํ นาม วตฺถุ ทุพฺพลตฺตา สยมฺปิ ทุพฺพลํ โหติ. ปฏิสนฺธึ น ชเนติ. เตนาห ‘‘อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค อาสนฺเน กตํ’’ติ. อิทญฺจ กมฺมสามญฺญ วเสน วุตฺตํ. กมฺมวิเสเส ปน สติ, น เทตีติ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมํ ปนา’’ติอาทิ [Pg.155] วุตฺตํ. กตํ อาสนฺน กมฺมํ นามาติ คเหตพฺพนฺติ โยชนา. ปาฬิปาเฐ. อสฺสปุคฺคลสฺส มรณกาเลวา สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ โยชนา. ปรโต ปริปุณฺณํ อาคมิสฺสติ. โสมนสฺส ชนกํ ปรเจตนา ปวตฺติวเสน. สนฺตาป ชนกํ กุกฺกุจฺจวิปฺปฏิสารปฺปวตฺติวเสน. อิทํ ครุก จตุกฺกํ นาม อนนฺตเร ภเว วิปจฺจนกานํ กมฺมานํ วเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปปชฺชเวทนีย กมฺมานิ เอวา’’ติ. กมฺมํ นาม กุสลํ วา โหตุ, อกุสลํ วา. ปุนปฺปุนํ ลทฺธา เสวเน สติ, วิปากํ เทติ. อสติ น เทติ. กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ อุปฺปนฺนํ โหติ จกฺขุ วิญฺญาณนฺติ จ, อกุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ อุปฺปนฺนํ โหติ จกฺขุ วิญฺญาณนฺติ จ, ปาฬิยํ วุตฺตํ. เอตฺถหิ กตตฺตาติ วตฺวา ปุน อุปจิตตฺตาติ วจนํ ปุนปฺปุนํ วฑฺฒนสงฺขาเต อาเสวเน สติ เอว วิปากํ เทตีติ ญาเปติ. ตสฺมา กตมตฺต กมฺมตฺตา กฏตฺตา กมฺมํ นามาติ วุตฺเตปิ อนนฺตรภเว วิปจฺจนก กมฺมสฺเสว อิธ อธิปฺเปตตฺตา ปุนปฺปุนํ ลทฺธา เสวนเมว อิธ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ’’ติ วุตฺตํ.

136. “නිකන්ති (ඇල්ම) බලයෙන් වළක්වනු ලබන විපාකය නොදෙන්නේය” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ධ්‍යාන ලාභියෙකු වුවද මරණාසන්න කාලයේදී (එම ධ්‍යානය කෙරෙහි) ඇතිවන නිකන්තිය (ඇල්ම) පවතී නම්, එම ධ්‍යානය විපාක නොදෙන බවයි. “එකස්ස” යනු එක් පුද්ගලයෙකුගේය. “තේසං” යනු එම මහග්ගත කර්ම සහ ආනන්තරිය කර්මයන්ගේය. අවසාන ජවන වීථියේදී කරන ලද ක්‍රියාව වස්තුවේ දුබල බව නිසාම තෙමේ ද දුබල වේ. එබැවින් එය ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි. එහෙයින් “අවසාන ජවන වීථියට පෙර ආසන්න කාලයේදී කරන ලද්දක්” යැයි කියන ලදී. මෙය සාමාන්‍ය කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. කර්ම විශේෂත්වයක් පවතින විට විපාක නොදෙන්නේ යැයි කිව නොහැකි බව පෙන්වීම පිණිස “මිථ්‍යාදෘෂ්ටි කර්මය වනාහි” යනාදිය පවසන ලදී. එය කරන ලද ආසන්න කර්මය ලෙස ගත යුතු යැයි සම්බන්ධයයි. පාලි පාඨයෙහි, එම පුද්ගලයාගේ මරණාසන්න කාලයේදී සම්මා දිට්ඨිය මැනවින් සමාදන් වූයේද, නැතහොත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මැනවින් සමාදන් වූයේද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මතු මත්තෙහි මෙය සම්පූර්ණයෙන් විස්තර වනු ඇත. අන්‍යයන්ගේ චේතනාවන් පැවැත්වීම හේතුවෙන් සෝමනස්සය උපදවයි. කුක්කුච්චය හෙවත් පසුතැවිලි වීම් පැවැත්වීමෙන් සන්තාපය (තැවීම) උපදවයි. මේ ගරුක චතුෂ්කය යනු ඊළඟ භවයේදී විපාක දෙන කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දක් බැවින් “උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්ම වේ” යැයි කියන ලදී. කර්මය යනු කුසල් හෝ අකුසල් විය හැකිය. නැවත නැවත ලත් සේවනය (අභ්‍යාසය) පවතින කල්හි විපාක දෙයි. නැති කල්හි විපාක නොදෙයි. කාමාවචර කුසල කර්මය කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින් විපාක වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී යන්නත්, අකුසල කර්මය කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින් විපාක වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී යන්නත් පාලියෙහි සඳහන් වේ. මෙහි “කටත්තා” (කළ බැවින්) යැයි පවසා නැවත “උපචිතත්තා” (රැස් කළ බැවින්) යැයි පැවසීමෙන් අදහස් කරන්නේ නැවත නැවත වැඩීම සංඛ්‍යාත ආසේවනය ඇති කල්හිම විපාක දෙන බවයි. එබැවින් කර්මය කළ මාත්‍රයකින් එය කටත්තා කර්මය ලෙස හැඳින්වුවද, අනන්තර භවයේදී විපාක දෙන කර්මයම මෙහිදී අදහස් කළ බැවින් නැවත නැවත ලත් සේවනයම මෙහිදී ගත යුතු බව පෙන්වීමට අටුවාවෙහි “පුනප්පුනං ලද්ධාසේවනං” (නැවත නැවත ලත් සේවනය) යැයි පවසන ලදී.

‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทีสุ. ‘‘ยตฺถ ตํ ปุพฺพกตํ กมฺมนฺติ อาคตํ’’ติ ยสฺมึ อฏฺฐกถา ปเทเส ตํ กฏตฺตา กมฺมํ ปุพฺพกตํ กมฺมํติ อาคตํ. ‘‘กสฺมา อิธา’’ติอาทีสุ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเห. ปาฬิยํ. ยํ ครุกํ, ตํ วิปากํ เทติ. ตสฺมึ อสติ, ยํ พหุลํ. ตสฺมึ อสติ, ยํ อาสนฺนํ. ตสฺมึ อสติ, ยํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ, ตํ วิปากํ เทตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

“එවඤ්ච කත්වා” යනාදී තැන්වල, “යම් අටුවා ප්‍රදේශයක එම කටත්තා කර්මය පූර්වකෘත (පුබ්බකත) කර්මය ලෙස පැමිණියේද” යන්නයි. “කස්මා ඉධ” යනාදී තැන්වල “ඉධ” යනු මේ අභිධර්මත්ථ සංග්‍රහයෙහිය. පාලියෙහි - යම් කර්මයක් ගරුක වේද, එය විපාක දෙයි. එය නොමැති කල්හි යමක් බහුල වේද (එය විපාක දෙයි). එයද නොමැති කල්හි යමක් ආසන්න වේද (එය විපාක දෙයි). එයද නොමැති කල්හි යම් කටත්තා කර්මයක් වේද, එය විපාක දෙයි යනු අර්ථයයි. මෙහි සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

สุตฺตนฺตปาเฐ. สุขเวทนํ ชเนตีติ สุขเวทนียํ. ‘‘สมตฺตา’’ติ สุฏฺฐุคหิตา. ‘‘สมาทินฺนา’’ติ ตทตฺถวิวรณํ. ‘‘ปริยตฺตํ’’ติ สมตฺถํ. ตมฺพทาธิกสฺส ยาวชีวํ พหูนิ ปาปกมฺมานิ อาจิณฺณานิ. มรณ ทิวเส ปน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา จวิตฺวา เตน อาสนฺน กมฺเมน สคฺเค นิพฺพตฺติ. วาตกาลสฺส ยาวชีวํ พหูนิ กลฺยาณ กมฺมานิ อาจิณฺณานิ. มรณ ทิวเสปน พุทฺธสาสเน [Pg.156] วิปรีต สญฺญํ กตฺวา เตน อาสนฺน กมฺเมน อปาเย นิพฺพตฺติ.

සූත්‍රාන්ත පාඨයන්හි - සැප වේදනාව උපදවන බැවින් ‘සුඛවේදනීය’ නම් වේ. “සමත්තා” යනු මැනවින් ගනු ලැබූ බවයි. “සමාදින්නා” යනු එහි අර්ථ විවරණයයි. “පරියත්තං” යනු සමර්ථ (හැකියාව ඇති) බවයි. තම්බදාඨිකයා විසින් ජීවිත කාලය පුරා බොහෝ පාප කර්මයන් කරන ලදී. එහෙත් මරණ දිනයෙහි සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට කළුරිය කර එම ආසන්න කර්මය හේතුවෙන් ස්වර්ගයෙහි උපන්නේය. වාතකාල විසින් ජීවිත කාලය පුරා බොහෝ යහපත් ක්‍රියාවන් (කල්‍යාණ කර්ම) කරන ලදී. එහෙත් මරණ දිනයෙහි බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි වැරදි වැටහීමක් ඇති කරගෙන එම ආසන්න කර්මය හේතුවෙන් අපායෙහි උපන්නේය.

ครุกจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

ගරුක චතුෂ්කය නිම කරන ලදී.

๑๔๗. ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺเก. ปสฺสิตพฺโพติ ทิฏฺโฐ. ‘‘ธมฺโม’’ติ ขนฺธายตน ธมฺม สมูโห. ทิฏฺโฐ ธมฺโมติ ทิฏฺฐ ธมฺโม. วตฺตมาโน ธมฺมสมูโห. โย อตฺตภาโวติ วุจฺจติ. อตฺตสงฺขาตสฺส ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิตสารสฺส ภาโว ปวตฺติ การณนฺติ กตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐ ธมฺโม วุจฺจตี’’ติอาทิมาห. ‘‘วิปากํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอเตน กถํ กมฺมสาธนํ ทสฺเสติ. ปฏิสํเวทน กฺริยาปเท วิปากนฺติ กมฺมปทํ ทิสฺวา วิปากํ นาม เวทิตพฺพํ เวทนียํ. ปฏิสํเวทิตพฺพํ ปฏิสํเวทนียนฺติ วิญฺญาตตฺตา. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. ‘‘อุปปชฺชิตฺวา’’ติ อุเปจฺจ ปชฺชิตฺวา. ปาปุณิตฺวาติ อตฺโถ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ทิฏฺฐ ธมฺมโต’’ติ ทิฏฺฐ ธมฺมสฺส. สามิอตฺเถ ปญฺจมี. ปาฬิยํ วุตฺตํ. ‘‘เอตฺถหี’’ติอาทิ ปุพฺพวากฺเย วุตฺต นยเมว. อปรสทฺโท นิจฺจํ อปาทานา เปกฺโข. ตญฺจ อปาทานํ นาม อนนฺตเร วุตฺตปเทหิ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมา นาคตานนฺตร ภเวหี’’ติ ทิฏฺฐธมฺมโต จ อนาคตานนฺตร ภวโต จาติ อตฺโถ. ‘‘ปริวตฺโต’’ติ ปพนฺโธ. อปราปริโยติ วา, อปโร จ อปโร จ อปราปโร. อปราปเร ปวตฺโต อปราปริโยติ อตฺโถ. ‘‘อุปปชฺชภวํ’’ติ อนาคตานนฺตรภวํ. อโหสิ กมฺเม ‘‘อโหสี’’ติ ปทํ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺโญติ ปเทวิย รุฬฺหีนามปทนฺติ อาห ‘‘อโหสิ นามกํ’’ติ. ตํ ปน รุฬฺหิปทํ กุโตปวตฺตํติ อาห ‘‘อโหสิ กมฺมํ’’ติอาทึ. ‘‘เอวํ วุตฺต ปาฐวเสนา’’ติ เอตฺถ อิธ วุตฺโต ปาโฐ สา วเสโส. ปริปุณฺณปาโฐ ปน อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ อตฺถิกมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิกมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺม วิปาโกติอาทินา ปฏิสมฺภิทา มคฺเค อาคโต. ‘‘สา’’ติ ปถม ชวน เจตนา. ‘‘อปฺปตร วิปากา จาตี’’ติ เอตฺถ ‘‘อิตี’’ติ เหตุ [Pg.157] อตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา อจิรฏฺฐิติ กตฺตา ทิฏฺฐ ธมฺเม เอว ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉติ, ตสฺมา อปฺปตร วิปากตฺตา อเหตุกมตฺตํ ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉตีติ โยชนา. ‘‘ปจฺจโยติ จา’’ติ ปจฺจยํ ลทฺธาติ วุตฺโต ปจฺจโยติ จ. ‘‘โส’’ติ มหนฺตํ วุตฺโต ปจฺจโย. ‘‘กากวลิยาทีนํ วิยา’’ติ กากวลิยาทีนํ ปุคฺคลานํ ทิฏฺฐเวทนีย กมฺมํ วิย. ‘‘ปากฏตรปฺผลทานํ’’ติ สตฺตาหพฺภนฺตเร เอว เสฏฺฐิฏฺฐานปฺปฏิ ลาภาทิวเสน ปากฏตรปฺผลทานกํ กมฺมวิเสสํ. กมฺม ปถชวนสนฺตาเน ปวตฺตา ปถมชวน เจตนา วา อิตราปิ ปถม ชวน เจตนา วาติ โยชนา. ‘‘กาจี’’ติ เอกจฺจา ปถมชวน เจตนา. เสสานิ ทิฏฺฐธมฺม เวทนีย กมฺมานิ.

147. දිට්ඨධම්ම චතුක්කයෙහි. දැක්ක යුතු බැවින් 'දිට්ඨ' නම් වේ. 'ධම්ම' යනු ස්කන්ධ ආයතන ආදී ධර්ම සමූහයයි. දිට්ඨ වූ ධර්මය 'දිට්ඨධම්ම' නම් වේ. එය වර්තමාන ධර්ම සමූහයයි. එයම ආත්මභාවය (අත්තභාවය) යැයි කියනු ලැබේ. ආත්මය යනුවෙන් හැඳින්වෙන, දෘෂ්ටියෙන් පරිකල්පිත වූ සාරයෙහි පැවැත්මේ හේතුව යන අර්ථය දක්වමින් "දිට්ඨධම්ම යැයි කියනු ලැබේ" යනාදිය පැවසුහ. "විපාකය විඳියි" යන්නෙන් කර්ම සාධනය (කර්මයෙන් ප්‍රතිඵල ලැබීම) කෙසේ දක්වන්නේද? ප්‍රතිසංවේදන ක්‍රියාවෙහි 'විපාකය' යනු කර්ම පදය ලෙස දැක, විපාකය යනු විඳිය යුතු වූ දිය යුතු වූ දෙයකි. දැනගත යුතු බැවින් 'ප්‍රතිසංවේදිතබ්බ' හෝ 'ප්‍රතිසංවේදනීය' නම් වේ. "උපෙච්ච" යනු පැමිණ ය. "උපපජ්ජිත්වා" යනු එළඹ පැමිණ ය, එනම් ලැබීම යන අර්ථයයි. විභාවනී පාඨයෙහි "දිට්ඨධම්මතෝ" යනු දිට්ඨධම්මයාගේ (වර්තමාන භවයේ) යන්නයි. මෙහි පංචමී විභක්තිය සාමී අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. පාලියෙහි "එත්ථහි" යනාදී පූර්ව වාක්‍යයෙහි කී ක්‍රමයම වේ. "අපර" ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම අපාදානයක් අපේක්ෂා කරයි. ඒ අපාදානය නම් අනතුරුව කියන ලද පදයන්ගෙනි. "දිට්ඨධම්ම හා අනාගත අනන්තර භවයන්ගෙන්" යන්නෙහි අර්ථය දිට්ඨධම්මයෙන් (වර්තමාන භවයෙන්) සහ අනාගත අනන්තර භවයෙන් (ඊළඟ භවයෙන්) යන්නයි. "පරිවත්ත" යනු ප්‍රබන්ධයයි (පරම්පරාවයි). "අපරාපරිය" යනු හෝ, අනෙකක් හා තවත් අනෙකක් වූ "අපරාපර" යන්නයි. අපරාපරයෙහි පැවති බැවින් "අපරාපරිය" නම් වේ. "උපපජ්ජ භවය" යනු අනාගත අනන්තර භවයයි (ඊළඟ ආත්මයයි). අහෝසි කර්මයෙහි "අහෝසි" යන පදය 'අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤෝ' යන පදයෙහි මෙන් රූඪි නාම පදයක් බැවින් "අහෝසි නම් වූ" යැයි පැවසූහ. ඒ රූඪි පදය කොතැනින් පටන් ගත්තේ දැයි දැක්වීමට "අහෝසි කර්මය" යනාදිය කීහ. "මෙසේ කියන ලද පාඨයේ වසයෙන්" යන්නෙහි මෙහි දක්වන ලද පාඨය සාවශේෂ (අසම්පූර්ණ) වේ. සම්පූර්ණ පාඨය වනාහි: "අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් විය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් නොවීය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් ඇත්තේය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් නැත්තේය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් වන්නේය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් නොවන්නේය" යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වේ. "සා" යනු ප්‍රථම ජවන චේතනාවයි. "අල්ප වූ විපාක ඇති බැවින්ද" යන්නෙහි "ඉති" යන්න හේතු අර්ථයෙහි නිපාතයකි. එබැවින් වැඩි කලක් නොපවතින බැවින් දිට්ඨධම්මයෙහිම (මේ භවයෙහිම) ඵල දී නැති වී යයි. එබැවින් ස්වල්ප වූ විපාක ඇති බැවින් අහේතුක මාත්‍ර වූ ඵලයක් දී නැති වී යයි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. "ප්‍රත්‍යය බැවින්ද" යනු ප්‍රත්‍යය ලැබූ බැවින් ප්‍රත්‍යය යැයි කියනු ලැබේ. "සෝ" (හේ) යනු මහත් වූ ප්‍රත්‍යයයි. "කාකවලිය ආදීන්ට මෙන්" යනු කාකවලිය ආදී පුද්ගලයන්ගේ දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය මෙනි. "වඩාත් ප්‍රකට ඵල දීම" යනු සතියක් ඇතුළතම සිටු තනතුරු ලැබීම් ආදී වශයෙන් වඩාත් ප්‍රකට වූ ඵල දෙන කර්ම විශේෂයයි. කර්ම පථ ජවන සන්තතියෙහි පැවති ප්‍රථම ජවන චේතනාව හෝ සෙසු ප්‍රථම ජවන චේතනාවන් හෝ වේ යැයි සම්බන්ධයයි. "කාචී" යනු ඇතැම් ප්‍රථම ජවන චේතනාවන්ය. සෙසු ඒවා දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයන් වේ.

อุปปชฺชกมฺเม. ‘‘อตฺถ สาธิกา’’ติ สนฺนิฏฺฐานตฺถสาธิกา. ปาณฆาตาทิ กิจฺจสาธิกาติ วุตฺตํ โหติ. สุฏฺฐุ นิฏฺฐาเปตีติ สนฺนิฏฺฐาปิกา. ‘‘เสสานิ ปี’’ติ เสสานิ อุปปชฺช เวทนีย กมฺมานิปิ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ มนุสฺส โลเก. ‘‘มิสฺสกกมฺมานี’’ติ กุสลา กุสลมิสฺสกานิ กมฺมานิ. เวมานิกเปตวตฺถูนิ วิมานวตฺถุ ปาฬิยํ อาคตานิ. ‘‘สุคติยํ วิปตฺตึ อนุภวนฺตานิ วตฺถูนี’’ติ เอตฺถ ‘‘วิปตฺตึ’’ติ จกฺขุ โสตาทีนํ องฺค ปจฺจงฺคานํ วา วิปตฺตึ. นานา ทุกฺขุปฺปตฺติภูตํ วา วิปตฺตึ. ‘‘ทุคฺคติยํ สมฺปตฺตึ’’ติ มหิทฺธีนํ นาคสุปณฺณาทีนํ สมฺปตฺตึ. ‘‘ยถา วุตฺต วตฺถูหี’’ติ เวมานิก เปตวตฺถาทีหิ. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘เตสํ สงฺกมนํ นตฺถี’’ติ เตสํ กมฺมานํ วิปจฺจนกาล สงฺกนฺติ นาม นตฺถิ. ‘‘ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐนฺตี’’ติ ตานิ ทิฏฺฐ ธมฺมฏฺฐานาทิวเสน ภควตา ยถา วุตฺตฏฺฐาเน เอว ติฏฺฐนฺติ. ‘‘เอวํ วุตฺตํ’’ติ เตสํ สงฺกมนํ นตฺถีติอาทินเยน วุตฺตํ. ‘‘ยุตฺติยา วา อภาวโต’’ติ เอตฺถ ทิฏฺฐ ธมฺม เวทนียสฺส ปฏิสนฺธิ วิปากาทิ ยุตฺติยา อภาวโต.

උපපජ්ජ (උපපජ්ජවේදනීය) කර්මයෙහි. "අර්ථ සාධික වූ" යනු නිගමනය කරන ලද අර්ථය සිද්ධ කරන බැවිනි. ප්‍රාණාඝාතාදී කෘත්‍යයන් සිද්ධ කරන්නී යැයි කියන ලදී. මැනවින් නිම කරන බැවින් 'සන්නිට්ඨාපිකා' නම් වේ. "සෙසු ඒවාද" යනු සෙසු උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්ද වේ. "මෙහි" යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ය. "මිශ්‍ර කර්මයන්" යනු කුසල් අකුසල් මිශ්‍ර වූ කර්මයන්ය. විමානවස්තු පාලියෙහි සඳහන් වන වේමානික ප්‍රේත වස්තූන්ය. "සුගතියෙහි විපත්තිය අනුභව කරන වස්තූන් (පුද්ගලයන්)" යන්නෙහි 'විපත්තිය' යනු ඇස් කන් ආදී අංග ප්‍රත්‍යංගයන්ගේ විපත්තියයි. නොහොත් නානාවිධ දුක් ඉපදීමට හේතු වූ විපත්තියයි. "දුගතියෙහි සම්පත්තිය" යනු මහා සෘද්ධි ඇති නාග, සුපර්ණ (ගුරුළු) ආදීන්ගේ සම්පත්තියයි. "යථොක්ත වස්තූන් මගින්" යනු වේමානික ප්‍රේත වස්තු ආදිය මගිනි. අටුවා පාඨයෙහි: "ඔවුන්ගේ (එම කර්මයන්ගේ) සංක්‍රමණයක් නැත" යනු ඒ කර්මයන්ගේ විපාක දෙන කාලය මාරු වීමක් නොමැති බවයි. "යථා ස්ථානයෙහිම පිහිටයි" යනු ඒ කර්ම දිට්ඨධම්ම ස්ථානය ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ස්ථානයන්හිම පවතියි. "මෙසේ කියන ලදී" යනු ඔවුන්ගේ සංක්‍රමණයක් නැත යනාදී වශයෙන් පැවසූ දෙයයි. "යුක්තිසහගත බවක් නොමැති බැවින්" යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයට ප්‍රතිසන්ධි විපාක ආදිය ලැබීම යුක්තිසහගත නොවන බැවිනි.

ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺกํ.

දිට්ඨධම්ම චතුක්කයයි.

๑๔๘. ปากฏฺฐานจตุกฺเก. ‘‘กายาทีนํ’’ติ โจปนกายาทีนํ. กาย วิญฺญตฺตาทีนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อติปาเตนฺตี’’ติ อติกฺกมฺม [Pg.158] ปโยเคน อภิภวิตฺวา ปาเตนฺติ. เตนาห ‘‘อติปาตนญฺเจตฺถา’’ติอาทึ. ‘‘อทินฺนํ’’ติ สามิเกนอทินฺนํ ปรสนฺตกํ. อคมนียวตฺถูนิ นาม อวีติกฺกมนตฺถาย อนุปคนฺตพฺพานิ มาตุรกฺขิตาทีนิ อิตฺถิ ปุริสสรีรานิ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปรปาณสฺส. ‘‘ตโต’’ติ ปรปริคฺคหิต ภาวโต. ‘‘อจฺฉินฺทก เจตนา’’ติ ปรสนฺตกสฺส อตฺตโน สนฺตกกรณวเสน ภุสํ ปรสนฺตกา ภาวจฺฉินฺทก เจตนา. วิลุปฺปน เจตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘มคฺเคน มคฺคปฺปฏิปาทกสฺสา’’ติ อตฺตโน มคฺเคน ปรมคฺค สมฺปโยชกสฺส. ‘‘เอตฺถปี’’ติ ยถา อทินฺนาทาเน ปรปริคฺคหิต สญฺญิโนติ ทุตียํ องฺคปทํ วุตฺตํ. เอวํ เอตฺถปิ. เอตฺถ วทนฺติ อคมนีย วตฺถุ วเสน จิตฺตนฺติ อวตฺวา ตสฺมึ เสวน จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อคมนีย วตฺถุ สญฺญิตาติ อวุตฺตมฺปิ วุตฺตสทิสํ โหตีติ. น โหติ. น หิ ตสฺมินฺติ วจนํ สญฺญาวิเสส สหิตํ อตฺถํ วทติ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ สเจ สญฺญาปธานํ โหติ. ปาณสญฺญิตา, ปรปริคฺคหิต สญฺญิตา,ติ องฺค ปทํ วิย อิธปิ อคมนีย วตฺถุ สญฺญิตาติ ทุตียํ องฺคปทํ อวสฺสํ วตฺตพฺพํ โหติ. กสฺมา, องฺคนิยมฏฺฐานตฺตา. เตนาห ‘‘เอเตนา’’ติอาทึ. ‘‘จตุรงฺคีโกว วุตฺโต’’ติ ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา. อคมนีย วตฺถุ, ตสฺมึ เสวน จิตฺตํ, เสวนปฺปโยโค, มคฺเคน มคฺคปฺปฏิปตฺติ อธิวาสนนฺติ. ‘‘สา’’ติ ภิกฺขุนี. ‘‘รกฺขิตาสุ สงฺคหิตา’’ติ มาตุรกฺขิต ปิตุ รกฺขิตาทีสุ สงฺคหิตา. ‘‘ฏีกาสุ ปนา’’ติ สุตฺตนฺตฏีกาสุ ปน. ‘‘สา’’ติ ภิกฺขุนี. ปาสณฺฑา วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตาทีนิ. ตํ วาทิโน ปาสณฺฑิยา นาม. เตสํ ธมฺโม ปาสณฺฑิย ธมฺโม นาม. มิจฺฉาจาโรปิ ทุสฺสีลาย อิตฺถิยา วีติกฺกโม อปฺปสาวชฺโช. ตโต โครูป สีลิกาย มหาสาวชฺโช. ตโต สรณงฺคตาย, ปญฺจ สิกฺขา ปทิกาย, สามเณริยา, ปุถุชฺชน ภิกฺขุนิยาติอาทิ. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมสฺมึ อกุสลกายกมฺเม. ‘‘น คหิตํ’’ติ เถเรน วา อฏฺฐกถาจริเยหิ วา น คหิตํ. สุรญฺจ เมรยญฺจ ปิวนฺติ เอเตนาติ สุราเมรย ปานํ. ตทชฺโฌหรณ เจตนา กมฺมํ. ‘‘สพฺพ ลหุโก’’ติ สพฺเพสํ สุราปาน กมฺม วิปากานํ มชฺเฌ [Pg.159] โย วิปาโก ลหุกตโร, ปวตฺติวิปากมตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก’’ติ อุมฺมตฺตภาว สํวตฺตนิโก. ‘‘ปญฺจปี’’ติ สุราปาน กมฺเมน สห ปญฺจปิ. มูลฏีกา วจเน. ‘‘ตสฺสา’’ติ สุราปาน กมฺมสฺส. ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏีกายํ อิมสฺส วากฺยสฺส สํวณฺณนายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ‘‘ตพฺพิ รมณาทโย จา’’ติ ตโต สุราปานโต วิรมณาทโย จ. ‘‘มทสฺสา’’ติ มชฺชนสฺส. ‘‘อปุญฺญปถสฺสา’’ติ อกุสล กมฺม ปถสฺส. ‘‘ตพฺพิรติ ปี’’ติ ตโต สุราปานโต วิรติปิ. ‘‘นิมฺมทตายา’’ติ มชฺชนรหิต ภาวสฺส. ‘‘สา’’ติ นิมฺมทตา. ‘‘ปุญฺญปถสฺสา’’ติ กุสลกมฺม ปถสฺส. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ตานี’’ติ สุราปาน กมฺมตพฺพิรติ กมฺมานิ. ‘‘น อิตรํ’’ติ กมฺมปเถหิ อสมฺพนฺธํ. สุราปานํ วิสุํ ปฏิสนฺธึ น เทตีติ โยชนา. ตพฺพิรติ กมฺเม ปน สเจ อิทํ สุราปานํ นาม ปาปกมฺมํ ทุจฺจริตนฺติ ญตฺวา สมาทาน วิรติ สมฺปตฺตวิรติ วเสน ตํ สิกฺขาปทํ รกฺขติ. ตํ สีลํ อญฺเญหิ ปุญฺญปเถหิ อสมฺพนฺธมฺปิ วิสุํ ปฏิสนฺธึ น เทตีติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘เอวมิทํ ปี’’ติ เอวํ อิทมฺปิ สุราปาน กมฺมํ กมฺม ปถปตฺตสฺส กมฺมสฺส ปริวารภูตํ เอว ปฏิสนฺธึ ชเนตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ กมฺมปถสุตฺเตสุ. สรูปโต น วุตฺตนฺติ จ สกฺกา วตฺตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยํ’’ติ ยํ สุราปาน กมฺมํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ กมฺมปถสุตฺเตสุ. กมฺม ชนนํ นาม ทุจฺจริต กมฺมานํ ชนนํ. สกฺเกน เทวาน มินฺเทน ตสฺส อปายคามิตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาสุราย ปุณฺณํ อิมํ สุรากุมฺภํกิณาถ. มูลํ เทถ คณฺหาถาติ อตฺโถ. ‘‘ตสฺสา’’ติ สุราปาน กมฺมสฺส. อปายํ คเมติ สมฺปาเปตีติ อปาย คามี. ‘‘ยทิทํ’’ติ ยา อยํ ยถาลาภ โยชนา อตฺถิ. มูลฏีกา วจเน. ‘‘กมฺมสหชาตา’’ติ อกุสล กมฺมสหชาตา ตณฺหา. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ ปญฺจนฺนํ กมฺมานํ. ‘‘โกฏฺฐาสโต’’ติ ธมฺมสงฺคณิยํ ผสฺโส โหติ, เวทนา โหตีติอาทินา วุตฺเต ธมฺมุทฺเทสวาเร ฌานาทิโกฏฺฐาสา นาม อาคตา. เตสุ ปญฺจ สิกฺขาปทา โกฏฺฐาสโต กมฺมปถ โกฏฺฐาสิกา เอว. กมฺมปถ โกฏฺฐาเส อนฺโตคธาติ อตฺโถ. ‘‘ปุริมานํ จตุนฺนํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทีนํ [Pg.160] จตุนฺนํ กมฺมานํ. ‘‘ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ ตสฺส กมฺมปถภาโว ปฏิกฺขิตฺโต. ‘‘ตตียํ’’ติ ตตีย สุตฺตํ. เอตาสุปิ จ อฏฺฐกถาสุ.

148. පාකට්ඨාන චතුක්කයෙහි: ‘කායාදීනං’ යනු සෙලවෙන ශරීරය ආදියයි. කාය විඤ්ඤත්ති ආදිය යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘අතිපාතෙන්ති’ යනු (තමාගේ සීමාව) ඉක්මවා යන ප්‍රයෝගයෙන් මර්දනය කර හෙළීමයි (පණ නැසීමයි). එහෙයින් ‘අතිපාතනඤ්චෙත්ථා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අදින්නං’ යනු හිමිකරු විසින් නොදෙන ලද, අන්සතු වූ වස්තුවයි. අගමනීය වස්තූන් නම් ශීල විනයාදිය නොඉක්මවීම පිණිස සම්භෝගයට නොපැමිණිය යුතු වූ, මව විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියන් ආදී ස්ත්‍රී පුරුෂ ශරීරයන් ය. ‘තස්සා’ යනු පර ප්‍රාණියා පිළිබඳවයි. ‘තතෝ’ යනු අන්සතු භාවයෙන් (මිදීමයි). ‘අච්ඡින්දක චේතනා’ යනු පරසන්තක වස්තුවක් තමා සතු කරගැනීමේ අදහසින් පරසන්තක භාවය දැඩි ලෙස සිඳලීමේ චේතනාවයි. පැහැර ගැනීමේ චේතනාව යනු එයටම කියනු ලැබේ. ‘මග්ගේන මග්ගප්පටිපාදකස්සා’ යනු තමාගේ මගින් (ඉන්ද්‍රියයෙන්) අන්‍යයාගේ මග හා සම්බන්ධ වන්නාට ය. ‘එත්ථපි’ යනු අදින්නාදානයේදී ‘පරසන්තක වස්තුවක් යන සංඥාව’ (පරපරිග්ගහිත සඤ්ඤිනෝ) යනුවෙන් දෙවන අංගය දක්වන ලද පරිද්දෙන්ම මෙහි ද එසේම වේ යන්නයි. මෙහිදී අගමනීය වස්තුව කෙරෙහි ඇති සිත යැයි නොපවසා, එහි සේවනය කිරීමේ (සංසර්ගයේ) සිත යැයි පවසන ලදී. එබැවින් අගමනීය වස්තුවක් යන සංඥාව (අගමනීය වත්ථු සඤ්ඤිතා) යන්න වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකළ ද එය ප්‍රකාශ කළා හා සමාන වේ යැයි ඇතැමෙක් පවසත්. එහෙත් එය එසේ නොවේ. මන්දයත් ‘එහි’ (තස්මිං) යන වචනය විශේෂ සංඥාවක් සහිත අර්ථයක් ප්‍රකාශ නොකරන බැවිනි. මෙබඳු අවස්ථාවලදී ඉදින් සංඥාව ප්‍රධාන වන්නේ නම්, ප්‍රාණසංඥාව හෝ පරසන්තක සංඥාව යන අංග පද මෙන් මෙහි ද ‘අගමනීය වස්තු සංඥාව’ යන දෙවන අංගය අනිවාර්යයෙන්ම කිව යුතුව තිබිණි. ඒ මන්ද යත්, මෙය අංග නියම කරන ස්ථානයක් බැවිනි. එහෙයින් ‘එතේන’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘චතුරංගිකෝව වුත්තෝ’ යනු එහි අංග හතරක් දක්වන ලදී: අගමනීය වස්තුව, එහි සේවනය කිරීමේ සිත, සේවනය කිරීමේ ප්‍රයෝගය සහ මගින් මගට පිළිපැදීම (සංසර්ගය) ඉවසීම යනුවෙනි. ‘සා’ යනු භික්ෂුණියයි. ‘රක්ඛිතාසු සංගහිතා’ යනු මව විසින් රකින ලද, පියා විසින් රකින ලද ආදීන් අතරට ඇය ද ඇතුළත් වන බවයි. ‘ටීකාසු පන’ යනු සූත්‍ර පිටකයට අයත් ටීකාවන්හි ය. ‘සා’ යනු භික්ෂුණියයි. පාසණ්ඩ යනු හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදියයි. එම වාදයන් අදහන්නෝ පාසණ්ඩියෝ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ ධර්මය පාසණ්ඩික ධර්මය නම් වේ. දූසීල ස්ත්‍රියක හා සංසර්ගයේ යෙදීමෙන් සිදුවන මිථ්‍යාචාරය අල්ප සාවද්‍ය වේ (අඩු වරදකි). ගව ව්‍රත රකින්නියක හා සංසර්ගය ඊට වඩා මහා සාවද්‍ය වේ. තෙරුවන් සරණ ගිය තැනැත්තියක, පංචශීලය රකින්නියක, සාමණේරියක සහ පෘථග්ජන භික්ෂුණියක හා සංසර්ගය පිළිවෙළින් ඊට වඩා වැඩි වැඩියෙන් මහා සාවද්‍ය වේ. අටුවා පාඨයෙහි ‘එත්ථ’ යනු මේ අකුසල කායකර්මයෙහි ය. ‘න ගහිතං’ යනු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ හෝ අටුවාචාර්යවරුන් විසින් මෙහිලා ඇතුළත් කර නොගන්නා ලදී යන්නයි. සුරාව හා මේරය පානය කිරීමට උපකාරී වන චේතනාව ‘සුරාමේරය පානය’ නම් වේ. එය ගිලීමේ චේතනාව කර්මයයි. ‘සබ්බ ලහුකෝ’ යනු සියලු සුරාපාන කර්ම විපාකයන් අතරින් යම් විපාකයක් ඉතා සැහැල්ලු ද, එය ප්‍රවෘත්ති විපාකයක් (ජීවිත කාලය තුළ විපාක දීමක්) පමණක් බව කියන ලදී. ‘උම්මත්තක සංවත්තනිකෝ’ යනු උමතු බව ඇති කරන්නක් වූ යන්නයි. ‘පඤ්චපි’ යනු සුරාපාන කර්මය ද ඇතුළුව පසක්ම වේ යන්නයි (මූලටීකාවේ වචනයකි). ‘තස්සා’ යනු සුරාපාන කර්මය පිළිබඳවයි. මෙය පටිසම්භිදාමග්ග ටීකාවෙහි මෙම වාක්‍යයේ විස්තරයෙහි දැක්වෙන අයුරින් සම්බන්ධ වේ. එහි ‘තබ්බිරමණාදයෝ ච’ යනු එම සුරාපානයෙන් වැළකීම ආදියයි. ‘මදස්සා’ යනු මත්වීමේ ය. ‘අපුඤ්ඤ පථස්සා’ යනු අකුසල කර්ම පථයෙහි ය. ‘තබ්බිරති පි’ යනු එම සුරාපානයෙන් වැළකීම ද වේ. ‘නිම්මදතායා’ යනු මත් නොවූ ස්වභාවය පිළිබඳවයි. ‘සා’ යනු එම මත් නොවූ ස්වභාවයයි. ‘පුඤ්ඤපථස්සා’ යනු කුසල කර්ම පථය පිළිබඳවයි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. ‘තානි’ යනු සුරාපාන කර්මය හා එයින් වැළකීමේ කර්මයයි. ‘න ඉතරං’ යනු කර්ම පථයන් හා සම්බන්ධ නොවූ යන්නයි. සුරාපානය වෙන්ව ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා නොදෙයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එයින් වැළකීමේ කර්මයේදී, ඉදින් ‘මේ සුරාපානය නම් පාප කර්මයකි, දුශ්චරිතයකි’ යයි දැන සමාදාන විරතිය හෝ සම්පත්ත විරතිය වශයෙන් එම ශික්ෂා පදය රකියි ද, එම සීලය අන්‍ය පුණ්‍ය කර්මයන් හා සම්බන්ධ නොවූවත් වෙන්ව ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා නොදෙන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. ‘එවමිදම්පි’ යනු මෙලෙසම මේ සුරාපාන කර්මය ද කර්ම පථයට පත් වූ කර්මයකට පරිවාරයක් වශයෙන්ම ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරයි යනු යෝජනාවයි. ‘තත්ථා’ යනු කර්මපථ සූත්‍රයන්හි ය. එය ස්වරූපයෙන් ප්‍රකාශ කර නැතැයි ද කිව හැකි බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යං’ යනු යම් සුරාපාන කර්මයක් ද, ‘තත්ථා’ යනු එම කර්මපථ සූත්‍රයන්හි ද යන්නයි. කර්ම ජනනය යනු දුශ්චරිත කර්මයන් ජනනය කිරීමයි. සක් දෙවිඳුන් විසින් එහි අපායගාමී බව පවසන ලදැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘එම සුරාවෙන් පිරුණු මේ සුරා කළය මිලට ගන්න; මිල මුදල් දී ලබාගන්න’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘තස්සා’ යනු සුරාපාන කර්මය පිළිබඳවයි. අපායට පමුණුවන බැවින් එය ‘අපායගාමී’ නම් වේ. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ අයුරින් වූ පද සම්බන්ධයයි. මූලටීකාවේ වචනයෙහි ‘කම්මසහජාතා’ යනු අකුසල කර්මයන් හා උපන් තෘෂ්ණාවයි. ‘තේසං’ යනු එම පංච විධ කර්මයන්ගේ ය. ‘කොට්ඨාසතෝ’ යනු ධම්මසංගණියෙහි ‘ඵස්සෝ හෝති, වේදනා හෝති’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ධම්මුද්දේසවාරයේදී ධ්‍යානාදී කොටස් සඳහන් වේ. ඒ අතරින් පංච ශික්ෂාපදයන් කොට්ඨාස වශයෙන් ගත් කල කර්මපථ කොටසටම අයත් වේ. කර්මපථ කොටසෙහි අන්තර්ගතය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘පුරිමානං චතුන්නං’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී වූ පෙර කී කර්ම සතර පිළිබඳවයි. ‘පටික්ඛිත්තෝ’ යනු එහි කර්මපථ භාවය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී යන්නයි. ‘තතීයං’ යනු තුන්වන සූත්‍රයයි. මේ අටුවාවන්හි ද එසේමය.

กายกมฺมาทีสุ. สสมฺภารกาโย นาม สกโล รูปกาโย. ปสาทกาโย นาม กายปสาโท เอว. กาย วิญฺญตฺติ โจปนกาโย นาม. ‘‘โจปน’’นฺติ จ จลนํ วุจฺจติ. ‘‘โส เยวา’’ติ โจปนกาโยเยว. กายกมฺม นาม ลาโภ จ โหติ, ตสฺมา โส กมฺมานํ ปวตฺติ มุขนฺติ วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘กมฺมานิ วิเสเสตุํ’’ติ อิทํ กายกมฺมํ นาม, อิทํ วจีกมฺมํ นามาติ วิเสเสตุํ นิยเมตุํ. ‘‘สกฺโกนฺตี’’ติ กมฺมานิ วิเสเสตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา กายทฺวาเร วุตฺติโตติ จ วจีทฺวาเร วุตฺติโตติ จ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. มิจฺฉาจารสฺส วจีทฺวาเร อปฺปวตฺติโต ‘‘ปุริมานิ ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ‘‘มชฺฌิมานิ จตฺตารี’’ติ มุสาวาทาทีนิ จตฺตาริ วจีกมฺมานิ. ‘‘ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานีติ’’ติ ‘กายกมฺมํ ชเหยฺยุ’นฺติอาทีนิ ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานิ. กถํ เอกเมเกน พาหุลฺล สทฺเทน ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺเชตีติ. อนฺวยโต จ พฺยติเรกโต จ วชฺเชติ. กถํ, ปาณาติปาต กมฺมํ กทาจิ อปฺปเกน วจีทฺวาเร อุปฺปนฺนมฺปิ กายทฺวาเร เอว ปวตฺติ พหุลตฺตา กายกมฺมเมว โหติ. วจีกมฺม สงฺขฺยํ น คจฺฉติ. ทฺเว วา อสฺส นามานิ น ภวนฺติ. วจีทฺวาเร ปน อปฺปกวุตฺติตฺตา วจีกมฺมํ นาม น โหติ. กายกมฺมนฺติ นามํ น ชหติ. ทฺเว วา อสฺส นามานิ น ภวนฺตีติ เอวํ เอเกน กายทฺวาเร พาหุลฺล วุตฺติวจเนน ปาณาติปาต กมฺเม ฉพฺพิธานิ วชฺชานิ วชฺเชตีติ. เอวํ เสเสสุ. วนจรโก นาม วนลุทฺทโก. โส ปน กทาจิ อปฺปเกน คาเม จรนฺโตปิ วเน พาหุลฺล จาริตฺตา วนจรโก เอว โหติ. คามจรโกติ นามํ น ลภติ. ทฺเว วา อสฺส นามานิ น ภวนฺติ. เอวํ สงฺคามาวจรกาปิ. สงฺคามาวจโร นาม สงฺคาเม พาหุลฺลาวจโร หตฺถี วุจฺจติ. เอตฺถ มโนทฺวารํ สพฺพ กมฺม สาธารณตฺตา กมฺมานิ วิเสเสตุํ น สกฺโกตีติ วุตฺตํ. เอวญฺจสติ, ‘อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ เจติ มนสฺมึ วุตฺติโต มโนกมฺมํ นามา’ติ อิทํ น วตฺตพฺพนฺติ. โน น วตฺตพฺพํ. กมฺม สิทฺธึ ปฏิจฺจ อญฺญทฺวาเรหิ อสาธารณตฺตา[Pg.161]. เตนาห ‘‘มโนกมฺมานิ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘สิทฺธํ’’ติ นิพฺพตฺตํ. ‘‘กายกมฺมทฺวารํ’’ติ เอตฺถ ตตฺถ โจปนกาโย กายกมฺมานํ ปวตฺติ พหุลตฺตา กายกมฺม ทฺวารํ นาม. โจปนวาจา ตตฺถ วจีกมฺมานํ ปวตฺติ พหุลตฺตา วจีกมฺมทฺวารํ นาม. กุสลา กุสล ชวน จิตฺตํ ปน มโนกมฺมานํ ตตฺเถว กมฺม กิจฺจ สิทฺธิโต มโนกมฺม ทฺวารํ นามาติ เอวํ กมฺเมน ทฺวาร ววตฺถานํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตสฺส ทฺวารสฺส นามํ ภินฺทิตุํ วา’’ติ กาโยติ นามํ ภินฺทิตุํ วา. ‘‘อตฺตโน นามํ ทาตุนฺติ วา’’ติ วจีติ นามํ ตสฺส ทาตุํ วา. ‘‘พฺราหฺมณ คามาทีนํ พฺราหฺมณ คามาทิภาโว วิยา’’ติ ตสฺมึ อญฺญกุเลสุ วสนฺเตสุปิ พฺราหฺมณ กุลพหุลตฺตา พฺราหฺมณ คาโมตฺเวว นามํ โหติ. ตสฺมึ วเน อญฺญรุกฺเขสุ สนฺเตสุปิ ขทีรรุกฺข พหุลตฺตา ขทีรวนนฺตฺเวว นามํ โหตีติ วตฺตพฺพนฺติ. กายกมฺมํ นิฏฺฐิตํ.

කායකර්ම ආදියෙහි: 'සසම්භාර කාය' යනු මුළුමහත් රූප කායයි. 'ප්‍රසාද කාය' යනු කාය ප්‍රසාදයම වේ. 'චෝපන කාය' යනු කාය විඤ්ඤත්තියයි. 'චෝපන' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සෙලවීම (චලනය) යි. 'එයමයි' (සෝ යේවා) යනු ඒ චෝපන කායම වේ. කායකර්මය සිදුවන බැවින්, එය කර්මයන්ගේ පැවැත්මට ප්‍රධාන ද්වාරය (මුඛය) යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කර්මයන් වෙන්කොට දැක්වීමට' යනු මෙය කායකර්මයයි, මෙය වාක්කර්මයයි වශයෙන් වෙන්කොට නියම කිරීමටයි. 'සමත් වේ' යනු කර්මයන් වෙන්කොට දැක්වීමට ඔවුන්ට ශක්තිය ඇති බවයි. එබැවින් කායද්වාරයෙහි පවතින බව සහ වාග්ද්වාරයෙහි පවතින බව පවසන ලදැයි යන්න මෙහි අදහසයි. කාමමිථ්‍යාචාරය වාග්ද්වාරයෙහි සිදු නොවන බැවින් 'පළමු දෙක' (ප්‍රාණාතිපාත හා අදත්තාදාන) යැයි පවසන ලදී. 'මැද සතර' යනු මුසාවාදාදී වාක්කර්ම සතරයි. 'ඒ සවැදෑරුම් වරදවල්' යනු 'කායකර්ම අත්හළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් වදාළ සවැදෑරුම් දෝෂයන්ය. 'බහුලත්වය' (වැඩිපුර සිදුවීම) යන තනි වචනයෙන් ඒ සවැදෑරුම් වරදවල් බැහැර කරන්නේ කෙසේද? අන්වය (එකඟතාව) සහ ව්‍යතිරේකය (වෙනස්වීම) මඟින් බැහැර කරයි. කෙසේද යත්, ප්‍රාණාතිපාත කර්මය ඇතැම් විට ස්වල්ප වශයෙන් වාග්ද්වාරයෙන් හටගත්තද, එය කායද්වාරයෙහිම බහුලව සිදුවන බැවින් කායකර්මයක්ම වේ. එය වාක්කර්ම ගණයට ඇතුළත් නොවේ. එසේම එයට (කාය හා වාග් ලෙස) නම් දෙකක් ලැබෙන්නේද නැත. වාග්ද්වාරයෙහි ස්වල්ප වශයෙන් පවතින බැවින් එයට වාක්කර්මය යන නාමය නොලැබේ. එය 'කායකර්මය' යන නාමය අත් නොහරියි. ඒ අනුව 'කායද්වාරයෙහි බහුලව සිදුවීම' යන එක් ප්‍රකාශයකින් ප්‍රාණාතිපාත කර්මයෙහි සවැදෑරුම් වරදවල් වෙන් කොට දක්වයි. සෙසු කරුණුවලදීද මෙසේමය. 'වනචරක' යනු වනයේ වසන වැද්දාය. ඔහු ඇතැම් විට ස්වල්ප වශයෙන් ගමෙහි හැසිරුණද, බහුල වශයෙන් වනයෙහිම හැසිරෙන බැවින් ඔහු 'වනචරක' (වනයේ හැසිරෙන්නා) ම වේ. ඔහුට 'ගාමචරක' (ගමේ හැසිරෙන්නා) යන නාමය නොලැබේ. ඔහුට නම් දෙකක්ද නැත. සංග්‍රාමාවචරයන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේමය. 'සංග්‍රාමාවචර' යනු යුධ බිමෙහි බහුලව ගැවසෙන ඇතාට නමකි. මෙහි මනෝද්වාරය සියලු කර්මයන්ට පොදු බැවින් කර්මයන් වෙන්කොට දැක්වීමට එය සමත් නොවන බව පවසන ලදී. එසේ නම්, 'අභිධ්‍යාව, ව්‍යාපාදය සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මනසෙහි පවතින බැවින් මනෝකර්ම නම් වේ' යන්න නොපැවසිය යුතුද? නැත, එය නොපැවසිය යුතු නොවේ (එනම් පැවසිය යුතුය). මන්දයත් කර්මය සිද්ධ වීමේදී (සම්පූර්ණ වීමේදී) එය අනෙක් ද්වාරයන්ට අසාධාරණ (පොදු නොවන) බැවිනි. එහෙයින් 'නමුත් මනෝකර්මයන්...' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සිද්ධ වූ' යනු නිපන් (ජනිත වූ) යන්නයි. 'කායකර්ම ද්වාරය' යන්නෙහි චෝපන කාය හෙවත් කාය විඤ්ඤත්තිය කායකර්මයන්ගේ බහුල පැවැත්ම නිසා 'කායකර්ම ද්වාරය' නම් වේ. චෝපන වාචා හෙවත් වාග් විඤ්ඤත්තිය එහි වාක්කර්මයන්ගේ බහුල පැවැත්ම නිසා 'වාක්කර්ම ද්වාරය' නම් වේ. කුසල් හා අකුසල් ජවන සිත වනාහි මනෝකර්මයන්ගේ කර්ම කෘත්‍යය එහිදීම සිද්ධ වන බැවින් 'මනෝකර්ම ද්වාරය' නම් වේ. මෙලෙස කර්මය අනුව ද්වාරයන්ගේ නියමය තේරුම් ගත යුතුය. 'එම ද්වාරයේ නාමය වෙනස් කිරීමට හෝ' යනු කාය යන නාමය වෙනස් කිරීමට හෝ 'තමන්ගේ නාමය ලබා දීමට හෝ' යනු වාග් යන නාමය එයට දීමට හෝ වේ. 'බ්‍රාහ්මණ ගම්මානාදියෙහි බ්‍රාහ්මණ ගම්මාන භාවය මෙන්' යනු එහි වෙනත් කුලවල අය විසුවද බ්‍රාහ්මණ කුල බහුල බැවින් එයට 'බ්‍රාහ්මණ ගම' යැයිම කියනු ලැබේ. එම වනයේ වෙනත් ගස් තිබුණද කිහිරි ගස් බහුල බැවින් එය 'කිහිරි වනය' (ඛදිර වන) යැයිම කියනු ලැබේ. කායකර්ම විවරණය නිමවා ඇත.

๑๔๙. วจีกมฺเม. ‘‘มุสา วทนฺตี’’ติ อภูตโต วทนฺติ. ปิสติ เอตายาติ ปิสุณา. ‘‘นิรุตฺติ นเยนา’’ติ เอตฺถ ปิยสุญฺญ กรณาติ วตฺตพฺเพ อกฺขร โลปกรณํ นิรุตฺติ นโย นาม. ‘‘เยนา’’ติ เยนชเนน. ‘‘สมฺผํ’’ติ เอตฺถ สํสทฺโท สมฺมติ ทุกฺขํ เอเตนาติ อตฺเถน สุเข หิเต วตฺตตีติ อาห ‘‘สํ สุขํ หิตญฺจา’’ติ. กีทิสํ สุขํ หิตญฺจาติ อาห ‘‘สาธุชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ’’ติ. เอเตน ปาปชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ หิตสุขํ ปฏิกฺขิปติ. หิตสุขสฺส วินาสนํ นาม ตสฺส อาคมน มคฺคภินฺทนนฺติ อาห ‘‘หิตสุข มคฺคํ ภินฺทตี’’ติ. ‘‘ตํ วา’’ติ เอตฺถ ‘‘ตํ’’ติ หิตสุขํ. ‘‘อตฺถ ธมฺมา ปคตสฺสา’’ติ อตฺถโต จ ธมฺมโต จ อปคตสฺส. ‘‘ปฏิภาณ จิตฺตสฺสา’’ติ สุณนฺตานํ จิตฺตรติ จิตฺตหาสวฑฺฒนตฺถาย ปฏิภาณญฺญาเณน จิตฺตีกตสฺส. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ กถา มคฺเค. ‘‘อตฺถ ธมฺม วินยปทํ’’ติ อตฺถ ปทญฺจ ธมฺมปทญฺจ วินย ปทญฺจ. ตตฺถ อตฺโถ นาม อาโรคฺยสมฺปตฺติ, มิตฺตสมฺปตฺติ, ปญฺญาสมฺปตฺติ, ธน สมฺปตฺติ, โภคสมฺปตฺติโย. ตาสุ โกสลฺลชนกํ วากฺยปทํ อตฺถปทํ นาม. อิทํ สุจริตํ นาม สคฺคสํวตฺตนิกํ, อิทํ ทุจฺจริตํ นาม อปาย สํวตฺตนิกนฺติ เอวํ สภาว ธมฺเมสุ โกสลฺล ชนกํ วากฺย ปทํ ธมฺม ปทํ นาม. เอวํ จิตฺตํ ทมิตพฺพํ, เอวํ อินฺทฺริยานิ ทมิตพฺพานิ, เอวํ [Pg.162] ราโค วิเนตพฺโพ, เอวํ โทโส วิเนตพฺโพติอาทินา วิเนตพฺเพสุ วินย โกสลฺลชนกํ วากฺยปทํ วินย ปทํ นาม. ยตฺถ เอวรูปํ อตฺถ ปทญฺจ ธมฺม ปทญฺจ วินย ปทญฺจ กิญฺจิ นตฺถิ. ตสฺส วาจา วตฺถุมตฺตสฺส เอตํนามํ โหตีติ โยชนา. ‘‘สมฺผํ’’ติ วุตฺตปฺปการํ นิรตฺถกวจนํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ วจีกมฺเมสุ. วิสํวาทนํ นาม วิรชฺฌา ปนํ. วิสํวาทโก นาม วิรชฺฌาปนโก. อตฺถํ ภญฺชติ วินาเสตีติ อตฺถ ภญฺชนโก. ‘‘กมฺมปถเภโท’’ติ ปฏิสนฺธิ ชนโก กมฺมปถวิเสโส. ‘‘อิตโร’’ติ อตฺถ ภญฺชนกโต อญฺโญ มุสาวาโท. ‘‘กมฺม เมวา’’ติ ปวตฺติ วิปาก ชนกํ วจีกมฺมเมว. ‘‘รชานํ’’ติ ธูลีนํ. ตาสุ สุคติ ทุคฺคตีสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ ตทุปฺปชฺชนกานิ. ‘‘ปถภูตตฺตา’’ติ อุปฺปตฺติมคฺคภูตตฺตา. ‘‘เภท ปุเรกฺขาเรนา’’ติ มิตฺตเภทปุเรกฺขาเรน. มิตฺตํ ภินฺทตีติ เภทโก. ‘‘สํกิลิฏฺฐ เจตนา’’ติ อตฺถ ปุเรกฺขาร ธมฺม ปุเรกฺขาร วินย ปุเรกฺขาร อนุสาสนิ ปุเรกฺขาร รหิตา เกวลํ เภทปุเรกฺขาร เจตนา สํกิลิฏฺฐ เจตนา นาม. ‘‘ปเร ภินฺเน เยวา’’ติ ปรชเน ปรชเนน มิถุเภทวเสน ภินฺเนเยว. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ ยํ กิญฺจิ อกฺโกสวตฺถุ. ‘‘อยํ ปี’’ติ อยํ ผรุสวาจาปิ. เอวํ อกฺโกสน กมฺมํปิ อกฺโกสิตพฺพสฺส ทูเร ฐิตสฺสปิ มตสฺสปิ สมฺปชฺชตีติ โยชนา. อนตฺถํ นิรตฺถกวาจา วตฺถุ มตฺตํ วิญฺญาเปตีติ อนตฺถวิญฺญาปนโก. ‘‘สจฺจโต คณฺหนฺเต เยวา’’ติ ยถา โส กเถติ, ตถา ตํ วตฺถุ อุปฺปนฺน ปุพฺพนฺติ เอวํ สจฺจโต คณฺหนฺเตเยว. เกจิ สจฺจโต คณฺหิตฺวา กิญฺจิ วตฺถุํ ปูชนีย ฐาเน ฐเปตฺวา โถเมนฺตา ปูเชนฺตา วนฺทนฺตา ปริหรนฺติ. สมฺปรายิ กตฺถาย ตํ สรณํ คจฺฉนฺติ. สพฺพเมตํ นิรตฺถกํ โหติ. ‘‘ตทสฺสาทวเสนา’’ติ ตํ ราชกถาทึ ตตฺถ จิตฺตรตึ ลภิตฺวา อสฺสาทวเสน กเถนฺตสฺเสว กมฺมํ โหติ. อนิจฺจ ลกฺขณ วิภาวนตฺถาย วา รตนตฺตย คุณวิภาวนตฺถาย วา ปาป ครห กลฺยาณ สมฺภาวนาย วา กเถนฺตสฺส ปน สตฺถกเมว โหตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อตฺถ ธมฺม วินย นิสฺสิตํ’’ติอาทึ. เสสเมตฺถ กายทฺวาเร ทีปิตเมว.

149. වචීකර්මයෙහි 'මුසාවාදය පවසති' යනු අසත්‍යය පවසති යන්නයි. මෑගින් (මියුරු වචන බිඳින්නා වූ) කොටවන බැවින් 'පිසුණා' (කේළම) නම් වේ. 'නිරුත්ති නය' යන්නෙහි 'පියසුඤ්ඤ කරණ' (ප්‍රිය බව ශූන්‍ය කිරීම) යනුවෙන් කිව යුතු තැන අකුරු ලොප් කිරීමෙන් සෑදුණු නාමය නිරුත්ති නය නම් වේ. 'යෙන' යනු යම් පුද්ගලයෙකු විසිනි. 'සම්ඵ' යන්නෙහි 'සං' ශබ්දය, මෙයින් දුක සන්සිඳෙන්නේය යන අර්ථයෙන් සැපය හා යහපතෙහි (හිත) වැටෙන බැවින් 'සං යනු සැපය හා යහපතයි' කියා පවසන ලදි. කිනම් සැපයක් හා යහපතක්ද යත්, 'සාධු ජනයන් විසින් පැමිණිය යුතු වූ (ලබාගත යුතු වූ)' යන්නයි. මෙහිදී පාපී ජනයන් විසින් ලබන්නා වූ හිතසුඛය බැහැර කරනු ලැබේ. හිතසුව පිණිස වන විනාශය නම්, එය පැමිණෙන මඟ බිඳ දැමීම බැවින් 'හිතසුව මඟ බිඳින්නේය' යයි කියන ලදි. 'තං වා' යන්නෙහි 'තං' යනු ඒ හිතසුවයි. 'අත්ථ ධම්මා පගතස්ස' යනු අර්ථයෙන් ද ධර්මයෙන් ද ඉවත් වූයේ (පහ වූයේ) යන්නයි. 'පටිභාණ චිත්තස්ස' යනු අසන්නන්ගේ සිත්හි රුචිය හා සතුට වැඩීම පිණිස ප්‍රතිභාණ ඥානයෙන් යුතුව කරන ලද්දක් යන්නයි. 'යත්ථ' යනු යම් කථා මාර්ගයක ද යන්නයි. 'අත්ථ ධම්ම විනය පදං' යනු අර්ථ පදය ද, ධර්ම පදය ද, විනය පදය ද වේ. එහි 'අර්ථය' යනු ආරෝග්‍ය සම්පත්තිය, මිත්‍ර සම්පත්තිය, ප්‍රඥා සම්පත්තිය, ධන සම්පත්තිය හා භෝග සම්පත්තියයි. ඒවායෙහි දක්ෂතාව ඇති කරන වාක්‍ය පදය 'අර්ථ පදය' නම් වේ. 'මෙය සුචරිතයයි, එය ස්වර්ගය පිණිස පවතී; මෙය දුශ්චරිතයයි, එය අපාය පිණිස පවතී' යනුවෙන් මෙසේ ස්වභාව ධර්මයන් පිළිබඳ දක්ෂතාව ඇති කරන වාක්‍ය පදය 'ධර්ම පදය' නම් වේ. 'මෙසේ සිත දැමුණු කටයුතුය, මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන් දැමුණු කටයුතුය, මෙසේ රාගය දුරු කළ යුතුය, මෙසේ ද්වේෂය දුරු කළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් හික්මවිය යුතු දේ පිළිබඳ විනයෙහි දක්ෂතාව ඇති කරන වාක්‍ය පදය 'විනය පදය' නම් වේ. යම් කතාවක මෙබඳු වූ අර්ථ පදයක් හෝ ධර්ම පදයක් හෝ විනය පදයක් හෝ කිසිවක් නැත් ද, හුදෙක් වචන සමූහයක් පමණක් වූ එයට 'සම්ඵප්පලාප' යන නාමය වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සම්ඵං' යනු ඉහත කී ආකාරයේ වූ වැඩකට නැති (නිශ්ඵල) වචනයයි. 'තත්ථ' යනු ඒ වචී කර්මයන්හිදීය. මුළා කිරීම (විසංවාදනය) යනු විරුද්ධ ව හැසිරවීමයි. මුළා කරන්නා යනු විරුද්ධ ව පවසන්නායි. අර්ථය බිඳින්නේය, විනාශ කරන්නේය යනු 'අර්ථ භඤ්ජක' නම් වේ. 'කම්මපථභේදෝ' යනු ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරන්නා වූ කර්ම පථයන්හි විශේෂයයි. 'ඉතරෝ' යනු අර්ථය විනාශ කරන්නා වූ මුසාවාදයට වඩා වෙනත් මුසාවාදයයි. 'කම්ම මේව' යනු ප්‍රවෘත්ති විපාක ලබා දෙන වචී කර්මයම වේ. 'රජානං' යනු කෙලෙස් ධූලි හා සමාන වූ (ධූලීන්ටය). ඒ සුගති දුගතිවල උපදින බැවින් 'තදුප්පජ්ජනක' නම් වේ. 'පථභූතත්තා' යනු උත්පත්ති මාර්ගයක් වූ බැවිනි. 'භේද පුරෙක්ඛාරේන' යනු මිතුරන් බිඳවීමේ අරමුණ පෙරදැරි කරගෙනයි. මිතුරන් බිඳවන්නේ 'භේදක' නම් වේ. 'සංකිලිට්ඨ චේතනා' යනු අර්ථය, ධර්මය, විනය හෝ අනුශාසනාව අරමුණු කර නොගෙන, හුදෙක් (මිතුරන්) බිඳවීමම අරමුණු කරගත් චේතනාව 'කිලුටු වූ චේතනාව' නම් වේ. 'පරේ භින්නේ යේව' යනු අන්‍යන් අන්‍යන් සමඟ ඔවුනොවුන් බිඳුණු කල්හිමය. 'යං කිඤ්චි' යනු යම්කිසි වූ ආක්‍රෝශ (බැනවැදීම්) වස්තුවකි. 'අයං පී' යනු මේ පරුෂ වචනය ද වේ. මෙලෙස බැනවැදීමේ කර්මය ද බැනුම් අසන්නා දුරින් සිටියත්, මියගොස් සිටියත් සම්පූර්ණ වන්නේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. අර්ථයක් නැති, හුදෙක් වචන මාත්‍රයක් වූ නිශ්ඵල වචනය හඟවන බැවින් 'අනත්ථ විඤ්ඤාපනක' නම් වේ. 'සච්චතෝ ගණ්හන්තේ යේව' යනු ඔහු පවසන අයුරින්ම ඒ කාරණය කලින් සිදු වූවක් ලෙස සත්‍යයක් කොට ගත් කල්හිමය. ඇතැම්හු (එවැනි නිශ්ඵල දේ) සත්‍ය ලෙස ගෙන යම් වස්තුවක් පූජනීය ස්ථානයක තබා ස්තුති කරමින්, පූජා කරමින්, වඳිමින් පරිහරණය කරති. මරණින් මතු යහපත පිණිස එය සරණ යති. ඒ සියල්ල නිශ්ඵල වේ. 'තදස්සාද වසේන' යනු ඒ රජ කතා ආදියෙහි සිතේ ඇල්ම ඇති කරගෙන ආශ්වාදය පිණිස පවසන්නාටම ඒ කර්මය (සම්ඵප්පලාපය) සිදුවේ. අනිත්‍ය ලක්ෂණය පැහැදිලි කිරීමට හෝ තෙරුවන් ගුණ වැනීමට හෝ පව් හෙළා දැකීමට හා පින් අගය කිරීමට හෝ පවසන්නාට එය අර්ථවත් (සඵල) දෙයක්ම වේ යනු අදහසයි. එබැවින් 'අර්ථය, ධර්මය හා විනය ඇසුරු කළ' යනාදිය පවසන ලදි. මෙහි ඉතිරි කොටස කායද්වාරය සම්බන්ධයෙන් විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

๑๕๐. มโนกมฺเม[Pg.163]. ‘‘อภิฌายนฺตี’’ติ อติเรกตรํ ฌายนฺติ, จินฺเตนฺติ, โอโลเกนฺติ วาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสฺสาทมตฺเต อฐตฺวา’’ติอาทิมาห. ‘‘พฺยาปาเทนฺตี’’ติ วิคตภาวํ อาปาเทนฺติ สมฺปาเปนฺติ. ตญฺจ อาปาทนํ น กายวาจาหิ. อถ โข จิตฺเตเนวาติ วุตฺตํ ‘‘จินฺเตนฺตี’’ติ. ‘‘ตพฺพิ ปรีตโต’’ติ สปฺปุริส ปญฺญตฺติโต วิปรีเตน. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ มโนกมฺเมสุ. ‘‘อิทํ มมสฺสา’’ติ อิทํ สนฺตกํ มมสนฺตกํ ภเวยฺย, อโห สาธุ วตาติ โยชนา. ‘‘อตฺตโน กตฺวา’’ติ อตฺตโน สนฺตกํ กตฺวา. ‘‘ลาภาวติเม’’ติ เอตฺถ สุลาภํ ลภนฺตีติ ลาภา. ‘‘อตฺตโน กเรยฺยํ’’ติ อตฺตโน สนฺตกํ กเรยฺยํ. ปรภณฺฑํ วตฺถุ ยสฺสาติ ปรภณฺฑ วตฺถุโก. ‘‘วตฺถู’’ติ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ. ยาว น ปริณาเมติ, ตาว น กมฺมปถเภโท โหตีติ โยชนา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสู’’ติ อธิกาโร. ‘‘อยํ’’ติ อยํ สตฺโต. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตสฺส สตฺตสฺส. ทสวตฺถุกามิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม ‘นตฺถิทินฺนํ, นตฺถิยิฏฺฐํ, นตฺถิหุตํ’ติอาทิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคเตสุ กาจิทิฏฺฐิโย นตฺถิกาทิ สภาวา โหนฺติ. อิธ ปน ตพฺพหุลนเยน กมฺมเมวาติ วุตฺตํ. ยถาวุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. คจฺฉนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘จิตฺตุปฺปาโท’’ติ มคฺคจิตฺตุปฺปาเท. ‘‘ปสฺสนฺโต’’ติ ตีณิ ลกฺขณานิ ปสฺสนฺโต. วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นิยามํ’’ติ สมฺมตฺต นิยามํ. อวิปรีตนิยามนฺติ อตฺโถ. ปุน ‘‘นิยามํ’’ติ มิจฺฉตฺตนิยามํ. วิปรีต นิยามนฺติ อตฺโถ. ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. เอกนฺเตน อปายคามี โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อปสฺสิตฺวา’’ติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานํ อปสฺสิตฺวา. ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺขมตฺเตนา’’ติ ติตฺถา จริเยสุ สทฺทหน มตฺเตนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สกํ อาจริยกํ’’ติ อตฺตโน อาจริยสฺส สนฺตกภูตํ. ฐิโต ปุคฺคโล. อฏฺฐกถายํ วุตฺโต, ยถาห มิจฺฉตฺตติเก มิจฺฉาสภาวาติ มิจฺฉตฺตา. วิปากทาเน สติ, ขนฺธเภทานนฺตรเมว วิปากทานโต นิยตา. มิจฺฉตฺตา จ เต นิยตา จาติ มิจฺฉตฺตนิยตา. สมฺมาส ภาวาติ สมฺมตฺตา. สมฺมตฺตา จ เต นิยตา จ อนนฺตรเมว ผลทาน นิยเมนาติ สมฺมตฺตนิยตาติ[Pg.164]. ‘‘ตสฺสา’’ติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ‘‘อโจเปตฺวา’’ติ อจาเลตฺวา. ‘‘เอเตนา’’ติ เอเตนปิ สทฺเทน. ‘‘อิเมสํ’’ติ มโนกมฺมานํ. ‘‘เอเตนา’’ติ มนสฺมึ เอวาติ วจเนน. ‘‘อุปปนฺนํ’’ติ ปริปุณฺณํ. ‘‘อุปลกฺขณาทิวเสนา’’ติ อุปลกฺขณนย นิทสฺสนนย ปธานนยาทิวเสน. ‘‘อตฺถนฺตรปฺปสงฺโค โหตี’’ติ กถํ โหติ. เอวสทฺเทน วินา ปาณาติปาต กมฺมํ กายทฺวาเร พาหุลฺล วุตฺติโต กายกมฺมํ นามาติ วุตฺเต อิทํ ลทฺธาตปตฺโต ราชกุมาโรติ วิย อุปลกฺขณนยมตฺตํ. เตน เสสทฺวาเรสุปิ พาหุลฺล วุตฺตึ อุปสลฺลกฺเขตีติ อตฺถนฺตรปฺปสงฺโค สิยาติ. เอวํ เสสนเยสุปีติ. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ โชเตติ. ‘‘เตสู’’ติ ปาณวธาทีสุ. ‘‘เอกํ องฺคํ’’ติ อุปกฺกโมติ จตุตฺถํ องฺคํ. ‘‘ตํ สหชาตา จา’’ติ เจตนา สหชาตา จ. เจตนา ปกฺเข ภวาติ เจตนา ปกฺขิกา. เจตนา วิย กายกมฺมภาวํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อพฺโพหาริกตฺตํ คจฺฉนฺตี’’ติ มโนกมฺมนฺติ โวหริตุํ อปฺปโหนกตฺตํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อตฺตา ปธานํ เยสํ เต อตฺตปฺปธานา. อภิชฺฌาทโย. อตฺตปฺปธานา น โหนฺติ. เจตนา ปธานา โหนฺติ. อิเธว เต อตฺตปฺปธานา โหนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ตถา ตถา’’ติ อโหวต อิทํ มมสฺสาติอาทินา เตน เตน ปกาเรน. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ มโนกมฺเมสุ. ‘‘สพฺเพน สพฺพํ’’ติ ปาฏิปทิกปทเมตํ. สพฺพปฺปการโตติ อตฺโถ. ‘‘อิธา’’ติ มโนกมฺมฏฺฐาเน. ‘‘มโนกมฺม กิจฺจวิเสเสนา’’ติ อโหวต อิทํ มมสฺสาติอาทิเกน กิจฺจ วิเสเสน. มโนกมฺม ทีปนา นิฏฺฐิตา.

150. මනෝකර්මයෙහි - ‘අභිජ්ඣායන්ති’ (අභිධ්‍යාව කරති) යනු අතිශයින්ම ධ්‍යානය කරති, සිතති හෝ බලති යන මේ අර්ථය දක්වමින් ‘ආස්වාද මාත්‍රයෙහි නොරැඳී’ යනාදිය වදාළහ. ‘බ්‍යාපාදෙන්ති’ (ව්‍යාපාද කරති) යනු විනාශයට පත් කරති. ඒ පත් කිරීම කයින් හෝ වචනයෙන් නොවේ. එහෙත් සිතින්ම බැවින් ‘සිතති’ යි කියන ලදී. ‘තබ්බිපරීතතො’ යනු සත්පුරුෂ පැනවීමට (සම්මුතියට) විපරීත වශයෙනි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ මනෝකර්මයන්හිය. ‘ඉදං මමස්ස’ යනු ‘මේ අන්සතු දෙය මාගේ වේවා, අහෝ! ඉතා යහපත් වන්නේය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අත්තනො කත්වා’ යනු තමා සතු කරගෙනයි. ‘ලාභාවතිමේ’ යන්නෙහි පහසුවෙන් ලබන බැවින් ‘ලාභා’ නම් වේ. ‘අත්තනො කරෙය්‍යං’ යනු තමා සතු කරගන්නෙමියි යන්නයි. පරභණ්ඩය (අනුන්ගේ බඩු) වස්තුව කොට ඇත්තේ යමෙකුටද හෙතෙමේ ‘පරභණ්ඩ වත්ථුක’ නම් වේ. ‘වත්ථු’ යනු ආරම්මණ භූත වස්තුවයි. යම් තාක් (තමා සතු කර ගැනීමට) පරිනාමය නොකෙරේද, ඒ තාක් කර්මපථ භේදය (කර්මපථය බිඳීම) සිදු නොවේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘අටුවාවන්හි මෙසේ වදාරන ලදී’ යනු අධිකාරයයි. ‘අයං’ යනු මේ සත්වයායි. ‘තස්ස’ යනු ඒ සත්වයාටයි. දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නම් ‘දුන් දෙයෙහි විපාක නැත, පිදූ දෙයෙහි විපාක නැත, කරන ලද පූජාවන්හි විපාක නැත’ යනාදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටිගතයන් අතර ඇතැම් දෘෂ්ටිහු නාස්තිකවාදී ස්වභාවය ගනිති. මෙහිදී එම බහුලත්වය අනුව එය ‘කර්මය’ යැයි කියන ලදී. ‘යථාවුත්තො’ යනු සම්බන්ධයයි. ගමන් කරන පුද්ගලයාගේ ‘චිත්තොප්පාදො’ යනු මාර්ග චිත්තෝත්පාදයෙහිය. ‘පස්සන්තො’ යනු (අනිත්‍යාදී) ත්‍රිලක්ෂණයන් දකිමිනි. ‘වුත්තො’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘නියාමං’ යනු සම්මත්ත නියාමයයි (සම්මා දෘෂ්ටියයි). අවිපරීත නියාමය යනු එහි අර්ථයයි. නැවත ‘නියාමං’ යනු මිච්ඡත්ත නියාමයයි. විපරීත නියාමය යනු අර්ථයයි. (ධර්මයෙන්) පිළියම් කළ නොහැකි බැවින් ‘අතෙකීච්ඡො’ නම් වේ. ඒකාන්තයෙන්ම අපායගාමී වන්නේය යනු අර්ථයයි. ‘අපස්සිත්වා’ යනු දෘෂ්ටි ස්ථානයන් නොදැකයි. ‘මිච්ඡාධිමොක්ඛමත්තෙනා’ යනු තීර්ථක ආචාර්යවරුන් කෙරෙහි විශ්වාස කිරීම පමණකින් යන අදහසයි. ‘සකං ආචරියකං’ යනු තමාගේ ආචාර්යවරයා සතු වූ දෙයෙහි (දෘෂ්ටියෙහි) සිටි පුද්ගලයායි. අටුවාවෙහි පවසන පරිදි, මිථ්‍යා ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘මිච්ඡත්ත’ නම් වේ. විපාක දීමක් ඇති කල්හි, ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමෙන් (මරණයෙන්) අනතුරුවම විපාක දෙන බැවින් ‘නියත’ නම් වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වූද නියත වූද බැවින් ‘මිච්ඡත්ත නියත’ නම් වේ. සම්මා (යහපත්) ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘සම්මත්ත’ නම් වේ. සම්මත්ත වූද අනතුරුවම ඵල දීමේ නියමය ඇති බැවින් ‘සම්මත්ත නියත’ නම් වේ. ‘තස්ස’ යනු ඒ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. ‘අචොපෙත්වා’ යනු සලිත නොකර (ස්ථාවරව) තබාගෙනයි. ‘එතෙනා’ යනු මේ වචනයෙන්ද යන්නයි. ‘ඉමෙසං’ යනු මේ මනෝකර්මයන්ගේය. ‘එතෙනා’ යනු ‘මනසෙහිමය’ යන වචනයෙනි. ‘උපපන්නං’ යනු පරිපූර්ණ වූවකි. ‘උපලක්ඛණාදිවසෙනා’ යනු උපලක්ෂණ ක්‍රමය, නිදර්ශන ක්‍රමය සහ ප්‍රධාන ක්‍රමය ආදියෙනි. ‘අත්ථන්තරප්පසංගො හොති’ (වෙනත් අර්ථයකට ප්‍රසංග වීම) යනු කෙසේ වන්නේද? ‘ඒව’ (ම) යන ශබ්දය රහිතව ප්‍රාණාතිපාත කර්මය කායද්වාරයෙහි බහුලව පවතින බැවින් ‘කායකර්මය’ යැයි කී කල්හි, මෙය ලාභයට පත් රජකුමරෙකු මෙන් උපලක්ෂණ ක්‍රමයක් පමණි. ඒ මගින් සෙසු ද්වාරයන්හිද බහුලව පැවැත්ම උපලක්ෂණය කරන බැවින් වෙනත් අර්ථයකට ප්‍රසංග වීමක් විය හැකිය. සෙසු ක්‍රමයන්හිද මෙසේමය. ‘අපිච’ යනු පැවසිය යුතු යමක් ඇතැයි යන බව හඟවයි. ‘තේසු’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහිය. ‘එකං අංගං’ යනු උපක්‍රමය නම් වූ සිව්වන අංගයයි. ‘තං සහජාතා ච’ යනු එය සමඟ උපන් චේතනාවයි. චේතනා පක්ෂයෙහි උපදින බැවින් ‘චේතනා පක්ඛිකා’ නම් වේ. චේතනාව මෙන් කායකර්ම බවට පත්වන්නේ යැයි පවසන ලදී. ‘අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡන්තී’ යනු මනෝකර්මය යැයි ව්‍යවහාර කිරීමට අපොහොසත් බවට පත්වේ යනු අර්ථයයි. තමා ප්‍රධාන කොට ඇත්තාහු ‘අත්තපධාන’ නම් වෙති. එනම් අභිධ්‍යාව ආදියයි. ඔවුන් එහිදී තමා ප්‍රධාන නොවී චේතනාව ප්‍රධාන වෙති. මෙහිදී ඔවුන් තමාම ප්‍රධාන වන්නේ යැයි අර්ථයයි. ‘තථා තථා’ යනු ‘අහෝ! මේ මට වේවා’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙනි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ මනෝකර්මයන්හිය. ‘සබ්බේන සබ්බං’ යනු ප්‍රාතිපදික පදයකි. ‘සෑම ආකාරයකින්ම’ යනු අර්ථයයි. ‘ඉධ’ යනු මනෝකර්ම ස්ථානයෙහිය. ‘මනොකම්ම කිච්චවිසෙසෙනා’ යනු ‘අහෝ! මෙය මට වේවා’ යනාදී කෘත්‍ය විශේෂයෙනි. මනෝකර්ම විවරණය නිම විය.

๑๕๑. ‘‘เอตฺถ จ ทสนฺนํ ปี’’ติอาทีสุ. ‘‘ตาปี’’ติ ตา ปุพฺพาปรเจตนาโยปิ. อาทิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตา ตาปีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยานิปนา’’ติอาทีสุ. เอโก เอกสฺส วทติ อหํ อิมํ สตฺตํ มาเรมิ, ตฺวํ อสุกํสตฺตํ มาเรหีติ. เอวํ วตฺวา อุโภปิ อุปกฺกมํ กโรนฺติ. กมฺมํ ปน อุภินฺนมฺปิ น สิชฺฌติ. ตตฺถ อาณาปกสฺส ตฺวํ อสุกํ สตฺตํ มาเรหีติ อาณาปน กมฺมํ สเจ สิชฺฌติ. วจีทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน อสิทฺธตฺตา วจีทฺวาเร ทิสฺส มานํ [Pg.165] วจีกมฺมนฺติ วุจฺจติ. วจีทุจฺจริตมตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย เสเสสุปิ.

151. ‘එහි දස කර්මයන්හිද’ යනාදී තන්හිය. ‘තාපි’ යනු ඒ පූර්ව හා අපර චේතනාවෝද වෙති. ආරම්භයේ සිට පැවති ඒවාද යනු සම්බන්ධයයි. ‘යානිපනා’ යනාදියෙහි, එක් අයෙකු තවත් අයෙකුට පවසන්නේ ‘මම මේ සත්වයා මරමි, නුඹ අසවල් සත්වයා මරන්න’ යනුවෙනි. මෙසේ කියා දෙදෙනාම උපක්‍රම කරති. එහෙත් දෙදෙනාගේම කර්මය සිදු නොවේ. එහිදී අණ කරන්නාගේ ‘නුඹ අසවල් සත්වයා මරන්න’ යන අණ කිරීමේ කර්මය සඵල වුවහොත්, එය වාග්ද්වාරයෙහි පැවති ‘කායකර්මයක්’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙහිදී (මරණය) සිදු නොවීම නිසා වාග්ද්වාරයෙහි පමණක් දක්නට ලැබෙන බැවින් එය ‘වාක්කර්මය’ යැයි කියනු ලැබේ. එනම් එය වාක් දුශ්චරිත මාත්‍රයක්ම පමණක් යැයි පවසන ලදී. සෙසු අකුසලයන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ.

‘‘โทสมูเลนา’’ติอาทีสุ. โทโส เอว มูลํ โทสมูลํ. โทโส มูลํ มสฺสาติ โทสมูลํ. ตํ สมฺปยุตฺต จิตฺตนฺติ ทฺวิธา อตฺโถ. พฺยาปาโท นาม โทโส เอว. โส กถํ โทเสน มูเลน ชาเยยฺยาติ วุตฺตํ ‘‘ปุริโม พฺยาปาทวชฺเชหี’’ติ. ปรโต อภิชฺฌายมฺปิ เอสนโย. วิภาวนิปาเฐ. นิธิปาฐกา นาม ราชนิธิ วิธายกา. ตตฺถ จณฺโฑ นิคฺคเหตพฺโพติ อาคตตฺตา ทุฏฺฐนิคฺคหตฺถนฺติ วุตฺตํ. ราชูนํ อทินฺนาทานํ โมหมูเลน ชายตีติ โยชนา. ‘‘พฺราหฺมณานญฺจา’’ติ สกสญฺญาย เอว ยํ กิญฺจิ หรนฺตานํ พฺราหฺมณานญฺจ กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ. ‘‘อาหรณํ’’ติ อทินฺนาทานวเสน หรณํ. อวหรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย ปน โมโห ราชูนํ อุปฺปนฺโน, โย จ พฺราหฺมณานํ อุปฺปนฺโน, โย จ กมฺม ผลสมฺพนฺธา ปวาทีนํ อุปฺปนฺโนติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ โลโภ กมฺมานํ สุฏฺฐุวฑฺฒนาย นิทานํ การณํ โหตีติ โยชนา. สญฺชาตา กงฺขาเยสํ เต สญฺชาตกงฺขา. ปริโต อุฏฺฐาติ เอตฺถาติ ปริยุฏฺฐานํ. กงฺขาย ปริยุฏฺฐานํ กงฺขาปริยุฏฺฐานํ. ชนานํ ตานิกมฺมานีติ สมฺพนฺโธ.

“දෝස මූලයෙන්” යනාදී තැන්වල; ද්වේෂය ම මූලය වූයේ දෝස මූල නම් වේ. ද්වේෂය මූලය වූයේ කවරකට ද, ඒ දෝස මූල නම් වේ. එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිත යනුවෙන් අර්ථ දෙකකි. ව්‍යාපාදය යනු ද්වේෂය ම වේ. එය ද්වේෂය නැමති මූලයෙන් කෙසේ හටගන්නේ දැයි “පූර්වයෙහි ව්‍යාපාදයන් හැර” යැයි පවසන ලදී. මින් ඉදිරියට අභිජ්ඣාවෙහි ද (විෂම ලෝභයෙහි ද) මෙම ක්‍රමයම වේ. විභාවනී පාඨයෙහි; ‘නිධිපාඨකයෝ’ යනු රජුගේ නිධි තැන්පත් කරන්නෝ ය. එහි ‘චණ්ඩයා නිග්‍රහ කළ යුතුය’ යන්න පැමිණි බැවින් ‘දුෂ්ටයන් නිග්‍රහ කිරීම පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. රජවරුන්ගේ අදත්තාදානය මෝහ මූලයෙන් හටගන්නේ යැයි සම්බන්ධයයි. “බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ද” යනු තමාගේ ය යන හැඟීමෙන් ම යමක් පැහැර ගන්නා බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ද කර්මඵල සම්බන්ධය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ගේ ද (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ගේ ද) වේ. “පැහැර ගැනීම” යනු අදත්තාදාන වශයෙන් ගැනීමයි. සොරකම් කිරීම යැයි පවසන ලදී. රජවරුන්ට හටගත් යම් මෝහයක් ඇද්ද, බ්‍රාහ්මණයන්ට හටගත් යම් මෝහයක් ඇද්ද, කර්මඵල සම්බන්ධය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ට හටගත් යම් මෝහයක් ඇද්ද යන්න සම්බන්ධයයි. “ලෝභය කර්මයන්ගේ හටගැනීමට නිදානයයි” යනු ලෝභය කර්මයන් මැනවින් වැඩීමට (උත්පත්තියට) මූලික හේතුව වන්නේ යැයි සම්බන්ධයයි. යමෙකුට සැකය උපන්නේ ද ඔවුහු ‘සංජාතකංඛා’ නම් වෙති. හාත්පසින් නැගී සිටින්නේ මෙහි බැවින් ‘පර්යුත්ථානය’ නම් වේ. සැකයේ පර්යුත්ථානය ‘කංඛාපරියුට්ඨාන’ (සැකය සිත වෙළා ගැනීම) නම් වේ. මිනිසුන්ගේ එම කර්මයන් යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

อกุสลกมฺมทีปนานิฏฺฐิตา.

අකුසල කර්ම විවරණය නිමවා ඇත.

๑๕๗. กุสลกมฺเม. อยํ ปน เอวมาทีสุ สุตฺตปเทสุ อาคโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เมตฺตํ กายกมฺมํ’’ติ เมตฺตาสหคตํ กายกมฺมํ. เอวํ วจีกมฺเมปิ. เจตนา เหตฺถ กมฺมนฺติ อธิปฺเปตา. มโนกมฺเม ปน เจตนาปิ ยุชฺชติ. อพฺยาปาโทปิ ยุชฺชติ. ญาณํ อนุปริวตฺตีติ ญาณานุปริวตฺตํ. ญาณานุปริวตฺตีติปิ ปาโฐ, โส เยวตฺโถ. ‘‘ปทกฺขิณํ’’ติ ปวฑฺฒิตํ. อปรํ ปริยายํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมึ ปนา’’ติอาทินา. ทุสฺสีลสฺส ภาโว ทุสฺสิลฺยํ. ปาณาติปาตาทิกมฺมํ. ‘‘ปวตฺตมาเน’’ติ กายทฺวาเร ปวตฺตมาเน. ‘‘ยํ ปน กุสลํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทิโต วิรติ กุสลํ[Pg.166]. ‘‘ปวตฺตมานํ’’ติ จิตฺเต ปวตฺตมานํ. ‘‘กิจฺจ สีเสนา’’ติ กิจฺจปฺปธาเนน. กิจฺจํ ปธานํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. เสสเมตฺถ กายกมฺเม สุวิญฺเญยฺยํ.

157. කුසල කර්මයෙහි; මෙය මෙවැනි සූත්‍ර පදවල පැමිණියේ යැයි සම්බන්ධය වේ. “මෙත්තා කායකර්මය” යනු මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ කායකර්මයයි. වචීකර්මයෙහි ද එසේමය. මෙහි ‘කර්මය’ යන්නෙන් චේතනාව අදහස් කෙරේ. මනෝකර්මයෙහි දී චේතනාව ද යෙදේ, අව්‍යාපාදය ද යෙදේ. ඥානය අනුගමනය කරන්නේ ‘ඥානානුපරිවර්තී’ නම් වේ. ‘ඤාණානුපරිවත්තී’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද එයම වේ. “පදක්ඛිණං” යනු දියුණු කරන ලද යන්නයි. “යම් තැනක දී පවා” යනාදීන් වෙනත් ක්‍රමයක් දක්වයි. දුස්සීල බව ‘දුස්සීල්‍යය’ නම් වේ. ප්‍රාණාතිපාතා දී කර්මයන් ය. “පවතින කල්හි” යනු කායද්වාරයෙහි පවතින කල්හි ය. “යම් කුසලයක් ඇද්ද” යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම නම් වූ කුසලයයි. “පවතින” යනු සිතෙහි පවතින යන්නයි. “කෘත්‍යය ප්‍රධාන කොට” යනු කාර්යය ප්‍රධාන කර ගෙන යන අදහසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස කායකර්මයෙහි මෙන් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

‘‘วจีกมฺเมปิ เอเสวนโย’’ติ ยสฺมึ ทุสฺสิลฺเย ปวตฺตมาเน วาจา อปริสุทฺธา โหติ. วจี สํวโร ภิชฺชตีติอาทินา วตฺตพฺพํ. ‘‘อวเสสํ ปนา’’ติ ตีหิ กายกมฺเมหิ จตูหิ วจีกมฺเมหิ อวเสสํ. ตตฺถ ‘‘ตีหิ กายกมฺเมหี’’ติ ตีหิ กายทุจฺจริต วิรติ กมฺเมหิ. ‘‘จตูหิ วจีกมฺเมหี’’ติ จตูหิ วจีทุจฺจริต วิรติ กมฺเมหิ. ‘‘สพฺพํปิ กลฺยาณ กมฺมํ’’ติ สพฺพมฺปิ ทานกมฺมํ, สพฺพมฺปิ ภาวนา กมฺมํ, อปจายน กมฺมํ, เวยฺยาวจฺจกมฺมํ, ปตฺติทานกมฺมํ, ปตฺตานุโมทนากมฺมํ, ธมฺมสวน กมฺมํ, ธมฺม เทสนา กมฺมํ, สพฺพมฺปิ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ ตีสุทฺวาเรสุ ปวตฺตมฺปิ มโนกมฺมํ นามาติ โยชนา. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปริยาเยสุ ปจฺฉิโมเยว ปธานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยาว เทวา’’ติ อนฺติม ปริจฺเฉท โชตโก นิปาโต. มตฺถกปริจฺเฉเทนาติ อตฺโถ.

“වචීකර්මයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ” යනු යම් දුස්සීලකමක් පවතින කල්හි වචනය අපිරිසිදු වේ ද, වචී සංවරය බිඳේ ද යනාදිය කිව යුතුය. “ඉතිරි වූයේ නම්” යනු කායකර්ම තුනෙන් සහ වචීකර්ම හතරෙන් ඉතිරි වූ දෑය. එහි “කායකර්ම තුනෙන්” යනු කාය දුශ්චරිතයෙන් වැළකීමේ කර්ම තුනයි. “වචීකර්ම හතරෙන්” යනු වචී දුශ්චරිතයෙන් වැළකීමේ කර්ම හතරයි. “සියලුම යහපත් කර්මයන්” යනු සියලු දාන කර්මයන්, සියලු භාවනා කර්මයන්, අපචායන කර්ම, වෙය්‍යාවච්ච කර්ම, පත්තිදාන කර්ම, පත්තානුමෝදනා කර්ම, ධර්ම ශ්‍රවණ කර්ම, ධර්ම දේශනා කර්ම, සියලු දිට්ඨිජුකර්ම ද්වාර තුනෙහිම පැවතිය ද ඒවා ‘මනෝකර්ම’ නම් වන බවට සම්බන්ධයයි. මෙම ක්‍රම දෙක අතුරින් දෙවන ක්‍රමයම ප්‍රධාන යැයි සම්බන්ධය වේ. “යාව දේව” යනු අවසාන සීමාව දක්වන නිපාතයකි. උපරිම සීමාවෙන් යනු අර්ථයයි.

สีลปเท. ‘‘สีลยตี’’ติ สมฺมา ทหติ จ อุปธาเรติ จาติ ทฺวิธา อตฺโถ. ‘‘สุสมาหิตานี’’ติ สุปฺปติฏฺฐิตานิ. ‘‘อุปริเม กุสล ธมฺเม’’ติ มหคฺคต โลกุตฺตร กุสลธมฺเม. สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ อุปริเม จิตฺต วิสุทฺธาทิ กุสลธมฺเม. ‘‘อธิกุสล ธมฺเม’’ติ อธิเก โพธิปกฺขิย กุสล ธมฺเม. ปเรหิ ทินฺนํ, ตเทว ปตฺตึ. สพฺพานิ ปน ตานิ ทานาทีนิ กุสลานิ. โสเธนฺติ สปฺปุริสาชนา. ตานิ เอวปุญฺญานิ. เอกเมกํ ปุญฺญกฺริยวตฺถุ. ‘‘อิมินา ปจฺจเยนา’’ติ จีวราทิ ปจฺจเยน, อนฺนปานาทิ ปจฺจเยน, ธน ธนญฺญาทิปจฺจเยน วา. ‘‘สพฺพํปิ เจตํ’’ติ สพฺพมฺปิ เอตํ ทสวิธํ ปุญฺญํ. ‘‘หีเนน ฉนฺเทนา’’ติ ยสกามตาทิวเสน หีเนน ฉนฺเทน, หีเนน จิตฺเตน, หีเนน วีริเยน, หีนาย วีมํสาย. ‘‘มชฺฌิเมนา’’ติ ปุญฺญปฺผลกามตาทิวเสน มชฺฌิเมน. ‘‘ปณีเตนา’’ติ กตฺตพฺพเมวิทนฺติ อริยวํสานุ พฺรูหนวเสน ปณีเตน ฉนฺทาทินา ปวตฺติ ตํ ปณีตนฺติ โยชนา. ‘‘ยสกามตายา’’ติ กิตฺติ สทฺทกามตาย วา, ปริวารกามตาย วา. ‘‘ปุญฺญปฺผลกามตายา’’ติ [Pg.167] ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติกามตาย. ‘‘อริยภาวํ นิสฺสายา’’ติ อิทํ ทานํ นาม อริยานํ วํโส. อหมฺปิ อริโย. ตสฺมา มยาปิ กตฺตพฺพเมวิทนฺติ เอวํ อริยภาวํ นิสฺสายาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘อริโย’’ติ อาจาร อริโยปิ ยุชฺชติ ทสฺสน อริโยปิ. ตตฺถ อาจาร อริโย นาม สปฺปุริโส ปุถุชฺชน กลฺยาณโก วุจฺจติ. ทสฺสน อริโย นาม ปรมตฺถ อริโย. ‘‘ปารมิตา ทานํ’’ติ สพฺพทาเนหิ อคฺคปตฺตํ มหาโพธิ สตฺตานํ ปารงฺคตทานํ. ตญฺหิ สพฺพ สตฺตวิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติ ตตฺตา อคฺคปตฺตํ โหติ, ปารงฺคตํ. ตโต อุตฺตริตรสฺส กสฺสจิทานสฺส อภาวโต. เสเสสุปิ ปุญฺญ กฺริยวตฺถูสุ. ‘‘ติกทฺวยํ’’ติ ปุริมาทิ หีนาทิ ติกทฺวยํ. ‘‘อนฺติม วตฺถุนา’’ติ อนฺติม วตฺถุ อชฺฌาปชฺชเนน วา. ‘‘ทุสฺสีโล นามา’’ติ ทุสฺสีล ภิกฺขุ นาม. โส หิ ยาวภิกฺขุปฺปฏีญฺญํ น วิชหิ. ตาว ภิกฺขุ เอว. น สามเณโร, น คิหี. ตํ เจ อญฺโญ ภิกฺขุ อมูลเกน อนฺติม วตฺถุนา อนุทฺธํเสติ. อนุทฺธํเสนฺตสฺส สงฺฆาทิ เสโส. โอมสวาเท ปาจิตฺติยํ. สหเสยฺยฏฺฐาเน เตน สห อติเรก รตฺตึ สยนฺตสฺสาปิ อาปตฺติ นตฺถิ. ตสฺมา โส ทุสฺสีล ภิกฺขุตฺเวว วตฺตพฺโพติ. ‘‘ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ นตฺถี’’ติ ยถา สิกฺขํ ปจฺจกฺขนฺตสฺส สพฺพํ สมาทานํ ภิชฺชติ. ปุน ภิกฺขุภาวํ อิจฺฉนฺเตน ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพํ โหติ. เอวํ ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ นตฺถิ. ‘‘อิตเรสุ ปนา’’ติ ลิงฺคนาสนงฺคโต อญฺเญสุ ทณฺฑกมฺมงฺเคสุ. นิจฺจสีลาทีสุ. ‘‘ยํ นิจฺจเมว วฏฺฏตี’’ติ ยํ ปาณาติปาต วิรติ สีลํ นิจฺจเมว รกฺขิตุํ วฏฺฏติ. อนิจฺจํ น วฏฺฏติ. กสฺมา, ปาณฆาตาทึ กโรนฺตสฺส สพฺพกาลมฺปิ ทุจฺจริต สมฺภวโต. เตนาห ‘‘อนิจฺจํ สาวชฺชํ โหตี’’ติ. ทุจฺจริตํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ยํ นิจฺจมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ ปกติ คหฏฺฐานํ ยํ วิกาล โภชนาทิ วิรติ สีลํ นิจฺจมฺปิ วฏฺฏติ. ‘‘อนิจฺจมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ สมาทาน ทิวสํ อติกฺกมิตฺวา วิกาล โภชนาทึ กโรนฺตสฺส วีติกฺกม โทโสวา ทุจฺจริต โทโส วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘สาวชฺชํ น โหตี’’ติ. ทุจฺจริตํ น โหตีติ อตฺโถ. ตถา ทสสีลญฺจ ปกติ คหฏฺฐานํ [Pg.168] อนิจฺจสีลํ นามาติ โยชนา. ‘‘อนิจฺจสีลเมว โหตี’’ติ ปกติ คหฏฺฐานํ ตํ ทสสีลํ ยาวชีวํ นิจฺจํ กตฺวา สมาทิยิตฺวา รกฺขนฺตานมฺปิ อปพฺพชิตตฺตา ปพฺพชิเตสุ ชาติ สภาเวเนว สิทฺธํ นิจฺจสีลํ นาม น โหติ. ยาวชีวํ กตฺวา สมาทาน วเสเนว นิจฺจํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เวสธารเณน สห สิทฺธตฺตา’’ติ เอตฺถ กถํ เวสธารเณน สิทฺธํ โหตีติ. เวสธารณํ นาม คิหิวตฺถํ ปหาย กาสาย วตฺถ ธารณํ. กาสายวตฺถญฺจ นาม อรหตฺตธโช โหติ. น จ อรหตฺตธชํ ธาเรนฺตสฺส สิกฺขาปทํ อสมาทิยนฺตสฺสปิ วิกาเล ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ตถา นจฺจาทีนิ ปสฺสิตุํ, มาลาทีนิ ธาเรตุํ, อุจฺจาสยนาทีสุ วสิตุํ, ชาตรูปาทีนิ สาทิตุํ. กสฺมา อิติ เจ, เตสญฺหิ ตํ ตํ ยถาสกํ สีลํ นิจฺจํ สุทฺธํ กตฺวา รกฺขิตุเมว วฏฺฏตีติอาทินา การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ. ‘‘อปฺปนํ อปตฺตาว อธิปฺเปตา’’ติ อปฺปนาปตฺตานํ มหคฺคตภาวนานํ วิสุํ อุปริ วกฺขมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ อิมสฺมึ ภาวนา กมฺเม เอว. ‘‘เต สญฺเญวา’’ติ รตนตฺตยาทีนํ เอว จ. คนฺตุํ อารทฺโธ คมิโก. อทฺธานํ ทีฆมคฺคํ คจฺฉนฺโต อทฺธิโก. ‘‘ปริสุทฺเธนา’’ติ ลาภสกฺการาทิ นิรเปกฺขตาย อตฺตุกฺกํ สน ปรวมฺภนาทิ รหิตตาย จ ปริสุทฺเธน. ‘‘หิตปฺผรณ จิตฺเตนา’’ติ มยิ กโรนฺเต อิมสฺส เอตฺตกํ หิตสุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํ เตสํ หิตสุเขสุ ผรณ จิตฺเตน. เมตฺตจิตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺตโน กิจฺเจสุ วิยา’’ติ เอเตน เตสํ สพฺพํ กิจฺจํ อตฺตโนภารํ กโรตีติ ทีเปติ. ‘‘สาธารณ กรณํ’’ติ อตฺตโน ปุญฺญํ ปเรสํ ทานํ. อตฺต มนตาปเวทนิยาธุสาธูติ วจีเภทกรณํ. ตญฺหิทินฺนญฺจานุโมทิตญฺจ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ชาตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โยนิโสมนสิกาเร ฐตฺวาติ เอตฺถ สิโลกาทิปกฺขิกํ อโยนิโสมนสิการํ ชหิตฺวา สุณนฺตสฺส อิมํ ธมฺมํ สุตฺวา อตฺถรสธมฺมรสปฺปฏิสํเวที ภวิสฺสามีติ, เทเสนฺตสฺส อิมํ เทเสนฺโต ธมฺมสฺส จ สุณนฺตานญฺจ อนุคฺคหํ กริสฺสามีติ โยนิโสมนสิกาเร ฐตฺวา. ลาภ สกฺการาทิ ปกฺขิโก มนสิกาโร อโยนิ โสมนสิกาโร [Pg.169] นาม. นิยฺยานตฺถ นิสฺสรณตฺถ ปกฺขิโก โยนิโสมนสิกาโร นาม. นิรวชฺช กมฺมานิ นาม กสิโครกฺขาทิ กมฺมานิ. นิรวชฺชสิปฺปานิ นาม วฑฺฒกิสิปฺปาทีนิ เวชฺชสิปฺปาทีนิ จ. นิรวชฺช วิชฺชาฐานานิ นาม ปรูปโรธร หิตานิ องฺควิชฺชา เวทวิชฺชา มนฺตวิชฺชาทีนิ. ‘‘โวทาน กรณํ’’ติ วิเสเสน วิสุทฺธกรณํ. ‘‘ตํ สภาวตฺตา’’ติ ทานสภาวตฺตา. ‘‘จาริตฺต สีลตฺตา’’ติ สปฺปุริสานํ ปกติ จาริตฺต สีลตฺตา. ปุน ‘‘ตํ สภาวตฺตา’’ติ ภาวนา สภาวตฺตา. ตถาหิ เทเสนฺตสฺส จ สุณนฺตสฺส จ เทสนาโสตานุสาเรน จิตฺตภาวนา ญาณภาวนาวหตฺตา เทสนาสวนา สภาวา โหนฺติ. อตฺตโน ทิฏฺฐึ สยเมว อุชุํ กโรนฺตสฺส จ ญาณภาวนา กมฺมเมว. ตถา ปรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อุชุํ กโรนฺตสฺสาปีติ. ‘‘ธมฺโม นาม นตฺถี’’ติ เทสนา ธมฺโม นาม นตฺถิ. กสฺมา, ทานสีลานิ เทเสนฺเตนปิ อนฺเต ลกฺขณตฺตเยน สหสจฺจปฺปกาสนสฺส กตฺตพฺพตฺตา. เอเตน เทสนาสวนา อนฺเต ลกฺขณตฺตยานุปสฺสนา ภาวนา กมฺมฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตตฺตา ตํ สภาวา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ‘‘มโนกมฺม เมวา’’ติ ปทุทฺธาโร. ‘‘มนสฺมึ เอวา’’ติ มโนทฺวาเร เอว. ‘‘กิจฺจสิทฺธิโต’’ติ อปฺปนากิจฺจสฺส สิชฺฌนโต. ‘‘องฺคภาวา สมฺภวโต’’ติ อปฺปนา กิจฺจสิทฺธิยํ องฺคภาวา สมฺภวโต. ‘‘ตญฺจภาวนา มย’’นฺติ ปทุทฺธาโร. ‘‘ทานาทิวเสนา’’ติ ทานสีลวเสน. ทานวเสน อปฺปวตฺตนโตติ อิทํ ตาว ยุชฺชติ. สีลวเสน อปฺปวตฺตนโตติ อิทํ ปน ปาฬิยา น สเมติ. ปาฬิยญฺหิ มหคฺคตชฺฌาเนสุปิ ปหานํ สีลํ เวรมณิ สีลนฺติอาทิ วุตฺตนฺติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปริยาเยน วุตฺตํ’’ติ เกนปริยาเยน วุตฺตนฺติ. ปกติ จาริตฺตํ สีลนฺติ วุจฺจติ. อุปฺปนฺเน จ ปถมชฺฌาเน นีวรณานํ ปหานํ นาม ปกติจาริตฺตเมว ปกติ นิยาเมน ปวตฺตเมว. อิติ ปกติจาริตฺตตฺตา สีลนฺติ วุตฺตํ. ปุน นีวรณานํ ปหานเมว เตหิ วิคมนฏฺเฐน เวรมณีติ จ, ปิทหนฏฺเฐน สํวโรติ จ, ปหาน กิจฺจํ อวิชหนฏฺเฐน อวีติกฺกโมติ จ, วุตฺตํ. เจตนาสีลนฺติ เอตฺถ ปน ฌานสมฺปยุตฺต เจตนา เอว วุจฺจติ. สา จ สีลชาติ กตฺตา [Pg.170] สีลนฺติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อปฺปนาปตฺต’’นฺติ ปทุทฺธาโร. ‘‘ฌานเภเทนา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. รูปาวจรกุสลญฺหิ ฌานเภเทน ปญฺจวิธํ, ฌานเมว ปน ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธนฺติ.

සීලපද යන්නෙහි, 'සීලයති' යන්නෙන් මනා කොට තැන්පත් කිරීම සහ දැරීම (ආධාර වීම) යන අර්ථ දෙකක් වේ. 'සුසමාහිතානි' යනු මැනවින් පිහිටන ලද යන්නයි. 'උපරිම කුසල ධර්ම' යනු මහග්ගත සහ ලෝකෝත්තර කුසල ධර්මයන් ය. සප්ත විශුද්ධීන් අතරෙහි චිත්ත විශුද්ධිය ආදී වූ මතුයෙහි පවතින කුසල ධර්මයන් ය. 'අධිකුසල ධර්ම' යනු උසස් වූ බෝධිපාක්ෂික කුසල ධර්මයන් ය. අනුන් විසින් දෙන ලද්ද (පින් අනුමෝදන් කිරීම), එය ම පත්තිදානය වේ. දානාදී වූ ඒ සියලු කුසලයන් සත්පුරුෂයෝ පිරිසිදු කරති. ඒවා ම පින් (පුණ්‍ය) නම් වේ. ඒ එකින් එකක් පින්කම් (පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු) වේ. 'මේ ප්‍රත්‍යයෙන්' යනු චීවරාදී ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ, ආහාරපානාදී ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ, ධන ධාන්‍යාදී ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ වේ. 'සබ්බං පි චේතං' යනු මේ සියලු දසවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන් ය. 'හීන ඡන්දයෙන්' යනු කීර්තිය ලැබීමේ කැමැත්ත ආදියෙන් හටගත් හීන වූ කැමැත්තෙන් ද, හීන වූ සිතින් ද, හීන වූ වීර්යයෙන් ද, හීන වූ විමංසාවෙන් ද යන අර්ථයයි. 'මධ්‍යම' යන්නෙන් පින්පල ලැබීමේ කැමැත්ත ආදියෙන් හටගත් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ඡන්දය ආදියයි. 'ප්‍රණීත' යනු 'මෙය කළ යුතු ම දෙයකි' යනුවෙන් ආර්ය වංශය දියුණු කිරීමේ අදහසින් යුත් උතුම් වූ ඡන්දය ආදියෙන් පැවැත්වීම ප්‍රණීත නම් වේ යැයි මෙහි යෙදුමයි. 'යසස කැමති බව' යනු කීර්ති රාවය කැමති වීම හෝ පිරිවර කැමති වීමයි. 'පින්පල කැමති බව' යනු භව සම්පත් සහ භෝග සම්පත් ලැබීමේ කැමැත්තයි. 'ආර්ය භාවය නිශ්‍රය කොට' යනු 'මේ දානය නම් ආර්යයන්ගේ වංශයයි. මම ද ආර්යයෙක් වෙමි. එබැවින් මෙය මා විසින් ද කළ යුතු ම ය' යනුවෙන් ආර්ය භාවය මුල් කොට ගැනීම අර්ථයයි. මෙහි 'ආර්ය' යන්නෙන් ආචාර ආර්යයන් මෙන්ම දර්ශන ආර්යයන් ද අදහස් වේ. එහි ආචාර ආර්ය යනු සත්පුරුෂ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ය. දර්ශන ආර්ය යනු පරමාර්ථ වශයෙන් උතුම් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ය. 'පාරමිතා දානය' යනු සියලු දානයන්ගෙන් අග්‍ර වූ, මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාගේ පරතෙරට පත් වූ දානයයි. එය සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තිය පිණිස පවත්වනු ලබන බැවින් අග්‍රප්‍රාප්ත වේ, පරතෙරට පත් වූවක් වේ. ඉන් වඩා උසස් වූ වෙනත් කිසිදු දානයක් නොමැති බැවිනි. සෙසු පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන්හි ද එසේ ම ය. 'ත්‍රික ද්වය' යනු මුලින් සඳහන් වූ හීනාදී ත්‍රික දෙකයි. 'අන්තිම වස්තුවෙන්' යනු අන්තිම වස්තුවකට (පාරාජිකාවකට) පැමිණීමයි. 'දුශ්ශීලයා නම්' දුශ්ශීල භික්ෂුව ය. ඔහු යම් තාක් භික්ෂු ප්‍රතිඥාව අත් නොහරින්නේ ද, ඒ තාක් ඔහු භික්ෂුවක් ම වේ. ඔහු සාමණේරයෙක් හෝ ගිහියෙක් නොවේ. වෙනත් භික්ෂුවක් ඔහුට අන්තිම වස්තුවකින් (පාරාජිකාවකින්) අමූලිකව චෝදනා කරන්නේ නම්, එසේ චෝදනා කරන්නාට සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. පරිභව කිරීමක දී (ඕමසවාදයේ දී) පාචිත්තිය ඇවතක් වේ. ඔහු සමඟ එක්ව සයනය කරන ස්ථානයක එක රැයකට වඩා වැඩි කාලයක් සයනය කරන්නාට ද ඇවතක් නැත. එබැවින් ඔහු 'දුශ්ශීල භික්ෂුව' යනුවෙන් ම කිව යුතු ය. 'නැවත කර්මවාක්‍යයෙන් සමාදන් විය යුතු නැත' යනු, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාගේ සියලු සමාදානයන් බිඳී යයි. නැවත භික්ෂු භාවය කැමති වන්නා විසින් නැවත කර්මවාක්‍යයෙන් සමාදන් විය යුතු වේ. (දුශ්ශීලයා සම්බන්ධයෙන්) මෙසේ නැවත කර්මවාක්‍යයෙන් සමාදන් වීමක් නැත. 'ඉතිරි කරුණුවල දී' යනු ලිංගනාශන අංගයන්හි සහ දණ්ඩකර්ම අංගයන්හි දී ය. නිත්‍ය ශීලාදියෙහි දී ද එසේ ම ය. 'යමක් නිත්‍ය වශයෙන් ම පැවතිය යුතු ද' යනු, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ ශීලය සැමවිට ම රැකිය යුතු ය. එය අනිත්‍ය වශයෙන් රැකීම සුදුසු නැත. මන්දයත්, ප්‍රාණඝාතය කරන්නාට සෑම කල්හි ම දුශ්චරිතයක් සිදුවන බැවිනි. එබැවින් 'අනිත්‍යය සාවද්‍ය වේ' යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය දුශ්චරිතයක් වන බවයි. 'යමක් නිත්‍ය වශයෙන් ද පැවතිය හැකි ද' යනු ස්වභාවික ගිහියන්ට විකාල භෝජනයෙන් වැළකීමේ ශීලය ආදිය නිත්‍ය වශයෙන් ද සුදුසු බවයි. 'අනිත්‍ය වශයෙන් ද සුදුසු ය' යනු, සමාදන් වූ දිනය ඉක්මවා ගිය පසු විකාල භෝජනය ආදිය කරන්නාට ව්‍යතික්‍රම දෝෂයක් හෝ දුශ්චරිත දෝෂයක් නොමැති බව අදහසයි. එබැවින් 'සාවද්‍ය නොවේ' යැයි කියන ලදී. එනම් දුශ්චරිතයක් නොවන බවයි. එසේ ම ගිහියන්ගේ දස ශීලය ද අනිත්‍ය ශීලය නම් වන බව මෙහි යෙදුමයි. 'අනිත්‍ය ශීලයක් ම වේ' යනු, ගිහියන් එම දස ශීලය දිවි හිමියෙන් නිත්‍ය කොට සමාදන්ව රැක්ක ද, ඔවුන් පැවිදි නොවූ බැවින්, පැවිද්දන් කෙරෙහි ස්වභාවයෙන් ම පිහිටන නිත්‍ය ශීලය ඔවුන් කෙරෙහි නැත. දිවි හිමියෙන් සමාදන් වීමේ බලයෙන් ම එය නිත්‍ය වේ යන්න අදහසයි. 'වේසය දැරීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්' යන්නෙහි, වේසය දැරීමෙන් සිද්ධ වන්නේ කෙසේ ද? වේසය දැරීම යනු ගිහි ඇඳුම් අත්හැර කාෂාය වස්ත්‍ර දැරීමයි. කාෂාය වස්ත්‍රය යනු අර්හත් ධජයයි. අර්හත් ධජය දරන්නා විසින් ශික්ෂාපද සමාදන් නොවුව ද විකාලයේ වැළඳීම සුදුසු නොවේ. එසේ ම නැටුම් ගැයුම් බැලීම, මල්ගඳවිලවුන් දැරීම, උසස් අසුන් පරිහරණය කිරීම, රන්රිදී පිළිගැනීම ද සුදුසු නොවේ. ඒ මන්ද යත්, ඔවුන් විසින් ඒ ඒ ශීලයන් නිත්‍යව හා පිරිසිදුව රැකිය යුතු ම වන බැවිනි යන ආදී හේතු මින් පෙර දක්වන ලදී. 'අර්පණාවට පත් නොවූවන් ම අදහස් කරන ලදී' යනු, අර්පණාවට පත් මහග්ගත භාවනාවන් පිළිබඳව ඉදිරියේ දී වෙන් වශයෙන් දක්වන බැවිනි. 'මෙහි දී ම' යනු මේ භාවනා ක්‍රමයෙහි දී ම ය. 'ඒ සංඥාවන්ගේ ම' යනු රත්නත්‍රය ආදියේ ම ය. ගමනක් ආරම්භ කළ තැනැත්තා 'ගමික' නම් වේ. දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කරන්නා 'අද්ධික' නම් වේ. 'පිරිසිදු ලෙස' යනු ලාභ සත්කාරාදිය අපේක්ෂා නොකිරීමෙන් ද, තමා උසස් කොට අනුන් පහත් කොට සැලකීමෙන් තොර වීමෙන් ද පිරිසිදු වූ සිතින් යන්නයි. 'හිත පැතිරවීම් ඇති සිතින්' යනු 'මා මෙසේ කරන කල්හි මොහුට මෙපමණ වූ හිතසුව පිණිස වන්නේ ය' යනුවෙන් ඔවුන්ගේ හිතසුව පිණිස පතුරුවන සිතින් යන්නයි. මෙත් සිතින් යන්න මෙයින් කියවේ. 'තමාගේ කටයුතුවල දී මෙන්' යන්නෙන් ඔවුන්ගේ සියලු කටයුතු තමාගේ වගකීමක් ලෙස සලකන බව දක්වයි. 'සාධාරණ කිරීම' යනු තමාගේ පින අනුන්ට දීමයි. සතුටු සිතින් 'සාධු සාධු' යැයි වචනයෙන් පැවසීමයි. එසේ දෙන ලද්ද ද, අනුමෝදන් වන ලද්ද ද දිට්ඨධම්මවේදනීය බවට පත්වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි පිහිටා' යන්නෙහි, ප්‍රශංසා ආදිය බලාපොරොත්තු වන අයෝනිසෝ මනසිකාරය අත්හැර, ධර්මය අසන්නා 'මේ ධර්මය අසා අර්ථ රසය හා ධර්ම රසය විඳින්නෙමි' කියා ද, ධර්මය දේශනා කරන්නා 'මෙය දේශනා කරමින් ධර්මයට ද අසන්නන්ට ද අනුග්‍රහ කරන්නෙමි' කියා ද යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි පිහිටා ක්‍රියා කිරීමයි. ලාභ සත්කාරාදිය පැත්තට බර වූ මනසිකාරය අයෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ. සසරින් නික්මීම හා විමුක්තිය අරමුණු කරගත් මනසිකාරය යෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ. නිවැරදි කර්මාන්ත යනු ගොවිතැන් කටයුතු හා ගව පාලනය ආදියයි. නිවැරදි ශිල්ප යනු වඩුවැඩ සහ වෙදකම ආදියයි. නිවැරදි විද්‍යාස්ථාන යනු අනුන්ට හිංසා නොවන අංග විද්‍යාව, වේද විද්‍යාව සහ මන්ත්‍ර විද්‍යාව ආදියයි. 'වෝදාන කිරීම' යනු විශේෂයෙන් පිරිසිදු කිරීමයි. 'ඒ ස්වභාවය ඇති බැවින්' යනු දානමය ස්වභාවය ඇති බැවිනි. 'චාරිත්‍ර ශීලමය බැවින්' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවික චාරිත්‍ර ශීලය වන බැවිනි. නැවත 'ඒ ස්වභාවය ඇති බැවින්' යනු භාවනාමය ස්වභාවය ඇති බැවිනි. මන්දයත්, දේශනා කරන්නාට හා අසන්නාට දේශනා ප්‍රවාහය අනුව සිත දියුණු වීම හා ප්‍රඥාව දියුණු වීම සිදුවන බැවින් ධර්ම දේශනා හා ධර්ම ශ්‍රවණ ස්වභාවයන් භාවනාවට ඇතුළත් වේ. තමාගේ දෘෂ්ටිය තමා ම සෘජු කර ගැනීම ද ඤාණ භාවනාමය කර්මයක් ම වේ. එසේ ම අනුන්ගේ ධර්ම දේශනයක් අසා දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගන්නාට ද එසේ ම වේ. 'ධර්මය නම් දෙයක් නැත' යනු (වෙනම) දේශනා ධර්මයක් නැත යන්නයි. මන්දයත්, දානය හා සීලය ගැන දේශනා කරන්නා වුව ද අවසානයේ දී තිලකුණු සමඟ සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම කළ යුතු බැවිනි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ, දේශනාව හා ශ්‍රවණය අවසානයේ දී තිලකුණු අනුපස්සනා භාවනා කමටහනෙහි පිහිටන බැවින් ඒවා ඒ ස්වභාවය ඇති බවයි. 'මනෝකර්මය ම ය' යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. 'මනසෙහි ම ය' යනු මනෝ ද්වාරයෙහි ම ය යන්නයි. 'කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙන්' යනු අර්පණා කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙනි. 'අංගයක් ලෙස පවතින බැවින්' යනු අර්පණා කෘත්‍යය සිද්ධ වීමේ දී අංගයක් ලෙස පවතින බැවිනි. 'එය ද භාවනාමය වේ' යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. 'දානාදී වශයෙන්' යනු දාන සීල වශයෙන් ය. දාන වශයෙන් නොපැවැත්ම යන මෙය යෝග්‍ය වේ. සීල වශයෙන් නොපැවැත්ම යන්න පාලිය සමඟ නොගැළපේ. මන්දයත්, පාලියෙහි මහග්ගත ධ්‍යානයන්හි දී පවා ප්‍රහාණ සීලය, වේරමණී සීලය ආදිය සඳහන්ව ඇති බැවිනි යන මෙය චෝදනාවකි. එයට පිළිතුරු දෙමින් 'යමක් වනාහි' ආදිය පැවසී ය. 'පර්යායෙන් පවසන ලදී' යනු කිනම් පර්යායකින් ද? ස්වභාවික චාරිත්‍රය සීලය යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රථම ධ්‍යානය උපන් කල්හි නීවරණයන් ප්‍රහාණය කිරීම ස්වභාවික චාරිත්‍රයක් ම වේ, එනම් ස්වභාව ධර්මයට අනුකූලව ම සිදුවන්නකි. මෙසේ ස්වභාවික චාරිත්‍රයක් වන බැවින් එය සීලය යැයි කියන ලදී. නැවතත් නීවරණ ප්‍රහාණය ම, ඒවායින් වෙන් වීමේ අර්ථයෙන් වේරමණී යැයි ද, ආවරණය කිරීමේ අර්ථයෙන් සංවරය යැයි ද, ප්‍රහාණ කෘත්‍යය අත්නොහැරීමේ අර්ථයෙන් අව්‍යතික්‍රමය යැයි ද කියනු ලැබේ. චේතනා සීලය යන්නෙහි දී ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව ම කියනු ලැබේ. එය ශීලමය ගණයට අයත් වන බැවින් සීලය යැයි පවසන ලදැයි දත යුතු ය. 'අර්පණාවට පත්' යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. 'ධ්‍යාන භේදයෙන්' යැයි පැවසිය යුතු ය. රූපාවචර කුසලය ධ්‍යාන භේදයෙන් පස් වැදෑරුම් වන අතර, ධ්‍යානය ම ධ්‍යාන අංග භේදයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

กุสลกมฺมทีปนา นิฏฺฐิตา.

කුසලකර්ම දීපනාව නිමවා ඇත.

๑๕๓. ‘‘เอตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ธมฺมสงฺคเห’’ติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘ทสฺสเนนา’’ติ โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาเณน. ‘‘ตํ’’ติ อุทฺธจฺจ เจตนํ. ‘‘ภาวนายา’’ติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาตาย ภาวนาย. ปาฬิปาเฐ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทา’’ติ จิตฺตเจตสิกา วุจฺจนฺติ. ‘‘สิยา’’ติ เอกจฺเจติ อตฺเถ นิปาต ปทํ. อิเมสุ ฉสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา โสตาปตฺติ มคฺเคน ปหาตพฺพา, เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา ตีหิ อุปริ มคฺเคหิ ปหาตพฺพาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปถมปเท ‘‘เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา’’ติ กมฺมปถปตฺตกมฺมสหชาตา ฉ จิตฺตุปฺปาทา. ทุตีย ปเท ‘‘เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา’’ติ อกมฺมปถ ปตฺตา ธมฺมิเกสุ ฐาเนสุ อสฺสาทนาภิ นนฺทาทิวเสน ปวตฺตา ฉ จิตฺตุปฺปาทา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ธมฺมสงฺคเห. ‘‘อิตรตฺถา’’ติ อิตเรสุ ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ. ‘‘ตสฺสา’’ติ นานกฺขณิก กมฺมปจฺจยสฺส. ปาฬิปาเฐ. ‘‘สหชาตา’’ติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สหชาตา. ‘‘นานกฺขณิกา’’ติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อสหชาตา อตีตกาลภูเต นานกฺขเณ ปวตฺตา ปาณาติปาตาทิ เจตนา. ‘‘ยทิ เอวํ’’ติ เอวํ ยทิ สิยาติ อตฺโถ. ยทิ อุทฺธจฺจ เจตนา ทสฺสน ปเท อนุทฺธฏตฺตา ปฏิสนฺธึ นากฑฺฒตีติ วิญฺญาเยยฺย. เอวํ สตีติ ปาฐเสโส. ‘‘เจ’’ติ เจ วเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘ตสฺสา วิปากสฺสา’’ติ ตสฺสา อุทฺธจฺจ เจตนาย วิปากสฺส. ปาฬิปาเฐ. ‘‘อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ’’ติ อิเม ธมฺเม อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนญฺญาณํ. ‘‘เตสํ วิปาเก’’ติ อุทฺธจฺจ สหคตานํ วิปาเก. ‘‘ญาณํ’’ติ ตํ วิปากํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนญฺญาณํ. ‘‘สพฺพ ทุพฺพลนฺติ จ สกฺกา วตฺตุํ’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อติวิย กาฬกธมฺมตฺตา’’ติ พุทฺธาทีสุ มหนฺเตสุ ฐาเนสุ สทฺธารตนสฺส [Pg.171] อนฺตรายํ กตฺวา ปวตฺตนโต อติเยวกณฺห ธมฺมตฺตา. ตสฺสา วิจิกิจฺฉา เจตนาย ปฏิสนฺธิ อากฑฺฒนมฺปิ วิญฺญาตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘สภาว วิรุทฺธตฺตา เยวา’’ติ วิจิกิจฺฉา อสนฺนิฏฺฐาน สภาวา. อธิโมกฺโข สนฺนิฏฺฐาน สภาโวติ เอวํ สภาว วิรุทฺธตฺตาเยว.

153. ‘එත්ථ’ යනාදී තැන්වල; ‘ධම්මසංගහයෙහි’ යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි ය. ‘දර්ශනයෙන්’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයෙන් ය. ‘එය’ යනු උද්ධච්ච චේතනාවයි. ‘භාවනාවෙන්’ යනු ඉහළ මාර්ග තුනට අයත් භාවනාවෙන් ය. පාළි පාඨයෙහි ‘චිත්තෝත්පාද’ යනු චිත්ත චෛතසිකයන්ට කියනු ලැබේ. ‘සියා’ යනු ‘ඇතැම්’ යන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාත පදයකි. මෙම චිත්තෝත්පාද සය අතුරින් ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අතර, ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක් ඉහළ මාර්ග තුනෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. එහි පළමු පදයෙහි ‘ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක්’ යනු කර්ම පථයට පැමිණි කර්මය සමඟ උපන් චිත්තෝත්පාද සයයි. දෙවන පදයෙහි ‘ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක්’ යනු කර්ම පථයට පත් නොවූ, ධාර්මික කරුණුවලදී ආශ්වාද කිරීම් හා අභිනන්දනාදිය වශයෙන් පැවති චිත්තෝත්පාද සයයි. ‘එහි’ යනු ධම්මසංගහයෙහි ය. ‘අනෙක් තන්හි’ යනු භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අනෙක් ධර්මයන්හි ය. ‘එහි’ (තස්සා) යනු නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍යයට ය. පාළි පාඨයෙහි ‘සහජාත’ යනු තමාගෙන් උපන් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් සමඟ උපන් බවයි. ‘නානාක්ෂණික’ යනු තමාගෙන් උපන් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් සමඟ හට නොගත්, අතීත කාලයට අයත් වෙනත් ක්ෂණයක පැවති ප්‍රාණාතිපාතාදී චේතනාවන් ය. ‘යදි ඒවං’ යනු මෙසේ වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. ඉදින් උද්ධච්ච චේතනාව දර්ශන පදය මඟින් උදුරා නොදැමූ බැවින් ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද නොගන්නේ යැයි දත යුත්තේ නම්, ‘මෙසේ ඇති කල්හි’ යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. ‘චේ’ යනු ඉදින් කියන්නේ නම් ය. ‘නා’ යනු එසේ කිව නොහැකි බවයි. ‘එහි විපාකය’ යනු එම උද්ධච්ච චේතනාවේ විපාකයයි. පාළි පාඨයෙහි ‘මෙම ධර්මයන්හි ඥානය’ යනු මෙම ධර්මයන් අරමුණු කොට උපන් ඥානයයි. ‘ඒවායේ විපාකයෙහි’ යනු උද්ධච්ච සහගත ධර්මයන්ගේ විපාකයෙහි ය. ‘ඥානය’ යනු එම විපාකය අරමුණු කොට උපන් ඥානයයි. ‘සර්වප්‍රකාරයෙන්ම දුර්වල යැයි ද කිව හැකිය’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අතිශයින්ම අකුසල් (කළු) ධර්මයක් බැවින්’ යනු බුද්ධාදී උතුම් ස්ථානයන් කෙරෙහි ඇති ශ්‍රද්ධා රත්නයට බාධා කරමින් පවතින බැවින් අතිශයින්ම අකුසල් ධර්මයක් වන බැවිනි. එම විචිකිච්ඡා චේතනාව ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගන්නා බව ද දත යුතුය යන්න මෙහි යෙදුමයි. ‘ස්වභාවයෙන්ම විරුද්ධ බැවින්ම’ යනු විචිකිච්ඡාව නිශ්චය නොකරන ස්වභාවයක් ඇති අතර, අධිමොක්ඛය නිශ්චය කරන ස්වභාවයක් ඇත; මෙසේ ස්වභාවයෙන්ම විරුද්ධ බැවිනි.

‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘วิปจฺจตีติ วิปาเจตี’’ติ วทนฺติ. ตํ ปน ปทรูเปน น สเมตีติ อญฺญํ อตฺถํ วทนฺโต ‘‘สพฺพมฺปิ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา’’ติ เทวโลเก เทวสมฺปตฺติ สทิสา ทิพฺพวิมานาทิกา มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา. อิทํ ‘‘โอกาสํ กตฺวา’’ติ ปเท วิเสสนํ. ตตฺถ ‘‘สุข วิปากํ’’ติ อิทํ อฏฺฐ อเหตุก วิปากานิ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปโลเก พฺรหฺมานํ รูปกาโย รูปาวจร กมฺเมน นิพฺพตฺโต. โส จ กามาวจร ธมฺม สมูโห เอว. เอวํ สนฺเต ตสฺมึ โลเก ปญฺจ อเหตุก วิปากานิปิ รูปาวจร กมฺเมน นิพฺพตฺตานิ สิยุนฺติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘รูปาวจร กุสลํหี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตานี’’ติ อปายภูมิยํ อุปฺปนฺนานิ อฏฺฐ อเหตุก วิปากานิ. ‘‘สพฺพสฺมึ กามโลเก’’ติ เอกาทสวิเธ กามโลเก. ‘‘เตสุ จา’’ติ เตสุ อฏฺฐ อเหตุก วิปาเกสุ จ. ‘‘อารมฺมณนฺตเร’’ติ กสิณ นิมิตฺตาทิโต อญฺญสฺมึ อารมฺมเณ. ‘‘นิมิตฺตา รมฺมเณ’’ติ กสิณ นิมิตฺตาทิเก นิมิตฺต ปญฺญตฺตา รมฺมเณ. ‘‘ตานิ ปญฺจวิปากานี’’ติ จกฺขุ วิญฺญาณาทีนิ ปญฺจ อเหตุก วิปากานิ กามาวจร กุสล กมฺมสฺเสว วิปากานิ โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘โสฬสก มคฺโค’’ติ โสฬสกถา มคฺโค กถาปพนฺโธ. เอวํ ทฺวาทส กมคฺโค. ‘‘อเหตุกฏฺฐก’’นฺติ อเหตุก วิปากฏฺฐกํ. สมฺมา ปกาเรน ชานาตีติ สมฺปชานํ. ญาณํ. สมฺปชาเนน กตนฺติ วิคฺคโห. น สมฺปชานกตํ อสมฺปชานกตํ. ‘‘สทฺทหิตฺวา’’ติ เอเตน ทิฏฺฐุชุ กมฺมญาณ สมฺปตฺตึ ทีเปติ. น หิ เตน ญาเณน อสมฺปนฺโน กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหตีติ. ชานิตฺวาติ วา ปาโฐ สิยา. ‘‘เอกเมกํ’’ติ เอกเมกํ กุสลกมฺมํ. ‘‘กุสล สมเย’’ติ กุสล กมฺม กรณกาเล. กุสลุปฺปตฺติกาเล วา. ยสฺสเม อีทิสํ ปุญฺญํ [Pg.172] ปสุตํ. ตสฺสเม ภวลาโภ โภคลาโภ มิตฺตลาโภ สพฺเพลาภา เอกนฺเตน สุลาภาติ อตฺโถ. ‘‘สุลทฺธํ’’ติ อิทํ ปุญฺญํ สุลทฺธํ. เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ สํสริตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘เสเสนา’’ติ ตสฺสกมฺมสฺส วิปากาวเสเสน. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘เอกปิณฺฑปาตสฺมึ’’ติ เอกวารํ ปิณฺฑปาตทาเน. สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘เอกา เจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทตี’ติ, ตํ สุวุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิปกฺเขหี’’ติ ปฏิปกฺเขหิ อกุสเลหิ. วิเสเสน ภุสํ มุฬฺโห พฺยามุฬฺโห. อติวิย พฺยามุฬฺโห อติพฺยามุฬฺโห. อติพฺยามุฬฺหตฺถาย ปจฺจยภูตนฺติ วิคฺคโห. อติทุปฺปญฺญาย ปจฺจยภูตนฺติ อตฺโถ. โส หิ เถโร วทตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ เอวํ มนสิกริตฺวา. ‘‘สนฺนิหิตปจฺจยมตฺเตนา’’ติ อาสนฺเน สณฺฐิตปจฺจย มตฺเตน. ‘‘ปุพฺพปโยค ปจฺจยมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ โหติ. พลวกมฺมวเสน อุปฺปนฺนตฺตา ติกฺขตรํ วิปากํ. ยทา ปโยค รหิเตน ปจฺจยคเณน อุปฺปชฺชติ, ตทา อสงฺขาริกํ นาม. ยทา ปโยคสหิเตน, ตทา สสงฺขาริกํ นาม. ตตฺถ อสงฺขาริกํ ติกฺขํ นาม. สสงฺขาริกํ มนฺทํ นาม. ตถา ทุพฺพล กมฺเมน อุปฺปนฺเน มนฺทวิปาเกปิ โยเชตพฺพํ. เอวํ ติกฺขมนฺทานํ มนฺทติกฺขตาปตฺติ นาม สิยา. น จ ตถา สกฺกา ภวิตุนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ สิยา, ยทิ ปุพฺพกมฺมวเสน อฏฺฐนฺนํ มหาวิปากานํ สงฺขารเภโท สิทฺโธ สิยา, อฏฺฐนฺนํ อเหตุก วิปากานมฺปิ โสสงฺขารเภโท สิทฺโธ ภเวยฺย. ตานิปิ หิ กานิจิ อสงฺขาริเกน กมฺเมน นิพฺพตฺตานิ, กานิจิ สสงฺขาริเกนาติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘อเหตุก วิปากานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุภยกมฺม นิพฺพตฺตนํ’’ติ เตสํ สงฺขาร เภทรหิตตฺตา อสงฺขาริก กมฺเมนปิ วิโรโธ นตฺถิ. สสงฺขาริก กมฺเมนปิ วิโรโธ นตฺถิ. อสงฺขาริก กมฺเมนปิ นิพฺพตฺตนฺติ. สสงฺขาริก กมฺเมนปิ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ อุภยกมฺม นิพฺพตฺตนํ ยุตฺตํ. ‘‘อิติ อธิปฺปาโย’’ติ ตสฺส เถรสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘น กมฺมาคมน วเสนา’’ติ กมฺมสงฺขาตสฺส จิรกาลโต อาคมน ปจฺจยสฺส วเสน. ‘‘อาคมนํ’’ติ จ อาคจฺฉติ เอเตนาติ อาคมนนฺติ วิคฺคโห. ‘‘กมฺมภเว’’ติ อตีเต [Pg.173] กมฺมกรณภเว. ‘‘เกจนา’’ติ เกจิ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อาคตาติ จ. ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปน ทฺวิเหตุกา วุตฺตาติ จ สมฺพนฺโธ. อิมสฺมึ ฐาเน ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏฺฐกถา วจนมฺปิ วตฺตพฺพนฺติ วทนฺโต ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตีสุขเณสู’’ติ กมฺมกฺขเณ นิกนฺติกฺขเณ ปฏิสนฺธิกฺขเณติ ตีสุขเณสุ. ‘‘ฏีกาการาปนา’’ติ อภิธมฺมฏีกาการาปน. ‘‘สาวเสสปาโฐ’’ติ ปาฬิยํ ติเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิ, ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน อเหตุก ปฏิสนฺธิ อวเสสา โหติ. เอวํ อวเสส วากฺย สหิโต ปาโฐ. สริกฺขเมว สริกฺขกํ. กมฺเมน สริกฺขกํ สทิสํ กมฺมสริกฺขกํ. วิปากํ. ‘‘มหาเถเรนา’’ติ สาริปุตฺต มหาเถเรน. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ฏีกาการานํ วจนํ อุปตฺถมฺเภติ.

"සබ්බත්ථා" යනාදී තැන්වල 'විපච්චති යනු විපාක දෙයි' යනුවෙන් පවසති. එහෙත් එය පදයේ ස්වරූපය අනුව නොගැළපෙන බැවින් වෙනත් අර්ථයක් පවසමින් "සබ්බම්පි වා" යනාදිය වදාළහ. "මහා සම්පත් උපදවා" යනු දේව ලෝකයෙහි දිව්‍ය විමාන ආදී දිව්‍ය සම්පත් බඳු වූ මහා සම්පත් උපදවා යන්නයි. මෙය "අවකාශය සලසා" යන පදයට විශේෂණයකි. එහි "සැප විපාක" යන්නෙන් අහේතුක විපාක අටක් අරභයා පවසන ලද්දකි. රූප ලෝකයෙහි බ්‍රහ්මයන්ගේ රූප කය රූපාවචර කර්මයෙන් හටගත්තේය. එය ද කාමාවචර ධර්ම සමූහයක්ම වේ. එසේ තිබියදී එම ලෝකයෙහි පංච අහේතුක විපාකයෝ ද රූපාවචර කර්මයෙන්ම උපදින්නේ දැයි චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය. එය බැහැර කරමින් "රූපාවචර කුසලයෙන්මය" යනාදිය වදාළහ. "ඒවා" යනු අපාය භූමියෙහි උපන් අහේතුක විපාක අටයි. "සකල කාම ලෝකයෙහි" යනු එකොළොස් වැදෑරුම් කාම ලෝකයෙහි යන්නයි. "ඒවායෙහි ද" යනු ඒ අහේතුක විපාක අටෙහි ද යන්නයි. "අරමුණු අතරෙහි" යනු කසිණ නිමිති ආදියෙන් අන්‍ය වූ අරමුණෙහි යන්නයි. "නිමිත්තාරම්මණ" යනු කසිණ නිමිති ආදී නිමිති ප්‍රඥප්ති අරමුණෙහි යන්නයි. "ඒ පංච විපාකයෝ" යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී පංච අහේතුක විපාක කාමාවචර කුසල් කර්මයන්ගේම විපාක වන්නේය යන සම්බන්ධයයි. "සොළසක මාර්ගය" යනු සොළොස් කථාවන්ගෙන් යුත් මාර්ගය හෙවත් කථා ප්‍රබන්ධයයි. මෙසේ ද්වාදසක මාර්ගය ද වේ. "අහේතුකට්ඨක" යනු අහේතුක විපාක අටයි. මැනවින් දන්නේ "සම්පජාන" (සම්ප්‍රජන්‍යය) හෙවත් ප්‍රඥාවයි. සම්පජානයෙන් කරන ලද්දේ "සම්පජානකත" නම් වේ. සම්පජානයෙන් තොරව කරන ලද්දේ "අසම්පජානකත" යි. "ශ්‍රද්ධාවෙන්" යන්නෙන් දෘෂ්ටි සෘජු බව හා කර්ම ඥාන සම්පත්තිය දක්වයි. මක්නිසාද යත්, එම ඥානයෙන් තොර තැනැත්තා කර්මය හා කර්ම ඵලය කෙරෙහි විශ්වාස නොකරන බැවිනි. "දැනගෙන" යන අර්ථයෙන් ද පාඨයක් තිබිය හැකිය. "එකිනෙක" යනු එකිනෙක කුසල් කර්මයයි. "කුසල් සමයෙහි" යනු කුසල් කර්ම සිදුකරන කාලයෙහි හෙවත් කුසල් උපදින කාලයෙහි යන්නයි. 'මට මෙවැනි පිනක් රැස් විය, ඒ මට භව ලාභය, භෝග ලාභය, මිත්‍ර ලාභය ආදී සියලු ලාභයන් ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් ලාභයන් වන්නේය' යනු අර්ථයයි. "මැනවින් ලබන ලද්දකි" යනු මෙම පින මැනවින් ලබන ලද්දක් බවයි. 'දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා' යනු පාඨශේෂයයි. "ඉතිරියෙන්" යනු එම කර්මයේ විපාකාවශේෂයෙනි. අටුවා පාඨයෙහි "එක් පිණ්ඩපාතයකදී" යනු එක් වරක් පිණ්ඩපාත දානය දීමෙහිදී යන්නයි. මෙය සංයුත්ත අටුවාවෙහි වදාරන ලද්දකි. එබැවින් 'එක් චේතනාවක් එක් ප්‍රතිසන්ධියක්ම දෙයි' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය මැනවින් පවසන ලද්දක් බව අදහසයි. "ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන්" යනු ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසලයන්ගෙනි. විශේෂයෙන් ඉතා මුළා වූයේ "බ්‍යමුළ්හ" (ව්‍යාමූඪ) නම් වේ. අතිශයින්ම මුළා වූයේ "අතිබ්‍යමුළ්හ" නම් වේ. අතිශයින් මුළා බවට පත් වීමට ප්‍රත්‍ය වූයේ යන අර්ථයයි. එනම් අතිශයින් දුෂ්ප්‍රාඥ වීමට ප්‍රත්‍ය වූයේ යන්නයි. එම තෙරුන් වහන්සේ පවසති යන සම්බන්ධයයි. "මෙසේ සලකා" යනු මෙසේ මෙනෙහි කර යන්නයි. "සන්නිහිත ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයෙන්" යනු සමීපයෙහි පිහිටි ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයෙනි. "පූර්ව ප්‍රයෝග ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයෙන්" යනු පවසන ලද දෙයයි. බලවත් කර්මයේ වසයෙන් උපන් බැවින් ඉතා තියුණු විපාක දෙයි. යම් කලක ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) රහිත ප්‍රත්‍ය සමූහයෙන් උපදියි ද, එය අසංඛාරික නම් වේ. යම් කලක ප්‍රයෝගය සහිතව උපදියි ද, එය සසංඛාරික නම් වේ. එහි අසංඛාරික යනු තියුණු (බලවත්) බවයි. සසංඛාරික යනු මන්ද (දුබල) බවයි. එසේම දුබල කර්මයෙන් උපන් මන්ද විපාකයෙහි ද මෙය යෙදිය යුතුය. මෙසේ තියුණු හා මන්ද වූ විපාකයන්ගේ මන්ද හා තියුණු බවට පැමිණීම සිදු විය හැකිය. එහෙත් එසේ විය නොහැකි බව මෙහි අදහසයි. මෙහිදී ඉදින් පූර්ව කර්ම වසයෙන් මහා විපාක අටෙහි සංස්කාර භේදය සිද්ධ වන්නේ නම්, අහේතුක විපාක අටෙහි ද එම සංස්කාර භේදය සිද්ධ විය යුතුය; මක්නිසාද යත් ඒවා ද ඇතැම් විට අසංඛාරික කර්මයෙන් හට ගන්නා අතර ඇතැම් විට සසංඛාරික කර්මයෙන් හට ගන්නා බැවිනි යන චෝදනාවට පිළිතුරු දෙමින් "අහේතුක විපාකයන්ගේ වනාහි" යනාදිය වදාළහ. "උභය කර්මයෙන් හටගැනීම" යනු ඒවායේ සංස්කාර භේදයක් නොමැති බැවින් අසංඛාරික කර්මය සමඟ ද විරෝධයක් නැත, සසංඛාරික කර්මය සමඟ ද විරෝධයක් නැත යන්නයි. අසංඛාරික කර්මයෙන් ද උපදියි, සසංඛාරික කර්මයෙන් ද උපදියි. මෙසේ උභය කර්මයෙන්ම හටගැනීම යුක්ති සහගතය. "මෙසේ අදහසයි" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසයි. "කර්මයාගේ පැමිණීමේ වසයෙන් නොවේ" යනු කර්මය නමැති බොහෝ කලකට පෙර සිට පැමිණි ප්‍රත්‍යයේ වසයෙන් නොවන බවයි. "පැමිණීම" යනු මෙයින් එයි යන අරුතින් පැමිණීමයි. "කර්ම භවයෙහි" යනු අතීතයෙහි කර්ම සිදු කළ භවයෙහි යන්නයි. "ඇතැම්හු" යන්නෙන් ඇතැම් පිරිසක් අදහස් වේ. අට්ඨසාලිනියෙහි එන පරිදි ද, පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි ද්විහේතුකව පවසන ලද්දක් ලෙස ද සම්බන්ධය වේ. මේ ස්ථානයෙහි පටිසම්භිදා මාග්ග අටුවා වචනය ද කිව යුතුයැයි පවසමින් "එහි වනාහි" යනාදිය පැවසූහ. "තුන් ක්ෂණයකදී" යනු කර්ම ක්ෂණයෙහි, නිකන්ති ක්ෂණයෙහි සහ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි යන ක්ෂණ තුනෙහිය. "ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලා වනාහි" යනු අභිධර්ම ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලාය. "ශේෂ සහිත පාඨය" යනු පාලියෙහි ත්‍රිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ද, ද්විහේතුක කර්මයෙන් අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ද ඉතිරි වේ යනුවෙනි. මෙසේ ශේෂ වාක්‍ය සහිත පාඨයයි. සමාන වූයේ "සරික්ඛක" නම් වේ. කර්මයට සමාන වූයේ "කර්ම සරික්ඛක" විපාකයයි. "මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්" යනු ශාරිපුත්‍ර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් යන්නයි. "මෙසේ කොට" යනාදියෙන් ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලාගේ වචනය ස්ථීර කරයි.

กามาวจรกมฺมํ นิฏฺฐิตํ.

කාමාවචර කර්මය (පිළිබඳ විස්තරය) නිම කරන ලදි.

๑๕๔. รูปาวจรกมฺเม. ‘‘อปฺปคุณตายา’’ติ อปริจิตตาย. อวฑฺฒตาย. ‘‘หีเนหิ ฉนฺทาทีหี’’ติ ลาภสกฺการ สิโลกาทิ สาเปกฺขตาย หีเนหิ ฉนฺทาทีหิ. ‘‘เต ธมฺมา’’ติ ฉนฺทาทโย ธมฺมา. ตานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ. กสฺมา, อุปปตฺติปฺปเภทสฺส อสาธกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิมาเนวา’’ติ อิมานิ เอว ฌานานิ. ‘‘ติวิธาสู’’ติ เอกสฺมึตเล พฺรหฺมปาริสชฺชาทิ วเสน ติวิธาสุ. ‘‘อฏฺฐารสปฺปเภเทน วิภชิตฺวา’’ติ ตีสุ หีน มชฺฌิมปณีเตสุ เอเกกสฺมึ หีน หีนํ หีน มชฺฌิมํ หีน ปณีตนฺติอาทินา วิภตฺเตน นววิธานิ โหนฺติ. ปุน เตสุ ตีณิ มชฺฌิมานิ. มชฺฌิมหีนํ มชฺฌิมมชฺฌิมนฺติอาทินา วิภตฺตานิ นววิธานิ โหนฺติ. เอวํ อฏฺฐารสเภเทน วิภชิตฺวา. ‘‘กมฺมทฺวารานิ นามา’’ติ กมฺมปฺปวตฺติ มุขานิ นาม. ‘‘อิเมหิ ปภาวิตตฺตา’’ติ อิเมหิ ปภาเวหิ มูลการเณหิ ปภาวิตตฺตา ปวตฺตาปิตตฺตา. ‘‘อฏฺฐารสขตฺติยา’’ติ หีนมชฺฌิมาทิเภเทน อฏฺฐารส ขตฺติยา. ตถา อฏฺฐารส พฺราหฺมณาทโย. อฏฺฐ จตฺตาลีส โคตฺตานิ นาม หีนมชฺฌิมา ทิวเสน [Pg.174] วิภตฺตานิ โคตมโคตฺตาทีนิ อฏฺฐจตฺตาลีส โคตฺตานิ. เตสํ จาริตฺต ปฏิปตฺติภูตานิ จรณานิปิ อฏฺฐจตฺตาลีส โหนฺตีติ. เอตฺถ สิยา. ปุริม วจเน หีนาทีนิ พฺรหฺมโลเก, อฏฺฐกถา วจเนหีนาทีนิ มนุสฺสโลเกติ สาเธตพฺพํ อญฺญํ, สาธกํ อญฺญนฺติ โจทนา. ตํ ปริหรติ ‘‘เอเตนหี’’ติอาทินา. ‘‘อุปลกฺเขตี’’ติ ปจฺจกฺขโต ปากฏํ เอกเทสํ ทสฺเสตฺวา อปากเฏ ตาทิเสปิ ชานาเปตีติ อตฺโถ. ‘‘สมตฺถา สมตฺถํ วา’’ติ สมตฺถา สมตฺถภาวํ วา. ‘‘ตถา หาเนนา’’ติ ตถาหิ อเนน อาจริเยน. อนุรุทฺธา จริเยนาติ วุตฺตํ โหติ. นาม รูป ปริจฺเฉเท วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สมานาเสวเน ลทฺเธ สติ, มหพฺพเล วิชฺชมาเน มหคฺคตกมฺมํ วิปากํ ชเนติ. ตาทิสํ เหตุํ อลทฺธา อลภิตฺวา อภิญฺญา เจตนา วิปากํ น ปจฺจตีติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘สมานา เสวเน’’ติ ภูมิสมานตา วเสน สมานาเสวเน. กามชวนํ กามชวเนน สมานาเสวนํ. รูปชวนํ รูปชวเนน. อรูปชวนํ อรูปชวเนนาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมานภูมิกโต’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ตทภาวโต’’ติ ตาทิสสฺส พลวภาวสฺส อภาวโต. เอกวารมตฺตภูตา มหคฺคต เจตนา จ. ‘‘สพฺพ ปถมภูตา’’ติ สมาปตฺติ วีถีสุ โคตฺรภุสฺส อนนฺตเร มหคฺคต ชวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. โลกุตฺตร มคฺคเจตนา กทาจิปิ สมานา เสวนํ น ลภติ. เอวํ สนฺเตปิ อตฺตโน อนนฺตรโต ปฏฺฐาย ยาวชีวมฺปิ ภวนฺตเรปิ อริยผลํ ชเนติเยว. เอวเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ปวตฺติผลํ นาม โหติ, อิธ ปน ปฏิสนฺธิ ผลํ วิจาริตํ, ตสฺมา อสมานํ อิทํ นิทสฺสนนฺติ เจ. วุจฺจเต. มคฺคเจตนา นาม ตณฺหา สหายกํ วฏฺฏคามิ กมฺมํ น โหติ. อตณฺหา สหายกํ วิวฏฺฏคามิ กมฺมํ โหติ. ตสฺมา ปฏิสนฺธึ น เทติ. สเจ ปน ตํ ตณฺหา สหายกํ วฏฺฏคามิกมฺมํ ภเวยฺย. ปฏิสนฺธิ กาเลปิ ผลํ ทเทยฺย. อสมานา เสวนตา ปมาณํ น ภเวยฺย. เอวํ อญฺญการณตฺตา อสมานํ นิทสฺสนํ โหติ. น อสมานา เสวนตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุปจิตตฺตา’’ติ ปุนปฺปุนํ อาเสวน ลาเภน วฑฺฒิตตฺตา. ‘‘สา เจตนา’’ติอาทิกมฺมิกมหคฺคต เจตนา จ. ‘‘นา’’ติ โจทนา[Pg.175], น สิยาติ อตฺโถ. น จ สาปิ สมานภูมก ธมฺมโต ลทฺธา เสวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ กตตฺตา ภาวิตตฺตาติ วุตฺตํ. ภาวิตตฺตาติ จ ปุนปฺปุนํ อาเสวน ลาเภน วฑฺฒิตตฺตา อิจฺเจวตฺโถ. ตสฺมา วิญฺญายติ อสมานภูมิเกหิ ปุพฺพภาคปฺปวตฺเตหิ กามชวเนหิ ปรมฺปรโต ปุนปฺปุนํ ลทฺธา เสวนตาย เอว อิธ อุปจิตตฺตาติ วุตฺตนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภยตฺถ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อุภยตฺถา’’ติ อุภเยสุ กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ จ กตตฺตา ภาวิตตฺตาติ จ วุตฺเตสุ ปาเฐสุ. ‘‘ปถม สมนฺนาหารโต ปฏฺฏายา’’ติ มหคฺคตชฺฌาเน อปฺปนาวีถิโต ปุเร ทฺวีสุ ปริกมฺม ภาวนา อุปจาร ภาวนาสุ ปริกมฺม ภาวนํ ภาเวนฺตสฺส ปถวี ปถวีติอาทินา ปถม สมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย. โลกุตฺตร มคฺเคปน ทสสุ วิปสฺสนา ญาเณสุ สพฺพปถมํ สมฺมสนญฺญาณํ ภาเวนฺตสฺส รูปํ อนิจฺจํ เวทนา อนิจฺจาติอาทินา ปถม สมนฺนาหารโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. อุปจินิตฺวาติ จ ภาเวตฺวาติ จ วฑฺเฒตฺวา อิจฺเจว อตฺโถ. ‘‘อพฺภุณฺหา’’ติ อภินวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อยํ วาโท’’ติ อนุรุทฺธา จริยสฺส วาโท. ยทิ เอวํ, อฏฺฐกถาสุ สงฺขาร ปจฺจยา วิญฺญาณ ปท นิทฺเทเสสุ อภิญฺญา เจตนา ปเนตฺถ ปรโต วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย น โหตีติ น คหิตาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญํ ยุตฺตํ การณํ วตฺตพฺพนฺติ, ตํ วทนฺโต ‘‘จตุตฺถชฺฌาน สมาธิสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ฏีกาการา’’ติ อภิธมฺมฏีกาการา. ‘‘ตสฺสา ปนา’’ติอาทิ อตฺตโนวาท ทสฺสนํ. สาเธนฺติยา อภิญฺญา เจตนาย. อจิตฺตกภว ปตฺถนาสหิตํ สญฺญา วิราคนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิธา’’ติ มนุสฺส โลเก.

154. රූපාවචර කර්මයේදී; ‘අපගුණතායා’ යනු පුරුදු නොකළ බැවිනි, වර්ධනය නොකළ බැවිනි. ‘හීන වූ ඡන්ද ආදියෙන්’ යනු ලාභ, සත්කාර, කීර්ති ආදිය කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව නිසා හීන වූ ඡන්ද ආදියෙනි. ‘ඒ ධර්මයෝ’ යනු ඡන්දය ආදී ධර්මයන්ය. ඒවා මෙහි අදහස් නොකෙරේ. කුමක් හෙයින්ද? උප්පත්ති ප්‍රභේදයන් (උපතේ විවිධත්වයන්) සිදු කිරීමට ඒවා සමත් නොවන හෙයිනි. ‘මේවාමයි’ යනු මේ ධ්‍යානයන්මය. ‘ත්‍රිවිධ වූ’ යනු එක් තලයක බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ ආදී වශයෙන් පවතින ත්‍රිවිධ භූමිවලයි. ‘අටළොස් (18) ප්‍රභේදයකින් බෙදා’ යනු හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත යන තුනෙහි එකිනෙකක් පාසා, හීන-හීන, හීන-මධ්‍යම, හීන-ප්‍රණීත ආදී වශයෙන් බෙදූ විට නවයක් වේ. නැවත ඒවායෙහි මධ්‍යම තුනද, මධ්‍යම-හීන, මධ්‍යම-මධ්‍යම ආදී වශයෙන් බෙදූ විට නවයක් වේ. මෙසේ අටළොස් ආකාරයකින් බෙදා දක්වා ඇත. ‘කර්ම ද්වාර නම්’ යනු කර්මයන්ගේ පැවැත්මට මුල් වන ද්වාරයන්ය. ‘මොවුන්ගෙන් ප්‍රභාවිත බැවින්’ යනු මේ ප්‍රභාවයන් හෙවත් මූලික හේතූන් නිසා පවත්වන ලද බැවිනි. ‘අටළොස් ක්ෂත්‍රියයෝ’ යනු හීන, මධ්‍යම ආදී භේදයෙන් අටළොස් ක්ෂත්‍රියයන්ය. එසේම අටළොස් බ්‍රාහ්මණාදීන්ය. ‘අටසාළිස් ගෝත්‍ර’ නම් හීන, මධ්‍යම ආදී වශයෙන් බෙදුණු ගෝතම ගෝත්‍ර ආදී අටසාළිස් (48) ගෝත්‍රයන්ය. ඔවුන්ගේ චාරිත්‍ර ප්‍රතිපත්ති වූ ‘චරණ’ ද අටසාළිසක් වේ. මෙහි මෙසේ විය හැකිය; පෙර කී වචනයේ හීන ආදිය බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහිද, අටුවා වචනයෙහි හීන ආදිය මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිද වේ යැයි සාධනය කළ යුතු කරුණක් වෙනකක් ද, සාධකය වෙනකක් ද යන විවේචනය පැනනගී. ‘එසේ නම්’ (එතෙනහි) යනාදියෙන් එයට පිළිතුරු දෙයි. ‘උපලක්ෂණය කරයි’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ප්‍රකට වූ එක් කොටසක් දක්වා, අප්‍රකට වූ ඒ හා සමාන දේ පිළිබඳවද දැනුවත් කිරීමයි. ‘සමර්ථ හෝ අසමර්ථ’ යනු සමර්ථ හෝ අසමර්ථ භාවයයි. ‘එලෙසින්ම මෙයින්’ යනු අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසිනි. ‘නාමරූප පරිච්ඡේදයෙහි පවසන ලදී’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. සමාන වූ ආසේවනයක් (නැවත නැවත පුහුණු කිරීමක්) ලැබුණු විට, මහත් බලයක් ඇති කල්හි මහග්ගත කර්මය විපාක උපදවයි. එවැනි හේතුවක් නොලැබූ අභිඥා චේතනාව විපාක නොදේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි ‘සමාන ආසේවනය’ යනු භූමි සමානත්වය අනුව ලැබෙන සමාන ආසේවනයයි. කාම ජවනය කාම ජවනයෙන්ද, රූප ජවනය රූප ජවනයෙන්ද, අරූප ජවනය අරූප ජවනයෙන්ද (ආසේවනය ලබන බව) දත යුතුය. එබැවින් ‘සමාන භූමියෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘එහි අභාවයෙන්’ යනු එවැනි බලවත් භාවයක් නොමැති බැවිනි. එක් වරක් පමණක් ඇති වූ මහග්ගත චේතනාවද එසේමය. ‘සර්ව ප්‍රථම වූ’ යනු සමාපත්ති වීථීන්හි ගෝත්‍රභූ සිතට අනතුරුව ඇති වන මහග්ගත ජවනය අරභයා පවසන ලද්දකි. ලෝකෝත්තර මාර්ග චේතනාව කිසිවිටෙකත් සමාන ආසේවනයක් නොලබයි. එසේ වුවද, තමාට අනතුරුව පටන් ජීවිතාන්තය දක්වාම මෙන්ම මතු භවයන්හිද ආර්ය ඵලය උපදවයි. ‘එලෙසමයි’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එයයි. මෙය ‘පවත්ති ඵලය’ නම් වේ, මෙහි වනාහි සාකච්ඡා කරනු ලැබුවේ ප්‍රතිසන්ධි ඵලයයි. එබැවින් මෙය අසමාන නිදර්ශනයක් (උදාහරණයක්) යැයි පවසන්නේ නම්, ඊට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: මාර්ග චේතනාව යනු තෘෂ්ණාව සහාය කරගත් වෘත්තගාමී කර්මයක් නොවේ. එය තෘෂ්ණාව සහාය කර නොගත් විවෘත්තගාමී කර්මයකි. එබැවින් එය ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා නොදේ. ඉදින් එය තෘෂ්ණාව සහාය කරගත් වෘත්තගාමී කර්මයක් වූයේ නම්, ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහිද ඵල ලබා දෙනු ඇත. එවිට අසමාන ආසේවනය යන්න ප්‍රමාණයක් නොවේ. මෙසේ වෙනත් කරුණක් නිසා එය අසමාන නිදර්ශනයක් වේ. එය අසමාන ආසේවනය නිසා නොවන බව දත යුතුය. ‘උපචිත බැවින්’ යනු නැවත නැවතත් ආසේවනය ලැබීමෙන් වර්ධනය වූ බැවිනි. ‘ඒ චේතනාව’ යනු ප්‍රථමික මහග්ගත චේතනාවයි. ‘නැත’ යනු චෝදනාවකි, එනම් එසේ නොවිය හැකිය යන්නයි. ඇයද (එම චේතනාවද) සමාන භූමික ධර්මයන්ගෙන් ලබන ලද ආසේවනයක් නොවේ. එසේ වුවද ‘කරන ලද බැවින්, වර්ධනය කරන ලද බැවින්’ යයි පවසන ලදී. ‘වර්ධනය කරන ලද බැවින්’ යනු නැවත නැවතත් ආසේවනය ලැබීමෙන් වර්ධනය වූ බැවින් යන්නයි. එබැවින්, අසමාන භූමික වූ පූර්ව භාගයෙහි පවත්නා කාම ජවනයන්ගෙන් පරම්පරා වශයෙන් නැවත නැවතත් ලබන ලද ආසේවනය නිසාම මෙහි ‘උපචිත බැවින්’ යයි පවසන ලද බව වටහා ගත යුතුය. එහෙයින් ‘උභය ස්ථානයන්හිම’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘උභය ස්ථානයන්හි’ යනු ‘කතත්තා උපචිතත්තා’ සහ ‘කතත්තා භාවිතත්තා’ යන පාඨ දෙකෙහිමය. ‘ප්‍රථම සමන්නාහාරයේ පටන්’ යනු මහග්ගත ධ්‍යානයෙහි අප්පනා වීථියට පෙර ඇති පරිකර්ම භාවනා සහ උපචාර භාවනා යන දෙකෙහි, පරිකර්ම භාවනාව වඩන්නා වූ තැනැත්තා ‘පඨවි පඨවි’ ආදී වශයෙන් පළමුව අවධානය යොමු කිරීමේ පටන් යන්නයි. ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙහි වනාහි දස විදර්ශනා ඥානයන් අතුරින් සර්ව ප්‍රථම වූ සම්මසන ඥානය වඩන්නා වූ තැනැත්තා ‘රූපය අනිත්‍යයි, වේදනාව අනිත්‍යයි’ ආදී වශයෙන් පළමුව අවධානය යොමු කිරීමේ පටන් යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘උපචිත කර’ සහ ‘භාවනා කර’ යනු ‘වර්ධනය කර’ යන අර්ථයමයි. ‘අබ්භුණ්හ’ යනු අභිනව (අලුත්) යන්නයි. ‘මේ වාදය’ යනු අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ මතයයි. එසේ නම්, අටුවාවන්හි සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය උපදින බවට කෙරෙන පද නිර්දේශයන්හිදී, අභිඥා චේතනාව මෙහිදී පසුව ඇති වන විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් එය ගනු නොලබන බව පවසා ඇත. එහිදී වෙනත් සුදුසු හේතුවක් කිව යුතුය, එය පවසමින් ‘චතුර්ථධ්‍යාන සමාධියට වනාහි’ යනාදිය වදාළහ. ‘ටීකාකාරයෝ’ යනු අභිධර්ම ටීකාකාරයන්ය. ‘ඇයට වනාහි’ යනාදිය තමන්ගේ මතය දැක්වීමකි. ප්‍රතිඵල සාධනය කරන්නා වූ අභිඥා චේතනාවේ, අචිත්තක භවයක් පැතීම සහිත සංඥා විරාගය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘මෙහි’ යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිය.

‘‘อนาคามิโน ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘เอเตนา’’ติ เอเตน อตฺถ วจเนน. ‘‘สทฺธาธิโก’’ติ สนฺธินฺทฺริยาธิโก. เอวํ วีริยาธิกาทีสุปิ. ‘‘อตฺตนา ลทฺธ สมาปตฺตีนํ’’ติ เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส พหูนํ อตฺตนา ลทฺธ สมาปตฺตีนํ. เตสุ ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามีสุ. ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ ฌานลาภิ ปุถุชฺชโน. ‘‘นิกนฺติยาสตี’’ติ กามภวนิกนฺติยา สติ. ‘‘อิตเร ปนา’’ติ โสตาปนฺน [Pg.176] สกทาคามิโน ปน. ปริหีนชฺฌานา เอว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. น นิกนฺติ พเลนาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ ‘‘เตสํ ปี’’ติ ฌานลาภิ โสตาปนฺน สกทาคามีนมฺปิ. อิจฺฉนฺเตน ฏีกาจริเยน. ตถา นิกนฺติยา สติ ปุถุชฺชนาทโย กามาวจร กมฺม พเลน กามภเวปิ นิพฺพตฺตนฺตีติ โยชนา. เจโตปณิธิ อิชฺฌติ. กสฺมา, วิสุทฺธตฺตา. สีลวิสุทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เต’’ติ ฌานลาภิ โสตาปนฺน สกทาคามิโน. องฺคุตฺตร ปาเฐ. ‘‘สหทสฺสนุปฺปาทา’’ติ โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาณํ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ทสฺสนสฺส อุปฺปาทกฺขเณน สทฺธึ. นตฺถิ ตสฺส ตํ สํโยชนนฺติปิ ปาโฐ. ‘‘อิมํ โลกํ’’ติ อิมํ กามโลกํ. ‘‘วิปสฺสนา นิกนฺติ ตณฺหา’’ติ เตเนว ธมฺมราเคน ตาย ธมฺม นนฺทิยาติ เอวํ วุตฺตา วิปสฺสนา สุเข นิกนฺติ ตณฺหา. ปจฺจเย สติ กุปฺปนฺติ นสฺสนฺตีติ กุปฺปา. กุปฺปา ธมฺมา เยสํ เต กุปฺป ธมฺมา. ‘‘ธมฺมา’’ติ มหคฺคต ธมฺมา. อิเม ทฺเว โสตาปนฺน สกทาคามิโน สีเลสุ ปริปูรการิโน นาม. สีลปฺปฏิ ปกฺขานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปหีนตฺตา. ตสฺมา เต สีเลสุ อกุปฺป ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. สมาธิสฺมึ ปน กุปฺป ธมฺมา เอว. ‘‘มหาพฺรหฺเมสุ น นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ มหาพฺรหฺมตฺตํ น ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘หีนชฺฌาสยตฺตา’’ติ เอตฺถ อิตฺถิโย นาม ปกติยาว หีนชฺฌาสยา โหนฺติ นีจ ฉนฺทา นีจ จิตฺตา มนฺทวีริยา มนฺทปญฺญา. กสฺมา, หีนลิงฺคตฺตา. กสฺมา จ ตา หีนลิงฺคา โหนฺติ. ทุพฺพล กมฺมนิพฺพตฺตตฺตา. ทุพฺพล กมฺมนฺติ จ ปุริสตฺต ชนกํ กมฺมํ อุปาทาย วุจฺจติ. พฺรหฺมปุโรหิตานมฺปิ สงฺคหณํ เวทิตพฺพํ. กสฺมา, พฺรหฺมปาริสชฺชานนฺติ อฏฺฐกถา วจนสฺส เยภูยฺยวจนตฺตา. เตนาห ‘‘น มหาพฺรหฺมานํ’’ติ. อิตรถา น พฺรหฺมปุโรหิตานํ น จ มหาพฺรหฺมานนฺติ วุตฺตํ สิยา. น จ ตถา สกฺกา วตฺตุํ ‘พฺรหฺมตฺตนฺติ มหาพฺรหฺมตฺต’นฺติ อิมินา วจเนน วิรุชฺฌนโต. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลํ เยภูยฺยนยมตฺเตน สิทฺโธ. อถ โข พฺยญฺชน สามตฺถิเยนาปิ สิทฺโธติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เต’’ติ พฺรหฺมปุโรหิตา. สํยุตฺตปาเฐ. ‘‘ปฏิภาตุตํ’’ติ เอตฺถ ‘‘ตํ’’ติ ตุยฺหํ. ธมฺมีกถา ตุยฺหํ ปฏิภาตุ, ปาตุพฺภวตุ. กเถตุ อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ[Pg.177]. ‘‘พฺราหฺมณา’’ติ อภิภุํ ภิกฺขุํ อาลปติ. ‘‘พฺรหฺมุโน’’ติ มหาพฺรหฺมุโน อตฺถาย. เอวํ เสเสสุ ทฺวีสุ. ‘‘เตสํ’’ติ พฺรหฺมปุโรหิตานํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อิติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ ‘‘พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ เยวา’’ติ ปุลฺลิงฺค วจนตฺตา ปุคฺคลปฺปธานํ โหติ. นภูมิปฺปธานํ. ตสฺมา อยมตฺโถ ยุตฺติวเสน ทฏฺฐพฺโพติ. ‘‘ตีสุภวคฺเคสู’’ติ เวหปฺผลภูมิ ปุถุชฺชนภวคฺโค นาม โหติ รูปโลเก. ตโต อุปริ ปุถุชฺชนภูมิยา อภาวโต. อกนิฏฺฐภูมิ อริยภวคฺโค นาม. ตตฺถ ฐิตานํ อริยานํ ตตฺเถว นิฏฺฐานโต. เนวสญฺญาภูมิ โลกภวคฺโค นาม. ตโต อุปริ โลกสฺเสว อภาวโตติ.

“අනාගාමීහු වනාහි” යනාදියෙහි, “මෙයින්” යනු ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමෙනි. “ශ්‍රද්ධාධික” යනු ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වූ තැනැත්තායි. වීර්යාධික ආදීන් කෙරෙහි ද මෙසේම වේ. “තමා විසින් ලබන ලද සමාපත්තීන්ගේ” යනු එක් පුද්ගලයෙකු වුවද තමා විසින් ලබන ලද බොහෝ සමාපත්තීන්ගේ අර්ථයයි. ඒ පෘථග්ජන, සෝතාපන්න, සකෘදාගාමීන් අතුරින් “පෘථග්ජනයා” යනු ධ්‍යානලාභී පෘථග්ජනයා ය. “නිකන්තියක් (ඇලුමක්) ඇති කල්හි” යනු කාම භවයෙහි ඇල්මක් ඇති කල්හි ය. “අන්‍ය වූ අය වනාහි” යනු සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමීහු ය. ඔවුහු පිරිහුණු ධ්‍යාන ඇත්තෝම එහි උපදිති. ඇල්මේ (නිකන්තියේ) බලයෙන් නොවේ යනු අදහසයි. විභාවනී පාඨයෙහි “ඔවුන්ට ද” යනු ධ්‍යානලාභී සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමීන්ට ද යන්නයි. ටීකාචාර්යයන් වහන්සේගේ අභිමතය පරිදි, එසේම ඇල්ම ඇති කල්හි පෘථග්ජනාදීහු කාමාවචර කර්ම බලයෙන් කාම භවයෙහි ද උපදිති යනුවෙන් යෙදුම වේ. සිතේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධ වේ. ඒ මන්ද යත්? පිරිසිදු බව නිසාය. සීල විසුද්ධිය නිසා යනු අදහසයි. “ඔවුහු” යනු ධ්‍යානලාභී සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමීහු ය. අංගුත්තර පාඨයෙහි “දර්ශනය ලැබීමත් සමඟ” යනු සෝතාපත්ති මග්ගඤාණය ‘දර්ශනය’ යැයි කියනු ලැබේ. දර්ශනය ඇතිවන ක්ෂණය සමඟම යන්නයි. “ඔහුට ඒ සංයෝජනය නැත” යන්නද පාඨයකි. “මේ ලෝකය” යනු මේ කාම ලෝකයයි. “විදර්ශනා නිකන්ති තෘෂ්ණාව” යනු ඒ ධර්ම රාගයෙන් හා ඒ ධර්ම නන්දියෙන් මෙසේ කියන ලද විදර්ශනා සැපයෙහි ඇති වන ඇල්ම හෙවත් තෘෂ්ණාවයි. ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි කෝප වන හෙවත් නැසී යන බැවින් “කුප්ප” නම් වේ. යමෙකුට නැසෙන සුළු ධර්මයන් ඇද්ද, ඔවුහු “කුප්ප ධර්ම” ඇත්තෝ වෙති. “ධර්මයෝ” යනු මහග්ගත ධර්මයෝ ය. මේ සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමී දෙදෙනා සීලයෙහි පරිපූරකාරීහු (සම්පූර්ණ කරන්නෝ) නම් වෙති. සීලයට පටහැනි ක්ලේශයන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රහීණ කළ බැවිනි. එබැවින් ඔවුහු සීලය සම්බන්ධයෙන් “අකුප්ප ධර්ම” (නොසැලෙන ගුණ) ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබති. නමුත් සමාධියෙහි ලා ඔවුහු කුප්ප ධර්ම ඇත්තෝමය. “මහාබ්‍රහ්මයන් අතර නූපදිති” යනු මහාබ්‍රහ්මත්වය නොලබති යනු අදහසයි. “හීන අදහස් ඇති බැවින්” යන්නෙහි ස්ත්‍රීහු නම් ස්වභාවයෙන්ම හීන අදහස් ඇත්තෝ, පහත් කැමැත්ත ඇත්තෝ, පහත් සිත් ඇත්තෝ, මඳ වීර්යය හා මඳ ප්‍රඥාව ඇත්තෝ වෙති. ඒ මන්ද යත්? හීන ලිංග (ස්ත්‍රී භාවය) ඇති බැවිනි. ඇයි ඔවුන් හීන ලිංග ඇත්තෝ වන්නේ? දුබල කර්මයකින් උපන් බැවිනි. දුබල කර්මය යනු පුරුෂ භාවය ලබා දෙන කර්මය හා සසඳන කල කියනු ලබන්නකි. බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන් ද මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඒ මන්ද යත්? ‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජයන්ගේ’ යන අටුවා වචනය බහුතරය ගැන කියන ලද වචනයක් බැවිනි. එබැවින් “මහාබ්‍රහ්මයන්ට නොවේ” යයි කීහ. එසේ නොවන්නේ නම් “බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන්ට ද නොවේ, මහාබ්‍රහ්මයන්ට ද නොවේ” යයි කියන්නට තිබුණි. එසේ කීමට ද නොහැකිය, මන්ද යත් ‘බ්‍රහ්මත්වය යනු මහාබ්‍රහ්මත්වයයි’ යන වචනය සමඟ එය විරුද්ධ වන බැවිනි. මේ අර්ථය කේවළ බහුතර න්‍යායෙන් පමණක්ම සිද්ධ වූවක් නොවේ. එහෙත් ව්‍යඤ්ජන ශක්තියෙන් ද සිද්ධ වන බව දැක්වීමට “ඔවුන් විසින්” යනාදිය කීහ. එහි “ඔවුහු” යනු බ්‍රහ්මපුරෝහිතයෝ ය. සංයුත්ත පාඨයෙහි “ඔබට වැටහේවා” යන්නෙහි “තං” යනු ඔබට යන්නයි. ධාර්මික කථාව ඔබට වැටහේවා, පහළ වේවා, දේශනා කරනු මැනව යන්නම ඉන් කියවේ. “බ්‍රාහ්මණය” කියා අභිභූ භික්ෂුව අමතයි. “බ්‍රහ්මයා උදෙසා” යනු මහාබ්‍රහ්මයා උදෙසා යන්නයි. ඉතිරි දෙදෙනා කෙරෙහි ද මෙසේමය. “ඔවුන්ගේ” යනු බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන්ගේ ය. විභාවනී පාඨයෙහි “මෙසේ අර්ථය දත යුතුය” යනු “බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජයන් කෙරෙහිම” යන පුරුෂ ලිංග වචනය නිසා පුද්ගලයා ප්‍රධාන වේ, භූමිය ප්‍රධාන නොවේ. එබැවින් මෙම අර්ථය යුක්ති සහගතව දත යුතුය. “භවග්‍ර තුනෙහි” යන්නෙහි වෙහප්ඵල භූමිය රූප ලෝකයෙහි පෘථග්ජන භවග්‍රය නම් වේ. ඉන් ඉහළ පෘථග්ජන භූමියක් නොමැති බැවිනි. අකනිට්ඨ භූමිය ආර්ය භවග්‍රය නම් වේ. එහි සිටින ආර්යයන් එහිදීම කෙළවර වන (නිවන් දකින) බැවිනි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භූමිය ලෝක භවග්‍රය නම් වේ. ඉන් ඉහළ ලෝකයක්ම නොමැති බැවිනි.

กมฺมจตุกฺกานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

කර්ම චතුෂ්කය පිළිබඳ විස්තරාත්මක පැහැදිලි කිරීම නිම කරන ලදී.

๑๕๕. มรณุปฺปตฺติยํ. ‘‘อายุปริมาณสฺสา’’ติ อายุกปฺปสฺส. ‘‘ตทุภยสฺสา’’ติ อายุกปฺปสฺส จ กมฺมสฺส จ. ‘‘อุปฆาตก กมฺเมนา’’ติ พลวนฺเตน ปาณาติปาตกมฺเมน. ‘‘ทุสฺสิมาร กลาพุราชาทีนํ วิยา’’ติ เตสํ มรณํ วิย. อุปโรธิตํ ขนฺธ สนฺตาน มสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อุปโรธิตํ’’ติ อุปคนฺตฺวา นิโรธาปิตํ. กมฺมํ ขิยฺยติเยว. เอวํ สติ, สพฺพํปิ มรณํ เอเกน กมฺมกฺขเยน สิทฺธํ. ตสฺมา เอกํ กมฺมกฺขย มรณเมว วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิตเรปิ วุตฺตา’’ติ อิตรานิปิ ตีณิ มรณานิ วุตฺตานีติ โจทนา. วุจฺจเต ปริหาโร. ‘‘สรสวเสเนวา’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาวเสเนว. นานา อายุ กปฺปํ วิทหนฺติ สงฺขโรนฺตีติ นานาอายุกปฺป วิธายกา. ‘‘สตฺตนิกาเย’’ติ สตฺตสมูเห. นิจฺจกาลํ ฐิตึ กโรนฺตีติ ฐิติกรา. กทาจิ วุทฺธึ กโรนฺติ, กทาจิ หานึ กโรนฺตีติ วุทฺธิกรา หานิกรา จ. ‘‘เตสํ วเสนา’’ติ เตสํ อุตุ อาหารานํ วเสน. ‘‘ตโยปิ เจเต’’ติ เอเตตโยปิ ฐิติกราทโย. กมฺมํ วิปจฺจมานํ ทตฺวา ขิยฺยตีติ สมฺพนฺโธ. เอเตน เอวรูเปฐาเน กมฺมํ อปฺปธานนฺติ ทีเปติ. ‘‘ตทนุรูปํ เอวา’’ติ ตํ ทสวสฺสกาลานุ รูปํ เอว. ‘‘โภ คญฺจา’’ติ [Pg.178] ธนธญฺญาทิปริโภคญฺจ. เตสํ อุตุอาหารานํ คติ เอเตสนฺติ ตคฺคติกา. เตสํ อุตุอาหารานํ คตึ อนุวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตทนุวตฺติกา’’ติ. สงฺขารวิทูหิ อญฺญตฺราติ สมฺพนฺโธ. สงฺขารวิทุโน ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อิทฺธิยา ปกตาติ อิทฺธิมยา. ‘‘อิทฺธิยา’’ติ เทวิทฺธิยาวา ภาวนามยิทฺธิยาวา. วิชฺชาย ปกตาติ วิชฺชามยา. ‘‘วิชฺชายา’’ติ คนฺธาริวิชฺชาย. อฏฺฐิ นฺหารุ มํส โลหิตาทิกา รสธาตุโย อยนฺติ วฑฺฒนฺติ เอเตหีติ รสายนานิ. ตานิ วิทหนฺติ เอเตหีติ รสายน วิธโย. นยูปเทสา. จิรฏฺฐิติ กตฺถาย ชีวิตํ สงฺขโรนฺติ เอเตหีติ ชีวิต สงฺขารา. อิทฺธิมย วิชฺชามย ชีวิต สงฺขาเรสุ จ รสายน วิธิสงฺขาเตสุ ชีวิต สงฺขาเรสุ จ วิทุโนติ สมาโส. ‘‘ทฺวิ สมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสู’’ติ อุตุสมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสุ จ อาหาร สมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสุ จ. ‘‘ปริณมนฺเตสู’’ติ วิปริณมนฺเตสุ. เตนาห ‘‘ชิยฺยมาเนสู’’ติอาทึ. ‘‘ยาวมหนฺตํ ปีติ’’ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ กมฺมํ วิย โกฏิปตฺตวเสน อติมหนฺตมฺปิ. ‘‘อสฺสา’’ติ กมฺมสฺส. ‘‘อุปจฺเฉทก มรเณปิ เนตพฺโพ’’ติ พลวนฺเต อุปจฺเฉทก กมฺเม อาคเต ยาวมหนฺตมฺปิ ชนก กมฺมํ อตฺตโน วิปากาธิฏฺฐาน วิปตฺติยา ขิยฺยติเยว. โส จสฺสขโย น สรเสน โหติ, อถ โข อุปจฺเฉทก กมฺม พเลน โหตีติ อิธ อุปจฺเฉทก มรณํ วิสุํ คหิตนฺติ เอวํ อุปจฺเฉทก มรเณปิ เนตพฺโพ. ‘‘อกาล มรณํ’’ติ อายุกฺขยมรณาทีนิ ตีณิ มรณานิ กาลมรณานิ นาม, มรณา รหกาเล มรณานีติ วุตฺตํ โหติ. ตโต อญฺญํ ยํ กิญฺจิ มรณํ อกาล มรณนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ตญฺหิ ปวตฺตมานํ’’ติอาทึ. ‘‘มูลเภทโต’’ติ มูลการณปฺปเภทโต. ยสฺมา ปน มิลินฺท ปญฺเห วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สนฺนิปตนฺตีติ สนฺนิปาตา. สนฺนิปาเตหิ อุปฺปนฺนา สนฺนิปาติกาติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘สนฺนิปติตานํ’’ติ วุตฺตํ. อถวา. สนฺนิปตนํ สนฺนิปาโต. ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา โทสานํ มิสฺสกภาโว. สนฺนิปาเตน อุปฺปนฺนา สนฺนิปาติกาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อนิสมฺมการีนํ’’ติ อนิสาเมตฺวา อนุปธาเรตฺวา กรณ สีลานํ. ปวตฺตา อาพาธา [Pg.179] วิสมปริหารชานามาติ โยชนา. ‘‘อตฺตนา วากตานํ ปโยคานํ’’ติ สตฺถหรณ, วิสขาทน, อุทกปาตนาทิวเสน กตานํ. ‘‘วินาเสนฺตี’’ติ สตฺถวสฺส วาลุกวสฺสาทีนิ วสฺสาเปตฺวาวา สมุทฺท วีจิโย อุฏฺฐาเปตฺวาวา เอวรูเป มหนฺเต ภยุปทฺทเว กตฺวา วินาเสนฺติ. ‘‘มนุสฺส ปเถ’’ติ มนุสฺส ปเทเส. ‘‘เต’’ติ จณฺฑา ยกฺขา. ‘‘ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺตี’’ติ มนุสฺสานํ วา โคมหึสานํ วา เมทโลหิตานิ ปาตพฺยตฺถาย เตสุ นานาโรคนฺตร กปฺปานิ อุปฺปาเทตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ สกลํ รชฺชํ วา รฏฺฐํ วา ทีปกํ วา วินาเสนฺตีติ วุตฺเต สกลํ ชนปทํ วา นครํ วา นิคมํ วา คามํ วา ตํ ตํ ปุคฺคลํ วา วินาเสนฺตีติ วิสุํ วตฺตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สตฺถทุพฺภิกฺขโรคนฺตร กปฺปาปี’’ติ สตฺถนฺตร กปฺโป ทุพฺภิกฺขนฺตร กปฺโป โรคนฺตร กปฺโปติ อิเม ตโย อนฺตร กปฺปาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. เตสุ ปน โรคนฺตร กปฺโป ยกฺขา วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ, เตน พหู มนุสฺสา กาลงฺกโรนฺตีติ อิมินา เอกเทเสน วุตฺโตเยว. ‘‘อุปปีฬโก ปฆาตกานํ กมฺมานํ วิปจฺจนวเสนา’’ติ เอตฺถ เตสํ กมฺมานํ โอกาสปฺปฏิลาเภน สตฺตสนฺตาเน สุขสนฺตานํ วิพาเธตฺวา มรณํ วา ปาเปตฺวา มรณ มตฺตํ วา ทุกฺขํ ชเนตฺวา ปีฬนญฺจ ฆาตนญฺจ อิธ วิปจฺจน นาเมน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปากํ ปน ชเนนฺตุวา, มาวา, อิธ อปฺปมาณนฺติ. เอตฺถ สิยา. อฏฺฐสุ การเณสุ โอปกฺกมิกฏฺฐาเน ‘กุปฺปิตาหิ เทวตา สกลํ รชฺชาทิกํ อเสสํ กตฺวา วินาเสนฺตี’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ วินาสิตา ชนา กึ นุ โข อตฺตโน อตฺตโน กมฺม วิปากเชหิ อาพาธน ทณฺเฑหิ วา วินสฺสนฺติ, อุทาหุ วิสุํ โอปกฺกมิเกหิ อาพาธน ทณฺเฑหิ วา วินสฺสนฺติ. ยญฺเจตฺถ วุตฺตํ ‘เอวํ อกาล มรณํ อุปจฺเฉทก กมฺมุนา วา อญฺเญหิ วา อเนก สหสฺเสหิ การเณหิ โหตี’ติ. ตตฺถ ยสฺส อุปจฺเฉทก กมฺมํ นาม นตฺถิ. กึ ตสฺส อญฺเญน การเณน อกาล มรณํ นาม ภเวยฺยาติ. เอตฺถ วเทยฺยุํ, ตสฺส อญฺเญน การเณน อกาล มรณํ นาม น ภเวยฺย. สพฺเพ สตฺตา กมฺมสฺสกา, กมฺมทายาทา, กมฺมโยนี, กมฺม พนฺธู, กมฺมปฺปฏิสฺสรณาติหิ วุตฺตํติ[Pg.180]. เตสํ ตํ วาทํ ภินฺทนฺโต ‘‘เยหิเกจิ โลเก ทิสฺสนฺตี’’ติอาทิมาห. ปุน ตทตฺถํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ‘‘ยถาหา’’ติอาทึ วทติ. ตตฺถ ทุวิธํ กมฺมผลํ, วิปาก ผลญฺจ นิสฺสนฺท ผลญฺจ. ตตฺถ วิปาก ผลํ นาม วิปากกฺขนฺธา จ จกฺขุ โสตาทีนิ กฏตฺตา รูปานิ จ. ตํ เยน ปุพฺเพ กมฺมํ กตํ, ตสฺเสว สาธารณํ โหติ. ตสฺส สนฺตาเน เอว ปวตฺตติ. นิสฺสนฺท ผลํ นาม ตสฺส สุขุปฺปตฺติยา วา ทุกฺขุปฺปตฺติยา วา อตฺตโน กมฺมานุภาเวน พหิทฺธา สมุฏฺฐิตานิ อิฏฺฐารมฺมณานิ วา อนิฏฺฐา รมฺมณานิ วา. ตํ ปน อญฺเญสมฺปิ สาธารณํ โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกกมฺมสมุฏฺฐิตา เอว. ล. ปเรสํ สาธารณา เอวา’’ติ. โลเก อฏฺฐโลก ธมฺมา นาม สพฺเพ กมฺม วิปากชา เอวาติ น วตฺตพฺพา. อิเม จ สตฺตา สํสาเร สํสรนฺตา อฏฺฐสุโลก ธมฺเมสุ นิมฺมุชฺชนฺตา สํสรนฺติ, ตสฺมา เต วินาปิ อุปปีฬก กมฺเมน อญฺเญหิ การเณหิ นานาทุกฺขํ ผุสนฺติเยว. ตถา วินาปิ อุปจฺเฉทก กมฺเมน มรณ ทุกฺขํ ปาปุณนฺติเยว. เตน วุตฺตํ ‘‘กมฺเมน วินา ยโตกุโตจิ สมุฏฺฐิตา’’ติอาทิ.

155. මරණ උත්පත්තිය පිළිබඳ විවරණයෙහි ‘ආයුපරිමාණස්ස’ යන්නෙන් ආයු කල්පය අදහස් වේ. ‘තදුභයස්ස’ යන්නෙන් ආයු කල්පය හා කර්මය යන දෙකම අදහස් වේ. ‘උපඝාතක කම්මේන’ යනු බලවත් ප්‍රාණාතිපාත කර්මයෙනි. ‘දුස්සීමාර කලාබුරාජාදීනං විය’ යනු ඒ අයගේ මරණය මෙනි. ‘උපරෝධිතං ඛන්ධ සන්තාන මස්සාති’ යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘උපරෝධිතං’ යනු පැමිණ නිරුද්ධ කරවන ලද්දකි. කර්මය ක්ෂය වන්නේම ය. මෙසේ ඇති කල්හි, සියලු මරණයන් එක් කර්මක්ෂයකින්ම සිද්ධ වේ. එබැවින් එක් කර්මක්ෂය මරණයක්ම කිව යුතු යැයි මෙහි අදහසයි. ‘ඉතරේපි වුත්තා’ යනු ඉතිරි මරණ තුන ද පවසන ලද්දේය යන චෝදනාවයි. ඊට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ. ‘සරසවසේනේව’ යනු තමන්ගේම ධර්මතාවේ වශයෙනි. නානාප්‍රකාර ආයු කල්පයන් සකස් කරන බැවින් ඔවුහු ‘නානාආයුකප්ප විධායක’ නම් වෙති. ‘සත්තනිකායේ’ යනු සත්ව සමූහයා කෙරෙහි ය. හැම කල්හිම පැවැත්ම ඇති කරන බැවින් ‘ස්ථිතිකර’ නම් වේ. සමහර විට වර්ධනය ඇති කරන බැවින් ද සමහර විට පිරිහීම ඇති කරන බැවින් ද ‘වෘද්ධිකර’ හා ‘හානිකර’ නම් වේ. ‘තේසං වසේන’ යනු එම උතු හා ආහාරයන්ගේ වශයෙනි. ‘තයෝපි චේතේ’ යනු මෙම ස්ථිතිකර ආදී තිදෙනාමය. කර්මය විපාක දෙමින් ක්ෂය වී යයි යන්න සම්බන්ධයයි. මෙයින් මෙබඳු ස්ථානයක කර්මය ප්‍රධාන නොවන බව පෙන්වයි. ‘තදනුරූපං ඒව’ යනු එම දස අවුරුදු කාලයට අනුරූපවමය. ‘භෝගඤ්ච’ යනු ධන ධාන්‍ය ආදී පරිභෝජනයන් ද වේ. එම උතු ආහාරයන්ගේ ගතිය මොවුන්ට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘තග්ගතික’ නම් වේ. එම උතු ආහාරයන්ගේ ගතිය අනුව පවතින බව මෙයින් කියැවේ. එබැවින් ‘තදනුවත්තිකා’ යැයි කීහ. ‘සංඛාරවිදූහි අඤ්ඤත්‍ර’ යනු සංස්කාර දන්නවුන් හැර යන සම්බන්ධයයි. සංස්කාර දන්නවුන් හැර යන අර්ථයයි. ‘ඉද්ධිමය’ යනු සෘද්ධියෙන් කරන ලද දේය. ‘ඉද්ධියා’ යනු දෙවියන්ගේ සෘද්ධියෙන් හෝ භාවනාමය සෘද්ධියෙන් හෝ වේ. ‘විජ්ජාමය’ යනු විද්‍යාවෙන් (මන්ත්‍ර ආදියෙන්) කරන ලද දේය. ‘විජ්ජාය’ යනු ගාන්ධාරී විද්‍යාව වැනි දේවලිනි. ඇට, නහර, මස්, ලේ ආදී රස ධාතුන් වැඩීමට උපකාරී වන දේ ‘රසායන’ නම් වේ. ඒවායින් සංවිධානය කරන දේ ‘රසායන විධි’ නම් වේ. ඒ පිළිබඳ උපදෙස් ය. දීර්ඝ කාලයක් පැවතීම පිණිස ජීවිතය සකස් කරන්නේ මොවුන් මගින් බැවින් මොවුහු ‘ජීවිත සංඛාර’ නම් වෙති. සෘද්ධිමය, විද්‍යාමය ජීවිත සංස්කාරයන්හි ද රසායන විධි සංඛ්‍යාත ජීවිත සංස්කාරයන්හි ද දක්ෂයා යන්න සමාසයයි. ‘ද්වි සමුට්ඨානික රූපධම්මේසු’ යනු උතු සමුට්ඨානික රූප ධර්මයන්හි ද ආහාර සමුට්ඨානික රූප ධර්මයන්හි ද වේ. ‘පරිණමන්තේසු’ යනු විපරිණාමයට පත් වන කල්හි ය. එබැවින් ‘ජිය්‍යමානේසු’ (දිරාපත් වන කල්හි) යනාදිය කීහ. ‘යාවමහන්තං පීති’ යනු සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ කර්මය මෙන් කෙළවරටම පත් වූ ඉතා මහත් වූ ද කර්මයයි. ‘අස්ස’ යනු කර්මය පිළිබඳවයි. ‘උපච්ඡේදක මරණේපි නේතබ්බෝ’ යනු බලවත් උපච්ඡේදක කර්මයක් පැමිණි කල්හි, කොතරම් මහත් වූ ජනක කර්මයක් වුව ද, තම විපාකය ලැබීමට ඇති පදනම බිඳී යාමෙන් ක්ෂය වී යයි. එම ක්ෂය වීම ස්වභාවයෙන්ම සිදු වූවක් නොව, උපච්ඡේදක කර්ම බලයෙන් සිදු වූවකි. එබැවින් මෙහි උපච්ඡේදක මරණය වෙන් කොට ගෙන ඇත. ‘අකාල මරණං’ යනු ආයුක්ඛය මරණාදී මරණ තුන කාල මරණ නම් වේ. එනම් මරණයට සුදුසු කාලයෙහි වන මරණයන් ය. එයින් අන්‍ය වූ යම් මරණයක් වේ ද එය අකාල මරණය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘තංහි පවත්තමානං’ යනාදිය කීහ. ‘මූලභේතෝ’ යනු මූලික හේතූන්ගේ ප්‍රභේදයෙනි. ‘යස්මා පන මිලින්ද පඤ්හේ වුත්තං’ යන්න සම්බන්ධයයි. එක් රැස් වන බැවින් ‘සන්නිපාත’ නම් වේ. සන්නිපාතයන්ගෙන් හටගත් බැවින් ‘සන්නිපාතිකා’ යන අර්ථයෙන් ‘සන්නිපතිතානං’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් සන්නිපාතය යනු වාත, පිත්ත, සෙම් යන දෝෂ දෙකක හෝ තුනක මිශ්‍ර වීමයි. සන්නිපාතයෙන් හටගත් දේ ‘සන්නිපාතිකා’ යන්න ද ගැලපේ. ‘අනිසම්මකාරීනං’ යනු විමසා බලා කටයුතු නොකරන සුළු අයගේ ය. විෂම පරිහරණයෙන් හටගත් ආබාධ පවතී යන්න යෝජනාවයි. ‘අත්තනා වාකතානං පයෝගානං’ යනු තමා විසින්ම කරගත් ආයුධයකින් ඇන ගැනීම, විෂ ආහාරයට ගැනීම, ජලයට පැනීම ආදියයි. ‘විනාසෙන්ති’ යනු ආයුධ වැසි, වැලි වැසි ආදිය වැස්වීමෙන් හෝ මුහුදු රළ නැංවීමෙන් හෝ මෙබඳු මහත් භය උපද්‍රව කොට විනාශ කිරීමයි. ‘මනුස්ස පථේ’ යනු මිනිසුන් වසන ප්‍රදේශයෙහි ය. ‘තේ’ යනු සැඩ යක්ෂයෝ ය. ‘ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති’ යනු මිනිසුන්ගේ හෝ ගව මීහරකුන්ගේ හෝ මේද ලේ පානය කරනු පිණිස ඔවුන් කෙරෙහි නානා රෝගාන්තර කල්පයන් ඇති කොට ජීවිතය විනාශයට පත් කිරීමයි. ‘වත්තබ්බමේව නත්ථි’ යනු මුළු රාජ්‍යයක් හෝ රටක් හෝ දූපතක් හෝ විනාශ කරන බව පැවසූ විට මුළු ජනපදයක්, නගරයක්, ගමක් හෝ ඒ ඒ පුද්ගලයෙකු විනාශ කිරීම ගැන වෙන් කොට කිව යුතු නැත යන්න අදහසයි. ‘සත්ථදුබ්භික්ඛරෝගන්තර කප්පාපි’ යනු සත්ථාන්තර කල්පය, දුර්භික්ෂාන්තර කල්පය, රෝගාන්තර කල්පය යන මෙම අන්තර කල්ප තුන ද මෙහි කිව යුතු බවයි. එහි රෝගාන්තර කල්පය යනු යක්ෂයන් විසින් රුදුරු අමනුෂ්‍යයන් මුදාහැරීමෙන් බොහෝ මිනිසුන් කළුරිය කිරීමයි. එය එක් පැත්තකින් පවසන ලද්දේමය. ‘උපපීළක පඝාතකානං කම්මානං විපච්චනවසේනා’ යන්නෙහි එම කර්මයන්ට අවස්ථාව ලැබීමෙන් සත්ව සන්තානයෙහි පවතින සැපය විනාශ කොට මරණයට පත් කිරීම හෝ මරණය වැනි දුකක් ඉපදවීම සහ පීඩාව ද මරණය ද මෙහි ‘විපච්චන’ (පැසවීම හෙවත් විපාක දීම) යන නාමයෙන් පවසන ලද බව දත යුතු ය. විපාකයක් උපදවයි ද නැද්ද යන්න මෙහි ප්‍රමාණය නොවේ. මෙහි මෙසේ විය හැක. ‘අට වැදෑරුම් කරුණු අතරින් ඕපක්කමික ස්ථානයෙහි කෝප වූ දේවතාවෝ මුළු රාජ්‍යයම ඉතිරි නොකොට විනාශ කරති’ යි කියන ලදී. එහි විනාශ වූ ජනයා තමන්ගේම කර්ම විපාකයෙන් හටගත් ආබාධ දඬුවම්වලින් විනාශ වන්නේ ද, නැතහොත් වෙන් වූ ඕපක්කමික ආබාධ දඬුවම්වලින් විනාශ වන්නේ ද? ‘මෙසේ අකාල මරණය උපච්ඡේදක කර්මයෙන් හෝ අන්‍ය වූ දහස් ගණන් කරුණුවලින් හෝ සිදු වේ’ යැයි මෙහි යමක් කියන ලද්දේ ද, එහි යමෙකුට උපච්ඡේදක කර්මයක් නැති නම්, ඔහුට වෙනත් කරුණකින් අකාල මරණයක් වේ ද? මෙහි ලා සමහරු මෙසේ කියති: ‘ඔහුට වෙනත් කරුණකින් අකාල මරණයක් සිදු නොවේ. සියලු සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තාහ, කර්මය දායාද කොට ඇත්තාහ, කර්මය යෝනි කොට ඇත්තාහ, කර්මය බන්ධු කොට ඇත්තාහ, කර්මය පිළිසරණ කොට ඇත්තාහ’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කර ඇති බැවිනි. ඔවුන්ගේ එම වාදය බිඳ හරිමින් ‘ලෝකයෙහි යම් කිසිවක් දක්නට ලැබේ ද’ යනාදිය කීහ. නැවතත් එම අර්ථය තහවුරු කරමින් ‘යථාහා’ (යම් සේ වදාළේ ද) යනාදිය පවසති. එහි කර්ම ඵලය දෙවැදෑරුම් ය: විපාක ඵලය සහ නිෂ්‍යන්ද ඵලයයි. එහි විපාක ඵලය යනු විපාක ස්කන්ධයන් හා චක්ඛු සෝතාදී කර්මජ රූපයන් ය. එය පෙර කර්ම කළ තැනැත්තාටම පමණක් සාධාරණ වේ. ඔහුගේම සන්තානයෙහි පවතී. නිෂ්‍යන්ද ඵලය යනු ඔහුගේ සැපය හෝ දුක ඉපදවීම පිණිස තමන්ගේ කර්මයේ අනුභාවයෙන් බාහිරව හටගත් ඉෂ්ට අරමුණු හෝ අනිෂ්ට අරමුණු ය. එය අන් අයට ද සාධාරණ විය හැක. එය අරභයා ‘තමන්ගේ කර්මයෙන් හටගත්... අන් අයට සාධාරණ වූ...’ යනාදිය පවසන ලදී. ලෝකයෙහි අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් සියල්ලම කර්ම විපාකයෙන්ම හටගත් දේ යැයි නොකිව යුතු ය. මෙම සත්වයෝ සංසාරයෙහි සැරිසරද්දී අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්හි ගිලෙමින් සැරිසරති. එබැවින් ඔවුහු උපපීළක කර්මයක් නොමැතිව වුව ද වෙනත් කරුණුවලින් නානාප්‍රකාර දුක්වලට පත් වෙති. එසේම උපච්ඡේදක කර්මයක් නොමැතිව වුව ද මරණ දුකට පත් වෙති. එබැවින් ‘කර්මයෙන් තොරව යම් තැනකින් හෝ හටගත්’ යනාදිය වදාළහ.

‘‘เต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เต นานาโรคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ. ‘‘น อุปาย กุสลา วา’’ติ ตโต อตฺตานํ โมเจตุํ การณ กุสลา วา น โหนฺติ. ‘‘น จ ปฏิการ กุสลา วา’’ติ อุปฺปนฺนํ โรคาทิภยํ อปเนตุํ วูปสเมตุํ ปฏิการ กมฺเมติ กิจฺฉกมฺเม กุสลา วา น โหนฺติ. ‘‘นาปิ ปริหาร กุสลา วา’’ติ ตโต โมจนตฺถํ ปริหริตุํ เทสนฺตรํ คนฺตุํ กุสลา วา น โหนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘โรคาทโย เอว ตํ เขเปนฺตา ปวตฺตนฺตี’’ติ กถํ เต ปุพฺพกมฺมํ เขเปนฺตีติ. ตสฺส วิปากภูตํ ชีวิต สนฺตานํ วินาเสนฺตา เขเปนฺติ. วินฏฺเฐหิ ชีวิต สนฺตาเน ตํ ภวํ ชเนนฺตํ ขิยฺยติ เยวาติ. เตนาห ‘‘ยถาหี’’ติอาทึ. ‘‘กมฺมสฺสปิ ตเถวา’’ติ ตเถว ปุพฺพกมฺมสฺสปิ ติณคฺเค อุสฺสาว พินฺทุสฺเสว ปริทุพฺพลตา สิทฺธา โหติ. ชีวิเต ปริกฺขีเณ ตํ ภวํ ชเนนฺตสฺส ปุพฺพกมฺมสฺสปิ ปริกฺขีณตฺตา. ‘‘เอวญฺเจตํ’’ติ เอตํ กมฺมปฺปฏิ สํยุตฺต วจนํ อิธ อมฺเหหิ วุตฺตนเยน สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตุทิฏฺฐิ นาม สพฺพํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา สุจริตํ วา ทุจฺจริตํ วา ปุพฺพภเว อตฺตนา [Pg.181] กเตน ปุพฺพกมฺมเหตุนา เอว อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ. ‘‘ยํ กิญฺจายํ’’ติ ยํ กิญฺจิ อยํ. มหาโพธิสตฺตานํ อธิมุตฺติกาลงฺกริยา นาม อิธ เม จิรกาลํ ฐิตสฺส ปารมิปูรณ กิจฺจํ นตฺถิ, อิทาเนว อิโต จวิตฺวา มนุสฺสโลเก อุปฺปชฺชิสฺสามิ, อุปรุชฺฌตุ เม อิทํ ชีวิตนฺติ อธิมุญฺจิตฺวา ทฬฺหํ มนสิกริตฺวา กาลงฺกริยา. ‘‘สยเมว สตฺถํ อาหริตฺวา’’ติ สยเมว อตฺตโน คีวํ สตฺเถน หนิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ อกาลมรเณ เอว.

‘‘තේ උප්පජ්ජන්තී’’ යනු එම නානාප්‍රකාර රෝගාදිය හටගනිති යන්නයි. ‘‘න උපාය කුසලා වා’’ යනු එයින් තමන්ව මුදාගැනීමේ උපාය මාර්ගයන්හි දක්ෂ නොවෙති යන්නයි. ‘‘න ච පටිකාර කුසලා වා’’ යනු හටගත් රෝගාදී බිය දුරු කිරීමට හෝ සංසිඳුවීමට කළ යුතු පිළියම් හා ප්‍රතිකර්මයන්හි දක්ෂ නොවෙති යන්නයි. ‘‘නාපි පරිහාර කුසලා වා’’ යනු එයින් මිදීම සඳහා වෙනත් දේශයකට යාම ආදී මඟහැර යාමේ ක්‍රමයන්හි දක්ෂ නොවෙති යන අර්ථයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය. ‘‘රෝගාදිය විසින්ම එය ගෙවා දමමින් පවතියි’’ යැයි කී විට, ඔවුන් පූර්ව කර්මය ගෙවා දමන්නේ කෙසේද? එම කර්මයේ විපාකයක් වූ ජීවිත සන්තතිය විනාශ කරමින් ඔවුහු එය ගෙවා දමති. ජීවිත සන්තතිය විනාශ වූ කල, එම භවය ඇති කරන කර්මය ගෙවී යයි. එබැවින් ‘‘යථාහී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘කම්මස්සපි තථේවා’’ යනු පූර්ව කර්මය ද තණ අග රැඳුණු පිනි බිඳක් මෙන් බෙහෙවින් දුර්වල බව සිද්ධ වෙයි. ජීවිතය ක්ෂය වූ විට, එම භවය ඇති කරන පූර්ව කර්මය ද ක්ෂය වන බැවිනි. ‘‘ඒවංචේතං’’ යනු කර්මය හා සම්බන්ධ මෙම ප්‍රකාශය අප විසින් මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට පිළිගත යුතුය. ‘‘සබ්බං පුබ්බේකතහේතුදිට්ඨි’’ යනු සියලු සැප හෝ දුක්, යහපත් හෝ අයහපත් ක්‍රියා පූර්ව භවයක තමන් විසින් කරන ලද පූර්ව කර්මය නිසාම උපදී යැයි පවතින මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. ‘‘යං කිඤ්චායං’’ යනු යම්කිසි මෙවැනි දෙයකි. මහා බෝධිසත්වයන්ගේ ‘‘අධිමුත්ති කාලකිරියාව’’ නම්, ‘‘මෙහි බොහෝ කලක් රැඳී සිටීමෙන් මට තවදුරටත් පාරමී පිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත, දැන්ම මෙතැනින් චුත වී මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපදින්නෙමි, මාගේ මේ ජීවිතය කෙළවර වේවා’’ යි දැඩිව අධිෂ්ඨාන කර මෙනෙහි කොට කරන මරණයයි. ‘‘සයමේව සත්ථං ආහරිත්වා’’ යනු තමන් විසින්ම තමන්ගේ ගෙල ආයුධයකින් සිඳගෙන යන අර්ථයයි. ‘‘එත්ථේවා’’ යනු අකාල මරණයෙහිමය.

‘‘ตถา จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สมาปตฺติ ลาภีนํ’’ติ นิทฺธารเณภุมฺม วจนํ. ‘‘ชีวิต สมสีสีนํ’’ติ อรหตฺต มคฺคํ ลภิตฺวา มคฺคปจฺจเวกฺขนวีถิ เอว มรณาสนฺนวีถึ กตฺวา ปรินิพฺพานตฺตา สมํ สีสํ เอเตสนฺติ สมสีสิโน. ‘‘สมํ สีสํ’’ติ ชีวิต สนฺตาน ปริยนฺเตน สมํ วฏฺฏทุกฺข สนฺตาน ปริยนฺตํ วุจฺจติ. ‘‘สพฺเพสํ ปี’’ติ สพฺเพสมฺปิ ขีณาสวานํ. ‘‘อิมํ สุตฺตปทํ’’ติ มหาปรินิพฺพานสุตฺเต อาคตํ สุตฺตปทํ. ‘‘เต’’ติ เต วาทิโน. ‘‘เตนา’’ติ เตน วาทวจเนน. กฺริยมโนธาตุ นาม ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ. กฺริยาเหตุกมโน วิญฺญาณธาตุ นาม หสิตุปฺปาทจิตฺตํ. ‘‘อสฺสา’’ติ ปรินิพฺพายนฺตสฺส พุทฺธสฺส. ‘‘น สเมติ เยวา’’ติ สนฺตึ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวาติ เอตฺถ ปรินิพฺพาน ชวเนหิ อารมฺมณํ กตฺวาติ วุตฺเตปิ น สเมติเยว. เตนาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. ‘‘ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตี’’ติ เอตฺถ ปรินิพฺพาน จุติจิตฺตเมว ภวงฺคนฺติ วุตฺตํ. จุติจิตฺตนฺติ จ ภวนฺตรํ คจฺฉนฺตสฺเสว วุจฺจติ. อิธ ปน โวหาร มตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวนิปาเฐ. จุติปริโยสานานํ มรณาสนฺน จิตฺตานํ. ยถา ปน พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ยาวชีวํ อุปฺปนฺนํ มหาภวงฺคจิตฺตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทโย อารมฺมณํ กโรติเยว. ตถา ปรินิพฺพาน จุติจิตฺตํ ปีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทึ. นนุ มรณกาเล กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนํ คหณํ นาม ภวนฺตร คมนตฺถาย โหติ, พุทฺธา จ ภวนฺตรํ น คจฺฉนฺติ. ตสฺมา ‘‘น หิ. ล. น กโรตี’’ติ อิทํ น ยุตฺตนฺติ. โน น ยุตฺตํ. ภวนฺตร คมนตฺถายาติ อิทํ ชวเนหิ คหเณ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ ปน จุติจิตฺเตน คหเณติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นจจุติยาคหิตานี’’ติอาทิมาห. ‘‘กมฺมสิทฺธิยา’’ติ กมฺมสิชฺฌนตฺถาย[Pg.182].‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ตสฺสา’’ติ โสณตฺเถร ปิตุโน. ‘‘กมฺมพเลนา’’ติอาทีสุ. ‘‘อญฺเญนปิ การณ พเลนา’’ติ อาจิณฺณภาวาทิเกน การณพเลน. คตินิมิตฺตํ ปน กมฺมพเลเนวาติ ยุตฺตํ สิยา. ‘‘ตโถปฏฺฐิตํ’’ติ อนฺติมวีถิโต ปุพฺเพ พหูสุวีถีสุ อุปฏฺฐิตปฺปการนฺติอตฺโถ. ปาปปกฺขิเยสุ ทุคฺคตินิมิตฺเตสุ. กลฺยาณปกฺขิยานิ สคฺคนิมิตฺตานิ. ธมฺมาโสกรญฺโญ มรณกาเล ปาปปกฺขิยานํ อุปฏฺฐานํ กตฺถจิ สีหฬคนฺเถ วุตฺตํ.

‘‘තථා චා’’ යනාදියෙහි, ‘‘සමාපත්ති ලාභීනං’’ යනු වෙන් කර දැක්වීමේ සප්තමී විභක්ති පදයකි. ‘‘ජීවිත සමසීසීනං’’ යනු අර්හත් මාර්ගය ලබා, මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වීථියම මරණාසන්න වීථිය බවට පත් කොට පිරිනිවන් පාන බැවින් ඔවුහු ‘‘සමසීසී’’ නම් වෙති. ‘‘සමං සීසං’’ යනු ජීවිත සන්තතියේ කෙළවර සහ වෘත්ත දුක්ඛ සන්තතියේ කෙළවර එකම අවස්ථාවක සිදුවීමයි. ‘‘සබ්බේසං පී’’ යනු සියලුම රහතන් වහන්සේලාගේ ද යන්නයි. ‘‘ඉමං සුත්තපදං’’ යනු මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන සූත්‍ර පදයයි. ‘‘තේ’’ යනු එම වාදීන්ය. ‘‘තේනා’’ යනු එම වාද වචනයෙනි. ක්‍රියා මනෝ ධාතුව යනු පංචද්වාරාවජ්ජන සිතයි. ක්‍රියා හේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව යනු රහතන් වහන්සේලාගේ හසිතොප්පාද සිතයි. ‘‘අස්සා’’ යනු පිරිනිවන් පාන බුදුරජාණන් වහන්සේගේය. ‘‘න සමේති යේවා’’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව අරමුණු කොට පිරිනිවන් පාන ජවනයන් විසින් අරමුණු කළ ද එය සමාන නොවේ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘තථාහී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘භවංගයට බැස පිරිනිවන් පායි’’ යන්නෙහි පිරිනිවන් පෑමේ චුති සිතම භවංගය යැයි පවසන ලදී. චුති සිත යනු සාමාන්‍යයෙන් වෙනත් භවයකට යන්නාගේ සිතට කියනු ලැබේ. මෙහිදී එය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් ලෙස සැලකිය යුතුය. විභාවිනී පාඨයෙහි, චුතියෙන් අවසන් වන මරණාසන්න සිත් සම්බන්ධව පවසා ඇත. යම්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට ජීවිතාන්තය දක්වා උපදින මහා භවංග සිත කර්ම, කර්ම නිමිත්තාදිය අරමුණු කරයිද, එමෙන්ම පිරිනිවන් පාන චුති සිත ද අරමුණු කරන බැවින් ‘‘න හී’’ යනාදිය පවසන ලදී. මරණ කාලයේදී කර්ම කර්ම නිමිත්තාදිය ගැනීම වෙනත් භවයකට යාම සඳහා වේ නම්, බුදුවරු වෙනත් භවයකට නොයති. එබැවින් ‘‘න හී... පේ... නොකරයි’’ යන්න නුසුදුසු නොවේද? නැත, එය නුසුදුසු නැත. වෙනත් භවයකට යාම සඳහා අරමුණු ගැනීම ජවන සිත් සම්බන්ධයෙන් දැකිය යුතුය. මෙහි චුති සිතින් ගන්නා අරමුණ දක්වමින් ‘‘න ච චුතියා ගහිතානි’’ යනාදිය කීහ. ‘‘කම්මසිද්ධියා’’ යනු කර්මය සිද්ධ වීම පිණිසයි. ‘‘එත්ථ චා’’ යනාදියේ ‘‘තස්සා’’ යනු සෝණ තෙරුන්ගේ පියාගේය. ‘‘කම්මබලේනා’’ යනාදියෙහි ‘‘අඤ්ඤේනාපි කාරණ බලේනා’’ යනු පුරුදු කළ ස්වභාවය ආදී වෙනත් කාරණාවල බලයෙනි. ගති නිමිත්ත ඇති වන්නේ කර්ම බලයෙන්ම වීම සුදුසුය. ‘‘තථෝපට්ඨිතං’’ යනු අවසන් චිත්ත වීථියට පෙර බොහෝ වීථිවල පෙනී සිටි ආකාරයයි. පාප පාර්ශ්වීය යනු අකුසල් ගති නිමිති සම්බන්ධයෙනි. කල්‍යාණ පාර්ශ්වීය යනු ස්වර්ග නිමිති වේ. ධර්මාශෝක රජුගේ මරණාසන්න මොහොතේ අකුසල් නිමිති පහළ වූ බව ඇතැම් සිංහල ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ.

สกลํ ปถวึ ภุตฺวา,ทตฺวา โกฏิสตํ ธนํ;

อนฺเต อฑฺฒามลกมตฺตสฺส;

อโสโก อิสฺสรํ คโต;

ติ จ;

อโสโก โสก มาคโต;

ติ จ;

මුළු මහ පොළොවම භුක්ති විඳ (පාලනය කොට), කෝටි සියයක ධනය දන් දී, අවසානයේ අඩ නෙල්ලි ගෙඩියක් පමණක් හිමිව අශෝක රජතුමා මරණයට පත් විය. (ඒ හේතුවෙන්) අශෝක රජු ශෝකයට පත් විය.

‘‘ตํ’’ติ วิปจฺจมานกํ กมฺมํ. ‘‘นิยามก สหการิ ปจฺจยภูตา’’ติ เอตฺถ ยถา นาวายํ นิยามโก นาม นาวํ อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ นิยาเมติ, นิโยเชติ. ตถา อยํ ตณฺหาปิ ภวนิกนฺติ หุตฺวา จิตฺตสนฺตานํ คนฺตพฺพภวาภิมุขํ นิยาเมติ, นิโยเชติ. กมฺมสฺส จ อจฺจายตฺต สหายภาเวน สหการี ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กุสลากุสล กมฺมนิมิตฺตานิ วา’’ติ อญฺญานิ กุสลา กุสลกมฺมนิมิตฺตานิ วา. ‘‘ตทุปตฺถมฺภิกา’’ติ ตสฺส กมฺมสฺส อุปตฺถมฺภิกา. ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ’’ติ มุขนิมิตฺตาทีสุ อสฺสาเทนฺตํ คิชฺฌนฺตํ. ‘‘ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐตี’’ติ ติฏฺฐมานํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. อมุญฺจิตฺวา ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ โหติ. อนุพฺยญฺชนํ นาม ปิยสาตรูโป กถิตลปิตาทิ กฺริยาวิเสโส. ‘‘อสฺส ปุคฺคลสฺสา’’ติ อาสนฺน มรณสฺส ปุคฺคลสฺส. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘กิเลส พลวินามิตํ’’ติ อวิชฺชา ตณฺหาทีนํ กิเลสานํ พเลน วินามิตํ. ปฏิจฺฉาทิกา อาทีน วา ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺตสนฺตานํ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ กมฺมาทิวิสเย. อฏฺฐกถาย น สเมติ. ตสฺมึ วิสเยติหิ ตตฺถ วุตฺตํ. น วุตฺตํ ตสฺมึ ภเวติ. ‘‘ตสฺมึ วุตฺตา นํ’’ติ [Pg.183] ตสฺมึ ‘เยภูยฺเยน ภวนฺตเร ฉ ทฺวารคฺคหิตํ’ติ ฐาเน ฏีกาสุ วุตฺตานํ. ตํ สทิส ชวนุปฺปตฺติ นาม กมฺมกรณกาเล ปวตฺต ชวเนหิ สทิสานํ อิทานิ ชวนานํ อุปฺปตฺติ. ภวปฺปฏิจฺฉนฺนญฺจ กมฺมํ อปากฏญฺจ กมฺมํ น ตถา อุปฏฺฐาติ. เกวลํ อตฺตานํ อภินวกรณ วเสน ทฺวารปตฺตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิสีท ปตฺตา’’ติ วิสญฺญีภาเวน วิรูปํ หุตฺวา สีทนปตฺตา. ‘‘ตพฺพิปรีเตน ปาปกมฺม พหุลาปิ วตฺตพฺพา’’ติ เตปิวิสีทนฺตเร อาวุธ หตฺถา ปาณฆาตํ กโรนฺตา คณฺหถพนฺธถาติ อุคฺโฆสนฺตา ทุฏฺฐจิตฺตา โหนฺตีติอาทินา วตฺตพฺพา. อฏฺฐกถา ปาเฐสุ. อุกฺขิตฺโต อสิ ยสฺสาติ อุกฺขิตฺตา สิโก. ปตุทนฺติ วิชฺฌนฺติ เอเตนาติ ปโตทนํ. ปาชนทณฺโฑ. ตสฺส อคฺเค กตา สูจิ ปโตทน สูจิ. ‘‘ปโตทน ทุกฺขํ’’ติ วิชฺฌน ทุกฺขํ. กถํ ปน อุกฺขิตฺตาสิกาทิภาเวน อุปฏฺฐานํ กมฺมุปฏฺฐานํ นาม โหติ. กถญฺจ ตํ ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณภาวํ อุเปตีติ อาห ‘‘โส จา’’ติอาทึ. อุปฺปชฺชมานานํ สตฺตานํ. ‘‘อิตเรสํ ปนา’’ติ รูปารูป ภเวสุ อุปฺปชฺชมานานํ ปน. ‘‘ปริปุณฺณํ กตฺวา’’ติ ตทารมฺมณ ปริโยสานายวา สุทฺธาย วา ชวนวีถิยาติ เอวํ ปริปุณฺณํ กตฺวา. อยํ ปน ภวงฺคาวสาเน จุติจิตฺตุปฺปตฺติ นาม อฏฺฐกถาสุ นตฺถิ. ยญฺจ ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตีติอาทิ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตตฺถปิ ‘‘ภวงฺคํ’’ติ จุติจิตฺตเมว ฏีกาสุ วณฺเณนฺติ. ตสฺมา ‘‘ภวงฺคกฺขเยวา’’ติ อิทํ กถํ ยุชฺเชยฺยาติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. อนุรูปํ เสตีติ อนุสโย. อนุพนฺโธ หุตฺวา เสตีติ อนุสโย. อนุ อนุ วา เสตีติ อนุสโย. เอตฺถ จ อนุสโย นาม ชวนสหชาโต น โหติ. อิธ จ อนุสย นาเมน วุตฺตํ. นานาชวน สหชาตา จ อวิชฺชา ตณฺหา ปฏิสนฺธิยา วิเสส ปจฺจยา โหนฺเตว. กถํ ตา อิธ คหิตา สิยุนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. เอวํ สนฺเต อวิชฺชา ปริกฺขิตฺเตน ตณฺหามูลเกนาติ วุตฺเตสุ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. อนุสเยหิ สห ชวนสหชาตานมฺปิ ลทฺธตฺตา. ตสฺมา อิธ อนุสย วจนํ น ยุตฺตนฺติ โจทนา. ยุตฺตเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปริยตฺตา’’ติ สมตฺตา. ‘‘โส ปี’’ติ ผสฺสาทิ ธมฺม สมูโหปิ[Pg.184].‘‘ตถา รูปา เยวา’’ติ อคฺคมคฺเคน อปฺปหีน รูปาเยว, อนุสยภูตาเยวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺต สนฺตานํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตทุภยสฺมึ. กถํ ตํ ตตฺถ ขิปนฺตีติ อาห ‘‘ตสฺมึ’’ติอาทึ. ‘‘วิชานนธาตุยา’’ติ วิญฺญาณ ธาตุยา. สงฺกนฺตา นาม นตฺถิ. ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺตีติ อธิปฺปาโย. กุโต มรณกาเล สงฺกนฺตา นาม อตฺถิ วิชฺชนฺตีติ โยชนา. เอวํ สนฺเต อิทํ วจนํ อนมตคฺคิย สุตฺเตน วิรุทฺธํ สิยาติ. น วิรุทฺธํ. อิทญฺหิ อภิธมฺม วจนํ, มุขฺยวจนํ, อนมตคฺคิย สุตฺตํ ปน สุตฺตนฺต วจนํ ปริยาย วจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยญฺจา’’ติอาทิมาห. ปริยาเยน วุตฺตนฺติ วตฺวา ตํ ปริยายํ ทสฺเสติ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทินา. ‘‘โส’’ติ โส ปุคฺคโล. ‘‘เตสํ’’ติ อวิชฺชา ตณฺหา สงฺขารานญฺจ ปฏิสนฺธิ นาม รูป ธมฺมานญฺจ. ‘‘เหตุปฺผลสมฺพนฺเธน ภวนฺตรํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วุจฺจตี’’ติ ปุพฺเพ กมฺมกรณกาเลปิ เต อวิชฺชา ตณฺหา สงฺขารา เอว โส สตฺโตติ วุจฺจนฺติ. ปจฺฉา เตสํ ผลภูตายํ ปฏิสนฺธิยา ปาตุภวนกาเลปิ สาปฏิสนฺธิ เอว โส สตฺโตติ วุจฺจติ. มชฺเฌ ธมฺมปฺปพนฺโธปิ โส สตฺโตติ วุจฺจติ. เอวํ เหตุธมฺเมหิ สทฺธึ ผลธมฺเม เอกํ สตฺตํ กโรนฺตสฺส เหตุปฺผล สมฺพนฺโธ โหติ. เอวํ เหตุปฺผล สมฺพนฺเธน โส เอว กมฺมํ กโรติ. เตน กมฺเมน โส เอว ภวนฺตรํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ อนมตคฺโค ยํ ภิกฺขเว. ล. อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํติ เอวํ สตฺตโวหาเรน วุตฺตตฺตา สาธมฺมเทสนา ปริยายเทสนา โหติ. ปริยายเทสนตฺตา จ สนฺธาวตํ สํสรตนฺติ ปริยาโยปิ สิชฺฌติ. ยสฺสํ ปน ธมฺม เทสนายํ ธมฺมเทสนาติ วจนานุ รูปํ ธมฺมเมว เทเสติ, น สตฺตํ, น ปุคฺคลํ. อยํ ธมฺมเทสนา เอว มุขฺยเทสนา นาม โหติ. ตตฺถ เทสิต ธมฺมา ปน ปกติกาเลปิ เทสนฺตรํ กาลนฺตรํ ขณนฺตรํ สงฺกนฺตา นาม นตฺถิ. ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ขยวยํ คจฺฉนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘น หิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา ธมฺมา. ล. สงฺกนฺตา นาม อตฺถี’ติ. ปฏิโฆโส จ, ปทีโป จ, มุทฺทา จ. อาทิสทฺเทน ปฏิพิมฺพจฺฉายา จ, พีชสงฺขาโร จ, ปาฏิโภโค จ, พาลกุมาร สรีเรสุ อุปยุตฺตา วิชฺชาสิปฺโปสธา จาติ เอวํ อฏฺฐกถา ยํ [Pg.185] อาคตานิ นิทสฺสนานิ สงฺคยฺหนฺติ. ‘‘นิทสฺสนา’’นีติ จ อุปมาโย วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ‘‘ปฏิโฆโส’’ติ คมฺภีรเลณ ทฺวาเร ฐตฺวา สทฺทํ กโรนฺตสฺส อนฺโตเลเณ ปฏิโฆโส ปวตฺตติ. ตตฺถ ทฺวาเร อุปฺปนฺโน มูลสทฺโท อนฺโตเลณํ น คจฺฉติ, อุปฺปนฺนฏฺฐาเน เอว นิรุชฺฌติ. ปฏิโฆโส จ ตโต อาคโต น โหติ. น จ วินา มูลสทฺท + ปจฺจเยน อญฺญโต ปวตฺตติ. มูลสทฺทปจฺจยา เอว ตตฺถ ปวตฺตตีติ. ตตฺถ มูลสทฺโท วิย อตีต กมฺมํ. ปฏิโฆโส วิย อนนฺตเร ปฏิสนฺธิ. เอสนโย ปทีป มุทฺทา ปฏิพิมฺพจฺฉายาสุ. ตตฺถ ‘‘ปทีโป’’ติ ปถมํ เอกํ ปทีปํ ชาเลตฺวา เตน อญฺญํ ปทีปสตมฺปิ ปทีป สหสฺสมฺปิ ชาเลติ. ‘‘มุทฺทา’’ติ ลญฺฉนเลขา. ตตฺถ เอเกน ลญฺฉนกฺขนฺเธน, เตน ลญฺฉนเลขาสตมฺปิ ลญฺฉนเลขา สหสฺสมฺปิ กโรติ. ‘‘ปฏิพิมฺพจฺฉายา’’ติ ปสนฺเนสุ อาทาสปฏฺเฏสุวา อุทเกสุวา อุปฺปนฺนา สรีรจฺฉายา. เอเตหิ นิทสฺสเนหิ ผลํ นาม เหตุโต อาคตํ น โหติ. เหตุนา จ วินา น สิชฺฌตีติ เอตฺตกมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘พีชสงฺขาโร’’ติ กาลนฺตเร อุปฺปนฺเนสุ ปุปฺผผเลสุ อิจฺฉิตวณฺณ คนฺธรสปาตุภาวตฺถาย โรปนกาเล อมฺพพีชาทีสุ อิจฺฉิตวณฺณ คนฺธรสธาตูนํ ปริภาวนา. ตตฺถ ตปฺปจฺจยา กาลนฺตเร ปุปฺผผเลสุ อุปฺปนฺเนสุ เตวณฺณคนฺธรสา ปาตุพฺภวนฺติ. ‘‘ปาฏิโภโค’’ติ กิญฺจิ อตฺถํ สาเธตุํ ปรสฺส สนฺติเก อิณํ คณฺหนฺตสฺส ตวธนํ สํวจฺฉเรน วุฑฺฒิยา สห ทสฺสามิ, สเจ นทเทยฺยํ. อสุกํ นาม มมเขตฺตํ วา วตฺถุวา ตุยฺหํ โหตูติ ปฏิญฺญาฐปนํ. ตตฺถ ตปฺปจฺจยา ธนํ ลภิตฺวา ตํ อตฺถญฺจ สาเธติ. กาเล สมฺปตฺเต วุฑฺฒิยา สห อิณญฺจ โสเธติ. ‘‘วิชฺชาสิปฺโปสธา’’ติ โลเก ปุตฺตเก ยาวชีวํ หิตตฺถาย ทหรกาเล กิญฺจิ วิชฺชํวา สิปฺปํวา สิกฺขาเปนฺติ. ยาวชีวํ ขรโรคานํ อนุปฺปาทตฺถาย ทหรกาเล โอชวนฺตํ กิญฺจิ โอสธํ วา อชฺโฌหาเรนฺติ. ตตฺถ ตปฺปจฺจยา ปุตฺตานํ ยาวชีวํ หิตปฺปฏิลาโภ วา ตาทิสานํ โรคานํ อนุปฺปาโท วา โหติเยว. เอเตหิ ยถา กาลนฺตเร อสนฺเตสุเยว ปาฏิโภคาทีสุ มูลกมฺเมสุ ปุพฺพภาเค กตปจฺจยา เอว ปจฺฉา อตฺถ สาธนาทีนิ สิชฺฌนฺติ. ตถา กุสลา กุสล กมฺมานิ [Pg.186] กตฺวา กาลนฺตเร เตสุ อสนฺเตสุปิ ปุพฺเพ กตตฺตา เอว ปจฺฉา ปฏิสนฺธาทีนิ ผลานิ ปาตุพฺภวนฺตีติ ทีเปติ. เตนวุตฺตํ ‘‘ปฏิโฆส ปทีปมุทฺทาทีนิ เจตฺถ นิทสฺสนานี’’ติ. ‘‘กมฺมทุพฺพลภาเวนา’’ติ ตทา ชีวิตินฺทฺริยสฺส ทุพฺพลตฺตา กมฺมมฺปิ ทุพฺพลเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ อฏฺฐกถายํ วตฺวา ทสฺสิตํ, ตถาปิ สมฺภวตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ‘‘ตํ ปี’’ติ คตินิมิตฺตมฺปิ. ‘‘ตถา จวนฺตานํ’’ติ ทิพฺพรถาทีนิ คตินิมิตฺตํ กตฺวา จวนฺตานํ. ‘‘ทยฺหมานกาเยนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. คาถายํ. ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิกมฺมํ วินา ทฺวิโคจเร สิยาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘ทฺวิโคจเร’’ติ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตภูเต ทฺวิโคจเร. ตตฺถ ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิ นาม ปญฺจทฺวาริก มรณาสนฺน วีถิจิตฺตานํ อนฺเต จ วนฺตานํ ปฏิสนฺธิ. สาปิ คตินิมิตฺตภูเต โคจเร สิยาติ วุตฺเต ปญฺจทฺวาริก วีถิจิตฺตานิ ปญฺจารมฺมณภูตานิ คตินิมิตฺตานิ อารมฺมณํ กโรนฺตีติปิ สิทฺธํ โหติ. เอวญฺจ สติ. เตสํ วีถิจิตฺตานํ อนฺเต อจวิตฺวา ตทนุพนฺธก มโนทฺวาริกวีถิจิตฺเตหิปิ กทาจิ เกสญฺจิ จ วนํ นนสมฺภวตีติ สกฺกา วตฺตุํ. เตสุ ปน อนุพนฺธก วีถีสุ อตีตคฺคหณ สมุทายคฺคหเณหิ จ วนฺตานํ อตีตานิปิ คตินิมิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. วตฺถุคฺคหณนามคฺคหเณหิ จ วนฺตานํ ธมฺมา รมฺมณํปิ ลพฺภติเยว. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ อาจริเยน กามาวจร ปฏิสนฺธิยา ฉ ทฺวารคฺคหิตํ กมฺมนิมิตฺตํ คตินิมิตฺตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตา รมฺมณํ อุปลพฺภตีติ. ตํ สุวุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปน ‘ตเมว ตโถปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตตี’ติ เอวํ อนฺติมวีถิโต ปุพฺพภาเค พหูนํ วีถิวารานํ ปวตฺตนํ อาจริเยน วุตฺตํ. ตํ ตโถปฏฺฐิตํ คตินิมิตฺตํ อารพฺภาติปิ ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. เอวญฺจสติ, คตินิมิตฺตํปิ อตีตํ ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทาปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สนฺตติ วเสนา’’ติ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺน วเสน. ‘‘ตสฺสา’’ติ คตินิมิตฺตสฺส. เยภูยฺเยน วุตฺโต, น สพฺพสงฺคาหิเกน วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘มโนทฺวาริก มรณาสนฺน ชวนานํปิ อิจฺฉิตพฺพตฺตา’’ติ ปุเรชาตปจฺจย ภาเวน อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตทนุพนฺธายา’’ติ ตานิ มโนทฺวาริ กมรณาสนฺน [Pg.187] ชวนานิ อนุคตาย. ‘‘ปฏิสนฺธิยาปิ สมฺภวโต’’ติ ตสฺส ปุเรชาต ปจฺจยสฺส ปฏิสนฺธิยาปิ ปุเรชาต ปจฺจยตา สมฺภวโต. นนุ เถเรน ภินฺทิตฺวา อวุตฺเตปิ ภินฺทิตพฺเพ สติ, ภินฺทนเมว ยุตฺตนฺติ เจ. น ยุตฺตํ. กสฺมา, กมฺมนิมิตฺเตน สมานคติกตฺตา. เตนาห ‘‘นจตํ’’ติอาทึ. วิภาวนิยํ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํติ วตฺวา อปเรปน อวิเสสโตว วณฺเณนฺตีติ อปเรวาโทปิ วุตฺโต. ตตฺถ ‘‘อวิเสสโต วณฺเณนฺตี’’ติ อภินฺทิตฺวาว วณฺเณนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุน ตํ อปเรวาทํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. อิธ ปน ตํ อปเรวาทํ ปคฺคณฺหนฺโต ปุน ‘‘ยญฺจ ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตทารมฺมณายา’’ติ ตํ คตินิมิตฺตา รมฺมณาย. ‘‘เตสํ วจนํ’’ติ อปเรสํ วจนํ. ‘‘อญฺญตฺร อวิจารณายา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อฏฺฐกถายํ ปนาติอาทิ สพฺพํ วิจารณา วจนเมว โหตีติ. สจฺจํ ยถา ทิฏฺฐปาฐวเสน, สาวเสส ปาฐภาวํ ปน น วิจาเรติเยว. ตสฺมา ‘‘อญฺญตฺร อวิจารณายา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา. อฏฺฐกถาปาโฐ สาวเสโส โหตุ, มูลฏีกาปาโฐ ปน มโนทฺวาเร เยวาติ นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา กถํ สาวเสโส สิยาติ. นิยเมตฺวา วุตฺโตปิ อิธ อธิปฺเปตตฺเถ อปริปุณฺเณ สาวเสโส เอว โหตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อญฺญํ การณํ นตฺถิ อญฺญตฺร อวิจารณายา’’ติ. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ’’ติอาทีสุ. ตทารมฺมณาวสานาย ปญฺจทฺวาริก ชวนวีถิยา จ วนํ โหตีติ โยชนา. เอวํ อปรตฺถปิ. พลวนฺเตปิ สติ. ตทารมฺมณาวสานาย เอว วีถิยา. ‘‘วุตฺตตฺตา ปนา’’ติ อฏฺฐกถายํ เอว วุตฺตตฺตา ปน. ‘‘ปุริมภาเค เอวา’’ติ ปญฺจทฺวาริก อนฺติม วีถิโต ปุพฺพภาเค เอว. ‘‘ตาหี’’ติ เทยฺยธมฺมวตฺถูหิ. ‘‘ยถาตํ’’ติ ตํ อตฺถชาตํ กตมํ วิยาติ อตฺโถ. ‘‘อิโต’’ติ มนุสฺส ภวโต. นิมิตฺต สทิสํ สทฺทํ วณฺณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นฏฺฐจการํ’’ติ ปติตจการํ. อฏฺฐกถาปาเฐ ญาตกา มาตาทโย ปญฺจทฺวาเร อุปสํหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตวตฺถายา’’ติ ตวอตฺถาย. ‘‘จีนปฏโสมารปฏาทิวเสนา’’ติ จีนรฏฺเฐ ปวตฺโต ปโฏ [Pg.188] จีนปโฏ. ตถา โสมารปเฏปิ. ‘‘ตานี’’ติ รสโผฏฺฐพฺพานิ. โผฏฺฐพฺพํ ปน อญฺญํปิ ยุชฺชเตว. อตฺถิทานีติ มนสิกตตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนภูตานีติ วุตฺตํ. ‘‘อรูปีนํ’’ติ อรูปพฺรหฺมานํ. ‘‘เต’’ติ อรูปิโน. ‘‘ตานี’’ติ เหฏฺฐิมชฺฌานานิ. วิสฺสฏฺฐํ ลทฺธฌานํ เยสํ เต วิสฺสฏฺฐชฺฌานา. ‘‘ตโตเยว จา’’ติ วิสฺสฏฺฐชฺฌานตฺตาเยว จ. อากฑฺฒิตํ มานสํ จิตฺตํ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. อิทญฺจ เหตุวิเสสน ปทํ. อากฑฺฒิตมานสตฺตา กามภเว อุปฺปชฺชมานานนฺติ ทีเปติ. เตสํ อรูปีนํ. ‘‘อญฺญํ ทุพฺพล กมฺมํ’’ติ อุปจารชฺฌานกมฺมโต อญฺญํ ติเหตุโกมกํ กมฺมํ. ‘‘เตสํ’’ติ รูปโลกโต จ วนฺตานํ. ‘‘สโต’’ติ สนฺตสฺส สมานสฺส. ‘‘อุปตฺถมฺภเน การณํ นตฺถี’’ติ อิทํ อุปจารชฺฌาน กมฺมสฺส ครุก กมฺมคติกตฺตา วุตฺตํ. เอกนฺต ครุกกมฺมภูตํปิ ปน มหคฺคตชฺฌาน กมฺมํ นาม นานานิกนฺติ พเลน ปฏิพาหียมานํ ปฏิสนฺธึ น เทติเยว. อุปจารชฺฌาน กมฺเม วตฺตพฺพํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตาทิสานี’’ติ ตถา รูปานิ ทฺวิเหตุโกมก กมฺมานิ เตสํ โอกาสํ น ลภนฺติ. นีวรณานํ สุฏฺฐุวิกฺขมฺภิตตฺตาเยว. ‘‘เยนา’’ติ เยน ฉนฺทาทีนํ ปวตฺติ การเณน. ‘‘นานากมฺมานิ ปี’’ติ อุปจารชฺฌาน กมฺมโต อญฺญานิ ปจฺจุปฺปนฺน กมฺมานิปิ อตีตภเวสุ กตานิ อปรปริยาย กมฺมานิปิ. ‘‘เยน จา’’ติ เยน นานากมฺมานมฺปิ โอกาส ลาภการเณน จ. ‘‘เต’’ติ รูปี พฺรหฺมาโน. ‘‘วุตฺตนเยเน วา’’ติ สุฏฺฐุวิกฺขมฺภิตนีวรณานํ เตสํ อปฺปนา ปตฺตชฺฌานวิเสเสน [ ยสฺมา ปนาติอาทินา จ ] ปริภาวิต จิตฺตสนฺตานตฺตา’ติ จ วุตฺตนเยเนว. ‘‘ตํ การณํ’’ติ อเหตุก ปฏิสนฺธิยา อภาว การณํ. ปรมฺปร ภเวสุจ วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถา ตานิเยว โอสธานี’’ติ โลเก เอกํ โอสธํ ลภิตฺวาตํ เทวสิกํ ภุญฺชติ. เอโกปถมทิวเส ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา กตมํ นาม ตฺวํ โอสธํ ภุญฺชสีติ ปุจฺฉิ. อิทํ นาม โอสธํ ภุญฺชามีติ วทติ. ปุนทิวเสสุปิ โอสธํ ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิ. ตเมว โอสธํ ภุญฺชามีติ วทติ. ตตฺถ ‘‘ตเมว โอสธํ’’ติ ยํ ปถมทิวเส โอสธํ ตยาจ ปุจฺฉิตํ. มยา จ กถิตํ. ตเมว อชฺช ภุญฺชามีติ อตฺโถ. ตตฺถ [Pg.189] ปน ปถมทิวเส ภุตฺตํ โอสธํ อญฺญํ. อชฺช ภุตฺตํ อญฺญํ. ตํสทิสํ ปน อญฺญํปิ ตเมวาติ โลเก โวหรนฺติ ตานิเยว โอสธานิ ภุญฺชามีติ. เอวํ อิธปิ ตสฺสทิเส ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ภวงฺคจิตฺเต. อวตฺตมาเน อุปปตฺติภโว โอจฺฉิชฺชติ. วตฺตมาเน น โอจฺฉิชฺชติ. ตสฺมา ตสฺส อุปปตฺติ ภวสฺส อโนจฺเฉท องฺคตฺถาย การณตฺตา ภวงฺคนฺติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปปตฺติ ภโว’’ติ จ กมฺมชกฺขนฺธสนฺตานํ วุจฺจติ. ‘‘ปรสมเย’’ติ อุจฺเฉท ทิฏฺฐีนํ วาเท. ‘‘วฏฺฏมูลานี’’ติ อวิชฺชาตณฺหา วุจฺจนฺติ. วฏฺฏมูลานิ สุฏฺฐุอุจฺฉิชฺชนฺติ เอตฺถาติ วิคฺคโห. ‘‘ยสฺส อตฺถายา’’ติ สอุปาทิเสสาทิกสฺส นิพฺพานสฺส ปฏิลาภตฺถาย. ‘‘ปฏฺฐปียนฺตี’’ติ ปวตฺตาปียนฺติ. ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ อริยา ชนา เอตฺถาติ ปทํ. ปรโต สมนฺติปเท อนุปาทิเสสสฺส คยฺหมานตฺตา อิธ สอุปาทิเสสนฺติ วุตฺตํ. พุชฺฌนฺตีติ พุธา. สุฏฺฐุ สทฺธึ อุจฺฉินฺนํ สิเนหพนฺธนํ เยหิ เต สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา. กถญฺจ สุฏฺฐุอุจฺฉินฺนํ, เกหิ จ สทฺธึ อุจฺฉินฺนนฺติอาห ‘‘อนุสยมตฺตํ ปี’’ติอาทึ. ‘‘เสสกิเลเสหี’’ติ ตณฺหาสิเนห พนฺธนโต อวเสส กิเลเสหิ. ‘‘อธิสยิตํ’’ติ วิกฺขมฺภิตุํปิ อสกฺกุเณยฺยํ หุตฺวา อติเรกตรํ สยิตํ. ‘‘อธิคมาวหํ’’ติ อธิคโม วุจฺจติ นววิโธ โลกุตฺตร ธมฺโม. ตํ อาวหตีติ อธิคมาวหํ. ‘‘สีลํ’’ติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. ‘‘ธุตงฺคํ’’ติ เตรสธุตงฺคํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

“තං” යනු විපාක දීමට සූදානම් වන කර්මයයි. “නියමුවකු හා සහකාරී ප්‍රත්‍යයක් වූ” යන්නෙහි විස්තරය නම්, නැවක නියමුවා නැව තමන් කැමති දිශාවකට මෙහෙයවන්නා සේම, මෙම තණ්හාව ද භවය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම නිසා චිත්ත සන්තානය යා යුතු භවය දෙසට මෙහෙයවයි. කර්මයේ කාර්යය සඳහා උපකාරී වන සහකාරී ප්‍රත්‍යය ද මෙය බව දත යුතුය. “කුසලාකුසල කර්ම නිමිති හෝ” යනු අනෙකුත් කුසල හෝ අකුසල කර්ම නිමිති යන්නයි. “තදූපත්ථම්භිකා” යනු එම කර්මයට උපකාරක වන යන්නයි. “නිමිත්තාස්සාදගධිතං” යනු මුහුණේ නිමිති ආදියෙහි ආශ්වාදයක් ලබමින් ඊට ඇලී සිටින බවයි. “තිට්ඨමානං තිට්ඨතී” යනු නොමිදී රැඳී පවතින බවයි. “අනුබ්‍යඤ්ජනය” යනු ප්‍රියමනාප ස්වරූපයක් ඇති කතාබහ ආදී ක්‍රියා විශේෂයන් ය. “අස්ස පුග්ගලස්ස” යනු මරණයට ආසන්න පුද්ගලයාගේ යන්නයි. අට්ඨකථා පාඨයෙහි “කිලේස බලවිනාමිතං” යනු අවිද්‍යාව හා තණ්හාව ආදී ක්ලේශයන්ගේ බලයෙන් නැමුණු (මෙහෙයවන ලද) යන්නයි. “තං” යනු චිත්ත සන්තානයයි. “තස්මිං” යනු කර්මාදී අරමුණෙහි යන්නයි. මෙය අට්ඨකථාව සමඟ නොගැලපේ. අට්ඨකථාවෙහි “එම අරමුණෙහි” යැයි දක්වා ඇතත්, “එම භවයෙහි” යැයි පවසා නැත. ටීකාවන්හි “එම ස්ථානයෙහි බොහෝ විට භවයෙහි දොරටු සයටම හසුවූ” යැයි දක්වා ඇත. එම සමාන ජවන උත්පත්ති නම් කර්මය සිදුකරන අවස්ථාවේ පැවති ජවනයන්ට සමාන වූ ජවනයන් දැන් හටගැනීමයි. භවයෙන් වැසුණු කර්මය සහ අප්‍රකට කර්මය එලෙසින්ම ඉදිරිපත් නොවේ. හුදෙක් තමන් අලුත් කරගැනීමේ ස්වභාවයෙන් ද්වාරයට පැමිණ ඉදිරිපත් වන බව මෙහි අදහසයි. “විසීද පත්තා” යනු සිහිමුළා වීමෙන් විරූපී බවට පත්ව අසරණ වූවන් ය. “ඊට පටහැනිව පාපකර්ම බහුල වූවන් ගැන ද පැවසිය යුතුය” යන්නෙහි අදහස නම්, ඔවුන් ආයුධ අතැතිව පණගැහෙන සතුන් මරමින්, “අල්ලාගන්න, බඳින්න” යැයි කෑගසමින් දුෂ්ට සිතින් යුක්ත වන බවයි. අට්ඨකථා පාඨයන්හි “කඩුව එසවූයේ යමෙකුට ද” ඔහු උක්ඛිත්තාසික නම් වේ. යමකින් විදින්නේ ද එය “පතෝදන” (කසය) නම් වේ. එය පලවා හරින දණ්ඩකි. එහි අගට සවිකළ ඉදිකටුව පතෝදන සූචියයි. “පතෝදන දුක්ඛං” යනු විදීමෙන් ඇතිවන දුකයි. එසවූ කඩුවක් ආදී ලෙසින් දර්ශනය වීම කෙසේ නම් කර්ම නිමිත්තක් වන්නේ ද? එය ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණක් වන්නේ කෙසේ ද යන්න “සෝ ච” යනාදියෙන් විස්තර වේ. උපදින්නාවූ සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. “ඉතරේසං පනා” යනු රූප සහ අරූප භවයන්හි උපදින්නවුන්ගේ යන්නයි. “පරිපූර්ණ කර” යනු තදාරම්මණ හෝ පිරිසිදු ජවන වීථිය අවසන් කර සම්පූර්ණ කිරීමයි. භවාංගය අවසානයේ චුති සිත උපදින බවක් අට්ඨකථාවන්හි නැත. භවාංගයට බැස පිරිනිවන් පාන බව තැන් තැන්හි සඳහන් වේ. එහිදී “භවාංගය” යනු චුති සිතම බව ටීකාවල විස්තර කර ඇත. එබැවින් “භවාංග ක්ෂය වූ විටම” යන්න කෙසේ ගැළපේද යන්න “එත්ථ ච” යනාදියෙන් දක්වා ඇත. අනුරූපව ලැගුම් ගන්නා බැවින් “අනුසය” නම් වේ. බැඳීමක් ලෙස පවතින බැවින් ද, නැවත නැවතත් පවතින බැවින් ද අනුසය නම් වේ. මෙහි අනුසය යනු ජවනයන් සමඟ උපදින්නක් නොවේ. නමුත් මෙහි අනුසය නමින් දක්වා ඇත්තේ විවිධ ජවනයන් සමඟ උපදින අවිද්‍යාව සහ තණ්හාව ප්‍රතිසන්ධියට විශේෂ ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. එබැවින් “අවිද්‍යාවෙන් වට වූ තණ්හාව මුල් වූ” යැයි පැවසීම ඉතා යෝග්‍ය වේ. අනුසයන් සමඟ ජවනයන් සමඟ උපදින ධර්මයන් ද ලැබෙන බැවිනි. “පරියත්තා” යනු නිම කරන ලදී යන්නයි. “සෝ පී” යනු ස්පර්ශය ආදී ධර්ම සමූහයයි. “තථා රූපා යේවා” යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණය නොවන අනුසය ස්වභාවයෙන් පවතින රූපයන්මය. “තං” යනු චිත්ත සන්තානයයි. “තත්ථා” යනු ඒ දෙකෙහිම යන්නයි. “විජානන ධාතුව” යනු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. එක් භවයකින් තව භවයකට ගමන් කරන ධර්මයක් නැත. උපදින සෑම තැනකදීම ඒවා එතැනම නිරුද්ධ වේ. මරණ අවස්ථාවේ ගමන් කරන දෙයක් නැත. එසේ නම් මෙය අනමතග්ග සූත්‍රයට පටහැනි නොවන්නේ ද? නැත, එය පටහැනි නොවේ. මෙය අභිධර්මයේ මුඛ්‍ය වචනයයි, අනමතග්ග සූත්‍රය වනාහි සූත්‍ර දේශනාවේ පර්යාය වචනයකි. පර්යාය දේශනාව නම් හේතු-ඵල සම්බන්ධයෙන් “සත්ත්වයා සංසාරයේ සැරිසරයි” යන ව්‍යවහාරයයි. පෙර කර්මය කළ අවස්ථාවේ සිටි ධර්මයන්ම සත්ත්වයා ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, පසුව එහි ඵලය ලෙස ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වූ විට එම ප්‍රතිසන්ධිය ද සත්ත්වයා ලෙසම හැඳින්වේ. හේතු ඵල සම්බන්ධය නිසාම ඔහු කර්මය කරයි, එම කර්මයෙන්ම ඔහු සංසාරයේ සැරිසරන බව පැවසේ. ප්‍රතිඝෝෂය (දෝංකාරය), පහන, මුද්‍රාව මෙන්ම ප්‍රතිබිම්බය, බීජයක ශක්තිය සහ ඇප වීම (ප්‍රතිඥාව) වැනි උදාහරණ අට්ඨකථාවල දක්වා ඇත. දෝංකාරය මෙන් මුල් ශබ්දය එම ස්ථානයට ගමන් නොකරන නමුත් ශබ්දය නිසාම දෝංකාරය ඇති වේ. එසේම අතීත කර්මය හේතුවෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වුවද කර්මය ප්‍රතිසන්ධිය වෙත ගමන් නොකරයි. බීජයක ඇති වර්ණ හා සුවඳ මතුකාලීන ඵලයට බලපාන්නාක් මෙන් ද, කුඩා කල උගත් ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ජීවිත කාලයටම බලපාන්නාක් මෙන් ද, අතීතයේ කළ කර්මය නිසා පසු කලෙක ප්‍රතිසන්ධි ඵලයන් ඇති වේ. මරණාසන්න කාලයේදී ජීවිතේන්ද්‍රිය දුර්වල වන බැවින් කර්මය ද දුර්වල වේ. ගති නිමිති ලෙස දිව්‍ය රථ ආදිය පෙනීම මරණාසන්න චිත්ත වීථියට අරමුණු වේ. අරූපී බ්‍රහ්මයන්ට ද්විතීයික ධ්‍යාන කර්මයන් ප්‍රතිසන්ධිය පිණිස උපකාරී වේ. භවාංග සිත යනු උප්පත්ති භවය නොසිඳී පවත්වා ගැනීමට අංගයක් (හේතුවක්) වන බැවින් එනමින් හැඳින්වේ. නිවනෙහිදී තණ්හා බන්ධනයන් සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳී යන අතර අනුසයන් පවා ඉතිරි නොවේ. සීලය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි, ධුතාංග යනු තේරස (දහතුනක් වූ) ධුතාංගයන්ය.

วีถิมุตฺตสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

වීථිමුත්තසංග්‍රහ දීපනිය පිළිබඳ අනුදීපනාව නිම කරන ලදී.

๖. รูปสงฺคหอนุทีปนา

6. රූපසංග්‍රහ අනුදීපනාව

๑๕๖. รูปสงฺคเห[Pg.190]. ‘‘จิตฺตเจตสิเก’’ติ จิตฺตเจตสิก ธมฺเม. ‘‘ทฺวีหิ ปเภทปฺปวตฺตีหี’’ติ ทฺวีหิ ปเภทสงฺคหปวตฺติ สงฺคเหหิ. ‘‘เย วตฺตนฺตี’’ติ เย ธมฺมา วตฺตนฺติ ปวตฺตนฺติ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตฺตเกน ‘ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา’ติอาทิเกน วจนกฺกเมน. นิปาตํ อิจฺฉนฺตา เอตฺตเกหิ ปญฺจหิ ปริจฺเฉเทหีติ วณฺเณนฺติ. วจนวิปลฺลาสํ อิจฺฉนฺตาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘สมุฏฺฐาตี’’ติ สุฏฺฐุ อุฏฺฐาติ, ปาตุพฺภวติ, วิชฺชมานตํ คจฺฉติ. ‘‘กมฺมาที’’ติ กมฺมาทิปจฺจโย. ‘‘ปิณฺฑี’’ติ เอกคฺฆนตา วุจฺจติ. อุปาทาย มหนฺตานิ เอว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อินฺทฺริยพทฺธสนฺตานํ สตฺตสนฺตานํ. อชฺฌตฺต สนฺตานํติปิ วุจฺจติ. ‘‘วิสํวาทกฏฺเฐนา’’ติ วิราธกฏฺเฐน. ภูตญฺจ อภูตํ กตฺวา อภูตญฺจ ภูตํ กตฺวา สนฺทสฺสกฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. ภูตวชฺชปฺปฏิจฺฉาทนกมฺมํ มหามายา นาม. มายํ กโรนฺตีติ มายาการา. อาวิสนํ นาม สตฺตานํ สรีเรสุ อาวิสนํ. คหณํ นาม สตฺตานํ อตฺตโนวสํ วตฺตาปนํ. ตทุภยํ กโรนฺตา กตฺถ ฐตฺวา กโรนฺติ. อนฺโตวาฐตฺวา กโรนฺติ, พหิวา ฐตฺวา กโรนฺตีติ ปากติเกหิ มนุสฺเสหิ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อจินฺเตยฺยฏฺฐานํ นาม. ‘‘วญฺจกฏฺเฐนา’’ติ เอตา ปกติยา อติทุพฺพณฺณํ อตฺตานํ เทวจฺฉราวณฺณํ กตฺวา วญฺเจนฺติ. วสนรุกฺขคุมฺพํปิ ทิพฺพวิมานํ กตฺวา วญฺเจนฺติ. เอวรูเปน วญฺจกฏฺเฐน. ‘‘เตเนวฏฺเฐนา’’ติ วิสํวาทกฏฺฐาทินา ติวิเธเนว อตฺเถน. ตานิปิหิ อสตฺตภูตํเยว อตฺตานํ สตฺโตติ วิสํวาเทนฺติ. อรุกฺขํเยว อตฺตานํ รุกฺโขติ วิสํวาเทนฺติ. อนิฏฺฐํ, อกนฺตํ, อมนาปํเยว อตฺตานํ อิฏฺโฐ, กนฺโต, มนาโปติ วญฺเจนฺติ, ตถา สหชาตานญฺจ เตสํ อญฺญมญฺญสฺส อนฺโต วา ติฏฺฐนฺติ. อุทาหุพหิวาติฏฺฐนฺตีติ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ ฐานํ โหตีติ. ‘‘อุภยตฺถปี’’ติ มายาการาทิ มหาภูเตสุ จ ปถวิยาทิมหาภูเตสุ จ. ‘‘อภูตานี’’ติ อสนฺตานิ, อสจฺจานิ[Pg.191].‘‘อพฺภุตานี’’ติ อจฺฉริยกมฺมานิ. ‘‘อิมสฺมึ ปาเฐ’’ติ จตุนฺนํ มหาภูตานนฺติ เอวํ สมฺพนฺธ ปทสหิเต ปาเฐ. อญฺญตฺถ ปน อุปาทารูปํ อนุปาทารูปนฺติอาทีสุ ยการ วิรโห ทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย. ธาตูนํ อเนกตฺถตฺตา ‘‘ปถยติ ปกฺขายตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปุถู’’ติ ปาฏิปทิกปทํ. ตเมว ชาตตฺเถ นิรุตฺตินเยน ปถวีติ สิทฺธนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุถุมหนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปกาเรน ถวียตีติ อตฺเถ ปถวีติ อิทํ อุชุกเมว. ‘‘อาเปตี’’ติ พฺยาเปติ. ‘‘อปฺปายตี’’ติ ภุสํ ปายติ, วฑฺเฒติ. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ พฺรูเหตี’’ติอาทึ. นิสานตฺถวเสเนว ปริปาจนตฺโถปิ ลพฺภตีติ อาห ‘‘ปริปาเจติวา’’ติ. ‘‘สมีเรตี’’ติ สุฏฺฐุ อีเรติ กมฺเปติ. วายติ วหตีติ วาโย อตฺถาติสฺสย นเยน. ‘‘วิตฺถมฺภนํ’’ติ วิวิเธน อากาเรน ภูตสงฺฆาฏานํ ถมฺภนํ วหนํ อภินีหรณํ. กกฺขฬตา นาม ขรตา ผรุสตา. สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐานตฺถาย ถทฺธตา ถูลตา. สา เสสภูเตสุ นตฺถีติ อาห ‘‘เสสภูตตฺตยํ อุปาทายา’’ติ. ‘‘อนวฏฺฐานตา’’ติ เอตฺถ อวฏฺฐานํ นาม อจลฏฺฐานํ. น อวฏฺฐานนฺติ อนวฏฺฐานํ. จลนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘มุทุภูตาปี’’ติอาทึ. อาพนฺธกํ นาม อาพนฺธิตพฺเพ วตฺถุมฺหิ มุทุมฺหิ สติ, ทฬฺหํ น พนฺธติ. ถทฺเธสติ, ทฬฺหํ พนฺธตีติ อิทํ โลกโตว สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อาพนฺธิตพฺพายา’’ติอาทึ. ‘‘ตพฺภาวํ’’ติ ปริณตภาวํ. ‘‘ปริปาจกตา ทสฺสนโต’’ติ เหมนฺเต อชฺโฌหฏาหารานํ สุฏฺฐุปริปาจกตา ทสฺสนโตติ วทนฺติ. อุสติ ทหตีติ อุณฺหํ. ‘‘ทหตี’’ติ จ อุณฺหเตโชปิ อุณฺหภาเวน ทหติ, สีตเตโชปิ สีตภาเวน ทหติ. อุณฺเหน ผุฏฺฐํ วตฺถุ อุณฺหตฺตํ คจฺฉติ, สีเตน ผุฏฺฐํ วตฺถุ สีตตฺตํ คจฺฉติ. ยญฺจ อุณฺหตฺตํ คจฺฉติ, ตํ อุณฺหเตโช อุณฺหภาเวน ทหตินาม. ยญฺจ สีตตฺตํ คจฺฉติ, ตํ สีตเตโช สีตภาเวน ทหตินาม. เอวํ สีตเตโชปิ อุสติทหตีติ อตฺเถน อุณฺหตฺต ลกฺขโณนาม โหตีติ. เอวํสนฺเต นีเลนวณฺเณน ผุฏฺฐํ วตฺถุ นีลํ โหติ. ปีเตน ผุฏฺฐํ ปีตํ โหติ. นีลํปิ ปีตํปิ ตํ วตฺถุํ ทหตินามาติ เจ. นีเลน วณฺเณน ผุฏฺฐํนาม นตฺถิ. ตถา ปีเตน[Pg.192]. กสฺมา, นีลาทีนํ อุปาทารูปานํ ผุสน กิจฺจา ภาวโต. สมฺมิสฺสิตํ นาม โหติ. น จ สมฺมิสฺสนมตฺเตน ทหติ. ผุสนฺโต เอว ทหติ. ผุสนฺตานํปิ ปถวิวาตานํ ทหนกิจฺจํ นตฺถิ. ปริปาจนกิจฺจํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. สเจ ฆนถทฺเธ สิลาถมฺเภ วิตฺถมฺภนํ อตฺถิ, สกโล สิลาถมฺโภ กปฺปาสปิจุคุฬฺโหวิย สิถิโล จ ลหุโก จ ภเวยฺย. นจ ภวติ. ตสฺมา ตตฺถ วิตฺถมฺภนํ นตฺถีติ อธิปฺปาเยน ‘‘โส ปน ฆนถทฺเธสุ สิลาถมฺภาทีสุ น ลพฺภตี’’ติ โจเทติ. ตตฺถ ปน วิตฺถมฺภนํ ลพฺภมานํ อธิมตฺเตน น ลพฺภติ, สหชาตภูตานํ อุปตฺถมฺภนมตฺเตน ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นา’’ติ วตฺวา ‘‘ตตฺถหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘วหตี’’ติ ถทฺธกกฺขฬ กิจฺจํ วหติ.

156. රූපසංග්‍රහයෙහි, 'චිත්ත චේතසික' යනු චිත්ත චේතසික ධර්මයන්ය. 'ප්‍රභේද ප්‍රවෘත්ති දෙකකින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රභේද සංග්‍රහය සහ ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය යන දෙවදෑරුම් ක්‍රම මගිනි. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් පවතිත් ද' යනු යම් ධර්ම කෙනෙක් ක්‍රියාත්මක වෙත් ද, පවතිත් ද යන්නයි. 'මෙතෙකින්' යනු 'එහි දක්වන ලද අභිධර්මාර්ථයන්' යනාදී වශයෙන් වූ මෙපමණ වචන අනුපිළිවෙළකිනි. නිපාත පදයක් ලෙස කැමති වන්නෝ 'මෙතෙක් වූ පරිච්ඡේද පහකින්' යැයි විස්තර කරති. වචන විපර්යාසයක් ලෙස සැලකීම ද සුදුසුය. 'සමුට්ඨානය වේ' යනු මැනවින් හටගනියි, පහළ වෙයි, විද්‍යමාන බවට පැමිණෙයි යන්නයි. 'කර්මාදී' යනු කර්මය ආදී වූ ප්‍රත්‍යයන්ය. 'පිණ්ඩය' යනු එකට කැටි වූ බව (ඒකඝනතාව) කියනු ලැබේ. මහාභූතයන් ඇසුරු කොට ගෙන මහා රූප බවටම පත්ව යන අර්ථයෙන් සම්බන්ධ වේ. ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු සන්තතිය, එනම් සත්ව සන්තතියයි. මෙය 'ආධ්‍යාත්මික සන්තතිය' ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. 'මුළා කරන අර්ථයෙන්' යනු සත්‍යයට විරුද්ධ වන අර්ථයෙනි. ඇති දෙය නැති ලෙස ද, නැති දෙය ඇති ලෙස ද පෙන්වන අර්ථයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. පවතින දෝෂයන් වසා දැමීමේ ක්‍රියාව 'මහා මායාව' නම් වේ. මායාව කරන්නෝ 'මායාකරුවෝ' වෙති. 'ආවේශ වීම' නම් සත්වයන්ගේ ශරීරවලට ඇතුළු වීමයි. 'ග්‍රහණය' නම් සත්වයන් තමන්ගේ වසඟයට පත් කර ගැනීමයි. ඒ දෙකම කරන (අමනුෂ්‍යයෝ) කොහේ සිට එය කරත් ද? ඇතුළත සිට කරත් ද, පිටත සිට කරත් ද යන්න සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයන්ට දැන ගැනීමට හෝ දැක ගැනීමට නොහැකි බැවින් එය 'අචින්ත්‍ය ස්ථානයක්' නම් වේ. 'වංචා කරන අර්ථයෙන්' යනු, මොවුහු ස්වභාවයෙන්ම අතිශය විරූපී වූ තමන්ව දිව්‍යාංගනාවන්ගේ වේශයෙන් පෙන්වා රවටති. වාසය කරන රුක්ගොමු පවා දිව්‍ය විමාන මෙන් පෙන්වා රවටති. මෙබඳු වූ රැවටීමේ අර්ථයෙනි. 'එම අර්ථයෙන්ම' යනු රවටන අර්ථය ආදී ත්‍රිවිධ වූ අර්ථයෙන්මය. ඒවා (මහාභූතයන්) ද සත්වයෙකු නොවන තමන්ව 'සත්වයෙකි' යනුවෙන් රවටයි. ගසක් නොවන තමන්ව 'ගසක්' ලෙස රවටයි. අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අමනාප වූ තමන්ව ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ දෙයක් ලෙස රවටයි. එමෙන්ම සහජාත වූ ඒ භූතයන් එකිනෙකාට ඇතුළතින් සිටින්නේ ද නැතහොත් පිටතින් සිටින්නේ ද යන්න දැන ගැනීමට හෝ දැක ගැනීමට නොහැකි තැනක් වන්නේය. 'දෙපසෙහිම' යනු මායාකරුවන් ආදී මහාභූත උපමාවන් කෙරෙහිත්, පඨවි ආදී මහාභූතයන් කෙරෙහිත් යන්නයි. 'අභූත' යනු නැති වූ, අසත්‍ය වූ දේය. 'අද්භූත' යනු පුදුම සහගත ක්‍රියාවන්ය. 'මෙම පාඨයෙහි' යනු 'සතර මහා භූතයන්ගේ' යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධ වූ පද සහිත පාඨයෙහි ය. අනෙක් තැන්වලදී 'උපාදා රූප, අනුපාදා රූප' යනාදියෙහි 'ය' කාරය නොමැති බව දක්නට ලැබේ යන්න අදහසයි. ධාතූන්ට බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින් 'පතළ වේ, ප්‍රකාශ වේ' යැයි පවසන ලදී. 'පුථු' යනු ප්‍රකෘති පදයයි. එයම හටගත් අර්ථයෙහි නිරුක්ති ක්‍රමයට 'පඨවි' ලෙස සිද්ධ වන බව පෙන්වීමට 'විශාල වූ' යනාදිය පවසන ලදී. 'විශේෂ ලෙස පවතී/සිටී' යන අර්ථයෙන් 'පඨවි' යන්න සෘජු නිරුක්තියකි. 'ආපේති' යනු පතුරුවයි. 'අප්පායති' යනු බෙහෙවින් වඩවයි, වර්ධනය කරයි. එබැවින් 'මැනවින් පෝෂණය කරයි' යනාදිය පැවසූහ. තියුණු කිරීමේ අර්ථයෙන්ම පැසවීමේ අර්ථය ද ලැබෙන බැවින් 'පරිපාචනය කරයි' යැයි ද කීහ. 'සමීරේති' යනු මැනවින් සලිත කරයි, කම්පනය කරයි. 'වායති' හෝ 'වහති' යනු අර්ථයේ අතිශයත්වයෙන් යුත් වායෝ ධාතුවයි. 'විත්ථම්භනය' යනු විවිධ ආකාරයෙන් භූත සමූහයන් දරා සිටීම සහ පෙරට ගෙන යාමයි. 'කක්ඛළ බව' නම් රළු බව, පරුෂ බවයි. සහජාත රූපයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස ඇති තද බව සහ ස්ථූල බවයි. එය සෙසු භූතයන් තුළ නැති බැවින් 'සෙසු භූතයන් තිදෙනා ඇසුරු කොට' යැයි පවසන ලදී. 'අනවට්ඨානතාව' යන්නෙහි 'අවට්ඨාන' යනු නොසැලී පවතින බවයි. නොසැලෙන බවක් නැතිකම 'අනවට්ඨාන' නම් වේ. එයින් 'සැලෙන බව' (චලනය) අදහස් වේ. එබැවින් 'මෘදු වූ භූතයන් ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආබන්ධනය' නම් බැඳිය යුතු වස්තුව මෘදු වූ විට තදින් නොබැඳේ. තද වූ විට තදින් බැඳේ. මෙය ලෝක සම්මතයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් 'බැඳිය යුත්තා වූ' යනාදිය පැවසූහ. 'එම භාවය' යනු පරිණත වූ ස්වභාවයයි. 'පරිපාක බව දක්වන බැවින්' යනු හේමන්ත කාලයේදී අනුභව කළ ආහාර මැනවින් දිරවන බව පෙනෙන බැවින් යැයි පවසති. තවයි යන අර්ථයෙන් 'උෂ්ණ' නම් වේ. 'දවයි' යන්නෙන් උෂ්ණ තේජෝ ධාතුව උෂ්ණ ස්වභාවයෙන් දවයි, සීත තේජෝ ධාතුව සීත ස්වභාවයෙන් දවයි. උෂ්ණයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව උෂ්ණ බවට පත්වෙයි, සීතලෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව සීතල බවට පත්වෙයි. යමක් උෂ්ණ බවට පත්වේ ද, එය උෂ්ණ තේජස විසින් උෂ්ණ ස්වභාවයෙන් දැවීම නම් වේ. යමක් සීතල බවට පත්වේ ද, එය සීත තේජස විසින් සීත ස්වභාවයෙන් දැවීම නම් වේ. මෙසේ සීත තේජස ද 'තවයි' යන අර්ථයෙන් 'උෂ්ණ ලක්ෂණය' (තේජෝ ලක්ෂණය) ඇත්තක්ම වේ. එසේ වී නම්, නිල් පැහැයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව නිල් පැහැ වෙයි. කහ පැහැයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව කහ පැහැ වෙයි. නිල් පැහැය හෝ කහ පැහැය ද එම වස්තුව දවයි (පැහැ ගන්වයි) කියා කිව හැකි නොවේද? නිල් වර්ණයෙන් ස්පර්ශ වීමක් කියා දෙයක් නැත. කහ වර්ණයෙන් ද එසේමය. මක්නිසාද යත්, නීලාදී උපාදා රූපයන්ට ස්පර්ශ කිරීමේ කාර්යයක් නොමැති බැවිනි. එහි ඇත්තේ සම්මිශ්‍රණය වීමකි. සම්මිශ්‍රණය වූ පමණින්ම 'දැවීම' සිදු නොවේ. ස්පර්ශ වන්නේ නම් පමණක් 'දැවීම' සිදු වේ. ස්පර්ශ වන්නා වූ පඨවි, වායෝ ධාතූන්ට වුව ද 'දැවීමේ' (පැසවීමේ) කෘත්‍යය නැත. පරිපාකයට පත් කිරීමේ කෘත්‍යය නැත යන්න අදහසයි. ඉදින් ඉතා තද වූ ගල් ටැඹක 'විත්ථම්භනය' (දරා සිටීම) ඇත්නම්, මුළු ගල් ටැඹම පුළුන් ගුලියක් මෙන් ලිහිල් වූත් සැහැල්ලු වූත් එකක් විය යුතුය. නමුත් එසේ නොවේ. එබැවින් එහි විත්ථම්භනයක් නැත යන අදහසින් 'එය ඉතා තද ගල් ටැඹ ආදියෙහි දක්නට නැත' යැයි තර්ක කරති. එහි විත්ථම්භනය ලැබෙන්නේ අධික මාත්‍රාවකින් නොවේ, සහජාත භූතයන් උර දරා සිටීමේ මාත්‍රාවෙන් පමණක් ලැබෙන බව පෙන්වමින් 'නැත' යැයි පවසා 'එහි වනාහි' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'වහති' (දරයි) යනු තද රළු වූ කෘත්‍යය දරයි යන්නයි.

ปสาทรูเปสุ. ‘‘สมวิสมํ’’ติ สมฏฺฐานญฺจ วิสมฏฺฐานญฺจ, สมเทสญฺจ วิสมเทสญฺจ, สมปถญฺจ วิสมปถญฺจาติ เอวมาทึ สมวิสมํ. ‘‘อาจิกฺขตี’’ติ อาจิกฺขนฺตํ วิย ตํ ชานน กิจฺจํ สมฺปาเทติ. เตนาห ‘‘สมวิสมชานนสฺส ตํ มูลกตฺตา’’ติ. ‘‘อนิรากรณโต’’ติ อปฺปฏิกฺขิปนโต. ‘‘ตํ วา’’ติ รูปํ วา. สุณนฺติ ชนา. สุยฺยนฺติ ชเนหิ. เอวํ ฆายนฺตีติอาทีสุ. ‘‘ชีวิต นิมิตฺตํ’’ติ ชีวิตปฺปวตฺติการณภูโต. ‘‘นินฺนตายา’’ติ วิสยวิสยีภาวูปคมเนน นินฺนตาย. ‘‘ชีวิตวุตฺติ สมฺปาทกตฺตา’’ติ นานาวจีเภทวจีกมฺมปฺปวตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. อิเม ปน ปญฺจ จกฺขุ ปสาทาทโยติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทฏฺฐุกามตา’’ติ รูปตณฺหา วุจฺจติ. อาทิสทฺเทน โสตุกามตา ฆายิตุกามตา สายิตุกามตา ผุสิตุกามตาโย สงฺคยฺหนฺติ. อตฺถโต สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา เอว. ‘‘นิทานํ’’ติ การณํ. ทฏฺฐุกามตาทโย นิทาน มสฺสาติ วิคฺคโห. กุสลา กุสลกมฺมํ. สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. กมฺมเมว. ทฏฺฐุกามตาทินิทานกมฺมํ สมุฏฺฐานํ เยสนฺติ สมาโส. ปถวิอาทีนิ ภูตานิ. เตสํ ปสาโท ลกฺขณํ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. ทุตีย วิกปฺเป. รูปาทีนํ ปญฺจารมฺมณานํ อภิฆาตํ อรหตีติ รูปาทิอภิฆาตารโห. ภูตานํ ปสาโท ภูตปฺปสาโท. โส ลกฺขณํ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. จกฺขุ อูกาสิรปฺปมาเณ ทิฏฺฐ มณฺฑเล [Pg.193] ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทิฏฺฐมณฺฑเล’’ติ มหาชเนหิ ปกติ จกฺขุนา ทิฏฺเฐ ปสนฺนมณฺฑเล. เตลํ สตฺตปิจุปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติวิยาติ โยชนา. ‘‘โสตพิลํ’’ นาม โสตกูโป. ‘‘องฺคุลิเวฐนา’’ นาม องฺคุลิมุทฺทิกา. ‘‘อุปจิตตนุตมฺพโลมํ’’ติ ราสีกตญฺจ วิรฬญฺจ ตมฺพโลหวณฺณญฺจ สุขุมโลมํ. อุปจิตํ ราสีกตํ ตนุตมฺพโลมํ เอตฺถาติ วิคฺคโห. ‘‘อชปทสณฺฐานํ’’ติ อชสฺส ปาเทน อกฺกนฺตปทสณฺฐานวนฺตํ. ‘‘อุปฺปลทลํ’’ นาม อุปฺปลปณฺณํ. อุปฺปลทลสฺส อคฺคสณฺฐานวนฺตํ. ‘‘วฏฺฏิ’’ นาม อิธ มนุสฺสานํ สรีราการสณฺฐิตา อายตปิณฺฑิ. ‘‘สุกฺขจมฺมานิ จ ฐเปตฺวา’’ติ สมฺพนฺโธ. เต ปน ปญฺจปฺปสาทา. สมุทีรณํ จญฺจลนํ. ‘‘ยถาตํ’’ติ กตมํ วิย ตํ. อิเม ปสาทา วิจิตฺตา, กถํวิจิตฺตาติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ อสทิสา’’ติ. กถํ อสทิสาติ อาห ‘‘เตหี’’ติอาทึ.

ප්‍රසාද රූපයන් සම්බන්ධයෙනි. 'සමවිසම' යනු සම ස්ථානය හා විෂම ස්ථානය ද, සම ප්‍රදේශය හා විෂම ප්‍රදේශය ද, සම මාවත හා විෂම මාවත ද ආදී වශයෙන් වූ සම-විසම බවයි. 'පවසයි' (ආචික්ඛති) යන්නෙන් පවසන්නාක් මෙන් එම දැනගැනීමේ කෘත්‍යය සිදු කිරීම අදහස් වේ. එහෙයින් 'සම-විසම බව දැනගැනීමට එය මූලික වන බැවින්' යැයි කියන ලදී. 'අනිරාකරණතො' යනු ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීමෙනි. 'එය හෝ' යනු රූපයයි. ජනයා ශ්‍රවණය කරති. ජනයා විසින් ශ්‍රවණය කරනු ලැබේ. 'ඝායන්ති' (ආඝ්‍රාණය කරති) යනාදියෙහි ද එසේමය. 'ජීවිත නිමිත්ත' යනු ජීවිත පැවැත්මට හේතු වූවකි. 'නින්නතාය' (නැඹුරු බව) යනු විෂය හා විෂයී භාවයට (අරමුණ හා ඉන්ද්‍රිය සම්බන්ධතාවට) පැමිණීමෙන් වූ නැඹුරුතාවයි. 'ජීවිත වෘත්තිය සම්පාදනය කරන බැවින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විවිධ වූ වාග් භේදයන්ගෙන් යුත් වාක්කර්මයන් පැවැත්වීමයි. මේ පංච චක්ඛු ප්‍රසාදාදීන් පිළිබඳව සම්බන්ධයයි. 'දැකීමට ඇති කැමැත්ත' (දට්ඨුකාමතා) යනු රූප තණ්හාවයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඇසීමට ඇති කැමැත්ත, ආඝ්‍රාණය කිරීමට ඇති කැමැත්ත, රස විඳීමට ඇති කැමැත්ත සහ ස්පර්ශ කිරීමට ඇති කැමැත්ත ද ඇතුළත් වේ. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල මේවා සද්ද තණ්හා, ගන්ධ තණ්හා, රස තණ්හා සහ පොට්ඨබ්බ තණ්හාම වේ. 'නිදානය' යනු හේතුවයි. දැකීමට කැමැත්ත ආදිය මොහුට නිදානය (හේතුව) වේ යනු විග්‍රහයයි. කුසල අකුසල කර්මයයි. මෙයින් හටගන්නා බැවින් 'සමුට්ඨානය' (සමුත්ථානය) නම් වේ. එය කර්මයමයි. දැකීමට කැමැත්ත ආදිය නිදාන වූ කර්මය යම් ප්‍රසාදයන්ගේ සමුත්ථානය වේද (ඒවා කර්මජ වේ) යනු සමාසයයි. පඨවි ආදී මහාභූතයන් ප්‍රසාදය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ මේවාටය යනු විග්‍රහයයි. දෙවන විකල්පයෙහි: රූප ආදී පංච ආරම්මණයන්ගේ ගැටීමට (සංඝට්ටනයට) සුදුසු වන බැවින් 'රූපාලි අභිඝාතාරහ' නම් වේ. මහාභූතයන්ගේ ප්‍රසාදය 'භූත ප්‍රසාදය'යි. එය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ මොවුන්ටය යනු විග්‍රහයයි. චක්ඛු ප්‍රසාදය, උකුණෙකුගේ හිසක පමණ වූ පෙනෙන මණ්ඩලයෙහි (කළු ඉංගිරියාව මැද) පිහිටා ඇත යනු සම්බන්ධයයි. 'දෘෂ්ට මණ්ඩලය' යනු සාමාන්‍ය ජනයා විසින් ප්‍රකෘති ඇසින් දකින ලද ප්‍රසන්න මණ්ඩලයයි. තෙල් බින්දුවක් පුළුන් පටල හතක් පුරා විහිදී පවතින්නාක් මෙන් (ප්‍රසාදය පවතී) යනු යෝජනාවයි. 'සෝත බිලය' යනු කන් සිදුරයි. 'අංගුලිවේඨනය' යනු ඇඟිලි මුදුවයි. 'උපචිතතනුතම්බලෝම' යනු රැස් වූ ද, සියුම් වූ ද, තඹ පැහැති වූ ද මොළොක් රෝමයයි. රැස් වූ සියුම් තඹ පැහැ රෝමයන් මෙහි ඇත යනු විග්‍රහයයි. 'අජපද සටහන' යනු එළුවෙකුගේ පියවර සටහන වැනි හැඩයයි. 'උප්පල දළ' යනු මානෙල් පෙත්තයි. මානෙල් පෙත්තක අග කොටසේ හැඩය ඇත්තේය. 'වට්ටිය' යනු මෙහි මිනිසුන්ගේ ශරීර ආකාරයට පිහිටි දිගටි පිණ්ඩයකි. 'වියළි සම ද හැර' යනු සම්බන්ධයයි. ඒ මේ පංච ප්‍රසාද රූපයෝයි. සමුදීරණය යනු සෙලවීමයි. 'යථාතං' යනු එය කුමක් වැනිද යන්නයි. මේ ප්‍රසාද රූපයෝ විසිතුරුය. ඒවා කෙසේ විසිතුරු ද යත්, 'එකිනෙකට අසමාන බැවින්' යැයි කියන ලදී. කෙසේ අසමාන ද යන්න 'ඒවායින්' යනාදියෙන් දක්වන ලදී.

โคจรรูเปสุ. ‘‘วณฺณวิเสสํ’’ติ วณฺณวิเสสตฺถํ. วณฺณวิการนฺติ วุตฺตํ โหติ. หทเย คโต ปวตฺโต ภาโว หทยงฺคตภาโว. ‘‘ภาโว’’ติ จ อธิปฺปาโย วุจฺจติ. ตํ ปกาเสติ, มุเข วณฺณวิการํ ทิสฺวา อยํ เม ตุสฺสติ, อยํ เม รุจฺจติ, อยํ เม กุปฺปติ, อยํ โสมนสฺสิโต, อยํ โทมนสฺสิโตติ เอวํ ชานนปจฺจยตฺตา. ‘‘ปกติยา ปี’’ติ วณฺณวิเสสํ อนาปชฺชิตฺวาปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยํ กิญฺจิทพฺพํ’’ติ สวิญฺญาณกวตฺถุํ. สมวิสมํ ปุพฺเพ ปกาสิตํ. ตํ ตํ อตฺถํ วา อาจิกฺขติ ตํ สุตฺวา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ชานนโต. อตฺตโน วตฺถุํ วา อาจิกฺขติ ตํ สุตฺวา ตสฺส วตฺถุสฺสปิ ชานนโต. ‘‘อตฺตโน วตฺถุํ สูเจตี’’ติ อิธ อิทํ นาม อตฺถีติ ปกาเสติ. ‘‘ผุสียตี’’ติ ผุสิตฺวา วิชานียติ. ‘‘ตํ’’ติ ผุสนํ. ‘‘ตสฺสา’’ติ อาโปธาตุยา. ‘‘ทฺรวตาวา’’ติ อทฺทตินฺตรสตาวา. ผุสิตฺวา คยฺหติ, สา จ อาโปธาตุ สิยาติ โจเทติ. วุจฺจเต ปริหาโร. เอวํ ปน น ลพฺภติ, ตสฺมา สา เตโชเยว. น อาโปติ. เอตฺถ เอวํ อลพฺภมานาปิ สาสีตตา อาโปเยว, น เตโช. กสฺมา, อาปสฺสปิ สีตุณฺหวเสน ทุวิธตา สมฺภวโต[Pg.194]. ตสฺมิญฺหิ โลหรเส อุณฺหตา อุณฺหอาโป, สีตวตฺถูสุ สีตตา สีตอาโปติ เจ. เอวํ ปน สติ เตโช นาม นตฺถีติ อาปชฺชตีติ ปริหาโร. ‘‘สห อปฺปวตฺตนโต’’ติ เอกโต อปฺปวตฺตนโต. ‘‘โอรปารานํ วิยา’’ติ นทิยํ ตีรํ นาม อิทํ โอริมตีรํ, อิทํ ปาริมนฺติ นิยมโต นตฺถิ. ยตฺถ สยํ ติฏฺฐติ, ตํ โอริมนฺติ, อิตรํ ปาริมนฺติ โวหรติ. เอวํ โอรปารานํ อนวฏฺฐานํ โหตีติ. เอตฺถ จ ‘‘สีตุณฺหานํ สห อปฺปวตฺตนโต’’ติ เอเตน ยทิ เต สห ปวตฺเตยฺยุํ. ตตฺถ สีตตา อาโปนาม, อุณฺหตา เตโชนามาติ วตฺตพฺพา สิยุํ. น ปน เต สห ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตถา น วตฺตพฺพา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. น น วตฺตพฺพา. กสฺมา, อุณฺหเตเชน ยุตฺโตหิ อาโป อุณฺหตฺตเมว คจฺฉติ. ยถาตํ อุณฺหเตเชน ยุตฺตา ปถวีปิ วาโยปิ อุณฺหตฺตเมว คจฺฉนฺตีติ. ตสฺมา เต สห น ปวตฺตนฺติ. สห อปฺปวตฺเตสุปิ เตสุ อญฺญตฺถ สีตวตฺถูสุ สีตตา อาโปนามาติ วตฺตพฺพเมว โหตีติ โจทนา. เอวํสนฺเต ตสฺมึ โลหรเส สพฺเพปิ รูปธมฺมา อุณฺหตฺตํ คจฺฉนฺตีติ สพฺเพปิ เตโชภาวํ ปาปุณนฺติ. ‘อุณฺหตฺต ลกฺขโณ เตโช’ติหิ วุตฺตํ. ยทิ จ สีตวตฺถูสุ สีตภาโว นาม สิยา. ตตฺถปิ เตน ยุตฺตา สพฺเพปิ รูปธมฺมา สีตตํ คจฺฉนฺติเยว. ตตฺถปิ ตวมติยา สพฺเพปิ อาโปภาวํ ปาปุณนฺติ. น ปน สกฺกา ตถา ภวิตุํ. น หิ เอวรูปํ ลกฺขณญฺญถตฺตํ นาม เตสํ อตฺถิ. ภาวญฺญถตฺตเมว อตฺถิ. ตตฺถ ‘‘ลกฺขณญฺญถตฺตํ’’ นาม ปถวี อาโปภาวํ คจฺฉติ. อาโป ปถวิภาวํ คจฺฉตีติอาทิ. ‘‘ภาวญฺญถตฺตํ’’ นาม ปถวี กทาจิ กกฺขฬา โหติ. กทาจิ มุทุกา. อาโป กทาจิ อาพนฺธนมตฺโต โหติ. กทาจิ ปคฺฆรณโก. เตโช กทาจิ อุณฺโห, กทาจิ สีโต. วาโย กทาจิ วิตฺถมฺภนมตฺโต, กทาจิ สมุทีรโณติ. เอวํ เอกเมกสฺสา ธาตุยา ติกฺข มนฺท โอมตฺตาธิมตฺตวเสน กฺริยาสงฺกนฺติ นาม อตฺถีติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘อุณฺหเตเชน ยุตฺโตหิ อาโป อุณฺหตฺตเมว คจฺฉติ, ยถา ตํ อุณฺหเตเชน ยุตฺตา ปถวีปิ วาโยปิ อุณฺหตฺตเมว คจฺฉนฺตี’ติ. ตํ ลกฺขณญฺญถตฺตวจนํ โหติ. น ยุชฺชติ. น หิ อุณฺหเตเชน ยุตฺตา สพฺเพเตธมฺมา [Pg.195] อุณฺหตฺตํ คจฺฉนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน สภาวํ น วิชหนฺติ. ตถาหิ ตสฺมึ ปกฺกุถิเต สนฺตตฺเต โลหรเส ภาโว อุณฺหตฺตํ น คจฺฉติ. อาพนฺธน สภาวํ วา ปคฺฆรณ สภาวํ วา น วิชหติ. ยทิ อุณฺหตฺตํ คจฺเฉยฺย, ตํ สภาวํ วิชเหยฺย. เอวํสติ, ตสฺมึ โลหรเส อาพนฺธนากาโร วา ปคฺฆรณากาโร วา น ปญฺญาเยยฺย. สพฺเพรูป ธมฺมา วิกฺกิเรยฺยุํ. วิกฺกิริตฺวา อนฺตรธาเรยฺยุํ. น จ น ปญฺญายติ. นาปิ วิกฺกิรนฺติ. โนจ ตตฺถ อาพนฺธนากาโร อุณฺหตฺตํ คจฺฉติ. อญฺโญหิ อาพนฺธนากาโร, อญฺญํ อุณฺหตฺตํ. อาพนฺธนากาโร อาโป, อุณฺหตฺตํ เตโช. ตตฺถ ปถวิวาเยสุปิ เอเสวนโย. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ เต สห ปวตฺเตยฺยุํ. ตตฺถ สีตตา อาโปนาม, อุณฺหตา เตโช นามาติ วตฺตพฺพา สิยุํ. น ปน เต สห ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ตถา น วตฺตพฺพา โหนฺตีติ ทสฺเสตี’’ติ. ตํ สุวุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เตสํ อนวฏฺฐานโต’’ติ เอเตน สเจ เต สีตุณฺหา อวฏฺฐิตา สิยุํ. อถ สพฺพกาเลปิ สีตตา อาโปนาม, อุณฺหตา เตโชนามาติ วตฺตพฺพา สิยุํ. น ปน เต อวฏฺฐิตา โหนฺติ. อนวฏฺฐิตา เอว โหนฺติ. ตสฺมา ตถา น วตฺตพฺพา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อนวฏฺฐิเตสุ สนฺเตสุ ยทิ สีตตา อาโป นาม, อุณฺหตา เตโชนามาติ วเทยฺยุํ. เอวญฺจสติ, อาปเตชาปิ อนวฏฺฐิตา สิยุํ. โย อิทานิ อาโป, โสเยว ขณนฺตเร เตโช นาม. โย วา อิทานิ เตโช, โสเยว ขณนฺตเร อาโป นามาติ อาปชฺเชยฺยุํ. น จ สกฺกา ตถา ภวิตุํ. ลกฺขณญฺญถตฺเต อสนฺเต โวหารญฺญถตฺตสฺสปิ อสมฺภวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘โอรปารานํ วิย เตสํ อนวฏฺฐานโต จ วิญฺญายตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘วิญฺญายตี’’ติ สาสีตตา เตโชเยว, น อาโปติ วิญฺญายตีติ.

ගෝචර රූපයන්හි ‘වර්ණ විශේෂය’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වර්ණයේ වෙනස් වීමයි. හදවතෙහි හටගත් ස්වභාවය ‘හදයංගත භාවය’ නමින් හැඳින්වේ. මෙහි ‘භාවය’ යනු අදහසයි. මුහුණේ වර්ණ විපර්යාසය දැක ‘මොහු සතුටු වෙයි, මොහු රුචි කරයි, මොහු කිපෙයි, මොහු සොම්නස් සහගතය, මොහු දොම්නස් සහගතය’ යනාදී වශයෙන් දැනගැනීමට හේතු වන බැවින් එය ප්‍රකාශ කරයි. ‘පකතියා පි’ යන්නෙන් වර්ණයේ විශේෂ වෙනසකට පත් නොවී ද යන්න අදහස් කෙරේ. ‘යං කිංචි දබ්බං’ යනු සවිඥානක වස්තුවයි. ‘සම-විසම’ යන්න පෙර විස්තර කරන ලදී. ඒ ඒ අර්ථය පවසයි, එය අසා ඒ ඒ අර්ථය දැනගන්නා බැවිනි. තමාගේ වස්තුව පවසයි, එය අසා ඒ වස්තුව ද දැනගන්නා බැවිනි. ‘තමාගේ වස්තුව සූචනය කරයි’ යන්නෙන් මෙහි මෙබඳු දෙයක් ඇතැයි ප්‍රකාශ කිරීම අදහස් වේ. ‘ස්පර්ශ කරනු ලැබේ’ යනු ස්පර්ශ කොට දැනගනු ලැබේ යන්නයි. ‘එය’ යනු ස්පර්ශ කිරීමයි. ‘එය’ යන්නෙන් ආපෝ ධාතුව අදහස් වේ. ‘ද්‍රව බව’ යනු තෙතමනය සහිත දියර ස්වභාවයයි. ස්පර්ශ කිරීමෙන් ගනු ලබන එය ආපෝ ධාතුව විය හැකිය යනුවෙන් චෝදනාවක් නැඟේ. ඊට පිළිතුර මෙසේ දෙනු ලැබේ: එය එසේ විය නොහැක, එබැවින් එය තේජෝ ධාතුවම මිස ආපෝ ධාතුව නොවේ. මෙහිදී ස්පර්ශයෙන් ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වුවද එම සීතල බව ද ආපෝ ධාතුවම මිස තේජෝ ධාතුව නොවේ. මන්දයත්, සීතල හා උණුසුම් වශයෙන් ආපෝ ධාතුව ද දෙවදෑරුම් විය හැකි බැවිනි. ඒ උණු ලෝහ දියරයේ ඇති උණුසුම් බව ‘උණුසුම් ආපෝ’ ලෙසත්, සීතල වස්තූන්හි සීතල බව ‘සීතල ආපෝ’ ලෙසත් හඳුන්වන්නේ නම්, එවිට තේජෝ ධාතුව කියා දෙයක් නැති බවට පත් වේ යනුවෙන් පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. ‘එකට පවතින්නේ නැති බැවින්’ යනු එක්වරම ක්‍රියාත්මක නොවන බැවිනි. ගඟක ඉවුර ‘මෙය මෙතෙරය, මෙය එතෙරය’ කියා නියතයක් නැත්තා සේ, තමා සිටින තැන ‘මෙතෙර’ ලෙසත්, අනෙක් පැත්ත ‘එතෙර’ ලෙසත් ව්‍යවහාර කෙරේ. මෙසේ එතෙර-මෙතෙර යන්නෙහි ස්ථාවර බවක් නැත. මෙහිදී ‘සීතල හා උණුසුම එකට නොපවතින බැවින්’ යන්නෙන්, ඉදින් ඒවා එකට පවතින්නේ නම් එහි සීතල බව ආපෝ ධාතුව ලෙසත්, උණුසුම් බව තේජෝ ධාතුව ලෙසත් පැවසිය හැකි බව පෙන්වා දෙයි. එහෙත් ඒවා එකට නොපවතින බැවින් එසේ නොකිය යුතුය. එසේ නොවන්නේ ද නොවේ. මන්දයත්, උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ ආපෝ ධාතුව ද උණුසුම් බවට පත් වේ. උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ පඨවි හා වායෝ ධාතූන් ද උණුසුම් බවට පත් වන්නාක් මෙනි. එබැවින් ඒවා එකට නොපවතී. ඒවා එකට නොපැවතුණත් වෙනත් සීතල වස්තූන්හි ඇති සීතල බව ආපෝ ධාතුව යැයි පැවසිය යුතුය යනුවෙන් චෝදනාවක් කෙරේ. එසේ වන්නේ නම්, ඒ ලෝහ දියරයේ ඇති සියලු රූප ධර්මයන් උණුසුම් බවට පත් වන බැවින් ඒ සියල්ලම තේජෝ භාවයට පත් විය යුතුය. ‘උණුසුම් ලක්ෂණය තේජෝ ධාතුවයි’ කියා පවසා ඇති බැවිනි. ඉදින් සීතල වස්තූන්හි සීතල බවක් පවතී නම්, එහිදී ද ඒ හා එක්වූ සියලු රූප ධර්මයන් සීතල බවට පත් වේ. එවිට ඔබගේ මතය අනුව ඒ සියල්ලම ආපෝ භාවයට පත් විය යුතුය. එහෙත් එසේ විය නොහැක. මන්දයත්, ඒවායේ ලක්ෂණයේ වෙනස් වීමක් (ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං) නැත; ඇත්තේ ස්වභාවයේ වෙනස් වීමක් (භාවඤ්ඤථත්තං) පමණි. එහි ‘ලක්ෂණයේ වෙනස් වීම’ යනු පඨවි ධාතුව ආපෝ ධාතුව බවට පත් වීම හෝ ආපෝ ධාතුව පඨවි ධාතුව බවට පත් වීම ආදියයි. ‘ස්වභාවයේ වෙනස් වීම’ යනු පඨවි ධාතුව සමහර විට තද ගතියෙන් යුක්ත වීමත්, සමහර විට මෘදු වීමත්ය. ආපෝ ධාතුව සමහර විට ඇලෙන සුළු වීමත්, සමහර විට ගලා යන සුළු වීමත්ය. තේජෝ ධාතුව සමහර විට උණුසුම් වීමත්, සමහර විට සීතල වීමත්ය. වායෝ ධාතුව සමහර විට පිම්බෙන සුළු වීමත්, සමහර විට සැලෙන සුළු වීමත්ය. මෙසේ එක එක ධාතුවක තියුණු, මද, හීන හෝ අධික බව අනුව ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනසක් ඇත. එබැවින් ‘උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ ආපෝ ධාතුව උණුසුම් බවට පත් වේ, පඨවි හා වායෝ ධාතූන් ද උණුසුම් බවට පත් වේ’ යැයි පැවසීම ලක්ෂණයේ වෙනස් වීමක් ලෙස සැලකෙන බැවින් එය නොගැලපේ. උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ පමණින් ඒ සියලු ධර්මයන් උණුසුම් බවට පත් නොවේ. ඒවා තමන්ගේ ස්වභාවය අත්නොහරී. එනම්, රත් වූ ඒ ලෝහ දියරයේ ස්වභාවය උණුසුම් බවට පත් නොවේ. එහි ඇලෙන සුළු බව හෝ ගලා යන සුළු බව එය අත්නොහරී. ඉදින් එය උණුසුම් බවට (ලක්ෂණයෙන්) පත් වූයේ නම්, එහි නියම ස්වභාවය අත්හැරිය යුතුව තිබුණි. එවිට ඒ ලෝහ දියරයේ ඇලෙන ස්වභාවය හෝ ගලා යන ස්වභාවය නොපෙනී යා යුතුය. සියලු රූප ධර්ම විසිරී ගොස් අතුරුදන් විය යුතුය. එහෙත් ඒවා නොපෙනී නොයයි, විසිරී ද නොයයි. එහි ඇලෙන ස්වභාවය උණුසුම් බවට පත් නොවේ. ඇලෙන ස්වභාවය යනු වෙනත් දෙයකි, උණුසුම් බව යනු වෙනත් දෙයකි. ඇලෙන ස්වභාවය ආපෝ ධාතුව වන අතර උණුසුම් බව තේජෝ ධාතුවයි. පඨවි හා වායෝ ධාතූන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. එබැවින් ‘ඉදින් ඒවා එකට පවතින්නේ නම් සීතල බව ආපෝ ලෙසත්, උණුසුම තේජෝ ලෙසත් පැවසිය යුතුය, එහෙත් ඒවා එකට නොපවතින බැවින් එසේ නොකිය යුතුය’ යන්න මැනවින් පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ‘ඒවායේ ස්ථාවර බවක් නැති බැවින්’ යන්නෙන්, ඉදින් ඒ සීතල හා උණුසුම ස්ථාවර වූයේ නම්, හැම කල්හිම සීතල බව ආපෝ ලෙසත්, උණුසුම් බව තේජෝ ලෙසත් පැවසිය හැකිව තිබුණි. එහෙත් ඒවා ස්ථාවර නැත. අස්ථාවරය. එබැවින් එසේ නොකිය යුතුය. මෙසේ අස්ථාවරව පවතිද්දී සීතල බව ආපෝ ලෙසත්, උණුසුම තේජෝ ලෙසත් පවසන්නේ නම්, එවිට ආපෝ හා තේජෝ ධාතූන් ද අස්ථාවර විය යුතුය. එවිට දැන් ආපෝ වූ දෙය මොහොතකින් තේජෝ බවටත්, දැන් තේජෝ වූ දෙය මොහොතකින් ආපෝ බවටත් පත් වන බවට නිගමනය වේ. එහෙත් එසේ විය නොහැක. ලක්ෂණයේ වෙනස් වීමක් නැති කල ව්‍යවහාරයේ වෙනස් වීමක් ද සිදු විය නොහැකි බැවිනි. එබැවින් ‘එතෙර මෙතෙර මෙන් ඒවායේ අස්ථාවර බව නිසා ද එය දත යුතුය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි ‘දැනගනු ලැබේ’ යන්නෙන් සීතල බව ද තේජෝ ධාතුවම මිස ආපෝ ධාතුව නොවන බව දැනගනු ලැබේ යන්න අදහස් වේ.

‘‘อถ ปนา’’ติอาทีสุ. ยํ ปุพฺเพ ปเรน วุตฺตํ ‘นนุ ทฺรวตา วา ผุสิตฺวา คยฺหตี’ติ. ตํ วิจาเรตุํ ‘‘อถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อถ ปนา’’ติ ยทิ ปน คยฺหติ, เอวํสตีติ จ. เอวญฺจสติ อารมฺมณ ภูโต เอว สิยาติ สมฺพนฺโธ. อยํ ปเนตฺถา ธิปฺปาโย. สเจ ทฺรวภาวภูโต อาโป ผุสิตฺวา คยฺเหยฺย. เอวํ สติ[Pg.196], อโยปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนมตฺตภูโต อาโปปิ ผุสิตฺวา คเหตพฺโพ สิยา. กสฺมา, อาปภาเวน เอกตฺตา. เอวญฺจสติ, เตสุ อโยปิณฺฑาทีสุ โส อาโป ตานิ หตฺเถน วา ปาเทน วา ผุสนฺตสฺส ปหรนฺตสฺส วินา อิตร มหาภูเตหิ วิสุํ กายิก สุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย สิยา. ยถาตํ, เตสฺเวว อโยปิณฺฑาทีสุ ปถวิมหาภูตํ วินา อิตรมหาภูเตหิ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย โหติ. เอวํ เตโชวาเยสุปีติ. น ปน โส วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา โส โผฏฺฐพฺพ สภาโว น โหติ. ยถา จ โส โผฏฺฐพฺพสภาโว น โหติ. ตถา ปกติ อุทกาทีสุ ทฺรวภาวภูโตปิ อาโป ตานิ ผุสนฺตสฺส ปหรนฺตสฺส กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย น โหติ. น จ โผฏฺฐพฺพ สภาโวติ. เอวญฺจสติ, กถํ อโยปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนมตฺตภูโต อาโป กายิกสุขทุกฺขานํ ปจฺจโย น โหติ. กถญฺจ เตสุ อิตรมหาภูตานิ วิสุํ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สณฺหถทฺธตาวเสนวา’’ติ เตสุ ฐิตาย ปถวิธาตุยา สณฺหถทฺธตาวเสน วา. สณฺหปถวีสุขเวทนาย ถทฺธปถวีทุกฺขเวทนาย อารมฺมณ ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อพฺภนฺตรตฺถมฺภนสฺสา’’ติ เตสํ อโยปิณฺฑาทีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตสฺส วิตฺถมฺภน สภาวสฺส. ‘‘โน อญฺญถา’’ติ ตานิตีณิ การณานิ ฐเปตฺวา อาพนฺธน กฺริยํ ปฏิจฺจ กายิกสุขทุกฺขุปฺปตฺติ นาม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ปกติ อุทกาทีสุ ทฺรวภาวภูตํ อาโปธาตุมฺปิ ผุสิตฺวา ชานนฺตีติ มหาชนา มญฺญนฺติ. ตพฺพิโสธเนน สห ลทฺธคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ปถมํ ทฺรวตา สหิตานิ. ล. ชานนฺตี’’ติ อิทํ ปธาน วจนํ. โลเก หตฺเถน ปรามสิตฺวา วา จกฺขุนา ทิสฺวา วา อิทํ รสฺสํ, อิทํ ทีฆํ, อิทํ วฏฺฏํ, อิทํ มณฺฑลนฺติอาทินา สณฺฐานํ ชานนฺตา หตฺถ ผุสเนน วา จกฺขุ ทสฺสเนน วา สเหว ตํ ชานนฺตีติ มญฺญนฺติ. ตตฺถ ปน ปุริมภาเค กายทฺวารวีถิ จิตฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนานิ ตีณิภูตานิ ผุสิตฺวา วา จกฺขุทฺวาร วีถิจิตฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนํ [Pg.197] รูปํ ทิสฺวา วา ปจฺฉา วตฺถุคฺคหณวีถิยา อุปฺปนฺนาย เอว สณฺฐานํ ชานนฺติ. เอเสวนโย รตฺติยํ อลาตจกฺกสณฺฐานํ ชานนฺตสฺสปิ. ตตฺถ ปน พหูนิปิ ปุพฺพาปรวีถิจิตฺตสนฺตานานิ อิจฺฉิตพฺพานิ. ตถา โลเก จกฺขุนา ทิสฺวา ทฺวารวาตปานาทีนํ ฉิทฺทวิวรานิ ชานนฺตา จกฺขุนา ทสฺสเนน สเหว ตานิ ชานนฺตีติ มญฺญนฺติ. ตตฺถ ปน ปุริมภาเค จกฺขุทฺวาริกวีถิ จิตฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนานิ กวาฏรูปภิตฺติ รูปานิ ปุนปฺปุนํ ทิสฺวา ปจฺฉา อลาตจกฺกสฺส มชฺเฌ วิวรํปิ ชานนฺตา วิย วิสุํ อุปฺปนฺนาย มโนทฺวาริก วิญฺญาณวีถิยา เอว ตํ ฉิทฺทวิวรภูตํ อากาสํ ชานนฺติ. ตถา หตฺเถน อุทกํ ผุสนฺตสฺส ปถมํ ทฺรวสหิตานิ วิลีนานิ มุทูนิ ตีณิโผฏฺฐพฺพ มหาภูตานิ วิสุํ วิสุํ กายทฺวาริก วีถิ จิตฺเตหิ ผุสนกิจฺเจน อารมฺมณํ กริตฺวา ปจฺฉา วิสุํ สุทฺธาย มโนทฺวาริก วีถิยา เอว ทฺรวภาวสงฺขาตํ ปคฺฆรณก อาโปธาตุํ ชานนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ ทฺรวภาวํปิ หตฺเถน ผุสเนน สเหว ชานนฺตีติ มญฺญนฺตีติ อธิปฺปาโย.

"අථ පනා" යනුවෙන් ආරම්භ වන තන්හි, "දියර බව නොහොත් ද්‍රව ස්වභාවය ස්පර්ශ කොට ග්‍රහණය කර ගත හැකි නොවේද?" යනුවෙන් පෙර අන්‍යයන් විසින් දක්වන ලද මතය විමසීම සඳහා "අථ පනා" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "අථ පනා" යනු ඉදින් ග්‍රහණය කරන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි යන අර්ථයයි. එසේ වන්නේ නම්, (එම ද්‍රව ස්වභාවය) ආරම්මණයක්ම විය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි අදහස මෙයයි: ඉදින් ද්‍රව ස්වභාවය වූ ආපෝ ධාතුව ස්පර්ශයෙන් ග්‍රහණය කළ හැක්කේ නම්, එවිට යකඩ ගුලාදියෙහි බැඳීම (ආබන්ධන) පමණක් වූ ආපෝ ධාතුව ද ස්පර්ශයෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු වන්නේය. එයට හේතුව ආපෝ ස්වභාවයෙන් එය එකක්ම වන බැවිනි. එසේ වන්නේ නම්, ඒ යකඩ ගුලාදිය අතින් හෝ පයින් හෝ ස්පර්ශ කරන, පහර දෙන තැනැත්තාට අනෙක් මහා භූතයන්ගෙන් වෙන්ව, එම ආපෝ ධාතුව පමණක් තනිවම කායික සැප දුක් උපදවන ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් විය යුතුය. යම් සේ එම යකඩ ගුලාදියෙහිම පඨවි මහා භූතය අනෙක් මහා භූතයන්ගෙන් වෙන්ව කායික සැප දුක් සඳහා වෙන් වෙන්ව ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේද, තේජෝ වායෝ ධාතූන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එහෙත් එම ආපෝ ධාතුව වෙන්ව කායික සැප දුක් සඳහා ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එබැවින් එය ස්පර්ශයට ගෝචර වන (ඵොට්ඨබ්බ) ස්වභාවයක් නොවේ. එම ආපෝ ධාතුව ස්පර්ශ ස්වභාවයක් නොවන බැවින්, සාමාන්‍ය ජලාදියෙහි පවතින ද්‍රව ස්වභාවය වූ ආපෝ ධාතුව ද, එය ස්පර්ශ කරන හෝ පහර දෙන තැනැත්තාට කායික සැප දුක් උපදවන ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එය ස්පර්ශ ස්වභාවයක් ද නොවේ. එසේ නම්, යකඩ ගුලාදියෙහි බන්ධනයක් පමණක් වූ ආපෝ ධාතුව කායික සැප දුක් වලට හේතු නොවන්නේ කෙසේද? එමෙන්ම අනෙක් මහා භූතයන් වෙන් වෙන්ව කායික සැප දුක් වලට හේතු වන්නේ කෙසේද? එය පෙන්වා දීම පිණිස "යඤ්හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සණ්හථද්ධතාවසේනවා" යනු එහි පවතින පඨවි ධාතුවේ සුමුදු බව (සණ්හ) හෝ තද බව (ථද්ධ) මගිනි. සුමුදු පඨවි ස්වභාවය සැප වේදනාවටත්, තද පඨවි ස්වභාවය දුක් වේදනාවටත් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් වන බව මෙයින් කියවේ. සෙසු ධාතූන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේමය. "අභ්‍යන්තරත්ථම්භනස්ස" යනු එම යකඩ ගුලාදිය තුළ පවතින විත්තම්භන (දැරීම/පිම්බීම) ස්වභාවයයි. "නෝ අඤ්ඤථා" යනු එම කරුණු තුන හැර, ආබන්ධන ක්‍රියාව (බැඳීම) නිසා පමණක් කායික සැප දුක් ඉපදීමක් නැති බව අදහසයි. දැනුදු සාමාන්‍ය ජනයා සිතන්නේ ජලය වැනි දෙයෙහි පවතින ද්‍රව ස්වභාවය වූ ආපෝ ධාතුව ස්පර්ශ කිරීමෙන් දැනගන්නා බවයි. එය නිවැරදි කරමින් ලැබෙන අවබෝධය පෙන්වා දීම සඳහා "තස්මා" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "පළමුව ද්‍රව ස්වභාවය සහිත... දැනගනිති" යන්න ප්‍රධාන වාක්‍යයයි. ලෝකයෙහි මිනිසුන් අතින් ස්පර්ශ කොට හෝ ඇසින් දැක හෝ "මෙය කොටය, මෙය දිගය, මෙය රවුම්ය, මෙය වටකුරුය" යනාදී වශයෙන් සටහන (සණ්ඨානය) දැනගන්නා විට, ඔවුහු එය අතින් ස්පර්ශ කිරීමෙන් හෝ ඇසින් දැකීමෙන් හෝ ඒ සමඟම දැනගන්නා බව සිතති. එහෙත් එහි පළමුව කායද්වාර වීථි සිතින් වර්තමාන මහා භූතයන් තුන ස්පර්ශ කොට හෝ, චක්ඛුද්වාර වීථි සිතින් වර්තමාන රූපය දැක හෝ, පසුව උපදින වස්තුග්‍රහණ වීථියෙන්ම සණ්ඨානය (හැඩය) දැනගනිති. රාත්‍රී කාලයෙහි අලාත චක්‍රයක සණ්ඨානය දැනගන්නා තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයමය. එහිදී පූර්ව හා අපර චිත්ත වීථි පරම්පරා රාශියක්ම ඇතිවන බව දත යුතුය. එමෙන්ම ලෝකයෙහි ඇසින් දැක දොර ජනෙල් ආදියෙහි සිදුරු හා විවරයන් දැනගන්නා විට, ඇසින් දැකීමත් සමඟම ඒවා දැනගන්නා බව සිතති. එහෙත් එහිදී පළමුව චක්ඛුද්වාරික වීථි සිතින් වර්තමාන දොර හෝ බිත්ති රූප නැවත නැවත දැක, පසුව අලාත චක්‍රයක මැද විවරය දැනගන්නාක් මෙන්, වෙන්ව උපදින මනෝද්වාරික විඤ්ඤාණ වීථියෙන්ම එම සිදුරු හා විවර ස්වභාවය වූ ආකාශය දැනගනිති. එසේම අතින් ජලය ස්පර්ශ කරන තැනැත්තා හට පළමුව ද්‍රව ස්වභාවය සහිත වූ, දිය වූ, මෘදු වූ (ඵොට්ඨබ්බ) මහා භූතයන් තුන වෙන් වෙන්ව කායද්වාරික වීථි සිත් මගින් ස්පර්ශ කිරීමේ කෘත්‍යය හරහා ආරම්මණ කරගෙන, පසුව වෙන් වූ ශුද්ධ මනෝද්වාරික වීථියෙන්ම ද්‍රව ස්වභාවය යැයි කියනු ලබන වැගිරෙන සුළු ආපෝ ධාතුව දැනගනිති. එසේ වුවද, එම ද්‍රව ස්වභාවය ද අතින් ස්පර්ශ කිරීමත් සමඟම දැනගන්නා බව සිතීම ඔවුන්ගේ අදහසයි.

คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ อาห ‘‘คุนฺนํ จรณฏฺฐานํ’’ติ. อกฺขร วิทู ปน โคสทฺทํ อินฺทฺริยตฺเถปิ อิจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘โคติ วา’’ติอาทึ. ตานิ จกฺขาทีนิ เอเตสุ รูปาทีสุ จรนฺติ, เอตานิ วา รูปาทีนิ เตสุ จกฺขาทีสุ จรนฺติ. ตตฺถ ปุริเมน คาโว อินฺทฺริยานิ จรนฺติ เอเตสูติ โคจรานีติ ทสฺเสติ. ปจฺฉิเมน โคสุอินฺทฺริเยสุ จรนฺตีติ โคจรานีติ. อิมานิ ปน ปญฺจ รูปาทีนิ.

ගවයෝ මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් "ගවයන්ගේ හැසිරෙන ස්ථානය (ගෝචරය)" යයි කියන ලදී. අක්ෂර පණ්ඩිතයෝ වනාහි 'ගෝ' යන ශබ්දය ඉන්ද්‍රිය යන අර්ථයෙහි ද පිළිගනිති; ඒ නිසා "ගෝති වා" යනාදිය පවසන ලදී. ඒ චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයෝ මේ රූපාලම්භනයන්හි හැසිරෙති, නොහොත් මේ රූපාලම්භනයෝ ඒ චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන්හි හැසිරෙති. එහි මුලින් දැක්වූ ක්‍රමයට 'ගවයන්' වැනි වූ ඉන්ද්‍රියයෝ මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් මේවා 'ගෝචර' නම් වේ. දෙවන ක්‍රමයට 'ගෝ' නම් වූ ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි මේ අරමුණු හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් 'ගෝචර' නම් වේ. මේවා වනාහි රූප ආදී පංච අරමුණුය.

ภาวทฺวเย. อิจฺฉนฏฺเฐน ฐานฏฺเฐน ฐปนฏฺเฐน จ อิตฺถี. สาหิกามรติ อตฺถาย สยํปิ อญฺญํกามิกํ อิจฺฉติ. สยญฺจ กามิเกน อิจฺฉียติ. อญฺโญ จ กามิโก ฆราวาส สุขตฺถาย ตตฺถ ฐานํ อุเปติ, ปติฏฺฐาติ. อายติญฺจ กุลวํสปฺปติฏฺฐานตฺถาย ตตฺถ กุลวํส พีชํ ฐเปตีติ. ปูรณฏฺเฐน อิจฺฉนฏฺเฐน จ ปุริโส. โสหิ อตฺตหิตญฺจ ปูเรติ, ปรหิตญฺจ อิจฺฉติ. อิธโลกหิตญฺจ ปูเรติ, ปรโลกหิตญฺจ อิจฺฉติ. อุภยโลกหิตญฺจ ปูเรติ, โลกุตฺตรหิตญฺจ อิจฺฉติ, เอสติ, คเวสตีติ. ปุมสฺสสกํ ปุํสกํ. ปุริสลิงฺคาทิ. นตฺถิ ปุํสกํ เอตสฺสาติ นปุํสกํ. ‘‘ยสฺส ปน ธมฺมสฺสา’’ติ ภาวรูปธมฺมสฺส. ‘‘ตํ’’ติ ขนฺธปญฺจกํ. มหาสณฺฐานํ [Pg.198] สตฺตานํ ชาติเภทํ ลิงฺเคติ ญาเปตีติ ลิงฺคํ. ลกฺขณปาฐกา นิมินนฺติ สญฺชานนฺติ กลฺยาณ ปาปกํ กมฺมวิปากํ เอเตนาติ นิมิตฺตํ. กิริยา กุตฺตํ. อายุกนฺตํ กปฺปียติ สงฺขรียตีติ อากปฺโป. สพฺเพเปเตลิงฺคาทโย. โสจ อวิสทาทิภาโว. ‘‘วจเนสุจา’’ติ อิตฺถิสทฺทปุริสสทฺทาทีสุ จ. ‘‘วจนตฺเถสุ จา’’ติ อิตฺถิ สณฺฐาน ปุริสสณฺฐานาทิ อตฺเถสุ จ. ‘‘นิมิตฺตสทฺโท วิยา’’ติ นิมิตฺต สทฺโท องฺคชาเต ปากโฏ วิยาติ. น ปากโฏ ทิฏฺโฐ. อปากโฏ ปน กตฺถจิ ทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย. ‘‘ภวนฺติ สทฺทพุทฺธิโย’’ติ สทฺทสตฺถนโย. ‘‘ภวนฺติ ลิงฺคาทีนี’’ติ อฏฺฐกถานโย. ตตฺถ หิ อิตฺถิลิงฺคาทีนํ เหตุภาว ลกฺขณนฺติ วุตฺตํ. ‘‘เอตสฺมึ สตี’’ติ จ ชาติยา สติ, ชรามรณํ โหติ. อสติ น โหตีติ เอตฺถวิย เหตุ ผลภาวปากฏตฺถํ วุตฺตํ.

භාව රූප දෙක පිළිබඳවයි. කැමති වන අර්ථයෙන්, පිහිටන අර්ථයෙන් සහ තබන (පිහිටුවන) අර්ථයෙන් 'ස්ත්‍රී' නම් වේ. ඇය කාම රතිය පිණිස තමා ද අන්‍ය කාමිකයෙකු කැමති වෙයි. තමා ද කාමිකයෙකු විසින් කැමති වෙනු ලබයි. අන්‍ය වූ ද කාමිකයෙක් ගිහිගෙයි වාසය කිරීමේ සැපය පිණිස එහි (ස්ත්‍රිය කෙරෙහි) පැමිණෙයි, පිහිටයි. මතු කාලයෙහි කුල පරම්පරාව පැවතීම පිණිස එහි කුල පරම්පරා බීජය (දරුවන්) තබයි. පිරීමේ අර්ථයෙන් සහ කැමති වීමේ අර්ථයෙන් 'පුරුෂ' නම් වේ. ඔහු තමාගේ යහපත ද සම්පූර්ණ කරයි, අනුන්ගේ යහපත ද කැමති වෙයි. මෙලොව යහපත ද සම්පූර්ණ කරයි, පරලොව යහපත ද කැමති වෙයි. දෙලොවම යහපත සම්පූර්ණ කරයි, ලෝකෝත්තර යහපත ද කැමති වෙයි, සොයයි, ගවේෂණය කරයි. පුරුෂයාට අයත් වූයේ 'පුංසක' (පුරුෂ නිමිත්ත) නම් වේ. පුරුෂ ලිංගය ආදියයි. මෙයට පුරුෂ ලිංගයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'නපුංසක' නම් වේ. 'යම් ධර්මයකට' යනු භාව රූප ධර්මයටයි. 'එය' යනු පංචස්කන්ධයයි. සත්ත්වයන්ගේ මහත් වූ හැඩරුව හා ජාති භේදය හඳුන්වන (ලිංගනය කරන) බැවින් 'ලිංග' නම් වේ. ලක්ෂණ පාඨකයෝ (පෙනුමෙන් ගුණ කියන්නෝ) මෙයින් යහපත් හා අයහපත් කර්ම විපාක මැන දනිති, හඳුනා ගනිති, එබැවින් 'නිමිත්ත' නම් වේ. ක්‍රියාව 'කූත්ත' නම් වේ. ආයුෂය පවත්නා තෙක් සකස් කරනු ලබන බැවින් 'ආකප්ප' (ඉරියව්) නම් වේ. මේ ලිංග ආදී සියල්ලම වේ. එය ද අපැහැදිලි බව ආදියයි. 'වචනයන්හි ද' යනු ස්ත්‍රී ශබ්ද, පුරුෂ ශබ්ද ආදියෙහි ද යන්නයි. 'වචනාර්ථයන්හි ද' යනු ස්ත්‍රී සටහන්, පුරුෂ සටහන් ආදී අර්ථයන්හි ද යන්නයි. 'නිමිත්ත ශබ්දය මෙන්' යනු නිමිත්ත ශබ්දය අංගජාතය (ලිංගය) කෙරෙහි ප්‍රකට වන්නාක් මෙනි. ප්‍රකටව දක්නට නැත. එහෙත් අප්‍රකටව යම් තැනක දක්නට ලැබේ යන්න අදහසයි. 'ශබ්ද බුද්ධීන් වෙති' යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයයි. 'ලිංග ආදිය වෙති' යනු අටුවා ක්‍රමයයි. එහි ස්ත්‍රී ලිංග ආදියට හේතු වූ භාව ලක්ෂණය කියන ලදී. 'මෙය ඇති කල්හි' යන්නෙන්, ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ ඇති වේ, නැති කල්හි ඇති නොවේ යන මෙහි මෙන් හේතු ඵල ස්වභාවය ප්‍රකට කිරීම පිණිස පවසන ලදී.

วตฺถุรูเป. นิรุตฺตินเยน วจนตฺถา ภวนฺติ. ธาตุ ทฺวยํ นาม มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ ทฺวยํ. ‘‘อวตฺวา’’ติ หทย วตฺถุํ อวตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ หทย วตฺถุ รูปํ. ‘‘ปญฺจา’’ติ ปญฺจวตฺถูนิ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ กุสลาทีนํ. ‘‘ตตฺถ วุตฺตํ’’ติ ปฏฺฐาเน วุตฺตํ. ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสายา’’ติ ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺตีติ อิมํ ปาฐํ นิทฺทิสติ. ‘‘อนญฺญ สาธารเณสุ ฐาเนสู’’ติ จกฺขุ วตฺถาทีหิ อญฺญวตฺถูหิ อสาธารเณสุ กุสลากุสลฏฺฐาเนสุ.

වස්තු රූප පිළිබඳවයි. නිරුක්ති ක්‍රමයට වචනාර්ථයන් දැක්වේ. ධාතු දෙකක් නම් මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව යන දෙකයි. 'පවසන්නේ නැතිව' යනු හෘදය වස්තුව ගැන පවසන්නේ නැතිවයි. 'එය' යනු හෘදය වස්තු රූපයයි. 'පස' යනු වස්තු රූප පහකි. 'එම' යනු එම කුසලාදීන්ගේ (සිත්වල) යන්නයි. 'එහි කියන ලදී' යනු පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි කියන ලදී යන්නයි. 'යම් රූපයක් නිසා' යනු යම් රූපයක් ඇසුරු කරගෙන මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව පවතී ද යන මේ පාඨය දක්වයි. 'අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ස්ථානයන්හි' යනු චක්ඛු වස්තු ආදී අන්‍ය වස්තූන්ට අසාධාරණ වූ කුසල් අකුසල් උපදින අවස්ථාවන්හි යන්නයි.

ชีวิตรูเป. ‘‘อาธิปฺปจฺจโยเคนา’’ติ อธิปติภาวโยเคน. ‘‘อธิปติภาโว’’ติ จ อินฺทฺริยปจฺจย กิจฺจํ วุจฺจติ. น อธิปติ ปจฺจยกิจฺจํ. ‘‘ชีวนฺตี’’ติ หริตภาวํ น วิชหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. น หิ ตานิ เอกนฺเตน ชีวนฺตานิ นาม โหนฺติ. ชีวิต รูปสฺส เอกนฺต กมฺมชสฺส พหิทฺธา อนุปลทฺธตฺตา. กมฺมชรูปานิ ชีวนฺติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กมฺเม อสนฺเตปี’’ติ กมฺมเจตนาย ปุพฺเพ นิรุทฺธตฺตา วุตฺตํ. ตทตฺถํ พฺยติเรกโต ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘ตถาหี’’ติอาทิมาห. ‘‘อิตร รูปานี’’ติ จิตฺตชรูปาทีนิ. เอกวีถิวาโร นาม ปญฺจทฺวารวีถิวาโร. มโนทฺวารวีถิวาโร เอกชวน วาโรติ [Pg.199] วุตฺโต. ปริจฺฉินฺนํ โหติ. กสฺมา, เอเกกสฺมึ วีถิวาเร นิรุทฺเธ ภวงฺค สมเย อสทิสสฺส รูปสนฺตานสฺส ปาตุพฺภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตญฺจ โข รูปวิเสสํ ชานนฺตสฺเสว ปากฏํ โหติ. อชานนฺตสฺส ปน ตงฺขณมตฺเต อปากฏํ. กสฺมา, ตาทิสสฺสปิ อุตุชรูปสนฺตานสฺส โถกํ ปวตฺตนโต. ยสฺสหิ โทส สมุฏฺฐิเตน รูปสนฺตาเนน มุขรูปํ ทุพฺพณฺณํ โหติ. ตสฺส โทเส นิรุทฺเธปิ ตํ รูปํ โถกํ ทุพฺพณฺณเมว ขายตีติ. ‘‘อุตุชาหารชานญฺจ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ’’ติ อธิกาโร. เอกํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ วุตฺตํ. น นุ จกฺขุโสตาทีนิ กมฺมชรูปสนฺตานานิปิ ปวตฺติกาเล กทาจิ สุปฺปสนฺนานิ, กทาจิ ปสนฺนานิ, กทาจิ อปฺปสนฺนานิ ทิสฺสนฺตีติ. สจฺจํ, ตถา ปวตฺติ ปน สนฺตาน วิจฺเฉเทน น โหติ, นานาวิจฺฉินฺเน จ เอเกกสฺมึ สนฺตาเน เตสํ ปุนฆฏนํ นาม นตฺถิ. สกึ อนฺโธ อนฺโธเยว โหติ. พธิโรจ พธิโรเยวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยทิ เอวํ’’ติ เอวํ ยทิ สิยาติ อตฺโถ. ‘‘อรูป ธมฺมานํ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ’’ติ อธิกาโร. ‘‘วิปากานี’’ติ ภวงฺคภูตานิ วิปากานิ. เอกสนฺตติวเสน ปวตฺติสฺสนฺติเยว, ตสฺมา เตสํ นานาสนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม น วตฺตพฺพํ. กสฺมา, ยาวชีวมฺปิ เอก กมฺมนิพฺพตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ กุสลา กุสล กฺริยจิตฺตานิ ปน. ‘‘ตทารมฺมณา’’ติ นิรุทฺธารมฺมณา. อทฺธานปฺผรณานุภาเวน ปวตฺตนฺติเยว. น ปน จิตฺตชรูปาทีนิ วิย อตฺตโน ชนกปจฺจเย นิรุทฺเธ นิรุชฺฌนฺติ. อยํ อรูปธมฺมานํ ชีวนฺตตฺเต วิเสโสติ อธิปฺปาโย. ‘‘อยมตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ อรูป ธมฺมานํ ชีวนฺตตาวิเสโส วตฺตพฺโพ. ยถา รูปสนฺตติยํ อนนฺตร ปจฺจโย นาม นตฺถิ. จุติกาเล ภวนฺตรรูปสนฺตานสฺส กิญฺจิ ปจฺจยตฺตํ อนุปคนฺตฺวา นิรุชฺฌติ. เตน ภวนฺตร ปาตุพฺภาโว นาม เตสํ นตฺถิ. น ตถา อรูปสนฺตติยํ. ตตฺถ ปน จุติจิตฺตมฺปิ ปฏิสนฺธิยา อนนฺตร ปจฺจโย หุตฺวา นิรุชฺฌติ. เตน ภวนฺตรปาตุพฺภาโว นาม เตสํ อตฺถิ. อยมฺปิ อรูปธมฺมานํ ชีวนฺตตฺเต วิเสโส. ตสฺมา อรูปธมฺมานํปิ กมฺมชรูปานํ วิย นิจฺจํ ชีวิตโยเคน ชีวนฺตตฺตา สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม น ภเวยฺยาติ น โจเทตพฺพนฺติ. กุสลา กุสล กฺริยจิตฺตานิ นาม [Pg.200] อกมฺมชานิ โหนฺติ. จิตฺตชรูปาทีนิ วิย อตีตํ กมฺมํ อนเปกฺขิตฺวา ตงฺขณิเกหิ นานาปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เตสํ ชีวนฺตานํปิ สตํ อชีวนฺตานํ จิตฺตชรูปาทีนํ วิย นานาสนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. ชีวนฺตตา วิเสโสปิ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ เกจิ วทนฺติ. รุกฺขาทีสุปิ ชีวิตํ นาม อตฺถิ. ยโต เตสํ หริตตา จ อหริตตา จ รูหนญฺจ-อรูหนญฺจ ทิสฺสตีติ. วุจฺจเต, ยทิ เตสํ ชีวิตํ นาม อตฺถิ, อรูปชีวิตํ วา สิยา, รูปชีวิตํ วา. ตตฺถ สเจ อรูปชีวิตํ โหติ. ยถา เตน สมนฺนาคโต สตฺโต ปุนปฺปุนํ มริตฺวา ปุนปฺปุนํ ภวนฺตเร ปาตุพฺภวนฺติ. ตถา รุกฺขาปิ มริตฺวา ภวนฺตเร ปาตุพฺภเวยฺยุํ. อถ รูปชีวิตํ สิยา. ยถา สตฺตานํ จกฺขาทิ องฺเคสุ ชีวิต สนฺตาเน ภินฺเน ตานิ องฺคานิ ปุน ชีวนฺตานิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ตถา รุกฺขาปิ ขนฺเธสุ วา สาขาสุวา ฉินฺเนสุ ชีวิตสนฺตาเน ภินฺเน เตขนฺธาวา สาขาโย วา ปุน อญฺญตฺถ โรเปตุํ น สกฺกา ภเวยฺยุํ. สกฺกา เอว ภวนฺติ. ตสฺมา ตทุภยํปิ ชีวิตํ นาม เตสํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวนิปาเฐ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหตีติ เอตฺถ กมฺมํ ฐิติการณํ เอว น โหตีติ โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘อาหารชาทีนํ’’ติอาทึ. เอกกลาเป คตา ปวตฺตา สหชาต ปจฺจยา, เตหิ อายตฺตา ปฏิพทฺธาติ วิคฺคโห. กมฺมาทีนํ รูปชนกปจฺจยานํ ชนกานุภาโว นาม รูปกลาปานํ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ผรติ, น ฐิติกฺขเณ. อุปจยสนฺตติโย จ อุปฺปาทกฺขเณ ลพฺภนฺติ, น ฐิติกฺขเณ. ตสฺมา ตา ชนกปจฺจยานุภาวกฺขเณ ลทฺธตฺตา กุโตจิชาตนามํ ลภนฺติ. ชรตาปน ฐิติกฺขเณ เอว ลพฺภติ, น อุปฺปาทกฺขเณ. ตสฺมา สา กุโตจิชาต นามํ น ลภติ. ยทิ ปน อาหารชาทีนํ รูปธมฺมานํ ฐิติ นาม อาหาราทิ ชนกปจฺจยายตฺตา ภเวยฺย. ชรตาปิ ชนกปจฺจยานุภาวกฺขเณว ลพฺภมานา สิยา. เอวญฺจสติ, สาปิ กุโตจิชาต นามํ ลเภยฺย. น ปน ลภติ. ตสฺมา เตสํ ฐิติ นาม ชนกปจฺจยายตฺตา น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตรถา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุปตฺถมฺภมานา’’ติ กลาปนฺตเร ฐตฺวา อุปตฺถมฺภมานา. ‘‘น ขณฐิติปฺปวตฺติยา’’ติ ขณฐิ ติภาเวน [Pg.201] ปวตฺติอตฺถาย อุปตฺถมฺภนฺติ, อนุปาเลตีติ โยชนา. สพฺเพสํปิ รูปารูปธมฺมานํ. ‘‘ตํ’’ติ วิภาวนิวจนํ. ‘‘อิทํ ปนา’’ติ ชีวิตรูปํ ปน.

ජීවිත රූපය පිළිබඳව: ‘ආධිප්පච්චයෝගේනා’ යනු අධිපති භාවයේ යෙදීමෙනි. ‘අධිපතිභාවෝ’ යනු ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි කෘත්‍යයට කියනු ලැබේ. අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි කෘත්‍යය නොවේ. ‘ජීවන්ති’ යනු (ගස් වැල් ආදියේ) නිල් පැහැය (නැවුම් බව) අත්නොහරින බව කියන ලදි. එහෙත් ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම (සත්වයන් මෙන්) ජීවත් වන්නෝ නොවෙති. මන්ද යත්, ඒකාන්තයෙන්ම කර්මයෙන් හටගත් ජීවිත රූපය බාහිර ලෝකයෙහි (සත්ව ශරීරයෙන් බැහැරව) නොලැබෙන බැවිනි. කර්මජ රූපයන්ම ‘ජීවත් වේ’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කම්මේ අසන්තේපි’ යනු කර්ම චේතනාව පෙර නිරුද්ධ වූ බැවින් පවසන ලද්දකි. එම අර්ථය ව්‍යතිරේක වශයෙන් ප්‍රකට කරමින් ‘තථාහී’ යනාදිය වදාළහ. ‘ඉතර රූපනී’ යනු චිත්තජ රූප ආදියයි. ‘ඒකවීථිවාරෝ’ යනු පංචද්වාර වීථි වාරයයි. මනෝද්වාර වීථි වාරය ‘එක් ජවන වාරයක්’ ලෙස දක්වන ලදි. එය පිරිසිඳින ලද්දකි. එය එසේ වන්නේ ඇයිද යත්, එක් එක් වීථි වාරයක් නිරුද්ධ වූ විට භවාංග අවස්ථාවේදී අසදෘශ රූප සන්තතියක් පහළ වන බැවිනි. එය රූප විශේෂයන් දන්නා අයටම ප්‍රකට වේ. නොදන්නා අයට එම ක්ෂණයෙහි ප්‍රකට නොවේ. මන්ද යත්, එවැනි උතුජ රූප සන්තතියක් ස්වල්ප වේලාවක් පවතින බැවිනි. යම් හෙයකින් ද්වේෂයෙන් උපන් රූප සන්තතිය නිසා මුහුණේ රූපය විවර්ණ (අවලස්සන) වේද, ඒ ද්වේෂය නිරුද්ධ වූ පසුවද එම රූපය ස්වල්ප වේලාවක් විවර්ණවම පෙනේ. ‘උතුජාහාරජානංච සන්තති පච්චුප්පන්නං’ යන්න අධිකාරයයි. එය ‘එකම අද්ධා පච්චුප්පන්නයක්’ වන බව කියන ලදි. චක්ඛු, සෝත ආදී කර්මජ රූප සන්තතීන් පවතින කාලයේදී ඇතැම් විට ඉතා ප්‍රසන්නව, ඇතැම් විට ප්‍රසන්නව, ඇතැම් විට අප්‍රසන්නව පෙනෙන්නේ නොවේද? සත්‍යයකි, එහෙත් එම පැවැත්ම සන්තති විච්ඡේදයකින් (පරම්පරාව සිඳීමකින්) සිදු නොවේ. නිරන්තරයෙන් විසිරී පවතින එකම සන්තතියක එම රූපයන්ගේ නැවත එක්වීමක් නම් නැත. එක් වරක් අන්ධ වූ තැනැත්තා අන්ධයෙකුමය, බිහිරි වූ තැනැත්තා බිහිරෙකුමය යනු මෙහි අදහසයි. ‘යදි එවං’ යනු එසේ වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. ‘අරූප ධම්මානං සන්තති පච්චුප්පන්නං’ යන්න අධිකාරයයි. ‘විපාකානි’ යනු භවාංග වශයෙන් පවතින විපාකයෝය. ඒවා එක් සන්තතියක් වශයෙන්ම පවතින්නේය, එබැවින් ඒවාට නානා සන්තති ප්‍රත්‍යුත්පන්න යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, ජීවිතය පවතින තාක් ඒවා එකම කර්මයකින් නිපදවන බැවිනි. ‘ඉතරානි පනා’ යනු කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා සිත්ය. ‘තදාරම්මණා’ යනු නිරුද්ධ වූ අරමුණු ඇත්තාහුය. ඒවා කාලය පැතිරී යාමේ අනුභාවයෙන්ම පවතින්නේය. එහෙත් ඒවා චිත්තජ රූප ආදිය මෙන් තමන් උපදවන ප්‍රත්‍යය නිරුද්ධ වූ විට නිරුද්ධ නොවේ. අරූප ධර්මයන්ගේ පවත්නා ස්වභාවයේ විශේෂය මෙයයි. ‘අයමත්ථෝ වත්තබ්බෝ’ යනු අරූප ධර්මයන්ගේ ජීවමාන බවෙහි පවත්නා විශේෂය පැවසිය යුතුය යන්නයි. රූප සන්තතියෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් නොමැත. චුති කාලයේදී මතු භවයේ රූප සන්තතියට කිසිදු ප්‍රත්‍යය භාවයකට පත් නොවී නිරුද්ධ වේ. එබැවින් රූපයන්ට මතු භවයක පහළ වීමක් නැත. අරූප සන්තතිය එසේ නොවේ. එහිදී චුති සිතද ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වී නිරුද්ධ වේ. එබැවින් ඒවාට මතු භවයක පහළ වීමක් ඇත. මෙයද අරූප ධර්මයන්ගේ ජීවමාන බවෙහි පවතින විශේෂයකි. එබැවින් අරූප ධර්මයන්ද කර්මජ රූප මෙන් නිරන්තරයෙන් ජීවිතය හා යෙදී පවතින බැවින්, ඒවා සන්තති ප්‍රත්‍යුත්පන්න නොවේ යැයි චෝදනා නොකළ යුතුය. කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා සිත් කර්මයෙන් උපන්නාහු නොවෙති. ඒවා චිත්තජ රූප ආදිය මෙන් අතීත කර්මයට අපේක්ෂා නොකර, ඒ ඒ ක්ෂණයෙහි පවතින විවිධ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදී. එබැවින් ජීවත් වන්නා වූ ඒවාටද, ජීවත් නොවන චිත්තජ රූප ආදියට මෙන් නානා සන්තති ප්‍රත්‍යුත්පන්න භාවයක් ඇත. ජීවමාන බවෙහි විශේෂයක්ද ඇත්තේය. මෙහිදී ඇතැම්හු මෙසේ කියති: ‘ගස් වැල් ආදියෙහිද ජීවිතයක් ඇත. මන්ද යත් ඒවායේ නැවුම් බව, වියළී යාම සහ වැඩීම හෝ නොවැඩීම දක්නට ලැබෙන බැවිනි.’ එයට මෙසේ කියනු ලැබේ: ඉදින් ඒවාට ජීවිතයක් ඇත්නම්, එය අරූප ජීවිතයක් හෝ රූප ජීවිතයක් විය යුතුය. ඉදින් එය අරූප ජීවිතයක් නම්, එයින් සමන්විත සත්වයා නැවත නැවත මැරෙමින් මතු භවයන්හි උපදින්නා සේ, ගස් වැල්ද මැරී මතු භවයන්හි ඉපදිය යුතුය. ඉදින් එය රූප ජීවිතයක් නම්, සත්වයන්ගේ ඇස් ආදී අවයවයන්හි ජීවිත සන්තතිය බිඳී ගිය පසු එම අවයව නැවත පණ ගැන්විය නොහැකි වන්නා සේ, ගස්වලද කඳන් හෝ අතු කැපී ජීවිත සන්තතිය බිඳී ගිය පසු එම කඳන් හෝ අතු නැවත වෙනත් තැනක සිටුවිය නොහැකි විය යුතුය. එහෙත් (ගස්වල අතු) සිටුවිය හැකිය. එබැවින් ඒ දෙවැදෑරුම් ජීවිතයම ඒවාට නැති බව දත යුතුය. විභාවනී පාඨයෙහි: ‘න හි තේසං කම්මයේව ඨිතිකාරණං හෝති’ යන්නෙහි, කර්මයම ඔවුන්ගේ පැවැත්මට හේතුව නොවන බව යෙදිය යුතුය. ඒ නිසාම ‘ආහාරජාදීනං’ යනාදිය වදාළහ. එක් කලාපයකට ඇතුළත් වූ, සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ඒවා ඒ මතම යැපෙන්නාහුය. කර්ම ආදී රූප ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ ජනක අනුභාවය රූප කලාපයන්ගේ උප්පාද ක්ෂණයෙහිම පවතී, ස්ථිති ක්ෂණයෙහි නොවේ. උපචය හා සන්තතිය උප්පාද ක්ෂණයෙහි ලැබෙන අතර ස්ථිති ක්ෂණයෙහි නොලැබේ. එබැවින් ඒවා ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ අනුභාව පවතින ක්ෂණයෙහි ලබන බැවින් ‘කුතෝචිජාත’ (කිසියම් තැනකින් උපන්) යන නම ලබයි. ජරාව වනාහි ස්ථිති ක්ෂණයෙහිම ලැබේ, උප්පාද ක්ෂණයෙහි නොලැබේ. එබැවින් එය ‘කුතෝචිජාත’ යන නම නොලබයි. ඉදින් ආහාරජ ආදී රූප ධර්මයන්ගේ ස්ථිතිය ආහාර ආදී ජනක ප්‍රත්‍යයන් මත යැපෙන්නේ නම්, ජරාවද ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ අනුභාව පවතින ක්ෂණයෙහිම ලැබිය යුතුය. එසේ වී නම් එයද ‘කුතෝචිජාත’ යන නම ලබන්නේය. එහෙත් එය එසේ නොලබයි. එබැවින් ඔවුන්ගේ ස්ථිතිය ජනක ප්‍රත්‍යය මත යැපෙන්නක් නොවන බව දැක්වීමට ‘ඉතරථා’ යනාදිය වදාළහ. ‘උපත්ථම්භමානා’ යනු වෙනත් කලාපයක සිට උපස්ථම්භක (ආධාර) වීමයි. ‘න ඛණඨිතිප්පවත්තියා’ යනු ක්ෂණික ස්ථිති භාවයෙන් පැවතීම පිණිස උපස්ථම්භනය කරයි, ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. සියලු රූප අරූප ධර්මයන් කෙරෙහිද මෙය එසේමය. ‘තං’ යනු විභාවනී වචනයයි. ‘ඉදං පනා’ යනු ජීවිත රූපය පිළිබඳවයි.

อาหารรูเป. ‘‘สวตฺถุกวจนํ’’ติ โภชนาทิ วตฺถุนา สห ปวตฺตตีติ สวตฺถุกํ. วจนํ. น หิ นิพฺพตฺติตํ อาหาร รูปํ นาม กพฬํ กาตุํ สกฺกา โหตีติ. ‘‘วิเวจิตานี’’ติ ปาจน กิจฺเจน วิภชิตานิ. วิสุํ วิสุํ กตานิ. ‘‘ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺตี’’ติ เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ. เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ. เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ. เอโกภาโค กรีสํ. เอโกภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยตีติ เอวํ วุตฺตนเยน ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺติ. ‘‘โลเก’’ติ โลกิย คนฺเถ. ‘‘ตโต’’ติ อามาสยโต. อนุผรนฺโต หุตฺวา. ‘‘ตสฺสา’’ติ รสภาคสฺส. ‘‘ภูเตสู’’ติ มหาภูเตสุ. สห อินฺทฺริเยน วตฺตตีติ เสนฺทฺริโย. กาโย. อุทยตีติ โอชา. ทการสฺส ชกาโร. อวติ ชเนตีติ โอชา. อวสทฺทสฺส โอกาโร. ‘‘อตฺตโนวตฺถุํ’’ติ อตฺตโนนิสฺสยภูตํ รูปกายํ.

ආහාර රූපයෙහි. 'සවත්ථුකවචනං' යනු භෝජනාදී වස්තුව සමඟ පවතින හෙයින් 'සවත්ථුක' නම් වේ. වචනයයි. මක්නිසාද යත්, හටගන්නා ලද ආහාර රූපය පිඬක් බවට පත් කිරීමට නොහැකි බැවිනි. 'විවේචිතානි' යනු පැසවීමේ ක්‍රියාවලිය මඟින් වෙන් කරන ලද, වෙන වෙනම කරන ලද යන්නයි. 'පස් ආකාරයකින් බෙදීමට පත්වේ' යන්නෙහි, එක් කොටසක් කුඩා පණුවෝ අනුභව කරති. එක් කොටසක් උදරයෙහි ගින්නෙන් දවනු ලබයි. එක් කොටසක් මුත්‍ර බවට පත්වේ. එක් කොටසක් මළ බවට පත්වේ. එක් කොටසක් රස බවට පැමිණ ලේ මස් ආදිය පෝෂණය කිරීමට උපකාරී වේ යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයෙන් පස් ආකාරයකින් බෙදීමට පත්වෙයි. 'ලෝකයෙහි' යනු ලෞකික ග්‍රන්ථවලය. 'එතැන් සිට' යනු ආමාශයේ සිටය. පැතිරෙන්නක් වෙමින්. 'එහි' යනු එම රස කොටසෙහිය. 'භූතයන් කෙරෙහි' යනු මහා භූතයන් කෙරෙහිය. ඉන්ද්‍රියයන් සමඟ පවතින බැවින් ශරීරය 'සෙන්ද්‍රිය' (ඉන්ද්‍රිය සහිත) නම් වේ. ශරීරයයි. හටගන්නා බැවින් 'ඕජා' නම් වේ. 'ද' යන්නට 'ජ' යන්න ආදේශ වී ඇත. රකින බැවින් හෝ ජනනය කරන බැවින් 'ඕජා' නම් වේ. 'අව' ශබ්දයට 'ඕ' කාරය පැමිණ ඇත. 'තමාගේ වස්තුව' යනු තමාට නිශ්‍රය වූ රූප කායයි.

‘‘อญฺญาปเทโส’’ นาม รูปสฺส ลหุตาติอาทีสุ อญฺญสฺส รูปสฺส กฺริยามตฺตภาเวน อปทิสนํ วุจฺจติ. ‘‘อุชุกโตว นิปฺผาทิตํ’’ติ มุขฺยโตว ชนิตํ. ยถาหิ สพฺพํ อนิปฺผนฺนรูปํ อชาติ ธมฺมตฺตา อุชุกโต กมฺมาทีหิ ชาตํ นาม น โหติ. กมฺมาทีหิ ชาตํ ปน นิปฺผนฺนรูปํ นิสฺสาย ทิสฺสมานตฺตา ฐานูปจาเรน วิญฺญตฺติ ทฺวยํ จิตฺตชํติอาทินา วุจฺจติ. น ตถา อิทํ นิปฺผนฺนรูปํ. อิทํ ปน ชาติธมฺมตฺตา อุชุกโตว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตํ ชนิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘รูปํ’’ติ วุตฺเต อนิปฺผนฺนรูปํปิ ลพฺภตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ รูปรูปนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘รุปฺปนลกฺขณ สมฺปนฺนํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ’’ นาม สีตุณฺหาทีหิ วิการปตฺติลกฺขณํ. ตมฺปน อนิปฺผนฺน รูเป มุขฺยโต น ลพฺภติ. นิปฺผนฺนรูเป เอว ลพฺภติ. กสฺมา, นิปฺผนฺนรูปสฺสหิ นานาวิกาโร วิการรูปนฺติ วุจฺจติ. ลกฺขณํ ลกฺขณ รูปนฺติ วุจฺจติ. วิการสฺส ปน วิกาโร นาม นตฺถิ. ลกฺขณสฺส จ ลกฺขณํ [Pg.202] นาม นตฺถิ. ยทิ อตฺถีติ วเทยฺย. วิการสฺส วิกาโร, ตสฺส จ วิกาโร, ตสฺส จ วิกาโรติ อปริยนฺตเมว สิยา. ตถา ลกฺขเณปีติ.

'අඤ්ඤාපදේසෝ' යනු රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව) ආදී අවස්ථාවලදී, වෙනත් රූපයක ක්‍රියා මාත්‍ර ස්වභාවයක් ලෙස හැඳින්වීමයි. 'සෘජුවම නිපදවන ලද' යනු ප්‍රධාන වශයෙන්ම ජනිත කරන ලද යන්නයි. යම් සේ සියලු අනිෂ්පන්න රූපයන් උපදින ස්වභාවයක් නැති බැවින් (අජාති ධර්ම බැවින්) සෘජුවම කර්මාදියෙන් උපන්නේ නොවේ. කර්මාදියෙන් උපන් නිෂ්පන්න රූපයන් ඇසුරු කොට පෙනෙන බැවින්, උපචාර වශයෙන් විඤ්ඤත්ති ද්වය 'චිත්තජ' ආදී වශයෙන් කියනු ලැබේ. මේ නිෂ්පන්න රූපය එසේ නොවේ. මෙය වනාහි උපදින ස්වභාවය ඇති බැවින් සෘජුවම කර්මාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපදවන ලද හෙවත් ජනිත කරන ලද්දක් යැයි කියනු ලැබේ. 'රූපය' යැයි කී කල්හි අනිෂ්පන්න රූප ද ඇතුළත් වන බැවින්, එයින් විශේෂ කිරීම සඳහා 'රූප රූප' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'රුප්පන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'රුප්පන ලක්ෂණය' යනු සීත උෂ්ණාදියෙන් විකෘති වීමේ ලක්ෂණයයි. එය අනිෂ්පන්න රූපයන්හි ප්‍රධාන වශයෙන් නොලැබේ. නිෂ්පන්න රූපයන්හිම පමණක් ලැබේ. මන්දයත්, නිෂ්පන්න රූපයේ විවිධ විපර්යාසයන් 'විකාර රූප' යැයි කියනු ලැබේ. ලක්ෂණය 'ලක්ෂණ රූප' යැයි කියනු ලැබේ. විකාරයට තවත් විකාරයක් නම් නැත. ලක්ෂණයට තවත් ලක්ෂණයක් ද නැත. ඉදින් ඇතැයි පවසන්නේ නම්, විකාරයේ විකාරය, එහිත් විකාරය ආදී වශයෙන් කෙළවරක් නොමැති වනු ඇත. ලක්ෂණය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය.

อากาสธาตุยํ. ‘‘ปกาสนฺตี’’ติ อิทํ เอกํ อิทํ เอกนฺติ ปญฺญายนฺติ. ‘‘ปริจฺฉินฺทตี’’ติ อาห ‘‘ปริโต’’ติอาทึ. ‘‘อสมฺมิสฺสํ’’ติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เอกตฺตํ อนุปคมนํ’’ติ. ปริจฺฉินฺทียตีติ ปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘เตหิ วา’’ติอาทึ. ‘‘เตหิ วา’’ติ กลาปนฺตรภูเตหิ วา. ‘‘อตฺตโน วา ปเรสํ วา อกตฺวา’’ติ อตฺตโนปกฺขิกํ วา ปเรสํ ปกฺขิกํ วา อกตฺวา. ปริจฺเฉท กฺริยามตฺตํ ปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘เตสํ วา’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ วา’’ติ กลาปนฺตรภูตานํ วา. ‘‘อยํ ปนา’’ติ อยํ ปริจฺเฉโท ปน. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปริจฺเฉทสฺส. โส ปาฬิยํ วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ เอวํ มนสิกตฺวา. ‘‘เอเตหี’’ติ เอเตหิ มหาภูเตหิ. ‘‘อญฺญมญฺญ อพฺยาปิตตา’’ติ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา รูปกลาปานํ เอกกลาปตฺตูปคมนํ อญฺญมญฺญ พฺยาปิตา นาม, ตถา อนุปคมนํ อญฺญมญฺญ อพฺยาปิตตา นาม. เตนาห ‘‘เอกตฺตํ’’ติอาทึ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ติสฺสํ ปาฬิยํ. ‘‘นานากลาปคตานํ ภูตานํ’’ติ เอเตน กลาปปริยนฺตตา เอว วุตฺตา โหติ.

ආකාශ ධාතුවෙහි. 'ප්‍රකාශ වෙයි' යනු මෙය එකකි, මෙය එකකි යනුවෙන් වෙන් වෙන්ව වැටහීමට පත්වෙයි යන්නයි. 'පිරිසිඳියි' (වෙන් කරයි) යන්න පැහැදිලි කිරීමට 'සර්වතෝභාගයෙන්' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අසම්මිස්සං' (නොමුසු වූ) යැයි පවසා එහි අර්ථය 'එක් බවට පත් නොවීම' යන්නෙන් විවෘත කරයි. පිරිසිඳිනු ලබන බැවින් 'පරිච්ඡේද' නම් වේ. එබැවින් 'ඒවායින් හෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඒවායින් හෝ' යනු වෙනත් රූප කලාපයන්ගෙන් හෝ යන්නයි. 'තමාගේ හෝ අනුන්ගේ හෝ නොකොට' යනු තමාගේ පක්ෂයෙහි හෝ අනුන්ගේ පක්ෂයෙහි හෝ සම්බන්ධ නොකොට යන්නයි. පිරිසිඳීමේ ක්‍රියා මාත්‍රය පරිච්ඡේදය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ඔවුන්ගේ හෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඔවුන්ගේ හෝ' යනු වෙනත් කලාපයන්හි වූ රූපයන්ගේ හෝ යන්නයි. 'මේ වනාහි' යනු මේ පරිච්ඡේදයයි. 'එහි' යනු පරිච්ඡේදයේය. එය පාළියෙහි සඳහන් කර ඇත යනු සම්බන්ධයයි. 'මෙසේ සලකා' යනු මෙසේ මෙනෙහි කොට යන්නයි. 'මොවුන්ගෙන්' යනු මේ මහා භූතයන්ගෙනි. 'අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ව්‍යාප්ත නොවීම' යනු රූප කලාප දෙකක් හෝ තුනක් එක් කලාපයක් බවට පත්වීම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ව්‍යාප්ත වීමයි; එසේ එක් බවට පත් නොවීම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ව්‍යාප්ත නොවීමයි. එබැවින් 'එක් බව' යනාදිය වදාරන ලදී. 'එහි' යනු ඒ පාළියෙහිය. 'විවිධ කලාපයන්ට පත් වූ භූතයන්ගේ' යන්නෙන් රූප කලාපයන්ගේ සීමාවම (කලාපපරියන්තතාව) කියන ලදී.

วิญฺญตฺติ ทฺวเย. ‘‘สยญฺจา’’ติ วิญฺญตฺติ สงฺขาตํ สยญฺจ. ‘‘เตนา’’ติ จลมาเนน กายงฺเคน. ‘‘เตหี’’ติ ปจฺจกฺเข ฐิเตหิ ชเนหิ. ตตฺถาติอาทีสุ. ‘‘กายงฺควิการํ กโรนฺตสฺสา’’ติ อภิกฺกมนาทิ อตฺถาย หตฺถปาทาทีนํ กายงฺคานํ จลน สงฺขาตํ วิการํ กโรนฺตสฺส. อุปฺปชฺชนฺตา จ สพฺเพเต จิตฺตชวาตกลาปา ยถาธิปฺเปต ทิสาภิมุขา เอว อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา. ‘‘ยถา วา ตถา วา อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ อนิยมโต อนุปฺปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺส โจปน กายสฺส. ‘‘เตหี’’ติ จิตฺตชวาตกลาเปหิ. นิยามโก นาวานิโยชโก. ‘‘เต จา’’ติ เตจิตฺตชวาตกลาปสงฺฆาฏา. เอเตน สกลํ กายงฺคํ นิทสฺเสติ. สกลกายงฺคํ นาวาสทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘จาเรตฺวา’’ติ วิยูหิตฺวา. กถํ ปน สา นิยามกสทิสี โหตีติ อาห [Pg.203] ‘‘ยถาหี’’ติอาทิ. ยเทตํ สกฺโกตีติ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กตีปยชวน วาเรหี’’ติ ทฺวตฺติ ชวนวาเรหิ. ‘‘ตโต’’ติ ยสฺมึ วาเร จลน สงฺขาตํ เทสนฺตร ปาปนํ ชายติ. ตโต จลนวารโต. สนฺถมฺภน สนฺธารณานิ เอว สมฺปชฺชนฺติ, น จลนสงฺขาตํ เทสนฺตร ปาปนํ. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอติสฺสํ อฏฺฐกถายํ. นานาชวนวีถีสุ. ล. อุปตฺถมฺภเน จ ยุชฺชติเยว. น เอกิสฺสาย ชวนวีถิยํ เอว ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. ยทิ นานาชวนวีถีสุ ตถา อุปตฺถมฺภนญฺจ คยฺเหยฺย. เอวํสติ, อนฺตรนฺตรา พหู ภวงฺควาราปิ สนฺติ. ตตฺถ กถํ ตทุปตฺถมฺภนํ สมฺปชฺเชยฺยาติ อาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อุตุชรูปสงฺฆาฏานิ ปี’’ติ ภวงฺคสมเย ปวตฺตานิ อุตุชรูปกลาปสนฺธานกานิ. ‘‘ตทาการ วนฺตานี’’ติ ตสฺสา จิตฺตชรูปสนฺตติยา อาการ วนฺตานิ. ปจฺฉิม ปจฺฉิมานํ รูปกลา ปสงฺฆาฏานํ อปราปรํ อุปฺปชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุริมปุริมานํ รูปกลาปสงฺฆาฏานํ ขณิกธมฺมตา จ เตสํ น สิยา. น จ เต ขณิกธมฺมา น โหนฺติ. อญฺญถา เทสนฺตร สงฺกมนสงฺขาตํ จลนํ เอว น สิยา. จลนํ ติหิ นานากฺริยานํ ปาตุพฺภาโว วุจฺจติ. นานากฺริยา จ นาม นานาธมฺมา เอว. ยสฺมา จ องฺคปจฺจงฺคานํ ขเณขเณ จลนํ นาม โลเก ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐํ. ตสฺมา เตสํ ขณิกธมฺมตาปิ ทฏฺฐพฺพา โหตีติ. เอเตน เตสํ ขณิกมรณํ ทสฺเสติ, ยํ รูปารูปธมฺมานํ อนิจฺจลกฺขณนฺติ วุจฺจติ. อพฺยาปาร ธมฺมตา จ อวสวตฺติตา จ เตสํ น สิยา. น จ เต อพฺยาปาร ธมฺมา, น อวสวตฺติ ธมฺมา จ น โหนฺติ. อญฺญถา ปจฺจยายตฺต วุตฺติตา เอว เตสํ น สิยา. ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาติ จ ปจฺจเย สติ, เต วตฺตนฺติ, อสติ น วตฺตนฺตีติ เอวํ ปวตฺตา ปจฺจยายตฺต วุตฺติตา ยสฺมา จ ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ, เต วตฺตนฺติเยว. เตสํ วตฺตนตฺถาย เกนจิพฺยาปาเรน กิจฺจํ นตฺถิ. เต มาวตฺตนฺตูติ จ อตฺตโน วเสน วตฺตนฺติ. ปจฺจเย อสติ, น วตฺตนฺติเยว. เตสํ อวตฺตนตฺถาย เกนจิพฺยาปาเรน กิจฺจํ นตฺถิ. เตมาวตฺตนฺตูติ จ อตฺตโน วเสนวตฺตนฺติ. ยสฺมา จ เตสํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตา นาม โลเก วิญฺญูนํ ปจฺจกฺขโตทิฏฺฐา. ตสฺมา เตสํ อพฺยาปารตา จ [Pg.204] อวสวตฺติตา จ ทฏฺฐพฺพา โหติ. เอเตน เตสํ สพฺเพหิ สตฺตปุคฺคล อตฺตากาเรหิ สพฺพโส สุญฺญํ ทสฺเสติ, ยํ รูปารูปธมฺมานํ อนตฺตลกฺขณนฺติ วุจฺจตีติ.

විඤ්ඤත්ති දෙක පිළිබඳව මෙසේ විස්තර වේ: ‘සයඤ්ච’ යනු විඤ්ඤත්තියයි. ‘තේන’ යනු සෙලවෙන්නා වූ ශරීර අවයවයෙනි. ‘තේහි’ යනු ඉදිරියෙහි පෙනෙන්නට සිටින ජනයා විසිනි. ‘තත්ථ’ ආදී තැන්හි - ‘කායංග විකාරං කරොන්තස්ස’ යනු ඉදිරියට යාම ආදී අරමුණු සඳහා අත් පා ආදී ශරීර අවයවයන්ගේ චලනය නම් වූ වෙනස් වීම සිදු කරන්නාට යන්නයි. සිතින් උපදින සියලුම වායෝ කලාපයන් තමන් අදහස් කළ දිශාවටම මුහුණලා උපදියි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යථා වා තථා වා අනුප්පජ්ජිත්වා’ යනු කිසිදු නියමයක් නැතිව නූපදී යන්නයි. යම් සෙලවෙන ශරීරයක් වේද, ‘තේහි’ යනු ඒ සිතින් උපන් වායෝ කලාපයන් මගිනි. ‘නියාමක’ යනු නැව මෙහෙයවන්නාය. ‘තේ ච’ යනු ඒ සිතින් උපන් වායෝ කලාප සමූහයන්ය. මෙයින් මුළු ශරීර අවයවයන්ම දක්වයි. මුළු ශරීරයම නැවක් බඳු යැයි කියන ලදී. ‘චාරෙත්වා’ යනු මෙහෙයවා යන්නයි. ඒ විඤ්ඤත්තිය නියමුවකු බඳු වන්නේ කෙසේදැයි ‘යථා හි’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘සක්කෝති’ යන වචනය යම් හෙයකින් කියන ලද්දේද, එය මෙසේ සම්බන්ධ වේ: ‘කතිපය ජවන වාරේහි’ යනු ජවන වාර දෙකක් හෝ තුනක් මගිනි. ‘තතෝ’ යනු යම් වාරයකදී චලනය හෙවත් එක් තැනක සිට තවත් තැනකට පැමිණවීම සිදු වේද, ඒ චලන වාරයෙන් පසුවය. ඉන්පසු දැඩි වීම හා දරා ගැනීම් පමණක් සිදුවේ, චලනය නම් වූ වෙනත් තැනකට පැමිණවීම සිදු නොවේ. ‘එත්ථ’ යනු මෙම අට්ඨකථාවෙහි ය. විවිධ ජවන වීථිවලදී මෙය සිදුවේ. ‘ල’ (පෙය්‍යාල) යනු උපත්ථම්භනයෙහි (ආධාර කිරීමෙහි) ද යෙදේ. එය එක් ජවන වීථියක පමණක් යෙදෙන්නේ නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. ඉදින් විවිධ ජවන වීථිවලදී එසේ උපත්ථම්භනය සිදුවන්නේ නම්, ඒ අතරතුර බොහෝ භවාංග වාරයන්ද පවතී. එහිදී එම උපත්ථම්භනය කෙසේ සිදු වන්නේදැයි ‘තථා හි’ යනාදියෙන් පෙන්වයි. එහි ‘උතුජ රූප සංඝාටානි පි’ යනු භවාංග අවස්ථාවේ පවත්නා වූ ඍතුජ රූප කලාපයන්ගේ සම්බන්ධතාවයයි. ‘තදාකාරවන්තානි’ යනු ඒ චිත්තජ රූප සන්තතියේ ආකාරය ඇති රූපයන්ය. පසුව ඇති වන රූප කලාප සමූහයන් එකිනෙක උපදින්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉදින් පෙර උපන් රූප කලාපයන්ගේ ක්ෂණික ස්වභාවය (අනිත්‍යය) නොවන්නේ නම්, ඒවා ක්ෂණික ධර්මයන් නොවිය යුතුය. එහෙත් ඒවා ක්ෂණික ධර්මයන්ම වේ. එසේ නොවන්නේ නම්, දේශාන්තර සංක්‍රමණය හෙවත් චලනයක් සිදු විය නොහැකිය. චලනය යනු විවිධ ක්‍රියාවන් තුනක ප්‍රකාශ වීමයි. විවිධ ක්‍රියාවන් යනු විවිධ ධර්මයන්ම වේ. ශරීරයේ අංග ප්‍රත්‍යංගයන් ක්ෂණිකව සෙලවීම ලෝකයේ ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්නට ලැබේ. එබැවින් ඒවායේ ක්ෂණික ස්වභාවය ද දැකිය යුතුය. මෙයින් රූප අරූප ධර්මයන්ගේ අනිච්ච ලක්ෂණය ලෙස හැඳින්වෙන ‘ක්ෂණික මරණය’ පෙන්වා දෙයි. තවද, ඒ ධර්මයන්ගේ ක්‍රියා විරහිත බව (අව්‍යාපාර) හා වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බව (අවසවත්තිත) ද මෙයින් තහවුරු වේ. ඒවා ක්‍රියා විරහිත හෝ අණසක නොපවත්වන ධර්මයන් නොවේ යැයි කිව නොහැක. එසේ නොවන්නේ නම්, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පැවැත්ම (පච්චයායත්ත වුත්තිතා) සිදුවිය නොහැක. ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පැවැත්ම යනු ප්‍රත්‍යයන් ඇති විට ඒවා පවතින බවත්, ප්‍රත්‍යයන් නැති විට ඒවා නොපවතින බවත් ය. ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය ඇති විට ඒවා නිරායාසයෙන්ම පවතී. ඒවා පැවැත්වීම සඳහා කිසිදු බාහිර ක්‍රියාවක (ව්‍යාපාරයක) අවශ්‍යතාවක් නැත. ‘මේවා නොපවතීවා’ යැයි කීවත් ඒවා ස්වකීය වසඟයෙහි නොපවතී. ප්‍රත්‍යයන් නැති විට ඒවා නොපවතී. ඒවා නොපැවැත්වීම සඳහා ද කිසිදු බාහිර ක්‍රියාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පැවැත්ම ලෝකයේ නුවණැත්තන්ට ප්‍රත්‍යක්ෂව පෙනේ. එබැවින් ඒ ධර්මයන්ගේ අව්‍යාපාර බව හා අවසවත්තිත (වසඟයේ නොපවත්නා) බව දත යුතුය. මෙයින් එම ධර්මයන් සත්ව, පුද්ගල, ආත්ම යන ආකාරයන්ගෙන් මුළුමනින්ම ශුන්‍ය බව පෙන්වා දෙයි. රූප අරූප ධර්මයන්ගේ මෙම ස්වභාවය ‘අනත්ත ලක්ෂණය’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘วจีเภทํ’’ติ อกฺขร ปทภาวปตฺตํ วจีมยสทฺทปฺปการํ. อุปาทินฺนกปถวีธาตุโย นาม กมฺมช ปถวีธาตุโย. ตาสุ สงฺฆฏฺฏนนฺติ สมฺพนฺโธ. อตฺตนา สหชาเตนเยน อาการวิกาเรน อุปคจฺฉติ, เยน จ อุปลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. อชฺฌตฺต สนฺตานคตา สพฺเพ จตุชรูปธมฺมาปิ กตฺถจิ อุปาทินฺนกาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘จตุชภูตาย เอว วา’’ติ. ทฺวีสุฐาน กรเณสุ กรณปกฺเข จลนาการปฺปวตฺตา จิตฺตชปถวีธาตุ ฐานปกฺเข ปถวิธาตุยํ สงฺฆฏฺฏยมานา กมฺมชปถวิยํ เอว ฆฏฺเฏติ. อิตร ปถวิยํ น ฆฏฺเฏตีติ น สกฺกา วตฺตุํติ กตฺวา อิธ เอวคฺคหณํ กตํ. ‘‘วิการ ทฺวยญฺจา’’ติ กายวิการ วจีวิการ ทฺวยญฺจ. กถํ ปน อสมฺมิสฺสํ กตฺวา เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทึ. ยํ ปน ตาสํ ฆฏฺฏนปฺปการวิธานํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตาสํ’’ จิตฺตชปถวีนํ. ‘‘ตํ ตํ วณฺณตฺตปตฺติยา’’ติ ก, ขา, ทิวณฺณตฺตปตฺตตฺถาย. ยํ ปน กายวิญฺญตฺติฏฺฐาเน ‘อยญฺจ อตฺโถ อุปริ อกฺขรุปฺปตฺติ วิจารณายํ ปากโฏ ภวิสฺสตี’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. เตเนว หิ มูลฏีกายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติ มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘ปุพฺพภาเค’’ติ ปริพฺยตฺต อกฺขรปฺปวตฺตวีถิโต ปุพฺพภาเค. ‘‘นานาชวนวีถีหี’’ติ นานปฺปกาเรหิ ชวนวีถิวาเรหิ. ‘‘ปถมชวนจิตฺตสฺสปี’’ติ ปริพฺยตฺต อกฺขรปฺปวตฺติวีถิยํ อุปฺปนฺนปถมชวน จิตฺตสฺสปิ. ตสฺส อาเสวนญฺจ นาม ตโต ปุริเมหิ วีถิวาเรหิ เอว ลทฺธํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาเสวนํ’’ติ จ อุปจาร วจนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปริพฺยตฺตกฺขรสฺส. วุตฺตญฺจ สทฺทสตฺเถสุ. ‘‘ทีฆมุจฺจเร’’ติ ปญฺจทีฆา วุจฺจนฺติ. มิถินฺท ปญฺหาปาเฐ. ‘‘สาธิเก วีหิวาหสเต’’ติ วีหิธญฺญปูโร สกโฏ วีหิวาโห นาม. วีหิวาหานํ สาธิเก สตสฺมึ. อภิมญฺญนํ อภิมาโน. ‘‘เสสเมตฺถ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตนเย นา’’ติ [Pg.205] ตถาหิ จลนจิตฺตชรูปสนฺตติยํ ปวตฺตานีติอาทินา วุตฺต นเยนาติ อตฺโถ. อิธ ปน วจีเภทกร จิตฺตชสทฺทสนฺตติยํ ปวตฺตานิ อุตุชรูปสงฺฆาฏานีติอาทินา วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยถาสมฺภวํ’’ติ. ‘‘ปวตฺตนตฺโถ’’ติ อภิกฺกมนาทิ สชฺฌายนาทีนํ ปวตฺตาปนตฺโถ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘โพเธตุ กามตา รหิเตสู’’ติ อภิกฺกมนปฏิกฺกมนาทีสุ กายวิญฺญตฺติ จ, สุตฺตนฺต สชฺฌายนาทีสุ วจีวิญฺญตฺติ จ ปรํ โพเธตุกามตา รหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ทฺวีสุ โพธกวิญฺญตฺตีสู’’ติ โพธกกายวิญฺญตฺติ โพธกวจี วิญฺญตฺตีสุ. ปุริมา กายวิญฺญตฺติ, ปจฺฉิมา จ วจีวิญฺญตฺติ. ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริก ชวเนน เอว วิญฺญายติ, น ปญฺจทฺวาริก ชวเนนาติ โยชนา. จกฺขุวิญฺญาณ วีถิยา คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กายวิญฺญาณ วีถิยา’’ติ วจีเภทํ อกตฺวา หตฺถคฺคหณาทิ วเสน อธิปฺปาย วิญฺญาปเน อยํ กายวิญฺญาณวีถิ ทฏฺฐพฺพา. กสฺมา ปน สยญฺจวิญฺญายตีติ วิญฺญตฺตีติ อยํ วิกปฺโป วุตฺโตติ อาห ‘‘สาหิ อตฺตานํ’’ติอาทึ. ‘‘มชฺเฌ’’ติ วิญฺญตฺติคฺคหณวีถิ อธิปฺปายคฺคหณวีถินํ มชฺเฌ. กถํ ปวตฺตกวิญฺญตฺตีสุ อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจวิญฺญายตีติ ทฺเว อตฺถา ลพฺภนฺตีติ อาห ‘‘ทฺวีสุ ปนา’’ติอาทึ. อยํ อภิกฺกมติ, อยํ ปฏิกฺกมตีติ ชานนฺตา อภิกฺกมนปโยคญฺจ ตปฺปโยค ชนกจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. ‘‘ปรสฺสกถํ’’ติ โพเธตุกามตารหิตมฺปิ ปรสฺสวจนสทฺทํ. ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. เตน วุตฺตํ มูลฏีกายํ ปรํ โพเธตุกามตาย วินาปิ อภิกฺกมนาทิปฺปวตฺตเนน โสจิตฺตสหภุวิกาโร อธิปฺปายํ. ล. ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติ เยวาติ.

‘වචීභේදය’ යනු අක්ෂර හා පද බවට පත් වූ, වචනයෙන් හටගත් ශබ්ද ප්‍රභේදයයි. ‘උපාදින්නක පඨවි ධාතු’ යනු කර්මයෙන් හටගත් පඨවි ධාතූන්ය. ඒ (කර්මජ) පඨවි ධාතුන්හි හැපීම යන්න සම්බන්ධයයි. තමා සමඟ සහජාත වූ ආකාර විකාරය (වෙනස් වීම) මගින් පැමිණෙන්නේ ද, යමෙකු මගින් එය ලැබෙන්නේ ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි පවත්නා සියලු සතර ඉරියව්වලට අයත් රූප ධර්මයන් ද සමහර තැනක ‘උපාදින්නක’ යැයි කියනු ලබන බැවින් ‘සතර ඉරියව්වෙන් හටගත් භූතයන්ගේම’ යැයි කීහ. ස්ථාන හා කරණ යන දෙක අතුරින්, කරණ පක්ෂයෙහි චලන ආකාරයෙන් පැවති චිත්තජ පඨවි ධාතුව, ස්ථාන පක්ෂයෙහි පඨවි ධාතුවෙහි හැපෙමින් කර්මජ පඨවි ධාතුවෙහිම ගටයි. එය වෙනත් පඨවියක නොගටන බව පැවසිය නොහැකි නිසා මෙහි ‘එම’ (ඒවායේම) යන වචනය යොදන ලදී. ‘විකාර දෙක’ යනු කාය විකාරය හා වචී විකාරය යන දෙකයි. එය මිශ්‍ර නොවී කෙසේ දත යුතු ද යන්න ‘මෙහි දී’ යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. ඒ (චිත්තජ පඨවි ධාතූන්ගේ) යම් ඝට්ටන ප්‍රකාර විධානයක් ඇත් ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ඒවායේ’ යනු චිත්තජ පඨවි ධාතූන්ගේය. ‘එම අක්ෂර බවට පත්වීම සඳහා’ යනු ක, ඛ ආදී අක්ෂර බවට පත්වීම පිණිසයි. කාය විඥප්ති අවස්ථාවේ දී ‘මෙම අර්ථය මතු අක්ෂරෝත්පත්ති විමසීමේ දී පැහැදිලි වනු ඇත’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය මෙහි දී පැහැදිලි කරමින් ‘මෙහි දී’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඒ නිසාම මෙය මූලටීකාවෙහි ද පවසන ලදී. ‘මෙහි දී’ යනු මූලටීකා පාඨයයි. ‘පූර්ව භාගයෙහි’ යනු ඉතා පැහැදිලි අක්ෂර පවතින වීථියට පෙර අවස්ථාවයි. ‘විවිධ ජවන වීථි මගින්’ යනු නානාවිධ ජවන වීථි වාර මගිනි. ‘පළමු ජවන සිතට ද’ යනු පැහැදිලි අක්ෂර පවතින වීථියෙහි උපන් පළමු ජවන සිතට ද යන්නයි. එහි ආසේවනය නම් ඊට පෙර පැවති වීථි වාරයන්ගෙන්ම ලැබෙන්නේය යනු අදහසයි. ‘ආසේවනය’ යනු උපචාර වචනයක් ලෙස දත යුතු බව මීට පෙර පවසන ලදී. ‘එහි’ යනු ප්‍රකට අක්ෂරයාගේය. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයන්හි ද පවසන ලදී. ‘දීර්ඝව උච්චාරණය කරනු ලැබේ’ යනු දීර්ඝ අක්ෂර පහක් ගැන කියවේ. මිළින්ද පඤ්හ පාඨයෙහි ‘වී වාහ සියයකට වඩා’ යනු වී ධාන්‍යයෙන් පිරුණු කරත්ත සියයකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකි. ‘අභිමඤ්ඤන’ යනු අභිමානයයි. ‘මෙහි ඉතිරිය කාය විඥප්තියෙහි පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුයි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ, චලන චිත්තජ රූප සන්තතියෙහි පවත්නා බව යනාදී ක්‍රමයයි. මෙහි දී වචීභේදය සිදුකරන චිත්තජ ශබ්ද සන්තතියෙහි පවත්නා උතුජ රූප සංඝාතයන් යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුය. එබැවින් ‘යථා සම්භව වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පැවැත්වීමේ අර්ථය’ යනු ඉදිරියට යාම ආදියෙහි හා සජ්ඣායනා කිරීම ආදියෙහි පැවැත්වීමයි. ‘මෙහි දී’ යනාදියෙහි, ‘අනෙකාට දැන්වීමේ කැමැත්ත රහිත වූ’ ඉදිරියට යාම් පසුපසට ඒම් ආදියේ දී කාය විඥප්තිය ද, සූත්‍ර සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියේ දී වචී විඥප්තිය ද අනෙකාට අදහස් හඟවනු කැමැත්තෙන් තොර ඒවා ලෙස දත යුතුය. ‘හඟවන විඥප්ති දෙකෙහි’ යනු අදහස් හඟවන කාය විඥප්තිය හා අදහස් හඟවන වචී විඥප්තිය යන දෙකය. පළමුවැන්න කාය විඥප්තියයි, දෙවැන්න වචී විඥප්තියයි. පසුව ශුද්ධ වූ මනෝද්වාරික ජවනයෙන්ම දැනගනු ලැබේ මිස පංචද්වාරික ජවනයෙන් නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. චක්ඛු විඥාණ වීථියෙන් ගෙන යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කාය විඥාණ වීථියෙන්’ යනු වචීභේදයක් නොකොට හස්ත සංඥා ආදිය මගින් අදහස් හැඟවීමේ දී මෙම කාය විඥාණ වීථිය දත යුතුය. විඥප්තිය තමා ද දැනගනු ලබන නිසා ‘විඥප්ති’ යැයි පවසන්නේ ඇයි ද යන විකල්පය ‘එය තමා විසින්ම’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ විය. ‘මැද’ යනු විඥප්තිය ග්‍රහණය කරගන්නා වීථිය හා අදහස ග්‍රහණය කරගන්නා වීථිය අතර මැදය. පවත්වන විඥප්තීන්හි අදහස හඟවයි, තමා ද දැනගනු ලැබේ යන අර්ථ දෙක කෙසේ ලබන්නේ ද යන්න ‘මේ දෙකෙහි දී’ යනාදියෙන් දැක්වේ. ‘මොහු ඉදිරියට යයි, මොහු පසුපසට යයි’ යන්න දන්නා අය එම ගමනත්, ඒ ගමන ඇති කරන සිතත් දනිති. ‘අනෙකාගේ කථාව’ යනු අදහස් හැඟවීමේ කැමැත්තක් නැතිව වුව ද කියන අනෙකාගේ වචන ශබ්දයයි. එවිට රාග සිත ද දනිති. එබැවින් මූලටීකාවෙහි ‘අනෙකාට දැන්වීමේ කැමැත්ත නැතිව වුව ද ඉදිරියට යාම ආදිය පැවැත්වීමෙන් තමාගේ සිතෙහි හටගත් විකාරය අදහසයි’ යනාදී වශයෙන් විඥප්තිය දෙපරිදි වන බව දක්වා ඇත.

วิการรูเปสุ. ‘‘กมฺมโยคฺยํ’’ติ อภิกฺกมนาทิกมฺเมสุ โยเชตุํ ยุตฺตํ. อทนฺธตา วุจฺจติ สีฆปฺปวตฺติ. สา ลกฺขณํ อสฺสาติ วิคฺคโห. สรีร กฺริยานุกุโล กมฺมญฺญภาโว ลกฺขณํ ยสฺสาติ สมาโส. ‘‘ธาตุโย’’ติ มหาภูตธาตุโย วา, ปิตฺตเสมฺหาทิธาตุโย วา. ปูติมุขสปฺปสงฺขาตสฺส อาปสฺส ปริยุฏฺฐานนฺติ วากฺยํ. อสยฺหภาโร นาม วหิตุํ [Pg.206] อสกฺกุเณยฺยภาโร. ‘‘สา ปวตฺตตี’’ติ กายลหุตา ปวตฺตติ. ถทฺธํ กโรนฺติ สรีรคตา ธาตุโยติ อธิกาโร. ภุสํ มาเรตีติ อามริโก. ทกาโร อาคโม. คามนิคมวิลุปฺปโก โจรคโณ. ตสฺส ภเยน ปริยุฏฺฐิตํ. ‘‘วิวฏฺฏมานํ’’ติ วิรูปํ หุตฺวา วฏฺฏนฺตํ. ‘‘มูลภูตา โหตี’’ติ อสปฺปาย เสวเน สติ, สา ปถมํ ปริยุฏฺฐาติ. สีตาธิกาวา โหติ, อุณฺหาธิกาวา. ตาย ปริยุฏฺฐิตาย เอว สพฺพปริยุฏฺฐานานิ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิมาปนติสฺโส รูปชาติโย รูปกายสฺส วิเสสาการา โหนฺติ. อิติ ตสฺมา วิการรูปํ นามาติ โยชนา.

විකාර රූපයන්හි, ‘කර්මයට සුදුසු’ යනු ඉදිරියට යාම ආදී ක්‍රියාවන්හි යෙදවීමට සුදුසු බවයි. ‘අදන්ධතාව’ යනු වේගවත් පැවැත්මයි. එය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය යනු එහි විග්‍රහයයි. ශරීර ක්‍රියාවන්ට අනුකූල වූ කර්මණ්‍ය භාවය (වැඩට යෝග්‍ය බව) යමක ලක්ෂණය ද, එය එම රූපයේ ස්වභාවයයි. ‘ධාතු’ යනු මහාභූත ධාතූන් හෝ පිත සෙම ආදී ධාතූන් හෝ වේ. ‘පූතිමුඛ සර්පයා යැයි කියනු ලබන ආපෝ ධාතුවෙහි කිපීම’ යනු එම වාක්‍යයේ අර්ථයයි. ‘අසහ්‍ය භාරය’ යනු ඉසිලිය නොහැකි බරයි. ‘එය පවතියි’ යනු කාය ලහුතාව පවතියි යන්නයි. ශරීරගත ධාතූන් ශරීරය තද කරන බව මෙහි අධිකාරයයි. ‘අධික ලෙස නසන’ යන අර්ථයෙන් ‘ආමරික’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ද’ යන්න නිපාතයකි. ගම් නියම්ගම් කොල්ලකන සොරුන් පිරිසක් කෙරෙහි ඇති බියෙන් හටගත් කැළඹීම වැනිය. ‘විවට්ටමාන’ යනු විරූපී වී කැරකෙන බවයි. ‘මූලභූත වේ’ යනු අසප්පාය ආහාර පාන ආදිය සේවනය කිරීමේ දී, පළමුව එය කිපෙන බවයි. එය ශීත අධික වූවක් හෝ උෂ්ණ අධික වූවක් හෝ විය හැකිය. එය කිපීම නිසාම සියලු රෝගාබාධයන් පවතින බව පවසන ලදී. මෙම රූප ජාති තුන රූප කායේ විශේෂ ආකාර වේ. එබැවින් මේවා විකාර රූප නම් වන බව සම්බන්ධයයි.

ลกฺขณรูเปสุ. ‘‘จยนํ’’ติ สญฺจิตภาวคมนํ. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘อุปริโต’’ติ อุปริภาเค. ‘‘อาจโย’’ติอาทิมฺหิ จโย. ‘‘อุปจโย’’ติ อุปรูปริจโย. ‘‘อทฺธานปูรณวเสนา’’ติ วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ทีฆกาลํ อตฺตภาวํ ปูรณวเสน. ‘‘เตน ปริยาเยนา’’ติ อุปสทฺทสฺส อตฺถนานตฺตํ อจินฺเตตฺวา นิพฺพตฺตึ วฑฺฒิยํ อนฺโตคธํ กตฺวา วุตฺเตน เตนปริยาเยน. ตสฺส จ เอเกกสฺส สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส. ตตฺถ จิตฺตชรูเปสุ อสฺสาส ปสฺสาสานํ วา ปทวารหตฺถวาราทีนํ วา อกฺขรานํ วา นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ ปวตฺติโย ทิสฺสนฺติเยว. ตถา นานาจิตฺตสมุฏฺฐิตานํ นานารูปสนฺตตีนํ ปีติ. อุตุชรูเปสุ อิริยา ปถนานตฺตํ ปฏิจฺจ สุขทุกฺขชนกานํ นานารูปสนฺตตีนํ นิพฺพตฺติวฑฺฒิปวตฺติโย ทิสฺสนฺติเยว. ตถา พหิทฺธา ขาณุกณฺฏกาทิสมฺผสฺเสน สีตุณฺหาทิสมฺผสฺเสน วาตาตปาทิสมฺผสฺเสน วา สรีเร อุปฺปนฺนานํ นานารูปสนฺตตีนมฺปิ จกฺขุโรคาทิรูปานมฺปีติ. อาหารชรูเปสุ อาหารนานตฺตํ ปฏิจฺจ สรีเร อุปฺปนฺนานํ สมวิสมรูปสนฺตตีนํติ. ‘‘อยํ นโย’’ติ พหิทฺธาสนฺตาเน นิทสฺสน นโย. เตน อชฺฌตฺตสนฺตาเนปิ สตฺตสนฺตานานํ หตฺถปาทาทิสนฺตานานํ เกสโลมาทิ สนฺตานานญฺจ นิพฺพตฺติ วฑฺฒิปวตฺติโย นิทสฺเสติ. ‘‘ชีรณํ’’ติ อภินวาวตฺถโต หายนํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ’’ติ อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. อญฺญถา ภาโว อญฺญถตฺตํ[Pg.207]. เอเตน ชราวเสนวา นานาโรคาพาธาทิวเสน วา วิปริณาโม วุตฺโต. ‘‘ตถา อวตฺถาเภทโยคโต’’ติ ชาติรูปเมว อาทิมฺหิ นิพฺพตฺติ โหติ. ตโตปรํ ตเมว วฑฺฒิ โหติ. ตโต ปรํ ตเมว ปวตฺติ โหตีติ เอวํ ตถา อวตฺถาเภทโยคโต. เตนาห ‘‘สาหี’’ติอาทึ. ‘‘ปพนฺธยตี’’ติ ปพนฺธํ กโรติ. สงฺคหคาถาทีสุ ปน สุวิญฺเญยฺยา. ‘‘เอตฺถ จ ปจฺฉิมานี’’ติอาทีสุ. โวหารสิทฺธมตฺตภาวํ’’ติ ปุคฺคโล สตฺโต อตฺตา ชีโวติอาทิกา ปญฺญตฺติ นาม โวหาร สิทฺธมตฺตา โหติ. สภาวสิทฺธา น โหติ. สาหิ มหาชเนหิ ขนฺธ ปญฺจกํ อุปาทาย ปุคฺคโล นาม อตฺถีติ สมฺมตตฺตา โวหริตตฺตา โวหารสิทฺธา นาม. สภาวสิทฺธา ปน น โหติ. ตสฺมา อริยานํ โวหาเร ปุคฺคโล นาม นตฺถีติ สิชฺฌติ. อิมานิ ปน รูปานิ สภาวสิทฺธตฺตา อริยานํ โวหาเรปิ อตฺถีติ สิชฺฌนฺติ. เตนาห ‘‘ตาทิเสนา’’ติอาทึ. ‘‘สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺเธนา’’ติ ปถวีธาตุ นาม สุทฺธธมฺโม โหติ. สา อุปฺปาทมฺปิ คจฺฉติ, ชรมฺปิ คจฺฉติ, เภทมฺปิ คจฺฉติ. ตสฺมา ตสฺสา อุปฺปาโทปิ ชราปิ เภโทปิ สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺโธ นาม. เอวํ ลกฺขณรูปานํ สุทฺธธมฺมคติสิทฺธํ ปรมตฺถลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. ตถา วิญฺญตฺติ ทฺวยสฺสปิ วิการรูปตฺตยสฺสปิ ปริจฺเฉท รูปสฺสปีติ. ยถา จ อิเมสํ รูปานํ. ตถา นิพฺพานสฺสปิ สุทฺธธมฺมคติสิทฺธํ ปรมตฺถลกฺขณํ อตฺถิเยว. กิเลสธมฺมาหิ อริยมคฺเค อภาวิเต ภวปรมฺปราย อุปฺปาทํ คจฺฉนฺติเยว. ภาวิเตปน อนุปฺปาทํ นิโรธํ คจฺฉนฺติเยว. ตสฺมา กิเลสธมฺมานํ อนุปฺปาทนิโรโธปิ สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺโธ นาม. เอวํ นิพฺพานสฺสปิ สุทฺธธมฺมคติสิทฺธํ ปรมตฺถลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อตฺถิ ภิกฺขเว อชาตํ อภูตนฺติ อิทํ สุตฺตํปิ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. เอเตน อริยโวหาเร นิพฺพานสฺส เอกนฺเตน อตฺถิตา ภควตา วุตฺตา โหติ. เตนาห ‘‘อิตรถา’’ติอาทึ. ‘‘นสภาวโต อนุปลทฺธตฺตา อนิปฺผนฺนานิ นาม โหนฺตี’’ติ เอเตน เอตานิ อสภาวรูปานีติ จ อลกฺขณ รูปานีติ จ อสมฺมสนรูปานีติ จ น สกฺกา วตฺตุํติปิ ทีเปติ. กสฺมา, ยถาสกํ สภาเวหิ สภาววนฺตตฺตา ยถาสกํ ลกฺขเณ หิ สลกฺขณตฺตา [Pg.208] ปฏิสมฺภิทามคฺเค สมฺมสนญฺญาณ วิภงฺเค ชาติชรามรณานมฺปิ สมฺมสิตพฺพธมฺเมสุ อาคตตฺตาติ. อฏฺฐสาลินิยมฺปิ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว. ยถาห ปรินิปฺผนฺนนฺติ ปนฺนรสรูปานิ ปรินิปฺผนฺนานิ นาม. ทสรูปานิ อปรินิปฺผนฺนานิ นาม. ยทิ อปรินิปฺผนฺนานิ นาม. เอวํสติ, อสงฺขตานิ นาม สิยุํ. เตสํเยว ปนรูปานํ กายวิกาโร กายวิญฺญตฺติ นาม. วจีวิกาโร วจีวิญฺญตฺติ นาม. ฉิทฺทํ วิวรํ อากาสธาตุ นาม. ลหุภาโว ลหุตา นาม. มุทุภาโว มุทุตา นาม. กมฺมญฺญภาโว กมฺมญฺญตา นาม. นิพฺพตฺติ อุปจโย นาม. ปวตฺติ สนฺตติ นาม. ชีรณากาโร ชรตา นาม. หุตฺวา อภาวากาโร อนิจฺจตา นามาติ สพฺพํ ปรินิปฺผนฺนํ สงฺขตเมวาติ. ตตฺถ ‘‘เตสํเยว รูปานํ’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เตสํเยว ทสนฺนํ รูปานํ มชฺเฌติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิติสพฺพํ’’ติ อิทํ สพฺพํ ทสวิธํ รูปํ ปรินิปฺผนฺนเมว สงฺขตเมวาติ อตฺโถ. ขนฺธวิภงฺคฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺโตว. ยถาห ปญฺจวิปนขนฺธา ปรินิปฺผนฺนาว โหนฺติ, โน อปรินิปฺผนฺนา. สงฺขตาว, โน อสงฺขตา. อปิจ นิปฺผนฺนาปิ โหนฺติเยว. สภาวธมฺเมสุหิ นิพฺพานเมเวกํ อปรินิปฺผนฺนํ อนิปฺผนฺนญฺจาติ จ. นิโรธสมาปตฺติ จ นาม ปญฺญตฺติ จ กถนฺติ. นิโรธสมาปตฺติ โลกิยโลกุตฺตราติ วา สงฺขตาสงฺขตาติ วา ปรินิปฺผนฺนาปรินิปฺผนฺนาติ วา น วตฺตพฺพา. นิปฺผนฺนา ปน โหติ. สมาปชฺชนฺเตน สมาปชฺชิตพฺพโต. ตถา นามปญฺญตฺติ, สาปิหิ โลกิยาทิเภทํ นลภติ. นิปฺผนฺนา ปน โหติ. โน อนิปฺผนฺนา. นามคฺคหณญฺหิ คณฺหนฺโตว คณฺหาตีติ จ. เอเตน ลกฺขณรูปานมฺปิ นิปฺผนฺนตา สิทฺธา โหติ. วิสุทฺธิ มคฺเคปน นิปฺผนฺนํ อนิปฺผนฺนํติทุกสฺส นิทฺเทเส. อฏฺฐารสวิธํ รูปํ ปริจฺเฉทวิการ ลกฺขณภาวํ อติกฺกมิตฺวา สภาเวเนว ปริคฺคเหตพฺพโต นิปฺผนฺนํ, เสสํ ตพฺพิปรีตตาย อนิปฺผนฺนนฺติ จ. นิปฺผนฺนรูปํ ปน รูปรูปํ นามาติ จ. ยํ จตูหิ กมฺมาทีหิ ชาตํ, ตํ จตุชํ นาม. ตํ ลกฺขณ รูปวชฺชํ อวเสสรูปํ. ลกฺขณรูปํ ปน น กุโตจิชาตนฺติ จ วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ อาจริเยหิ คหิตนามมตฺตตฺตา วตฺติจฺฉานุคตํ โหติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตฺวา กเถตพฺพนฺติ.

ලක්ෂණ රූපයන් සම්බන්ධව: ‘චයනය’ යනු රැස්වන ස්වභාවයට පැමිණීමයි. ‘ආදිතො’ යනු ආරම්භයේදීය. ‘උපරිතො’ යනු ඉහළ කොටසෙහිය. ‘ආචය’ යනු ආරම්භයේ පවතින රැස්වීමයි. ‘උපචය’ යනු නැවත නැවත සිදුවන රැස්වීමයි. ‘අද්ධානපූරණවශයෙන්’ යනු වර්ෂ සියයක් හෝ වර්ෂ දහසක් වැනි දීර්ඝ කාලයක් ආත්මභාවය සම්පූර්ණ කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘ඒ පර්යායයෙන්’ යනු ‘උප’ යන උපසර්ගයේ අර්ථ නානත්වය ගැන නොසිතා, ඉපදීම හා වැඩීම යන කරුණු එහි අන්තර්ගත කොට පවසන ලද ඒ ක්‍රමයෙනි. එමෙන්ම එය පවතින එක් එක් සන්තතියකට අදාළ වේ. එහිදී චිත්තජ රූපයන්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසවල හෝ පියවර තැබීම් ආදියේ හෝ අක්ෂරයන්ගේ ඉපදීම, වැඩීම සහ පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. එසේම විවිධ සිත් මගින් හටගන්නා වූ විවිධ රූප සන්තතීන්ගේ ප්‍රීතියද වේ. උතුජ රූපයන්හි ඉරියව්වල නානත්වය නිසා හටගන්නා වූ සැප දුක් උපදවන විවිධ රූප සන්තතීන්ගේ ඉපදීම, වැඩීම හා පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. එමෙන්ම බාහිරව පවතින කණු, කටු ආදියේ ස්පර්ශය නිසා හෝ ශීත උෂ්ණාදියෙහි ස්පර්ශය නිසා හෝ සුළඟ හා අව්ව ආදියේ ස්පර්ශය නිසා ශරීරයෙහි උපදින විවිධ රූප සන්තතීන්ගේත්, ඇස් රෝග ආදී රූපයන්ගේත් පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. ආහාරජ රූපයන්හි ආහාරයන්ගේ විවිධත්වය අනුව ශරීරයේ උපදින සම වූ හා විෂම වූ රූප සන්තතීන්ගේ ඉපදීම ආදිය පවතී. ‘මේ ක්‍රමය’ යනු බාහිර සන්තතියෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයයි. ඒ මගින් ආධ්‍යාත්මික සන්තතියෙහිද සත්ත්ව සන්තතීන්ගේ හස්ත පාද ආදී සන්තතීන්ගේත්, කෙස් ලොම් ආදී සන්තතීන්ගේත් ඉපදීම, වැඩීම හා පැවැත්ම නිදර්ශනය කරයි. ‘ජීරණය’ යනු අලුත් අවස්ථාවෙන් පිරිහීමට පත්වීමයි. පාලි පාඨයෙහි ‘පවතින දෙයෙහි වෙනස් වීම’ (ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං) යනු අන් ප්‍රකාරයකට පත්වීමයි. එනම් අන්‍යථා භාවයයි. මෙයින් ජරාව නිසා හෝ විවිධ රෝගාබාධ නිසා හෝ සිදුවන විපරිණාමය කියැවේ. ‘එසේම අවස්ථා භේදය අනුව’ යනු මුලින් ජාති රූපයම ඉපදීම වෙයි. ඉන්පසු එයම වැඩීම වෙයි. ඉන්පසු එයම පැවැත්ම වෙයි යනුවෙන් මෙසේ අවස්ථා භේදයන්ගේ යෙදීමෙනි. එහෙයින් ‘සාවී’ යනාදිය පැවසුහ. ‘පබන්‍ධයති’ යනු සම්බන්ධයක් පවත්වයි යන්නයි. සංග්‍රහ ගාථා ආදියෙහි මේවා පැහැදිලිව දත හැකිය. ‘මෙහිදී පශ්චිමයන්’ යනාදියෙහි ‘ව්‍යවහාර සිද්ධ මාත්‍ර භාවය’ යනු පුද්ගලයා, සත්ත්වයා, ආත්මය, ජීවයා ආදී ප්‍රඥප්තීන් හුදෙක් ව්‍යවහාරය මත පමණක් සිද්ධ වූ ඒවා බවයි. ඒවා ස්වභාවයෙන් පවතින (සභාව සිද්ධ) දේවල් නොවේ. එය මහා ජනයා විසින් පංචස්කන්ධය උපාදානය කරගෙන ‘පුද්ගලයා’ කියා කෙනෙකු ඇතැයි සම්මත කරගත් නිසාත්, ව්‍යවහාර කරන නිසාත් ව්‍යවහාර සිද්ධ නම් වේ. ස්වභාවයෙන් පවතින දෙයක් නොවේ. එබැවින් ආර්යයන්ගේ ව්‍යවහාරයෙහි ‘පුද්ගලයා’ කියා කෙනෙකු නැති බව සිද්ධ වේ. එහෙත් මේ රූපයන් ස්වභාවයෙන් පවතින නිසා ආර්යයන්ගේ ව්‍යවහාරයෙහිද පවතින බව ස්ඵුට වේ. එහෙයින් ‘තාදිසේන’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ’ යන්නෙන් පඨවි ධාතුව යනු ශුද්ධ ධර්මයකි. එය උප්පාදයටද, ජරාවටද, භේදයටද පත්වේ. එබැවින් එහි උප්පාදය, ජරාව හා භේදය යන ලක්ෂණද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ ඒවාය. මෙසේ ලක්ෂණ රූපයන්ගේ ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ පරමාර්ථ ලක්ෂණය දත යුතුය. එමෙන්ම විඤ්ඤත්ති රූප දෙකෙහිත්, විකාර රූප තුනෙහිත්, පරිච්ඡේද රූපයෙහිත් තත්ත්වය එසේමය. යම් සේ මෙම රූපයන්ගේ ස්වභාවය වේද, එසේම නිර්වාණයෙහිද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ පරමාර්ථ ලක්ෂණයක් පවතී. කෙලෙස් ධර්මයන් ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ කල්හි භව පරම්පරාවේ උප්පාදයට පත්වේ. ප්‍රහීණ කළ කල්හි අනුප්පාද නිරෝධයට පත්වේ. එබැවින් කෙලෙස් ධර්මයන්ගේ අනුප්පාද නිරෝධයද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූවකි. මෙසේ නිර්වාණයෙහිද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ පරමාර්ථ ලක්ෂණය දත යුතුය. ‘මහණෙනි, නූපන් වූ, නොවූ යමක් ඇත්තේය’ යන මෙම සූත්‍රයද මෙහිදී කිය යුතුය. මෙයින් ආර්ය ව්‍යවහාරයෙහි නිර්වාණය ඒකාන්තයෙන්ම පවතින බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහෙයින් ‘ඉතරථා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ස්වභාවයෙන්ම උපලබ්ධ නොවන නිසා අනිප්ඵන්න නම් වෙති’ යන්නෙන් මේවා අසභාව රූප කියාත්, අලක්ෂණ රූප කියාත්, අසම්මසන රූප කියාත් පැවසිය නොහැකි බව දක්වයි. ඒ මන්ද යත්, ඒ ඒ ධර්මයන් තම තමන්ගේ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්ද, තම තමන්ගේ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්ද, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සම්මසන ඥාන විභංගයෙහි ජාති, ජරා, මරණයන් සම්මර්ශනය කළ යුතු ධර්මයන් අතරට පැමිණ ඇති බැවින්ද වේ. අට්ඨසාලිනියෙහිද මෙම අර්ථය දක්වා ඇත. එහි මෙසේ සඳහන් වේ: ‘රූප පහළොවක් පරිනිප්ඵන්න නම් වේ. රූප දහයක් අපරිනිප්ඵන්න නම් වේ. ඉදින් ඒවා අපරිනිප්ඵන්න නම් වන්නේ නම්, එවිට ඒවා අසංඛත විය යුතුය. එහෙත් එම රූපයන්ගේම කාය විකාරය කාය විඤ්ඤත්තියයි. වචී විකාරය වචී විඤ්ඤත්තියයි. සිදුර හෙවත් විවරය ආකාශ ධාතුවයි. සැහැල්ලු බව ලහුතාවයි. මෘදු බව මුදුතාවයි. කර්මන්‍ය බව කම්මඤ්ඤතාවයි. ඉපදීම උපචයයි. පැවැත්ම සන්තතියයි. දිරන ආකාරය ජරතාවයි. පැවත නැති වී යන ආකාරය අනිච්චතාවයි. මේ සියල්ල පරිනිප්ඵන්න වූ සංඛත ධර්මයන්මය.’ එහි ‘එම රූපයන්ගේම’ යන්න නිර්ධාරණයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. එම රූප දසය අතරෙහි යන්න එහි අර්ථයයි. ‘ඉති සබ්බං’ යනු මේ දස වැදෑරුම් රූපය පරිනිප්ඵන්න වූ සංඛතයක්මය යන්නයි. ඛන්ධ විභංග අට්ඨකථාවෙහිද මෙය පවසා ඇත. පංච විපන ස්කන්ධයෝ පරිනිප්ඵන්නමය, අපරිනිප්ඵන්න නොවේ. සංඛතමය, අසංඛත නොවේ. තවද නිප්ඵන්නද වෙති. ස්වභාව ධර්මයන් අතරින් නිර්වාණය පමණක් අපරිනිප්ඵන්න සහ අනිප්ඵන්න වේ. නිරෝධ සමාපත්තිය සහ ප්‍රඥප්තිය කෙසේ වෙයිද? නිරෝධ සමාපත්තිය ලෞකික ලෝකෝත්තර කියා හෝ සංඛත අසංඛත කියා හෝ පරිනිප්ඵන්න අපරිනිප්ඵන්න කියා හෝ නොකිය යුතුය. එහෙත් එය නිප්ඵන්න වෙයි. සමාපත්ති වන්නා විසින් සමාපත්තියට පැමිණිය යුතු බැවිනි. නාම ප්‍රඥප්තියද එසේමය, එය ලෞකික ආදී භේදයන්ට හසු නොවේ. එහෙත් එය නිප්ඵන්න වෙයි, අනිප්ඵන්න නොවේ. නාමය ග්‍රහණය කරන්නා එය ග්‍රහණය කරන බැවිනි. මෙයින් ලක්ෂණ රූපයන්ගේද නිප්ඵන්න බව සිද්ධ වේ. විසුද්ධිමාර්ගයෙහි නිප්ඵන්න-අනිප්ඵන්න දුක නිර්දේශයේදී, රූප දහඅටක් පරිච්ඡේද, විකාර සහ ලක්ෂණ යන භාවයන් ඉක්මවා ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිඳ දත යුතු බැවින් නිප්ඵන්න යැයිද, ඉතිරි ඒවා ඊට විපරීත බැවින් අනිප්ඵන්න යැයිද දක්වා ඇත. නිප්ඵන්න රූපය ‘රූප රූප’ නම් වේ. යමක් කර්ම ආදී සතර ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේද එය චතුජ (සතරින් හටගත්) නම් වේ. එය ලක්ෂණ රූප හැර ඉතිරි රූපයන්ය. ලක්ෂණ රූප වනාහි කිසිවකින් හට නොගත් බව පැවසේ. මේ සියල්ල ආචාර්යවරුන් විසින් ගනු ලැබූ නාම මාත්‍රයන් වන බැවින් කැමැත්ත පරිදි යෙදෙන්නකි. තමන්ට රුචි දේ ගෙන ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

รูปสมุทฺเทสานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

රූප සමුද්දේශ අනුදීපනාව මෙතෙකින් නිම විය.

๑๙๗. รูปวิภาเค[Pg.209].‘‘เอกวิธนยํ ตาว ทสฺเสตุํ’’ติ รูปวิภาคโต ปถมํ ทสฺเสตุํ. เอเตน เอกวิธนโย รูปวิภาโค นาม น ตาว โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ น สเมติ. เกน น สเมตีติ อาห ‘‘วกฺขติหี’’ติอาทึ. ‘‘อชฺฌตฺติกาทิเภเทน วิภชนฺติ วิจกฺขณา’’ติ เอเตน สพฺพํรูปํ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน ทุวิธนฺติอาทิโก ทุวิธนโย เอว รูปวิภาคนโย นามาติ วิญฺญายติ. ตสฺมา เตน น สเมตีติ วุตฺตํ โหติ. อปิจ ปาฬิยํ. สเหตุกา ธมฺมา, อเหตุกา ธมฺมาติอาทิ ทุเกสุ สพฺพํรูปํ อเหตุกเมว, น สเหตุกนฺติอาทิ นิยมกรณมฺปิ รูปวิภาโค เอวาติ กตฺวา ตถา วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ กามาวจรนฺติอาทีนิ ปน. ‘‘ชนเกน ปจฺจเยนา’’ติ ปธานวจนเมตํ. อุปตฺถมฺภกาทิ ปจฺจยาปิ คเหตพฺพา เอว. ‘‘สงฺคมฺมา’’ติ สมาคนฺตฺวา. ‘‘กรียตี’’ติ นิปฺผาทียติ. โยธมฺโมติอาทีสุ. ‘‘ปหีโน ปี’’ติ ฉินฺทนภินฺทนาทิวเสน ปหีโนปิ. ‘‘ตสฺมึ สตี’’ติ สมุทยปฺปหาเน สติ. กิจฺจปจฺจยานํ อรหตฺถสฺส จ สกฺกตฺถสฺส จ ทีปนโต ทุวิธํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐานตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตพฺพิสยสฺสา’’ติ รูปวิสยสฺส. ‘‘เอวํ’’ติ เอวํสนฺเต. ‘‘ปหีนํ ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตภเว ปุน อนุปฺปาทตฺถาย อิเธว ปหีนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุจฺฉินฺนมูลํ’’ติอาทึ. ‘‘ตาลาวตฺถุกตํ’’ติ ฉินฺนตาลกฺขาณุกํ วิย กตํ ภวิสฺสติ. ‘‘อนภาวํ กตํ’’ติ ปุน อภาวํ กตํ. ‘‘ปากโฏ’’ติ ทสฺสนาทิกิจฺจวิเสเสหิ ปญฺญาโต. ‘‘ตทุปาทายา’’ติ ตํ อุปนิธาย. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อชฺฌตฺติกรูปํ’’ติ ปทุทฺธารณํ. อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตํ อชฺฌตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว อชฺฌตฺติกนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อตฺตภาวสงฺขาตํ’’ติอาทินา. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา, อชฺฌตฺตธมฺม อชฺฌตฺติก ธมฺมานญฺจ อวิเสโส อาปชฺชตีติ วกฺขมานการณตฺตา. ‘‘ทฺวารรูปํ นามา’’ติ ปทุทฺธารปทํ. กสฺมา ทฺวารรูปํ นามาติ อาห ‘‘ยถากฺกมํ’’ติอาทึ. ปรโตปิ เอสนโย. ‘‘เทสนาเภท รกฺขณตฺถํ’’ติ ทุกเทสนาเภทโต รกฺขณตฺถํ. ตตฺถ เทสนาเภโท นาม รูปกณฺเฑ ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุ รูปญฺจ, น วตฺถุ รูปญฺจ[Pg.210], อารมฺมณ รูปญฺจ, น อารมฺมณ รูปญฺจ วตฺวา มโนวิญฺญาณสฺส น วุตฺตํ. ยทิ วุจฺเจยฺย, อารมฺมณทุเก มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณ รูปํ, น อารมฺมณ รูปนฺติ ทุกปทํ น ลพฺเภยฺย. อยํ เทสนาเภโท นาม. วตฺถุทุเกสุ หทยวตฺถุวเสน ลพฺภมานํ มโนวิญฺญาณทุกํ น วุตฺตนฺติ. ‘‘ถูลสภาวตฺตา’’ติ สุขุมรูปํ อุปาทาย วุตฺตํ. ‘‘ทูเร ปวตฺตสฺสปี’’ติ ยถา สุขุมรูปํ อตฺตโน สรีเร ปวตฺตมฺปิ ญาเณน สีฆํ ปริคฺคเหตุํ น สกฺกา โหติ, ตถา อิทํ. อิมสฺส ปน ทูเร ปวตฺตสฺสปิ. ‘‘คหณโยคฺยตฺตา’’ติ ญาเณน ปริคฺคหณปตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘สยํนิสฺสยวเสน จา’’ติ สยญฺจ นิสฺสย มหาภูตวเสน จ. ตตฺถ สยํ สมฺปตฺตา นาม โผฏฺฐพฺพธาตุโย. นิสฺสยวเสน สมฺปตฺตา นาม คนฺธรสา. อุภยถาปิ อสมฺปตฺตา นาม จกฺขุ รูป, โสต สทฺทา. โย ปฏิมุขภาโว อตฺถิ, ยํ อญฺญมญฺญปตนํ อตฺถีติ โยชนา. น จ ตานิ อญฺญปฺปการานิ เอว สกฺกา ภวิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนุคฺคห อุปฆาตวเสนา’’ติ วฑฺฒนตฺถาย อนุคฺคหวเสน, หายนาทิ อตฺถาย อุปฆาตวเสน. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปํ คณฺหาติ. ‘‘อาทินฺนปรามฏฺฐตฺตา’’ติ ตณฺหามาเนหิ เอตํ มม เอโสหมสฺมีติอาทินฺนตฺตา, ทิฏฺฐิยา เอโส เม อตฺตาติ ปรามฏฺฐตฺตา จ. ‘‘นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสนา’’ติ เอเกน ชนกกมฺเมน ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสน. ‘‘อุปจรียตี’’ติ โวหรียติ. ‘‘อตฺถวิเสสโพโธ’’ติ รูปารมฺมณสฺส กิจฺจวิเสสโพโธ. ‘‘อสมฺปตฺตวเสนา’’ติ วิสยฏฺฐานํ สยํ อสมฺปชฺชนวเสน. อตฺตโนฐานํ วา วิสยสฺส อสมฺปชฺชนวเสน. ตตฺถ วิสยสฺส อสมฺปตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตถา โสตสทฺเทสุ จ อญฺญมญฺญํ ลคฺคิตฺวา อุปฺปชฺชมาเนสุ. ‘‘สมฺปตฺติยา เอวา’’ติ สมฺปชฺชนตฺถาย เอว. ตถา อาโป จ สมฺปตฺติยา เอว ปจฺจโยติ โยชนา. ทุพฺพลปถวี เอว สนฺนิสฺสโย ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อสฺสา’’ติ จกฺขุสฺส. ‘‘โสตสฺสปนกถํ’’ติ โสตสฺส อสมฺปตฺตคฺคหณํ กถํ ปากฏํ. สมฺปตฺตคฺคหณํ เอว ปากฏนฺติ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ตตฺถหี’’ติอาทึ[Pg.211]. ทกฺขิณปสฺสโต วา สุยฺยติ, เจติยาทิกสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ฐิตานนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส’’ติ โสเตสุ ปฏิฆฏฺฏนเวโค. ‘‘เตสํ’’ติ อาสนฺเนวา ทูเร วา ฐิตานํ. โหตุ ทูเร ฐิตานํ จิเรน สุโตติ อภิมาโน. กสฺมา ปน อุชุกํ อสุตฺวา ทกฺขิณปสฺสโตวา อุตฺตรปสฺสโต วา สุเณยฺย, อสุยฺยมาโน ภเวยฺยาติ ปุจฺฉา. ตํ กเถนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ’’ติ ตํ จกฺขุโสต ทฺวยํ ทูเรวิสยานํ อุปฺปนฺนเทสํ ผริตฺวา คณฺหตีติ เจวเทยฺยาติ อตฺโถ. ทูเรฐตฺวา ปสฺสนฺโต สุณนฺโต จ มหนฺตมฺปิปพฺพตํ เอกกฺขเณ ปสฺสติ, มหนฺตํปิ เมฆสทฺทํ เอกกฺขเณ สุณาติ. ตสฺมา อุภยํ อสมฺปตฺตโคจรนฺติ วิญฺญายติ. อิมสฺมึ วจเน ฐตฺวา อิทํ ปริกปฺปวจนํ ทสฺเสติ ตํ ทฺวยํ วิสยปฺปเทสํ คนฺตฺวา มหนฺตํปิ ปพฺพตํ วา เมฆสทฺทํ วา ผริตฺวา คณฺหาติ. ตสฺมา มหนฺตํปิ ปสฺสติ, สุณาติ. น อสมฺปตฺตโคจรตฺตา มหนฺตํ ปสฺสติ สุณาตีติ โกจิ วเทยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อธิฏฺฐานวิธาเนปิ ตสฺส โส โคจโร สิยาติ. เอวํสติ, ทิพฺพจกฺขุ ทิพฺพโสตาภิญฺญานํ อธิฏฺฐานวิธาเนปิ โส รูปสทฺทวิสโย ตสฺส ปสาทจกฺขุโสตสฺส โคจโร สิยาติ อภิญฺญาธิฏฺฐาน กิจฺจํ นาม นตฺถิ. จกฺขุโสตํ เทวโลกมฺปิ คนฺตฺวา ทิพฺพรูปมฺปิ ทิพฺพสทฺทมฺปิ คณฺเหยฺย. น ปน คณฺหาติ. ตสฺมา ตสฺส วิสยเทสคมนญฺจ มหนฺตเทสผรณญฺจ น จินฺเตตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

197. රූප විභාගයෙහි; 'පළමුව ඒකවිධ ක්‍රමය දැක්වීමට' යන්නෙන් රූප විභාගයට අනුව පළමුවැන්න දැක්වීම අදහස් කෙරේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඒකවිධ ක්‍රමය පමණක් රූප විභාගය ලෙස හැඳින්විය නොහැකි බවයි. එය නොගැලපේ. කුමක් හා නොගැලපේද යත්; 'වක්ඛතිහි' යනාදිය පැවසුහ. 'පණ්ඩිතයෝ ආධ්‍යාත්මික ආදී භේදයන්ගෙන් බෙදා දක්වති' යන මෙයින් සියලු රූප ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බව ආදී ද්විවිධ නයම රූප විභාගය ලෙස හඳුන්වන බව වටහා ගත යුතුය. එබැවින් එය හා නොගැලපෙන බව කියන ලදී. තවද පාලියෙහි; සහේතුක ධර්ම, අහේතුක ධර්ම යනාදී දුක මාතෘකාවන්හි සියලු රූප අහේතුකම වේ, සහේතුක නොවේ යනාදී වශයෙන් නියම කිරීම ද රූප විභාගයක්ම ලෙස සලකා එසේ පවසන ලදැයි ගත යුතුය. 'ඉතරානි පන' යනු කාමාවචර යනාදියයි. 'ජනක පච්චයේන' යනු ප්‍රධාන වචනයකි. උපස්තම්භක ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද ගත යුතුමය. 'සංගම්ම' යනු එක්වී යන්නයි. 'කලීයති' යනු නිපදවනු ලැබේ. 'පහීනෝ පි' යනු කැපීම බිඳීම ආදී වශයෙන් ප්‍රහීණ වුවද යන්නයි. 'තස්මිං සති' යනු සමුදය ප්‍රහාණය පවතින කල්හිය. කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද අර්හත්ත්වයේ ද ස්වකාර්ථය දැක්වීම පිණිස 'අට්ඨානත්තා' යනාදිය පවසන ලදී. 'තබ්බිසයස්ස' යනු රූප විෂයයෙහි ය. 'ඒවං' යනු එසේ ඇති කල්හිය. 'පහීනං භවිස්සති' යනු අනාගත භවයෙහි නැවත නූපදනා පිණිස මෙහිම ප්‍රහීණ වන්නේය යන අර්ථයයි. එබැවින් 'උච්ඡින්නමූලං' යනාදිය පැවසූහ. 'තාලාවත්ථුකතං' යනු කපා දැමූ තල් කඳක් මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අනභාවං කතං' යනු නැවත ඇති නොවන ලෙස කරන ලද යන්නයි. 'පාකටෝ' යනු දැකීම ආදී කෘත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'තදුපාදාය' යනු එය ඇසුරු කරගෙනයි. විභාවිනී පාඨයෙහි; 'ආජ්ඣත්තිකරූපං' යනු පදය උපුටා දැක්වීමකි. තමා පිළිබඳව පවත්නා වූ දෙය ආධ්‍යාත්මික නමි. තමාගේ ශරීරය (අත්තභාවය) සංඛ්‍යාත වූ බව 'අත්තභාවසංඛාතං' යනාදියෙන් දක්වයි. එය යහපත් නොවේ. මන්දයත්, 'ආධ්‍යාත්මික ධර්ම' හා 'ආජ්ඣත්තිික ධර්ම' අතර වෙනසක් නැති බව ඉදිරියට පවසන හෙයිනි. 'ද්වාරරූපං නාම' යනු පදය උපුටා දැක්වීමකි. කුමක් නිසා ද්වාර රූපය නමිද යත් 'යථාක්කමං' යනාදිය පැවසූහ. ඉදිරියට ද මෙම ක්‍රමයමය. 'දේසනාභේද රක්ඛණත්ථං' යනු දුක දේශනා භේදයෙන් ආරක්ෂා කරනු පිණිසයි. එහි දේශනා භේදය නම්; රූප කාණ්ඩයේ පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ වස්තු රූපය ද, වස්තු රූප නොවන දේ ද, ආරම්මණ රූපය ද, ආරම්මණ රූප නොවන දේ ද පවසා මනෝ විඤ්ඤාණය ගැන නොපැවසීමයි. ඉදින් පවසන්නේ නම්, ආරම්මණ දුකයෙහි මනෝ විඤ්ඤාණයට ආරම්මණ රූප, ආරම්මණ නොවන රූප යන දුක පදය නොලැබෙන්නේය. මෙය දේශනා භේදය නමි. වස්තු දුකයන්හි හෘදය වස්තුව වශයෙන් ලැබෙන්නා වූ මනෝ විඤ්ඤාණ දුකය පවසන ලද්දේ නැත. 'ථූලසභාවත්තා' යනු සියුම් රූපය අපේක්ෂාවෙන් පවසන ලද්දකි. 'දූරේ පවත්තස්සපි' යනු යම් සේ සියුම් රූපය තමාගේ ශරීරයෙහි පැවතිය ද ඥානයෙන් වහා පිරිසිඳ ගත නොහැකි වේ ද, මෙය ද එසේමය. මෙහි දුර පවත්නා රූපය ද පිරිසිඳ ගත හැක. 'ගහණයෝග්‍යත්තා' යනු ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගැනීමට සුදුසු බැවින් යන අදහසයි. විභාවිනී පාඨයෙහි; 'සයං නිස්සය වසේන ච' යනු තමා සහ නිශ්‍රය මහා භූතයන් වශයෙන් ද යන්නයි. එහි තමා සම්පත්ත වූයේ නම් ඵොට්ඨබ්බ ධාතුන්ය. නිශ්‍රය වශයෙන් සම්පත්ත වූයේ නම් ගන්ධ හා රසයන්ය. දෙආකාරයෙන්ම අසම්පත්ත වූයේ නම් චක්ඛු-රූප සහ සෝත-සද්දයන්ය. යම් මුහුණට මුහුණ ලා සිටීමක් ඇද්ද, යම් අන්‍යෝන්‍ය ගැටීමක් ඇද්දැයි යෙදේ. ඒවා වෙනත් ආකාරයකින් විය නොහැකි බව සම්බන්ධයයි. 'අනුග්ගහ උපඝාත වසේන' යනු වර්ධනය වීම පිණිස අනුග්‍රහ වශයෙන් ද, පිරිහීම ආදිය පිණිස උපඝාත වශයෙන් ද යන්නයි. 'යං කිඤ්චි' යන්නෙන් සතර සමුට්ඨානික රූපයන් ගනු ලැබේ. 'ආදින්නපරාමට්ඨත්තා' යනු තණ්හා මානයන්ගෙන් 'මෙය මගේය, මම වෙමි' යනාදී වශයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ද, දෘෂ්ඨියෙන් 'මෙය මගේ ආත්මයයි' පරාමර්ශනය කරන ලද බැවින් ද වේ. 'නිච්චකාලං පවත්තිවසේන' යනු එක් ජනක කර්මයකින් ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ පටන් නිරන්තරයෙන් පැවතීමෙනි. 'උපචරීයති' යනු ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. 'අත්ථවිසේසබෝධෝ' යනු රූපාරම්මණයේ කෘත්‍ය විශේෂයන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. 'අසම්පත්තවසේන' යනු විෂය පවතින ස්ථානයට තමා නොපැමිණීමෙනි. නොහොත් තම ස්ථානයට විෂයය නොපැමිණීමෙනි. එහි විෂයය අසම්පත්ත වන බව දක්වමින් 'තත්ථ' යනාදිය පැවසූහ. එමෙන්ම සෝත විඤ්ඤාණය හා ශබ්දය ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ගැටීමෙන් උපදී. 'සම්පත්තියා ඒව' යනු හමුවීම සඳහාමය. එමෙන්ම ආපෝ ධාතුව ද පැමිණීම සඳහාම ප්‍රත්‍ය වේ යැයි යෙදේ. දුබල පඨවි ධාතුවම යමකට නිශ්‍රය වේ ද යන්න විග්‍රහයයි. 'අස්සා' යනු චක්ෂුසටයි. 'සෝතස්ස පන කථං' යනු ශ්‍රවණය අසම්පත්තව ග්‍රහණය කරන්නේ කෙසේදැයි ප්‍රකට කිරීමයි. සම්පත්තව ග්‍රහණය කිරීමම ප්‍රකට කර දක්වයි. එබැවින් 'තත්ථහි' යනාදිය පැවසූහ. දකුණු පසින් හෝ ඇසෙන්නේ, චෛත්‍යය ආදියේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි සිටින්නන්ට යන අදහසයි. 'පටිඝට්ටනානිඝංසෝ' යනු කනෙහි ගැටෙන වේගයයි. 'තේසං' යනු ළඟ සිටින හෝ දුර සිටින අයගේ ය. දුර සිටින්නන්ට එය බොහෝ වේලාවකට පසු ඇසුණේය යන අභිමානය වේවා. කුමක් නිසා කෙළින්ම නොඇසී දකුණු පසින් හෝ වම් පසින් ඇසෙන්නේ ද, නොඇසී පවතින්නේ ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් 'අපිච' යනාදිය පැවසූහ. විභාවිනී පාඨයෙහි; 'ගන්ත්වා විසයදේසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චේ' යනු එම චක්ඛු-සෝත දෙක දුර පවතින විෂයයන් හටගත් දේශයට ගොස්, ඒවා පතුරා ග්‍රහණය කරන්නේය යි යමෙක් පවසන්නේ නම් යන අර්ථයයි. දුර සිට බලන්නා වූ ද අසන්නා වූ ද තැනැත්තා විශාල පර්වතයක් වුවද එකම ක්ෂණයකින් දකියි, මහා මේඝ ගර්ජනාවක් වුවද එකම ක්ෂණයකින් අසයි. එබැවින් එම දෙකම අසම්පත්ත ගෝචර බව වටහා ගත යුතුය. මෙම වචනයෙහි පිහිටා මෙම පරිකල්පනය දක්වයි: එම දෙක විෂයය පවතින ප්‍රදේශයට ගොස් විශාල පර්වතයක් හෝ මේඝ හඬක් හෝ පතුරා ග්‍රහණය කරයි. එබැවින් විශාල දෙයක් දකියි, අසයි. අසම්පත්ත ගෝචර බැවින් විශාල දෙයක් දකිනවා හෝ අසනවා නොවේ යැයි යමෙකු පවසන්නේය යන අදහසයි. අධිට්ඨාන විධානෙහි ද එය ඔහුගේ ගෝචරය වන්නේය. එසේ ඇති කල්හි, දිව්‍ය චක්ඛු හා දිව්‍ය සෝත අභිඥා අධිෂ්ඨාන විධි වලදී ද එම රූප ශබ්ද විෂයයන් ප්‍රසාද චක්ඛු හා සෝතයට ගෝචර විය යුතු බැවින් අභිඥා අධිෂ්ඨාන කෘත්‍යයක් කියා දෙයක් නැති වී යයි. චක්ෂුස හා සෝතය දිව්‍ය ලෝකයට පවා ගොස් දිව්‍ය රූප හා දිව්‍ය ශබ්ද ග්‍රහණය කරනු ඇත. නමුත් එසේ ග්‍රහණය නොකරයි. එබැවින් එම ඉන්ද්‍රියයන් විෂය දේශයට යෑමක් හෝ මහා දේශයක් පැතිරීමක් ගැන සිතිය යුතු නැතැයි පවසන ලදී.

รูปวิภาคานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

රූප විභාගානුදීපනාව නිම කරන ලදී.

๑๕๘. รูปสมุฏฺฐาเน. สุตฺตนฺเตสุ เจตนาสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโยปิ กมฺมนฺติ วุตฺตา. เต ปน ปฏฺฐาเน กมฺมปจฺจยํ ปตฺวา ตปฺปจฺจยกิจฺจํ น สาเธนฺติ, เจตนา เอว สาเธตีติ อาห ‘‘สา เยวา’’ติอาทึ. ‘‘ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ’’ติ เหตูหิ จ เหตุสมฺปยุตฺตกธมฺเมหิ จ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานนฺติ อตฺถวเสน เจตสิกธมฺมานมฺปิ [Pg.212] รูปสมุฏฺฐาปกตา สิทฺธา โหติ. โส หิ อุทยติ ปสวตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กปฺปสณฺฐาปนวเสนา’’ติ กปฺปปฺปติฏฺฐาปนวเสน. อชฺฌตฺติกสทฺโท ฉสุ จกฺขาทีสุ อชฺฌตฺติกายตเน สฺเวว ปวตฺตติ. อิธ ปน สกลํ อชฺฌตฺตสนฺตานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อชฺฌตฺต สนฺตาเนติ ปน วตฺตพฺพํ’’ติ. ‘‘ขเณ ขเณ’’ติ วิจฺฉาวจนํ. ‘‘วิจฺฉา’’ติ จ พหูสุขเณสุ พฺยาปนนฺติ อาห ‘‘ตีสุตีสุขเณสู’’ติ.

158. රූප සමුට්ඨානය පිළිබඳ විස්තරයෙහි; සූත්‍රාන්ත දේශනාවන්හි චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදිය ද කර්මය යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් ඒවා පට්ඨානයෙහි දී කර්ම ප්‍රත්‍යය බවට පැමිණි විට එම ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය සිදු නොකරයි; චේතනාව ම එය සිදු කරන බැවින් 'සා යේව' (ඈ ම / එය ම) යනාදිය වදාරන ලදී. 'තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපං' යන්නෙන් හේතූන්ගෙන් ද හේතු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගෙන් ද හටගන්නා වූ රූපයන්ගේ අර්ථය වශයෙන් චෛතසික ධර්මයන්ට ද රූප සමුට්ඨාපක බව (රූප උපදවන බව) සිද්ධ වේ. එය හටගනී, උපදවයි යනු එහි සම්බන්ධයයි. 'කප්පසණ්ඨාපන වසේන' යනු කල්පය පිහිටුවීමේ (පැවැත්මේ) වශයෙන් යන්නයි. 'අජ්ඣත්තික' යන ශබ්දය චක්ෂුරාදි සය වැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්හි ම යෙදේ. එහෙත් මෙහි දී මුළුමහත් ආධ්‍යාත්මික සන්තතිය ම අදහස් කරන ලද බැවින් 'ආධ්‍යාත්මික සන්තතියෙහි යැයි කිව යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'ඛණේ ඛණේ' යනු වීච්ඡා (නැවත නැවත යෙදෙන) වචනයකි. 'වීච්ඡා' යනු බොහෝ ක්ෂණයන්හි පැතිර පැවතීම බැවින් 'ක්ෂණ තුන තුන බැගින් වූ ක්ෂණයන්හි' යැයි වදාරන ලදී.

ยมกปาเฐสุ. ยสฺส วา ปน ปุคฺคลสฺส. ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ ภงฺคกฺขณ สมงฺคิตมาห. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปาทกฺขณ สมงฺคิตํ. ‘‘อิตี’’ติ อยํ ปุจฺฉา. ‘‘โน’’ติ ปฏิกฺเขโป. สมุทยสจฺจสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจภูตสฺส รูปสฺสวา นามสฺสวา อุปฺปาโท นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ยสฺส อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตีติ ทฺเว ปาฐาคเหตพฺพา. ‘‘โน’’ติ กุสลากุสล ธมฺมานํ อุปฺปาทกฺขเณ อพฺยากตภูตานํ รูปานํ วา นามานํ วา นิโรโธ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. เตสุปาเฐสุ เกสญฺจิวาทีนํ วจโนกาสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อรูปภวํ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เจ’’ติ โกจิวาที เจวเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ จ อุทฺธฏา สิยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตรตฺถ จา’’ติ ตโต อิตรสฺมึ ยสฺส กุสลา ธมฺมาติอาทิปาเฐ จ. ‘‘ตมฺปิ นา’’ติ ตมฺปิ วจนํ น วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุริมโกฏฺฐาเส’’ติ อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถาติ อิมสฺมึ ปุริมปกฺเขติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติ สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณติ อิมสฺมึ ปจฺฉิม ปกฺเข. จวนฺตานํ อิจฺเจว วุตฺตํ สิยา, น ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ, โน จ น วุตฺตํ, ตสฺมา วิญฺญายติ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ รูปชีวิตินฺทฺริยมฺปิ น อุปฺปชฺชตีติ. รูปชีวิตินฺทฺริเย จ อนุปฺปชฺชมาเน สติ, สพฺพานิ กมฺมชรูปานิ อุตุชรูปานิ อาหารชรูปานิ จ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญาตพฺพํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติ สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ อิมสฺมึ ปจฺฉิมปกฺเข. ตตฺถ จ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ อิทํ อธิปฺเปตํ. เอวํ ปาฬิสาธกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺติสาธกํ ทสฺเสนฺโต [Pg.213] ‘‘ยสฺมา จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตสฺสา’’ติ อานนฺทา จริยสฺส มูลฏีกาการสฺส. วิภาวนิยํ. ภงฺเค รูปสฺส นุปฺปาโท, จิตฺตชานํ วเสน วา. อารุปฺปํ วาปิ สนฺธาย, ภาสิโต ยมกสฺส หิ. น จิตฺตฏฺฐิติ ภงฺเค จ, น รูปสฺส อสมฺภโว. ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘น หิ น จิตฺตฏฺฐิตี’’ติ จิตฺตสฺสฐิติ นาม น หิ นตฺถิ. ‘‘ภงฺเคจา’’ติ จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณ จ. ตํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘ยมกปาฬิโย ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา’’ติ เอเตน ปาฬิสํสนฺทนา นาม ครุกตฺตพฺพาติ ทีเปติ. ‘‘คมฺภีโร จ สตฺถุ อธิปฺปาโย’’ติ เอเตน อตฺตานํ สตฺถุมตญฺญุํ กตฺวา อิทํ สนฺธาย เอตํ สนฺธายาติ วตฺตุํ ทุกฺกรนฺติ ทีเปติ. ‘‘สุทฺธํ อรูปเมวา’’ติ สุทฺธํ อรูปปฺปฏิสนฺธึ เอว. ฉ จตฺตาลีสจิตฺตานิ รูปํ ชเนตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวํ สติ อรูปวิปากวชฺชิตนฺติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อรูปวิปากาปนา’’ติอาทึ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เหตุโน’’ติ รูปวิราคภาวนา กมฺมสงฺขาตสฺส เหตุสฺส. ‘‘ตพฺพีธุรตายา’’ติ รูปวิรุทฺธตาย. รูปารูปวิราคภาวนาภูโต มคฺโค. เตน นิพฺพตฺตสฺส. รูโปกาโส นาม กามรูปภโว. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เอกูน น วุติภวงฺคสฺเส วา’’ติ ปวตฺติกาเล รูปชนกสฺส เอกูน น วุติภวงฺค จิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปน อรูปวิปากํ ปวตฺติกาเลปิ รูปชนกํ น โหตีติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทึ. เกจิ ปน ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ รูปํ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ น ลภติ. ฐิติกฺขเณ รูปํ ปรโต ภวงฺคจิตฺตโต ปจฺฉาชาตปจฺจยํ ลภตีติ วทนฺติ. ตํ น คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘น หิ อตฺตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สยํ วิชฺชมาโน หุตฺวา อุปการโก ปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย. ปจฺฉาชาโต จ ตสฺส เอกเทโส. ‘‘อายุสงฺขารานํ’’ติ อุสฺมาทีนํ. ‘‘ตํ’’ติ ขีณาสวานํ จุติจิตฺตํ. ‘‘ยถาหา’’ติ โส เถโร กึ อาห. ‘‘วุตฺตํ’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อิติ ปน วจนโต อญฺเญสํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายตีติ ปธานวจนํ. ปน สทฺโท อรุจิ โชตโก. ‘‘ตถา วุตฺเตปี’’ติ โชเตติ. วจีสงฺขาโร นาม วิตกฺกวิจาโร. กายสงฺขาโร นาม อสฺสาสปสฺสาสวาโต. โส สพฺเพสํปิ กามสตฺตานํ จุติ จิตฺตสฺส [Pg.214] อุปฺปาทกฺขเณ จ ตโต ปุริมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ จ นนิรุชฺฌตีติ วจเนน จุติจิตฺตโต ปุพฺพภาเคเยว อสฺสาสปสฺสาสานํ อภาวํ ญาเปติ. นนุ อิมิสฺสํ ปาฬิยํ จุติกาเล อสฺสาสปสฺสาสสฺส อภาวํ วทติ. อญฺเญสํ จิตฺตชรูปานํ อภาวํ น วทติ. ตสฺมา อิมาย ปาฬิยา สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสํ น ชเนตีติ วิญฺญายติ. น อญฺญานิ จิตฺตชรูปานีติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส กายสงฺขาร สมุฏฺฐาปนํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘คพฺภคมนาทิวินิพทฺธาภาเว’’ติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ คตสฺส อสฺสาสปสฺสาโส น อุปฺปชฺชติ, ตถา อุทเก นิมุคฺคสฺส. พาฬฺหํ วิสญฺญีภูตสฺส. จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชนฺตสฺส. นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตสฺส. รูปารูปภเว ฐิตสฺสาติ. ตสฺมา เอเตคพฺภคมนาทโย อสฺสาสปสฺสาสํ วินิพทฺธนฺติ นีวาเรนฺตีติ คพฺภคมนาทิวินิพทฺธา. เตสํ อภาโวติ วิคฺคโห. วินา อิเมหิ การเณหิ อสฺสาสปสฺสาสสฺส จ อญฺญจิตฺตชรูปานญฺจ วิเสโส นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญํปิ ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘จุโต จา’’ติอาทินา. จุโต จ โหติ, อสฺส จิตฺตสมุฏฺฐาน รูปญฺจ ปวตฺตตีติ น จ ยุตฺตนฺติ โยชนา. โส จ สุฏฺฐุ โอฬาริโก รูปธมฺโม. อิติ ตสฺมา น สกฺกา วตฺตุํติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิมสฺส อตฺถสฺสา’’ติ วตฺวา ตํ อตฺถํ วทติ ‘‘โอฬาริกสฺสา’’ติอาทินา. ‘‘กตีปย ขณมตฺตํ’’ติ ปนฺนรสขณโสฬสขณมตฺตํ. ‘‘จิตฺตชรูปปฺปวตฺติยา’’ติ จิตฺตชรูปปฺปวตฺตนโต. ทุพฺพลา โหนฺติ, ตทา ปญฺจารมฺมณานิปิ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตํ นาคจฺฉนฺติ. ‘‘ปจฺจยปริตฺตตาย วา’’ติ ตทา ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส อลาภโต วุตฺตํ. ทุพฺพลา โหนฺติ. ตทา ทุพฺพลตฺตา เอว ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตํ นาคจฺฉนฺติ. ปริโยสาเนปิ เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต. วตฺถุสฺส อาทิอนฺตนิสฺสิตานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อาทิมฺหิ นิสฺสิตานิ. มรณาสนฺนกาเล อนฺเต นิสฺสิตานิ. สมทุพฺพลานิ เอว โหนฺติ. ตสฺมา ยถา สพฺพปฏิสนฺธิจิตฺตมฺปิ รูปํ น ชเนติ, ตถา สพฺพจุติจิตฺตมฺปิ รูปํ น ชเนตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. ‘‘ปาฬิวิโรธํ’’ติ ปุพฺเพ ทสฺสิตาย สงฺขาร ยมกปาฬิยา วิโรธํ[Pg.215].‘‘การณํ วุตฺตเมวา’’ติ จิตฺตญฺหิ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา พลวํ โหตีติ วุตฺตเมว. ‘‘ตํ’’ติ อปฺปนาชวนํ. อจลมานํ หุตฺวา. ‘‘อพฺโพกิณฺเณ’’ติ วีถิจิตฺต วาเรน อโวกิณฺเณ. น ตถา ปวตฺตมาเนสุ องฺคานิ โอสีทนฺติ, ยถา ฐปิตาเนว หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ‘‘น ตโตปรํ’’ติ ตโต อติเรกํ รูปวิเสสํ น ชเนติ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิจิตฺตํ. ‘‘อุตฺตรกิจฺจํ’’ติ อุปรูปริกิจฺจํ. ‘‘อฏฺฐ ปุถุชฺชนานํ’’ติ อฏฺฐ โสมนสฺส ชวนานิ หสนํปิ ชเนนฺติ. ฉ ชวนานิ ปญฺจชวนานีติ อธิกาโร. เตสํ พุทฺธานํ. สิตกมฺมสฺสาติ สมฺพนฺโธ. สิตกมฺมํ นาม มิหิตกมฺมํ. ‘‘การณํ วุตฺตเมวา’’ติ ‘รูปสฺส ปน อุปตฺถมฺภกภูตา อุตุอาหารา ปจฺฉาชาตปจฺจย ธมฺมา จ ฐิติกฺขเณ เอว ผรนฺตี’ติ เอวํ การณํ วุตฺตเมว. ‘‘อุตุโน พลวภาโว’’ติ รูปุปฺปาทนตฺถาย พลวภาโว. สนฺตติฐิติยา พลวภาโว ปน ปจฺฉาชาตปจฺจยายตฺโต โหติ. รูปํ น สมุฏฺฐาเปยฺย. โน น สมุฏฺฐาเปตีติ อาห ‘‘วกฺขติ จา’’ติอาทึ. อชฺฌตฺต สนฺตานคโต จ พหิทฺธาสนฺตานคโต จ ทุวิธาหาโรติ สมฺพนฺโธ.

යමක පාළියෙහි 'නිරුජ්ඣති' (නිරුද්ධ වෙයි) යන්නෙන් භංගක්ෂණයට පැමිණි තැනැත්තා අදහස් කෙරේ. 'උප්පජ්ජති' (උපදියි) යන්නෙන් උප්පාදක්ෂණයට පැමිණි තැනැත්තා අදහස් කෙරේ. 'ඉති' යනු ප්‍රශ්නයකි. 'නො' යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. සමුදය සත්‍යයේ භංගක්ෂණයේදී දුක්ඛ සත්‍යය වූ රූපයේ හෝ නාමයේ ඉපදීමක් නැති බව මෙයින් කියවේ. 'යමෙකුට කුසල් දහම් උපදී ද, යමෙකුට අකුසල් දහම් උපදී ද' යනුවෙන් පාඨ දෙකක් ගත යුතුය. 'නො' යන්නෙන් කුසල් හෝ අකුසල් සිත්වල උප්පාදක්ෂණයේදී අබ්‍යකත වූ රූප හෝ නාමයන්ගේ නිරෝධයක් නැති බව කියවේ. එම පාඨයන්හි ඇතැම් වාදීන්ගේ අදහස් දැක්වීමට 'අරූපභවං' යනාදිය කියන ලදී. 'චේ' යනු යම් වාදියෙකු පවසන්නේ නම් යන්නයි. 'නා' යනු එසේ නොකිය යුතුය යන්නයි. 'උප්පජ්ජති' යන්න සමග සම්බන්ධ වේ. 'ඉතරත්ථ ච' යනු එයින් පරිබාහිරව 'යස්ස කුසලා ධම්මා' යනාදී පාඨයෙහිය. 'තම්පි නා' යන්නෙන් ඒ වචනය ද නොකිය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'පූරිම කොට්ඨාසයේ' යනු අසඤ්ඤසත්ත භවයේ සිටින ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් වූ පළමු කොටසේය. 'පච්ඡිම කොට්ඨාසයේ' යනු චුත වන සියලු සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණය නම් වූ අවසන් කොටසෙහි යන්නයි. 'චුත වන්නවුන්ගේ' යැයි පැවසිය යුතුව තිබියදී, 'ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණයේදී' යැයි නොකියා සිටියේ නැත. එබැවින් ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණයේදී රූප ජීවිතින්ද්‍රිය පවා නූපදින බව වටහා ගත යුතුය. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය නූපදින කල්හි, සකලවිධ කර්මජ රූප, උතුජ රූප සහ ආහාරජ රූපයන් ද චිත්ත භංගක්ෂණයේදී නූපදින බව දත යුතුය. 'පච්ඡිම කොට්ඨාසයේ' යනු චුත වන සියලු සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණය නම් වූ පසු පක්ෂයයි. එහිදී ද ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණය යන්නම අදහස් කෙරේ. මෙසේ පාළි සාධක පෙන්වා දැන් යුක්ති සාධක පෙන්වීමට 'යස්මා ච' යනාදිය පවසන ලදී. 'තස්ස' යනු මූලටීකාකරු වූ ආනන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේගේය. විභාවනියෙහි මෙසේ කියැවේ: 'භංගක්ෂණයේදී රූපයේ ඉපදීමක් නැත, එය චිත්තජ රූපයන්ට අනුව හෝ අරූපී ධර්මයන් අරභයා යමක පාළියෙහි වදාරන ලද්දකි. සිතේ පැවැත්ම (ස්ථිති ක්ෂණය) හෝ භංගක්ෂණය ඇති කල්හි රූපය ඇති නොවීමක් සිදු නොවේ.' එහි 'සිතේ ස්ථිති ක්ෂණයක් නැත්තේ නොවේ' යන්නෙන් සිතේ පැවැත්මක් ඇත යන්න අදහස් වේ. 'භංගක්ෂණයේදී ද' යනු සිතේ භංගක්ෂණයේදීය. එය අසම්භාව්‍ය බව පෙන්වීමට 'යමක පාළියෝ පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'නිරුක්ති සහ ව්‍යඤ්ඤාණ වෙනස් වුව ද' යන්නෙන් පාළි සංසන්දනය කිරීම ඉතා වැදගත් බව දක්වයි. 'ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස ඉතා ගැඹුරුය' යන්නෙන් තමන් වහන්සේ බුද්ධ මතය දන්නා කෙනෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් 'මෙය අරමුණු කර මෙය පැවසුවා' යැයි කීම අපහසු බව දක්වයි. 'ශුද්ධ අරූපයම' යනු ශුද්ධ වූ අරූප ප්‍රතිසන්ධියම වේ. සිත් සතළිස් හයක් රූප ජනනය කිරීමට අසමත් වෙයි. එසේ නම් 'අරූප විපාක වර්ජිත' යැයි කීවේ මන්දැයි විමසීමට 'අරූප විපාකා පන' යනාදිය පැවසේ. විභාවනී පාඨයෙහි 'හේතුව' යනු රූප විරාග භාවනා කර්මය නම් වූ හේතුවයි. 'තබ්බිධුරතාය' යනු රූපයට විරුද්ධ බැවිනි. රූප හා අරූප විරාග භාවනාමය මාර්ගය එයින් උපදී. රූප අවකාශය යනු කාම හා රූප භවයන්ය. විභාවනී පාඨයෙහි 'එකුන් අනූවක් භවාංග' යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයේ රූප ජනනය කරන භවාංග සිත් අසූ නවය යන්නයි. එහිදී අරූප විපාක සිත ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී පවා රූප ජනක නොවන බැවින් 'තත්ථ' යනාදිය කියන ලදී. ඇතැම් අය ප්‍රතිසන්ධි සිතේ උප්පාදක්ෂණයේදී රූපය පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය නොලබන බවත්, ස්ථිති ක්ෂණයේදී ඊළඟ භවාංග සිතෙන් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය ලබන බවත් පවසති. එය පිළිගත යුතු නැති බව පෙන්වීමට 'න හි අත්තනා' යනාදිය කියන ලදී. තමා පවතිමින් උපකාර වන ප්‍රත්‍යය 'අත්ථි ප්‍රත්‍යය' වන අතර පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය එහි එක් කොටසකි. 'ආයුසංඛාරානං' යනු උෂ්ණය ආදියටයි. 'තං' යනු රහතන් වහන්සේලාගේ චුති සිතයි. 'යථාහ' යනු එම තෙරුන් වහන්සේ කුමක් කීවේද යන්නයි. 'වුත්තං' යනු අටුවාවෙහි පවසන ලද්දකි. 'ඉති පන' යන වචනයෙන් අන් අයගේ ද චුති සිත රූපය සමුට්ඨාපනය නොකරන බව වටහා ගත යුතුය යන ප්‍රධාන අදහස පැවසේ. 'පන' ශබ්දය අරුචියක් දනවන අර්ථයෙකි. 'තථා වුත්තේපි' යන්න එය පැහැදිලි කරයි. වචී සංඛාර යනු විතක්ක විචාරයන්ය. කාය සංඛාර යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතයයි. එය සියලු කාමාවචර සත්ත්වයන්ගේ චුති සිතේ උප්පාදක්ෂණයේදී සහ ඊට පෙර සිතේ උප්පාදක්ෂණයේදී නිරුද්ධ නොවේ යන වචනයෙන් චුති සිතට පෙර සිටම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොමැති බව දැනුම් දෙයි. මෙකී පාළියෙහි චුති කාලයේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නැතිවීම ගැන පවසයි. අනෙකුත් චිත්තජ රූපයන්ගේ නැතිවීම ගැන නොකියයි. එබැවින් මෙම පාළියෙන් සියල්ලන්ගේම චුති සිත ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නූපදවන බව වැටහේ. අනෙක් චිත්තජ රූප ගැන නොවේ යන චෝදනාවට පිළිතුරු දෙමින් 'න හි' යනාදිය පවසන ලදී. රූප සමුට්ඨාපක සිතට කාය සංඛාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) සමුට්ඨාපනය කිරීමක් නැති බව මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ගබ්භගමනාදි විනිබද්ධ' යනු මවුකුසට ගිය තැනැත්තාට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැත, එසේම දියෙහි ගිලුණු අයට ද නැත. දැඩි ලෙස සිහිමුර්ජා වූ අයට, සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදුණු අයට, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු අයට සහ රූප අරූප භවයන්හි සිටින අයට ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැත. එබැවින් මේ ගර්භයට යාම ආදිය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය වළක්වන (විනිබද්ධ) කරුණුය. මේ කරුණු නැතිව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සහ අනෙකුත් චිත්තජ රූප අතර විශේෂයක් නැති බව මෙයින් කියවේ. තවත් යුක්තියක් 'චුතෝ ච' යනාදියෙන් පෙන්වයි. චුත වූ තැනැත්තාට ඔහුගේ සිතින් උපදින රූප පැවතීම යුක්ති සහගත නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එය ඉතා ඕලාරික රූප ධර්මයකි. එබැවින් එසේ පැවසිය නොහැක. 'ඉමස්ස අත්ථස්ස' යැයි පවසා එම අර්ථය 'ඕලාරිකස්ස' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. 'කතිපය ක්ෂණ මාත්‍රයක්' යනු පසළොස් හෝ දහසය ක්ෂණ මාත්‍රයකි. 'චිත්තජ රූපප්පවත්තියා' යනු චිත්තජ රූප පැවැත්මෙනි. ඒවා දුර්වල වන අතර, එවිට පඤ්චාරම්මණ පවා පඤ්ච ද්වාරයන්හි හමු නොවේ. 'පච්චය පරිත්තතාය වා' යනු එවිට පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය නොලැබෙන බැවින් කියන ලද්දකි. එවිට දුර්වල භාවය නිසාම පඤ්චාරම්මණ පසළොස් ද්වාරයන්හි ගැටෙන්නේ නැත. අවසානයේදී එක් චිත්තක්ෂණ මාත්‍රයකදී, වස්තුවේ මුල හා අග ඇසුරු කළ ඒවා ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී මුල ඇසුරු කරන අතර, මරණාසන්න කාලයේදී අග ඇසුරු කරයි. ඒවා සමාන ලෙස දුර්වල වේ. එබැවින් සියලු ප්‍රතිසන්ධි සිත රූපය නූපදවන්නාක් මෙන්, සියලු චුති සිත් ද රූපය නූපදවන බව වටහා ගත හැක. 'පාළි විරෝධං' යනු පෙර දැක්වූ සංඛාර යමක පාළියට ඇති විරෝධයයි. 'කාරණං වුත්තමේව' යනු සිත උප්පාදක්ෂණයේදීම සම්පූර්ණ ප්‍රත්‍යය ලබා බලවත් වන බව පවසන ලද්දක්මය. 'තං' යනු අප්පනා ජවනයයි. අචලව පවතිමින්, 'අබ්බෝකිණ්ණේ' යනු වීථි චිත්ත වාරයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවී පවතින විටයි. එසේ පවතින විට අවයවයන් කිඳා නොබසින අතර, ස්ථාවරව පවතී. 'න තතෝපරං' යනු ඉන් ඔබ්බට විශේෂ රූපයක් ජනනය නොකරන බවයි. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් සිතකි. 'උත්තරකිච්චං' යනු ඉහළ ඉහළ කෘත්‍යයන්ය. 'අට්ඨ පුථුජ්ජනානං' යනු පෘථග්ජනයන්ගේ සෝමනස්ස ජවන අට හිනාව පවා උපදවයි. 'ඡ ජවනානි පඤ්ච ජවනානි' යනු බුදුන් වහන්සේලාගේ සිත පිළිබඳ අධිකාරයයි. 'සිතකම්මස්ස' යන්න මදහස පෑමේ ක්‍රියාවයි. 'කාරණං වුත්තමේව' යනු රූපයට උපස්තම්භක වන උතු, ආහාර සහ පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ස්ථිති ක්ෂණයේදීම පැතිරෙන බවයි. 'උතුනෝ බලවභාවෝ' යනු රූපය ඉපදවීම පිණිස ඇති බලවත් බවයි. සන්තති පැවැත්මේ බලවත් බව පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය මත රඳා පවතී. රූපය සමුට්ඨාපනය නොකරන්නේ නම් නොවේ, එය සමුට්ඨාපනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'වක්ඛති ච' යනාදිය පවසන ලදී. අධ්‍යාත්මික සන්තතියට අයත් සහ බාහිර සන්තතියට අයත් ආහාර ද්විවිධ වේ.

เอตฺถจาติอาทีสุ. อุตุ ปญฺจวิโธ. อชฺฌตฺตสนฺตาเน จตุชวเสน จตุพฺพิโธ, พหิทฺธา สนฺตาเน อุตุชวเสน เอโก. ตถา อาหาโรปิ ปญฺจวิโธ. เตสุ ฐเปตฺวา พหิทฺธาหารํ อวเสสานํ อชฺฌตฺต สนฺตาเน รูปสมุฏฺฐาปเน วิวาโท นตฺถิ. พหิทฺธาหารสฺส ปน อชฺฌตฺตสนฺตาเน รูปสมุฏฺฐาปเน วิวาโท อตฺถีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุตุโอชานํ วิยา’’ติ อุตุโอชานํ อชฺฌตฺตสนฺตาเน รูปสมุฏฺฐาปนํ วิย. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปนา’’ติ ทนฺเตหิ สงฺขาทิตฺวา วิจุณฺณํ กตํ ปน. ‘‘สิตฺถํ’’ติ ภตฺตจุณฺณสิตฺถํ. ฏีกาปาเฐ. ‘‘สา’’ติ พหิทฺธา โอชา. ‘‘นสงฺขาทิโต’’ติ น สุฏฺฐุขาทิโต. ‘‘ตตฺตเกนปี’’ติ มุเขฐปิตมตฺเตนปิ. ‘‘อพฺภนฺตรสฺสา’’ติ อชฺฌตฺตาหารสฺส. ‘‘อฏฺฐอฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ อุปตฺถมฺภนวเสน สมุฏฺฐาเปติ, ชนน วเสน ปน อชฺฌตฺติกาหาโร เอว สมุฏฺฐาเปตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปาทินฺนกา’’ติ อชฺฌตฺต สมฺภูตา วุจฺจนฺติ. พหิทฺธา โอชาปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ [Pg.216] เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตนอุตุนา’’ติ อชฺฌตฺต อุตุนา. ‘‘เสทิยมานา’’ติ อุสฺมาปิยมานา. ‘‘ตาย จ โอชายา’’ติ อชฺฌตฺต โอชาย. ‘‘เมทสิเนหุปจย วเสนา’’ติ เมทโกฏฺฐาสรสสิเนห โกฏฺฐาสานํ วฑฺฒนวเสน. อิตรานิ ปน ตีณิรูปสมุฏฺฐานานิ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘อินฺทฺริยานี’’ติ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริย รูปานิ. ‘‘วิหาโร’’ติ สมาปตฺติ เอว วุจฺจติ. สมาปตฺติ จิตฺเตน ชาตตฺตา ตานิ อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺน นีติ กตฺวา กสฺมา วุตฺตนฺติ ปุจฺฉติ. ‘‘อุปจริตตฺตา’’ติ ฐานูปจาเรน โวหริตตฺตา. ‘‘เตสํ น วนฺนํ’’ติ อินฺทฺริยรูปานํ. นิธิกณฺฑปาเฐ. สุนฺทโร วณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺโณ. สุวณฺณสฺส ภาโว สุวณฺณตา. ตถาสุสฺสรตา. ‘‘สโร’’ติ จ สทฺโท วุจฺจติ. ‘‘สุสณฺฐานํ’’ติ องฺคปจฺจงฺคานํ สุฏฺฐุสณฺฐานํ. ‘‘สุรูปตา’’ติ สุนฺทรรูปกายตา. ‘‘ยถา’’ติ เยนอากาเรน สณฺฐิเต สติ. ตถา เตน อากาเรน สณฺฐิตา โหตีติ โยชนา.

'එත්ථ ච' යනාදී තැන්වල විස්තරය මෙසේය. සෘතුව පස් වැදෑරුම් වේ. ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි (කර්මාදි) සතර ප්‍රත්‍යයන් නිසා සතර වැදෑරුම් වන අතර, බාහිර සන්තානයෙහි සෘතුජ වශයෙන් එක් වැදෑරුම් වේ. එමෙන්ම ආහාරය ද පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් බාහිර ආහාරය හැර සෙසු ආහාරයන් සම්බන්ධයෙන් ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප සමුට්ඨාපනය (රූප ඉපදවීම) පිළිබඳ විවාදයක් නැත. එහෙත් බාහිර ආහාරය ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප සමුට්ඨාපනය කෙරෙහි විවාදයක් පවතින බැවින්, එය දැක්වීමට 'එත්ථ ච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සෘතු ඕජාව මෙන්' යනු සෘතු ඕජාව ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප සමුට්ඨාපනය කරන්නාක් මෙනි. අටුවා පාඨයෙහි 'දන්ත විචුණ්ණිතං පන' යනු දත්වලින් සපා කුඩු කරන ලද්ද යන්නයි. 'සිත්ථං' යනු බත් කුඩු හෝ බත් ඇටයි. ටීකා පාඨයෙහි 'සා' යනු බාහිර ඕජාවයි. 'නසංඛාදිතො' යනු මැනවින් හපන ලද්දක් නොවන බවයි. 'තත්තකේනපි' යනු මුඛයෙහි තැබූ පමණින් වුවද යන්නයි. 'අබ්භන්තරස්ස' යනු ආධ්‍යාත්මික ආහාරයෙහි යන්නයි. 'අට අට රූප සමුට්ඨාපනය කරයි' යනු උපස්ථම්භන (ආධාරක) වශයෙන් උපදවයි, ජනන (උපදවන) වශයෙන් නම් ආධ්‍යාත්මික ආහාරයම සමුට්ඨාපනය කරයි යනු අදහසයි. 'උපාදින්නක' යනු ආධ්‍යාත්මිකව හටගත් රූපයන්ට කියනු ලැබේ. බාහිර ඕජාව ද රූප සමුට්ඨාපනය කරයි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තේන උතුනා' යනු ආධ්‍යාත්මික සෘතුවෙනි. 'සේදියමානා' යනු රත් කරනු ලබන හෙවත් උණුසුම් කරනු ලබන යන්නයි. 'තාය ච ඕජාය' යනු එම ආධ්‍යාත්මික ඕජාවෙනි. 'මේද සිනේහ උපචය වශයෙන්' යනු මේද කොටස්වල සහ සිනේහ (තෙල්) කොටස්වල වැඩීම මගිනි. සෙසු රූප සමුට්ඨාන තුන (කර්ම, චිත්ත, ආහාර) ද එසේමය. පාලි පාඨයෙහි 'ඉන්ද්‍රියයන්' යනු චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රිය රූපයන්ය. 'විහාරය' යනු සමාපත්තියටම කියනු ලැබේ. සමාපත්ති චිත්තයෙන් උපන් බැවින් එම ඉන්ද්‍රියයන් අතිශයින් ප්‍රසන්න වේ යැයි කියන ලද්දේ මන්දැයි විමසයි. 'උපචාරිතත්තා' යනු ස්ථානෝපචාර වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලද බැවිනි. 'තේසං න වණ්ණං' යනු එම ඉන්ද්‍රිය රූපයන්ගේ වර්ණය පිළිබඳවයි. නිධිකණ්ඩ පාඨයෙහි: යමෙකුට යහපත් වර්ණයක් ඇද්ද ඔහු සුවණ්ණ (ස්වර්ණ) වේ. සුවණ්ණ බව සුවණ්ණතා නම් වේ. එමෙන්ම සුස්සරතා (මිහිරි හඬ ඇති බව) ද එසේමය. 'සර' යනු ශබ්දයට නමකි. 'සුසණ්ඨානං' යනු අඟ පසඟ මැනවින් පිහිටීමයි. 'සුරූපතා' යනු සුන්දර රූපයක් සහිත ශරීරයක් ඇති බවයි. 'යථා' යනු යම් ආකාරයකින් පිහිටි කල්හිද, 'තථා' යනු ඒ ආකාරයෙන්ම පිහිටියේ වෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි.

ลหุตาทิตฺตเย. ทนฺธตฺตาทิกรานํ ธาตุกฺโขภานํ ปฏิปกฺเขหิ ปจฺจเยหิ สมุฏฺฐาตีติ วิคฺคโห. ‘‘เอตสฺสา’’ติ ลหุตาทิตฺตยสฺส วุตฺตา. ตสฺมา เอตํ ลหุตาทิตฺตยํ กมฺมสมุฏฺฐานนฺติ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยมเกสุปิ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเนเนว คหิโต’’ติ ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส โสตายตนํ อุปฺปชฺชตีติ. สจกฺขุกานํ อโสตกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชตีติอาทีสุ อุปฺปาทวาเร ปฏิสนฺธิวเสน, นิโรธวาเร จุติวเสน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อกมฺมชานํ ปวตฺติกาเล กาลเภโท วุตฺโตติ. ‘‘กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ’’ติ วีถิมุตฺตสงฺคเห อุปจฺเฉทกกมฺมทีปนิยํ ‘อตฺถิ วาต สมุฏฺฐิตา อาพาธา. ล. อตฺถิ กมฺมวิปากชา อาพาธา’ติ วุตฺตํ. ตานิ อุปปีฬกุปฆาตก กมฺมานิปิ วิปตฺติโย ลภมานานิ เอว โขเภตฺวา นานาพาเธ อุปฺปาเทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สรีเร ฐนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ สรีรฏฺฐกา. ‘‘ตทนุคติกานิ เอว โหนฺตี’’ติ กมฺมชาทีนิปิ ขุพฺภิตานิ เอว โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. เอเตน อฏฺฐสุ การเณสุ เยนเกนจิการเณน จกฺขุโรคาทิเก อาพาเธ [Pg.217] ชาเต ตสฺมึ องฺเค ปวตฺตานิ สพฺพานิ โรคสมุฏฺฐานานิ อาพาธภาวํ คจฺฉนฺติเยว. เอวํ สนฺเตปิ ตปฺปริยาปนฺนานิ กมฺมชรูปานิ ตทนุคติกภาเวน อาพาธภาวํ คจฺฉนฺติ, น อุชุกโต กมฺมวเสนาติ ทีเปติ. กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ นาม นตฺถิ. ตถาปิ อฏฺฐสุ อาพาเธสุปิ อตฺถิ วาตสมุฏฺฐานา อาพาธาติอาทีสุ วิย อตฺถิ กมฺมสมุฏฺฐานา อาพาธาติ อวตฺวา อตฺถิ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปปีฬโก ปฆาตกกมฺมานํวเสน อุปฺปนฺโน โยโกจิธาตุกฺโขโภ สุตฺตนฺตปริยาเย น กมฺมวิปาโกติ วุจฺจติเยว. ตโต ชาโต โยโกจิ อาพาโธ กมฺมวิปากโชติ วุตฺโตติ. สุคมฺภีรมิทํฐานํ. สุฏฺฐุวิจาเรตฺวา กเถตพฺพํ. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมา กมฺมสมุฏฺฐานา พาธปจฺจยา. ล. ลพฺภมาโน สิยา. เกวลํ โส กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ นาม นตฺถีติ โยชนา. ‘‘อวิหึสา กมฺมนิพฺพตฺตา’’ติ เมตฺตากรุณากมฺมนิพฺพตฺตา. สุวิทูรตายเจว นิราพาธา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สณฺฐิติยา’’ติ ทุกฺโขภนีเย วิเสสนปทํ. เหตุปทํ วา ทฏฺฐพฺพํ. โขเภตุํ ทุกฺกรา ทุกฺโขภนียา. ‘‘กามํ’’ติ กิญฺจาปีติ อตฺเถ นิปาตปทํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

ලහුතාදි තෙවෑරුම් රූපයන්හි; මන්ද බව (බර බව) ආදිය ඇති කරන ධාතු ක්‍ෂෝභයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නේය යන අර්ථයෙන් විග්‍රහය වේ. 'එතස්ස' යනු ලහුතාදි තෙවැදෑරුම් රූපයන්ට කියන ලද්දකි. එබැවින් මෙම ලහුතාදි තෙවැදෑරුම් රූපයන් කර්ම සමුට්ඨාන රූප යැයි කිය යුතු යනු අදහසයි. 'යමක ප්‍රකරණයෙහි ද වර්තමාන කාලයෙන්ම ගන්නා ලදී' යනු, යමෙකුට චක්ඛායතනය උපදී ද ඔහුට සෝතායතනය උපදී ද යනුවෙනි. චක්ඛු ඇත්තා වූත් සෝත නැත්තා වූත් උපදින සත්ත්වයන්ට එම චක්ඛායතනය උපදී යනාදී වශයෙන් උප්පාද වාරයෙහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ද, නිරෝධ වාරයෙහි චුති වශයෙන් ද වර්තමාන කාලයම කියන ලද බව අදහසයි. අකර්මජ රූපයන්ගේ පැවැත්මේ දී කාල භේදය කියන ලදී. 'කර්ම විපාකජ ආබාධ යැයි කියන ලදී' යනු වීථිමුත්ත සංග්‍රහයෙහි උපච්ඡේදක කර්ම විස්තරයේදී 'වාතයෙන් හටගත් ආබාධ ඇත... පෑ... කර්ම විපාකජ ආබාධ ඇත' යනුවෙන් දක්වන ලද්දයි. එම උපපීළක සහ උපඝාතක කර්මයන් ද විපත්තීන් ලබමින්ම (ධාතුන්) ක්‍ෂෝභ කරවා නානාවිධ ආබාධ උපදවයි යන්න සම්බන්ධයයි. ශරීරයෙහි පවතින්නා වූ (තිබෙන්නා වූ) බැවින් 'ශරීරට්ඨක' නම් වේ. 'තදනුවර්තීවම වෙයි' යනු කර්මජ ආදී රූපයන් ද ක්‍ෂෝභ වූවාහුම වෙති යනු අදහසයි. මෙයින් කරුණු අටක් නිසා යම් කිසි කරුණකින් ඇස් රෝගාදී ආබාධයක් හටගත් කල්හි, එම අවයවයෙහි පවත්නා සියලු රෝග සමුට්ඨානයෝ ආබාධ බවටම පත්වෙති. මෙසේ තිබියදීත්, ඒ හා සම්බන්ධ කර්මජ රූපයන් ද ඒ අනුව යමින් ආබාධ බවට පත්වන අතර, ඍජුවම කර්මය නිසා ආබාධ බවට පත් නොවන බව දක්වයි. 'කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධ' නමින් වෙනම දෙයක් නැත. එසේ වුවද ආබාධ අටක් ඇති කල්හි 'වාත සමුට්ඨාන ආබාධ ඇත' යනාදියෙහි මෙන් 'කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධ ඇත' යැයි නොකියා 'කර්ම විපාකජ ආබාධ ඇත' යැයි කියන ලදී. එහිදී උපපීළක සහ උපඝාතක කර්මයන්ගේ බලයෙන් හටගත් යම් ධාතු ක්‍ෂෝභයක් වේද, එය සූත්‍ර ප්‍රවචනයෙහි 'කර්ම විපාකය' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් හටගත් යම් ආබාධයක් වේද එය කර්ම විපාකජ යැයි කියන ලදී. මෙය ඉතා ගැඹුරු කරුණකි. මැනවින් විමසා බලා ප්‍රකාශ කළ යුතුය. 'යතෝ' යනු යම් කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධ ප්‍රත්‍යයක් නිසා ද... පෑ... ලැබෙන්නේ විය හැකිය. කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධය නමින් පමණක් පවතින දෙයක් නැත යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'අවිහිංසා කර්මයෙන් උපන්' යනු මෙත්තා කරුණා කර්මයෙන් උපන් බවයි. (එවැනි සත්ත්වයන්) බොහෝ දුරට නිරෝගී වෙති යන්න සම්බන්ධයයි. 'සණ්ඨිතියා' යනු දුක්ඛෝභනීය (සුවපත් කිරීමට අපහසු) යන්නට විශේෂණ පදයකි. නැතහොත් හේතු පදයක් ලෙස ද දැකිය හැකිය. ක්‍ෂෝභ කිරීමට අපහසු බැවින් 'දුක්ඛෝභනීය' නම් වේ. 'කාමං' යනු 'කිංචාපි' (කෙසේ වුවත්) යන අර්ථයෙහි නිපාත පදයකි. මෙහි සෙසු කරුණු පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

‘‘วุจฺจเต’’ติอาทีสุ. รูปปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยกิจฺจํ ติวิธํ. ชนนญฺจ อุปตฺถมฺภนญฺจ อนุปาลนญฺจ. ตตฺถ ชนนกิจฺจํ ชเนตพฺพานํ ชาติกฺขเณ เอว ลพฺภติ. เสสทฺวยํ ปน ฐิติกฺขเณปิ ลพฺภติ. ภงฺคกฺขเณ ปน สพฺพํ ปจฺจยกิจฺจํ นตฺถิ. ตตฺถ ชนนกิจฺจวเสน วิจาเรนฺโต ‘‘รูปชนกานํ’’ติอาทิมาห. ‘‘อปิจา’’ติอาทีสุ. ‘‘ตาสํ’’ติ อุปจยสนฺตตีนํ, ชรตา อนิจฺจตานญฺจ. ‘‘เตสู’’ติ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ. อิธ ปน อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหปน. ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติ ปจฺจยวิเสเสน อทิสฺสมานวิเสสตฺเถปิ. ‘‘สารตร’’นฺติ อติสารภูตํ. ‘‘เสยฺโย’’ติ เสฏฺโฐ.

'වුච්චතේ' යනාදී තැන්වල විස්තරය මෙසේය. රූප ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ. එනම්: ජනනය (ඉපදවීම), උපස්ථම්භනය (ආධාර වීම) සහ අනුපාලනය (සුරැකීම) යි. එහිදී ජනන කෘත්‍යය, ඉපදවිය යුතු ධර්මයන්ගේ උත්පාද (ජාති) ක්‍ෂණයෙහිම ලැබේ. සෙසු (උපස්ථම්භන හා අනුපාලන) කෘත්‍ය දෙක ඨිති ක්‍ෂණයෙහි ද ලැබේ. භංග ක්‍ෂණයෙහි දී නම් කිසිදු ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යයක් නැත. එහිදී ජනන කෘත්‍යය පිළිබඳව විමසමින් 'රූපජනකානං' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අපි ච' යනාදී තැන්වල: 'තාසං' යනු උපචය සහ සන්තති රූපයන්ගේ ද, ජරතා සහ අනිච්චතා රූපයන්ගේ ද යන අදහසයි. 'තේසු' යනු යම් කිසි සමුට්ඨානයන්හි යන්නයි. මෙහි අභිධර්මවීථි සංග්‍රහයෙහි (පරමාර්ථ ධර්මයන්හි) නම්: 'එවං සන්තේපි' යනු ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් දෘශ්‍යමාන නොවන විශේෂාර්ථයන්හි වුවද යන්නයි. 'සාරතරං' යනු අතිශයින් සාරවත් වූ යන්නයි. 'සෙය්‍යෝ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යන්නයි.

รูปสมุฏฺฐานานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

රූප සමුට්ඨාන විස්තරය (රූපසමුට්ඨානානුදීපනාව) නිමවා ඇත.

๑๖๙. กลาปโยชนายํ[Pg.218]. ‘‘สงฺขาเน’’ติ คณเน. ‘‘เตนา’’ติ สงฺขานฏฺเฐน เอกสทฺเทน ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปิณฺฑี’’ติ เอกคฺฆโน. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต’’ติ อุปฺปาทาทิวเสน ปวตฺตนโต. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. อุปาทารูปานิ ตฺเวว วุจฺจนฺติ. ‘‘เอวํ วิการปริจฺเฉท รูปานิ จ โยเชตพฺพานี’’ติ ปญฺจวิการรูปานิ กลาปสฺเสว โจปนาทิสภาวา โหนฺติ, น เอกเมกสฺส รูปสฺส. ตสฺมา ตานิ เอเกกสฺมึ กลาเป เอเกกานิ เอว โหนฺติ. ปริจฺเฉทรูปํ ปน กลาปปริยาปนฺนํ รูปํ น โหติ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ กลาปานํ อนฺตรา ตํปิ เอเกกเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตานํ นิสฺสยตา สมฺภวโต’’ติ เอตฺถ จตุนฺนํ มหาภูตานํปิ ลกฺขณมตฺเตน นานตฺตํ โหติ, ปวตฺติวเสน ปน เอกคฺฆนตฺตา สงฺขานฏฺเฐนปิ เอโก นิสฺสโยติ วตฺตพฺพเมว. เอวญฺหิสติ เอกสทฺทสฺส อตฺถ จลนํ นตฺถีติ. ‘‘เตน สทฺเทนา’’ติ จิตฺตชสทฺเทน. อตฺตานํ โมเจนฺโต ‘‘อธิปฺปาเยนา’’ติ อาห. เถรสฺส อธิปฺปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตโน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สทฺเทนา’’ติ จิตฺตชสทฺเทน. ‘‘ตายวาจายา’’ติ วจีมยสทฺเทนาติ อตฺโถ. ‘‘วิญฺญตฺตี’’ติ วิญฺญาปนํ อิจฺเจวตฺโถ. วิญฺญาเปตีติ วิญฺญาปิโต. ตสฺส ภาโว วิญฺญาวิตตฺตํ. วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท นาม กสฺสจิ มหนฺตํ อตฺถํ จินฺเตนฺตสฺส โสกวเสน วา ตุฏฺฐิวเสน วา พลววิตกฺโก ปวตฺตติ. โส โสกํ วา ตุฏฺฐึ วา สนฺธาเร ตุํ อสกฺโกนฺโต ทุตีเยน สทฺธึ มนฺเตนฺโต วิย อตฺตโน มุเขเยว อพฺยตฺตํ สทฺทํ กตฺวา สมุทีรติ. ปกติชโน ตํ สทฺทมตฺตํ สุณาติ วา น วาสุณาติ. สุณนฺโตปิ อกฺขรํ วา อตฺถํ วา อธิปฺปายํ วา น ชานาติ. ทิพฺพโสเตน วา วิชฺชาโสเตน วาสุณนฺโต อกฺขรํปิ อตฺถํปิ อธิปฺปายํปิ ชานาติ. ชานิตฺวา เอวํปิ เต มโน, อิตฺถํปิ เต มโนติอาทิสติ. อยํ วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท นาม. โส วิญฺญตฺติรหิโต โสตวิญฺเญยฺโยติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺโต. สงฺคหกาโรปน วจีมยสทฺโทนาม วิญฺญตฺติรหิโตติ วา อโสตวิญฺเญยฺโยติ วา นตฺถีติ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘อาคเต’’ติ อฏฺฐกถาสุ [Pg.219] อาคเต. ‘‘ปจฺเจตพฺพา’’ติ สทฺธาตพฺพา. ‘‘ฏีกาสุปนสฺสา’’ติ อสฺสสจฺจสงฺเขปสฺส ทฺวีสุฏีกาสุ. อกฺขรญฺจ ปทญฺจ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จาติ ทฺวนฺโท. อปฺปญฺญายมานา อกฺขรปทพฺยญฺชนตฺถา ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อนฺธทมิฬาทีนํ’’ติ อนฺธชาติกทมิฬชาติกาทีนํ มิลกฺขูนํ. ‘‘อุกฺกาสิตสทฺโท จ ขิปิตสทฺโท จ วมิตสทฺโท จ ฉฑฺฑิตสทฺโท จาติ ทฺวนฺโท. อาทิสทฺเทน ตาทิสา อุคฺคาร หิกฺการ หสิต โรทิตาทโย สงฺคณฺหาติ. เสสเมตฺถสุวิญฺเญยฺยํ.

169. රූප කලාප යෙදීමෙහි (විවරණයෙහි) ‘සංඛානේ’ යනු ගණනය කිරීමෙහි ය. ‘තේන’ යන්නෙන් ‘සංඛාන’ යන අර්ථය ඇති ‘ඒක’ යන ශබ්දයෙන් දක්වයි යනු සම්බන්ධය යි. ‘පිණ්ඩී’ යනු ඒකඝන (එක් රැසක්) වූවකි. මෙය මූලටීකා පාඨයෙහි වේ. ‘උප්පාදාදිප්පවත්තිතෝ’ යනු උත්පාදාදිය වශයෙන් පැවතීමෙනි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. උපාදාය රූපයන් ම කියනු ලැබේ. ‘මෙලෙස විකාර රූප හා පරිච්ඡේද රූප ද යෙදිය යුතුය’ යනු පංච විකාර රූප කලාපයේ ම පවතින සෙලවීම් ආදි ස්වභාවයන් වන අතර ඒවා තනි තනි රූපවලට අයත් නොවේ. එබැවින් ඒවා එක් එක් කලාපයක එක බැගින් ම පවතියි. පරිච්ඡේද රූපය (ආකාශ ධාතුව) කලාපයට ඇතුළත් රූපයක් නොවේ. එබැවින් කලාප දෙකක් අතර එය ද එක බැගින් ම පවතින බව දත යුතුය. ‘සතර මහා භූතයන්ගේ නිශ්‍රය භාවය (ඇසුර) නිසා සම්භව වන බැවින්’ යන්නෙහි සතර මහා භූතයන්ගේ ද ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් නානත්වය (වෙනස) පවතී. පැවැත්ම වශයෙන් එක් පිණ්ඩයක් (ඒකඝනත්වයක්) වන නිසා ගණනය කිරීමේ අර්ථයෙන් ද එක් නිශ්‍රයෙක් (පිහිටක්) යයි කිව යුතු ම ය. මෙසේ ඇති කල්හි ‘ඒක’ යන ශබ්දයේ අර්ථයට වෙනසක් නැත. ‘තේන සද්දේන’ යනු චිත්තජ ශබ්දයෙනි. තමන් වහන්සේ (දෝෂයෙන්) මුදාගනිමින් ‘අධිප්පායේන’ (අදහසින්) යයි පැවසීය. එය තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසින් යයි කියන ලද්දකි. තමන්ගේ අදහස දක්වමින් ‘එත්ථ පන’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘සද්දේන’ යනු චිත්තජ ශබ්දයෙනි. ‘තාය වාචාය’ යනු වචීමය ශබ්දයෙන් යන අර්ථය යි. ‘විඤ්ඤත්ති’ යනු හඟවනු ලැබීම (දැනුම් දීම) යන අර්ථය ම ය. හඟවනු ලබන්නේ යම් සේ ද එය ‘විඤ්ඤාපිත’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය විඤ්ඤාපිත බව යි. විතර්ක විප්ඵාර ශබ්දය නම්, යමෙකු විශාල අර්ථයක් කල්පනා කිරීමේ දී සෝකය නිසා හෝ ප්‍රමෝදය නිසා හෝ බලවත් විතර්කයක් පවතියි. ඔහු ඒ සෝකය හෝ සතුට හෝ රඳවා ගැනීමට නොහැකිව දෙවැන්නෙකු සමඟ කතා කරන්නාක් මෙන් තමන්ගේ මුවෙහි ම අපැහැදිලි ශබ්දයක් කරමින් එය පිට කරයි. සාමාන්‍ය ජනයා ඒ ශබ්ද මාත්‍රය අසයි හෝ නොඅසයි. ඇසුව ද අක්ෂරයක් හෝ අර්ථයක් හෝ අදහසක් හෝ නොදනී. දිව්‍ය ශ්‍රෝතයෙන් හෝ ඥාන ශ්‍රෝතයෙන් අසන්නා අක්ෂරය ද අර්ථය ද අදහස ද දනියි. දැනගෙන, ‘ඔබේ සිත මෙසේ ය, ඔබේ සිත මෙබඳු ය’ ආදිය පවසයි. මෙය විතර්ක විප්ඵාර ශබ්දය නම් වේ. එය විඤ්ඤත්ති රහිත වූ, කනට ඇසෙන (සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය) දෙයක් ලෙස මහා අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇත. අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය කළ ආචාර්යයන් වහන්සේ වචීමය ශබ්දය යනු විඤ්ඤත්ති රහිත යැයි හෝ කනට නොඇසෙන්නක් (අසෝත විඤ්ඤෙය්‍ය) යැයි පැවසීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘ආගතේ’ යනු අටුවාවල සඳහන්ව ඇති ආකාරය යි. ‘පච්චේතබ්බා’ යනු විශ්වාස කටයුතු යන්නයි. ‘ටීකාසු පනස්සා’ යනු සච්චසංඛේපයේ ටීකාවන් දෙකෙහි ය. අක්ෂරය, පදය, ව්‍යංජනය සහ අර්ථය යනුවෙන් මෙය ද්වන්ද සමාසයකි. යමෙකුගේ අක්ෂර, පද, ව්‍යංජන සහ අර්ථයන් පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවේ ද යනු එහි විග්‍රහය යි. ‘අන්ධදමිළාදීනං’ යනු අන්ධ ජාතිකයන්, දෙමළ ජාතිකයන් ආදි මිලේච්ඡයන්ගේ ය. ‘උක්කාසිත සද්දෝ ච’ යනාදී පාඨය කැස්ස ශබ්දය, කිවිසුම් ශබ්දය, වමනය කරන ශබ්දය හා බැහැර කරන ශබ්දය යනුවෙන් ද්වන්ද සමාසයකි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් එවැනි වූ ඉක්කාව, හිකාව, සිනහව, හැඬීම ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

กลาปโยชนานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

කලාප යෙදීම පිළිබඳ විස්තරාත්මක පැහැදිලි කිරීම මෙයින් අවසන් වේ.

๑๖๑. รูปปฺปวตฺติกฺกเม. นปุคฺคลวเสน วิเสสนํ โหติ. ภูมิวเสน วิเสสนํ โหติ. ตญฺจ โข ปวตฺติกาลวเสนาติ อธิปฺปาโย.

161. රූප පැවැත්මේ අනුපිළිවෙලෙහි, පුද්ගල වශයෙන් විශේෂ කිරීමක් සිදු නොවේ. භූමි වශයෙන් විශේෂ කිරීමක් සිදු වේ. එය ද පවතින කාලය වශයෙන් යනු අදහස යි.

เอตฺถจาติอาทีสุ. ปุริเมสุ ทฺวีสุ โยนีสุ ปาฬินเยน เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. นิกฺขนฺตา, อิติ ตสฺมา อณฺฑชาติ จ ชลาพุชาติ จ วุจฺจนฺติ. กถํ อยํ นโย ปาฬินโย นาม โหตีติ. ปาฬิยํ อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺตีติ วจเนน อณฺฑโต ชลาพุโต ชาตา วิชาตา นิกฺขนฺตาติ อตฺโถ วิญฺญายติ. อฏฺฐกถายํ ปน อณฺเฑชาตา ชลาพุมฺหิชาตาติ วุตฺตํ. คพฺภปลิเวฐนาสโย นาม เยน ปลิเวฐิโต คพฺโภ ติฏฺฐติ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อุกฺกํสคติ ปริจฺเฉทวเสนา’’ติ อุกฺกฏฺฐปฺปวตฺตินิยมนวเสน. อุกฺกฏฺฐนยวเสนาติ วุตฺตํ โหติ. อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพาติ เอตฺถ กญฺญา ทาตพฺพาติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ อภิรูปสฺส ปุริสสฺสาติ วุตฺตตฺตา กญฺญาปิ อภิรูปกญฺญา เอว วิญฺญายติ. อยํ อุกฺกฏฺฐนโย นาม. ‘‘ตตฺถ ตานิ สพฺพานี’’ติอาทีสุ. ตานิสพฺพานิปิ จกฺขุ โสต ฆาน ภาว ทฺวยานิ น โอมเกน กมฺเมน ลพฺภติ. อุกฺกฏฺเฐน กมฺเมน เอว ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. วิภงฺคปาเฐ. สทฺทายตนํ นาม ปฏิสนฺธิกาเล น ลพฺภตีติ วุตฺตํ ‘‘เอกาทสายตนานี’’ติ. จกฺขุเวกลฺลสฺส ทส, โสตเวกลฺลสฺส อปรานิทส, จกฺขุ โสตเวกลฺลสฺสนว[Pg.220], คพฺภเสยฺยสฺสวเสน สตฺตายตนานิ. ปาฬิยํ โอปปาติ กคพฺภเสยฺยกานํ เอว วุตฺตตฺตา ‘‘ปาฬิยํ อวุตฺตํปิปนา’’ติ วุตฺตํ. อวุตฺตมฺปิ จกฺขาทิเวกลฺลํ. ‘‘อญฺญมญฺญํ อวินาภาววุตฺติตา วุตฺตา’’ติ กถํ วุตฺตา ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ, อามนฺตา. ยสฺส วา ปน ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ, อามนฺตาติอาทินา วุตฺตา เปยฺยาลมุเขน. อาจริยานนฺทตฺเถเร น ปน อิจฺฉิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ชิวฺหาเวกลฺลตาวิยา’’ติ ชิวฺหาเวกลฺลตานาม นตฺถิ วิย. ‘‘ฆานเวกลฺลตาปิ อตฺถีติ ยุตฺตํ’’ติ เอตฺถ ปาฬิยํ อฆานกานํ อิตฺถีนํ ปุริสานํติ อิทํ มาตุคพฺเภ ฆานายตเน อนุปฺปนฺเนเยว ปุเรตรญฺจ วนฺตานํ อิตฺถิปุริสานํ วเสน วุตฺตํ. น ฆานเวกลฺลานํ อตฺถิตายาติปิ วทนฺติ. คพฺเภ เสนฺตีติ คพฺภสยา. คพฺภสยา เอว คพฺภเสยฺยา.

‘එත්ථ ච’ යනාදියෙහි, මුල් යෝනි දෙකෙහි පාලි ක්‍රමයට දත යුතුය යන්න සම්බන්ධය යි. ‘නික්ඛන්තා’ (නික්මුණු බැවින්) යනුවෙන් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ ජාතීන් කියනු ලැබේ. කෙසේ මේ ක්‍රමය පාලි ක්‍රමය නම් වේ ද? පාලියෙහි ‘අණ්ඩ කෝෂය සහ වස්ති කෝෂය බිඳගෙන බිඳගෙන උපදිති’ යන වචනයෙන් බිත්තරයෙන් හා ගර්භයෙන් හටගෙන, බිහිවී, නික්මුණු යන අර්ථය වටහා ගත හැකිය. අට්ඨකථාවෙහි නම් බිත්තරයෙහි උපන්, ගර්භයෙහි උපන් යනුවෙන් පවසන ලදී. ගර්භ පලිවේඨනාශය (වැදෑමහ) නම් ගර්භය (කළලය) යමකින් වෙළී පවතියි ද එයයි. විභාවනි පාඨයෙහි ‘උක්කංසගති පරිච්ඡේද වශයෙන්’ යනු උත්කෘෂ්ට පැවැත්ම නියම කිරීමේ වශයෙනි. උත්කෘෂ්ට ක්‍රමය වශයෙන් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. රූමත් පුරුෂයෙකුට කන්‍යාවක් දිය යුතු යැයි කී විට, ‘කන්‍යාවක් දිය යුතුයි’ යන්න සාමාන්‍යයෙන් පැවසුව ද, ‘රූමත් පුරුෂයෙකුට’ යයි විශේෂ කළ බැවින් කන්‍යාව ද රූමත් කන්‍යාවක් ම බව වටහා ගනු ලැබේ. මෙය උත්කෘෂ්ට ක්‍රමය (උක්කට්ඨනය) නම් වේ. ‘තත්ථ තානි සබ්බානි’ යනාදියෙහි, ඒ සියල්ල ම වන චක්ඛු, සෝත, ඝාණ සහ භාව රූප දෙක හීන කර්මයකින් නොලැබේ. ඒවා ලැබෙන්නේ උත්කෘෂ්ට (බලවත්) කර්මයකින් ම යනු අදහස යි. විභංග පාඨයෙහි, ‘එකාදසායතනයෝ’ යනුවෙන් පටිසන්ධි කාලයේ දී ශබ්දායතනය නොලැබෙන බව පවසන ලදී. ඇස් නොමැති අයට දසයකි, කන් නොමැති අයට අනෙක් දසයකි, ඇස් හා කන් දෙකම නොමැති අයට නවයකි, ගර්භසෙය්‍යකයන් වශයෙන් ආයතන හතකි. පාලියෙහි ඕපපාතික හා ගර්භසෙය්‍යකයන් ගැන ම පැවසූ බැවින් ‘පාලියෙහි නොපැවසූ දේ පවා’ යයි කියන ලදී. නොපැවසූ දෙය නම් චක්ඛු ආදියේ විකල භාවය යි. ‘අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් නොවී පවතින බව’ කෙසේ පවසන ලද්දේ ද යත්: ‘යමෙකුට ඝාණායතනය උපදී ද, ඔහුට ජිව්හායතනය උපදියි ද? එසේ ය. යමෙකුට ජිව්හායතනය උපදී ද, ඔහුට ඝාණායතනය උපදියි ද? එසේ ය’ යනාදී වශයෙන් පෙය්‍යාල (සංක්ෂේප) ක්‍රමයෙන් පවසන ලදී. ආචාර්ය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් නම් මෙය පිළිගනු නොලැබීය යනු සම්බන්ධය යි. ‘ජිව්හා විකල්ලතා විය’ යනු දිවෙහි විකල බවක් (ජිව්හා විකල්ලතාවක්) නැතැයි යනුවෙනි. ‘නාසයෙහි විකල බව ද පවතියි යනුවෙන් යුක්ති සහගත ය’ යන්නෙහි පාලියෙහි ‘ඝාණ රූපය නැති ස්ත්‍රීන්ගේ හා පුරුෂයන්ගේ’ යයි පවසන ලද්දේ, මව් කුසෙහි ඝාණායතනය හට නොගනිද්දීම ඊට පෙර මියගිය ස්ත්‍රී පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙනි. එය ඝාණ විකලතාවක් පවතින නිසා නොවන බව ද පවසති. ගර්භයෙහි සැතපෙන්නාහු ‘ගර්භසය’ නම් වෙති. ගර්භසයෝ ම ‘ගර්භසෙය්‍යක’ වෙති.

ปวตฺติกาเลติอาทีสุ. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘โอรโต’’ติ ปฏิสนฺธึ อุปาทาย วุตฺตํ. เอกาทสมสตฺตาเห อนาคเตติ วุตฺตํ โหติ. รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ. โน จ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ อิทํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสน วุตฺตํ. ตสฺมา ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนํ รูปายตนํ ยาวชีวํปิ อุปฺปนฺนนฺตฺเวว วุจฺจติ. น อุปฺปชฺชิสฺสมานนฺติ. จกฺขายตนํ ปน เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต ฐิตสฺส น อุปฺปนฺนํ. ตทา อนุปฺปนฺนตฺตา เอกาทสเม สตฺตาเห สมฺปตฺเต อุปฺปชฺชิสฺสตีติ วตฺตพฺพํ โหติ. ปจฺฉิม ภวิกตฺตา ปน ตทุภยมฺปิ ภวนฺตเร นุปฺปชฺชิสฺสติเยวาติ. ฆานายตนํ นิพฺพตฺเตตีติ ฆานายตนานิพฺพตฺตตํ, กมฺมํ. เตน กมฺเมน คหิตปฺปฏิสนฺธิกานํ. อิทญฺจ ยทิ ตนฺนิพฺพตฺตเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธึ คณฺเหยฺยุํ. ฆานายตเน อนุปฺปนฺเน อนฺตรา น กาลงฺกเรยฺยุนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ตนฺนิพฺพตฺตเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตาปิ ตโต พลวนฺเต อุปจฺเฉทกกมฺเม อาคเต สติ. ฆานายตนุปฺปตฺติกาลํ อปตฺวา อนฺตรา นกาลงฺกโรนฺตีติ นตฺถิ. ‘‘จกฺขุฆาเนสุ วุตฺเตสู’’ติ ฏีกายํ วุตฺเตสุ. ‘‘อตฺถโต สิทฺธา เอวา’’ติ เอกาทสมสตฺตาเห อุปฺปนฺนาติ สิทฺธา เอว. ‘‘อีทิเสสุฐาเนสู’’ติ สภาวํ วิจาเร ตุํ ทุกฺกเรสุ [Pg.221] ฐาเนสุ. อฏฺฐกถาเยว ปมาณํ กาตุํ ยุตฺตาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘ปุริมํ ภวจกฺกํ’’ติ อวิชฺชามูลกํ เวทนาวสานํ ภวจกฺกํ. ‘‘อนุปุพฺพปฺปวตฺติทีปนโต’’ติ ยถา ปจฺฉิเม ตณฺหามูลเก ภวจกฺเก อุปปตฺติภวปฺปวตฺตึ วทนฺเตน ภวปจฺจยาชาตีติ เอวํ เอกโต กตฺวา วุตฺตา, น ตถา ปุริเม ภวจกฺเก. ตตฺถ ปน สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณ ปจฺจยา นาม รูปนฺติอาทินา อนุปุพฺพปฺปวตฺติทีปนโต. ‘‘โส ปฏิกฺขิตฺโตเยวา’’ติ อายตนานํ กมโต วินิจฺฉยฏฺฐาเน เทสนากฺกโมว ยุตฺโตติ วตฺวา โส อุปฺปตฺติกฺกโม ปฏิกฺขิตฺโต.

"පවත්තිකාලෙ" යනාදී තැන්හි, මූලටීකා පාඨයෙහි "ඔරතො" යනු ප්‍රතිසන්ධිය පදනම් කරගෙන පවසන ලද්දකි. එයින් අදහස් වන්නේ එකොළොස්වන සතිය තවමත් එළඹ නැති බවයි. "රූපායතනය නූපදින්නේය, එහෙත් චක්ඛායතනය නූපදින්නේ නොවේ" යන්න කාලීන වර්තමානය (අද්ධාපච්චුප්පන්න) වශයෙන් කියන ලද්දකි. එබැවින් ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ සිට හටගත් රූපායතනය ජීවිත කාලය පුරාම "උපන්නේය" යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ; "උපදින්නේය" (උප්පජ්ජමාන) යනුවෙන් නොවේ. එහෙත් එකොළොස්වන සතියට පෙර කාලයක පසුවන්නාට චක්ඛායතනය තවමත් හටගෙන නැත. එවිට එය නූපන් බැවින්, එකොළොස්වන සතිය පැමිණි කල්හි "උපදින්නේය" යැයි කිව යුතු වේ. පශ්චිම භවික උත්තමයෙකු සම්බන්ධයෙන් නම් ඒ දෙකම මතු භවයකදී කිසිසේත්ම නූපදින්නේමය. "ඝානායතනය උපදවයි" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඝානායතනය උපදවන්නා වූ කර්මයයි. එම කර්මය මගින් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූවන් සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලද්දේ, ඉදින් ඔවුන් එම උත්පාදක කර්මයෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ලබන්නේ නම් සහ ඝානායතනය ඉපදීමට පෙර අතරමගදී කළුරිය නොකරන්නේ නම් පමණි. එම උත්පාදක කර්මයෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූවත්, ඊට වඩා බලවත් වූ උපච්ඡේදක කර්මයක් පැමිණි විට, ඝානායතනය උපදින කාලයට පෙර අතරමගදී කළුරිය නොකරන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. "චක්ඛු සහ ඝාන ගැන කී කල්හි" යනු ටීකාවෙහි සඳහන් වූවකි. "අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූයේමය" යන්නෙන් එකොළොස්වන සතියේදී ඒවා උපදින බව තහවුරු වේ. "මෙබඳු ස්ථානයන්හි" යනු ස්වභාවය විමසීමට අතිශය දුෂ්කර වූ අවස්ථාවන්හිදී ය. එවැනි තැන්හිදී අටුවාවම ප්‍රමාණ කොට ගැනීම සුදුසුය යන්න අදහසයි. අටුවා පාඨයෙහි "පෙර භව චක්‍රය" යනු අවිද්‍යාව මූලික කරගත්, වේදනාවෙන් අවසන් වන භව චක්‍රයයි. "අනුපිළිවෙළින් පැවැත්ම දක්වන බැවින්" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, පසුකාලීන තෘෂ්ණාව මූලික කරගත් භව චක්‍රයෙහි උප්පත්ති භවයේ පැවැත්ම විස්තර කිරීමේදී "භව පච්චයා ජාති" යනාදී වශයෙන් එක් කොට පැවසුවද, පෙර භව චක්‍රයෙහි එසේ නොවන බවයි. එහිදී වනාහි "සංඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණ පච්චයා නාමරූපං" යනාදී වශයෙන් අනුපිළිවෙළින් පැවැත්ම දක්වනු ලැබේ. "එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේමය" යනු ආයතනයන්ගේ පිළිවෙළ විනිශ්චය කරන අවස්ථාවන්හිදී දේශනා ක්‍රමයම සුදුසු බව පවසා, එම උත්පත්ති ක්‍රමය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි.

สํยุตฺตเก ยกฺขสํยุตฺตปาฬิยํ. คาถาสุ. ‘‘กลลา’’ติ กลลโต. ‘‘อพฺพุทา’’ติ อพฺพุทโต. ‘‘เปสิยา’’ติ เปสิโต. ‘‘ฆนา’’ติ ฆนโต. ‘‘ชาติอุณฺณํสูหี’’ติ สุทฺธชาติกสฺส เอลกสฺส โลมํสูหิ. ‘‘ปริปกฺกสมูหกํ’’ติ กลลโต ปรํ โถกํ ปริปกฺกญฺจ สมูหาการญฺจ หุตฺวา. ‘‘วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ’’ติ กลลภาวํ วิชหิตฺวา วตฺตมานํ. ‘‘วิลีนติ ปุสทิสา’’ติ อคฺคิมฺหิ วิลีนติปุรสสทิสา. ‘‘มุจฺจตี’’ติ กปาเล นลคฺคติ. เอตานิชายนฺตีติ เอวํ อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ. ‘‘ทฺวา จตฺตาลีสเม สตฺตาเห’’ติ นวมาเส อติกฺกมฺม วีสติเมทิวเส. ยทิ เอวํ, ปญฺจเมสตฺตาเห ปญฺจปฺปสาขา ชายนฺติ, เอกาทสเมสตฺตาเห จตฺตาริ อายตนานิ ชายนฺติ, มชฺเฌปน ปญฺจสตฺตาหา อตฺถิ. ตตฺถ กถนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘ฉสตฺตาหา’’ติ เอกาทสเมน สทฺธึ ฉสตฺตาหา. เอกาทสเมปิ หิ ปจฺฉิมทิวเส ชาตตฺตา ฉทิวสานิ อวสิฏฺฐานิ โหนฺติ. ‘‘ปริณตกาลา’’ติ ปริปกฺกกาลา. ปริปากคตา เอว หิ กมฺมชมหาภูตา สุปฺปสนฺนา โหนฺติ. เตสญฺจ ปสาทคุณา ปสาทรูปา โหนฺตีติ. ‘‘ตสฺสา’’ติ กลลสฺส. วณฺณชาตํ วา สณฺฐานํ วาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อากาสโกฏฺฐาสิโก’’ติ มนุสฺเสหิ อากาสโกฏฺฐาเส ฐปิโต. หุตฺวาติ ปาฐเสโส. กถํ ปรมาณุโต ปริตฺตกํ สิยาติ อาห ‘‘โสหี’’ติอาทึ. ‘‘โส’’ติ ปรมาณุ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ กลลรูปํ กลาปตฺตยปริมาณํ. ปรมาณุ ปน [Pg.222] เอกูนปญฺญาสกลาปปริมาโณ. ตสฺมา ตํ ตโต ปริตฺตกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปรํ ปน ตํปิ ขเณขเณ อุปจิตเมว โหติ. ‘‘ธาตูนํ’’ติ จตุธาตุววตฺถาเน อาคตานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ. กลลสฺสวา อุปจิตปฺปมาณํ คเหตฺวา วุตฺตนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘วตฺถุสฺมึ’’ติ อพฺพุทาทิวตฺถุมฺหิ. ‘‘ชลาพุมูลานุสาเรนา’’ติ ชลาพุชาตกาเล ตสฺส มูลานุ สาเรนาติ อธิปฺปาโย. คาถายํ. ‘‘มาตุติโร กุจฺฉิคโต’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธวเสน ‘‘มาตุกุจฺฉิคโต ติโร’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มาตุยา ติโรกุจฺฉิ คโต’’ติ. ‘‘ฉิทฺโท’’ติ สุขุเมหิ ฉิทฺเทหิ สมนฺนาคโต. ลทฺธํวา ปานโภชนํ. ‘‘ตโต ปฏฺฐายา’’ติ สตฺตรสมภวงฺคจิตฺตโต ปฏฺฐาย. ‘‘รูปสมุฏฺฐาเน วุตฺตเมวา’’ติ รูปสมุฏฺฐาเน มูลฏีกาวาท วิจารณายํ ‘ยํ ปิตตฺถ น จ ยุตฺต’นฺติอาทินา วุตฺตเมว. ‘‘อชฺโฌหฏาหาราภาวโต’’ติ พหิทฺธาหาราภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตตฺถา’’ติ รูปพฺรหฺมโลเก. อภาวํ วณฺเณติ. กสฺมาปน วณฺเณติ, นนุ วณฺเณนฺตสฺส อฏฺฐกถา วิโรโธ สิยาติ. วิโรโธ วา โหตุ, อวิโรโธ วา. ปาฬิเยว ปมาณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปธาตุยา’’ติอาทินา วิภงฺเค ปาฬึ อาหริ. ตตฺถ ‘‘รูปธาตุยา’’ติ รูปโลกธาตุยา. รูป พฺรหฺมโลเกติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุปปตฺติกฺขเณ’’ติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. อาจริยสฺส อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทิมาห. ‘‘โผฏฺฐพฺเพ ปฏิกฺขิตฺเตปี’’ติ ปญฺจายตนานีติ วา ปญฺจธาตุโยติ วา ปริจฺเฉทกรณเมว ปฏิกฺขิ ปนํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กิจฺจนฺตร สพฺภาวา’’ติ โผฏฺฐพฺพกิจฺจโต กิจฺจนฺตรสฺส วิชฺชมานตฺตา. กิมฺปน กิจฺจนฺตรนฺติ. รูปกายสฺส ปวตฺติยา เหตุปจฺจยกิจฺจํ. มหาภูตา เหตู มหาภูตา ปจฺจยา รูปกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายาติ หิ ภควตา วุตฺตํ. ตตฺถ เหตุกิจฺจํ นาม รูปชนนกิจฺจํ. ปจฺจย กิจฺจํ นาม รูปูปตฺถมฺภน กิจฺจํ. กิจฺจนฺตรเมวนตฺถีติ ฆานาทีนํ วิสย โคจรภาวกิจฺจํ เตสํ กิจฺจํ นาม, ตโต อญฺญํ กิจฺจํ นาม นตฺถิ. ‘‘เยนา’’ติ กิจฺจนฺตเรน. ‘‘เต’’ติ คนฺธาทโย. อิทานิ อฏฺฐก ตานุคตํ [Pg.223] วาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘เยน กิจฺจวิเสเสนา’’ติ วิสยโคจรภาวกิจฺจวิเสเสน. รูปชนนรูปูปตฺถมฺภน กิจฺจวิเสเสน จ. ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ สพฺพสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส. ‘‘เตสํ’’ติ คนฺธาทีนํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ รูปโลเก. ‘‘นิสฺสนฺท ธมฺมมตฺตภาเวนา’’ติ เอตฺถ ยถา อคฺคิมฺหิ ชาเต ตสฺส นิสฺสนฺทา นาม อิจฺฉนฺตสฺสปิ อนิจฺฉนฺตสฺสปิ ชายนฺติเยว. วณฺโณปิ ชายติ, โอภาโสปิ, คนฺโธปิ, รโสปิ, ธูโมปิ, ปุปฺผุลฺลานิปิ กทาจิ ชายนฺติเยว. เตหิ วณฺณาทีหิ กรณีเย กิจฺจวิเสเส สติปิ อสติปิ. ตถา มหาภูเตสุ ชาเตสุ เตสํ นิสฺสนฺทา นาม อิจฺฉนฺตสฺสปิ อนิจฺฉนฺตสฺสปิ กิจฺจวิเสเส สติปิ อสติปิ ชายนฺติเยว. เอวํ นิสฺสนฺทธมฺมมตฺตภาเวน. อนุปฺปเวโส ยุตฺโต สิยา อชฺฌตฺต สนฺตาเนติ อธิปฺปาโย. พหิทฺธา สนฺตาเน ปน วตฺถา ภรณ วิมานาทีสุ เตสํ ภาโว อิจฺฉิ ตพฺโพ สิยา. อชฺฌตฺเตปิ วา กายํ โอฬาริกํ กตฺวา มาปิตกาเลติ. เอตฺถ จ ‘‘ธมฺมายตน ธมฺมธาตูสุ อนุปฺปเวโส’’ติ เอตฺถ อฏฺฐสาลินิยํ ตาว. เย ปน อนาปาตาคตา รูปาทโยปิ ธมฺมารมฺมณมิจฺเจว วทนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ตตฺถ ปฏิกฺขิตฺตํ. อนาปาตาคมนํ นาม วิสยโคจร กิจฺจรหิตตา วุจฺจติ. ตญฺจ มนุสฺสานมฺปิ เทวานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ ปสาทรูเปสุ อนาปาตา คมนเมว อธิปฺเปตํ. ตํ ปน อตฺถินตฺถีติ วิจาเรตฺวา กเถตพฺพํ. อปิ จ นิสฺสนฺทธมฺมา นาม โอฬาริกานํ มหาภูตานํ วิวิธาการาปิ ภเวยฺยุํ. พฺรหฺมานํ ปน อชฺฌตฺต รูปํ อปฺปนา ปตฺตกมฺมวิเสเสน ปวตฺตํ อติสุขุมํ โหติ. ตสฺมา กามสตฺต สนฺตาเน วิย ตตฺถ ปริปุณฺณํ นิสฺสนฺทรูปํ นาม วิจาเรตพฺพเมว. ธมฺมา รมฺมณญฺจ มุขฺยธมฺมารมฺมณํ อนุโลม ธมฺมายตนนฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํ นตฺถิ เยวาติ. ‘‘ชีวิต ฉกฺกญฺจา’’ติ วตฺตพฺพํ รูปโลเก. ‘‘ตตฺถา’’ติ อสญฺญสตฺเต. กามโลเก ชีวิตนวกํ กสฺมา วิสุํ น วุตฺตนฺติ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ กสฺมา น วุตฺตํ. ปวตฺติกาเลปิ วิสุํ น วุตฺตเมว. ‘‘อาหารูปตฺถมฺภกสฺสา’’ติ อาหารสงฺขาตสฺส รูปูปตฺถมฺภกสฺส. ‘‘สกลสรีร พฺยาปิโน อนุปาลกชีวิตสฺสา’’ติ กายทสกภาวทสเกสุ ปริยาปนฺนสฺส ชีวิตสฺส. ‘‘เอต เทวา’’ติ [Pg.224] ชีวิตนวกเมว. ‘‘ตตฺถา’’ติ รูปโลเก. อุทยภูตสฺสา’’ติ วฑฺฒิภูตสฺส. ‘‘ทฺวีสุ อคฺคีสู’’ติ ปาจกคฺคิสฺมิญฺจ กายคฺคิสฺมิญฺจ. อาตงฺโก วุจฺจติ โรโค. พหุโก อาตงฺโก ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘วิสมเวปากินิยา’’ติ วิสมํ ปาเจนฺติยา. ‘‘คหณิยา’’ติ อุทรคฺคินา. ‘‘ปธานกฺขมายา’’ติ ปธาน สงฺขาตํ ภาวนารพฺภกิจฺจํ ขมนฺติยา. ‘‘เอตํ’’ติ ชีวิตนวกํ. ‘‘เถเรน จา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน จ. ‘‘เอตํ’’ติ ชีวิต นวกํ. ‘‘นิโรธกฺกโม’’ติ มรณาสนฺนกาเล นิโรธกฺกโม. ‘‘เอตฺถา’’ติ รูปโลเก. กเฬวรํ วุจฺจติ มตสรีรํ. ตสฺส นิกฺเขโป กเฬวรนิกฺเขโป. อญฺเญสญฺจ โอปปาติกานํ กเฬวรนิกฺเขโป นาม นตฺถิ. กสฺมา ปน เตสํ กเฬวรนิกฺเขโป นาม นตฺถีติ อาห ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทึ. วิภาวนิปาเฐ. สพฺเพสํปิ รูปพฺรหฺมานํ. อาหารสมุฏฺฐานานํ รูปานํ อภาวโต ติสมุฏฺฐานานีติ วุตฺตํ. อสญฺญสตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานมฺปิ อภาวโต ทฺวิสมุฏฺฐานานีติ วุตฺตํ. ‘‘ตานี’’ติ มรณาสนฺน จิตฺตสมุฏฺฐานานิ. ตํ ปริมาณํ อสฺสาติ ตาวตฺตกํ. ‘‘ลหุกครุกตาทิวิกาโร’’ติ สกลรูปกายสฺส ลหุกครุกาทิวิกาโร. อปิ จ ตตฺถ ทนฺธตฺตาทิกร ธาตุกฺโขภปจฺจยานํ สพฺพโส อภาวโต นิจฺจกาลมฺปิ สกลสรีรสฺส ลหุตาทิคุโณ วตฺตติเยว. กึ ตตฺถ ปฏิปกฺข ธมฺมปฺปวตฺติ จินฺตาย. ตถา อสญฺญสตฺเตปิ รุปฺปนวิการ จินฺตายาติ.

සංයුක්ත නිකායේ යක්ඛ සංයුක්ත පාලියෙහි එන ගාථාවන්හි ‘කලල’ යනු කලල අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘අබ්බුද’ යනු අබ්බුද අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘පේසි’ යනු පේසි අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘ඝන’ යනු ඝන අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘එක් එළු ලොම් කෙඳි පටකින්’ යනු පිරිසිදු ජාතියේ එළුවෙකුගේ ලොම් කෙඳිවලින් යන්නයි. ‘පරිපක්ක සමූහක’ යනු කලල අවස්ථාවෙන් පසුව මදක් පරිණත වූ ද, සමූහයක ස්වරූපය ගත්තා වූ ද යන්නයි. ‘එම ස්වභාවයෙන් මිදෙමින්’ යනු කලල ස්වභාවය හැරදමා පවතින්නා වූ යන්නයි. ‘දිය වූ ඊයම් හෝ බෙලෙක් බඳු’ යනු ගින්නෙහි දිය කරන ලද ඊයම් සහ බෙලෙක් වැනි වූ යන්නයි. ‘මිදෙයි’ යනු කබලෙහි නොඇලෙයි යන්නයි. ‘මේවා උපදියි’ යනුවෙන් මෙසේ අටුවාවෙහි ද දක්වා ඇත. ‘දෙසතළිස් වන සතියෙහි’ යනු නව මසක් ඉක්මගිය පසු විසිවන දිනයෙහි යන්නයි. එසේ නම්, පස්වන සතියෙහි පංච ශාඛාවන් උපදියි, එකොළොස්වන සතියෙහි ආයතන හතරක් උපදියි, නමුත් ඒ අතරතුර සති පහක් පවතී. එහිදී කෙසේ දැයි ‘මෙහි ද’ යනාදී වශයෙන් පැවසුණි. ‘සති හයක්’ යනු එකොළොස්වන සතිය ද සමඟ සති හයකි. මන්දයත්, එකොළොස්වන සතියෙහි ද අවසන් දිනයෙහි උපදින බැවින් දින හයක් ඉතිරි වන හෙයිනි. ‘පරිණත කාලය’ යනු මනාව පැසුණු කාලයයි. මක්නිසාද යත් මනාව මුහුකුරා ගිය කර්මජ මහාභූත රූපයෝ අතිශයින් ප්‍රසන්න වෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රසාද ගුණයන් වනාහි ප්‍රසාද රූපයෝ වෙති. ‘එහි’ යනු කලලයෙහි යන්නයි. වර්ණ විශේෂය හෝ සටහන හෝ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ආකාශ කොටසක් බඳු’ යනු මිනිසුන් විසින් ආකාශ කොටසෙහි තබන ලද්දක් බඳු යන්නයි. ‘වී’ යනු ඉතිරි පාඨයයි. පරමාණුවකට වඩා කුඩා වන්නේ කෙසේද යත් ‘ඔහු වනාහි’ යනාදී වශයෙන් පැවසුණි. ‘ඔහු’ යනු පරමාණුවයි. ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි කලල රූපය රූප කලාප තුනක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය. පරමාණුවක් වනාහි කලාප හතළිස් නවයක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය. එහෙයින් එය ඊට වඩා ඉතා කුඩා යැයි පවසන ලදී. ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙන් පසුව වනාහි එය ද ක්ෂණයක් පාසා උපචිත එකක්ම වෙයි. ‘ධාතූන්ගේ’ යනු චතුධාතු ව්‍යවස්ථානයෙහි එන සතර මහා භූතයන්ගේ යන්නයි. නැතහොත් කලලයෙහි උපචිත ප්‍රමාණය ගෙන පවසන ලද්දක් යන්න ද ගැලපේ. ‘වස්තුවෙහි’ යනු අබ්බුද ආදී වස්තූන් කෙරෙහිය. ‘ජලාබුජ මූලයාගේ අනුසාරයෙන්’ යනු ජලාබුජව උපදින කාලයෙහි එහි මූලය අනුසාරයෙන් යන්න අදහසයි. ගාථාවෙහි ‘මවගේ කුස තුළට ගිය’ යනුවෙන් පැවසිය යුතු තැන ගාථා බන්ධනයෙහි බලපෑම නිසා ‘මාතුකුච්ඡිගතෝ තිරෝ’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙයින් ‘මවගේ කුස තුළට ගිය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘සිදුරු සහිත’ යනු සියුම් සිදුරුවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. නැතහොත් ලැබුණු පැන් හා ආහාරයන් යන්නයි. ‘එතැන් සිට’ යනු දහහත්වන භවාංග සිතේ සිට යන්නයි. ‘රූප සමුට්ඨානයෙහි පවසන ලද්දක්ම ය’ යනු රූප සමුට්ඨානයෙහි මූලටීකා වාද විචාරයෙහි ‘යම් කිසිවක් මෙහි නොගැලපේද’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දක්ම වෙයි. ‘ගිලින ලද ආහාරයක් නොමැති බැවින්’ යනු බාහිර ආහාරයක් නොමැති බැවින් යන්න අදහසයි. ‘එහි’ යනු රූප බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි යන්නයි. එහි නොමැති බව වර්ණනා කරයි. කුමක් හෙයින් වර්ණනා කරයි ද? වර්ණනා කරන්නා හට අටුවා විරෝධයක් නොවන්නේ ද? විරෝධයක් වේවා, නොවේවා පාලි පාඨයම ප්‍රමාණය බව දක්වමින් ‘රූපධාතුයා’ යනාදී වශයෙන් විභංග පාළියෙහි එන පාඨය ගෙනහැර දක්වන ලදී. එහි ‘රූපධාතුයා’ යනු රූප ලෝක ධාතුවෙහි යන්නයි. රූප බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘උප්පත්ති ක්ෂණයෙහි’ යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි යන්නයි. ආචාර්යයන් වහන්සේගේ අදහස විභාග කරමින් ‘මෙහි ද’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඵොට්ඨබ්බය ප්‍රතික්ෂේප කළ ද’ යනු ආයතන පහක් හෝ ධාතු පහක් හෝ වශයෙන් පරිච්ඡේද කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් ලෙස සැලකිය යුතුය. ‘වෙනත් කෘත්‍යයක පැවැත්ම නිසා’ යනු ඵොට්ඨබ්බ කෘත්‍යයට වඩා වෙනත් කෘත්‍යයක් පවතින බැවිනි. ඒ වෙනත් කෘත්‍යය කුමක්ද? රූප කායයාගේ පැවැත්ම උදෙසා හේතු ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යයයි. මක්නිසාද යත්: ‘මහාභූතයෝ හේතූහු වෙති, මහාභූතයෝ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, රූපස්කන්ධයාගේ පැනවීම පිණිස’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. එහි ‘හේතු කෘත්‍යය’ නම් රූප උපදවන කෘත්‍යයයි. ‘ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය’ නම් රූපයට උපස්තම්භක වන කෘත්‍යයයි. ‘වෙනත් කෘත්‍යයක්ම නැත’ යනු ඝාණ ආදීන්ද්‍රියන්ගේ විෂය ගෝචරභාවය පිළිබඳ කෘත්‍යය ඔවුන්ගේ කෘත්‍යය වන අතර, ඊට වඩා වෙනත් කෘත්‍යයක් නොමැති වීමයි. ‘යමකින්’ යනු වෙනත් කෘත්‍යයකින් යන්නයි. ‘ඔවුහු’ යනු ගන්ධ ආදියයි. දැන් අටුවානුගත වාදය දක්වමින් ‘යම් සේ වනාහි’ යනාදිය පවසයි. ‘යම් සුවිශේෂී කෘත්‍යයකින්’ යනු විෂය ගෝචරභාවය පිළිබඳ සුවිශේෂී කෘත්‍යයෙන් සහ රූප ජනන හා රූප උපස්තම්භන සුවිශේෂී කෘත්‍යයෙන් ද යන්නයි. ‘සෑම තැනම’ යනු සෑම පාලි දේශනාවකම යන්නයි. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු ගන්ධ ආදියේ යන්නයි. ‘එහි’ යනු රූප ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘නිස්සන්ද ධර්ම මාත්‍ර ස්වභාවයෙන්’ යන්නෙහි, යම් සේ ගින්නක් hටගත් කල්හි එහි නිස්සන්දයෝ නම් කැමති වුවත් අකමැති වුවත් උපදින්නාහුමය. වර්ණය ද උපදියි, ආලෝකය ද, ගන්ධය ද, රසය ද, දුම ද, ඇතැම් විට ගිනි පුපුරු ද උපදින්නේමය. එම වර්ණ ආදියෙන් කළ යුතු විශේෂ කෘත්‍යයක් තිබුණ ද නැතත් එසේ සිදු වේ. එසේම මහාභූතයන් හටගත් කල්හි ඔවුන්ගේ නිස්සන්දයෝ නම් කැමති වුවත් අකමැති වුවත් විශේෂ කෘත්‍යයක් තිබුණ ද නැතත් උපදින්නාහුමය. මෙසේ නිස්සන්ද ධර්ම මාත්‍ර ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි ඇතුළත් වීම සුදුසුය යන්න අදහසයි. බාහිර සන්තානයෙහි වනාහි වස්ත්‍ර, ආභරණ, විමාන ආදියෙහි ඔවුන්ගේ පැවැත්ම කැමති විය යුතුය. නැතහොත් ආධ්‍යාත්මයෙහි ද ශරීරය ඖදාරික කොට මවන ලද අවස්ථාවෙහිදීය. මෙහි ද ‘ධර්මායතන සහ ධර්මධාතූන් කෙරෙහි ඇතුළත් වීම’ යන්නෙහි මුලින්ම අත්ථසාලිනියෙහි මෙසේ දක්වා ඇත. ‘යම් කෙනෙක් වනාහි විෂය පථයට නොපැමිණි රූප ආදිය ද ධර්මාරම්මණ ලෙසම පවසත් ද...’ එය එහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ‘විෂය පථයට නොපැමිණීම’ යනු විෂය ගෝචර කෘත්‍යයෙන් තොර වීමයි. එය මනුෂ්‍යයන්ගේ ද, දේවයන්ගේ ද, බ්‍රහ්මයන්ගේ ද ප්‍රසාද රූපයන්හි විෂය පථයට නොපැමිණීමම අදහස් කරන ලදී. එහෙත් එය පවතින්නේ ද නැතහොත් නොපවතින්නේ ද යන්න විමසා බලා ප්‍රකාශ කළ යුතුය. තවද ඖදාරික මහාභූතයන්ගේ නිස්සන්ද ධර්මයෝ විවිධාකාර විය හැකිය. එහෙත් බ්‍රහ්මයන්ගේ ආධ්‍යාත්මික රූපය වනාහි අර්පණාවට පැමිණි විශේෂ කර්මයකින් පවත්නා බැවින් අතිශයින් සූක්ෂම වෙයි. එහෙයින් කාමධාතු සත්ත්වයන්ගේ සන්තානයෙහි මෙන් එහි පරිපූර්ණ නිස්සන්ද රූපයක් පවතින්නේ ද යන්න විමසිය යුතුමය. ප්‍රධාන ධර්මාරම්මණය සහ අනුලෝම ධර්මායතනය පාලියෙහි පවසන ලද්දක් කොහෙත්ම නැත. ‘ජීවිත ෂට්කය ද’ යන්න රූප ලෝකයෙහි කිව යුතුය. ‘එහි’ යනු අසඤ්ඤසත්ත්ව ලෝකයෙහිය. කාම ලෝකයෙහි ජීවිත නවකය කුමක් හෙයින් වෙන් කොට නොපවසන ලද්දේ ද? ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි කුමක් හෙයින් නොපවසන ලද්දේ ද? ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ද වෙන් කොට නොපවසන ලද්දක්මය. ‘ආහාර උපස්තම්භකයාගේ’ යනු ආහාර නමින් හැඳින්වෙන රූප උපස්තම්භකයාගේ යන්නයි. ‘මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවත්නා වූ, ආරක්ෂා කරන්නා වූ ජීවිතයෙහි’ යනු කාය දසක හා භාව දසකයන්ට ඇතුළත් ජීවිතේන්ද්‍රියයෙහි යන්නයි. ‘මෙයම’ යනු ජීවිත නවකයම වෙයි. ‘එහි’ යනු රූප ලෝකයෙහිය. ‘උදයකට පැමිණි’ යනු වෘද්ධියට පැමිණි යන්නයි. ‘ගිනි දෙකෙහි’ යනු පාචක අග්නියෙහි සහ කාය අග්නියෙහි යන්නයි. ‘ආතංක’ යනු රෝගයයි. බොහෝ වූ රෝග ඇත්තේ යමෙකුට ද යන්න විග්‍රහයයි. ‘විෂම ලෙස පැසවන්නා වූ’ යනු විෂමව පස්වන්නා වූ යන්නයි. ‘ග්‍රහණිය’ යනු කුසෙහි ඇති ගින්නයි. ‘ප්‍රධාන ක්ෂම’ යනු ප්‍රධාන නම් වූ භාවනා කෘත්‍යය ඉවසන්නා වූ යන්නයි. ‘මෙය’ යනු ජීවිත නවකයයි. ‘තෙරුන් වහන්සේ විසින් ද’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ විසින් ද යන්නයි. ‘මෙය’ යනු ජීවිත නවකයයි. ‘නිරෝධ ක්‍රමය’ යනු මරණාසන්න කාලයෙහි නිරෝධ වීමේ අනුපිළිවෙළයි. ‘මෙහි’ යනු රූප ලෝකයෙහිය. ‘කළේබරය’ යනු මළ සිරුරයි. එය අත්හැරීම කළේබර නික්ඛේපය නම් වේ. වෙනත් ඕපපාතික සත්ත්වයන්ගේ කළේබරයක් අත්හැරීමක් නම් නැත. කුමක් හෙයින් ඔවුන්ගේ මළ සිරුරක් ඉතිරි වීමක් නැත්තේ ද යත් ‘ඔවුන්ට වනාහි’ යනාදිය පැවසුණි. විභාවනී පාඨයෙහි: සියලු රූපාවචර බ්‍රහ්මයන්ට ආහාර සමුට්ඨාන රූප නොමැති බැවින් ඔවුන් ‘තිසමුට්ඨානික’ යැයි පවසන ලදී. අසඤ්ඤසත්ත්වයන් කෙරෙහි චිත්ත සමුට්ඨාන රූප ද නොමැති බැවින් ‘ද්විසමුට්ඨානික’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒවා’ යනු මරණාසන්න චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ය. ඒ සා ප්‍රමාණයක් ඇත්තේ යන්න එපමණක් ප්‍රමාණය ඇති යන්නයි. ‘ලහුක ගරුකතාදි විකාරය’ යනු මුළු රූප කායයාගේම සැහැල්ලු බව, බර බව ආදී වෙනස්වීම්ය. තවද, එහි මැලිකම ආදිය ඇති කරන්නා වූ ධාතු ක්ෂෝභ ප්‍රත්‍යයන් සම්පූර්ණයෙන්ම නොමැති බැවින්, සැම කල්හිම මුළු ශරීරයේ සැහැල්ලු බව ආදී ගුණයන් පවතින්නේමය. එහි ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ගැන සිතීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? එසේම අසඤ්ඤසත්ත්වයන් කෙරෙහි ද රූප විකාරයන් ගැන සිතීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?

รูปปฺปวตฺติกฺกมานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

රූපයන්ගේ පැවැත්මේ අනුපිළිවෙළ පිළිබඳ විස්තරය නිම විය.

๑๖๑. นิพฺพานสงฺคเห. ทฺวีสุ นิพฺพานปเทสุ ปถมปทํ อวิญฺญาตตฺถํ สามญฺญ ปทํ. ทุตียํ วิญฺญา ตตฺถํ วิเสสปทํ. กิเลเส สเมตีติ สมโณ. อริยปุคฺคโล. สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ. อริยมคฺโค. สามญฺญสฺส ผลานิ สามญฺญผลานิ. โลกโต อุตฺตรติ อติกฺกมตีติ โลกุตฺตรํ. โลเก น ปญฺญาวียตีติ ปญฺญตฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘นหี’’ติอาทิมาห[Pg.225]. จตฺตาริมคฺคญฺญาณานิ จตุมคฺคญฺญาณนฺติ เอวํ สมาสวเสน เอกวจนนฺตํ ปทํ วากฺยํ ปตฺวา พหุวจนนฺตํ โหตีติอาห ‘‘จตูหิ อริยมคฺคญฺญาเณหี’’ติ. ‘‘ตาทิสมฺหา’’ติ อริยมคฺคสทิสมฺหา. ‘‘วิมุขานํ’’ติ ปรมฺมุขานํ. ‘‘ชจฺจนฺธานํ วิยา’’ติ ชจฺจนฺธานํ จนฺทมณฺฑลสฺส อวิสยภาโว วิย. ‘‘ตสฺสา’’ติ นิพฺพานสฺส. ตตฺถ ‘‘ชจฺจนฺธานํ’’ติ อวิสยปเท สามิปทํ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ภาวปทํ. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ กิญฺจิยํ อตฺถชาตํ. อสฺสนิพฺพานสฺส สิทฺธตนฺติ สมฺพนฺโธ. อปากฏสฺส ธมฺมสฺส. วายาโมปิ นาม น อตฺถิ. กุโต ตสฺส สจฺฉิกรณํ ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เยนา’’ติ วายาเมน. ‘‘นิพฺพาเนน วินา’’ติ นิพฺพานารมฺมณํ อลภิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อกิจฺจสิทฺธึ’’ติ กิเลสปฺปหาน กิจฺจสฺส อสิทฺธึ. ‘‘ตโต’’ติ ตสฺมา. ‘‘วธายา’’ติ วธิตุํ. ‘‘ปริสกฺกนฺตา’’ติ วายมนฺตา. คาถายํ. ‘‘อนฺโตชฏา’’ติ อชฺฌตฺตสนฺตาเน ตณฺหาชฏา, ตณฺหาวินทฺธา. ‘‘พหิชฏา’’ติ พหิทฺธาสนฺตาเน ตณฺหาชฏา, ตณฺหาวินทฺธา. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตณฺหาย. ‘‘วตฺถุโต’’ติ วิสุํวิสุํ ชาตสรูปโต. ปรินิพฺพายึสุ, ปรินิพฺพายนฺติ, ปรินิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปรินิพฺพุตา. ตการปจฺจยสฺส กาลตฺตเยปิ ปวตฺตนโต. ยถา ทิฏฺฐา, สุตา, มุตา, วิญฺญาตา,ติ. วิสิฏฺฐํ กตฺวา ชานิตพฺพนฺติ วิญฺญาณํ. น นิทสฺสิตพฺพนฺติ อนิทสฺสนํ. นตฺถิ อนฺโต เอตสฺสาติ อนนฺตํ. สพฺพโต ปวตฺตา คุณปฺปภา เอตสฺสาติ สพฺพโตปภํ. ‘‘ภควตา วุตฺตํ’’ติ ทีฆนิกาเย เกวฏฺฏสุตฺเต วุตฺตํ. ‘‘สวนฺติโย’’ติ มหานทิโย วา กุนฺนทิโย วา. ‘‘อปฺเปนฺตี’’ติ ปวิสนฺติ. ‘‘ธาราติ’’ เมฆวุฏฺฐิธารา. พุทฺเธสุ อนุปฺปชฺชนฺเตสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ น สกฺโกตีติ อิทํ พุทฺธุปฺปาทกปฺเป เอว ปจฺเจก สมฺพุทฺธาปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อปทาน ปาฬิยํ ปน พุทฺธสุญฺญกปฺเปปิ ปจฺเจกสมฺพุทฺธานํ อุปฺปตฺติ อาคตา เอว. ‘‘เอกสตฺโตปี’’ติ วา สาวกสตฺโต คเหตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อปทานปาฬิยา อวิโรโธ โหติ. ‘‘อาราเธนฺตี’’ติ สาเธนฺติ ปฏิลภนฺติ. สพฺพโต ปวตฺตา คุณปฺปภา เอตสฺสาติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘สพฺพโตปภา สมฺปนฺนํ’’ติ [Pg.226] วุตฺตํ. ‘‘โชติ วนฺต ตโรวา’’ติ โอภาสวนฺตตโร วา. สพฺพตฺถ ปภวติ สํวิชฺชตีติ สพฺพโตปภนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย สพฺพโต วา ปภุตเมว โหตีติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น กตฺถจิ นตฺถี’’ติ. ‘‘เอวํสนฺเต ปี’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน เอกวิเธ สนฺเตปิ. ‘‘อุปจริตุํ’’ติ อุปจารวเสน โวหริตุํ. ‘‘ยถาหา’’ติ ตสฺมึ เยวสุตฺเต ปุน กึ อาห. ภวํ เนตีติ ภวเนตฺติ. ภวตณฺหา เอว. ‘‘สมฺปรายิกา’’ติ จุติอนนฺตเร ปตฺตพฺพา. ทฺวินฺนํ ขีณาสวานํ อนุปาทิเสสตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ‘‘อนุปาทิเสสตา’’ติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ วุจฺจติ. เสกฺเขสุ อรหตฺตมคฺคฏฺฐสฺส เสกฺขสฺส กิเลสุปาทิเสส วเสน อนุปาทิเสสตา วุตฺตา. ‘‘กิเลสุปาทิเสโส’’ติ จ กิเลส สงฺขาโต อุปาทิเสโส. ตถา ขนฺธุปาทิเสโสปิ. อนฺตราปรินิพฺพายีติอาทีสุ ปรินิพฺพานํ นาม กิเลสปรินิพฺพานํ วุตฺตํ. อุภโต ภาค วิมุตฺตาทีนํ ปทตฺโถ นวมปริจฺเฉเท อาคมิสฺสติ. ‘‘กิเลสกฺขเยน สเหว ขิยฺยนฺตี’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนภเว อรหตฺตมคฺคกฺขเณ กิเลสกฺขเยน สทฺธึ เอว ขิยฺยนฺติ. อนุปฺปาท ธมฺมตํ คจฺฉนฺติ. ตถา อนาคามิ ปุคฺคลสฺส กามปฏิสนฺธิกฺขนฺธาปิ อนาคามิมคฺคกฺขเณ, โสตาปนฺนสฺส สตฺตภเวฐเปตฺวา อวเสส กามปฏิสนฺธิกฺขนฺธา โสตาปตฺติ มคฺคกฺขเณ ตํ ตํ กิเลสกฺขเย น สเหว ขิยฺยนฺตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺธา ปน กิเลสกฺขเยน สหขิยฺยนฺติ. ขนฺธุปาทิเสสา นาม หุตฺวา ยาวมรณกาลา ขีณาสวานมฺปิ ปวตฺตนฺติ. กสฺมา ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ยาวจุติยา ปวตฺตมานํ’’ติอาทึ. ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺธสนฺตานํ ปน ธมฺมตาสิทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ผลนิสฺสนฺทภูตํ’’ติ วิปากผลภูตญฺจ นิสฺสนฺทผลภูตญฺจ หุตฺวา. ‘‘เตนสเหวา’’ติ กิเลสกฺขเยน สเหว. ‘‘ยสฺมาปนา’’ติอาทีสุ. ปริสมนฺตโต พุนฺธนฺติ นีวาเรนฺติ, สนฺติสุขสฺส อนฺตรายํ กโรนฺตีติ ปลิโพธา. กิเลสาภิสงฺขรณ กิจฺจานิ, กมฺมาภิสงฺขรณกิจฺจานิ, ขนฺธาภิสงฺขรณ กิจฺจานิ จ. ปลิโพเธหิ สห วตฺตนฺตีติ สปลิโพธา. สงฺขาร นิมิตฺเตหิ สห วตฺตนฺตีติ สนิมิตฺตา. ตณฺหาปณิธีหิ สห วตฺตนฺตีติ สปณิหิตา[Pg.227].‘‘ตโต’’ติ ปาปกมฺมโต, อปายทุกฺขโต จ. ‘‘โกจี’’ติ โกจิธมฺโม. ‘‘นิโรเธตุํ สกฺโกตี’’ติ สกฺกายทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย เต นิรุชฺฌนฺติ. อนิรุทฺธาย นนิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิ นิโรโธ นิพฺยาปารธมฺโมปิ สมาโน เต ปลิโพเธ นิโรเธติ นาม. ‘‘นิโรเธตุํ สกฺโกตี’’ติ จ อพฺยาปาเร พฺยาปารปริกปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพํ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรโธเยว เต ปลิโพเธ นิโรเธตุํ สกฺโกตีติ เอตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ นิโรโธ เอโกเยว. เอวํ สนฺเตปิ อวิชฺชา นิโรธา สงฺขาร นิโรโธติอาทีสุ วิย อเภเท เภทปริกปฺปนา โหตีติ. อุปฺปาโท จ ปวตฺโต จ อุปฺปาทปฺปวตฺตา. เต มูลํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. เยน โอฬาริกากาเรน. มาเรนฺตีติ มารา. วธกปจฺจตฺถิกาติ วุตฺตํ โหติ. กิเลสมาราทโย. มารา ทหนฺติ ติฏฺฐนฺติ เอเตสูติ มารเธยฺยา. มาเรติ จาเวติ จาติ มจฺจุ. มรณเมว. มจฺจุทหติ ติฏฺฐติ เอเตสูติ มจฺจุเธยฺยา. ‘‘นตฺถิ ตสฺมึ นิมิตฺตํ’’ติ วุตฺเต ปญฺญตฺติธมฺเมสุปิ อุปฺปาทปฺปวตฺตมูลํ นิมิตฺตํ นาม นตฺถิ. เอวํสติ, เตหิ นิพฺพานสฺส อวิเสโส อาปชฺชตีติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิมาห. วิทฺธํเสตฺวาติ จ สาเธนฺตนฺติ จ อตฺถวิเสส ปากฏตฺถาย อพฺยาปาเร พฺยาปาร ปริกปฺปนา เอว. ปณีตาทิเภเท. อิทํ พุทฺธานํ นิพฺพานํ ปณีตํ. อิทํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นิพฺพานํ มชฺฌิมํ. อิทํ พุทฺธสาวกานํ นิพฺพานํ หีนนฺติ ภินฺนํ น โหตีติ โยเชตพฺพํ. นานปฺปกาเรน จิตฺตํ นิเธติ เอเตนาติ ปณิหิตํ. ‘‘นิเธตี’’ติ อารมฺมเณสุ นินฺนํ โปณํ ปพฺภารํ กตฺวา ฐเปตีติ อตฺโถ. ตถา ปณิธานปณิธีสุ. อตฺถโต เอกํ อาสาตณฺหาย นามํ. ‘‘ลพฺภมานาปี’’ติ ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติโย ลพฺภมานาปิ. ‘‘ปิปาสวินย ธมฺมตฺตา’’ติ ปาตุํ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา ปิปาสา. ปิปาสํ วิเนติ วิคเมตีติ ปิปาสวินโย. ‘‘เวทยิตสุขํ’’ติ เวทนาสุขํ. ‘‘กตมํ ตํ อาวุโส’’ติ ปาฬิปาเฐ ‘‘ตํ’’ติ ตสฺมา. ‘‘ยเทตฺถ เวทยิตํ นตฺถี’’ติ ยสฺมา เอตฺถ เวทยิตํ นตฺถิ. ตสฺมา นิพฺพาเน สุขํ นาม กตมนฺติ โยชนา. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ นิพฺพาเน. ‘‘เอตเทเวตฺถา’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘เอต เทวา’’ติ [Pg.228] เอโสเอว. ยสฺมา เอตฺถ เวทยิตํ นตฺถิ. ตสฺมา เอโส เวทยิตสฺส นตฺถิภาโว เอว เอตฺถนิพฺพาเน สุขนฺติ โยชนา.

161. නිබ්බාන සංග්‍රහයෙහි; නිබ්බාන පද දෙක අතුරින් පළමු පදය අවිද්‍යමාන අර්ථ ඇති සාමාන්‍ය පදයකි. දෙවැන්න ප්‍රකට අර්ථ ඇති විශේෂ පදයකි. කෙලෙසුන් සංසිඳුවන බැවින් 'සමණ' (ශ්‍රමණ) නම් වේ, එනම් ආර්ය පුද්ගලයා ය. ශ්‍රමණයකුගේ ස්වභාවය 'සාමඤ්ඤ' (ශ්‍රාමණ්‍යය) නම් වේ, එනම් ආර්ය මාර්ගයයි. ශ්‍රාමණ්‍යයේ ඵලයන් 'සාමඤ්ඤ ඵල' (ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල) නම් වේ. ලෝකයෙන් එතෙර වන බැවින්, ලෝකය ඉක්මවා යන බැවින් 'ලෝකුත්තර' නම් වේ. ලෝකයෙහි පැනවීමක් (සංඥාවක්) වශයෙන් ප්‍රඥා නොවන (නොපෙනෙන) බැවින් එය 'ප්‍රඥප්තියක්' නොවේ යන අර්ථය අරභයා 'නහී' (නොවේ) යනාදිය වදාළ සේක. 'සතර මාර්ග ඥානයන්' යන්න 'සතර මග ඥානය' (චතුමග්ගඤාණං) ලෙස සමාස වශයෙන් ඒක වචනයෙන් යෙදුණ ද, වාක්‍යයක දී එය බහු වචනයෙන් යෙදෙන බැවින් 'සතර ආර්ය මාර්ග ඥානයන්ගෙන්' (චතූහි අරියමග්ගඤාණේහි) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'තාදිසම්හා' යනු ආර්ය මාර්ගයට සමාන වූ යන්නයි. 'විමුඛානං' යනු පරාමුඛ වූ (පිටුපෑ) අයට යන්නයි. 'ජච්චන්ධනං විය' යනු ජාත්‍යන්ධයන්ට (උපන්ගෙයි අන්ධයන්ට) චන්ද්‍ර මණ්ඩලය විෂය නොවන්නාක් මෙනි. 'තස්සා' යනු නිවනට යන්නයි. එහි 'ජච්චන්ධනං' යන්න 'අවිෂය' පදයෙහි ස්වාමි පදය (අයිති පදය) වේ. 'තස්සා' යනු භාව පදයයි. 'යං කිංචි' යනු යම්කිසි අර්ථ සමූහයකි. එය නිවන සාක්ෂාත් කිරීම හා සම්බන්ධ වේ. අප්‍රකට වූ (නොපෙනෙන) ධර්මයක් උදෙසා වීර්යයක් ද නැත. එසේ නම් එය සාක්ෂාත් කිරීමක් කෙසේ වන්නේ ද යනු මෙහි අදහසයි. 'යේන' යනු වීර්යයෙන් යන්නයි. 'නිබ්බානේන විනා' යනු නිවන නමැති අරමුණ නොලැබ යන අර්ථයයි. 'අකිච්චසිද්ධිං' යනු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ නොවීමයි. 'තතෝ' යනු එබැවින් යන්නයි. 'වධාය' යනු නැසීම පිණිස ය. 'පරිසක්කන්තා' යනු උත්සාහ කරන්නා වූ යන්නයි. ගාථාවෙහි; 'අන්තෝ ජටා' යනු ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි තණ්හා නමැති පැටලීමයි, තණ්හාවෙන් බැඳී තිබීමයි. 'බහි ජටා' යනු බාහිර සන්තානයෙහි තණ්හා නමැති පැටලීමයි, තණ්හාවෙන් බැඳී තිබීමයි. 'තස්සා' යනු ඒ තණ්හාවට යන්නයි. 'වත්ථුතෝ' යනු වෙන් වෙන් වූ ස්වරූපයන්ගෙනි. පිරිනිවියෝය, පිරිනිවෙති, පිරිනිවෙන්නාහුය යන අර්ථයෙන් 'පරිනිබ්බුතා' (පිරිනිවුණු) නම් වේ. මක්නිසාද යත්, 'ත' ප්‍රත්‍යය කාලත්‍රයෙහිම (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) වර්තනය වන බැවිනි. එය දුටු, ඇසූ, ස්පර්ශ කළ, දන්නා වූ (දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාත) යනාදිය මෙනි. විශේෂ කොට දත යුතු බැවින් 'විඤ්ඤාණ' නම් වේ. පෙන්විය නොහැකි බැවින් (නිදර්ශනයක් නොමැති බැවින්) 'අනිදස්සන' නම් වේ. මෙයට අන්තයක් නැති බැවින් 'අනන්ත' නම් වේ. සෑම අතින්ම පැතිරුණු ගුණ ප්‍රභාවන් (ආලෝකය) ඇත්තේ ය යන අර්ථයෙන් 'සබ්බතෝපභ' නම් වේ. 'භගවතා වුත්තං' යනු දීඝ නිකායේ කේවට්ට සූත්‍රයෙහි වදාරන ලදී. 'සවන්තියෝ' යනු මහා ගංගාවන් හෝ කුඩා ගංගාවන් ය. 'අප්පෙන්ති' යනු ඇතුළු වෙති. 'ධාරා' යනු වර්ෂා ජල ධාරාවන් ය. බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි එකදු සත්වයෙකුටවත් පිරිනිවන් පෑමට නොහැකිය යන මෙය බුද්ධෝත්පාද කල්පයකම පසේබුදුවරුන් ද පහළ වන බව සලකා වදාරන ලදී. අපදාන පාලියෙහි නම් බුද්ධශූන්‍ය කල්පවල ද පසේබුදුවරුන්ගේ උප්පත්තිය දක්වා ඇත. 'එකසත්තෝපි' යන්නෙන් 'ශ්‍රාවක සත්වයා' ගත යුතුය. එවිට අපදාන පාලිය සමඟ විරෝධයක් ඇති නොවේ. 'ආරාධෙන්ති' යනු සාක්ෂාත් කරති, ලබා ගනිති. සෑම අතින්ම පැතිරුණු ගුණ ප්‍රභාවන් ඇත්තේය යන අර්ථය අරභයා 'සබ්බතෝපභා සම්පන්නං' යැයි වදාරන ලදී. 'ජෝතිවන්තතරෝ වා' යනු වඩාත් ආලෝකවත් වූ යන්නයි. සියලු තන්හි ප්‍රභවය වන (පවතින) බැවින් 'සබ්බතෝපභ' යැයි මෙහි අර්ථය සලකා, සෑම අතින්ම ප්‍රභූත (පැතිරුණු) බවම වේ යැයි පවසන ලදී. එහෙයින් 'කොතැනකවත් නැති බවක් නැත' (න කත්ථචි නත්ථි) යැයි වදාළ සේක. 'ඒවංසන්තේපි' යනු මෙසේ කී පරිදි එක් ආකාර වුවද යන්නයි. 'උපචරිතුං' යනු උපචාර වශයෙන් (සම්මුති වශයෙන්) ව්‍යවහාර කිරීමටයි. 'යථාහා' යනු එම සූත්‍රයෙහිම නැවත කුමක් වදාළේ ද යන්නයි. භවයට පමුණුවන බැවින් 'භවනෙත්ති' නම් වේ. එය භව තණ්හාවමය. 'සම්පරායිකා' යනු චුතියෙන් අනතුරුව ලැබිය යුතු වූ යන්නයි. රහතන් වහන්සේලා දෙනමගේ අනුපාදිශේෂ බව වදාරන ලදී යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි 'අනුපාදිශේෂතා' යනු අනුපාදිශේෂ නිවනයි. සේඛ පුද්ගලයන් අතුරින් අර්හත් මාර්ගයේ සිටින සේඛයා කෙලෙස් උපාදිශේෂ වශයෙන් අනුපාදිශේෂයැයි පවසන ලදී. 'කිලේසුපාදිසේසෝ' යනු කෙලෙස් නමැති ශේෂයයි. එසේම 'ඛන්ධුපාදිසේසෝ' (ස්කන්ධ ශේෂය) ද වේ. 'අන්තරා පරිනිබ්බායී' යනාදී තන්හි පරිනිබ්බාන යනු 'ක්ලේශ පරිනිබ්බානය' (කෙලෙස් පිරිනිවීම) පවසන ලදී. උභතෝභාග විමුක්තීන්ගේ පද අර්ථ නවවන පරිච්ඡේදයෙහි පැමිණෙන්නේය. 'කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟම ක්ෂය වෙති' යනු වර්තමාන භවයෙහි අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟම (ඒවා) ක්ෂය වී යයි. අනුප්පාද ධර්මතාවයට (නැවත නූපදින ස්වභාවයට) පත් වෙති. එසේම අනාගාමී පුද්ගලයාගේ කාම පටිසන්ධි ස්කන්ධයන් ද අනාගාමී මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද, සෝවාන් පුද්ගලයාගේ භව හතක් තබා ඉතිරි කාම පටිසන්ධි ස්කන්ධයන් සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද ඒ ඒ කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟම ක්ෂය වී යයි. වර්තමාන ස්කන්ධයන් නම් කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟ ක්ෂය වෙති. ස්කන්ධ උපාදිශේෂයන් නමින් යුතුව මරණය දක්වා රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි ද (ස්කන්ධ) පවතිති. ඒවා පවතින්නේ මන්ද යත් 'චුතිය දක්වා පවත්නා' යනාදිය වදාළ සේක. වර්තමාන ස්කන්ධ සන්තතියේ පැවැත්ම ධර්මතාවයෙන්ම සිද්ධ වන්නකි යනු සම්බන්ධයයි. 'ඵලනිස්සන්දභූතං' යනු විපාක ඵලයක් සහ නිස්සන්ද ඵලයක් වී යන්නයි. 'තේන සහේවා' යනු ඒ කෙලෙස් ක්ෂය වීම සමඟමය. 'යස්මා පනා' යනාදියෙහි; හාත්පසින් අවහිර කරන බැවින්, නිවන් සුවයට බාධා කරන බැවින් 'පලිබෝධ' නම් වේ. කෙලෙස් අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන්, කර්ම අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන් සහ ස්කන්ධ අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන් ද වේ. පලිබෝධයන් සහිතව පවතින බැවින් 'සපලිබෝධ' නම් වේ. සංස්කාර නිමිත්තන් සහිතව පවතින බැවින් 'සනිමිත්ත' නම් වේ. තණ්හා ප්‍රණිධීන් සහිතව පවතින බැවින් 'සපණිහිත' නම් වේ. 'තතෝ' යනු පාප කර්මයෙන් සහ අපාය දුක්වලිනි. 'කෝචි' යනු යම්කිසි ධර්මයකි. 'නිරෝධේතුං සක්කෝති' යනු සක්කාය දිට්ඨිය නිරුද්ධ වූ විට ඒවා නිරුද්ධ වේ. එය නිරුද්ධ නොවූ විට ඒවා නිරුද්ධ නොවේ. එබැවින් සක්කාය දිට්ඨි නිරෝධය ක්‍රියාවක් රහිත ධර්මයක් වුවද, එය ඒ පලිබෝධයන් නිරුද්ධ කරන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'නිරෝධේතුං සක්කෝති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ක්‍රියාවක් නැති දෙයක ක්‍රියාවක් ඇතැයි උපකල්පනය කර දැක්වීමක් ලෙසය. සක්කාය දිට්ඨි නිරෝධයම ඒ පලිබෝධයන් නිරුද්ධ කිරීමට සමත් වේ යන මෙහිදී ඒ දෙකේම නිරෝධය එකක්මය. මෙසේ වුවද අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ යනාදී තන්හි මෙන් භේදයක් නැති තැනක භේදයක් ඇතැයි උපකල්පනය කරනු ලැබේ. උප්පාදය හා ප්‍රවෘත්තිය 'උප්පාදප්පවත්ත' නම් වේ. ඒවා මූලය කොට ඇත්තේ යනු විග්‍රහයයි. යම් ඕලාරික (ගොරෝසු) ස්වරූපයකින් (පවතී ද). නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. මාරයන් හෙවත් සතුරන් යන්න අදහසයි. කෙලෙස් මාරයා යනාදීන් ය. මාරයන් දැවෙන හෙවත් පවතින තැන 'මාරධෙය්‍ය' (මාරයාගේ විෂය) නම් වේ. මරණයට පත් කරන බැවින් ද චුත කරන බැවින් ද 'මච්චු' නම් වේ. එය මරණයම ය. මෘත්‍යුව දැවෙන හෙවත් පවතින තැන 'මච්චුධෙය්‍ය' (මෘත්‍යුවගේ විෂය) නම් වේ. 'එහි නිමිත්තක් නැත' යැයි කී විට ප්‍රඥප්ති ධර්මයන්හි ද උත්පාද-ප්‍රවෘත්ති මූලික නිමිත්තක් නම් නැත. එසේ නම් ඒවායේ හා නිවනේ වෙනසක් නැති වන්නේය යන චෝදනාව (තර්කය) පැන නගී. එය දුරු කරමින් 'තං හි' යනාදිය වදාළ සේක. 'විද්ධංසේත්වා' (විනාශ කොට) සහ 'සාධෙන්තං' (සිද්ධ කරන) යන පද, අර්ථ විශේෂයන් ප්‍රකට කිරීම සඳහා ක්‍රියාවක් නැති තැනක ක්‍රියාවක් උපකල්පනය කිරීමක්මය. ප්‍රණීතාදී භේදයන්හි; 'මෙය බුදුවරුන්ගේ නිවන ප්‍රණීතය, මෙය පසේබුදුවරුන්ගේ නිවන මධ්‍යමය, මෙය බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ නිවන හීනය' යනුවෙන් භේදයක් නැති බව මෙයට යෙදිය යුතුය. නන් අයුරින් සිත පිහිටුවන බැවින් 'පණිහිත' (පැතිර පවතින) නම් වේ. 'නිධේති' යනු අරමුණුවල නැමුණු, බෑවුණු ස්වභාවයෙන් පිහිටුවයි යන අර්ථයයි. එසේම ප්‍රණිධාන සහ ප්‍රණිධීන්හි ද වේ. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල මෙය 'ආසා තණ්හාවට' (ඇලෙන තණ්හාවට) නමකි. 'ලබ්භමානාපි' යනු භව සම්පත් සහ භෝග සම්පත් ලබමින් සිටියදී වුව ද යන්නයි. 'පිපාසාවිනය ධම්මත්තා' යනු බීමට හෝ අනුභව කිරීමට ඇති ඉච්ඡාව පිපාසාවයි. ඒ පිපාසාව විනයනය කරන (දුරු කරන) බැවින් 'පිපාසාවිනය' නම් වේ. 'වේදයිත සුඛං' යනු වේදනා සැපයයි. 'කතමං තං ආවුසෝ' යන පාලි පාඨයෙහි 'තං' යනු 'එබැවින්' යන්නයි. 'යදෙත්ථ වේදයිතං නත්ථි' යනු මෙහි වේදයිතයක් (වින්දනයක්) නැති බැවින් යන්නයි. එබැවින් නිවනෙහි සැපය කෙසේ වන්නේ ද යනු යෝජනාවයි. 'එත්ථ' යනු මේ නිවනෙහි ය. 'ඒතදේවැත්ථ' යනාදියෙහි; 'ඒතදේව' යනු මෙයම ය. මෙහි කිසිදු වින්දනයක් නැති බැවින්, ඒ වින්දනය නැති බවම මෙහි (නිවනෙහි) සැපය යනු යෝජනාවයි.

‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ยเทตํ ขิยฺยนํ นิรุชฺฌนํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. เกจิ ปน ตํขิยฺยน นิรุชฺฌน กฺริยามตฺตํ นิพฺพานํ น โหติ. อภาว ปญฺญตฺติมตฺตํ โหตีติ วทนฺติ. ตํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘น หิตํ’’ติอาทิมาห. ‘‘ปญฺญตฺติรูปํ’’ติ ปญฺญตฺติสภาโว. ปาฬิปาเฐ. ‘‘ปทหตี’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กโรติ. ปหิโต อตฺตา อเนนาติ ปหิตตฺโต. ‘‘ปหิโต’’ติ ปทหิโต. อนิวตฺตภาเว ฐปิโต. เปสิโตติปิ วณฺเณนฺติ. ‘‘กาเยนา’’ติ นามกาเยน. ตณฺหาวเส วตฺตนฺตีติ ตณฺหาวสิกา. ‘‘เตสํ ปี’’ติ เตสํ วาเทปิ. ตสฺมึ ขย นิโรธมตฺเต อนนฺตคุณา นาม นตฺถีติ อิมํ วาทํ วิโสเธตุํ ‘‘นิพฺพานสฺส จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิปกฺขวเสน สิชฺฌนฺตี’’ติ เอเตน วฏฺฏธมฺเมสุ มหนฺตํ อาทีนวํ ปสฺสนฺตา เอว เตสํ นิโรเธ มหนฺตํ คุณานิสํสํ ปสฺสนฺตีติ ทีเปติ. เย ปน ยถาวุตฺตํ ขยนิโรธํ ปรมตฺถนิพฺพานนฺติ น ชานนฺติ, เตสํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ คุณปทานํ คมฺภีรตฺตา ตํขยนิโรธมตฺตํ อนนฺตคุณานํ วตฺถุ น โหตีติ มญฺญนฺติ. อิทานิ นิพฺพานํ ปรมํ สุขนฺติ วุตฺตํ. กถํ ตํ ขยนิโรธมตฺตํ ปรมสุขํ นาม ภเวยฺยาติ อิมํ วาทํ วิโสเธตุํ ‘‘สนฺติสุขญฺจนามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถิภิกฺขเวติ สุตฺเต. ‘‘โนเจตํ อภวิสฺสา’’ติ เอตํ อชาตํ โนเจ สนฺตํ วิชฺชมานํ น ภเวยฺย. ‘‘นยิมสฺสา’’ติ น อิมสฺส. ปจฺจกฺขภูตํ ขนฺธปญฺจกํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมสฺสา’’ติ วทติ. นิสฺสกฺกตฺเถ จ สามิวจนํ. อิมสฺมา ชาตา ภูตา กตา สงฺขตา สตฺตานํ นิสฺสรณํ นาม น ปญฺญาเยยฺยาติ โยชนา. ปรตฺถปิ เอสนโย. เอสนโย สพฺเพสูติอาทีสุ. ทุจฺจริต ธมฺมา นาม ปจฺจเย สติ, ชายนฺติ. อสติ, น ชายนฺตีติ เอวํ ชาตํ วิย อชาตมฺปิ เตสํ อตฺถิ. ยทิ จ อชาตํ นาม นตฺถิ. ชาตเมว อตฺถิ. เอวํสติ, อตฺตนิ ทุจฺจริตานํ อชาตตฺถาย สมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํปิ สพฺเพ ทุจฺจริต ธมฺมา อตฺตนิ ชาตาเยว สิยุํ, โน อชาตา. กสฺมา, อชาตสฺส นาม นตฺถิตายาติอาทินา โยเชตพฺพํ.

“එත්ත චා” යනාදී තැන්හි, “යම් මේ ක්ෂය වීමක්, නිරුද්ධ වීමක් ඇද්ද” යනු සම්බන්ධයයි. ඇතැම්හු “එම ක්ෂය වීම හා නිරුද්ධ වීමේ ක්‍රියාව පමණක් නිවන නොවේ; එය අභාව ප්‍රඥප්තියක් පමණි” යයි පවසති. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් “න හිතං” යනාදිය වදාරන ලදී. “පඤ්ඤත්තිරූපං” යනු ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයයි. පාළි පාඨයෙහි “පදහති” යනු වීර්යය දැඩි කරයි. මෙයින් තමා (සිත) වීර්යයෙහි යොදවන ලද බැවින් “පහිතත්තෝ” නම් වේ. “පහිතෝ” යනු මෙහෙයවන ලද, නොපසුබස්නා තත්ත්වයෙහි තබන ලද යන අර්ථයයි. “පෙළඹවූ” (පේසිතෝ) යනුවෙන් ද අර්ථ දක්වති. “කායේන” යනු නාම කයෙන් ය. තණ්හාවට වසඟව පවතින බැවින් “තණ්හාවසිකා” නම් වේ. “තේසං පී” යනු ඔවුන්ගේ වාදයෙහි පවා ය. එම ක්ෂය හා නිරෝධ මාත්‍රයෙහි අනන්ත ගුණ නම් නැත යන මෙම වාදය පිරිසිදු කිරීමට “නිබ්බානස්ස චා” යනාදිය කියන ලදී. “පටිපක්ඛවසේන සිජ්ඣන්ති” යන්නෙන් වට්ට ධර්මයන්හි (සංසාර ධර්මයන්හි) මහත් ආදීනව දකින්නෝම, ඒවායේ නිරෝධයෙහි මහත් ආනිසංස දකිති යන බව දක්වයි. යම් කෙනෙක් ඉහත කී ක්ෂය නිරෝධය පරමාර්ථ නිවන ලෙස නොදනිත් ද, ඔවුන් පිළිබඳව කිව යුත්තක්ම නැත. මෙසේ ගුණ පදයන්ගේ ගැඹුරු බව නිසා, එම ක්ෂය නිරෝධ මාත්‍රය අනන්ත ගුණයන්ට වස්තුවක් (ආධාරයක්) නොවේ යැයි (සමහරු) සිතති. දැන් නිවන පරම සැපතක් ලෙස කියන ලදී. එම ක්ෂය නිරෝධ මාත්‍රය පරම සැපතක් වන්නේ කෙසේද යන මෙම වාදය නිරවුල් කිරීමට “සන්තිසුඛඤ්චනාමා” යනාදිය කියන ලදී. “අත්ථි භික්ඛවේ” යන සූත්‍රයෙහි, “නෝචේතං අභවිස්සා” යනු, මෙම අජාත වූ, ශාන්ත වූ, විද්‍යමාන වූ (නිවන) නොවූයේ නම් යන්නයි. “නයිමස්සා” යනු මෙයට නොවේ යන්නයි. ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ පංචස්කන්ධය දක්වමින් “ඉමස්සා” යයි කියයි. මෙහි සාමි වචනය (of) අපාදාන අර්ථයෙහි (from) යෙදේ. මේ උපන්, හටගත්, කරන ලද, සකස් කළ (සංස්කෘත) ධර්මයන්ගෙන් සත්ත්වයන්ට නික්මීමක් (නිස්සරණයක්) ප්‍රඥා වචනයෙන් (දැනීමෙන්) නොපෙනෙන්නේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. අනෙක් තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. “එසනයෝ සබ්බේසූ” යනාදියෙහි, දුශ්චරිත ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි හටගනී, ප්‍රත්‍ය නැති කල්හි හට නොගනී; මෙසේ හටගත් (ජාත) ධර්ම මෙන් ම ඔවුන්ගේ නූපන් (අජාත) ස්වභාවයක් ද ඇත. ඉදින් අජාත නම් දෙයක් නැති නම්, ඇත්තේ ජාත (හටගත්) දෙයම පමණි. එසේ වූ විට, තමා තුළ දුශ්චරිතයන් නූපදවා ගැනීම සඳහා (අජාතත්ථාය) මනා කොට පිළිපදින්නවුන්ට වුව ද, සියලු දුශ්චරිත ධර්මයන් තමා තුළ උපන්නේම විය යුතුය, නූපන්නේ නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, අජාත නම් දෙයක් නොමැති බැවිනි; යනාදි වශයෙන් මෙය ගළපා ගත යුතුය.

‘‘เอตฺตาวตา’’ติ[Pg.229], อตฺถิ ภิกฺขเว อชาตํติอาทินา ปาฬิวจเนน. สพฺเพสงฺขารา สมนฺติ วูปสมนฺติ เอตฺถาติ สพฺพสงฺขาร สมโถ. สพฺเพ อุปธโย เอตฺถ นิสฺสชฺชนฺติ อริยาชนาติ สพฺพุปธินิสฺสคฺโค. ‘‘อุปลพฺภมาโน’’ติ สนฺติลกฺขเณน ญาเณน อุปลพฺภมาโน. ‘‘เอสึสู’’ติ กตฺวา เอสนกิจฺจสฺส สิขาปตฺตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อธิคจฺฉึสู’’ติ วุตฺตํ.

“එත්තාවතා” යනු “මහණෙනි, අජාත (නූපන්) ධර්මයක් ඇත” යනාදි පාළි වචනයෙනි. සියලු සංස්කාරයන් මෙහි සංසිඳෙන්නේද (වූපසමති), එබැවින් “සබ්බසංඛාර සමථෝ” (සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම) නම් වේ. සියලු උපධීන් (ක්ලේශයන්) මෙහි දී ආර්යයන් විසින් අත හරිනු ලබන බැවින් “සබ්බුපධිනිස්සග්ගෝ” (සියලු උපධීන් අත්හැරීම) නම් වේ. “උපලබ්භමානෝ” යනු ශාන්ත ලක්ෂණයෙන් යුක්ත ඥානයෙන් ලබනු ලබන (අවබෝධ කරගනු ලබන) යන්නයි. “එසිංසූ” යන්නෙන් සොයා යාමේ කෘත්‍යයේ මුදුන්පත් වූ අර්ථය දැක්වීම සඳහා “අධිගච්ඡිංසූ” (අවබෝධ කරගත්තෝය) යනුවෙන් පවසන ලදී.

นิพฺพานสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

නිර්වාණ සංග්‍රහය පිළිබඳ අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

รูปสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

රූප සංග්‍රහ දීපනියේ අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

๗. สมุจฺจยสงฺคหอนุทีปนา

7. සමුච්චය සංග්‍රහ අනුදීපනාව.

๑๖๒. สมุจฺจยสงฺคเห[Pg.230]. อตฺตโน อาเวณิกภูเตน สามญฺญ ลกฺขเณนติ จ สมฺพนฺโธ. อญฺญาปเทเสน เอว ตทุภยลกฺขเณน สลกฺขณานิ นาม วุจฺจนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘นิพฺพานสฺสปิ สรูปโต ลพฺภมานสภาวตา’’ติ อญฺญนิสฺสย รหิเตน ลพฺภมานสภาวตา. นนุ นิพฺพานมฺปิ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติอาทินา อญฺญนิสฺสยทสฺสนํ อตฺถิ เยวาติ. ทสฺสนมตฺตํ อตฺถิ. นิพฺพานํ ปน ราคาทีหิ ปฏิพทฺธํ น โหติ. อถ โข เตหิ ทูรตรํ โหติ. ปฏิปกฺขตรํ, ปฏิวิรุทฺธตรํ. ยญฺหิ รูปสฺส ขโย วโย เภโท อนิจฺจาติ วุตฺตํ. ตตฺถ รูปสฺส อุปฺปชฺชิตฺวา ขโย วุตฺโตติ โส รูปสฺส นิสฺสิโต เอว โหติ. อิธ ปน ราคาทีนํ ปุน อุปฺปาทสฺสปิ อภาโว วุตฺโตติ โส ราคาทีสุ อนิสฺสิโต เอว. น เกวลํ อนิสฺสิโต. อถ โข เตหิ ทูรตโร จ ปฏิปกฺขตโร จ เตสํ ปฏิปกฺขคุเณหิ อิมสฺสสิทฺธตฺตาติ. อนิปฺผนฺนรูปานิปิ อธิปฺเปตานิ เอว เตสมฺปิ ขนฺธายตนธาตุ สจฺเจสุ สงฺคหิตตฺตา.

162. සමුච්චය සංග්‍රහයෙහි. තමාටම ආවේණික වූ සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් ද යන සම්බන්ධයයි. වෙනත් ආකාරයකින් කියතොත්, ඒ ලක්ෂණ දෙකෙන්ම ස්වකීය ලක්ෂණ (සලක්ඛණ) කියනු ලැබේ යන අදහසයි. “නිබ්බානස්සපි සරූපතෝ ලබ්භමානසභාවතා” යනු අනෙකකගේ උපකාර රහිතව ලැබෙන (විද්‍යමාන වන) ස්වභාවයයි. නිවන ද රාගක්ෂය, දෝෂක්ෂය, මෝහක්ෂය යනාදි වශයෙන් අන්‍යයන් මත යැපෙන බවක් (අඤ්ඤනිස්සය) පෙනේ නේද? එසේ පෙනෙන්නේ දැක්වීමේ පහසුව සඳහා පමණි. එහෙත් නිවන රාගාදී කෙලෙසුන්ට බැඳී පවතින බැඳීමක් නොවේ. ඒ වෙනුවට එය ඔවුන්ගෙන් අතිශයින්ම දුරස් වේ. අතිශයින්ම ප්‍රතිපක්ෂ වේ, විරුද්ධ වේ. යම් හෙයකින් රූපයාගේ ක්ෂය වීම, වැය වීම, බිඳී යාම අනිත්‍ය යැයි පවසන ලද්දේ ද, එහිදී රූපය ඉපිද ක්ෂය වීම පවසන ලද බැවින් එය රූපය මතම රඳා පවතී (නිස්සිත). එහෙත් මෙහි රාගාදී කෙලෙසුන් නැවත නූපදනා බව පවසන ලද බැවින් එය රාගාදී කෙලෙසුන් මත රඳා නොපවතී (අනිස්සිත). එය නොරැඳෙනවා පමණක් නොව, එය ඔවුන්ගෙන් අතිශයින් දුරස් වූවක් ද ප්‍රතිපක්ෂ වූවක් ද වේ. මන්දයත්, එම කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ ගුණාංගවලින් මෙය (නිවන) සිද්ධ වන බැවිනි. අනිෂ්පන්න රූපයන් ද (කර්මජ නොවන) ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය යන මෙහි සංග්‍රහ වී ඇති බැවින් ඒවා ද මෙහි අදහස් කරනු ලැබේ.

อาสวาทีสุ. ‘‘ปาริวาสิยฏฺเฐนา’’ติ ปริวาสกรณฏฺเฐน. ‘‘มทนียฏฺเฐนา’’ติ มทนชนกฏฺเฐน. ‘‘ปริวาสํ คณฺหนฺตี’’ติ โทสเวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุน ‘‘ปริวาสํ’’ติ ทุคฺคนฺธตาทิปริวาสํ. ‘‘อาสวภริตเมวา’’ติ อาสเวหิ ปูริตเมว. ‘‘ฉฬารมฺมณานิ ทูเสนฺตี’’ติ ตานิ สาสวาทิภาวํ ปาเปนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ภวโต’’ติ ภูมิโต อิจฺเจวตฺโถ. อวธียติ ปริจฺฉินฺทียติ เอตสฺมาติ อวธิ. อปาทานํ วุจฺจติ. มริยาโท นาม ปริยนฺตปริจฺเฉโท. มริยาทมตฺตภูโต กฺริยาวิสโย มริยาทวิสโย. อวธิ นาม พฺยาปน วิธานํ, กฺริยา พฺยาปนสฺส วิสโย อภิวิธิวิสโย. ‘‘ยสฺสา’’ติ อวธิ วตฺถุสฺส. ‘‘อตฺตานํ’’ติ อวธิวตฺถุํ. ‘‘พหิกตฺวา’’ติ สมฺปตฺตมตฺตํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. อวธิวิจารณายํ. ‘‘สทฺทสฺสา’’ติ [Pg.231] ภควโต กิตฺติสทฺทสฺส. ‘‘ตํ’’ติ อวธิภูตํ อตฺถํ. ‘‘ยโส’’ติ กิตฺติสทฺโท. ‘‘อิตรํ’’ติ อนภิวิธิวิสยํ พหิ กตฺวา ปวตฺตติ.

ආසවයන් පිළිබඳව. “පාරිවාසියට්ඨේන” යනු කල් තබා ගබඩා කර තැබීම (පැසවීම) යන අර්ථයෙනි. “මදනීයට්ඨේන” යනු මත් කරන ස්වභාවය යන අර්ථයෙනි. “පරිවාසං ගණ්හන්ති” යනු දෝෂයන්ගේ බහුලත්වයට පත්වීමයි. නැවත “පරිවාසං” යනු දුගඳ හැමීම ආදී පරිවාසයයි (කල් තබා ගත් දෙයෙහි ගඳ). “ආසවභරිතමේව” යනු ආසවයන්ගෙන් පිරුණු බවමයි. “ඡළාරම්මණානි දූසෙන්ති” යනු එම අරමුණු ස-ආසව (ආසව සහිත) බවට පත් කරයි යන අදහසයි. “භවතෝ” යනු භූමියෙන් යන අර්ථයයි. යමකින් වෙන් කරනු ලබයි ද (පරිච්ඡින්දියති), එය අවධි නම් වේ. එය අපාදාන යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. මර්යාදාව යනු කෙළවරේ පරිච්ඡේදයයි (සීමාවයි). මර්යාදාව මාත්‍රයක් වූ ක්‍රියා විෂය “මරියාදවිසය” නම් වේ. අවධිය යනු පැතිරීම විධිමත් කිරීමයි, ක්‍රියාව පැතිරීමේ විෂය “අභිවිධිවිසය” නම් වේ. “යස්ස” යනු අවධි වස්තුව පිළිබඳවයි. “අත්තානං” යනු අවධි වස්තුවයි. “බහිකත්වා” යනු බැහැර කර (පැමිණි බව පමණක් සලකා) යන අදහසයි. අවධි විචාරණයේදී; “සද්දස්ස” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්ති රාවයයි. “තං” යනු අවධි වූ අර්ථයයි. “යසෝ” යනු කීර්ති ශබ්දයයි. “ඉතරං” යනු අභිවිධි විෂය නොවූ දෙය බැහැර කර පවතියි.

กามาสวาทีสุ. ‘‘ตนฺนาเมนา’’ติ กามนาเมน. ‘‘ตทารมฺมณา’’ติ กามธมฺมารมฺมณา. ‘‘อยมตฺโถ วา’’ติ กามียตีติอาทินา วุตฺโต ปจฺฉิมตฺโถว. ‘‘มหคฺคตกุสลธมฺมา’’ติ อิธาธิปฺเปตํ กมฺมภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ตํ นิพฺพตฺตา’’ติ เตน นิพฺพตฺตา. ‘‘ตทารมฺมณา’’ติ ทุวิธภวารมฺมณา. ‘‘ตณฺหา เอวา’’ติ ภวตณฺหา เอว. ‘‘ภโว เอวา’’ติ ภวารมฺมณตาย ภวนามิกา ตณฺหา เอว. ‘‘อิเม เอวา’’ติ ตณฺหาทิฏฺฐิ อวิชฺชา เอว. ‘‘ปริวุตฺเถ สตี’’ติ ปริวสิเต สติ. ‘‘กามวิสยา’’ติ กามธมฺมวิสยา. ‘‘ตสฺมึ’’ติ กามาสเว. ภววิสยา มานาทโย ปริวุตฺถา เอวาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตถา ทิฏฺฐิวิสยาติ ปเทปิ.

කාමාසව ආදියෙහි. “තන්නාමේන” යනු කාම යන නාමයෙනි. “තදාරම්මණා” යනු කාම ධර්මයන් අරමුණු කොට පවත්නා යන අර්ථයයි. “අයමත්ථෝ වා” යනු “කැමති විය යුතු” (කාමියති) යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අවසාන අර්ථයයි. “මහග්ගතකුසලධම්මා” යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ කර්ම භවයයි. “තං නිබ්බත්තා” යනු එයින් උපන් යන්නයි. “තදාරම්මණා” යනු දෙවැදෑරුම් භවයන් අරමුණු කරගත් යන්නයි. “තණ්හා ඒව” යනු භව තණ්හාවමයි. “භවෝ ඒව” යනු භවය අරමුණු කරන බැවින් භවය යන නාමය ලත් තණ්හාවමයි. “ඉමේ ඒව” යනු තණ්හාව, දෘෂ්ටිය හා අවිද්‍යාවමයි. “පරිවුත්ථේ සති” යනු පැසවන ලද කල්හි ය. “කාමවිසයා” යනු කාම ධර්ම විෂය කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. “තස්මිං” යනු කාමාසවයෙහි ය. භව විෂය වූ මානාදිය පැසවන ලද්දේමය යනාදී වශයෙන් මෙහි ගළපා ගත යුතුය. “දිට්ඨිවිසයා” යන පදයෙහි ද එසේමය.

‘‘อนสฺสาสิกํ กตฺวา’’ติ อสฺสาสปสฺสาสรหิตํ กตฺวา. ‘‘อวหนนฏฺเฐนา’’ติ อชฺโฌตฺถริตฺวา มารณฏฺเฐน. อโธกตฺวา มารณฏฺเฐนาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ทุตฺตรฏฺเฐนา’’ติ ตตฺถ ปตนฺตสฺส ตริตุํ ทุกฺกรฏฺเฐน. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ อาสเวสุ วุตฺตนเยน.

‘අනස්සාසිකං කත්වා’ යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස රහිත කොට යන්නයි. ‘අවහනනට්ඨේන’ යනු මැඩ පවත්වා (යටපත් කොට) මැරීමේ අර්ථයෙනි. යට කර මරා දැමීමේ අර්ථයෙන්ද යෙදිය හැකිය. ‘දුත්තරට්ඨේන’ යනු එහි වැටුණු තැනැත්තාට ඉන් එතෙර වීමට (ගොඩ ඒමට) ඇති අපහසු බවේ අර්ථයෙනි. ‘වුත්තනයේන’ යනු ආසවයන්හි (ආශ්‍රවයන්හි) පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව යන්නයි.

‘‘วฏฺฏสฺมึ’’ติ ติวิธวฏฺฏสฺมึ. ‘‘ภวยนฺตเก’’ติ อวิชฺชาสงฺขาราทิเก ภวจกฺเก. ‘‘อามสนํ’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ตถา ตถา กปฺเปตฺวา คหณ’’นฺติ. ‘‘สาสเน’’ติ ปริยตฺติสาสเน ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺตนฺเต. ‘‘ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐุปาทานํ’’ติ ทิฏฺฐิวตฺถูสุ ทฬฺหคฺคาหฏฺเฐน ทิฏฺฐิโย เอว ทิฏฺฐุปาทานํ. อตฺตวาทุปาทาเน. ปริกปฺป พุทฺธิ นาม มิจฺฉาญาณํ วุจฺจติ. ‘‘อิสฺสร นิมฺมิตํ’’ติ สกลโลกิสฺสเรน มหาพฺรหฺมุนา อาทิกปฺปกาเล นิมฺมิตํ. ‘‘อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ’’ติ อเหตุ อปจฺจยา สมุปฺปนฺนํ. ‘‘อจฺจนฺตสสฺสตํ’’ติ ภวปรมฺปราสุ สสฺสตํ. ‘‘เอกจฺจสสฺสตํ’’ติ ภววิเสสํ ปตฺวา เอกจฺจานํ สตฺตานํ สสฺสตํ. ‘‘อุจฺฉินฺนํ’’ติ ยตฺถกตฺถจิ ปรมฺมรณา อุจฺฉินฺนํ. ปุราณญฺจกมฺมํ ปริกฺขีณํ, นวญฺจกมฺมํ อกตํ. เอวํ สํสาร สุทฺธีติอาทินา [Pg.232] คหณนฺติ อตฺโถ. สนฺโต กาโย สกฺกาโย. ‘‘สนฺโต’’ติ ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน. ‘‘กาโย’’ติ รูปกาโย, นามกาโย. อตฺตโน อตฺตโน กาโย วา สกฺกาโย. ปจฺจตฺตกาโย, ปาฏิปุคฺคลิก กาโยติ วุตฺตํ โหติ. ยถาวุตฺตกาย ทฺวยเมว. สกฺกาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. ตตฺถ ‘‘สกฺกาเย ทิฏฺฐี’’ติ ปุพฺพนฺตาปรนฺต กปฺปิกานํ วิย ปุพฺพนฺตา ปรนฺเตอจินฺเตตฺวา สพฺพสตฺตานํปิ อตฺตโน ขนฺเธสุ เอว ‘รูปํ เม อตฺตาติ วา’ อตฺตา เม รูปวาติ วา, อตฺตนิ เม รูปนฺติ วา, รูปสฺมึ เม อตฺตาติ วา, เอวมาทินา ธมฺมตา สิทฺธา ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสฺสุตวา’’ติ ขนฺธเทสนาทิเก สุญฺญตธมฺมปฺปฏิสํ ยุตฺเต เทสนา ธมฺเม อสฺสุต ปุพฺพตฺตา นตฺถิ สุตํ เอตสฺสาติ อสฺสุตวา. ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ โลกิยมหาชโน. ตตฺถ ปริยาปนฺโน ปน เอกปุคฺคโลปิ ปุถุชฺชโนตฺเวว วุจฺจติ. โส สุตวาปิ อตฺถิ, อสฺสุตวาปิ อตฺถิ. อิธ อสฺสุตวา อธิปฺเปโต. อริย ปุคฺคโล ปน ตตฺถ ปริยาปนฺโน น โหติ. อหนฺติวา, มมาติ วา, มยีติ วา, เมติ วา, ปรามสน ปทานิ นาม. ‘‘เสสธมฺเมวา คเหตฺวา’’ติ รูปโต อวเสเส นามกฺขนฺธ ธมฺเม อตฺตา เมติ คเหตฺวา วา. ‘‘ธมฺม มุตฺตกํ วา อตฺตานํ คเหตฺวา’’ติ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมวิมุตฺตํ ปริกปฺปสิทฺธํ อตฺตานํ วา คเหตฺวา. จตสฺโส อวตฺถา ยสฺสาติ จตุราวตฺถิกา. เวทนาย สมฺโภครสตฺตา ‘‘สํภุญฺชึ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สุขิโต’’ติ สุขเวทนาย สมงฺคีปุคฺคโล. ธมฺมโต ขนฺธ ปญฺจกเมว. ตตฺถ ปน สุขเวทนาปธานตฺตา ตถา สมนุปสฺสนฺโต เวทนํ อตฺตาติ สมนุปสฺสติ นาม. ‘‘สมูหโต คเหตฺวา’’ติ อหมสฺมิ, อหํ เอโก สตฺโตติอาทินา สมูหโต. ‘‘วตฺถู’’ติ ปญฺจกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ. ญาตปริญฺญาทิวเสน อปริญฺญาตานิ วตฺถูนิ เอเตหีติ อปริญฺญาตวตฺถุกา. เอกมุหุตฺตมตฺเตปิ กาเล. รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติอาทิกํ จตุราวตฺถํ สนฺธาย ‘‘กทาจิ อตฺตโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตนิมิตฺตํ’’ติ อภิกฺกมนาทีสุ กายวจีมโน กฺริยาสุ อหํ อภิกฺกมามิ, อหํ ปฏิกฺกมามีติอาทินา จิตฺเต ทิสฺสมานา อตฺตจฺฉายา วุจฺจติ.

‘වට්ටස්මිං’ යනු තෙවදෑරුම් වෘත්තයෙහි (ක්ලේශ, කර්ම, විපාක වෘත්තයන්හි) යන්නයි. ‘භවයන්තකේ’ යනු අවිද්‍යාව හා සංස්කාරයන්ගෙන් ආරම්භ වන භව චක්‍රයෙහි යන්නයි. ‘ආමසනං’ යන පදයේ අර්ථය ‘එසේ එසේ කල්පනා කොට (මවාගෙන) ගැනීම’ ලෙස දක්වයි. ‘සාසනේ’ යනු පර්යාප්ති ශාසනයෙහි ඒ ඒ සූත්‍ර දේශනාවන්හි යන්නයි. ‘දිට්ඨියෝ දිට්ඨුපාදානං’ යනු දෘෂ්ටි වස්තූන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කරගැනීමේ අර්ථයෙන් දෘෂ්ටීන්ම දෘෂ්ටුපාදානය වේ. ආත්මවාදයට දැඩිව බැඳීම (අත්තවාදුපාදාන) යනුද මෙයයි. ‘පරිකප්ප බුද්ධි’ යනු මිථ්‍යා ඥානයට කියනු ලබන නමකි. ‘ඉස්සර නිම්මිතං’ යනු සකල ලෝකේශ්වර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් කල්ප ආරම්භයේදී මවන ලද්දක් යන්නයි. ‘අධිච්ච සමුප්පන්නං’ යනු හේතු ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව නිරායාසයෙන් හටගත් දෙයයි. ‘අච්චන්තසස්සතං’ යනු භව පරම්පරාවන්හි සදාකාලික (ශාස්වත) වූවකි. ‘ඒකච්චසස්සතං’ යනු කිසියම් භව විශේෂයකට පැමිණි ඇතැම් සත්ත්වයන් පිළිබඳව පමණක් ඇති ශාස්වත (නිත්‍ය) බවයි. ‘උච්ඡින්නං’ යනු යම් කිසි තැනකදී මරණින් පසු සත්ත්වයා සිඳී යන (උච්ඡේද වන) බවයි. පැරණි කර්ම ක්ෂය විය, අලුත් කර්ම සිදු නොකරන ලදී, මෙලෙස සංසාර ශුද්ධිය වන්නේය යන ආදී වශයෙන් ගැනීම මෙහි අර්ථයයි. පවතින කය (සමූහය) සක්කාය නම් වේ. ‘සන්තෝ’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින යන්නයි. ‘කායෝ’ යනු රූප කාය හා නාම කායයි. තමාගේම කය හෝ සක්කාය යනු ප්‍රත්‍යාත්ම කය, එක් එක් පුද්ගලයාට අයත් කය යන අර්ථයයි. එනම් ඉහත කී කාය දෙකම පමණි. සක්කායෙහි පවතින දෘෂ්ටිය සක්කාය දිට්ඨියයි. එහි ‘සක්කාය දිට්ඨි’ යනු පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත ගැන කල්පනා කරන්නවුන් මෙන් නොව, පූර්වාන්ත අපරාන්ත ගැන වෙන් කොට නොසිතා සියලු සත්ත්වයන් තමන්ගේ පඤ්චස්කන්ධයන් කෙරෙහිම ‘රූපය මාගේ ආත්මය’ කියා හෝ ‘ආත්මය රූපය සහිතය’ කියා හෝ ‘ආත්මයෙහි රූපය පවතී’ කියා හෝ ‘රූපයෙහි ආත්මය පවතී’ කියා හෝ මෙලෙස ස්වභාවයෙන්ම හටගන්නා දෘෂ්ටියයි. ‘අස්සුතවා’ යනු ස්කන්ධ දේශනා ආදී ශූන්‍යතා ධර්මයට සම්බන්ධ දේශනා මින් පෙර අසා නොමැති බැවින්, මොහුට ඇසූ ධර්මයක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අස්සුතවා’ නම් වේ. ‘පුථුජ්ජනෝ’ යනු ලෞකික මහා ජනයායි. එහි ඇතුළත් එක් පුද්ගලයෙකු වුවද පෘථග්ජනයෙක් ලෙසම හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහු ශ්‍රැතවත් (ධර්මය ඇසූ) විය හැකිය, අශ්‍රැතවත් (ධර්මය නොඇසූ) විය හැකිය. මෙහිදී අදහස් කළේ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයාය. ආර්ය පුද්ගලයා එහි ඇතුළත් නොවේ. ‘මම’ කියා හෝ ‘මාගේ’ කියා හෝ ‘මා කෙරෙහි’ කියා හෝ ‘මට’ කියා හෝ දැඩිව ගැනීම් ‘පරාමර්ශන පද’ නම් වේ. ‘සේසධම්මේවා ගහෙත්වා’ යනු රූපයෙන් ඉතිරි වූ නාමස්කන්ධ ධර්මයන් ‘මාගේ ආත්මය’ ලෙස ගැනීමයි. ‘ධම්ම මුත්තකං වා අත්තානං ගහෙත්වා’ යනු පඤ්චස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙන් බාහිර වූ, කල්පිතව තහවුරු කරගත් ආත්මයක් ගැනීමයි. අවස්ථා හතරක් ඇති බැවින් ‘චතුරාවත්ථිකා’ නම් වේ. වේදනාව අනුභව කිරීමේ රසය ඇති බැවින් ‘සම්භුඤ්ජිං’ (අනුභව කළෙමි) යැයි පවසන ලදී. ‘සුඛිතෝ’ යනු සැප වේදනාවෙන් යුක්ත පුද්ගලයායි. ධර්මතා වශයෙන් පඤ්චස්කන්ධයම පමණි. එහිදී සැප වේදනාව ප්‍රධාන බැවින් එලෙස දක්නා තැනැත්තා වේදනාව ආත්මය ලෙස දකී. ‘සමූහතෝ ගහෙත්වා’ යනු මම වෙමි, මම එක් සත්ත්වයෙකි ආදී වශයෙන් සමූහයක් ලෙස ගැනීමයි. ‘වත්ථූ’ යනු පඤ්චස්කන්ධයන්ට කියනු ලැබේ. ඥාතපරිඥා ආදියෙන් පිරිසිඳ නොදන්නා ලද වස්තූන් (ස්කන්ධයන්) මොවුන් විසින් දරන බැවින් ‘අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා’ නම් වේ. එක් මොහොතක් වැනි සුළු කාලයකදී වුවද. ‘රූපය ආත්මය ලෙස දකියි’ යනාදී සතර ආකාරය අරභයා ‘කදාචි අත්තතෝ’ (කවරදාක හෝ ආත්මය ලෙස) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අත්තනිමිත්තං’ යනු ඉදිරියට යාම ආදී කාය, වචී, මනෝ ක්‍රියාවන්හිදී ‘මම ඉදිරියට යමි, මම ආපසු එමි’ ආදී වශයෙන් සිතෙහි පෙනෙන ආත්මයේ ඡායාවට කියනු ලැබේ.

‘‘กามนฏฺเฐนา’’ติ [Pg.233] อิจฺฉนฏฺเฐน. ‘‘ฉนฺทนฏฺเฐนา’’ติ ปตฺถนฏฺเฐน. ลีนภาโว นาม จิตฺตเจตสิกานํ ปฏิกุฏนํ. อาปาทียเต อาปาทนํ. ลีนภาวสฺส อาปาทนนฺติ วิคฺคโห. ‘‘ตนฺที’’ติ อาลสฺยํ วุจฺจติ. ‘‘วิชมฺภิตตา’’ นาม กิเลสวเสน กายงฺคานํ วิชมฺภนํ สมิญฺชนปฺปสารณาทิกรณํ. สา เอว ปจฺจโย เอตสฺสาติ วิคฺคโห.

‘කාමනට්ඨේන’ යනු කැමති වීමේ අර්ථයෙනි. ‘ඡන්දනට්ඨේන’ යනු ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘ලීනභාවෝ’ නම් චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ හැකිළීමයි (අකර්මණ්‍ය වීමයි). ‘ආපාදීයතේ’ යනු ඇති කරනු ලැබේ යන්නයි. ලීන භාවය ඇති කිරීම (ලීනභාවස්ස ආපාදනං) යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘තන්දී’ යනු අලස බවට (කම්මැලි කමට) කියනු ලැබේ. ‘විජම්භිතතා’ නම් ක්ලේශයන්ගේ බලපෑමෙන් ශරීර අවයව ඇඹරීම, නැමීම හා දිග හැරීම ආදිය සිදු කිරීමයි. එයම මෙයට ප්‍රත්‍යය (හේතුව) වේ යනු විග්‍රහයයි.

อนุสยปทตฺเถ. ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อุปฺปชฺชิตุํ สกฺโกนฺติ. น ปน เอกนฺตโต อุปฺปชฺชนฺติ. สนฺเตสุหิ เอกนฺตโต อุปฺปชฺชนฺเตสุ อนุสยา นาม น โหนฺติ สยนกิจฺจสฺเสว อภาวโต. ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วา อุปฺปชฺชิตุํ ปโหนฺติ. ปตฺโถทโน พหูนํ ชนานํ ปโหตีติอาทีสุ วิย. ปญฺญตฺติโยหิ อสภาวธมฺมชาติกตฺตา การณ ลาเภปิ อุปฺปชฺชิตุํ นปฺปโหนฺติ. อิเม ปน สภาวธมฺมชาติกตฺตา การณ ลาเภ สติ อุปฺปชฺชิตุํ ปโหนฺตีติ. เอวญฺหิสติ, อุปฺปาทํ อปตฺตานํปิ เตสํ ปรมตฺถชาติกตา สิทฺธา โหตีติ. ‘‘สห อนุเสนฺตี’’ติ เอกโต อนุเสนฺตีติ วุตฺตา กามราคานุสโย จ ปฏิฆานุสโย จ มานานุสโย จ ทิฏฺฐานุสโย จ วิจิกิจฺฉานุสโย จ. อิเมสํ สตฺตานํ สตฺตสนฺตาเน อนุสยกิจฺจมตฺตํ ฐเปตฺวา เอกโต อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ. ยทิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ. ทฺวาทสา กุสลจิตฺตานิ สตฺตสนฺตาเน นิจฺจกาลมฺปิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ. น จ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา วิญฺญายติ อุปฺปชฺชนํ นาม อปฺปหีนฏฺเฐน อุปฺปชฺชนารหภาโว วุตฺโตติ. เสนฺตีติ วตฺวา ตทตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘วิสุํ’’ติอาทินา. ‘‘อวุฏฺฐิตา’’ติ อุปฺปาทํ อปตฺตา. ‘‘ตถาปวตฺตา’’ติ จาลนากาเรน ปวตฺตา. ปุน ‘‘ตถาปวตฺตา’’ติ ชวนสหชาตากาเรน ปวตฺตา. ‘‘เยสํ’’ติ กามราคานุสยาทีนํ. ‘‘อาวชฺชนํ’’ติ อาวชฺชนจิตฺตํ. ‘‘ทมถํ’’ติ สุทนฺตภาวํ. ‘‘ตถา ปวตฺตา’’ติ จิตฺตสนฺตานานุสยนากาเรน ปวตฺตา. ตาอวตฺถา เยสํ เต ตทวตฺถิกา. ยทิ เต อุปฺปาทํ อปตฺตา. เอวํสติ, เต ปรมตฺถาปิ นาม น ภเวยฺยุนฺติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘เต ปนา’’ติอาทินา. สเจ เต กุสลาพฺยากต จิตฺตสนฺตานมฺปิ อนุคตา. เอวํสติ, เต กุสลาพฺยากตานิ นาม [Pg.234] สิยุนฺติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘น จา’’ติอาทินา. อถ เต เอกนฺต อกุสลา สิยุํ. เอวํสติ, กุสลาพฺยากเตหิ วิรุทฺธา ภเวยฺยุํติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘นาปี’’ติอาทินา. ยทิ อุปฺปาทํ อปตฺตา. เอวํสติ, กาลวิมุตฺตา สิยุนฺติ อาห ‘‘นาปิกาลตฺตย วินิมุตฺตา’’ติอาทึ. ‘‘สานุสเย จิตฺตสนฺตาเน’’ติ เสกฺขปุถุชฺชนานํ จิตฺตสนฺตาเน. ‘‘สห มคฺคุปฺปาทา’’ติ มคฺคุปฺปาเทน สเหว. ‘‘ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโต’’ติ อฏฺฐกถาฏีกาสุ วุตฺโต. ‘‘อนาคตสามญฺญํ’’ติ อนาคตสทิสํ. น เอกนฺต อนาคตนฺติปิ วทนฺติ. กถํ เต สงฺขตชาติกา โหนฺตีติ อาห ‘‘เตหิ มคฺเค’’ติอาทึ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อปฺปหีนา’’ติ มคฺเคน อปฺปหีนา. ‘‘ตทวตฺถา’’ติ อุปฺปชฺชนารหาวตฺถา. ‘‘ตํ สภาวตฺตา’’ติ กามราคาทิ สภาวตฺตา. ‘‘ตถา วุจฺจนฺตี’’ติ อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. อนาคตา นาม น โหนฺติ. จิตฺตสนฺตาเน วตฺตมานภาเวน สิทฺธตฺตา. ‘‘หญฺจิ ปชหตี’’ติ ยทิปชหติ. ‘‘เตนหี’’ติ ตโต เอว. ‘‘รตฺโต’’ติ ราคสมงฺคี หุตฺวา. ‘‘ทุฏฺโฐ’’ติ โทสสมงฺคี หุตฺวา. ‘‘มุฬฺโห’’ติ โมหสมงฺคี หุตฺวา ปชหตีติ โทโส อาปชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. ปริยุฏฺฐาน ปตฺตานํ ราคาทีนํ. ‘‘มคฺควชฺฌํ’’ติ มคฺเคน วธิตพฺพํ. ‘‘อุปฺปนฺนํ’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. วตฺตมานญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ วตฺตมานุปฺปนฺนํ. ‘‘ภุตฺวา’’ติ อารมฺมณํ ปริภุญฺชิตฺวา. วิคจฺฉตีติ วิคตํ. ภุตฺวา วิคตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ ภุตฺวา วิคตุปฺปนฺนํ. วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ กโรนฺตีติ โอกาสกตํ. โอกาสกตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ โอกาสกตุปฺปนฺนํ. สมุทาจาโร วุจฺจติ ภิยฺโย ปวตฺตนํ. สมุทาจาโร จ โส อุปฺปนฺนญฺจาติ สมุทาจารุปฺปนฺนํ. ขนฺธปญฺจก สงฺขาตํ ภูมึ ลภตีติ ภูมิลทฺธํ. ภูมิลทฺธญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ. อารมฺมณํ อธิกตรํ คณฺหาตีติ อารมฺมณาธิคฺคหิตํ. อารมฺมณาธิคฺคหิตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนํ. มหคฺคตชฺฌาเนน อวิกฺขมฺภิตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ. มคฺเคน อสมุคฺฆาฏิตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ อสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนํ. เอวํ มคฺควชฺฌานํ อนุสยานํ อุปฺปนฺนภาเวน วุตฺตตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนตา [Pg.235] ปริยาโยว เตสํ วตฺตพฺโพติ. ‘‘เสกฺขา’’ติ สตฺตเสกฺขปุคฺคลา.

අනුසය පදයේ අර්ථය මෙසේය. ‘උපදිති’ යනු ඉපදීමට සමත් බවයි. එහෙත් එකාන්තයෙන්ම (සෑම විටම) උපදින්නේ නැත. සත්ත්වයන් කෙරෙහි එකාන්තයෙන්ම (සෑම විටම) උපදින්නේ නම්, නිද්‍රා ක්‍රියාවක් (සැඟවී පවතින බවක්) නොමැති බැවින් ඒවා අනුසය යන නාමයට උචිත නොවේ. ‘උපදිති’ යනු උපදින්නට සුදුසු බවයි. බොහෝ ජනයාට බත් ප්‍රමාණවත් වන්නාක් මෙන් යන්න මෙහි අර්ථයයි. ප්‍රඥප්තීන් යනු ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින්, හේතූන් ලැබුණ ද උපදින්නට සමත් නොවේ. එහෙත් මේ අනුසයෝ ස්වභාව ධර්මයන් වන බැවින් හේතූන් ඇති කල්හි උපදින්නට සමත් වෙති. එසේ හෙයින්, උත්පාදයට (වර්තමාන අවස්ථාවට) පත් නොවූවත් ඔවුන්ගේ පරමාර්ථ ස්වභාවය සිද්ධ වේ. ‘සමග අනුශය වෙති’ යනු කාමරාගානුසය, පටිඝානුසය, මානානුසය, දිට්ඨානුසය හා විචිකිච්ඡානුසය යන මොවුන් එක්ව අනුශය වන බවයි. මේ සත්ත්වයන්ගේ සන්තතියෙහි අනුසය ක්‍රියාව (සැඟවී පවතින ශක්තිය) හැර එක්ව ඉපදීමක් නම් නැත. ඉදින් ඔවුන් එක්ව උපදින්නේ නම්, දොළොස් අකුසල් සිත් සත්ත්ව සන්තතියෙහි නිරන්තරයෙන්ම එක්ව ඉපදිය යුතුය. එහෙත් එසේ උපදින්නේ නැත. එබැවින් ‘ඉපදීම’ යනු ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් ඉපදීමට සුදුසු ස්වභාවය බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘නිදති’ (නිදා සිටිති) යැයි පවසා එහි අර්ථය ‘වෙන් වෙන්ව’ යනාදීන් දක්වයි. ‘අවුට්ඨිතා’ යනු උත්පාදයට (වර්තමානයට) පත් නොවූවෝ ය. ‘තථාපවත්තා’ යනු සැලෙන ස්වභාවයෙන් පැවති බවයි. නැවතත් ‘තථාපවත්තා’ යනු ජවන සිත් හා සහජාත ලෙස පැවති ආකාරයයි. ‘යෙසං’ යනු කාමරාගානුසය ආදීන්ගේ ය. ‘ආවජ්ජනං’ යනු ආවර්ජන සිතයි. ‘දමථං’ යනු මැනවින් දමනය වූ බවයි. ‘තථා පවත්තා’ යනු චිත්ත සන්තතියෙහි අනුසය වන ආකාරයෙන් පැවති බවයි. ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි පවත්නා බැවින් ඔවුහු තදවස්ථික නම් වෙති. ඉදින් ඔවුහු උත්පාදයට පත් නොවූවාහු නම්, එසේ වූ විට ඔවුහු පරමාර්ථ ධර්මයන් ද නොවිය යුතුය යන චෝදනාව ‘තේ පනා’ යනාදියෙන් දුරු කරයි. ඉදින් ඔවුහු කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත චිත්ත සන්තතිය අනුගමනය කරන්නේ නම්, එවිට ඔවුහු කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත විය යුතුය යන චෝදනාව ‘න චා’ යනාදියෙන් දුරු කරයි. එසේ නම් ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල් විය යුතුය. එසේ වූ විට කුසල් හා අව්‍යාකෘත ධර්මයන්ට විරුද්ධ විය යුතුය යන චෝදනාව ‘නාපී’ යනාදියෙන් දුරු කරයි. ඉදින් උත්පාදයට පත් නොවූවාහු නම්, කාලයෙන් මිදුණු (කාලවිමුක්ත) විය යුතුය යන්න ‘නාපිකාලත්තය විනිමුත්තා’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘සානුසයේ චිත්තසන්තතේ’ යනු සෛක්ෂ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ගේ චිත්ත සන්තතියෙහි ය. ‘සහ මග්ගුප්පාදා’ යනු මාර්ගෝත්පාදය සමගමය. ‘තත්ථ තත්ථ වුත්තෝ’ යනු අටුවා ටීකාවන්හි පවසන ලද්දේය. ‘අනාගතසාමඤ්ඤං’ යනු අනාගතයට සමාන බවයි. ඒකාන්තයෙන්ම අනාගතය යැයි ද නොකියති. ඔවුහු කෙසේ සංඛත ස්වභාව ඇති වෙත්ද යන්න ‘තේහි මග්ගේ’ යනාදියෙන් පැවසීය. විභාවිනී පාඨයෙහි: ‘අප්පහීනා’ යනු මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය නොකළ බවයි. ‘තදවත්ථා’ යනු ඉපදීමට සුදුසු අවස්ථාවයි. ‘තං සභාවත්තා’ යනු ඒ කාමරාගාදී ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘තථා වුච්චන්ති’ යනු එබැවින් අනුසයෝ යැයි කියනු ලබති. ඔවුහු අනාගත ධර්ම නම් නොවෙති. චිත්ත සන්තතියෙහි වර්තමාන ස්වභාවයෙන් පවත්නා බැවින් එය සිද්ධ වේ. ‘හඤ්චි පජහති’ යනු ඉදින් ප්‍රහාණය කරයි නම් යන්නයි. ‘තේනහී’ යනු එබැවිනි. ‘රත්තෝ’ යනු රාගයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘දුට්ඨෝ’ යනු ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘මූළ්හෝ’ යනු මෝහයෙන් යුක්ත වූයේ ප්‍රහාණය කරයි නම් දෝෂයක් වන්නේය යන අදහස මෙහි පැවසේ. පරියුට්ඨාන (මතු වී පෙනෙන) අවස්ථාවට පත් රාගාදීන් ‘මග්ගවජ්ඣං’ යනු මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු බවයි. ‘උප්පන්නං’ යනු පච්චුප්පන්නය (වර්තමානය) යි. වර්තමාන වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘වත්තමානුප්පන්න’ නම් වේ. ‘භුත්වා’ යනු අරමුණ අනුභව කොට (විඳ) පහව යන බැවින් ‘විගත’ නම් වේ. අරමුණ විඳ පහව ගිය ද එය උපන්නා වූ බැවින් ‘භුත්වා විගතුප්පන්න’ නම් වේ. විපාක දීම පිණිස අවකාශය සලසන බැවින් ‘ඕකාසකත’ නම් වේ. අවකාශය කරන ලද ද එය උපන්නා වූ බැවින් ‘ඕකාසකතුප්පන්න’ නම් වේ. ‘සමුදාචාර’ යනු නැවත නැවත පැවතීමයි. සමුදාචාර වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘සමුදාචාරුප්පන්න’ නම් වේ. පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත භූමිය (තලයට) ලැබෙන බැවින් ‘භූමිලද්ධ’ නම් වේ. භූමිය ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘භූමිලද්ධුප්පන්න’ නම් වේ. අරමුණ අධික ලෙස ගන්නා බැවින් ‘ආරම්මණාධිග්ගහිත’ නම් වේ. අරමුණ ගන්නා ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්න’ නම් වේ. මහග්ගත ධ්‍යානයෙන් යටපත් නොකරන ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘අවික්ඛම්භිතුප්පන්න’ නම් වේ. මාර්ගයෙන් සහමුලින් උපුටා නොදමන ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘අසමුග්ඝාටිටුප්පන්න’ නම් වේ. මෙසේ මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු අනුසයන්ගේ උප්පන්න භාවය පැවසූ බැවින් ඔවුන් පච්චුප්පන්න (වර්තමාන) ලෙසම හැඳින්විය යුතුය. ‘සෙක්ඛා’ යනු සත් වැදෑරුම් සෛක්ෂ පුද්ගලයෝය.

โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามโลโกเจว ปุถุชฺชนภาโว จ. โอรมฺภาเค สนฺทิสฺสนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํภาโค วุจฺจติ มหคฺคตภาโวเจว อริยภาโว จ. อุทฺธํภาเค สนฺทิสฺสนฺตีติ อุทฺธํภาคิยานิ. ตตฺถ. กามจฺฉนฺโท, พฺยาปาโท,ติ อิมานิ ทฺเวสํ โยชนานิ กามโลกสงฺขาเต โอรมฺภาเค เอว สนฺทิสฺสนฺติ. ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส,ติ อิมานิ ตีณิ ปุถุชฺชนภาว สงฺขาเต. เสสานิ ปน ปญฺจ มหคฺคตภาวสงฺขาเต จ อริยภาวสงฺขาเตจ อุทฺธํภาเคปิ สนฺทิสฺสนฺติ. อถวา. ปุริมานิ ปญฺจยสฺส ตานิ มคฺเคน อปฺปหีนานิ, ตํ อุปริภวคฺเค ฐิตํปิ กามโลกสงฺขาตํ โอรมฺภาคํ อากฑฺฒนฺติ, ตสฺมา โอรมฺภาคาย สํวตฺตนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. ปจฺฉิมานิ ปญฺจ ยสฺส ตานิ อปฺปหีนานิ, ตํ กามโลเก ฐิตํปิ อุทฺธํภาคํ อากฑฺฒนฺติ, ตสฺมา อุทฺธํภาคาย สํวตฺตนฺตีติ อุทฺธํภาคิยานิ. ตตฺถหิ ทฺเวรูปารูปราคา เอกนฺเตน มหคฺคตภาวํ อากฑฺฒนฺติเยว. มาโน จ อุทฺธจฺจญฺจ อวิชฺชาจาติ อิมานิ จ รูปารูปราคสหคตานิ หุตฺวา อากฑฺฒนฺติ. โอรํ เหฏฺฐิมํ กามโลกํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ รูปารูปโลกํ ภชนฺตีติ อุทฺธํภาคิยานีติปิ วณฺเณนฺติ. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ ทฺเว อิสฺสา สํโยชน มจฺฉริยสํโยชนานิ. ‘‘กโมปน ทฺวินฺนํ ปี’’ติ อิธ สงฺคเห ทฺวินฺนํปิ อนุกฺกโมปน.

ඕරම්භාගය යනු කාම ලෝකය මෙන්ම පෘථග්ජන භාවය ද වේ. ඕරම්භාගයෙහි (පහළ කොටසෙහි) දක්නට ලැබෙන බැවින් ඕරම්භාගිය නම් වේ. උද්ධම්භාගය යනු මහග්ගත භාවය මෙන්ම ආර්ය භාවය ද වේ. උද්ධම්භාගයෙහි (ඉහළ කොටසෙහි) දක්නට ලැබෙන බැවින් උද්ධම්භාගිය නම් වේ. එහි, කාමච්ඡන්දය සහ ව්‍යාපාදය යන මේ සංයෝජන දෙක කාම ලෝක සංඛ්‍යාත ඕරම්භාගයෙහිම දක්නට ලැබේ. දෘෂ්ටිය, විචිකිච්ඡාව සහ සීලබ්බතපරාමාසය යන මේ තුන පෘථග්ජන භාවය සංඛ්‍යාත කොටසෙහි දක්නට ලැබේ. ඉතිරි පහ (රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච, අවිජ්ජා) මහග්ගත භාවය සංඛ්‍යාත වූ ද, ආර්ය භාවය සංඛ්‍යාත වූ ද උද්ධම්භාගයෙහි ද දක්නට ලැබේ. නැතහොත්, යමෙකුට මුල් (ඕරම්භාගිය) සංයෝජන පහ මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය නොවී ඇත්ද, ඔහු ඉහළ භවයක සිටිය ද කාම ලෝක සංඛ්‍යාත වූ ඕරම්භාගයට ඇද දමයි; එබැවින් ඕරම්භාගය පිණිස පවතින බැවින් ‘ඕරම්භාගිය’ නම් වේ. යමෙකුට පසු (උද්ධම්භාගිය) සංයෝජන පහ ප්‍රහාණය නොවී ඇත්ද, ඔහු කාම ලෝකයේ සිටිය ද උද්ධම්භාගයට ඇද දමයි; එබැවින් උද්ධම්භාගය පිණිස පවතින බැවින් ‘උද්ධම්භාගිය’ නම් වේ. එහි රූපරාග සහ අරූපරාග යන දෙක ඒකාන්තයෙන්ම මහග්ගත භාවයටම ඇද දමයි. මානය, උද්ධච්චය සහ අවිද්‍යාව යන මොහු රූපරාග හා අරූපරාගයන් හා එක්ව (සහජාතව) ඇද දමති. පහළ වූ හෙවත් යට වූ කාම ලෝකය භජනය කරන බැවින් ‘ඕරම්භාගිය’ නම් වන අතර, ඉහළ වූ රූප හා අරූප ලෝකයන් භජනය කරන බැවින් ‘උද්ධම්භාගිය’ නම් වේ යැයි ද වර්ණනා කරති. ‘ඉතරානි පනා’ යනු ඉතිරි ඊර්ෂ්‍යා සංයෝජනය සහ මාත්සර්ය සංයෝජනය යන දෙකයි. ‘කමෝපන ද්වින්නම්පී’ යනු මෙහි සංග්‍රහයෙහි ඒ දෙකෙහි ද අනුපිළිවෙළයි.

‘‘วิพาเธนฺตี’’ติ วิหึสนฺติ. ‘‘อุปตาเปนฺติจา’’ติ อุปคนฺตฺวา สนฺตาเปนฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

‘විබාධෙන්ති’ යනු වෙහෙසවනු ලැබීම හෙවත් හිංසා කිරීමයි. ‘උපතාපෙන්ති’ යනු (ළඟට) පැමිණ තැවීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

อกุสลสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

අකුසල සංග්‍රහ විස්තරය මෙයින් නිම කරන ලදී.

๑๖๓. มิสฺสกสงฺคเห. ‘‘จิตฺตปฺปฏิปาทนํ จิตฺตนิโยชนํ. ‘‘สุคติ ทุคฺคติ วิวฏฺฏสงฺขาตาสุ จา’’ติ สุคติภว ทุคฺคติ ภวนิพฺพานสงฺขาตาสุ จ. นิพฺพานญฺหิ วฏฺฏโต คิคตตฺตา วิวฏฺฏนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ทสฺสนาทีหิ เอวา’’ติ ทสฺสนสงฺกปฺปนาทีหิ เอว. อุชุคติ นาม [Pg.236] หิตสุขสํวตฺตนิกา ปวตฺติ วุจฺจติ. วงฺกคตินาม อหิต ทุกฺขสํวตฺตนิกา ปวตฺติ. ‘‘ปถงฺคานี’’ติ ปถสฺสมคฺคสฺส องฺคานิ. มคฺโคติ จ อุปาโย วุจฺจตีติ อาห ‘‘อุปายงฺคานี’’ติ. ‘‘อิตรานี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺปาทีนิ องฺคานิ. อุชุคติยา คมนสฺส อุปายงฺคานิ. อิเมปิ จตฺตาโร มคฺคงฺค ธมฺมา ธมฺมา นาม อาคตา. ‘‘ตถา ตถา ปวตฺตานํ’’ติ มุสาวาทาทิวเสน ปวตฺตานํ. ‘‘นา นามคฺโควา’’ติ มิจฺฉามคฺโค จ สมฺมามคฺโค จ.

163. මිශ්‍රක සංග්‍රහයෙහි; ‘චිත්තප්පටිපාදනං’ යනු සිත අරමුණෙහි යෙදවීමයි. ‘සුගති දුග්ගති විවට්ටසංඛාතාසු ච’ යනු සුගති භවය, දුග්ගති භවය සහ නිර්වාණය යන සංඛ්‍යාත (තැන්හි) ද යන්නයි. නිර්වාණය සසර චක්‍රයෙන් බැහැර වූ බැවින් ‘විවට්ට’ (විවෘත/මිදුණු) යැයි කියනු ලැබේ. ‘දස්සනාදීහි ඒව’ යනු දර්ශනය, සංකල්පනාදිය මගින්ම වේ. ‘උජුගති’ නම් වැඩ පිණිස හා සුවය පිණිස පවත්නා වූ පැවැත්මයි. ‘වංකගති’ නම් අවැඩ හා දුක පිණිස පවත්නා වූ පැවැත්මයි. ‘පථංගානි’ යනු මාර්ගයේ අවයවයන් (අංගයන්) ය. මාර්ගය යනු ‘උපාය’ ලෙසද හඳුන්වන බැවින් ‘උපායංගානි’ (උපායෙහි අංගයන්) යයි පවසන ලදී. ‘ඉතරානි’ යනු සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප ආදී වූ අංගයන්ය. එය සෘජු ගමනෙහි යෙදීම සඳහා වූ උපාය අංගයන් වේ. මේ සතර මාර්ගාංග ධර්මයෝ ද ධර්ම නාමයෙන් පැමිණියෝය. ‘තථා තථා පවත්තානං’ යනු මුසාවාදාදිය වශයෙන් පවත්නා වූ ධර්මයන්ය. ‘නා නාමග්ගෝවා’ යනු මිච්ඡා මාර්ගය සහ සම්මා මාර්ගයයි.

‘‘อตฺตาธีนวุตฺติเก’’ติ อตฺตายตฺตปฺปวตฺติเก. อตฺตโน คติ นาม จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ ทสฺสนาทิ กิจฺจเมว วุจฺจติ. ‘‘อิสฺสรา อธิปติโน’’ติ อิทํ อาธิปฺปจฺจตฺถปากฏตฺถํ วุตฺตํ. อตฺโถ ปน ภาวปฺปธานวเสน คเหตพฺโพ. อินฺทฺริยํ อิสฺสริยํ อาธิปฺปจฺจนฺติหิ อิเม เอกตฺถาติ. ‘‘อิตฺถาการานิ’’ นาม อิตฺถิลิงฺคปุริสลิงฺคาทิ. ‘‘อญฺญถา อปฺปวตฺติยํ’’ติ อิตฺถิสณฺฐาเน ปุริสลิงฺคาทีนํ, ปุริสสณฺฐาเน อิตฺถิลิงฺคาทีนํ อปฺปวตฺติยํ. เตนาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. มโน วิชานนกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ อนญฺญาภิภวนียภาเวน ปวตฺตนโตติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ปรตฺถ. ‘‘อารมฺมณาธิมุจฺจเน’’ติ อารมฺมเณ นิราสงฺกปฺปวตฺติยํ. ‘‘อารมฺมณุปฏฺฐาเน’’ติ จิตฺเต พุทฺธคุณาธิกสฺส อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐาเน. ‘‘จตุสจฺจธมฺโม’’ติ เตน ปุคฺคเลน อนญฺญาต ปุพฺโพ จตุสจฺจ ธมฺโม. อนญฺญาต ปุพฺพํ อมตํ วา ปทํ. อนญฺญาตํ ญสฺสามิ อิติ ปวตฺตํ อินฺทฺริยนฺติ สมาโส. ปฏิปนฺนสฺสาติ ปน อตฺถโต สิทฺธตฺตา วุตฺตํ. ‘‘วิปฺปกตภาเวนา’’ติ อนิฏฺฐงฺคตภาเวน. ปุนปฺปุนํ ชานนกิจฺจยุตฺตานํ มชฺเฌ ฉนฺนํเสกฺขานํ. เอเตน อวสทฺทสฺสยาว สพฺพกิเลสปฺปหานา ชานนนฺติ อตฺถํ ทีเปติ. ปถม มคฺเคน ญาตํ มริยาทํ อนติกฺกมฺม ชานนนฺติปิ วณฺเณนฺติ. อาชานิตตฺถาติ อญฺญาตาวี. อรหา ขีณาสโว กตกิจฺโจ วุสิต พฺรหฺมจริโย. อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปรินิฏฺฐิต อาชานนกิจฺจสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตพฺพิมุตฺตี’’ติ อตฺตคฺคาห วิมุตฺติ. ‘‘ตสฺมึ วา’’ติ ตสฺมึ อตฺตนิวา. ‘‘สํกิลิฏฺโฐ’’ติ นานากิเลเสหิ สํกิเลสิโต. ‘‘วิปฺผนฺทิโต’’ติ นานาสุขทุกฺเขหิ [Pg.237] สํกมฺปิโต. ‘‘โวทานปตฺติยา’’ติ วิสุทฺธิปตฺตตฺถาย. ‘‘ตายปฏิ ปตฺติยา’’ติ กรณตฺเถ, เหตุ อตฺเถ วา กรณวจนํ. ‘‘โวทานปตฺติยา’’ติ สามิอตฺเถ สามิวจนํ.

‘අත්තාධීනවත්තීකේ’ යනු තමන්ට යටත්ව පවතින යන අර්ථයයි. තමන්ගේ ගතිය නම් චක්ඛුන්ද්‍රියාදීන්ගේ දර්ශනාදී කෘත්‍යයන්ම වේ. ‘ඉස්සරා අධිපතිනෝ’ යන්න අධිපති බව පැහැදිලි කිරීමට යොදන ලදී. මෙහි අර්ථය ස්වභාවයෙහි ප්‍රධානත්වය අනුව ගත යුතුය. ඉන්ද්‍රිය, ඊශ්වර බව, අධිපති බව යන මේවා එකම අර්ථයකි. ‘ඉත්ථාකාරානි’ නම් ස්ත්‍රී ලිංග, පුරුෂ ලිංග ආදියයි. ‘අඤ්ඤථා අප්පවත්තිියං’ යනු ස්ත්‍රී සටහනෙහි පුරුෂ ලිංග ආදිය හෝ පුරුෂ සටහනෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ආදිය නොපැවතීමයි. ඒ නිසා ‘තථාහී’ යනාදිය පැවසුවා. සිත, දැනගැනීමේ කෘත්‍යයෙහි සහසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට අධිපති වන්නේ අන්‍යයන්ට යටත් කළ නොහැකි ස්වාධීන ස්වභාවයෙන් පවතින බැවිනි. අන් තැන්හි ද එසේමය. ‘ආරම්මණාධිමුච්චනේ’ යනු අරමුණෙහි සැකයකින් තොරව නිශ්චිතව පැවැත්මයි. ‘ආරම්මණුපට්ඨානේ’ යනු සිතෙහි බුද්ධ ගුණාදී උතුම් අරමුණු ඉපදීමයි. ‘චතුසච්චධම්මෝ’ යනු ඒ පුද්ගලයා විසින් පෙර නොදන්නා ලද සතර සත්‍ය ධර්මයයි. නොහොත් පෙර නොදන්නා ලද අමා නිවනයි. ‘නොදත් දෙය දැනගන්නෙමි’ යන අදහසින් පවත්නා වූ ඉන්ද්‍රිය යනු එහි සමාස අර්ථයයි. (එය) ප්‍රතිපන්න වූ (මගට පිළිපන්) තැනැත්තාට අයත් බව අර්ථයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් ‘ප්‍රතිපන්නයාගේ’ යයි පවසන ලදී. ‘විප්පකතභාවේන’ යනු අවසන් නොවූ ස්වභාවයෙනි. නැවත නැවත දැනගැනීමේ කෘත්‍යයෙහි යෙදුණු සේඛ පුද්ගලයන් හය දෙනා අතර (මෙය පවතී). මෙයින් ‘අව’ යන උපසර්ගය මගින් සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරමින් දැනගැනීම යන අර්ථය දක්වයි. ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දන්නා ලද සීමාව ඉක්මවා නොයමින් දැනගැනීම යයි ද වර්ණනා කරති. දැනගත යුතු දේ දැනගත් (ආජානිත) අර්ථය ඇති බැවින් ‘අඤ්ඤාතාවී’ නම් වේ. රහතන් වහන්සේ යනු ක්ෂීණාස්‍රව වූ, කෘතකෘත්‍ය වූ, මැනවින් බඹසර වැස නිම කළ උතුමෙකි. අඤ්ඤාතාවී පුද්ගලයාගේ ඉන්ද්‍රිය අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය බව දැක්වීමට ‘පරිණිට්ඨිත ආජානනකිච්චස්ස’ (දැනගැනීමේ කෘත්‍යය නිම කළ තැනැත්තාගේ) යනාදිය පැවසුණි. ‘තබ්බිමුත්තී’ යනු ආත්ම දෘෂ්ටියෙන් (මමත්වය අල්ලා ගැනීමෙන්) මිදීමයි. ‘තස්මිං වා’ යනු එහි ම හෝ තමා කෙරෙහි ම යන්නයි. ‘සංකිලිට්ඨෝ’ යනු නානා කෙලෙස්වලින් කිලිටි වූ යන්නයි. ‘විප්ඵන්දිතෝ’ යනු විවිධ සැප දුක්වලින් කම්පනය වූ යන්නයි. ‘වෝදානපත්තියා’ යනු පිරිසිදු බව (විශුද්ධිය) ලැබීම පිණිසයි. ‘තායපටිපත්තියා’ යන්නෙහි කරණ අර්ථය හෝ හේතු අර්ථය සඳහා කරණ විභක්තිය යොදා ඇත. ‘වෝදානපත්තියා’ යන්නෙහි සාමී අර්ථය සඳහා සාමී විභක්තිය යොදා ඇත.

‘‘พลียนฺตี’’ติ นามธาตุนิทฺเทโส. เตนาห ‘‘พลสา กโรนฺตี’’ติ. ‘‘พลสา’’ติ พเลน. ปริโต สมนฺตโต เสนฺติ ปริวาเรนฺตีติ ปริสฺสยา. อสฺสทฺธสฺส ภาโว อสฺสทฺธิยํ. โกสชฺชสงฺขาเตน ปฏิปกฺขธมฺเมน. มุฏฺฐา นฏฺฐา สติ ยสฺสาติ มุฏฺฐสฺสติ. มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ. ‘‘เสสทุก ทฺวยํ’’ติ อหิริกทุกํ หิริทุกญฺจ.

‘බලීයන්ති’ යනු නාම ධාතු නිර්දේශයකි. ඒ නිසා ‘බලසා කරොන්ති’ (බලයෙන් කෙරෙත්) යැයි කියන ලදී. ‘බලසා’ යනු බලයෙනි. හාත්පසින් වට කරගෙන පීඩා පමුණුවන බැවින් ‘පරිස්සය’ (උපද්‍රව) නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව නැති බව ‘අස්සද්ධිය’ යි. කෝසජ්ජ සංඛ්‍යාත (කුසීත බව නම් වූ) ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මය මගිනි. යමෙකුගේ සිහිය මුළා වූයේ ද, ඔහු ‘මුට්ඨස්සති’ නම් වේ. මුට්ඨස්සති පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය ‘මුට්ඨස්සච්ච’ (මුළා වූ සිහිය) නම් වේ. ‘සේසදුක ද්වයං’ යනු අහිරික දුකය සහ හිරි දුකය යන දෙකයි.

คหปติ, ชายมฺปตี, ติอาทีสุ วิย ปติสทฺโท สามิอิสฺสร ปริยาโยติ อาห ‘‘ปตีติ สามิอิสฺสโร’’ติ. ‘‘ปเรสํ’’ติ สหชาเตสุ ปเรสํ อินฺทฺริยานํ. ‘‘ปเรหี’’ติ กมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ปเร สหชาเต อินฺทฺริย ธมฺเมติ อตฺโถ. ‘‘อธิโก’’ติ อธิกตโร. ‘‘อตฺตาธีน วุตฺตีนํ’’ติ อตฺตายตฺตวุตฺตีนํ. ‘‘ฉนฺทาคมนวเสน วา’’ติ เอตฺถ อาคจฺฉติ ผลํ เอเตนาติ อาคมนํ. อาทิการณํ, มูลการณํ, ปภวการณํ. ฉนฺโท เอว อาคมนํ ฉนฺทาคมนํ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ อตีตภเวสู’’ติอาทึ. สมฺปยุตฺต ธมฺเม อตฺตปราธีเน กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. มโหโฆ ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน กโรนฺโต วิยาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘อตฺตปราธีเน’’ติ อตฺตสงฺขาโตปโร อตฺตปโร. อตฺตปเรน อธีนา อตฺตปราธีนาติ อตฺโถ. ‘‘เสเสสุปี’’ติ เสเสสุ วีริย จิตฺต วีมํสาธิปตีสุปิ. เอเตน ‘วีริยเมว อธิปติ วีริยาธิปติ. วีริยวโต กึ นาม กมฺมํ น สิชฺฌตีติ เอวํ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน วา ปุพฺเพ อตีตภเวสุ สุฏฺฐุ อาเสวิตวีริยาคมนวเสน วา เตสุ เตสุ กลฺยาณ ปาปกมฺเมสุ สมฺปยุตฺต ธมฺเม มโหโฆ วิย ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน นิจฺจํ ปคฺคหิตธุเรกตฺวา ปวตฺตํ วีริย’นฺติอาทินยํ อติทิสติ. ‘‘ปจฺฉิมา ตโย ธมฺมา’’ติ วีริย จิตฺต วีมํสา ธมฺมา. ปรวเสปิ วตฺตนฺติ, ตทา เตสํ อธิปติภาโว นตฺถีติ โจทนา. อธิปติ กิจฺจํ นาม ธุรวาหิตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ตํ กิจฺจ วิเสสํ [Pg.238] อนเปกฺขิตฺวา’’ติ จกฺขุนฺทฺริยํ ทสฺสน กิจฺเจ อิสฺสโร, โสตินฺทฺริยํ สวน กิจฺเจติอาทีสุ ตํ ตํ กิจฺจวิเสสํ อเปกฺขติ, ตถา อนเปกฺขิตฺวา. ‘‘วิชานนาทิ กิจฺจํ’’ติ ‘มโน อารมฺมณ วิชานเน’ติอาทินา วุตฺตํ สพฺพํ อินฺทฺริย กิจฺจํ.

ගහපති, ජායම්පති යනාදී වචනවල මෙන් ‘පති’ ශබ්දය ස්වාමි හෝ අධිපති යන අර්ථයට සමාන බව ‘පති යනු ස්වාමියා හෙවත් අධිපතියාය’ යන ප්‍රකාශයෙන් දක්වයි. ‘පරේසං’ යනු සහජාත අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට ඇති අධිපති බවයි. ‘පරේහි’ යන්නෙහි කර්ම අර්ථය සඳහා කරණ විභක්තිය යොදා ඇත. සහජාත අනෙක් ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් යන්න එහි අර්ථයයි. ‘අධිකෝ’ යනු වඩාත් ප්‍රබල වූ යන්නයි. ‘අත්තාධීනවත්තීනං’ යනු තමාට යටත්ව පවත්නා පැවතුම් ඇති යන අර්ථයයි. ‘ඡන්දාගමනවසෙන වා’ යන්නෙහි, මෙයින් ඵලය පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘ආගමන’ යනු මුල් හේතුවයි. ඡන්දයම මුල් හේතුව වීම ඡන්දාගමනයයි. ඒ නිසා ‘පෙර අතීත භවයන්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තමාට යටත් කරගෙන පවත්නා බව මෙහි අදහසයි. මහා ජල ගැල්මක් (මහෝඝයක්) තණකොළ, කොළ රොඩු ආදිය තමාට යටත් කරගෙන (පා කරගෙන) යන්නාක් මෙනි. එහි ‘අත්තපරාධීනේ’ යනු තමා හා තමාට යටත් වූවන් යන අර්ථයයි. ‘සේසේසුපි’ යනු ඉතිරි වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා යන අධිපතීන් කෙරෙහි ද යන්නයි. මෙයින් ‘වීර්යයම අධිපති වේ, වීර්යවන්තයාට සාර්ථක කරගත නොහැකි කාර්යය කුමක්දැයි’ මෙසේ පූර්ව අභිසංස්කාර වශයෙන් හෝ පෙර අතීත භවයන්හි මැනවින් පුරුදු කරන ලද වීර්යය මුල්කරගෙන හෝ ඒ ඒ කුසල් අකුසල් කර්මයන්හිදී සහසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මහෝඝයක් මෙන් තමාට යටත් කරගෙන, නිරන්තරයෙන් වීර්යය පෙරදැරි කරගෙන පවත්නා ආකාරය දක්වයි. ‘පච්ඡිමා තයෝ ධම්මා’ යනු වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා යන ධර්මයෝය. (මේවා) අන්‍යයන්ට යටත්ව පවතින විට, ඒවායේ අධිපති භවයක් නැත යන අදහස මෙහි එයි. අධිපති කෘත්‍යය නම් පෙරමුණ ගෙන කටයුතු කිරීමයි. ‘තං තං කිච්චවිසේසං අනපෙක්ඛිත්වා’ යනු චක්ඛුන්ද්‍රිය දර්ශන කෘත්‍යයෙහි අධිපති වේ, සෝතින්ද්‍රිය ශ්‍රවණ කෘත්‍යයෙහි අධිපති වේ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ සුවිශේෂී කෘත්‍යයන්ට පමණක් සීමා නොවී යන්නයි. ‘විජානනාදි කිච්චං’ යනු ‘සිත අරමුණ දැනගැනීමෙහි’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ සියලු ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයන්ය.

ภุโส หรนฺติ วหนฺตีติ อาหารา. ‘‘ภุโส’’ติ อติเรกตรนฺติ อตฺโถ. กถํ ปน ภุโส หรนฺตีติ อาห ‘‘สหชาตาที’’ติอาทึ. เตเต ปจฺจย ธมฺมา เตเต ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺมา จาติ โยชนา. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมิสฺสํ ปาฬิยํ. ‘‘ปจฺจยาหาโร วา’’ติ เอตฺถ เหตุ อารมฺมณาทิโก สพฺโพปจฺจโย ปจฺจยาหาโร นาม. อาหาร ปจฺจโยปน วิสุํ เอโก ปจฺจยวิเสโส. ‘‘ปจฺจยฏฺเฐนา’’ติ เหตุ อารมฺมณาทิ ปจฺจยฏฺเฐน. ‘‘อาหารภูตา’’ติ อุปตฺถมฺภนกิจฺจวิเสสภูตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘กฬีรงฺกุรานํ’’ติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. ‘‘วฑฺฒิยา’’ติ วฑฺฒนตฺถาย. ‘‘ฐิติยา’’ติ ฐิตตฺถาย. อิเมสตฺตา วฏฺเฏ ปวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปกฺเข วิยูหิตฺวา’’ติ ปกฺเข สญฺจาเลตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปกฺเข’’ติ วา ปกฺเขหิ วาตํ พฺยูหิตฺวา. ‘‘ตทนุสยิตสฺสา’’ติ ตสฺมึ วิปาก สนฺตาเน อนุสยิ ตสฺส. ‘‘วิภาเวตฺวา’’ติ ปจฺจกฺขโต วิภูตํ ปากฏํ กตฺวา. ‘‘อลภิตฺวา’’ติ จกฺขุมฺหิ อลภิตฺวา. อปสฺสิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตตฺเถวา’’ติ นิวาสฏฺฐาเน เอว. ‘‘สมฺปยุตฺตา’’ติ วิญฺญาเณน สมฺปยุตฺตา. ภวึสุ วฑฺฒึ สูติ ภูตา. สมฺภวํ วุฑฺฒิการณํ เอสนฺติ คเวสนฺตีติ สมฺภเวสิโน. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ ‘ยถา ยวพีชานํ วา สาลิพีชานํ วา’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ‘‘อาหาเรตี’’ติ ปวตฺเตติ. ‘‘มโนสญฺเจตนาหาโร’’ติ กุสลากุสล กมฺมภูโต มโนสญฺเจตนาหาโร. ‘‘ตโย ภเว’’ติ ตโย กามภวาทิเก อุปปตฺติภเว. ฐิติยาติ จ อนุคฺคหายาติ จ วุตฺตํ. อิตรถา อุปฺปตฺติยาติ จ วุตฺตํ สิยาติ อธิปฺปาโย.

ශක්තිමත්ව (විශේෂ ලෙස) තමන්ට අදාළ ඵලයන් ගෙන එන බැවින් හෝ පවත්වන බැවින් 'ආහාර' නම් වේ. 'භුසෝ' යනු අතිශයින්ම යන අර්ථයයි. සහජාතාදී වශයෙන් අතිශයින් ගෙන එන ආකාරය 'සහජාතාදී' යනුවෙන් ආරම්භ කර දක්වන ලදී. එම ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් හා එම ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'එත්ථා' යනු මෙම පාළියෙහි ය. 'පච්චයාහාරෝ වා' යන්නෙහි හේතු, ආරම්මණ ආදී වූ සියලු ප්‍රත්‍යයෝ 'ප්‍රත්‍ය ආහාර' නම් වෙති. ආහාර ප්‍රත්‍යය වනාහි වෙන් වූ එක්තරා ප්‍රත්‍ය විශේෂයකි. 'පච්චයට්ඨේනා' යනු හේතු, ආරම්මණ ආදී ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙනි. 'ආහාරභූතා' යනු උපස්තම්භන කෘත්‍යය (උපකාර කිරීමේ කෘත්‍යය) විශේෂයෙන් සිදු කරන බැවින් එසේ කියන ලදී. 'කළීර අංකුරයන්ගේ' යන මෙහි 'කළීරංගුරාණං' යන්න කර්ම අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'වඩ්ඪියා' යනු වැඩීම පිණිසයි. 'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම පිණිසයි. මෙම සත්ත්වයෝ සංසාර වට්ටයෙහි පවතිති යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. 'පක්ඛේ වියූහිත්වා' යනු පියාපත් සැලීමෙන් යන්නයි. 'පක්ඛේ' යනු පියාපත් මගින් වාතය ඉවත් කරමින් යන්නයි. 'තදනුසයිතස්සා' යනු එම විපාක සන්තතියෙහි අනුශය වූ යන්නයි. 'විභාවෙත්වා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පැහැදිලි කර දක්වා යන්නයි. 'අලභිත්වා' යනු චක්ඛු ද්වාරයෙහි නොලැබ යන්නයි. නොදැක යන්න එහි අදහසයි. 'තත්ථේවා' යනු වාසස්ථානයෙහිමය. 'සම්පයුත්තා' යනු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. හටගත්තා වූ හෙවත් වෘද්ධියට පත් වූ බැවින් 'භූත' නම් වේ. හටගැනීමට හෙවත් වෘද්ධියට හේතුවක් සොයන බැවින් 'සම්භවේසී' නම් වේ. 'වෘත්තනයෙන්' යනු 'යව බීජයන්ගේ හෝ ඇල් වී බීජයන්ගේ හෝ' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට අනුවයි. 'ආහාරේති' යනු පවත්වයි යන්නයි. 'මනෝසංචේතනාහාරෝ' යනු කුසල් අකුසල් කර්ම බවට පත් වූ මනෝසංචේතනා ආහාරයයි. 'තයෝ භවේ' යනු කාම භව ආදී තුන් භවයන්හි උපපත්තියයි. 'ස්ථිතිය පිණිස' සහ 'අනුග්‍රහය පිණිස' යනුවෙන් ද කියන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම් 'උත්පත්තිය පිණිස' යැයි ද කිව හැකි බව අදහස් වේ.

‘‘ทุพฺพลกิจฺจฏฺฐานวตฺถุกตฺตา’’ติ ทุพฺพลกิจฺจตฺตา ทุพฺพลฏฺฐานตฺตา ทุพฺพลวตฺถุกตฺตา. ‘‘อภินิปาต มตฺตานิ โหนฺตี’’ติ ทสฺสน สวนาทิ มตฺตานิ [Pg.239] โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิตกฺก ปจฺฉิมกํ ฌานํ’’ติ ฌานานิ นาม วิตกฺกสฺส ปจฺฉานุคตํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุปญฺจวิญฺญาเณสุ. ‘‘ตา’’ติ เวทนา เอกคฺคตา. ‘‘ตํ’’ติ ฌานกิจฺจํ. เอกคฺคตา พลวตี น โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มคฺคินฺทฺริย พลภาวายา’’ติ มคฺคินฺทฺริย พลภาวตฺถาย. โลกุตฺตรวิปากานิ ชวนกิจฺจานิ จ สาธิปติกานิ จ โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ติภูมกานี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุโพธํ.

කෘත්‍යය, ස්ථානය සහ වස්තුව දුබල බැවින් 'දුබ්බල කිච්චට්ඨාන වත්ථුකත්තා' නම් වේ. 'අභිනිපාත මත්තානි හොන්ති' යනු දැකීම, ඇසීම ආදිය මාත්‍රයක් පමණක් වන බව අදහස් වේ. 'විතක්ක පච්ඡිමකං ඣානං' යනු ධ්‍යානයන් විතර්කයට අනුව පවතින්නේය යන්නයි. 'තත්ථා' යනු එම පංච විඤ්ඤාණයන්හි ය. 'තා' යනු වේදනා සහ ඒකාග්‍රතා යන ධර්මයන්ය. 'තං' යනු ධ්‍යාන කෘත්‍යයයි. ඒකාග්‍රතාව බලවත් නොවේ යනු සම්බන්ධයයි. 'මග්ගින්ද්‍රිය බලභාවායා' යනු මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලවත් බව පිණිසයි. ලෝකෝත්තර විපාක සිතුවිලි සහ ජවන කෘත්‍යයන් අධිපති ධර්මයන් සහිත වන බැවින් 'තිභූමකානී' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

มิสฺสกสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

මිශ්‍රක සංග්‍රහ විස්තරය නිමාවට පත් විය.

๑๖๔. โพธิปกฺขิยสงฺคเห. ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติ เอตฺถ ปสทฺโท ปมุขตฺโถ ปธานตฺโถติ อาห ‘‘ปมุขา ปธานา หุตฺวา’’ติ. ฐาสทฺโท คตินิวตฺติ อตฺโถติ อาห ‘‘จิตฺตคมนํ นิวตฺเตตฺวา ปวตฺตนฺตี’’ติ. ‘‘กาเย อนุปสฺสนา’’ติ กาเย ปวตฺตา อนุปสฺสนา. ปุนปฺปุนํ ปสฺสนฺติ โยคิโน เอตายาติ อนุปสฺสนา. กตมํ ปสฺสนฺตีติ อาห ‘‘อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺสา’’ติอาทึ. กถญฺจตํ ปสฺสนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ ตํ กายภาเวนา’’ติอาทิ. อิทานิ ปุนปฺปุน สทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาวา’’ติอาทิมาห. เวทนานุ ปสฺสนาทีสุปิ เอเสวนโย. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา, สกลสฺส รูปกายสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ยทิ เอวนฺติอาทีสุ. ‘‘อิตราปิ สิทฺธา’’ติ กายานุปสฺสนาทโยปิ สิทฺธา. กสฺมา, ธมฺมานุปสฺสนาย อนฺโตคธตฺตา. ‘‘ตถา อนุปสฺสนฺตสฺสา’’ติ รูปฺปนลกฺขณโต อนุปสฺสนฺตสฺส. ‘‘ตํ ตํ สมูหภูตรูปธมฺมวเสนา’’ติ อสฺสาสปสฺสาสาทิ สมูหภูตสฺส รูป ธมฺมสฺส วเสน. ‘‘สุภาทิวิปลฺลาสสฺสา’’ติ สุภ สุข นิจฺจวิปลฺลาสสฺส. ‘‘โอฬาริกสฺสา’’ติ สุปากฏวเสน โอฬาริกสฺส. ‘‘อตฺตูปนิพนฺธา’’ติ อตฺเตน อุปนิพนฺธา, ปฏิพทฺธา.

164. බෝධිපාක්ෂික සංග්‍රහයෙහි; 'සතිපට්ඨාන' යන මෙහි 'ප' ශබ්දය ප්‍රමුඛ හෝ ප්‍රධාන අර්ථය දෙයි. එබැවින් 'ප්‍රමුඛව, ප්‍රධාන වී' යැයි පැවසුහ. 'ට්ඨා' ශබ්දය ගමන නැවැත්වීමේ අර්ථය දෙන බැවින් 'සිතේ විසිරී යාම නවත්වා පවතින' යැයි වදාළහ. 'කායේ අනුපස්සනා' යනු කය කෙරෙහි පවතින අනුපස්සනාවයි. යෝගාවචරයා මෙයින් නැවත නැවත බලන බැවින් 'අනුපස්සනා' නම් වේ. කුමක් බලන්නේද යන්නට 'ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ආදියේ' යනාදිය වදාළහ. එය බලන්නේ කෙසේද යන්න 'එම එම කයෙහි ස්වභාවයෙන්' යනාදී ලෙස පවසන ලදී. දැන් 'යාව' යනාදියෙන් 'නැවත නැවත' යන වචනයේ අර්ථය දක්වයි. වේදනානුපස්සනා ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. එය යහපත් නොවේ. මන්දයත්, සමස්ත රූප කායම මෙහි අදහස් කරන බැවිනි. මෙහි සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. 'යදි ඒවං' යනාදියේ දී; 'ඉතරාපි සිද්ධා' යනු කායානුපස්සනා ආදිය ද සිද්ධ වේ යන්නයි. මන්දයත්, ඒවා ධම්මානුපස්සනාවට ඇතුළත් වන බැවිනි. 'තථා අනුපස්සන්තස්ස' යනු රූපණය වන (වෙනස් වන) ලක්ෂණයෙන් බලන්නාට යන්නයි. 'තං තං සමූහභූත රූපධම්ම වසේන' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ආදී සමූහයක් වූ රූප ධර්මයන්ගේ වශයෙන් යන්නයි. 'සුභාදි විපල්ලාසස්ස' යනු සුභ, සුඛ, නිත්‍ය යන විපල්ලාසයන්ගේ (වැරදි වැටහීම්වල) යන්නයි. 'ඕළාරිකස්ස' යනු ඉතා ප්‍රකට බැවින් දළ වූ ස්වභාවයයි. 'අත්තූපනිබන්ධි' යනු තමා හා බැඳී පවත්නා යන්නයි.

‘‘กามํ’’ติ เอกนฺเตน. อุปสุสฺสตูติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยนฺตํ’’ติ ฌานาภิญฺญา มคฺคผลนิพฺพานํ. ‘‘วีริยสฺส สณฺฐานํ’’ติ วีริยคมนสฺส วีริยปฺปวตฺตนสฺส นิวตฺติวเสน สณฺฐานํ. อุปฺปนฺนสทฺเทน อตีต กิเลสาปิ [Pg.240] ปจฺจุปฺปนฺน กิเลสาปิ คเหตพฺพา โหนฺตีติ อาห ‘‘อสุกสฺมึ กาเล’’ติอาทึ. ‘‘มยฺหํ อุปฺปนฺนํ’’ติ อิทานิ อุปฺปนฺนํ. ‘‘ปหานายา’’ติ เอตฺถ สมุจฺเฉทปฺปหานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อนุปฺปาท ธมฺมตาปาทนกรณตฺถํ’’ติ. ตตฺถ อนุปฺปาโท ธมฺโม เยสํ เต อนุปฺปาท ธมฺมา. มคฺเคน ปหีนา อกุสล ธมฺมา. อนุปฺปาท ธมฺมานํ ภาโวติ วิคฺคโห. อนุปฺปาท ธมฺมตาย อาปาทนํ. ตสฺส กรณนฺติ สมาโส. ‘‘ทิสฺวา’’ติ เตสํ อุปฺปตฺติ วตฺถุํ ทิสฺวา. ‘‘ปจฺจยสมุจฺฉินฺทนตฺถํ’’ติ ปจฺจยภูตสฺส อนุสยสฺส สมุจฺฉินฺทนตฺถํ. ‘‘อปตฺตา’’ติ อิทานิ อปตฺตา. ‘‘สมเย’’ติ พุทฺธุปฺปาทนวมกฺขเณ. ‘‘นิยามํ น โอกฺกมนฺตี’’ติ อริยมคฺคสงฺขาตํ สมฺมตฺตนิยามํ น โอกฺกมนฺติ. นปฺปวิสนฺติ. กิเลเสหิ อโกเปตพฺพตาย อกุปฺโป ธมฺโม ยสฺสาติ อกุปฺป ธมฺโม. ขีณาสโว. อกุปฺป ธมฺมสฺส ภาโว อกุปฺป ธมฺมตา. อรหตฺต ผลํ. ‘‘เตสํ’’ติ กุสลานํ ธมฺมานํ. อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ ปหานายาติ กตฺวา วิสุทฺธิธมฺเมสุ โยคํ กโรนฺตสฺส อนุกฺกเมน ภาวนา กมฺเม มตฺถกํ ปตฺเตอาทิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนาปิ ปาปกา ปหิยฺยนฺติ. อนุปฺปนฺนาปิ นุปฺปชฺชนฺติ. อนุปฺปนฺนาปิ กุสลา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปนฺนาปิ ภาวนา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอสนโย อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อนุปฺปาทายาติอาทีสุ. เอวํ จตูสุ มุเขสุ เอเกกมุเขนปิ สมฺมา ปทหนฺตสฺส สมฺมปฺปธานํ จตุกิจฺจสาธกํ โหติ. เตนาห ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทึ.

‘කාමං’ යනු ඒකාන්තයෙන්මය. ‘උපසුස්සතූ’ (වියළේවා) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යන්තං’ යනු ධ්‍යාන, අභිඥා, මාර්ග, ඵල හා නිවනයි. ‘වීරියස්ස සණ්ඨානං’ යනු වීර්යයේ ගමන හෙවත් වීර්යය පැවැත්ම නැවැත්වීමයි. ‘උප්පන්න’ යන වචනයෙන් අතීත කෙලෙස් මෙන්ම වර්තමාන කෙලෙස් ද ගත යුතු බැවින් ‘අසවල් කාලයේ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘මය්හං උප්පන්නං’ යනු දැන් මා තුළ හටගත් යන්නයි. ‘පහානායා’ යන මෙහි සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය අදහස් කරන බැවින් ‘නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීම සඳහා’ යැයි වදාළහ. එහි නූපදින ස්වභාවය ඇත්තේ යම් ධර්මයන්ට ද ඔවුහු ‘අනුප්පාද ධම්මා’ නම් වෙති. එනම් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ අකුසල ධර්මයන්ය. නූපදින ස්වභාවය ‘අනුප්පාද ධම්මතා’ නම් වේ. එය සිදු කිරීම ‘ආපාදනකරණං’ යන්නයි. ‘දිස්වා’ යනු ඔවුන්ගේ උපතට හේතුව දැක යන්නයි. ‘පච්චයසමුච්ඡින්දනත්ථං’ යනු ප්‍රත්‍ය වූ අනුශයයන් මුළුමනින්ම සිඳලීම පිණිසයි. ‘අපත්තා’ යනු දැනට පැමිණ නැති යන්නයි. ‘සමයේ’ යනු බුද්ධෝත්පාද වැනි නව අක්ඛණයන්හිදී ය. ‘නියාමං න ඔක්කමන්ති’ යනු ආර්ය මාර්ගය සංඛ්‍යාත සම්මත්ත නියාමයට නොපැමිණෙති හෙවත් ඇතුළු නොවන බවයි. කෙලෙසුන්ගෙන් කෝප කළ නොහැකි බැවින් ‘අකුප්ප ධර්ම’ ඇත්තේ යමෙකුට ද ඔහු ‘අකුප්ප ධම්ම’ හෙවත් රහතන් වහන්සේය. අකුප්ප ධර්මයාගේ ස්වභාවය ‘අකුප්ප ධම්මතා’ හෙවත් අර්හත් ඵලයයි. ‘තේසං’ යනු එම කුසල ධර්මයන්ගේ ය. උපන්නා වූ පාප ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා විශුද්ධි ධර්මයන්හි යෝගය වඩන්නාට, අනුක්‍රමයෙන් භාවනාව මුදුන්පත් වූ විට, ආරම්භයේ සිට උපන්නා වූ පාපයෝ ද ප්‍රහීණ වෙති. නූපන්නා වූ පාපයෝ ද නූපදිති. නූපන් කුසලයෝ උපදිති. උපන් කුසලයෝ ද භාවනාව සම්පූර්ණ වීම කරා යති. නූපන් අකුසල් නූපදවීම පිණිස යනාදී තැන්හි ක්‍රමය මෙයයි. මෙසේ සතර ආකාරයකින් එක් එක් ආකාරයකින් හෝ මැනවින් උත්සාහ කරන්නාට සම්මප්පධානය සතර කෘත්‍යයන්ම සාධනය කරයි. ඒ නිසා ‘එතේසු පනා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

อภิวิสิฏฺเฐน ธมฺมววตฺถานญฺญาเณน ญาตพฺพา สพฺเพ ปรมตฺถ ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา นาม. ‘‘อภิญฺญา สิทฺธี’’ติ อภิชานน กิจฺจสิทฺธิ. วิสุํ วิสุํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ญาตพฺพา จตุสจฺจ ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา นาม. เตหิ ทุกฺขสจฺจ ธมฺมา ปริญฺญาตพฺพภาเวน, สมุทย สจฺจ ธมฺมา ปหาตพฺพ ภาเวน, นิโรธสจฺจ ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพ ภาเวน, มคฺคสจฺจ ธมฺมา ภาเวตพฺพภาเวน ญาตพฺพา โหนฺตีติ. ‘‘ภาวนาสิทฺธี’’ติ ภาวนากิจฺจ สิทฺธิ. ตํ สํยุตฺตเก อิมายปาฬิยา สเมตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิภงฺเค ปนา’’ติ อิทฺธิปาทวิภงฺเค ปน. ‘‘จิตฺต เจตสิกราสี’’ติ สห ปุพฺพภาคภาวนาย อุตฺตริ มนุสฺส ธมฺมปริยา ปนฺนา [Pg.241] จิตฺตเจตสิกราสิ. ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติ วิภงฺเค ตสฺมึ อุตฺตรจูฬภาชนีเย ปน. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ สงฺคเห.

අතිවිශිෂ්ට වූ ධර්ම විනිශ්චය ඥානයෙන් දත යුතු වූ සියලු පරමාර්ථ ධර්මයෝ ‘අභිඥෙය්‍ය’ නම් වෙති. ‘අභිඥා සිද්ධි’ යනු වටහා ගැනීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වීමයි. වෙන් වෙන් වශයෙන් පිරිසිඳ දත යුතු වූ සතර සත්‍ය ධර්මයෝ ‘පරිඥෙය්‍ය’ නම් වෙති. ඒ සතර සත්‍යයන් අතරින් දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දත යුතු බැවින් ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කළ යුතු බැවින් ද, මාර්ග සත්‍යය වැඩිය යුතු බැවින් ද දත යුතු වන්නේය. ‘භාවනා සිද්ධි’ යනු භාවනා කෘත්‍යයෙහි සිද්ධියයි. එය සංයුත්ත නිකායේ මෙම පාළිය හා සැසඳෙන්නේ යැයි සම්බන්ධයයි. ‘විභංගයෙහි පනා’ යනු ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි යන්නයි. ‘චිත්ත චෛතසික රාශිය’ යනු පූර්වභාග භාවනාව සමඟ උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයට ඇතුළත් වූ චිත්ත චෛතසික සමූහයයි. ‘එහි පනා’ යනු විභංගයෙහි ඒ උත්තරචූළ භාජනීයයෙහි යන්නයි. ‘මෙහි’ යනු මෙම සංග්‍රහයෙහි යන්නයි.

จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ นาม พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต. ธมฺเม, สงฺเฆ, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโตติ เอวํ วุตฺตานิ โสตาปตฺติยา องฺคานิ. ตตฺถ ‘‘อริยกนฺเตหี’’ติ อริยชเนหิ กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ. ‘‘สีเลหี’’ติ ปญฺจนิจฺจสีเลหิ, อาชีวฏฺฐมกสีเลหิ วา. ‘‘สมฺมปฺปธาเนสู’’ติ สมฺมปฺปธานกิจฺเจสุ.

සෝතාපත්ති අංග සතර නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වීම, ධර්මය කෙරෙහි ද, සංඝයා කෙරෙහි ද අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වීම සහ ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන ශීලයන්ගෙන් යුක්ත වීම යනුවෙන් වදාරන ලද සෝතාපත්ති අංගයන් ය. එහි ‘ආර්ය කාන්ත’ යනු ආර්යයන් විසින් කැමති වන ලද, ඉච්ඡා කරන ලද යන්නයි. ‘ශීලයන්ගෙන්’ යනු පංච නිත්‍ය ශීලයෙන් හෝ ආජීවට්ඨමක ශීලයෙන් යන්නයි. ‘සම්මප්පධානියන්හි’ යනු සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය පිළිබඳ කෘත්‍යයන්හි යන්නයි.

‘‘โสฬสหิกิจฺเจหี’’ติ เอเกกสฺมึ สจฺเจ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา โสฬสหิ กิจฺเจหิ. ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, ติอาทีหิ โสฬสหิ อตฺเถหีติ วุตฺตํ โหติ. เต จ อตฺถา ปรโต อาคมิสฺสนฺติ. สติ เอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ วุตฺตํ, กถํ ปน สาสติ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ อาห ‘‘สาหี’’ติอาทึ. เอสนโย เสสโพชฺฌงฺเคสุปิ. ‘‘เตสุ ธมฺเมสู’’ติ อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺเมสุ. ‘‘ลีนสงฺโกจ โกสชฺชปกฺขํ’’ติ ลีนปกฺข สงฺโกจ ปกฺขโกสชฺช ปกฺขํ. ธุรํ สุฏฺฐุ ปคฺคณฺหาติ อุกฺขิปตีติ ธุรสมฺปคฺคโห. ‘‘ธุรํ’’ติ สมถธุรํ วิปสฺสนา ธุรญฺจ. ‘‘อรติ อุกฺกณฺฐ ปกฺขํ’’ติ อรติปกฺข นิพฺพิทาปกฺขํ. ธมฺเม รติ ธมฺมรติ. ธมฺเม นนฺที ธมฺมนนฺที. ธมฺเม อาราโม ธมฺมาราโม. ‘‘สารมฺโภ’’ นาม จิตฺตวิเหสา. ‘‘ทรโถ’’ นาม จิตฺตสนฺตาโป. สมาหิโต ภิกฺขเว ยถาภูตํ ปชานาติ ปสฺสตีติ วจนโต ปญฺญาย สมาธิ ปาทกตา ปากฏาติ วุตฺตํ ‘‘ตสฺสา’’ติอาทึ. สมํ อวิสมํ อตฺตโน กิจฺจํ วหติ สีเลนาติ สมวาหี. สมวาหิสฺส ภาโว สมวาหิตา.

‘දහසය වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන්’ යනු එක් එක් සත්‍යයක් කෙරෙහි සතර බැගින් ගෙන කරන ලද දහසය වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන් යන්නයි. පෙළීම යන අර්ථය, සංඛත යන අර්ථය ආදී වශයෙන් වූ දහසය වැදෑරුම් අර්ථයන්ගෙන් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ඒ අර්ථයන් මතු ඉදිරියට පැමිණෙන්නේය. සතිය (සිහිය) ම සම්බොජ්ඣංගය යැයි පවසන ලදී. කෙසේ නම් සිහිය සම්බෝධිය ඇති කරන්නේදැයි ‘සා හි’ යනාදිය පැවසීය. මෙම ක්‍රමය සෙසු බොජ්ඣංගයන්හි ද දත යුතුය. ‘ඒ ධර්මයන්හි’ යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘ලීන-සංකෝච-කෝසජ්ජ පක්ෂය’ යනු හැකිළුණු ස්වභාවය හා අලස බව සහිත පාර්ශ්වයයි. ධුරය (වගකීම) මැනවින් දරයි ද, ඔසවයි ද එහෙයින් එය ‘ධුරසම්පග්ගහ’ නම් වේ. ‘ධුරය’ යනු සමථ ධුරය හා විපස්සනා ධුරයයි. ‘අරති උක්කණ්ඨ පක්ෂය’ යනු නොඇල්ම හා කලකිරීම සහිත පාර්ශ්වයයි. ධර්මයෙහි ඇල්ම ‘ධර්ම රති’ නම් වේ. ධර්මයෙහි සතුට ‘ධර්ම නන්දි’ නම් වේ. ධර්මයෙහි ඇලී වාසය කිරීම ‘ධර්මාරාම’ නම් වේ. ‘සාරම්භය’ යනු සිත වෙහෙසට පත්වීමයි. ‘දරථය’ යනු සිතෙහි හටගන්නා දැවීමයි. ‘මහණෙනි, සමාහිත තැනැත්තා තතු පරිදි දනී, දකියි’ යන වචනයට අනුව ප්‍රඥාවට සමාධිය පාදක වන බව ප්‍රකට බැවින් ‘තස්සා’ යනාදිය පවසන ලදී. තමාගේ කෘත්‍යය ශීලයෙන් යුක්තව සමව (නොපිරිහෙලා) දරයි යන අර්ථයෙන් ‘සමවාහී’ නම් වේ. සමවාහී බව ‘සමවාහිතා’ නම් වේ.

สา ปน จตุพฺพิธา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺสา’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา. ‘‘วิสาขา’’ติ อาลปน ปทํ. ‘สพฺเพ โลกุตฺตเร โหนฺตี’ติ วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต ปน สตฺตตึสปฺปเภทา’’ติอาทิมาห. น วฏฺฐานานิ อสฺส อตฺถีติ นวฏฺฐานิกํ. ‘‘โลกุตฺตเร’’ติ โลกุตฺตร จิตฺเต. ‘‘อตฺตปฺปฏิปกฺขานํ’’ติ อตฺตนา อุชุปฺปฏิปกฺขานํ. ‘‘เต’’ติ โพธิปกฺขิย ธมฺมา. เอเตน ทสฺเสตีติ [Pg.242] สมฺพนฺโธ. ‘‘กุณฺฑลิยา’’ติ เอวํ นามกํ พฺราหฺมณํ อาลปติ. ‘‘วิชฺชา’’ติ มคฺควิชฺชา. ‘‘วิมุตฺตี’’ติ ผลวิมุตฺติ.

ඇය (එම සම්මා දිට්ඨිය) සතර වැදෑරුම් වේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘තස්සා’ යනු සම්මා දිට්ඨියටයි. ‘විසාඛා’ යනු ඇමතීමේ පදයකි. ‘සියල්ල ලෝකෝත්තර වේ’ යන වචනයෙහි සම්බන්ධය දැක්වීමට ‘ඒවා සත්තිස් වැදෑරුම් වේ’ යනාදිය පැවසීය. නැවතී සිටින ස්ථාන (භවයන්) ඇයට නැත යන අර්ථයෙන් ‘නවට්ඨානික’ නම් වේ. ‘ලෝකෝත්තර’ යනු ලෝකෝත්තර සිතෙහි යන්නයි. ‘තමන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ’ යනු තමන්ට ඍජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ධර්මයන්ටයි. ‘තේ’ යනු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝය. මෙයින් දක්වයි යන්න සම්බන්ධයයි. ‘කුණ්ඩලිය’ යන නම ඇති බ්‍රාහ්මණයා අමතයි. ‘විජ්ජා’ යනු මාර්ග ඥානයයි. ‘විමුක්ති’ යනු ඵල විමුක්තියයි.

โพธิปกฺขิยานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

බෝධිපාක්ෂික ධර්ම විස්තරය නිමාවට පත් විය.

๑๖๕. สพฺพสงฺคเห. ‘‘ปญฺจราสโย’’ติ ปญฺจสงฺคหา. ‘‘อตีตาทิเภทภินฺนานํ’’ติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนเภเทน, อชฺฌตฺต พหิทฺธาเภเทน, โอฬาริกสุขุมเภเทน, หีนปณีตเภเทน, ทูรสนฺติกเภเทน จ ภินฺนานํ. ‘‘อุปปตฺติ ทฺวาเรสู’’ติ จกฺขาทิ ทฺวาเรสุ. ‘‘กมฺมทฺวาเรสู’’ติ กายกมฺมทฺวาราทีสุ. ‘‘สงฺคมฺมา’’ติ สงฺคนฺตฺวา. ‘‘สมาคมฺมา’’ติ สมาคนฺตฺวา. ‘‘สาธารณ กิจฺจานิ วา’’ติ สพฺพิริยาปเถหิ สาธารณ กิจฺจานิวา. ปาฬิปาเฐ. ‘‘กิญฺจา’’ติ กสฺมา จ. ‘‘สงฺขาเรวเทถา’’ติ สงฺขารา สงฺขารา อิติ ตุมฺเห วเทถ. ‘‘กิญฺจสงฺขตํ’’ติ กตมญฺจสงฺขตํ. ‘‘รูปํ รูปตฺถายา’’ติ รูปวิกติยา ชาตตฺถาย รูปสงฺขาตํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. อุปโภโค นาม วตฺถาภรณาทิโก อนฺโตโภโค. ปริโภโค นาม มญฺจปีฐาทิโก พาหิร ปริโภโค. สมฺปรายิกญฺจ เวทนนฺติ อธิกาโร. เสเสสุปิ สญฺญาสงฺขาร วิญฺญาเณสุปิ. ‘‘ทานํ ทานตฺถายา’’ติ ทานปุญฺญสฺส ชาตตฺถาย. ทานสงฺขาตํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. อถวา ทานสฺส อตฺโถ ทานตฺโถ. ‘‘อตฺโถ’’ติ จ วิปากตฺโถ ผลตฺโถ. ทานวิปากตฺถาย ทานผลตฺถาย ทานปุญฺญสงฺขาตํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘อนุยุญฺชนฺตา’’ติ วิปสฺสนา กมฺมํ อนุยุญฺชนฺตา. ‘‘ตีสุ ธมฺเมสุ กิลมิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ. กถํ กิลมิสฺสนฺตีติ อาห ‘‘ตถาหิ ยถา’’ติอาทึ. ‘‘สุขสญฺญิเตสุ ปฏิสรเณสู’’ติ จิตฺตสาตจิตฺตรติ ปฏิลาภตฺถาย ปฏิสรเณสุ อารมฺมเณสุ. ‘‘ตาหี’’ติ สมฺปตฺตีหิ. ‘‘ตา’’ติ สมฺปตฺติโย. ปรมุกฺกํสคตํ สุขสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ตตฺถ ทุกฺขานุปสฺสนาญาณํ อติเรกตรํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ตทตฺถาย ภควา ตํ เวทนํ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธ [Pg.243] เทสนํ เทเสตีติ อธิปฺปาโย. เอสนโย ปรตฺถปิ. ‘‘ญาณสมฺมตํ’’ติ ปุถุชฺชเนหิ ญาณสมฺมตํ. ‘‘ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา’’ติ โลเก วิญฺญุตฺตํ ปรมํ โหติ, ตสฺมา วิชานนํ ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา. เสสเมตฺถ สุปากฏํ. ‘‘ยตฺถภุญฺชตี’’ติอาทีสุ. ‘‘ยตฺถ ภุญฺชตี’’ติ ยสฺมึ ภาชเน ภุญฺชติ. ‘‘ยญฺจ ภุญฺชตี’’ติ ยญฺจ โภชนํ ภุญฺชติ. ‘‘เยน จ ภุญฺชตี’’ติ เยนพฺยญฺชเนน ภุญฺชติ. ‘‘โย จ โภชโก’’ติ สมีเป ฐตฺวา ปริเวสโก. ‘‘โย จ ภุญฺชิตา’’ติ โย จ ภุญฺชโก.

165. සියලු සංග්‍රහයන්හි, ‘පංච රාශයෝ’ යනු පංච සංග්‍රහයන්ය. ‘අතීතාදි භේදයෙන් භින්න වූ’ යනු අතීත, අනාගත, වර්තමාන භේදයෙන් ද, ආධ්‍යාත්මික බාහිර භේදයෙන් ද, ඕලාරික සුඛුම භේදයෙන් ද, හීන ප්‍රණීත භේදයෙන් ද, දූර සන්තික භේදයෙන් ද වෙන් වූ යන්නයි. ‘උප්පත්ති ද්වාරයන්හි’ යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්හි ය. ‘කර්ම ද්වාරයන්හි’ යනු කාය කර්ම ද්වාර ආදියෙහි ය. ‘සංගම්ම’ යනු එක් වී යන්නයි. ‘සමාගම්ම’ යනු රැස් වී යන්නයි. ‘සාධාරණ කෘත්‍යයන් හෝ’ යනු සියලු ඉරියව්වලට පොදු වූ කෘත්‍යයන් හෝ යන්නයි. පාළි පාඨයෙහි, ‘කිඤ්චා’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා ද යන්නයි. ‘සංඛාර යැයි කියව්’ යනු ‘සංස්කාර, සංස්කාර’ යැයි ඔබලා කියන්න යන අර්ථයයි. ‘කිමෙක් ද සංඛතය’ යනු කවරක් ද ඒ සංඛතය යන්නයි. ‘රූපය රූප බව පිණිස’ යනු රූපයෙහි වෙනස් වීම් ඇති වීම පිණිස රූපය යැයි කියනු ලබන සංඛතය (සංස්කෘත ධර්මය) සකස් කරති යනු අර්ථයයි. ‘උපභෝග’ යනු වස්ත්‍ර ආභරණ ආදී අභ්‍යන්තර පරිභෝජනයයි. ‘පරිභෝග’ යනු ඇඳ පුටු ආදී බාහිර පරිභෝජනයයි. මතු භවයට අයත් වේදනාව ද මෙයට ඇතුළත් වේ. සෙසු සංඥා, සංස්කාර, විඥාන යන ධර්මයන්හි ද එසේමය. ‘දානය දාන බව පිණිස’ යනු දානමය පින ඇති වීම පිණිස දානය නම් වූ සංඛතය සකස් කරති යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් දානයෙහි අර්ථය ‘දානත්ථ’ නම් වේ. ‘අර්ථ’ යනු විපාක අර්ථය හා ඵල අර්ථයයි. දාන විපාකය පිණිස, දාන ඵලය පිණිස දානමය පින නම් වූ සංඛතය සකස් කරති යනු අර්ථයයි. සෙසු කරුණුවල ද මෙසේමය. ‘යෙදෙමින්’ යනු විපස්සනා කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙමින් යන්නයි. ‘ධර්මයන් තිදෙනෙකු කෙරෙහි ක්ලාන්ත වන්නාහ’ යැයි පවසන ලදී. කෙසේ ක්ලාන්ත වන්නේදැයි ‘තථාහි යථා’ යනාදිය පැවසීය. ‘සැප යැයි සම්මත සරණ (පිහිට) වල’ යනු සිතෙහි සතුට හා ප්‍රීතිය ලැබීම පිණිස වූ අරමුණු වල යන්නයි. ‘තාහි’ යනු ඒ සම්පත්වලින් යන්නයි. ‘තා’ යනු ඒ සම්පත්තීන් ය. පරම උත්කර්ෂයට පත් වූ සැප යැයි සම්මත ස්ථානයක් වෙයි. එබැවින් එහි දුක්ඛානුපස්සනා ඥානය වඩාත් වැඩියෙන් පැවැත්විය යුතු බැවින්, ඒ සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ වේදනාව වෙන් කොට එක් ස්කන්ධයක් ලෙස දක්වා ස්කන්ධ දේශනාව වදාළ සේක යනු අදහසයි. මෙම ක්‍රමය අනෙක් තැන්වල ද අදාළ වේ. ‘ඥාන සම්මත’ යනු පෘථග්ජනයන් විසින් ඥානය යැයි පිළිගන්නා ලද යන්නයි. ‘පරම ආත්මය කොට’ යනු ලෝකයෙහි විඥානය පරම (උතුම්) වේ, එබැවින් දැනගැනීම පරම ආත්මය කොට යන්නයි. මෙහි සෙසු කරුණු ඉතා පැහැදිලිය. ‘යම් තැනක අනුභව කරයි ද’ යනාදියෙහි, ‘යම් තැනක අනුභව කරයි ද’ යනු යම් භාජනයක අනුභව කරයි ද යන්නයි. ‘යමක් අනුභව කරයි ද’ යනු යම් භෝජනයක් අනුභව කරයි ද යන්නයි. ‘යමකින් අනුභව කරයි ද’ යනු යම් ව්‍යංජනයකින් අනුභව කරයි ද යන්නයි. ‘යමෙක් බෙදන්නා වේ ද’ යනු අසල සිට බෙදා දෙන්නාය. ‘යමෙක් අනුභව කරන්නා වේ ද’ යනු අනුභව කරන තැනැත්තාය.

‘‘สาสวา เอวา’’ติ สาสวา นาม โลกิย ธมฺมา. ‘‘อุสฺสาหนฺตา วิย โหนฺตี’’ติ อพฺยาปาร ธมฺมตฺตา วุตฺตํ. น หิ อพฺยาปาร ธมฺมานํ เอกนฺเตน อุสฺสาโห นาม อตฺถิ. ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต ผลตฺถาย อุสฺสาหนฺตา วิย โหนฺตีติ. ‘‘อากิริตฺวา’’ติ ปตฺถริตฺวา. เสสเมตฺถ สุโพธํ.

"ආසව සහිත වූ" යනු ලෞකික ධර්මයෝ ය. "උත්සාහවත් වන්නාක් මෙනි" යන්න කියන ලද්දේ ක්‍රියාකාරිකයෙකු නොමැති (නිර්ව්‍යාපාර) ධර්මතාවක් බැවිනි. මන්ද යත්, නිර්ව්‍යාපාර ධර්මයන්ට ඒකාන්තයෙන් ම උත්සාහයක් කියා දෙයක් නැත. ඵලයක් හටගන්වන බැවින්, ඵලය උදෙසා උත්සාහ කරන්නාක් මෙන් වෙති යනු මෙහි අදහසයි. "ආකිරිත්වා" යනු පතුරුවා යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි ය.

ธาตุสงฺคเห. ‘‘อตฺตโน เอว สภาวํ’’ติ อตฺตโน สภาวํ เอวาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อีหา จ พฺยาปาโร จา’’ติ อภิกฺกมามิ ปฏิกฺกมามีติอาทินา อุสฺสาโห จ, อภิกฺกมนาทิ พฺยาปาโร จ. ‘‘น จ ชีวโยคา’’ติ น จ โลกิยมหาชน สมฺมเตน ชีเวน ยุตฺตา. อฏฺฐกถาปาเฐ. ยายติ เอตฺถาติ ยนฺตํ. อุทุกฺขลํ. ยนฺต จกฺกยฏฺฐินาม ยนฺต จกฺกสมฺพนฺธา มุสลยฏฺฐิ. อรณี วุจฺจติ อคฺคินิพฺพตฺตกตฺถาย กตา ทฺเว สารฆฏิกา. อธรารณี นาม เหฏฺฐารณี. อุตฺตรารณี นาม อุทฺธารณี. ‘‘สลฺลมิวา’’ติ กณฺโฑวิย. ‘‘สูลมิวา’’ติ วิชฺฌนกทณฺโฑ วิย. ‘‘อาตุราวิยา’’ติ เตหิสลฺลสูเลหิ วิทฺธคิลานา วิย. อยถาภุจฺจ นิมิตฺตํ นาม อยถาภูตํ สตฺตปุคฺคลาทินิมิตฺตํ. ‘‘วนมิโค วิยา’’ติ ติณ รูเป ปุริส สญฺญาลาโภ วนมิโค วิย. ‘‘องฺคารกาสุยํ’’ติ องฺคารกูเป. ‘‘นานาวิธุปทฺทว นิมิตฺตโต’’ติ นานาวิธานํ อุปทฺทวานํ อุปฺปตฺติ ปจฺจยโต. ‘‘วนมกฺกโฏ วิยา’’ติ วนวานโร วิย. ทุกฺเขน ทมนํ อสฺสาติ ทุทฺทมโน. ‘‘อสฺสขฬุงฺโก’’ติ ทุฏฺฐ อสฺโส. ‘‘ยตฺถ กามนิปาติโต’’ติ ยสฺมึ ยสฺมึ อารมฺมเณ ปติตุํ กาเมติ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺถ นิปาติโต. ปุคฺคลวเส [Pg.244] อวตฺติตฺวา อารมฺมเณสุ ยทิจฺฉกํ นิปตนโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘รงฺคนโฏ วิยา’’ติ สมชฺชนฏโก วิย. สภาวโต อตฺถิ สํวิชฺชตีติ สนฺโต. ตโถติ จ อวิตโถติ จ อตฺถโต เอกํ. อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. นตฺถิ อญฺญถา อสฺสาติ อนญฺญถํ. ทุกฺขทุกฺขํ นาม กายิกทุกฺข เจตสิกทุกฺขํ. ‘‘กมฺมชานํ’’ติ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตา รูปานํ. ‘‘อุปฺปตฺติยา’’ติ อุปฺปาทตฺถาย. ‘‘ปเควา’’ติ ปุเรตรเมว. ‘‘อุปฺปนฺนํ ปี’’ติ อุปฺปนฺนมฺปิ จกฺขุ. ‘‘ปวตฺติยา’’ติ สนฺตานฏฺฐิติยา ฐิตตฺถาย. ‘‘ปฏิชคฺคน ทุกฺขํ’’ติ โสธน ทุกฺขํ. ปจฺจยเวกลฺลํ นาม อาหารจฺเฉทาทิกํ. นนุ ภิชฺชนภเยน ปเคว ปจฺจยสมฺปาทนํ นาม สงฺขาร ทุกฺขเมว สิยาติ. สจฺจํ. อิธ ปน อาสนฺเน ภิชฺชนนิมิตฺตํ ทิสฺวา กตํ ปจฺจย สมฺปาทนํ อธิปฺเปตํ. ‘‘รกฺขาวรณคุตฺติ สํวิธาน ทุกฺขํ’’ติ นานาภยโต รกฺขณสฺส จ อาวรณสฺส จ โคปนสฺส จ สํวิธาน ทุกฺขํ. ‘‘ตทุภเยน สเหว สิชฺฌตี’’ติ กสิโครกฺขาทีนิ สงฺขาร กมฺมานิ วา รกฺขาวรณ คุตฺติสํ วิธานาทีนิวา กโรนฺตานํ ตํ ทุกฺข ทุกฺขํ ตทุภเยน ทุกฺเขน สเหว สิชฺฌติ. ‘‘เตสํ’’ติ จกฺขาทีนิ อสฺสาเทนฺตานํ น มุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปวตฺติ นิโรธ ภูตสฺสา’’ติ ปวตฺติยา นิโรธ ภูตสฺส. ‘‘ตํ ปชหติ เยวา’’ติ ตํ โลภํ ปชหติเยว. ‘‘ยาวเทวา’’ติ อุปริมปริยนฺเตน. อหํ อสฺมีติ ปวตฺโต มาโน อสฺมิมาโน. ตสฺส สมุคฺฆาตนํ สมุจฺฉินฺทนํ. ‘‘ปริญฺญาเตสู’’ติ เตสุ อนุสยิตาย ตณฺหาย ปหานวเสน ปริญฺญาเตสุ. ‘‘ตพฺพิปรีเตน ปนา’’ติ ตโต วิปรีเตน ปน. อสฺมิมานสฺส อนธิฏฺฐานภูตาติอาทิ อตฺเถน. อนินฺทฺริยพทฺธ ธมฺมา นาม ปถวีปพฺพตาทีสุ ปวตฺตา รูป ธมฺมา.

ධාතුසංගහයෙහි: "තමාගේ ම ස්වභාවය" යනු තමාගේ සැබෑ ස්වභාවයමයි යන්න ද ගැළපේ. "උත්සාහය හා ක්‍රියාකාරීත්වය" යනු ඉදිරියට යාම, පසුපසට ඒම ආදියෙන් යුත් උත්සාහය සහ ඉදිරියට යාම ආදී ක්‍රියාකාරීත්වයයි. "ජීවය හා සම්බන්ධ නොවේ" යනු ලෝක සම්මත මහා ජනයා පිළිගත් 'ආත්මය' සමඟ සම්බන්ධ වූවක් නොවේ යන්නයි. අටුවා පාඨයෙහි: යමක් මෙහි යෙදවේ ද එය යන්ත්‍රයයි. එනම් වංගෙඩියයි. "යන්ත්‍ර චක්‍ර යෂ්ටිය" යනු යන්ත්‍ර චක්‍රයට සම්බන්ධ වූ මෝල් ගසයි. "අරණි" යනු ගිනි නිපදවීම සඳහා සාදන ලද හරය සහිත ලී කැබලි දෙකකි. "අධර අරණි" යනු පහතින් තබන ලී කැබැල්ලයි. "උත්තර අරණි" යනු ඉහළින් තබන ලී කැබැල්ලයි. "හීයක් මෙන්" යනු ඊතලයක් මෙනි. "උලක් මෙන්" යනු විදින දණ්ඩක් මෙනි. "රෝගීන් මෙන්" යනු එම හීවලින් හා උල්වලින් විදින ලද ගිලනුන් මෙනි. "අයථාභූච්ච නිමිත්ත" නම් යථාර්ථයක් නොවන සත්ත්ව පුද්ගල ආදී නිමිත්තයි. "වල් මුවෙකු මෙන්" යනු තණකොළ සහිත රූපයෙහි මිනිස් සංඥාව ලබන වල් මුවෙකු මෙනි. "අඟුරු වළෙහි" යනු ගිනි අඟුරු පිරුණු වළෙහි යන්නයි. "නානාවිධ උපද්‍රව නිමිත්තෙන්" යනු නානාවිධ උපද්‍රවයන්ගේ හටගැනීමට හේතු වීමෙනි. "වල් වඳුරෙකු මෙන්" යනු වනයේ වසන වඳුරෙකු මෙනි. දුකසේ දමනය කළ යුතු බැවින් "දුද්දමන" නම් වේ. "අස්සඛළුංකෝ" යනු නොහික්මුණු (නපුරු) අශ්වයා ය. "යම් අරමුණක වැටීමට කැමති ද" යනු යම් යම් අරමුණක වැටීමට කැමති වන්නේ ද, එහි ම වැටෙන්නා වූ යන්නයි. පුද්ගලයාගේ වසඟයෙහි නොපවතින්නා වූ අරමුණුවල තමාට රිසි සේ වැටෙන බැවින් මෙසේ කියන ලදී. "රංග නළුවෙකු මෙන්" යනු සමාජ නාට්‍ය සංදර්ශනයක නළුවෙකු මෙනි. ස්වභාවයෙන් ම පවතින බැවින් "සන්ත" නම් වේ. "තථ" (සැබෑ) සහ "අවිතථ" (අසත්‍ය නොවන) යන්න අර්ථය අතින් එකක් ම ය. වෙනත් ආකාරයක් යනු "අන්‍යථා" යි. වෙනත් ආකාරයක් නොමැති බැවින් "අනඤ්ඤථ" නම් වේ. "දුක්ඛ දුක්ඛය" නම් කායික දුක සහ චෛතසික දුකයි. "කර්මජ" යනු විපාක ස්කන්ධයන් හා කර්මජ රූපයන් ය. "උප්පත්තියා" යනු හටගැනීම පිණිසයි. "පගේව" යනු කලින් ම ය. "උපන් කල්හි ද" යනු උපන්නා වූ චක්ෂුස (ඇස) වුව ද යන්නයි. "පවත්තියා" යනු සන්තතිය පැවතීම හෙවත් පැවැත්ම පිණිසයි. "පටිජග්ගන දුක්ඛං" යනු පිරිසිදු කිරීමේ (නඩත්තු කිරීමේ) දුකයි. "ප්‍රත්‍ය විකල බව" යනු ආහාර සිඳී යාම ආදියයි. බිඳී යතැයි යන බියෙන් කලින් ම ප්‍රත්‍ය සම්පාදනය කිරීම 'සංඛාර දුක්ඛයක්' නොවේ දැයි ඇසිය හැකිය. එය සැබෑවකි. එහෙත් මෙහි අදහස් කරන්නේ මරණය අසන්නයේ දී බිඳී යන ලකුණු දැක කරනු ලබන ප්‍රත්‍ය සම්පාදනයයි. "රක්ෂණ ආවරණ ගුප්ති සම්විධාන දුක" යනු විවිධ බියෙන් ආරක්ෂා කිරීම, ආවරණය කිරීම සහ රැකබලා ගැනීම උදෙසා විධිවිධාන සැලසීමේ දුකයි. "එම දෙකම සමඟ සිද්ධ වේ" යනු ගොවිතැන් කිරීම, ගව පාලනය ආදී සංඛාර කර්මයන් හෝ රක්ෂණ ආවරණ ගුප්ති විධිවිධාන සැලසීම හෝ කරන්නන්ගේ එම දුක්ඛ දුක්ඛය එම දෙවදෑරුම් දුක සමඟ ම සිද්ධ වේ යන්නයි. "ඔවුන්ගේ" යනු ඇස ආදිය ආස්වාදය කරන්නන් (දුකෙන්) මිදෙන්නේ නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "පැවැත්ම නිරුද්ධ වූ" යනු පැවැත්ම නිරුද්ධ වන්නා වූ යන්නයි. "එය අත්හරින්නේ ම ය" යනු ඒ ලෝභය ම අත්හරින්නේ ය. "යාවදේව" යනු ඉහළ සීමාව දක්වා ය. "මම වෙමි" යයි පවතින මානය "අස්මිමානය" යි. එය මුලින් ම උදුරා දැමීම "සමුග්ඝාතනය" යි. "පරිඤ්ඤාතේසු" යනු එම අනුශය තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමේ වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගත් කල්හි යන්නයි. "එයට විරුද්ධ වශයෙන්" යනු ඊට වඩා වෙනස් වූ ආකාරයෙනි. අස්මිමානයට පදනම් නොවන බව ආදී අර්ථයෙනි. "අනින්ද්‍රිය බද්ධ ධර්ම" නම් පෘථිවිය, පර්වත ආදියෙහි පවතින (පණ නැති) රූප ධර්මයෝ ය.

สตฺเต อนุกฺกณฺฐมาเน กโรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. เตสํ สตฺตานํ. ทุชฺชโห นาม นตฺถิ. ตสฺมา โลโภเยว ทุกฺขสมุทยาริย สจฺจํ นามาติ โยชนา. สาสวา กุสลา กุสล ธมฺมา สมุทยสจฺจํ นาม, ทุกฺข สจฺจภูตานํ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตา รูปานํ สมุทยตฺตา สํวฑฺฒนตฺตา. มูลภาเวน วุตฺตา [Pg.245] ‘อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขารา’ติอาทีสุ. ‘‘นนฺทนสทิสํ’’ติ เทวโลเก นนฺทนวนุยฺยานสทิสํ. ‘‘อาทิปภวปธานภูตา’’ติ ทุกฺข ธมฺมานํ อาทิภูตา, ปภวภูตา, ปธานภูตา. ‘‘ปภวภูตา’’ติ จ ปถมุปฺปตฺติเหตุภูตา. ‘‘เตสํ’’ติ ทุกฺข ธมฺมานํ.

සත්ත්වයන් කලකිරීමට පත් නොකරයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "ඉති" යනු එබැවිනි. එම සත්ත්වයන්ට අත්හැරීමට අපහසු දෙයක් නැත. එබැවින් ලෝභය ම දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය නම් වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ආසව සහිත කුසල් හා අකුසල් ධර්මයන් සමුදය සත්‍යය නම් වේ. මන්ද යත්, දුක්ඛ සත්‍යය වූ විපාක ස්කන්ධයන් හා කර්මජ රූපයන්ගේ හටගැනීමට හා වර්ධනයට ඒවා හේතු වන බැවිනි. "අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා" යනාදී තැන්හි මේවා මූලික හේතු වශයෙන් පවසන ලදී. "නන්දන සදිසං" යනු දෙව්ලොව නන්දන උයන හා සමාන වූ යන්නයි. "ආදිපභවපධානභූතා" යනු දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ ආරම්භය වූ ද, උපත වූ ද, ප්‍රධාන හේතුව වූ ද යන්නයි. "පභවභූතා" යනු ප්‍රථම උත්පත්තියට හේතු වූ යන්නයි. "තේසං" යනු එම දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ ය.

‘‘กตฺถจี’’ติ กามภวาทีสุ กิสฺมิญฺจิภเว. ‘‘กทาจี’’ติ อตีตาทิกาเลสุ กิสฺมิญฺจิกาเล. ‘‘เกสญฺจี’’ติ เทวมนุสฺสาทีสุ สตฺเตสุ เกสญฺจิสตฺตานํ. ‘‘กุโตจี’’ติ พหูสุการเณสุ กุโตจิการณา. ‘‘กถญฺจี’’ติ เกนจิปกาเรน.

"කත්ථචි" යනු කාම භවය ආදී යම් කිසි භවයක යන්නයි. "කදාචි" යනු අතීතය ආදී යම් කිසි කාලයක යන්නයි. "කේසංචි" යනු දෙවි මිනිස් ආදී සත්ත්වයන් අතරින් යම් සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. "කුතෝචි" යනු බොහෝ වූ කරුණු අතරින් යම් කරුණක් නිසා යන්නයි. "කථංචි" යනු යම් කිසි ආකාරයකින් යන්නයි.

‘‘ปริณาโม’’ติ ปริณมนํ อญฺญถาภาโว. ‘‘ตํ สมงฺคีนํ’’ติ เตหิ จกฺขาทีหิ สมงฺคีนํ ปุคฺคลํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘อาทิตฺตํ’’ติอาทีปิตํ สมุชฺชลนฺตํ. ‘‘เกนา’’ติ กรณภูเตน เกน อคฺคินา. ตถา อริยมคฺโค วิปริณาม ธมฺโม จ โหติ. โสวิปริณาม ทุกฺเขนปิ ปุคฺคลํ ภุสํ ปีเฬติเยวาติ โยชนา. ‘‘นา’’ติ น สิยา. สมนํ วูปสมนํ สนฺติ. สพฺพทุกฺขานํ สนฺตีติ วิคฺคโห. สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺสา’’ติ อริยมคฺคสฺส. ‘‘ปวตฺตมานา จา’’ติ สนฺตติฐิติวเสน วตฺตมานา จ. ‘‘มหนฺตํ ปริฬาหทุกฺขํ’’ติ โสก ปริเทว ทุกฺข โทมนสฺสุปายาสานํ ปวตฺติวเสน มหนฺตํ ปริฬาห ทุกฺขํ. นิพฺพานสฺส อนุปฺปาท ธมฺมตฺตา อุปฺปาทตฺถาย ปจฺจโย นาม นตฺถิ. ตถา อปฺปวตฺติ ธมฺมตฺตา ปวตฺตตฺถาย. สมฺปาปุณิตพฺพตฺตา ปน สมฺปาปนตฺถาย ปจฺจโย อตฺถีติ อาห ‘‘สมฺปาปก ปจฺจยาภิสงฺขรณเลสํ’’ติ. สมฺปาปก ปจฺจยา นาม อริย มคฺโค จ ตสฺส ปจฺจยา จ.

"පරිණාමෝ" යනු වෙනස් වීම හෙවත් අන්‍යථා ස්වභාවයට පත්වීමයි. "තං සමංගීනං" යනු එම ඇස ආදියෙන් යුක්ත පුද්ගලයාටයි. පාළි පාඨයෙහි "ආදිත්තං" යනු ඇවිළෙන හෙවත් දැල්වෙන යන්නයි. "කේන" යනු කවර වූ ගින්නකින් ද යන්නයි. එමෙන්ම ආර්ය මාර්ගය ද විපරිණාම ධර්මයක් වෙයි. එම විපරිණාම දුකෙන් ද පුද්ගලයා දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් කරන්නේ ම ය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "න" යනු (එසේ) නොවිය යුතු ය යන්නයි. "සමනං" යනු සන්සිඳීම හෙවත් ශාන්තියයි. සියලු දුක් සන්සිඳීම යනු එහි විග්‍රහයයි. "සබ්බං" යනු සියලු වෘත්ත දුක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "තස්සා" යනු ආර්ය මාර්ගයටයි. "පවත්තමානා ච" යනු සන්තති වශයෙන් පවතින්නා වූ යන්නයි. "මහන්තං පරිළාහ දුක්ඛං" යනු සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයන්ගේ පැවැත්ම නිසා ඇති වන මහත් වූ දැවිලි සහගත දුකයි. නිවන අනුප්පාද (නොහටගන්නා) ධර්මයක් බැවින් එහි හටගැනීම පිණිස ප්‍රත්‍යයක් නැත. එමෙන්ම එය පැවැත්මක් නොමැති (අප්‍රවෘත්ති) ධර්මයක් බැවින් පැවැත්ම පිණිස ද ප්‍රත්‍යයක් නැත. එහෙත් එයට පැමිණිය යුතු බැවින්, එයට පමුණුවන අර්ථයෙන් "සම්පාපක පච්චයාභිසංඛරණලේසං" යනුවෙන් පවසන ලදී. සම්පාපක ප්‍රත්‍යයන් නම් ආර්ය මාර්ගය සහ එහි ප්‍රත්‍යයන් ය.

ภวาภวสงฺขาตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ เอว. อนุปุนปฺปุนํ ปทียเต อนุปฺปทานํ. ‘‘นิยฺยาตนฏฺโฐ’’ติ หนฺท คณฺหาติ สมฺปฏิจฺฉาปนฏฺโฐ. ‘‘ตโต’’ติ วฏฺฏทุกฺขโต. ‘‘มุจฺจนูปายสฺสา’’ติ ทานสีลนิกฺขมาทิกสฺส มุจฺจนูปายสฺส. ‘‘นิสฺสรณวิมุตฺติยา’’ติ นิสฺสรณ สงฺขาตาย วิมุตฺติยา. สงฺขาร ทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐ. ‘‘สมฺโมหสฺส ปหานวเสนา’’ติ เอเตน อิธ ทสฺสนํ นาม อิโต ปฏฺฐาย จตูสุ สจฺเจสุ อสมฺโมห ภาวปตฺติ เอว อาโลกปตฺติ เอว วุจฺจตีติ ทสฺเสติ[Pg.246]. เตนาห ‘‘ปฏิวิชฺฌนฏฺโฐ’’ติ. ตณฺหาย ทาโส ตณฺหาทาโส. ตณฺหาทาสสฺส ภาโว ตณฺหาทาสพฺยํ. ปรวสโต วิมุตฺติวเสน อปราธีนตา ภุชิสฺสภาโว นาม. โลกิยมคฺคาหิ ตณฺหาทาสพฺยํ นาติวตฺตนฺติ. ตณฺหาวสํ ปูรยมานา ตณฺหาวิสยํ วิปากํ ชเนนฺติ. อยํ อริยมคฺโค เอว ตณฺหาย อนารมฺมณภาเว ฐิโต ตณฺหาทาสพฺยํ อติวตฺตติ. ตณฺหาวสํ ภินฺทมาโน ตณฺหาย อวิสยํ วิปากํ ชเนตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ทุกฺขมุตฺติยา’’ติ ทุกฺขโต มุจฺจนตฺถํ. ‘‘ทุกฺขวฑฺฒิยา’’ติ ทุกฺขวฑฺฒนตฺถาย. เสสเมตฺถ สุโพธํ. ‘‘ขยวิราค นิโรธ ภูโต’’ติ เอตฺถ กิเลส ธมฺมานํ วิรชฺชนํ วิคมนํ อนฺตรธานํ วิราโค. ‘‘อนตฺถ ปทานี’’ติ อหิตปทานิ. ภยาทีนวปทานิ. ‘‘ทฺวารฉกฺกอารมฺมณ ฉกฺกเภเทนา’’ติ ทฺวารฉกฺกํ ธมฺมารมฺมณํ โหติ. เอวํสติ, อารมฺมณ ฉกฺกนฺติ น วตฺตพฺพํ ธมฺมารมฺมณสฺส วิสุํ คหิตตฺตาติ. โน นวตฺตพฺพํ. กสฺมา, ทฺวารฉกฺกโต เสสานํ ธมฺมารมฺมณานํ อตฺถิตายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรโต ‘‘เอตฺถปี’’ติอาทีสุ เอเสวนโยติ.

'භවාභව' නම් වූ දුක්ඛස්කන්ධයට සම්බන්ධයයි. 'තදේව' යනු එම දුක්ඛස්කන්ධයමයි. නැවත නැවතත් දෙනු ලබන බැවින් 'අනුප්පදාන' නම් වේ. 'නිය්‍යාතනට්ඨො' යනු මෙන්න ගන්න යැයි පවරා දීම යන අර්ථයයි. 'තතෝ' යනු වෘත්ත දුකෙනි. 'මුච්චනූපායස්ස' යනු දාන, සීල, නෙක්ඛම්මාදී වූ මිදීමේ උපක්‍රමයන්ගේය. 'නිස්සරණවිමුත්තියා' යනු නිස්සරණය යැයි කියනු ලබන විමුක්තියෙනි. එය සංස්කාර දුක්ඛයාගේ අභාවය යන අර්ථයයි. 'සම්මෝහස්ස පහානවසෙන' යන්නෙන් මෙහි දර්ශනය නම් මෙතැන් සිට සතර සත්‍යයෙහි මුළා නොවන බවට පත්වීමමයි, ආලෝකය ලැබීමමයි කියනු ලැබේ යැයි දක්වයි. එබැවින් 'පටිවිජ්ජනට්ඨො' (ප්‍රතිවේධ කරන අර්ථය) යැයි කීහ. තණ්හාවට දාසයා වූයේ තණ්හාදාසයායි. තණ්හාදාසයාගේ ස්වභාවය තණ්හාදාසබ්‍යයයි. අන්‍යයන්ට වසඟ නොවී මිදී සිටීම නිසා පරාධීන නොවන බව භුජිස්සභාවය (නිදහස් බව) නම් වේ. ලෞකික මාර්ගයෝ තණ්හා දාසබ්‍යය ඉක්මවා නොයති. තණ්හාවට වසඟව එය පූරණය කරමින් තණ්හාව විෂය වූ විපාකයන්ම උපදවති. මේ ආර්ය මාර්ගයම තණ්හාවට අරමුණු නොවන බවෙහි පිහිටා තණ්හා දාසබ්‍යය ඉක්මවා යයි. තණ්හාවේ වසඟය බිඳ දමමින් තණ්හාවට විෂය නොවන විපාකයන් උපදවයි යනු මෙහි අදහසයි. 'දුක්ඛමුත්තියා' යනු දුකෙන් මිදීම පිණිසයි. 'දුක්ඛවඩ්ඪියා' යනු දුක වැඩීම පිණිසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස තේරුම් ගැනීම පහසුය. 'ඛයවිරාග නිරෝධ භූතෝ' යන්නෙහි ක්ලේශ ධර්මයන්ගේ නොඇලීම, පහවීම හා අතුරුදන් වීම 'විරාගය' නම් වේ. 'අනත්ථ පදානි' යනු අහිත පිණිස පවතින පදයන්ය; භය හා ආදීනව ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. 'ද්වාරඡක්ක ආරම්මණ ඡක්ක භේදේන' යන්නෙහි ද්වාර හය ධම්මාරම්මණ වේ. එසේ නම් ආරම්මණ හයක් යැයි නොකිය යුතුය, මන්ද යත් ධම්මාරම්මණය වෙන් කොට ගෙන ඇති බැවිනි. නැත, නොකිය යුතු නොවේ. කුමක් නිසාද? ද්වාර හයෙන් පරිබාහිර වූ සෙසු ධම්මාරම්මණයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා 'එත්ථ ච' යනාදිය වදාරන ලදී. මින් ඉදිරියට 'එත්ථපි' යනාදී තැන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

สพฺพสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

සබ්බසංගහ අනුදීපනාව නිමවා ලන ලදී.

สมุจฺจยสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

සමුච්චයසංගහ දීපනියේ අනුදීපනාව නිමවා ලන ලදී.

๘. ปจฺจยสงฺคหอนุทีปนา

8. ප්‍රත්‍යයසංගහ අනුදීපනාව.

๑๖๖. เยหิปกาเรหิ [Pg.247] ยถา. เตสํ วิภาโค ตํ วิภาโค. อยญฺจนิทฺเทโส เอกเสสนิทฺเทโส, วิจฺฉาโลปนิทฺเทโสวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสํ’’ติอาทิมาห. น สเมติ. คาถายํ ‘เยสํ’ติอาทินา ตีหิ-ย-สทฺเทหิ ทสฺสิตานํ ติณฺณํ อตฺถานํ-ต-สทฺทตฺถ สมฺภวโต. ต-สทฺทตฺถานญฺจ อนุสนฺธิยํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตพฺพโต. ‘‘สมุปฺปชฺชตี’’ติ สุฏฺฐุ ปริปุณฺณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ, ปาตุภวติ. ‘‘อวินา’’ติ อวินา หุตฺวา. ‘‘สหชาต ธมฺเมหี’’ติ อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ สงฺขาราทีนํ สหชาต ธมฺเมหิ สเหว อุปฺปชฺชนํ. ‘‘กลาปวเสนา’’ติ สุทฺธ ธมฺม กลาปวเสน. ‘‘สามญฺญ ลกฺขณํ’’ติ สาธารณ ลกฺขณํ. ‘‘อตฺโถ’’ติ อิทปฺปจฺจยตา สทฺทสฺส อตฺโถ. ‘‘อยมตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ ‘สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโท’ติ อยํภาวสาธนตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต. ‘‘อยเมวา’’ติ อยํ ภาวสาธนตฺโถ เอว. ชรามรณํ สมฺภวตีติ โยชนา. ‘‘อุปฺปาทาวา ตถาคตานํ’’ติ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อุปฺปาเทวา สติ. ‘‘อนุปฺปาทาวา’’ติ อนุปฺปาเทวา สติ. ‘‘ฐิตาว สาธาตู’’ติ ชาติยา สติ ชรามรณสฺส ปวตฺติสภาโว โลเก ฐิโตเยว. กตมา ปน สาธาตูติ อาห ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ เกนจิ อกตา สภาวฏฺฐิตตา. ‘‘ธมฺมนิยามตา’’ติ สภาวนิยามตา. ‘‘ตตฺร ตถตา’’ติ ตสฺมึ สามญฺญลกฺขเณ สงฺขต ธมฺมานํ ตถตา. สามญฺญ ลกฺขณเมว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท นามาติ ทสฺเสติ, น อวิชฺชาทิโก ปจฺจย ธมฺโม. กสฺมา, เตหิ วจเนหิ ธมฺมนิยามตา มตฺตสฺส ทสฺสิตตฺตา. อวิชฺชาทีนํ ธมฺม สรูปานํ อทสฺสิตตฺตา. ‘‘ธมฺมนิยามตามตฺตํ’’ติ จ ยถา วุตฺตสามญฺญ ลกฺขณเมว วุจฺจติ. ยทิ ภาวสาธนํ อิจฺเฉยฺย, ภาวสาธนํ นาม กตฺตุรหิตํ ภเวยฺย. กตฺตุรหิเต จ สติ, กถํ ปฏิจฺจ กฺริยาย สมานกตฺตุกตา ลพฺภติ. อลทฺเธ จ สมานกตฺตุกตฺเต กถญฺจ ปุพฺพกาเลตฺวา [Pg.248] ปจฺจยสมฺภโวติ. อยํ ภาวสาธนํ อิจฺฉนฺตสฺส พฺยญฺชนยุตฺติวิโรโธ. ตํ ปริหรนฺโต น เจตฺถาติอาทิมาห. คมฺภีโรจานนฺท ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราว ภาโสจาติ ภควตา วุตฺตํ. ภาวสาธเน จ กเต อุปฺปชฺชน กฺริยามตฺตํ นาม วิสุํ เอโก ธมฺโม น โหตีติ กถํ ตํ คมฺภีรํ สิยาติ. อยํ ภาวสาธนํ อิจฺฉนฺตสฺส คมฺภีรวจน วิโรโธ. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘สงฺขต ธมฺเมสุ จา’’ติอาทิมาห. อปิ จ สงฺขต ลกฺขณํ นาม สงฺขต ธมฺมโตปิ คมฺภีรํ โหติ. ตถาหิ จิตฺตํ นาม สงฺขต ธมฺโม. ตญฺจ อตฺถิ เมจิตฺตํ นามาติ สตฺตานํ ปากฏํ โหติ. ตสฺส ปน อนิจฺจตา สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ อปากฏํ โหติ สุฏฺฐุ สนฺตติยา ปฏิจฺฉนฺนํ. ตถา เวทนา นาม สุขาวา ทุกฺขาวา สงฺขต ธมฺโม. สา จ อตฺถิ เมเวทนาติ สตฺตานํ ปากฏา โหติ. ตสฺสา ปน อนิจฺจตา สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ อปากฏํ โหติ สุฏฺฐุ สนฺตติยา ปฏิจฺฉนฺนํ. เอวํ เสเสสุ นามธมฺเมสุ จ รูปธมฺเมสุ จ. ยโต สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ สงฺขต ธมฺม ววตฺถาน สงฺขาตํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิญาณญฺจ อวิชฺชาทิปจฺจย ปริคฺคห สงฺขาตํ กงฺขาวิตรณ วิสุทฺธิญาณญฺจ ปถมํ สมฺปาเทตฺวา ปจฺฉา ทสวิธานิ สงฺขต ลกฺขณานุปสฺสนา ญาณานิ สมฺปาเทตพฺพานิ โหนฺตีติ. ยถา จ อนิจฺจตา สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ สงฺขต ธมฺมโต คมฺภีรํ โหติ. ตถา อิทมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาท สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ สงฺขต ธมฺมโต คมฺภีรํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

166. යම් ආකාරයකින්ද එය 'යථා' නම් වේ. ඔවුන්ගේ බෙදීම 'තං විභාගෝ' (එම විභාගය) නම් වේ. මේ නිර්දේශය ඒකශේෂ නිර්දේශයක් හෝ වීප්සා නිර්දේශයක් බව දැක්වීමට 'තේසං' යනාදිය පැවසූහ. එය නොගැලපේ. ගාථාවෙහි 'යේසං' යනාදී 'ය' ශබ්ද තුනකින් දක්වන ලද අර්ථ තුන සඳහා 'ත' ශබ්දයේ අර්ථය සම්භවය වන බැවිනි. 'ත' ශබ්දයේ අර්ථයන් අනුසන්ධියෙහි පරිපූර්ණ කොට කිව යුතු බැවිනි. 'සමුප්පජ්ජති' යනු මැනවින් පරිපූර්ණව උපදී, පහළ වේ යන්නයි. 'අවිනා' යනු වෙන් නොවී යන්නයි. 'සහජාත ධම්මෙහි' යනු අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා යනාදී තැන්හි සංස්කාරාදීන්ගේ සහජාත ධර්මයන් හා සමගම ඉපදීමයි. 'කලාපවසෙන' යනු ශුද්ධ ධර්ම සමූහයන් වශයෙනි. 'සාමඤ්ඤ ලක්ඛණං' යනු සාධාරණ ලක්ෂණයයි. 'අත්ථෝ' යනු ඉදප්පච්චයතා යන වචනයේ අර්ථයයි. 'අයමත්ථෝ පටික්ඛිත්තෝ' යනු 'ඉපදීමම සමුප්පාදයයි' යන මේ භාව සාධන අර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 'අයමේව' යනු මේ භාව සාධන අර්ථයමයි. ජරා මරණ උපදී යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. 'උප්පාදාවා තථාගතානං' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා උපන් කල්හිද, 'අනුප්පාදාවා' යනු නූපන් කල්හිද යන්නයි. 'ඨිතාව සාධාතූ' යනු ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ වල පැවැත්මේ ස්වභාවය ලෝකයෙහි පිහිටා ඇත්තේමය. ඒ ධාතුව කවරේද යත් 'ධම්මට්ඨිතතා' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'ධම්මට්ඨිතතා' යනු කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලද ස්වභාවික පැවැත්මයි. 'ධම්මනියාමතා' යනු ස්වභාව ධර්මයේ නියමයයි. 'තත්‍ර තථතා' යනු ඒ සාධාරණ ලක්ෂණයෙහි සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ තථ්‍ය ස්වභාවයයි. අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යය ධර්මයන් නොව සාධාරණ ලක්ෂණයම පටිච්චසමුප්පාදය නම් වන බව මෙයින් දක්වයි. කුමක් නිසාද? ඒ වචන වලින් ස්වභාව ධර්මයේ නියමය පමණක් දක්වා ඇති බැවිනි. අවිද්‍යාදී ධර්ම ස්වරූපයන් දක්වා නැති බැවිනි. 'ධම්මනියාමතා මත්තං' යන්නෙන්ද කියන ලද සාධාරණ ලක්ෂණයම අදහස් වේ. ඉදින් භාව සාධනය කැමති වන්නේ නම්, භාව සාධනය යනු කර්තෘ රහිත වූවක් විය යුතුය. කර්තෘ රහිත වූ කල්හි 'පටිච්ච' (ඇසුරු කොට) යන ක්‍රියාවෙහි සමාන කර්තෘක භාවය කෙසේ ලැබේද? සමාන කර්තෘක භාවය නොලැබුණ කල්හි පූර්ව කාලීන වූ ප්‍රත්‍යය සම්බන්ධය කෙසේ සිදුවේද? මෙය භාව සාධනය කැමති වන්නහුගේ ව්‍යඤ්ජන යුක්තියට ඇති විරෝධයයි. එය දුරු කරමින් 'න චෙත්ථ' යනාදිය පැවසූහ. 'ආනන්දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගම්භීරය, ගම්භීර ලෙස වැටහෙන්නේය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. භාව සාධනය කළ කල්හි ඉපදීමේ ක්‍රියාව පමණක් නමින් වෙන් වූ ධර්මයක් නොවන බැවින් එය කෙසේ නම් ගම්භීර වේද? මෙය භාව සාධනය කැමති වන්නහුගේ ගම්භීර වචනය හා ඇති විරෝධයයි. එය දුරු කරමින් 'සංඛත ධම්මේසු ච' යනාදිය පැවසූහ. තවද සංස්කෘත ලක්ෂණය නම් සංස්කෘත ධර්මයටත් වඩා ගම්භීර වේ. එනම් සිත යනු සංස්කෘත ධර්මයකි. එය 'මට සිතක් ඇත' යනුවෙන් සත්ත්වයන්ට ප්‍රකටව පවතී. එහෙත් එහි අනිත්‍යතාව නම් වූ සංස්කෘත ලක්ෂණය සන්තතිය (පැවැත්මේ අඛණ්ඩතාව) විසින් මැනවින් වැසී ඇති බැවින් අප්‍රකටය. එමෙන්ම සැප වූ හෝ දුක් වූ වේදනාව සංස්කෘත ධර්මයකි. එය 'මට වේදනාවක් දැනේ' යනුවෙන් සත්ත්වයන්ට ප්‍රකටව පවතී. එහෙත් එහි අනිත්‍යතාව නම් වූ සංස්කෘත ලක්ෂණය සන්තතිය විසින් මැනවින් වැසී ඇති බැවින් අප්‍රකටය. සෙසු නාම ධර්මයන්හි හා රූප ධර්මයන්හිද මෙසේමය. සත්විසුද්ධීන් අතුරින් සංස්කෘත ධර්මයන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීම නම් වූ දිට්ඨිවිසුද්ධි ඥානය හා අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් ග්‍රහණය කර ගැනීම නම් වූ කංඛාවිතරණ විසුද්ධි ඥානය පළමුව සම්පාදනය කොට, පසුව දස වැදෑරුම් සංස්කෘත ලක්ෂණානුපස්සනා ඥානයන් සම්පාදනය කළ යුත්තේ එබැවිනි. අනිත්‍යතාව නම් වූ සංස්කෘත ලක්ෂණය සංස්කෘත ධර්මයට වඩා ගම්භීර වන්නා සේම, පටිච්චසමුප්පාදය නම් වූ මේ සංස්කෘත ලක්ෂණයද සංස්කෘත ධර්මයට වඩා ගම්භීර බව දත යුතුය.

‘‘ตพฺภาวภาวีภาโว’’ติ เอตฺถ ภวติ สํวิชฺชตีติ ภาโว. โส โส อวิชฺชาทิโก ภาโว ตพฺภาโว. ตพฺภาเว ภวนฺติ สมฺภวนฺติ สีเลนาติ ตพฺภาวภาวิโน. สงฺขาราทโย. ‘‘ภาโว’’ติ อุปฺปตฺติการณํ. ตพฺภาวภาวีนํ ภาโวติ ตพฺภาวภาวิ ภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ’’ติอาทิมาห. อปิ จ ‘‘ภาโว’’ติ วิชฺชมานตา วุจฺจติ. ตสฺส ตสฺส ปจฺจย ธมฺมสฺส ภาโวติ ตพฺภาโว. ตพฺภาเว สติ ภวนฺติ สมฺภวนฺติ ธมฺมตายาติ ตพฺภาวภาวิโน. เตสํ ภาโวติปิ ยุชฺชติเยว. ‘‘เหตฺวาทิ ปจฺจย สตฺตินิยามํ’’ติ เหตุปจฺจโย, อารมฺมณ ปจฺจโย, ติอาทีสุ เหตุสทฺท อารมฺมณ สทฺทาทโย โลภาทีนํ รูปารมฺมณาทีนญฺจ [Pg.249] ธมฺมานํ ตํ ตํ ปจฺจย สตฺติวิเสสํ ทีเปนฺติ. เตสญฺจ โส โส ปจฺจย สตฺติวิเสโส วิสุํ ธมฺมนิยาโม โหติ, เอวํ เหตฺวาทิ ปจฺจยสตฺตินิยามํ นิวตฺเตติ. ‘‘ตถา ตถา’’ติ มูลฏฺฐโคจรวิสยฏฺฐาทิเกน เตน เตน ปจฺจยากาเรน. โส หิ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปจฺจย ธมฺมุทฺธาร มตฺเต อฐตฺวา’’ติ ปจฺจย ธมฺมานํ นาม สญฺญาวเสน อุทฺธรณมตฺตํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาหจฺจา’’ติ อาหนิตฺวา ตํ ตํ ปจฺจยสตฺติ วิเสสํ ปาเปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มตฺถกํ ปาเปตฺวา’’ติ. ปจฺจยสตฺติ วิเสโส หิ เหตุผลทีปเน ตโต อุตฺตริ วตฺตพฺพ กิจฺจาภาวโต มตฺถกํ นาม โหตีติ. ‘‘อโนสกฺกมานา’’ติ อนิวตฺตมานา. ‘‘เอตายา’’ติ ปจฺจย สตฺติยา. ปปญฺเจนฺเต อาจริเย.

‘‘තබ්භාවභාවීභාවෝ’’ යන්නෙහි ‘භවති’ යනු පවතී (විද්‍යමාන වේ) යන අර්ථයයි; එබැවින් ‘භාව’ නම් වේ. අවිද්‍යාව ආදී ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ‘තබ්භාව’ නම් වේ. ඒ තබ්භාවය (හේතු පැවැත්ම) ඇති කල්හි ස්වභාවයෙන්ම හටගන්නා බැවින් ‘තබ්භාවභාවී’ නම් වේ. එනම් සංස්කාරාදී ධර්මයන්ය. ‘භාව’ යනු උප්පත්ති කාරණයයි. තබ්භාවභාවී ධර්මයන්ගේ උප්පත්ති කාරණය ‘තබ්භාවභාවීභාවෝ’ යන්නෙන් අදහස් වන බව දක්වමින් ‘‘තස්මිං තස්මිං’’ (ඒ ඒ කාරණය ඇති කල්හි) යනාදිය වදාරන ලදී. තවද ‘භාව’ යන්නෙන් විද්‍යමාන බව (ඇති බව) කියැවේ. ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ‘තබ්භාව’ නම් වේ. ඒ තබ්භාවය ඇති කල්හි ධර්මතාවයට අනුව හටගන්නා බැවින් ‘තබ්භාවභාවී’ නම් වේ. ඔවුන්ගේ පැවැත්ම (භාවය) යන්න ද මෙයට ගැළපේ. ‘‘හේත්වාදි පච්චය සත්තිනියාමං’’ යනු හේතු ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි එන හේතු ශබ්දය, ආරම්මණ ශබ්දය ආදියෙන් ලෝභාදී ධර්මයන්ගේ සහ රූපාරම්මණාදී ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂයන් ප්‍රකාශ කෙරෙන බවයි. ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂයන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ධර්ම නියාමයක් වේ; මෙසේ හේතු ආදී ප්‍රත්‍ය ශක්ති නියාමය ඉස්මතු කරයි. ‘‘තථා තථා’’ යනු මූලික ස්වභාවය, ගෝචර විෂය ස්වභාවය ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ආකාරයෙනි. එය කියනු ලැබේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘පච්චය ධම්මුද්ධාර මත්තේ අට්ඨත්වා’’ යනු ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ නාම සංඥා මාත්‍රයක් පමණක් උපුටා දැක්වීමෙන් නතර නොවී යන්නයි. ‘‘ආහච්චා’’ යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂය ස්පර්ශ වන පරිදි පැමිණවා යන්නයි. එබැවින් ‘‘මත්ථකං පාපෙත්වා’’ (කූටප්‍රාප්තියට පමුණුවා) යැයි කියන ලදී. හේතු ඵල විවරණය කිරීමේදී ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂය යනු ඉන් ඔබ්බට කිවයුතු දෙයක් නොමැති බැවින් එය ‘කූටප්‍රාප්තිය’ (මුදුන) නම් වේ. ‘‘අනොසක්කමානා’’ යනු පසුබට නොවී යන්නයි. ‘‘එතායා’’ යනු ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙනි. ආචාර්යවරුන් විසින් විස්තර කරනු ලබන කල්හිය.

เอตสฺมา การณา ผลํ เอตเทว ปฏิจฺจ อนาคตปกฺขโต ปจฺจุปฺปนฺนปกฺขํ อาคจฺฉติ ปาตุพฺภวตีติ ปจฺจโย. อุปฺปตฺติการณํ ปวตฺติการณญฺจ. ตตฺถ อุปฺปตฺติการณํ ชนกปจฺจโย. ปวตฺติการณํ อุปตฺถมฺภก ปจฺจโย. ‘‘เอเตนา’’ติ เหตุนา. ‘‘กายวจี มโนกมฺมํ’’ติ เอตฺถ ‘‘กมฺมํ’’ติ กฺริยาวุจฺจติ, คมน ฐาน นิสชฺชสยนาทิกํ กายิก กฺริยญฺจ. อาลาป สลฺลาป กถน สชฺฌายน คายนาทิกํ วาจสิก กฺริยญฺจ. วิชานน จินฺตน วีมํสนาทิกํ มานสิก กฺริยญฺจ. ‘‘อภิสงฺขโรนฺตี’’ติ อภินิปฺผาเทนฺติ. ‘‘เอเตหี’’ติ เอเตหิ โลกิยกุสลา กุสล เจตนา ธมฺเมหิ. อปิ จ สงฺขโรนฺติ สตฺตา เอเตหีติ สงฺขารา. ‘‘สงฺขโรนฺตี’’ติ กึ สงฺขโรนฺติ. อตฺตภาวํ สงฺขโรนฺติ. ภวาภวํ สงฺขโรนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ อตฺถํ วา อนตฺถํ วา สงฺขโรนฺติ. สมฺปรายิกมฺปิ อตฺถํ วา อนตฺถํ วา สงฺขโรนฺตีติอาทินา. จกฺขุมฺปิ สงฺขโรนฺติ, โสตํปิ สงฺขโรนฺตีติอาทินา. ทสฺสนมฺปิ สงฺขโรนฺติ, สวนมฺปิ สงฺขโรนฺตีติอาทินา จ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ‘‘วิชานาตี’’ติ วิวิเธน ชานาติ. ภูเตนปิ ชานาติ, อภูเตนปิ ชานาติ. ‘‘นมตี’’ติ โคจร วิสยตฺถาย นมติ. ‘‘รุปฺปตี’’ติ กุปฺปติ, โขภติ. ‘‘ผุสตี’’ติ สํหนติ. ‘‘เวทยตี’’ติ วิทิตํ กโรติ. ตํ ตํ อารมฺมณํ ลคฺคนวเสน ภุสํ นหติ พนฺธติ, มุญฺจิตุํ น เทตีติ ตณฺหาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อุปาทิยตี’’ติ [Pg.250] ทฬฺหํ คณฺหาติ. เตนาห ‘‘อมุญฺจคฺคาหํ คณฺหาตี’’ติ. ภวตีติ ภโว. อุปปตฺติภโว. ภวนฺติ เอเตนาติ ภโว. กมฺมภโว. ‘‘ชนนํ’’ติ อภินวสฺส ปาตุพฺภวนํ. ‘‘ชีรณํ’’ติ อภินวภาวโต หายนํ. ‘‘โสจนํ’’ติ จิตฺตสนฺตาปนํ. ‘‘ปริเทวนํ’’ติ โรทนํ. ‘‘ทุกฺขํ’’ติ กายรุชฺชนํ. ‘‘โทมนสฺสํ’’ติ จิตฺตรุชฺชนํ. ‘‘วิสีทนํ’’ติ พาฬฺหํ จิตฺตกิลมถภาเวน วิรูปํ หุตฺวา จิตฺตสฺสสีทนํ. ถามพลขิยฺยนํ. ยโต อสฺสาสปสฺสาสานํ วิรูปปฺปวตฺติวา ตงฺขเณ สพฺพโส อุปรุชฺฌนํ วา โหตีติ. ‘‘เกนจิ สุเขนา’’ติ ทุกฺขสจฺจโต วิมุตฺเตน เกนจิ สนฺติสุเขน.

මේ හේතුවෙන් ඵලය මෙයම ඇසුරු කොට අනාගත පාර්ශවයෙන් වර්තමාන පාර්ශවයට පැමිණෙයි හෙවත් හටගනියි, එබැවින් ‘ප්‍රත්‍යය’ (පච්චය) නම් වේ. එනම් උප්පත්ති කාරණය සහ පැවැත්මේ කාරණයයි. එහි උප්පත්ති කාරණය ‘ජනක ප්‍රත්‍යය’ යි. පැවැත්මේ කාරණය ‘උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යය’ යි. ‘‘එතේන’’ යනු ඒ හේතුවෙනි. ‘‘කායවචී මනොකම්මං’’ යන්නෙහි ‘කම්ම’ යනු ක්‍රියාවයි; ගමන, සිටීම, හිඳීම, සැතපීම ආදී කායික ක්‍රියාවන් ද; කථා කිරීම, සාකච්ඡා කිරීම, දේශනා කිරීම, සජ්ඣායනා කිරීම, ගායනා කිරීම ආදී වාචසික ක්‍රියාවන් ද; දැනගැනීම, කල්පනා කිරීම, විමර්ශනය කිරීම ආදී මානසික ක්‍රියාවන් ද මින් අදහස් වේ. ‘‘අභිසංඛරොන්ති’’ යනු උපදවයි (සකස් කරයි). ‘‘එතේහි’’ යනු මේ ලෞකික කුසල් අකුසල් චේතනා ධර්මයන්ගෙනි. තවද සත්ත්වයෝ මෙයින් (සංස්කාරයන්ගෙන්) සකස් කරනු ලබන බැවින් ‘සංස්කාර’ නම් වේ. ‘‘සංඛරොන්ති’’ යන්නෙන් කුමක් සකස් කරන්නේ ද? ආත්මභාවය සකස් කරති. භවාභවයන් (නැවත නැවත ඉපදීම්) සකස් කරති. දෘෂ්ටධර්මික (මෙලොව) අර්ථය හෝ අනර්ථය සකස් කරති. සාම්පරායික (පරලොව) අර්ථය හෝ අනර්ථය සකස් කරති. චක්ඛු ආයතනය සකස් කරති, සෝත ආයතනය සකස් කරති යනාදිය මෙන්ම; දැකීම සකස් කරති, ඇසීම සකස් කරති යනාදී වශයෙන් ද පැවසීම සුදුසු ය. ‘‘විජානාති’’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් දැනගැනීමයි. පවතින දෙය ද දැනගනියි, නොපවතින දෙය ද දැනගනියි. ‘‘නමති’’ යනු අරමුණු වූ විෂයය කරා නැඹුරු වීමයි. ‘‘රුප්පති’’ යනු පීඩාවට පත්වීම හෝ කම්පනය වීමයි. ‘‘ඵුසති’’ යනු ස්පර්ශ වීමයි. ‘‘වෙදයති’’ යනු විඳීම (දැනවීම) කරයි. ඒ ඒ අරමුණෙහි ඇලීම වශයෙන් දැඩිව බඳින බැවින් සහ නිදහස් වීමට ඉඩ නොදෙන බැවින් ‘තණ්හා’ යන්න ද යෙදේ. ‘‘උපාදියති’’ යනු දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. එබැවින් ‘‘අමුඤ්චග්ගාහං ගණ්හාති’’ (අත නොහරින ලෙස ග්‍රහණය කරයි) යැයි කියන ලදී. භවති යනු භවයයි; එනම් උපපත්ති භවයයි. මෙයින් හටගන්නා බැවින් භවය නම් වේ; එනම් කර්ම භවයයි. ‘‘ජනනං’’ යනු අලුතින් හටගැනීමයි. ‘‘ජීරණං’’ යනු අලුත් බවින් පිරිහීමයි. ‘‘සොචනං’’ යනු සිත තැවීමයි. ‘‘පරිදෙවනං’’ යනු හැඬීමයි. ‘‘දුක්ඛං’’ යනු කායික පීඩාවයි. ‘‘දොමනස්සං’’ යනු මානසික පීඩාවයි. ‘‘විසීදනං’’ යනු බලවත් චිත්ත ක්ලමථය (වෙහෙස) නිසා විරූපී වී සිත හැකිලී යාමයි (විසීදනයයි). ශක්තිය පිරිහීමයි. යම් හෙයකින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් විකෘති ලෙස පැවතීම හෝ ඒ මොහොතේ සහමුලින්ම නිරුද්ධ වීම සිදු වේ ද එයයි. ‘‘කේනචි සුඛේන’’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙන් මිදුණු යම් ශාන්ති සුඛයකි.

‘‘ทุกฺขปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ภยฏฺเฐน ทุกฺขภูตานํ เตภูมิก ธมฺมานํ ทุกฺขภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘สมุทยปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ตณฺหาย ทุกฺข สมุทย ภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘นิโรธปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ตณฺหานิโรธสฺเสว ทุกฺขนิโรธ ภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘มคฺคปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ อฏฺฐงฺคีก มคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธ มคฺคภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ปุพฺพนฺโต วุจฺจติ อตีเตกาเล ภวปรมฺปรา. อปรนฺโต วุจฺจติ อนาคเต ภวปรมฺปรา. ปุพฺพนฺตา ปรนฺโต วุจฺจติ ตทุภยํ. ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ขนฺธานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘สุตฺตนฺติกนเยนา’’ติ อภิธมฺเมปิ วิภงฺเค สุตฺตนฺต ภาชนียํ นาม อาคตํ. เตน สุตฺตนฺต ภาชนียนเยน. สาสวา กุสลา กุสล เจตนา สงฺขารา นามาติ โยชนา. ‘‘อภิธมฺมนเยนา’’ติ วิภงฺเค อภิธมฺมภาชนียนเยน. อฏฺฐกถาปาเฐ. อวิชฺชา กิริย ธมฺมานํ เนว อุปนิสฺสย ปจฺจยตฺตํ ลภติ. กุสลา กุสลมูลานิ กิริย ธมฺมานํ น อุปนิสฺสย ปจฺจยตฺตํ ลภนฺตีติ โยชนา. กิริย ธมฺมา อวิชฺชาโต จ กุสลา กุสล มูเลหิ จ อุปนิสฺสย ปจฺจยํ น ลภนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปจฺจยากาโร’’ติ ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท. ‘‘อวิชฺชาวิราคา’’ติ อวิชฺชา วิคมนโต. เตสํปิกิริย ธมฺมานํ. วิญฺญาณาทีสุปิ กิริย วิญฺญาณํ, กิริย นามํ, กิริย มนายตนํ, กิริยผสฺโส, กิริย เวทนาติ อตฺถิตาย ‘‘เอสนโย วิญฺญาณาทีสุปี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กุสลา กุสล วิปากสมฺปยุตฺตํ’’ติ กุสล วิญฺญาณ สมฺปยุตฺตํ, อกุสลวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ[Pg.251], วิปาก วิญฺญาณ สมฺปยุตฺตํ. ‘‘ตํ อนุปปนฺนํ’’ติ ปวตฺติวิปากวิญฺญาณ สหคตสฺส ขนฺธตฺตยสฺส ตํ สหชาตสฺส จิตฺตชรูปสฺส จ อวสิฏฺฐตฺตา ตํ น สมฺปนฺนํติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ วิญฺญาณปเท ปวตฺติวเสน ทฺวตฺตึสวิธํ วิปากจิตฺตํ วิญฺญาณํ นามาติ วุตฺตํ. เอวญฺจสติ, นาม รูปปเทปิ ปวตฺติวเสน ตทุภยํ ปวตฺติวิญฺญาณสหคตํปิ คเหตพฺพเมวาติ. ‘‘ตํ ตํ วิญฺญาณ สมฺปยุตฺตา’’ติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ ปวตฺติ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตา. ‘‘ตณฺหุปาทานานิปากฏานี’’ติ ฉ ตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหาทิวเสน. จตฺตาริ อุปาทานานิ กามุปาทานาทิวเสนาติ เอวํ ปากฏานิเยว. ‘‘ลกฺขณมตฺตานี’’ติ สงฺขต ธมฺมานํ สงฺขตภาวสลฺลกฺขณ นิมิตฺตมตฺตานิ. ‘‘ญาติพฺยสนาทีหี’’ติ ญาติวินาสนาทีหิ. ‘‘ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ’’ติ ญาติวินาสนาทิการณา.

'දුක්ඛප්පටිච්ඡාදිකා' යනු භය සහිත බැවින් දුක් වූ ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්ගේ දුක්ඛ ස්වභාවය වසා සිටින (අවිද්‍යාව) යි. 'සමුදයප්පටිච්ඡාදිකා' යනු තෘෂ්ණාවේ දුක්ඛ සමුදය ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. 'නිරෝධප්පටිච්ඡාදිකා' යනු තෘෂ්ණා නිරෝධයෙහි ම වූ දුක්ඛ නිරෝධ ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. 'මග්ගප්පටිච්ඡාදිකා' යනු අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙහි ම වූ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදා ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. පූර්වාන්තය යනු අතීත කාලයෙහි භව පරම්පරාවයි. අපරාන්තය යනු අනාගත කාලයෙහි භව පරම්පරාවයි. පූර්වාන්ත-අපරාන්තය යනු ඒ දෙකමයි. 'පටිච්චසමුප්පාදප්පටිච්ඡාදිකා' යනු වර්තමාන භවයෙහි ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. 'සූත්‍රන්ත ක්‍රමයෙන්' යනු අභිධර්මයේ විභංග ප්‍රකරණයෙහි සූත්‍රන්ත භාජනීය නමින් එන ක්‍රමයයි. ඒ සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයෙනි. සාස්‍රව වූ කුසලාකුසල චේතනාවෝ 'සංස්කාර' නම් වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'අභිධර්ම ක්‍රමයෙන්' යනු විභංගයෙහි අභිධර්ම භාජනීය ක්‍රමයෙනි. අටුවා පාඨයෙහි; අවිද්‍යාව ක්‍රියා ධර්මයන්ට උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවය නොලබයි, කුසලාකුසල මූලයන් ක්‍රියා ධර්මයන්ට උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවය නොලබයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ක්‍රියා ධර්මයන් අවිද්‍යාවෙන් ද කුසලාකුසල මූලයන්ගෙන් ද උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යය නොලබති යන්න මෙහි අදහසයි. 'ප්‍රත්‍යාකාරය' යනු ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදයයි. 'අවිද්‍යා විරාගයෙන්' යනු අවිද්‍යාව පහවීමෙනි. ඒ ක්‍රියා ධර්මයන්ගේ ද විඤ්ඤාණය ආදියේ ද ක්‍රියා විඤ්ඤාණය, ක්‍රියා නාමය, ක්‍රියා මනායතනය, ක්‍රියා ස්පර්ශය, ක්‍රියා වේදනාව යන වශයෙන් පවතින බැවින් "විඤ්ඤාණාදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'කුසලාකුසල විපාක සම්ප්‍රයුක්ත' යනු කුසල විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත, අකුසල විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත සහ විපාක විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත යන අර්ථයයි. 'එය අනුප්පන්න' යනු ප්‍රවෘත්ති විපාක විඤ්ඤාණය හා සහජාත වූ ස්කන්ධත්‍රය ද, ඒ සහජාත චිත්තජ රූපය ද ඉතිරි වන බැවින් එය (ප්‍රතිසන්ධිය මෙන්) සම්පූර්ණ නොවූයේ යන අර්ථයයි. එහි විඤ්ඤාණ පදයේ ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් දෙතිස් වැදෑරුම් විපාක සිත් විඤ්ඤාණය නමින් හඳුන්වන ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි, නාම රූප පදයේ ද ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ඒ දෙකම ප්‍රවෘත්ති විඤ්ඤාණය හා සහජාත වූවත් දත යුතුය. 'ඒ ඒ විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා ප්‍රවෘත්ති විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'තණ්හා උපාදානයෝ ප්‍රකටය' යනු රූප තණ්හාව, ශබ්ද තණ්හාව ආදී වශයෙන් සය වැදෑරුම් තණ්හාව ද, කාම උපාදානය ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් උපාදානයෝ ද මෙසේ ප්‍රකටමය. 'ලක්ෂණ මාත්‍රයෝ' යනු සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ සංස්කෘත භාවය හඳුනාගන්නා වූ නිමිති පමණකි. 'ඥාති ව්‍යසනාදියෙන්' යනු නෑයන් විනාශ වීම ආදියෙනි. 'ඥාති ව්‍යසනාදි නිමිත්ත' යනු ඥාතීන් විනාශ වීම ආදී හේතුවෙනි.

‘‘ขนฺธทุกฺเข’’ติ ปจฺจกฺขนฺธสงฺขาเต ทุกฺขสจฺเจ. ขนฺธปฺปวตฺติ มคฺโค นาม ตณฺหาสมุทโย เอว. ขนฺธนิโรธ มคฺโค นาม อริยมคฺโค. ‘‘ขนฺธ สมุทยภูตา’’ติ ขนฺธปฺปวตฺติยา การณภูตา. ‘‘อวิชฺชานิ วุฏานํ’’ติ อวิชฺชายนีวาริตานํ ปิหิตานํ. ‘‘อปฺปหีน ภวาภิลาสานํ’’ติ มคฺเคน อปฺปหีน ภวปตฺถนานํ. อปฺปหีนภวตณฺหานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิพนฺโธ’’ติ อนฺตราโย. ‘‘อุทยภูตานํ’’ติ วฑฺฒิภูตานํ. ‘‘อวสฺสโย’’ติ นิสฺสโย. สุขเวทนา วิเสสโต ตณฺหาย ปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สุขเวทนาสทิโส’’ติอาทิ. โทมนสฺสานํ ปน ตสฺสา ปจฺจยภาโว ปรโต ปริเยฏฺฐิตณฺหายํ ปากโฏ ภวิสฺสติ. อุเปกฺขา เวทนาปิ ทุกฺเขน ปีฬิตสฺส สุขฐาเน ติฏฺฐติ. สุขํ วิย ตํ ปตฺเถตีติ. สมุทา จริตฺวา ปริจยิตฺวา. ‘‘ตณฺหา เอวา’’ติ กามตณฺหา เอว. ‘‘อตฺตนิ จา’’ติ ทิฏฺฐิยญฺจาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺตโน อารมฺมเณสู’’ติ อตฺต ชีว โลกาทีสุ ทิฏฺฐิยาคหิตา รมฺมเณสุ. ‘‘อสฺสาทน ขมนโรจนภูตายา’’ติ สาธุวตายํ มมทสฺสนนฺติ เอวํ รชฺชน ตุสฺสน กนฺติภูตาย. ‘‘อุปาทานียสฺสา’’ติ ทฬฺหํ คเหตพฺพสฺส. ‘‘อตฺถสฺสา’’ติ อตฺตโน อตฺตาทิกสฺส อตฺถสฺส. คาถายํ[Pg.252].‘‘ภวํ โหตี’’ติ ภวนฺโต วฑฺฒนฺโต โหติ. ‘‘ปราภโว’’ติ วินาสนฺโต.

'ස්කන්ධ දුක්ඛයෙහි' යනු ප්‍රත්‍යුත්පන්න ස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වූ දුක්ඛ සත්‍යයෙහි ය. ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මේ මාර්ගය නම් තෘෂ්ණා සමුදයයි. ස්කන්ධ නිරෝධයේ මාර්ගය නම් ආර්ය මාර්ගයයි. 'ස්කන්ධ සමුදය භූත' යනු ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වූ යන අර්ථයයි. 'අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද' යනු අවිද්‍යාවෙන් වළක්වන ලද හෙවත් වසා ගන්නා ලද යන්නයි. 'ප්‍රහීණ නොකළ භව අභිලාෂය ඇති' යනු මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකරන ලද භව ප්‍රාර්ථනා ඇති, එනම් ප්‍රහීණ නොකළ භව තෘෂ්ණාව ඇති පුද්ගලයන්ගේ යන අර්ථයයි. 'විබන්ධය' යනු අන්තරායයි. 'උදයභූත' යනු වර්ධනය වූ යන අර්ථයයි. 'අවස්සය' යනු නිශ්‍රය (පිහිට) යි. සුඛ වේදනාව විශේෂයෙන් තෘෂ්ණාවට ප්‍රත්‍ය වේ යැයි 'සුඛ වේදනාවට සමාන' යනාදී ලෙස වදාරන ලදී. දෝමනස්සයන්ගේ තෘෂ්ණාවට ප්‍රත්‍ය වීම මතු පර්යේෂණ තෘෂ්ණාවෙහි (පරියෙට්ඨිතණ්හා) ප්‍රකට වනු ඇත. උපේක්ෂා වේදනාව ද දුකෙන් පීඩිත වූවහුට සැපය පවතින ස්ථානයේ පවතියි. සැපයක් මෙන් එය ප්‍රාර්ථනා කරයි. 'සමුදාචරිත්වා' යනු පුරුදු පුහුණු කර ගැනීමෙනි. 'තණ්හාවමයි' යනු කාම තණ්හාවමයි. 'ආත්මයෙහි ද' යනු දෘෂ්ටියෙහි ද යන අදහසයි. 'තමාගේ ආරම්මණයන්හි' යනු ආත්මය, ජීවය, ලෝකය යනාදී වශයෙන් දෘෂ්ටියෙන් ගන්නා ලද ආරම්මණයන්හිය. 'ආස්වාදය, ඉවසීම සහ රුචිය ඇති' යනු මෙය යහපත්ය, මෙය මාගේ දර්ශනයයි මෙලෙස ඇලෙන, සතුටු වන, කැමති වන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. 'උපාදාන කළ යුත්තාගේ' යනු තදින් අල්ලා ගත යුත්තාගේය. 'අර්ථයෙහි' යනු තමාගේ ආත්මය ආදී අර්ථයෙහි ය. ගාථාවෙහි, 'භවං හෝති' යනු වර්ධනය වීමයි. 'පරාභවෝ' යනු විනාශ වීමයි.

‘‘อทฺธานวนฺเต ธมฺเม’’ติ เตกาลิกสงฺขต ธมฺเม. อปตมาเน กตฺวาติ ปาฐเสโส. ยถา อุปาทานํติ ทิสฺวา อุปาทารูปํติ ปเท อาทาสทฺโท วิญฺญายติ. น อุปุพฺพ ปทสทฺโท. อิตรถา อุปาทานนฺติ นสิชฺฌติ. เอวํ อทฺธา, อทฺธาน, ปเทสุปิ. เตนาห ‘‘อทฺธานํ’’ติ นสิชฺฌตีติ. สํขิปนฺติ วีสตาการา เอเตสูติ สงฺเขปา. สงฺคหา. ‘‘วฏฺฏธมฺมา’’ติ สงฺขาราทโย ธมฺมา. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตาสุ อวิชฺชาตณฺหาสุ. กถํ ติฏฺฐนฺตีติ อาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ‘‘ปติฏฺฐา’’ติ สุปฺปติฏฺฐิตฏฺฐานานิ. ‘‘ปภวา’’ติ วฏฺฏธมฺมปรมฺปรปฺปวตฺติยา มูล ปธาน การณานิ. ตตฺถ เหตุ จ เทเสตพฺโพ โหติ. อิตรถา อิสฺสรนิมฺมานทิฏฺฐิ อเหตุก ทิฏฺฐีนํ โอกาโส สิยาติ. ผลญฺจ เทเสตพฺพํ โหติ. อิตรถา อุจฺเฉททิฏฺฐิยา โอกาโส สิยาติ. ‘‘อทฺธุโน’’ติ ทีฆกาลสฺส. ‘‘นิวตฺเตตี’’ติ สมุจฺฉินฺทติ. ‘‘อเหตู อปจฺจยา สตฺตา ปวตฺตนฺตี’’ติ ปุพฺพเหตุรหิตา ปุพฺพปจฺจยรหิตา หุตฺวา อิเมสตฺตา ปวตฺตนฺติ. ‘‘อวิชฺชาทีหิ สาเธตพฺโพ น โหตี’’ติ ภวปรมฺปราสุ นิจฺโจ หุตฺวา สนฺธาวนฺตสฺส อวิชฺชาทีหิ กตฺตพฺพ กิจฺจํ น โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เกสญฺจิ น สมฺภวนฺติเยวา’’ติ อนาคามีนํ อรหนฺตานญฺจ น สมฺภวนฺติเยว. มหาอาทีนวราสิทสฺสนตฺถํ โสกาทิวจนํ โหตีติ โยชนา. ‘‘เตสํ’’ติ อญฺเญสํ ปจฺจยานํ. ‘‘ลทฺธา’’ติ อตฺถโต ลทฺธา. ‘‘ตทวินาภาวิภาวลกฺขเณนา’’ติ เอตฺถ เตน เตน ปจฺจเยน อวินาภาวีนํ ภาโว, โส เอว ลกฺขณนฺติ วิคฺคโห. ‘‘ปรตฺถ ปี’’ติ อิโต ปเรสุ ตณฺหุปาทาน ภวคฺคหเณนาติอาทีสุปิ. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘กิเลสภาวสามญฺญโต’’ติ กิเลสภาเวน สมานตฺตา สทิสตฺตา. ‘‘ลกฺขิตพฺพ ธมฺเมหี’’ติ วิญฺญาณาทีหิ. ‘‘ปถเมน ทุตียสฺสา’’ติ ปถมสงฺเขเปน สทฺธึ ทุตียสฺส สงฺเขปสฺส เอกา สนฺธีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘โลกสฺส ปากฏ โวหาเรนา’’ติ [Pg.253] กิเลสธมฺมา กมฺมธมฺมา จ โลเก เหตูติ ปากฏา โหนฺติ. วิปากธมฺมา ปน ผลนฺติ ปากฏา. เอวํ โลเก ปากฏ โวหาเรน. อิธ ปน กิเลสธมฺมกมฺมธมฺมา วา โหนฺตุ, วิปากธมฺมา วา, โย โย ปจฺจยปกฺเข ฐิโต, โส โส เหตูติปิ วตฺตพฺโพเยว. โย โย ปจฺจยุปฺปนฺน ปกฺเข ฐิโต, โส โส ผลนฺติทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุผลสทฺทาปนา’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘สชฺชนฺตสฺสา’’ติ สํวิทหนฺตสฺส. ‘‘อายูหน สงฺขารา นามา’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย สมุจฺจยนสงฺขารา นาม. ‘‘ทกฺขิณํ’’ติ ทานวตฺถุํ. ทกฺขิโณทกํ วา. ‘‘เอตฺถ จา’’ติ อิมสฺมึ ตตียปญฺจเก จ. ‘‘วุตฺตนเยเน วา’’ติ ปถมปญฺจเก วุตฺตนเยเนว. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา ภโว นามา’’ติ อิทํ อุทฺเทสปาฬิยํ ยถาทิฏฺฐปาฐวเสเนว วุตฺตํ. ตถา ปุริมกมฺมภวสฺมึ อิธ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขารา นามาติ อิทญฺจ. อิธ ปน ปุพฺเพเยว ทฺวีสุเหตุปญฺจเกสุ ทฺวินฺนํ สงฺขาร กมฺมภวานํ สงฺคหิตตฺตา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว ทฺวินฺนํ สงฺขาร กมฺมภวานํ วิเสโส ยุตฺโต. เตนาห ‘‘ตํ อิธ น ยุชฺชตี’’ติ. ‘‘สงฺคหิตตฺตา’’ติ ปุพฺเพเยว สงฺคหิตตฺตา. ‘‘เอตํ’’ติ วิภาวนิ วจนํ. ‘‘ธมฺมวิภาครกฺขณตฺถํ’’ติ วิภงฺเค ภวปเท อุปปตฺติภวสฺสปิ วิภตฺตตฺตา เอวํ วิภตฺตสฺส ธมฺมวิภาคสฺส รกฺขณตฺถํ. ผลปญฺจกโต อนญฺญํปิ อุปปตฺติภวํ อญฺญํวิย กตฺวา ‘อุปปตฺติภวสงฺขาโต ภเวกเทโส’ติ วุตฺตํ. โส จ อุปปตฺติภโว นาม ปจฺจุปฺปนฺนเหตูหิ นิพฺพตฺตตฺตา จตุตฺเถ ผลปญฺจเก เอว สงฺคหิโต. ตสฺมา เตน อุปปตฺติภวสทฺเทน จตุตฺถ ปญฺจกเมว คหิตนฺติ ยุตฺตํ. อิตรถา ทฺเว ผลปญฺจกานิ วิปากวฏฺฏนฺติ วุตฺเต สิทฺธเมว โหติ. เอวญฺจสติ อวเสสา จาติ เอตฺถ ทุตียผลปญฺจกเมว อวสิฏฺฐํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อวิชฺชา นาม โมโห, โส จ อกุสล มูล’’นฺติอาทิ อภิธมฺเม มูลยมเก มูลนาเมน อาคตตฺตา วุตฺตํ. ทฺวีสุปนภว จกฺเกสุ ปุริมจกฺเก อวิชฺชา อาทิ โหติ. ปจฺฉิมจกฺเก ตณฺหา. อาทิ จ นาม มูลนฺติ จ สีสนฺติ จ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปริยายํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถวา’’ติอาทิ วุตฺตํ[Pg.254].‘‘อาคมนสมฺภาเรสู’’ติ อตีตภวโต อิมํภวํ อาคมนสมฺภาเรสุ. ตณฺหา เอว สีสํ กตฺวา วุตฺตาติ โยชนา. ‘‘เตสํ อนฺตเร’’ติ อวิชฺชาสงฺขารานํ อนฺตเร. ตณฺหาย โอกาโส นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อวิชฺชาย สติ, ตณฺหา นาม เอกนฺเตน สมฺภวติเยว. สา จ สงฺขารานํ พลวปจฺจโย โหติ. ตสฺมา สา อวิชฺชา ปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหา ปจฺจยา สงฺขาราติ วตฺตพฺพา สิยาติ. ตํ ปริหริตุํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิวุตฺตํ. ปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาโท นาม อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติ เอวํ ปวตฺโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ‘‘ชรามรณมุจฺฉยาติอาทิ นวตฺตพฺพํ สิยา’’ติ ชรามรณมุจฺฉายาติอาทิวจนํ อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาท สมฺพนฺธ วจนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘อุปริวฏฺฏมูล ธมฺมปฺปฏิปาทกานํ’’ติ อุปริ ทุติยานาคตภาวาทีสุ อวิชฺชาตณฺหา สงฺขาตานํ วฏฺฏมูลธมฺมานํ นิโยชกานํ. ‘‘เต ปี’’ติ โสกาทโย ทุกฺขธมฺมาปิ. ‘‘อาสวสมฺภูตา’’ติ อาสเวหิ สมฺภูตา สญฺชาตา. ‘‘เตสํ’’ติ โสกาทีนํ ทุกฺขธมฺมานํ. ‘‘ชรามรณงฺเค คหณํ’’ติ ทฺวาทสสุ องฺเคสุ ชรามรณงฺเค สงฺคหณํ. ‘‘ปวฑฺฒตี’’ติ ภุสํ วฑฺฒติ. ‘‘อาสวสมุทยา’’ติ อาสวสมุปฺปาทา. ‘‘อวิชฺชาสมุทโย’’ติ อวิชฺชาสมุปฺปาโท. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยาสงฺขาราตี’’ติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. ‘‘นานาพฺยสน ผุฏฺฐสฺสา’’ติ ญาติพฺยสนาทีหิ นานาพฺยสเนหิ ผุฏฺฐสฺส, วิหึสิตสฺส. ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา, อวิชฺชาตณฺหานํ วฑฺฒนการณา. ‘‘วฏฺฏํ’’ติ สงฺขาราทิกํ ภวจกฺกํ. สํมุยฺหนํ สมฺโมโห. ปริเยสนํ ปริเยฏฺฐิ. วิปจฺจตีติ วิปาโก. วิปาโก เอว เวปกฺกํ. สมฺโมโห เวปกฺกํ อสฺสาติ สมฺโมหเวปกฺกํ. ตถา ปริเยฏฺฐิเว ปกฺกญฺจาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ตทุภยํ’’ติอาทินา. ตทุภยํ วิปากํ เอตสฺสาติ กตฺวา ทุกฺขํ สมฺโมหเวปกฺกนฺติ จ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. อปิ จ, สมฺโมหํ วิปาเจติ สญฺชเนตีติ สมฺโมห เวปกฺกํ. เอวํ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘กิจฺฉํ’’ติ กสิรํ ทุกฺขํ อาปนฺโน. ‘‘มิยฺยตี’’ติ มรติ. ‘‘จ วตี’’ติ สงฺกมติ. ‘‘อุปปชฺชตี’’ติ ภวนฺตรํ อุเปติ. ‘‘อถ จ ปนา’’ติ เอวํภูตสฺส [Pg.255] สโต. ‘‘ชรามรณสฺสา’’ติ ชรามรณ สงฺขาตสฺส อิมสฺส ทุกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นิสฺสรณํ’’ติ นิคฺคมนํ. ‘‘นปฺปชานาตี’’ติ อยํ โลโก นปฺปชานาติ. ‘‘อาคติยา’’ติ อิมสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาณุปฺปตฺติวเสน อาคมเนน. ‘‘คติยา จา’’ติ อนาคตภเว ชาติปาตุพฺภาววเสน คมเนน จ. อาทิสงฺขาโต ปุพฺพปริยนฺโต ยสฺส อตฺถีติอาทิมนฺตํ. น อาทิมนฺตํ อนาทิมนฺตํ. ‘‘วฏฺฏปฺปวตฺตสฺสา’’ติ ติวิธวฏฺฏสงฺขาตสฺส ปพนฺธปฺปวตฺตสฺส. ชาติยา วุตฺตาย สพฺพานิ ตสฺสา นิทานานิ วุตฺตานิ เอว โหนฺตีติ กตฺวา ‘‘ชาติยา เอว วา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิจฺเจวํ’’ติ อิติ เอวํ. ตตฺถ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา นเยน ปฏฺฐเปสิ มหามุนีติ สมฺพนฺโธ. อาจริย วาเทปน ‘‘อิจฺเจวํ’’ติ ชรามรณ มุจฺฉายาติอาทินานเยน. อาพนฺธํ อนาทิกนฺติ สมฺพนฺโธ. อิธปิ ตเมว สมฺพนฺธํ คเหตฺวา โยเชติ ‘‘อิจฺเจวํ อาพนฺธนฺติ. ล. ปุนปฺปุนํ อาพนฺธํ’’ติ. อวิชฺชา อาทิมฺหิ วุตฺตา. ตสฺมา สา สยํ อเหตุ อปจฺจยา หุตฺวา วฏฺฏสฺส อาทิปจฺจยภูตา โหตีติ โจทนา. ตํ ปริหรติ ‘‘วฏฺฏสฺสา’’ติอาทินา. ‘‘วฏฺฏกถาย สีสภูตตฺตา’’ติ วฏฺฏสฺส อาทินาม นตฺถิ. ตสฺส ปน ปวตฺติ นิวตฺติโย อตฺถิ. ชานนฺเตหิ ตาสํ ปกาสนตฺถาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถานาม วฏฺฏกถา เอกนฺเตน กเถตพฺพา โหติ. กเถนฺเตหิ จ วฏฺฏธมฺมานํ มชฺเฌ กตมสฺส ธมฺมสฺส กิจฺจํ วฏฺฏปฺปวตฺตตฺถาย ปธานตรํ โหตีติ ชานิตพฺพํ โหติ. ตทา กิจฺจวเสน ปธานตรํ เอกํ ธมฺมํ มูลํ สีสํ กตฺวา วฏฺฏกถา กเถตพฺพาติ. อิทํ วฏฺฏกถาย สีสํ นาม. ตตฺถ อวิชฺชา นาม โมโห. โส จ มุยฺหนกิริยา. อนฺธภาวกรณญฺจสฺส กิจฺจํ. น จ ปญฺญา จกฺขุสฺส อนฺธภาวกรณ สทิสํ อญฺญํ วฏฺฏสฺส ปวตฺตตฺถาย ปธานกิจฺจํ นาม อตฺถิ. ตสฺมา อวิชฺชา เอเวตฺถ สพฺพปฺปธาน กิจฺจตฺตา วฏฺฏกถาย สีสภูตา โหติ. เอวํ วฏฺฏกถาย สีสภูตตฺตา สา อาทิมฺหิ วุตฺตาติ. ‘‘อนาทิกภาโว เอว ทสฺสิโต’’ติ อนาทิกภาโว ทสฺสิโต เอว. โน น ทสฺสิโตติ อตฺโถ. อิติ เอตํ อตฺถชาตํ ปจฺจกฺขโต สิทฺธํ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึภเว. ‘‘ตสฺสา’’ติ อตีต ภวปริยาปนฺนาย [Pg.256] อวิชฺชาย. ‘‘อญฺญาย อวิชฺชาย เอวา’’ติ อตีตภวโตปิ ปุริมภเว สิทฺธาย อญฺญาย อวิชฺชาย เอว. ‘‘ตสฺสาปี’’ติ ปุริมตรภเว อวิชฺชายปิ. ‘‘อตฺตภาโว’’ติ ปุริมตโร อตฺตภาโว. ‘‘ปธาน ปจฺจยภูตตฺตา’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อนฺธภาวกรณ กิจฺจตฺตา วฏฺฏปฺปวตฺติยา ปธาน ปจฺจยภูตา โหติ. เอวํ ปธานปจฺจยภูตตฺตา. ‘‘ตสฺส ตสฺสาติ นิฏฺฐานเมว น ปญฺญาเยยฺยา’’ติ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจโย วตฺตพฺโพ. ตสฺสปิ ปจฺจยสฺส ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ เอวํ วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสํปิ นิฏฺฐานเมว น ปญฺญาเยยฺย. ‘‘วุตฺโตเยวา’’ติ อวิชฺชาย ปจฺจโย วุตฺโตเยว. ‘‘ปญฺจนีวรณาติสฺสวจนียํ’’ติ ปญฺจนีวรณ ธมฺมา อวิชฺชาย อาหาโรติ วจนียํ ภเวยฺย. ตตฺถ ‘‘อาหาโร’’ติ พลวปจฺจโย วุจฺจตีติ.

‘‘අද්ධානවන්තේ ධම්මේ’’ යනු කාලත්‍රයට (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) අයත් වූ සංඛත ධර්මයන්ය. ‘‘අපතමාන කොට’’ යන්න පාඨ ශේෂයකි. ‘‘යථා උපාදානං’’ යැයි දැක ‘‘උපාදාරූපං’’ යන පදයෙහි ‘‘ආදා’’ ශබ්දය හඳුනාගත හැකිය. එය උප පද ශබ්දයක් නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම් ‘‘උපාදානං’’ යන්න සිද්ධ නොවේ. අද්ධා, අද්ධාන යන පදයන්හි ද එසේමය. එබැවින් ‘‘අද්ධානං’’ යන්න සිද්ධ නොවේ යැයි වදාළහ. මෙහි විසි ආකාරයන් සංක්ෂිප්ත වන බැවින් ‘‘සංඛේප’’ (සංක්ෂේප) නම් වේ. ඒවා සංග්‍රහයන්ය. ‘‘වට්ටධම්මා’’ යනු සංස්කාරාදී ධර්මයන්ය. ‘‘එත්ථ’’ (මෙහි) යනු ඒ අවිද්‍යා තණ්හාවන් කෙරෙහිය. ඒවා කෙසේ පවතින්නේද යන්නට ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ (එයට යටත්ව පැවතීමෙන්) යැයි වදාළහ. ‘‘පතිට්ඨා’’ යනු මැනවින් පිහිටි ස්ථානයන්ය. ‘‘පභවා’’ යනු වට්ට ධර්ම පරම්පරාව පැවැත්වීමේ මූලික ප්‍රධාන හේතූන්ය. එහිදී හේතුව ද දේශනා කළ යුතු වේ. එසේ නොවන්නේ නම් ඊශ්වර නිර්මාණ දෘෂ්ටියට හා අහේතුක දෘෂ්ටියට අවකාශ ලැබේ. ඵලය ද දේශනා කළ යුතු වේ. එසේ නොවන්නේ නම් උච්ඡේද දෘෂ්ටියට අවකාශ ලැබේ. ‘‘අද්ධුනෝ’’ යනු දීර්ඝ කාලයෙහිමය. ‘‘නිවත්තේති’’ යනු සහමුලින්ම සිඳලයි. ‘‘අහේතු අප්පච්චයා සත්තා පවත්තන්ති’’ යනු පූර්ව හේතු රහිතව හා පූර්ව ප්‍රත්‍ය රහිතව මේ සත්වයෝ පවතිති යන්නයි. ‘‘අවිද්‍යාදීන් විසින් සාධනය කළ යුතු නොවේ’’ යනු භව පරම්පරාවන්හි නිත්‍යව සැරිසරන්නෙකුට අවිද්‍යාදීන් විසින් කළ යුතු කිසක් නැත යන්න අදහසයි. ‘‘කේසඤ්චි න සම්භවන්තියේව’’ යනු අනාගාමීන්ට හා රහතන් වහන්සේලාට (එම ධර්මයන්) හට නොගන්නා බවමය. මහා ආදීනව රාශිය පෙන්වීම පිණිස ශෝකාදී වචන යොදා ඇති බවට යෝජනා කෙරේ. ‘‘තේසං’’ යනු අනෙක් ප්‍රත්‍යයන්ගේය. ‘‘ලද්ධා’’ යනු අර්ථ වශයෙන් ලබන ලද. ‘‘තදවිනාභාවිභාවලක්ඛණේන’’ යන්නෙහි ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව නොපවතින්නන්ගේ ස්වභාවයම ලක්ෂණය යැයි විග්‍රහ කෙරේ. ‘‘පරත්ථ පී’’ යනු මින් පසුව එන තණ්හා, උපාදාන, භව යන ග්‍රහණයන්හි ද යන්නයි. ‘‘ආදිතෝ’’ යනු ආරම්භයෙහිදීය (විභාවිනී පාඨයෙහි). ‘‘කිලේසභාවසාමඤ්ඤතෝ’’ යනු කෙලෙස් ස්වභාවයෙන් සමාන බැවිනි. ‘‘ලක්ඛිතබ්බ ධම්මේහි’’ යනු විඤ්ඤාණාදී ධර්මයන්ගෙනි. ‘‘පඨමේන දුතියස්ස’’ යනු පළමු සංක්ෂේපය සමඟ දෙවන සංක්ෂේපයේ එක් සන්ධියක් යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘‘ලෝකස්ස පාකට වෝහාරේන’’ යනු කෙලෙස් ධර්ම හා කර්ම ධර්ම ලෝකයෙහි හේතූන් ලෙස ප්‍රකටය. විපාක ධර්මයන් ඵලයන් ලෙස ප්‍රකටය. මෙසේ ලෝක ප්‍රකට ව්‍යවහාරයෙනි. එහෙත් මෙහිදී කෙලෙස් ධර්ම හෝ කර්ම ධර්ම වේවා, විපාක ධර්ම වේවා, යම් යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍ය පක්ෂයෙහි පවතීද, එය හේතුව යැයි ද කිව යුතුමය. යම් යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් (ප්‍රත්‍යොත්පන්න) පක්ෂයෙහි පවතීද, එය ඵලය යැයි දක්වමින් ‘‘හේතුඵලසද්දාපනා’’ යනාදිය වදාළහ (අටුවා පාඨයෙහි). ‘‘සජ්ජන්තස්ස’’ යනු සංවිධානය කරන්නාගේය. ‘‘ආයූහන සංඛාරා නාම’’ යනාදී තැන සිට රැස් කරන ස්වභාවය ඇති සංස්කාරයෝ නම් වෙති. ‘‘දක්ඛිණං’’ යනු දාන වස්තුවයි, නැතහොත් දක්ෂිණෝදකයයි. ‘‘එත්ථ ච’’ යනු මේ තුන්වන පංචකයෙහි ද යන්නයි. ‘‘වුත්තනයෙනේ වා’’ යනු පළමු පංචකයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්මය (විභාවිනී පාඨයෙහි). ‘‘ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචේතනා භවෝ නාම’’ යන්න උද්දේශ පාළියෙහි දක්නට ලැබෙන පාඨයෙහි පරිදිම වදාරන ලද්දකි. එසේම පෙර කර්ම භවයෙහි මෙහි ප්‍රතිසන්ධියට ප්‍රත්‍ය වූ චේතනාව සංස්කාර නම් වේ යන්න ද එසේමය. එහෙත් මෙහි පෙරම හේතු පංචක දෙකෙහි සංස්කාර හා කර්ම භව දෙකම සංග්‍රහ වී ඇති බැවින්, අටුවාවෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම සංස්කාර හා කර්ම භව දෙකෙහි වෙනස යෝග්‍ය වේ. එබැවින් ‘‘එය මෙහි නොයෙදේ’’ (තං ඉධ න යුජ්ජති) යැයි වදාළහ. ‘‘සංගහිතත්තා’’ යනු පෙරම සංග්‍රහ වූ බැවිනි. ‘‘ඒතං’’ යනු විභාවිනී වචනයයි. ‘‘ධම්මවිභාගරක්ඛණත්ථං’’ යනු විභංගයෙහි භව පදයෙහි උප්පත්ති භවය ද බෙදා දක්වා ඇති බැවින්, එසේ බෙදන ලද ධර්ම විභාගය ආරක්ෂා කරනු පිණිසයි. ඵල පංචකයෙන් අන්‍ය නොවන උප්පත්ති භවය ද අන්‍යයක් සේ සලකා ‘උප්පත්ති භවය නම් වූ භව කොටස’ යැයි කියන ලදී. ඒ උප්පත්ති භවය වර්තමාන හේතූන්ගෙන් හටගන්නා බැවින් සිව්වන ඵල පංචකයෙහිම සංග්‍රහ වේ. එබැවින් ඒ උප්පත්ති භව ශබ්දයෙන් සිව්වන පංචකයම ගන්නා ලද්දේ යැයි කීම සුදුසුය. එසේ නොවන්නේ නම් ඵල පංචක දෙකක් විපාක වට්ටය යැයි කී විට එය සිද්ධ වේ. මෙසේ වූ විට ‘‘අවශේෂ වූ’’ යන්නෙන් දෙවන ඵල පංචකයම ඉතිරි වන බව දත යුතුය. ‘‘අවිද්‍යාව යනු මෝහයයි, එය අකුසල මූලයකි’’ යනාදිය අභිධර්මයෙහි මූල යමකයෙහි මූල නාමයෙන් පැමිණි බැවින් වදාරන ලදී. භව චක්‍ර දෙකෙහි පළමු චක්‍රයෙහි අවිද්‍යාව ආදිය (මුල) වේ. දෙවන චක්‍රයෙහි තණ්හාව (මුල) වේ. ආදිය යනු මූලය හා ශීර්ෂය යැයි ද කිව හැකි බව පර්යාය වශයෙන් දැක්වීමට ‘‘අථවා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘ආගමනසම්භාරේසූ’’ යනු අතීත භවයෙන් මේ භවයට පැමිණීමේ සම්භාරයන්හිය. තණ්හාවම ශීර්ෂ කොට කියන ලද්දේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘තේසං අන්තරේ’’ යනු අවිද්‍යා සංස්කාරයන් අතරය. තණ්හාවට අවකාශයක් නැතැයි කීවේ මක්නිසාද? අවිද්‍යාව ඇති කල්හි තණ්හාව ඒකාන්තයෙන්ම සම්භවය වේ. එය සංස්කාරයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයකි. එබැවින් ‘‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව ද, තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර ද වේ’’ යැයි කිව යුතු වන්නේය. එය බැහැර කිරීමට ‘‘අයඤ්හි’’ යනාදිය වදාළහ. ප්‍රතිලෝම පටිච්චසමුප්පාදය යනු අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ යනාදී වශයෙන් පැවති පටිච්චසමුප්පාදයයි. ‘‘ජරාමරණමුච්ඡායාති’’ යනාදිය නොකිව යුතු වන්නේය යන්න ‘‘ජරාමරණමුච්ඡායාති’’ යන වචනය අනුලෝම පටිච්චසමුප්පාද සම්බන්ධ වචනයක් කොට සලකා වදාරන ලදී. ‘‘උපරිවට්ටමූලධම්මප්පටිපාදකානං’’ යනු මතු දෙවන අනාගත භවාදීන්හි අවිද්‍යා තණ්හා සංඛ්‍යාත වට්ට මූල ධර්මයන්හි නියුක්ත කරවන්නන්ගේය. ‘‘තේ පී’’ යනු ඒ ශෝකාදී දුක්ඛ ධර්මයෝ ද වේ. ‘‘ආසවසම්භූතා’’ යනු ආශ්‍රවයන්ගෙන් හටගත්හ. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ ශෝකාදී දුක්ඛ ධර්මයන්ගේය. ‘‘ජරාමරණංගෙ ගහණං’’ යනු දොළොස් අංගයන් අතුරින් ජරාමරණ අංගයෙහි සංග්‍රහ කිරීමයි. ‘‘පවඩ්ඪති’’ යනු බෙහෙවින් වැඩේ. ‘‘ආසවසමුදයා’’ යනු ආශ්‍රවයන්ගේ හටගැනීමෙනි. ‘‘අවිජ්ජාසමුදයෝ’’ යනු අවිද්‍යාවේ හටගැනීමයි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයාසංඛාරාති’’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි වේ. ‘‘නානාබ්‍යසනඵුට්ඨස්ස’’ යනු ඥාති ව්‍යසනාදී නානා ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩිත වූ තැනැත්තාගේය. ‘‘යතෝ’’ යනු යම් හේතුවකින්, එනම් අවිද්‍යා තණ්හාවන් වැඩීමේ හේතුවෙනි. ‘‘වට්ටං’’ යනු සංස්කාරාදී භව චක්‍රයයි. මුළා වීම සම්මෝහයයි. සෙවීම පරියෙට්ඨියයි. විපාක දීම විපාකයයි. විපාකයම වේපක්කයයි. සම්මෝහය විපාකය (ප්‍රතිඵලය) ලෙස ඇත්තේ සම්මෝහ වේපක්කයයි. එසේම පරියෙට්ඨි වේපක්කයයි යන මේ අර්ථය දැක්වීමට ‘‘තදුභයං’’ යනාදිය වදාළහ. ඒ දෙකම විපාක කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් දුක සම්මෝහ වේපක්ක කියා ද පරියෙට්ඨි වේපක්ක කියා ද කියනු ලැබේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. තවද, සම්මෝහය විපාක කරවයි (ජනිත කරවයි) යන අර්ථයෙන් සම්මෝහ වේපක්ක වේ. පරියෙට්ඨි වේපක්ක යන්න ද එසේමය. ‘‘කිච්ඡං’’ යනු කටුක දුකට පත් වූ. ‘‘මිය්යති’’ යනු මිය යයි. ‘‘චවති’’ යනු චුත වෙයි. ‘‘උපපජ්ජති’’ යනු අන් භවයක උපදියි. ‘‘අථ ච පනා’’ යනු මෙසේ වූ තැනැත්තා හටය. ‘‘ජරාමරණස්ස’’ යනු ජරා මරණ නම් වූ මේ දුකේය යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘‘නිස්සරණං’’ යනු නික්මීමයි. ‘‘නප්පජානාති’’ යනු මේ ලෝකයා (නික්මීම) නොදනියි. ‘‘ආගතියාව’’ යනු මේ භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ඉපදීම වශයෙන් පැමිණීමෙනි. ‘‘ගතියාව ච’’ යනු අනාගත භවයෙහි ජාතිය පහළ වීම වශයෙන් යාමෙනි. ආදිය නම් වූ පූර්ව කෙළවරක් ඇත්තේ ආදිමන්ත නම් වේ. ආදියක් නැත්තේ අනාදිමන්ත නම් වේ. ‘‘වට්ටප්පවත්තස්ස’’ යනු තිවිධ වට්ට සංඛ්‍යාත ප්‍රබන්ධ වශයෙන් පැවැත්මේය. ජාතිය වදාළ කල්හි ඇයගේ සියලු නිදානයන් (හේතූන්) වදාරන ලද්දේම වේ යැයි සලකා ‘‘ජාතියේම හෝ’’ (ජාතියා ඒව වා) යැයි වදාළහ. ‘‘ඉච්චේවං’’ යනු මෙලෙසය. එහි ‘‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වේ’’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේ (දේශනාව) ආරම්භ කළ සේක යන්න සම්බන්ධයයි. ආචාර්ය වාදයෙහි නම් ‘‘ඉච්චේවං’’ යනු ‘‘ජරාමරණමුච්ඡායාති’’ යනාදී ක්‍රමයෙනි. ‘‘ආබන්ධං අනාදිකං’’ (අනාදිමත් බැඳීම) යන්න සම්බන්ධයයි. මෙහිදී ද එම සම්බන්ධයම ගෙන ‘‘ඉච්චේවං ආබන්ධං... ල... නැවත නැවත බැඳීම’’ යැයි යොදයි. අවිද්‍යාව ආරම්භයෙහි වදාරන ලදී. එබැවින් ඇය තමා හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව වට්ටයේ (සංසාරයේ) මුල් ප්‍රත්‍යය වේ යැයි චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය. එය බැහැර කිරීමට ‘‘වට්ටස්ස’’ යනාදිය වදාළහ. ‘‘වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය වූ බැවින්’’ යනු වට්ටයේ ආරම්භය කියා එකක් නැත. එහෙත් එහි පැවැත්ම හා නැවතීම ඇත. දන්නා වූ උතුමන් විසින් ඒවා ප්‍රකාශ කරනු පිණිස පටිච්චසමුප්පාද කථාව නම් වූ වට්ට කථාව ඒකාන්තයෙන්ම කිව යුතුය. පවසන්නන් විසින් වට්ට ධර්මයන් අතරින් කවර ධර්මයක කාර්යය වට්ටයේ පැවැත්ම සඳහා වඩාත් ප්‍රධාන වන්නේදැයි දත යුතුය. එවිට කාර්යය වශයෙන් වඩාත් ප්‍රධාන වූ එක් ධර්මයක් මූලය හෙවත් ශීර්ෂය කොට වට්ට කථාව කිව යුතුය. මෙය වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය නම් වේ. එහි අවිද්‍යාව යනු මෝහයයි. එය මුළා කිරීමේ ක්‍රියාවයි. අන්ධ භාවයට පත් කිරීම ඇයගේ කාර්යයයි. ප්‍රඥා ඇස අන්ධ කිරීම වැනි, වට්ටයේ පැවැත්මට හේතු වන වෙනත් ප්‍රධාන කාර්යයක් (වෙනත් ධර්මයක) නැත. එබැවින් අවිද්‍යාවම මෙහි සකල ප්‍රධාන කාර්යය ඇති බැවින් වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය වේ. මෙසේ වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය වූ බැවින් ඇය ආරම්භයෙහි වදාරන ලදී. ‘‘අනාදිකභාවයම දක්වන ලදී’’ යනු අනාදිමත් බව දක්වන ලද්දේමය, නොදක්වන ලද්දේ නොවේ යන අර්ථයයි. මෙසේ මේ කරුණ ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වේ. ‘‘ඉධ’’ යනු මේ භවයෙහිය. ‘‘තස්සා’’ යනු අතීත භවයට අයත් අවිද්‍යාවගේය. ‘‘අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය ඒව’’ යනු අතීත භවයටත් පෙර භවයෙහි සිද්ධ වූ වෙනත් අවිද්‍යාවකමය. ‘‘තස්සාපී’’ යනු වඩාත් පැරණි භවයක අවිද්‍යාවටත්ය. ‘‘අත්තභාවෝ’’ යනු වඩාත් පැරණි ආත්මභාවයයි. ‘‘පධාන පච්චයභූතත්තා’’ යනු පෙර වදාළ ක්‍රමයෙන් අන්ධ භාවයට පත් කිරීමේ කාර්යය ඇති බැවින් වට්ටයේ පැවැත්මට ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යය වූ බැවිනි. මෙසේ ප්‍රධාන ප්‍රත්‍ය වූ බැවින්. ‘‘එයට එයට යැයි අවසානයක්ම පෙනෙන්නට නැත’’ යනු ඒ ප්‍රත්‍යයට ප්‍රත්‍යයක් කිව යුතුය, ඒ ප්‍රත්‍යයටත් ප්‍රත්‍යයක් කිව යුතුය යනාදී වශයෙන් වසර සියයක්, වසර දහසක් ගියත් අවසානයක් නොපෙනෙනු ඇත. ‘‘වදාරන ලද්දේමය’’ යනු අවිද්‍යාවට ප්‍රත්‍යය වදාරන ලද්දේමය. ‘‘පංච නීවරණයෝය යන්න කිව යුතුය’’ යනු පංච නීවරණ ධර්මයන් අවිද්‍යාවට ආහාර වන බව කිව යුතුය යන්නයි. එහි ‘‘ආහාර’’ යන්නෙන් ප්‍රබල ප්‍රත්‍යය අදහස් කෙරේ.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

පටිච්චසමුප්පාද ක්‍රමයේ පැහැදිලි කිරීම අවසන් විය.

๑๖๗. ปฏฺฐานนเย. ‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จา’’ติ เอตฺถ โลโภ เหตุชาติกตฺตา เหตุ จ โหติ. อารมฺมณานนฺตราทิ ปจฺจเยน อญฺญธมฺมสฺส ปจฺจโย จ โหตีติ อตฺถสฺส สมฺภวโต ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ วณฺเณติ. เอวํ วณฺณิเตปิ ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ เหตุ โหนฺโต ปจฺจโยติ อตฺเถ สติ, โส เยวตฺโถ สมฺภวตีติ ‘‘ปุน เหตุภาเวน ปจฺจโย’’ติ วณฺเณติ. เอตฺถ สิยา, เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ เอตฺถ ปท ทฺวยํ เอกธมฺมาธิกรณตฺตา ตุลฺยาธิกรณํ โหติ. เหตุภาเวน ปจฺจโยติ เอตฺถ ปน ปททฺวยํ ตุลฺยาธิกรณํ น โหติ. ปุริม ปทญฺหิ ธมฺม ภาวปฺปธานํ, ปจฺฉิมํ ธมฺมปฺปธานนฺติ. เอวํ สนฺเต ตุลฺยาธิกรณํ วากฺยํ ภินฺนาธิกรณํ กตฺวา วณฺเณตีติ น ยุตฺตเมตนฺติ. โน น ยุตฺตํ. มุขฺโยปจารมตฺเตน นานตฺถตฺตา. ปจฺฉิมวากฺยํหิ มุขฺยวจนํ. ปุริมวากฺยํ อุปจาร วจนํ. อุปจารวจเน จ อุปจารตฺโถ ยุชฺชติ. มุขฺยวจเน มุขฺยตฺโถติ. ‘‘เหฏฺฐาวุตฺตเมวา’’ติ ปกิณฺณกสงฺคเห วุตฺตเมว. หิโนนฺติ เอตฺถาติ เหตุ. หิโนนฺติ เอเตนาติ เหตุ. [Pg.257] ตตฺถ ‘‘หิโนนฺตี’’ติ สุฏฺฐุปติฏฺฐหนฺติ. เก ปติฏฺฐหนฺตีติ อาห ‘‘สหชาต ธมฺมา’’ติ. กถญฺจ สุฏฺฐุปติฏฺฐหนฺตีติ อาห ‘‘วุทฺธิ วิรุฬฺหิ เวปุลฺลปตฺตวเสนา’’ติ. กสฺมา เต สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺตีติ. ปติฏฺฐิตฏฺฐานสฺส ปติฏฺฐิตการณสฺส วา ถามพลสมฺปนฺนตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาตินา ถามพลสมฺปนฺเนนา’’ติ วุตฺตํ. เหตุวิเสสนญฺเจตํ. อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาติมฺหิ ถามพลสมฺปนฺเน เอตฺถ ธมฺเมติปิ โยเชตพฺพํ. อุปการโกติ จ อุปลทฺธิเยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยาทิเสนสภาเวนา’’ติ เหตุภาวาทิสภาเวน. ‘‘อุปลทฺธิเยวา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อุปการก สทฺโท กตฺตารํ วา กาเรตารํ วา วทตีติ. โวหารมตฺเตน วทติ. ธมฺมโต ปน กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘น หิ สภาว ธมฺเมสู’’ติอาทิมาห. ยทิ ธมฺมโต กตฺตาวา กาเรตาวา นตฺถิ. กสฺมา อุปการโกติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ตถา อุปลทฺธิยํ ปนา’’ติอาทึ.

167. පට්ඨාන ක්‍රමයෙහි, ‘හේතුව ද ප්‍රත්‍යය ද වන්නේය’ යන මෙහි ලෝභය හේතු ජාතියක් බැවින් හේතුව ද වෙයි. ආරම්මණ, අනන්තර ආදී ප්‍රත්‍යයන් මගින් අන්‍ය ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් ද වන්නේය යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් ‘හේතුවක් වී ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විස්තර කෙරේ. මෙසේ විස්තර කළ ද ‘හේතුවක් වී ප්‍රත්‍යය වේ’ යන මෙහි හේතුව වෙමින් ප්‍රත්‍යය වේ යන අර්ථය ඇති කල්හි, එම අර්ථයම ලැබෙන බැවින් ‘නැවත හේතු භාවයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විස්තර කරයි. මෙහිදී ‘හේතුව ද ප්‍රත්‍යය ද වන්නේය’ යන තැන පද දෙකම එකම ධර්මයෙකුම අරභයා පවතින බැවින් තුල්‍යාධිකරණ (සමාන වාචී) වෙයි. ‘හේතු භාවයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යන මෙහි පද දෙක තුල්‍යාධිකරණ නොවේ. මන්දයත්, පළමු පදය ධර්මයේ ස්වභාවය (භාවය) ප්‍රධාන කොට ඇති අතර, පසු පදය ධර්මය ප්‍රධාන කොට ඇති බැවිනි. මෙසේ තිබියදී තුල්‍යාධිකරණ වාක්‍යයක් භින්නාධිකරණ (වෙනස් වාචී) කොට විස්තර කිරීම නුසුදුසු යැයි කෙනෙකුට සිතිය හැකිය. එය නුසුදුසු නැත. මුඛ්‍ය (ප්‍රධාන) සහ උපචාර (ගෞණ) වශයෙන් අර්ථ වෙනස් වන බැවිනි. පසු වාක්‍යය මුඛ්‍ය වචනයයි. පෙර වාක්‍යය උපචාර වචනයයි. උපචාර වචනයෙහි උපචාර අර්ථය ද මුඛ්‍ය වචනයෙහි මුඛ්‍ය අර්ථය ද ගැලපේ. ‘ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහයෙහි පවසන ලද්දක්මය’ යනු කලින් පවසන ලද්දමයි. ‘හිනොන්ති’ (පිහිටයි) යන අරුතින් හේතු නම් වේ. මෙයින් ‘හිනොන්ති’ යන අරුතින් ද හේතු නම් වේ. එහි ‘හිනොන්ති’ යනු මනාව පිහිටයි යන්නයි. කවුරුන් පිහිටයි ද යත් ‘සහජාත ධර්මයන්’ යැයි පැවසීය. කෙසේ මනාව පිහිටයි ද යත් ‘වෘද්ධි, විරූළ්හි, වේපුල්ල (වැඩීම, පැතිරීම, මහත් බව) යන තත්ත්වයන්ට පත්වීමෙන්’ යැයි පැවසීය. කුමක් නිසා ඔවුන් මනාව පිහිටයි ද? පිහිටන ස්ථානයේ හෝ පිහිටන හේතුවේ ස්ථාවර බලය සහිත බැවින්, එය දැක්වීමට ‘අරමුණෙහි දැඩිව බැසගන්නා වූ ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී. මෙය හේතුවේ විශේෂණයකි. අරමුණෙහි දැඩිව බැසගන්නා වූ, ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූ යන මෙය මෙහි ඇති ධර්මයන්ට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘උපකාරකයා’ යනු ද අවබෝධයම (ලැබීමම) යැයි සම්බන්ධ වේ. ‘යම්බඳු ස්වභාවයකින් ද’ යනු හේතු භාවය ආදී ස්වභාවයෙනි. ‘අවබෝධයම’ (ලැබීමම) යැයි කුමට කියන ලද්දේ ද? ‘උපකාරක’ යන වචනයෙන් කරන්නා හෝ කරවන්නා කියවෙන්නේ නොවේද? එය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් ලෙස පවසන්නකි. ධර්මයක් ලෙස කරන්නෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැති බව දැක්වීමට ‘සැබවින්ම ස්වභාව ධර්මයන්හි...’ ආදිය පවසන ලදී. ඉදින් ධර්මයක් ලෙස කරන්නෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැතිනම්, කුමකට ‘උපකාරක’ යැයි පවසන්නේ ද යත්, ‘එසේ වුවත් අවබෝධයෙහි දී (ලැබීමෙහි දී) පවතින...’ ආදිය පවසන ලදී.

อารมฺมณปจฺจเย. ‘‘อชฺโฌลมฺพมานา’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน อธิโอลมฺพมานา. ‘‘อารมฺมณภาเวนา’’ติ โคจรวิสยภาเวน.

ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙහි: ‘අජ්ඣොලම්බමානා’ යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් තදින් එල්බ ගන්නා වූ යන්නයි. ‘ආරම්මණ භාවයෙන්’ යනු ගෝචර විෂයයන්ගේ ස්වභාවයෙනි.

อธิปติปจฺจเย. ‘‘ครุกตา’’ติ อสฺสาทนาภินนฺทนาทิวเสน วา สทฺธาปสาทาทิวเสน วา ครุกตา. ‘‘สามิโน วิย ทาเส’’ติ สามิโน อตฺตโนทาเส อตฺตโนวเส วตฺตยมานา วิย. สหชาตาธิปติ ปน เหฏฺฐา สมุจฺจย สงฺคเห วุตฺโตติ อิธ น วุตฺโต.

අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි: ‘ගරුකතා’ යනු ආශ්වාදය, අභිනන්දනය (ඇල්ම) ආදියෙන් හෝ ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රසාදය ආදියෙන් හෝ ගරු කරන ලද බවයි. ‘ස්වාමියෙකු දාසයන් මෙන්’ යනු ස්වාමිවරුන් තමන්ගේ දාසයන් තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගන්නාක් මෙනි. සහජාත අධිපතිය ගැන කලින් සමුච්චය සංග්‍රහයෙහි පවසන ලද බැවින් මෙහි සඳහන් නොකරන ලදී.

อนนฺตรปจฺจยทฺวเย. ‘‘อนฺตรํ’’ติ ฉิทฺทํ วิวรํ. ‘‘สนฺตานํ’’ติ จิตฺตสนฺตานํ. ‘‘สนฺตานานุพนฺธวเสนา’’ติ จิตฺตสนฺตานํ ปุนปฺปุนํ พนฺธนวเสน. อุปฺปาทนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ธมฺมนฺตรสฺสา’’ติ นามกฺขนฺธ ธมฺมนฺตรสฺส. ‘‘อนนฺตร ปจฺจยตา’’ติ อนนฺตรปจฺจย กิจฺจนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยํ กิญฺจิ ธมฺมนฺตรํ. ‘‘ปุริมปจฺฉิมภาคปฺปวตฺตานํ’’ติ นิโรธสฺส อสญฺญีภวสฺส จ ปุริมภาเค จ ปจฺฉิมภาเค จ ปวตฺตานํ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทานํ ปี’’ติ นิโรธสฺส ปุพฺพภาเค เนวสญฺญานาสญฺญายตน กุสล กฺริย จิตฺตุปฺปาทานํ. ปจฺฉาภาเค อนาคามิผล อรหตฺตผลจิตฺตุปฺปาทานํ[Pg.258]. อสญฺญีภวสฺส ปุพฺพภาเค กามภเว จุติ จิตฺตุปฺปาทานํ. ปจฺฉาภาเค กามภเว เอว ปฏิสนฺธิ จิตฺตุปฺปาทานํ. เตสุ ปน กถํ อนนฺตรํ นาม สิยา. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ปุริมภาค ปจฺฉิม ภาคานํ มชฺเฌ อจิตฺตกสฺส กาลสฺส อจิตฺตกสฺส รูปสนฺตานสฺส จ อนฺตริกตฺตาติ โจทนา. ตํ ปริหริตุํ ‘‘น หิ อภาวภูโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เตสํ’’ติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ จิตฺตุปฺปาทานํ. รูปธมฺโม อนฺตรํ น จ กโรติ นาม. อรูปธมฺมานํ อนนฺตรตา นามาติอาทินา โยชนา โหติ. ‘‘ตถาปวตฺตน สมตฺถตา’’ติ เอกีภูตานํ วิย อตฺตโน อนนฺตเร ธมฺมนฺตรํ อุปฺปาทเน สมตฺถตา.

අනන්තර ප්‍රත්‍ය යුගලයෙහි: ‘අන්තරං’ යනු සිදුර හෙවත් විවරයයි. ‘සන්තානං’ යනු චිත්ත සන්තානයයි. ‘සන්තානානුබන්ධ වශයෙන්’ යනු චිත්ත සන්තානය නැවත නැවතත් බැඳීම වශයෙනි. ‘උප්පාදනං’ (ඉපදවීම) යනු සම්බන්ධයයි. ‘ධම්මන්තරස්ස’ යනු නාමස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වෙනත් ධර්මයකටය. ‘අනන්තර ප්‍රත්‍යයතාව’ යනු අනන්තර ප්‍රත්‍යයේ කාර්යයයි කියන ලදී. යම්කිසි වෙනත් ධර්මයක්. ‘පූර්ව පශ්චාත් භාගයෙහි පවත්නා වූ’ යනු නිරෝධ සමාපත්තියට සහ අසංඥ භවයට පෙර භාගයෙහි සහ පසු භාගයෙහි පවත්නා වූ ධර්මයන්ය. ‘චිත්ත උත්පාදයන්ට ද’ යනු නිරෝධ සමාපත්තියට පූර්ව භාගයෙහි වූ නේවසංඥානාසංඥායතන කුසල් සහ ක්‍රියා සිත්වලටත්; පශ්චාත් භාගයෙහි වූ අනාගාමී ඵල සහ අර්හත් ඵල සිත්වලටත්ය. අසංඥ භවයට පූර්ව භාගයෙහි කාම භවයේ චුති චිත්තයන්ටත්; පශ්චාත් භාගයෙහි කාම භවයේම ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයන්ටත්ය. එහි කෙසේ නම් අනන්තර (අතරක් නැති) බවක් වන්නේ ද? පෙර සහ පසු අවස්ථාවන් දෙකක් අතර සිතක් නැති කාලයක් සහ රූප සන්තතියක් පමණක් තිබීමෙන් අතරක් (අන්තරයක්) ඇති වන්නේ නොවේද යන චෝදනාව විසුඳීමට ‘සැබවින්ම අභාවයට පත් වූවක් නොවේ’ ආදිය පවසන ලදී. ‘තේසං’ යනු එම චිත්ත උත්පාදයන් දෙදෙනාටය. රූප ධර්මය අතරක් (බාධාවක්) ඇති නොකරයි. අරූප ධර්මයන්ගේ අනන්තර බව නම්... ආදී වශයෙන් සම්බන්ධය වෙයි. ‘එසේ පැවැත්වීමේ සමත් බව’ යනු එකට බැඳුණාක් මෙන් තමන්ගෙන් පසුව වෙනත් ධර්මයක් ඉපදවීමට ඇති සමත්කමයි.

สหชาตปจฺจเย. ‘‘เย ปน ธมฺมา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺมา. ‘‘อตฺตนี’’ติ ปจฺจย ธมฺโม วุจฺจติ.

සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි: ‘යම් ධර්ම කෙනෙක් ද’ යනු ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන්ය. ‘තමන් කෙරෙහි’ යනු ප්‍රත්‍යය ධර්මය පවසනු ලැබේ.

‘‘อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตํ ติทณฺฑํ วิยา’’ติ ภูมิยํ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย อุสฺสิตา ตโยทณฺฑา อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตา วิย. ‘‘ปุริเมนา’’ติ ปุริเมน สหชาต ปจฺจเยน. ‘‘อิตรีตโร ปตฺถมฺภนํ’’ติ อญฺญมญฺโญ ปตฺถมฺภนํ.

‘එකිනෙකාට උපස්තම්භක වන තිදණ්ඩක් (දඬු තුනක්) මෙන්’ යනු පොළොවෙහි එකිනෙක ඇසුරු කොට නංවන ලද දඬු තුනක් එකිනෙකාට ආධාර වන්නාක් මෙනි. ‘පෙර කී’ යනු පෙර පවසන ලද සහජාත ප්‍රත්‍යයෙනි. ‘ඉතරීතර උපස්තම්භනය’ යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකාට ආධාර වීමයි.

‘‘สูโท’’ติ ภตฺตการโก. ‘‘อุกฺขลี’’ติ ภตฺตปจนกุมฺภี. ‘‘วุฏฺฐิธารา’’ติ เมฆวุฏฺฐิธารา. ‘‘อุปนิสฺสโย’’ติ ภตฺตุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสโย. ‘‘ตาสุ อสตี’’ติ สาลิกฺเขตฺต วุฏฺฐิธาราสุ อสติ. ‘‘พลวตรฏฺเฐนา’’ติ พลวตรนิสฺสยฏฺเฐน. ‘‘ปกตูปนิสฺสโย’’ติ เอตฺถ ‘‘ปกโต’’ติ ภุสํ กโต. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุกโต’’ติ. กรณญฺจ อตฺตโน สนฺตาเน สุฏฺฐุอุปฺปาทนญฺจ สุฏฺฐุอุปเสวนญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตปฺปกาเรนา’’ติ ‘ยถา กเต สตี’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน.

‘සූදෝ’ යනු බත් පිසින්නාය. ‘උක්ඛලී’ යනු බත් පිසින සැළියයි. ‘වුට්ඨිධාරා’ යනු වැසි ධාරාවයි. ‘උපනිස්සය’ යනු බත් ලැබීම සඳහා වූ උපනිස්සයයි. ‘ඒවා නොමැති කල්හි’ යනු හැල් කෙතට වැසි ධාරාවන් නොමැති කල්හි යන්නයි. ‘බලවත් වූ අර්ථයෙන්’ යනු ඉතා බලවත් වූ නිශ්ශ්‍රය (ඇසුර) යන අර්ථයෙනි. ‘පකතූපනිස්සය’ යන මෙහි ‘පකත’ යනු බෙහෙවින් කරන ලද යන්නයි. එබැවින් ‘මනාව කරන ලද’ යැයි පවසන ලදී. ක්‍රියාව ද, තම සන්තානයෙහි මනාව ඉපදවීම ද, මනාව ඇසුරු කිරීම ද දැක්විය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පවසන ලද ආකාරයෙන්’ යනු ‘යම් සේ කරන ලද කල්හි’ ආදී වශයෙන් පවසන ලද ආකාරයෙනි.

‘‘นิสฺสยารมฺมณ ธมฺมา เอวา’’ติ นิสฺสย ปจฺจย ธมฺม อารมฺมณ ปจฺจย ธมฺมา เอว. ‘‘ปุเรชาตตามตฺตวิสิฏฺฐา’’ติ เอตฺถ มตฺตสทฺเทน นิสฺสยารมฺมณสตฺติโต วิสุํ ปุเรชาตสตฺติ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ. วิสุํ ปุเรชาตสตฺติ นาม อตฺถีติปิ วทนฺติ. ตํ วาทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาจริยานนฺทตฺเถเรนา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ ปญฺจวตฺถูนิ จ ปญฺจารมฺมณานิ จ ปุเรชาตตฺตา เอว สุฏฺฐุพลวตาย ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุ กิจฺจ อารมฺมณ กิจฺจานิ สาเธนฺติ. ตถา หทยวตฺถุ จ มโนธาตุ [Pg.259] มโนวิญฺญาณธาตู นนฺติ. อยํ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติ วิเสโสติ วเทยฺย. สจฺจํ. สุทฺธมโน ทฺวาเรปน อิธ ฐตฺวา นิรเยสุ เอวรูปานิ นิรยคฺคิรูปานิ อตฺถิ. อิทานิ เทเวสุ จ เอวรูปานิ ทิพฺพรูปานิ อตฺถีติ จินฺตยนฺตานมฺปิ, เตสุ ปุเร เอวรูปานิ อุปฺปชฺชึสูติ วา, เตสุ อนาคเต เอวรูปานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ วา จินฺตยนฺตานํปิตานิ รูปานิ นิพฺพิเสสานิ หุตฺวา มโนวิญฺญาณานํ อารมฺมณ ปจฺจยตฺตํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปุเร ชาตานิ หุตฺวา ตทา วิชฺชมานานิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานิ อารมฺมณ ปุเรชาตปจฺจโย. อิตรานิ อารมฺมณ ปจฺจโย เอว. น เจตฺถ ปุเรชาตานํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานํ ปุเรชาตตฺเตน วิเสโส อตฺถิ. น จ ตานิ ปุเรชาตปจฺจโย น โหนฺติ. ยทิ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโส ปุเรชาตปจฺจโยติ วเทยฺย. ตานิ ปุเรชาตปจฺจโย นาม น ภเวยฺยุํ. กสฺมา, ตาทิสสฺส วิเสสสฺส นตฺถิตาย. น จ นภวนฺติ. กสฺมา, ปุเรชาตมตฺตวิเสสสฺส อตฺถิตาย. เอตฺถ วเทยฺยุํ, ปญฺจทฺวาเรสุ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโส ทิสฺสตีติ. กิญฺจาปิทิสฺสติ. โส ปน พหุวิธานํ นิสฺสย ปจฺจย อารมฺมณปจฺจยานํ มชฺเฌ นิสฺสย สตฺติวิเสโส เอว, อารมฺมณ สตฺติวิเสโส เอว จาติ. อปิ จ วิสุํ ปุเรชาต สตฺติวิเสโส นาม นตฺถีติ อิทํ ยถาวุตฺเต สุทฺธมโนทฺวาเร ตพฺพิเสสาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิสุํ ปุเรชาต สตฺติวิเสโส นาม อตฺถีติ อิทํ ปญฺจทฺวาเรสุ ตพฺพิเสสสฺส อตฺถิภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ.

‘නිශ්ශයාරම්මණ ධර්මයන්ම යනු’ නිශ්ශය ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් සහ ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්මය. ‘පූර්වජාතභාවය පමණක් විශේෂ කොට ඇත්තේය’ යන්නෙහි මෙහි ‘මත්ත’ (පමණක්) යන ශබ්දයෙන් නිශ්ශයාරම්මණ ශක්තියට අමතරව වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්තියක් නම් නැති බව දක්වයි. වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්තියක් නම් ඇතැයි ද පවසති. ඒ වාදය දැක්වීමට ‘ආචාර්ය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින්’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙහිදී පංච වස්තූන් සහ පංච ආරම්මණයන් පූර්වජාත වූ බැවින්ම ඉතා බලවත් වන බැවින් පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ වස්තු කෘත්‍යය සහ ආරම්මණ කෘත්‍යය සිදු කරයි. එසේම හෘදය වස්තුව මනෝ ධාතුවට හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවට ද එසේමය. මෙය වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂයෙකැයි පවසන්නේ නම් එය සත්‍යයකි. එහෙත් ශුද්ධ මනෝ ද්වාරයෙහි නම්, මෙහි සිට නිරයෙහි මෙබඳු නිරයාග්නි රූප ඇත්තේය, දැන් දෙවියන් කෙරෙහි මෙබඳු දිව්‍ය රූප ඇත්තේයයි සිතන්නන්ට ද, ඔවුන් කෙරෙහි පෙර මෙබඳු රූප උපන්නේයයි හෝ ඔවුන් කෙරෙහි අනාගතයේ මෙබඳු රූප උපදින්නේයයි හෝ සිතන්නන්ට ද ඒ රූපයන් කිසිදු වෙනසක් නොමැතිව මනෝ විඤ්ඤාණයන්ට ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය බවට පත්වෙයි. එහිදී පෙර උපන්නා වූ ද එකල පවත්නා වූ ද වර්තමාන රූප ආරම්මණ පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය වේ. අනෙක් රූප ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයම පමණක් වේ. මෙහි පූර්වජාත වූ වර්තමාන රූපයන්ගේ පූර්වජාතභාවයෙහි විශේෂයක් නැත. ඒවා පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන් නොවන්නේ ද නොවේ. ඉදින් වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂය පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය යැයි පවසන්නේ නම්, ඒවා පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය නම් නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, එවැනි විශේෂයක් එහි නොමැති බැවිනි. එහෙත් ඒවා (පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන්) නොවන්නේ නොවේ. මන්ද යත්, පූර්වජාත මාත්‍ර විශේෂය එහි පවතින බැවිනි. මෙහිදී පංච ද්වාරයන්හි පෙර කී ක්‍රමයට වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂය පෙනේ යැයි කිව හැකිය. එය පෙනෙන්නට තිබුණ ද, එය විවිධ වූ නිශ්ශය ප්‍රත්‍ය සහ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයන් මධ්‍යයෙහි නිශ්ශය ශක්ති විශේෂයක්ම සහ ආරම්මණ ශක්ති විශේෂයක්ම වේ. තවද වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂයක් නම් නැත යන මෙය ඉහත කී ශුද්ධ මනෝ ද්වාරයෙහි එම විශේෂය නොමැති බව අරමුණු කොට පවසන ලදී. වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂයක් නම් ඇත යන මෙය පංච ද්වාරයන්හි එම විශේෂය පවතින බව අරමුණු කොට පවසන ලදී. මේ දෙකින් තමන් කැමති අදහසක් ගත යුතුය.

ปจฺฉาชาตปจฺจเย. ‘‘รุกฺขโปตกานํ วิยา’’ติ ปจฺฉา อาสิญฺจิยมานํ อุทกํ รุกฺขโปตกานํ วุทฺธวิรุฬฺหภาวํ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก วิยาติ โยชนา. อาหารํ อาสึ สตีติ อาหาราสา. ชิฆจฺฉา, ปิปาสา, ตณฺหา. ตาย สมฺปยุตฺตา เจตนาติ วิคฺคโห. สา ปน อาหาราสา เจตนา อุปตฺถมฺภติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อยมตฺโถ’’ติ ‘สุปากเฏนา’ติอาทินา วุตฺโต อยมตฺโถ. สพฺพาเจสาวิจารณา คิชฺโฌปมาย อุปมามตฺตภาวํ นีวาเรตา โหตีติ.

පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යයෙහි; ‘කුඩා රුක් පැළවලට මෙන්’ යනු පසුව වත්කරනු ලබන ජලය කුඩා රුක් පැළවල වැඩීමට හා වර්ධනයට පත් කරමින් උපස්ථම්භනය (පෝෂණය) වීමෙන් උපකාර වන්නාක් මෙන් යන්න සම්බන්ධයයි. ආහාරය කෙරෙහි බලාපොරොත්තුව ‘ආහාරාශාව’ නම් වේ. එනම් බඩගින්න, පිපාසාව සහ තණ්හාවයි. එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනාව යනු විග්‍රහයයි. ඒ ආහාරාශා චේතනාව උපස්ථම්භනය කරයි යන්න සම්බන්ධයයි. ‘මෙම අර්ථය’ යනු ‘ඉතා ප්‍රකට වූ’ යනාදියෙන් දක්වන ලද මෙම අර්ථයයි. මේ සියලු විග්‍රහයන් ගිජුලිහිණියාගේ උපමාවට පමණක් සීමා නොවී සියල්ල විමසා බැලීමට උපකාරී වෙයි.

อาเสวนฺติ [Pg.260] ตํ ปจฺจย ธมฺมํ ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมาติ อาเสวนํ. เอเตน ภุโส ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺเมหิ อาเสวิตพฺพตฺตา อาเสวนนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตีติ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ ปุริมํ ปุริมํ ปจฺจย ธมฺมํ. ‘‘ภชนฺตี’’ติ อุเปนฺติ. เก ภชนฺตีติ อาห ‘‘อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ธมฺมา’’ติ. ‘‘ธมฺมา’’ติ จ อนนฺตรุปฺปนฺนา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา. กถญฺจ ตํ เตภชนฺตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุเสวมานา วิย ภชมานา วิย ปวตฺตนฺตี’’ติ. วิย สทฺเทน โลเก กิญฺจิชนํ เกจิชนา เกนจิ อตฺเถน สุฏฺฐุเสวนฺตา วิยาติ ทสฺเสติ. กถํ สุฏฺฐุเสวิยมานา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘ตสฺส ปุริมสฺสา’’ติอาทึ. ปุริมสฺส อนนฺตรสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพปริปูรํ อาการํ’’ติ ชวเวคสหิเตหิ วิชานน ผุสนาทีหิ สาวชฺชาน วชฺชาทีหิ จ สพฺเพหิ ชวนคุเณหิ ปริปูรํ อาการํ. ‘‘อาเสเวตี’’ติ มํ สุฏฺฐุ เสวถาติ นิโยเชนฺตํ วิย โหติ. เตนาห ‘‘อตฺตโน วาสํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘วาสํ’’ติ วาสนํ. ‘‘สุฏฺฐุ คาหาเปตี’’ติ ปริปุณฺณํ เทตีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ยถา โลเก เอโก ปเรสํ ยถิจฺฉิตํ เทติ. เอวํ เทนฺตํ ปน ปเร ภชนฺติเยว. มํ ภชถาติ นิโยชนกิจฺจํ นตฺถิ. เอวเมว อิธปิ สุฏฺฐุวาสทานเมว ภชาปนํ นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘วฑฺเฒติ วา’’ติ เอเตน อาเสวนา ภาวนา วฑฺฒนาติ อิมํปริยายตฺถํ วทติ. ปุริมาภิโยโค นาม อาทิโต ปฏฺฐาย สชฺฌายนาทิกมฺเมสุ ยถาสตฺติ ยถาพลํ วา ยามกรณํ. ตถา กโรนฺตสฺส ตํ อุคฺคหณ กมฺมํ อุปรูปริ ปคุณภาวํ คจฺฉตีติ. ‘‘อาเสวนฏฺเฐนา’’ติ วฑฺฒาปนฏฺเฐน, อุปการโกติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สชาติยานํ’’ติ กุสลาทิภาเวน สมานชาติกานํ.

ප්‍රත්‍යයොත්පන්න ධර්මයෝ ඒ ප්‍රත්‍ය ධර්මය නැවත නැවත ඇසුරු කරත්ද එය ‘ආසේවනය’ යි. මෙයින් ප්‍රත්‍යයොත්පන්න ධර්මයන් විසින් වැඩියෙන්ම ඇසුරු කළ යුතු බැවින් ආසේවනය යැයි කියනු ලැබේ යැයි දක්වයි. ‘එය’ යනු ඒ ඒ පූර්ව පූර්ව ප්‍රත්‍ය ධර්මයයි. ‘ඇසුරු කරති’ යනු ලං වෙති. කවුරුන් ඇසුරු කරත්ද යන්නට ‘නැවත නැවත උපදිනා ධර්මයෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ධර්මයෝ’ යනු අනන්තරව උපන් චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝය. ඔවුන් කෙසේ එය ඇසුරු කරත්ද යන්නට ‘මැනවින් සේවනය කරන්නාක් මෙන්, ඇසුරු කරන්නාක් මෙන් පවතිති’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙන්’ යන ශබ්දයෙන් ලෝකයෙහි ඇතැම් පිරිස් කිසියම් අර්ථයක් සඳහා යම් අයෙකු මැනවින් සේවනය කරන්නාක් වැනි යැයි දක්වයි. කෙසේ මැනවින් සේවනය කරනු ලබන්නාක් මෙන් වෙත්ද යන්නට ‘එම පූර්ව වූ’ යනාදිය පැවසුණි. පූර්ව වූ අනන්තර චිත්තෝත්පාදයාගේ යනු අර්ථයයි. ‘සෑම අයුරින්ම පරිපූර්ණ වූ ආකාරය’ යනු ජවන වේගය සහිත වූ දැනගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම ආදියෙන් ද, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය ආදී සියලු ජවන ගුණයන්ගෙන් ද පරිපූර්ණ වූ ආකාරයයි. ‘ආසේවනය කරවයි’ යන්න මාව හොඳින් සේවනය කරන්න යැයි නියෝග කරන්නාක් මෙනි. එබැවින් ‘තමාගේ වාසය’ යනාදිය පැවසුණි. එහි ‘වාසය’ යනු වාසනාවයි (පුරුද්දයි). ‘මැනවින් ග්‍රහණය කරවයි’ යනු පරිපූර්ණව ලබා දෙයි යන්නයි. මෙයින් ලෝකයෙහි යම් අයෙකු අන් අයට තමන් කැමති දෙයක් ලබා දෙන්නේ යම් සේද, එසේ දෙන තැනැත්තා අන් අය ඇසුරු කරති. ‘මාව ඇසුරු කරන්න’ යැයි නියෝග කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. එලෙසම මෙහිදී ද මැනවින් වාසනාව (ශක්තිය) ලබා දීමම ඇසුරු කරවීම නම් වේ යැයි දක්වයි. ‘වර්ධනය කරයි’ යන්නෙන් ආසේවනය, භාවනාව, වර්ධනය යන මේවා පර්යාය අර්ථයන් ලෙස පවසයි. පූර්ව අභියෝගය නම් මුල සිට පාඩම් කිරීම ආදී කටයුතුවලදී ශක්ති ප්‍රමාණයට හා බල ප්‍රමාණයට අනුව කාලය යෙදවීමයි. එසේ කරන්නාට එම ඉගෙනීමේ කාර්යය වඩ වඩාත් ප්‍රගුණ බවට පත් වෙයි. ‘ආසේවන අර්ථයෙන්’ යනු වර්ධනය කිරීමේ අර්ථයෙන් උපකාරකයා යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සජාතීයයන්ගේ’ යනු කුසලාදී වශයෙන් සමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගේය.

กายงฺคาภิสงฺขรณํ นาม กายสญฺเจตนากิจฺจํ. วาจงฺคาภิสงฺขรณํ วจีสญฺเจตนากิจฺจํ. จิตฺตงฺคาภิสงฺขรณํ มโนสญฺเจตนากิจฺจํ. ‘‘กิริยาภาเวนา’’ติ ทสฺสนสวนาทิกิจฺเจสุ คมนฐาน นิสชฺชาทิกิจฺเจสุ สํวิธานกิริยาภาเวน. ‘‘วตฺถุมฺหี’’ติ คพฺภวตฺถุมฺหิ. ยถาวุตฺตาภิสงฺขรณกิจฺจํ นาม กายงฺควาจงฺค จิตฺตงฺคาภิสงฺขรณ กิจฺจํ. ‘‘ตทภิสงฺขรณเวคชนิตํ’’ติ ตสฺส กายงฺคาทิกสฺส [Pg.261] อภิสงฺขรณเวเคน ชนิตํ กิริยาวิเสส นิธานกิจฺจนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สนฺตาเน’’ติ จิตฺตสนฺตาเน.

කායාංග අභිසංස්කරණය නම් කාය සංචේතනා කෘත්‍යයයි. වාගංග අභිසංස්කරණය නම් වචී සංචේතනා කෘත්‍යයයි. චිත්තාංග අභිසංස්කරණය නම් මනෝ සංචේතනා කෘත්‍යයයි. ‘ක්‍රියා ස්වභාවයෙන්’ යනු දැකීම, ඇසීම ආදී කෘත්‍යයන්හිදීත්, ගමන, සිටීම, හිඳීම ආදී කෘත්‍යයන්හිදීත් සංවිධානය කිරීමේ ක්‍රියා ස්වභාවයෙනි. ‘වස්තුවෙහි’ යනු ගර්භ වස්තුවෙහි ය. ඉහත කී අභිසංස්කරණ කෘත්‍යය නම් කායාංග, වාගංග හා චිත්තාංග අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයයි. ‘එම අභිසංස්කරණ වේගයෙන් ජනිත වූ’ යනු එම කායාංගාදී අභිසංස්කරණ වේගයෙන් ජනිත වූ ක්‍රියා විශේෂ තැන්පත් කිරීමේ කෘත්‍යය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සන්තානයෙහි’ යනු චිත්ත සන්තානයෙහි ය.

วิปจฺจนภาโว จ นาม ปาตุภาโวติ สมฺพนฺโธ. นิรุสฺสาห สนฺตภาโว นาม กุสลา กุสลานํ วิย กายงฺควาจงฺคาภิสงฺขรณ กิจฺเจสุ จ อายตึ วิปจฺจน กิจฺเจสุ จ นิรุสฺสาหภาเวน สนฺตภาโว. น กิเลสุ ปสนฺตภาเวน. จิตฺตาภิสงฺขรณ กิจฺเจสุปน สมฺปยุตฺตเจตนาวเสน ยโถปฏฺฐิเตสุ อารมฺมเณสุ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ เอกโต สนฺนิปาตคมนุสฺสาหมตฺตํ อตฺถิ. ตโตปรํ ปน สุปิน ทสฺสน กิจฺจํปิ นตฺถีติ. ‘‘มนฺทมนฺทากาเรนา’’ติ มนฺทโต อติมนฺทากาเรน. กิญฺจิชานน จิตฺตํ นาม กมฺมาทิ อารมฺมณํ อปฺปมตฺตกํปิ ชานนํ วีถิจิตฺตํ. ตสฺส ปวตฺติยา.

‘විපච්චනභාවො’ යනු පහළ වීම හෙවත් ප්‍රකට වීම යන අර්ථය හා සම්බන්ධ වේ. ‘නිරුස්සාහ සන්තභාවො’ යනු කුසලාකුසලයන්ගේ මෙන් කායාංග වාචාංග අභිසංස්කරණය කිරීමේ කෘත්‍යයන්හිදී සහ මතු විපාක දීමේ කෘත්‍යයන්හිදී උත්සාහයක් රහිත බැවින් ඇති වන ශාන්ත ස්වභාවයයි. එය කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් ඇති වන ශාන්ත ස්වභාවයක් නොවේ. එසේ වුවද, චිත්තාභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන්හිදී නම් සම්ප්‍රයුක්ත චේතනා බලයෙන්, එළඹ සිටි අරමුණු කෙරෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක්ව රැස් වී පැවතීමේ උත්සාහ මාත්‍රයක් පවතී. ඉන් ඔබ්බට සිහිනයක් දැකීමේ කෘත්‍යයක් පවා එහි නැත. ‘මන්දමන්දාකාරෙන’ යනු ඉතා මන්ද ස්වභාවයෙනි. ‘කිඤ්චිජානන චිත්තං’ යනු කර්ම ආදි අරමුණු ස්වල්ප වශයෙන් හෝ දැනගන්නා වූ වීථි සිතයි. එහි පැවැත්ම සඳහා (යන්න අදහසයි).

‘‘อรูปิโน’’ติ อรูปลกฺขณ สมงฺคิโน. นามลกฺขณ สมงฺคีโนติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ชนยนฺตาปี’’ติ สหชาต ธมฺเม ชเนนฺตาปิ. ‘‘สนฺตานฏฺฐิติยา’’ติ ปพนฺธปฺปติฏฺฐานสฺส.

‘අරූපිනො’ යනු අරූප ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවන් යන්නයි. නාම ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවන් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘ජනයන්තාපි’ යනු සහජාත ධර්මයන් ජනිත කරමින් වුවද යන්නයි. ‘සන්තානට්ඨිතියා’ යනු පරම්පරාවේ පැවැත්ම සඳහා යන්නයි.

‘‘กสฺมาปเนตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ภาวินฺทฺริย ทฺวยํ’’ติ อิตฺถินฺทฺริย ปุริสินฺทฺริย ทฺวยํ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ อินฺทฺริยปจฺจเย. กสฺมา น คหิตํ. นนุ อิตฺถิลิงฺคาทีนํ ปวตฺติการณตฺตา อิธ คเหตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย. ชนกตฺตํ นาม ชนก กิจฺจํ. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘เอตํตยํปิ นตฺถี’’ติ ชนกตฺตาทิกิจฺจตฺตยํปิ นตฺถิ. เอวํสนฺเตกถํ ลิงฺคาทีนํ ปวตฺติการณํ โหตีติอาห ‘‘เกวลํ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘ทฺวยํ’’ติ อิตฺถิภาวปุมฺภาว ทฺวยํ. น อินฺทฺริย ปจฺจยตฺเตน อินฺทฺริยํ นาม โหติ. ยถาหิ เอโก ราชา อตฺตโน วิชิเต เคหานิ กโรนฺติ. เอวํ กโรนฺตูติ เคหสณฺฐานํ ปฏฺฐเปติ. สพฺเพชนา ตเถว กโรนฺติ, โน อญฺญถา. ตตฺถ ราชา เคหุปฺปตฺติยา จ เคหฏฺฐิติยา จ กิญฺจิ กิจฺจํ น กโรติ. เคหสามิกาวา เคหวฑฺฒกิโน วา กโรนฺติ. กโรนฺตา ปน รญฺญา ปฏฺฐปิตํ สณฺฐานํ อนติกฺกมิตฺวาว กโรนฺติ. เอวเมว มิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อุปคนฺตฺวา ฌายนฏฺเฐนาติ สมฺพนฺโธ. อุปสทฺโท อุปนิสฺสย ปเทวิย อุปริ อตฺโถ. ‘‘อุปรี’’ติ จ ถามพลวุทฺธิวเสนาติ อาห ‘‘ตสฺมึ วา’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ อารมฺมเณ.

‘කස්මාපනෙත්ථා’ යනාදියේදී; ‘භාවින්ද්‍රිය ද්වයං’ යනු ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය හා පුරුෂේන්ද්‍රිය යන දෙකයි. ‘ඉධ’ යනු මේ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහිදීය. ඒවා ගනු නොලැබුවේ මන්ද? ස්ත්‍රී ලිංගාදිය පැවැත්වීමට හේතු වන බැවින් මෙහිදී ඒවා ගත යුතුමය යනු අදහසයි. ‘ජනකත්තං’ යනු ජනක කෘත්‍යයයි. සෙසු කරුණු වලදී ද එසේමය. ‘එතංතයම්පි නත්ථි’ යනු ජනකත්වය ආදී කෘත්‍ය තුනම (භාව රූපයන්හි) නැත. එසේ නම් ලිංගාදිය පැවැත්වීමට ඒවා හේතු වන්නේ කෙසේද යත්, ‘කෙවලං පන’ යනාදිය පැවසුණි. ‘ද්වයං’ යනු ස්ත්‍රී භාවය හා පුරුෂ භාවය යන දෙකයි. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් පමණක්ම එය ඉන්ද්‍රියයක් නම් නොවේ. යම්සේ එක් රජෙක් තමන්ගේ විජිතයෙහි ගෙවල් කරවයි ද, ‘මෙලෙස කරවන්න’ යැයි නිවාස වල ස්වරූපය නියම කරයි ද, එවිට සියලු මනුෂ්‍යයෝ ඒ ආකාරයෙන්ම ගෙවල් කරති, වෙනත් ආකාරයකින් නොකරති. එහිදී රජතුමා නිවාස ඇති වීමට හෝ නිවාස පැවතීමට කිසිදු කෘත්‍යයක් නොකරයි. නිවාස හිමියෝ හෝ වඩුවෝම එය කරති. කරන අය ද රජු විසින් නියම කරන ලද ස්වරූපය ඉක්මවා නොයමින්ම කරති. මෙය ද එසේම දත යුතුය. ‘උපගන්ත්වා ඣායනට්ඨෙන’ (ළඟට ගොස් දැහැනින් සිතීම) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘උප’ යන උපසර්ගය උපනිස්සය පදයෙහි මෙන් ‘ඉහළ’ (වැඩිමනත්) යන අර්ථය දෙයි. ‘උපරි’ යනු ශක්තියේ හා බලයේ වෘද්ධි වශයෙන් යැයි ‘තස්මිං වා’ යනාදියෙන් පැවසුණි. ‘තස්මිං’ යනු ඒ අරමුණෙහි යන්නයි.

‘‘สุคติ [Pg.262] ทุคฺคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. โส อตฺโถ อพฺยากตมคฺคงฺเคสุ นตฺถิ. เอวญฺจสติ ตานิ กถํ มคฺคปจฺจยตฺตํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘สมฺมาทสฺสนาทินา’’ติ สมฺมาทสฺสน สงฺกปฺปนาทินา. ‘‘เตสํ’’ติ สมฺมาทิฏฺฐีนํ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ อพฺยากต ภูตานํ สมฺมาทิฏฺฐีนมฺปิ. ‘‘เตเนวฏฺเฐนา’’ติ สมฺมาทสฺสนาทินา ลกฺขณฏฺเฐน. อถวา. ‘‘เตเนวฏฺเฐนา’’ติ สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐเน วาติ อตฺโถ. เอวญฺจสติ สเหตุกา วิปาก กฺริยา พฺยากตธมฺมาปิ เตเนวฏฺเฐน สพฺพโส กุสลสทิสา สิยุนฺติ. น สิยุํ, ปจฺจย เวกลฺลตฺตา. วิปากาพฺยากตาหิ กมฺมเวเคน สนฺตาเน ปติตมตฺตตฺตา นิรุสฺสาหสนฺตสภาวโต ตํ สมฺปยุตฺตา เจตนา นานกฺขณิก กมฺมปจฺจยตฺตํ น คจฺฉติ. กิริยาพฺยากตา จ นิรนุสยสนฺตาเน อุปฺปนฺนตฺตา ตํ สมฺปยุตฺตเจตนาปิ ตปฺปจฺจยตฺตํ น คจฺฉติเยว. ตสฺมา เตสุ วิปาก กฺริยาพฺยากเตสุ สมฺมาทิฏฺฐาทีนิปิ สุคติ สมฺปาปกฏฺฐํ น สาเธนฺติ. กิเลสปฺปหาน กิจฺจสฺส อภาวโต นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺฐมฺปิ นสาเธนฺติ. สภาว ลกฺขณเวกลฺลตาปน เตสํ สมฺมาทิฏฺฐาทีนํ นตฺถิเยว. ตสฺมา ตานิ มคฺคปจฺจเย สงฺคหิตานีติ. อินฺทฺริย ธมฺเมสุ อรูปินฺทฺริยานํ อาธิปฺปจฺจ กิจฺจํ อรูปธมฺเม สฺเวว ผรติ. รูปธมฺมา ปน ตํ สมุฏฺฐิตตฺตา เอว ตปฺปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตา. ตถา เหตุ กมฺม มคฺค ฌาเนสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอสนโย กมฺมินฺทฺริยฌานปจฺจเยสุปี’’ติ. ตตฺถ กมฺมสทฺเทน นานกฺขณิก ปจฺจโย คเหตพฺโพ.

‘සුගති දුගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙන’ (සුගතියට, දුගතියට හෝ නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන්) යැයි කියන ලදී. එම අර්ථය අබ්‍යකෘත මාර්ගාංගයන්හි නැත. එසේ නම් ඒවා මාර්ග ප්‍රත්‍ය බවට පත්වන්නේ කෙසේද යත්, ‘එත්ථ ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සම්මාදස්සනාදිනා’ යනු සම්මා දිට්ඨිය, සම්මා සංකප්පය ආදියෙනි. ‘තෙසං’ යනු ඒ සම්මා දිට්ඨි ආදියේය. ‘තෙසං පී’ යනු අබ්‍යකෘත වූ සම්මා දිට්ඨි ආදියේ ද යන්නයි. ‘තෙනෙවට්ඨෙන’ යනු සම්මා දර්ශනාදී ලක්ෂණ අර්ථයෙනි. නැතහොත් ‘තෙනෙවට්ඨෙන’ යනු සුගතිය හා නිවන පමුණුවන අර්ථයෙන්ම යනු අර්ථයයි. එසේ වුවහොත් සහේතුක විපාක හා ක්‍රියා අබ්‍යකෘත ධර්මයන් ද ඒ අර්ථයෙන්ම සෑම ආකාරයකින්ම කුසලයන්ට සමාන විය යුතු නොවේද? එසේ නොවේ, ප්‍රත්‍යයන්ගේ අසම්පූර්ණත්වය නිසාය. විපාක අබ්‍යකෘතයෝ වනාහි කර්ම වේගයෙන් සන්තානයෙහි වැටුණා මාත්‍රයක් බැවින්, උත්සාහ රහිත ශාන්ත ස්වභාවය නිසා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍ය බවට පත් නොවේ. ක්‍රියා අබ්‍යකෘතයෝ ද අනුශය රහිත සන්තානයක උපන් බැවින් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව ද ඒ (කර්ම) ප්‍රත්‍ය බවට පත් නොවේමය. එබැවින් ඒ විපාක හා ක්‍රියා අබ්‍යකෘතයන්හි සම්මා දිට්ඨි ආදිය ද සුගතිය පමුණුවන අර්ථය සිදු නොකරයි. ක්ලේශ ප්‍රහාණ කෘත්‍යය නොමැති බැවින් නිවන පමුණුවන අර්ථය ද සිදු නොකරයි. එහෙත් ඒ සම්මා දිට්ඨි ආදියේ ස්වභාව ලක්ෂණයන්හි ඌනතාවක් නැත. එබැවින් ඒවා මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සංග්‍රහ වී ඇත. ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් අතුරින් අරූපී ඉන්ද්‍රියන්ගේ අධිපති කෘත්‍යය අරූපී ධර්මයන් කෙරෙහිම පවතී. රූප ධර්මයන් වනාහි එයින් උපන් බැවින්ම එහි ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දේ ලෙස දක්වන ලදී. හේතු, කර්ම, මාර්ග, ධ්‍යානයන්හි ද එසේමය. එබැවින් ‘එසනයො කම්මින්ද්‍රියජ්ඣානපච්චයෙසුපි’ (කර්ම, ඉන්ද්‍රිය, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයන්හි ද මේ නියාමයම වේ) යැයි පවසන ලදී. එහි ‘කර්ම’ යන වචනයෙන් නානාක්ෂණික ප්‍රත්‍යය ගත යුතුය.

‘‘สมฺปยุตฺตาสงฺกา สมฺภวตี’’ติ สหชาตา นามธมฺมา ตํ สมุฏฺฐาน รูเปหิ, ปจฺฉาชาตา จ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนรูเปหิ, วตฺถุ ธมฺมา จ ตนฺนิสฺสิตนามธมฺเมหิ กาลโต จ ฐานโต จ เอก สมฺพนฺธตฺตา เตสุ สมฺปยุตฺตาสงฺกา สมฺภวติ. ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจยปฺปสงฺโค นตฺถี’’ติ อารมฺมณานนฺตราทิปจฺจยาปิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สมฺปยุตฺตา น โหนฺติ. ตสฺมา เตปิ วิปฺปยุตฺตปจฺจย ภาเวน วตฺตพฺพาติ เอวรูโป วิปฺปยุตฺตปจฺจยปฺปสงฺโค เตสุ อารมฺมณ ปจฺจยาทีสุ นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

‘සම්පයුත්තාසංකා සම්භවති’ යනු සහජාත නාම ධර්මයන් ඒ හා සමුට්ඨාන රූපයන් සමඟ ද, පශ්චාජාත ධර්මයන් තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න රූපයන් සමඟ ද, වස්තු ධර්මයන් ඒ ඇසුරු කළ නාම ධර්මයන් සමඟ ද කාලය හා ස්ථානය වශයෙන් එක්ව බැඳී පවතින බැවින්, ඒවා කෙරෙහි සම්ප්‍රයුක්ත බව පිළිබඳ සැකයක් ඇති විය හැකිය. ‘විප්පයුත්තපච්චයප්පසංගො නත්ථි’ යනු ආරම්මණ, අනන්තර ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද තම ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත නොවේ. එබැවින් ඒවා ද විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍යයන් ලෙස පැවසිය යුතු නොවේද යන මෙවැනි විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍ය බවට පැමිණීමේ අවස්ථාවක් ඒ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ආදියේ නැත යනු අදහසයි.

‘‘เหฏฺฐาวุตฺตปฺปกาเรสุ เอวา’’ติ เอตฺถ เอวสทฺเทน ปจฺจยนฺตรํ น โหตีติ [Pg.263] ทสฺเสติ. ยทิ ปจฺจยนฺตรํ น โหติ, น วตฺตพฺโพเยว. กสฺมา, เทสกสฺส ปุนรุตฺตินิรตฺถกวาทิตา ปตฺติโตติ. โน น วตฺตพฺโพ. กสฺมา, โลเก โย สยํ นตฺถิ, วิคโต โหติ. โส กสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ อรหตีติ เอวรูปสฺส มิจฺฉาภินิเวสสฺส ปหานโต. เตน อิมมตฺถํ ญาเปติ, โลเก เกจิธมฺมา สยํ อตฺถิกาเล เอว อญฺเญสํ ปจฺจยา โหนฺติ, โน นตฺถิกาเล. เกจิ ธมฺมา สยํ นตฺถิกาเล เอว อญฺเญสํ ปจฺจยา โหนฺติ, โน อตฺถิกาเลติ อยญฺจวิภาโค อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺโพ เยวาติ. ‘‘โอกาสทานสงฺขาเตนา’’ติ ตสฺส อญฺญสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อุปฺปตฺติยา โอกาสทานสงฺขาเตน.

‘හෙට්ඨාවුත්තප්පකාරෙසු එව’ යන්නෙහි ‘එව’ (පමණක්ම) යන වචනයෙන් වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් නොවන බව දක්වයි. ඉදින් වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් නොවන්නේ නම්, එය නොකළ යුතුමය. මන්ද යත්, දේශකයාණන් වහන්සේට පුනරුක්ති දෝෂය හා නිරර්ථක භාෂිතය පිළිබඳ චෝදනා එල්ල වන බැවිනි. නැත, එය නොකිය යුත්තක් නොවේ. මන්ද යත්, ලෝකයෙහි යමක් තමා නැති කල්හි, ඉවත්ව ගිය කල්හි, එය කාට නම් ප්‍රත්‍යයක් විය හැකිද යන මෙවැනි මිථ්‍යා අභිනිවේශය (වැරදි වැටහීම) ප්‍රහාණය කිරීම සඳහාය. මෙයින් මේ අර්ථය දන්වයි: ලෝකයෙහි ඇතැම් ධර්මයෝ තමන් පවතින කාලයෙහිම අනෙක් ඒවාට ප්‍රත්‍ය වෙති, නැති කාලයෙහි නොවේ. ඇතැම් ධර්මයෝ තමන් නැති කාලයෙහිම අනෙක් ඒවාට ප්‍රත්‍ය වෙති, පවතින කාලයෙහි නොවේ. මෙම බෙදීම අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. ‘ඔකාසදානසංඛාතෙන’ යනු ඒ අනෙක් චිත්තෝත්පාදයේ ඉපදීම සඳහා අවකාශ ලබා දීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන (කෘත්‍යයෙනි).

สุตฺตนฺเต, อตฺถีติ อย เมโก อนฺโตติ สตฺตานํ เสฏฺฐสารภูโต อตฺตานาม อนมตคฺเค สํสาเร นิจฺจกาลํ อตฺถิ. อุจฺเฉโท วา วิโมกฺโข วา สพฺพโส นตฺถิ. อยํ สสฺสตวาโท นาม เอโกวิสมนฺโต เอกาวิสมาโกฏิ. นตฺถีติ สตฺโตนาม เอกภวปรโม โหติ, มรณโต ปรํ นตฺถิ. เอกนฺเตน อุจฺฉิชฺชติ. อยํ อุจฺเฉทวาโท นาม ทุตีโย วิสมนฺโต ทุตียาวิสมโกฏิ. อิเม ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ อชานนฺตานํ อุโภวิสมนฺตา นาม. ชานนฺตานํ ปน ตาทิโส อตฺตานาม นตฺถิ, โย อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา วตฺตพฺโพ ภเวยฺย. สุทฺธธมฺมปฺปพนฺโธ เอว อตฺถิ. ตสฺส จ ยาว อวิชฺชา อปฺปหีนา โหติ, ตาว อุจฺเฉโท นาม นตฺถิ. อวิชฺชาย ปน ปหีนาย ตโตปรํ น ปวตฺตติ. อตฺถิ นาม น โหติ. อยํ อนฺตทฺวยมุตฺโต มชฺฌิมญาโย นาม. พหุํ นานตฺถ สมฺภวํ วณฺเณนฺติเยว. วณฺเณนฺตานํปิ เตสํ พหุ ปโยชนํ นตฺถิ เยวาติ อธิปฺปาโย.

සූත්‍රයන්හි, 'ඇත' යන්න එක් අන්තයකි. එනම් සත්ත්වයන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨ සාරය වූ ආත්මය නම් දෙයක් අනාදිමත් සංසාරයෙහි සදාකාලිකව පවතින්නේය යන්නයි. එහි උච්ඡේදයක් හෝ සම්පූර්ණ මිදීමක් කිසිසේත් නැත. මෙය ශාස්වත වාදය නම් වූ එක් විෂම අන්තයකි, එක් විෂම කෙළවරකි. 'නැත' යනු සත්ත්වයා එක් භවයකට පමණක් සීමා වන බවත්, මරණයෙන් පසු කිසිවක් නැති බවත්ය. ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම උච්ඡේද (විනාශ) වන්නේය. මෙය උච්ඡේද වාදය නම් වූ දෙවන විෂම අන්තයයි, දෙවන විෂම කෙළවරයි. පටිච්චසමුප්පාදය නොදන්නා අයට මේවා විෂම අන්ත දෙකකි. එය දන්නා අයට නම් 'ඇත' හෝ 'නැත' යැයි කිව හැකි එවැනි ආත්මයක් නැත. ඇත්තේ ශුද්ධ වූ ධර්ම පරම්පරාවක් පමණි. එහි යම් තාක් අවිද්‍යාව ප්‍රහීණය වී නැද්ද, ඒ තාක් උච්ඡේදයක් නැත. අවිද්‍යාව ප්‍රහීණය වූ විට ඉන් පසු එය නොපවතියි. එවිට 'ඇත' යන්නක් නැත. අන්ත දෙකෙන් මිදුණු මෙය මධ්‍යම න්‍යාය නම් වේ. විවිධ වූ අර්ථයන්ගේ සම්භවය බොහෝ සේ වර්ණනා කරති. එසේ වර්ණනා කරන්නන්ට ද ඉන් බොහෝ ප්‍රයෝජනයක් නැත්තේමය යනු මෙහි අදහසයි.

ปจฺจยุทฺเทสานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

පච්චයුද්දේසානුදීපනාව මෙතෙකින් නිම විය.

๑๖๘. ปจฺจยนิทฺเทเส. ‘‘ปญฺจธา’’ติ ปญฺจวิเธหิ ปจฺจเยหิ. ‘‘เอกธา’’ติ เอกวิเธน ปจฺจเยน. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘อวิจฺเฉทายา’’ติ อวิจฺเฉทตฺถาย. ‘‘ปฏิปาทนายา’’ติ โยชนตฺถาย. โย โกจิ จิตฺตุปฺปาโท อวิรุทฺธสฺส ยสฺส กสฺสจิ จิตฺตุปฺปาทสฺส [Pg.264] ปจฺจโย น น โหตีติ โยชนา. ‘‘ปุนุปฺปนฺนานํ’’ติ นิรุชฺฌิตฺวา ปุน อุปฺปนฺนานํ. ‘‘ปุริมานิ ชวนานี’’ติ เอตฺถ มคฺโค โคตฺรภุโต อาเสวน ปจฺจยํ ลภติ. ผลสฺส ปน โส ภินฺนชาติกตฺตา อาเสวน ปจฺจโย น โหติ. ผลํ ปน สพฺพโส อาเสวน มุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ตทุภยํ อิธ ปุริมชวนสงฺขฺยํ น คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘มคฺค ผลชวนวชฺชานี’’ติ. ผลชวนวชฺชานํ ปจฺฉิมานํ ชวนานํ. ‘‘สพฺพาการปาริปูรํ’’ติ เอตฺถ กุสลาทิชาติปิ สงฺคหิตาติ วุตฺตํ ‘‘ชาติมตฺเตนปี’’ติ. อภินฺนา เอว สิยุํ. น ปน ภินฺนา โหนฺติ. กทาจิ เกจิภินฺนา เอว โหนฺติ. ตสฺมา ภินฺนชาติกา ธมฺมา. ล. น สกฺโกนฺตีติ โยชนา. ‘‘กามาวจรภาวโต มหคฺคตานุตฺตรภาวปตฺติ นามา’’ติ จิตฺตสนฺตานสฺสาติ อธิปฺปาโย. โคตฺร ภุจิตฺตํ กามภูมิ. ฌานจิตฺตํ มหคฺคตภูมิ. มคฺคจิตฺตํ โลกุตฺตร ภูมิ. กมฺมเจตนาย นิรุทฺธายปิ ตสฺสา ปวตฺตากาโร นนิรุชฺฌติ. จิตฺตสนฺตานํ อนุคจฺฉติ. โส เอว อายตึ วิปากธมฺมราสิ หุตฺวา ปาตุพฺภวติ. ตสฺมา โส วิปากสฺส พีชสงฺขฺยํ คจฺฉติ. โส จ ยาว น วิปจฺจติ. ตาว สํสารปฺปวตฺติยา สติ, อนฺตรา วินฏฺโฐ นาม น โหติ. ตสฺมา กมฺมเจตนา อุปฺปชฺชมานา จิตฺตสนฺตาเน ตสฺส พีชสฺส นิธานตฺถาย อุปฺปชฺชติ, นิรุชฺฌมานา จ นิทหิตฺวา เอว นิรุชฺฌตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน ปวตฺตาการสงฺขาต พีชนิธานญฺจา’’ติ. ‘‘เจตนาย โหตี’’ติ เจตนาย สาธารณํ โหติ. ปุเรชาตา สาลรุกฺขโปตกา ปจฺจยา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปุริมจิตฺตกฺขเณสุ อุปฺปนฺนา จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘อาหารชกาโย’’ติ เอวํ วุตฺตาติ ปาฐเสโส. ‘‘ปจฺฉา ชาเตนา’’ติ ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปโยชนํ นตฺถิ. ชิณฺณปตรุกฺขสฺส อุทกาสิญฺจนํ วิย โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยนการณ โกฏฺฐาเสน. ‘‘วตฺถุ รูปํ’’ติ นิโรธาสนฺนํ หทยวตฺถุ รูปํ. ‘‘เอวมยํ ปี’’ติ เอวํ อยํ ปจฺฉาชาตปจฺจโยปิ. วิวิเธน อากาเรน ผรณํ กาลนฺตร เทสนฺตร คมนํ วิปฺผาโร. มหนฺโต วิปฺผาโร ยสฺสาติ สมาโส. ‘‘วตฺถุมฺหี’’ติ หทยวตฺถุมฺหิ. ปญฺจหิ ขนฺเธหิ โวกิณฺโณ สมฺมิสฺโสติ ปญฺจโวกาโร. กาม รูปภโว[Pg.265]. วินา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. รูปวิราคภาวนาพเลน รูปสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปุเรชาตํ วา’’ติ เอกจิตฺตกฺขณาตีเต ปุเรชาตํ วา. ‘‘วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํ วา’’ติ ตโต ปจฺฉา ยาว อฏฺฐม จิตฺตกฺขณา วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํ วา. ‘‘อุปฺปนฺนํ วตฺถู’’ติ อุปฺปนฺนํ วตฺถุรูปํ. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมสฺมึ ปุเรชาต ปจฺจเย. กิญฺจาปิ ทิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปจฺจนีเย’’ติ ปจฺจนีย วาเร. ‘‘ตํ’’ติ อารมฺมณปุเรชาตํ. ตสฺส อารมฺมณสฺส อปริพฺยตฺตตฺตาวาติ สมฺพนฺโธ. การณํ วทนฺติ ปฏฺฐานฏีกาจริยา. อรูปภเว มรณาสนฺนกาเล กสฺสจิ คตินิมิตฺตุ ปฏฺฐานํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตเมว. เอวญฺจสติ, ตตฺถ อารมฺมณ ปุเรชาตํ ลทฺธพฺพเมว. ปฏฺฐาเนปน ตสฺมึภเว สพฺพํ ปุเรชาตปจฺจยํ ปฏิกฺขิปติ. กสฺมา อิติ เจ, วตฺถุ ปุเรชาตปจฺจยสฺส ตตฺถ อลทฺธพฺพตฺตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘อารุปฺเปวิยา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปฏฺฐาเน อรูปภเว ทฺเวปิ ปุเรชาตปจฺจยา ปฏิกฺขิตฺตา, ตสฺมา สพฺเพปิ อรูป ปุคฺคลา สพฺพํปิ รูปธมฺมํ อารมฺมณํ น กโรนฺตีติปิ วทนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อารมฺมณ สงฺคหทีปนิยํ ‘อสญฺญีภวโต จุตานํ วิย อรูปภวโต จุตานํปิ คตินิมิตฺตภูตํ กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ ภวนฺตเร เกนจิทฺวาเรน อคฺคหิตํ, เกวลํ กมฺมพเลเนว อุปฏฺฐาปิต’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘คูถกุณปาทีนี’’ติ คูถญฺจ มตปูติสรีรานิ จ. ‘‘เอวํ วุตฺเตหี’’ติ ปฏฺฐาเน วุตฺเตหิ. เต ปน อกุสลา ธมฺมา กถํ จตุภูมิก กุสลานํ อุปนิสฺสย ปจฺจยา โหนฺตีติ อาห ‘‘ตตฺถ อานนฺตริย วชฺชานี’’ติอาทึ. ตตฺถ อานนฺตริย กมฺมกตานํ กิเลสาวรณ กมฺมาวรเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ฌานมคฺคปฺปฏิลาโภ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อานนฺตริย วชฺชานี’’ติ. ‘‘ตานี’’ติ ราคาทีนิ อกุสลานิ จตุภูมิก กุสลานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘สมติกฺกมมุเขนา’’ติ ปฏฺฐาเน อกุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสย ปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตสฺส ปญฺหสฺส วิภงฺเค ปาณํ หนฺตฺวา ตสฺส ปฏิฆา ตตฺถาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ตสฺส [Pg.266] ปฏิฆาตตฺถายา’’ติ ตสฺส ปาณาติปาตกมฺมสฺส ปฏิหนนตฺถาย ปหานตฺถาย สมติกฺกมนตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. โส เจ ปาณาติปาตี ปุคฺคโล ปุน สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ตสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกมนตฺถาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถ กมฺมํ กโรติ. ตทา ตํ ปาณาติ ปาตกมฺมํ ตํ ปุคฺคลํ ทานกมฺเมนิโยเชติ นาม. ตถา สีลกมฺเม อุโปสถ กมฺเมติ. ยถาหิ ราชา เอวํ วเทยฺย อิมสฺมึ ทิวเส โย อุโปสถํ นุปวสติ, ตํ ฆาเตสฺสามีติ. ตทา สพฺเพปิ นาครา อุโปสถํ อุปวเสยฺยุํ. เอวมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ราชาวิย หิ ตสฺส ปาณาติปาตกมฺมํ. นาครา วิย โส ปาณฆาตโก. อุโปสถ กมฺม กุสลานิ วิย ตสฺส ทานสีล อุโปสถ กมฺม กุสลานีติ. ‘‘ฌานํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทตี’’ติ ปเทสุปิ เอเสวนโย. เอวํ สมติกฺกมมุเขน เอกํปิ อกุสลํ สพฺพานิ จตุภูมิก กุสลานิ อุปนิสฺสย สตฺติยา ชเนติ ปวตฺเตตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตานิเยว สพฺพานี’’ติ อานนฺตริย กมฺมสหิตานิสพฺพานิ อกุสลานิเยว สพฺเพสํ อกุสลานํ อพฺยากต ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ โยชนา. ทานสีลาทโย กุสลา ธมฺมา. สุฏฺฐุ พลวํ กมฺมํ อธิปฺเปตํ, น ทุพฺพลํ. อุปนิสฺสยฏฺฐานตฺตา. เตสํปิ รูปธมฺมานํ พลวนิสฺสยา นนุโหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ โหนฺตีติ อาห ‘‘พหิทฺธารุกฺขติณาทีนํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ปถวีรส อาโปรสวสฺโสทก พีชานิ รุกฺขติณาทีนํ พลวนิสฺสยา โหนฺติ. มูลเภสชฺชาทีนิ อชฺฌตฺตํ สนฺตานํ พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘ปกตสฺเสวา’’ติ ปถมตรํ กตสฺส อุปฺปาทนาทิกมฺมสฺเสว. ‘‘น เอวํ รูปสนฺตาเนนา’’ติ เอวํ รูปสนฺตาเนน อุปฺปาทิตา อุปเสวิตา ธมฺมา นตฺถิ. ‘‘ตํ’’ติ อุตุพีชาทิกํ. กมฺมาทิกญฺจ. ‘‘ปกตํ’’ติ ปุเรตรํ อุปฺปาทิตญฺจ อุปเสวิตญฺจ. สเจตนสฺเสว เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณนฺติ สมฺพนฺโธ. เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ นามาติ อตฺโถ. ‘‘ปกปฺปนํ’’ติ จ สํวิธานํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิกมฺมาทิกํ อุตุโภชนาทิกญฺจ. อตฺตโน จ อุปฺปนฺนา ราคาทโย ปรสฺส จ สนฺตาเน ปรสฺส จ อุปฺปนฺนา ราคาทโย อตฺตโน จ สนฺตาเนติ โยชนา[Pg.267]. ‘‘นิทสฺสนํ’’ติ อุทาหรณํ โหติ. มโนปโทสิกเทวา อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา อตฺตโน มนํ ปทูเสนฺติ. พาฬฺหํ อิสฺสาธมฺมํ อุปฺปาเทนฺติ. ตสฺมึเยว ขเณ จวนฺติ. เตสํ ทฺเว อิสฺสาธมฺมา อญฺญมญฺญสฺส พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. กามาวจร กุสลสฺส พลวนิสฺสยา โหนฺตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. วิภาวนิปาเฐ. ฌาน มคฺค ผล วิปสฺสนาทิเภทํ อาลมฺพณํ ปจฺจเวกฺขน อสฺสาทนาทิ ธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ โยชนา. ‘‘อตฺตาธีเน’’ติ อตฺตายตฺเต อตฺตาพทฺเธ. ปฏฺฐาเน ปญฺหวาเร ทานํ ทตฺวา สีลํสมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ. ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตีติอาทินา อาคตตฺตาทาน สีล. ล. นิพฺพานานิ เจวาติ วุตฺตํ. ราคํ ครุํกตฺวา อสฺสาเทนฺติ, อภินนฺทตีติอาทินา, จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทนฺตีติอาทินา จ อาคตตฺตา ‘‘ราค ทิฏฺฐิ จกฺขุ โสตาทีนิจา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปรตฺถ ปี’’ติ ปรโต นิสฺสย ปจฺจยาทีสุปิ. ‘‘โส เอวา’’ติ ปจฺจุปตฺถมฺภโก เอว. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิมตฺตํปิ. มหาภูเต กิญฺจิ อุปตฺถมฺเภตุํ น สกฺโกนฺตีติ โยชนา. นนุ อาหาร รูปํ มหาภูเต อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกติ. ชีวิตรูปญฺจ กมฺมชมหาภูเต อนุปาเลตุนฺติ. สจฺจํ. อิธ ปน สหชาตปจฺจย กิจฺจํ อธิปฺเปตํ. เตสญฺจ ทฺวินฺนํ สหชาตปจฺจย กิจฺจํ นตฺถิ. ตํ ปรโต อาวี ภวิสฺสตีติ. ‘‘วตฺถุ วิปากานํ’’ติ วตฺถุรูปํ วิปากานํ. ปฏฺฐานปาเฐ. อารมฺมณญฺจ, นิสฺสโย จ, ปุเรชาตญฺจ, วิปฺปยุตฺโต จ, อตฺถิ จ, อวิคโต จา,ติ ฉสุปจฺจเยสุ ฆฏิเตสุ ตีณิ วิสชฺชนานิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ตีณิ วิสชฺชนานิ นาม วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ ฉ หิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย. วตฺถุ อกุสลานํ, วตฺถุ อพฺยากตานนฺติ. เอตฺถ จ อตฺตโน อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อารพฺภ วตฺถุ เม อนิจฺจนฺติอาทินา สมฺมสนฺตสฺส วตฺถุรูปํ กุสลานํ ขนฺธานํ ฉหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย. เอตํ มม, เอโส หมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา,ติ อุปาทิยนฺตสฺส วตฺถุ รูปํ อกุสลานํ. อุภยตฺถปิ อาวชฺชนกฺขเณ อพฺยากตานํ. อรหโต ปน ตํ อนิจฺจนฺติอาทินา สมฺมสนฺตสฺส กฺริยาพฺยากตานํ ขนฺธานนฺติ. เตนาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ’’ติ [Pg.268] อตฺตโน ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ. อธิฏฺฐานวิธาเน ปน อากาส คมเน รูปกายํ อารพฺภจิตฺตํ วิย กายํ ลหุกํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ตปฺปริยาปนฺนํ วตฺถุ อภิญฺญาจิตฺต ทฺวยสฺสาติ โยเชตพฺพํ. ‘‘อนิฏฺเฐฐาเน’’ติ ชวนจิตฺตสฺส อาวชฺชเนน วินา อุปฺปชฺชนํ นาม กตฺถจิ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. กตฺถจิ อนิจฺฉิตพฺพํ. ตตฺถ นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐาเน, มคฺควีถีสุ โคตฺรภุโวทานฏฺฐาเน, อาคนฺตุก ภวงฺคฏฺฐาเนติ อิทํ อิจฺฉิตพฺพฏฺฐานํ นาม. อิโต อญฺญํ อนิจฺฉิตฏฺฐานํ นาม. เอวํ อนิจฺฉิตพฺเพ ฐาเนติ อตฺโถ. ‘‘ปกติกาเล’’ติ มรณาสนฺนกาลโต อญฺญสฺมึกาเล. ‘‘ตานิวา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิวา. ‘‘อญฺญํ วา’’ติ วตฺถุโต อญฺญํ รูปาทิกํ วา. ‘‘ภินฺนารมฺมณานิ นามา’’ติ อญฺญํ อาวชฺชนสฺส อารมฺมณํ, อญฺญํ ชวนานนฺติ เอวํ ชวนานิ อาวชฺชเนน ภินฺนารมฺมณานิ วา. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉาอุปฺปนฺนานี’’ติอาทิ. ‘‘เตสํ’’ติ วีถิจิตฺตานํ. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ เอววตฺถุ รูปํ. ‘‘วตฺถุ จา’’ติ นิสฺสโย จ. ‘‘เตสํ’’ติ อฏฺฐกถาจริยานํ. น หิ คเหตุํ สกฺโกนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เสสเมตฺถ สุโพธํ. ‘‘กสฺมา วุตฺตํ’’ติอาทีสุ. ‘‘ตสฺส ยกฺขสฺสา’’ติ อินฺทกนามสฺส ตสฺสยกฺขสฺส. ‘‘อิตเรสํปี’’ติ สํเสทโชปปาติกานํปิ. ‘‘ทุวิเธนา’’ติ รูปชนน กิจฺจํ รูปูปตฺถมฺภน กิจฺจนฺติ เอวํ ทุวิเธน. อถวา ‘‘ทุวิเธนา’’ติ อชฺฌตฺตาหารสฺส อุปตฺถมฺภนํ พหิทฺธาหารสฺส อุปตฺถมฺภนนฺติ เอวํ ทุวิเธน. ‘‘ตถารูปานญฺจา’’ติ อปฺปนาปตฺตกมฺมวิเสเสน สิทฺธานญฺจ. ‘‘อชฺฌตฺตาหาโรปี’’ติ ปิสทฺเทน ยถาวุตฺตชีวิตินฺทฺริยญฺจ อรูปาหาเร จ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘วตฺถุวิปากานํ’’ติ วตฺถุรูปํ วิปากานํ. ‘‘สพฺพถา’’ติ อพฺยายปทํ. ตญฺจ สพฺพวิภตฺติยุตฺตํ. อิธ ปน ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘สพฺพถา’’ติ สพฺพปฺปการนฺติ. ปกาโร จ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. กถํ เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘ติวิโธ’’ติอาทึ. ‘‘สหชาเต สงฺคเหตพฺพํ’’ติ ปจฺจยภาเวน สงฺคเหตพฺพํ. สหชนนํ นาม อตฺตนา สห ชเนนฺตสฺส สหชนนํ. ตญฺจ กมฺมจิตฺตาทีนํ วิย วิสุํ ชนนกิจฺจํ น โหติ. อตฺตนิ อุปฺปชฺชนฺเต เอว อิตรานิ รูปานิ อุปฺปชฺชนฺติ. อนุปฺปชฺชนฺเต น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวรูปํ ชนนกิจฺจํ เวทิตพฺพํ[Pg.269].‘‘วินาว สหุปฺปาทนกิจฺเจนา’’ติ อตฺตนา สหุปฺปาทนกิจฺเจ อาหารสฺส พฺยาปาโร นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตเนว สหชาตานิ อุปตฺถมฺภนฺโตปิ สหชาตปจฺจยตฺตํ น คจฺฉตีติ. เอสนโย รูปชีวิตินฺทฺริเยปิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ชีวิตํปี’’ติอาทิ. ‘‘ตีสู’’ติ อารมฺมณญฺจ อุปนิสฺสโย จ อตฺถิจาติ อิเมสุ ตีสุ. อารมฺมณาธิปติมฺหิ ปุเรชาตา รมฺมณาธิปติปิ อตฺถิ. โส ปุเรชาตตฺถิ ปจฺจโย เอวาติ อตฺถิปจฺจเย สงฺคหิโต. ‘‘ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ’’ติ ตสฺมึ กมฺเม กเต ตสฺส กตตฺตา เอว ปวตฺตมานานํ. อารมฺมณากาโร โคจรวิสยากาโร. ‘‘สนฺตานวิเสสํ กตฺวา’’ติ พีชนิธานํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เต’’ติ อารมฺมณปจฺจย กมฺม ปจฺจยา. ‘‘อกาลิโก’’ติ มคฺคเจตนาวเสน อกาลิโก. โสหิ อตฺตโน อนนฺตเรผลํ ชเนติ. ตสฺมา อาคเมตพฺพสฺส อายติกาลสฺส อภาวา อกาลิโกติ วุจฺจติ. อวเสโส นานกฺขณิกปจฺจโย กาลิโก. ‘‘ปจฺจยฏฺเฐนา’’ติ ปจฺจยกิจฺเจน. โลกปฺปวตฺติยา กมฺมเหตุกตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ผลเหตู ปจาเรนา’’ติ ผลภูตาย สพฺพโลกปฺปวตฺติยา เหตุภูตสฺส กมฺมสฺส นามํ ผลมฺหิ อาโรเปตฺวา โวหาเรน สพฺเพปิ เตวีสติปจฺจยา กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺตีติ โยชนา. กมฺมปจฺจย สงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชมานา เยวา’’ติ อตฺถิปจฺจยา เอวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สาสนยุตฺติยา วิรุทฺธเมวา’’ติ เอตฺถ สาสนยุตฺติ นาม ตีณิปิฏกานิ. ‘‘วิรุทฺธเมวา’’ติ อารมฺมณ ปจฺจยภูตา สพฺเพ ปถวี ปพฺพต นทีสมุทฺท อชฏากาสาทโย จ สพฺพาปญฺญตฺติโย จ นิพฺพานญฺจ กมฺมสงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วทนฺโต จ, สพฺเพ อตีตานาคต ธมฺมา อตฺถิปจฺจยา เอวาติ วทนฺโต จ, ตีหิ ปิฏเกหิปิ วิรุชฺฌติเยว. ปฏฺฐานปาฬิยา ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อตฺถิ สทฺโทหิ ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน วิชฺชมานตฺโถ. น ปรมตฺถ ธมฺม ภาเวน. นาปิโลก สมฺมุติวเสน. น หิ ปรมตฺถ ธมฺม ภูตาปิ อตีตานาคตธมฺมา อิธ อตฺถิ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. นาปิปญฺญตฺติ โหติ. ‘‘อญฺญมญฺญปฺปฏิพทฺธโอกาเส’’ติ อญฺญมญฺญํ นิสฺสยนิสฺสิตภาเว น ปฏิพทฺเธ [Pg.270] กามรูปภโวกาเส. ‘‘ยโต’’ติ ยมฺหาปฏิสนฺธิ วิญฺญาณโต. ‘‘ยโต’’ติ วา ยมฺหาสีสโต, ยมฺหาพีชโต นิพฺพตฺตีติ โยชนา. ‘‘พีชโต วิย มหารุกฺขสฺสา’’ติ พีชปจฺจยา กฬีรงฺกุราทิกสฺส มหารุกฺขสนฺตานสฺส นิพฺพตฺติวิย. ปาฬิปาเฐ. ‘‘น โอกฺกมิสฺสถา’’ติ สเจ น โอกฺกเมยฺย. ‘‘สมุจฺจิสฺสถา’’ติ อปินุโข สมุจฺเจยฺย, วฑฺเฒยฺย. ‘‘โวกฺกมิสฺสถา’’ติ สเจ วิคเมยฺย, วินาเสยฺย. ‘‘อภินิพฺพตฺติสฺสถา’’ติ อปินุโข อภินิพฺพตฺเตยฺย, ปาตุภเวยฺย. ‘‘โวจฺฉิชฺชิสฺสถา’’ติ สเจอุจฺฉิชฺเชยฺย. ‘‘อาปชฺชิสฺสถา’’ติ อปินุโข อาปชฺเชยฺย. ‘‘ยทิทํ’’ติ ยํ อิทํ. ‘‘อิทํ’’ติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิญฺญาณํ’’ติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. ยํ วิญฺญาณํ อตฺถิ. เอเสว วิญฺญาณ ธมฺโมติ โยชนา. ‘‘รูปุปฺปตฺติยา’’ติ รูปุปฺปาทสฺส. วิญฺญาณํ ปจฺจโย เอตสฺสาติ วิญฺญาณ ปจฺจยา. รูปุปฺปตฺติ. ‘‘รูปปฺปเวณิยา’’ติ กมฺมชรูปสนฺตติยา. ‘‘อุตุอาหาราปี’’ติ อชฺฌตฺต อุตุอชฺฌตฺต อาหาราปิ. อิทญฺจ สมฺภวยุตฺติ วเสน วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปฺปเวณิยา อสติ, อชฺฌตฺตํ เต อุตุอาหาราปิ นตฺถิเยว. พหิทฺธา อุตุปน อสติปิ ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปฺปเวณิยา รูปํ น ชเนตีติ น วตฺตพฺพํ. ฏีกาปาเฐ. ‘‘อรูปํ ปนา’’ติ อรูปภูมิปน. ‘‘ยสฺมึรูเป’’ติ กมฺมชรูเป. ‘‘ปจฺจยภาโว อตฺถี’’ติ ปจฺฉิมรูปุปฺปตฺติยา ปจฺจยสตฺติ อตฺถิ. กสฺมา วิญฺญายตีติ เจ. ‘‘ปุตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. ‘‘พีชภาวสงฺขาตํ’’ติ อมฺพพีชาทีนํ พีชภาวสงฺขาตํ. ‘‘นิยามรูปํ นามา’’ติ อุตุวิเสสมาห. ‘‘ยถา วา ตถา วา’’ติ อนิยมโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โยนิภาวสงฺขาตํ’’ติ ตํ ตํ โคตฺตกุลชาตีนํ ชาติภาวสงฺขาตํ. ‘‘นิยามรูปํ’’ติ อุตุวิเสส สงฺขาตํ นิยามรูปํ. สทิสานิ รูปสณฺฐานานิ เยสนฺติ วิคฺคโห. ‘‘ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโว’’ติ กลลกาลาทีสุ อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโว. ปุน ตเมวตฺถํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ‘‘สมุทาคตํ’’ติ สุฏฺฐุ อุปรูปริอาคตํ. อิตฺถิภาวาทิรูปํ พีชรูปญฺจ นิยาเมตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นิยามกํ’’ติ นานาวณฺณสณฺฐานาทีนํ นิยามกํ. ‘‘ตตฺถ [Pg.271] อิมสฺมึ ภเว’’ติอาทีสุ. ธนญฺจ ธญฺญญฺจ ตโต อวเสสา สพฺเพอุปโภคปริโภคาจาติ วิคฺคโห. วิชฺชา จ สิปฺปญฺจ นานาพหุสฺสุตญฺจ ปริยตฺติ จาติ ทฺวนฺโท. ‘‘อนาคตานํ ตาสํ’’ติ ตาสํ อภินวธนธญฺญาทิสมฺปตฺตีนํ. ‘‘อุปนิสฺสย ปจฺจยตา’’ติ ปุพฺพโยคกมฺมสฺส อุปนิสฺสย ปจฺจยตา. ตตฺถ ธนธญฺญโภคานํ ปฏิลาภตฺถาย ปุพฺพโยคกรณํ นาม กสิกมฺม วาณิชฺชกมฺมาทีนํ กรณํ. ตตฺถ กสิกมฺเม ตาว ธนธญฺญโภคานํ ปฏิลาภตฺถาย กสิกมฺมกรเณ ธนธญฺญโภคา อนาคตูปนิสฺสย ปจฺจโย. อิทานิ กสิกมฺมกรณํ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนํ. ธนธญฺญ โภคานํ ปฏิลาภปริโภคกาเลสุ กสิกมฺมกรณํ อตีตูปนิสฺสย ปจฺจโย. เตสํ ปฏิลาโภ จ ปริโภโค จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน. กสิกมฺมกรณกฺขเณ ปน เขตฺต, วตฺถุ, พีช, เมฆวุฏฺฐิโย จ นงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ จ โคมหึสา จ กมฺมการก ปุริสา จ ปจฺจุปฺปนฺนูปนิสฺสโย. กสิกมฺมกรณํ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนํ. กมฺมสาธิกสฺส มาตาปิตาทโย ปุพฺพปุริสา ตสฺส กมฺมสฺส อตีตูปนิสฺสย ปจฺจโย. ตํ กมฺมํ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ.

168. ප්‍රත්‍යය නිර්දේශයෙහි (පච්චයනිද්දේසයේ) 'පඤ්චධා' යනු පස් ආකාරයක ප්‍රත්‍යයන්ගෙනි. 'ඒකධා' යනු එක් ආකාරයක ප්‍රත්‍යයකිනි. සෙසු තැන්හි ද මෙසේමය. 'අවිච්ඡේදාය' යනු නොසිඳී පැවතීම පිණිසය. 'පටිපාදනාය' යනු යෙදීම (සම්බන්ධ කිරීම) පිණිසය. යම් කිසි සිත් ඉපදීමක්, විරුද්ධ නොවූ අන්‍ය වූ යම් කිසි සිතක ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය නොවන්නේ නොවේ යැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. 'පුනුප්පන්නානං' යනු නිරුද්ධ වී නැවත උපන් සිත් සඳහාය. 'පුරිමානි ජවනානි' යන්නෙහි මාර්ග චිත්තය ගෝත්‍රභූ සිතෙන් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලබයි. එහෙත් ඵල චිත්තයට එය ජාති වශයෙන් (කුසල/අබ්‍යකත) වෙනස් බැවින් ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. ඵල චිත්තය සියලු ආකාරයෙන්ම ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මිදුණකි. එබැවින් එම දෙකම (මාර්ග හා ඵල) මෙහි මුල් ජවනයන්ගේ ගණනට ඇතුළත් නොවන බව 'මාර්ග ඵල ජවන වර්ජිත' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය ඵල ජවනයන්ගෙන් තොර වූ පසු ජවනයන් සඳහා වේ. 'සබ්බාකාරපාරිපූරං' යන්නෙහි කුසලාදී ජාතීන් ද ඇතුළත් වන බව 'ජාතිමාත්‍රයෙන් ද' යනුවෙන් පවසා ඇත. ඒවා සමාන ජාතික විය හැකිය, අසමාන නොවේ. ඇතැම් විට අසමාන ද විය හැකිය, එබැවින් ඒවා භින්නජාතික ධර්මයන් වේ. (ල) ඒවා සමත් නොවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කාමාවචර භාවයෙන් මහග්ගත හෝ ලෝකෝත්තර බවට පත්වීම' යනු චිත්ත සන්තානයේ පත්වීම බව අදහසයි. ගෝත්‍රභූ චිත්තය කාම භූමියට අයත්ය, ධ්‍යාන චිත්තය මහග්ගත භූමියට අයත්ය, මාර්ග චිත්තය ලෝකෝත්තර භූමියට අයත්ය. කර්ම චේතනාව නිරුද්ධ වුවද, එහි පැවැත්මේ ස්වභාවය නිරුද්ධ නොවේ. එය චිත්ත සන්තානය අනුව යයි. එයම මතු විපාක ධර්ම සමූහයක් වී පහළ වේ. එබැවින් එය විපාකයට බීජයක් වැනි වේ. එය යම් තාක් විපාක නොදෙන්නේ ද, සංසාර පැවැත්ම ඇති තාක් අතරතුර විනාශ නොවේ. එබැවින් කර්ම චේතනාව උපදින්නේ චිත්ත සන්තානයෙහි එම බීජය තැන්පත් කිරීම පිණිසය. නිරුද්ධ වන්නේ ද එම ශක්තිය තැන්පත් කරමිනි. මෙය 'තමාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය නම් වූ බීජය තැන්පත් කිරීම' ලෙස දක්වා ඇත. 'චේතනාය හෝති' යනු චේතනාවට සාධාරණ බවයි. 'පුරේජාත සාලරුක්ඛපෝතකා' යනු පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන් ලෙස සම්බන්ධ වේ. පෙර සිතේ උපන් සතර සමුට්ඨානික රූප ධර්මයන් ලෙස මෙය තේරුම් ගත යුතුය. 'ආහාරජකාය' යනු මෙසේ කියන ලද පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. 'පච්ඡාජාතේන' යනු පශ්චාත්ජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති බවයි. එය දිරාපත් වූ ගසකට පැන් ඉසීමක් වැනි බව අදහසයි. 'යදග්ගේන' යනු යම් කරුණක කොටසකිනි. 'වත්ථු රූපං' යනු නිරෝධයට ආසන්න හෘදය වස්තු රූපයයි. 'ඒවමයං පී' යනු මෙසේ මෙම පශ්චාත්ජාත ප්‍රත්‍යය ද වේ. විවිධ ආකාරයෙන් පැතිරීම, කාලය හා දේශය ඉක්මවා ගමන් කිරීම 'විප්ඵාර' නම් වේ. මහත් වූ විප්ඵාරයක් ඇත්තේ යන්න මෙහි සමාසයයි. 'වත්ථුම්හි' යනු හෘදය වස්තුවෙහි ය. පංචස්කන්ධයෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින් 'පඤ්චවෝකාර' නම් වේ. කාම හා රූප භවයයි. රූපයෙන් තොරව ඉපදීමට නොහැකිය. රූප විරාග භාවනා බලයෙන් රූපය යටපත් නොකළ බැවින් යනු අදහසයි. 'පුරේජාතං වා' යනු එක් චිත්තක්ෂණයකට පෙර උපන් හෝ ය. 'වඩ්ඪනපක්ඛේ ඨිතං වා' යනු එතැන් සිට අටවන චිත්තක්ෂණය දක්වා වර්ධනය වෙමින් පවතින රූපයයි. 'උප්පන්නං වත්ථු' යනු උපන් වස්තු රූපයයි. 'එත්ථ' යනු මෙම පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයෙහි ය. 'පච්චනීයේ' යනු පච්චනීක වාරයේ දී ය. 'තං' යනු ආරම්මණ පූර්වජාතයයි. එම අරමුණ අපැහැදිලි බැවින් යන්න සම්බන්ධයයි. පට්ඨාන ටීකාචාර්යවරුන් මෙයට හේතුව පවසයි. අරූප භවයේ මරණාසන්න කාලයේ දී යමෙකුට ගති නිමිත්ත පහළ වන බව අටුවාවල සඳහන් වේ. එසේ නම් එහිදී ආරම්මණ පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය ලැබිය යුතුමය. එහෙත් පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි එම භවයේ දී සියලු පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එයට හේතුව එහි වස්තු පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය නොලැබෙන බැවිනි. 'ආරුප්පේවිය' යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙයයි. පට්ඨානයෙහි අරූප භවයෙහි පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, අරූප පුද්ගලයන් කිසිදු රූප ධර්මයක් අරමුණු නොකරන බව ද ඇතැම්හු පවසති. එබැවින් ආරම්මණ සංග්‍රහ දීපනියෙහි 'අසංඥ භවයෙන් චුත වන්නාක් මෙන් අරූප භවයෙන් චුත වන්නන්ට ද ගති නිමිත්ත වන කාම ප්‍රතිසන්ධි අරමුණ වෙනත් ද්වාරයකින් ගනු ලැබූවක් නොව කර්ම බලයෙන්ම එළඹෙන්නක්' බව දක්වා ඇත. 'ගූථකුණපාදීනි' යනු අසූචි හා කුණු වූ මළ සිරුරුයි. 'ඒවං වුත්තේහි' යනු පට්ඨානයෙහි දක්වන ලද පරිදිය. එම අකුසල ධර්මයන් සතර භූමිකාවන්ට අයත් කුසලයන්ට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන්නේ කෙසේද යත්: ආනන්තර්ය කර්ම කළවුන්ට කෙලෙස් ආවරණ හා කර්ම ආවරණ ඇති බැවින් ධ්‍යාන මාර්ග ලැබීමක් නැති බව 'ආනන්තර්ය වජ්ජානි' යන්නෙන් පවසා ඇත. එම රාගාදී අකුසලයන් සතර භූමික කුසලයන්ගේ උපතට බලවත් නිශ්‍රය (බලවනිස්සය) වන බව සම්බන්ධයයි. 'සමතික්කමමුඛේන' යනු පට්ඨානයෙහි අකුසල ධර්මය කුසල ධර්මයට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ යන පැනය විභජනය කිරීමේදී: ප්‍රාණඝාතයක් කොට, එය මඟහරවා ගැනීම පිණිස දන් දෙයි, සිල් රකියි, පෙහෙවස් සමාදන් වෙයි, ධ්‍යාන උපදවයි, මාර්ග උපදවයි, අභිඥා උපදවයි යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි 'තස්ස පටිඝාතත්ථාය' යනු එම ප්‍රාණඝාත කර්මය මැඩපැවැත්වීම පිණිස හෝ ඉක්මවා යාම පිණිස යන්නයි. එම ප්‍රාණඝාතය කළ පුද්ගලයා පසුව සංවේගයට පත්ව එම කර්මය ඉක්මවා යාමට දන් දෙන විට, එම ප්‍රාණඝාත කර්මය එම පුද්ගලයා දාන කර්මයෙහි යොදවයි. සීලයෙහි හා පෙහෙවස් සමාදානයෙහි ද එසේමය. යම් සේ රජෙක් 'අද දින පෙහෙවස් නොරකින තැනැත්තා මරමි'යි කීවොත්, එවිට සියලු වැසියෝ පෙහෙවස් රකිති. රජු මෙන් ප්‍රාණඝාත කර්මය ද, වැසියන් මෙන් එම පුද්ගලයා ද, පෙහෙවස් රකින කුසලය මෙන් දානාදී කුසලයන් ද දත යුතුය. ධ්‍යාන මාර්ග අභිඥා උපදවන තැන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඉක්මවා යාමේ ආකාරයෙන් එක් අකුසලයක් වුව ද සියලු සතර භූමික කුසලයන් උපනිස්සය ශක්තියෙන් ජනනය කරන බව දත යුතුය. 'තානියේව සබ්බානි' යනු ආනන්තර්ය කර්ම සහිත සියලු අකුසලයන්ම සියලු අකුසල හා අව්‍යාකත ධර්මයන්ගේ උපතට බලවත් නිශ්‍රය වන බවයි. දාන සීලාදී කුසල ධර්මයන්හිදී බලවත් කර්මය අදහස් කරන අතර දුර්වල කර්මය අදහස් නොකෙරේ. උපනිස්සය ස්ථානය බැවින් එම රූප ධර්මයන්ට ද බලවත් නිශ්‍රය නොවේද යන්න සම්බන්ධයයි. එය වන්නේ කෙසේද යත්: 'බහිද්ධාරුක්ඛතිණාදීනං' යනාදියෙනි. එහි පෘථිවි රස, ආපෝ රස, වර්ෂා ජලය හා බීජයන් ගස්වැල්වලට බලවත් නිශ්‍රය වේ. මූල ඖෂධ ආදිය අධ්‍යාත්මික සන්තතියට බලවත් නිශ්‍රය වේ. 'පකතස්සේව' යනු පළමුව කරන ලද උත්පාදනාදී කර්මයටමය. 'න ඒවං රූපසන්තානේන' යනු මෙසේ රූප සන්තතියෙන් උපදවන ලද හෝ සේවනය කරන ලද ධර්මයක් නැත. 'තං' යනු උතු-බීජ ආදියයි. 'පකතං' යනු පෙර උපදවන ලද හා සේවනය කරන ලද දෙයයි. සචේතනිකයාගේම චේතනාව මෙහෙයවීම 'පකරණ' නම් වේ. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් කර්මයක් හෝ උතු-භෝජන ආදියයි. තමා තුළ උපන් රාගාදී කෙලෙස් අනුන්ගේ සන්තානයෙහි රාගාදී කෙලෙස් ඇති කිරීමට ද, අනුන් තුළ උපන් රාගාදී කෙලෙස් තමා තුළ ඇති කිරීමට ද හේතු වන බව නිදසුනකි. 'මනෝපදෝසික' දෙවියන් එකිනෙකා දෙස බලා සිත දූෂණය කර ගනිති. දැඩි ඉරිෂ්‍යාවක් උපදවා ගනිති. එම ක්ෂණයෙහිම චුත වෙති. ඔවුන්ගේ එම ඉරිෂ්‍යා ධර්මයන් එකිනෙකාට බලවත් නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. කාමාවචර කුසලයට බලවත් නිශ්‍රය වන බව ආදී වශයෙන් මෙය යෙදිය යුතුය. විභාවනී පාඨයෙහි: ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල, විදර්ශනාදී වූ අරමුණු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම, ආස්වාදය කිරීම ආදී ධර්මයන් තමාට යටත් කරගන්නා බව සම්බන්ධයයි. 'අත්තාධීනේ' යනු තමාට අයත්, තමාට බැඳුණු යන්නයි. පට්ඨාන ප්‍රශ්න වාරයෙහි: දන් දී, සිල් රැක, පෙහෙවස් සමාදන් වී එය ගරු කොට සලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. පෙර කරන ලද පින්කම් ගරු කොට සලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යනාදී වශයෙන් දාන සීල (ල) නිර්වාණය දක්වා සඳහන් වේ. රාගය ගරු කොට සලකා ආස්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි යනාදී වශයෙන් ද, ඇස ගරු කොට සලකා ආස්වාද කරයි යනාදී වශයෙන් ද පැමිණි බැවින් 'රාග දිට්ඨි චක්ඛු සෝතාදීනි ච' යනුවෙන් පවසා ඇත. 'පරත්ථ පී' යනු අන්‍ය වූ නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයාදියෙහි ද වේ. 'සෝ ඒව' යනු උපස්තම්භකයා (උපකාරකයා) මය. 'කිඤ්චි' යනු ස්වල්පයක්වත් ය. මහා භූතයන්ට කිසිවක් උපස්තම්භනය කිරීමට නොහැකි බව සම්බන්ධයයි. ආහාර රූපයට මහා භූතයන් උපස්තම්භනය කළ හැකි නොවේද? ජීවිත රූපයට කර්මජ මහා භූතයන් ආරක්ෂා කළ හැකි නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් මෙහි අදහස් කළේ සහජාත ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයයි. එම දෙකට සහජාත ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයක් නැත. එය පසුව පැහැදිලි වනු ඇත. 'වත්ථු විපාකානං' යනු වස්තු රූපය විපාකයන්ට ප්‍රත්‍යය වීමයි. පට්ඨාන පාඨයෙහි ආරම්මණ, නිස්සය, පුරේජාත, විප්පයුත්ත, අත්ථි, අවිගත යන ප්‍රත්‍යය හය යෙදෙන විට විසර්ජන (පිළිතුරු) තුනක් ලැබෙන බව සම්බන්ධයයි. එම විසර්ජන තුන නම්: වස්තුව කුසල ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යය වීම, අකුසලයන්ට ප්‍රත්‍යය වීම හා අව්‍යාකතයන්ට ප්‍රත්‍යය වීමයි. මෙහිදී තමාගේ වස්තු රූපය අරමුණු කොට 'වස්තුව අනිත්‍යය' ආදී වශයෙන් සමසන (මෙනෙහි කරන) තැනැත්තාට වස්තු රූපය කුසල ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යය හයකින් උපකාරී වේ. 'මෙය මගේය, මම වෙමි, මගේ ආත්මයයි' කියා උපාදානය කරගන්නා විට අකුසලයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. අවස්ථා දෙකේදීම ආවර්ජන ක්ෂණයේදී අව්‍යාකතයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. රහතන් වහන්සේට නම් එය අනිත්‍යයයි මෙනෙහි කරන විට ක්‍රියා අව්‍යාකත ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. 'පච්චුප්පන්නං වත්ථුං' යනු තමාගේ පවතින වස්තුවයි. අධිෂ්ඨාන විධියෙහි, අහසින් යාමේදී රූප කය අරමුණු කළ සිත මෙන්, කය සැහැල්ලු කර අධිෂ්ඨාන කරන්නාට එම වස්තුව අභිඥා සිත් දෙකට ප්‍රත්‍යය වන බව යෙදිය යුතුය. 'අනිට්ඨේඨානේ' යනු ජවන සිත ආවර්ජනයකින් තොරව ඉපදීම ඇතැම් තැනක ඉෂ්ට වන අතර ඇතැම් තැනක අනිෂ්ට වේ. එහි නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිටීම, මාර්ග වීථිවල ගෝත්‍රභූ හා වෝදාන අවස්ථා, ආගන්තුක භවාංග අවස්ථා යන මේවා ඉෂ්ට ස්ථාන වේ. මීට අන්‍ය වූ තැන් අනිෂ්ට ස්ථාන වේ. 'පකති කාලේ' යනු මරණාසන්න කාලයෙන් අන්‍ය වූ කාලයයි. 'තානි වා' යනු තමාගේ නිශ්‍රය වස්තූන් හෝ වේ. 'අඤ්ඤං වා' යනු වස්තුවට අන්‍ය වූ රූප රසාදියයි. 'භින්නාරම්මණානි' යනු ආවර්ජනයට එක් අරමුණක් ද ජවනයන්ට තවත් අරමුණක් ද ඇති වීමයි. එබැවින් 'පච්ඡා උප්පන්නානි' යනාදිය පවසන ලදී. 'තේසං' යනු වීථි චිත්තයන්ගේය. 'තදේව' යනු එම වස්තු රූපයමය. 'වත්ථු ච' යනු නිශ්‍රය ද වේ. 'තේසං' යනු අටුවාචාර්යවරුන්ගේය. එය ගැනීමට නොහැකි බව සම්බන්ධයයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලිය. 'කස්මා වුත්තං' යනාදියෙහි: 'තස්ස යක්ඛස්ස' යනු ඉන්දක නම් යක්ෂයාගේය. 'ඉතරේසම්පි' යනු සංසේදජ හා ඕපපාතිකයන්ට ද වේ. 'දුක්ඛේන' යනු රූප ජනන කෘත්‍යය හා රූප උපස්තම්භන කෘත්‍යය යන ආකාර දෙකයි. එසේත් නැත්නම් අධ්‍යාත්මික ආහාරයේ උපස්තම්භනය හා බාහිර ආහාරයේ උපස්තම්භනයයි. 'තථාරූපානඤ්ච' යනු අර්පණාවට පත් කර්ම විශේෂයෙන් සිද්ධ වූවන්ගේය. 'අජ්ඣත්තාහාරෝපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් ජීවිතින්ද්‍රිය හා අරූප ආහාරයන් ද එක් කරයි. 'වත්ථු විපාකානං' යනු වස්තු රූපය විපාකයන්ට ප්‍රත්‍යය වීමයි. 'සබ්බථා' යනු අව්‍යය පදයකි. එය සියලු විභක්ති අර්ථ දෙයි. මෙහිදී ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙන් 'සෑම ආකාරයකින්ම' යන්නයි. 'සහජාතේ සංගහේතබ්බං' යනු ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ඇතුළත් කළ යුතු බවයි. සහජනනය යනු තමා සමඟම උපදවන්නාගේ සහජනනයයි. එය කර්ම හා චිත්තයන් මෙන් වෙන් වූ ජනන කෘත්‍යයක් නොවේ. තමා උපදින විටම අනෙක් රූප උපදී. තමා නූපදින විට ඒවා නොඋපදී. 'විනාව සහුප්පාදනකිච්චේන' යනු තමා සමඟ ඉපදවීමේ කෘත්‍යයෙහි ආහාරයාගේ ව්‍යාපාරයක් (ක්‍රියාවක්) නැති බව අදහසයි. එබැවින් සහජාතයන් උපස්තම්භනය කළ ද එය සහජාත ප්‍රත්‍යය බවට පත් නොවේ. රූප ජීවිතින්ද්‍රියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තීසු' යනු ආරම්මණ, උපනිස්සය, අත්ථි යන ප්‍රත්‍යය තුනෙහි ය. ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි පුරේජාත ආරම්මණාධිපති ද ඇත. එය පුරේජාත අත්ථි ප්‍රත්‍යයම බැවින් අත්ථි ප්‍රත්‍යයට ඇතුළත් වේ. 'තස්මිං කතේ පවත්තමානානං' යනු එම කර්මය කළ කල්හි, එය කළ බැවින්ම පවතින්නන්ගේය. ආරම්මණ ආකාරය යනු ගෝචර විෂයෙහි ආකාරයයි. 'සන්තානවිසේසං කත්වා' යනු බීජයක් නිධන් කිරීමක් කොට යනු අදහසයි. 'තේ' යනු ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය හා කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. 'අකාලිකෝ' යනු මාර්ග චේතනා වශයෙන් අකාලික වේ. එය තමාට අනතුරුවම ඵලය ජනනය කරයි. එබැවින් බලාපොරොත්තු විය යුතු මතු කාලයක් නැති බැවින් අකාලික නම් වේ. ඉතිරි නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍යය කාලික වේ. 'පච්චයට්ඨේන' යනු ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයෙනි. ලෝකයාගේ පැවැත්ම කර්මය හේතු කොට ඇති බැවින් යන්න සම්බන්ධයයි. 'ඵලහේතූ පචාරේන' යනු ඵලයක් වූ මුළු ලෝක පැවැත්මට හේතු වූ කර්මයේ නාමය ඵලය කෙරෙහි ආරෝපණය කර ව්‍යවහාර කිරීමෙන්, සියලු විසිතුන් ප්‍රත්‍යයෝම කර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයති යන්න සම්බන්ධයයි. 'විජ්ජමානා යේවා' යනු අත්ථි ප්‍රත්‍යයන්මය. 'සාසනයුත්තියා විරුද්ධමේව' යන්නෙහි ශාසන යුක්තිය යනු ත්‍රිපිටකයයි. අරමුණු බවට පත් වූ සියලු පෘථිවි, පර්වත, ගංගා, සාගර, අහස ආදිය ද සියලු ප්‍රඥප්ති ද නිවන ද කර්ම ගණයට වැටේ යැයි පවසන්නා ද, සියලු අතීත අනාගත ධර්මයන් අත්ථි ප්‍රත්‍යයන් යැයි පවසන්නා ද ත්‍රිපිටකයටම විරුද්ධ වේ. පට්ඨාන පාලියෙහි නම් කිවයුත්තක්ම නැත. පට්ඨානයෙහි 'අත්ථි' ශබ්දය වර්තමාන භාවයෙන් විද්‍යමාන වන අර්ථය දෙයි. පරමාර්ථ ධර්ම ස්වභාවයෙන් නොවේ, ලෝක සම්මුති වශයෙන් ද නොවේ. පරමාර්ථ වූ ද අතීත අනාගත ධර්මයන් මෙහි අත්ථි ප්‍රත්‍යයට ඇතුළත් නොවේ. ප්‍රඥප්තිය ද එසේමය. 'අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිබද්ධෝකාසේ' යනු එකිනෙකාට නිශ්‍රය වූ කාම හා රූප භවයන්හි ය. 'යතෝ' යනු යම් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයකිනි. 'යතෝ' යනු යම් මූලයකින් හෝ බීජයකින් උපත ලබයි යන්න සම්බන්ධයයි. 'බීජතෝ විය මහාරුක්ඛස්ස' යනු බීජය ප්‍රත්‍යය වී මහා වෘක්ෂයක් හටගන්නාක් මෙනි. පාලි පාඨයෙහි: 'න ඔක්කමිස්සථ' යනු ඉදින් නොබසින්නේ නම් ය. 'සමුච්චිස්සථ' යනු වැඩෙන්නේ ද යන්නයි. 'වොක්කමිස්සථ' යනු ඉදින් පහවන්නේ (විනාශ වන්නේ) නම් ය. 'අභිනිබ්බත්තිස්සථ' යනු පහළ වන්නේ ද යන්නයි. 'වොච්ඡිජ්ජිස්සථ' යනු ඉදින් සිඳී යන්නේ නම් ය. 'ආපජ්ජිස්සථ' යනු පැමිණෙන්නේ ද යන්නයි. 'යදිදං' යනු යම් මේ. 'විඤ්ඤාණං' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයයි. යම් විඤ්ඤාණයක් ඇත්ද, එයම විඤ්ඤාණ ධර්මයයි. 'රූපොප්පත්තියා' යනු රූපයේ ඉපදීමටයි. විඤ්ඤාණය මෙයට ප්‍රත්‍යය වන බැවින් විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යය නම් වේ. 'රූපප්පවේණියා' යනු කර්මජ රූප සන්තතියටයි. 'උතු ආහාරාපි' යනු අධ්‍යාත්මික උතු හා ආහාර ද වේ. මෙය සම්භව යුක්තියෙන් පවසන ලද්දකි. අර්ථ වශයෙන් ගත් කළ, පෙර උපන් රූප පරම්පරාව නැති කල්හි එම අධ්‍යාත්මික උතු හා ආහාර ද නැත. බාහිර උතුව නම් පෙර උපන් රූප පරම්පරාව නැතත් රූප ජනනය නොකරන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. ටීකා පාඨයෙහි: 'අරූපං පන' යනු අරූප භූමියයි. 'යස්මිං රූපේ' යනු කර්මජ රූපයෙහි ය. 'පච්චයභාවෝ අත්ථි' යනු පසු රූපයේ ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය ශක්තියක් ඇති බවයි. එය දැනගන්නේ කෙසේද යත්: 'පුත්තස්ස' යනාදියෙනි. 'බීජභාවසංඛාතං' යනු අඹ බීජාදියේ බීජ ස්වභාවයයි. 'නියාමරූපං නාම' යනු උතු විශේෂයයි. 'යථා වා තථා වා' යනු අනියත ලෙස යන්නයි. 'යොනිභාවසංඛාතං' යනු ඒ ඒ ගෝත්‍ර හා කුලයන්ගේ ජාති ස්වභාවයයි. 'නියාමරූපං' යනු උතු විශේෂයෙන් හඳුන්වන නියාම රූපයයි. සමාන වූ රූප සටහන් ඇත්තේ යන්න මෙහි විග්‍රහයයි. 'පටිසන්ධිරූපස්සේව ආනුභාවෝ' යනු කලල රූප අවස්ථාවේ උපන් ප්‍රතිසන්ධි රූපයේම ආනුභාවයයි. නැවත එම අර්ථයම විශේෂ කොට දැක්වීමට 'අපිච' යනාදිය පවසන ලදී. 'සමුදාගතං' යනු මැනවින් මතු මතු උපන් ස්ත්‍රී භාවාදී රූප හා බීජ රූපයන් නියාමනය කරයි යන්න සම්බන්ධයයි. 'නියාමකං' යනු නානාවිධ වර්ණ සටහන් ආදිය නියාමනය කරන්නායි. 'තත්ථ ඉමස්මිං භවේ' යනාදියෙහි: ධනය හා ධාන්‍ය ද මීට අමතර වූ සියලු උපභෝග පරිභෝග වස්තූන් ද වේ. විද්‍යාව, ශිල්පය, බහුශ්‍රුත භාවය හා පරියප්තිය ද මෙහි ඇතුළත් වේ. 'අනාගතානං තාසං' යනු එම අනාගත ධන ධාන්‍ය සම්පත්වලටයි. 'උපනිස්සය පච්චයතා' යනු පූර්ව යෝග කර්මයේ උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය භාවයයි. එහි ධන ධාන්‍ය භෝග ලැබීම පිණිස පෙර උත්සාහ කිරීම යනු කෘෂිකර්ම, වෙළඳාම් ආදිය කිරීමයි. එහිදී ධන ධාන්‍ය ලැබීම අනාගත උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, දැන් කරන කෘෂිකර්මය එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. ධන ධාන්‍ය ලබන හා පරිභෝග කරන කාලයේදී කෘෂිකර්මය අතීත උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, ලැබීම හා පරිභෝගය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. කෘෂිකර්මය කරන අවස්ථාවේදී කුඹුර, බිම, බීජ, වැසි ජලය, නගුල් ආදී උපකරණ, ගව මහිෂයන් හා කම්කරු මිනිස්සු වර්තමාන උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. කෘෂිකර්මය එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. කර්මය සිදු කරන්නාගේ දෙමාපියන් ආදී පූර්වජයන් එම කර්මයේ අතීත උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, එම කර්මය ඔවුන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. සෙසු තැන්හි ද මෙසේමය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

‘‘ปญฺจวิธ’’นฺติอาทีสุ. ‘‘สณฺฐานตฺตํ’’ติ อณุ, ตชฺชารี, รถเรณุ, ลิกฺขาทีนิ อุปาทาย สพฺเพสํ รูปสณฺฐานานํ ภาโว สณฺฐานตฺตํ. ‘‘ภาโว’’ติ จ เตสํ ปวตฺติ วุจฺจติ. ‘‘ปวตฺติ เหตู’’ติ จ ปรมตฺถ รูป ธมฺมา เอว. ‘‘อนุปคมนโต’’ติ เอตฺถ สภาวโต อติสุขุมตฺตา อนุปคมนํ เวทิตพฺพํ. อธิวจนสงฺขาตํ นามาภิธานนฺติ วิคฺคโห. ‘‘อธิวจนํ’’ติ จ อตฺถปฺปกาสกตฺตา อธิกํ วจนํ อธิวจนํ. ‘‘นามาภิธาน’’นฺติ จ นามปญฺญตฺติ วุจฺจติ. ‘‘คเหตพฺพ ภาโว’’ติ อิทํ จิตฺตํ นาม, อยํ ผสฺโสนามาติอาทินา กเถนฺตานํ สนฺติกา นามาภิธานํ สุตฺวา ตทนุรูปสฺส สภาวตฺถสฺส ชานนวเสน ญาเณน คเหตพฺพภาโว. นาม ปญฺญตฺตานุสาเรน ชานิตพฺพตฺตา นามนฺติ วุจฺจตีติ วุตฺตํ โหติ. อารมฺมเณ นมตีติ นามํ. อารมฺมณิก ธมฺมา วา เอตฺถ นมนฺตีติ นามนฺติปิ ยุชฺชติ.

‘පංචවිධ’ යනාදී තැන්හි, ‘සණ්ඨානත්තං’ යනු අණු, තජ්ජාරී, රථරේණු, ලික්ඛා ආදියෙහි පටන් සියලු රූපයන්ගේ හැඩයෙහි ස්වභාවයයි. ‘භාවෝ’ යනු ඒවායේ පැවැත්මයි. ‘පවත්ති හේතූ’ යනු පරමාර්ථ රූප ධර්මයෝ ම වෙති. ‘අනුපගමනතෝ’ යන්නෙහි, ස්වභාවයෙන් ම අතිශයින් සියුම් බැවින් ගෝචර නොවන බව (ළඟා විය නොහැකි බව) දත යුතුය. අධිවචන යැයි කියනු ලබන නාමාභිධානය යනු විග්‍රහයයි. ‘අධිවචනං’ යනු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් විශේෂ වූ වචනයයි. ‘නාමාභිධාන’ යනු නාම ප්‍රඥප්තියට කියන නමකි. ‘ගහේතබ්බ භාවෝ’ යනු ‘මෙය සිතයි’, ‘මෙය ස්පර්ශයයි’ යනාදී වශයෙන් පවසන්නන්ගෙන් එම නාමයන් අසා, ඊට අනුරූප ස්වභාව ධර්මයන් දැනගැනීම මගින් ඥානයෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි බවයි. නාම ප්‍රඥප්තියට අනුකූලව දත යුතු බැවින් ‘නාම’ යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි අදහසයි. අරමුණ වෙත නැමෙන බැවින් ‘නාම’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, අරමුණ ග්‍රහණය කරන ධර්මයන් මෙහි (අරමුණ වෙත) නැමෙන බැවින් ‘නාම’ යන්න ද යෝග්‍ය වේ.

อิมสฺมึ [Pg.272] ปจฺจยสงฺคเห ปจฺจยธมฺเมสุ ปญฺญตฺตีนํปิ สงฺคหิตตฺตา ปญฺญตฺติ สงฺคโหปิ เถเรน อิธ นิกฺขิตฺโต. ตตฺถ ‘‘ปญฺญาวียตี’’ติ เอตฺถ ปญฺญาปนํ นาม โวหารฏฺฐปนํ. ตญฺจฐปนํ ทฺวีหิการเณหิ สิชฺฌติ วทนฺตานํ โวหาเรน จ, สุณนฺตานํ สมฺปฏิจฺฉเนน จาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปี’’ติอาทิมาห. ‘‘สมฺปฏิจฺฉียตี’’ติ ยถา ปุพฺพปุริเสหิ โวหรียติ, ตถา ปจฺฉิม ชนปรมฺปราหิ โวหรียตีติ วุตฺตํ โหติ. ปกาเรน ญาปียตีติ ปญฺญตฺตีติปิ ยุชฺชติ. ‘‘พฺยญฺชนตฺโถ’’ติ มนุสฺส, เทว, ปถวี, ปพฺพตาทิโก สทฺทตฺโถ. ‘‘ปญฺญา ปียนฺตี’’ติ ปกาเรน ฐปียนฺติ. สทฺทปญฺญตฺตึ อาหาติ อธิกาโร. อธิมตฺตภาวปฺปกาโร นาม ปถวีปพฺพตาทีสุ ปถวีธาตุยา อธิมตฺต ภาววิเสโส. นที สมุทฺโททกาทีสุ อาโปธาตุยา. อคฺคิกฺขนฺเธสุ เตโชธาตุยา. วาตกฺขนฺเธสุ วาโยธาตุยาติ เอวํ อธิมตฺต ภาววิเสโส. วิวิเธน ปกาเรน ปริณมนํ วิปริณาโมติ อาห ตถา ตถา วิปริณามาการนฺติ. ปถวีปพฺพตาทิโวหาโร สณฺฐิตาการํ นิสฺสาย ปวตฺโต น โหติ. ปถวี นาม เอวํ สณฺฐานา, ปพฺพโต นาม เอวํ สณฺฐาโนติ สณฺฐานนิยโม นตฺถิ. ปํสุสิลานํ ราสิปุญฺชปฺปวตฺติมตฺเตน โวหาโร สิทฺโธติ วุตฺตํ ‘‘น หิ อิธ สณฺฐานํ ปธานํ’’ติ. ‘‘กฏฺฐาทโย เอว วุจฺจนฺตี’’ติ เต เอวสณฺฐานนานตฺตํ ปฏิจฺจ นานาโวหาเรน วุจฺจนฺติ. ปถวี ปพฺพต นที สมุทฺทาทีสุ วิย ภูตานํ ปวตฺติวิเสสากาเรนาติ วุตฺตํ ‘‘น หิ อิธ สมูโห ปธานํ’’ติ. ‘‘อุปาทาปญฺญตฺตี’’ติ ปญฺจกฺขนฺธ ธมฺเม อุปาทาย เตหิ อนญฺญํ เอกีภูตํ กตฺวา ปญฺญตฺติ. น อากาส ปญฺญตฺติ ทิสาเทสปญฺญตฺติโย วิย เตหิ ขนฺเธหิ มุญฺจิตฺวา ปญฺญตฺติ. ‘‘ยโต’’ติ ยมฺหาทิสโต. ‘‘ลทฺธปฺปกาสตฺตา’’ติ ลทฺธปฺปภาสตฺตา. ‘‘อหสฺสา’’ติ ทิวสสฺส. อุทฺธุมาตกาทีนิ ‘อุทฺธุมาตกํ ปฏิกูลํ’ติอาทินา ปฏิกูลวเสน มนสิกโรนฺตสฺสปิ นิมิตฺตํ อุปฏฺฐหนฺตํ ภูตวิการปฺปกาเรน อุปฏฺฐหตีติ กตฺวา ภูตนิมิตฺเต สงฺคณฺหาติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ปุคฺคลปญฺญตฺติ อฏฺฐกถายํ. ‘‘ตาสํ’’ติ ภูมิปพฺพตาทิกานํ อตฺถ ปญฺญตฺตีนํ. ‘‘ตถา ตถา’’ติ [Pg.273] อยํ ภูมิ, อยํ ปพฺพโต, ติอาทินา เตน เตน โวหาเรน. อตฺถานํ ปรมตฺถานํ ฉายาติ อตฺถจฺฉายา. ‘‘ฉายา’’ติ จ นิมิตฺตจฺฉายาโย วุจฺจนฺติ. อตฺถจฺฉายานํ อากาโร อตฺถจฺฉายากาโร. ‘‘อากาโร’’ติ จ นานาสมูห นานาสณฺฐานาทิโก อากาโร. อตฺโถติ วา สทฺทาภิเธยฺโย วจนตฺโถ. โสเยว สมูหาการาทิ นิมิตฺต มตฺตตฺตา อตฺถจฺฉายากาโรติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สทฺทาภิเธยฺย สงฺขาเตนา’’ติอาทินา. ‘‘ทพฺพปฺปฏิพิมฺพากาเรนา’’ติ ทพฺพสงฺขาเตน ปฏิพิมฺพากาเรน. ‘‘โอลมฺพิยา’’ติ อวลมฺพิตฺวา. ‘‘คณนูปคํ กตฺวา’’ติ อย เมโก อตฺโถ, อิทเมกํ วตฺถูติ เอวํ คณนูปคํ กตฺวา. ‘‘อิเมฉา’’ติ อิเม ฉสทฺทปญฺญตฺติ โวหารา นาม นามกมฺมาทิ นาม. ‘‘อตฺตนี’’ติ นามปท สงฺขาเต อตฺตนิ. อตฺถ วิสยํ เอว หุตฺวา ปวตฺตติ ภาสญฺญูนนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘นาเม สตี’’ติ อกฺขรสมูโห ปทํ, ปทสมูโห วากฺยนฺติ เอวํ วุตฺเต นามปเท วิชฺชมาเน สติ. ‘‘ตทุคฺคณฺหนฺตานํ’’ติ ตํ ตํ นามปทํ วาจุคฺคตกรณ วเสน อุคฺคณฺหนฺตานํ ชนานํ. ‘‘ตทตฺถา’’ติ ตสฺส ตสฺส นาม ปทสฺส อตฺถา. ‘‘อาคจฺฉนฺติ เยวา’’ติ ภาสญฺญูนํ ญาณาภิมุขํ อาคจฺฉนฺติเยว. เอเตน อตฺตนิ อตฺถสฺส นามนํ นาม อตฺถโชตน กิจฺจเมวาติ ทีเปติ. ‘‘สุณนฺตานํ ญาณํ’’ติ เอตฺถ ‘‘ญาณํ’’ติ อุปลกฺขณ วจนํ, อกุสล วิญฺญาณสฺสปิ อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘ตํ ตํ อตฺถาภิมุขํ นาเมตี’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน นาเมติ. ‘‘นามคฺคหณ วเสนา’’ติ อยํ อสุโกนาม โหตูติ เอวํ นามคฺคหณวเสน. ‘‘ธารียตี’’ติ ยาวชีวํปิ อปฺปมุสฺสมานํ กตฺวา ธารียติ. นีหริตฺวา วุจฺจติ อตฺโถ เอตายาติ นิรุตฺติ. ‘‘เอตายา’’ติ กรณภูตาย เอตายนามชาติยา. ‘‘อวิทิตปกฺเข’’ติ นามปทํ อสฺสุตกาเล อวิญฺญาตปกฺเข. ‘‘ตโต นีหริตฺวา’’ติ อวิทิตปกฺขโต ญาเณน นีหริตฺวา. ‘‘กถียตี’’ติ ตํ สุตกาเล วทนฺเตน สุณนฺตสฺส อาจิกฺขียติ ชานาปียติ. ‘‘อตฺถสฺสา’’ติ อวิทิตปกฺเข ฐิตสฺส อตฺถสฺส. ‘‘เอตสฺเส วา’’ติ นามปทสฺเสว. นามปทนฺติ จ กฺริย ปทํปิ[Pg.274], อุปสคฺคปทมฺปิ, นิปาตปทมฺปิ, ปาฏิปทิกปทํปิ, อิธ นามปทนฺตฺเวว วุจฺจติ. ‘‘วิเสสนภูตานํ’’ติ อญฺญปทตฺถสมาเส สมาสปทานํ อตฺถา วิเสสนา นาม. เอวํ วิเสสนภูตานํ. ‘‘ปุคฺคลสฺสา’’ติ อญฺญปทตฺถภูตสฺส อภิญฺญาลาภี ปุคฺคลสฺส. ‘‘วทนฺตี’’ติ อานนฺทาจริยํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ ธมฺมสงฺคณิยํ ปญฺญตฺติทุกนิทฺเทเส มูลฏีกายํ ตถา วทติ. ‘‘ตพฺภาวํ’’ติ อกฺขร ปทพฺยญฺชนภาวํ. ‘‘อสฺสา’’ติ นามปญฺญตฺติยา. อกฺขรปทพฺยญฺชนํ โคจโร อารมฺมณํ อสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อนุสาเรนา’’ติ อนุคมเนน. ‘‘โลกสงฺเกต นิมฺมิตา’’ติ โลกสงฺเกตญฺญาเณน ปวตฺติตา. ‘‘โลกสงฺเกตญฺญาณํ’’ติ จ อิทํ นามํ อิมสฺสตฺถสฺส นามํ, อยมตฺโถ อิมสฺส นามสฺส อตฺโถติ เอวํ ปุเรตรํ โลกสญฺญาณ ชานนกญฺญาณํ. ‘‘อตีต สทฺทมตฺตารมฺมณา’’ติ โสตวิญฺญาณ วีถิยา อารมฺมณํ หุตฺวา นิรุทฺธํ อตีต สทฺทมตฺตํ กุรุมานา. ‘‘เตน วุตฺตวจเน’’ติ เตน สิกฺขํ ปจฺจกฺขนฺเตน ภิกฺขุนา สิกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ วุตฺตวจเน. ปจฺจุปฺปนฺนํ สทฺทํ โสตวิญฺญาณ วีถิยา, อตีตญฺจ สทฺทํ มโนวิญฺญาณ วีถิยาติ โยชนา. ‘‘ตานิ อกฺขรานี’’ติ สิกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ วากฺเย อวยวกฺขรานิ. ‘‘อยํ อกฺขร สมูโห’’ติ อิทํ นามปทนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตสฺส อตฺถสฺส. ‘‘วินิจฺฉยวีถึ’’ติ อกฺขร ปทสลฺลกฺขณวีถิญฺจ. ‘‘เอกกฺขเร สทฺเท’’ติ ‘โค’ อิจฺจาทิเก เอกกฺขเร ปญฺญตฺติ สทฺเท. ‘‘ยา’’ติ นาม ปญฺญตฺติ. ‘‘วทนฺตสฺส มนสา’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปุพฺพภาเค’’ติ ยํ กิญฺจิ อตฺถํ ปเรสํ วตฺตุกาโม วทนฺโต ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นามํ ปถมํ มโนทฺวารวีถิยา นิยเมตฺวา เอว วทติ, ตํ นามํ ปุพฺพภาเค วทนฺเตน มนสา ววตฺถาปิตา นามปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ปฏิปาฏิกถนํ ปวตฺติกฺกมกถนํ. ‘‘วุตฺตํ’’ติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตถา อทฺธมตฺติกนฺติ จ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตํ’’ติ จ สทฺทสตฺเถสุ วุตฺตํ.

මෙම ප්‍රත්‍ය සංග්‍රහයෙහි ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් විස්තර කිරීමේදී ප්‍රඥප්තීන් ද සංග්‍රහ වී ඇති බැවින්, ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙහි ප්‍රඥප්ති සංග්‍රහය ද ඇතුළත් කරන ලදී. එහි 'ප්‍රඥප්තිය' යනු ව්‍යවහාර පිහිටුවීම යි. එම ව්‍යවහාර පිහිටුවීම කරුණු දෙකකින් සිද්ධ වේ: පවසන්නන්ගේ ව්‍යවහාරයෙන් සහ අසන්නන්ගේ පිළිගැනීමෙන් බව දැක්වීමට 'මෙය ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'පිළිගනු ලැබේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, පූර්ව පුරුෂයන් විසින් යම් සේ ව්‍යවහාර කරන ලද්දේ ද, එසේම පසුකාලීන ජන පරම්පරාවන් විසින් ද ව්‍යවහාර කරනු ලබන බවයි. විශේෂ ප්‍රකාරයකින් දන්වනු ලබන බැවින් 'ප්‍රඥප්ති' යන්න ද සුදුසු වේ. 'ව්‍යඤ්ජනාර්ථය' යනු මනුෂ්‍ය, දේව, පෘථිවි, පර්වත ආදී ශබ්දයන්ගේ අර්ථය යි. 'ප්‍රඥාපනය කරනු ලැබේ' යනු විශේෂ ප්‍රකාරයකින් පිහිටුවනු ලැබේ යන්නයි. මෙහි ශබ්ද ප්‍රඥප්තිය ගැන කියැවේ. 'අධිමාත්‍ර ස්වභාවය' යනු පෘථිවි පර්වත ආදියේ පෘථිවි ධාතුවේ අධික බවේ විශේෂය යි. නදී සමුද්‍රාදියේ ආපෝ ධාතුවේ ද, ගිනි කඳන්හි තේජෝ ධාතුවේ ද, සුළං කඳන්හි වායෝ ධාතුවේ ද පවතින අධිමාත්‍ර ස්වභාවයේ විශේෂය යි. විවිධ ප්‍රකාරයෙන් වෙනස් වීම විපරිණාමය බැවින්, ඒ ඒ විපරිණාම ආකාරය යනුවෙන් පවසන ලදී. පෘථිවි පර්වත ආදී ව්‍යවහාරයන් හැඩය (සන්ඨානය) ඇසුරු කරගෙන පවතින්නේ නොවේ. පෘථිවිය යනු මෙවැනි හැඩයක්, පර්වතය යනු මෙවැනි හැඩයක් ලෙස හැඩය පිළිබඳ නියමයක් නැත. වැලි සහ ගල් සමූහයක් පැවතීම නිසාම එම ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බැවින් 'මෙහි සන්ඨානය ප්‍රධාන නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'ලී ආදිය ම කියනු ලැබේ' යනු ඒවායේ හැඩයේ ඇති විවිධත්වය නිසා විවිධ ව්‍යවහාරයන්ගෙන් කියනු ලබන බවයි. පෘථිවි පර්වත නදී සමුද්‍රාදියේ මෙන් මහා භූතයන්ගේ පැවැත්මේ විශේෂ ආකාරයෙන් මෙය සිද්ධ වන බැවින් 'මෙහි සමූහය ප්‍රධාන නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'උපාදා ප්‍රඥප්තිය' යනු පඤ්චස්කන්ධ ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන, ඒවායින් අන්‍ය නොවූ ඒකීභූත ස්වභාවයකින් කරනු ලබන ප්‍රඥප්තිය යි. එය ආකාශ ප්‍රඥප්ති හෝ දිශා ප්‍රඥප්ති මෙන් ස්කන්ධයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින ප්‍රඥප්තියක් නොවේ. 'යම් හෙයකින්' යනු යම් ආරම්භයක සිට යන්නයි. 'ප්‍රකාශයට පත් වූ බැවින්' යනු ආලෝකය ලැබූ බැවින් යන්නයි. 'අහස්ස' යනු දිනය යි. උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුරු) ආදිය 'ඉදිමුණු මළසිරුර පිළිකුල් සහගත ය' යනාදී වශයෙන් පිළිකුල් ලෙස මෙනෙහි කරන්නහුට ද, එම නිමිත්ත පහළ වන්නේ භූත විකාර ආකාරයෙන් බැවින් ඒවා භූත නිමිත්තෙහි සංග්‍රහ වේ. 'අටුවාවෙහි' යනු පුද්ගල ප්‍රඥප්ති අටුවාවෙහි ය. 'ඒවායේ' යනු භූමි පර්වත ආදී අර්ථ ප්‍රඥප්තීන්ගේ ය. 'ඒ ඒ අයුරින්' යනු මෙය භූමියයි, මෙය පර්වතයයි ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්ගෙනි. පරමාර්ථ අර්ථයන්ගේ ඡායාව 'අර්ථ ඡායාව' නම් වේ. 'ඡායාව' යන්නෙන් නිමිත්තෙහි ඡායාව ද කියනු ලැබේ. අර්ථ ඡායාවන්ගේ ආකාරය 'අර්ථ ඡායාකාර' නම් වේ. 'ආකාරය' යනු විවිධ සමූහ හා විවිධ සන්ඨාන ආදියයි. 'අර්ථය' යනු ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන (කියැවෙන) වචනයේ අර්ථය යි. එයම සමූහ ආකාර ආදී නිමිත්තක් පමණක් වන බැවින් අර්ථ ඡායාකාර යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'ශබ්දාභිධෙය සංඛ්‍යාත' යනාදියෙන් දක්වන ලදී. 'ද්‍රව්‍ය ප්‍රතිබිම්බ ආකාරයෙන්' යනු ද්‍රව්‍යය නමැති ප්‍රතිබිම්බ ආකාරයෙනි. 'එල්ලී' යනු ඇසුරු කරගෙන ය. 'ගණනයට පැමිණවීම' යනු මෙය එක් අර්ථයකි, මෙය එක් වස්තුවකි වශයෙන් ගණනයට ගැනීමයි. 'මේ සය' යනු නාමකරණ ආදී නාම ප්‍රඥප්ති හයයි. 'තමන් කෙරෙහි' යනු නාම පදය නමැති තමන් කෙරෙහි ය. භාෂාව දන්නා අයගේ අර්ථ විෂයයක් වී පවතින බව අදහසයි. 'නාමය ඇති කල්හි' යනු අකුරු සමූහයක් පදයක් ද, පද සමූහයක් වාක්‍යයක් ද වන බැවින් නාම පදය පවතින කල්හි යන්නයි. 'එය උගන්නවුන්ගේ' යනු ඒ ඒ නාම පදය මුඛපාඨ කිරීමෙන් උගන්නා ජනයාගේ ය. 'එහි අර්ථයෝ' යනු ඒ ඒ නාම පදයේ අර්ථයන් ය. 'පැමිණෙන්නාහුමය' යනු භාෂාව දන්නවුන්ගේ ඥානය අභිමුඛයට පැමිණෙන්නාහුමය. මෙයින් තමන් තුළ අර්ථය නැමීම 'නාම' නම් වන අතර, එය අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ කෘත්‍යයම බව දක්වයි. 'අසන්නන්ගේ ඥානය' යන්නෙහි 'ඥානය' යනු උපලක්ෂණ වචනයකි, අකුසල් විඤ්ඤාණය ද මෙයින් අදහස් කරන බැවිනි. 'ඒ ඒ අර්ථය දෙසට නමයි' යනු අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් නමයි යන්නයි. 'නම ගැනීම් වශයෙන්' යනු මොහු මියගිය අයෙක් වේවා යනාදී වශයෙන් නම තැබීමෙනි. 'දරනු ලැබේ' යනු ජීවිතාන්තය දක්වා අමතක නොවන පරිදි දරා ගැනීමයි. මෙයින් අර්ථය නෙළා (පහදා) කියනු ලබන බැවින් එය 'නිරුක්ති' නම් වේ. 'ඇයගෙන්' යනු කරණභූත වූ ඒ නාම ජාතියෙනි. 'නොදත් පැත්තෙහි' යනු නාම පදය නොඇසූ කාලයෙහි නොදත් පාර්ශ්වයෙහි ය. 'එයින් නෙළා' යනු නොදත් පාර්ශ්වයෙන් ඥානයෙන් ඉවතට ගෙන ය. 'කියනු ලැබේ' යනු එය ඇසූ කාලයෙහි පවසන්නා විසින් අසන්නාට පෙන්වා දීම හෝ දැනුවත් කිරීමයි. 'අර්ථයෙහි' යනු නොදත් පාර්ශ්වයෙහි පවතින අර්ථයෙහි ය. 'මෙයටම' යනු නාම පදයටම ය. නාම පදය යනු ක්‍රියා පදය, උපසර්ග පදය, නිපාත පදය සහ ප්‍රාතිපදික පදය ද වේ; මෙහි නාම පදය යැයි කියනු ලබන්නේ ඒවාටම ය. 'විශේෂණ වූ' යනු අන්‍ය පද අර්ථ ඇති සමාසයන්හි සමාස පදයන්ගේ අර්ථය විශේෂණ නම් වේ. ඒ අනුව විශේෂණ වූ යන්නයි. 'පුද්ගලයාගේ' යනු අන්‍ය පද අර්ථ වූ අභිඥා ලාභී පුද්ගලයාගේ ය. 'කියති' යනු ආනන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලදී. උන්වහන්සේ ධම්මසංගණී ප්‍රඥප්ති දුක නිද්දේසයේ මූලටීකාවෙහි එසේ පවසති. 'එහි භාවය' යනු අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන භාවයයි. 'ඇයගේ' යනු නාම ප්‍රඥප්තියේ ය. අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන අරමුණු කොට ඇත්තේ යනු විග්‍රහය යි. 'අනුසාරයෙන්' යනු අනුගමනය කිරීමෙනි. 'ලෝක සම්මුතියෙන් නිර්මිත' යනු ලෝක සම්මුති ඥානයෙන් පවත්වන ලද යන්නයි. 'ලෝක සම්මුති ඥානය' යනු මෙම නාමය මෙම අර්ථයේ නාමයයි, මෙම අර්ථය මෙම නාමයේ අර්ථයයි වශයෙන් පෙර පැවති ලෝක සඥා දැනගන්නා ඥානයයි. 'අතීත ශබ්ද මාත්‍රය අරමුණු කොට' යනු සෝත විඤ්ඤාණ වීථියට අරමුණු වී නිරුද්ධ වූ අතීත ශබ්ද මාත්‍රය සිහි කරමින් යන්නයි. 'ඔහු විසින් කියන ලද වචනයෙහි' යනු ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යක්ෂා කරන (අත්හරින) භික්ෂුව විසින් 'ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යක්ෂා කරමි' (සික්ඛං පච්චක්ඛාමි) යනුවෙන් පවසන ලද වචනයෙහි ය. වර්තමාන ශබ්දය සෝත විඤ්ඤාණ වීථියෙන් ද, අතීත ශබ්දය මනෝ විඤ්ඤාණ වීථියෙන් ද ග්‍රහණය කරයි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය යි. 'එම අක්ෂරයෝ' යනු 'සික්ඛං පච්චක්ඛාමි' යන වාක්‍යයේ ඇති අකුරු ය. 'මෙම අක්ෂර සමූහය' යනු මෙම නාම පදය යන්නයි. 'එම අර්ථයේ' යන්නයි. 'විනිශ්චය වීථිය' යනු අක්ෂර පද වෙන්කර හඳුනාගන්නා වීථියයි. 'එකම අකුරක් ඇති ශබ්දයෙහි' යනු 'ගෝ' (ගවයා) ආදී එකම අකුරක් ඇති ප්‍රඥප්ති ශබ්දයෙහි ය. 'යම්' යනු නාම ප්‍රඥප්තිය යි. 'පවසන්නහුගේ සිතින්' යන්න මෙහි සම්බන්ධය යි. 'පූර්ව භාගයෙහි' යනු යම්කිසි අර්ථයක් අන් අයට පැවසීමට කැමති තැනැත්තා, පවසන විට ඒ ඒ අර්ථයේ නාමය පළමුව මනෝද්වාර වීථියෙන් තීරණය කරම පවසයි. එම නාමය පූර්ව භාගයේ පවසන්නාගේ සිතින් ව්‍යවස්ථාපිත කරන ලද බැවින් නාම ප්‍රඥප්තිය යැයි කියනු ලැබේ. 'පටිපාටි කථනය' යනු පැවැත්මේ අනුපිළිවෙල කථනයයි. 'පවසන ලදී' යනු අටුවාවල පවසන ලදී. එමෙන්ම 'අර්ධ මාත්‍රික' යනුවෙන් ද පවසන ලදී. 'පවසන ලදී' යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍රයන්හි පවසන ලදී.

คาถายํ. ‘‘มตฺตา’’ติ เอกวิชฺชุปฺปาทกฺขณํ วุจฺจติ. เอกา มตฺตายสฺสาติ เอกมตฺโต. ‘‘ทีฆมุจฺจเต’’ติ ทีโฆ นาม วุจฺจเต. ‘‘ปฺลุโต’’ติ นานปฺปกาเรน รุโต คายิโตติ ปรุโต[Pg.275]. โส เอว รการสฺส ลการํ กตฺวา ปกาเร จ สรโลปํ กตฺวา ปฺลุโตติ วุจฺจติ. คีตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปรมตฺถ สทฺทสงฺฆาฏานํ’’ติ ปรมฺปรา ปวตฺตานํ ปรมตฺถ สทฺทราสีนํ. ‘‘อเนกโกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานี’’ติ ชวนวีถีนํ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคจิตฺเตหิ สทฺธึ อเนกโกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานิ.

ගාථාවෙහි, ‘මත්තා’ යනු එක් විදුලි කෙටීමක කාලයයි. එක් මාත්‍රාවක් ඇත්තේ යමෙකුට ද හෙතෙම ‘එකමත්ත’ නම් වේ. ‘දීඝමුච්චතේ’ යනු දීර්ඝ (දිගු) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ප්ලුතො’ යනු නොයෙක් ප්‍රකාරයෙන් රූත වූ (ශබ්ද කරන ලද) හෙවත් ගායනා කරන ලද බැවින් ‘පරුත’ නම් වේ. එම ‘ර’ කාරයට ‘ල’ කාරය කොට ‘ප’ කාරයෙහි ස්වර ලෝපය කිරීමෙන් ‘ප්ලුත’ යයි කියනු ලැබේ. ගීත (ගයන ලද) යන්න මෙහි අදහසයි. ‘පරමත්ථ සද්දසංඝාටානං’ යනු පරම්පරා වශයෙන් පවත්නා පරමාර්ථ ශබ්ද රාශීන්ගේ යන්නයි. ‘අනේකකෝටිසතසහස්සානි චිත්තානී’ යනු ජවන වීථි අතරතුර පවත්නා භවාංග සිත් ද සමග පවත්නා අනේක කෝටි ශතසහස්ස සංඛ්‍යාත සිත් පිළිබඳවයි.

ปฏฺฐานนยานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

පට්ඨාන නය අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

ปจฺจยสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

පච්චය සංග්‍රහ අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

๙. กมฺมฏฺฐานสงฺคหอนุทีปนา

9. කම්මට්ඨාන සංග්‍රහ අනුදීපනාව.

๑๗๐. กมฺมฏฺฐานสงฺคเห[Pg.276]. วิทิโต วิญฺญาโต นามรูป วิภาโค เยนาติ วิคฺคโห. โยคี ปุคฺคโล. ‘‘กิเลเส สเมตี’’ติ กามจฺฉนฺทาทิเก นีวรณกิเลเส อุปสเมติ. ‘‘ตถา ปวตฺโต’’ติ ภาวนาวเสน ปวตฺโต. วูปสมนวเสน วา ปวตฺโต. ‘‘ตายา’’ติ ตายภาวนา ปญฺญาย, ปสฺสนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปสฺสิตํ’’ติ สมนุปสฺสิตํ. กถํ กสิณภาวนาทิกํ โยคกมฺมํ อตฺตาว อตฺตโน ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานานํหี’’ติอาทิ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ปทฏฺฐานตายา’’ติ เอเตน ติฏฺฐติ อนิวตฺตมานํ ปวตฺตติ เอเตนาติ ฐานนฺติ อตฺเถน ปทฏฺฐานเมว ฐานนฺติ วุจฺจตีติ ทีเปติ. ‘‘สุขวิเสสานํ’’ติ ฌานสุข มคฺคสุข ผลสุขานํ. ‘‘ทสกสิณานี’’ติอาทีสุ มุขฺยโต วา อุปจารโต วา ทฺวิธาปิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทสกสิณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เสสานิปี’’ติ อปฺปมญฺญาทีนิ เสสกมฺมฏฺฐานานิปิ. ยํ ยํ อนุรูปํ ยถานุรูปํ. ‘‘สมุทาจรณํ’’ติ ปุนปฺปุนํ ภุสํ ปวตฺตนํ. ‘‘สํสคฺค เภโท’’ติ เอกเมกสฺส ปุคฺคลสฺส กสฺสจิ ทฺเวจริยา, กสฺสจิ ติสฺโสติอาทินา สมฺมิสฺส วิภาโค. อฏฺฐกถายํ’’ติ วิสุทฺธิมคฺค อฏฺฐกถายํ. ‘‘สพฺพายปิ อปฺปนายา’’ติ ฌานปฺปนาย จ มคฺคปฺปนาย จ ผลปฺปนาย จ. ‘‘ยา อาสนฺเน ปวตฺตา ทูเร ปวตฺตาติ อธิกาโร. ‘‘อิตรา ปนา’’ติ ทูเร ปวตฺตาปน. ‘‘ตาสํ ปนา’’ติ ติสฺสนฺนํ ภาวนานํ ปน. ‘‘เตสํ ปี’’ติ ทฺวินฺนํ นิมิตฺตานํปิ. ‘‘วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ’’ นาม วิตฺถารโต จตุรงฺคุลาธิกํ วิทตฺถิปฺปมาณํ. วิทตฺถิปฺปมาณํ วา จตุรงฺคุลปฺปมาณํ วาติปิ ยุชฺชติ. ตถาหิ วิสุทฺธิมคฺเค วาโยกสิณ วิธาเน จตุรงฺคุลปฺปมาณํ สีสํ วาเตน ปหริยมานํ ทิสฺวาติ วุตฺตํ. ขลมณฺฑลํ นาม กสฺสกานํ กสฺสมทฺทนภูมิภาคมณฺฑลํ. ‘‘กตํ วา’’ติ นีลาทิวณฺณวิเสสรหิตํ อรุณวณฺณํ มตฺติกกฺขณฺฑํ อุทเกน มทฺทิตฺวา จกฺกมณฺฑลํ วิย ปริมณฺฑลํ สุมฏฺฐตลํ [Pg.277] ปถวิมณฺฑลํ กโรนฺติ. เอวํ กตํ วา. ‘‘อกตํ วา’’ติ กตฺถจิ ภูมิภาเค เกนจิ อกตํ สยํ ชาตํ วา. ‘‘กสิเณน ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ เอตฺถ.

170. කම්මට්ඨාන සංග්‍රහයෙහි; යමෙකු විසින් නාමරූප විභාගය මැනවින් දැනගන්නා ලද්දේ ද, හෙතෙම ‘විදිත’ නම් වේ යනු විග්‍රහයයි. ‘යෝගී’ යනු යෝගාවචර පුද්ගලයායි. ‘කිලේසේ සමේතී’ යන්නෙන් කාමච්ඡන්දය ආදී වූ නීවරණ ක්ලේශයන් සන්සිඳුවයි යන්න අදහස් කෙරේ. ‘තථා පවත්තෝ’ යනු භාවනා වශයෙන් පැවති හෝ උපශමනය (සන්සිඳීම) වශයෙන් පැවති යන්නයි. ‘තායා’ යනු ඒ භාවනා ප්‍රඥාවෙනි, ‘දකිති’ (පස්සන්තී) යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. ‘පස්සිතං’ යනු මැනවින් දක්නා ලද්දකි. කෙසේ නම් කසිණ භාවනාදී වූ යෝග කර්මය තමාටම තමාගේ පිහිට (ස්ථානය) වන්නේද යන්න ‘ආදිමජ්ඣපරියෝසානානංහි’ යනාදී විභාවනී පාඨයෙහි දක්වා ඇත. ‘පදට්ඨානතායා’ යන්නෙන් මෙයින් නොනැවතී පවතී යන අර්ථයෙන් පදට්ඨානයම (ආසන්න හේතුවම) ස්ථානය යැයි කියනු ලබන බව දක්වයි. ‘සුඛවිසේසානං’ යනු ධ්‍යාන සුඛ, මාර්ග සුඛ සහ ඵල සුඛයන් පිළිබඳවයි. ‘දසකසිණානී’ යනාදියෙන් ප්‍රධාන (මුඛ්‍ය) වශයෙන් හෝ උපචාර වශයෙන් යන දෙපරිද්දෙන්ම අර්ථ දැක්වීමට ‘දසකසිණානී’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සේසානිපි’ යනු අප්පමඤ්ඤා ආදී සෙසු කම්මට්ඨානයන් ද වේ. ‘යථානුරූපං’ යනු ඒ ඒ භාවනාවට අනුරූප ආකාරයෙනි. ‘සමුදාචරණං’ යනු නැවත නැවතත් බෙහෙවින් පැවතීමයි. ‘සංසග්ග භේදෝ’ යනු එක් එක් පුද්ගලයාට යම් විටෙක චරිත දෙකක්, යම් විටෙක තුනක් ආදී වශයෙන් මිශ්‍රව පවතින විභාගයයි. ‘අට්ඨකථායං’ යනු විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකතාවෙහි ය. ‘සබ්බායපි අප්පනායා’ යනු ධ්‍යාන අප්පනාවටත්, මාර්ග අප්පනාවටත්, ඵල අප්පනාවටත් යන සියල්ලටම පොදු වූවකි. ‘යම් භාවනාවක් ආසන්නයේ පවතී ද, දුරින් පවතී ද’ (යා ආසන්නෙ පවත්තා දූරේ පවත්තා) යන්න අධිකාරය (මාතෘකාව) වේ. ‘ඉතරා පනා’ යනු දුරෙහි පැවති අනෙක් භාවනාවයි. ‘තාසං පනා’ යනු ඒ භාවනා තුන පිළිබඳවය. ‘තේසං පී’ යනු ඒ නිමිති දෙක පිළිබඳවද වේ. ‘විදත්ථිචතුරංගුලං’ යනු පළලින් සතරඟුලක් අධික වූ වියතක ප්‍රමාණයයි. වියත් ප්‍රමාණයක් හෝ සතරඟුල් ප්‍රමාණයක් යන්න ද මෙහිදී ගැලපේ. එසේම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි වායෝ කසිණ විධියෙහි සතරඟුල් ප්‍රමාණ වූ හිසෙහි සුළඟ වදිනු දැක යැයි දක්වා ඇත. ‘ඛලමණ්ඩලං’ යනු ගොවියන්ගේ ගොයම් පාගන බිම් පෙදෙස (කමත) යි. ‘කතං වා’ යනු නිල් ආදී වර්ණ විශේෂයන්ගෙන් තොර වූ අරුණ පැහැති මැටි පිඬක් ජලයෙන් අනා සක්වළ මඬලක් මෙන් රවුමට මැද සිනිඳු කළ පෘථිවි මණ්ඩලයයි. මෙසේ සාදන ලද්දක් හෝ වේ. ‘අකතං වා’ යනු කිසියම් භූමි භාගයක කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලද, ඉබේ හටගත් (ස්වභාවික) මණ්ඩලයකි. ‘කසිණේන ජම්බුදීපස්සා’ යන්න මෙහි සඳහන් වේ.

พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สาปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺสาติ.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නා හට ශරීරයෙහි යම් ප්‍රීතියක් හටගන්නේ ද; ඒ ප්‍රීතිය මුළු දඹදිවෙහි අධිපති බවට වඩා උතුම් වන්නේමය.

คาถาเสโส. ตตฺถ ชมฺพุทีปสฺส กสิณโต สาปีติวรา เอวาติ โยชนา. ‘‘กสิณโต’’ติ จ สกลมณฺฑลโต. สกลสฺส ชมฺพุทีปมณฺฑลสฺส อิสฺสริยาธิปติโต ปีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สนฺนิวิฏฺฐา’’ติ สมํ สณฺฐิตา. ‘‘สณฺฐาน ปญฺญตฺตี’’ติ มณฺฑลสณฺฐาเนน อุปฏฺฐิตา นิมิตฺตปญฺญตฺติ เอว วุจฺจติ. ‘‘ผุฏฺฐฏฺฐาเน’’ติ กาเยวา รุกฺขคฺคาทีสุวา วาเตน ปหตฏฺฐาเน. ‘‘วายุ วฏฺฏี’’ติ วาตปริมณฺฑลํ. จนฺทสูริยานํ อคฺคิสฺส จ โอภาเสน วิสิฏฺฐาติ สมาโส. ‘‘วิสิฏฺฐา’’ติ วิเสสิตา.

ගාථාවෙහි ඉතිරි කොටසයි. එහි දඹදිව මුළුල්ලට වඩා ඒ ප්‍රීතියම උතුම් වේ යැයි සම්බන්ධයයි. ‘කසිණතෝ’ යනු මුළු මණ්ඩලයෙන්ම යන්නයි. මුළු දඹදිව මණ්ඩලයෙහිම ඓශ්චර්යය හා අධිපති බවට වඩා ඒ ප්‍රීතිය උසස් බව මෙහි අදහසයි. ‘සන්නිවිට්ඨා’ යනු මැනවින් පිහිටි යන්නයි. ‘සණ්ඨාන පඤ්ඤත්තී’ යනු මණ්ඩලයක හැඩයෙන් යුක්තව උපන් නිමිත්ත පිළිබඳ පඤ්ඤත්තියයි. ‘ඵුට්ඨට්ඨානේ’ යනු ශරීරයෙහි හෝ රුක් මුදුන් ආදියෙහි සුළඟ වැදුණු තැනයි. ‘වායු වට්ටී’ යනු වායු මණ්ඩලයයි. චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ හා ගින්නෙහි ආලෝකයෙන් විශිෂ්ට වූ යනු සමාසයයි. ‘විසිට්ඨා’ යනු විශේෂ වූ යන්නයි.

‘‘ธูมาตํ’’ติ ธูมายิตํ. ธูมปูริตปฏํ วิยาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘สูนภาวํ คตํ’’ติ. อนฺเต กกาโร นินฺทตฺถโชตโกติ วุตฺตํ ‘‘กุจฺฉิตตฺตา’’ติ. เชคุจฺฉิ ตพฺพตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ฉวสรีรสฺสา’’ติ ลามกสรีรสฺส. ‘‘ตเทวา’’ติ ฉวสรีรเมว. วิปุพฺพกํ วิจฺฉินฺนกํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ วิเสเสน นีลนฺติวินีลํ. ตเมว กุจฺฉิตตฺตา วินีลกํ. ‘‘ตเทว ปุน ปจฺจิตฺวา’’ติ วินีลกสรีรเมว ปุน กาลาติกฺกเม ปจฺจิตฺวา. ปูติโลหิตานํ ปริปกฺกภาวํ ปตฺวาติ อตฺโถ. ตโต ตโต ทฺวารจฺฉิทฺทโต. ยุตฺตํ ตเทว สรีรนฺติ สมฺพนฺโธ. วิจฺฉินฺนกํ นาม, วิจฺฉิทฺทกนฺติปิ ปฐนฺติ. ‘‘อปกฑฺฒิตฺวา’’ติ ขณฺฑานิ สรีรโต โมเจตฺวา ตํ ตํ ปเทสํ กฑฺฒิตฺวา. ‘‘ปคฺฆริตโลหิต สรีรํ’’ติ ฉินฺนวิทฺธฏฺฐาเนสุ วณมุเขหิ ปคฺฆริตโลหิตสรีรํ.

‘ධූමාතං’ යනු දුම් දැමූ යන්නයි. දුමෙන් පිරුණු රෙද්දක් වැනි යයි කියන ලදී. එබැවිනුයි ‘ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් වූ’ (සූනභාවං ගතං) යයි පවසන ලද්දේ. අග ඇති ‘ක’ කාරය නින්දිත බව හඟවන්නෙකැයි ‘කුච්ඡිතත්තා’ (පිළිකුල් බැවින්) යන්නෙන් දක්වයි. ‘ජේගුච්ඡි’ යනු පිළිකුල් කටයුතු වූ යන්නයි. ‘ඡවසරීරස්ස’ යනු ලාමක වූ මළ සිරුර පිළිබඳවයි. ‘තදේව’ යනු ඒ මළ සිරුරමය. ‘විපුබ්බක’ යනු විච්ඡින්නක (කැඩී ගිය) නම් වේ යැයි සම්බන්ධයයි. එහි විශේෂයෙන් නිල් පැහැ වූයේ ‘විනීල’ නම් වේ. එයම පිළිකුල් බැවින් ‘විනීලක’ නම් වේ. ‘තදේව පුන පච්චිත්වා’ යනු ඒ විනීල ශරීරයම නැවත කාලය ඉක්ම යාමෙන් තැම්බී (කුණු වී) යන්නයි. සැරව හා ලේ පැසී පූති බවට පත් වූ අදහසයි. ‘තතෝ තතෝ’ යනු ඒ ඒ ද්වාර සිදුරු වලිනි. ‘යුත්තං තදේව සරීරං’ යනු ඒ ශරීරයම යුක්ත වේ යන්නයි. ‘විච්ඡින්නකං’ යන්නට ‘විච්ඡිද්දකං’ කියා ද කියවති. ‘අපකඩ්ඪිත්වා’ යනු සිරුරෙන් කොටස් ගලවා ඒ ඒ තැන් වලට ඇද දමා යන්නයි. ‘පග්ඝරිතලෝහිත සරීරං’ යනු කැපුණු හා විදුණු තැන් වල ඇති වණ මුඛ වලින් ලේ වැගිරෙන සිරුරයි.

‘‘พุทฺธานุสฺสตี’’ติ เอตฺถ พุทฺธสทฺโท คุณฺยูปจาร วจนํ โหติ. คุณิโน ทพฺพสฺส นาเมน คุณานํ คเหตพฺพตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธคุณสฺส อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสตี’’ติ. เอสนโย ธมฺมานุสฺสตาทีสุ. ‘‘อรหตาที’’ติ อรหตาทิคุโณ. วิคตานิ ทุสฺสิลฺยาทิ มลานิ [Pg.278] จ มจฺเฉรญฺจ ยสฺส ตํ วิคตมลมจฺเฉรํ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘อตฺตนา อธิคตนิพฺพานญฺจา’’ติ เอเตน อริยปุคฺคลานํ กิเลสานํ อจฺจนฺตวูปสโม วุตฺโต. ‘‘ยํ อารพฺภา’’ติ ยํ ปุคฺคลํ อารพฺภ. หิตูปสํหาโร นาม อยํ ปุคฺคโล อเวโร โหตุ, อพฺยาปชฺโช โหตูติอาทินา อเวรตาทีนิ หิตสุขานิ ตสฺมึ ปุคฺคเล จิตฺเตน อุปสํหรณํ. กรุณา, มุทิตา, เหฏฺฐา เจตสิกสงฺคเห วุตฺตตฺถา เอว. หิตูปสํหาโร จ หิตโมทนา จ อหิตาปนยนญฺจาติ ทฺวนฺโท. ตตฺถ หิตูปสํหาโร เมตฺตาย กิจฺจํ. หิตโมทนา มุทิตาย. อหิตาปนยนํ กรุณาย กิจฺจํ. ตตฺถ ปรํ หิตสุขสมฺปนฺนํ ทิสฺวา เตน ปรหิเตน อตฺตนิ ปีติปาโมชฺชวฑฺฒนํ หิตโมทนา นาม. ปรํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา อยํ อิมมฺหาทุกฺขา มุจฺจตุ, มากิลมตูติ เอวํ จิตฺเตน ปรสฺมึ อหิตสฺส ทุกฺขสฺส อปนยนํ อหิตาปนยนํ นาม. ‘‘เตสํ’’ติ ปรสตฺตานํ. สสฺส อตฺตโน อิทนฺติ สกํ. ‘‘อิทํ’’ สุขทุกฺขการณํ. อตฺตนา กตกมฺมํ เอว สกํ เยสํ เต กมฺมสฺสกา. ปรสตฺตา เอว. เตสํ ภาโว. ตสฺส อนุพฺรูหนนฺติ วิคฺคโห. ‘‘สีมสมฺเภโท’’ติ อตฺตา จ ปิยปุคฺคโล จ มชฺฌตฺตปุคฺคโล จ เวริปุคฺคโล จาติ จตสฺโส สีมา. สมฺภินฺทนํ สมฺเภโท. สมฺมิสฺสนํ อนานตฺตกรณนฺติ อตฺโถ. สีมานํ สมฺเภโท สีมสมฺเภโท. สพฺพา อิตฺถิโย, สพฺเพปุริสาติอาทินา โอธิโส ปริจฺเฉทโต ผรณํ โอธิโสผรณํ นาม. สพฺเพสตฺตา, สพฺเพปาณา, สพฺเพภูตาติอาทินา อโนธิโส อปริจฺเฉทโต ผรณํ อโนธิโสผรณํ นาม. ปุรตฺถิมายทิสาย สพฺเพสตฺตา อเวราโหนฺตูติอาทินา ทิสาวิภาควเสน ผรณํ ทิสาผรณํ นาม. ‘‘ตํ สมงฺคีโน จา’’ติ ตาหิ อปฺปมญฺญาหิ สมงฺคีโน ปุคฺคลา. ‘‘นิจฺจํ โสมฺมหทยภาเวนา’’ติ สพฺพกาลํ สนฺตสีตล หทยภาเวน. พฺรหฺมสทฺโท วา เสฏฺฐปริยาโย ‘พฺรหฺมํ ปุญฺญํ ปสวตี’ติอาทีสุ วิย. อสิตพฺพํ ภุญฺชิตพฺพนฺติ อสิตํ. ปญฺจโภชนํ. ปาตพฺพนฺติ ปีตํ. อฏฺฐวิธํ ปานํ. ทนฺเตน ขายิตพฺพํ ขาทิตพฺพนฺติ ขายิตํ. ปูวกฺขชฺชผลกฺขชฺชาทิกํ นานาขาทนียํ[Pg.279]. องฺคุลีหิปิ คเหตฺวา สายิตพฺพํ เลหิตพฺพนฺติ สายิตํ. มธุปฺผาณิตาทิกํ สายนียํ. สรสปฺปฏิกูลตา นาม อตฺตโน สภาวโต ปฏิกูลตา. จตุพฺพิโธปิ หิ อาหาโร ภาชเนสุ วา หตฺถมุขาทีสุ วา ยตฺถ ยตฺถ สมฺมกฺเขติ, ลคฺคติ, ลิมฺปติ. ตํ อุทเกน โธวิตพฺพํ โหติ. อโธตํ ปน ตมฺปิ เชคุจฺฉนียํ โหติ. อาสยโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส อชฺโฌหรียมานสฺส กณฺฐาทีสุ ฐิเตหิ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อาสเยหิ สมฺมิสฺสนวเสน ปฏิกูลตา. นิธานโต ปฏิกูลตา นาม นิธานโต ปฏิกูลตา. ‘‘นิธานํ’’ติ จ อามาสโย วุจฺจติ. ปกฺกโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส นิธานคตสฺส ปริปกฺกกาเล คูถมุตฺตาทิภาวปตฺติโต ปฏิกูลตา. อปกฺกโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺมึ อปริปกฺเก อชิณฺเณ สติ สรีเร นานาโรคุปฺปตฺติวเสน ปฏิกูลตา. ผลโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส ปริปกฺกกาลโต ปฏฺฐาย สรีเร เกสโลมาทีนํ ปฏิกูลราสีนํ วฑฺฒนวเสน ปฏิกูลตา. นิสฺสนฺทโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส น วหิทฺวาเรหิ วา โลมกูเปหิวา อญฺเญหิ นานาวณมุเขหิ วา อุคฺฆรณ ปคฺฆรณาทิวเสน ปฏิกูลตา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ จตุพฺพิเธ อาหาเร. ‘‘นิกนฺติปฺปหานสญฺญา’’ติ กนฺตารมคฺเค มาตาปิตูนํ กนฺตารนิตฺตรณตฺถาย ปุตฺต มํสขาทเน วิย อติ มนุญฺเญปิ อาหาเร รสตณฺหา ปหานวเสน ปวตฺตา สญฺญา. ‘‘สลกฺขณาทิวเสนา’’ติ สลกฺขณสสมฺภาราทิวเสน. ‘‘ราเคน จรตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ราเคนา’’ติ กรณตฺเถ, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณวา กรณ วจนํ. ตตฺถ กรณตฺเถตาว ‘‘ราเคน จรตี’’ติ จตูสุ อิริยาปเถสุ เยภูยฺเยน ราคจิตฺเตน จรติ. ราคจิตฺเตน นิยฺยมาโน วิจรตีติ วุตฺตํ โหติ. อิตฺถมฺภูต ลกฺขเณ ปน ‘‘ราเคน จรตี’’ติ เตสุ ราคเกตุ ราคธโช หุตฺวา วิจรตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสฺสา’’ติ ตสฺสปุคฺคลสฺส. ‘‘อุสฺสนฺโน’’ติ อุคฺคโต ปากฏตโร. พหุตโรติปิ วทนฺติ. ‘‘ปหานายา’’ติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิ อตฺโถ. เตน กรุณา ภาเวตพฺพา วิหึสาย ปหานาย. มุทิตา [Pg.280] ภาเวตพฺพา อรติยา ปหานายาติ อิมํ ปาฬิเสสํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘นิสฺสรณตาวจนโต’’ติ นิสฺสรณญฺเหตํ พฺยาปาทสฺส ยทิทํ เมตฺตาเจโต วิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ วิเหสายยทิทํ กรุณา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ อรติยา ยทิทํ มุทิตา เจโต วิมุตฺตีติ เอวํ นิสฺสรณ ภาววจนโต จ. จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย. ล. โทส จริตสฺสาติ วุตฺตํ. ‘‘โทส วตฺถุตฺตาภาวโต จา’’ติ โทสุปฺปตฺติยา วตฺถุ ภาวสฺสกรณ ภาวสฺส อภาวโต จ. นีลาทีนิ จตฺตาริ กสิณานิ โทส จริตสฺสาติ วุตฺตํ. กสฺมาปเนตฺถ โทส จริตสฺส อุเปกฺขา สปฺปายการณํ วิสุํ น วุตฺตนฺติ. อญฺญการณตฺตา น วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ติสฺโส’’ติ ติสฺโส อปฺปมญฺญาโย. ‘‘มนาปิยรูปานี’’ติ มนาปิยวณฺณานิ. วิกฺขิตฺตจิตฺโต จ โหตีติ อธิกาโร. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปมาท พหุลสฺส วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส จ ปุคฺคลสฺส. วุตฺตํ สิยา. วิสุทฺธิ มคฺเค ปน เอวํ วุตฺตํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘พุทฺธิวิสย ภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. ยทิ พุทฺธิวิสยตฺตา โมหจริตสฺส สปฺปายํ. พุทฺธิวิสยภูตานิ มรณ อุปสมสญฺญา ววตฺถานานิปิ โมหจริตสฺส สปฺปายานิ สิยุนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอวญฺหิสตี’’ติอาทึ. ‘‘ภูตกสิณานี’’ติ ปถวีกสิณาทีนิ มหาภูตกสิณานิ. ‘‘ตตฺถาปี’’ติ วา เตสุ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐาเนสุปิ. เอวํสติ วณฺณกสิณานํ ปุถุลขุทฺทกตาปิ เอตฺถ สงฺคหิตา โหตีติ. ‘‘มหนฺตํ’’ติ วิทตฺถิ จตุรงฺคุลโต มหนฺตํ. ยทิ เอวสทฺโท ยถารุตเมว ยุชฺเชยฺย. เอวํสติ ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺเสว สปฺปายํ, น พุทฺธิจริตาทีนนฺติ เอวมตฺโถปิ คณฺเหยฺย. อถ พุทฺธิจริตสฺส ปน อสปฺปายํ นาม นตฺถีติ อฏฺฐกถาวจเนน วิรุชฺเฌยฺยาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ขุทฺทกนฺติ ปเทยุชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อถวา, ปุถุลํ โมหจริตสฺส, ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺเสว, นโมหจริตสฺสาติ อตฺเถ สติ, พุทฺธิจริตาทีนํ ปน ปุถุลํปิ ขุทฺทกํปิ อนุญฺญาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สพฺพญฺเจตํ’’ติ สพฺพญฺจ เอตํจริตวิภาควจนํ. อุชุวิปจฺจนีกวเสน ตีสุ อกุสล จริเตสุ ปุคฺคเลสุ. วิตกฺก จริเต [Pg.281] จ อติสปฺปายตาย สทฺธาพุทฺธิ จริเตสูติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา’’ติอาทึ.

‘බුද්ධානුස්සති’ යන්නෙහි ‘බුද්ධ’ යන වචනය ගුණයන්ට උපචාර වශයෙන් භාවිත වූවකි. ගුණයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයාගේ නාමයෙන් ගුණයන්ම ග්‍රහණය කළ යුතු බැවින් ‘බුද්ධ ගුණයන් අනුස්මරණය කිරීම බුද්ධානුස්සතියයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ධම්මානුස්සති ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘අරහතාදී’ යනු අරහත් ආදී ගුණයන්ය. දුශ්ශීල බව ආදී කෙලෙස් මල සහ මසුරුකම යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙන් පහව ගියේ ද ඔහු ‘විගතමලමච්ඡේර’ (පහව ගිය මසුරු මල ඇත්තා) නම් වේ. එහි ස්වභාවය විග්‍රහයයි. ‘තමා විසින් අවබෝධ කරගත් නිවන ද’ යන්නෙන් ආර්ය පුද්ගලයන්ගේ කෙලෙසුන්ගේ අත්‍යන්ත සංසිඳීම ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘යමක් අරභයා’ යනු යම් පුද්ගලයෙකු අරමුණු කොට ය. ‘හිතූපසංහාරය’ යනු ‘මේ පුද්ගලයා වෛර නැත්තෙක් වේවා, ක්‍රෝධ නැත්තෙක් වේවා’ යනාදී වශයෙන් ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි සිතින් හිතසුව එළවා තැබීමයි. කරුණාව සහ මුදිතාව සම්බන්ධ අර්ථ චෛතසික සංග්‍රහයෙහි දක්වා ඇති පරිදිම වේ. හිත සුව එළවා තැබීම (හිතූපසංහාරය), හිත සුවයෙහි සතුටු වීම (හිතමෝදනය) සහ අහිත හෙවත් දුක ඉවත් කිරීම (අහිතාපනයනය) යනුවෙන් මෙය ද්වන්ද සමාසයකි. එහි හිතූපසංහාරය යනු මෙත්තාවෙහි කෘත්‍යයයි. හිතමෝදනය යනු මුදිතාවෙහි කෘත්‍යයයි. අහිතාපනයනය යනු කරුණාවෙහි කෘත්‍යයයි. එහිදී අන්‍යයෙකු හිතසුවෙන් යුක්තව සිටිනු දැක ඒ පිළිබඳව තමා තුළ ප්‍රීති ප්‍රමෝදය වැඩිකර ගැනීම හිතමෝදනය නම් වේ. අන්‍යයෙකු දුකට පත්ව සිටිනු දැක ‘මොහු මේ දුකෙන් මිදේවා, පීඩා නොවිඳීවා’ යි මෙසේ සිතින් අන්‍යයාගේ අහිතවූ දුක ඉවත් කිරීම අහිතාපනයනය නම් වේ. ‘තේසං’ යනු එම පරසත්ත්වයන්ගේ ය. ‘සක’ යනු තමා සතු දෙයයි. ‘ඉදං’ යනු මෙම සැප දුක් වලට හේතුවයි. තමා කළ කර්මයම උරුමය කොට ඇති බැවින් ඔවුහු ‘කම්මස්සකා’ නම් වෙති. ඒ පරසත්ත්වයන්ගේම ස්වභාවය වැඩි දියුණු කිරීම යන්න විග්‍රහයයි. ‘සීමාසම්භේදය’ යනු තමා, ප්‍රිය පුද්ගලයා, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා සහ වෛරී පුද්ගලයා යන සතර සීමාවන් ය. සීමා බිඳීම යනු සම්භේදයයි. එහි අර්ථය නම් එකට මිශ්‍ර කිරීම හෙවත් වෙනසක් නොකිරීමයි. සියලු ස්ත්‍රීන්, සියලු පුරුෂයන් යනාදී වශයෙන් සීමා සහිතව (පරිච්ඡේද කොට) පැතිරවීම ‘ඕධිසෝඵරණය’ නම් වේ. සියලු සත්ත්වයෝ, සියලු ප්‍රාණීහු, සියලු භූතයෝ යනාදී වශයෙන් සීමා රහිතව පැතිරවීම ‘අනෝධිසෝඵරණය’ නම් වේ. පෙරදිග දිසාවෙහි සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා යනාදී වශයෙන් දිශා විභාගය අනුව පැතිරවීම ‘දිශාඵරණය’ නම් වේ. ‘තං සමංගීනෝ ච’ යනු එම අප්‍රමාණ්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයෝ ය. ‘නිච්චං සොම්මහදයභාවේන’ යනු සැමකල්හිම ශාන්ත වූ ශීතල හදවත් ඇති බවෙනි. ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දය ‘බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤං පසවති’ යනාදියෙහි මෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. අනුභව කළ යුතු දෑ ‘අසිත’ නම් වේ; එනම් පස් වැදෑරුම් භෝජනයයි. පානය කළ යුතු දෑ ‘පීත’ නම් වේ; එනම් අට වැදෑරුම් පානයන්ය. දතින් සපා කෑ යුතු දෑ ‘ඛායිත’ නම් වේ; එනම් විවිධ කැවිලි සහ පලතුරු වර්ගයි. ඇඟිලිවලින් ගෙන ලෙවකෑ යුතු දෑ ‘සායිත’ නම් වේ; එනම් මී පැණි, උක් සකුරු ආදියයි. ‘සරසප්පටිකූලතා’ යනු රසය ස්වභාවයෙන්ම පිළිකුල් සහගත වීමයි. සිව්වැදෑරුම් ආහාරයම බඳුන්වල හෝ අත් මුඛ ආදියෙහි තැවරෙන, ඇලෙන සෑම තැනකම එය ජලයෙන් සේදිය යුතුය. නොසෝදා හරින ලද ඒ දෙය පවා පිළිකුල් සහගත වේ. ‘ආසය’ (ඇසුරු කරන තැන) අනුව පිළිකුල් බව නම් ආහාරය ගිලිනු ලබන විට උගුර ආදියෙහි පවතින පිත, සෙම ආදිය හා මිශ්‍ර වීමෙන් වන පිළිකුලයි. ‘නිධාන’ අනුව පිළිකුල් බව යනු එය තැන්පත් වන ආමාශය නිසා වන පිළිකුලයි. ‘පක්ක’ (පැසුණු) පිළිකුල යනු එය ආමාශගත වී පැසෙන කාලයෙහි මළමූත්‍ර බවට පත්වීමෙන් වන පිළිකුලයි. ‘අපක්ක’ (නොපැසුණු) පිළිකුල යනු එය නොපැසී අජීර්ණය වූ විට ශරීරයේ නානා රෝග හටගැනීම නිසා වන පිළිකුලයි. ‘ඵල’ (ප්‍රතිඵලය) අනුව පිළිකුල යනු එය පැසුණු පසු ශරීරයේ කෙස්, ලොම් ආදී පිළිකුල් රාශීන් වැඩීමට හේතු වන බැවින් වන පිළිකුලයි. ‘නිස්සන්ද’ (වැගිරීම) අනුව පිළිකුල යනු එය ශරීරයේ ද්වාරයන්ගෙන් හෝ ලොම් කූපයන්ගෙන් හෝ වෙනත් තුවාල මුවවිට්ටුවලින් වැගිරීම හා පිටවීම නිසා වන පිළිකුලයි. ‘තත්ථ’ යනු එම සිව්වැදෑරුම් ආහාරයෙහි ය. ‘නිකන්තිප්පහානසඤ්ඤා’ යනු කාන්තාර මාර්ගයක යන මවුපියන් කාන්තාරයෙන් එතෙර වීම පිණිස තම පුතුගේ මස් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, ඉතා මනහර ආහාරයෙහි පවා රස තෘෂ්ණාව ප්‍රහාණය කිරීමේ අරමුණින් පවත්වන සංඥාවයි. ‘සලක්ඛණාදිවසෙන’ යනු ස්වලක්ෂණ සහ සසම්භාර (සහජාත ධර්ම) ආදියෙහි වශයෙනි. ‘රාගයෙන් හැසිරෙයි’ යන්නෙහි ‘රාගයෙන්’ යනු කරණාර්ථයෙහි හෝ ඉත්ථම්භූත ලක්ෂණාර්ථයෙහි යෙදුණු විභක්තියකි. එහි කරණාර්ථය අනුව ගත් කල, සතර ඉරියව් පවත්වන විට බොහෝ සෙයින් රාග සිතින් හැසිරීමයි; එනම් රාග සිතින් මෙහෙයවනු ලබමින් හැසිරෙන බවයි. ඉත්ථම්භූත ලක්ෂණාර්ථය අනුව නම්, එම පුද්ගලයන් කෙරෙහි රාගයම කොඩියක් කොට ගෙන (රාගය ප්‍රකටව) හැසිරෙන බවයි. ‘අස්ස’ යනු ඒ පුද්ගලයාගේ ය. ‘උස්සන්න’ යනු ඉහළ ගිය හෙවත් වඩාත් ප්‍රකට වූ යන අර්ථයයි; බොහෝ වූ යනුවෙන් ද පවසති. ‘පහානාය’ (ප්‍රහාණය පිණිස) යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් විහිංසාව ප්‍රහාණය පිණිස කරුණාව වැඩිය යුතුය, අරතිය (නොඇලීම) ප්‍රහාණය පිණිස මුදිතාව වැඩිය යුතුය යන ඉතිරි පාළි කොටස ද මෙයින් සංග්‍රහ වේ. ‘නිස්සරණතාවචනතෝ’ යනු මෛත්‍රී චේතෝ විමුක්තිය ව්‍යාපාදයෙන් මිදීම (නිස්සරණය) වන බැවිනි. කරුණා චේතෝ විමුක්තිය විහිංසාවෙන් මිදීම වන බැවිනි. මුදිතා චේතෝ විමුක්තිය අරතියෙන් මිදීම වන බැවිනි. මෙසේ මිදෙන ස්වභාවය පැවසූ බැවිනි. සතර අප්‍රමාණ්‍යයෝ ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට සුදුසු බව පවසන ලදී. ‘දෝසවත්ථුත්තාභාවතෝ ච’ යනු ද්වේෂය ඉපදීමට වස්තුවක් (හේතුවක්) නොවන බැවිනි. නීල ආදී සතර කසින ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට සුදුසු බව පවසන ලදී. මෙහිදී ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට උපේක්ෂාව වැඩීම සුදුසු බව වෙනම නොකීවේ මන්ද? එය වෙනත් කරුණක් නිසා නොකී බව දක්වමින් ‘එත්ථ ච’ යනාදිය පැවසීය. ‘තිස්සෝ’ යනු අප්‍රමාණ්‍ය තුනකි. ‘මනාපියරූපනී’ යනු මනාප වූ වර්ණයන්ය. වික්ෂිප්ත චිත්ත ඇති බව අධිකාරයයි. ‘තස්ස’ යනු ප්‍රමාදය බහුල සහ වික්ෂිප්ත සිත් ඇති පුද්ගලයාට ය. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මෙබන්දක් දක්නට නැත යන්න අදහසයි. විභාවිනී පාඨයෙහි ‘බුද්ධිවිසයභාවේන’ (බුද්ධි ගෝචර බවින්) යනුවෙන් පවසන ලදී. ඉදින් බුද්ධි ගෝචර බැවින් මෝහ චරිතයට සුදුසු නම්, බුද්ධි ගෝචර වූ මරණානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය, සංඥා සහ වවත්ථාන ද මෝහ චරිතයට සුදුසු විය යුතුය යන අදහසින් ‘ඒවංහිසති’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘භූතකසිණානි’ යනු පඨවි කසින ආදී මහා භූත කසිනයි. ‘තත්ථාපි’ යනු එම සතළිස් කර්මස්ථානයන්හි ද යන්නයි. එසේ කී කල්හි වර්ණ කසිනයන්ගේ විශාල හෝ කුඩා බව ද මෙහි සංග්‍රහ වේ. ‘මහන්තං’ යනු වියතක් හා සතර ඇඟිල්ලකට වඩා විශාල වූවකි. ඉදින් ‘ඒව’ ශබ්දය පවතින පරිද්දෙන්ම යෙදේ නම්, එවිට කුඩා (කසින) විතර්ක චරිතයටම සුදුසු වන අතර බුද්ධි චරිත ආදියට සුදුසු නොවේ යන අර්ථය ද ගත හැකිය. එහෙත් බුද්ධි චරිතයට අසප්පාය (නොගැලපෙන) දෙයක් නැතැයි අටුවා වචනය හා විරුද්ධ වන බැවින් ‘ඛුද්දකන්ති පදේ යුජ්ජති’ (කුඩා යන පදයෙහි යෙදේ) යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, විශාල වූවක් මෝහ චරිතයටත්, කුඩා වූවක් විතර්ක චරිතයටත් මිස මෝහ චරිතයට නොවේ යන අර්ථය ඇති කල්හි, බුද්ධි චරිත ආදීන්ට විශාල වූවක් ද කුඩා වූවක් ද අනුදැන වදාරන ලද බව දත යුතුය. මේ සියල්ල චරිත විභාගය පිළිබඳ ප්‍රකාශනයන්ය. සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වන බැවින් අකුසල චරිත ඇති පුද්ගලයන් තිදෙනා සම්බන්ධයෙන් සහ විතර්ක චරිතයෙහි අතිශය යෝග්‍යතාවය නිසා ශ්‍රද්ධා සහ බුද්ධි චරිතයන් පිළිබඳව අදහසයි. එබැවින් ‘රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා’ (රාගාදිය යටපත් නොකරන) යනාදිය පැවසීය.

‘‘พุทฺธธมฺม. ล. คุณานํ’’ติ เอตฺถ คุณสทฺโท ปุพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ พุทฺธคุณานญฺจ ธมฺมคุณานญฺจาติอาทินา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ คุณปเท. น ตปฺเปตีติ อตปฺปนีโย. ตปฺปนํ สนฺตุฏฺฐึ น ชเนตีติ อตฺโถ. สํเวชนํ สํเวคํ ชเนตีติ สํเวชนิโย. ‘‘ธมฺโม’’ติ สภาโว. สํเวชนิโย ธมฺโม ยสฺสาติ สํเวชนิย ธมฺมํ. มรณํ. ‘‘ปญฺจมชฺฌานสมาธิสฺสา’’ติ รูปาวจร ปญฺจมชฺฌาน สมาธิสฺส. ‘‘อุทยมตฺตานี’’ติ วฑฺฒิตมตฺตานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปฏิกูลารมฺมเณสุ. ‘‘ปุพฺพจฺฉฏฺฏกสฺสา’’ติ ปุราณจฺฉฏฺฏกสฺส. คูถมุตฺตวิสฺสชฺชน กสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘คูถราสิ ทสฺสเน วิยา’’ติ. น เต กทาจิ โสมนสฺเสน วินา อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. พฺยาปาทวิหึสา อรตีนํ ทูริภาเวน โสมนสฺสุปฺปตฺติยา อติสุกรตฺตา ปญฺจมชฺฌาเน วิย สุขโสมนสฺสานญฺจ อวิกฺขมฺภนโต. ‘‘อุทาสินปกฺเข’’ติ อชฺฌุเปกฺขนปกฺเข. ‘‘ทฬฺหํ’’ติ ภุสํ. ‘‘วิภูตํ’’ติ ปากฏํ. นิมิตฺตํ ทฬฺหวิภูตํ กตฺวา คหณํ ทฬฺห วิภูตคฺคหณํ. ‘‘กสฺสจิ อารมฺมณสฺสา’’ติ พุทฺธคุณาทิ อารมฺมณสฺส. ‘‘ปฏิภาคนิมิตฺตํ’’ติ เอตฺถ ปฏิภาคสทฺโท ตสฺส ทิเส ปวตฺโตติ อาห ‘‘ตาทิเส’’ติอาทึ. ‘‘ตํสณฺฐาเน’’ติ เอเตน ปถวิมณฺฑลาทีสุ วิย สณฺฐานากาเรน ฐิเตสุ สภาว ธมฺม ปุญฺเชสุ เอว ตสฺสทิสํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ นาม สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ‘‘เอว’’นฺติ สมถสงฺคเห ตาว ทสกสิณานิ, ทสอสุภาติอาทินา วุตฺเตน วจนกฺกเมน. ‘‘อุคฺคหโกสลฺลํ’’ติ ภาวนากมฺมํ อารภิตุกาเมน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส สนฺติเก สพฺพสฺส กมฺมฏฺฐาน วิธานสฺส อุคฺคหณํ อุคฺคโห. ตสฺมึ โกสลฺลํ อุคฺคหโกสลฺลํ. อปิเจตฺถ. สพฺพํ อุคฺคหิตุํ อสกฺโกนฺเตน ยํ อตฺตนา อารภิสฺสติ. ตสฺส เอกสฺส วิธานํ ปริปุณฺณํ อุคฺคเหตพฺพํ. ‘‘อุคฺคณฺหนฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ อุกาโร อุปริ อตฺโถ. ‘‘คหณํ’’ติ จ ยถา จิตฺเต อวินสฺสมานํ หุตฺวา ลพฺภติ, ตถา กตฺวา จิตฺเตน คหณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปรูปรี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สมนุปสฺสนฺตสฺสา’’ติ [Pg.282] สมฺมา ปุนปฺปุนํ จกฺขุนา ทสฺสนสทิสํ กโรนฺตสฺส. ปริโต สมนฺตโต กรณํ ปริกมฺมํ. ตสฺมึ นิมิตฺตคฺคหณกมฺเม ยํ ยํ กตฺตพฺพวิธานํ อตฺถิ, ตํ ตํ ปริปุณฺณํ กตฺวา คหณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภาวนาติ วฑฺฒนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทิมาห. ‘‘นิรนฺตรํ ปทหนฺตสฺสา’’ติ รตฺติทิวํ นิรนฺตรํ อารภนฺตสฺส. อุคฺคห นิมิตฺเต สณฺฐานํ คณฺหนฺโตปิ วณฺณรูปาทินา สภาว ธมฺเมน สเหว คณฺหาติ. ปฏิภาคนิมิตฺเต ปน สภาวธมฺมํ มุญฺจิตฺวา ตสฺส ทิสํ นิมิตฺต ปญฺญตฺติ สงฺขาตํ สุทฺธสณฺฐานเมว คณฺหาติ. เอตฺถ สิยา, ปฏิภาคนิมิตฺเตปิ วณฺโณ นาม สนฺทิสฺสติ เยวาติ. สจฺจํ. โส ปน ปฏิภาคมตฺตํ โหติ. น เอกนฺตวณฺโณ. เตนาห ‘‘ตปฺปฏิภาคํ วตฺถุ ธมฺมวิมุจฺจิตํ’’ติ. ‘‘สนฺนิสินฺนํ’’ติ อจลํ. ‘‘ปเวสิตํ’’ติ ภาวนาจิตฺตสฺส อพฺภนฺตเร ปกฺขิตฺตํ วิย โหตีติ อธิปฺปาโย. โอภาสตีติ โอภาโส. โอภาโส หุตฺวา ชาตนฺติ โอภาสชาตํ. โอภาสนํ วา โอภาโส. ชาโต โอภาโส อสฺสาติ โอภาสชาตํ. ‘‘ปาเตนฺตี’’ติ ปฏิปาเตนฺติ. ปุน อุปฺปชฺชนวเสน อุฏฺฐาตุํ น เทนฺติ. ‘‘เอตายา’’ติ กตฺตุ อตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘นิมิตฺตรกฺขณวิธานํ’’ติ สมุปฺปนฺนสฺส นิมิตฺตสฺส อนสฺสนตฺถาย สตฺตวิเธหิ ปลิโพธ ธมฺเมหิ รกฺขณตฺถํ. กตเม ปน เตสตฺตวิธา ปลิโพธธมฺมา นามาติ. อิธ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. วิสุทฺธิ มคฺเค เอว เต วุตฺตาติ ทสฺเสตุํ คาถมาห. ‘‘อาวาโส’’ติ อสปฺปายาวาโส. ‘‘โคจโร’’ติ อสปฺปายโคจรคาโม. ‘‘ภสฺสํ’’ติ อสปฺปายวจนํ. เอวํ ปุคฺคลาทีสุ. ‘‘เสเวถา’’ติ เสเวยฺย. ‘‘เอวญฺหิปฏิปชฺชโต’’ติ เอวํหิวชฺชิตพฺเพ วชฺชนวเสน เสวิตพฺเพ เสวนวเสน ปฏิปชฺชนฺตสฺส. ‘‘กามตณฺหาย วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา’’ติ เอเตน กามภูมิ กามภวสมติกฺกโม, รูปภูมิรูปภว โอกฺกโม จ วุตฺโต. วสนํ วสี. สตฺติ. สามตฺถิยนฺติ อตฺโถ. วสึ ภูตํ ปตฺตนฺติ วสิภูตํ. วสี เอว วสิตา. ยถา ปารมิตาติ. ‘‘ตโต วิจารนฺติ’’ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ตโต ปีตึติอาทึ สงฺคณฺหาติ. อิจฺฉนฺตานํ เตสํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. ‘‘ยตฺถา’’ติ [Pg.283] เยสุทฺวีสุภวงฺเคสุ. ‘‘ภวงฺคจาเร’’ติ ภวงฺคปฺปวตฺติยํ. ‘‘ทนฺธายิตตฺตํ’’ติ ทนฺธํ หุตฺวา อยติ ปวตฺตตีติ ทนฺธายิตํ. ตสฺส ภาโว ทนฺธายิตตฺตํ. ‘‘ฐเปตุํ’’ติ อธิฏฺฐานํ กตฺวา ฐเปตุํ. ตโต อนติกฺกมิตุํ. ‘‘ยตฺถิจฺฉกํ’’ติอาทีนิ กฺริยาวิเสสนปทานิ. ‘‘ยตฺถิจฺฉกํ’’ติ ยตฺถ ยตฺถ ฐาเน อิจฺฉานุ รูปํ. ยทิจฺฉกนฺติยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ อิจฺฉานุ รูปํ. ‘‘ยาวติจฺฉกํ’’ติ ยตฺตเกน ปมาเณน อิจฺฉานุ รูปํ. ‘‘วิตกฺกาทิกํ โอฬาริกงฺคํ ปหานายา’’ติ เอตฺถ กสฺส พเลน ปหานํ โหติ. ตํ ตํ วิราค ภาวนา พเลน ปหานํ โหติ. กาจ ตํ ตํ วิราคภาวนา นาม โหติ. อชฺฌาสย วิเสส ปริคฺคหิตา อุปจารภาวนา เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปถมชฺฌานํ ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อาตาปวีริยํ’’ติ เยนวีริเยน โยคิโน อตฺตานํ วา กิเลส ธมฺเม วา อาตาเปนฺติ ปริตาเปนฺติ. ตํ อาตาปวีริยํ นาม. อุคฺฆาฏียมานมฺปิ อากาสเมว โหติ. ตํ อารพฺภ อุปริฌานนฺตรุปฺปตฺติยา ภาวนํ กโรนฺตสฺสปิ ปุนปฺปุนํ ตเมว ปญฺจมชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. อารมฺมเณ จ อนติกฺกนฺเต ฌานํปิ อนติกฺกนฺตเมว โหตีติ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ อากาสกสิเณ. ‘‘ตทติกฺกมนสมฺภโว’’ติ กสิณ นิมิตฺตาติกฺกมนสมฺภโว. ‘‘ยถาทิฏฺเฐ’’ติ ฌานจกฺขุนา ทิฏฺฐปฺปกาเร. ‘‘สมฺภาเวตฺวา’’ติ โถเมตฺวา. สมฺมา อนุสฺสรณํ สมนุสฺสรณํ. ‘‘อิตเรสํปิ วา’’ติ ปุถุชฺชน ปณฺฑิตานํปิ วา. มรณ สญฺญา ววตฺถาเนสุ ปริกมฺมญฺจ สมาธิยติ, อุปจาโร จ สมฺปชฺชตีติ โยชนา ติกฺขปญฺญานํ ปน ปุถุชฺชนานํปิ สตํ พุทฺธคุณาทีสุปิ อุปจาร สมฺภโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ‘‘สมถชฺฌาเนสู’’ติ อิทํ อธิการวเสน วุตฺตํ. วิปสฺสนา กมฺมํปิ คเหตพฺพเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺเพทานํ ทตฺวา อิมินา ปุญฺเญน อายตึ ฌานาภิญฺญาโย วา มคฺคผลานิ วา ปฏิลภิสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา อาคโตปิ กตาธิกาโร เอวาติปิ วทนฺติ. กตโม ปน กตาธิกาโร นามาติ อาห ‘‘อาสนฺนภเว’’ติอาทึ. อฏฺฐวิเธสุ จตุกฺกนยวเสน, นววิเธสุ ปญฺจกนยวเสน วุตฺโตติ เตสํ วาทีนํ สาธกวจนํ. วิจาเรตฺวา ปน คเหตพฺพํ. อากาส กสิเณน [Pg.284] วินา อรูปชฺฌานานิ ลภิตฺวา ปุน อภิญฺญตฺถาย ปริกมฺเมกเต อากาสกสิเณปิ กตฺตพฺพตฺตา ตสฺส อภิญฺญาปาทกตา สมฺภโว วุตฺโตติ อตฺถสฺส สมฺภวโต. ปุพฺเพ อภาวิต ภาวโนติ จ อกตาธิกาโรติ จ อตฺถโต เอกํ. ‘‘อาทิกมฺมิโก’’ติ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิโก. ‘‘ตาทิสานํ’’ติ ปุพฺเพ อกตาธิการานํ อภาวิตภาวนานํ อิทานิ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กริสฺสามีติ อารภนฺตานํ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิทฺธิวิกุพฺพนํ’’ติ จ อุปลกฺขณวจนํ. ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สวนํ กริสฺสามีติอาทิกํปิ คเหตพฺพํ. อิทญฺจ อาทิกมฺมิกวิธานาธิการตฺตา วุตฺตํ. อภิญฺญาสุ วสิปตฺตานมฺปิ ตํ ปญฺจมชฺฌานํ ฉสุอารมฺมเณสุ ยถารหํ อปฺเปติเยว. ‘‘อธิฏฺฐาตพฺพํ’’ติ ยถิจฺฉิต นิปฺผตฺตตฺถาย สตํ โหตุ สหสฺสํ โหตูติอาทินา จิตฺเตน อภิวิธาตพฺพํ. อภินีหริตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สตํ โหมิ, สหสฺสํ โหมีติ วา’’ติ อตฺตานํ สตํ วา สหสฺสํ วา นิมฺมินนวเสน วุตฺตํ. เสสํ ปน อญฺญถานิมฺมินนวเสน. โสตุํ วา สทฺทํ, ปสฺสิตุํ วา รูปํ, ชานิตุํ วา ปรจิตฺตํ. อนุสฺสริตุํ วา ปุพฺเพนิวุตฺถํ. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘อธิฏฺฐาตี’’ติ อภิญฺญาย อธิฏฺฐาติ. อภิวิธาติ นิพฺพตฺเตตีติ วุตฺตํ โหติ. ทุวิธํหิ อธิฏฺฐานํ ปริกมฺเมน อธิฏฺฐานํ อภิญฺญาย อธิฏฺฐานนฺติ. อิธ ปน อภิญฺญาย อธิฏฺฐานํ วุตฺตํ. ‘‘อธิฏฺฐาน จิตฺเตนา’’ติ อภิญฺญาจิตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปริกมฺมจิตฺตสฺสา’’ติ ปุพฺพภาเค อาวชฺชน ปริกมฺม อธิฏฺฐานปริกมฺมจิตฺตสฺส. ปจฺฉิมํ ปน ปาทกชฺฌาน สมาปชฺชนํ. ปริกมฺมจิตฺตสฺส สมาธานตฺถายาติ วุตฺตํ. ปริกมฺมจิตฺเต สมาหิเต กึ ปโยชนนฺติ อาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. ‘‘เสสาภิญฺญาสุปิ ยถารหํ วตฺตพฺโพ’’ติ ทิพฺพโสตปริกมฺเม เตเนวปริกมฺม สมาธิญฺญาณโสเตน อาสนฺเน ทิพฺพวิสยํปิ สทฺทํ สุณาตีติอาทินา วตฺตพฺโพ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิติ มนสิกตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ ปจฺฉิมํ ปาทกชฺฌาน สมาปชฺชนํ. ‘‘อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ’’ติ เถรสฺส มเตน ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อิธ ปน อาทิกมฺมิกวิธานปฺปธานตฺตา ปจฺฉิมํปิ ปาทกชฺฌาน สมาปชฺชนํ [Pg.285] วตฺตพฺพเมวาติ. ‘‘กายคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา’’ติ อยํ กาโย วิย อิทํ จิตฺตํปิ ทนฺธคมนํ โหตูติ เอวํ จิตฺตํ กายคติกํ กรเณน อธิฏฺฐหิตฺวา. ‘‘ทิสฺสมาเนน กาเยนา’’ติ ทนฺธคมเนน คจฺฉนฺตตฺตา พหุชนานมฺปิ ทิสฺสมาเนน รูปกาเยน. ตพฺพิ ปรีเตน สีฆคมนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘อารมฺมณมตฺตํ โหตี’’ติ อนิปฺผนฺนรูปํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อารมฺมณ ปุเรชาตํ’’ติ นิปฺผนฺนรูปํ. อิตรํ ปน หทย วตฺถุรูปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปรจิตฺต วิชานนฏฺฐาเน อฏฺฐกถาฏีกาจริยานํ วิจารณา อตฺถีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จ อฏฺฐกถายํ ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ธมฺมสงฺคณิ อฏฺฐกถายํปิ วิสุทฺธิมคฺค อฏฺฐกถายํปิ. ‘‘ขณิกวเสนา’’ติ ขณิกปจฺจุปฺปนฺนวเสน. อาวชฺชเน นิรุทฺเธติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอกํ จิตฺตํ’’ติ ปรสฺส จิตฺตํ. ตเทว อตีตํ จิตฺตํ คณฺหนฺติ. ‘‘ตานี’’ติ ชวนานิ. ‘‘เตสํ’’ติ ชวนานํ. ‘‘เตนา’’ติ อาวชฺชเนน. ‘‘อิตรถา’’ติ อญฺญถา สนฺตติ อทฺธาวเสน วุตฺตนฺติ คหิเต สติ. วุตฺโต สิยา. กสฺมา, สนฺตติ อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺเน คหิเต สติ, สพฺพาย เอกชวนวีถิยา เอกปจฺจุปฺปนฺนตฺตา. ‘‘สพฺพานิ จิตฺตานี’’ติ ชวนจิตฺตานิ. ‘‘สหุปฺปนฺนานี’’ติ อิทํ สหุปฺปนฺนานํปิ อตฺถิตาย วุตฺตํ. อาวชฺชนาทีนิ ปน ขณเภทํ นคณฺหนฺติ. สพฺพํ ปรสฺส จิตฺตํ เอกจิตฺตมิว คณฺหนฺติ. ตสฺมา กาลเภโทปิ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘นิพฺพานญฺจา’’ติ วุตฺตํ, กถํ นิพฺพานํ ปุพฺเพนิวุตฺถํ นาม สิยาติ. อตีเต ปรินิพฺพุตานํ มคฺคผลานิ อนุสฺสรณกาเล เตสํ อารมฺมณภูตํ นิพฺพานํปิ อนุสฺสรติเยว. ตตฺถ เตสํ มคฺคผลานํ อตีตตฺตา นิพฺพานํปิ ปุพฺเพนิวุตฺถํ นาม โหตีติ.

‘‘බුද්ධධම්ම. ල. ගුණානං’’ යන්නෙහි මෙම 'ගුණ' ශබ්දය පූර්ව පදයන් සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම් බුද්ධ ගුණයන්ගේ ද ධර්ම ගුණයන්ගේ ද යන ආදී වශයෙනි. ‘‘තත්ථා’’ යනු ඒ ගුණ පදයෙහි ය. සන්තෘප්තියක් ඇති නොකරන බැවින් 'අතප්පනීය' නම් වේ. මෙහි අර්ථය නම් (එයින් ලබන) තෘප්තිය කෙළවරකට පත් නොකරන බවයි. සංවේගය උපදවන බැවින් 'සංවේජනීය' නම් වේ. ‘‘ධම්මො’’ යනු ස්වභාවයයි. යමෙකුට සංවේගය උපදවන ධර්මයක් වේ ද එය 'සංවේජනීය ධර්මය' නම් වේ. එනම් මරණයයි. ‘‘පඤ්චමජ්ඣානසමාධිස්සා’’ යනු රූපාවචර පඤ්චම ධ්‍යාන සමාධියටයි. ‘‘උදයමත්තානී’’ යනු වැඩුණු මාත්‍රයයි. ‘‘තත්ථා’’ යනු ඒ පිළිකුල් අරමුණෙහි ය. ‘‘පුබ්බච්ඡට්ටකස්සා’’ යනු පුරාණ අසූචි රාශියක ය. අසූචි හා මුත්‍රා බැහැර කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ (අසූචි) යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් ‘‘අසූචි ගොඩක් දැකීමකදී මෙන්’’ යැයි පවසන ලදී. ඒ (ධ්‍යාන) කිසිවිටෙකත් සෝමනස්සයෙන් තොරව අප්පනාවට පත් නොවේ. ව්‍යාපාද, විහිංසා සහ අරති යන ධර්මයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් සෝමනස්සය උපදවා ගැනීම ඉතා පහසු නිසාත්, පඤ්චම ධ්‍යානයේදී මෙන් සුඛ සෝමනස්සයන් යටපත් නොකරන නිසාත් මෙය සිදු වේ. ‘‘උදාසීනපක්ඛෙ’’ යනු මධ්‍යස්ථ පක්ෂයෙහි හෙවත් උපේක්ෂා පක්ෂයෙහි ය. ‘‘දළ්හං’’ යනු තදින් හෙවත් දැඩිව ය. ‘‘විභූතං’’ යනු පැහැදිලිව ය. නිමිත්ත දැඩිව හා පැහැදිලිව ග්‍රහණය කිරීම 'දළ්හවිභූතග්ගහණ' නම් වේ. ‘‘කස්සචි ආරම්මණස්සා’’ යනු බුද්ධ ගුණාදී කිසියම් අරමුණක ය. ‘‘පටිභාගනිමිත්තං’’ යන්නෙහි 'පටිභාග' ශබ්දය එයට සමාන වූ අර්ථයක පවතින බැවින් ‘‘තාදිසේ’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘තංසණ්ඨානෙ’’ යන්නෙන් පඨවි මණ්ඩලාදියෙහි මෙන් සටහන් ආකාරයෙන් පවතින ස්වභාව ධර්ම සමූහයන් කෙරෙහිම එවැනි වූ ප්‍රතිභාග නිමිත්තක් සිද්ධ වන බව දක්වයි. ‘‘එවං’’ යනු සමථ සංග්‍රහයෙහි දස කසීණ, දස අසුභ ආදී වශයෙන් දැක්වූ වචන ක්‍රමයෙනි. ‘‘උග්ගහකොසල්ලං’’ යනු භාවනා කර්මය ආරම්භ කිරීමට කැමති භික්ෂුවක් විසින් ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි සියලු කර්මස්ථාන විධිවිධාන ඉගෙන ගැනීම 'උග්ගහ' නම් වේ. එහි ඇති දක්ෂතාව 'උග්ගහකෝසල්ලය'යි. තවද මෙහි, සියල්ල ඉගෙන ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් තමන් ආරම්භ කරන එක් විධිවිධානයක් හෝ සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගත යුතුය. ‘‘උග්ගණ්හන්තස්සා’’ යන්නෙහි 'උ' කාරයෙන් ඉහළ අර්ථය කියවේ. ‘‘ගහණං’’ යන්නෙන් සිතෙහි නොනැසී පවතින පරිදි ග්‍රහණය කිරීම අදහස් කරන බැවින් ‘‘උපරූපරී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘සමනුපස්සන්තස්සා’’ යනු මනාව නැවත නැවතත් ඇසින් දකින්නාක් මෙන් කරන්නා හට ය. වටා හාත්පසින් කිරීම 'පරිකර්ම' නම් වේ. එම නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රියාවෙහි යම් යම් කටයුතු ඇද්ද, ඒ සියල්ල සම්පූර්ණයෙන් සිදු කොට ග්‍රහණය කිරීම මෙයින් අදහස් වේ. භාවනාව යනු වැඩීම යන අර්ථය දැක්වීමට ‘‘පුනප්පුනං’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘නිරන්තරං පදහන්තස්සා’’ යනු රෑ දහවල් නොකඩවා උත්සාහ කරන්නා හට ය. උග්ගහ නිමිත්තෙහි සටහන ග්‍රහණය කරන්නා වර්ණ රූප ආදී ස්වභාව ධර්මයන් සමඟම එය ග්‍රහණය කරයි. ප්‍රතිභාග නිමිත්තෙහි දී නම් ස්වභාව ධර්මයන් අත්හැර එයට සමාන වූ නිමිත්ත ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත පිරිසිදු සටහනම ග්‍රහණය කරයි. මෙහිදී ප්‍රතිභාග නිමිත්තෙහි ද වර්ණයක් පෙනෙන්නේ නේදැයි ප්‍රශ්නයක් ඇති විය හැක. එය සත්‍යයකි. නමුත් එය ප්‍රතිභාගයක් පමණි. ඒකාන්තයෙන්ම වර්ණයක් නොවේ. එබැවින් ‘‘එම ස්වභාව ධර්මයෙන් මිදුණු ඒ හා සමාන වස්තුව’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘සන්නිසින්නං’’ යනු නොසැලෙන බවයි. ‘‘පවෙසිතං’’ යනු භාවනා සිත තුළට ඇතුල් කරන ලද්දක් මෙන් වේ යන අදහසයි. බැබළෙන බැවින් 'ඕභාස' නම් වේ. ආලෝකය වී උපන් බැවින් 'ඕභාසජාත' නම් වේ. නොහොත් බැබළීම ඕභාසයයි. එම ආලෝකය උපන් බැවින් ඕභාසජාත නම් වේ. ‘‘පාතෙන්ති’’ යනු පතනය කරති (යටපත් කරති). නැවත ඉපදීමක් ලෙස නැගී සිටීමට ඉඩ නොදෙති. ‘‘එතාය’’ යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ වචනයකි. ‘‘නිමිත්තරක්ඛණවිධානං’’ යනු උපන් නිමිත්ත විනාශ නොවීම පිණිස සප්තවිධ පලිබෝධ ධර්මයන්ගෙන් ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහායි. ඒ සප්තවිධ පලිබෝධ ධර්මයන් කවරේ ද? මෙහි ඒ පිළිබඳව අප විසින් කිවයුතු දෙයක් නැත. ඒවා විසුද්ධිමාර්ගයෙහිම පවසා ඇති බව දැක්වීමට ගාථාව පවසන ලදී. ‘‘ආවාසො’’ යනු අසප්පාය ආවාසයයි. ‘‘ගොචරො’’ යනු අසප්පාය ගොදුරු ගමයි. ‘‘භස්සං’’ යනු අසප්පාය කථාවයි. මෙසේ පුද්ගලාදීන් කෙරෙහි ද දත යුතුය. ‘‘සෙවෙථ’’ යනු සේවනය කළ යුතුය. ‘‘එවඤ්හිපටිපජ්ජතො’’ යනු මෙසේ අත්හළ යුතු දේ අත්හැරීමෙන් ද, සේවනය කළ යුතු දේ සේවනය කිරීමෙන් ද පිළිපදින්නා හට ය. ‘‘කාමතණ්හාය විසයභාවං අතික්කමිත්වා’’ යන්නෙන් කාම භූමිය හා කාම භවය ඉක්මවා යෑම ද, රූප භූමියට හා රූප භවයට ඇතුළු වීම ද පවසන ලදී. වසඟ බව 'වශී' නම් වේ. එය ශක්තිය හෙවත් සාමර්ථ්‍යය යන අර්ථයයි. වශී බවට පත්වීම 'වශීභූත' නම් වේ. වශී යනුම වශිතා ය. පාරමිතා යන්නාක් මෙනි. ‘‘තතො විචාරන්ති’’ මෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආදී අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් 'තතො පීතිං' යනාදිය සංග්‍රහ වේ. කැමති වන්නා වූ ඒ සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ ය. ‘‘යත්ථ’’ යනු යම් භවාංග දෙකක ද යන්නයි. ‘‘භවඞ්ගචාරෙ’’ යනු භවාංග ප්‍රවෘත්තියෙහි ය. ‘‘දන්ධායිතත්තං’’ යනු ප්‍රමාද වී (නොහොත් සෙමින්) පවතී යන අර්ථයයි. එහි ස්වභාවය 'දන්ධායිතත්ත' නම් වේ. ‘‘ඨපේතුං’’ යනු අධිෂ්ඨාන කොට තැබීමටයි. එයින් ඉක්මවා නොයෑමටයි. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’ යනාදිය ක්‍රියා විශේෂණ පදයන් වේ. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’ යනු යම් යම් තැනක කැමැත්ත පරිදි ද යන්නයි. 'යදිච්ඡකං' යනු යම් යම් මොහොතක කැමැත්ත පරිදි ද යන්නයි. ‘‘යාවතිච්ඡකං’’ යනු කැමති ප්‍රමාණයකින් ද යන්නයි. ‘‘විතක්කාදිකං ඕළාරිකඞ්ගං පහානාය’’ මෙහි කුමන බලයකින් ප්‍රහාණය වේ ද? ඒ ඒ විරාග භාවනා බලයෙන් ප්‍රහාණය වේ. ඒ විරාග භාවනාව යනු කුමක්ද? එය අජ්ඣාසය විශේෂයෙන් පරිග්‍රහ කරන ලද උපචාර භාවනාවම වේ යන අර්ථය දැක්වීමට ‘‘පඨමජ්ඣානං තාව’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ආතාපවීරියං’’ යනු යම් වීර්යයකින් යෝගාවචරයා තමන් හෝ කෙලෙස් ධර්මයන් තවයි ද, එය 'ආතාප වීර්යය' නම් වේ. ඉවත් කරනු ලබන්නේ ද ආකාශයමය. එය අරමුණු කොට ඉහළ ධ්‍යානයන් ඉපදවීම පිණිස භාවනා කරන්නාට ද නැවත නැවතත් එම පඤ්චම ධ්‍යානයම උපදී. අරමුණ ඉක්මවා නොගිය කල්හි ධ්‍යානය ද ඉක්මවා නොයන ලද්දක්ම වේ. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ ආකාශ කසීණයෙහි ය. ‘‘තදතික්කමනසම්භවො’’ යනු කසීණ නිමිත්ත ඉක්මවා යෑමේ සම්භවයයි. ‘‘යථාදිට්ඨෙ’’ යනු ධ්‍යාන ඇසින් දුටු ආකාරයටයි. ‘‘සම්භාවේත්වා’’ යනු ප්‍රශංසා කොටයි. මනාව සිහි කිරීම 'සමනුස්සරණය'යි. ‘‘ඉතරෙසම්පි වා’’ යනු පෘථග්ජන පණ්ඩිතයන්ට ද යන්නයි. මරණ සඤ්ඤා වවත්ථානයන්හි පරිකර්මය ද සමාධිගත වේ, උපචාරය ද සම්පූර්ණ වේ යනු සම්බන්ධයයි. තියුණු ප්‍රඥාව ඇති පෘථග්ජනයන්ට පවා බුද්ධ ගුණයන්හි උපචාර සමාධිය ඇති වන බව අටුවාවෙහි පවසා ඇත. ‘‘සමථජ්ඣානෙසු’’ යනු මෙහි අධිකාර වශයෙන් පවසන ලද්දකි. විදර්ශනා කර්මය ද ගත යුතු බව දත යුතුය. පෙර දන් දී 'මෙම පිනෙන් මතු කාලයෙහි ධ්‍යාන අභිඥා හෝ මගඵල ලබම්වා' යැයි ප්‍රාර්ථනා කොට පැමිණි තැනැත්තා ද 'කතාධිකාර' (පෙර පුරුදු ඇති) අයෙකු යැයි පවසති. කතාධිකාර යනු කවරේදැයි පෙන්වීමට ‘‘ආසන්නභවෙ’’ යනාදිය පවසන ලදී. අට වැදෑරුම් ලෙස චතුක්ක නය වශයෙන් ද, නව වැදෑරුම් ලෙස පඤ්චක නය වශයෙන් ද පවසන ලද එම වාදීන්ගේ සාධක වචන වේ. එහෙත් විමසා බලා ගත යුතුය. ආකාශ කසීණයෙන් තොරව අරූප ධ්‍යාන ලබා නැවත අභිඥා පිණිස පරිකර්ම කළ කල්හි ආකාශ කසීණයෙහි ද කළ යුතු බැවින්, එය අභිඥාවට පාදක වන බව අර්ථවත්ව සම්භව වේ. පෙර භාවනා නොකළ බව සහ අකතාධිකාර බව අර්ථයෙන් එකකි. ‘‘ආදිකම්මිකො’’ යනු අභිඥා කර්මයෙහි ආධුනිකයා ය. ‘‘තාදිසානං’’ යනු පෙර කතාධිකාර නැති, භාවනා නොකළ, දැන් ඉද්ධි විකූර්වණ කරන්නෙමි යැයි ආරම්භ කරන අභිඥා කර්මයෙහි ආධුනික කුලපුත්‍රයන්ට යන සම්බන්ධයයි. ‘‘ඉද්ධිවිකුබ්බනං’’ යන්න උපලක්ෂණ වචනයකි. දිව්‍ය සෝත ධාතුවෙන් ශබ්ද අසන්නෙමි යන ආදිය ද මෙහිලා ගත යුතුය. මෙය ආධුනික විධිවිධාන අධිකාරය බැවින් පවසන ලදී. අභිඥාවන්හි වශීභාවයට පත් වූවන්ට ද එම පඤ්චම ධ්‍යානය අරමුණු හයෙහිම යෝග්‍ය පරිදි අප්පනාවට පත් වේ. ‘‘අධිට්ඨාතබ්බං’’ යනු කැමති පරිදි නිපදවා ගැනීම සඳහා 'සියයක් වේවා, දහසක් වේවා' යනාදී වශයෙන් සිතින් අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි. එය අභිනීහාර කළ යුතුය යන්නයි. ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමීති වා’’ යනු තමන් සියයක් හෝ දහසක් මවා ගැනීම සම්බන්ධයෙනි. ඉතිරි කොටස වෙනත් ආකාරයකින් මවා ගැනීම සම්බන්ධයෙනි. එනම් ශබ්ද ඇසීමට, රූප දැකීමට හෝ පර සිත් දැන ගැනීමට ය. පෙර විසූ තැන් සිහි කිරීමට ය. අටුවා පාඨයෙහි ‘‘අධිට්ඨාති’’ යනු අභිඥාවෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි යන්නයි. අධිෂ්ඨාන කරයි, නිපදවයි යන්න එහි අර්ථයයි. අධිෂ්ඨානය දෙවැදෑරුම් වේ: පරිකර්මයෙන් අධිෂ්ඨානය සහ අභිඥාවෙන් අධිෂ්ඨානය යනුවෙනි. මෙහිදී අභිඥාවෙන් අධිෂ්ඨානය පවසන ලදී. ‘‘අධිට්ඨාන චිත්තෙන’’ යනු අභිඥා සිතින් යන්නයි. ‘‘පරිකම්ම චිත්තස්සා’’ යනු පූර්ව භාගයෙහි ආවර්ජන, පරිකර්ම සහ අධිෂ්ඨාන පරිකර්ම සිතටයි. පසුව එන පාදක ධ්‍යාන සමපත්තිය පරිකර්ම සිතේ සමාහිත බව පිණිස පවතින බව පවසන ලදී. පරිකර්ම සිත සමාහිත වූ කල්හි ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි පෙන්වීමට ‘‘තථාහී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘සෙසාභිඤ්ඤාසුපි යථාරහං වතබ්බො’’ යනු දිව්‍ය සෝත පරිකර්මයෙහි ද එම පරිකර්ම සමාධි ඥාන සෝතයෙන් සමීපයෙහි වූ දිව්‍ය විෂයෙහි ශබ්ද අසයි යන ආදී වශයෙන් කිව යුතුය. ‘‘ඉති කත්වා’’ යනු මෙසේ මෙනෙහි කොටයි. ‘‘තං’’ යනු පසුව එන පාදක ධ්‍යාන සමපත්තියයි. ‘‘ඉධ නගහිතන්ති දට්ඨබ්බං’’ යනු තෙරුන් වහන්සේගේ මතය අනුව දත යුතුය යන්නයි. මෙහිදී ආධුනික විධිවිධාන ප්‍රධාන වන බැවින් පසුව එන පාදක ධ්‍යාන සමපත්තිය ද කිව යුතුමය. ‘‘කායගතිකං අධිට්ඨහිත්වා’’ යනු මෙම කය මෙන් මෙම සිත ද මන්දගාමී වේවායි මෙසේ සිත කය අනුව යන පරිදි අධිෂ්ඨාන කොටයි. ‘‘දිස්සමානෙන කායෙන’’ යනු මන්දගාමීව යන බැවින් බොහෝ දෙනාට පෙනෙන රූප කායෙනි. එයට විපරීත වූ ශීඝ්‍රගාමී බව දත යුතුය. ‘‘ආරම්මණමත්තං හොති’’ යන්න අනිෂ්පන්න රූපය අරමුණු කොට පවසන ලදී. ‘‘ආරම්මණ පුරේජාතං’’ යනු නිෂ්පන්න රූපයයි. අනෙක හෘදය වස්තු රූපය අරමුණු කොට පැවසූ බව දත යුතුය. පරචිත්ත විජානන (අන්‍යයන්ගේ සිත් දැනගැනීම) ස්ථානයෙහි අටුවා හා ටීකාචාර්යවරුන්ගේ විමසීම් පවතින බැවින් එය දැක්වීමට ‘‘එත්ථ ච අට්ඨකථායං තාව’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘අට්ඨකථායං’’ යනු ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි ද විසුද්ධිමාර්ග අටුවාවෙහි ද යන්නයි. ‘‘ඛණිකවසෙන’’ යනු ක්ෂණික වර්තමාන වශයෙනි. ආවර්ජනය නිරුද්ධ වූ කල්හි යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘එකං චිත්තං’’ යනු පර සිතකි. එම අතීත සිතම ග්‍රහණය කරති. ‘‘තානි’’ යනු ජවනයන්ය. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ ජවනයන්ගේ ය. ‘‘තේන’’ යනු ඒ ආවර්ජනයෙනි. ‘‘ඉතරථා’’ යනු වෙනත් ආකාරයකින් සන්තති අද්ධා වශයෙන් පවසන ලදැයි ගත් කල්හි ය. පවසන ලද්දක් විය හැක. මක්නිසාද යත්, සන්තති අද්ධා වශයෙන් වර්තමානය ගත් කල්හි, මුළු ඒක ජවන වීථියම එකම වර්තමානයක් වන බැවිනි. ‘‘සබ්බානි චිත්තානී’’ යනු ජවන සිත් ය. ‘‘සහුප්පන්නානී’’ යනු සහජාත වන්නන්ගේ ද පැවැත්ම නිසා පවසන ලද්දකි. ආවර්ජනාදිය ක්ෂණ භේදය නොගනිති. අනුන්ගේ මුළු සිතම එකම සිතක් මෙන් ගනිති. එබැවින් කාල භේදයක් ද නැති බව දත යුතුය. ‘‘නිබ්බානඤ්ච’’ යැයි පවසන ලදී. නිබ්බානය කෙසේ නම් පූර්වෙනිවාස (පෙර විසූ තැන්) විය හැකිද? අතීතයෙහි පිරිනිවන් පෑ උතුමන්ගේ මගඵල සිහි කරන කාලයෙහි ඔවුන්ගේ අරමුණ වූ නිබ්බානය ද සිහි කරයි. එහිදී එම මගඵලයන් අතීත බැවින් නිබ්බානය ද පූර්වෙනිවාසය නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘ยํ ยํ อธิฏฺฐาตี’’ติ ยํ ยํ สตาทิกํ สํวิธาติ. ‘‘ยถา ยถา อธิฏฺฐาตี’’ติ เยน เยน อาวิภาวาทิเกน ปกาเรน สํวิธาติ. ‘‘ปกติวณฺณํ’’ติ ปกติสณฺฐานํ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปกติวณฺณสฺเสว. เทวานํ ปสาทโสตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อารมฺมณ สมฺปฏิจฺฉน สมตฺถํ’’ติ อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ สมฺปฏิจฺฉน สมตฺถํ. ตเทว เจโตปริยญาณนฺติปิ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เจโต’’ติ จิตฺตํ. ‘‘ปริจฺฉิชฺชา’’ติ อิทํ สราคจิตฺตํ, อิทํ วิราคจิตฺตนฺติอาทินา [Pg.286] ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ‘‘โคจร นิวาสวเสนา’’ติ โคจรํ กตฺวา นิวสนวเสน. สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อนาคตํ สญฺญาณนฺติ อธิปฺปาโย. อนาคเต สตฺตทิวสโต โอริมา จิตฺตเจตสิก ธมฺมา เจโตปริยญฺญาณสฺส วิสโยติ กตฺวา อนาคเต สตฺตทิวสโตติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาย ปวตฺตมานาติ ปาฐเสโส. อิมสฺมึ ทิวเส จ อนาคตปกฺเข สพฺพํปิ อารมฺมณํ ปกติญาณสฺส วิสโยติ กตฺวา ‘‘ทุตียทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เอตํ’’ติ เอตํ อนาคตํ สญฺญาณํ. ‘‘ยถา เจตํ’’ติ ยถา จ เอตํ อิมสฺมึ ภเว อนาคต ธมฺเม ชานาติ. ‘‘อสาธารณกาลวเสนา’’ติ อญฺเญนญาเณน อสาธารณ กาลวเสน. ปจฺจุปฺปนฺนภโวหิ อญฺญญฺญาณสาธารโณติ.

‘‘යම් යම් දෙයක් අධිෂ්ඨාන කරයිද’’ (යං යං අධිට්ඨාතී) යනු සියයක් ආදී වශයෙන් යම් යම් ප්‍රමාණයක් සම්පාදනය කරයිද යන්නයි. ‘‘යම් යම් ආකාරයකින් අධිෂ්ඨාන කරයිද’’ (යථා යථා අධිට්ඨාතී) යනු ප්‍රකාශ කිරීම ආදී යම් යම් ආකාරයකින් සම්පාදනය කරයිද යන්නයි. ‘‘ප්‍රකති වර්ණය’’ (පකතිවණ්ණං) යනු ස්වභාවික හැඩයයි. ‘‘එයාගේම’’ (තස්සේව) යනු එම ස්වභාවික වර්ණයෙහිම යන්නයි. දේවතාවන්ගේ ප්‍රසාද සෝතය (දිව්‍ය ශ්‍රවණායතනය) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘අරමුණ පිළිගැනීමට සමර්ථ වූ’’ (ආරම්මණ සම්පටිච්ඡන සමත්ථං) යනු අරමුණ ඉදිරිපත් වීම පිළිගැනීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. එයම පරචිත්තවිජානන ඥානය (චේතෝපරියඤාණය) ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘චේතෝ’’ යනු සිතයි. ‘‘පිරිසිඳ දැන’’ (පරිච්ඡිජ්ජ) යනු මෙය සරාගී සිතකි, මෙය වීතරාගී සිතකි ආදී වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීමයි. ‘‘ගෝචර නිවාස වශයෙන්’’ (ගෝචර නිවාසවසෙන) යනු අරමුණු කොට වාසය කිරීමේ වශයෙනි. මෙහි අදහස වන්නේ සර්වඥතා ඥානයට අයත් සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ අනාගතය දකින ඥානය (අනාගත සංඥාණය) යන්නයි. අනාගතයෙහි සත් දිනකට මෙපිට පවතින චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් චේතෝපරිය ඥානයට විෂය වන බැවින්, ‘අනාගතයෙහි සත් දිනකට මෙපිට’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටන් පවතින’ (පට්ඨාය පවත්තමානා) යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. මෙම දිනයෙහි සහ අනාගත පක්ෂයෙහි සියලුම අරමුණු ප්‍රකති ඥානයට (සාමාන්‍ය ඥානයට) විෂය වන බැවින්, ‘දෙවන දිනයේ සිට’ (දුතියදිවසතෝ පට්ඨාය) යැයි පවසන ලදී. ‘‘මෙය’’ (ඒතං) යනු එම අනාගත සංඥාණයයි. ‘‘යම් සේ මෙය’’ (යථා චේතං) යනු යම් සේ මෙය මෙම භවයෙහි අනාගත ධර්මයන් දැනගන්නේද යන්නයි. ‘‘අසාධාරණ කාල වශයෙන්’’ (අසාධාරණකාලවසෙන) යනු වෙනත් ඥානයකට පොදු නොවන කාලයක් වශයෙනි. මන්දයත්, වර්තමාන භවය අනෙකුත් ඥානයන්ටද පොදු බැවිනි.

สมถกมฺมฏฺฐานานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

සමථ කමටහන් පැහැදිලි කිරීම නිමාවට පත් විය.

๑๗๑. วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน. ‘‘ยถาทิฏฺฐํ’’ติ สกฺกายทิฏฺฐิยา ยถาทิฏฺฐํ. นิจฺจนิมิตฺตํ นาม สตฺตปุคฺคลาทินิมิตฺตเมว. สตฺตนิมิตฺตญฺหิ ปญฺญตฺติ ธมฺมตฺตา ขเณขเณ ขยวยเภทาภาวโต โส เอวคจฺฉติ โส เอว ติฏฺฐตีติอาทินา นิจฺจาการสณฺฐิตํ โหตีติ. ‘‘ธุวนิมิตฺตํ’’ติ ถิรนิมิตฺตํ. อิทมฺปิ โส คจฺฉนฺโตปิ นนสฺสติ, ติฏฺฐนฺโตปิ นนสฺสตีติอาทินา ถิราการสณฺฐิตํ สตฺตนิมิตฺตเมว. ‘‘สุขนิมิตฺตํ’’ติ ขเณขเณ ขยวยเภท ทุกฺขานํ อภาวโต สุขิโต นิทฺทุกฺโข นิพฺภโยติอาทินา สุขาการสณฺฐิตํ สตฺตนิมิตฺตเมว. ‘‘อตฺตนิมิตฺตํ’’ติ คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉติ, ฐาตุํ อิจฺฉนฺโต ติฏฺฐตีติอาทินา วสวตฺตนาการ สณฺฐิตํ สตฺตนิมิตฺตเมว. ‘‘กิริยา’’ติ ภาวนากิริยา.

171. විදර්ශනා කමටහන්හි: ‘‘දුටු පරිදි’’ (යථාදිට්ඨං) යනු සක්කාය දිට්ඨිය මගින් දකින ලද පරිදි යන්නයි. නිත්‍ය නිමිත්ත නම් සත්ත්ව පුද්ගල ආදී නිමිත්තම වේ. සත්ත්ව නිමිත්ත පැනවුම් ධර්මයක් (ප්‍රඥප්ති ධර්මයක්) වන බැවින්, ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන ක්ෂය වීම, වැය වීම හෝ බිඳී යාමක් නැති බැවින්, ‘ඔහුම යයි, ඔහුම සිටියි’ ආදී වශයෙන් නිත්‍ය වූ ආකාරයකින් පිහිටා තිබේ. ‘‘ධ්‍රැව නිමිත්ත’’ (ධුවනිමිත්තං) යනු ස්ථාවර නිමිත්තයි. මෙයද ‘ඔහු ගියත් විනාශ නොවේ, සිටියත් විනාශ නොවේ’ ආදී වශයෙන් ස්ථාවර ආකාරයෙන් පිහිටි සත්ත්ව නිමිත්තම වේ. ‘‘සුඛ නිමිත්ත’’ (සුඛනිමිත්තං) යනු ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන ක්ෂය-වැය-බිඳීම් ආදී දුක් නොමැති බැවින්, ‘සැපවත්ය, දුක් රහිතය, බිය රහිතය’ ආදී වශයෙන් සැප සහගත ආකාරයකින් පිහිටි සත්ත්ව නිමිත්තම වේ. ‘‘ආත්ම නිමිත්ත’’ (අත්තනිමිත්තං) යනු ‘යන්නට කැමති වූ විට යයි, සිටින්නට කැමති වූ විට සිටියි’ ආදී වශයෙන් තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය හැකි ආකාරයෙන් පිහිටි සත්ත්ව නිමිත්තම වේ. ‘‘ක්‍රියාව’’ (කිරියා) යනු භාවනා ක්‍රියාවයි.

วิสุชฺฌตีติ วิสุทฺธิ. วิโสเธตีติ วา วิสุทฺธิ. สีลเมว วิสุทฺธิ สีลวิสุทฺธีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิจฺจสีลเมวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิจฺจสีลเมว อุปริฌานาทิวิเสสานํ อธิฏฺฐาน กิจฺจสาธกตฺตา อิธ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘นิจฺจสีลเมวา’’ติ. สมาธิ อธิปฺเปโต[Pg.287]. วกฺขติหิ ‘‘ทุวิโธปิ สมาธิ จิตฺตวิสุทฺธิ นามา’’ติ. เอเตน วิสุชฺฌติ เอตายาติ วิสุทฺธิ. จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ จิตฺตวิสุทฺธิ. สมาธิ เอวาติปิ ทีเปติ. วิสุชฺฌนํ วา วิสุทฺธิ. จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ จิตฺตวิสุทฺธิ. อตฺถโตปน วิสุทฺธจิตฺตเมว วุจฺจตีติปิ ยุชฺชติ. วิสุทฺธิสทฺท สมฺปนฺเน หิ สติ, จิตฺตวิสุทฺธิ อิจฺเจว วุจฺจติ. น สมาธิวิสุทฺธีติ. ‘‘โสฬสวิธํ กงฺขํ’’ติ อโหสึ นุ โข อห มตีตมทฺธานนฺติอาทินา สุตฺตนฺเตอาคตํ โสฬสวิธํ วิจิกิจฺฉํ. ‘‘อฏฺฐวิธํ วา กงฺขํ’’ติ สตฺถริกงฺขตีติอาทินา อภิธมฺเม อาคตํ อฏฺฐวิธํ วิจิกิจฺฉํ. วิสมเหตุทิฏฺฐิ นาม สตฺตานํ อุปฺปตฺติยา อการณเมว การณํ กตฺวา คหณทิฏฺฐิ. ‘‘มนสิการวิธี’’ติ อนิจฺจลกฺขณาทีสุ มนสิการวิธิ. อนุปายภูโต มนสิกาโร นาม นิจฺจาทิวเสน มนสิกาโร. อธิมานวตฺถุ นาม โอภาสาทีนิ. ‘‘มคฺคโต’’ติ มคฺคภาเวน. ‘‘อมคฺคโต’’ติ อมคฺคภาเวน. ‘‘ทสฺสนญฺจา’’ติ เตสํอธิมานวตฺถูนํ อนิจฺจตาทิทสฺสนญฺจ. ตเมว วิสุทฺธินามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมฺโมหมลโต’’ติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทก สมฺโมหมลโต. นนุ ทสฺสนนฺติ ญาณเมว. เอวํสติ, ญาณนฺติ วุตฺเต สิทฺเธ กตฺวา ทสฺสนสทฺเทน สห ญาณทสฺสนนฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทึ. ‘‘สุตมยาทิวเสนา’’ติ สุตมย จินฺตามยวเสน. ตตฺถ ยถาสุตสฺส ปาฬิธมฺมสฺส อตฺถมตฺตชานนํ สุตมยญฺญาณํ นาม. อตฺถํ ญตฺวา อตฺถานุรูปสฺส สภาวลกฺขณสฺส จินฺตนาวเสน อุปฺปนฺนํ ญาณํ จินฺตามยญฺญาณํ นาม. ‘‘อนุมานาทิญาณํปี’’ติ นามรูป ธมฺเมสุ สภาวานุมานญฺญาณ สภาวชานนญฺญาณํปิ. ‘‘อตฺตปจฺจกฺขญฺญาณเมวา’’ติ อตฺตนา ปจฺจกฺขกรณญฺญาณเมว. ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ มคฺคามคฺคญฺญาณทสฺสนาทีสุ สพฺเพสุ ฐาเนสุ. เอตฺถ จ ทสสุ วิปสฺสนาญาเณสุปิ วิปสฺสนา วจเนน ปจฺจกฺขทสฺสนเมว อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา สพฺพตฺถคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมสนญฺญาณโต ปฏฺฐาย หิ ทสฺสนเมว อธิปฺเปตํ. น สภาวชานนมตฺตํ. ยโต จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว สุฏฺฐุ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนตฺถาย ปุนปฺปุนํ ภาวนา กมฺมํ นาม ตตฺถ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ.

පිරිසිදු වන බැවින් විශුද්ධියයි. නැතහොත් පිරිසිදු කරන බැවින් විශුද්ධියයි. සීලයම විශුද්ධිය වන බැවින් ‘සීල විශුද්ධිය’ යන අර්ථය දක්වමින් ‘‘නිත්‍ය සීලයම’’ (නිච්චසීලමේව) යනාදිය පවසන ලදී. එහි නිත්‍ය සීලයම (පඤ්ච සීලය) මතු මත්තෙහි ධ්‍යාන ආදී විශේෂ අරමුණු සාක්ෂාත් කරගැනීමේ පදනම වන බැවින්, මෙහිදී ‘නිත්‍ය සීලයම’ යන්න අදහස් කරන ලදී. මෙහි සමාධිය අදහස් කෙරේ. ‘දෙවැදෑරුම් සමාධියම චිත්ත විශුද්ධිය නම් වේ’ යැයි ඉදිරියට පවසනු ඇත. මෙයින් පිරිසිදු වන බැවින් හෝ මේ නිසා පිරිසිදු වන බැවින් විශුද්ධියයි. සිතේ පිරිසිදු බව චිත්ත විශුද්ධියයි. එය සමාධියම බවද දක්වයි. පිරිසිදු වීම විශුද්ධියයි. සිතේ පිරිසිදු වීම චිත්ත විශුද්ධියයි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල පිරිසිදු වූ සිතම මෙහිදී අදහස් කෙරෙන බවද යෝග්‍ය වේ. විශුද්ධි යන වචනය සම්පූර්ණ වූ විට, එය ‘චිත්ත විශුද්ධිය’ ලෙසම කියනු ලැබේ; ‘සමාධි විශුද්ධිය’ ලෙස නොවේ. ‘‘සොළොස් වැදෑරුම් සැකය’’ (සොළසවිධං කංඛං) යනු ‘මම අතීත කාලයෙහි සිටියෙම්ද’ ආදී වශයෙන් සූත්‍ර පිටකයෙහි දැක්වෙන සොළොස් වැදෑරුම් විචිකිච්ඡාවයි. ‘‘අට වැදෑරුම් සැකය’’ (අට්ඨවිධං වා කංඛං) යනු ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි දැක්වෙන අට වැදෑරුම් විචිකිච්ඡාවයි. විෂම හේතු දිට්ඨිය නම් සත්ත්වයන්ගේ උප්පත්තියට අහේතුවක් (හේතුවක් නොවන දෙයක්) හේතුවක් ලෙස ගෙන දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. ‘‘මනසිකාර ක්‍රමය’’ (මනසිකාරවිධී) යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදියෙහි මනසිකාරය පවත්වන ක්‍රමයයි. අයෝග්‍ය මනසිකාරය (අනුපායභූතෝ මනසිකාරෝ) නම් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් මනසිකාරය කිරීමයි. අධිමාන වස්තූන් නම් (විදර්ශනා උපක්ලේශ වූ) ආලෝකය (ඕභාස) ආදියයි. ‘‘මඟ ලෙස’’ (මග්ගතෝ) යනු මාර්ගයක් ලෙසය. ‘‘මඟ නොවන ලෙස’’ (අමග්ගතෝ) යනු මාර්ගයක් නොවන ලෙසය. ‘‘දැකීමද’’ (දස්සනඤ්චා) යනු එම අධිමාන වස්තූන්ගේ අනිත්‍ය බව ආදිය දැකීමයි. එයම විශුද්ධිය නම් වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘සම්මෝහ මලයෙන්’’ (සම්මෝහමලතෝ) යනු චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටින මෝහය නමැති කුණු කෙලෙසින් මිදීමයි. දැකීම යනු ඥානයම නොවේද? එසේ නම්, ඥානය යැයි කී පමණින්ම එම අර්ථය සිද්ධ වන නමුත්, ‘දස්සන’ ශබ්දය සමඟ ‘ඥානදස්සන’ යැයි පවසන ලද්දේ මන්දැයි විමසන විට ‘‘මෙහිදී’’ (එත්ථ ච) යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘සෘතමය ආදී වශයෙන්’’ (සුතමයාදිවසෙන) යනු සෘතමය (ඇසීමෙන් ලබන) සහ චින්තාමය (සිතීමෙන් ලබන) වශයෙනි. එහිදී ඇසූ පරිදි පාලි ධර්මයෙහි අර්ථය පමණක් දැනගැනීම සෘතමය ඥානය නම් වේ. අර්ථය දැනගෙන, එම අර්ථයට අනුකූල වූ ස්වභාව ලක්ෂණයන් මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් උපදින ඥානය චින්තාමය ඥානය නම් වේ. ‘‘අනුමාන ආදී ඥානයද’’ (අනුමානාදිඤාණම්පී) යනු නාමරූප ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුමානයෙන් දැනගන්නා ඥානය සහ ස්වභාවය අවබෝධ කරගන්නා ඥානයයි. ‘‘ආත්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයම’’ (අත්තපච්චක්ඛඤාණමේව) යනු තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්නා වූ ඥානයම වේ. ‘‘සෑම තැනකම’’ (සබ්බත්ථා) යනු මාර්ගාමාර්ග ඥානදර්ශනය ආදී සියලු අවස්ථාවන්හිදීය. මෙහිදී දස විදර්ශනා ඥානයන්හිදී පවා විදර්ශනා යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රත්‍යක්ෂ දැකීමම බව පෙන්වා දීම සඳහා ‘සෑම තැනකම’ යන්න භාවිතා කරන ලද බව දත යුතුය. මන්දයත් සම්මසන ඥානයේ සිටම අදහස් කරන්නේ දැකීමමය; ස්වභාවය දැනගැනීම පමණක් නොවේ. ඇසින් බලන්නෙකුට මෙන් ඉතා පැහැදිලිව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීම සඳහා නැවත නැවත භාවනා කිරීම මෙහිදී අපේක්ෂිත වේ.

‘‘ธมฺมา’’ติ [Pg.288] สงฺขต ธมฺมา. อนิจฺจตา เอว ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณํ. อนิจฺจานํ วา สงฺขต ธมฺมานํ ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อภิณฺหสมฺปฏิปฺปีฬนากาโร’’ติ ยถา สีฆโสตายํ นทิยํ นาวาย อุทฺธํ คจฺฉนฺตํ สานาวา อภิสงฺขรณทุกฺเขน อภิณฺหํ สุฏฺฐุ ปฏิปฺปีเฬติ. กสฺมา, อสติ อภิสงฺขาเร ตงฺขเณ เอว อโธวุยฺหนโต. อโธวุยฺหนญฺหิ นาวาย ปกติ กิจฺจํ. อุทฺธํ อารูหนํ อภิสงฺขาร สิทฺธํ. เอวเมวํ สีฆโสเต สํสาเร อตฺตภาเวน อุทฺธํ ขณโต ขณํ ทิวสโต ทิวสํ คจฺฉนฺตํ ปุคฺคลํ อยํ อตฺตภาโว อภิสงฺขรณ ทุกฺเขน อภิณฺหํ สุฏฺฐุ ปฏิปฺปีเฬติ. กสฺมา, อสติ อภิสงฺขาเร, ปจฺจยเวกลฺเล จ สติ, ตงฺขเณ เอว วิปริณมนโต. วิปริณมนญฺหิ อตฺตภาวสฺส ปกติ กิจฺจํ. อุทฺธํคมนํ อภิสงฺขาร สิทฺธํ. เอวํ อภิณฺห สมฺปฏิปฺปีฬนํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ สํสารสฺส สีฆโสตตา นาม อตฺตภาวปริยาปนฺนานํ นาม รูปธมฺมานํ ปวตฺตินิวตฺติ สีฆตา วุจฺจติ. เอตฺถ จ มรณํ ทุวิธํ สมฺมุติ มรณญฺจ ปรมตฺถ มรณญฺจ. ตตฺถ สมฺมุติ มรณํ นาม สมฺมุติ สจฺจภูตสฺส สตฺตสฺส มรณํ. ตํ เอกภวปริยนฺเต สนฺทิสฺสติ. ปรมตฺถ มรณํ นาม ปรมตฺถ สจฺจภูตานํ นามรูป ธมฺมานํ มรณํ. อิทเมว เอกนฺตมรณํ, สจฺจมรณํ, สภาวมรณํ โหติ. อิมสฺมึ วิปสฺสนา กมฺเม อิทํ ปรมตฺถ มรณํ เอว อนิจฺจตาติ จ วุจฺจติ. ธมฺมานํ สุสานกฺเขตฺตนฺติ จ สุสานภูมีติ จ วุจฺจตีติ. สา จ สุสานภูมินาม สตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย สนฺตานํ อนุพนฺธติเยว. อนุพนฺธตฺตา จ สตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย โส นาม สมโย นตฺถิ, ยตฺถ สตฺตา น มรนฺตีติ. อิทญฺจ อนุพนฺธนํ สตฺตานํ อภิณฺหสมฺปฏิปฺปีฬนเมว โหติ. เตสํ สพฺพิริยาปเถสุ ชีวิตสฺส จ องฺคปจฺจงฺคานญฺจ กายวจีมโน กมฺมานญฺจ สมฺพาธปตฺติโต. อวสวตฺตนากาโร ปน อภิสงฺขาร ทุกฺขํ อภิณฺหํ ปจฺจนุภวนฺตานํ ปากโฏเยว. วสวตฺตเนหิ สติ, อภิสงฺขรณ กิจฺจสฺส โอกาโส นตฺถิ. วสวตฺตเนเนว ยถิจฺฉิ ตสฺส กิจฺจสฺส สมฺปชฺชนโต. โลกสฺมิญฺหิ สพฺพํปิ อภิสงฺขาร กิจฺจํ นาม อนฺตมโส อสฺสาสนปสฺสาสน กิจฺจํ อุปาทาย ธมฺมานํ วสวตฺตนาภาวโต กโรนฺตีติ.

“ධර්මයෝ” යනු සංඛත ධර්මයෝය. අනිත්‍ය බවම ලක්ෂණය වීම අනිච්ච ලක්ෂණයයි. එසේත් නැතිනම් අනිත්‍ය වූ සංඛත ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණය අනිච්ච ලක්ෂණය ලෙස හැඳින්වීම ද උචිතය. “නිරන්තරයෙන්ම මැනවින් පෙළෙන ආකාරය” (අභිණ්හසම්පටිප්පීළනාකාරය) යනු, වේගවත් දියවැල් සහිත ගඟක උඩුගං බලා යන බෝට්ටුවක්, එම බෝට්ටුව පවත්වාගෙන යාමේ වෙහෙස (අභිසංඛාර දුක්ඛය) මගින් නිරන්තරයෙන්ම තදින් පෙළන්නාක් මෙනි. එසේ වන්නේ මන්ද? එම වෙහෙසීම (අභිසංඛාරය) නැති වූ සැණින් එය පහළට ගසාගෙන යන බැවිනි. පහළට ගසාගෙන යාම බෝට්ටුවේ ස්වභාවික ක්‍රියාවයි. ඉහළට නැගීම සිදුවන්නේ වෑයමෙන් (අභිසංඛාරයෙන්) මය. එමෙන්ම, වේගවත් දියවැල් වැනි වූ මේ සංසාරයෙහි, ආත්මභාවය නැමති බෝට්ටුවෙන් ක්ෂණයක් පාසා, දවසක් පාසා ඉහළට (පැවැත්ම දෙසට) යන පුද්ගලයා, මෙම ආත්මභාවය විසින් අභිසංඛාර දුක්ඛයෙන් නිරන්තරයෙන්ම තදින් පෙළනු ලබයි. එසේ වන්නේ මන්ද? වෑයම (අභිසංඛාරය) නැති වූ විට හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවක් ඇති වූ විට, එම මොහොතේම එය විපරිණාමයට (විනාශයට) පත්වන බැවිනි. විපරිණාමය යනු ආත්මභාවයේ ස්වභාවික ගතියයි. ඉහළට පැවැත්ම (පැවැත්ම පවත්වා ගැනීම) සිදුවන්නේ වෑයම හෙවත් අභිසංඛාරය මතය. මෙලෙස නිරන්තරයෙන් පෙළීම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහිදී සංසාරයේ වේගවත් දියවැල් ස්වභාවය යනු ආත්මභාවයට අයත් නාමරූප ධර්මයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීමෙහි වේගවත් බවයි. මෙහි මරණය සම්මුති මරණය හා පරමත්ථ මරණය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී සම්මුති මරණය යනු සම්මුති සත්‍යයක් ලෙස සලකන සත්වයාගේ මරණයයි. එය එක් භවයක අවසානයේදී දැකිය හැකිය. පරමත්ථ මරණය යනු පරමාර්ථ සත්‍යයන් වූ නාමරූප ධර්මයන්ගේ මරණය (ක්ෂණික නිරෝධය) යි. මෙයම ඒකාන්ත මරණය, සැබෑ මරණය සහ ස්වභාවික මරණය වෙයි. මෙම විදර්ශනා කර්මස්ථානයෙහිදී, මේ පරමත්ථ මරණයම “අනිත්‍යතාව” ලෙසද හැඳින්වේ. එය ධර්මයන්ගේ සොහොන් බිම ලෙසද හැඳින්වේ. එම සොහොන් බිම සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධියේ පටන්ම සන්තානය පසුපස ලුහුබඳියි. එසේ ලුහුබඳින බැවින්, සත්වයා ප්‍රතිසන්ධි ගත් මොහොතේ සිට ඔවුන් මරණයට පත් නොවන කිසිදු කාලයක් නැත. සත්වයන් පසුපස මෙසේ ලුහුබැඳීම නිරන්තරයෙන් සිදුවන පීඩාවකි. සත්වයන්ගේ සියලු ඉරියව්වලදී, ජීවිතයේදී, අඟපසඟවලදී සහ කාය වාග් මනෝ කර්මයන්හිදී අවහිරතාවට හා පීඩාවට පත්වීම මෙයින් සිදුවේ. තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි ආකාරය (අවශවර්තන ආකාරය) අභිසංඛාර දුක්ඛය නිරන්තරයෙන් අත්විඳින අයට පැහැදිලිව පෙනේ. තමාට අවශ්‍ය පරිදි පැවැත්විය හැකිනම්, මෙසේ වෙහෙසී කටයුතු කිරීමට (අභිසංඛාර කෘත්‍යයට) අවකාශයක් නැත. මන්ද තමාගේ වසඟයෙහි පවතින්නේ නම් කැමති පරිදි එම කටයුත්ත ඉටු කරගත හැකි බැවිනි. ලෝකයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීමේ කාර්යය පවා ඇතුළුව සියලුම අභිසංඛාර කෘත්‍යයන් සිදු කරනු ලබන්නේ ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින (අවශවර්තන) බැවිනි.

อนิจฺจสฺส [Pg.289] ธมฺมสฺส อนุอนุปสฺสนาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนุอนุปสฺสนา’’ติ จ ญาณจกฺขุนา ปุนปฺปุนํ นิชฺฌายนา โอโลกนา. ‘‘ธมฺมานํ’’ติ ปญฺจกฺขนฺธ ธมฺมานํ. ‘‘ยตฺถ ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ ยสฺมึ สรีรงฺเค. ‘‘ปุราณ ธมฺมานํ’’ติ ปุราณานํ ปาตุพฺภูตานํ, วฑฺฒิตานญฺจ ธมฺมโกฏฺฐาสานํ อนฺตรธานํ วโย วุจฺจติ. วิปสฺสนา กมฺมํ ปตฺวา ขณิกวเสน เอเกกธมฺมวิภาควเสน จ อนุปสฺสนา กิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘สมูห สนฺตติวเสน ปนา’’ติ. เอเกกธมฺมวิภาควเสน อนุปสฺสนาปิ ปน ปกติยา สุปากเฏสุ จิตฺตเวทนาทีสุ อิจฺฉิตพฺพาเยว. ‘‘อนิจฺจตาย ปรมาโกฏี’’ติ ตโต อุตฺตริ อนิจฺจตา นาม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมานํ ตถา ตถา ภายิตพฺพปฺปกาโร นาม ปญฺจกฺขนฺเธ ‘อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต, สลฺลโต, อฆโต, อาพาธโต, ติอาทินา วุตฺโต ภายิตพฺพปฺปกาโร. ตสฺส สมนุปสฺสนาญาณํ ภยญาณํ. เอเตน อปายทุกฺข สํสาร ทุกฺขภีรุเกหิ ชเนหิ ภายิตพฺพนฺติ ภยํ. เต วา ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภยํ. ภยสฺส สมนุ ปสฺสนาญาณํ ภยญาณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘กิญฺจิภยวตฺถุํ’’ติ สีหพฺยคฺฆาทิกํ ภยวตฺถุํ. ‘‘ปฏิสฺสรเณ’’ติ คุหาเลณาทิเก ปฏิสฺสรเณ. ‘‘เตสํ’’ติ ภิชฺชนสภาวานํ ธมฺมานํ. ‘‘เตหี’’ติ ภิชฺชนสภาเวหิ. อุกฺกณฺฐตา นาม จิตฺตสฺส วิรุทฺธตา นิกฺขมาภิมุขตา. ‘‘จตฺตาลีสาย อากาเรหี’’ติ ปญฺจกฺขนฺเธ ‘อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต, สลฺลโต, อฆโต, อาพาธโต, ปรโต, ปโลกโต, อีติโต,. อุปทฺทวโต, ภยโต, อุปสคฺคโต, จลโต, ปภงฺคุโต, อทฺธุวโต, อตาณโต, อเลณโต, อสฺสรณโต, ริตฺตโต,. ตุจฺฉโต, สุญฺญโต, อนตฺตโต, อาทีนวโต, วิปริณาม ธมฺมโต, อสารกโต, อฆมูลโต, วธกโต, วิภวโต, สาสวโต,. สงฺขตโต, มารามิสโต, ชาติธมฺมโต, ชราธมฺมโต, พฺยาธิธมฺมโต, มรณธมฺมโต, โสกปริเทวธมฺมโต, ทุกฺขโทมนสฺส ธมฺมโต, อุปายาส ธมฺมโต, สํกิเลสิก ธมฺมโต, ปสฺสนฺโต สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขตีติ เอวํ มหานิทฺเทเส [Pg.290] โมฆปญฺหนิทฺเทเส อาคเตหิ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ. ตตฺถ ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโตติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจโต’’ติ จ อนิจฺจภาเวนาติ อตฺโถ. สพฺเพปิ ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา เอวาติ ปสฺสนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. กถํ ปน อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขตีติ. นิจฺจคุณ สุญฺญตาย สุญฺญโต ปญฺจกฺขนฺธภูตํ โลกํ อเวกฺขติ. เสสปเทสุปิ เอเสวนโย. ตตฺถ ‘‘อนิจฺจา เอวา’’ติ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ มรณ ธมฺมตฺตา อนิจฺจา เอว. ‘‘ทุกฺขา เอวา’’ติ อนิจฺจ ธมฺมตฺตาเยว ทุกฺขา เอว. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํติหิ วุตฺตํ. ทุกฺข สจฺจธมฺมตฺตา วา. ‘‘โรคา เอวา’’ติ โรคชาติกตฺตา โรคา เอว. เยหิ เกจิ โลเก จกฺขุ โรคาทิกา อเนกสหสฺสา โรคา นาม สนฺทิสฺสนฺติ. สพฺเพเต อิเมปญฺจกฺขนฺธา เอว. อิโต อญฺโญโกจิ โรโค นาม นตฺถิ. ตสฺมา เต เอกนฺเตน โรคชาติกา เอวาติ. อปิ จ, ทุกฺขสจฺจ ธมฺมตฺตาตีหิ ทุกฺขตาหิ จตูหิ ทุกฺขฏฺเฐหิ จ อภิณฺหสมฺปฏิปฺปีฬนโต รุชฺชนฏฺเฐน โรคา เอว. ตตฺถ ‘‘ตีหิ ทุกฺขตาหี’’ติ ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขาร ทุกฺขตา วิปริณาม ทุกฺขตาติ อิมาหิ ตีหิทุกฺขตาหิ. ‘‘จตูหิ ทุกฺขฏฺเฐหี’’ติ ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐ,ติ อิเมหิ จตูหิ ทุกฺขฏฺเฐหิ. ทุกฺข กิจฺเจหีติ อตฺโถ. เอสนโย คณฺฑาทีสุ. ตตฺถ คณฺโฑนาม ปีฬกาพาโธ. สลฺลํ นาม วิชฺฌนฏฺเฐน กิเลส สลฺลญฺจ ทุกฺขสลฺลญฺจ. อฆนฺติ นิรตฺถกํ. อิเม จ ขนฺธา วิปตฺติปริโยสานตฺตา นิรตฺถกา เอว โหนฺติ. สพฺพาสมฺปตฺติโย วิปตฺติปริโยสานาติ หิ วุตฺตํ. อวิสฺสาสิกฏฺเฐน ปเร เอว. น หิ เต เอตํ มม, เอโส หมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ เอวํ วิสฺสาสํ อรหนฺติ. ตถา วิสฺสาสํ กโรนฺตสฺส นานาทุกฺเขหิ นิจฺจํ วิหึสนโต. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ ปลุชฺชนธมฺมตฺตา ปโลกธมฺมา เอว. ‘‘อีตี’’ติ อนฺตราโย วุจฺจติ. ขนฺธา อนฺตราย ชาติกา เอวาติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา ทุตตฺตา วิพาธกตฺตา อุปทฺทวา เอว. ภายิตพฺพตฺตา ภยา เอว. อนตฺตา เอว สมานา อชฺฌตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา สชฺชนโต ลคฺคนโต ทุมฺโม จยโต [Pg.291] อุปสคฺคา เอว. นิจฺจกาลํ โลกธมฺเมหิ จลนตฺตา วิปฺผนฺทนตฺตา จลาเอว. นานปฺปกาเรน ภญฺชนธมฺมตฺตา ปภงฺคุโน เอว. ขณมตฺตมฺปิ อถิรตฺตา อทฺธุวา เอว. ชรามรณาทิโต อปายวินิปตนาทิโต ภยโต ตายติ รกฺขตีติ ตาณํ. เต จ ขนฺธา กสฺสจิตาณา น โหนฺติ. เตสญฺจ กิญฺจิตาณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อตาณา เอว. ภยโต ภีรุกา ชนา ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ. เต จ กสฺสจิเลณา น โหนฺติ. เตสญฺจ กิญฺจิเลณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อเลณา เอว. ภยํ สรติหึสตีติ สรณํ. เต จ กสฺสจิสรณํ น โหนฺติ. เตสญฺจ กิญฺจิสรณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อสฺสรณา เอว. นิจฺจตาทีหิ สพฺเพหิ โสภณคุเณหิ สพฺพโส รหิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา สุญฺญตฺตาริตฺตา เอว. ตุจฺฉา เอว. สุญฺญา เอว. อตฺตา วุจฺจติ ยสฺสกสฺสจิ โกจิ สารภูโต ปฏิสฺสรโณ. เต สยญฺจ กสฺสจิ อตฺตาน โหนฺติ. อตฺตโน จ โกจิ อตฺตานาม นตฺถิ. ตสฺมา อนตฺตา เอว. อนิจฺจตาทีหิ อาทีนเวหิ โทเสหิ สมฺปุณฺณตฺตา อาทีนวา เอว. วิปริณาม สภาวตฺตา วิปริณามา เอว. สารภูตสฺส กสฺสจิ อธิฏฺฐานสฺส อภาวา อสาราเอว. อฆสฺส สพฺพนิรตฺถกสฺส ปติฏฺฐานตฺตา อฆมูลา เอว. เต สยํ มรณ ธมฺมสมงฺคีโน หุตฺวา เตน มรณสตฺเถน มรณาวุเธน สํสาเร สตฺตานํ นิจฺจํ มารกตฺตา ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกตฺตา วธกา เอว. นิจฺจสุขหิต วุฑฺฒิวิคตตฺตา วิภวา เอว. อาสเวหิ ปริคฺคหิตตฺตา สาสวา เอว. นิจฺจกาลํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติกตฺตา สงฺขตา เอว. กิเลสมารมจฺจุมารานํ อามิสาหารตฺตา มารามิสา เอว. อนิจฺฉนฺตสฺเสว สโต จกฺขุโรคาทิภาเวน อปายภวาทิภาเวน ชาตสภาวตฺตา ชาติธมฺมา เอว. อนิจฺฉนฺตสฺเสว สโต หายนมรณสภาวตฺตา ชรามรณ ธมฺมา เอว. โสกาทีนํ วตฺถุภาเวน ธารณตฺตา โสกาทิ ธมฺมา เอว. ตณฺหา สํกิเลส ทิฏฺฐิสํกิเลส ทุจฺจริต สํกิเลเสหิ นิยุตฺตตฺตา สํกิเลสิก ธมฺมา เอวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตฺตาลีสาย อากาเรหี’’ติ. ‘‘ปฏิสงฺขานวเสนา’’ติ ปริวีมํสนวเสน[Pg.292].‘‘นิกนฺติยา’’ติ นิกนฺติตณฺหาย. ‘‘ปริยาทินฺนายา’’ติ สุกฺขภาวปตฺตาย. ‘‘ภยญฺจา’’ติ ภยญาณวเสน อุปฺปนฺนํ โอตฺตปฺปภยญฺจ.

‘අනිත්‍ය වූ ධර්මය නැවත නැවතත් දැකීම’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අනුපස්සනා’ යනු ප්‍රඥා ඇසින් නැවත නැවතත් විමසා බැලීම හා නිරීක්ෂණය කිරීමයි. ‘ධර්මයන්ගේ’ යනු පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගේ ය. ‘යම් යම් තැනක’ යනු ශරීරයේ යම් යම් අවයවයන්හි ය. ‘පැරණි ධර්මයන්ගේ’ යනු කලින් හටගත් හා වර්ධනය වූ ධර්ම කොටස්වල අතුරුදන් වීම හෙවත් ක්ෂය වීම ‘වය’ (විනාශය) ලෙස හැඳින්වේ. විදර්ශනා භාවනාවට පැමිණි පසු, ක්ෂණික වශයෙන් හා එක් එක් ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් අනුපස්සනා කිරීමේ කෘත්‍යයක් නැති බැවින්, “සමූහ වශයෙන් හා සන්තතිය (පැවැත්ම) වශයෙන්” යැයි පවසන ලදී. කෙසේ වුවද, ස්වභාවයෙන්ම ඉතා ප්‍රකට වූ සිත හා වේදනාව වැනි ධර්මයන්හිදී එක් එක් ධර්ම විභාගය වශයෙන් අනුපස්සනාව ද ප්‍රාර්ථනා කළ යුත්තකි. ‘අනිත්‍යතාවයේ පරම සීමාව’ යනු ඉන් එහා ගිය අනිත්‍යතාවක් නැති බවයි. පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, රෝගයක් ලෙස, ගෙඩියක් ලෙස, හුලක් (කැටයක්) ලෙස, අඝ (පාපී) ලෙස, ආබාධයක් ලෙස යනාදී වශයෙන් බිය විය යුතු ආකාරය දේශනා කරන ලදී. එය මැනවින් දක්නා නුවණ ‘භය ඥානය’ (බිය පෙනීමේ නුවණ) වේ. මෙයින් අපාය දුකට හා සංසාර දුකට බිය වන්නන් විසින් බිය විය යුතු බැවින් එය ‘බිය’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ඔවුන් මෙයට බිය වන බැවින් ‘බිය’ නම් වේ. බිය පිළිබඳ මැනවින් දක්නා නුවණ ‘භය ඥානය’ යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. ‘යම් බියට කරුණක්’ යනු සිංහයන් හා ව්‍යාඝ්‍රයන් වැනි බිය උපදවන වස්තූන්ය. ‘පිළිසරණ’ යනු ගුහා හා ලෙන් වැනි ආරක්ෂිත ස්ථානයන්ය. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ ය. ‘ඔවුන් මගින්’ යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවයන් මගින් ය. ‘උක්කණ්ඨිත’ (කලකිරුණු) බව යනු සිතෙහි ඇති වන විරුද්ධතාව හෙවත් සංසාරයෙන් නික්මීමට ඇති කැමැත්තයි. මහානිද්දේසයේ හා මෝඝරාජ ප්‍රශ්න නිද්දේසයේ දැක්වෙන පරිදි ‘අතළිස් ආකාරයකින්’ (ආකාර 40 කින්) පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, රෝග වශයෙන්, ගෙඩියක් වශයෙන්, හුලක් වශයෙන්, අඝ (විනාශය) වශයෙන්, ආබාධ වශයෙන්, පර (අන්‍ය) වශයෙන්, පලෝක (බිඳෙන) වශයෙන්, ඊති (උවදුරු) වශයෙන්, උපද්‍රව වශයෙන්, බිය වශයෙන්, උපසර්ග වශයෙන්, චල (සෙලවෙන) වශයෙන්, පභංගු (කැඩෙන) වශයෙන්, අද්ව (ස්ථිර නොවන) වශයෙන්, අතාණ (ආරක්ෂාවක් නැති) වශයෙන්, අලේණ (සැඟවෙන තැනක් නැති) වශයෙන්, අසරණ (පිහිටක් නැති) වශයෙන්, රිත්ත (හිස්) වශයෙන්, තුච්ඡ වශයෙන්, ශුන්‍ය වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන්, ආදීනව වශයෙන්, විපරිණාම ධර්ම වශයෙන්, අසාර (සාරයක් නැති) වශයෙන්, අඝමූල (දුකට මුල) වශයෙන්, වධක (මරන්නෙකු) වශයෙන්, විභව (විනාශ වන) වශයෙන්, සාසව (ආශ්‍රව සහිත) වශයෙන්, සංඛත (හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්) වශයෙන්, මාරාමිස (මාරයාගේ ඇම) වශයෙන්, ජාති ධර්ම, ජරා ධර්ම, ව්‍යාධි ධර්ම, මරණ ධර්ම, සෝක-පරිදේව ධර්ම, දුක්ඛ-දෝමනස්ස ධර්ම, උපායාස ධර්ම සහ සංකිලේසික ධර්ම වශයෙන් දක්නා තැනැත්තා ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් දකියි. එහිදී පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන් දක්නා ආකාරය යනාදිය යෙදිය යුතුය. ‘අනිත්‍ය වශයෙන්’ යනු අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් යන අර්ථයයි. සියලු පංචස්කන්ධයන් අනිත්‍යම වේ යයි දක්නා බව මෙහි කියැවේ. අනිත්‍ය වශයෙන් දක්නා තැනැත්තා ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් දකින්නේ කෙසේද? නිත්‍ය ගුණයෙන් ශුන්‍ය වූ බැවින්, පංචස්කන්ධ ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් දකියි. සෙසු පදයන්හිදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එහි ‘අනිත්‍යමය’ යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ පටන් කවදා හෝ මරණයට පත්වන ස්වභාවය ඇති බැවින් අනිත්‍යම වේ. ‘දුක්ඛමය’ යනු අනිත්‍ය බැවින්ම දුක් වේ. ‘යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක් වේ’ යයි වදාළ බැවිනි. නැතහොත් දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මතාව නිසාමය. ‘රෝගමය’ යනු රෝගී වන ස්වභාවය ඇති බැවින් රෝග වේ. ලෝකයෙහි ඇස් රෝග ආදී දහස් ගණන් රෝගයන් දක්නට ලැබේ. ඒ සියල්ල මේ පංචස්කන්ධයම වේ. මින් පරිබාහිර වෙනත් රෝගයක් නැත. එබැවින් මේවා ඒකාන්තයෙන්ම රෝග ජාතීන්මය. තවද, දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මතාව නිසා ද, තෙවිධ දුක්ඛතාවන්ගෙන් හා සතර ආකාර දුක්ඛ අර්ථයන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් පීඩා ලබන බැවින් හා රිදවන අර්ථයෙන් මේවා ‘රෝග’ නම් වේ. එහි ‘තෙවිධ දුක්ඛතාව’ යනු දුක්ඛ දුක්ඛතාව, සංඛාර දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම දුක්ඛතාවයි. ‘සතර දුක්ඛ අර්ථ’ යනු පීඩන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, සන්තාප (දැවෙන) අර්ථය සහ විපරිණාම අර්ථයයි. ගෙඩි (පිළිකා) ආදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයයි. එහි ‘ගෙඩියක්’ (ගණ්ඩ) යනු පීඩා කරන ආබාධයයි. ‘හුල’ (සල්ල) යනු විදින අර්ථයෙන් ක්ලේශ නමැති හුල සහ දුක් නමැති හුලයි. ‘අඝ’ යනු නිෂ්ඵල බවයි. මේ ස්කන්ධයන් විපත්තියෙන් කෙළවර වන බැවින් නිෂ්ඵලමය. සියලු සම්පත් විපත්තියෙන් කෙළවර වේ යයි වදාරා ඇත. විශ්වාස කළ නොහැකි අර්ථයෙන් ‘පර’ (අන්‍ය) නම් වේ. ‘මෙය මගේය, මම මොහු වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි’ කියා මොවුන් කෙරෙහි විශ්වාසයක් තැබීමට නුසුදුසුය. එසේ විශ්වාස කරන්නාට නන්විධ දුක්වලින් නිරන්තරයෙන් හිංසා පමුණුවන බැවිනි. ප්‍රතිසන්ධියේ පටන් කවදා හෝ බිඳෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘පලෝක’ (බිඳෙන) ධර්මයන්මය. ‘ඊති’ යනු අන්තරායයි. ස්කන්ධයන් අන්තරාය බහුල ස්වභාවයෙන් යුක්තය. අධ්‍යාත්මික භාවයට පැමිණ සතුරා සේ පීඩා කරන බැවින් ‘උපද්‍රව’ නම් වේ. බිය විය යුතු බැවින් ‘බිය’ නම් වේ. අනාත්ම වුවද අධ්‍යාත්මික භාවයට පැමිණ බැඳ තබන බැවින් හා දුක් ගොඩගසන බැවින් ‘උපසර්ග’ නම් වේ. නිරන්තරයෙන් ලෝක ධර්මයන්ගෙන් කම්පනය වන බැවින් ‘චල’ නම් වේ. නන් අයුරින් බිඳී යන බැවින් ‘පභංගු’ නම් වේ. මොහොතක්වත් ස්ථිර නැති බැවින් ‘අද්ව’ නම් වේ. ජරා මරණ ආදියෙන් හා අපාය විනිපාත බියෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘තාණ’ (ආරක්ෂාව) නම් වේ. එහෙත් මේ ස්කන්ධයන් කිසිවෙකුට ආරක්ෂාවක් නොවේ. ඔවුන්ට ද කිසිදු ආරක්ෂාවක් නැත. එබැවින් ‘අතාණ’ (ආරක්ෂාව රහිත) වේ. බියට පත් ජනයා සැඟවෙන ස්ථානය ‘ලේණ’ (ලෙන) නම් වේ. මේවා කිසිවෙකුට සැඟවෙන තැනක් නොවේ. ඔවුන්ට ද සැඟවෙන තැනක් නැත. එබැවින් ‘අලේණ’ වේ. බිය සිඳින බැවින් ‘සරණ’ (පිළිසරණ) නම් වේ. මේවා කිසිවෙකුට පිළිසරණක් නොවේ. ඔවුන්ට ද පිළිසරණක් නැත. එබැවින් ‘අසරණ’ වේ. නිත්‍යභාවය ආදී සියලු ශෝභන ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම තොර බැවින් ‘රිත්ත’ (හිස්), ‘තුච්ඡ’ සහ ‘ශුන්‍ය’ වේ. ආත්මය යනු යමෙකුට ඇති යම් සාරවත් පිළිසරණකි. මේ ස්කන්ධයන් තමන්ම කිසිවෙකුට ආත්ම නොවේ. තමන්ට ද කිසිදු ආත්මයක් නැත. එබැවින් ‘අනාත්ම’ වේ. අනිත්‍යතාව ආදී ආදීනවයන්ගෙන් හා දෝෂයන්ගෙන් පිරී ඇති බැවින් ‘ආදීනව’ වේ. විපරිණාමය වන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘විපරිණාම’ වේ. සාරවත් වූ කිසිදු පදනමක් නැති බැවින් ‘අසාර’ වේ. සියලු නිෂ්ඵල දුක්වලට පිහිට වන බැවින් ‘අඝමූල’ වේ. මොවුහු තමන්ම මරණ ධර්මයෙන් යුක්ත වී, ඒ මරණ නමැති ආයුධයෙන් සංසාරයේ සත්ත්වයන්ව නිරන්තරයෙන් නසන බැවින් හා ජීවිත ඉන්ද්‍රිය සිඳින බැවින් ‘වධක’ (ඝාතක) නම් වේ. නිත්‍ය සැපය හා යහපත නැති බැවින් ‘විභව’ නම් වේ. ආශ්‍රවයන්ගෙන් වෙළී පවතින බැවින් ‘සාසව’ වේ. නිරන්තරයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවින් ‘සංඛත’ වේ. ක්ලේශ මාර, මච්චු මාරයන්ගේ ආහාරයක් හා ඇමක් බඳු බැවින් ‘මාරාමිස’ වේ. අකමැත්තෙන් වුවද ඇස් රෝග ආදී වශයෙන් හා අපාය භව ආදී වශයෙන් උපදින ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ජාති ධර්ම’ වේ. අකමැත්තෙන් වුවද පිරිහෙන හා මියයන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ජරා මරණ ධර්ම’ වේ. ශෝක ආදියට වස්තුවක් වී ඒවා දරා සිටින බැවින් ‘ශෝකාදී ධර්ම’ වේ. තණ්හා සංකිලේස, දිට්ඨි සංකිලේස සහ දුශ්චරිත සංකිලේසයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘සංකිලේසික ධර්ම’ වේ. එබැවින් ‘අතළිස් ආකාරයකින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටිසංඛාන’ වශයෙන් යනු මැනවින් විමසා බැලීමෙනි. ‘නිකන්තිය’ යනු ඇලීම හෙවත් තණ්හාවයි. ‘පරියාදින්න’ යනු වියළී ගිය හෙවත් ක්ෂය වූ බවයි. ‘බිය’ යනු භය ඥානය නිසා උපන් ඔත්තප්ප බියයි.

โลเก อตฺตชีวา นาม สตฺตานํ อชฺฌตฺต ธมฺเมสุ สารธมฺมา โหนฺติ. เตสุ วิคเตสุ เสสธมฺมา นิสฺสตฺต นิชฺชีวภาวํ ปตฺวา เผคฺคุภูตา กจวรภูตาติ โลกสฺส อภิมาโน. เต จ อตฺตชีวา นาม สพฺพโส นตฺถีติ ทิฏฺเฐ ขนฺเธสุ กจวรภาวทสฺสนํ อตฺตชีว สุญฺญตา ทสฺสนํ นาม. ‘‘วิมุจฺจมาโน’’ติ เอเตน วิมุจฺจตีติ วิโมกฺโขติ อตฺถํ ทสฺเสติ. วิมุจฺจนฺติ เอเตนาติ วิโมกฺโขติปิ ยุชฺชติ. ‘‘นิมิตฺตานี’’ติ วิปลฺลาสธมฺเมหิ นิมฺมิตานิ นิจฺจนิมิตฺต สุขนิมิตฺต อตฺตนิมิตฺต ชีวนิมิตฺตานิ. สตฺต ปุคฺคล อิตฺถิ ปุริส หตฺถ ปาท สีส คีวาทีนิ นิมิตฺตานิ จ. ตตฺถ สงฺขารานํ ขณิก ธมฺมตฺตา อนิจฺจานํเยว สตํ สนฺตติ ฆเนน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา หิยฺโยปิ โส เอว, อชฺชปิ โส เอวาติอาทินา นิจฺจากาเรน อุปฏฺฐานํ นิจฺจนิมิตฺตํ นาม. กิเลสมเลหิ ปริคฺคหิตตฺตา อสุภานํเยว สตํ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉนฺนตฺตา อิทํ อิฏฺฐํ, กนฺตํ, มนาปํ, ปิยรูป, นฺติอาทินา สุภากาเรน อุปฏฺฐานํ สุภนิมิตฺตํ นาม. ภยฏฺเฐน อเขมฏฺเฐน ทุกฺขานํปิ สตํ ตาเยว ปฏิจฺฉนฺนตฺตา อิทํ สุขํ, นิพฺภยํ, เขมํ, สาตรูป, นฺติอาทินา สุขากาเรน อุปฏฺฐานํ สุขนิมิตฺตํ นาม. ปจฺจยา ยตฺตวุตฺติกตฺตา ปจฺจเยน วินา เกวลํ อตฺตโน วสายตฺตวุตฺติตา ภาวโต อนตฺตานํเยว สตํ อตฺตโน อิจฺฉาวเสน กโรติ, กเถติ, จินฺเตติ, คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉติ, ฐาตุํ อิจฺฉนฺโต ติฏฺฐตี, ติอาทินา วสวตฺตนากาเรน อุปฏฺฐานํ อตฺตนิมิตฺตํ นาม. ตถา สตฺโตนาม สตฺตาหํปิ ชีวติ, มาสํปิ ชีวติ, สํวจฺฉรํปิ ชีวตีติอาทินา ชีวากาเรน อุปฏฺฐานํ ชีวนิมิตฺตํ นาม. นนุ เจตฺถ อตฺตโน อิจฺฉาวเสน กโรตีติอาทีสุ อิจฺฉานาม ตณฺหาวาฉนฺโท วา. ตทุภยมฺปิ จิตฺตสมฺปยุตฺตํ. กรณญฺจ นาม กายิกกฺริยาภูตานํ จิตฺตชรูปกลาปานํ ปวตฺติวิเสโส. เอวญฺจสติ เตสํ จิตฺตวเสน ปวตฺตตฺตา อตฺตโน อิจฺฉาวเสน กโรตีติ อิทํ อภิธมฺมวิรุทฺธํ น โหตีติ. น น โหติ. อตฺตโนติ จ กโรตีติ จ [Pg.293] วุตฺตตฺตา. น หิ อตฺตานาม อตฺถิ, โย อตฺตโนติ วุจฺเจยฺย. น จ กตฺตานาม อตฺถิ, โย กโรตีติ วุจฺเจยฺย. อิธ ปน ตสฺมึ สมเย ปวตฺตํ ขนฺธปญฺจกเมว อตฺตาติ จ กตฺตาติ จ คเหตฺวา อตฺตโนติ จ กโรตีติ จ วุตฺตํ. ‘‘อวสฺสโย โหตี’’ติ ปติฏฺฐา โหติ. ‘‘วิธมิตฺวา’’ติ ญาเณน อนฺตรธาเปตฺวา. สภาวโต วิชฺชมานานิ น โหนฺตีติ ทสฺสนญาเณน วินิจฺฉยํ ปาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภาวทสฺสนํ นาม โสกทุกฺขาทีนํ อภาวทสฺสนํ.

ලෝකයෙහි 'ආත්මය' හෝ 'ජීවය' නමින් සත්වයන්ගේ අධ්‍යාත්මික ධර්මයන් අතර සාර ධර්මයන් පවතියි. ඒවා ඉවත් වූ විට සෙසු ධර්මයන් අසාර වූ, පණ නැති, බොල් ස්වභාවයට හෝ කුණු කසළ බවට පත් වෙතැයි ලෝකයාගේ වැරදි හැඟීමක් පවතියි. ඒ ආත්ම හෝ ජීව නමින් හැඳින්වෙන දේ කිසිසේත්ම නැතැයි දැකීමෙන්, ස්කන්ධයන් කෙරෙහි කසළ බව දැකීම 'ආත්ම-ජීව ශුන්‍යතාව' දැකීම නම් වේ. 'විමුච්චමානෝ' (මිදෙන්නේය) යන මෙයින් මිදෙන බැවින් 'විමොක්ඛ' (විමෝක්ෂය) යන අර්ථය දක්වයි. 'යමක් මගින් මිදෙයිද, එයද විමොක්ඛය' යන්න ද යෝග්‍ය වේ. 'නිමිත්තානී' යනු විපල්ලාස ධර්මයන් මගින් මවා ගත් නිත්‍ය නිමිත්ත, සුඛ නිමිත්ත, ආත්ම නිමිත්ත සහ ජීව නිමිත්තයි. සත්ව, පුද්ගල, ස්ත්‍රී, පුරුෂ, අත, පය, හිස, බෙල්ල ආදී නිමිති ද මීට අයත් වේ. එහි සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික ධර්මතාව නිසා අනිත්‍ය වූවත්, සන්තති ඝනයෙන් (පැවැත්මේ ඒකීයත්වයෙන්) වැසී ඇති බැවින් "ඊයේ සිටියේත් ඔහුමය, අද සිටින්නේත් ඔහුමය" ආදී වශයෙන් නිත්‍ය ආකාරයෙන් වැටහීම 'නිත්‍ය නිමිත්ත' නම් වේ. කෙලෙස් මලින් ගැවසී ඇති බැවින් අශුභ වුවද, අවිද්‍යාවෙන් වැසී ඇති බැවින් "මෙය ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, මනාපයි, ප්‍රිය රූපීයි" ආදී වශයෙන් සුභ ආකාරයෙන් වැටහීම 'සුභ නිමිත්ත' නම් වේ. බියකරු බව හා අකේම (අනාරක්ෂිත) බව නිසා දුක් වුවද, එම අවිද්‍යාවෙන්ම වැසී ඇති බැවින් "මෙය සැපයි, නිර්භයයි, ආරක්ෂිතයි, මිහිරි ස්වභාවයයි" ආදී වශයෙන් සැප ආකාරයෙන් වැටහීම 'සුඛ නිමිත්ත' නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් මත පවතින බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන් රහිතව හුදෙක් තම වසඟයේ පැවැත්මක් නොමැති බැවින් අනාත්ම වුවද, තමාගේ කැමැත්ත පරිදි "කරයි, කතා කරයි, සිතයි, යන්නට කැමති වූ විට යයි, සිටින්නට කැමති වූ විට සිටියි" ආදී වශයෙන් වසඟයේ පවත්නා ආකාරයෙන් වැටහීම 'ආත්ම නිමිත්ත' නම් වේ. එමෙන්ම සත්වයා සතියක් ජීවත් වෙයි, මසක් ජීවත් වෙයි, වසරක් ජීවත් වෙයි ආදී වශයෙන් ජීව ආකාරයෙන් වැටහීම 'ජීව නිමිත්ත' නම් වේ. මෙහිදී "තම කැමැත්ත පරිදි කරයි" යනාදියේදී කැමැත්ත යනු තණ්හාව හෝ ඡන්දයයි. ඒ දෙකම සිත හා යෙදුණු (චෛතසික) ධර්මයන්ය. 'කිරීම' යනු කායික ක්‍රියාවන් වන චිත්තජ රූප කලාපයන්ගේ පැවැත්මයි. එසේ හෙයින් ඒවා සිතේ වසඟය පරිදි පවතින බැවින් "තම කැමැත්ත පරිදි කරයි" යන්න අභිධර්මයට විරුද්ධ නොවේද? එසේ නොවෙයි. "තමා" සහ "කරයි" යනුවෙන් ව්‍යවහාර කර ඇති බැවිනි. මක්නිසාද යත් "තමා" කියා කෙනෙකු නැත, එසේ නම් "තමාගේ" කියා කිව හැක්කේ කාටද? "කර්තෘ" (කරන්නා) කියා කෙනෙකු නැත, එසේ නම් "කරයි" කියා කිව හැක්කේ කාටද? මෙහිදී ඒ ඒ අවස්ථාවේ පවතින පංචස්කන්ධයම 'ආත්මය' හා 'කර්තෘ' ලෙස ගෙන "තමාගේ" සහ "කරයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. 'අවස්සයෝ හෝති' යනු පිහිටක් වෙයි යන්නයි. 'විධමිත්වා' යනු ප්‍රඥාවෙන් දුරු කොට යන්නයි. සැබෑ ස්වභාවයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බව දකින ඥානයෙන් විනිශ්චයකට පැමිණවීම යන්න මෙයින් කියැවේ. 'භව දස්සනය' (අභාව දැකීම) යනු ශෝක දුක්ඛාදීන්ගේ නොපැවැත්ම දැකීමයි.

‘‘ตํ ตํ ฆนวินิพฺภุชฺชนวเสนา’’ติ สมูหสนฺตติ ฆนาทีนํ ภินฺทน ฉินฺทนวเสน. ตตฺถ สมูหฆนภินฺทนํ อาทิโต ธมฺมววตฺถานญาณกิจฺจํ. ตทา อตฺตทิฏฺฐิ วิกฺขมฺภิตา โหติ. ชีวทิฏฺฐิ จ นาม สุขุมตรา อตฺตทิฏฺฐิ เอว วุจฺจติ. มคฺคกฺขณํ ปตฺวา เอว ตทุภยํปิ สพฺพโส สมุจฺฉินฺทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปณิหิตคุณสฺสา’’ติ ปตฺถิตคุณสฺส.

'තං තං ඝනවිනිබ්භුජ්ජනවසෙන' යනු සමූහ ඝන, සන්තති ඝන ආදිය බිඳීම හා විනිවිද දැකීම මගිනි. එහිදී සමූහ ඝනය බිඳීම යනු ආරම්භයේදී ඇති වන නාම-රූප පරිච්ඡේද ඥානයේ කාර්යයකි. එවිට ආත්ම දෘෂ්ටිය යටපත් වේ. 'ජීව දෘෂ්ටිය' යනු වඩාත් සියුම් වූ ආත්ම දෘෂ්ටියම වේ. මාර්ගක්ෂණයේදී ඒ දෙකම සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය. 'පණිහිතගුණස්ස' යනු ප්‍රාර්ථනා කරන ලද ගුණ ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි.

‘‘ปาติโมกฺข’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ปตี’’ติ เชฏฺฐโก วุจฺจติ. ‘‘มุขํ’’ติ มูลการณํ. ปติ จ โส มุขญฺจาติ ปติมุขํ. ปติมุขเมว ปาติโมกฺขนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ หี’’ติอาทิมาห. สพฺพโลกิยสีลานิ นาม จตุปาริสุทฺธิสีลานิ. เตสํ มชฺเฌ. ‘‘เชฏฺฐกตฺตา’’ติ เชฏฺฐกสีลตฺตา. ‘‘ตเมวา’’ติ วินยปญฺญตฺติสีลเมว +. ‘‘เยสํ ธมฺมานํ’’ติ อุทฺธจฺจ มุฏฺฐสฺสจฺจาทิ ธมฺมานํ. ‘‘วิปฺผนฺทิตานิ นามา’’ติ วิปฺปกิณฺณานิ นามาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘โลลานิ นามา’’ติ. ‘‘ตทนุพนฺธา’’ติ ตานิวิปฺผนฺทิตานิ อินฺทฺริยานิ อนุคตา. ‘‘พุทฺธปฺปฏิกุฏฺเฐหี’’ติ พุทฺเธนภควตา ปฏิกฺโกสิเตหิ นีวาริเตหิ. ‘‘มิจฺฉาปโยเคหี’’ติ อฏฺฐกุลทูสนกมฺเมหิ เจว เอกวีสติอเนสนกมฺเมหิ จ. ‘‘ติวิธกุหนวตฺถูหี’’ติ ปจฺจยปฺปฏิเสวนญฺจ, สามนฺตชปฺปนญฺจ, อิริยา ปถ สนฺนิสฺสิตญฺจาติ อิเมหิ ติวิเธหิ กุหนวตฺถูหิ. ติวิเธหิ อจฺฉริย กมฺมวิธาเนหีติ วุตฺตํ โหติ. ปริสุชฺฌตีติ ปริสุทฺธิ. ปริสุทฺธิ เอว ปาริสุทฺธิ. ‘‘สมฺโมหสฺสา’’ติ ธาตุมนสิการาทีสุ สมฺมุยฺหนสฺส. ‘‘เคธสฺสา’’ติ สมฺโมหตฺตาเยว ปจฺจเยสุ ภตฺตนิกฺขิตฺตกา กสฺสวิย เคธสฺส, อภิกงฺขสฺส. ‘‘มทสฺสา’’ติ ลาภสกฺการา ทิมูลกสฺส [Pg.294] มานมทสฺส. ‘‘ปมาทสฺสา’’ติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ปมาทสฺส มุฏฺฐสฺสจฺจสฺส. ตํ ตํ ปโยชน มริยาโท นาม จีวรปจฺจเย ตาว สีตปฺปฏิฆาตาทิโก ปโยชนมริยาโท. ‘‘มริยาโท’’ติ จ ยาวเทวาติ ปเทน ทสฺสิโต สีตปฺปฏิฆาตาทิโก จีวรปฺปโยชน ปริจฺเฉโท. โส จ จีวรปจฺจเย สมฺโมหาทิเก สาวชฺชปกฺเข อปตนตฺถาย ฐปิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺโมหสฺส เคธสฺส มทสฺส ปมาทสฺส ปหานตฺถํ’’ติ. เอสนโย ปิณฺฑปาตปจฺจยาทีสุปิ. เอเตน ปจฺจเวกฺขนาปาเฐสุ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ปฏิเสวติ ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตาย อุณฺหสฺส ปฏิฆาตายาติอาทีสุ ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตาย ปฏิเสวติ. น ตโต อุตฺตริ สมฺโมหตฺถาย เคธตฺถาย มทตฺถาย ปมาทตฺถาย ปฏิเสวตีติอาทิ. เอวญฺจสติ, ยํ จีวรํ ปฏิเสวนฺตสฺส สมฺโมหเคธมทปฺปมาทา อุปฺปชฺชนฺติ. ตํ น เสวิตพฺพํ. อิตรํ เสวิตพฺพนฺติ ทสฺสิตํ โหตีติ.

'ප්‍රාතිමෝක්ෂය' (පාරිමොක්ඛ) යන්නෙහි 'පති' යනු ජ්‍යෙෂ්ඨයා යි. 'මුඛ' යනු මූලික හේතුවයි. ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ද මූලික වූ ද බැවින් 'පතිමුඛ' නම් වේ. පතිමුඛයම ප්‍රාතිමෝක්ෂය වන බව පෙන්වීමට 'තං හී' යනාදිය පවසන ලදී. සකල ලෞකික ශීලයන් නම් චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. ඒවා මධ්‍යයෙහි. 'ජෙට්ඨකත්තා' යනු ජ්‍යෙෂ්ඨ ශීලය වන බැවිනි. 'තමේව' යනු විනය පැනවීම් වලට අදාළ ශීලයමය. 'යෙසං ධම්මානං' යනු උද්ධච්චය, සිහි මුළාව (මුට්ඨස්සච්ච) ආදී ධර්මයන්ගේ ය. 'විප්ඵන්දිතානි නාම' යනු විසිරුණු ස්වභාවයන් යන්න අදහසයි. ඒ නිසාම 'ලොල වූ' (සසල වූ) බව පැවසුණි. 'තදනුබන්ධ' යනු එම විසිරුණු ඉන්ද්‍රියයන් අනුගමනය කරන යන්නයි. 'බුද්ධප්පටිකුට්ඨේහි' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද නොහොත් වළක්වන ලද යන්නයි. 'මිච්ඡාපයෝගේහි' යනු අට වැදෑරුම් කුලදූෂණ කර්ම හා විසි එක් වැදෑරුම් අනේසන (වැරදි සෙවීම්) මගිනි. 'තිවිධකුහනවත්තූහි' යනු ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය, සීමාවෙන් ඔබ්බට කතා කිරීම සහ ඉරියව් ඇසුරු කරගත් ත්‍රිවිධ කුහන වස්තූන් මගිනි. එනම් ත්‍රිවිධ වූ පුදුම එළවන ක්‍රියා මාර්ගයන් මගිනි. පිරිසිදු වන බැවින් 'පරිශුද්ධිය'යි. පරිශුද්ධියම 'පාරිශුද්ධිය'යි. 'සම්මෝහස්ස' යනු ධාතු මනසිකාර ආදියේදී මුළා වීමටයි. 'ගේධස්ස' යනු මුළා වූ බැවින්ම ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි බත් තැටියට වැටුණු කපුටෙකු මෙන් ඇති වන ගිජුකමට හා ආශාවටයි. 'මදස්ස' යනු ලාභ සත්කාර ආදිය මුල් කරගත් මාන මදයටයි. 'පමාදස්ස' යනු කුසල් දහම්හි පමාවට හෙවත් සිහි මුළාවටයි. ඒ ඒ ප්‍රයෝජනයේ සීමාව (මරියාද) නම්: චීවර ප්‍රත්‍යයේදී මුලින්ම ශීතාදිය වැළැක්වීම ප්‍රයෝජනයේ සීමාවයි. 'මරියාද' යනු 'යාවදේව' (යම් තාක්ම) යන පදයෙන් දැක්වූ ශීතාදිය වැළැක්වීමේ චීවර ප්‍රයෝජන පරිච්ඡේදයයි. එය පනවා ඇත්තේ චීවර ප්‍රත්‍යයේදී මුළා වීම් ආදී සාවද්‍ය පාර්ශවයට නොවැටීම පිණිසයි. ඒ නිසා "මුළාව, ගිජුකම, මදය සහ ප්‍රමාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස" යැයි පවසන ලදී. පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍ය ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පාඨයන්හි මෙම අර්ථය දක්වන ලදී: "මෙහි භික්ෂුව සීතල දුරු කිරීම පිණිස, උෂ්ණය දුරු කිරීම පිණිස යම් තාක්ම චීවරය පරිභෝජනය කරයි" යනාදියේදී, යම් තාක් සීතල දුරු කිරීමට පමණක් පරිභෝජනය කරයි. එයින් ඔබ්බට මුළා වීම පිණිස, ගිජුකම පිණිස, මදය පිණිස හෝ ප්‍රමාදය පිණිස පරිභෝජනය නොකරයි. එසේ වූ විට, යම් චීවරයක් පරිභෝජනය කරන විට මුළාව, ගිජුකම, මදය හෝ ප්‍රමාදය උපදියි නම් එය පරිභෝජනය නොකළ යුතුය, අනෙක පරිභෝජනය කළ යුතුය යන්න මෙයින් දැක්වේ.

‘‘ปจฺจตฺตสภาโว’’ติ ปจฺเจกสภาโว. ‘‘การิยสงฺขาตํ’’ติ กาตพฺพํ อภินิปฺผาเทตพฺพนฺติ การิยํ. อาสนฺนปฺผลํ. เตนาห ‘‘อคฺคิสฺสธูโมวิยา’’ติ. อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํ นาม อคฺคิการโก วิย. ปชฺชติ คจฺฉติ ปวตฺตติ ผลํ เอเตนาติ ปทํ. ติฏฺฐติ ผลํ เอตฺถาติ ฐานํ. อุภยํปิ การณ ปริยาโย เอว. เตน อติสฺสยตฺโถปิ สิชฺฌตีติ อาห ‘‘อาสนฺนการณํ’’ติ. ‘‘สทฺธึ สญฺญา จิตฺต วิปลฺลาเสหี’’ติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตหีติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตา ปน สญฺญา จิตฺต วิปลฺลาสา วิกฺขมฺภิตุํ สกฺโกตีติ น วตฺตพฺพา. ‘‘สาสน ธมฺเม’’ติ อนตฺตลกฺขณ สุตฺตนฺตาทิเก สุญฺญต ธมฺมปฺปฏิสํยุตฺเต เทสนาธมฺเม. ‘‘ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส วิกฺขมฺภิโต’’ติ ตาทิสํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เทสเก สตฺถริ จ เทสิเต ธมฺเม จ สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา สจฺจเมว ภควา อาห, อหํ ปน เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา,ติ คณฺหามิ, มิจฺฉาวตายํ มมคาโหติ เอวํ วิกฺขมฺภิโต โหติ. ตโต ปฏฺฐาย เอโส เม อตฺตาติ วทนฺโตปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺเตน น วทติ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน เอว วทตีติ อธิปฺปาโย. อิทมฺปน ทฬฺหคฺคาห วิกฺขมฺภนมตฺตํ เอว[Pg.295]. น อตฺตทสฺสน วิกฺขมฺภนํ. ตํ ปน ธมฺมววตฺถานญฺญาเณ สิทฺเธ เอว สิชฺฌตีติปิ วทนฺติ. จตุนฺนํ อาหารานํ วเสน จตุธา นามรูปํ ปริคฺคเหตพฺพเมว. กสฺมา, จตฺตาโร อาหาเร ปริคฺคเหตฺวา เตสฺเวว ลกฺขณตฺตยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส อนฺเต โลกุตฺตรญฺญาณทสฺสนปฺปฏิลาภกิจฺจสฺส สิทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปญฺจธาติอาทีสุ เอสนโย. อาทิกมฺมิกานํ อวิสโย, วิสุํ วิสุํ ลกฺขณ รสาทีหิ ปริคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ปริคฺคหเณ สกฺโกนฺตสฺสปิ วิปสฺสนา กมฺเม วิสุํ วิสุํ ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ. ตถาหิ วกฺขติ ‘‘กลาปวเสน สํขิปิตฺวา’’ติ. ‘‘อญฺญสฺส กสฺสจี’’ติ อตฺตชีวาทิกสฺส. โส กโรติ กุสลากุสลํ กมฺมํ. โส ปฏิสํเวเทติ ภวนฺตรํ ปตฺวา ตพฺพิปากํ. สํสรติ ภวโต ภวํ. สนฺธาวติ กมฺมเวเคน ขิตฺโต. สุทฺเธ นาเม เอว วา รูเป เอว วา อีหาพฺยาปารานํ อภาวทสฺสนโตติ โยชนา. ปุคฺคลสตฺตานํ กฺริยาโยติ สญฺญิตาติ วิคฺคโห. ‘‘อตฺตาติ ปวตฺตา ทิฏฺฐี’’ติ การก ทิฏฺฐิ. ‘‘ตทตฺถา ภินิเวสวเสนา’’ติ สตฺโต, ปุคฺคโล, ติอาทิ โวหารสฺส สพฺภาวโต ตสฺส อตฺถภูโต สตฺตปุคฺคลาทิโกปิ สภาวโต อตฺถิเยว. โน นตฺถีติ เอวํ ทฬฺหํ หทเย สนฺนิธานกรณ วเสน. ‘‘อติธาวนญฺจา’’ติ โวหาร ปญฺญตฺติมตฺเต อฏฺฐตฺวา ตํ อติกฺกมิตฺวา ปญฺจกฺขนฺเธ สตฺตาทิภาเวน คหณญฺจาติ อธิปฺปาโย.

“පච්චත්තසභාවෝ” යනු වෙන් වෙන් වූ ස්වභාවයයි. “කාර්යසංඛ්‍යාතං” යනු කළ යුත්තා වූ, නිපදවිය යුත්තා වූ දෙය කාර්යය නම් වේ. එය ආසන්න ඵලයයි. එහෙයින් “ගින්නෙහි දුම මෙන්” යැයි වදාළහ. ආසන්න හේතුව පදට්ඨාන (පදස්ථානය) නම් වේ, එය හරියට ගිනි දල්වන්නා මෙනි. යමකින් ඵලය උපදී ද, පවතී ද, සිද්ධ වේ ද එය 'පදය' යි. යමක ඵලය පිහිටයි ද එය 'ස්ථානය' යි. මේ දෙකම හේතුව යන අර්ථයට පර්යාය වචන වේ. එබැවින් විශේෂ අර්ථයක් ද සිද්ධ වන බැවින් “ආසන්න හේතුව” යැයි වදාළහ. “සංඥා චිත්ත විපල්ලාසයන් සමඟ” යනු දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සමඟ යන්න අදහසයි. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත වූ සංඥා හා චිත්ත විපල්ලාසයන් (මෙහිදී) යටපත් කළ හැකියැයි නොකිය යුතුය. “ශාසන ධර්මයෙහි” යනු අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය ආදී වූ ශුන්‍යතා ධර්මයට සම්බන්ධ දේශනා ධර්මයෙහි යන්නයි. “දෘෂ්ටි විපල්ලාසය යටපත් කරන ලදී” යනු එවැනි ධර්ම දේශනාවක් අසා, දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද දේශිත ධර්මය කෙරෙහි ද ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍යයක්ම වදාළ සේක, මම වනාහි මෙය මගේය, මම වෙමි, මගේ ආත්මය යැයි ගනිමි, මාගේ මේ ගැනීම වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම වැරදි සහගතය” යනුවෙන් මෙසේ දෘෂ්ටි විපල්ලාසය යටපත් වේ. එතැන් පටන් “මෙය මගේ ආත්මය” යැයි පැවසුව ද දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් නොපවසයි. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත සිතින්ම පවසයි යනු අදහසයි. මෙය වනාහි දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීම යටපත් කිරීමක් පමණි. ආත්ම දෘෂ්ටිය යටපත් කිරීමක් නොවේ. එය ධර්මවවත්ථාන ඥානය සිද්ධ වූ කල්හිම සිද්ධ වේ යැයි ද පවසති. සතර ආකාර ආහාරයන්ගේ වශයෙන් සතර ආකාරයකින් නාමරූප පිරිසිඳ දැකිය යුතුය. මන්ද යත්, සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දැක ඒවායෙහිම ත්‍රිලක්ෂණය මෙනෙහි කරන්නාට අවසානයේ ලෝකෝත්තර ඥානදර්ශනය ලැබීමේ කටයුත්ත සිද්ධ වන බැවිනි. පස් ආකාරය යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයමය. (මෙය) ආදිකම්මිකයන්ට විෂය නොවේ, ලක්ෂණ, රස ආදියෙන් වෙන් වෙන්ව පිරිසිඳ ගැනීමට නොහැකි බැවිනි. පිරිසිඳ ගැනීමට හැකියා ඇති අයට වුවද විදර්ශනා කර්මයෙහි වෙන් වෙන්ව දැකීමට නොහැකි බැවිනි. එහෙයින් “කලාප වශයෙන් සංක්ෂිප්ත කොට” යැයි පසුව පවසනු ඇත. “වෙනත් කිසිවකුගේ” යනු ආත්මයක හෝ ජීවයෙකුගේ යන්නයි. ඔහු කුසල් අකුසල් කර්ම කරයි. ඔහු වෙනත් භවයකට පැමිණ එහි විපාක විඳියි. ඔහු භවයෙන් භවයට සංසාරයේ සැරිසරයි. කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලද්දේ දුවයි. ශුද්ධ වූ නාමයෙහි හෝ රූපයෙහි ම හෝ ක්‍රියාකාරීත්වයක අභාවය දැකීමෙන් යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. පුද්ගල සත්ත්වයන්ගේ ක්‍රියාවය යනුවෙන් හඳුනා ගන්නා ලද්දේ (සංඥිත) යනු විග්‍රහයයි. “ආත්මය යැයි පවතින දෘෂ්ටිය” යනු කර්තෘ දෘෂ්ටියයි. “එහි අර්ථයෙහි දැඩිව බැසගැනීමේ වශයෙන්” යනු සත්ත්වයා, පුද්ගලයා ආදී ව්‍යවහාරයන් පවතින බැවින්, එම ව්‍යවහාරයට අර්ථ වූ සත්ත්ව පුද්ගලයා ද ස්වභාවයෙන්ම ඇත්තේය, නැත්තේ නොවේ යනුවෙන් මෙසේ හදවතෙහි ස්ථිරව තැන්පත් කරගැනීමේ වශයෙනි. “අතිධාවනය ද” යනු ව්‍යවහාර ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයෙහි නොසිට, එය ඉක්මවා ගොස් පංචස්කන්ධය සත්ත්වයා ආදී වශයෙන් ගැනීමය යනු අදහසයි.

‘‘กมฺมจิตฺโตตุกาหารวเสนา’’ติ เอตฺถ กกาโร สนฺธิ วเสน อาคโม. กมฺมวเสน จิตฺตวเสน อุตุวเสน อาหารวเสนาติ อตฺโถ. อนุรูปานํ ปจฺจยานํ สามคฺคีติ วิคฺคโห. ‘‘อญฺญถา ปวตฺติยา’’ติ อญฺเญน ปกาเรน ปวตฺตนสฺส. ‘‘เหตุสมฺภารปจฺจเยหี’’ติ เหตุปจฺจย สมฺภารปจฺจเยหิ. ชนก ปจฺจยา เหตุปจฺจยา นาม. ปริวารปจฺจยา สมฺภารปจฺจยา นาม. ‘‘กมฺมปฺปวตฺติยา’’ติ กมฺมปฺปวตฺติโต. ‘‘วิปากปฺปวตฺติยา’’ติ วิปากปฺปวตฺติโต. เอกสฺส สตฺตสฺส อนมตคฺเค สํสาเร สํสรนฺตสฺส รูปกาโยปิ อตฺถิ นามกาโยปิ อตฺถิ. ตโต อญฺโญ โกจิสภาโว [Pg.296] นาม นตฺถิ. ทฺเว จ กายา ปญฺจโวกาเร สํสรนฺตสฺส เอกโต ปวตฺตนฺติ. อสญฺญสตฺเต สํสรนฺตสฺส รูปกาโย เอว ปวตฺตติ. โส เอว ตตฺถ เอโกสตฺโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อรูเป สํสรนฺตสฺส นาม กาโย เอว ปวตฺตติ. โส เอว ตตฺถ เอโก สตฺโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ‘‘สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติ จ ปญฺญตฺติมตฺตํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. เตสุ จ กาเยสุ รูปกาเย จุติ ปฏิสนฺธีนํ อญฺญมญฺญํ อนนฺตร ปจฺจยตา นาม นตฺถิ. เอกเมกสฺมึ ภเว เอกเมโก หุตฺวา จุติกาเล ภิชฺชติ. รูปสนฺตติ ฉิชฺชติ. ปฏิสนฺธิรูเปน สห ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนตา ปพนฺโธ นปฺปวตฺตติ. นาม กาเย ปน จุติ ปฏิสนฺธีนํ อญฺญมญฺญํ อนนฺตรปจฺจยตา อตฺถิ. จุติกาเลปิ นามสนฺตติ น ฉิชฺชติ. ปฏิสนฺธิ นาเมน สห ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนตา ปพนฺโธ ปวตฺตติเยว. ตตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาท กุสโล ภิกฺขุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺญาเณ ฐตฺวา เอกสฺมึภเว เอกสฺส สตฺตสฺส ปวตฺตึ ปสฺสนฺโต สตฺตํ นาม น ปสฺสติ. ปุคฺคลํ นาม น ปสฺสติ. อหนฺติปิ น ปสฺสติ. ปโรติปิ น ปสฺสติ. อหํ อตีเตสุ ภเวสุ อโหสินฺติปิ น ปสฺสติ. อิมสฺมึภเว อสฺมีติปิ น ปสฺสติ. อนาคเตสุ ภวิสฺสามีติปิ น ปสฺสติ. อถ โข อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขารา ปวตฺตนฺติ. สงฺขาร ปจฺจยา ภวนฺตเร วิญฺญาณํ ปวตฺตตีติอาทินา นเยน นามรูป ธมฺมานํ เหตุผล ปรมฺปราวเสน อวิจฺเฉทปฺปวตฺติเมว ปสฺสติ. เอกสฺมึภเว ปวตฺตึ ปสฺสนฺเต สติ, อนมตคฺเคสํสาเร อนนฺเตสุ ภเวสุ ตสฺส สตฺตสฺส ปวตฺติ ทิฏฺฐา เอว โหติ ตตฺถปิ เอวเมว, ตตฺถปิ เอวเมวาติ. ตทา ตสฺส โสฬสวิธา กงฺขา ปหียตีติ อิมมตฺถํ ‘‘ทสฺเสนฺโต อนมตคฺเค สํสาเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กตมา โสฬสวิธา กงฺขาติ. อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานํ. น นุ โข อโหสึ. กึ นุ โข อโหสึ. กถํ นุ โข อโหสึ. กึ หุตฺวา กึ อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานนฺติ เอวํ ปุพฺพนฺเต ปญฺจวิธา กงฺขาวุตฺตา. ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธานํ. น นุ โข ภวิสฺสามิ. กึ นุ โข ภวิสฺสามิ. กถํ นุ โข ภวิสฺสามิ. กึ หุตฺวา กึ ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธานนฺติ เอวํ อปรนฺเต ปญฺจวิธา กงฺขา วุตฺตา[Pg.297]. อหํ นุ โข สฺมิ. โน นุ โข สฺมิ. กินฺนุ โข สฺมิ. กถํ นุ โข สฺมิ. อหํ นุ โข สตฺโต กุโต อาคโต. โส กุหึ คามี ภวิสฺสามีติ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺเน ฉพฺพิธา กงฺขา วุตฺตา. อิมา โสฬสวิธา กงฺขาติ. ตตฺถ อโหสึ นุ โข, น นุ โข อโหสินฺติ อิมินา ปททฺวเยน อตีตกาเล อตฺตโน อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขติ. สเจ อตฺถิ, กึ นุ โข อโหสินฺติ กงฺขติ. เกนจิ เหตุนา ปจฺจเยน วา อโหสึ. เกนจิ อิทฺธิมนฺเตน วา นิมฺมิโต อโหสึ. อเหตุ อปจฺจยา วา อนิมฺมิโต วา สยํชาโต อโหสินฺติ อตฺโถ. ยทิ เตสุปกาเรสุ อญฺญตเรน อโหสึ. กถํ นุ โข อโหสึ. อปาทโกวา อโหสึ. ทฺวิปาทโก วา. จตุปฺปาทโกวา. พหุปฺปาทโกวา. รูปีวา. อรูปีวา. สญฺญีวา. อสญฺญีวา อิจฺจาทิ. อถ เตสุ อปาทกาทีสุ อญฺญตโร อหํ อโหสึ. กึ หุตฺวา กึ อโหสึ. ปถมภเว กึ หุตฺวา ทุตีย ภวาทีสุ กึ อโหสินฺติ อิทํ ภวปรมฺปราวเสน วุตฺตํ. เอสนโย อปรนฺเตปิ. ปจฺจุปฺปนฺเน ‘‘อหํ นุ โข สฺมิ, โน นุ โข สฺมี’’ติ ยถา ขุทฺทกวตฺถุ วิภงฺเค อฏฺฐสตตณฺหาวิจริเตสุ. สตสฺมีติ โหติ. สีตสฺมีติ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘สตสฺมี’’ติ อหํ สสฺสโต วา ภวามิ. ‘‘สีตสฺมี’’ติ อหํ อุจฺฉินฺโนวา ภวามีติ อตฺโถ. ยถา จ. อตฺถีติ โข เอโก อนฺโต. นตฺถีติ โข ทุตีโย อนฺโตติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อตฺถี’’ติ อตฺตานาม ภวาภเวสุ นิจฺจกาลํ อตฺถิ. ‘‘นตฺถี’’ติ ตถา นตฺถิ, อุจฺฉิชฺชติ. น โหติ ปรมฺมรณาติ อตฺโถ. ตถา อิธาปิ อหํ นุ โข สฺมิ. โน นุ โข สฺมีติ กงฺขติ. ตตฺถ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติ อยํ อหํ นาม ภวาภเวสุ นิจฺจกาลํ อสฺมิ นุ โข, มม อตฺตานาม สสฺสโต หุตฺวา สพฺพกาลํ อตฺถิ นุ โขติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โน นุ โข สฺมี’’ติ ตถา โน อสฺมิ นุ โข. มม อตฺตา ตถา นตฺถิ นุ โขติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ภวาภเวสู’’ติ ปวตฺเตปิ ปจฺจุปฺปนฺเน วตฺตมานํ อตฺตานํ คเหตฺวา ปวตฺตา ปจฺจุปฺปนฺเน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กึ นุ โข สฺมี’’ติ อหํ นาม สนฺโต ชาโต กึ นุ โข อสฺมิ. เกนจิ เหตุนา ปจฺจเยน วา อสฺมิ นุ โข. เกนจิ อิทฺธิมนฺเตน วา นิมฺมิโต ภวามิ นุ โข. อุทาหุ อเหตุ อปจฺจยา วา [Pg.298] เกนจิ อนิมฺมิโต วา สยํ นุ โข ภวามิ นุ โขติ อตฺโถ. ‘‘กถํ นุ โข สฺมี’’ติ เอตฺถ ปน อปทาทีหิ อโยเชตฺวา อหํ นุ โข กึ โคตฺโต ภวามิ. โคตมโคตฺโต วา วาเสฏฺฐ โคตฺโต วา ติอาทินา โยเชตพฺพํ. อาทิ กปฺปกาเล ตานิ โคตฺตานิ เอตรหิ สมฺเภทํ คจฺฉนฺติ. ตสฺมา เตสุ กงฺขนฺโต กงฺขติเยว. ‘‘อหํ กุโต อาคโต’’ติ อหํ อตีเต กุโตภวโต อาคโต อสฺมิ. ‘‘โสกุหึคามี ภวิสฺสามี’’ติ โส อหํ อายตึ ภเว กุหึ คามิโก ภวิสฺสามีติ กงฺขติ. ‘‘กงฺขาย อติกฺกโม’’ติ โส ภิกฺขุ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท อวิชฺชาทิกํ อตีตเหตุ ปญฺจกํ ปสฺสนฺโต ตสฺมึภเว สพฺพํปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติเยว. เอวํ ปสฺสนฺโต น ตตฺถ อหํ นาม โกจิ อตฺถิ, ยํ ปฏิจฺจ อตีต วิสยา ปญฺจวิธา กงฺขา อุปฺปชฺชติ. ธมฺม มตฺตเมว ตตฺถ อตฺถีติ เอวํ อตีเต กงฺขา วตฺถุสฺส อภาวทสฺสเนน ปญฺจวิธาย กงฺขาย อติกฺกโม โหติ. นนุ ตถา ปสฺสนฺตสฺสปิ กถํ นุ โข สฺมิ, กึ หุตฺวา กึ อโหสึ นุ โขติ อยํ กงฺขา อตฺถิเยว. ตถา ปสฺสนฺโตปิ หิ วินา ปุพฺเพนิวาสญฺญาเณน อตีเต ภเว อหํ ทฺวิปาทโก อโหสินฺติวา จตุปฺปาทโก อโหสินฺติ วา ตโต จุโต อสุกภเว อุปฺปนฺโนติ วา น ชานาติ น ปสฺสตีติ. วุจฺจเต. สา ปน กงฺขา ธมฺม มตฺตปฺปวตฺติ ทสฺสนโต ปฏฺฐาย อนฺตรายิก กงฺขา น โหติ. วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปิกา เอว. สา หิ อริยานํปิ ลพฺภติ เยวาติ. ตถา อนาคเต ผลปญฺจกํ ปสฺสนฺโต อปรนฺเต ปญฺจวิธํ กงฺขํ อติกฺกมติ. ปจฺจุปฺปนฺเน ผลปญฺจกญฺจ เหตุปญฺจกญฺจ ปสฺสนฺโต ปจฺจุปฺปนฺเน กงฺขา ฉกฺกํ อติกฺกมติ. เสสํ สพฺพํ ปุพฺพนฺเต วุตฺตนยเมวาติ. อฏฺฐวิธาย กงฺขาย อติกฺกมเน ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฺปฏิโลมํ ปสฺสนฺโต เทสนา ธมฺเม จ โลกุตฺตร ธมฺเมสุ จ กงฺขํ อติกฺกมติ. ธมฺเม กงฺขาติกฺกมเนน สเหว เทเสนฺเต สตฺถริ จ, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺเน สงฺเฆ จ, ตีสุ สิกฺขาสุ จ, ยถาวุตฺเต ปุพฺพนฺเต จ, อปรนฺเต จ, ปุพฺพนฺตา ปรนฺเตสุ จ, ปฏิจฺจสมุปฺปาเทน สห ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ จ สพฺพํ กงฺขํ อติกฺกมติเยว. เตนาห ‘‘สภาว [Pg.299] ธมฺมปฺปวตฺติยา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘สภาวธมฺมปฺปวตฺติยา จา’’ติ ปจฺจยปรมฺปราวเสน สภาวธมฺมานํ ปรมฺปรปฺปวตฺติยา จ. ธมฺมสุ ธมฺมตา นาม เทสนา ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตาทิภาเวน สุนฺทร ธมฺมตา. อนวชฺชธมฺมตา. พุทฺธสุพุทฺธตา นาม ตํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส พุทฺธสฺส สพฺพญฺญุพุทฺธตา.

‘කම්මචිත්තොතුකාහාරවසෙනා’ යන්නෙහි ‘ක’ යන්න සන්ධි වශයෙන් පැමිණි ආගම වර්ණයකි. කර්ම වශයෙන්, චිත්ත වශයෙන්, උතු (ඍතු) වශයෙන් සහ ආහාර වශයෙන් යනු එහි අර්ථයයි. අනුරූප ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමගිය යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘අඤ්ඤථා පවත්තියා’ යනු වෙනත් ආකාරයකින් පැවතීමයි. ‘හේතුසම්භාරප්පච්චයේහි’ යනු හේතු ප්‍රත්‍ය සහ සම්භාර ප්‍රත්‍ය මඟිනි. ජනක ප්‍රත්‍යයන්ට ‘හේතු ප්‍රත්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. පරිවාර ප්‍රත්‍යයන්ට ‘සම්භාර ප්‍රත්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කම්මප්පවත්තියා’ යනු කර්මයේ පැවැත්මෙනි. ‘විපාකප්පවත්තියා’ යනු විපාකයේ පැවැත්මෙනි. අනමතග්ග වූ සංසාරයෙහි සැරිසරන එක් සත්ත්වයෙකුට රූප කායක් ද ඇත්තේය, නාම කායක් ද ඇත්තේය. එයින් පරිබාහිර වූ වෙනත් ස්වභාවයක් නම් නැත. පංචවෝකාර භවයන්හි සැරිසරන්නෙකුට මේ කායයන් දෙකම එක්ව පවතී. අසඤ්ඤසත්ත භවයෙහි සැරිසරන්නෙකුට රූප කාය පමණක් පවතී. එහි ඒ රූප කායම ‘එක් සත්ත්වයෙකි’ යන සංඛ්‍යාවට (ගණනයට) වැටේ. අරූප භවයන්හි සැරිසරන්නෙකුට නාම කාය පමණක් පවතී. එහි ඒ නාම කායම ‘එක් සත්ත්වයෙකි’ යන සංඛ්‍යාවට වැටේ. ‘සංඛ්‍යාවට වැටේ’ යනු ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පමණක් වන බව අදහසයි. එම කායයන් අතුරින් රූප කායෙහි චුති සිත හා ප්‍රතිසන්ධි සිත අතර එකිනෙකට අනන්තර ප්‍රත්‍යභාවයක් (අඛණ්ඩ පැවැත්මක්) නැත. එක එක භවයන්හිදී රූපය හටගෙන චුති කාලයේදී බිඳී යයි; රූප සන්තතිය සිඳී යයි. ප්‍රතිසන්ධි රූපය සමඟ ප්‍රත්‍ය-ප්‍රත්‍යෝත්පන්න සම්බන්ධතාවක් පවතින්නේ නැත. නාම කායෙහි නම් චුති සිත හා ප්‍රතිසන්ධි සිත අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අනන්තර ප්‍රත්‍යභාවය පවතී. චුති කාලයේදී පවා නාම සන්තතිය සිඳී නොයයි. ප්‍රතිසන්ධි නාමය සමඟ ප්‍රත්‍ය-ප්‍රත්‍යෝත්පන්න සම්බන්ධතාව අඛණ්ඩවම පවතී. එහිදී පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ දක්ෂ වූ භික්ෂුව, පටිච්චසමුප්පාද ඥානයෙහි පිහිටා එක් භවයක එක් සත්ත්වයෙකුගේ පැවැත්ම දකින කල්හි සත්ත්වයෙකු කියා කෙනෙකු නොදකියි. පුද්ගලයෙකු කියා කෙනෙකු නොදකියි. ‘මම’ කියා හෝ ‘අන්‍යයෙක්’ කියා හෝ නොදකියි. ‘මම අතීත භවයන්හි සිටියෙමි’ කියා හෝ නොදකියි. ‘මේ භවයෙහි මම වෙමි’ කියා හෝ නොදකියි. ‘අනාගත භවයන්හි මම වන්නෙමි’ කියා හෝ නොදකියි. එසේ නොව, අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ පවතිති, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් මතු භවයෙහි විඤ්ඤාණය පවතී යනාදී නයින් නාම-රූප ධර්මයන්ගේ හේතුඵල පරම්පරා වශයෙන් අවිච්ඡින්න (නොසිඳුණු) පැවැත්මම දකියි. එක් භවයක පැවැත්ම දකින කල්හි, අනමතග්ග සංසාරයේ අනන්ත වූ භවයන්හි එම සත්ත්වයාගේ පැවැත්ම ද දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. ‘එහිදී ද මෙසේමය, එහිදී ද මෙසේමය’ යනුවෙනි. එවිට ඔහුගේ සොළොස් වැදෑරුම් වූ සැකය ප්‍රහීණ වෙයි. එය දැක්වීමට ‘අනමතග්ගේ සංසාරේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සොළොස් වැදෑරුම් සැකය යනු කවරේද? 1. ‘මම අතීත කාලයෙහි සිටියෙම් ද?’ 2. ‘මම අතීත කාලයෙහි නොසිටියෙම් ද?’ 3. ‘මම අතීත කාලයෙහි කවරෙක් වී සිටියෙම් ද?’ 4. ‘මම අතීත කාලයෙහි කෙසේ සිටියෙම් ද?’ 5. ‘මම අතීත කාලයෙහි කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වුණෙම් ද?’ යනුවෙන් පූර්වාන්තය (අතීතය) පිළිබඳ පස් වැදෑරුම් සැකය වදාරන ලදී. 6. ‘මම අනාගත කාලයෙහි වන්නෙම් ද?’ 7. ‘මම අනාගත කාලයෙහි නොවන්නෙම් ද?’ 8. ‘මම අනාගත කාලයෙහි කවරෙක් වන්නෙම් ද?’ 9. ‘මම අනාගත කාලයෙහි කෙසේ වන්නෙම් ද?’ 10. ‘මම අනාගත කාලයෙහි කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වන්නෙම් ද?’ යනුවෙන් අපරාන්තය (අනාගතය) පිළිබඳ පස් වැදෑරුම් සැකය වදාරන ලදී. 11. ‘මම වෙම් ද?’ 12. ‘මම නොවෙම් ද?’ 13. ‘මම කවරෙක් වෙම් ද?’ 14. ‘මම කෙසේ වෙම් ද?’ 15. ‘මේ සත්ත්වයා කොහේ සිට පැමිණියේ ද?’ 16. ‘ඔහු කොහේ යන්නෙක් වන්නේ ද?’ යනුවෙන් පච්චුප්පන්නය (වර්තමානය) පිළිබඳ සය වැදෑරුම් සැකය වදාරන ලදී. මේවා සොළොස් වැදෑරුම් සැකයෝ වෙති. එහි ‘මම සිටියෙම් ද’, ‘මම නොසිටියෙම් ද’ යන පද දෙකෙන් අතීත කාලයෙහි තමාගේ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම ගැන සැක කරයි. ඉදින් සිටියේ නම්, ‘කවරෙක් වී සිටියෙම් ද’ කියා සැක කරයි. යම් හේතුවකින් හෝ ප්‍රත්‍යයකින් සිටියෙම් ද? යම් ඉර්ධිමතෙකු විසින් මවන ලද්දෙක් වීමි ද? හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව හෝ නිර්මාණය නොකරන ලද්දෙක්ව ඉබේම හටගත්තෙක් වීමි ද? යනු එහි අර්ථයයි. ඉදින් එම ආකාරවලින් යම් ආකාරයකින් සිටියේ නම්, ‘කෙසේ සිටියෙම් ද?’ පය නැත්තෙකු ලෙස ද? දෙපයකින් යුත්තෙකු ලෙස ද? සිවුපාවෙකු ලෙස ද? බොහෝ පා ඇත්තෙකු ලෙස ද? රූපවත් කෙනෙකු ලෙස ද? අරූපී කෙනෙකු ලෙස ද? සඤ්ඤී කෙනෙකු ලෙස ද? අසඤ්ඤී කෙනෙකු ලෙස ද? යනාදී වශයෙනි. ‘කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වුණෙම් ද?’ යනු පළමු භවයෙහි කවරෙක් වී සිට දෙවන භවයෙහි කවරෙක් වුණෙම් ද යන්න භව පරම්පරා වශයෙන් පවසා ඇත. මේ ක්‍රමයම අනාගතයෙහි ද දත යුතුය. වර්තමානය පිළිබඳ ‘මම වෙම් ද, මම නොවෙම් ද’ යන්න ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි තෘෂ්ණා විචරිත එකසිය අටෙහි සඳහන් වන ‘මම වෙමි’ (සතස්මී), ‘මම සිසිල් වෙමි’ (සීතස්මී) යනාදී අර්ථයෙනි. එහි ‘සතස්මී’ යනු මම ශාශ්වත (සදාකාලික) වන්නෙමි යනුයි. ‘සීතස්මී’ යනු මම උච්ඡේද (විනාශ) වන්නෙමි යනු අර්ථයයි. තවද ‘ඇත යන එක් අන්තයකි, නැත යන දෙවන අන්තයකි’ යැයි වදාරන ලදී. එහි ‘ඇත’ යනු ආත්මය භවයෙන් භවයට නිති කාලයෙහි පවතී යන්නයි. ‘නැත’ යනු එසේ නොපවතී, විනාශ වෙයි, මරණින් මතු නොවේ යන්න අර්ථයයි. එසේම මෙහි ද ‘මම වෙම් ද, මම නොවෙම් ද’ කියා සැක කරයි. එහි ‘මම වෙම් ද’ යනු ‘මේ මම නම් වූ තැනැත්තා භවයෙන් භවයට නිති කාලයෙහි පවතිම් ද, මාගේ ආත්මය ශාශ්වත වී හැම කල්හි පවතී ද’ යන්නයි. ‘මම නොවෙම් ද’ යනු එසේ මාගේ ආත්මය නැත යන්න අර්ථයයි. මෙහි ‘භවාභවයන්හි’ යනු වර්තමානයෙහි පවතින ආත්මය ගෙන පවතින බැවින් එය වර්තමානයට අයත් සේ දත යුතුය. ‘මම කවරෙක් වෙම් ද’ යනු මම කවර හේතුවකින් හෝ ප්‍රත්‍යයකින් හටගත්තෙක් ද? යම් ඉර්ධිමතෙකු විසින් මවන ලද්දෙක් ද? එසේත් නැතිනම් හේතු රහිතව, කිසිවෙකු විසින් නොමවන ලදුව තෙමේම හටගත්තෙක් ද? යන්න අර්ථයයි. ‘කෙසේ වෙම් ද’ යන්නෙහිදී පා නැත්තෙකු ආදී වශයෙන් නොයොදා, ‘මම කවර ගෝත්‍රයක ඇත්තෙක් ද, ගෝතම ගෝත්‍රයෙහි ද, වාසෙට්ඨ ගෝත්‍රයෙහි ද’ ආදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. කල්පය ආරම්භයේදී එම ගෝත්‍ර මිශ්‍ර වී පවතින බැවින් ඒ ගැන සැක කරන්නා සැක කරයි. ‘මම කොහේ සිට ආවෙම් ද’ යනු අතීතයේ කවර භවයක සිට ආවෙම් ද යන්නයි. ‘ඔහු කොහේ යන්නෙක් වන්නේ ද’ යනු ඒ මම මතු භවයෙහි කොහේ යන්නෙක් වන්නෙම් ද යන්නයි. ‘සැකයෙන් එතෙර වීම’ යනු ඒ භික්ෂුව පටිච්චසමුප්පාදයෙහි අවිද්‍යාව ආදී අතීත හේතු පහ දකින කල්හි එම භවයෙහි සියලු පටිච්චසමුප්පාදයම දකියි. එසේ දකින කල්හි එහි ‘මම’ කියා කිසිවෙක් නැති බවත්, අතීතය විෂය කොට ඇති පස් වැදෑරුම් සැකය හටගන්නේ යමක් නිසා ද, ඒ ධර්ම මාත්‍රයක් පමණක් එහි ඇති බවත් දකියි. මෙසේ අතීතය පිළිබඳ සැකයට කරුණු නොමැති බව දැකීමෙන් පස් වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වීම සිදු වේ. එසේ දකින්නෙකුට වුව ද ‘මම කෙසේ වෙම් ද, කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වුණෙම් ද’ යන සැකය පවතින්නේ නොවේ ද? මක්නිසාද යත්, එසේ දකින්නා වුව ද පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් තොරව අතීත භවයෙහි තමා දෙපාවෙකු හෝ සිවුපාවෙකු වූ බවක් හෝ එම භවයෙන් චුතව අසවල් භවයෙහි උපන් බවක් නොදන්නා බැවිනි. එහෙත් මෙසේ කියනු ලැබේ: ධර්ම මාත්‍රයක පැවැත්ම දැකීමෙන් පසු ඇතිවන එම සැකය මාර්ගයට බාධා පමුණුවන සැකයක් නොවේ. එය විචිකිච්ඡාව වැනි ස්වභාවයක් පමණි. එය ආර්යයන්ට පවා ඇති විය හැකිය. එසේම අනාගතයෙහි ඵල පහ දකින කල්හි අපරාන්තය (අනාගතය) පිළිබඳ පස් වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වෙයි. වර්තමානයෙහි ඵල පහ හා හේතු පහ දකින කල්හි වර්තමානය පිළිබඳ සය වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වෙයි. ඉතිරි සියල්ල පූර්වාන්තයෙහි (අතීතයෙහි) කී නයින්ම දත යුතුය. අට වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වීමේදී පටිච්චසමුප්පාදය අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම වශයෙන් දකින භික්ෂුව දේශනා ධර්මයෙහි ද, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි ද සැකයෙන් එතෙර වෙයි. ධර්මයෙහි සැකයෙන් එතෙර වීම සමඟම එය දේශනා කළ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපන් සංඝයා වහන්සේ කෙරෙහි ද, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි ද, ඉහත කී අතීතය, අනාගතය හා අතීත-අනාගත දෙකෙහි ද, පටිච්චසමුප්පාදය සමඟ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන්හි ද සියලු සැකයන්ගෙන් අනිවාර්යයෙන්ම එතෙර වෙයි. එබැවින් ‘සභාවධම්මප්පවත්තියා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සභාවධම්මප්පවත්තියා ච’ යනු ප්‍රත්‍ය පරම්පරා වශයෙන් සවභාව ධර්මයන්ගේ පරම්පරාගත පැවැත්මෙනි. ‘ධම්මේසු ධම්මතා’ යනු දේශනා ධර්මයාගේ ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කළ) බව ආදියෙන් ඇති සුන්දර ධර්ම ස්වභාවයයි, නිවැරදි බවයි. ‘බුද්ධසුබුද්ධතා’ යනු එම ධර්මය දේශනා කළ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයයි.

ปริยุฏฺฐิตานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ วิกฺขมฺภนํ นาม เหฏฺฐา ธมฺมววตฺถาน วเสน ปจฺจยปริคฺคหวเสน จ สิชฺฌติ. วิปสฺสนา กมฺมํ ปน อนุสยภูตานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ สลฺลิขนตฺถาย กรียตีติ วุตฺตํ ‘‘อนุสย สมูหนนตฺถญฺจา’’ติอาทิ. ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติ ตสฺมึ ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปน. วิภตฺเตสูติ ปาฐเสโส. ‘‘ยสฺสา’’ติ โยคี ปุคฺคลสฺส. ‘‘ยํ ทูเร สนฺติเกวา’’ติ ยํ ทูเร ปวตฺตํ รูปํ วา, สนฺติเก ปวตฺตํ รูปํวาติ ปาฐเสโส. ‘‘ตทตฺถสฺส ปนา’’ติ สมฺมสิตธมฺมุทฺธารตฺถสฺส. ‘‘ญาเณน ทฬฺหํ คเหตฺวา’’ติ ธมฺมววตฺถานญฺญาเณน สุฏฺฐุวิภูตํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ยํ ยํ ทฬฺหํ คเหตพฺพํ. ตํ ตํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ปุน ทฬฺหํ คหิตสฺส รูปสฺส อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา จ กฺริยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘นสฺสนฺตี’’ติ ภิชฺชนฺติ. อนิจฺจตํ คจฺฉนฺติ. ‘‘วิตฺถมฺภน กฺริยา’’ติ เอตฺถ วิวิเธน ถมฺภนํ วิตฺถมฺภนํ. นานาทิสาภิมุขวเสน ถมฺภนํ วหนนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิมาสญฺจา’’ติ จตุนฺนํ มหาภูตานญฺจ. วิสุํ วิสุนฺติ วุตฺตตฺตา ตาสํ อญฺญมญฺญญฺจ สหชาเตสุ คหณํ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘อาปาทีนํ’’ติ. อาปาทีนํ เสสมหาภูตานญฺจาติ อตฺโถ. สนฺตติยา สรีรานิ สนฺตติ สรีรานิ. ‘‘ตถา ตถา กปฺเปตฺวา’’ติ รูปธมฺมานํ สนฺตติ ปริวตฺติ นาม อภิกฺกมนฺตสฺส เอวํ ภเวยฺย, ปฏิกฺกมนฺตสฺส เอวํ ภเวยฺย, ตถา สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺสาติอาทินา ปริกปฺเปตฺวา. ‘‘เสสขนฺเธสุปิ ตํ ตํ สนฺตติ นานตฺตํ’’ติ เวทนากฺขนฺเธ ตาว กาเย กายิกสุขสนฺตติ ทุกฺขสนฺตตีนํ นานตฺตํ. จิตฺเต โสมนสฺส โทมนสฺส สนฺตตีนํ. อุเปกฺขา สนฺตติ ปน อวิภูตา โหติ. กปฺเปตฺวา คเหตพฺพา. ยทา จิตฺเต โสมนสฺส โทมนสฺสานิ น สนฺทิสฺสนฺติ, ตทา อิทานิ อุเปกฺขา เม เวทนา ปวตฺตตีติ วา, ยทา ตานิ สนฺทิสฺสนฺติ[Pg.300], ตทา สา นิรุชฺฌตีติ วา เอวํ ตกฺเกตฺวา สมฺมสิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. สญฺญากฺขนฺเธ รูปสญฺญาสทฺทสญฺญาทีนํ วเสน. สงฺขารกฺขนฺเธ รูปสญฺเจตนา สทฺทสญฺเจตนาทีนํ วเสน, นานาวิตกฺก วิจาราทีนํ วเสน, โลภาโลภ โทสาโทส โมหาโมหาทีนํ วเสน จ. วิญฺญาณกฺขนฺเธ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ, กุสลา กุสลวิญฺญาณาทีนญฺจ วเสน สนฺตติ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. วิสฺสาสํ กโรตีติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เอตํ เม’’ติอาทินา. ตตฺถ ตโยวิสฺสาสา ตณฺหาวิสฺสาโส, มานวิสฺสาโส, ทิฏฺฐิวิสฺสาโส. ตตฺถ เอตํ มมาติ ตณฺหาวิสฺสาโส. เอโสหมสฺมีติ มานวิสฺสาโส. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิวิสฺสาโส. ‘‘ปริหรตี’’ติ ภวาภเวสุ ปริคฺคเหตฺวา หรติ วหติ. ‘‘ปรมชฺฌตฺตภาเวนา’’ติ ปธานอชฺฌตฺตภาเวน. อชฺฌตฺตสารภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปริคฺคหิโต’’ติ เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิปริคฺคเหน ปริคฺคหิโต. ตโย หิ ปริคฺคหา ตณฺหา ปริคฺคโห, มานปริคฺคโห, ทิฏฺฐิปริคฺคโหติ. วเส สพฺพโส วตฺตนฺโต นาม เกวลํ วสายตฺตวุตฺติโก เอว สิยา, น ปจฺจยายตฺตวุตฺติโกติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาวุตฺเตหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ยถาวุตฺเตหี’’ติ สพฺพสงฺคเห วุตฺตปฺปกาเรหิ กมฺมาภิสงฺขรณาทีหิ. ‘‘ตถาปริคฺคเหตพฺโพ’’ติ เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ปรมชฺฌตฺตภาเวน ปริคฺคเหตพฺโพ. ตถา หิ โย อตฺตโน วเสน วตฺตติ, ตสฺมึ อตฺตโน สามิภาโว นตฺถิ. ยสฺมิญฺจ สามิภาโว นตฺถิ, ตสฺมึ รูปาทิเก ธมฺเม อตฺตานํ สามิกํ กตฺวา เอโส มม อตฺตาติ ปริคฺคโห นาม มิจฺฉา เอว. ตถา โย จ ขณิก ธมฺโม โหติ, ขเณ ขเณ ภิชฺชติ, ตํ รูปาทิกํ ขนฺธปญฺจกํ อตฺตโน สารํ กตฺวา ตถา ปริคฺคโหปิ มิจฺฉา เอว. เอตฺถ จ ‘‘มิจฺฉา เอวา’’ติ ปรมตฺถ สจฺจํ ปตฺวา มิจฺฉา เอว. วิปลฺลาโส เอวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สุขํ วิทฺธํเสตี’’ติ กายิกสุขญฺจ เจตสิก สุขญฺจ วิทฺธํเสติ. วินาเสติ. ‘‘นานาทุกฺขํ ชเนตี’’ติ กายิกทุกฺขญฺจ เจตสิก ทุกฺขญฺจ ชเนติ อุปฺปาเทติ. ‘‘อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมว โหตี’’ติ กถํ โหติ. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ สตฺตานํ ยถาปวตฺตํ [Pg.301] มนุสฺส สุขํ วิทฺธํเสติ, ชิณฺณภินฺนภาวํ ปาเปติ, นานาทุกฺขํ ชเนติ. สยํ อปายตฺตภาวํ คเหตฺวา เตสํ นานาอปาย ทุกฺขํ ชเนติ. ตถา เทวตฺตภาเว สกฺกตฺตภาเว พฺรหฺมตฺตภาเว ฐิตานนฺติอาทินา วตฺตพฺพํ. ตถา มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ นานาวิปริณาม กิจฺเจหิ ยถาปวตฺตํ สุขํ วิทฺธํเสติ, นานาปจฺจยาภิสงฺขรณกิจฺเจหิ นานาทุกฺขํ ชเนติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมวา’’ติ. ‘‘สาโรนาม ถามพลวิเสโส วุจฺจตี’’ติ เอเตน ถามพลวิเสเสน สมฺปนฺนํ วตฺถุํปิ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อสารกฏฺเฐนา’’ติ เอตฺถ สาโร เอว สารกํ, น สารกํ อสารกนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘รูปํ ปน สยํปิ เอวรูโป สาโร น โหตี’’ติ วุตฺตํ. สตฺตานํ อตฺตสาโร ชีวสาโร น โหตีติ อตฺโถ. นตฺถิ สาโร เอตสฺสาติ อสารกนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘น จ เอวรูเปน สาเรน ยุตฺตํ’’ติ วุตฺตํ. อตฺตสาเรน ชีวสาเรน สํยุตฺตํ โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริโม อตฺโถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิทํ สนฺธาย วุตฺโต. ปจฺฉิโม รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํติ อิมานิ สนฺธาย วุตฺโต. เอเตน อสารกฏฺเฐนาติ อสารภาเวน, อสารยุตฺตภาเวน วาติ จ. อนตฺตาติ เอตฺถปิ น อตฺตา อนตฺตา, นตฺถิ อตฺตา เอตสฺสาติ วา อนตฺตาติ จ ทฺวิธา อตฺโถ สิชฺฌติ. ‘‘ยญฺจา’’ติ ยญฺจ รูปํ. ‘‘ปีเฬตี’’ติ ตํ สมงฺคี ปุคฺคลํ ปีเฬติ. เอเตน อนตฺตภาเว สิทฺเธ ทุกฺขภาโวปิ สิทฺโธติ ทสฺเสติ. ‘‘ติณฺณํ วยานํ วเสน อทฺธาเภโท โยเชตพฺโพ’’ติ ปถมวเย ปวตฺตํ รูปํ ทุตียวยํ น ปาปุณาติ, ปถมวเย เอว นิรุชฺฌตีติอาทินา อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน อนฺโตคธเภโท โยเชตพฺโพ. ‘‘สภาเคกสนฺตานวเสนา’’ติ สภาคานํ ธมฺมานํ สภาคฏฺเฐน เอกีภูตา สนฺตติ สภาเคกสนฺตติ. ‘‘สภาคานํ ธมฺมานํ’’ติ จ จิตฺตเชสุตาว นิรนฺตรปฺปวตฺเตน โลภสมฺปยุตฺตจิตฺเตน สหชาตา รูปธมฺมา สภาครูปธมฺมา นาม. ตถา นาม ธมฺมา จ. เอวํ โทสสมฺปยุตฺตาทีสุปิ. อุตุเชสุ นิรนฺตรปฺปวตฺเตน สีตอุตุนา สมุฏฺฐิตา รูปธมฺมา สภาครูป ธมฺมา นาม. ตถา อุณฺหอุตุนา สมุฏฺฐิตา. เอสนโย อาหารเชสุปีติ [Pg.302] เอวํ สภาเคกสนฺตติวเสน. ‘‘สมฺปาปุณิตุํ’’ติ ญาเณน สมฺปาปุณิตุํ. ‘‘อทฺธาสนฺตติวเสนา’’ติ เอตฺถ สนฺตติวเสน สมฺมสนํ วิเสสโต อธิปฺเปตํ. เอวญฺจ กตฺวา เหฏฺฐา อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ ปเท จตุนฺนํ มหาภูตานํ สนฺตติ วิภาคนโย สุฏฺฐุ ทสฺสิโตติ. ‘‘อนิจฺจลกฺขณ ทสฺสนเมว ปธานํ’’ติ อิมสฺมึ ญาเณปิ อุทยพฺพยญฺญาเณปิ ภงฺคญฺญาเณปิ อนิจฺจลกฺขณ ทสฺสนเมว ปธานํ. ภยญฺญาเณ จ อาทีนวญฺญาเณ จ นิพฺพิทาญาเณ จ ทุกฺขลกฺขณ ทสฺสนํ ปธานํ. อุปริ จตูสุ ญาเณสุ อนตฺตลกฺขณ ทสฺสนํ ปธานนฺติ. ‘‘สมุทิเตสู’’ติ อญฺญมญฺญํ อวินาภาวสหายภาเวน สมุปฺปนฺเนสุ. อิทญฺจ อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย. ตณฺหาสมุทยา อุปาทาน สมุทโย. อาหาร สมุทยา รูปสมุทโยติ ปาฬิวเสน วุตฺตํ. อปฺปหีน วเสนาติ ปาฬิปเท ปน อวิชฺชา ตณฺหา ทิฏฺฐานุสยานํ อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน วิชฺชมานตา เอว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สมุเทนฺตี’’ติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย เอกโต อุเทนฺติ. อุปรูปริ เอนฺติ. อาคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เอกภวภาเวน ปาตุพฺภวนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยาวมรณกาลา’’ติอาทึ. ‘‘ปสวนฺตี’’ติ ปวฑฺฒมานา สวนฺติ, ปวตฺตนฺติ, สนฺทนฺติ. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ อวิชฺชา ตณฺหุปาทาน กมฺเมสุ. ‘‘นิรุชฺฌนฺตี’’ติ ตสฺมึภเว เอว นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมึ ภเว นิโรโธ นาม ภวนฺตเร ปุน อนุปฺปาโท เยวาติ วุตฺตํ ‘‘ภวนฺตเร’’ติอาทิ. ‘‘ตํ สนฺตติยํ’’ติ ตสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺน ภเวติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ นิโรธํ’’ติ สนฺตติ นิโรโธ นาม วุตฺโต. น นิพฺพาน นิโรโธ. เอตาหิ ปจฺจเย สติ, ภวนฺตเร อุปฺปชฺชีสฺสนฺติ เยวาติ. อิทานิ ยถาปวตฺต สนฺตตีสุ ปริยาปนฺนานํ สพฺพปจฺฉิมานํ นามรูปานํ ขณิกนิโรธวเสน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘ยถาปวตฺต สนฺตติโย วา ฉิชฺชนฺติ ภิชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อุทยพฺพยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส จา’’ติ เอตฺถ กตโม อุทโย นาม, กตโม วโย นาม, กถญฺจ ตทุภยํ สมนุปสฺสตีติ อาห ‘‘อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺสาติ เอตฺถ ยถา นามา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตโม ขนฺโธ’’ติ ตโมราสิ. ‘‘เวตี’’ติ วิคจฺฉติ. อนฺตร ธายติ[Pg.303].‘‘อุทโย’’ติ อุปฺปาโท เจว วฑฺฒิ จ. ‘‘วโย’’ติ วิคมนํ, อนฺตรธานํ. ‘‘นานาปโยควเสนวา’’ติ สมิญฺชนปฺปสารณาทิ นานาปโยควเสน วา. อุทยปกฺขานํ นานาสนฺตตีนํ อุทยญฺจ อุทยโต. วยปกฺขานํ นานาสนฺตตีนํ วยญฺจ วยโตติ โยชนา.

පර්යුත්ථාන (මතු වී පෙනෙන) දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡාවන් යටපත් කිරීම, ධර්මවවත්ථාන (ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව හඳුනාගැනීම) මගින් සහ ප්‍රත්‍යපරිග්‍රහ (හේතු ප්‍රත්‍යයන් වටහා ගැනීම) මගින් සිදු වේ. විපස්සනා කර්මය සිදු කරනු ලබන්නේ අනුශය වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡාවන් ප්‍රහීණ කිරීම (සූරා දැමීම) සඳහා බව 'අනුසය සමූහනනත්ථඤ්චා' යනාදියෙන් දක්වා ඇත. එහි 'තත්ථ පනා' යනු ඒ පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි ය. 'විභත්තේසු' යනු ඉතිරි පාඨයයි. 'යස්සා' යනු යෝගාවචර පුද්ගලයාට ය. 'යං දූරේ සන්තිකේවා' යනු දුරෙහි පවතින රූපය හෝ ළඟ පවතින රූපය හෝ වේවා යන්නයි. 'තදත්ථස්ස පනා' යනු මෙනෙහි කරන ලද ධර්මයන් උද්ධාරණය කිරීමේ අර්ථය සඳහා ය. 'ඤාණේන දළ්හං ගහෙත්වා' යනු ධර්මවවත්ථාන ඥානයෙන් මැනවින් ප්‍රකට කරගෙන යන අදහසයි. දැන් යම් යම් දේ ස්ථිරව ග්‍රහණය කළ යුතුද, එය ස්වරූපයෙන්ම පෙන්වීමට 'තත්ථා' යනාදිය පවසන ලදී. නැවතත් තදින් ග්‍රහණය කරන ලද රූපයේ අනිත්‍ය ලක්ෂණය පෙන්වීමට 'සා ච ක්‍රියා' යනාදිය පවසන ලදී. 'නස්සන්ති' යනු බිඳී යයි, අනිත්‍ය භාවයට පත් වෙයි. 'විත්ථම්භන ක්‍රියා' යනු මෙහි විවිධ ආකාරයෙන් දැඩි වීමයි. විවිධ දිශාවන්ට මුහුණලා දැඩිව රඳවා ගැනීම (වහනය) යන අරුතයි. 'ඉමාසඤ්ච' යනු සතර මහා භූතයන්ගේ ද යන්නයි. වෙන් වෙන් වශයෙන් පැවසූ බැවින් ඒ එකිනෙක අතර සහජාතයන් වශයෙන් ග්‍රහණය වීම සිදුවන බව 'ආපාදීනං' යන්නෙන් පවසන ලදී. ආපෝ ධාතුව ආදී සෙසු මහා භූතයන්ගේ ද යන අරුතයි. සන්තතිය නිසා හටගත් ශරීර 'සන්තති ශරීර' නම් වේ. 'තථා තථා කප්පෙත්වා' යනු රූප ධර්මයන්ගේ පරම්පරා පැවැත්ම නම්, ඉදිරියට යන විට මෙසේ වේ, ආපසු එන විට මෙසේ වේ, එලෙසම අතපය හකුළන විට හා දිගු කරන විට මෙසේ වේ යනාදී වශයෙන් කල්පනා කර බැලීමයි. 'සෙසු ස්කන්ධයන්හි ද ඒ ඒ සන්තති නානත්වය' යන්නෙහි, වේදනා ස්කන්ධය සම්බන්ධයෙන් නම් කයෙහි හටගන්නා කායික සුඛ සන්තතිය හා දුක්ඛ සන්තතිය අතර පවතින වෙනසයි. සිතෙහි නම් සෝමනස්ස හා දෝමනස්ස සන්තතීන්ගේ වෙනසයි. උපේක්ෂා සන්තතිය ප්‍රකට නොවේ. එය කල්පනා කර (තර්ක කර) ග්‍රහණය කරගත යුතුය. සිතෙහි සෝමනස්ස හෝ දෝමනස්සයක් දක්නට නොලැබෙන විට 'දැන් මා තුළ උපේක්ෂා වේදනාව පවතී' කියා හෝ, ඒවා දක්නට ලැබෙන විට 'දැන් එය නිරුද්ධ වේ' කියා හෝ මෙසේ තර්ක කරමින් විමසා බැලිය යුතු බව පවසන ලදී. සඤ්ඤා ස්කන්ධයෙහි රූප සඤ්ඤා, සද්ද සඤ්ඤා ආදිය වශයෙනි. සංඛාර ස්කන්ධයෙහි රූප සංචේතනා, සද්ද සංචේතනා ආදිය වශයෙනි, නානා වැදෑරුම් විතර්ක විචාර ආදිය වශයෙනි, ලෝභ-අලෝභ, දෝස-අදෝස, මෝහ-අමෝහ ආදිය වශයෙනි. විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය වශයෙන් ද, කුසල අකුසල විඤ්ඤාණාදිය වශයෙන් ද සන්තති නානත්වය (පරම්පරා විවිධත්වය) දත යුතුය. 'විශ්වාසය කරයි' යනුවෙන් පවසා එහි අර්ථය 'ඒතං මේ' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි විශ්වාස (ඇලීම්) තුනකි: තණ්හා විශ්වාසය, මාන විශ්වාසය සහ දෘෂ්ටි විශ්වාසයයි. එහි 'මෙය මගේ ය' යනු තණ්හා විශ්වාසයයි. 'මම වෙමි' යනු මාන විශ්වාසයයි. 'මේ මාගේ ආත්මයයි' යනු දෘෂ්ටි විශ්වාසයයි. 'පරිහරති' යනු භවයෙන් භවයට ග්‍රහණය කරමින් ගෙන යයි. 'පරමජ්ඣත්ත භාවේන' යනු ප්‍රධාන ආත්ම භාවයෙනි. ආත්මයේ සාරය ලෙස යන අරුතයි. 'පරිග්ගහිතෝ' යනු 'මේ මාගේ ආත්මයයි' යන දෘෂ්ටි පරිග්‍රහයෙන් ග්‍රහණය කරන ලද්දකි. තණ්හා පරිග්‍රහය, මාන පරිග්‍රහය සහ දෘෂ්ටි පරිග්‍රහය යනුවෙන් පරිග්‍රහ තුනකි. සියලු අයුරින් වසඟයේ පවතින්නේ නම් එය සම්පූර්ණයෙන්ම තමාගේ කැමැත්ත මත පමණක් පවතින්නක් විය යුතුය, ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූවක් නොවිය යුතු බව පෙන්වීමට 'යථාවුත්තේහි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'යථාවුත්තේහි' යනු සර්වසංග්‍රහයෙහි දැක්වූ පරිදි කර්ම අභිසංස්කරණ ආදියයි. 'තථාපරිග්ගහෙතබ්බෝ' යනු 'මේ මාගේ ආත්මයයි' කියා මෙසේ ප්‍රධාන ආත්ම භාවයෙන් ග්‍රහණය කරගත යුතුය. එසේම යමක් තමාගේ වසඟයෙහි පවතී නම්, එහි තමාට ස්වාමිත්වයක් නැත. යමක ස්වාමිත්වයක් නැති නම්, ඒ රූපී ධර්මයන්හි තමා ස්වාමියා කරගෙන 'මේ මාගේ ආත්මයයි' යන ග්‍රහණය මිථ්‍යාවක්ම වේ. එලෙසම යම් ධර්මයක් ක්ෂණික වේ නම්, ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය බිඳී යයි නම්, ඒ රූප ආදී පංචස්කන්ධය තමාගේ සාරය කොට ගෙන එලෙස ග්‍රහණය කිරීමද මිථ්‍යාවක්ම වේ. මෙහි 'මිථ්‍යාවක්ම වේ' යනු පරමාර්ථ සත්‍යයට අනුව මිථ්‍යාවක්මය. එය විපල්ලාසයක් (වැරදි වැටහීමක්) බව පවසන ලදී. 'සුඛං විද්ධංසේති' යනු කායික සැපය සහ චෛතසික සැපය විනාශ කරයි. 'නානාදුක්ඛං ජනේති' යනු කායික දුක සහ චෛතසික දුක උපදවයි. 'ඉදඤ්ච රූපං ඒදිසමේව හෝති' යනු එය කෙසේ වේද? මනුෂ්‍ය ආත්ම භාවයන්හි සිටින සත්වයන්ගේ පවත්නා මනුෂ්‍ය සැපය විනාශ කරයි, දිරාපත් වූ බිඳුණු බවට පත් කරයි, නානා දුක් උපදවයි. තමා අපාය ආත්ම භාවයක් ලබා ඔවුන්ට නානා අපාය දුක් උපදවයි. එලෙසම දේව ආත්ම භාවයෙහි, ශක්‍ර ආත්ම භාවයෙහි, බ්‍රහ්ම ආත්ම භාවයෙහි සිටින්නන්ට ද එසේම කිව යුතුය. එසේම මනුෂ්‍ය ආත්ම භාවයන්හි සිටින්නන්ගේ විවිධ විපරිණාම කෘත්‍යයන් මගින් පවත්නා සැපය විනාශ කරයි, නානා ප්‍රත්‍ය අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන් මගින් නානා දුක් උපදවයි. ඒ නිසා 'මේ රූපය ද මෙබඳුම වේ' යැයි පවසන ලදී. 'සාරෝ නාම ථාමබලවිසේසෝ වුච්චතී' යන්නෙන් මේ ථාමබල විශේෂයෙන් යුක්ත වස්තුව ද ගනු ලැබේ. 'අසාරකට්ඨේන' යන්නෙහි සාරය යනුම සාරකයයි, සාරක නොවන බව අසාරක බවයි යන අරුතින් 'රූපය තමා විසින්ම මෙබඳු වූ සාරයක් නොවේ' යැයි පවසන ලදී. සත්වයන්ගේ ආත්ම සාරයක් හෝ ජීව සාරයක් නොවන බව අරුතයි. මෙයට සාරයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'නා ච ඒවරූපේන සාරේන යුත්තං' යැයි පවසන ලදී. ආත්ම සාරයෙන් හෝ ජීව සාරයෙන් යුක්ත නොවන බව අරුතයි. එහි පළමු අර්ථය 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේද' යන්න අරමුණු කර පවසන ලදී. දෙවනුව 'රූපය ඇත්තා වූ ආත්මය හෝ, ආත්මයෙහි රූපය හෝ, රූපයෙහි ආත්මය හෝ' යන්න අරමුණු කර පවසන ලදී. මෙයින් 'අසාරකට්ඨේන' යනු සාරයක් නැති බව හෝ, සාරයෙන් යුක්ත නොවන බව හෝ වේ. 'අනත්තා' යන්නෙහි ද ආත්ම නොවන බැවින් අනත්තා වේ, මෙයට ආත්මයක් නැති බැවින් අනත්තා වේ යැයි දෙවැදෑරුම් අර්ථයක් සිද්ධ වේ. 'යඤ්ච' යනු යම් රූපයක්ද, 'පීළේති' යනු ඒ පුද්ගලයා පෙළයි. මෙයින් අනාත්ම භාවය සිද්ධ වූ කල්හි දුක්ඛ භාවය ද සිද්ධ වන බව පෙන්වයි. 'වය තුනෙහි (අවස්ථා තුනෙහි) වශයෙන් කාල භේදය යෙදිය යුතුය' යනු පළමු වයෙහි (තරුණ වියේ) පැවති රූපය දෙවන වයට නොපැමිණේ, පළමු වයෙහිම නිරුද්ධ වේ යනාදී වශයෙන් කාලීනව පවතින අභ්‍යන්තර භේදය යෙදිය යුතුය. 'සභාගේක සන්තාන වසේන' යනු සභාග (සමාන) ධර්මයන්ගේ සභාග අර්ථයෙන් එක් වූ සන්තතිය සභාගේක සන්තතියයි. 'සභාග ධර්මයන්ගේ' යන්නෙහි චිත්තජ රූපයන්හි නම් නොකඩවා පවතින ලෝභ සහගත සිතින් සහජාත වූ රූප ධර්මයන් සභාග රූප ධර්ම නම් වේ. නාම ධර්මයන් ද එසේමය. දෝස සහගත ආදියෙහි ද මෙසේමය. උතුජ රූපයන්හි නම් නොකඩවා පවතින සීත උතුවෙන් හටගත් රූප ධර්මයන් සභාග රූප ධර්ම නම් වේ. උෂ්ණ උතුවෙන් හටගත් ඒවා ද එසේමය. ආහාරජ රූපයන්හි ද මෙසේමය. 'සම්පාපුණිතුං' යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමටයි. 'අද්ධා සන්තාන වසේන' යන්නෙහි සන්තති වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම විශේෂයෙන් අදහස් කෙරේ. මෙසේ කිරීමෙන් පෙර පවසන ලද 'අනිච්චං ඛයට්ඨේන' යන පදයෙහි සතර මහා භූතයන්ගේ සන්තති විභාග ක්‍රමය මැනවින් පෙන්වන ලදී. 'අනිච්ච ලක්ෂණය දැකීමම ප්‍රධාන වේ' යනුවෙන් පවසන ලද්දේ මේ ඥානයෙහි ද, උදයබ්බය ඥානයෙහි ද, භංග ඥානයෙහි ද අනිච්ච ලක්ෂණය දැකීමම ප්‍රධාන වන නිසාය. භය ඥානයෙහි ද, ආදීනව ඥානයෙහි ද, නිබ්බිදා ඥානයෙහි ද දුක්ඛ ලක්ෂණය දැකීම ප්‍රධාන වේ. ඉහළ ඥාන සතරෙහි අනාත්ම ලක්ෂණය දැකීම ප්‍රධාන වේ. 'සමුදිතේසු' යනු එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි සහායක භාවයෙන් හටගත් කල්හිය. මෙය 'අවිද්‍යා සමුදයෙන් රූප සමුදය වේ, තණ්හා සමුදයෙන් උපාදාන සමුදය වේ, ආහාර සමුදයෙන් රූප සමුදය වේ' යන පාලි පාඨයට අනුව පවසන ලදී. 'අප්පහීන වසේන' යනු පාලි පදයෙහි අවිද්‍යා, තණ්හා, දෘෂ්ටි අනුශයන්ගේ ප්‍රහීණ නොවීම නිසා සන්තතියෙහි පවතින බවම ප්‍රමාණය ලෙස දත යුතුය. 'සමුදේන්ති' යනු ප්‍රතිසන්ධියේ සිට එකට හටගනිති. මතු මත්තෙහි පැමිණෙති, එති යන අරුතයි. එක් භවයක් වශයෙන් පහළ වෙති යන අදහසයි. ඒ නිසා 'මරණ කාලය දක්වා' යනාදිය පවසන ලදී. 'පසවන්ති' යනු වර්ධනය වෙමින් ගලා යයි, පවතියි, වැගිරෙයි. 'තේසු පන' යනු ඒ අවිද්‍යා, තණ්හා, උපාදාන, කර්මයන්හි ය. 'නිරුජ්ඣන්ති' යනු ඒ භවයෙහිම නිරුද්ධ වෙයි. ඒ භවයෙහි නිරෝධය නම් වෙනත් භවයක නැවත නූපදීමම බව 'භවන්තරේ' යනාදියෙන් පවසන ලදී. 'තං සන්තතියං' යනු ඒ වර්තමාන භවයෙහි යන අරුතයි. 'පුන අනුප්පාද සංඛාතං නිරෝධං' යනු සන්තති නිරෝධය ගැන පවසන ලද්දකි. එය නිබ්බාන නිරෝධය නොවේ. මේ ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි වෙනත් භවයක උපදින්නේමය. දැන් පවත්නා සන්තතීන්හි ඇතුළත් සියලුම අවසාන නාමරූපයන්ගේ ක්ෂණික නිරෝධය වශයෙන් අර්ථය පවසමින් 'පවත්නා සන්තතීන් හෝ සිඳී යයි, බිඳී යයි' යනු පවසන ලදී. 'උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච' යන්නෙහි උදය යනු කුමක්ද, වය යනු කුමක්ද, කෙසේ ඒ දෙකම දක්නේද යන්න 'උදයබ්බයං පස්සන්තස්සා' යනාදියෙන් පවසන ලදී. එහි 'තමෝ ඛන්ධෝ' යනු අඳුරු රාශියයි. 'වේති' යනු පහව යයි, අතුරුදහන් වෙයි. 'උදයෝ' යනු උත්පාදය සහ වර්ධනයයි. 'වයෝ' යනු පහව යාම, අතුරුදහන් වීමයි. 'නානාපයෝග වසේන වා' යනු නැමීම, දිගු කිරීම ආදී විවිධ ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් හෝ වේ. උදය පක්ෂයට අයත් විවිධ සන්තතීන්ගේ උදය උදය වශයෙන් ද, වය පක්ෂයට අයත් විවිධ සන්තතීන්ගේ වය වය වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය.

โพชฺฌงฺค ธมฺเมหิ สมฺปนฺนตฺตา อาราเธติ อตฺตโน จิตฺตํติ อารทฺโธ. ตุฏฺฐจิตฺโตติ อตฺโถ. วิปสฺสตีติ วิปสฺสโก. อารทฺโธ หุตฺวา วิปสฺสโก อารทฺธวิปสฺสโก. ทุวิโธหิ วิปสฺสโก ตรุณ วิปสฺสโก จ อารทฺธ วิปสฺสโก จ. ตตฺถ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ สุฏฺฐุ อปสฺสนฺโต ทุพฺพลวิปสฺสโก ตรุณ วิปสฺสโก นาม. ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ สุฏฺฐุ ปสฺสนฺโต วิปสฺสนา กมฺเม อาราธิต จิตฺโต พลววิปสฺสโก อารทฺธวิปสฺสโก นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ.

බොජ්ඣංග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් තමාගේ සිත සතුටු කරන්නේ ද, එබැවින් 'ආරද්ධ' නම් වේ. සතුටු වූ සිත් ඇත්තේ යනු එහි අර්ථයයි. විදර්ශනා වඩන්නේ 'විපස්සක' නම් වේ. ආරද්ධ වූ ද විපස්සක වූ ද තැනැත්තා 'ආරද්ධවිපස්සක' නම් වේ. විපස්සකයා (විදර්ශනා වඩන්නා) තරුණ විපස්සක සහ ආරද්ධ විපස්සක යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය මැනවින් නොදකින්නා දුබල විපස්සක හෙවත් 'තරුණ විපස්සක' නම් වේ. ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය මැනවින් දකින්නා වූ, විදර්ශනා කර්මස්ථානයෙහි සතුටු වූ සිත් ඇති තැනැත්තා බලවත් විපස්සක හෙවත් 'ආරද්ධ විපස්සක' නම් වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී.

[ก]

[ක]

‘สุญฺญาคาเร ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺม ธมฺมํ วิปสฺสโต,ติ จ.

“හිස් ගෙයකට (විවේකී ස්ථානයකට) පිවිසියා වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, මැනවින් දහම් විපස්සනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට අමානුෂික (ලෝකෝත්තර) ප්‍රීතියක් ඇති වන්නේය” යන්න ද,

[ข]

[ඛ]

‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อุทยพฺพยํ,ติ จ.

“යමෙක් (සංස්කාරයන්ගේ) හටගැනීම හා විනාශය නොදකිමින් වසර සියයක් ජීවත් වන්නේද, ඒ සිය වසරක ජීවිතයට වඩා හටගැනීම හා විනාශය දකිමින් ජීවත් වන එක් දිනක ජීවිතය උතුම් වන්නේය” යන්න ද (සඳහන් වේ).

อยมิธ อธิปฺเปโต. วิปสฺสนํ อุเปจฺจ กิเลเสนฺติ, มลีนภาวํ คเมนฺตีติ วิปสฺสนุปกฺกิเลสา. ปริพนฺธนฺติ นีวาเรนฺตีติ ปริพนฺธกาติ เหฏฺฐา วุตฺตเมว อนฺตรายิก ธมฺมานํ นามํ. ‘‘สรีโรภาโส’’ติ สกลสรีรโต นิกฺขนฺโต โอภาโส. ‘‘ปญฺจวิธา ปีตี’’ติ ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกา ปีติ, โอกฺกนฺติกา ปีติ, อุพฺเพคา ปีติ, ผรณา ปีตีติ. ‘‘ทุวิธา ปสฺสทฺธี’’ติ อติพลวนฺตี กายปสฺสทฺธิเจว จิตฺตปสฺสทฺธิ จ. วิปสฺสนา กมฺเม โอกปฺปนาการปฺปวตฺตา สทฺธาเอว อธิมุจฺจนฏฺเฐน อธิโมกฺโข สทฺธาธิโมกฺโข. ‘‘วีริยํ’’ติ ตสฺมึ กมฺเม อนิกฺขิตฺตธุรํ ปคฺคหิตสีสํ วีริยํ. ‘‘สุขํ’’ติ จิตฺตสุขํ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสํ’’ติ. ‘‘วิปสฺสนาญาณํ’’ติ อินฺทวิสฺสฏฺฐวชิรสทิสํ พลววิปสฺสนาญาณํ. ‘‘สตี’’ติ ตสฺมึ กมฺเม อปฺปมุฏฺฐา สติ. ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา’’ติ จิตฺตสฺส [Pg.304] ลีนุทฺธจฺจาทีหิ วิสมนฺเตหิ วิมุตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตตาสงฺขาตา อุเปกฺขา. ‘‘อาวชฺชนุเปกฺขา’’ติ วสิภาวปตฺตา อาวชฺชนสงฺขาตา อุเปกฺขา. ‘‘อาลยํ’’ติ ตณฺหาลยํ. ‘‘กุรุมานา’’ติ กโรนฺตี. ‘‘สุขุมา ตณฺหา’’ติ กุสเลหิ มิสฺสกตฺตา อิทํ อกุสลนฺติปิ ชานิตุํ อสกฺกุเณยฺยา สุขุมตณฺหา. ‘‘น วตเม’’ติ มม น อุปฺปนฺนปุพฺโพวตาติ โยชนา. ‘‘อสฺสาทสหิตา’’ติ โอภาสาทีสุ อสฺสาทตณฺหา สหิตา. ‘‘อธิมาน วเสนา’’ติ อธิกตรํ มญฺญนาวเสน. ‘‘ตาวเทวา’’ติ นิกนฺติยา อุปฺปตฺติกฺขเณเยว. ‘‘นิกามนากาโร’’ติ อิจฺฉนากาโร. อสฺสาทนากาโร. ‘‘นิกามนสฺสวตฺถู’’ติ นิกนฺติยา วตฺถุ. ‘‘อทฺธา’’ติ เอกนฺเตน. ‘‘หนฺทา’’ติ จิตฺตวิสฺสฏฺฐกรเณ นิปาตปทํ. อิทาเนว นํ วิโสเธมิ, น จิรํ ปวตฺติตุํ ทสฺสามีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘เตสฺเววา’’ติ เตสุโอภาสาทีสุ เอว. อฏฺฐกถาย น สเมติ. อฏฺฐกถายํ นิกนฺติ วิกฺขมฺภนสฺส วิสุํ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนาปริปาโก นาม วิเสสนฺตรปฺปวตฺเตน ปากโฏติ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺตา’’ติอาทิมาห. วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาภาวปตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทฺเว วิปสฺสนา จิตฺตานี’’ติ อุปจารานุโลมจิตฺตานิ. โส หิ วุฏฺฐานนฺติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺขาร นิมิตฺตโต วา วุฏฺฐาติ. นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺติโต. ยทิ เอวํ โคตฺรภุปิ วุฏฺฐานํ นาม สิยาติ. น สิยา. มคฺคสฺส อาวชฺชนมตฺเต ฐิตตฺตา. ปฏิเวธกิจฺจสฺสจ สมฺโมห สมุจฺเฉทกิจฺจสฺส อภาวโต. ‘‘สยํ’’ติ มคฺคสงฺขาโต สยํ. ‘‘ตํ สมงฺคีปุคฺคลํ วา’’ติ เตน มคฺเคน สมงฺคีปุคฺคลํ วา. ‘‘วฏฺฏปฺปวตฺตโต จา’’ติ อายตึ ภเวสุ อปายวฏฺฏปฺปวตฺตโต วา, อฏฺฐม ภวโต ปฏฺฐาย กามสุคติ วฏฺฏปฺปวตฺตโต วา. อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คเมติ สมฺปาเปตีติ วุฏฺฐานคามินีติ วจนตฺโถ. ‘‘อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คจฺฉนฺตี’’ติ อิธ ฐิตานํ วุฏฺฐานโต นิวตฺติ นาม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ ปจฺเจกพุทฺธานํ พุทฺธสาวกานญฺจ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพญฺญุ โพธิสตฺตา ปน ปุพฺพพุทฺธานํ สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนา กมฺมํ อารภนฺตา อนุโลมญฺญาณํ อาหจฺจ ฐเปนฺตีติ อฏฺฐก ถาสุ [Pg.305] วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อาหจฺจา’’ติ อิทํ สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส มตฺถกปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อาวชฺชนฏฺฐานิยํ’’ติ ตโต ปุพฺพภาเค เกนจิ จิตฺเตน อคฺคหิเต นิพฺพานา รมฺมเณ อาวชฺชนฏฺฐานิยํ. ‘‘ตํ’’ติ โคตฺรภุญฺญาณํ. โคตฺตํ ภวติ อภิภวติ ฉินฺทตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตํ วา อภิสมฺภุณาติ ปาปุณาตีติ โคตฺรภูติ วจนตฺโถ. กถํ ปน โคตฺรภุ จิตฺตํ โคตฺรภุญฺญาณํ ปุถุชฺชนโคตฺตํ ฉินฺทติ, อริยโคตฺตํ ปาปุณาตีติ ยุชฺเชยฺย, โสหิ ปุคฺคโล ตสฺมึขเณ ปุถุชฺชนโคตฺตปริยาปนฺโนเอวาติ. สจฺจํ. อตฺตนิ ปน ฉินฺนตฺตา สยํ ฉินฺทติ นาม. นิพฺพานสฺส จ อริยโคจรตฺตา ตํ อารมฺมณ กรณวเสน อริยโคตฺตํ ปาปุณาติ นามาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจยสตฺติวิเสเสน อตฺตโน อนนฺตเร อริยโคตฺตํ ภาเวติ, ปาตุภาเวตีติ โคตฺรภูติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปริจฺฉิชฺชา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทีหิ สพฺพวิปฺผนฺทเนหิ มุญฺจิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. สมฺโมหสฺส ปหานเมว ทฏฺฐพฺพํ. น เต ธมฺเม อารมฺมณ กรณ วเสน ชานนํ. กถํ เต ธมฺเม อารมฺมณํ อกโรนฺโต มคฺโค เต ธมฺเม ปริชานาติ นามาติ. กิจฺจสิทฺธิ วเสน. โส หิ สมฺโมหํ ปชหนฺโต อารมฺมณํ กโรนฺตานิปิ หิ ปุพฺพภาคญฺญาณานิ ตปฺปหานกิจฺจสฺส อสาธกตฺตา ทุกฺข สจฺจํ ปริชานนฺตานีติ น วุจฺจนฺติ. มคฺโค ปน อารมฺมณํ อกโรนฺโตปิ ตปฺปหานกิจฺจสฺส สาธกตฺตาตํ สจฺจํ ปริชานาตีติ วุจฺจติ. กสฺมา. ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสปุคฺคลสฺส สพฺพกาลํ ตสฺมึสจฺเจ ปริชานน กิจฺจสฺส สิทฺธตฺตา. ยถาหิ เอโก ปุริโส จกฺขุมฺหิ ปิตฺตเสมฺหาทิโทเสหิ ปลิพุทฺธตฺตา อนฺโธ โหติ. น กิญฺจิ ปสฺสติ. ยทา ปน โส เอกํ เตชวนฺตํ อญฺชนํ ลภิตฺวา จกฺขุํ อญฺชยนฺโต สพฺพรตฺตึ นิทฺทายติ. ตสฺส นิทฺทายนฺตสฺเสว จกฺขุมฺหิ สพฺพโทสา นสฺสนฺติ. จกฺขุ วิปฺปสนฺนํ โหติ. ตงฺขณโต ปฏฺฐาย โส นิทฺทายนฺโตปิ รูปานิ ปสฺสตีติ วุจฺจติ. กสฺมา, อนฺธภาววิคเมน ทสฺสนกิจฺจสฺส สิทฺธตฺตา. เอวเมวมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอกเทเสน วา เหฏฺฐิมมคฺเคสุ, อนวเสเสน วา อรหตฺตมคฺเค. ‘‘อปจฺฉาวตฺติกํ’’ติ เอตฺถ ปจฺฉโต อาวตฺตนํ ปจฺฉาวตฺตํ. นตฺถิ ปจฺฉาวตฺตํ อสฺสาติ อปจฺฉาวตฺติกนฺติ [Pg.306] วิคฺคโห. ‘‘ปุน อนุปฺปาทธมฺมตาปตฺติวเสน นิโรธสงฺขาตํ’’ติ มคฺคกฺขเณ เอว ตานิวฏฺฏานิ ปุน อนุปฺปาทสภาวํ อาปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌนฺติ. ตถา นิโรธสงฺขาตํ. ‘‘อุปฺปาทนสงฺขาตาย ภาวนายา’’ติ เอเตน มคฺคสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา วฑฺฒนสงฺขาตาย ภาวนาย โอกาโส นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. อริยมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย ปน ปวตฺติตา ปุพฺพภาคภาวนาปิ มคฺคภาวนา เอว. สา จ อริยมคฺคํ ปตฺวา มตฺถกปตฺตา โหติ. ตสฺมา อริยมคฺโค เอว มตฺถกปตฺโต ภาวนานุตฺตโร โหตีติ อิมินาปริยาเยน วฑฺฒน สงฺขาตาย ภาวนายาติปิ ยุชฺชติเยว. อตฺตโน อนนฺตเร ปวตฺตํ อานนฺตริกํ. อานนฺตริกํ ผลํ เอตสฺสาติ วิคฺคโห. ตสฺส จ ตโตปรํ ทฺเว วา ตีณิ วา ผลจิตฺตานิ ปวตฺตนฺตีติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อปนีโต อคฺคิ เอตสฺมาติ อปนีตคฺคิโก. ‘‘นิพฺพาเปนฺโต วิยา’’ติ เอเตน ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหานกิจฺเจน มคฺคานุกุลปฺปวตฺตึ ทสฺเสติ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ จกฺขูนํ. ตํ รูปํ ตสฺส ปากฏํ น ตาว โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘ปจฺจเวกฺขนวาเรสู’’ติ เอตฺถ ปสาทจกฺขุนา ทิฏฺเฐ ปวตฺตา อนุพนฺธก วีถิโยปิ สงฺคยฺหนฺติ.

මෙහි අදහස මෙයයි. විදර්ශනාවට පැමිණ (එය) කිලිටි කරන, මලින බවට පත් කරන බැවින් 'විදර්ශනා උපක්ලේශ' නම් වේ. වළක්වන හෙවත් නිවාරණය කරන බැවින් 'පරිබන්ධක' නම් වේ. මෙය කලින් සඳහන් කළ අන්තරායික ධර්මයන්ටම නමකි. 'ශරීරෝභාස' යනු මුළු ශරීරයෙන්ම නික්මෙන ආලෝකයයි. 'පස්වැදෑරුම් පීතිය' යනු ක්ෂුද්‍රිකා පීතිය, ක්ෂණිකා පීතිය, ඔක්කන්තිකා පීතිය, උබ්බේගා පීතිය සහ ඵරණා පීතියයි. 'දෙවැදෑරුම් පස්සද්ධිය' යනු ඉතා බලවත් වූ කාය පස්සද්ධිය සහ චිත්ත පස්සද්ධියයි. විදර්ශනා කර්මයෙහි තැන්පත් වූ ආකාරයෙන් පවත්නා වූ ශ්‍රද්ධාවම අධිමුක්ත (අධිෂ්ඨාන) අර්ථයෙන් 'අධිමොක්ඛ' හෙවත් 'ශ්‍රද්ධා අධිමොක්ඛය' නම් වේ. 'වීර්යය' යනු එම කාර්යයෙහි අත්නොහළ ධුර ඇතිව, ඉදිරියටම පවත්නා වීර්යයයි. 'සුඛය' යනු චිත්ත සුඛයයි. එබැවින් 'සෝමනස්සය' යැයි කියන ලදී. 'විදර්ශනා ඥානය' යනු සක් දෙවිඳුන් විසින් අත්හරින ලද වජ්‍රායුධය වැනි බලවත් විදර්ශනා ඥානයයි. 'සතිය' යනු එම කාර්යයෙහි මුළා නොවූ සිහියයි. 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව' යනු ලීන (හැකිළීම) සහ උද්ධච්ච (නොසන්සුන්කම) ආදී විෂම ස්වභාවයන්ගෙන් මිදුණු, සිතෙහි මධ්‍යස්ථ බව සංඛ්‍යාත උපේක්ෂාවයි. 'ආවජ්ජනූපේක්ෂාව' යනු වශීභාවයට (හුරුවට) පත් වූ ආවර්ජනා සංඛ්‍යාත උපේක්ෂාවයි. 'ආලය' යනු තෘෂ්ණා ආලයයි. 'කුරුමානා' යනු කරන්නී යන්නයි. 'සූක්ෂ්ම තෘෂ්ණාව' යනු කුසල් දහම් සමඟ මිශ්‍රව පවතින බැවින් මෙය අකුසලයක් යැයි හඳුනා ගැනීමට අපහසු වූ සූක්ෂ්ම තෘෂ්ණාවයි. 'මට මෙබන්දක් කිසිදා නොවූයේය' යනු මීට පෙර කිසිදා නූපන් බවයි. 'ආස්වාද සහිත' යනු ආලෝකය ආදියෙහි ආස්වාද තෘෂ්ණාව සහිත බවයි. 'අධිමාන වශයෙන්' යනු අධික ලෙස සිතීම හෙවත් මන්‍යනා කිරීම් වශයෙනි. 'එවෙලේම' යනු නිකන්තිය (ආශාව) උපන් මොහොතේම යන්නයි. 'නිකාමනාකාරය' යනු කැමැත්තෙහි ස්වභාවයයි, ආස්වාදයෙහි ස්වභාවයයි. 'නිකාමනයාගේ වස්තුව' යනු නිකන්තියට අරමුණු වූ වස්තුවයි. 'අද්ධා' යනු ඒකාන්තයෙනි. 'හන්ද' යනු සිතෙහි වීර්යය ඇති කිරීම සඳහා යොදන නිපාත පදයකි. 'දැන්මම මෙය පිරිසිදු කරමි, මෙය වැඩිවේලාවක් පවතින්නට ඉඩ නොදෙමි' යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. 'එම ආලෝකාදියෙහිම' යන්නයි. මෙය අටුවාව සමඟ සැසඳෙන්නේ නැත. අටුවාවෙහි නිකන්තිය (තෘෂ්ණාව) යටපත් කිරීම වෙන් වශයෙන් පවසා ඇති හෙයින් මෙසේ කියන ලදී. විදර්ශනාවගේ මෝරා යාම හෙවත් පරිපාකය විශේෂ අන්දමකින් ප්‍රකට වන බව දැක්වීමට 'සංස්කාරෝපේක්ෂා භාවයට පත් වූ' යනාදිය පවසන ලදී. වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා භාවයට පත් වූයේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'විදර්ශනා සිත් දෙකක්' යනු උපචාර සහ අනුලෝම සිත්ය. එය 'වුට්ඨානය' (නැගී සිටීම) යැයි කියනු ලැබේ. සංස්කාර නිමිත්තෙන් හෝ නික්මෙයි. නිවන අරමුණු කොට පවත්නා බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් 'ගෝත්‍රභූ' ඥානය ද වුට්ඨානයක් වේද? නැත. එය මාර්ගයට ආවර්ජනය කිරීමේ මාත්‍රයෙහි සිටින බැවිනි. ප්‍රතිවේධ කෘත්‍යය සහ මෝහය සමුච්ඡේද කෘත්‍යය එහි නොමැති බැවිනි. 'ස්වයං' යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත තෙමේය. 'ඒ පුද්ගලයා හෝ' යනු එම මාර්ගයෙන් සමන්විත පුද්ගලයාය. 'වට්ට ප්‍රවෘත්තියෙන් ද' යනු මතු භවයන්හි අපාය සංසාර වෘත්තියෙන් හෝ අටවන භවයේ සිට කාම සුගති සංසාර වෘත්තියෙන් හෝ මිදීමයි. වුට්ඨානයට ඒකාන්තයෙන්ම පමුණුවන බැවින් 'වුට්ඨානගාමිනී' නම් වේ. 'ඒකාන්තයෙන් වුට්ඨානයට යන්නා වූ' යන්නෙන් මෙහි පිහිටි අයට වුට්ඨානයෙන් පසුබෑමක් නැත යන්න අදහස් වේ. මෙය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. එහෙත් සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා පෙර බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව විදර්ශනා වඩා අනුලෝම ඥානය දක්වා පැමිණ එය නවත්වන බව අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. එහි 'පැමිණ' (ආහච්ච) යන්න සංස්කාරෝපේක්ෂා ඥානය මුදුන් පත්වීම දැක්වීම පිණිස යෙදූවක් බව දත යුතුය. 'ආවර්ජන ස්ථානයෙහි වූ' යනු මීට පෙර කිසිදු සිතකින් ග්‍රහණය නොකළ නිවන් අරමුණෙහි ආවර්ජනා කිරීමේ කාර්යයෙහි යෙදුණු බවයි. 'එය' යනු ගෝත්‍රභූ ඥානයයි. ගෝත්‍රය මැඩපවත්වන බැවින් හෝ සිඳින බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' නම් වේ. නැතහොත් ගෝත්‍රයට පැමිණෙන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' නම් වේ. ගෝත්‍රභූ සිත හෙවත් ගෝත්‍රභූ ඥානය කෙසේ නම් පෘථග්ජන ගෝත්‍රය සිඳ ආර්ය ගෝත්‍රයට පැමිණෙන්නේද? ඒ පුද්ගලයා එම මොහොතේත් පෘථග්ජන ගෝත්‍රයටම අයත් අයෙකි. එය සත්‍යයකි. එහෙත් තමා තුළ (එම ගෝත්‍රය) සිඳුණු බැවින් ඔහුම සිඳින්නේ නම් වේ. නිවන ආර්යයන්ගේ ගෝචරය වන බැවින්, එය අරමුණු කිරීමෙන් ආර්ය ගෝත්‍රයට පැමිණෙන්නේ නම් වන බව දත යුතුය. ප්‍රත්‍ය බල විශේෂයකින් තමාට අනතුරුව ආර්ය ගෝත්‍රය උපදවන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යන්න ද යෝග්‍ය වේ. 'පිරිසිඳ' යනු වෙන් කොට දැකීමයි. දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා ආදී සියලු සැලීම්වලින් මිදී යන්න මෙහි අදහසයි. මෝහය ප්‍රහීණ වීම පමණක් මෙහිලා දත යුතුය. එම ධර්මයන් අරමුණු කිරීමෙන් දැන ගැනීමක් නොවේ. එම ධර්මයන් අරමුණු නොකරන මාර්ගය කෙසේ නම් ඒ ධර්මයන් පිරිසිඳ දන්නේ දැයි කිවහොත්, එය කෘත්‍ය සිද්ධිය වශයෙනි. මාර්ගය මෝහය ප්‍රහීණ කරයි. එම ධර්මයන් අරමුණු කළ ද, පූර්වභාග ඥානයන් එම ප්‍රහාණ කෘත්‍යය සිදු නොකරන බැවින් ඒවා දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දන්නා බවක් නොකියවේ. එහෙත් මාර්ගය අරමුණු නොකළ ද ප්‍රහාණ කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින් එම සත්‍යය පිරිසිඳ දන්නා බව කියනු ලැබේ. මන්ද? එතැන් සිට එම පුද්ගලයාට හැමකල්හිම එම සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. යම්සේ පුරුෂයෙක් ඇසෙහි පිත සෙම ආදී දෝෂ නිසා අන්ධව කිසිවක් නොදකියි ද, ඔහු ප්‍රබල අඳුනක් ලබා ඇසෙහි ගල්වා මුළු රාත්‍රියම නිදාගන්නේ නම්, ඔහු නිදා සිටියදීම ඔහුගේ ඇසෙහි දෝෂ පහව ගොස් ඇස පැහැපත් වෙයි. එතැන් සිට ඔහු නිදා සිටියද රූප දකින්නෙකු ලෙස කියනු ලැබේ. ඒ මක්නිසාද යත්, අන්ධභාවය පහවීමෙන් දැකීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වූ බැවිනි. මෙය ද එසේම දත යුතුය. යටත් මාර්ගයන්හි කොටසක් වශයෙන් ද, අර්හත් මාර්ගයෙහි කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ ද (ප්‍රහීණ වේ). 'අපච්ඡාවත්තික' යනු ආපසු හැරීමක් නොමැති බවයි. 'නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පැමිණීම නිසා නිරෝධ සංඛ්‍යාත' යනු මාර්ග ක්ෂණයේදීම එම සංසාර චක්‍රයන් නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත්වී නිරුද්ධ වන බැවිනි. 'උත්පාදන සංඛ්‍යාත භාවනාවෙන්' යන්නෙන් මාර්ගය එක් සිතක් පවතින ක්ෂණයක් වන බැවින්, වැඩීම සංඛ්‍යාත භාවනාවකට එහි ඉඩක් නැති බව පවසා ඇත. ආර්ය මාර්ගය ලබා ගැනීම සඳහා පවත්වන ලද පූර්වභාග භාවනාව ද මාර්ග භාවනාවම වේ. එය ආර්ය මාර්ගයට පැමිණි විට මුදුන් පත් වේ. එබැවින් ආර්ය මාර්ගයම මුදුන් පත් වූ උත්තම භාවනාව වෙයි. මේ අනුව වැඩීම සංඛ්‍යාත භාවනාව ද මෙහි යෝග්‍ය වේ. තමාට පසුව නොපමාව පවත්නා බැවින් 'ආනන්තරික' නම් වේ. මෙයට නොපමාව ලැබෙන ඵලයක් ඇත. ඉන් පසුව ඵල සිත් දෙකක් හෝ තුනක් උපදී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ගින්දර ඉවත් කරන ලද' යනු අපනීතග්ගිකය. 'නිවන්නාක් මෙන්' යන්නෙන් පටිප්පස්සම්භන ප්‍රහාණ කෘත්‍යයෙන් මාර්ගයට අනුකූලව පැවතීම දක්වයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු ඒ ඇස්වලටය. එම රූපය ඔහුට තවමත් ප්‍රකට නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඔහුගේ' යනු ඒ පුද්ගලයාගේය. 'පච්චවෙක්ඛණ වාරයන්හි' යන්නෙහි ප්‍රසාද චක්ෂුසින් දුටු දෙයෙහි පවත්නා වූ අනුබන්ධක වීථි සිත් ද ඇතුළත් වේ.

อุปริมคฺเคหิ วธิตพฺพา มาเรตพฺพาติ อุปริมคฺควชฺฌา. ‘‘กิเลสวิภาเคสู’’ติ อสุกมคฺเคน อสุกากิเลสา ปหียนฺตีติ เอวํ กิเลสวิภาเคสุ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ปฏิสมฺภิทา มคฺคปาฬิยํ. วุจฺจมาเน ปน วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคาทีนํ ปจฺจเวกฺขนํ นาม มคฺคปจฺจเวกฺขนเมว. ตถา ปจฺฉา วา ปวตฺตตีติ สิทฺธํ. ‘‘อวิรุทฺธา โหตี’’ติ วิสุทฺธิมคฺเคน อสเมนฺตาปิ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ อิจฺฉานุรูปสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิมานนิทฺเทส อฏฺฐกถาสู’’ติ วินเย จตุตฺถปาราชิเก อธิมานปทนิทฺเทส อฏฺฐกถาสุ. ‘‘โส’’ติ อริยภูโต ภิกฺขุ. ‘‘โน ลทฺธุํ น วฏฺฏตี’’ติ อลทฺธุํ น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ลทฺธุํ โน น วฏฺฏตีติ วา โยชนา. จตุพฺพิธํ มคฺคญฺญาณํ คหิตํ. ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นามาติ วุตฺตตฺตา.

ඉහළ මාර්ගයන් මඟින් නැසිය යුතු බැවින් 'උපරිමග්ගවජ්ඣ' නම් වේ. 'ක්ලේශ විභාගයන්හි' යනු අසවල් මාර්ගයෙන් අසවල් ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ වේ යැයි මෙසේ ක්ලේශයන්ගේ බෙදීම් දැක්වීමේදී යන්නයි. 'පාලියෙහි' යනු පටිසම්භිදා මාර්ග පාලියෙහි යන්නයි. කියනු ලබන කල්හි කිව යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මාර්ගාංග, බෝධ්‍යංග ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම යනු මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවම වේ. එසේම එය පසුව පවතින්නේය යන්න සිද්ධ වේ. 'අවිරුද්ධ වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විසුද්ධිමාර්ගය හා නොසැසඳුණත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නන්ගේ අභිලාෂය පරිදි සිදුවන බැවිනි. 'අධිමාන නිද්දේස අටුවාවන්හි' යනු විනය පිටකයේ සතරවන පාරාජිකා පාලියෙහි එන අධිමාන පද නිද්දේසය පිළිබඳ අටුවාවන්හි යන්නයි. 'ඔහු' යනු ආර්යත්වයට පත් වූ භික්ෂුවයි. 'නොලැබීම සුදුසු නැත' යනු නොලැබ සිටීම සුදුසු නැත යන අර්ථයයි. නැතහොත් ලැබීම සුදුසු නොවන්නේ නොවේ (ලැබිය යුතුමය) යනු මෙහි යෝජනාවයි. ඥාණදස්සන විසුද්ධිය යැයි පැවසූ බැවින් සිවුවැදෑරුම් මාර්ග ඥානයම මෙහිදී ගන්නා ලදී.

‘‘อภินิวิสนํ’’ติ อชฺฌตฺตํ ทฬฺหตรํ ปติฏฺฐานํ. ‘‘นิขาตสิเนรุปา ทสฺสวิยา’’ติ [Pg.307] ตสฺส ปวตฺตนํ วิย. ‘‘เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาย อทิฏฺฐตฺตา’’ติ เอเตน เอโส เม อตฺตา, น ปรสฺส อตฺตาติ เอวํ อตฺตานํ อตฺตสฺส สามิกํ กตฺวา คหณการณํ วทติ. ตตฺถ เกวลสทฺเทน ปรมตฺถ สจฺจํ ปตฺวา อตฺตสฺเสว อภาวโต ขนฺธปญฺจกสฺส อตฺตโนวสายตฺต วุตฺติตํ นิวตฺเตติ. สมฺมุติ สจฺจํ ปน ปตฺวา อตฺตสฺส วิชฺชมานตฺตา มหาชโน อตฺตโน ขนฺธปญฺจกํ อตฺตโน วสายตฺต วุตฺตึ มญฺญมาโน เอโส เม อตฺตาติ คณฺหาติ. ‘‘ขณภงฺคสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา’’ติ เอเตน เอโส เม สารฏฺเฐน อตฺตา. เอโส มม สาโร. เอตํ มม สรีรํ. ยาว วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ เอตํ ขนฺธปญฺจกํ น ภิชฺชติ, น วินสฺสติ. ตาว อหํ น มรามิ. ยทา เอตํ ภิชฺชติ, วินสฺสติ. ตทา อหํ มรามิ. อหญฺจ มม ขนฺธปญฺจกญฺจ อทฺวยํ อนานตฺตนฺติ เอวํ คหณการณํ วทติ. ตตฺถ ‘‘ขณภงฺคสฺสา’’ติ นามรูปธมฺมานํ ขเณ ขเณ ภญฺชนสฺส ภิชฺชนสฺส มรณสฺส. อิทมฺปนมรณํ สมฺมุติ สจฺเจ นตฺถิ. ปรมตฺถ สจฺเจ เอว อตฺถิ. ตสฺมา ตํ อปสฺสนฺโต มหาชโน อตฺตโน ขนฺธปญฺจกํ อตฺตโนสารํ มญฺญมาโน เอโส เม อตฺตาติ คณฺหาตีติ. ‘‘ตํ ทฺวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา’’ติ ขนฺธปญฺจกสฺส เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตญฺจ ขณภงฺคญฺจ ญาณ จกฺขุนา สุฏฺฐุทิฏฺฐํ กตฺวา. ตตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สุฏฺฐุปสฺสนฺโต เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตญฺจ อวสายตฺต วุตฺติตญฺจ สุฏฺฐุ ปสฺสติ. โย จ อตฺตโน วสายตฺตวุตฺติ น โหติ. โส ปรมตฺถสจฺจํ ปตฺวา เอโส มม สนฺตกนฺติปิ วตฺตุํ นารหติ. กุโต มม อตฺตาติ. อปิ จ, สตฺโต นาม สภาวโต นตฺถิ. ปญฺญตฺติมตฺตํ โหติ. โย ‘อหนฺติ วา, เมติ วา, มมาติ วา, คยฺเหยฺย. อสนฺเต จ อตฺตสฺมึ โก มม อตฺตา นาม ภเวยฺยาติ. ขณภงฺโค โหติ. ขเณ ขเณ ภิชฺชติ. สตฺโต จ นาม เอกสฺมึภเว อาทิมฺหิ สกึ เอว ชายติ. อนฺเต สกึ เอว มรติ. อนฺตรา วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสํปิ มรณํ นาม นตฺถิ. อญฺญาหิ ขณิกธมฺมานํ คติ. อญฺญา สตฺตสฺส. เอวํสนฺเต กถํ ขณิกธมฺมา สตฺตสฺส สารฏฺเฐน อตฺตานาม ภเวยฺยุนฺติ. ตสฺมา เต อวสวตฺตนฏฺเฐน อสารกฏฺเฐน จ อนตฺตา เอว. อปิจ [Pg.308] ‘‘อวสวตฺตนฏฺเฐนา’’ติ เอตฺถ วโส นาม สตฺตสนฺตาเน เอโก ปธานธมฺโม. สเจ อตฺตานาม อตฺถิ. โส เอว ปธานภูตสฺส วสสฺสปิ อตฺตา ภเวยฺย. เอวํสติ, โย วโส, โส อตฺตา. โย อตฺตา, โส วโสติ ภเวยฺย. ตถา จ สติ, รูปํ อตฺตาติ คณฺหนฺโต รูปญฺจ วสญฺจ อตฺตานญฺจ เอกตฺตํ กตฺวา คณฺหาติ นาม. ตถา เวทนํ อตฺตาติ. สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อตฺตาติ คณฺหนฺเตปิ. เอวญฺจสติ, สตฺโต จ ขนฺธปญฺจกญฺจ วโส จ อตฺตา จ สพฺพเมตํ เอกตฺตํ คจฺฉติ, เอโก สตฺโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. น หิ อิมสฺมึ วสวตฺตนฏฺเฐ เอกสฺสสตฺตสฺส ทฺเว อตฺตา ตโย อตฺตา พหูอตฺตาติ สกฺกา ภวิตุํ. อถ ยถา ยถา สตฺตสฺส วโส วตฺตติ, อิจฺฉา ปวตฺตติ. ตถา ตถา ขนฺธปญฺจกมฺปิ นิจฺจกาลํ สตฺตสฺสวสํ อนุคจฺเฉยฺย. กสฺมา, สตฺตสฺส จ ขนฺธปญฺจกสฺส จ วสสฺส จ นานตฺตาภาวโต. เอวํ อนุคจฺฉนฺเต สติ. รูปํ เม อตฺตา, เวทนา เม อตฺตาติอาทิคฺคหณํ วฏฺเฏยฺย. สภาวโต อวิรุทฺธํ ภเวยฺย. น ปน ตถา อนุคจฺฉติ. น หิ ทุพฺพณฺโณ ทุรูโป ปุริโส อตฺตโน รูปกายํ อตฺตโน วเสเนว สุวณฺณํ สุรูปํ กาตุํ สกฺโกติ. ตถา ทุสฺสทฺโทวา สุสทฺทํ, ทุคฺคนฺโธวา สุคนฺธํ. น จ อนฺโธวา อนนฺธํ. พธิโรวา อพธิรํ. โรคีวา อโรคํ. กุฏฺฐีวา อกุฏฺฐํ. คณฺฑีวา อคณฺฑํ. ชิณฺโณวา ตรุณํ. อชรํ วา อมรณํ วา กาตุํ สกฺโกติ. นาปิ อปาเยสุ จ อปตนฺตํ. ปติตฺวา วา ตโต วิมุตฺตํ กาตุํ สกฺโกติ. ตถา เทโว วา เทวตฺตา อจาเวตุํ. สกฺโกวา สกฺกตฺตา, มาโร วา มารตฺตา, พฺรหฺมา วา พฺรหฺมตฺตาติ. เอสนโย เสสขนฺเธสุปิ. ตถา ปน อวสานุคมนโต ปรมตฺถ สจฺจํ ปตฺวา ขนฺธปญฺจเก อตฺตโน สามิกิจฺจํ อิสฺสรกิจฺจํ นาม นตฺถิ. อสามิกเมว ตํ โหติ, อนิสฺสรํ. ตถา จ สติ, อตฺตานํ ตสฺส สามึ อิสฺสรํ กตฺวา รูปํ เม อตฺตาติ คหณํ มิจฺฉาคหณํ นาม โหตีติ. โลเก ปน มหาชโน ธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ น ชานนฺติ, น ปสฺสนฺติ, น ปฏิวิชฺฌนฺติ. เตสํ ปรมฺปร ปจฺจยวเสน ปวตฺตมาเน ขนฺธสนฺตาเน สมฺมุติ สจฺจวเสน นานาวสวตฺตนาการา นาม สนฺติ. นานาสามิ อิสฺสราธิปติโวหารา จ โลเก สนฺทิสฺสนฺติ. เต [Pg.309] สมฺมุติ สจฺจวเสน อุปฺปนฺเนสุ เตสุ สามิอิสฺสราธิปติ โวหาเรสุ โวหารมตฺเต อฐตฺวา สภาวสจฺจํ มญฺญนฺตา มิจฺฉาคหณํ คณฺหนฺติ. เอตฺถ สิยา. น นุ วโสนาม อิจฺฉา. สตฺโต จ คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉติ. ฐาตุํ อิจฺฉนฺโต ติฏฺฐติ. เอวํสติ. ตสฺส ขนฺธปญฺจกํ ตสฺส วสายตฺต วุตฺติ เอว โหตีติ. น โหติ. กสฺมา, ปจฺจยายตฺต วุตฺติตฺตา เอว. ตถาหิ คนฺตุํ อิจฺฉานาม พหิทฺธา ธนเหตุวา อุปฺปชฺเชยฺย. นานาโภคเหตุ วา. อญฺเญน วา นานาการเณน. ตตฺถ เยสํ ธเน อสติ, ยํ ยํ ทุกฺขํ อาคจฺเฉยฺย กายิกํ วา เจตสิกํ วา. เตสํ ตํ ตํ ทุกฺขปจฺจยา ธนิจฺฉา นาม อุปฺปชฺชติ. ธนิจฺฉา ปจฺจยา คนฺติจฺฉาทโย อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา นานาโภคิจฺฉา นานากมฺมิจฺฉาสุ จาติ. นานาทุกฺขภยุปทฺทวมูลิกาสุ อิจฺฉาสุ วตฺตพฺพ เมว นตฺถิ. ตถา นานารมฺมณานํ ปโลภน ทุกฺขมูลิกาสุ จ นานาวิตกฺกานํ วิปฺผนฺทนมูลิกาสุ จ อิจฺฉาสุ. เอวํ วโสปิ ปจฺจยายตฺต วุตฺติโก เอว โหติ. ‘‘คมนํ’’ติ คมนากาเรน ปวตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ. เยนเยนธนาทิเหตุนา โส โส วโส อุปฺปชฺชติ. คมนมฺปิ เตน เตเนว อุปฺปชฺชติ อาหารุปตฺถมฺภนาทิปจฺจเยน จ. วโส ปน คมนสฺส ปจฺจเยก เทสมตฺตํ โหติ. โส หิ ตทญฺญปจฺจเยหิ วินา สยํ อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. กุโต คมนํ อุปฺปาเทตุํ. เอวํ ฐานาทีสุ. เอวญฺจ สติ, อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติกนฺติจฺเจว วตฺตุํ อรหติ. โน วสายตฺต วุตฺติกนฺติ. อปิ จ คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉตีติ ปญฺญตฺติ มตฺตภูโต สตฺโต คจฺฉติ. ขนฺธปญฺจกํ ปน ขณิก ธมฺมตฺตา น คจฺฉติ. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนํ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชติ. สนฺตติ วเสน คมนาการ นิมิตฺตํ ปญฺญายติ. เอวํ อวสวตฺตนํ โหตีติ. โหตุ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนํ. อวิจฺเฉทปฺปวตฺติยา สติ, คมนํ สมฺปชฺชติเยว. คมเน จ สมฺปชฺชมาเน ขณิกภิชฺชเนน โทโส นตฺถีติ เจ. อตฺถิ. ขณิกมรณญฺหิ สตฺตสฺส สุสานภูมิ นาม โหติ. อนฺตราเยวา อาคเต ปกฺขลนฺเต วา สติ, คจฺฉนฺโต สตฺโต ยทา กทาจิ มรณํ วา นิคจฺฉติ มรณ มตฺตํ วา ทุกฺขนฺติ. กิเลเส นิมินาติ ปวตฺเตตีติ นิมิตฺตนฺติ วจนตฺโถ. ‘‘วิปลฺลาสนิมิตฺตํ’’ติ จ วิปลฺลาส ธมฺมานํ วเสน อุปฏฺฐิตํ กิจฺจ นิมิตฺตํ. ตณฺหา เอว ปณิธีติ [Pg.310] สมฺพนฺโธ. มหนฺตานํ อาทีนวานํ ราสิ มหาอาทีนวราสิ. ขนฺเธสุ สุญฺญตลกฺขณํ นาม อติ คมฺภีรํ โหติ. ญาณสฺเสว วิสยภูตํ. สุญฺญต ทสฺสนญฺจ ทิฏฺฐิยา อุชุปฺปฏิปกฺขนฺติ อาห ‘‘สงฺขาเรสุ สุญฺญตทสฺสนวเสนา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อตฺถ สิทฺธิ นามา’’ติ มคฺคผลปฺปฏิลาภสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิ นาม. อตฺตาติ อภินิเวโส อตฺตาภินิเวโส. คณฺหาตีติ คาโห. อุปาทียตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิสงฺขาโต คาโห ทิฏฺฐิคฺคาโห. อตฺถาภินิเวโส จ โส ทิฏฺฐิคฺคาโห จาติ วิคฺคโห. ตสฺส ปฏิปกฺขํ อนตฺตานุปสฺสนาญาณํ. อนุ อนุ ภวนํ อานุภาโว. ปรมฺปรโต วฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตถา สมนุปสฺสิตฺวา’’ติ สุญฺญตา กาเรน สมนุปสฺสิตฺวา. วิมุญฺจนฺตสฺส อริยปุคฺคลสฺส. ‘‘อนิจฺจลกฺขณํ นาม นาติ คมฺภีรํ โหติ. สทฺธายปิ วิสยภูตํ. อุนฺนติลกฺขโณ จ อหํ มาโน ขนฺเธสุ นิจฺจธุววิปลฺลาสมูลโก สทฺธาย จ ปฏิปกฺโขติ อาห ‘‘อนิจฺจทสฺสนวเสนา’’ติอาทึ. ‘‘นิมิตฺตาภินิเวสภูตสฺสา’’ติ นิจฺจธุวนิมิตฺตาภินิเวสภูตสฺส. ‘‘มานคฺคาหสฺสา’’ติ มานสงฺขาตสฺส คาหสฺส. ‘‘สทฺธาย ปี’’ติปิสทฺเทน ญาณํ สมฺปิณฺเฑติ. ทุกฺขลกฺขณํ นาม ภยสํเวค ชนกํ โหติ. อารมฺมเณสุ ตณฺหาโลลสฺส ตณฺหาวิปฺผนฺทนสฺส ปฏิปกฺขํ. วิเสสโต สมาธิสฺส อนุรูปนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขทสฺสน วเสนา’’ติอาทึ. ‘‘ติณฺณํ ธมฺมานํ’’ติ ปญฺญินฺทฺริย สทฺธินฺทฺริย สมาธินฺทฺริย สงฺขาตานํ ติณฺณํ อินฺทฺริย ธมฺมานํ. ‘‘วิปสฺสนา คมนวเสเน วา’’ติ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนา สงฺขาตสฺส อาคมน การณสฺส วเสเนว.

‘අභිනිවිසනය’ (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) යනු තමා තුළම ඉතා තදින් පිහිටා ගැනීමයි. එය පොළොවෙහි මැනවින් සවි කළ මහාමේරු පර්වතයක් සේ නොසැලී පැවතීමකි. ‘හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට (හේතූන්ට) යටත්ව පවතින බව නොදකින බැවින්’ යන මෙයින්, “මේ මාගේ ආත්මයයි, මෙය අන් අයෙකුගේ ආත්මය නොවේ” යැයි තමා විසින්ම තමාගේ ස්වාමියා කරගනිමින් මෙසේ දැඩිව අල්ලා ගැනීමට හේතුව පවසයි. එහි ‘හුදෙක්’ (කේවල) යන වචනයෙන්, පරමාර්ථ සත්‍යයට පැමිණි විට ආත්මය යනුවෙන් දෙයක් නොමැති බැවින්, පංචස්කන්ධය තම අභිමතය පරිදි පවතින්නේය යන මතය බැහැර කරයි. සම්මුති සත්‍යයට පැමිණි විට ආත්මය පවතින බව සලකන බැවින්, මහා ජනයා තමන්ගේ පංචස්කන්ධය තම අභිමතය පරිදි පවතින්නේ යැයි සලකා “මේ මාගේ ආත්මයයි” කියා අල්ලා ගනිති. ‘ක්ෂණභංගය (සෑම මොහොතකම සිදුවන බිඳී යාම) නොදකින බැවින්’ යන මෙයින්, “හරය යන අර්ථයෙන් මෙය මාගේ ආත්මයයි, මෙය මාගේ සාරයයි, මෙය මාගේ ශරීරයයි; අවුරුදු සියයක් හෝ දහසක් වුවද මේ පංචස්කන්ධය බිඳී නොයයි, විනාශ නොවේ, එතෙක් මම නොමැරෙමි; මෙය බිඳී විනාශ වූ විට මම මිය යන්නෙමි; මම සහ මාගේ පංචස්කන්ධය යනු දෙකක් නොව එකක්ම වේ” යැයි අල්ලා ගැනීමට හේතුව පවසයි. එහි ‘ක්ෂණභංගය’ යනු නාමරූප ධර්මයන්ගේ ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන බිඳී යාම, විනාශ වීම හා මරණයයි. මේ මරණය සම්මුති සත්‍යයේ දක්නට නැත, පරමාර්ථ සත්‍යයේම පමණක් ඇත. එය නොදකින මහා ජනයා තම පංචස්කන්ධය තම සාරය ලෙස සලකා “මේ මාගේ ආත්මයයි” කියා වැරදි ලෙස අල්ලා ගනිති. ‘ඒ කරුණු දෙක මැනවින් දැක’ යනු පංචස්කන්ධය හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බවත්, ක්ෂණභංගයත් යන මේ කරුණු දෙක ප්‍රඥා ඇසින් මැනවින් දැකීමයි. එහි පංචස්කන්ධයන්ගේ පටිච්චසමුප්පාදය මැනවින් දක්නා තැනැත්තා එය හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බවත්, තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි බවත් මැනවින් දකියි. යමක් තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි නම්, පරමාර්ථ සත්‍යයට අනුව එය “මා සතු දෙයකි” කියා හෝ “මාගේ ආත්මයයි” කියා හෝ කීමට කිසිසේත් සුදුසු නැත. තවද, සත්වයෙක් කියා කෙනෙක් ස්වභාවයෙන්ම නැත, පවතින්නේ පඤ්ඤප්තියක් (සම්මුතියක්) පමණි. ‘මම’ කියා හෝ ‘මාගේ’ කියා හෝ අල්ලා ගන්නේ නම්, ආත්මයක් නැති කල්හි කවරෙක් නම් මාගේ ආත්මය වන්නේද? ක්ෂණභංගය සිදුවේ, ක්ෂණයක් පාසා බිඳී යයි. සත්වයෙක් එක් භවයක ආරම්භයේදී එක් වරක් උපදියි, අවසානයේදී එක් වරක් මිය යයි. අතරමැද වසර සියයක් හෝ දහසක් වුවද සම්මුති වශයෙන් මරණයක් නැත. ක්ෂණික ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය එකකි, සත්වයාගේ ස්වභාවය වෙනකකි. මෙසේ තිබියදී ක්ෂණික ධර්ම සත්වයාගේ සාරය වශයෙන් ආත්මය වන්නේ කෙසේද? එබැවින් ඒවා තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි (අවශවර්තී) බැවින් සහ අසාර (නිසරු) බැවින් අනාත්මමය. තවද ‘තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි’ යනුවෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ, සත්ව සන්තානය තුළ පවතින එක් ප්‍රධාන ධර්මයක් වන ‘වශය’ (පාලනය) ගැනයි. ඉදින් ආත්මයක් තිබේ නම්, එය පාලනයට (වශයට) අධිපති විය යුතුය. එවිට පාලනය යනු ආත්මයයි, ආත්මය යනු පාලනයයි විය යුතුය. එවිට රූපය ආත්මය ලෙස ගන්නා තැනැත්තා රූපයත් පාලනයත් ආත්මයත් යන මේ සියල්ල එකක් ලෙස ගනියි. වේදනා, සඤ්ඤා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන අනෙක් ස්කන්ධයන් ආත්මය ලෙස ගන්නා විටද එසේමය. එවිට සත්වයා, පංචස්කන්ධය, පාලනය සහ ආත්මය යන මේ සියල්ල එකක් බවට පත් වී, එක් සත්වයෙක් යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පැමිණේ. මන්ද යත් එක් සත්වයෙකුට ආත්ම දෙකක් හෝ තුනක් තිබිය නොහැකි බැවිනි. එවිට සත්වයාගේ කැමැත්ත යම් යම් අයුරින් පවතී ද, එසේම පංචස්කන්ධය ද සැමවිටම සත්වයාගේ අණට යටත් විය යුතුය. මන්ද යත් සත්වයා, පංචස්කන්ධය සහ පාලනය යන මේවායේ වෙනසක් නැති බැවිනි. එසේ වන්නේ නම් “රූපය මාගේ ආත්මයයි, වේදනාව මාගේ ආත්මයයි” ආදී වශයෙන් ගැනීම ස්වභාවයෙන්ම පරස්පර නොවනු ඇත. නමුත් රූපය එසේ අණට යටත් නොවේ. දුර්වර්ණ වූ, අවලස්සන මිනිසෙකුට තම රූපය තම අණ පරිදි රන්වන් හෝ ලස්සන කරගත නොහැකිය. නරක ශබ්දයක් හොඳ ශබ්දයක් කළ නොහැකිය, දුගඳක් සුවඳක් කළ නොහැකිය. අන්ධයෙකුට පෙනීම ඇති කරගත නොහැකිය, බිහිරෙකුට ඇසීම ඇති කරගත නොහැකිය. රෝගියෙකුට නිරෝගී විය නොහැකිය, කුෂ්ඨ රෝගියෙකුට හෝ ගෙඩි ඇති අයෙකුට එය සුව කරගත නොහැකිය. ජරාවට පත් වූවෙකුට තරුණ විය නොහැකිය. එය ජරාවෙන් හෝ මරණයෙන් මිදවීමට නොහැකිය. අපායට වැටීම වැළැක්වීමට හෝ වැටුණු පසු එයින් මිදීමට පාලනයක් නැත. දෙවියෙකුට තම දිව්‍යමය බවෙන්, ශක්‍රයෙකුට ශක්‍ර බවෙන්, මාරයෙකුට මාර බවෙන් හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට බ්‍රහ්ම බවෙන් චුත නොවී සිටීමට නොහැකිය. අනෙක් ස්කන්ධයන්ට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේ අණට යටත් නොවන බැවින්, පරමාර්ථ සත්‍යය අනුව පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ස්වාමි බවක් හෝ අධිපති බවක් නැත. එය අස්වාමිකය, අනීශ්වරය. එසේ තිබියදී තමා එහි ස්වාමියා හෝ අධිපතියා ලෙස සලකා “රූපය මාගේ ආත්මයයි” කියා ගැනීම වැරදි අල්ලා ගැනීමකි. ලෝකයේ මහා ජනයා ධර්මයන්ගේ පටිච්චසමුප්පාදය (හේතුඵල දහම) නොදනිති, නොදකිති, අවබෝධ නොකරති. හේතු ප්‍රත්‍ය පරම්පරා වශයෙන් පවතින ස්කන්ධ සන්තතියේ සම්මුති සත්‍යය අනුව විවිධ වූ අණසක පැවැත්වීම් දක්නට ලැබේ. ලෝකයේ ස්වාමි, ඊශ්වර, අධිපති යන ව්‍යවහාර දක්නට ලැබේ. සම්මුති වශයෙන් ඇති ඒ ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙහි නොසිට, එය සැබෑ ස්වභාවය යැයි සලකා මිනිසුන් වැරදි ලෙස අල්ලා ගනිති. මෙහිදී කෙනෙකු පැවසිය හැකිය: “වශය (පාලනය) යනු කැමැත්ත නොවේද? සත්වයා යාමට කැමති වූ විට යයි, සිටීමට කැමති වූ විට සිටියි. එසේ නම් පංචස්කන්ධය ඔහුගේ අණට යටත් නොවේද?” කියාය. එය එසේ නොවේ. මන්ද යත් එය ප්‍රත්‍යයන්ට (හේතූන්ට) යටත් බැවිනි. එනම්, යාමට ඇති කැමැත්ත ඇති වන්නේ පිටතින් ඇති ධනයක් හෝ විවිධ භෝගයන් ලබා ගැනීමට ඇති හේතු නිසාය. ධනය නැති කලෙක ඇතිවන කායික හෝ මානසික දුක් නිසා ධනය කෙරෙහි කැමැත්ත උපදී. ඒ ධන කැමැත්ත නිසා යාමට කැමැත්ත උපදී. අනෙක් කැමැත්තන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. විවිධ දුක්, බිය හා උපද්‍රව මුල් කරගත් කැමැත්තන් ගැන කිව යුතු දෙයක් නැත. එමෙන්ම විවිධ අරමුණුවලට ලොල් වීම නිසා හෝ විවිධ විතර්කවල සැලීම නිසා හෝ කැමැත්ත උපදී. ඒ නිසා ‘වසඟය’ (පාලනය) යනු ද ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූවක්ම වේ. ‘ගමනය’ යනු ගමන් කරන ස්වරූපයෙන් පවතින පංචස්කන්ධයයි. ධනය ආදී කුමන හේතුවකින් වසඟය උපදීද, ආහාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උපකාරයෙන් ගමනය ද උපදී. වසඟය (කැමැත්ත) යනු ගමනයට අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක් කොටසක් පමණි. අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් නොමැතිව එයට තනියම ඉපදිය නොහැකිය. එසේ නම් එය තනිව ගමනයක් ඇති කරන්නේ කෙසේද? සිටීම ආදියේදී ද එසේමය. එබැවින් පංචස්කන්ධය ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් යැයි කිව යුතුම වේ. තවද යාමට කැමති තැනැත්තා යයි කීවත්, යන්නේ පඤ්ඤප්තියක් (සම්මුතියක්) පමණක් වූ සත්වයාය. පංචස්කන්ධය ක්ෂණික ධර්මයක් බැවින් ගමන් කරන්නේ නැත. උපන් තැනම බිඳී යයි. සන්තතිය (පරම්පරාව) නිසා ගමන් කරන ආකාරයක් පෙනේ. මෙය තම අභිමතය පරිදි නොපැවතීමයි. “එසේ තැන් තැන්වල බිඳී ගියත්, නොකඩවා සිදුවන පැවැත්ම නිසා ගමනය සිදු වේ නම්, ක්ෂණිකව බිඳී යාමේ දෝෂයක් නැතැයි” කෙනෙකු පැවසුවහොත්, එහි දෝෂයක් ඇත. ක්ෂණික මරණය සත්වයාගේ සොහොන් බිමයි. අතරමගදී අනතුරක් හෝ පැකිලීමක් සිදු වූ විට, ගමන් කරන සත්වයා මරණයට හෝ මරණයක් වැනි දුකකට පත් වේ. කෙලෙස් ඇති කරන (පවත්වන) නිසා ‘නිමිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘විපල්ලාස නිමිත්ත’ යනු විපල්ලාස ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ඇති වන කෘත්‍ය නිමිත්තයි. ‘පණිධි’ යනු තණ්හාවයි. මහත් වූ ආදීනව රාශිය ‘මහා ආදීනව රාශිය’ යි. ස්කන්ධයන් තුළ පවතින ‘ශූන්‍යතා ලක්ෂණය’ ඉතා ගැඹුරුය. එය ඥානයටම විෂය වේ. ශූන්‍යතාව දැකීම දෘෂ්ටිවලට ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයකි. එබැවින් ‘සංස්කාරයන් තුළ ශූන්‍යතා දර්ශනයෙන්’ යනාදිය කීවේය. එහි ‘අර්ථ සිද්ධිය’ යනු මාර්ග ඵල අවබෝධයයි. ‘ආත්මය’ යැයි දැඩිව පිහිටා ගැනීම ‘ආත්මාභිනිවේශය’ යි. ‘ග්‍රහණය’ (ගාහ) යනු අල්ලා ගැනීමයි (උපාදානය). දෘෂ්ටිය මගින් අල්ලා ගැනීම ‘දෘෂ්ටි ග්‍රහණය’ යි. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වන්නේ ‘අනාත්මනුපස්සනා ඥානය’ යි. ‘ආනුභාවය’ යනු පිළිවෙළින් වැඩීමයි. එසේ ශූන්‍යතා ආකාරයෙන් දැක, මිදෙන්නා වූ ආර්ය පුද්ගලයාට. ‘අනිත්‍ය ලක්ෂණය’ එතරම් ගැඹුරු නැත. එය ශ්‍රද්ධාවට ද විෂය වේ. ‘මම’ යන මානය සංස්කාරයන් නිත්‍ය බව සලකන විපල්ලාසය මුල් කර ගත්තකි. එය ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘අනිත්‍ය දර්ශනයෙන්’ යනාදිය කීවේය. ‘නිමිත්තාභිනිවේශ’ යනු නිත්‍ය වූ නිමිත්තෙහි දැඩිව පිහිටා ගැනීමයි. ‘මාන ග්‍රහණය’ යනු මානය නමැති අල්ලා ගැනීමයි. ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් ද’ යන තැන ‘ද’ යන්නෙන් ඥානය ද ඇතුළත් වේ. ‘දුක්ඛ ලක්ෂණය’ භය සංවේගය ඇති කරයි. එය අරමුණුවල තණ්හාවෙන් සැලීමට ප්‍රතිපක්ෂය. එය විශේෂයෙන් සමාධියට අනුරූප වේ. එබැවින් ‘දුක්ඛ දර්ශනයෙන්’ යනාදිය කීවේය. ‘ධර්ම තුනක්’ යනු ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය හා සමාධීන්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම තුනයි. ‘විපස්සනා ගමන’ යනු වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව නමැති පැමිණීමේ හේතුව මගිනි.

อิทานิ ปุพฺเพ ยํ วุตฺตํ ‘สตฺตอริย ปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจยภาวปตฺติยา จา’ติ. ตตฺถ สตฺต อริยปุคฺคลวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺมานุสารี นามาติ เอตฺถ ‘‘ธมฺโม’’ติ ปญฺญา วุจฺจติ ‘สจฺจํ, ธมฺโม, ธีติ, จาโค,ติ เอตฺถ วิย. ติกฺขตรํ ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ปญฺญาพลานุสาเรน อาทิมฺหิ มคฺคํ ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. อถวา. ‘‘ธมฺโม’’ติ นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน สงฺขาร ธมฺโม วุจฺจติ. สุญฺญตทสฺสนญฺจ นาม วิเสสโต สุทฺธธมฺม ทสฺสนํ นาม. อิติ สุทฺธธมฺมํ [Pg.311] อนุสฺสรติ, ญาณคติยา อนุคจฺฉตีติ ธมฺมานุสารี. ทิฏฺฐิปตฺโตติ เอตฺถ ทิฏฺฐินาม ทสฺสนญฺญาณํ วุจฺจติ. อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธ ทสฺสนสมฺปนฺนตฺตา ทิฏฺฐิพเลเนว สุเขน ตํ ตํ มคฺคผลํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปตฺโต. เตเนว ทสฺสน ปญฺญาพเลน กิเลสพนฺธนโต วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. สงฺขาร ธมฺมานํ ขณิก ธมฺมภาเว สุฏฺฐุ สทฺทหนํ อเวจฺจปฺปสาโท สทฺธา นาม. ตตฺถ ‘‘อเวจฺจปฺปสาโท’’ติ ญาณสมฺปยุตฺตปฺปสาโท. ‘‘ญาณํ’’ติ จ สงฺขาร ธมฺมานํ ขณิกภาวนิมิตฺตานํ ทสฺสนญฺญาณํ. ตาทิเส หิ ญาเณ สติ, ตตฺถ อเวจฺจปฺปสาโท นาม ชายติ, โน อญฺญถาติ. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี. สทฺธาพเลเนว อาทิมฺหิ อริยมคฺคํ ปาปุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. สทฺธาพเลน วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ‘‘กายสกฺขิ นามา’’ติ เอตฺถ สกฺขํติ สนฺทิฏฺฐํ. ยํ สาธกนฺติปิ วุจฺจติ. อตฺตโน กาเย เอว ลทฺธํ สกฺขํ ยสฺสาติ กายสกฺขี. ทุกฺขานุ ปสฺสี ปุคฺคโล หิ สํเวค พหุโล โหติ. สํเวโค จ ปธาน วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. สํวิคฺโค โยนิโส ปทหตีติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา โส สํเวควเสน ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต ยํ ยํ ปุริสถาเมน ปตฺตพฺพํ โหติ. ตํ ตํ ปาปุณาติ. ปาปุณนฺโต จ อตฺตโน กาเย เอว สกฺขํ ลภติ. สนฺทิฏฺฐํ ฌานสุขํ วา มคฺคผลสุขํ วา ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุภโตภาค วิมุตฺโต’’ติ อรูปชฺฌาเนหิ รูปกายโต อรหตฺตมคฺคผเลหิ นามกายโตติ เอวํ อุโภหิ กายภาเคหิ วิมุตฺโต. เอตฺถ จ ตโย อริยปุคฺคลา ปญฺญาธิโก จ สทฺธาธิโก จ วีริยาธิโก จ. ตตฺถ ธมฺมานุสารี จ ทิฏฺฐิปตฺโต จ ปญฺญาวิมุตฺโต จ ปญฺญาธิโก นาม. สทฺธานุสารี จ สทฺธาวิมุตฺโต จ สทฺธาธิโก นาม. กายสกฺขี จ อุภโตภาควิมุตฺโต จ วีริยาธิโก นามาติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ ปุคฺคลวิภาคนโย ปฏิสมฺภิทามคฺคนเยน วุตฺโต. อภิธมฺเม ปน ปุคฺคล ปญฺญตฺติยํ สทฺธาวิมุตฺโต จ กายสกฺขี จ ทฺเวปุคฺคลา เสกฺเขสุ เอว วุตฺตา. อรหตฺตํ ปตฺตา ปน เอเต ทฺเวปิ ปญฺญาวิมุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ สิยา, สงฺขาร ธมฺมานํ ขณิก ธมฺมภาเว สุฏฺฐุ สทฺทหนํ อเวจฺจปฺปสาโท สทฺธา นามาติ วุตฺตํ. กึ ปน ตาทิเสน สทฺธามตฺเตน โสตาปตฺติ มคฺคํ [Pg.312] ปาปุณาตีติ. เอตฺถ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. ภควตา เอว วุตฺตํ. ยถาห มหาวคฺเค โอกฺกนฺต สํยุตฺเต จกฺขุ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามี อญฺญถาภาวี, โย เอวํ สทฺทหติ, เอวํ อธิมุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ สทฺธานุสารี. โอกฺกนฺโต อริยภูมึ. อติกฺกนฺโต ปุถุชฺชนภูมึ. โส เยนกมฺเมน อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ อุปฺปชฺเชยฺย. น ตํ กมฺมํ กโรตีติ. โสตํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ. วิปริณามี อญฺญถาภาวีติอาทินา ทฺวาทสายตนานิ วิตฺถาเร ตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘วิปริณามี’’ติ วิปริณาโม ยสฺส อตฺถีติ วิปริณามี. วิปริณาโมติ จ ขเณ ขเณ ชีรณตา ภิชฺชนตา วุจฺจติ. ‘‘อญฺญถาภาวี’’ติ ตสฺเสว เววจนํ. ‘‘เอวํ อธิมุจฺจตี’’ติ เอเตน ญาณสมฺปยุตฺตสทฺธํ ทีเปติ. สา เอว โสตาปตฺติยงฺเคสุ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต, ธมฺเม, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโตติ วุตฺตา. ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตสทฺธา นาม จกฺขาทีนํ อนิจฺจนิมิตฺต ทสฺสนญฺญาเณน สมฺปยุตฺตา โอกปฺปนสทฺธา. อนิจฺจนิมิตฺตญฺจ นาม รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติปเท วุตฺตนเยน จกฺขาทินิสฺสยานํ มหาภูตานํ สนฺตติ ปริวตฺตนาทิกํ วุจฺจติ. ตญฺหิ ปสฺสนฺโต จกฺขาทีนํ อนิจฺจภาเว สทฺทหติ, อธิมุจฺจติ. ตานิปิ ขเณ ขเณ เอกนฺเตน ภิชฺชติ เยวาติ สทฺธาธิโมกฺขํ สทฺธาวินิจฺฉยํ ปฏิลภตีติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทนา’’ติ เอตฺถ ปน อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺธตาทีนํ พุทฺธคุณาทีนํ ทสฺสนญฺญาเณน สมฺปยุตฺโต ปสาโท อเวจฺจปฺปสาโท นาม. อริยภูมิ นาม ทิฏฺฐานุสย วิจิกิจฺฉานุสเยหิ ปริสุทฺธา อวตฺถาภูมิ วุจฺจติ. เตหิ สหิตา อวตฺถาภูมิ ปุถุชฺชนภูมิ นาม. กถํ ปน ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺตตา อริยภูมึ โอกฺกนฺตตา จ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘โส เยนา’’ติอาทึ. โย อตฺตโน ชีวิตเหตุปิ กิญฺจิ กมฺมปถปตฺตํ อปายคามิ กมฺมํ น กโรติ. โส เอกนฺเตน ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺโต, อริยภูมึ โอกฺกนฺโตติ วิญฺญายตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ สทฺธานุสาริสุตฺตํ. อปรํปิ วุตฺตํ จกฺขุ ภิกฺขเว วิปริณามี อญฺญถาภาวี. ยสฺส เอวํ มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมติ. อยํ วุจฺจติ ธมฺมานุสารี ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘มตฺตโส [Pg.313] นิชฺฌานํ ขมตี’’ติ สทฺธานุสารีวิย สทฺทหนมตฺเต อฏฺฐตฺวา จกฺขาทีนํ ตาทิสํ อนิจฺจตํ สมนุปสฺสนฺโต โถกํ โถกํ ทสฺสนํ ลภติเยว. เอวํสติ, จกฺขาทีนิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส นิชฺฌานํ โอโลกนํ มตฺตโส ขมนฺติ นาม. อิทํ ธมฺมานุสาริสุตฺตํ. อปรํปิ วุตฺตํ จกฺขุ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โย เอวํ ปชานาติ ปสฺสติ. อยํ วุจฺจติ โสตาปนฺโน ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ปชานาติ ปสฺสตี’’ติ ธมฺมานุสารีวิย มตฺตโส นิชฺฌานกฺขมมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปญฺญาย ปชานาติ, ญาณจกฺขุโน ปจฺจกฺขโต ปสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ ทิฏฺฐิปตฺตาทีนํ สุตฺตํ.

මීට පෙර ‘ආර්ය පුද්ගලයන් සත්දෙනාගේ ප්‍රභේදය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ද’ යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි දී එම ආර්ය පුද්ගල විභාගය දැක්වීම සඳහා ‘තත්ථ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධම්මානුසාරී’ යන්නෙහි ‘ධර්මය’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි; ඒ ‘සත්‍යය, ධර්මය, ධෛර්යය, ත්‍යාගය’ යන තන්හි මෙනි. ඉතා තියුණු වූ ධර්මය (ප්‍රඥාව) අනුගමනය කරන බැවින් ඔහු ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ප්‍රඥා බලය අනුසාරයෙන් මුලින් ම මාර්ගය ලබන බව මෙයින් අදහස් වේ. එසේත් නැතහොත්, සත්ත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නොවන (නිස්සත්ත නිජ්ජීව) යන අර්ථයෙන් සංස්කාර ධර්මයන් ‘ධර්ම’ යැයි කියනු ලැබේ. ශුන්‍යතාව දැකීම යනු විශේෂයෙන් ශුද්ධ වූ ධර්මයන් දැකීමයි. මෙසේ ශුද්ධ ධර්මයන් අනුස්මරණය කරන, ඥාන ගතියෙන් අනුගමනය කරන තැනැත්තා ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ යන්නෙහි ‘දිට්ඨි’ යනු දර්ශන ඥානයයි. ආරම්භයේ සිට ම පිරිසිදු දර්ශනයෙන් යුක්ත බැවින් දර්ශන බලයෙන් ම පහසුවෙන් ඒ ඒ මාර්ග ඵලයන්ට පැමිණි බැවින් ඔහු ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ නම් වේ. එම දර්ශන ප්‍රඥා බලයෙන් ම කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු බැවින් ඔහු ‘ප්‍රඥාවිමුක්ත’ නම් වේ. සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික පැවැත්ම පිළිබඳව මැනවින් විශ්වාස කිරීම ‘අවේච්චප්පසාද’ නම් වූ ශ්‍රද්ධාවයි. එහි ‘අවේච්චප්පසාදය’ යනු ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ පැහැදීමයි. ‘ඥානය’ යනු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව පිළිබඳ ලකුණු දැකගන්නා වූ දර්ශන ඥානයයි. එවැනි ඥානයක් ඇති කල්හි ම එහි අවේච්චප්පසාදය ඇති වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ. ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘ශ්‍රද්ධානුසාරී’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධා බලයෙන් ම මුලින් ම ආර්ය මාර්ගයට පැමිණෙන බව මෙයින් කියවේ. ශ්‍රද්ධා බලයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තා ‘ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත’ නම් වේ. ‘කායසක්ඛී’ යන්නෙහි ‘සක්ඛං’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂය හෙවත් සන්දිට්ඨික බවයි. එය ‘සාධක’ යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. තමාගේ සන්තානයෙහි ම ලබන ලද ප්‍රත්‍යක්ෂය ඇත්තේ යමෙකුට ද, ඔහු ‘කායසක්ඛී’ නම් වේ. දුක්ඛානුපස්සී පුද්ගලයා බොහෝ සෙයින් සංවේගයට පත් වේ. සංවේගය වනාහි ප්‍රධාන වීර්යයෙහි පදට්ඨානයයි (ආසන්න හේතුවයි). ‘සංවේගයට පත් වූ තැනැත්තා නිවැරදි ලෙස වීර්යය වඩයි’ යනුවෙන් වදාරා ඇත. එබැවින් ඔහු සංවේගය හේතුවෙන් භාවනාවේ යෙදෙමින් පුරුෂ වීර්යයෙන් පැමිණිය යුතු යම් යම් තත්ත්වයන් වේ ද, ඒ ඒ තත්ත්වයන්ට පැමිණෙයි. එසේ පැමිණෙමින් තමාගේ සන්තානයෙහි ම ප්‍රත්‍යක්ෂය ලබයි. ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ධ්‍යාන සුඛය හෝ මාර්ග ඵල සුඛය ලබන බව මෙයින් අදහස් වේ. ‘උභතෝභාගවිමුක්ත’ යනු අරූප ධ්‍යාන මගින් රූප කයෙන් ද, අර්හත් මාර්ග ඵල මගින් නාම කයෙන් ද යනුවෙන් දෙපසින් ම මිදුණු තැනැත්තා ය. මෙහි ප්‍රඥාධික, ශ්‍රද්ධාධික සහ වීර්යධික වශයෙන් ආර්ය පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. එහි ධම්මානුසාරී, දිට්ඨිප්පත්ත සහ ප්‍රඥාවිමුක්ත යන තිදෙනා ‘ප්‍රඥාධික’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධානුසාරී සහ ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යන දෙදෙනා ‘ශ්‍රද්ධාධික’ නම් වේ. කායසක්ඛී සහ උභතෝභාගවිමුක්ත යන දෙදෙනා ‘වීර්යධික’ ලෙස දත යුතුය. පුද්ගලයන් බෙදන මෙම ක්‍රමය පටිසම්භිදාමග්ග ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද්දකි. අභිධර්මයේ පුද්ගල පඤ්ඤත්තියෙහි ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත සහ කායසක්ඛී යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා සේඛයන් (මාර්ගස්ථයන්) අතර ම පවසන ලදී. අර්හත් භාවයට පත් වූ පසු මොවුන් දෙදෙනා ම ප්‍රඥාවිමුක්තයන් ලෙස ම දත යුතුය. මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය: ‘සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව කෙරෙහි මැනවින් විශ්වාස කිරීම අවේච්චප්පසාද ශ්‍රද්ධාව’ යැයි පවසන ලදී. එබඳු වූ ශ්‍රද්ධාවකින් පමණක් සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණිය හැකි ද? ඒ පිළිබඳව අපට කීමට දෙයක් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ම එය වදාරා ඇත. ඒ මෙසේ ය: මහා වග්ගයේ ඔක්කන්ත සංයුත්තයෙහි ‘මහණෙනි, ඇස අනිත්‍යය, විපරිණාමී ය, අන්‍ය ආකාරයකට පත් වන සුලු ය. යමෙක් මෙසේ විශ්වාස කරයි ද, මෙසේ අධිමෝක්ෂයට (නිශ්චයට) පැමිණේ ද, ඔහු ශ්‍රද්ධානුසාරී යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු ආර්ය භූමියට බැසගත්තේ ය, පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ගියේ ය. යම් කර්මයක් හේතුවෙන් අපායෙහි, දුර්ගතියෙහි, විනිපාතයෙහි උපදියි ද, ඔහු එවැනි කර්මයක් නොකරයි’ යනුවෙනි. ‘මහණෙනි, කන අනිත්‍යය, විපරිණාමී ය’ යනාදී වශයෙන් දොළොස් ආයතනයන් ම විස්තර කළ යුතුය. එහි ‘විපරිණාමී’ යනු විපරිණාමය (වෙනස් වීම) ඇති බවයි. විපරිණාමය යනු ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය දිරා යාම හා බිඳී යාමයි. ‘අඤ්ඤථාභාවී’ යනු එහි ම පර්යාය වචනයකි. ‘මෙසේ අධිමෝක්ෂයට පත් වේ’ යන්නෙන් ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ශ්‍රද්ධාව දක්වයි. සෝතාපත්ති අංගයන්හි බුදුන්, දහම් හා සඟුන් කෙරෙහි පවතින අවේච්චප්පසාදය ලෙස පවසන ලද්දේ එයම ය. එහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ශ්‍රද්ධාව යනු ඇස ආදියේ අනිත්‍ය ලක්ෂණ දැකීමේ ඥානය හා එක් වූ ස්ථිර ශ්‍රද්ධාවයි. ‘අනිත්‍ය නිමිත්ත’ යනු රූපය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය බව දැක්වූ පරිදි, ඇස ආදියට පදනම් වූ මහා භූතයන්ගේ සන්තතිය වෙනස් වීම ආදියයි. එය දකින්නා ඇස ආදියේ අනිත්‍ය බව කෙරෙහි විශ්වාස කරයි, අධිමෝක්ෂයට පත් වෙයි. ඒවා ද ක්ෂණයක් පාසා ඒකාන්තයෙන් ම බිඳී යන්නේ ය යන ශ්‍රද්ධා විනිශ්චය ලබා ගන්නේ ය යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘බුදුන් කෙරෙහි අවේච්චප්පසාදයෙන්’ යනු අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ ආදී බුදුගුණ දැකීමේ ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ පැහැදීමයි. ‘ආර්ය භූමිය’ යනු දෘෂ්ටි අනුශය හා විචිකිච්ඡා අනුශයයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ අවස්ථාවයි. ඒවා සහිත වූ තත්ත්වය ‘පෘථග්ජන භූමිය’ නම් වේ. ඒ පුද්ගලයා පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ආර්ය භූමියට බැසගත් බව දැනගන්නේ කෙසේද යත්,

‘‘ยถา สกํ ผลํ’’ติ เอตฺถ สสฺส อตฺตโน อิทํ สกํ. ยํ ยํ สกํ ยถาสกนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ โสตาปนฺนสฺสาติอาทินา. ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ปน อนุโลมชวนานิ เอว ผลานํ อาสนฺนการณานิ, น มคฺคชวนานีติ อาห ‘‘น มคฺคาคมนวเสนา’’ติ. ‘‘โส’’ติ มคฺโค. สนฺโต สํวิชฺชมาโน สพฺภาโว. ‘‘อสฺสา’’ติ มคฺคสฺส.

‘‘යථා සකං ඵලං’’ යන්නෙහි තේරුම නම් තම තමාට හිමි ඵලය යන්නයි. මෙහි ‘සක’ යනු තමාට අයත් දෙයයි. සෝතාපන්න ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට ඒ ඒ අයට හිමි ඵලය ලැබෙන ආකාරය ‘යථාසක’ යනුවෙන් අර්ථ දක්වයි. ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි දී ඵලයන්ට ආසන්නතම හේතුව වන්නේ අනුලෝම ජවනයන් මිස මාර්ග ජවනයන් නොවන බැවින් ‘‘මාර්ගයාගේ පැමිණීමෙන් නොවේ’’ යයි වදාරන ලදී. ‘‘සෝ’’ (ඔහු) යනු මාර්ගයයි. ‘‘සන්තෝ’’ යනු පවත්නා වූ ස්වභාවයයි. ‘‘අස්සා’’ (ඔහුට) යනු මාර්ගයටයි.

อนิจฺจานุปสฺสนา กิจฺจโต อนิมิตฺตา โหติ. สภาวโต สนิมิตฺตาเอว. นิจฺจนิมิตฺตสหิตาเอว. ยโต สา เอโสหมสฺมีติคฺคหณํ ลภติ. อิทํปิ วิปสฺสนาญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ สมนุปสฺสิตพฺพา จ โหตีติ. ตตฺถ จ อภิธมฺมํ ปตฺวา สภาวปฺปธานํ โหติ, น กิจฺจปฺปธานํ. ตสฺมา อภิธมฺม นเยน วิปสฺสนา อตฺตโน นิมิตฺต นามํ มคฺคสฺส ทาตุํ น สกฺโกติ. อยํ อฏฺฐกถาย อธิปฺปาโย. กิเลส ธมฺมา นาม ยสฺส อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ ปุคฺคลํ ปลิพุนฺธนฺติ. สมฺพาธํ กโรนฺติ. ตสฺมา ปลิโพธกรานาม. ตํ ปุคฺคลํ นิจฺจนิมิตฺต สุภนิมิตฺต สุขนิมิตฺต อตฺตนิมิตฺตานิ คาเหนฺติ. ตสฺมา นิมิตฺตกรานาม. ตํ ปุคฺคลํ อารมฺมเณสุ ภุสํ นิหิตํ นิวิฏฺฐํ กโรนฺติ. ตสฺมา ปณิธิกรานาม. เต จ มคฺคผลานิ อารมฺมณํ น กโรนฺติ. มคฺคผเลหิ จ สมฺปโยคํ น คจฺฉนฺติ. เอวํ อารมฺมณกรณา ทิวเสน มคฺคผเลสุ เตสํ อภาโว. อภาวตฺตาเอว จ ตานิ มคฺคผลานิ อตฺตโน ธมฺมตาย ตีณินามานิ ลภนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณ กรณวเสนวา’’ติอาทิ [Pg.314] วุตฺตํ. ‘‘อตฺตโน สภาเวนา’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาย.

අනිච්චානුපස්සනාව කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් අනිමිත්ත (නිමිති රහිත) වෙයි. ස්වභාවය අනුව සනිමිත්ත (නිමිති සහිත) ම වෙයි. එනම් නිත්‍ය නිමිත්තෙන් සහිතම වෙයි. යම් හෙයකින් එය ‘මම වෙමි, මෙය මාගේය’ යන වැරදි ග්‍රහණයට පත් වේ ද, ඒ නිසාමය. මේ විපස්සනා ඥානය ද ක්ෂය වී යන අර්ථයෙන් ‘අනිත්‍යය’ ලෙස මැනවින් දැකිය යුතු වෙයි. එහිදී අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව ස්වභාවය ප්‍රධාන වන අතර, කෘත්‍යය ප්‍රධාන නොවේ. එබැවින් අභිධර්ම නයට අනුව විපස්සනාවට තමාගේ ‘නිමිත්ත’ යන නාමය මාර්ගයට ලබා දීමට නොහැකිය. මෙය අටුවාවේ අදහසයි. කෙලෙස් ධර්මයෝ යනු යමෙකු තුළ උපදිත් ද, එම පුද්ගලයා හට බාධා පමුණුවයි, පීඩාවට පත් කරයි. එබැවින් ඒවා ‘පලිබෝධකර’ නමි. එම පුද්ගලයා ලවා නිත්‍ය නිමිති, සුභ නිමිති, සුඛ නිමිති සහ ආත්ම නිමිති ග්‍රහණය කරවයි. එබැවින් ඒවා ‘නිමිත්තකර’ නමි. එම පුද්ගලයා අරමුණුවල තදින් ඇලුණු, බැඳුණු පුද්ගලයෙකු කරයි. එබැවින් ඒවා ‘පණිධිකර’ නමි. එම කෙලෙස් ධර්මයෝ මාර්ග ඵලයන් අරමුණු නොකරති. මාර්ග ඵලයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත භාවයට ද පත් නොවේ. මෙසේ අරමුණු කිරීමේ ආකාරයෙන් මාර්ග ඵලයන් තුළ එම කෙලෙස්වල අභාවය (නොමැති බව) පවතී. අභාවය නිසාම එම මාර්ග ඵලයන් තමන්ගේ ධර්මතාවය අනුව නාමයන් තුනක් (අනිමිත්ත, අප්පණිහිත, සුඤ්ඤත) ලබන බව දැක්වීමට ‘‘අරමුණු කිරීමේ ආකාරයෙන් හෝ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘තම ස්වභාවයෙන්’’ යනු තමාගේ ධර්මතාවයෙනි.

‘‘อตฺตทิฏฺฐิยา อุปฺปนฺนาย อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิทํ ตาสํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ อตฺตทิฏฺฐิยา อวินาภาวํ ทีเปติ. น ปน อตฺตทิฏฺฐิยา ตาหิ อวินาภาวนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปจฺจนฺตีติ อปาเยสุ วิปจฺจนฺติ. อปายปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ. ทิฏฺฐสจฺจานญฺจ อริยปุคฺคลานํ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตา อกุสลธมฺมา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาคฺคหเณน คหิตาติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา วิปฺปยุตฺตา’’ติ. ‘‘อกุสลธมฺมาเจ วา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนภูตา ทสากุสลกมฺมปถ ธมฺมา เจว. ‘‘สตฺตหิ ภเวหี’’ติ กฺริยาปวคฺเค กรณวจนํ. ยถา สตฺตหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปตีติ. กฺริยาปวคฺโคติจ กฺริยายสีฆตรํ นิฏฺฐาปนํ วุจฺจติ. ‘‘สตฺตกฺขตฺตุํ’’ติ สตฺตวารา. ตีณิ สํโยชนานินาม ‘สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนานิ,. ‘‘อวินิปาต ธมฺโม’’ติ วิรูปํ หุตฺวา ปตนํ วินิปาโต. อปายนิปาโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธมฺโม’’ติ สภาโว. นตฺถิ วินิปาโต ธมฺโม ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘นิยโต’’ติ สุคติภเวสุ นิยต คติโก. สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพธิ. มคฺคญฺญาณํ. ‘‘ปรายนํ’’ติ ปรภาเค คนฺตพฺพฏฺฐานํ วุจฺจติ. สมฺโพธิสงฺขาตํ ปรายนํ อสฺสาติ สมฺโพธิปรายโน. ‘‘อนิยมตฺโถ’’ติ วาสทฺทตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. วา สทฺทตฺเถสุ จ อนิยมตฺโถ. น วิกปฺปตฺโถ. วิกปฺปตฺเถหิ สติ ทฺเว เอว สตฺตกฺขตฺตุปรมา ลพฺภนฺติ. มิสฺสกภโวน ลพฺภติ. อนิยมตฺเถ ตโยปิ ลพฺภนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน สมุจฺจยตฺถสฺส คหิตตฺตา เอโก มิสฺสกภโว เอว ลพฺภติ. นนุ จ สทฺโท นาม สมุจฺจยตฺเถ ปากโฏ, น อนิยมตฺเถ. ตสฺมา สมุจฺจยตฺโถว อิธ ยุตฺโตติ เจ. น ยุตฺโต. กสฺมา. ทฺวินฺนํ อสงฺคหิตตฺตา. อฏฺฐกถายํ ปน สมุจฺจยตฺถํ คเหตฺวา เต ทฺเว ปุคฺคลา อิมสฺมึ ปาเฐ อสงฺคหิตาติ วุตฺตํ. ยทิ เต อิมสฺมึ ปาเฐ อสงฺคหิตา. กตฺถเต สงฺคหิตา ภเวยฺยุํ. น หิ โกจิ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม นาม อิธ อสงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ. ‘‘อสฺสา’’ติ ตสฺสปาฬิปาฐสฺส. ‘‘เอตฺถ จ ยสฺมา. ล. ปรโม นาม วุตฺโต’’ติ อิทํ อุปริ ‘เย กามภเว เยวา’ติอาทินา [Pg.315] ‘เยทิฏฺฐ ธมฺเม วา’ติอาทินา จ โยเชตพฺพํ. โส จ สุกฺขวิปสฺสโก วา ปริหีนชฺฌาโน วา ทฏฺฐพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปาฬิยํ. ‘‘อิธ นิฏฺฐา’’ติ อิมสฺมึ กามโลเก อาสวกฺขยํ ปตฺวา ขนฺธปรินิพฺพานปตฺติ วเสน นิฏฺฐา. นิฏฺฐานํ ปริโยสานนฺติ อตฺโถ. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. ภวโต ภวํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอกเมว ปฏิสนฺธิสงฺขาตํ ภวพีชํ อสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. โย จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหา. ตสฺส จ อิธ นิฏฺฐาติ โยชนา. เกน ปน ติณฺณํ โสตาปนฺนานํ วิเสโส กโตติ. สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม ตาว เกวลํ ปถมมคฺค สมฺปยุตฺเตหิ อินฺทฺริเยหิ กโต. อิตเร ทฺเว อุปริมคฺคตฺถาย ปวตฺติเตหิ วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ กโตติ. ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม สพฺพมุทุโก โหติ. ตโต โกลํโกโล ติกฺโข. โส ปน ฉ ภวิโก, ปญฺจภวิโก, จตุภวิโก, ติภวิโก, ทฺวิภวิโกติ ปญฺจวิโธ. ตตฺถ ปญฺจภวิโก ติกฺโข. เสสา อนุกฺกเมน ติกฺขตราติ ทฏฺฐพฺพา. เอกพีชี ปน เอกภวิโก สพฺพติกฺโข. ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม เกวเลน ปถมมคฺคานุภาเวน สิทฺธตฺตา สพฺพมุทุโก โหติ. อิตเร ทฺเวปกติยา สตฺตกฺขตฺตุ ปรมภาเว ฐตฺวา อุปริมคฺคตฺถาย วิปสฺสนา กมฺมํ ปฏฺฐเปนฺติ. ตทา เตสํ อินฺทฺริยานิ ปุน วิเสส ปตฺตานิ โหนฺติ, ติกฺขานิ. ตสฺมา เต สตฺตกฺขตฺตุ ปรมโต ติกฺขานาม โหนฺตีติ. ‘‘สตฺตวารโต โอรํ วา’’ติ อิทํ โกลํโกล เอกพีชิโน สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา นิยาเมตี’’ติ อิทํ อุปริเม ทฺเวโสตาปนฺเน สนฺธาย วุตฺตํ. สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมปน ปถมมคฺเคเนว นิยมิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถาหิ โสเยว สงฺคหปาเฐ สรูปโต อาคโต โสตาปตฺติ มคฺคํ ภาเวตฺวา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาปหาเนน ปหีนาปายคมโน สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม โสตาปนฺโน นาม โหตีติ. อิตเร ปน ทฺเว ปาฬิยํ โสตาปนฺน ปุคฺคลวิภาคฏฺฐาเนสฺเวว อาคตาติ. ‘‘เย ปนา’’ติ เย โสตาปนฺน ปุคฺคลาปน. คาถายํ ‘‘อิโตสตฺตา’’ติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก สตฺต สํสรานิ. ‘‘ตโตสตฺตา’’ติ ตสฺมึ เทวโลเก [Pg.316] สตฺตาติ อตฺโถ. องฺคุตฺตรปาเฐ ‘‘เตนจิตฺตปฺปสาเทนา’’ติ มหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปตุํ สมตฺถสฺส สตฺถุคุเณ จิตฺตปฺปสาโท ชายติ. เตน จิตฺตปฺปสาเทน. ‘‘เตน ปริยาเยนา’’ติ สเจ โส เทเวสุ เอว สํสรติ. สตฺตกฺขตฺตุํ โอปปาติก ปฏิสนฺธิโย คณฺหิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายิสฺสติ. ยทิ มนุสฺเสสุ เอว สํสรติ. สตฺตคพฺภเสยฺยก ปฏิสนฺธิโย คณฺหิตฺวา เอตฺเถว ปรินิพฺพายิสฺสติ. เอวํ เทสนา วาเรน จุทฺทส กตฺวา เทสิเตน ปริยาเยนาติ อตฺโถ. ‘‘ตํ วีมํสิตพฺพํ’’ติ วทนฺเตน ฏีกาจริเยน สยํ จุทฺทสปฏิสนฺธิโยว อิจฺฉตีติ ทีเปติ. อิทานิ ตํ จุทฺทสปฏิสนฺธิวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘วิภงฺเค ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘วิภงฺเค’’ติ อภิธมฺเม ญาณวิภงฺเค. นตฺถิ ฐานมสฺสาติ อฏฺฐานํ. ‘‘ฐานํ’’ติ มูลการณํ. นตฺถิ อวกาโส อสฺสาติ อนวกาโส. ‘‘อวกาโส’’ติ ปจฺจยการณํ. ‘‘ยํ’’ติ กฺริยาปรามสนํ. ยํ นิพฺพตฺเตยฺย, ตํ นิพฺพตฺตนํ อฏฺฐานํ. โส นิพฺพตฺตน ธมฺโม อนวกาโสติ โยชนา. ‘‘อภิสงฺขาร วิญฺญาณสฺสา’’ติ สตฺตภวโต อุทฺธํ กามภเว ปฏิสนฺธิชนกสฺส กุสลา กุสลกมฺม วิญฺญาณสฺส. ‘‘นิโรเธนา’’ติ โสตาปตฺติ มคฺคกฺขเณ เอว นิโรธเนน. นิรุชฺฌนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ เย นาม รูปธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอเต นาม รูปธมฺมา เอตฺถ เอตสฺมึ อภิสงฺขาร วิญฺญาณ นิโรธกฺขเณ นิรุชฺฌนฺตีติ โยชนา. ‘‘ยถาวุตฺตนเยเนวา’’ติ เตน ปริยาเยนาติ วุตฺตปฺปการนเยเนว. ‘‘ตเทกฏฺฐโมหสฺสา’’ติ เตน ราเคน เตน โทเสน เอกสฺมึ จิตฺเต เอกโต ฐิตสฺส โมหสฺส. น ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา สมฺปยุตฺตสฺส โมหสฺส. ตสฺส ปถมมคฺเค เอว ปหีนตฺตา. นาปิ อุทฺธจฺจจิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส โมหสฺส. ตสฺส จตุตฺถมคฺเค เอว ปหาตพฺพตฺตา. อุปฺปชฺชนฺตา ราคโทสโมหา. ‘‘ธมฺมิเกสู’’ติ ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺเนสุ. ‘‘ยโต’’ติ ยํการณา. พลวนฺตการณาติ อตฺโถ. ‘‘เตสํ’’ติ โสตาปนฺนานํ. ‘‘สลฺลิขน วเสนา’’ติ พหลปกฺขํ ถูลภาคํ สุฏฺฐุลิขนวเสน. อธิจฺจุปฺปตฺติ นาม ปุพฺเพ ยถาปวตฺตํ กาลํ อธิจฺจ อติกฺกมฺม อุปฺปตฺติ[Pg.317]. อุปฺปชฺชนฺตานมฺปิ ราคโทสโมหานํ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ สกทาคามีนมฺปิ. ‘‘เมถุนวตฺถุ สมาโยโค อิจฺฉิโต’’ติ ชายมฺปตีนํ เมถุนกมฺมสมาโยโค นาม สกทาคามีนํ อตฺถีติ อิจฺฉิโต. เถโรหิ อธิจฺจุปฺปตฺติมตฺตํ อิจฺฉติ. ปริยุฏฺฐานมนฺทตํ น อิจฺฉติ. สกทาคามีนํ ปุตฺตธีตโรปิ สนฺทิสฺสนฺตีติ วทติ. ‘‘มหาอฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ เถรสฺส มโนรถมตฺตํติ วตฺวา ปฏิกฺขิตฺโต. อิทํ สพฺพํ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ‘‘ฉกฺกนิปาเต’’ติ องฺคุตฺตเร ฉกฺกนิปาเต. ‘‘มิคาสาฬวตฺถุมฺหี’’ติ มิคาสาฬนามิกาย อุปาสิกาย วตฺถุมฺหิ. เกจิ อิมํ วตฺถุํ ทิสฺวา มหาอฏฺฐกถาวาทํ น โรเจนฺติ. มหาสิวตฺเถรวาทํ โรเจนฺติ. ‘‘อพฺรหฺมจาริโน’’ติ เมถุน ธมฺมา อปฺปฏิวิรตสฺส. ‘‘สกทาคามิตฺตํ พฺยากตํ’’ติ ตสฺมึ กาลงฺกเต โส พฺราหฺมโณ อิธ สกทาคามิภาวํ ปตฺวา ตุสิตากายํ อุปปนฺโนติ เอวํ ตสฺส ยํ สกทาคามิตฺตํ ภควตา พฺยากตํ. ‘‘อธิคมวเสนา’’ติ สกทาคามิภาวํ ปฏิลาภวเสน. น ปน อพฺรหฺมจาริโน สโต อธิคมวเสนาติ อธิปฺปาโย. มรณาสนฺนกาเลปิ หิ สิกฺขาปทาธิฏฺฐาเนน สห อุปริมคฺคผลาธิคมนํ นาม ติกฺขปญฺญสฺส อริยสาวกสฺส น ทุกฺกรนฺติ. เอเตน เกสญฺจิ เถรวาทโรจนํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. ‘‘สกึเทว อิมํโลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ เอเตน อิโต ปรโลกํ คมนสฺส จ ตโต ปุน อิธาคมนสฺส จ สิทฺธตฺตา อยํ ปุคฺคโล สุทฺเธน มคฺคนิยาเมน กามภเว ทฺวิกฺขตฺตุ ปรโมนาม โหตีติ สิทฺโธ. กถํ. อิธ ปตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา อิธ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ. เสสาปน จตฺตาโร วิปสฺสนานิยาเมน สิทฺธา โหนฺตีติ วิญฺญายติ. กตเม จตฺตาโร. อิธ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี. ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี. อิธ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี. ตตฺถ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายีติ. เอตฺถ จ ตีสุ โสตาปนฺเนสุ เอโกสตฺตกฺขตฺตุ ปรโม เอว มคฺคนิยาเมน สิทฺโธ. เสสา ปน ทฺเว โสตาปนฺนา วิปสฺสนานิยาเมน สิทฺธา. ฉ สกทาคามีสุ ทฺเว เอว มคฺคนิยาเมน สิทฺธา. เสสา ปน จตฺตาโร วิปสฺสนานิยาเมน สิทฺธา. ตตฺถ มคฺคสิทฺเธสุ โสตาปนฺน สกทาคามีสุ [Pg.318] สงฺกโร นตฺถิ. วิปสฺสนาสิทฺเธสุ ปน สงฺกโร อตฺถิ. อตฺถโต อวิรุทฺเธ สติ, โวหารมตฺเตน สงฺกเร โทโส นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. อาคนฺตฺวาติ ปาฐวเสน อาคมนโตติ วุตฺตํ. อาคนฺตาติ ปน ปาโฐ ยุตฺโต. อาคมนสีโล อาคมน ธมฺโม หุตฺวา สกทาคามี นามาติ อตฺโถ. อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ เอตฺถปิ เอเสวนโย. อรหโต ภาโว อรหตฺตํ. อรหตฺต มคฺคํ. ทกฺขิณาย วิปตฺติกรานาม อปฺปปฺผล อปฺปานิสํสกรา. สมฺปตฺติกรา นาม มหปฺผล มหานิสํสกรา. สีลกฺขนฺธาทิคุณา นาม สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺธ ปญฺญากฺขนฺธ วิมุตฺติกฺขนฺธ วิมุตฺติญฺญาณ ทสฺสนกฺขนฺธคุณา. ‘‘ทกฺขิเณยฺเยสู’’ติ ทกฺขิณารห ปุคฺคเลสุ. ‘‘ธุรํ’’ติ ปธานสีสฏฺฐานิยํ วุจฺจติ. สทฺธา เอว ธุรํ อสฺสาติ สทฺธาธุโร. เอวํ ปญฺญาธุโร. กสฺมา ปเนตฺถ วีริยธุโร น คหิโตติ. ปาฬิยํ สทฺธาวาหี มคฺคํ ภาเวติ, ปญฺญาวาหี มคฺคํ ภาเวตีติ วุตฺตํ. น ปน วุตฺตํ วีริยวาหี มคฺคํ ภาเวตีติ. ตสฺมา น คหิโตติ. กสฺมา ปน วีริยวาหี มคฺคํ ภาเวตีติ น วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. มคฺคํ ภาเวนฺตสฺส นาม อาทิมฺหิ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหานาย กมฺมํ มหนฺตํ โหติ. กสฺมา, อปายมูลกตฺตา. ตตฺถ สทฺธา จ วิจิกิจฺฉา จ ทฺเว อุชุปฺปฏิปกฺขา โหนฺติ. ยสฺมึ อารมฺมเณ สทฺธา นิวิสติ, ตสฺมึ วิจิกิจฺฉา นตฺถิ. ยสฺมึ วิจิกิจฺฉา นิวิสติ, ตสฺมึ สทฺธา นตฺถิ. ตถา ปญฺญาทิฏฺฐิโย จ อุชุปฺปฏิปกฺขา. ยตฺถ ปญฺญา, น ตตฺถ ทิฏฺฐิ. ยตฺถ ทิฏฺฐิ, น ตตฺถ ปญฺญาติ. อปิ จ สทฺธา อตฺตโน วิสเย ทิฏฺฐึ วิธมติเยว. ปญฺญาย วิจิกิจฺฉาวิธมเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมา อารทฺธ วิปสฺสโก อนิจฺจาทีสุ อเวจฺจปฺปสาทมตฺเตนปิ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาโย ปชหิตฺวา สทฺธานุสาริภาวญฺจ สุฏฺฐุตรํ ปสีทิตฺวา สทฺธาวิมุตฺตภาวญฺจ ปาปุณาติ. ปญฺญาย อนิจฺจาทีนิ นิชฺฌานกฺขมํ กตฺวา ธมฺมานุสาริภาวญฺจ สุฏฺฐุตรํ ปสฺสิตฺวา ทิฏฺฐิปตฺตปญฺญา วิมุตฺตภาวญฺจ ปาปุณาติ. วีริยํ ปน ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปฏิปกฺขมตฺตมฺปิ น โหติ. อถ โข ตาสํ สหาโยปิ โหติ, ธุรภูตญฺจ. ปคฺคหลกฺขณญฺหิ วีริยํ. ตํ สทฺธํปิ ปคฺคณฺหาติ, ปญฺญํปิ ปคฺคณฺหาติ, ทิฏฺฐึปิ ปคฺคณฺหาติ, วิจิกิจฺฉมฺปิ ปคฺคณฺหาติเยว. กุโตปน อตฺตโน สภาเวน ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาโย [Pg.319] ปชหิตุํ สกฺขิสฺสติ. ตสฺมา อิมสฺมึ ฐาเน วีริยวาหีติ จ วีริยธุโรติ จ น วุตฺโตติ. กายสกฺขิมฺหิ ปน สทฺธา จ ปญฺญา จ สมพลา โหนฺติ. วีริยญฺจ สยํ สมฺมปฺปธานฏฺฐาเน ฐตฺวา ตทุภยํ อุปพฺรูเหติ. โส จ ปุคฺคโล ตทุภยพเลน ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทโย ปชหิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปาปุณาติ. อฏฺฐวิโมกฺเข วา อุปฺปาเทตฺวา อุภโตภาค วิมุตฺตภาวํ ปาปุณาติ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปุคฺคเลสุ วีริยสฺส ถาโม สุฏฺฐุ ปากโฏ. ตสฺมา อิเม ทฺเว วีริยาธิกาตฺเวว วตฺตพฺพา. น วีริยธุโรติ. จตุปฺปฏิปทา นาม ทุกฺขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา. ทุกฺขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา. สุขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา. สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา. ติวิธวิโมกฺโข นาม สุญฺญโต วิโมกฺโข. อนิมิตฺโต วิโมกฺโข. อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข. ‘‘ตโย อนฺตรา ปรินิพฺพายิโน’’ติ เอตฺถ อายุกปฺปสฺส ปริยนฺตํ อปตฺวา อนฺตรา เอว กิเลสปรินิพฺพานปตฺตา อนฺตราปรินิพฺพายี นาม. โส ติวิโธ. อายุกปฺปสฺส ปถมภาเค ปรินิพฺพายี, ทุตียภาเค, ตตียภาเคติ. อิเม ตโย อนฺตรา ปรินิพฺพายิโน นาม. อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม อายุกปฺป ปริยนฺเต ปรินิพฺพายี. อุทฺธํ มุโข วฏฺฏโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. อกนิฏฺฐํ อวสฺสํ คมิสฺสตีติ อกนิฏฺฐคามี. วิปสฺสนา กมฺมํ สสงฺขารํ สปฺปโยคํ กตฺวา ปรินิพฺพายี สสงฺขาร ปรินิพฺพายี. สงฺขารรหิเตน สุเขน วิปสฺสนา กมฺเมน ปรินิพฺพายี อสงฺขาร ปรินิพฺพายี. ‘‘ทฺวาทส โสตาปนฺนา’’ติ เอกพีชิกา ตโย. เต เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ คุณิตา ทฺวาทส. ทฺวาทส สกทาคามิโน ปุพฺเพ วุตฺตนยา เอว.

‘‘ආත්ම දෘෂ්ටිය උපන් කල්හි උපදින්නේය’’ යන මෙයින් එම දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡාවන්ගේ ආත්ම දෘෂ්ටිය (සක්කාය දිට්ඨිය) සමඟ ඇති වෙන් කළ නොහැකි බව දක්වයි. එහෙත් ආත්ම දෘෂ්ටියට ඔවුන්ගෙන් වෙන් කළ නොහැකි බවක් නැතැයි දත යුතුය. ‘විපච්චන්ති’ යනු අපායයන්හි විපාක දෙයි, අපාය ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරයි යන්නයි. දෘෂ්ට සත්‍ය ඇති ආර්ය පුද්ගලයන් පිළිබඳව දත යුතුය. දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡාවන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ අකුසල් දහම්, දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡා වශයෙන් ගැනීමෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘‘දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාවන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත’’ යැයි වදාළහ. ‘‘අකුසල ධර්මයන් ද’’ යනු වර්තමානයේ පවතින දස අකුසල් කර්මපථ ධර්මයන්මය. ‘‘භව හතකින්’’ යනු ක්‍රියාවේ අවසානය දැක්වීමේ අර්ථයෙන් යෙදුණු කරණ විභක්තියකි. යම් සේ සත් මසකින් විහාරයේ වැඩ නිම කරයි යන්න මෙනි. ක්‍රියාවක් ඉතා ඉක්මනින් නිම කිරීම මෙහි අදහසයි. ‘‘සප්තක්ඛත්තුං’’ යනු සත් වාරයකි. සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ සීලබ්බත පරාමාස යන මේවා තෙවැදෑරුම් සංයෝජනයෝ වෙති. ‘‘අවිනිපාත ධර්ම ඇත්තේ’’ යනු විරූපී වී වැටීම විනිපාතයයි, එනම් අපායට වැටීමයි. ‘‘ධර්ම’’ යනු ස්වභාවයයි. යමෙකුට අපායට වැටෙන ස්වභාවයක් නැද්ද ඔහු අවිනිපාත ධර්ම ඇත්තෙකි. ‘‘නියත’’ යනු සුගති භවයන්හි නියත ගති ඇත්තෙකි. මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් ‘සම්බෝධි’ නම් වේ, එනම් මාර්ග ඥානයයි. ‘‘පරායනය’’ යනු මතු යා යුතු ස්ථානයයි. සම්බෝධිය උතුම් කොට ඇත්තේ සම්බෝධි පරායනයයි. ‘‘අනියමාර්ථය’’ යනු ‘වා’ යන ශබ්දයේ අර්ථයයි. ‘වා’ ශබ්දයේ අර්ථයන් අතරින් මෙහි ගැනෙන්නේ අනියමාර්ථයයි. විකල්පාර්ථය නොවේ. විකල්පාර්ථය ගත්තේ නම් සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු පමණක් ලැබෙන අතර මිශ්‍ර භවයන් නොලැබේ. අනියමාර්ථය ගත් කල තිදෙනාම ලැබෙති. අටුවාවෙහි සමුච්චයාර්ථය ගත් බැවින් එක් මිශ්‍ර භවයක්ම ලැබේ. සත්‍ය වශයෙන්ම ‘වා’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි ප්‍රකට වුවත් අනියමාර්ථයෙහි එසේ නොවේ. එබැවින් සමුච්චයාර්ථයම මෙහි සුදුසු යැයි කිවහොත්, එය නොගැලපේ. ඒ මන්ද යත්, දෙදෙනෙකු ඇතුළත් නොවන බැවිනි. අටුවාවෙහි සමුච්චයාර්ථය ගෙන ඒ පුද්ගලයන් දෙදෙනා මෙම පෙළෙහි ඇතුළත් නොවන බව වදාරන ලදී. ඉදින් ඔවුන් මෙහි ඇතුළත් නොවන්නේ නම්, ඔවුන් කොතැනක ඇතුළත් වේද? කිසිදු සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයෙකු මෙහි ඇතුළත් නොවේ යැයි පැවසීම නොගැලපේ. ‘අස්ස’ යනු එම පාළි පාඨය පිළිබඳවයි. ‘මෙහි යම් හෙයකින්... පරම යන නම කියන ලදී’ යන මෙය මතු ‘යම් කෙනෙක් කාම භවයෙහිම’ යනාදියෙන් සහ ‘දිට්ඨධම්මයෙහි හෝ’ යනාදියෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඔහු ශුෂ්ක විපස්සක හෝ ධ්‍යානයෙන් පිරිහුණු අයෙකු ලෙස දත යුතුය. ‘‘පාළියෙහි’’ යනු පුද්ගලප්‍රඥප්ති පාළියෙහිය. ‘‘මෙහි නිමාව’’ යනු මෙම කාම ලෝකයෙහි ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කොට ඛන්ධ පරිනිබ්බානයට පත්වීමෙන් වන කෙළවරයි. නිමාව යනු අවසානයයි. කුලයෙන් කුලයට යන බැවින් ‘කෝලංකෝල’ නම් වේ. භවයෙන් භවයට යනු එහි අර්ථයයි. ප්‍රතිසන්ධි සංඛ්‍යාත එක් භව බීජයක් පමණක් ඇත්තේ ‘ඒකබීජී’ නම් වේ. යමෙක් මෙලොවදීම අර්හත්වයට පත් වේ නම්, ඔහුගේ නිමාව මෙහිය. සෝතාපන්න පුද්ගලයන් තිදෙනාගේ වෙනස කෙසේ කරන ලද්දේද? සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පළමු මාර්ගයට (සෝතාපන්න මාර්ගයට) සම්ප්‍රයුක්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් පමණක් යුක්තය. අනෙක් දෙදෙනා ඉහළ මාර්ගයන් සඳහා පවත්වන ලද විපස්සනා ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වෙති. එහිදී සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා ඉතා මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි. ඔහුට වඩා කෝලංකෝල පුද්ගලයා තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි. ඔහු සභවික, පංචභවික, චතුභවික, තිබ්භවික, ද්විභවික යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. එහි පංචභවිකයා තියුණුය, අනෙක් අය අනුපිළිවෙලින් වඩාත් තියුණුය. ඒකබීජී පුද්ගලයා එක් භවයක් පමණක් ඇති බැවින් ඉතාම තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි. සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පළමු මාර්ගයේ ආනුභාවයෙන්ම පමණක් සිද්ධ වන බැවින් ඉතා මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකු වේ. අනෙක් දෙදෙනා ස්වභාවයෙන්ම සප්තක්ඛත්තුපරම භාවයෙහි සිට ඉහළ මාර්ග සඳහා විපස්සනා කර්මයන් ආරම්භ කරති. එවිට ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් නැවතත් විශේෂත්වයට පත්ව තියුණු වේ. එබැවින් ඔවුහු සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයාට වඩා තියුණු වෙති. ‘‘සත් වාරයකට වඩා අඩුවෙන්’’ යන මෙය කෝලංකෝල සහ ඒකබීජී පුද්ගලයන් අරභයා වදාරන ලදී. ‘‘ඉහළ මාර්ග තුනෙහි විපස්සනාව නියම කරයි’’ යන්න ඉහළ සෝතාපන්න පුද්ගලයන් දෙදෙනා අරභයා වදාරන ලදී. සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පළමු මාර්ගයෙන්ම නියම කරනු ලබන බව දත යුතුය. එලෙසම සංග්‍රහ පාඨයෙහි සෘජුවම පැමිණි පරිදි, සෝතාපත්ති මාර්ගය වඩා දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා ප්‍රහාණයෙන් අපායගාමී බව නැති කළ තැනැත්තා සප්තක්ඛත්තුපරම සෝතාපන්න නම් වේ. අනෙක් දෙදෙනා පාළියෙහි සෝතාපන්න පුද්ගල විභාග ස්ථානයන්හිම දක්වා ඇත. ‘‘යම් කෙනෙක් වනාහි’’ යනු යම් සෝතාපන්න පුද්ගලයෝ වෙත්ද, ගාථාවෙහි ‘‘මෙහි සිට සතක්’’ යනු මෙම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි භව හතක් සහ ‘‘එතැනින් සතක්’’ යනු ඒ දෙව්ලොව සතක් යන අර්ථයයි. අංගුත්තර පාඨයෙහි ‘‘එම චිත්ත ප්‍රසාදයෙන්’’ යනු මහා සහස්සී ලෝකධාතුව ශබ්දයෙන් අවබෝධ කරවීමට සමත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කෙරෙහි චිත්ත ප්‍රසාදය උපදියි. එම චිත්ත ප්‍රසාදයෙන්, ‘‘එම ක්‍රමයෙන්’’ යනු ඉදින් ඔහු දෙවියන් අතරම සැරිසරන්නේ නම්, සත් වතාවක් ඕපපාතික ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන එහිදීම පිරිනිවන් පානු ඇත. ඉදින් මනුෂ්‍යයන් අතරම සැරිසරන්නේ නම්, සත් වතාවක් ගැබ්පිළිසිඳ ගැනීම් ගෙන මෙහිදීම පිරිනිවන් පානු ඇත. මෙසේ දේශනා ක්‍රමයට අනුව දහහතර වතාවක් දක්වා වදාළ ක්‍රමය එහි අර්ථයයි. ‘‘එය විමසිය යුතුය’’ යැයි පවසන ටීකාචාර්යවරුන් විසින් තමන් වහන්සේ ද දහහතර ප්‍රතිසන්ධියක්ම කැමති බව දක්වති. දැන් එම දහහතර ප්‍රතිසන්ධි වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘‘විභංගයෙහි වනාහි’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘විභංගයෙහි’’ යනු අභිධර්මයේ ඥාන විභංගයෙහිය. යමකට ස්ථානයක් නැද්ද එය අස්ථානයයි. ‘‘ස්ථානය’’ යනු මූලික හේතුවයි. යමකට අවකාශයක් නැද්ද එය අනවකාශයයි. ‘‘අවකාශය’’ යනු ප්‍රත්‍ය හේතුවයි. ‘‘යමක්’’ යනු ක්‍රියාව පරාමර්ශනය කිරීමයි. යමක් උපදින්නේ නම්, එම ඉපදීම අස්ථානයකි. එම උපදින ස්වභාවය අනවකාශයයි. ‘‘අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය’’ යනු හත්වන භවයෙන් ඔබ්බට කාම භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ජනනය කරන කුසල අකුසල කර්ම විඤ්ඤාණයයි. ‘‘නිරෝධයෙන්’’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ග ක්ෂණයේදීම නිරුද්ධ වීමෙනි. නිරුද්ධ වෙත් යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘නාම සහ රූප’’ යනු යම් නාම රූප ධර්ම කෙනෙක් උපදින්නේ නම්, එම නාම රූප ධර්මයන් මෙහිදී මෙම අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වන ක්ෂණයෙහි නිරුද්ධ වන බවයි. ‘‘කී ක්‍රමයටම’’ යනු එම ක්‍රමයෙන්ම යන්නයි. ‘‘එහි එකට පවතින මෝහය’’ යනු එම රාගය හා දෝෂය සමඟ එක් සිතක එකට පවතින මෝහයයි. එය දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත මෝහය නොවේ. එය පළමු මාර්ගයේදීම ප්‍රහීණ වූ බැවිනි. උද්ධච්ච චිත්ත සම්ප්‍රයුක්ත මෝහය ද නොවේ. එය සතරවන මාර්ගයේදී ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවිනි. උපදින රාග දෝෂ මෝහයන්, ‘‘ධාර්මිකයන් කෙරෙහි’’ යනු ධර්මයට එකඟව උපන්නවුන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘‘යම් හෙයකින්’’ යනු යම් කරුණක් නිසාද, එනම් බලවත් හේතුවක් නිසා යන්නයි. ‘‘ඔවුන්ගේ’’ යනු සෝතාපන්නයන්ගේය. ‘‘සල්ලේඛන වශයෙන්’’ යනු ගන වූ කොටස හා රළු කොටස මැනවින් ලිහිල් කිරීමෙනි. අධිච්චුප්පත්ති නම් පෙර පැවති කාලය ඉක්මවා ඉපදීමයි. උපදින රාග දෝෂ මෝහයන්ගේ, ‘‘ඔවුන්ටද’’ යනු සකෘදාගාමීන්ටද, ‘‘මෙවුන්දම් විෂයෙහි එක්වීම කැමති විය’’ යනු අඹුසැමියන් ලෙස මෙවුන්දම් සේවනයෙහි යෙදීම සකෘදාගාමීන්ට ඇති බවයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ අධිච්චුප්පත්ති මාත්‍රයක් පමණක් කැමති වෙති, පර්යුත්ථාන මන්දතාව (කෙලෙස් ඉස්මතු වීමේ දුර්වලතාවය) කැමති නොවෙති. සකෘදාගාමීන්ටද පුත් දියණියන් දක්නට ලැබෙතැයි උන්වහන්සේ පවසති. ‘‘මහා අටුවාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී’’ යනු ස්ථවිරයන්ගේ මනෝරථයක් පමණක් යැයි පවසා ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මේ සියල්ල අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වා ඇත. ‘‘ඡක්ක නිපාතයෙහි’’ යනු අංගුත්තර නිකායේ ඡක්ක නිපාතයෙහිය. ‘‘මිගසාලා වස්තුවෙහි’’ යනු මිගසාලා නම් උපාසිකාවගේ කථා වස්තුවෙහිය. සමහරු මෙම වස්තුව දැක මහා අටුවා වාදය රුචි නොකරති, මහාසිව ස්ථවිර වාදය රුචි කරති. ‘‘අබ්‍රහ්මචාරී’’ යනු මෙවුන්දම් සේවනයෙන් වැළකී නොසිටින්නාටය. ‘‘සකෘදාගාමී බව ප්‍රකාශ කරන ලදී’’ යනු මියගිය කල්හි එම බ්‍රාහ්මණය මෙහිදී සකෘදාගාමී භවයට පත්ව තුසිත දෙව්ලොව උපන්නේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඔහුගේ සකෘදාගාමී බව ප්‍රකාශ කරන ලද ආකාරයයි. ‘‘අධිගම වශයෙන්’’ යනු සකෘදාගාමී භවය ලැබීමෙනි. එහෙත් ඔහු අබ්‍රහ්මචාරීව සිටියදීම මාර්ග ඵල ලැබූ බවක් මෙයින් අදහස් නොවේ. මරණාසන්න කාලයේදී වුවද ශික්ෂාපද සමාදන් වීම සමඟ උසස් මාර්ග ඵල ලැබීම තියුණු ප්‍රඥා ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට අපහසු නොවේ. මෙයින් ඇතැමුන්ගේ ස්ථවිර වාද රුචිය ප්‍රතික්ෂේප වේ. ‘‘එක් වරක් පමණක් මෙලොවට පැමිණ’’ යන මෙයින් මෙලොවින් පරලොව යාම සහ එතැනින් නැවත මෙහි පැමිණීම සිද්ධ වන බැවින්, මෙම පුද්ගලයා ශුද්ධ වූ මාර්ග නියමයට අනුව කාම භවයෙහි උපරිම දෙවතාවක් උපදින්නෙකු ලෙස තහවුරු වේ. ඒ කෙසේද? මෙහි මාර්ගය ලබා එහි උපද පිරිනිවන් පායි, නැතහොත් එහි මාර්ගය ලබා මෙහි උපද පිරිනිවන් පායි. ඉතිරි සිව් දෙනා විපස්සනා නියමයෙන් සිද්ධ වන බව දත යුතුය. ඒ සිව් දෙනා කවරහුද? මෙහි මාර්ගය ලබා මෙහිම පිරිනිවන් පායි, එහි මාර්ගය ලබා එහිම පිරිනිවන් පායි, මෙහි මාර්ගය ලබා එහි පිරිනිවන් පායි, එහි මාර්ගය ලබා මෙහි පිරිනිවන් පායි යන මොවුහුය. මෙහිදී සෝතාපන්නයන් තිදෙනා අතුරින් සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පමණක් මාර්ග නියමයෙන් සිද්ධ වේ. ඉතිරි සෝතාපන්නයන් දෙදෙනා විපස්සනා නියමයෙන් සිද්ධ වේ. සකෘදාගාමීන් හය දෙනා අතුරින් දෙදෙනෙකුම මාර්ග නියමයෙන් සිද්ධ වෙති. ඉතිරි සිව් දෙනා විපස්සනා නියමයෙන් සිද්ධ වෙති. එහිදී මාර්ගයෙන් සිද්ධ වූ සෝතාපන්න සකෘදාගාමීන් අතර මිශ්‍ර වීමක් නැත. විපස්සනාවෙන් සිද්ධ වූවන් අතර මිශ්‍ර වීමක් ඇත. අර්ථ වශයෙන් විරුද්ධ නොවන කල්හි, ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් මිශ්‍ර වීමේ දොසක් නැතැයි දත යුතුය. ‘ආගන්ත්වා’ යන පාඨය අනුව පැමිණීමෙන් යැයි කියන ලදී. ‘ආගන්තා’ යන පාඨය වඩාත් සුදුසුය. පැමිණෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් සකෘදාගාමී නම් වේ. ‘‘නැවත මෙලොවට නොපැමිණීම’’ යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. රහතන් වහන්සේගේ ස්වභාවය අර්හත්වයයි, එනම් අර්හත් මාර්ගයයි. දක්ෂිණාවට (පූජාවට) විපත්තියක් කරන්නා යනු අල්ප ඵල හා අල්ප ආනිසංස ගෙන දෙන්නාය. සම්පත්තියක් කරන්නා යනු මහා ඵල මහා ආනිසංස ගෙන දෙන්නාය. ශීලක්ඛන්ධාදී ගුණ යනු සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්ති ඥානදර්ශන යන ස්කන්ධයන්ගේ ගුණයන්ය. ‘‘දක්ෂිණාර්හයන් කෙරෙහි’’ යනු පූජාවට සුදුසු පුද්ගලයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘‘ධුරය’’ යනු ප්‍රධාන මූලික ස්ථානයයි. ශ්‍රද්ධාවම ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ ශ්‍රද්ධා ධුරයයි. එලෙසම ප්‍රඥා ධුරයයි. මෙහි වීර්ය ධුරය නොගත්තේ මන්ද? පෙළ දහමෙහි ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව මාර්ගය වඩයි, ප්‍රඥාවෙන් යුතුව මාර්ගය වඩයි’ යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් ‘වීර්යයෙන් යුතුව මාර්ගය වඩයි’ යැයි වදාරා නැත. එබැවින් එය නොගන්නා ලදී. වීර්යයෙන් යුතුව මාර්ගය වඩන බව වදාළේ නැත්තේ මන්ද? පවසනු ලැබේ: මාර්ගය වඩන්නාට ආරම්භයේදීම දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා මහත් උත්සාහයක් ගත යුතුය. මන්ද යත්, ඒවා අපායට මුල් වන බැවිනි. එහිදී ශ්‍රද්ධාව හා විචිකිච්ඡාව යන දෙක ඍජු ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) ධර්ම දෙකකි. යම් අරමුණක ශ්‍රද්ධාව පිහිටයිද, එහි විචිකිච්ඡාව නැත. විචිකිච්ඡාව පිහිටන තැන ශ්‍රද්ධාව නැත. එලෙසම ප්‍රඥාව හා දෘෂ්ටිය ද ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයෝය. ප්‍රඥාව ඇති තැන දෘෂ්ටිය නැත. දෘෂ්ටිය ඇති තැන ප්‍රඥාව නැත. තවද ශ්‍රද්ධාව තමන්ගේ විෂයෙහි දෘෂ්ටිය දුරු කරයි. ප්‍රඥාවෙන් විචිකිච්ඡාව දුරු කිරීම ගැන කවර කථාද? එබැවින් විපස්සනා ආරම්භ කළ තැනැත්තා අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ කෙරෙහි ඇති කරගන්නා අචල ප්‍රසාදය මාත්‍රයෙන්ම දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාවන් ප්‍රහාණය කොට ශ්‍රද්ධානුසාරී බවට පත් වේ, වඩාත් පැහැදී ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත භාවයට පත් වේ. ප්‍රඥාවෙන් අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ මැනවින් නිරීක්ෂණය කොට ධම්මානුසාරී බවට පත් වේ, වඩාත් පැහැදිලිව දැක දිට්ඨිප්පත්ත ප්‍රඥාවිමුක්ත භාවයට පත් වේ. වීර්යය වනාහි දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවක්ම නොවේ. එමෙන්ම එය ඔවුන්ගේ සහායකයෙකු හා ප්‍රධානියෙකු ද වේ. වීර්යයෙහි ලක්ෂණය උත්සාහයයි. එය ශ්‍රද්ධාව ද උත්සාහවත් කරයි, ප්‍රඥාව ද උත්සාහවත් කරයි, දෘෂ්ටිය ද උත්සාහවත් කරයි, විචිකිච්ඡාව ද උත්සාහවත් කරයි. එසේ තිබියදී තමාගේ ස්වභාවයෙන් දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා කෙසේ නම් ප්‍රහාණය කරන්නද? එබැවින් මෙහිදී වීර්යයෙන් වඩයි හෝ වීර්ය ධුරය කියා වදාළේ නැත. කායසක්ඛි පුද්ගලයා කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව සමාන බලයකින් යුක්තය. වීර්යය තමාම සම්මප්පධාන ස්ථානයෙහි සිට එම දෙකම වර්ධනය කරයි. එම පුද්ගලයා ඒ දෙකෙහිම බලයෙන් දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාදීන් ප්‍රහාණය කොට කායසක්ඛි භාවයට පත් වේ. අෂ්ට විමෝක්ෂයන් උපදවා උභතෝභාග විමුක්ත භාවයට පත් වේ. මෙම පුද්ගලයන් දෙදෙනා කෙරෙහි වීර්යයේ බලය ඉතා ප්‍රකටය. එබැවින් මොවුන් වීර්යය අධික වූවන් ලෙස කිව යුතුය, වීර්ය ධුරයන් ලෙස නොවේ. සිව් වැදෑරුම් ප්‍රතිපදාවන් නම්: දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (දුෂ්කර වූත් ප්‍රමාද වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව), දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (දුෂ්කර වූත් ඉක්මන් වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව), සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (පහසු වූත් ප්‍රමාද වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව), සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (පහසු වූත් ඉක්මන් වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව) යනුයි. තෙවැදෑරුම් විමෝක්ෂයන් නම්: සුඤ්ඤත විමෝක්ෂය, අනිමිත්ත විමෝක්ෂය, අප්පණිහිත විමෝක්ෂයයි. ‘‘අන්තරා පරිනිබ්බායී තිදෙනා’’ යනු මෙහි ආයු කල්පයේ කෙළවරට නොපැමිණ අතරතුරේදීම කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමට පත් වන්නා අන්තරා පරිනිබ්බායී නම් වේ. ඔහු තෙවැදෑරුම්ය: ආයු කල්පයේ මුල් භාගයේදී පිරිනිවන් පාන්නා, මධ්‍ය භාගයේදී සහ අවසාන භාගයේදී පිරිනිවන් පාන්නා වශයෙනි. මොවුහු අන්තරා පරිනිබ්බායී තිදෙනා වෙති. උපහච්ච පරිනිබ්බායී යනු ආයු කල්පය කෙළවර වන විට පිරිනිවන් පාන්නාය. භව සෝතයෙන් ඉහළට යන මුහුණක් ඇත්තේ උද්ධංසෝත නම් වේ. අකනිට්ඨා දෙව්ලොවට නියත වශයෙන්ම යන්නේ අකනිට්ඨගාමී නම් වේ. සසංඛාරව, උත්සාහ සහිතව විපස්සනා කොට පිරිනිවන් පාන්නා සසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. සංඛාර රහිතව, සැපවත් විපස්සනාවෙන් පිරිනිවන් පාන්නා අසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. ‘‘සෝතාපන්නයන් දොළොස් දෙනා’’ යනු ඒකබීජී තිදෙනෙකි. ඔවුන් සිව් වැදෑරුම් ප්‍රතිපදාවන්ගෙන් ගුණ කළ විට දොළොසක් වේ. සකෘදාගාමීන් දොළොස් දෙනා ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

เอกจฺจานํ เอว อนาคามิ อรหนฺตานํ เอว. ‘‘อชฺโฌสิตสฺสา’’ติ อธิโอสิตสฺส. มเมวิทนฺติ นิฏฺฐานํ กตฺวา ฐปิตสฺส. คิลิตฺวา ฐปิตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. พหเลน ถูเลน กามราเคน วิมุตฺตา พหลราควิมุตฺตา. อารุปฺเปสุ จ ตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย เอว อตฺถิ. น จตสฺโส รูปสมาปตฺติโย. ตสฺมา ตตฺถ อนุปุพฺพนิโรโธ น ลพฺภติ. ‘‘อาทิโต ปฏฺฐายา’’ติ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ ปถมชฺฌาน สมาปตฺติอาทิ. ตโต ปฏฺฐาย. อนุปุพฺพนิโรโธ นาม [Pg.320] ปถมชฺฌาเน ปฏิฆสญฺญานานตฺตสญฺญานํ นิโรโธ. ปฏิฆสญฺญา นาม ปญฺจวิญฺญาณสญฺญา. นานตฺตสญฺญา นาม กสิณ นิมิตฺตโต อญฺเญสุ นานารมฺมเณสุ ปวตฺตมโนวิญฺญาณ สญฺญา. ทุตียชฺฌาเน วิตกฺก วิจารานํ นิโรโธติอาทินา อนุปุพฺพ นิโรโธ. ‘‘ตโต ปญฺจมชฺฌานํ’’ติ ปญฺจกนเยน วุตฺตํ. อฏฺฐสมาปตฺติ วจนํ ปน จตุกฺกนเยน วุตฺตํ. ตทุภยํปิ ปุคฺคลานุรูปํ ลพฺภติเยว. ยุคนนฺธํ นาม ทฺวนฺทพนฺธนํ, สมถวิปสฺสนานํ ยุคนนฺธนฺติ วิคฺคโห. ‘‘สมาปชฺชน วุฏฺฐาน วิปสฺสนาวเสนา’’ติ เอตฺถ วสิภาวปตฺตํ สมาปชฺชนญฺจ วุฏฺฐานญฺจ คเหตพฺพํ. อตฺตโน สรีรา พทฺเธสุ ปริกฺขาเรสุ สมาปตฺติพเลเนว อนฺตรายาภาวโต วิสุํ อธิฏฺฐาตพฺพ กิจฺจํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน สรีราพทฺเธ ปริกฺขาเร ฐเปตฺวา’’ติ. ‘‘นานาพทฺธานี’’ติ นานาฐาเนหิ อาพทฺธานิ. นานาฐาเนสุ ฐปิตานีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปริสฺสเยนา’’ติ อนฺตราเยน. มาวินสฺสนฺตูติ วา นานาพทฺธ อวิโกปนํ อธิฏฺฐาตพฺพํ. ตทา วุฏฺฐหามีติวา สงฺฆปฺปติมานนํ อธิฏฺฐาตพฺพํ. เอวํ สตฺถุปกฺโกสนํปิ. ‘‘อทฺธานปริจฺเฉโท’’ติ อตฺตโน ชีวิตกาลสฺส อุปปริกฺขณํ. มรณญฺหิ นาม สมาปตฺติพเลนปิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺกาโหติ. อนฺโต สมาปตฺติยญฺจ มรเณ สติ สพฺรหฺมจารีสุ กตฺตพฺพวตฺตํ น กเรยฺย. เอตญฺหิ วตฺตํ ยํ อริยสาวกานํ มรณาสนฺเน สพฺรหฺมจารีนํ วา อุปฏฺฐากานํ วา อปฺปมาทกถานุ สาสนิกมฺมํ. สมาปตฺติยํ วา อญฺญติตฺถิยานํ ครหา วิวชฺชนตฺถํ. เอวญฺหิ เต ครเหยฺยุํ. โคตมสาวกานํ นิโรธสมาปตฺติ นาม เอกํ มรณมุขํ. ยํ สมาปชฺชนฺโต อสุโก ภิกฺขุ มรณํ คจฺฉติ. อนริย กมฺมํ เหตนฺติ.

ඇතැම් අනාගාමීන් හා අරහතුන් වහන්සේලාටමය. 'අජ්ඣොසිතස්ස' යනු අධික ලෙස ඇලුණු තැනැත්තාටය. 'මෙය මාගේමය' කියා නිශ්චය කොට තැන්පත් කළ තැනැත්තාටය. ගිලගත්තාක් මෙන් තැන්පත් කළ තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. මහත් වූ ඝන වූ කාමරාගයෙන් මිදුණු බැවින් 'බහලරාග විමුක්ත' නම් වේ. අරූප තලයන්හි අරූප සමාපත්ති හතර පමණක් පවතී. රූප සමාපත්ති හතරක් එහි නැත. එබැවින් එහිදී අනුපූර්ව නිරෝධය (පිළිවෙළින් නිරෝධ වීම) නොලැබේ. 'ආදියේ සිට' යනු අෂ්ට සමාපත්තීන් අතුරින් ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්තිය ආදියයි. එතැන් සිටය. අනුපූර්ව නිරෝධය නම් ප්‍රථමධ්‍යානයේදී පටිඝසඤ්ඤා හා නානත්තසඤ්ඤා නිරෝධ වීමයි. පටිඝසඤ්ඤා යනු පංච විඤ්ඤාණ සඤ්ඤාවන්ය. නානත්තසඤ්ඤා යනු කසිණ නිමිත්ත හැර අන්‍ය වූ විවිධ අරමුණුවල පවතින මනෝවිඤ්ඤාණ සඤ්ඤාවන්ය. ද්විතීයික ධ්‍යානයේදී විතක්ක විචාරයන් නිරෝධ වීම ආදී වශයෙන් අනුපූර්ව නිරෝධය සිදුවේ. 'ඉන්පසු පංචමධ්‍යානය' යනු පංචක ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි. 'අෂ්ට සමාපත්ති' යන වචනය චතුක්ක ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි. ඒ දෙකම පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය අනුව ලැබෙන්නේමය. යුගනද්ධ යනු යුගල වශයෙන් බැඳීමයි; සමථය හා විදර්ශනාව යුගල වශයෙන් බැඳීම 'යුගනද්ධ' යන්නෙහි විග්‍රහයයි. 'සමාපජ්ජන (සමාපත්තියට සමවැදීම), වුට්ඨාන (සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම) හා විපස්සනා වශයෙන්' යන්නෙහි වසීභාවයට පත් වූ සමාපජ්ජනය හා වුට්ඨානය ගත යුතුය. තමාගේ ශරීරයට සම්බන්ධ වූ පිරිකර සමාපත්ති බලයෙන්ම උපද්‍රව රහිත වන බැවින් වෙනමම අධිෂ්ඨාන කළ යුතු කෘත්‍යයක් නැති බව 'තමාගේ ශරීරයට බැඳුණු පිරිකර තබා' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'නානාබද්ධ' යනු විවිධ ස්ථානවල බැඳුණු දෑය. විවිධ ස්ථානවල තබන ලද දෑ යන්නයි. 'පරිස්සයේන' යනු අන්තරායෙනි. 'විනාශ නොවේවා' යන්නෙන් හෝ විවිධ බැඳුණු දෑ විකෘති නොවීම පිණිස අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. 'එවිට නැගී සිටිමි' කියා සංඝයාගේ අපේක්ෂාව අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කැඳවීම සම්බන්ධයෙන්ද එසේමය. 'අද්ධානපරිච්ඡේද' යනු තමාගේ ජීවිත කාලය පරීක්ෂා කිරීමයි. මරණය යනු සමාපත්ති බලයෙන් පවා වැළැක්විය නොහැකි දෙයකි. සමාපත්තිය තුළ සිටියදී මරණය සිදු වුවහොත් සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් කළ නොහැකි වන්නේය. මරණාසන්න වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් විසින් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට හෝ උපස්ථායකයන්ට අප්‍රමාදය පිළිබඳව කරනු ලබන අනුශාසනාව මෙහි වත (පිළිවෙත) වේ. එසේම සමාපත්තියේ සිටියදී මරණය සිදුවීම අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ නින්දාවට හේතුවක් විය හැකි බැවින් එය මගහරවා ගැනීම පිණිසද මෙය වැදගත් වේ. මන්ද යත්, 'ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ නිරෝධ සමාපත්තිය යනු මරණයේ එක් මුවදොරකි; අසවල් භික්ෂුව සමාපත්තියට සමවැදී සිටියදීම මරණයට පත් විය, මෙය අනාර්ය ක්‍රියාවකි' යැයි ඔවුන් නින්දා කළ හැකි බැවිනි.

‘‘ยทตฺถํ’’ติ ปฏิปตฺติ รสสฺสาทตฺถํ. ‘‘ตทตฺเถ’’ติ ตสฺมึ อตฺเถ. นิรามิส สุขํ นาม อามิสรหิต สุขํ. ทุวิธญฺหิ สุขํ สามิสสุขญฺจ นิรามิสสุขญฺจ. ตตฺถ เย โลเก อิฏฺฐ กนฺต มนาปิยา ปญฺจกามคุณา นาม อตฺถิ. เต กิเลเสหิ อามสิตพฺพตฺตา อามิสา นาม. ยญฺจสุขํ เต อามิเส ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, ตํ สามิสสุขํ นาม. ยํ โลเก ทิพฺพํ สุขํ มานุสกํ สุขนฺติ มมายนฺติ. ยญฺจ อนุภวนฺตํ [Pg.321] มหาชนํ สพฺพานิ อปายภย วฏฺฏภยานิ สมฺปริวาเรนฺติ. ฌานสุข มคฺคสุข ผลสุข นิพฺพานสุขํ ปน นิรามิสสุขํ นาม. ยํ เนกฺขมฺมสุขนฺติ จ ปวิเวกสุขนฺติ จ อุปสมสุขนฺติ จ สมฺโพธิสุขนฺติ จ วิมุตฺติสุขนฺติ จ อริยสุขนฺติ จ อนวชฺชสุขนฺติ จ วุจฺจติ. ยญฺจ อนุภวนฺตํ อริยชนํ สพฺพานิ อปายภย วฏฺฏภยานิ สมฺปริวชฺชนฺติ. ‘‘อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐนา’’ติ กิเลสปลิโพเธหิ วิมุตฺตตฺตา วิปุล คมฺภีร สนฺต ปณีตรสตฺตา จ อโหสุขํ อโหสุขนฺติ อุทาหรนฺเตนปิ อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐนาติ.

'යදත්ථං' යනු ප්‍රතිපත්ති රසය විඳීම පිණිසයි. 'තදත්ථේ' යනු ඒ අර්ථයෙහිය. නිරාමිස සැපය යනු ආමිසයෙන් තොර සැපයයි. සාමිස සැපය හා නිරාමිස සැපය කියා සැපය දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ලෝකයෙහි ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප වූ පංච කාම ගුණයෝ වෙත්ද, ඔවුහු කෙලෙසුන් විසින් ස්පර්ශ කළ යුතු බැවින් 'ආමිස' නම් වෙති. ඒ ආමිසයන් නිසා යම් සැපයක් උපදීද එය සාමිස සැපයයි. ලෝකයෙහි යම් දිව්‍ය සැපයක් හෝ මානුෂික සැපයක් 'මාගේය' කියා මමායනය කෙරේද, යම් සැපයක් අනුභව කරන මහජනයා කෙරෙහි සියලු අපාය භය හා සංසාර භය පවතීද, එයයි. ධ්‍යාන සැපය, මාර්ග සැපය, ඵල සැපය හා නිර්වාණ සැපය නිරාමිස සැපය නම් වේ. එය නෙක්ඛම්ම සැපය, පවිවේක සැපය, උපසම සැපය, සම්බෝධි සැපය, විමුක්ති සැපය, ආර්ය සැපය හා අනවද්‍ය සැපය යනුවෙන්ද හඳුන්වනු ලැබේ. ආර්ය ජනයන් යම් සැපයක් අනුභව කරන විට සියලු අපාය භය හා සංසාර භයයන්ගෙන් වෙන් වෙත්ද, එයයි. 'අස්සාදිතබ්බට්ඨේන' යනු කෙලෙස් බාධකයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ද, විපුල, ගැඹුරු, ශාන්ත හා ප්‍රණීත රසයක් ඇති බැවින්ද, 'අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි' කියා උදන් අනමින් වුවද රස විඳිය යුතු බැවිනි.

กมฺมฏฺฐานสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

කර්මස්ථාන සංග්‍රහ අනුදීපනාව නිම විය.

นิคมคาถาสุ.

නිගමන ගාථාවන්හිය.

๒๖๒. จริตพฺพนฺติ จาริตฺตํ. ทสกุสลกมฺมปถธมฺมชาตํ. ‘‘กุลาจาเรนา’’ติ กุลปรมฺปรโต อาคเตน อาจาเรน. ‘‘ญาติ มิตฺต ธน โภคสมฺปตฺติยา’’ติ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘วิสาเล’’ติ วิปุเล. ‘‘เตนา’’ติ ตสฺสปทสฺส วิภตฺยนฺต ทสฺสนํ. ‘‘สทฺธายา’’ติ รตนตฺตเย อเวจฺจปฺปสาทสทฺธาวเสน. ‘‘อภิวุฑฺฒานํ’’ติ หานภาคิย ฐิติภาคิยภาวํ อติกฺกมฺมวิเสสภาคิย นิพฺเพธภาคิย ภาวปตฺติวเสน อติสฺสย วุฑฺฒานํ. ‘‘ปริสุทฺธานญฺจา’’ติ อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทิ โทเสหิ ปริสุทฺธานญฺจ. นํ นํ ชนํ ปาติรกฺขตีติ นมฺโป. ทิฏฺฐทิฏฺเฐสุ เมตฺตาวิหารีติ วุตฺตํ โหติ. อาวฺหาตพฺโพติ อวฺหโย. นามํ. นมฺโป อิติ อวฺหโย อสฺสาติ นมฺปวฺหโยติ วจนตฺโถ. ‘‘ปณิธายา’’ติ ปตฺเถตฺวาติ อตฺถํ นิวตฺเตติ ‘‘ภุสํ นิธายา’’ติอาทินา. ‘‘อุปาทาย ปฏิจฺจา’’ติ ตสฺส ปทสฺส ปริยายทสฺสนเมตํ. ‘‘อตฺตโน มนฺทพุทฺธีนํ’’ติ ปจฺจกฺเข ธรมานานนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ปจฺฉิม ชนานํ วา’’ติ. อนุกมฺปนํ อนุกมฺโป. กถํ นุ โข อิเม ชนา อภิธมฺมตฺเถสุ สุเขน อาชาเนยฺยุนฺติ เอวํ ปวตฺโต จิตฺตพฺยาปาโร. อตฺถโต อนุทยสงฺขาตา กรุณาเยว. เตนาห ‘‘อนุทยํ [Pg.322] การุญฺญํ’’ติ. ‘‘ปตฺถิตํ’’ติ วา สาธุวตสฺส ยํ เถโร เอวรูปํ ปกรณํ กเรยฺยาติ เอวํ จิรกาลํ ปตฺถิตํ อาสึสิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ขุทฺทสิกฺขาฏีกายํ’’ติ โปราณฏีกํ สนฺธาย วุตฺตํ. โสมวิหาโรตฺเวว ปญฺญายิตฺถ ตสฺมึ ทีเปติ อธิปฺปาโย. คาถายํ ‘‘อถา’’ติ ตสฺมึกาเล. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ นคเร. ‘‘สทฺโท’’ติ กสฺมา ราชา เอวรูปํ มงฺคลหตฺถึ พฺราหฺมณานํ อทาสิ. เนตํ ปติรูปํ ยํ รญฺญา กตนฺติ เอวํ ปวตฺโต อมนาปสทฺโท. ‘‘เภรโว’’ติ ภีรุตาชนโก ภยานโก. ‘‘สิวีนํ’’ติ สิวิรฏฺฐวาสีนํ. ‘‘รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ รฏฺฐํ วฑฺเฒตีติ รฏฺฐวฑฺฒโน. หตฺถินาโค. โส หิ ลกฺขณสมฺปนฺโน อาชานิโย โหติ. ยสฺมึ รฏฺเฐ ตํ อภิมงฺคลํ กโรนฺติ, ตสฺมึ รฏฺเฐ เทโว สมฺมา วสฺสติ, นานาภยุปทฺทวา ตสฺมึ นุปฺปชฺชนฺตีติ โลกสมฺมโต มงฺคลหตฺถี โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. ‘‘วิตฺถิณฺโณ’’ติ วิตฺถาริโต. อติวิตฺถาโรติ วุตฺตํ โหติ. ธนียนฺติ มหาชเนหิ ทฏฺฐุํ ปตฺถียนฺตีติ ธญฺญา. มหิทฺธิกา. อธิวสนฺติ เอตฺถาติ อธิวาโส. ธญฺญานํ อธิวาโสติ สมาโส. อชฺฌาวสึสุ เอตฺถาติ อชฺฌาวุตฺถํ. กิตฺติคุณวเสน อุเทนฺติ อุคฺคจฺฉนฺตีติ อุทิตา. อุทิตานํปิ อุทิโตติ วิคฺคโห. เตนาห ‘‘นภมชฺเฌ’’ติอาทึ. สารชฺชนํ สารโท. วิคโต สารโท ยสฺสาติ วิสารโท. วิสารทสฺส ภาโว เวสารชฺชํ. ปริยตฺติยํ เวสารชฺชํ ปริยตฺติเวสารชฺชํ. เตปิฏกปริยตฺติยํ เวยฺยตฺติยญฺญาณํ. ตํ อาทิ เอติสฺสา ปญฺญายาติ ปริยตฺติเวสารชฺชาทิ ปญฺญา. ปาปโต ลชฺชนสีลาติ ลชฺชิโนติ อาห ‘‘ปาปครหิโน’’ติ. ปาปํ ธมฺมํ ครหนฺติอาทีนวํ กถยนฺติ สีเลนาติ ปาปครหิโน. ‘‘อนุสฺสรนฺตู’’ติ ปุนปฺปุนํ สรนฺตุ. วิเสเสน ภวนฺติ เวปุลฺลํ คจฺฉนฺตีติ วิภวา. ปุญฺญานิ จ ตานิ วิภวาจาติ ปุญฺญวิภวา. วิปุลปุญฺญานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปุลานํ’’ติอาทิมาห. อนุตฺตริย ธมฺมา นาม ทสฺสนานุตฺตริย สวนานุตฺตริยาทโย. โลเก พหูสุ ทสฺสเนสุ อิโต อุตฺตรํ อญฺญํ ทสฺสนํ นาม นตฺถีติ ทสฺสนานุตฺตริยํ. รตนตฺตยทสฺสนํ. จตุสจฺจทสฺสนญฺจ. รตนตฺตยคุณกถาสวนํ[Pg.323], ขนฺธายตน ธาตุ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาสวนญฺจ สวนานุตฺตริยํ นาม. เตสุ รตนตฺตยาทีสุ สทฺธา ปฏิลาโภ ลาภานุตฺตริยํ นาม. เตสเมว ปุนปฺปุนํ สรณํ อนุสฺสตานุตฺตริยํ นาม. รตนตฺตเย จตูหิ ปจฺจเยหิ วา วตฺตปฺปฏิวตฺตกรเณน วา ปริจรณํ ปาริจริยานุตฺตริยํ นาม. พุทฺธปญฺญตฺตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ สมาทาย สิกฺขนํ สิกฺขานุตฺตริยํ นาม. ตาทิเส ปญฺญาวทาตคุณโสภาทิเก คุเณ อวสฺสํ ภชนฺติ ปาปุณนฺตีติ ตาทิสคุณภาคิโน. ‘‘ภวิสฺสามา’’ติ ภวิตุํ อุสฺสาหํ กริสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ.

262. 'චරිතබ්බං' යනු චාරිත්තයයි. එයින් දස කුසල කර්මපථ ධර්ම සමූහය අදහස් කෙරේ. 'කුලාචාරේන' යනු කුල පරම්පරාවෙන් පැවත එන ආචාරයෙනි. 'ඥාති මිත්ත ධන භෝගසම්පත්තියා' යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයකි. 'විසාලේ' යනු මහත් වූ හෙවත් විශාල වූ යන්නයි. 'තේන' යනු එම පදයේ විභක්ති අන්තය පෙන්වීමකි. 'සද්ධාය' යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති අචල ප්‍රසාද සංඛ්‍යාත ශ්‍රද්ධාවෙනි. 'අභිවුඩ්ඪානං' යනු පිරිහීම හා පවතින තත්ත්වය ඉක්මවා ගොස්, විශේෂ ගුණයන් හා විදර්ශනාඥානය ලැබීමෙන් ලබන අතිශය දියුණුවයි. 'පරිසුද්ධානාඤ්ච' යනු තමා උසස් කොට සැලකීම හා අනුන් පහත් කොට සැලකීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් පිරිසිදු වූවන්ගේ ද යන්නයි. ඒ ඒ පුද්ගලයා ආරක්ෂා කරන්නේ 'නම්ප' නම් වේ. දුටු දුටු අය කෙරෙහි මෙත් සිතින් වෙසෙන්නා යනු එහි අදහසයි. කැඳවිය යුතු බැවින් 'අවහය' නම් වේ, එනම් නාමයයි. නම්ප යන නම ඇති තැනැත්තා 'නම්පව්හය' නම් වේ යනු පද අර්ථයයි. 'පණිධාය' යනු ප්‍රාර්ථනා කොට යන අර්ථය 'භුසං නිධාය' (තදින් පිහිටුවා) යනාදී පද මගින් විවරණය කරයි. 'උපාදාය පටිච්ච' යනු එම පදයට ම පර්යාය පද දැක්වීමකි. 'අත්තනො මන්දබුද්ධීනං' යන්නෙන් සිය ඇස් පනාපිට වෙසෙන්නන් යනු අදහසයි. ඒ නිසාම 'පශ්චිම ජනයාට හෝ' යැයි පැවසීය. අනුකම්පනය යනු අනුකම්පාවයි. 'මේ ජනයා කෙසේ නම් අභිධර්ම කරුණු පහසුවෙන් අවබෝධ කරගනිත්ද' යනුවෙන් පවතින චිත්ත උත්සාහයයි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කළ අනුදයා යනුවෙන් හැඳින්වෙන කරුණාවම වේ. එබැවින් 'අනුදයං කාරුඤ්ඤං' යැයි පැවසීය. 'පත්ථිතං' යනු 'යම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් මෙවැනි ග්‍රන්ථයක් කරන්නේ නම් මැනවි' යැයි සත්පුරුෂයන් විසින් බොහෝ කලක් තිස්සේ ප්‍රාර්ථනා කරන ලද යන්නයි. 'ඛුද්දසික්ඛාටීකායං' යනු පෞරාණික ටීකාව අරභයා පවසන ලද්දකි. සෝම විහාරය යනුවෙන් ම එම ලක්දිව ප්‍රකට වූයේය යන්න අදහසයි. ගාථාවෙහි 'අථ' යනු ඒ කාලයෙහි යන්නයි. 'එත්ථ' යනු මේ නගරයෙහි යන්නයි. 'සද්දෝ' යනු 'රජතුමා මෙවැනි මංගල හස්තියෙකු බ්‍රාහ්මණයන්ට දන් දුන්නේ ඇයි? රජු විසින් කරන ලද මෙය සුදුසු නැත' යනුවෙන් පැන නැඟුණු අමනාප ශබ්දය හෙවත් ඝෝෂාවයි. 'භේරවෝ' යනු බිය ජනිත කරවන භයානක යන්නයි. 'සිවීනං' යනු සිවි රට වැසියන්ගේ යන්නයි. 'රට්ඨවඩ්ඪනේ' යනු රට දියුණු කරන 'රට්ඨවර්ධන' නම් වූ හස්තිරාජයා යන්නයි. ඔහු ලක්ෂණ සම්පන්න ආජානීය හස්තියෙකි. යම් රටක ඔහු උදෙසා අභිමංගල්‍යයන් පවත්වන්නේ ද, එම රටට නිසි කල වැසි වසී, නානාවිධ භය උපද්‍රවයන් එහි ඇති නොවේ. ඔහු ලෝක සම්මත මංගල හස්තියෙකි. එබැවින් 'සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪනේ' යැයි පවසන ලදී. 'විත්ථිණ්ණෝ' යනු විස්තර කරන ලද හෙවත් අතිශය විස්තාරිත යන්නයි. 'ධඤ්ඤා' යනු මහා ජනයා විසින් දැකීමට ප්‍රාර්ථනා කරනු ලබන, මහා තේජවන්ත වූවෝ යන්නයි. මෙහි වසන බැවින් 'අධිවාස' නම් වේ. 'ධඤ්ඤානං අධිවාසෝ' යනු එහි සමාසයයි. මෙහි විසූ බැවින් 'අජ්ඣාවුත්ථං' නම් වේ. කීර්තිය හා ගුණයන් නිසා උසස් බවට පත්වන බැවින් 'උදිත' නම් වේ. උසස් වූවන් අතර ද උසස් වූ යනු එහි විග්‍රහයයි. එබැවින් 'නභමජ්ඣේ' යනාදිය පවසන ලදී. සරාගී බව (බියගුලු බව) 'සාරද' නම් වේ. එය පහව ගිය තැනැත්තා 'විසාරද' වේ. විශාරද බව 'වෛශාරද්‍යය'යි. පර්යාප්තියෙහි ඇති විශාරද බව 'පර්යාප්ති වෛශාරද්‍යය'යි. එනම් ත්‍රිපිටක පර්යාප්තිය පිළිබඳ ව්‍යුත්පත්ති ඥානයයි. එය ආදිකොට ඇති ප්‍රඥාව 'පරියත්තිවේසාරජ්ජාදි පඤ්ඤා' නම් වේ. පවට ලැජ්ජා වන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'ලජ්ජී' යැයි පැවසූ අතර, එයම 'පාපගරහිනෝ' ලෙස ද පවසා ඇත. පව්කාර ධර්මයන් ගරහන, එහි ආදීනව පවසන ස්වභාවය ඇති බැවින් ඔවුහු 'පාපගරහී' නම් වෙති. 'අනුස්සරන්තූ' යනු නැවත නැවත සිහි කරත්වා යන්නයි. විශේෂයෙන් වර්ධනය වන බැවින් 'විභව' නම් වේ. පින් ද විභවයන් ද වන බැවින් 'පුඤ්ඤ විභව' හෙවත් පින් සම්පත් යන්නයි. විපුල පින් පෙන්වීම සඳහා 'විපුලානං' යනාදිය පවසන ලදී. අනුත්තරීය ධර්මයන් නම් දර්ශනානුත්තරීය, ශ්‍රවණානුත්තරීය ආදියයි. ලෝකයේ බොහෝ දැකීම් අතර මෙයට වඩා උසස් වෙනත් දැකීමක් නැති බැවින් 'දර්ශනානුත්තරීය' නම් වේ. එනම් තෙරුවන් දැකීම සහ චතුරාර්ය සත්‍යය දැකීමයි. තෙරුවන්ගේ ගුණ කථා ඇසීම සහ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, පටිච්චසමුප්පාද කථා ඇසීම 'ශ්‍රවණානුත්තරීය' නම් වේ. එම තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලැබීම 'ලාභානුත්තරීය' නම් වේ. ඒවා ම නැවත නැවත සිහි කිරීම 'අනුස්සතානුත්තරීය' නම් වේ. තෙරුවන් කෙරෙහි සිව්පසයෙන් හෝ වත්පිළිවෙත් කිරීමෙන් උපස්ථාන කිරීම 'පාරිචරියානුත්තරීය' නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සමාදන් වී හික්මීම 'ශික්ෂානුත්තරීය' නම් වේ. එවැනි ප්‍රඥාවෙන් නිර්මල වූ ගුණ ශෝභාවන්ගෙන් යුක්ත ගුණයන් ඒකාන්තයෙන් ම භජනය කරන හෙවත් ලබා ගන්නා බැවින් ඔවුහු 'තාදිසගුණභාගිනෝ' (එබඳු ගුණ ඇති අය) වෙති. 'භවිස්සාමා' යනු වීමට උත්සාහ කරන්නෙමු යන්නයි.

ทีปนิยา นิคมคาถาสุ.

දීපනියෙහි නිගමන ගාථාවන්හි.

‘‘พสฺหฺยุสุญฺญจมฺเมกมฺหี’’ติ เอตฺถ ‘‘พสฺหฺยู’’ติ อฏฺฐสงฺขฺยาย สงฺเกต วจนํ. ‘‘จมฺมํ’’ติ ทฺวิสงฺขฺยาย. เอกญฺจ ทุกญฺจ สุญฺญญฺจ อฏฺฐจาติ คณนกฺกโม. สหสฺส ทฺวิสต อฏฺฐสงฺขาเต สาเกติ อตฺโถ. เอสนโย ปรโต ‘‘นวปญฺจ จมฺเมกมฺหี’’ติ ปเทปิ. คาถาวณฺณนาสุ. นครติ น จวตีติ นครํ. ถาวริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘รญฺเชตี’’ติ รเมติ. เขมสุภิกฺขตาทิคุเณหิ อนาคเต ชเน คมาเปติ, อาคเต อญฺญตฺถ คนฺตุํ น เทตีติ วุตฺตํ โหติ. โรหิตมิคา นาม สุวณฺณวณฺณมิคา. ‘‘สาเก’’ติ สากนาเมน รญฺญา ปุน สงฺขตตฺตา อิมํ กลิยุคํ สากนฺติ วุจฺจติ. ยํ เอตรหิ สากฺรราชนฺติปิ โวหรนฺติ. สากราชา จ นาม อุตฺตราปเถสุ เอโก คนฺธารราชา. ยํ เชฏฺฐกํ กตฺวา ภินฺนลทฺธิกา วชฺชีภิกฺขู อิมํ ธมฺม วินยํ มหาสงฺฆีกํ นาม สงฺคหํ อาโรเปนฺติ. โส จ ธมฺมวินยสงฺคโห อุตฺตราปเถสุ วตฺตติ. เวสาลิยํ ยสตฺเถร สงฺคโห ปน ทกฺขิณาปเถสูติ. จตฺตาริยุคานิ นาม โลเก ปญฺญเปนฺติ สตฺยยุคํ, ทฺวาปรยุคํ, เตตฺรยุคํ, กลิยุค,นฺติ. ยุคนฺติ จ อายุปริมาณํ วุจฺจติ. อิทานิปน กลิยุคํ วตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาเกติ กลิยุเค’’ติ. ปาปยุเคติ อตฺโถ. ‘‘ล ตี’’ติ สาลิกฺเขตฺตานํ โสธนฏฺฐานตฺตา เอวํ มฺรมฺมเทสโวหาเรน ลทฺธนามํ [Pg.324] อรญฺญํ. ตํ ปน มุํรฺวานครสฺส เอสนฺเน ปญฺจธนุสติเก ปเทเส ชาตํ. ‘‘วิสฺสุเต’’ติ วิเสเสน กิตฺติเต. สารญฺจ อสารญฺจ วิเวเจนฺติ วิจาเรตฺวา ชานนฺติสีเลนาติ สาราสาร วิเวกิโนติ วจนตฺโถติ.

මෙහි ‘බෂ්‍යුසුඤ්ඤචම්මේකම්හි’ යන්නෙහි ‘බෂ්‍යු’ යනු අට යන සංඛ්‍යාව සඳහා වූ සංකේත වචනයකි. ‘චම්ම’ යනු දෙක යන සංඛ්‍යාවටයි. එක ද, දෙක ද, ශුන්‍යය ද, අට ද යන ගණන් කිරීමේ පිළිවෙළට අනුව එක්දහස් දෙසිය අටක් වූ ශක වර්ෂය යන්න මෙහි අර්ථයයි. මින් ඉදිරියට එන ‘නවපඤ්ච චම්මේකම්හි’ යන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ. ගාථා වර්ණනාවන්හි; චුත නොවන (ස්ථාවරව පවතින) බැවින් ‘නගරය’ නම් වේ. එහි ස්ථාවර බව යන අදහස කියැවේ. ‘රඤ්ජේති’ යනු සතුටු කරවයි. නිර්භය බව හා සුභික්ෂ බව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් මතු පැමිණෙන ජනයාව එහි පමුණුවයි, පැමිණි අයව වෙනත් තැනකට යාමට ඉඩ නොදෙයි යන අර්ථයයි. ‘රෝහිත මෘගයෝ’ යනු රන්වන් පැහැති මෘගයෝය. ‘ශක’ යනු ශක නම් රජු විසින් නැවත සකස් කළ බැවින් මේ කලියුගය ‘ශක’ යැයි කියනු ලැබේ. යමකට වර්තමානයෙහි ‘ශක්‍ර රාජ’ කියා ද ව්‍යවහාර කරති. ශාක රාජයා යනු උත්තරාපථයෙහි විසූ එක්තරා ගන්ධාර රජෙකි. ඔහු ප්‍රධාන කරගෙන භින්නලබ්ධික වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු මේ ධර්ම විනය ‘මහාසංඝික’ නමින් සංගායනා කළහ. ඒ ධර්ම විනය සංග්‍රහය උත්තරාපථයෙහි පවතියි. වෛශාලියෙහි යස තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රධානත්වයෙන් කළ සංගායනාව (ථේරවාදය) දක්ෂිණාපථයෙහි පවතියි. ලෝකයෙහි සත්‍ය යුගය, ද්වාපර යුගය, තේත්‍ර යුගය හා කලියුගය යැයි යුග සතරක් පනවනු ලැබේ. ‘යුගය’ යනු ආයුෂ ප්‍රමාණයට ද කියනු ලැබේ. වර්තමානයෙහි පවතින්නේ කලියුගයයි. එබැවින් ‘ශක නම් කලියුගයෙහි’ යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය පාප යුගයෙහි යන්නයි. ‘ල’ යනු හැල් කෙත් පිරිසිදු කරන ස්ථානයක් වූ බැවින් බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් එසේ නම් ලත් ආරණ්‍යයකි. එය මුම්ර්වා (Monywa) නගරයට ඊසාන දෙසින් දුනු පන්සියයක් පමණ ප්‍රදේශයක පිහිටා තිබුණි. ‘විස්සුතේ’ යනු විශේෂයෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. සාරය හා අසාරය වෙන් කොට විමසා දැනගන්නා ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘සාරාසාර විවේකී’ නම් වේ යනු මෙහි පද අර්ථයයි.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา อนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

මෙසේ පරමත්ථදීපනියෙහි අනුදීපනාව නිමවන ලදී.

๑. ปรมตฺถทีปนี นาม, เยน เถเรน สา กตา.

1. යම් තෙරුන් වහන්සේ නමක විසින් පරමත්ථදීපනිය කරන ලද්දේ ද,

เตเนเว สา กตา โหติ, อยํ ตสฺสานุ ทีปนี.

උන්වහන්සේ විසින්ම මෙම අනුදීපනාව ද කරන ලදී.

๒. อฏฺฐสตฺตทฺวเยกมฺหิ, สาเก สา เชฏฺฐมาสเก.

2. එක්දහස් දෙසිය හැත්තෑ අට (1278) වූ ශක වර්ෂයෙහි, පොසොන් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) මාසයෙහි,

กาเฬ นวมิยํ ทิวา, มชฺฌนฺหิเก นิฏฺฐํ คตา.

අව පක්‍ෂයේ නවමී තිථිය ලත් දින මධ්‍යහ්න කාලයෙහි මෙය නිමාවට පත් විය.

อนุทีปนี นิฏฺฐิตา.

අනුදීපනාව නිමවන ලදී.