නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

අනුදීපනීපාඨ

Bài Phụ Chú Giải

1. චිත්තසඞ්ගහඅනුදීපනා

1. Phụ Chú Giải Toát Yếu về Tâm

අනන්තඤ්ඤාණං [Pg.1] නත්වාන, ලොකාලොකකරං ජිනං;

කරිස්සාමි පරමත්ථ-දීපනියා නුදීපනිං.

Sau khi đảnh lễ bậc Chiến Thắng, người có trí tuệ vô biên, người tạo ra ánh sáng cho thế gian và phi thế gian; tôi sẽ soạn bản phụ chú giải cho bộ Paramatthadīpanī.

[තත්ථ, ලොකාලොකකරන්ති දසසහස්සිලොකධාතුයං චතුස්සච්චධම්මදෙසනාලොකකාරකං. පරමත්ථදීපනීති එත්ථ අත්ථො දුවිධො පධානත්ථොච පරියායත්ථොච. තත්ථ පධානත්ථො පරමත්ථොනාම, පධානත්ථොතිච පදවාක්‍යානං මුඛ්‍යත්ථො උජුකත්ථො. පරියායත්ථොපි කොචි, යුත්තරූපො අත්ථො පරමත්ථො යෙව. පරමත්ථංදීපෙතිපකාසෙතීතිපරමත්ථදීපනී]. තංපර මත්ථදීපනිංකරොන්තොආචරියො පථමංතාව බුද්ධස්සභගවතො පණාමංකරොති ‘‘උදයායස්සා’’තිආදිනා.

[Ở đây, (cụm từ) 'người tạo ra ánh sáng cho thế gian và phi thế gian' có nghĩa là người tạo ra ánh sáng của bài thuyết pháp về Tứ Thánh Đế trong mười ngàn thế giới. Ở đây, (tên gọi) Paramatthadīpanī có hai nghĩa: nghĩa chính và nghĩa phụ. Trong đó, nghĩa chính là thắng nghĩa; nghĩa chính cũng là nghĩa chủ yếu, nghĩa trực tiếp của từ và câu. Nghĩa phụ nào đó, một nghĩa thích hợp, cũng chính là thắng nghĩa. (Tác phẩm) làm sáng tỏ, làm hiển lộ thắng nghĩa, nên gọi là Paramatthadīpanī]. Vị đạo sư, khi soạn bộ Paramatthadīpanī ấy, trước hết thực hiện việc đảnh lễ Đức Phật, Đức Thế Tôn, bằng (câu kệ) bắt đầu bằng 'udayāyassā'.

තත්ථ ‘‘උදයා’’ති උදයතොඋග්ගමනතො. ‘‘යස්සා’’ති යස්ස සබ්බඤ්ඤුබුද්ධමහාසූරස්ස. ‘‘එකස්සා’’ති අදුතීයස්ස, අසදි සස්සවා[Pg.2]. ‘‘සද්ධම්මරංසිජාලිනො’’ති එත්ථසද්ධම්මොතිසත්ථුසා සනධම්මොවුච්චති. තත්ථච චතුරාසීතිසහස්සධම්මක්ඛන්ධසඞ්ඛාතො දෙසනාසද්ධම්මොඉධාධිප්පෙතො. සද්ධම්මසඞ්ඛාතංරංසිජාලංඅස්ස අත්ථීති සද්ධම්මරංසිජාලී. තස්සසද්ධම්මරංසිජාලිනො. ‘‘පබුජ්ඣිංසූ’’ති විකසිංසු, චතුස්සච්චඤ්ඤාණවිකාසංතඤ්ඤාණසම්ඵුල්ලං පාපුණිංසු. ‘‘ජනම්බුජා’’ති ජනසඞ්ඛාතාඅම්බුජා. තත්ථජනානාම ඉධබොධනෙය්‍යසත්තා අධිප්පෙතා, යෙසබ්බඤ්ඤුදෙසනං සුත්වා චතුස්සච්ච ධම්මං බුජ්ඣිස්සන්ති. අම්බුජාතිපදුමා. ‘‘ජාතික්ඛෙත්තෙමහාසරෙති’’ ජාතික්ඛෙත්ත සඞ්ඛාතෙ ජනම්බුජමහාසරෙ. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං නාමදසසහස්ස චක්කවාළං, යං එකං බුද්ධක්ඛෙත්තන්ති වුච්චති. යත්ථ ච මහාබොධිසත්තානං බුද්ධභාවත්ථාය පථමමහාභිනීහාරකාලාදීසු එකප්පහාරෙනපථවිකම්පනාදීනිපවත්තන්ති. යත්ථචවසන්තාදෙවබ්‍රහ්මානො බුද්ධපරිසාහොන්ති. ජාතික්ඛෙත්තෙමහාසරෙයස්ස එකස්ස සද්ධම්මරංසිජාලිනො මහාසූරස්ස උදයා තස්මිං ජාතික්ඛෙත්තෙ මහාසරෙ ජනම්බුජාපබුජ්ඣිංසූතියොජනා.

Ở đây, 'udayā' có nghĩa là do sự mọc lên, do sự xuất hiện. 'Yassā' có nghĩa là của bậc Toàn Giác, mặt trời vĩ đại ấy. 'Ekassā' có nghĩa là của vị độc nhất, hoặc của vị vô song. Trong cụm từ 'saddhammaraṃsijālino', 'saddhamma' (Diệu Pháp) được gọi là giáo pháp của bậc Đạo Sư. Và ở đây, Diệu Pháp được thuyết giảng, gồm tám mươi bốn ngàn pháp uẩn, được ngụ ý. Người có mạng lưới tia sáng được gọi là Diệu Pháp, nên gọi là saddhammaraṃsijālī (người có mạng lưới tia sáng Diệu Pháp). Của người có mạng lưới tia sáng Diệu Pháp ấy. 'Pabujjhiṃsū' có nghĩa là đã nở ra, đã đạt đến sự khai nở của trí tuệ về Tứ Thánh Đế, sự viên mãn của trí tuệ ấy. 'Janambujā' là những đóa sen được gọi là chúng sanh. Ở đây, 'chúng sanh' (janā) ngụ ý là những chúng sanh có thể giác ngộ, những người sau khi nghe lời dạy của bậc Toàn Giác sẽ liễu tri Tứ Thánh Đế. 'Ambujā' là những đóa hoa sen. (Trong cụm từ) 'jātikkhettemahāsare' có nghĩa là trong hồ sen vĩ đại của chúng sanh, được gọi là mảnh đất sinh thành. Ở đây, 'mảnh đất sinh thành' (jātikkhetta) là mười ngàn thế giới, được gọi là một cõi Phật. Nơi mà, vì sự thành Phật của các vị Đại Bồ-tát, từ thời điểm phát đại nguyện đầu tiên, những sự kiện như mặt đất rung chuyển... xảy ra cùng một lúc. Và nơi mà các vị trời và Phạm thiên cư ngụ trở thành thính chúng của Đức Phật. Cú pháp (của câu kệ) là: 'Do sự mọc lên của mặt trời vĩ đại, vị độc nhất, người có mạng lưới tia sáng Diệu Pháp, trong hồ sen vĩ đại là mảnh đất sinh thành, những đóa sen chúng sanh trong hồ sen vĩ đại là mảnh đất sinh thành ấy đã nở ra.'

‘‘තං මහාසූර’’න්ති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධමහාසූරියමණ්ඩලං. ජනම්බුජ සන්තානෙසුපවත්තං මහන්තං මොහතමංනූදති අපනෙති, සද්ධම්මරංසිජාලං විස්සජ්ජන්තො අන්තරධාපෙතීති මහාමොහතමොනුදො. තං ‘‘මහාමොහතමොනුදං’’.

'Mặt trời vĩ đại ấy' (taṃ mahāsūraṃ) là vầng mặt trời vĩ đại, bậc Toàn Giác. Ngài xua tan, loại bỏ bóng tối si mê vĩ đại đang diễn ra trong dòng tâm thức của những đóa sen chúng sanh; bằng cách phóng ra mạng lưới tia sáng Diệu Pháp, Ngài làm cho (bóng tối si mê) biến mất, do đó (Ngài được gọi là) mahāmohatamonudo (bậc xua tan bóng tối si mê vĩ đại). (Con xin đảnh lễ) 'bậc xua tan bóng tối si mê vĩ đại ấy'.

එවං බුද්ධස්සපණාමං කත්වා අත්තනා ඉච්ඡිතං පණාමප්පයොජනං පරිණාමෙන්තො ‘‘සඤ්ජාත’’න්තිආදිමාහ. ‘‘සොමහාසූරොමය්හං හදයෙ සඤ්ජාතං තමොඛන්ධං පනූදත’’න්තියොජනා. තත්ථ ‘‘සඤ්ජාත’’න්ති සුට්ඨුජාතං, අනමතග්ගෙසංසාරෙ දළ්හං පවත්තන්ති අත්ථො. ‘‘තමොඛන්ධ’’න්ති මහාමොහතමොඛන්ධං. සබ්බකිලෙසතමොඛන්ධං වා. අන්තරායකරානි උපවීළකොපඝාතකකම්මානිපි තමොඛන්ධෙ සඞ්ගහිතානි එව. තථා රොගාදයො අන්තරාය ධම්මාපි තමොජාතිකාඑවතමොතමපරායනොතිආදීසු. ‘‘පනූදත’’න්ති පනූදතු, අපනෙතු, අන්තරධාපෙතු.

Sau khi thực hiện việc đảnh lễ Đức Phật như vậy, khi hồi hướng mục đích của việc đảnh lễ mà mình mong muốn, (vị ấy) nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'sañjātaṃ'. Cú pháp là: 'Xin mặt trời vĩ đại ấy hãy xua tan khối u tối đã sinh khởi trong tâm con'. Ở đây, 'sañjātaṃ' có nghĩa là đã sinh khởi một cách tốt đẹp (vững chắc), nghĩa là đã diễn ra một cách kiên cố trong vòng luân hồi vô thủy. 'Khối u tối' (tamokhandhaṃ) là khối u tối của si mê vĩ đại, hoặc là khối u tối của tất cả phiền não. Các nghiệp chướng ngại, áp bức, và hủy diệt cũng được bao gồm trong khối u tối. Tương tự, các pháp chướng ngại như bệnh tật... cũng thuộc loại u tối, như trong (câu) 'từ bóng tối đến bóng tối hơn'... 'Panūdata' có nghĩa là xin hãy xua tan, hãy loại bỏ, hãy làm cho biến mất.

එවං සප්පයොජනං පණාමං කත්වා ඉදානි සනිදානං ගන්ථප්පටිඤ්ඤං කරොන්තො ‘‘පොරාණකෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිදානං නාම ගන්ථප්පටිඤ්ඤාය [Pg.3] ආසන්නකාරණං. කතධංපනතන්ති, සාරත්ථාභිමානීනං යාචනඤ්චසඞ්ගහස්සවිපුලත්ථතා ච.

Sau khi thực hiện việc đảnh lễ có mục đích như vậy, bây giờ, khi thực hiện lời cam kết soạn sách cùng với duyên cớ, (vị ấy) nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'porāṇakehī'. Ở đây, 'duyên cớ' (nidānaṃ) là nguyên nhân gần của lời cam kết soạn sách. Vậy đó là gì? Đó là lời thỉnh cầu của những người ưa thích nghĩa lý sâu xa và tính chất bao hàm rộng lớn của bộ Toát Yếu.

තත්ථ ද්වීහි ගාථාහි සකාරණං යාචනං දස්සෙති. පුන ද්වීහි ගාථාහි සඋපමංවිපුලත්ථතංදස්සෙති. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා ගන්ථප්පකාර ගන්ථගුණෙහි සහගන්ථප්පටිඤ්ඤං දස්සෙති. තත්ථ ආදිගාථායං ‘‘අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පොරාණකෙහි විඤ්ඤූහි වණ්ණිතා බහූවණ්ණනා ඉධලොකම්හිදිස්සන්තී’’ති යොජනා. ‘‘වණ්ණනා’’ති පොරාණටීකායො වුච්චන්ති. එවඤ්චසති කස්මා අභිනවං වණ්ණනං යාචන්තීති. ‘‘යෙ සාරත්ථාභිමානිනො, තෙ තාහිබහූහි පොරාණවණ්ණනාහිතුට්ඨිං නවින්දන්ති. තස්මා තං යාචන්තී’’තියොජනා. එතෙන අප්පසාරත්ථා එව තාපොරාණවණ්ණනායොතිපි දීපෙතියෙව. තත්ථ ‘‘තුට්ඨි’’න්ති සන්තුට්ඨිං. නවින්දන්තිනපටිලභන්ති. ‘‘යෙ’’තියෙජනා.

Ở đây, bằng hai câu kệ, (vị ấy) trình bày lời thỉnh cầu cùng với lý do. Tiếp theo, bằng hai câu kệ, (vị ấy) trình bày tính chất bao hàm rộng lớn cùng với ví dụ. Bằng (câu kệ) bắt đầu với 'Tasmā', (vị ấy) trình bày lời cam kết soạn sách cùng với thể loại và phẩm chất của sách. Ở đây, trong câu kệ đầu tiên, cú pháp là: 'Về bộ Abhidhammatthasaṅgaha, nhiều bài chú giải do các bậc hiền trí xưa soạn đã được thấy trên thế gian này'. 'Vaṇṇanā' (bài chú giải) được gọi là các bộ phụ chú giải (ṭīkā) xưa. Nếu đã như vậy, tại sao họ lại thỉnh cầu một bài chú giải mới? Cú pháp là: 'Những người ưa thích nghĩa lý sâu xa, họ không tìm thấy sự hài lòng từ nhiều bài chú giải xưa ấy. Do đó, họ thỉnh cầu điều đó'. Bằng điều này, (vị ấy) cũng chỉ ra rằng những bài chú giải xưa ấy có ít nghĩa lý sâu xa. Ở đây, 'tuṭṭhiṃ' là sự hài lòng. 'Na vindanti' là không tìm thấy, không đạt được. 'Ye' là những người.

සාරත්ථමෙව අභිමානෙන්ති, විසෙසෙන නන්දන්තිසීලෙනාති සාරත්ථාභිමානිනො. තෙනවින්දන්තීතිපුරිමෙනසම්බන්ධො. පුන ‘‘තෙ’’ති තාහි තුට්ඨිං අවින්දන්තා තෙජනා. ‘‘ම’’න්ති අත්තානං නිද්දිසති. ‘‘සඞ්ගම්මා’’ති සමාගන්ත්වා. යස්මා පරමත්ථස්සදීපනං යාචන්ති, තස්මා ඉමිස්සාටීකාය ‘‘පරමත්ථදීපනී’’ති නාමංපි සිද්ධංහොති. ‘‘මහණ්ණවෙ’’ති මහාසමුද්දෙ. ‘‘රතනානී’’ති සුවණ්ණරජතාදීනි රතනානි. ‘‘උද්ධරිත්වා’’ති උද්ධං ආහරිත්වා. ‘‘යථිච්ඡකංවී’’තියථිච්ඡිතංපි. යත්තකං ඉච්ඡන්ති, තත්තකංවීති අධිප්පායො. ‘‘දජ්ජෙය්‍යුං’’ති දදෙය්‍යුං. කාමං දදන්තූති අත්ථො. එය්‍යාදිවචනානං අනුමති අත්ථෙපවත්තනතො. ‘‘නවත්තබ්බාවඌනතා’’ති මහණ්ණවෙරතනානං ඌනතාහානිතා නවත්තබ්බාව. කස්මා, අපරිමාණ රතනාධිට්ඨානත්තා මහාසමුද්දස්ස. යතො සො සාගරොති වුච්චති, සානංධනරතනානං ගෙහගබ්භසදිසත්තාසාගරොති හිස්ස අත්ථො.

'Sāratthābhimānino' là những người ưa thích, đặc biệt hoan hỷ với nghĩa lý sâu xa. (Cụm từ này) có liên quan đến 'vindanti' ở trước. Lại nữa, 'te' là những người không tìm thấy sự hài lòng từ những (bài chú giải) ấy. 'Maṃ' là chỉ chính mình. 'Saṅgamma' là sau khi tụ họp lại. Bởi vì họ thỉnh cầu sự làm sáng tỏ thắng nghĩa, do đó, tên gọi 'Paramatthadīpanī' của bộ phụ chú giải này cũng được thành tựu. 'Mahaṇṇave' là trong đại dương. 'Ratanāni' là các loại bảo vật như vàng, bạc... 'Uddharitvā' là sau khi lấy lên. 'Yathicchakaṃ vī' là tùy theo ý muốn. Ý nghĩa là: họ muốn bao nhiêu, (lấy) bấy nhiêu. 'Dajjeyyuṃ' là họ có thể cho. Nghĩa là, cứ để họ cho theo ý muốn. Bởi vì các từ như 'eyya'... diễn ra với ý nghĩa cho phép. 'Na vattabbāva ūnatā' là sự thiếu hụt, sự suy giảm của các bảo vật trong đại dương chắc chắn không thể nói đến. Tại sao? Vì đại dương là nơi chứa đựng vô lượng bảo vật. Bởi vì nó được gọi là 'sāgara', nghĩa của nó là 'sāgara' vì nó giống như một ngôi nhà, một kho tàng của các tài sản và bảo vật.

‘‘තථෙවෙත්ථා’’ති එතස්මිං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙතථෙව. ‘‘විපුලත්ථා’’ති මහන්තා අත්ථා. ‘‘රතනූපමා’’ති මහණ්ණවෙ රතනසදිසා. ‘‘සතක්ඛත්තුංපී’’ති අනෙකසතවාරංපි. ‘‘වණ්ණෙය්‍යුං’’ති කාමංවණ්ණෙන්තු. ‘‘පරියාදින්නා’’ති පරිතො අනවසෙසතො ආදින්නා ගහිතා. පරික්ඛීණාති වුත්තං හොති. ‘‘නහෙස්සරෙ’’ති නහෙස්සන්ති [Pg.4] නභවිස්සන්ති. ‘‘තස්මා’’ති යස්මාච යාචන්ති, යස්මාච පරියාදින්නානහෙස්සන්ති, තස්මා. ‘‘තාසුවණ්ණනාසූ’’ති තාසු පොරාණටීකාසු. ‘‘වණ්ණන’’න්ති අභිනවවණ්ණනං, අභිනවටීකංකරිස්සන්ති සම්බන්ධො. කීදිසංවණ්ණනං කරිස්සතීති ආහ ‘‘නානාසාරත්ථ සම්පුණ්ණ’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘උත්තානපදබ්‍යඤ්ජන’’න්ති උත්තානපදඤ්ච උත්තානවාක්‍යඤ්ච. ‘‘නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාර’’න්ති නාතිසඞ්ඛෙපංනාතිවිත්ථාරඤ්ච. මන්දා බුද්ධි යෙසං තෙ මන්දබුද්ධිනො. ‘‘මන්දා’’ති මුදුකා. ‘‘බුද්ධී’’ති ඤාණං. මන්දබුද්ධිනො සොතුජනෙ පබොධෙති විකාසෙති, ඤාණ විකාසංපාපෙතීති මන්දබුද්ධිප්පබොධනා. ‘‘කරිස්ස’’න්ති කරිස්සාමි. ‘‘ත’’න්ති තංවණ්ණනං. ‘‘පරමත්ථෙසුපාටවත්ථිනොසුණන්තූ’’ති යොජනා. පටුනොභාවොපාටවං. පටුනොති බ්‍යත්තස්සපණ්ඩිතස්ස. පාටවෙන අත්ථො යෙසං තෙ පාටවත්ථිනො. ඉතිසද්දො පරිසමාපනජොතකො. සො හි ගන්ථාරබ්භවිධානස්ස ඉධපරිසමාපනං පරිනිට්ඨානං ඤාපෙතුං ගන්ථාරබ්භවාක්‍යස්සපරියන්තෙ යොජිතො. අවයව වාක්‍යානං පියොජීයතියෙව. එසනයොසබ්බත්ථ.

‘‘Tathevetthā’’ti (cũng như thế ở đây) là cũng như trong Abhidhammattha saṅgaha này. ‘‘Vipulatthā’’ti (ý nghĩa rộng lớn) là những ý nghĩa to lớn. ‘‘Ratanūpamā’’ti (ví như ngọc báu) là tương tự như ngọc báu trong đại dương. ‘‘Satakkhattuṃpī’’ti (dù trăm lần) là dù nhiều trăm lần. ‘‘Vaṇṇeyyuṃ’’ti (họ có thể tán dương) là họ cứ tán dương theo ý muốn. ‘‘Pariyādinnā’’ti (được thấu triệt) là được tiếp nhận, được nắm bắt một cách trọn vẹn không còn sót. Có nghĩa là đã được cạn kiệt. ‘‘Nahessare’’ti (sẽ không) là sẽ không có, sẽ không hiện hữu. ‘‘Tasmā’’ti (do đó) là vì họ yêu cầu, và vì sẽ không được thấu triệt, do đó. ‘‘Tāsuvaṇṇanāsū’’ti (trong những lời giải thích ấy) là trong những bản sớ giải xưa ấy. ‘‘Vaṇṇana’’nti (lời giải thích) là lời giải thích mới, sẽ làm một bản sớ giải mới, đây là sự liên kết. Sẽ làm một lời giải thích như thế nào? Ngài nói ‘‘nānāsārattha sampuṇṇa’’ntiādi (tràn đầy những ý nghĩa tinh túy khác nhau, v.v.). Trong đó, ‘‘uttānapadabyañjana’’nti (từ ngữ và văn cú rõ ràng) là từ ngữ rõ ràng và câu văn rõ ràng. ‘‘Nātisaṅkhepavitthāra’’nti (không quá vắn tắt, không quá chi tiết) là không quá vắn tắt và không quá chi tiết. Những người có trí tuệ chậm lụt là mandabuddhino. ‘‘Mandā’’ti (chậm lụt) là mềm yếu. ‘‘Buddhī’’ti (trí tuệ) là trí. Mandabuddhippabodhanā (làm thức tỉnh người trí tuệ chậm lụt) là làm thức tỉnh, làm khai mở cho những thính chúng có trí tuệ chậm lụt, làm cho trí tuệ của họ được khai mở. ‘‘Karissa’’nti (sẽ làm) là tôi sẽ làm. ‘‘Ta’’nti (điều đó) là lời giải thích đó. ‘‘Paramatthesupāṭavatthinosuṇantū’’ti (những người có nhu cầu về sự khéo léo trong các pháp chân đế hãy lắng nghe) là cách nối kết. Trạng thái của người khéo léo là pāṭavaṃ (sự khéo léo). Của người khéo léo là của người thông thái, bậc trí. Những người có nhu cầu về sự khéo léo là pāṭavatthino. Từ iti là từ chỉ sự kết thúc. Nó được dùng ở cuối câu văn mở đầu bộ sách để cho biết sự kết thúc, sự hoàn tất của phần mở đầu bộ sách ở đây. Nó cũng được dùng cho các câu thành phần. Đây là phương pháp ở mọi nơi.

ගන්ථාරබ්භගාථාවණ්ණනානිට්ඨිතා.

Phần giải thích các kệ ngôn mở đầu bộ sách đã hoàn tất.

1. එවං ගන්ථාරබ්භවිධානං කත්වා ඉදානි ආදිගාථාය සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්තිආදිමාහ. සම්බන්ධන්ති කාරණප්ඵලසංයොගං. තත්ථ ගාථාපවත්තනං කාරණං නාම. පඤ්චපිණ්ඩත්ථ දස්සනං ඵලං නාම. කාරණප්ඵලසංයොගො සම්බන්ධොනාම. ‘‘සප්පයොජනෙ’’ති ඵලප්පයොජනසහිතෙ. ගන්ථෙන අභිධාතබ්බො කථෙතබ්බොති ගන්ථාභිධෙය්‍යො. නිපතස්ස කම්මං නිපච්චං. නිපච්ච කිරියා, නිපච්චාකාරො, නිපච්චකාරස්සකරණන්ති සමාසො. ‘‘සා’’ති රතනත්තයවන්දනා. දස්සිතාතිසම්බන්ධො. ‘‘අභිහිතා’’ති කථිතා. පකාසිතාති වුත්තං හොති. ‘‘පධානත්ථභූතා’’ති අධිප්පෙතත්ථභූතාති අධිප්පායො. දුවිධොහි අත්ථොවචනත්ථො ච අභිධානත්ථොච. තත්ථ ගච්ඡතීති ගතො, පුරිසොති වුත්තෙගච්ඡති පදෙන වුත්තො යොකොචි ගච්ඡන්තො වචනත්ථොනාම. පුරිසොති පදෙනදස්සිතො [Pg.5] පධානත්ථො අධිප්පෙතත්ථො අභිධෙය්‍යත්ථො නාමාති. ‘‘අභිධම්මත්ථා’’ති.

1. Sau khi đã thực hiện phần mở đầu bộ sách như vậy, bây giờ, để chỉ ra sự liên kết của kệ ngôn đầu tiên, ngài đã nói ‘‘abhidhammatthasaṅgaha’’ntiādi (Abhidhammatthasaṅgaha, v.v.). Sambandha (sự liên kết) là sự kết hợp giữa nguyên nhân và kết quả. Ở đây, việc trình bày kệ ngôn được gọi là nguyên nhân. Việc chỉ ra ý nghĩa tóm tắt năm phần được gọi là kết quả. Sự kết hợp giữa nguyên nhân và kết quả được gọi là sambandha (sự liên kết). ‘‘Sappayojane’’ti (cùng với mục đích) là cùng với mục đích là kết quả. Ganthābhidheyyo là điều được nói đến, được trình bày bởi bộ sách. Nipaccaṃ là hành động của một bất biến từ. Nipacca kiriyā (hành động cúi đầu), nipaccākāro (cách thức cúi đầu), nipaccakārassakaraṇaṃ (việc thực hiện cách thức cúi đầu) là cách ghép từ. ‘‘Sā’’ti (điều đó) là sự đảnh lễ Tam Bảo đó. Dassitā (đã được chỉ ra) là sự liên kết. ‘‘Abhihitā’’ti (được nói đến) là được kể lại. Có nghĩa là đã được tuyên bố. ‘‘Padhānatthabhūtā’’ti (đã trở thành ý nghĩa chính) là ý định rằng "đã trở thành ý nghĩa được chủ đích". Quả thật, ý nghĩa có hai loại: vacanattho (nghĩa đen) và abhidhānattho (nghĩa được chỉ định). Trong đó, gato có nghĩa là "người đi". Khi nói puriso (người đàn ông), bất kỳ người nào đang đi được nói đến bởi từ gacchati (đi) được gọi là nghĩa đen. Ý nghĩa chính, ý nghĩa được chủ đích, ý nghĩa được chỉ định được thể hiện bởi từ puriso (người đàn ông) được gọi là nghĩa được chỉ định. ‘‘Abhidhammatthā’’ti (các pháp trong A-tỳ-đàm).

තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො;

චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා. ති

Các pháp trong A-tỳ-đàm được nói đến ở đó, xét về mặt chân đế thì có bốn loại; Tâm, sở hữu tâm, sắc pháp, và Niết-bàn, một cách toàn diện.

එවං වුත්තා අභිධම්මත්ථා. එවං වුත්තත්තායෙවච තෙචත්තාරො අභිධම්මත්ථා එව ඉධපධානත්ථභූතාති ච, - පධානත්ථාඑව ඉධගන්ථාභිධෙය්‍ය භාවෙන අධිප්පෙතාති චවිඤ්ඤායතීති අධිප්පායො.

Các pháp trong A-tỳ-đàm đã được nói đến như vậy. Và chính vì đã được nói đến như vậy, nên cần phải hiểu rằng bốn pháp A-tỳ-đàm ấy đã trở thành ý nghĩa chính ở đây, và rằng chính những ý nghĩa chính ấy được chủ đích là đối tượng trình bày của bộ sách này ở đây. Đó là ý định.

කෙචිපනවදෙය්‍යුං, තෙඅභිධම්මත්ථා සඞ්ගහප්පකරණං පත්තා විසුං සඞ්ගහත්ථානාමභවෙය්‍යුං, නඅභිධම්මත්ථා නාම. ඉධ ච සඞ්ගහත්ථා එව අභිධෙය්‍යභාවෙන අධිප්පෙතාති වුත්තං අභිධෙය්‍යො අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහප්පදෙනාති. වුච්චතෙ. තෙඅභිධම්මත්ථා සඞ්ගහප්පකරණං පත්තාපි අභිධම්මත්ථා එවනාම හොන්ති, න විසුං සඞ්ගහත්ථානාම. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථාතිහි වුත්තං, නතුවුත්තං තත්ථ වුත්තාසඞ්ගහත්ථාති. එවඤ්චසති සඞ්ගහිතභාවමත්තං විසිට්ඨං හොති. තදෙව ඉධ අභිධෙය්‍යො නාම සියාති වුත්තං ‘‘සඞ්ගහිතභාවොපි අභිධෙය්‍යො යෙවා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘සඞ්ගහිතභාවො’’තිචිත්තසඞ්ගහො, චෙතසිකසඞ්ගහොතිආදිනා සඞ්ගහණකිරියා. සා සඞ්ගහිතෙහි ධම්මෙහි අඤ්ඤා නහොති. තෙස්වෙවධම්මෙසුසඞ්ගය්හතීති වුත්තං ‘‘සඞ්ගහිතභාවොපි අභිධෙය්‍යො යෙවා’’ති. කිඤ්චාපිතෙහි අඤ්ඤානහොති, තෙ ස්වෙව සඞ්ගය්හති. සාපන ගන්ථස්සපධානත්ථො නහොති. ඉධ ච පධානත්ථොව අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘තංනසුන්දර’’න්ති. කස්මා නසුන්දරන්ති ආහ ‘‘නහිසො’’තිආදිං. එත්ථචහිසද්දො ඉමස්ස වාක්‍යස්සහෙතුවාක්‍යභාවං ජොතෙති. එසනයොපරත්ථපි. ‘‘ඉතොපට්ඨාය චා’’තිආදි ගන්ථ ගරුදොසවිවජ්ජනං. තත්ථ ‘‘ඉමස්සසඞ්ගහස්සා’’ති ඉමස්සඅභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස. ‘‘දුතීයා’’තිදුතීයාටීකා. ‘‘ද්වෙපී’’ති ද්වෙපිටීකායො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙමහාටීකා’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන කතාපරමත්ථමඤ්ජූසානාමටීකා. සා බ්‍රම්මරට්ඨෙ තිරියපබ්බතවාසිනා ථෙරෙනකතං චූළටීකං උපාදාය මහාටීකාති පාකටා. තංසන්ධායෙතං වුත්තං.

Tuy nhiên, một số người có thể nói rằng: những pháp A-tỳ-đàm ấy, khi đã vào trong bộ luận Toát Yếu (Saṅgaha), sẽ trở thành một loại riêng gọi là các pháp của Toát Yếu (saṅgahatthā), chứ không phải là các pháp A-tỳ-đàm (abhidhammatthā). Và ở đây, chính các pháp của Toát Yếu mới được chủ đích là đối tượng trình bày, như được nói đến qua thuật ngữ 'abhidhammattha saṅgaha'. Xin thưa rằng: Những pháp A-tỳ-đàm ấy, dù đã vào trong bộ luận Toát Yếu, vẫn được gọi là các pháp A-tỳ-đàm, chứ không phải là một loại riêng gọi là các pháp của Toát Yếu. Vì đã được nói là 'các pháp A-tỳ-đàm được nói đến ở đó', chứ không phải nói là 'các pháp của Toát Yếu được nói đến ở đó'. Khi như vậy, chỉ có trạng thái được toát yếu (saṅgahitabhāva) là đặc biệt. Chính điều đó có thể là đối tượng trình bày ở đây, như đã nói ‘‘saṅgahitabhāvopi abhidheyyo yevā’’tiādi (trạng thái được toát yếu cũng chính là đối tượng trình bày, v.v.). Trong đó, ‘‘saṅgahitabhāvo’’ti (trạng thái được toát yếu) là hành động toát yếu (saṅgahaṇakiriyā), như là toát yếu về tâm, toát yếu về sở hữu tâm, v.v. Hành động đó không khác với các pháp được toát yếu. Nó được toát yếu ngay trong chính các pháp ấy, do đó đã nói ‘‘saṅgahitabhāvopi abhidheyyo yevā’’ti (trạng thái được toát yếu cũng chính là đối tượng trình bày). Mặc dù nó không khác với chúng và được toát yếu ngay trong chúng, nhưng nó không phải là ý nghĩa chính của bộ sách. Và ở đây, chỉ có ý nghĩa chính mới được chủ đích, do đó đã nói ‘‘taṃnasundara’’nti (điều đó không hay). Tại sao không hay? Ngài nói ‘‘nahiso’’tiādiṃ (vì nó không..., v.v.). Ở đây, từ hi (vì) chỉ ra rằng câu này là câu nêu lý do. Phương pháp này cũng áp dụng ở những nơi khác. ‘‘Itopaṭṭhāya cā’’tiādi (từ đây trở đi, v.v.) là sự tránh các lỗi lầm trong bộ sách. Trong đó, ‘‘imassasaṅgahassā’’ti (của bộ Toát Yếu này) là của bộ Abhidhammatthasaṅgaha này. ‘‘Dutīyā’’ti (thứ hai) là bản sớ giải thứ hai. ‘‘Dvepī’’ti (cả hai) là cả hai bản sớ giải. ‘‘Visuddhimaggemahāṭīkā’’ti (Đại Sớ Giải về Thanh Tịnh Đạo) là bản sớ giải tên Paramatthamañjūsā do Trưởng lão Ācariya Dhammapāla soạn. Nó được biết đến là Mahāṭīkā (Đại Sớ Giải) ở nước Miến Điện, so với bản Cūḷaṭīkā (Tiểu Sớ Giải) do vị trưởng lão ở Tiriyapabbata soạn. Điều này được nói để ám chỉ đến bản sớ giải đó.

ගන්ථප්පකාරොච [Pg.6] පකාරවන්තෙහි ධම්මෙහි සහෙවසිජ්ඣති, විනා නසිජ්ඣතීති අධිප්පායෙන ‘‘සොඅභිධම්මත්ථපදෙනා’’ති වුත්තං. කාමඤ්ච සො තෙහි සහෙවසිජ්ඣති, විනානසිජ්ඣති. අභිධම්මත්ථපදං පන සඞ්ගහණකිරියාපකාරංන වදතීති වුත්තං ‘‘තං නසුන්දර’’න්ති. දුවිධං නාමං අන්වත්ථනාමං රුළිනාමන්ති. තත්ථ, අත්ථානුගතං නාමං අන්වත්ථනාමං, යථා සුඛිතස්සජනස්ස සුඛොතිනාමං. අත්ථරහිතං ආරොපිතං නාමං රුළිනාමං, යථා දුක්ඛිතස්සජනස්ස සුඛොති නාමං. ඉධ පන අන්වත්ථනා මන්තිදස්සෙතුං ‘‘අත්ථානුගතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්ථානුගතා’’ති සකත්ථානුගතා. සද්දප්පවත්තිනිමිත්තානුගතාති වුත්තං හොති. ‘‘ගන්ථසමඤ්ඤා’’ති ගන්ථසම්මුති. ගන්ථස්සනාමන්ති වුත්තං හොති. සඞ්ගහගන්ථොනාම පාළියංතත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණෙධම්මෙ එකත්ථ සභාගරාසිකරණවසෙන පවත්තො ගන්ථො. තං උග්ගණ්හන්තො අප්පකෙන ගන්ථෙනබහුකෙධම්මෙසුඛෙනජානාති. ‘‘තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙනා’’ති තස්සඋග්ගහොච පරිපුච්ඡාචාති ද්වන්දො. ආදිසද්දෙන ධාරණාදීනි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ පාඨස්සවාචුග්ගතකරණං උග්ගහොනාම. උග්ගහි තස්සපාඨස්ස අත්ථග්ගහණං පරිපුච්ඡානාම. ‘‘අනායාසතො’’ති නිද්දුක්ඛෙන. ‘‘ලද්ධබ්බංඵලානුඵල’’න්ති සම්බන්ධො. සරූපතො අවබුජ්ඣනං සරූපාවබොධො. ආදිසද්දෙන ලක්ඛණාවබොධො රසාව බොධොතිආදිං සඞ්ගණ්හාති. අනුපාදාපරිනිබ්බානං අන්තො පරියොසානං යස්සාති අනුපාදාපරිනිබ්බානන්තං. තත්ථ ‘‘අනුපාදාපරිනිබ්බාන’’න්ති තණ්හාදිට්ඨීහි ඛන්ධෙසු අනුපාදායපරිනිබ්බානං. අනුපාදිසෙස පරිනිබ්බානන්ති වුත්තං හොති. ‘‘ඵලානුඵල’’න්ති ඵලඤ්චෙව අනුඵලඤ්ච. තත්ථ ‘‘ඵල’’න්ති මූලප්ඵලං. ‘‘අනුඵල’’න්ති පරම්පරප්ඵලං. පයොජෙතීති ‘‘පයොජනං’’. පයොජෙතීති නියොජෙති. කිං නියොජෙති. ඵලත්ථිකංජනං. කත්ථ නියොජෙති. ඵලනිබ්බත්තකෙකම්මෙ. කිමත්ථාය නියොජෙති. තස්සකම්මස්ස කරණත්ථායාති. ඵලානුභවනත්ථාය තත්ථතත්ථ ඵලානුභවනකිච්චෙසු පයුජ්ජීයතීති පයොජනන්ති පිවදන්ති. ‘‘සාමත්ථියතො’’ති වචනසාමත්ථියතො. කිං වචනසාමත්ථියන්ති. කාරණවචනං ඵලංපිදීපෙති. ඵලවචනං කාරණංපිදීපෙති. යථාතං අසුකස්මිං රට්ඨෙ සම්මාදෙවො වුට්ඨොති වුත්තෙ තං රට්ඨංසු [Pg.7] භික්ඛන්ති විඤ්ඤායති. අසුකරට්ඨං සුභික්ඛන්තිවුත්තෙ තස්මිං රට්ඨෙ සම්මාදෙවො වුට්ඨොති විඤ්ඤායතීති. පයොජනං පන අභිධම්මත්ථ සද්දෙන දස්සෙතබ්බං නත්ථි, සඞ්ගහවචනසාමත්ථියෙනෙව සිද්ධං හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘සඞ්ගහසද්දෙනා’’ති වුත්තං. සාමත්ථියදස්සනෙ පන සුට්ඨු පරිපුණ්ණවචනං ඉච්ඡිතබ්බං හොති. ඉතරථා අනිට්ඨත්ථප්පසඞ්ගොපි සියාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තං න සුන්දර’’න්ති වත්වා ‘‘නහී’’තිආදිනා හෙතුවාක්‍යෙන තදත්ථං සාධෙති.

Và thể loại của bộ luận được thành tựu cùng với các pháp có nhiều thể loại, không có thì không thành tựu, với ý nghĩa này nên được nói là “so abhidhammatthapadena”. Và dẫu rằng điều ấy được thành tựu cùng với các pháp ấy, không có thì không thành tựu. Nhưng từ ngữ Abhidhammatthapada không nói lên cách thức của hành động thu gom, nên được nói là “điều ấy không tốt đẹp”. Danh có hai loại là danh tùy nghĩa và danh quy ước. Trong ấy, danh tương ứng với ý nghĩa là danh tùy nghĩa, ví như tên là Sukha của người có sự an lạc. Danh được gán cho không có ý nghĩa là danh quy ước, ví như tên là Sukha của người có sự đau khổ. Nhưng ở đây, để trình bày danh tùy nghĩa nên đã nói “atthānugatā” v.v... Trong ấy, “atthānugatā” là tương ứng với ý nghĩa của chính nó. Được nói là tương ứng với nhân duyên của sự lưu hành từ ngữ. “Ganthasamaññā” là sự công nhận của bộ luận. Được nói là tên của bộ luận. Bộ luận tên là Saṅgaha là bộ luận được tiến hành do năng cách gom lại một nơi các pháp đã được phân tán đây đó trong Pāḷi theo nhóm đồng loại. Người học thuộc lòng bộ luận ấy, với bộ luận nhỏ, biết được nhiều pháp một cách dễ dàng. “Taduggahaparipucchādivasena” là sự học thuộc lòng và sự hỏi của bộ luận ấy, là cách nói Dvanda. Với ādisadda thâu gồm sự ghi nhớ v.v... Trong ấy, sự học thuộc lòng bài học bằng lời nói được gọi là sự học thuộc lòng. Sự thấu hiểu ý nghĩa của bài học đã được học thuộc lòng được gọi là sự hỏi. “Anāyāsato” là không có sự khổ nhọc. “Laddhabbaṃ phalānuphalaṃ” là sự liên hệ. Sự giác ngộ về tự tánh là sự giác ngộ tự tánh. Với ādisadda thâu gồm sự giác ngộ tướng, sự giác ngộ phận sự v.v... Vô thủ trước Niết-bàn là sự chấm dứt ở bên trong của pháp ấy, nên là anupādāparinibbānantaṃ. Trong ấy, “anupādāparinibbānaṃ” là sự tịch diệt do không chấp thủ trong các uẩn bởi ái và tà kiến. Được nói là vô dư y Niết-bàn. “Phalānuphalaṃ” là quả và quả phụ. Trong ấy, “phalaṃ” là quả chính. “Anuphalaṃ” là quả kế thừa. Hướng đến nên là “payojanaṃ”. Hướng đến là chỉ định. Chỉ định cái gì? Chỉ định người cần quả. Chỉ định ở đâu? Chỉ định trong nghiệp tạo ra quả. Chỉ định để làm gì? Để thực hiện nghiệp ấy. Cũng có người nói rằng: Được sử dụng trong các phận sự hưởng quả đây đó để hưởng quả, nên là payojanaṃ. “Sāmatthiyato” là do năng lực của lời nói. Năng lực của lời nói là gì? Lời nói về nguyên nhân cũng chỉ ra quả. Lời nói về quả cũng chỉ ra nguyên nhân. Ví như khi nói rằng: “Ở xứ sở kia, trời mưa thuận”, thì được hiểu rằng: “Xứ sở ấy được mùa”. Khi nói rằng: “Xứ sở kia được mùa”, thì được hiểu rằng: “Ở xứ sở ấy, trời mưa thuận”. Nhưng mục đích không cần phải được trình bày bằng từ ngữ abhidhammattha, nó đã được thành tựu chỉ do năng lực của lời nói saṅgaha, với ý nghĩa này nên đã nói “saṅgahasaddena”. Nhưng trong sự trình bày năng lực, cần phải có lời nói đầy đủ tốt đẹp. Nếu không, cũng có thể xảy ra trường hợp ý nghĩa không mong muốn, để trình bày ý nghĩa này, sau khi nói “điều ấy không tốt đẹp”, ngài đã chứng minh ý nghĩa ấy bằng câu nói về nguyên nhân bắt đầu bằng “na hi” v.v...

2. එවං සප්පයොජනෙ පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙති එත්ථ පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙ දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසංපඤ්චන්නං පිණ්ඩත්ථානං විසුංවිසුං පඤ්චප්පයොජනානි දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසුපඤ්චසු පිණ්ඩත්ථෙසු. නසඞ්ඛ්‍යාතබ්බන්ති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං. සඞ්ඛාතුංඅසක්කුණෙය්‍යන්ති අත්ථො. නපමෙතබ්බන්ති අප්පමෙය්‍යං. පමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යන්ති අත්ථො. එවං කිච්චපච්චයානං කත්ථචි සක්කත්ථ දීපනං හොති. සකවචනං පාළිවචනෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’ති පුච්ඡිත්වා පාළිගාථං ආහරි. තත්ථ ‘‘යථාහා’’ති කථං ආහ ඉච්චෙවත්ථො. අනන්තරෙ වුත්තස්ස අත්ථස්ස සාධකං වචනං කථං පාළියං ආහ, කථං අට්ඨකථායං ආහ, කථං ටීකායං ආහාති එවං යථාරහං අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘තෙතාදිසෙනිබ්බුතෙ අකුතොභයෙ පූජයතො’’ති යොජනා. තත්ථ ‘‘තෙ’’ති බුද්ධ බුද්ධ සාවකෙ. ‘‘තාදිසෙ’’ති තථා රූපෙසී ලක්ඛන්ධාදිගුණ සම්පන්නෙ. ‘‘නිබ්බුතෙ’’ති කිලෙස නිබ්බානෙන නිබ්බුතෙ. නත්ථි කුතොචි හෙතුතො භයං යෙසං තෙ අකුතො භයා. අනාගාමි ඛීණාසවා. ‘‘භය’’න්ති චිත්තුත්‍රාසභයං. ‘‘පූජයතො’’ති පූජෙන්තස්ස. ‘‘තං පයොජන’’න්තිතස්සාරතනත්තය වන්දනාය පයොජනං. ‘‘සඞ්ගහකාරා’’ති බුද්ධඝොසත්ථෙරාදයො පච්ඡිම අට්ඨකථාකාරා වුච්චන්ති. තෙහි පොරාණට්ඨකථාසු තත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණෙපකිණ්ණකවිනිච්ඡයෙයුත්තට්ඨානෙසු සඞ්ගහෙත්වා අභිනව අට්ඨකථායො කරොන්ති. තස්මා සබ්බාඅභිනවඅට්ඨකථායො සඞ්ගහා නාම හොන්ති. තෙ ච ආචරියා සඞ්ගහකාරා නාම. තෙන වුත්තං ‘‘සඞ්ගහකාරාති බුද්ධඝොස. පෙ… වුච්චන්තී’’ති. තෙ අන්තරාය නීවාරණමෙව ඉච්ඡන්තීති කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. තෙසං වචනෙන [Pg.8] විඤ්ඤායතීති දස්සෙතුං සඞ්ගහකාර ගාථං ආහරි. ‘‘රතනත්තයෙකතස්ස එතස්සනිපච්චකාරස්ස ආනුභාවෙන අන්තරායෙ අසෙසතොසොසෙත්වාති යොජනා. ‘‘හී’’ති ඤාපකහෙතු ජොතකො. ‘‘වුත්ත’’න්ති අට්ඨසාලිනියං වුත්තං.

2. Như vậy, trong câu “sappayojane pañcapiṇḍattheti”, sau khi đã trình bày năm ý nghĩa tóm lược, bây giờ, trong khi trình bày năm mục đích riêng biệt cho năm ý nghĩa tóm lược ấy, ngài đã nói “tatthā” v.v... “Tatthā” là trong năm ý nghĩa tóm lược ấy. Na saṅkhyātabbaṃ là asaṅkhyeyyaṃ (không thể đếm được). Có nghĩa là không thể đếm được. Na pametabbaṃ là appameyyaṃ (không thể lường được). Có nghĩa là không thể lường được. Như vậy, đôi khi có sự chỉ ra ý nghĩa của chính nó đối với các tiếp vị ngữ kicca. Để chứng minh lời nói của mình bằng lời nói Pāḷi, sau khi hỏi “yathāhā”, ngài đã dẫn ra câu kệ Pāḷi. Trong ấy, “yathāhā” chỉ có nghĩa là đã nói như thế nào. Lời nói chứng minh cho ý nghĩa đã được nói đến ngay trước đó, đã nói như thế nào trong Pāḷi, đã nói như thế nào trong Chú giải, đã nói như thế nào trong Phụ chú giải, như vậy, ý nghĩa cần được hiểu theo cách thích hợp. “Te tādise nibbute akutobhaye pūjayato” là sự liên kết câu. Trong ấy, “te” là các vị Phật và các vị thinh văn của đức Phật. “Tādise” là những vị đã thành tựu các đức tánh như giới uẩn v.v... có hình thức như vậy. “Nibbute” là những vị đã tịch diệt bằng sự tịch diệt phiền não. Những vị không có sự sợ hãi từ bất cứ nguyên nhân nào, các vị ấy là những vị không có sự sợ hãi từ đâu. Các vị Bất lai, các vị lậu tận. “Bhayaṃ” là sự sợ hãi, sự kinh hoàng của tâm. “Pūjayato” là của người đang cúng dường. “Taṃ payojanaṃ” là mục đích của sự đảnh lễ Tam bảo ấy. “Saṅgahakārā” được gọi là các vị soạn Chú giải về sau như ngài trưởng lão Buddhaghosa v.v... Các vị ấy, sau khi đã thu gom các quyết định tản mác đây đó trong các bộ Chú giải xưa ở những nơi thích hợp, đã soạn ra các bộ Chú giải mới. Do đó, tất cả các bộ Chú giải mới được gọi là các bộ toát yếu. Và các vị đạo sư ấy được gọi là các vị soạn toát yếu. Do đó, đã được nói rằng: “saṅgahakārā là Buddhaghosa... được gọi là”. Nếu hỏi rằng: Làm thế nào để biết rằng các vị ấy chỉ mong muốn sự ngăn ngừa các chướng ngại? Để trình bày rằng được biết qua lời nói của các vị ấy, ngài đã dẫn ra câu kệ của vị soạn toát yếu. “Ratanattaye katassa etassa nipaccakārassa ānubhāvena antarāye asesato sosetvā” là sự liên kết câu. “Hi” là từ chỉ thị làm sáng tỏ nguyên nhân của sự hiểu biết. “Vuttaṃ” là đã được nói trong bộ Aṭṭhasālinī.

3. ‘‘කථඤ්චහොතී’’ති සම්බන්ධො. ඉති අයං පුච්ඡා. ‘‘වුච්චතෙ’’ති විසජ්ජනා කථීයතෙ. ‘‘හී’’තිවිත්ථාරජොතකො. ‘‘වන්දනා කිරියාභිනිප්ඵාදකො පුඤ්ඤප්පවාහො’’ති සම්බන්ධො. ‘‘අනෙක…පෙ… වාරෙ’’ති අච්චන්ත සංයොගත්ථෙ උපයොග වචනං. ‘‘පුඤ්ඤාභිසන්දො’’ති පුඤ්ඤාභිසොතො, පුඤ්ඤප්පවාහොති තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘සො ච පුඤ්ඤාතිස්සයො හොතී’’ති සම්බන්ධො. කස්මා සො පුඤ්ඤා තිස්සයො හොතීති. ඛෙත්ත සම්පත්තියා ච අජ්ඣාසය සම්පත්තියා ච හොතීති දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙසූ’’තිආදිමාහ. සංවඩ්ඪිත්ථාති සංවඩ්ඪිතො. පුඤ්ඤාභිසන්දො. සංවඩ්ඪිතස්සභාවො සංවඩ්ඪිතත්තං. සුගන්ධෙහිවිය සුපරිසුද්ධංවත්ථං පරිභාවීයිත්ථාති පරිභාවිතො. පුඤ්ඤාභිසන්දොයෙව. පරිභාවිතස්ස භාවො පරිභාවිතත්තං. උභයත්ථාපි හෙතු අත්ථෙ නිස්සක්කවචනං. ‘‘මහාජුතිකො’’ති මහාතෙජො. ‘‘මහප්ඵලො’’ති මූලප්ඵලෙන මහප්ඵලො. ‘‘මහානිසංසො’’ති ආනිසංසප්ඵලෙන මහානිසංසො. ආනිසංසප්ඵලන්ති ච පරම්පරා ඵලං වුච්චති. අඤ්ඤං පුඤ්ඤං අතික්කමන්තො සයති පවත්තතීති අතිස්සයො. පුඤ්ඤඤ්ච තං අතිස්සයොචාති පුඤ්ඤාතිස්සයො. අතිස්සයපුඤ්ඤං, අධික පුඤ්ඤන්ති අත්ථො. ‘‘සො අනුබලං දෙති, ඔකාසලාභං කරොතී’’ති සම්බන්ධො. කථඤ්ච අනුබලං දෙති, කථඤ්ච ඔකාසලාභං කරොතීති ආහ ‘‘සයං පයොග සම්පත්තිභාවෙඨත්වා’’තිආදිං. තත්ථ පයොගසම්පත්තිනාම අතීත පුඤ්ඤකම්මානං බලවතරං උපත්ථම්භකකම්මං හොති. ‘‘බහිද්ධා’’ති බහිද්ධසන්තානතො. ‘‘විපත්තිපච්චයෙ සම්පත්තිපච්චයෙ’’ති යොජෙතබ්බං. තත්ථ, විපත්තිපච්චයානාම-රාජතොවා චොරතොවා-තිආදිනා ආගතා දුක්ඛුප්පත්තිපච්චයා. සම්පත්තිපච්චයානාම කායචිත්තානං සප්පාය පච්චයා. චත්තාරො පච්චයා ච උපට්ඨාකකුලානි ච ආරක්ඛ දෙවතාදයො ච සුඛුප්පත්ති පච්චයා. තෙහි පච්චයෙහි පාමොජ්ජ බහු ලස්ස [Pg.9] ථෙරස්ස සන්තානෙ රත්තිදිවං පීතිපස්සද්ධිසුඛසමාධීනං පවත්තියා අජ්ඣත්තභූතා උතුචිත්තාහාරා ච අති පණීතා හොන්ති. තෙහි සමුට්ඨිතා සරීරට්ඨකධාතුයො ච අතිපණීතා එව හුත්වා උපබ්‍රූහන්ති. තත්ථ සරීරට්ඨකධාතුයො නාම පථවි ආදයො වාතපිත්තසෙම්හාදයොච. ‘‘අනුබලංදෙතී’’තිඅභිනවංථාමබලං පවත්තෙති. ‘‘පුඤ්ඤන්තරස්සා’’ති පවත්තිවිපාකජනකස්ස බහුවිධස්ස පුඤ්ඤ කම්මස්ස. ‘‘අථා’’ති තස්මිං කාලෙති අත්ථො. ‘‘බලවබලවන්තියො හුත්වා’’ති පකති බලතො අතිබලවන්තියො හුත්වා. ‘‘තස්මිං ථෙරසන්තානෙ’’ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉට්ඨප්ඵලඝනපූරිතෙ’’ති ඉට්ඨප්ඵලභූතානං රූපසන්තතීනං ඝනෙන පූරිතෙ. ‘‘ඔකාසො නාම නත්ථී’’ති පතිට්ඨානොකාසො නාම නත්ථි. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘දූරතො අපනීතානෙව හොන්තී’’ති සම්බන්ධො. ඉට්ඨප්ඵලසන්තානං විබාධන්ති නීවාරෙන්තීති ඉට්ඨප්ඵලසන්තානවිබාධකානි උපපීළකූපඝාතකකම්මානි. අනිට්ඨප්ඵල සන්තාන ජනකානි, අකුසල ජනක කම්මානි, අපුඤ්ඤ කම්මානීති තානිතිවිධානි අකුසලකම්මානි දූරතො අපනීතානෙව හොන්ති, තෙසං විපාකස්ස අනොකාසකරණෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නහී’’තිආදිං. ‘‘තතො’’ති තස්මා අපුඤ්ඤ කම්මානං දූරතො අපනීතත්තා. අභිවාදෙතබ්බානං මාතාපිතු සමණබ්‍රාහ්මණාදීනං අභිවාදනකම්මෙගරුංකරණං අභිවාදන සීලං නාම. තං අස්ස අත්ථීති අභිවාදනසීලී. ගුණවුද්ධවයවුද්ධෙ අපචෙති අත්තානං නීචවුත්ති කරණෙන පූජෙතිසීලෙනාති වුද්ධාපචායී. උභයත්ථාපිසම්පදාන වචනං. එවන්තිආදිනි ගමන වචනං. නිගමන්ති ච නිට්ඨඞ්ගමනං. තස්මාතිආදි ලද්ධගුණ වචනං. ලද්ධගුණොති ච තංතංපසඞ්ග විසොධනං පරිපුණ්ණං කත්වා ලද්ධොවිසුද්ධො අත්ථො වුච්චති. තථා වචන සාමත්ථියෙන ලද්ධො අත්ථන්තරොපි අයමිධ අධිප්පෙතො. ‘‘නකෙවලඤ්ච ථෙරස්සෙව අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථං හොතී’’ති යොජනා. ‘‘සොතූනඤ්චගහණ කිච්ච සම්පජ්ජනත්ථ’’න්තිසම්බන්ධො. සුණන්තීති සොතාරො. තෙසං. ‘‘ගණ්හන්තාන’’න්ති උග්ගණ්හන්තානං. ‘‘වන්දනාසිද්ධියා’’තිර තනත්තයෙවන්දනා පුඤ්ඤස්සසිද්ධිතො. ජවනවිනිච්ඡයෙ යස්මා අන්තරාය නීවාරණංනාම දිට්ඨධම්මෙ ඉච්ඡිතබ්බං ඵලං හොති. දිට්ඨ [Pg.10] ධම්මො ච පථම ජවනස්ස විපාකක්ඛෙත්තං. තස්මා උපත්ථම්භන කිච්චං පත්වාපි පථම ජවන චෙතනා එව ඉධපරියත්තාති අධිප්පායෙන ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා’’ති වුත්තං. සා පන පථම ජවන චෙතනා උපත්ථම්භන කිච්චං පත්වාපි සබ්බදුබ්බලා එවසියා. කස්මා, අලද්ධාසෙවනත්තා. සෙස චෙතනායො එව බලවතියො සියුං. කස්මා, ලද්ධා සෙවනත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සත්තජවනපක්ඛෙ අධිප්පෙතත්තා උපලද්ධබ්බත්තා තං නසුන්දර’’න්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතී’’ති වාක්‍යපරිසමාපනං. ‘‘යථා අප්පමත්තකං හොති. එවමෙවං අප්පමත්තකං හොතී’’ති යොජෙතබ්බං. ‘‘තථාහී’’ති තතො එවාති අත්ථො. පට්ඨානෙපි=කබළීකාරොආහාරො ඉමස්සකායස්ස ආහාර පච්චයෙනපච්චයො=තිවිභත්තො. ඉතරථා ‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානානං රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’ති විභත්තො සියාති. ‘‘අධුනාවා’’ති ඉමස්මිං භවෙ එව. එවං වන්දනායපයොජනං දීපෙත්වා ඉදානි සෙසානං පිණ්ඩත්ථානං පයොජනං දීපෙතුං ‘‘යස්මාපනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ, ‘‘ආදිතොවිදිතෙසතී’’තිආදිම්හි-භාසිස්සං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහ-න්ති පදං සුත්වා විඤ්ඤාතෙසති, ‘‘උස්සාහොජායති’’. ඉමං උග්ගහෙත්වා සුදුල්ලභෙ අභිධම්මත්ථෙ ච අනායාසෙන ජානිස්සාම, තම්මූලකස්ස ච අනුපාදා පරිනිබ්බානන්තස්ස පයොජනස්සභාගිනො භවිස්සාමාති චිත්තුප්පාද සම්භවතොති අධිප්පායො.

3. “‘Kathañca hoti’ (Làm thế nào nó xảy ra?) là sự liên kết. Đây là câu hỏi. ‘Vuccate’ (Nó được nói) là câu trả lời được nói đến. ‘Hī’ là từ chỉ sự giải thích chi tiết. ‘Vandanā kiriyābhinipphādako puññappavāho’ (Sự đảnh lễ là dòng phước thiện tạo ra hành động) là sự liên kết. ‘Aneka…pe… vāre’ (nhiều…v.v…lần) là cách nói được sử dụng trong ý nghĩa của sự liên tục tuyệt đối. ‘Puññābhisando’ (dòng phước) có nghĩa là dòng phước; ‘puññappavāho’ (dòng phước thiện) là một từ đồng nghĩa của nó. ‘So ca puññātissayo hotī’ (Và đó là phước thiện vượt trội) là sự liên kết. Tại sao nó là phước thiện vượt trội? Để chỉ ra rằng nó (là phước thiện vượt trội) là do sự thành tựu của ruộng phước (khettasampatti) và sự thành tựu của ý hướng (ajjhāyasampatti), ngài đã nói ‘anuttaresu’ (trong các đối tượng vô thượng), v.v. ‘Saṃvaḍḍhittha’ có nghĩa là được tăng trưởng. Dòng phước. Bản chất của việc được tăng trưởng là ‘saṃvaḍḍhitattaṃ’. Giống như một tấm vải hoàn toàn trong sạch được ướp hương thơm, nó được ướp tẩm, do đó là ‘paribhāvito’. Chính là dòng phước. Bản chất của việc được ướp tẩm là ‘paribhāvitattaṃ’. Trong cả hai trường hợp, đây là cách nói chỉ sự hoàn thành trong ý nghĩa của nguyên nhân. ‘Mahājutiko’ (có ánh sáng lớn) có nghĩa là có uy lực lớn. ‘Mahapphalo’ (có quả lớn) có nghĩa là có quả lớn do quả gốc. ‘Mahānisaṃso’ (có lợi ích lớn) có nghĩa là có lợi ích lớn do quả lợi ích. Và quả lợi ích được gọi là quả kế tục. Vượt qua các phước khác, nó tự diễn tiến, do đó là ‘atissayo’ (vượt trội). Nó vừa là phước vừa là sự vượt trội, do đó là ‘puññātissayo’ (phước thiện vượt trội). Có nghĩa là phước vượt trội, phước thù thắng. ‘So anubalaṃ deti, okāsalābhaṃ karotī’ (Nó cung cấp năng lực hỗ trợ, nó tạo ra cơ hội) là sự liên kết. Làm thế nào nó cung cấp năng lực hỗ trợ, và làm thế nào nó tạo ra cơ hội? (Để trả lời,) ngài nói ‘sayaṃ payoga sampattibhāve ṭhatvā’ (tự mình đứng vững trong sự thành tựu của nỗ lực), v.v. Ở đây, ‘payogasampatti’ (sự thành tựu của nỗ lực) là nghiệp hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho các nghiệp phước trong quá khứ. ‘Bahiddhā’ (bên ngoài) có nghĩa là từ dòng tương tục bên ngoài. Cần phải được liên kết là ‘trong các duyên nghịch cảnh và trong các duyên thuận cảnh’. Ở đây, các duyên nghịch cảnh là các duyên sinh khổ đến từ vua, từ trộm cướp, v.v. Các duyên thuận cảnh là các duyên thích hợp cho thân và tâm. Bốn vật dụng, các gia đình hộ độ, các vị trời hộ trì, v.v., là các duyên sinh lạc. Do những duyên đó, trong dòng tương tục của vị trưởng lão có nhiều hân hoan, do sự diễn tiến của hỷ, khinh an, lạc và định cả ngày lẫn đêm, các yếu tố nội tại là thời tiết, tâm và vật thực cũng trở nên vô cùng vi diệu. Và các yếu tố tạo nên thân thể được sinh khởi từ chúng, trở nên vô cùng vi diệu, cũng được tăng cường. Ở đây, các yếu tố tạo nên thân thể là đất, v.v., và gió, mật, đờm, v.v. ‘Anubalaṃ deti’ (cung cấp năng lực hỗ trợ) có nghĩa là làm phát sinh sức mạnh và năng lực mới. ‘Puññantarassā’ (của phước khác) có nghĩa là của nhiều loại nghiệp phước tạo ra quả trong đời sống. ‘Athā’ (khi ấy) có nghĩa là vào lúc đó. ‘Balavabalavantiyo hutvā’ (trở nên mạnh mẽ và rất mạnh mẽ) có nghĩa là trở nên mạnh mẽ hơn sức mạnh bình thường. ‘Tasmiṃ therasantāne’ (Trong dòng tương tục của vị trưởng lão đó) là sự liên kết. ‘Iṭṭhapphalaghanapūrite’ (được lấp đầy bởi khối quả khả ái) có nghĩa là được lấp đầy bởi khối của các dòng sắc pháp là quả khả ái. ‘Okāso nāma natthi’ (không có cơ hội) có nghĩa là không có cơ hội để đứng vững. ‘Iti’ (do đó) có nghĩa là vì vậy. ‘Dūrato apanītāneva hontī’ (Chúng bị loại bỏ khỏi xa) là sự liên kết. Các nghiệp áp bức và phá hoại, chúng cản trở và ngăn chặn dòng quả khả ái, do đó chúng là ‘iṭṭhapphalasantānavibādhakāni’. Các nghiệp tạo ra dòng quả bất khả ái, các nghiệp tạo ra bất thiện, các nghiệp phi phước – ba loại nghiệp bất thiện đó bị loại bỏ khỏi xa, ý nghĩa là do việc làm cho quả của chúng không có cơ hội (để trổ). Do đó, ngài nói ‘na hi’ (quả vậy, không), v.v. ‘Tato’ (do đó) có nghĩa là vì các nghiệp phi phước đã bị loại bỏ khỏi xa. Việc tôn trọng trong hành động đảnh lễ đối với những người đáng đảnh lễ như cha mẹ, sa-môn, bà-la-môn, v.v., được gọi là giới đảnh lễ (abhivādanasīla). Người có giới đó là ‘abhivādanasīlī’ (người có thói quen đảnh lễ). Người tôn kính những bậc trưởng thượng về đức hạnh và tuổi tác, cúng dường bằng cách tự hạ mình, có thói quen như vậy, là ‘vuddhāpacāyī’ (người có thói quen kính trọng bậc trưởng thượng). Trong cả hai trường hợp, đây là cách nói chỉ sự cúng dường. ‘Evaṃ’ (như vậy), v.v., là lời kết luận. Và ‘nigama’ (kết luận) là sự đi đến kết thúc. ‘Tasmā’ (do đó), v.v., là lời nói về phẩm chất đã đạt được. Và ‘laddhaguṇo’ (phẩm chất đã đạt được) được nói là ý nghĩa trong sạch đã đạt được sau khi đã hoàn thành việc thanh lọc từng bối cảnh liên quan. Tương tự, một ý nghĩa khác đạt được nhờ năng lực của lời nói cũng được ngụ ý ở đây. ‘Nakevalañca therasseva anantarāyena parisamāpanatthaṃ hotī’ (Và không chỉ để cho chính vị trưởng lão hoàn thành không bị chướng ngại) là cách diễn giải. ‘Sotūnañcagahaṇa kicca sampajjanattha’ (Và để cho việc tiếp thu của người nghe được thành tựu) là sự liên kết. Những người nghe là ‘sotāro’. Của họ. ‘Gaṇhantānaṃ’ (của những người tiếp thu) có nghĩa là của những người học thuộc. ‘Vandanāsiddhiyā’ (do sự thành tựu của việc đảnh lễ) có nghĩa là do sự thành tựu của phước đảnh lễ Tam Bảo. Trong sự phân tích về tốc hành tâm (javana), vì việc ngăn ngừa chướng ngại là quả được mong muốn trong hiện tại. Và hiện tại là trường cho quả của tốc hành tâm thứ nhất. Do đó, mặc dù đã đạt đến chức năng hỗ trợ, chỉ có tư tâm (cetanā) của tốc hành tâm thứ nhất được bao hàm ở đây, với ý nghĩa đó, nó được nói là ‘diṭṭhadhammavedanīyabhūtā’ (trở thành nghiệp cảm thọ trong hiện tại). Nhưng tư tâm của tốc hành tâm thứ nhất đó, mặc dù đã đạt đến chức năng hỗ trợ, vẫn là yếu nhất trong tất cả. Tại sao? Vì nó không được lặp lại (āsevana). Chỉ có các tư tâm còn lại mới mạnh mẽ. Tại sao? Cần phải hiểu rằng vì chúng được lặp lại. ‘Bởi vì nó được ngụ ý và có thể được hiểu trong trường hợp bảy tốc hành tâm, điều đó không tốt’ là sự liên kết. ‘Iti’ là sự kết thúc câu. ‘Như thế nào nó là một lượng nhỏ. Cũng vậy, nó là một lượng nhỏ’ cần được liên kết như vậy. ‘Tathā hi’ (quả vậy) có nghĩa là chính vì thế. Ngay cả trong Paṭṭhāna (Vị Trí), nó được phân tích là: ‘Đoàn thực là duyên cho thân này bằng thực duyên’. Nếu không, nó sẽ được phân tích là: ‘Đoàn thực là duyên cho các sắc pháp do thực sanh bằng thực duyên’. ‘Adhunā vā’ (hoặc bây giờ) có nghĩa là chính trong kiếp sống này. Sau khi đã chỉ ra lợi ích của việc đảnh lễ như vậy, bây giờ để chỉ ra lợi ích của các ý nghĩa tóm tắt còn lại, ngài đã nói ‘yasmā pana’ (nhưng vì), v.v. Ở đây, trong câu bắt đầu bằng ‘ādito vidite sati’ (khi được biết từ đầu), khi nghe và hiểu câu ‘bhāsissaṃ abhidhammattha saṅgahaṃ’ (tôi sẽ nói về Abhidhammattha Saṅgaha), ‘sự hăng hái khởi lên’. Ý nghĩa là: ‘Sau khi học thuộc điều này, chúng ta sẽ biết không khó nhọc về ý nghĩa của Vi Diệu Pháp rất khó có được, và chúng ta sẽ trở thành người có phần trong lợi ích mà có gốc rễ từ đó và kết thúc bằng Vô thủ trước Niết-bàn’, do sự khởi lên của tâm như vậy.

පිණ්ඩත්ථානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích ý nghĩa các từ đã kết thúc.

4. පදත්ථෙ. ‘‘බුජ්ඣී’’ති අඤ්ඤාසි. ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං පදෙ. ච සද්දො වාක්‍යාරම්භ ජොතකො. වාක්‍යා රම්භොති ච මූලවාක්‍යෙ යං යං වත්තබ්බං අවුත්තං, තස්ස තස්ස කථනත්ථාය අනුවාක්‍යස්ස ආරම්භො. බුජ්ඣනකිරියාවුච්චතිඤාණං. කථංපනඅවිපරීතත්ථෙ පවත්තො සම්මාසද්දො අසෙස බ්‍යාපනං දීපෙතීති පුච්ඡාය පුරිමත්ථමෙ වබ්‍යතිරෙකතො ච අන්වයතො ච පුන විත්ථාරෙන්තො ‘‘තථාහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ, ‘‘තථාහී’’ති තස්ස වචනස්ස අයං විත්ථාරොති ජොතෙති. ‘‘අවිපරීත’’න්ති කිරියාවිසෙසන පදමෙතං. ‘‘අත්තනො [Pg.11] විසයෙ එවා’’ති අත්තනො ඤාණවිසයෙ එව තෙසං විසයොචාති සම්බන්ධො. යස්මා එකොපි ධම්මො කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනන්ත භෙදො හොති. තස්මා පදෙසඤාණිකා පච්චෙකබුද්ධාදයො එකධම්මංපි සබ්බාකාරතො ජානිතුං න සක්කොන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙහී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘සබ්බාකාරතො’’ති සභාවතො, හෙතුතො, පච්චයතො, ඵලතො, නිස්සන්දතො, කාලතො, දෙසතොතිආදිනා ආකාරෙන. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං අවිසයෙධම්මෙ. ‘‘තෙ විපරීතං බුජ්ඣෙය්‍යුං, සො අවිසයො නාමධම්මොනත්ථී’’තියොජනා. තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘තෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ, ‘‘තියද්ධගතෙ’’ති තීසුකාලෙසු ගතෙ පවත්තෙ. ‘‘අද්ධාමුත්තකෙ’’ති කාලත්තයවිමුත්තකෙ. ‘‘හත්ථමණිකෙවියා’’ති හත්ථ තලෙ ඨපිතමණිරතනානිවිය. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’තිආදි පාළිසාධකං. තත්ථ, ‘‘ආපාත’’න්ති අභිමුඛං පතනං. ආබාධන්තිපි පාඨො, ඔත්ථරිත්වා උපට්ඨානන්ති අත්ථො. ‘‘සබ්බඤ්ඤුමහාභවඞ්ග’’න්ති සබ්බෙසංසබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය පවත්තං අට්ඨසු මහාවිපාකෙසු පථමමහාවිපාකං භවඞ්ග චිත්තං. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං මහාභවඞ්ගෙ. ‘‘නිච්චකාලං උපට්ඨහන්තී’’ති සබ්බකාලං උපට්ඨානාකාර පත්තා හුත්වා තිට්ඨන්ති. කස්මා, කස්සචි ආවරණස්ස අභාවතො. ඉදංපිහි එකං උපට්ඨානං නාමාති. ‘‘ආවජ්ජනායා’’ති මනොද්වාරාවජ්ජන චිත්තෙන. ධම්මා මහන්තා. භවඞ්ගං පරිත්තකං. තස්මා පරිත්තකං භවඞ්ගං එකක්ඛණෙ මහන්තානං ධම්මානං නපහොතීති චොදකස්ස අධිප්පායො. ‘‘නචොදෙතබ්බමෙත’’න්ති එතං ඨානං නචොදෙතබ්බං. ‘‘පරමුක්කංසපත්තාන’’න්ති එත්ථ ‘‘උක්කංසො’’ති අච්චුග්ගමො අච්චුත්තරො. පරමො උක්කංසො පරමුක්කංසොතිවිග්ගහො.

4. Về nghĩa của từ. ‘Bujjhi’ là đã biết. ‘Ettha’ là trong từ này. Từ ‘ca’ có ý nghĩa khởi đầu câu. Và ‘khởi đầu câu’ là sự bắt đầu của câu kế tiếp nhằm mục đích nói lên điều này điều kia chưa được nói đến cần phải được nói trong câu gốc. Hành động giác ngộ được gọi là trí tuệ. Để trả lời cho câu hỏi: ‘Làm thế nào mà từ sammā, vốn được dùng với nghĩa không sai lạc, lại có thể chỉ ra sự bao trùm không còn sót lại?’, ngài lại giải thích rộng hơn về ý nghĩa đã nêu trước đó, cả về phương diện phủ định lẫn khẳng định, bằng cách nói ‘tathāhi’ và các từ khác. Ở đây, ‘tathāhi’ làm sáng tỏ rằng: ‘Đây là phần giải thích chi tiết cho lời nói ấy’. ‘Aviparītaṃ’ là một trạng từ. ‘Attano visaye evā’ (chỉ trong đối tượng của chính nó) có liên quan như sau: đối tượng của chúng chỉ là đối tượng của trí tuệ của chính chúng. Bởi vì, dù chỉ một pháp cũng có vô số sự khác biệt do sự khác nhau về thời gian, không gian, dòng tương tục, v.v. Do đó, những vị có trí tuệ cục bộ như các vị Phật Độc Giác, v.v., không thể biết được dù chỉ một pháp theo tất cả các phương diện. Vì thế, ngài đã nói ‘tehi’ và các từ khác. Ở đây, ‘sabbākārato’ (theo tất cả các phương diện) có nghĩa là theo các phương diện như: tự tánh, nhân, duyên, quả, quả đồng đẳng, thời gian, không gian, v.v. ‘Yattha’ là trong pháp nào không phải là đối tượng. Cách kết hợp câu là: ‘Không có pháp nào gọi là không phải đối tượng mà ở đó các vị ấy lại có thể hiểu sai lạc’. Giải thích rộng hơn về điều đó, ngài nói ‘tehi’ và các từ khác. Ở đây, ‘tiyaddhagate’ là đã diễn ra, đã trôi qua trong ba thời. ‘Addhāmuttake’ là đã giải thoát khỏi ba thời. ‘Hatthamaṇikeviya’ là giống như những viên ngọc quý được đặt trên lòng bàn tay. Câu Pāli ‘sabbe dhammā’ và các câu khác là bằng chứng. Ở đây, ‘āpāta’ là sự hiện ra trước mặt. Cũng có cách đọc là ‘ābādhaṃ’, có nghĩa là sự hiện khởi bằng cách bao trùm. ‘Sabbaññumahābhavaṅga’ (tâm hữu phần lớn của bậc Toàn Giác) là tâm hữu phần, là tâm đại quả dị thục thứ nhất trong tám tâm đại quả dị thục, đã diễn ra kể từ lúc tái sanh trong kiếp chót của tất cả các vị Phật Toàn Giác. ‘Tattha’ là trong tâm hữu phần lớn ấy. ‘Niccakālaṃ upaṭṭhahanti’ (luôn luôn hiện khởi) có nghĩa là chúng tồn tại sau khi đã đạt đến trạng thái hiện khởi vào mọi lúc. Tại sao? Vì không có bất kỳ sự chướng ngại nào. Điều này cũng được gọi là một sự ‘hiện khởi’. ‘Āvajjanāyā’ là bằng tâm hướng môn ý. Các pháp thì lớn lao. Tâm hữu phần thì nhỏ bé. Do đó, tâm hữu phần nhỏ bé không đủ sức cho các pháp lớn lao trong một sát-na – đó là ý của người chất vấn. ‘Na codetabbam etaṃ’ là điểm này không nên bị chất vấn. Trong câu ‘paramukkaṃsapattānaṃ’ (của những vị đã đạt đến sự tối thượng), ‘ukkaṃsa’ có nghĩa là sự vươn lên tột bậc, sự cao tột. ‘Paramo ukkaṃso’ được phân tích thành ‘paramukkaṃso’ (sự tối thượng).

එවං සම්මාසද්දස්ස අත්ථං විචාරෙත්වා ඉදානි සංසද්දස්ස අත්ථං විචාරෙන්තො ‘‘සංසද්දොපනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ, ‘‘උපසග්ගො’’ති උපසග්ගපදං. ‘‘පටිවෙධධම්මෙසූ’’ති පටිච්චසමුප්පාදාදීනං පටිවිජ්ඣනඤ්ඤාණෙසු. නත්ථි ආචරියො එතස්සාති අනාචරියො. සමාසන්තෙ කකාරෙන සහ අනාචරියකො. අනාචරියකස්ස භාවො අනාචරියකතා. තං අනාචරියකතං. තතීයා රුප්පසමාපත්ති නාම [Pg.12] ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ්ඣානං. තං භගවා ආළාරස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හාති. චතුත්ථාරුප්පසමාපත්ති නාම නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනජ්ඣානං. තං උදකස්සසන්තිකෙ උග්ගණ්හාතීති වුත්තං ‘‘ආළාරුදකමූලිකා’’ති. ‘‘අනලඞ්කරිත්වා’’ති ආවජ්ජනසමාපජ්ජනාදිවසෙන අනලඞ්කරිත්වා. අනාසෙවිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘ඡඩ්ඩිතත්තා’’ති එතාසමාපත්තියොනාලං බොධාය, අථ ඛො යාවදෙව තතීය චතුත්ථාරුප්පභවප්පටිලාභාය සංවත්තන්තීති එවං ආදීනවං දිස්වා ඡඩ්ඩිතත්තා. ‘‘බුජ්ඣනකිරියායා’’ති පටිවෙධඤ්ඤාණස්ස. ‘‘කුතො පටිවෙධධම්මා’’ති තා කුතො පටිවෙධධම්මා හොන්ති. පටිවෙධධම්මා එව ච බුද්ධභාවායපදට්ඨානාහොන්තීති අධිප්පායො.

Sau khi đã xem xét ý nghĩa của từ ‘sammā’ như vậy, bây giờ, để xem xét ý nghĩa của từ ‘saṃ’, ngài nói ‘saṃsaddopana’ và các từ khác. Ở đây, ‘upasagga’ là một tiếp đầu ngữ. ‘Paṭivedhadhammesu’ là trong các trí tuệ thâm nhập vào các pháp như lý duyên khởi, v.v. Vị nào không có thầy thì gọi là ‘anācariyo’. Cùng với mẫu tự ‘ka’ ở cuối hợp từ, nó trở thành ‘anācariyako’. Trạng thái của ‘anācariyako’ là ‘anācariyakatā’. Đó là ‘anācariyakataṃ’. Thiền chứng vô sắc thứ ba là Vô sở hữu xứ thiền. Đức Thế Tôn đã học điều đó từ Āḷāra. Thiền chứng vô sắc thứ tư là Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền. Ngài đã học điều đó từ Udaka, do đó được nói là ‘āḷārudakamūlikā’ (có nguồn gốc từ Āḷāra và Udaka). ‘Analaṅkaritvā’ (không trang hoàng) có nghĩa là không trang hoàng bằng cách hướng tâm, nhập định, v.v. Có nghĩa là ‘không thực hành’. ‘Chaḍḍitattā’ (do đã từ bỏ) có nghĩa là do đã từ bỏ sau khi thấy sự nguy hại như sau: ‘Những thiền chứng này không phải để giác ngộ, mà chúng chỉ dẫn đến việc đạt được sự hiện hữu trong cõi vô sắc thứ ba và thứ tư’. ‘Bujjhanakiriyāya’ là của trí tuệ thâm nhập. ‘Kuto paṭivedhadhammā’ là làm sao chúng có thể là các pháp cần được thâm nhập? Ý muốn nói rằng chỉ có các pháp cần được thâm nhập mới là nhân cận cho Phật quả.

පාළියං. ‘‘පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසුධම්මෙසූ’’ති ඉමස්මිං භවෙ ඉතො පුබ්බෙ කස්සචිසන්තිකෙ අනනුස්සුතෙ සුචතුස්සච්ච ධම්මෙසු. ‘‘අභිසම්බුජ්ඣී’’තිපදෙ අභිසම්බොධිසඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගඤ්ඤාණං වුත්තං. තදෙව ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පදට්ඨානං හොති. තප්පච්චයා තදනන්තරා එවසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පාතුබ්භවතීති වුත්තං ‘‘තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණාතී’’ති. ‘‘තදනන්තරා’’ති ච අරහත්ත මග්ගවීථියාච චතුන්නං පච්චවෙක්ඛන වාරානඤ්ච අනන්තරෙ කාලෙති අත්ථො. ‘‘නිමිත්තත්ථෙ’’ති නිමිත්ත හෙත්වත්ථෙ. ‘‘භුම්ම’’න්ති අට්ඨකථාසුආගතං සත්තමීවිභත්තියානාමං. තාසු හි පච්චත්තවචනං, උපයොගවචනං, කරණ වචනං, සම්පදාන වචනං, නිස්සක්කවචනං, සාමිවචනං, සුම්මවචනන්ති එවං අනුක්කමෙන සත්තන්නං විභත්තීනං නාමානි ආගතානීති.

Trong Pāli. ‘Pubbe ananussutesu dhammesu’ (trong các pháp chưa từng được nghe trước đây) có nghĩa là trong các pháp Tứ diệu đế, chưa từng được nghe từ bất kỳ ai trước đây trong kiếp này. Trong từ ‘abhisambujjhi’, trí tuệ A-la-hán đạo, được gọi là sự giác ngộ tối thượng, đã được đề cập. Chính trí tuệ đó là nhân cận cho trí tuệ toàn giác. Do duyên đó, ngay sau đó, trí tuệ toàn giác phát sinh; do đó được nói rằng: ‘và ở đó, ngài đạt được trí tuệ toàn giác’. ‘Tadanantarā’ (ngay sau đó) có nghĩa là trong thời điểm ngay sau lộ trình A-la-hán đạo và bốn lần phản khán. ‘Nimittatthe’ là theo nghĩa dấu hiệu hoặc nguyên nhân. ‘Bhumma’ là tên gọi của cách thứ bảy (vị trí cách) được tìm thấy trong các Chú giải. Vì trong đó, tên gọi của bảy cách đã được nêu theo thứ tự như sau: paccattavacanaṃ (chủ cách), upayogavacanaṃ (đối cách), karaṇavacanaṃ (sử dụng cách), sampadānavacanaṃ (chỉ định cách), nissakkavacanaṃ (xuất xứ cách), sāmivacanaṃ (sở thuộc cách), và summavacanaṃ (vị trí cách).

‘‘දසබලඤ්ඤාණෙසූ’’ති ඨානාඨාන කොසල්ලඤ්ඤාණාදීසු දස ඤාණබලෙසු. ‘‘වසිභාව’’න්ති එත්ථ අත්තනො වසං වත්තෙතුං සමත්ථතා සඞ්ඛාතොසත්ති විසෙසො වසොනාම. වසො එතස්ස අත්ථීති වසී-වසිගණෙහීතිආදීසුවිය. වසිනො භාවො වසිභාවො. තං වසිභාවන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘වසිභාව’’න්ති ඉස්සරභාවන්ති. කත්ථචි පන ‘‘වසී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගපදංපි දිස්සති=තත්‍රිමා පඤ්චවසියො ආවජ්ජනවසීසමාපජ්ජනවසී=තිආදීසු.

‘Dasabalaññāṇesu’ (trong mười trí lực) có nghĩa là trong mười trí lực bắt đầu bằng trí tuệ thiện xảo về xứ và phi xứ. Trong từ ‘vasibhāva’ (trạng thái tự tại), ‘vaso’ là tên gọi cho một năng lực đặc biệt được gọi là khả năng thực thi sự kiểm soát của chính mình. Người có sự kiểm soát là ‘vasī’, giống như trong câu ‘vasigaṇehi’ và các câu khác. Trạng thái của người có sự tự tại là ‘vasibhāvo’. Ý nghĩa là ‘taṃ vasibhāvaṃ’. Do đó, ngài nói ‘vasibhāva’ có nghĩa là ‘trạng thái làm chủ’. Tuy nhiên, ở một số nơi, từ ‘vasī’ ở nữ tính cũng được thấy, như trong câu ‘tatrimā pañca vasiyo, āvajjanavasī, samāpajjanavasī’ (có năm sự tự tại này: hướng tâm tự tại, nhập định tự tại), v.v.

සම්මාසම්බුද්ධපද.

Bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

5. අතුලපදෙ[Pg.13]. අනෙකෙහිගුණපදෙහි පවත්තිතාවන්දනා ‘‘අනෙකගුණපදවිසයානාම’’. ‘‘ඉතිකිංදුතීයෙනා’’ති ඉති තස්මා දුතීයෙන අතුලපදෙන කිං පයොජනං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘නන සමත්ථා’’ති නසමත්ථා න හොතීති යොජනා. සමත්ථා එවාති අධිප්පායො. ‘‘මත්තකාරිනො’’ති පමාණකාරිනො. ‘‘ථෙරො ච තෙසං අඤ්ඤතරො’’, තස්මා මත්තං න කරොති, දුතීයං අතුල පදං ආහරීති අධිප්පායො. ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘නකෙවලං වන්දනාය අන්තරායනීවාරණමෙව ඉච්ඡි තබ්බං හොතී’’ති යොජනා. ‘‘වන්දනායා’’ති වන්දනාහෙතු. සොපි පඤ්ඤාපාටවාදි අත්ථො. ‘‘ගන්ථපාරිසුද්ධියා’’ති ගන්ථදොසානාම පදදොස වාක්‍යදොස අත්ථදොසාදයො අත්ථි. තෙහි දොසෙහි ඉමස්ස ගන්ථස්ස පාරිසුද්ධියා. කථං පන වන්දනාය පඤ්ඤාපාටවාදි අත්ථොසම්භවතීති වුත්තං ‘‘අනුස්සතිට්ඨානෙසූ’’තිආදි. අනුස්සතිට්ඨානානි නාම බුද්ධ ධම්ම සඞ්ඝසීලාදීනි. චිත්තසමාධානං ආවහතීති චිත්තසමාධානාවහො. ‘‘තික්ඛාසූරාහුත්වාවහතී’’ති ගම්භීරෙසු අත්ථ බ්‍යඤ්ජන පදෙසු අමන්දා විස්සට්ඨා හුත්වා වහති. ‘‘තදත්ථායපී’’ති පඤ්ඤාපාටවාදි අත්ථායපි. ගුණනාමපදානං ගුණත්ථොනාමවිග්ගහ වාක්‍යෙසු පාකටො, සිද්ධපදෙසු අපාකටො. තස්මා තානි විග්ගහත්ථං අජානන්තානං සන්තිකෙ නාම මත්තානි සම්පජ්ජන්තීති වුත්තං ‘‘යථාවුත්ත වචනත්ථයොගෙපි…පෙ… පවත්තත්තා’’ති. ‘‘සභාවනිරුත්තිං ජානන්තාන’’න්ති මාගධ භාසං ජානන්තානං. මාගධභාසාහි මූලභාසාති ච අරියභාසාති ච මාගධභාසාති ච පාළිභාසාති ච ධම්මනිරුත්තීති ච සභාවනිරුත්තීති ච වුච්චති. ‘‘භාවත්ථසුඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ ගුණනාමානං ගුණත්ථො භාවත්ථො නාම. සො එවසකත්ථොති ච වචනත්ථොති ච විග්ගහත්ථොති ච වුච්චති. කිරියනාමාදීසූපි එසෙවනයො. ‘‘සත්ථූ’’ති සත්ථුනො. ‘‘සමඤ්ඤාමත්ත’’න්ති නාමසඤ්ඤාමත්තං භවිතුං නාරහති. තථාහි අනාථපිණ්ඩිකොසෙට්ඨි රාජගහං අනුපත්තො බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නොති සුත්වා උදානං උදානෙසි=ඝොසොපි ඛො එසොදුල්ලභො ලොකස්මිං යදිදං බුද්ධො=ති. තස්මා බුද්ධොති නාමංපි ලොකෙ මහන්තං සුදුල්ලභංගුණපදං හොති. සම්මාසම්බුද්ධ නාමෙවත්තබ්බමෙවනත්ථීති. ‘‘සභාවනිරුත්තිං [Pg.14] අජානන්තානං පන පදසහස්සං වුච්චමානංපී’’ති තිට්ඨතු එකං අතුලපදං, පදසහස්සංපි වුච්චමානං සත්ථුසමඤ්ඤාමත්තමෙව සම්පජ්ජති. තාදිසාහි ජනා ඉදං ලොකෙ මහන්තං ගුණපදන්තිපි නජානන්ති. භාවත්ථං කිංජානිස්සන්ති.

5. Bậc Vô Song. Sự đảnh lễ được tiến hành bằng nhiều từ ngữ tán dương đức hạnh được gọi là ‘sự đảnh lễ có nhiều từ ngữ tán dương đức hạnh làm đối tượng’. Câu ‘Iti kiṃ dutīyena’ (Vậy, từ thứ hai để làm gì?) có nghĩa là: Do đó, có ích lợi gì với từ ngữ ‘vô song’ thứ hai? Câu ‘Na na samatthā’ (Không phải là không có khả năng) được nối kết là ‘không phải là không có khả năng’. Chủ ý là ‘chắc chắn có khả năng’. ‘Mattakārino’ (những người tạo ra sự đo lường) có nghĩa là những người tạo ra sự đo lường. ‘Vị Trưởng lão cũng là một trong số họ,’ do đó, ngài không tạo ra sự giới hạn, chủ ý là ngài đã mang đến từ ngữ ‘vô song’ thứ hai. ‘Apicā’ (Hơn nữa) có nghĩa là ‘có điều cần phải nói’. Câu ‘Na kevalaṃ vandanāya antarāyanīvāraṇam eva icchitabbaṃ hoti’ (Không chỉ sự ngăn ngừa các chướng ngại cho việc đảnh lễ là điều nên được mong muốn) được nối kết như vậy. ‘Vandanāya’ (vì sự đảnh lễ) có nghĩa là do nhân là sự đảnh lễ. Điều ấy cũng có ý nghĩa là sự thuần thục về trí tuệ, v.v. ‘Ganthapārisuddhiyā’ (vì sự trong sạch của văn bản) có nghĩa là: có những lỗi của văn bản gọi là lỗi về từ, lỗi về câu, lỗi về nghĩa, v.v. (Và sự đảnh lễ này là) vì sự trong sạch của văn bản này khỏi những lỗi ấy. Nhưng làm thế nào ý nghĩa về sự thuần thục của trí tuệ, v.v. lại có thể phát sinh từ việc đảnh lễ? Điều này được nói đến qua câu ‘anussatiṭṭhānesu’ (trong các đề mục tùy niệm), v.v. Các đề mục tùy niệm là Phật, Pháp, Tăng, giới, v.v. Vì mang lại sự định tâm nên gọi là ‘vật mang lại sự định tâm’. Câu ‘Tikkhāsūrāhutvāvahati’ (mang lại sự sắc bén và dũng mãnh) có nghĩa là (trí tuệ) tiến hành một cách không chậm chạp và sáng suốt trong những đoạn văn và nghĩa lý sâu xa. ‘Tadatthāyapi’ (cũng vì mục đích ấy) có nghĩa là cũng vì mục đích thuần thục về trí tuệ, v.v. Ý nghĩa về đức hạnh của các từ ngữ chỉ đức hạnh thì rõ ràng trong các câu phân tích từ nguyên, (nhưng) không rõ ràng trong các từ ngữ đã được hình thành. Do đó, đối với những người không biết ý nghĩa phân tích, chúng trở thành những cái tên đơn thuần, như đã được nói trong câu ‘yathāvutta vacanatthayogepi…pe… pavattattā’ (bởi vì nó được tiến hành... ngay cả trong việc áp dụng ý nghĩa của từ như đã nói...). ‘Sabhāvaniruttiṃ jānantānaṃ’ (đối với những người biết ngôn ngữ tự nhiên) có nghĩa là đối với những người biết tiếng Māgadha. Vì tiếng Māgadha được gọi là ngôn ngữ gốc, ngôn ngữ của bậc Thánh, tiếng Māgadha, tiếng Pāḷi, ngôn ngữ của Giáo pháp, và ngôn ngữ tự nhiên. Trong câu ‘Bhāvatthasuññaṃ’ (trống rỗng về ý nghĩa thực), ở đây, ý nghĩa về đức hạnh của các danh từ chỉ đức hạnh được gọi là ý nghĩa thực. Chính nó được gọi là ý nghĩa riêng, ý nghĩa của từ, và ý nghĩa phân tích. Phương pháp này cũng tương tự trong các danh từ chỉ hành động, v.v. ‘Satthū’ có nghĩa là ‘của bậc Đạo Sư’. ‘Samaññāmattaṃ’ (chỉ là một danh hiệu) có nghĩa là không đáng để trở thành một khái niệm danh xưng đơn thuần. Thật vậy, trưởng giả Anāthapiṇḍika, khi đến thành Rājagaha và nghe rằng ‘một vị Phật đã xuất hiện trên thế gian,’ đã thốt lên lời cảm hứng: ‘Quả thật, ngay cả âm thanh này cũng khó được ở trên đời, đó là (âm thanh) ‘Buddha’.’ Do đó, ngay cả danh xưng ‘Buddha’ cũng là một từ ngữ chỉ đức hạnh vĩ đại và rất khó được ở trên đời. (Nói gì đến) danh hiệu Sammāsambuddha (Chánh Đẳng Chánh Giác), không cần phải bàn nữa. Câu ‘Sabhāvaniruttiṃ ajānantānaṃ pana padasahassaṃ vuccamānaṃpi’ (Nhưng đối với những người không biết ngôn ngữ tự nhiên, ngay cả khi ngàn lời được nói ra) có nghĩa là: hãy để qua một bên từ ngữ ‘vô song,’ ngay cả khi một ngàn từ ngữ được nói ra, nó cũng chỉ trở thành một danh hiệu đơn thuần của bậc Đạo Sư. Vì những người như vậy thậm chí không biết rằng đây là một từ ngữ chỉ đức hạnh vĩ đại trên thế gian. Họ sẽ biết được gì về ý nghĩa thực?

‘‘අතුලො’’ති අඤ්ඤෙන සො අසදිසොති වා, අඤ්ඤො වාතෙන සදිසොතස්සනත්ථීතිවා, - ද්විධාපිඅත්ථොලබ්භති. සාධකගාථායං ‘‘පටිපුග්ගලො’’ති යුගග්ගාහීපුග්ගලො. කිඤ්චාපි මක්ඛලි පූරණාදයො විසුංවිසුං - අහං සබ්බඤ්ඤූ සබ්බදස්සාවී - තිච, අහං සම්මාසම්බුද්ධො-තිච පටිජානන්තා යුගග්ගාහිනො හුත්වා විචරන්ති. ධම්මතො පන සිනෙරු පබ්බත රාජස්ස සන්තිකෙ සක්ඛර කථලානිවියසම්පජ්ජන්තීති. ‘‘අනච්ඡරිය’’න්ති නතාව අච්ඡරිතබ්බං හොතීති අත්ථො. ‘‘බුද්ධභූතස්සා’’ති බුද්ධභාවං භූතස්සපත්තස්ස. ‘‘යං බුද්ධ භූතස්ස අතුලත්තං, එතං අනච්ඡරිය’’න්ති යොජනා. යදි චෙතං අනච්ඡරියං හොති, කතමං පන තාව අච්ඡරියං භවතීති ආහ ‘‘සම්පතිජාතස්සා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘සම්පතිජාතස්සා’’ති අජ්ජෙවජාතස්සපි අස්ස භගවතො. කථං අතුලතා පඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තදාහී’’තිආදිං. ‘‘එකඞ්ගණානී’’ති එකතලානි. තදාහි බොධිසත්තස්සපුඤ්ඤානුභාවෙන අතිමහන්තො ඔභාසො පාතුබ්භවති. = උළාරො ඔභාසො පාතුරහොසි අතික්කම්මදෙවානං දෙවානුභාව=න්තිහි වුත්තං. තෙන ඔභාසෙන ඵරිතා සබ්බෙ පථවි පබ්බතාදයො ජාතිඵලිකක්ඛන්ධාවිය සුප්පසන්නා හොන්ති. දසසහස්ස චක්කවාළානි එකතලං හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අනෙකානි චක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසු’’න්ති. ‘‘පරමාය පූජායාති ථුතිමඞ්ගලවචනපූජාය. ‘‘ලොකස්සා’’ති සබ්බ සත්තලොකතො. එවං අච්ඡම්භි වාචං නිච්ඡාරෙසි ධම්මතාය සඤ්චොදිතත්තාති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘අච්ඡම්භිවාච’’න්ති විසාරදවාචං. ආසභිං වාචන්තිපි පාඨො. උත්තමවාචන්ති අත්ථො. ‘‘නිච්ඡාරෙසී’’ති උදාහරති. ඉදම්පි අනච්ඡරියං, අඤ්ඤං පිතතො අච්ඡරියතරං අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘යදාපනා’’තිආදි ආරද්ධං. පාරමිතා ගුණෙහි තෙන සදිසො කොචිනත්ථෙව ථපෙත්වා අඤ්ඤෙ ච මහාබොධි සත්තෙති අධිප්පායො[Pg.15]. ‘‘අස්සා’’ති තෙන සදිසස්ස. ‘‘නත්ථිභාවො දීපෙතබ්බො’’ති සම්බන්ධො. ‘‘දීපෙතබ්බො’’ති බුද්ධවංසපාළිතො ආහරිත්වා දීපෙතබ්බො. ‘‘කුතොසාවකබොධිසත්තානං සතසහස්සං සක්ඛිස්සතී’’ති යොජනා. පාරමියො පකාරෙනවිචිනන්ති එතෙනාති පාරමිපවිචයො. ඤාණං. තංපනඤාණං මහාබොධිසත්තානං එව උප්පන්නං නහොති. පච්චෙකබොධිසත්ත සාවකබොධිසත්තානංපි උප්පන්නමෙව. තදෙව ච සබ්බෙසංපි බොධිසත්තානං නියතබ්‍යාකරණප්පටිලාභෙ පධානකාරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘සාවකබොධිසත්තාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බොධිවුච්චතිවිමොක්ඛඤ්ඤාණං. අරියමග්ගස්සෙතං නාමං. බොධිම්හිසජන්ති ලග්ගන්තීති බොධිසත්තා. ‘‘ලග්ගන්තී’’ති තප්පටිලාභත්ථාය නියත චිත්තා හොන්තීති අත්ථො. බොධි අත්ථාය පටිපන්නා සත්තා බොධිසත්තාතිපි යුජ්ජති. බුද්ධ සුඤ්ඤෙපිලොකෙ කම්මස්සකතාඤාණෙ ඨත්වා වට්ටදුක්ඛතො මොක්ඛධම්මපරියෙසිනො සත්තාති වුත්තං හොති. ‘‘සම්භාර ධම්මෙ’’ති දසවිධෙ පාරමි ධම්මෙ. වට්ටං අනුසරන්ති අනුගච්ඡන්තීති වට්ටානුසාරිනො. පථවියං පංසුචුණ්ණානි විය පකතියා වපුථුභූතාජනාති පුථුජ්ජනා. මහන්තාපුථුජ්ජනාති මහාපුථුජ්ජනා. වට්ටානුසාරිනො ච තෙ මහාපුථුජ්ජනාචාති සමාසො. තෙසං භාවොති විග්ගහො. අයං භාවොයෙව තෙසං භූමීති ච වුච්චති. අත්ථතො පන මොක්ඛධම්මනිරපෙක්ඛතා එව. අච්ඡන්දිකතාතිපි වුච්චති. ‘‘ඔක්කන්තා’’ති පවිට්ඨා. තයොනියතා, බොධිසත්තනියතො ච චූළසොතාපන්නනියතො ච අරිය සොතාපන්නනියතො ච. තත්ථ බොධිසත්තනියතො බොධිසම්භාරබලෙන සිද්ධො. චූළසොතාපන්න නියතො පච්චයාකාරානුබොධඤ්ඤාණබලෙන. අරියසොතාපන්න නියතො සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණ බලෙන. තෙසු බොධිසත්තනියතො ඉධ අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’තිආදි. වත්තබ්බමෙවනත්ථිතෙසං ද්වින්නං බොධිසත්තානං පාරමි පවිචයඤ්ඤාණ සම්පත්තියා විනා නියතබ්‍යාකරණ ලාභා සඞ්කාය එව අභාවතොති අධිප්පායො.

“Atula” (Vô song) có nghĩa là: hoặc vị ấy không tương đương với người khác, hoặc không có người khác tương đương với vị ấy, - ý nghĩa có thể được hiểu theo cả hai cách. Trong câu kệ chứng minh, “paṭipuggala” (đối thủ) có nghĩa là người tranh đua. Mặc dù Makkhali, Pūraṇa, và những người khác, mỗi người riêng rẽ tự xưng rằng: “Ta là bậc toàn tri, toàn kiến”, và “Ta là bậc Chánh Đẳng Giác”, đã trở thành những người tranh đua và đi lại (hoằng hóa). Nhưng về phương diện Pháp, ở gần vua núi Tu-di, họ trở nên giống như những viên sỏi. “Anacchariya” (không kỳ diệu) có nghĩa là: không phải là điều đáng kinh ngạc. “Của người đã thành Phật” (buddhabhūtassa) có nghĩa là của người đã trở thành, đã đạt đến trạng thái Phật. Cú pháp là: “Sự vô song của người đã thành Phật, điều này không kỳ diệu”. Nếu điều này không kỳ diệu, vậy thì điều gì là kỳ diệu? (Để trả lời), Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “của người vừa mới sanh”. Ở đó, “của người vừa mới sanh” có nghĩa là của Đức Thế Tôn này, người vừa mới sanh ra trong ngày hôm nay. Sự vô song được biết đến như thế nào? (Để trả lời), Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “khi ấy”. “Ekaṅgaṇāni” (một sân) có nghĩa là một mặt phẳng. Khi ấy, do oai lực phước báu của vị Bồ-tát, một ánh sáng vĩ đại xuất hiện. Vì đã được nói rằng: “Một ánh sáng huy hoàng đã xuất hiện, vượt qua cả oai lực của chư thiên”. Được tràn ngập bởi ánh sáng ấy, tất cả đất, núi, v.v., trở nên rất trong sáng, giống như những khối pha lê tự nhiên. Mười ngàn thế giới được nhận thấy như trở thành một mặt phẳng. Do đó đã được nói: “Nhiều ngàn thế giới đã trở thành một sân”. “Bằng sự cúng dường tối thượng” có nghĩa là bằng sự cúng dường qua lời tán thán và chúc tụng. “Của thế gian” có nghĩa là của toàn thể thế giới chúng sanh. Ý nghĩa là: (Ngài) đã thốt ra lời nói không sợ hãi như vậy vì được thúc đẩy bởi Pháp tánh. Ở đó, “lời nói không sợ hãi” (acchambhivācaṃ) là lời nói tự tin. Cũng có bản đọc là “āsabhiṃ vācaṃ” (lời nói của bậc Ngưu vương), có nghĩa là lời nói tối thượng. “Đã thốt ra” (nicchāresi) có nghĩa là nói lên. Để chỉ ra rằng điều này cũng không kỳ diệu, và có điều khác còn kỳ diệu hơn thế nữa, (đoạn) bắt đầu bằng “yadā pana” (nhưng khi) đã được bắt đầu. Ý nghĩa là: Về các đức hạnh Ba-la-mật, không có ai tương đương với vị ấy, ngoại trừ các vị Đại Bồ-tát khác. “Của vị ấy” (assā) có nghĩa là của người tương đương với vị ấy. Mối liên hệ là “sự không có mặt cần được làm rõ”. “Cần được làm rõ” có nghĩa là cần được làm rõ bằng cách trích dẫn từ kinh Phật Sử. Cú pháp là: “Làm sao một trăm ngàn vị Thinh văn Bồ-tát có thể (so sánh được)?”. Trí tuệ mà nhờ đó người ta thẩm sát các Ba-la-mật một cách chi tiết được gọi là “sự thẩm sát Ba-la-mật” (pāramipavicayo). Đó là Trí tuệ. Nhưng trí tuệ ấy không chỉ sanh khởi nơi các vị Đại Bồ-tát. Nó cũng sanh khởi nơi các vị Độc Giác Bồ-tát và Thinh văn Bồ-tát. Và để chỉ ra rằng chính trí tuệ ấy là nguyên nhân chính trong việc nhận được lời thọ ký chắc chắn của tất cả các vị Bồ-tát, (đoạn) bắt đầu bằng “cả các vị Thinh văn Bồ-tát” đã được nói. Ở đó, Bồ-đề được gọi là trí giải thoát. Đó là tên của Thánh đạo. “Họ gắn bó, dính mắc vào Bồ-đề”, nên gọi là Bồ-tát. “Gắn bó” có nghĩa là họ có tâm quyết định vì mục đích chứng đắc điều đó. Cũng hợp lý khi gọi “chúng sanh thực hành vì lợi ích của Bồ-đề” là Bồ-tát. Điều này có nghĩa là: chúng sanh, ngay cả trong thế giới trống không Phật pháp, đứng vững trong trí về nghiệp và quả của nghiệp, tìm cầu pháp giải thoát khỏi khổ luân hồi. “Các pháp tư lương” (sambhāra dhamme) có nghĩa là mười loại pháp Ba-la-mật. “Họ đi theo, thuận theo vòng luân hồi”, nên gọi là người thuận theo luân hồi (vaṭṭānusārino). Những người có bản chất thô kệch, giống như bụi đất trên mặt đất, được gọi là phàm phu (puthujjanā). Phàm phu lớn là đại phàm phu (mahāputhujjanā). “Họ là những người thuận theo luân hồi và là đại phàm phu” là một hợp từ. Cách phân tích (hợp từ) là “trạng thái của họ”. Chính trạng thái này cũng được gọi là cảnh giới của họ. Nhưng về mặt ý nghĩa, đó chính là sự thờ ơ với pháp giải thoát. Nó cũng được gọi là sự không có ý muốn (acchandikatā). “Đã bước vào” (okkantā) có nghĩa là đã đi vào. Có ba hạng quyết định: hạng Bồ-tát quyết định, hạng tiểu Tu-đà-hoàn quyết định, và hạng thánh Tu-đà-hoàn quyết định. Trong đó, hạng Bồ-tát quyết định được thành tựu bằng sức mạnh của tư lương Bồ-đề. Hạng tiểu Tu-đà-hoàn quyết định (được thành tựu) bằng sức mạnh của trí tuệ thấu hiểu các trạng thái duyên khởi. Hạng thánh Tu-đà-hoàn quyết định (được thành tựu) bằng sức mạnh của trí tuệ đạo Tu-đà-hoàn. Trong số đó, hạng Bồ-tát quyết định được ngụ ý ở đây, như đã được nói trong đoạn bắt đầu bằng “bằng một phương diện”. Ý nghĩa là: không cần phải nói về hai hạng Bồ-tát kia (Độc Giác và Thinh văn), vì không có sự thành tựu trí tuệ thẩm sát Ba-la-mật, nên không có ngay cả sự nghi ngờ về khả năng họ nhận được lời thọ ký chắc chắn.

පදසිද්ධිවිචාරෙයං වුත්තං විභාවනියං=තුලායසමිතොතුල්‍යො. තුල්‍යො එව තුලොයකාර ලොපවසෙනා=ති. තංසන්ධාය ‘‘ය කාරස්සවාවසෙනා’’ති [Pg.16] වුත්තං. යඤ්චවුත්තං තත්ථෙව=අථවාසමීතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලායසමීතොතුලො=ති. තං සන්ධාය ‘‘අකාරස්සවාවසෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘තුලායා’’ති ලොකෙ ධාරණතුලාසදිසාය පඤ්ඤායාති අත්ථො. ‘‘සමීතො’’ති සමං කතො. නහි තුලසද්දො භවිතුං නයුත්තො. යුත්තො එවාති අධිප්පායො. කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තුලයිතු’’න්තිආදිං. තත්ථහි ‘‘තුලයිතුං අසක්කුණෙය්‍යො’’තිවචනෙන තස්සකම්මසාධනත්තංදස්සෙති. ‘‘කම්මසාධනෙනෙවා’’ති පුබ්බෙ-තුලයිතබ්බො අඤ්ඤෙන සහ පමිතබ්බොති තුලොති එවං ඉධවුත්තෙන කම්ම සාධන වචනත්ථෙනෙව. ‘‘තදත්ථසිද්ධිතො’’ති තස්ස විභාවනියං වුත්තස්ස දුවිධස්ස අත්ථස්ස සිද්ධිතො. ‘‘තතො’’ති තුලසද්දතො. චින්තාය කිං පයොජනං අත්ථි. නත්ථියෙවාති අධිප්පායො. වදති සීලෙනාති වත්තා. වාදී පුග්ගලො. වත්තුනො ඉච්ඡාවත්තිච්ඡා. වත්තුං ඉච්ඡාවත්තිච්ඡාතිපිවදන්ති. වත්තිච්ඡං අනුගතො සම්මුති සඞ්කෙතවොහාර සිද්ධත්තාති සමාසො. ‘‘එත’’න්ති එතං ද්විධාසිද්ධවචනං. ‘‘චෙ’’ති චෙවදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති නයුත්තං. ‘‘යථාසුත’’න්ති තුල ඉති සුතං. ‘‘යුත්ත’’න්ති යථාසුත නියාමෙනෙව යුත්තං වජ්ජෙත්වා. ‘‘අස්සුතස්සා’’ති ධාරණතුලාපරියායස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතුලාසද්දස්ස. තතොයෙවයකාර යුත්තස්සතුල්‍යසද්දස්ස ච අස්සුතස්ස. ඉත්ථිලිඞ්ගෙසති, තතොපි එකො අකාරොති කත්වා සමීතත්ථෙ දුතීයො තද්ධිත අකාරොපි අස්සුතොයෙවනාමහොති. ‘‘පරිකප්පනායා’’ති පරිකප්පෙත්වා කථනාය. පයොජනාභාවතො න යුත්තන්තිසම්බන්ධො. අතුලපදං.

Trong sách Padasiddhivicāra, Vibhāvanīya nói rằng: “tulāyasamitotulyo”. Tulyo chính là tulo do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’. Tham chiếu đến điều đó, nên đã nói: “do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’”. Và điều đã được nói ngay tại đó là: “Hoặc là, theo nghĩa ‘đã được cân lường’ (samīta), do hậu tố ‘a’, ‘tulāya samīto’ trở thành ‘tulo’”. Tham chiếu đến điều đó, nên đã nói: “do hậu tố ‘a’”. Ở đây, “tulāya” có nghĩa là “bằng trí tuệ (paññāya) giống như cái cân (dhāraṇatulā) ở trong đời”. “Samīto” có nghĩa là “được làm cho bằng nhau”. Không phải là từ “tula” không thích hợp để có mặt. Chủ ý là nó quả thật thích hợp. “Làm sao biết được điều này?” Vị ấy nói: “tulayituṃ”, v.v… Vì ở đó, qua câu nói “tulayituṃ asakkuṇeyyo” (không thể được cân lường), đã cho thấy sự hình thành ở thể thụ động (kammasādhana) của từ ấy. “Chính do sự hình thành ở thể thụ động”: trước đây, “người đáng được cân (tulayitabbo), đáng được đo lường (pamitabbo) với người khác, là ‘tulo’”. Như vậy, chính do ý nghĩa của từ được hình thành ở thể thụ động đã được nói ở đây. “Do sự thành tựu ý nghĩa của nó”: do sự thành tựu hai loại ý nghĩa của từ ấy đã được nói trong Vibhāvanīya. “Từ đó” có nghĩa là từ từ “tula”. Việc suy đoán có lợi ích gì? Chủ ý là không có lợi ích gì cả. “Người nói theo thói quen” là người nói (vattā). Người nói (vādī) là một người. Ý muốn của người nói là “vatticchā”. Người ta cũng nói rằng ý muốn nói là “vatticchā”. Đây là một từ ghép: “Theo ý muốn của người nói, vì nó được xác lập bởi quy ước và cách dùng thông thường”. “Điều này” có nghĩa là lời nói được xác lập theo hai cách này. “Ce” có nghĩa là “nếu người ta nói”. “Nā” có nghĩa là “không thích hợp”. “Như đã được nghe” có nghĩa là “tula” như nó được nghe. “Thích hợp” có nghĩa là đã loại trừ cái thích hợp chỉ theo quy tắc “như đã được nghe”. “Của cái chưa được nghe”: của từ “tulā” thuộc nữ tính, là một từ đồng nghĩa với cái cân. Và của từ “tulya” chưa được nghe, là từ được kết hợp với mẫu tự ‘ya’ từ đó. Khi ở nữ tính, lấy một mẫu tự ‘a’ từ đó, thì hậu tố ‘a’ thứ hai theo nghĩa ‘đã được cân lường’ cũng sẽ là chưa từng được nghe đến. “Bằng sự phỏng đoán” có nghĩa là bằng cách nói sau khi đã phỏng đoán. Mối liên hệ là: “không thích hợp vì không có mục đích”. Từ “atula”.

6. එවං ද්වින්නං පදානං පදත්ථ සංවණ්ණනං කත්වා ඉදානි තෙසංයෙව අත්ථුද්ධාරසංවණ්ණනං කරොන්තො ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සම්පදා’’ති සම්පත්තියො. ‘‘බොධිසම්භාරසම්භරණං නාම’’ සමතිං සපාරමීනං පරිපූරණං. ‘‘මහාවජිරඤ්ඤාණ’’න්ති භගවතො ආසවක්ඛයඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. තස්ස පුබ්බභාගෙ බුද්ධභාවත්ථාය අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන ඡත්තිංස කොටි සතසහස්ස සඞ්ඛානං දෙවසිකං වළඤ්ජනකප්ඵලසමාපත්තීනං පුබ්බභාග විපස්සනාඤාණම්පි මහාවජිරඤ්ඤාණන්ති [Pg.17] වුච්චති. සබ්බම්පෙතං මහාටීකායං වුත්තං. ‘‘මහාබොධියා’’ති සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං අභිසම්බොධි සඞ්ඛාතස්ස අග්ගමග්ගඤ්ඤාණස්ස. පහිය්‍යන්ති පහාතබ්බා ධම්මා එතෙනාති පහානං. පජහන්ති පහාතබ්බෙධම්මෙඑතෙනාතිවා පහානන්ති කත්වා තං අග්ගමග්ගඤ්ඤාණම්පිතං විපස්සනාඤාණම්පි පහානන්ති වුච්චතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘පහානසම්පදායං වා සා සඞ්ගහිතා’’ති වුත්තං. පඤ්චසීලානි. පාණාතිපාතස්ස පහානංසීලං, වෙරමණිසීලං, චෙතසිකංසීලං, සංවරොසීලං, අවීතික්කමොසිලන්තිආදීසුවිය එත්ථහි පහානසීලං නාම යථා වුත්තෙන අත්ථෙන වෙරමණිසීලමෙවාති යුජ්ජති. පහානං නාම කොචිධම්මො නහොතීති අධිප්පායෙ පන සතිපහාන සීසෙන පහානසාධකං තදෙවඤාණද්වයං උපචාරෙනපහානන්ති ගහෙතබ්බං. ඉතරථා පහානසම්පදා නාම අසාරා අඵලාති ආපජ්ජෙය්‍යාති. පච්චෙකබුද්ධ බුද්ධසාවකා කිලෙසෙ පජහන්තාපි වාසනාය සහ අප්පජහනතො චිත්ත සන්තානෙ මොහවාසනාය විජ්ජමානත්තා සබ්බඤ්ඤු භාවං නගච්ඡන්ති. තස්මා යථාතෙසං කිලෙසප්පහානං පහානසම්පදා නාම නහොති. නතථාසබ්බඤ්ඤුබුද්ධානන්ති ආහ ‘‘සහවාසනායා’’තිආදිං. විභාවනියංඤාණසම්පදා පථමං වුත්තා. තතො පහාන සම්පදා. ටීකායං පන පහානසම්පදා පථමං වුත්තා. තතො අධිගම සම්පදානාම වුත්තා. තතො ඤාණසම්පදා. පහානසම්පදායඤ්ච අග්ගමග්ගඤ්ඤාණං දස්සිතං. අධිගම සම්පදාති ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභො වුත්තො. ඤාණසම්පදායම්පන තෙහි ද්වීහි ඤාණෙහි අවසෙසානිදසබලඤ්ඤාණාදීනිසබ්බඤ්ඤාණානිදස්සිතානි. ඉධපි ටීකානයමෙව සම්භාවෙන්තො ‘‘පහානසම්පදායෙවපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පදට්ඨාන’’න්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපදට්ඨානං, ආසන්න කාරණං. ‘‘න හි මග්ගඤ්ඤාණතො අඤ්ඤා පහානසම්පදානාම අත්ථි’’. පරමත්ථතො නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච විසුද්ධිමග්ගෙ=පහානන්ති කොචි ධම්මොනාම නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර වුත්තප්පකාරානං පාණාතිපාතාදීනං අනුප්පාදමත්තතො=ති ආගතත්තා වුත්තං. පහායකධම්මසමාදානෙන පන පහාතබ්බ ධම්මානං අනුප්පාදො නාම එකොපණීත ධම්මොහොති. එකං සන්ති පදං හොති. තථාහි වුත්තං පටිසම්භිදා මග්ගෙ=උප්පාදො භයං[Pg.18], අනුප්පාදො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. පවත්ති භයං, අප්පවත්ති ඛෙමන්ති සන්තිපදෙඤාණ=න්ති. තදඞ්ගප්පහානං පනතදඞ්ගඅනුප්පාදො නාම. වික්ඛම්භනප්පහානං වික්ඛම්භන අනුප්පාදො නාම. සමුච්ඡෙදප්පහානං සමුච්ඡෙද අනුප්පාදො නාමාති වත්තබ්බං. ඉධ පන අනුප්පාද සම්පාපකං විපස්සනා ඤාණඤ්ච මග්ගඤ්ඤාණඤ්ච උපචාරෙන පහානන්ති අධිප්පෙතං. කස්මා, උපරිඤාණ සම්පදාදීනං පච්චයත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සම්පදාසඞ්කරො’’ති සම්පදාසම්භෙදො, සම්පදාසම්මිස්සො. ‘‘ඤායාගත’’න්ති යුත්තිතො ආගතං. ‘‘සීලාදිගුණෙහී’’ති සීල සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත්තිඤ්ඤාණදස්සන ගුණෙහි. ‘‘ඉද්ධිධම්මෙහී’’ති ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාදීහි ඉද්ධිගුණෙහි. ‘‘ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතස්සා’’ති ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීති ඛුද්දකලක්ඛණෙහි ච පටිමණ්ඩිතස්ස. ‘‘ආසයො’’ති චිත්ත සන්තානෙ අධිසයිතො ඉච්ඡාවිසෙසො. ‘‘අජ්ඣාසයස්සා’’ති අලොභජ්ඣාසයාදිකස්සඅජ්ඣාසයස්ස. ‘‘උළාරතා’’ති පණීතතා. ‘‘හිතජ්ඣාසයතා’’තිහිතකාමතා. අපරිපාක ගතින්ද්‍රියානං සත්තානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච එත්ථ වත්තබ්බං. ‘‘අභිඤ්ඤාතාන’’න්ති අතිපාකටානං. ‘‘ද්වෙපහානසම්පදා’’ති ද්වෙපහාන සම්පදා ඤාණසම්පදා. සම්මාසම්බුද්ධපදෙ. ‘‘සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣී’’ති එත්ථ අභිසම්බොධිසඞ්ඛාතං අග්ගමග්ගඤ්ඤාණං ගහිතං. තඤ්ච පහානකිච්චප්පධානං හොති. ‘‘තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො’’ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘බලෙසු ච වසිභාව’’න්ති එත්ථ දසබලඤ්ඤාණානි ගහිතානි. තෙන වුත්තං ‘‘ද්වෙ…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධපදෙනවිභාවිතා’’ති.

6. Sau khi đã giải thích ý nghĩa của hai từ như vậy, bây giờ, trong khi giải thích sự trích dẫn ý nghĩa của chính chúng, ngài nói: “imehi panā” v.v... Trong đó, “sampadā” là những sự thành tựu. “Bodhisambhārasambharaṇaṃ nāma” là sự viên mãn ba mươi pāramī. “Mahāvajiraññāṇa” cũng được gọi là lậu tận trí của đức Thế Tôn. Trí tuệ minh sát ở giai đoạn đầu của ba mươi sáu trăm ngàn ức thiền quả chứng hằng ngày được thực hành với mục đích thành Phật ở giai đoạn đầu của trí tuệ ấy, theo cách quán sát các pháp kế cận, cũng được gọi là đại kim cang trí. Tất cả điều này đã được nói trong Mahāṭīkā. “Mahābodhiyā” là của thánh đạo trí được gọi là sự giác ngộ của các vị Phật toàn giác. Các pháp cần được đoạn trừ bị đoạn trừ bởi cái này, vì vậy là pahāna (sự đoạn trừ). Hoặc các pháp cần được đoạn trừ bị đoạn trừ bởi cái này, vì vậy là pahāna, do đó, thánh đạo trí ấy và trí tuệ minh sát ấy cũng được gọi là pahāna, với ý nghĩa này, câu “hoặc nó được bao gồm trong sự thành tựu về đoạn trừ” đã được nói. Cũng như trong các trường hợp (đề cập đến các loại giới) như là giới đoạn trừ sát sanh, giới từ bỏ, giới tâm sở, giới phòng hộ, giới không vi phạm, v.v..., ở đây cũng vậy, giới đoạn trừ, theo ý nghĩa đã nói, chính là giới từ bỏ, điều này hợp lý. Tuy nhiên, với ý định rằng ‘sự đoạn trừ’ không phải là một pháp nào đó, thì dưới danh nghĩa là ‘sự đoạn trừ’, chính hai trí tuệ vốn là phương tiện để đoạn trừ ấy nên được hiểu là ‘sự đoạn trừ’ theo nghĩa bóng. Nếu không, sự thành tựu về đoạn trừ sẽ trở nên vô ích, không có kết quả. Các vị Phật Độc Giác và các vị Phật Thanh Văn, mặc dù đoạn trừ các phiền não, nhưng do không đoạn trừ cùng với tập khí, do sự tồn tại của tập khí si trong dòng tâm, nên không đạt đến trạng thái toàn giác. Do đó, cũng như sự đoạn trừ phiền não của họ không được gọi là sự thành tựu về đoạn trừ, thì đối với các vị Phật toàn giác cũng không như vậy, ngài nói: “sahavāsanāyā” v.v... Trong Vibhāvaniya, trí tuệ thành tựu được nói trước, sau đó là đoạn trừ thành tựu. Nhưng trong Ṭīkā, đoạn trừ thành tựu được nói trước, sau đó là chứng đắc thành tựu, rồi đến trí tuệ thành tựu. Trong đoạn trừ thành tựu, thánh đạo trí được chỉ ra. Và chứng đắc thành tựu được nói là sự chứng đắc toàn giác trí. Còn trong trí tuệ thành tựu, các trí tuệ còn lại như thập lực trí, v.v... ngoài hai trí tuệ kia đã được chỉ ra. Ở đây cũng vậy, khi xem xét theo phương pháp của Ṭīkā, ngài nói: “pahānasampadāyevapanā” v.v... “Sabbaññutaññāṇappadaṭṭhānaṃ” là nhân cần thiết, nhân gần của toàn giác trí. “Không có sự thành tựu về đoạn trừ nào khác ngoài đạo trí”. Ý là không có theo nghĩa chân đế. Điều này được nói vì trong Visuddhimagga có câu: “Không có pháp nào gọi là sự đoạn trừ, ngoài việc không sanh khởi của sát sanh, v.v... theo các cách đã nói”. Nhưng do việc thực hành các pháp đoạn trừ, sự không sanh khởi của các pháp cần được đoạn trừ là một pháp vi diệu, là một trạng thái tịch tịnh. Như đã được nói trong Paṭisambhidāmagga: “Sự sanh khởi là đáng sợ, sự không sanh khởi là an ổn, đó là trí tuệ trong trạng thái tịch tịnh. Sự diễn tiến là đáng sợ, sự không diễn tiến là an ổn, đó là trí tuệ trong trạng thái tịch tịnh”. Sự đoạn trừ bằng chi phần được gọi là sự không sanh khởi bằng chi phần. Sự đoạn trừ bằng cách đè nén được gọi là sự không sanh khởi bằng cách đè nén. Sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt được gọi là sự không sanh khởi bằng cách cắt đứt. Nhưng ở đây, trí tuệ minh sát và đạo trí, là những thứ mang lại sự không sanh khởi, được hiểu là sự đoạn trừ theo nghĩa bóng. Tại sao? Cần phải thấy rằng vì chúng là nhân của trí tuệ thành tựu, v.v... ở trên. “Sampadāsaṅkaro” là sự pha trộn thành tựu, sự hỗn hợp thành tựu. “Ñāyāgataṃ” là đến từ lý lẽ. “Sīlādiguṇehī” là bởi các đức tính giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến. “Iddhidhammehī” là bởi các đức tính thần thông như thần thông biến hóa, v.v... “Lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitassā” là của vị được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng đại nhân và tám mươi tướng phụ. “Āsayo” là ý muốn đặc biệt nằm trong dòng tâm. “Ajjhāsayassā” là của chí hướng như chí hướng vô tham, v.v... “Uḷāratā” là sự cao thượng. “Hitajjhāsayatā” là ý muốn lợi ích. Ở đây cũng cần nói đến sự đến lúc chín muồi của các căn của chúng sanh có căn chưa chín muồi. “Abhiññātānaṃ” là của những điều rất rõ ràng. “Dvepahānasampadā” là hai sự thành tựu về đoạn trừ, sự thành tựu về trí tuệ. Trong từ Sammāsambuddha. Trong câu “sāmaṃ saccāni abhisambujjhī”, thánh đạo trí được gọi là sự giác ngộ được lấy. Và nó có phận sự đoạn trừ là chính. Trong câu “tattha ca sabbaññutaṃ patto”, toàn giác trí được lấy. Trong câu “balesu ca vasibhāvaṃ”, thập lực trí được lấy. Do đó, đã được nói: “hai... cho đến... được làm rõ bởi từ Sammāsambuddha”.

සම්පදානිට්ඨිතා.

Dứt về sự thành tựu.

7. සසද්ධම්මගණුත්තමපදෙ. යථා=සසඞ්ඝංලොකනායකං නමස්සිස්සං=ති එත්ථසහසද්දස්ස සමවායත්ථත්තා අහංලොකනායකඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච නමස්සිස්සන්ති එවං සමවායත්ථො විඤ්ඤායති. තථා ඉධපි සම්මාසම්බුද්ධඤ්චසද්ධම්මඤ්ච ගණුත්තමඤ්ච අභිවාදියාමීති එවං කිරියාසමවායත්ථො සහසද්දෙන දීපිතොති දස්සෙතුං ‘‘දූරතොහං…පෙ… එවමිදං දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉද’’න්ති සසද්ධම්මගණුත්තමපදං. එත්ථ [Pg.19] ච‘‘සමවායො’’ති ද්වින්නං තිණ්ණං බහූනං වා අත්ථානං එකස්මිං දබ්බෙවා ගුණෙවාකිරියායවාසමං අවෙච්ච අයනංපවත්තනං සමවායො. පච්චානුතාප පච්චානුමොදනාදිඨානෙසු=අහං පුබ්බෙදානං නදදිස්සං, සීලං නරක්ඛිස්සං. - අනෙකජාති සංසාරං සන්ධාවිස්ස=න්තිආදිනා අතීතෙපිකාලෙ අනාගතවචනං පයුජ්ජතීති ආහ ‘‘නමස්සිස්ස’’න්ති නමස්සිංති. ‘‘ගුණීභූතාන’’න්ති සමාසපදෙ විසෙසනභූතානං, අප්පධානභූතානන්ති අත්ථො. අබ්භූත තබ්භාවෙචායං ඊකාරො. යථා, කාකො සෙතී භවති, බකො කණ්හීභවතීති. එත්ථ ච ‘‘සෙතී භවතී’’ති අසෙතපුබ්බො සෙතොභවති. ‘‘කණ්හීභවතී’’ති අකණ්හපුබ්බො කණ්හොභවතීති අත්ථො. තථා ඉධපි. බුද්ධං ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්චවන්දිත්වා-තිආදීසු විසුංවිසුං පධානත්තා අගුණභූතාපි ධම්මසඞ්ඝා ඉධසමාසපදෙ අඤ්ඤපදත්ථස්සගුණභූතාහොන්ති. අයං අබ්භූතතබ්භාවත්ථො නාම. ‘‘අභිවාදිතභාවො’’ති වුත්තෙ තපච්චයස්ස බහුලං අතීතකාලවිසයත්තා පුබ්බෙගන්ථාරම්භකාලෙ ධම්ම සඞ්ඝානංපි ථෙරස්ස වන්දනාසිද්ධි දස්සිතා හොති. ‘‘අභිවාදෙතබ්බ භාවො’’ති වුත්තෙපන තබ්බපච්චයස්සකාලසාමඤ්ඤවිසයත්තාන තථා දස්සිතා හොති. දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බන්තිආදීසු විය ධම්මසඞ්ඝානාමසබ්බකාලංපි අභිවාදෙතබ්බාති. එවං ධම්මසඞ්ඝානං සබ්බකාලංපි අභිවාදනාරහගුණො එව දස්සිතොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ, ‘‘අභිවාදන’’න්ති ඉදං කිරියාසමවායදස්සනතො වුත්තං. කාලවිසෙසං පන නදීපෙතියෙව. ‘‘අත්තනො නිදස්සනෙනා’’ති සපුත්තදාරො ආගතොති අත්තනා නීහරිත්වා දස්සිතෙන පයොගෙන. සොහි පයොගො කිරියා සමවායස්සෙව. නගුණසමවායස්සාති. එත්ථ ච ථෙරස්ස වන්දනාවචනෙ ථෙරො ඉමෙහි යෙවපදෙහි රතනත්තයංතීහිද්වාරෙ හිවන්දතීති ගහෙත්වා ‘‘අභිවාදියා’’ති එත්ථ අභිවාදියාධීති ච අත්ථං නීහරන්ති. අප්පධාන කිරියාපදෙ පන තදත්ථ නීහරණං අසම්භාවෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථජොතනෙ අයං නිපාතසමුදයො. ‘‘ගන්ථප්පටිඤ්ඤායා’’ති ගන්ථප්පටිඤ්ඤාවචනෙන. ‘‘සහඝටෙත්වා’’ති එකතො සම්බන්ධිත්වා.

7. Trong từ (pada) sasaddhammagaṇuttama. Giống như trong câu “sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ namassissaṃ” (tôi sẽ đảnh lễ bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với Tăng chúng), ở đây do tiếp đầu ngữ saha có nghĩa là đồng thời, nên nghĩa đồng thời được hiểu là “tôi sẽ đảnh lễ bậc Lãnh Đạo thế gian và Tăng chúng.” Tương tự như vậy, ở đây cũng vậy, để chỉ ra rằng nghĩa đồng thời của hành động được biểu thị bằng tiếp đầu ngữ saha là “tôi đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Giác, Chánh Pháp và Tăng chúng tối thượng,” nên đã nói “dūratohaṃ…pe… evamidaṃ daṭṭhabba.” “Idaṃ” là từ sasaddhammagaṇuttama. Ở đây, “samavāyo” là sự đồng thời, sự diễn ra đồng đều của hai, ba hoặc nhiều sự vật trong cùng một thực thể, một phẩm chất hoặc một hành động. Trong các trường hợp hối hận, tùy hỷ, v.v., vị lai từ được sử dụng cho thời quá khứ, như trong các câu “ahaṃ pubbe dānaṃ nadadissaṃ, sīlaṃ narakkhissaṃ” (lẽ ra trước đây tôi đã không bố thí, không giữ giới) và “anekajāti saṃsāraṃ sandhāvissaṃ” (lẽ ra tôi đã phải lang thang trong vòng luân hồi nhiều kiếp), nên đã nói “namassissaṃ” có nghĩa là “namassiṃ” (tôi đã đảnh lễ). “Guṇībhūtānaṃ” có nghĩa là những thứ đã trở thành tính từ, trở thành phụ thuộc trong một từ ghép. Hậu tố ī này dùng trong nghĩa abbhūtatabbhāva (trở thành cái mà trước đây không phải). Ví dụ, “kāko setī bhavati” (con quạ trở nên trắng), “bako kaṇhībhavati” (con cò trở nên đen). Ở đây, “setī bhavati” có nghĩa là cái trước đây không trắng nay trở nên trắng. “Kaṇhībhavati” có nghĩa là cái trước đây không đen nay trở nên đen. Ở đây cũng vậy. Trong các câu như “buddhaṃ dhammañca saṅghañca vanditvā” (đảnh lễ Phật, Pháp và Tăng), Pháp và Tăng là chính yếu, không phải là phụ thuộc, nhưng ở đây trong từ ghép, chúng trở thành phụ thuộc vào nghĩa của từ khác. Đây được gọi là nghĩa abbhūtatabbhāva. Khi nói “abhivāditabhāvo” (trạng thái đã được đảnh lễ), do hậu tố ta thường dùng cho thời quá khứ, nên điều này cho thấy rằng việc trưởng lão đảnh lễ Pháp và Tăng đã được hoàn thành vào lúc bắt đầu tác phẩm. Nhưng khi nói “abhivādetabbabhāvo” (trạng thái đáng được đảnh lễ), do hậu tố tabba dùng cho thời gian chung, nên không được chỉ ra như vậy. Giống như trong các câu “dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ” (việc bố thí nên được làm, giới nên được giữ), Pháp và Tăng luôn đáng được đảnh lễ. Để chỉ ra ý nghĩa này, rằng phẩm chất đáng được đảnh lễ của Pháp và Tăng trong mọi thời được biểu thị, nên đã nói “tatthā” v.v. Ở đây, “abhivādanaṃ” (sự đảnh lễ) được nói để chỉ sự đồng thời của hành động. Nhưng nó không chỉ ra một thời gian cụ thể. “Attano nidassanenā” (bằng ví dụ của chính mình) là bằng cách sử dụng câu “saputtadāro āgato” (đã đến cùng với vợ con) do chính mình đưa ra làm ví dụ. Vì cách sử dụng đó chỉ dành cho sự đồng thời của hành động, không phải sự đồng thời của phẩm chất. Ở đây, trong lời đảnh lễ của trưởng lão, một số người diễn giải rằng trưởng lão đảnh lễ Tam Bảo bằng ba cửa với chính những từ này, và rút ra ý nghĩa từ “abhivādiyā” là “abhivādiya adhīti” (sau khi đảnh lễ, ngài bắt đầu). Nhưng vì không thể rút ra ý nghĩa đó từ một động từ phụ, nên ngài nói “apicā” v.v. Ở đây, “apicā” là một cụm tiểu từ để làm rõ ý nghĩa, rằng có điều gì đó cần nói. “Ganthappaṭiññāyā” là bằng lời tuyên bố về tác phẩm. “Sahaghaṭetvā” là kết hợp lại với nhau.

වචනත්ථෙ[Pg.20]. සධනො පුරිසො, ධනවාපුරිසො-ති ආදයො සමාසතද්ධිතසද්දා යෙභූය්‍යෙන අතිස්සයත්ථ දීපකා හොන්ති. නහි අප්පකෙන ධනෙන තථා වොහරන්ති. තස්මා ඉධාපි තථා රූපං අතිස්සයත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අත්තනානිම්මිතෙන…පෙ… සරණභූතෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ, ‘‘අත්තනානිම්මිතෙනා’’ති අත්තනා උප්පාදිතෙන. ‘‘නහී’’තිආදිනා තදත්ථමෙව බ්‍යතිරෙකතො විවරති. තත්ථ, ‘‘පරනිම්මිතෙනා’’ති බුද්ධනිම්මිතෙනාති අධිප්පායො. ‘‘තථා ථොමන’’න්ති සසද්ධම්ම ගණුත්තමන්ති ථොමනං. ‘‘ඉදංපී’’ති දුතීයත්ථ සම්පිණ්ඩනෙ අයංපිකාරො. නකෙවලං පුරිමපදද්වයමෙව සත්ථු අසාධාරණගුණපදං හොති. අථ ඛො ඉදංපි පදං සත්ථු පච්චෙකබුද්ධාදීහි අසාධාරණ පදමෙවහොතීති යොජනා.

Về nghĩa của từ. Các từ ghép và từ phái sinh như “sadhano puriso” (người có tài sản), “dhanavā puriso” (người giàu có) thường biểu thị ý nghĩa vượt trội. Vì người ta không gọi một người có ít tài sản như vậy. Do đó, ở đây cũng vậy, để chỉ ra ý nghĩa vượt trội tương tự, đã nói “attanā nimmitena…pe… saraṇabhūtenā.” Ở đây, “attanā nimmitenā” có nghĩa là do chính mình tạo ra. Bằng từ “nahī” v.v., ngài giải thích rõ ý nghĩa đó bằng cách đối lập. Ở đây, “paranimmitenā” có ý nghĩa là ‘do một vị Phật tạo ra’. “Tathā thomanaṃ” là lời tán thán “sasaddhamma gaṇuttamaṃ.” “Idaṃpī,” ở đây tiểu từ pi dùng để gộp chung ý thứ hai. Cách kết nối câu là: không chỉ hai từ (pada) trước là từ chỉ phẩm chất đặc biệt của bậc Đạo Sư, mà từ này cũng là từ chỉ phẩm chất đặc biệt của bậc Đạo Sư so với các vị Phật Độc Giác v.v.

ධම්මවචනත්ථෙ. ‘‘ධාරෙතී’’ති වහති. ගාථායං ‘‘රක්ඛතී’’ති අපායාදිදුක්ඛතොරක්ඛති. ‘‘යෙස’’න්ති කිලෙසානං. ‘‘ඉමස්මිං අත්ථෙ’’ති කිලෙසසමුච්ඡින්දනසඞ්ඛාතෙ ධාරණත්ථෙ. ‘‘නිබ්බානඤ්චනිප්පරියායතො ධම්මො නාමා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු නිස්සරණප්පහානමෙව නිබ්බානස්ස කිච්චං, ඉදඤ්ච සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘අරියමග්ගාහී’’තිආදිමාහ. ‘‘නිබ්බානෙන සහෙව හුත්වා’’ති ආරම්මණාධිපතිභූතං ආරම්මණූ පනිස්සයභූතඤ්ච නිබ්බානං අත්තනො පතිට්ඨං කත්වාති අධිප්පායො. අපිච, සමුච්ඡෙදොති ච නිස්සරණන්ති ච අත්ථතො සමානගතිකං හොති. තස්මා නිස්සරණංපි මුඛ්‍යධාරණ මෙවාති දට්ඨබ්බං. නිස්සරණමෙවවා පධානධාරණන්ති පියුජ්ජතියෙව. ‘‘ධාරණූපායොයෙවහොති’’. නමුඛ්‍යධාරණං. කස්මා, සමුච්ඡෙද කිච්චාභාවතො. ‘‘එතෙපඤ්ච පරියායධම්මායෙව’’. කස්මා, නිබ්බානස්සවියමග්ගානං සමුච්ඡෙද කිච්චෙ අසහායත්තාති. එත්ථ ච ‘‘සාමඤ්ඤප්ඵලානී’’ති සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. අරියමග්ගස්සෙතං නාමං. සාමඤ්ඤස්සඵලං සාමඤ්ඤප්ඵලං. දුතීයවිකප්පෙ අකිච්ච පච්චයභූතාපි කෙචිකිතකපච්චයා කම්මත්ථෙගතා කිච්චපච්චයානංපි අත්ථං දීපෙති. යථා, දිට්ඨං, සුතං, මුතං, විඤ්ඤාතන්ති වුත්තං ‘‘ධාරණාරහො’’ති. ‘‘යථා වුත්ත ධම්මා යෙවා’’ති පඤ්චමුඛ්‍යධම්මා, පඤ්චපරියායධම්මායෙව. ‘‘කෙචී’’ති චත්තාරො මග්ගා. පුන ‘‘කෙචී’’ති නිබ්බානමෙව. බහුවචන සොතෙපතිතත්තා [Pg.21] එත්ථ බහුවචනං රුළං. පුන ‘‘කෙචී’’ති චත්තාරො සාමඤ්ඤප්ඵල ධම්මා. ‘‘කෙචී’’ති පරියත්ති ධම්මො. එත්ථාපි බහුවචනං සොතපතිතමෙව. ‘‘ධාරෙන්ත’’න්ති ධාරෙන්තං පුග්ගලං. තතීය විකප්පෙ ‘‘අපතමානං වහන්තී’’ති අපතමානං කත්වා වහන්ති. චතුත්ථ විකප්පෙ ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං ධම්මෙ. ධම්මොවදීපං එතෙසන්ති ධම්මදීපා. ධම්මොව පටිසරණං එතෙසන්ති ධම්මප්පටිසරණා. ධම්මදීපා භික්ඛවෙ භවථ ධම්මප්පටිසරණා, අනඤ්ඤප්පටිසරණා තිහි වුත්තං. ලද්ධා පතිට්ඨා එතෙසන්ති ලද්ධප්පතිට්ඨා. යුජ්ජතියෙව. ධම්මදීපපාඨානුලොමත්තාති අධිප්පායො. ධම්මවිචාරණායං, චොදකොපටිපත්ති ධම්මං දසවිධ ධම්මතො අඤ්ඤංමඤ්ඤමානො ‘‘කස්මා’’තිආදිනා චොදෙති. සො පන පටිපත්ති ධම්මො තතො අඤ්ඤොන හොති, තත්ථෙව අන්තොගධොති දස්සෙන්තො ‘‘සොපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘මග්ගස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදා හොතී’’ති යථා අම්බරුක්ඛො අම්බපුප්ඵඅම්බප්ඵලස්ස පතිට්ඨා භාවෙන පුබ්බභාග නිස්සයො හොති. කස්මා, ඉතොයෙවතස්ස පුප්ඵප්ඵලස්ස ජාතත්තා එත්ථෙවසං වඩ්ඪිතත්තා ච. තථා පටිපත්ති ධම්මොපි අරියමග්ගප්ඵලස්සපතිට්ඨාභාවෙන පුබ්බභාගූපනිස්සයප්පටිපදාහොති. කස්මා, ඉතොයෙව තස්සජාතත්තා එත්ථෙවසං වඩ්ඪිතත්තා ච. වුත්තඤ්හෙතං මහාවග්ග සංයුත්තෙ. සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ යෙකෙචි මෙබීජගාමභූතගාමාවුඩ්ඪිං විරුළිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති. සබ්බෙතෙ පථවිං නිස්සාය පථවිං පතිට්ඨාය. එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛුසීලං නිස්සාය සීලෙපතිට්ඨාය අරියං අට්ඨඞ්ගීකං මග්ගං භාවෙන්තො වුඩ්ඪිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති ධම්මෙසූති. ‘‘පුබ්බචෙතනාවියදානෙ’’ති යථා තිවිධං පුඤ්ඤං, දානමයං පුඤ්ඤං සීලමයං පුඤ්ඤං භාවනාමයං පුඤ්ඤන්ති වුත්තෙ දානවත්ථු පරියෙසනතො පට්ඨාය දානං ආරබ්භපවත්තා සබ්බා පුබ්බභාග චෙතනා දානවචනෙ සඞ්ගහිතා දානන්ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යංගතා. එවං සො පටිපත්ති ධම්මො අරිය මග්ගවචනෙ එවසඞ්ගහිතො, අරියමග්ගො ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතොති වුත්තං හොති.

Về ý nghĩa của từ ngữ Dhamma. “Dhāreti” là mang giữ. Trong câu kệ, “rakkhati” là hộ trì khỏi các khổ đau ở cảnh khổ v.v... “Yesaṃ” là của các phiền não. “Imasmiṃ atthe” là trong ý nghĩa mang giữ được gọi là sự đoạn tận các phiền não. Tại sao nói rằng: “Và Niết-bàn là pháp theo nghĩa không gián tiếp”? Để giải quyết sự chất vấn rằng: “Chẳng phải phận sự của Niết-bàn chỉ là sự xuất ly và đoạn trừ, còn điều này là sự đoạn tận và đoạn trừ hay sao?” vị ấy đã nói “ariyamaggāhi” v.v... “Nibbānena saheva hutvā” có nghĩa là: Sau khi đã lấy Niết-bàn, vốn là đối tượng có quyền uy và là đối tượng làm duyên y chỉ, làm nơi nương tựa cho mình. Hơn nữa, sự đoạn tận và sự xuất ly là có cùng một ý nghĩa về phương diện ý nghĩa. Do đó, cần phải hiểu rằng sự xuất ly cũng chính là sự mang giữ chính yếu. Hoặc sự xuất ly chính là sự mang giữ chủ yếu cũng là hợp lý. “Chỉ là phương tiện mang giữ”. Không phải là sự mang giữ chính yếu. Tại sao? Vì không có phận sự đoạn tận. “Chỉ là năm pháp gián tiếp này”. Tại sao? Vì không có sự trợ giúp trong phận sự đoạn tận của các đạo lộ giống như của Niết-bàn. Và ở đây, “sāmaññapphalāni” là: Trạng thái của sa-môn là sāmañña (sa-môn quả). Đây là tên gọi của Thánh đạo. Quả của sāmañña là sāmaññaphala (sa-môn quả). Trong phương án thứ hai, một số duyên kitaka, dù là duyên không có phận sự, khi được dùng theo nghĩa hành động cũng diễn tả ý nghĩa của các duyên kicca. Ví dụ, diṭṭhaṃ (đã thấy), sutaṃ (đã nghe), mutaṃ (đã cảm nhận), viññātaṃ (đã nhận thức) được nói là “dhāraṇāraho” (xứng đáng được mang giữ). “Yathā vutta dhammā yevā” là chỉ năm pháp chính yếu, năm pháp gián tiếp. “Keci” là bốn đạo. Lại nữa, “keci” là chính Niết-bàn. Do rơi vào trường hợp số nhiều nên số nhiều ở đây đã trở thành thông dụng. Lại nữa, “keci” là bốn pháp sa-môn quả. “Keci” là pháp học. Ở đây, số nhiều cũng chỉ là do thói quen. “Dhārentaṃ” là người đang mang giữ. Trong phương án thứ ba, “apatamānaṃ vahantī” là làm cho không bị rơi rớt rồi mang đi. Trong phương án thứ tư, “ettha” là trong pháp này. Những vị có pháp làm hòn đảo là dhammadīpā. Những vị có pháp làm nơi nương tựa là dhammappaṭisaraṇā. Đã được nói rằng: “Này các Tỳ-khưu, hãy là những người có pháp làm hòn đảo, có pháp làm nơi nương tựa, không có nơi nương tựa nào khác”. Những vị đã có được nơi nương tựa là laddhappatiṭṭhā. Điều này là hợp lý. Ý muốn nói là do phù hợp với bài kinh Dhammadīpa. Trong phần thẩm xét về Dhamma, người chất vấn, do nghĩ rằng pháp hành trì là khác với mười loại pháp, nên đã chất vấn bằng câu “kasmā” v.v... Nhưng pháp hành trì ấy không khác với các pháp kia, để chỉ ra rằng nó được bao gồm ngay trong đó, vị ấy đã nói “sopanā” v.v... “Là con đường thực hành thuộc giai đoạn đầu của đạo lộ” có nghĩa là: Giống như cây xoài là nơi nương tựa ở giai đoạn đầu cho hoa xoài và quả xoài do là nơi nương tựa của chúng. Tại sao? Vì hoa và quả ấy được sinh ra từ chính nó và được lớn lên ngay tại đó. Cũng vậy, pháp hành trì cũng là con đường thực hành làm duyên y chỉ ở giai đoạn đầu do là nơi nương tựa cho Thánh đạo và quả. Tại sao? Vì nó được sinh ra từ chính nơi đó và được lớn lên ngay tại đó. Điều này đã được nói trong Tương Ưng Đại Phẩm: “Này các Tỳ-khưu, bất cứ hạt giống và cây cối nào đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh, tất cả chúng đều nương vào đất, đứng vững trên đất. Cũng vậy, này các Tỳ-khưu, Tỳ-khưu nương vào giới, đứng vững trên giới, khi tu tập Thánh đạo Tám ngành, sẽ đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh trong các pháp”. “Giống như tư tâm đi trước trong việc bố thí” có nghĩa là: Giống như khi nói về ba loại phước: phước do bố thí, phước do giữ giới, phước do tu tập, thì tất cả các tư tâm ở giai đoạn đầu, phát sinh liên quan đến việc bố thí, kể từ khi tìm kiếm vật thí, đều được bao gồm trong từ ngữ bố thí và được kể là bố thí. Cũng vậy, pháp hành trì ấy được bao gồm ngay trong từ ngữ Thánh đạo, và được kể là Thánh đạo.

ඉමස්මිං ධම්මසංසන්දනෙ අපරම්පි වත්තබ්බං වදන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යදග්ගෙනා’’ති යෙනකාරණකොට්ඨාසෙන ධාරණූපායොතිආදිනා කාරණභාගෙනාති අත්ථො. වන්දනං අරහ තීති [Pg.22] වන්දනෙය්‍යො. තස්මිං වන්දනෙය්‍යෙ. ‘‘පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො’’ති එත්ථ තිවිධො කල්‍යාණකො විනයකල්‍යාණකො සුත්තන්තකල්‍යාණකො අභිධම්මකල්‍යාණකොති. තත්ථ විනයෙ පඤ්ඤත්තාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියා සමන්නාගතො භික්ඛු විනයකල්‍යාණකො නාම. සො ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛ සංවරසංවුතො විහරති ආචාර ගොචර සම්පන්නො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති එත්ථ වෙදිතබ්බො. තත්ථ විනයෙ පඤ්ඤත්තාකල්‍යාණප්පටිපත්තිදුවිධා, ආදි බ්‍රහ්මචරියකසීලං අභිසමචාරිකසීලන්ති. තත්ථ, උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං සීලං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං නාම. ඛන්ධකපරියාපන්නං සීලං අභිසමචාරිකං නාම.

Trong sự kết hợp các pháp này, khi nói đến điều cần phải nói thêm, vị ấy đã nói “apicā” v.v... Trong đó, “yadaggena” có nghĩa là: Bằng phần nguyên nhân, tức là bằng phần lý do được bắt đầu bằng câu “dhāraṇūpāyo” (là phương tiện mang giữ). Người xứng đáng được đảnh lễ là vandaneyyo. Trong người xứng đáng được đảnh lễ ấy. “Puthujjanakalyāṇako” (phàm phu thiện hạnh), ở đây có ba loại thiện hạnh: thiện hạnh về Luật, thiện hạnh về Kinh, và thiện hạnh về Vi Diệu Pháp. Trong đó, vị Tỳ-khưu đã thành tựu sự thực hành tốt đẹp được chế định trong Luật được gọi là người có thiện hạnh về Luật. Vị ấy cần được hiểu ở đây là: “Vị Tỳ-khưu ở đây sống được thu thúc bởi sự thu thúc của Pātimokkha, đầy đủ oai nghi và hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và học tập trong các học giới”. Trong đó, sự thực hành tốt đẹp được chế định trong Luật có hai loại: giới thuộc phạm hạnh ban đầu và giới thuộc oai nghi cao thượng. Trong đó, giới được bao gồm trong cả hai Phân Tích được gọi là giới thuộc phạm hạnh ban đầu. Giới được bao gồm trong các Thiên được gọi là giới thuộc oai nghi cao thượng.

සුත්තන්තෙසු වුත්තාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියා සමන්නාගතො ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා සුත්තන්ත කල්‍යාණකො නාම. සො චතූහි භික්ඛවෙ ධම්මෙහි සමන්නාගතො අරියසාවකො සබ්බං දුග්ගතිභයං සමතික්කන්තො හොති. කතමෙහි චතූහි. ඉධ භික්ඛවෙ අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති ඉති පිසො භගවා…පෙ… සත්ථාදෙවමනුස්සානං, බුද්ධො, භගවාති. ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො…පෙ… පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහීති. සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති. අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො හොතීති එත්ථ වෙදිතබ්බො. තත්ථ බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදො නාම අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො, තිආදිකානං ගුණපදානං අත්ථ ජානනඤ්ඤාණෙන යුත්තො පසාදො. අරියෙහිකාමීයන්ති ඉච්ඡීයන්තීති අරියකන්තානි. සුපරිසුද්ධස්ස ආජීවට්ඨමකසීලස්සෙතං නාමං. චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ සොතාපත්තියඞ්ගානි. කතමානි චත්තාරි. සප්පුරිසසංසෙවො, සද්ධම්මස්සවනං, යොනිසො මනසිකාරො, ධම්මානු ධම්මප්පටිපත්තීතිආදීනි බහූනි සුත්තන්තානි ඉධ වත්තබ්බානි.

Người tại gia hay xuất gia, thành tựu thiện hạnh được nói trong các Kinh Tạng, được gọi là người thiện lành theo Kinh Tạng (suttanta kalyāṇako). Này các Tỳ khưu, vị Thánh đệ tử thành tựu bốn pháp vượt qua mọi sợ hãi về khổ cảnh. Bốn pháp ấy là gì? Này các Tỳ khưu, ở đây vị Thánh đệ tử thành tựu niềm tin bất động đối với Đức Phật rằng: ‘Vị Thế Tôn ấy là bậc… cho đến… là Thầy của trời và người, là Phật, là Thế Tôn.’ Vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Pháp rằng: ‘Pháp đã được Thế Tôn khéo thuyết giảng… cho đến… được người trí tự mình chứng ngộ.’ Vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Tăng chúng rằng: ‘Tăng chúng đệ tử của Thế Tôn là những người khéo thực hành… cho đến… là phước điền vô thượng của thế gian.’ Cần hiểu ở đây là vị ấy thành tựu các giới đức được các bậc Thánh ưa thích. Trong đó, niềm tin bất động đối với Đức Phật là niềm tin đi cùng với trí tuệ biết rõ ý nghĩa của các đức hiệu như A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, v.v. ‘Được các bậc Thánh ưa thích’ (ariyakantāni) là vì được các bậc Thánh mong muốn, ước ao. Đây là tên gọi của giới thứ tám về mạng sống hoàn toàn trong sạch. Này các Tỳ khưu, có bốn yếu tố của bậc Dự lưu này. Bốn yếu tố ấy là gì? Thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, như lý tác ý, và thực hành pháp tùy pháp. Nhiều kinh điển khác nên được trích dẫn ở đây.

අභිධම්මෙ වා සුත්තන්තෙසු වා වුත්තාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියා සමන්නාගතොගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා අභිධම්මකල්‍යාණකො නාම. සො ඉධ සුතවා අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරිය ධම්මස්සකොවිදො [Pg.23] අරියධම්මෙසු විනීතො. සො රූපං අත්තතො න සමනුපස්සතීති එත්ථ වෙදිතබ්බො. තත්ථ, ‘‘සුතවා’’ති එත්ථ ඛන්ධා, යතන, ධාතු, පටිච්චසමුප්පාද, සතිපට්ඨානා, දීසු උග්ගහ පරිපුච්ඡා විනිච්ඡයඤ්ඤාණ සමන්නාගතො ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා සුත වා නාමාති අට්ඨකථාසු වුත්තො. සො එව පුථුජ්ජන කල්‍යාණකොති ච වුච්චති.

Người tại gia hay xuất gia, thành tựu thiện hạnh được nói trong Vi Diệu Pháp hoặc trong các Kinh Tạng, được gọi là người thiện lành theo Vi Diệu Pháp (abhidhammakalyāṇako). Ở đây, vị ấy là Thánh đệ tử đa văn, người thấy các bậc Thánh, thông thạo Thánh pháp, được huấn luyện trong Thánh pháp. Cần hiểu ở đây là vị ấy không quán sắc là tự ngã. Trong đó, về từ ‘đa văn’ (sutavā), trong các sách Chú giải có nói rằng: người tại gia hay xuất gia thành tựu trí tuệ về việc học hỏi, tra vấn, và thẩm xét các uẩn, xứ, giới, duyên khởi, niệm xứ, v.v., được gọi là người đa văn. Vị ấy cũng được gọi là phàm phu thiện lành (puthujjana kalyāṇaka).

දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො. ති

Hai hạng phàm phu đã được nói đến, bởi Đức Phật, bậc Thân Thuộc của mặt trời; Một là phàm phu mù quáng, một là phàm phu thiện lành.

ච වුත්තං. අඞ්ගුත්තරෙ පන චතුක්කනිපාතෙ කතමො පුග්ගලො අප්පස්සුතො සුතෙන උපපන්නො හොති. ඉධෙකච්චො ධම්මං සුණාති එකායපි චාතුප්පදිකාය ගාථාය අත්ථ මඤ්ඤාය ධම්ම මඤ්ඤාය ධම්මා නු ධම්මප්පටිපන්නො හොති. අයං අප්පස්සුතොසුතෙන උපපන්නොති වුත්තං. සුතවාති ච සුතෙන උපපන්නොති ච අත්ථතො එකන්ති. පුථුජ්ජන කල්‍යාණකො සඞ්ඝෙ සෙක්ඛෙසුසඞ්ගහිතො. වුත්තංහෙතං පරිවාරෙ කෙ සික්ඛන්තීති. පුථුජ්ජන කල්‍යාණකෙන සද්ධිං සත්ත අරියපුග්ගලා සික්ඛන්ති. අරහා ඛීණාසවො සික්ඛිතසික්ඛොති. දක්ඛිණ විභඞ්ගසුත්ත අට්ඨකථායං පන. ති සරණ සරණං ගතො උපාසකොපි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ සඞ්ගහිතොති වුත්තං. තත්ථ, සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නොනාම සොතාපත්ති මග්ගට්ඨො අරියපුග්ගලො. ‘‘සොහිසඞ්ගහිතො’’ති සම්බන්ධො. ‘‘එත්තාවතා පටික්ඛිත්තං හොතී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සඞ්ඝෙ අසඞ්ගහිතො’’ති සඞ්ඝංසරණං ගච්ඡාමීති ච, සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝොති ච, එවරූපෙසු ඨානෙසු ආගතෙ සඞ්ඝ වචනෙ අසඞ්ගහිතො. ‘‘න හිතං සරණං ගච්ඡන්තස්සසරණගමනං සම්පජ්ජතී’’ති ඉදං සඞ්ඝංසරණං ගච්ඡාමීති එත්ථ සඞ්ඝ වචනෙතස්සපුග්ගලස්ස අසඞ්ගහිත භාවසාධනත්ථං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තං පටික්ඛිත්තං හොතී’’ති. සචෙ පන සබ්බං භගවතො සාවකසඞ්ඝං අනුද්ධිස්සතමෙව පුග්ගලං සඞ්ඝංසරණං ගච්ඡෙය්‍ය ආයස්මන්තං සරණං ගච්ඡාමීති. සරණ ගමනං න සම්පජ්ජතියෙව. අථ සබ්බං භගවතො සාවකසඞ්ඝං උද්දිස්ස තස්ස සන්තිකෙ සරණං ගච්ඡෙය්‍ය සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති. සම්පජ්ජතියෙව[Pg.24]. ඉදඤ්ච දහරකාලෙ සබ්බප්පථමං සරණගමනං සන්ධාය වුත්තං. ඉදඤ්හි සරණ ගමනං නාම සකිං ගහෙත්වා රතනත්තයෙ සද්ධං අජහන්තස්ස යාවජීවංපි න භිජ්ජති. පුනප්පුනං ගහණ කිච්චං නත්ථි. පුනප්පුනං ගණ්හන්තෙපි දොසොනත්ථි. පුනප්පුනං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. සබ්බප්පථමං ගහණකාලෙ ච අඤ්ඤෙන දින්නත්තා ලද්ධං නහොති. අත්තනොවචී භෙදෙන ලද්ධං හොති. තස්මා අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ අග්ගහෙත්වා සයමෙව වචීභෙදං ගණ්හන්තස්ස ගහට්ඨස්ස සරණ ගමනං සම්පජ්ජතියෙව. තථා සබ්බානි ගහට්ඨසීලානීති. සාමණෙර සරණ ගමනම්පන භික්ඛුනාදින්නමෙව ලබ්භති. තඤ්ච ඛො උභින්නංපිඨානකරණ සම්පත්තියා සති එවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘වො’’ති තුම්හාකං. යොධම්මො ච දෙසිතො යොවිනයොචපඤ්ඤත්තො. ‘‘මමච්චයෙනා’’ති මමාතික්කමෙන. මයි පරිනිබ්බුතෙති වුත්තං හොති. සත්ථා භවිස්සතීති පාඨසෙසො. ‘‘සංවණ්ණිතො’’ති සුට්ඨුතරංවණ්ණිතො ථොමිතො. ‘‘කල්‍යාණප්පටිපත්තියං ඨිතොපී’’ති තීසුකල්‍යාණප්පටිපත්තීසු අඤ්ඤතරප්පටිපත්තියං ඨිතොපි. ‘‘අට්ඨිතොපී’’ති සබ්බප්පටිපත්තිබාහිරො දුස්සීලොපාපධම්මොති අධිප්පායො. විසෙසතො පන විනයප්පටිපත්ති එව ඉධ පරියත්තාති දට්ඨබ්බා. ‘‘සො’’ති සොදුස්සීලො පාපධම්මො. අත්තනොපි සරණං නහොති. අවස්සං අපායගාමීයෙව සො හොතීති අධිප්පායො. ‘‘කුතො සරණං භවිස්සතී’’ති යොජනා. ‘‘අනෙකෙසු සුත්තසහස්සෙසූ’’ති විනයෙපි බහූනි ගරහසුත්තපදානි දිස්සන්ති සුත්තන්තෙසුපි. විසෙසතො පන අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදීසු.

Và điều ấy đã được nói. Hơn nữa, trong Tăng Chi Bộ, chương Bốn Pháp, (có câu hỏi:) “Hạng người nào là ít nghe nhưng thành tựu nhờ sở văn?” Ở đây, có người nghe pháp, dù chỉ một bài kệ bốn câu, sau khi hiểu nghĩa, hiểu pháp, liền trở thành người thực hành pháp và tùy pháp. Người này được gọi là ít nghe nhưng thành tựu nhờ sở văn. “Bậc đa văn” và “người thành tựu nhờ sở văn” về mặt ý nghĩa là một. Phàm phu thiện trí thức được bao gồm trong chúng hữu học ở trong Tăng chúng. Điều này đã được nói trong tập Parivāra (Tập Yếu): “Những ai đang học?” Bảy bậc Thánh nhân cùng với phàm phu thiện trí thức đang học. Bậc A-la-hán, bậc lậu tận, là người đã học xong (vô học). Hơn nữa, trong Chú giải kinh Phân Biệt Cúng Dường, có nói rằng: “Vị cận sự nam đã quy y Tam bảo cũng được bao gồm trong (chúng) những vị đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn.” Ở đó, “người đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn” chính là bậc Thánh nhân đang ở trong Tu-đà-hoàn đạo. Nên liên kết là “vị ấy được bao gồm.” Nên liên kết là “bởi chừng ấy, điều đó bị bác bỏ.” “Không được bao gồm trong Tăng chúng” có nghĩa là không được bao gồm trong từ “Tăng” (saṅgha) xuất hiện ở những nơi như “con xin quy y Tăng” (saṅghaṃsaraṇaṃ gacchāmi) và “chúng đệ tử của Đức Thế Tôn là bậc thiện hạnh” (suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho). Câu “sự quy y của người ấy không thành tựu khi quy y điều đó” được nói ra để chứng minh tình trạng không được bao gồm của hạng người này trong từ “Tăng” ở câu “con xin quy y Tăng.” Do đó, ngài nói “điều đó bị bác bỏ.” Nhưng nếu người ấy quy y Tăng là một cá nhân mà không hướng đến toàn thể chúng đệ tử của Đức Thế Tôn, (nói rằng) “con xin quy y ngài trưởng lão,” sự quy y chắc chắn không thành tựu. Còn nếu người ấy quy y nơi vị ấy sau khi đã hướng đến toàn thể chúng đệ tử của Đức Thế Tôn, (nói rằng) “con xin quy y Tăng,” (sự quy y) chắc chắn thành tựu. Và điều này được nói liên quan đến sự quy y lần đầu tiên vào lúc còn trẻ. Thật vậy, sự quy y này, sau khi đã thọ nhận một lần, đối với người không từ bỏ niềm tin nơi Tam Bảo, thì sẽ không bị phá vỡ cho đến trọn đời. Không có việc phải thọ nhận lại nhiều lần. Dù thọ nhận lại nhiều lần cũng không có lỗi. Phước báu tăng trưởng nhiều lần. Và vào lúc thọ nhận lần đầu tiên, sự quy y không phải là được nhận do người khác ban cho. Nó được nhận do chính mình phát ngôn. Do đó, đối với người tại gia không thọ nhận nơi người khác mà tự mình phát ngôn, sự quy y chắc chắn thành tựu. Tương tự như vậy đối với tất cả các giới của người tại gia. Nhưng sự quy y của sa-di chỉ được nhận do vị tỳ-khưu ban cho. Và điều đó cần được hiểu là chỉ khi có sự thành tựu về khả năng phát âm rõ ràng của cả hai. “Vo” nghĩa là của các ngươi. Pháp nào đã được ta thuyết giảng và luật nào đã được ta chế định. “Mamaccayena” nghĩa là sau khi ta qua đời. Có nghĩa là sau khi ta nhập diệt. Phần còn lại của câu là “sẽ là bậc Đạo sư.” “Saṃvaṇṇito” nghĩa là được tán dương, ca ngợi một cách tốt đẹp. “Kalyāṇappaṭipattiyaṃ ṭhitopi” nghĩa là dù đã an trú trong một trong ba thiện hạnh. “Aṭṭhitopi” có ý nghĩa là người ở ngoài mọi sự thực hành, là người ác giới, có pháp ác. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng ở đây sự thực hành giới luật đặc biệt được bao hàm. “So” nghĩa là người ác giới, có pháp ác ấy. Không là nơi nương tựa cho chính mình. Ý nghĩa là người ấy chắc chắn sẽ đi đến cõi khổ. Nên liên kết là “làm sao có thể là nơi nương tựa (cho người khác)?” “Trong nhiều ngàn bài kinh” (có nghĩa là) trong Luật tạng cũng thấy có nhiều đoạn kinh khiển trách, và trong Kinh tạng cũng vậy. Đặc biệt là trong các kinh như kinh Ví Dụ Khối Lửa Lớn.

සද්ධම්මවචනත්ථෙ. කිලෙසෙසමෙන්ති වූපසමෙන්තීති සන්තොති වචනත්ථං සන්ධාය ‘‘සමිතකිලෙසාන’’න්ති වුත්තං. සන්ත සද්දො පන පසත්ථෙච, පූජිතෙච, සප්පුරිසෙච, පණ්ඩිතෙච, දිස්සතීති ඉමං අභිධානත්ථං සන්ධාය ‘‘පසත්ථාන’’න්තිආදිවුත්තං. ‘‘සච්චොවා ධම්මො සද්ධම්මො’’ති යොජනා. එතෙන සභාවතො අත්ථිසංවිජ්ජතීති සන්තොති දස්සෙති. ‘‘සො’’ති අඤ්ඤතිත්ථිය ධම්මො. ‘‘ධාරෙන්තස්සා’’ති සවනුග්ගහධාරණප්පටිපජ්ජනාදිවසෙන ධාරෙන්තස්ස. අහිතොයෙව සම්පජ්ජති, යෙභුය්‍යෙන දුග්ගති විපාකත්තාති අධිප්පායො. ‘‘අයං පනා’’ති සත්ථු සද්ධම්මො පන. ‘‘තථා ධාරෙන්තස්සා’’ති [Pg.25] අයං මෙ හිතොති ධාරෙන්තස්ස හිතොයෙවසම්පජ්ජති, සුගති නිබ්බාන සම්පාපකත්තාති අධිප්පායො.

Về ý nghĩa của từ “Diệu pháp” (saddhamma). Liên quan đến ý nghĩa của từ “santo” là “làm cho các phiền não lắng dịu, làm cho chúng an tịnh,” nên đã nói là “của những bậc đã làm lắng dịu phiền não.” Hơn nữa, liên quan đến ý nghĩa từ nguyên rằng từ “santa” được thấy trong nghĩa là bậc đáng tán thán, bậc đáng tôn kính, bậc chân nhân, và bậc hiền trí, nên đã nói là “của những bậc đáng tán thán,” v.v. Nên liên kết là “pháp của bậc chân nhân là diệu pháp.” Bằng cách này, nó cho thấy rằng “santo” có nghĩa là “có, hiện hữu theo tự tánh.” “Nó” tức là pháp của ngoại đạo. “Đối với người thọ trì” nghĩa là đối với người thọ trì bằng cách nghe, học thuộc, ghi nhớ, thực hành, v.v. (Pháp ấy) chỉ đem lại điều bất lợi, ý nghĩa là vì phần lớn nó có quả báo là cõi khổ. “Còn pháp này” tức là diệu pháp của bậc Đạo sư. “Đối với người thọ trì như vậy” nghĩa là đối với người thọ trì với ý nghĩ “điều này lợi ích cho ta,” (pháp ấy) chỉ đem lại điều lợi ích, ý nghĩa là vì nó đưa đến cõi lành và Niết-bàn.

‘‘සමානදිට්ඨිසීලාන’’න්ති සමානදිට්ඨිකානං සමානසීලානඤ්ච. එතෙන සමානදිට්ඨිසීලා ජනා ගණීයන්ති එත්ථාති ගණො. සංහනීයන්ති එකතොකරීයන්ති එත්ථාති සඞ්ඝොති ඉමමත්ථං දීපෙති. සහ එකතො ධම්මං චරන්තීති සහධම්මිකා. එකස්ස සත්ථුනො ධම්ම විනයෙ පබ්බජිතා. තෙසං සහධම්මිකානං. භගවතො සාවකසඞ්ඝො උත්තමගණො නාම. යෙ කෙචි ලොකෙ සඞ්ඝාවා ගණාවා. තථාගතස්ස සාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායතීති හි වුත්තං. සොයෙව ඉධ ගණුත්තමොති වුච්චති විසෙසන පර නිපාත වසෙනාති අධිප්පායො. උත්තමසද්දස්ස ගුණනාමත්තා ‘‘ගුණම්හියෙව පවත්තතී’’ති වුත්තං. ‘‘තෙනා’’ති උත්තම සද්දෙන. ‘‘ගණොති සඞ්ඝොයෙව වුච්චති’’ සඞ්ඝසද්දස්සපි සමූහට්ඨෙ නිරුළ්හත්තා, ‘‘සො විනයකම්මෙසු පසිද්ධො’’ති පඤ්චසඞ්ඝා චතුවග්ගසඞ්ඝො, පඤ්චවග්ගසඞ්ඝො, දසවග්ගසඞ්ඝො, වීසතිවග්ගසඞ්ඝො, අතිරෙකවීසතිවග්ගසඞ්ඝො, චතුවග්ගකරණීයං කම්මං, පඤ්චවග්ගකරණීයං කම්මන්තිආදිනා පසිද්ධො පාකටො. දක්ඛිණා වුච්චති කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා ආයතිං විපාකප්ඵලප්පටි ලාභත්ථාය දින්නං දානකම්මං දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති සත්තා එතායාති කත්වා. තංදක්ඛිණං පටිග්ගණ්හිතුං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො. ‘‘අරහතී’’ති ච අනුත්තර පුඤ්ඤක්ඛෙත්ත විසෙසත්තාදායකෙන ඉච්ඡිත පත්ථිතස්ස ආයතිං ඵලස්ස සුට්ඨුසම්පාදනවසෙන දායකස්ස ච අවිරාධනතො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාප්පමෙය්‍යවඩ්ඪි ආවහනතො ච පටිග්ගණ්හිතුං අරහති. එවරූපංහිදානං නාම උළාරදානං හොති. තං යෙසුදුස්සීලෙසුදිය්‍යති. තෙසං ඛෙත්ත දුට්ඨත්තා දායකෙන ඉච්ඡිතපත්ථිතං ඵලං න සම්පාදෙති. නිප්ඵලං වා හොති. අප්පප්ඵලං වා. එවංසති, තෙ දායකඤ්ච විරාධෙන්ති නාම. පුඤ්ඤප්ඵලානි ච විනාසෙන්ති නාම. සයඤ්ච තංදානං පටිග්ගහණතො වා පරිභොගතො වා සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතනතො වා දුග්ගති භාගිනො හොන්ති. තස්මාතෙ එවරූපං දානං පටිග්ගණ්හිතුං නාරහන්තීති. ‘‘උපසම්පදාකම්මං සම්මුති නාමා’’ති එකෙන පරියායෙන සම්මුති කම්මං නාම. තඤ්හි කාමංතෙර සසුසම්මුති කම්මෙසුනාගතං. ඤත්ති චතුත්ථ කම්මවාචා සඞ්ඛාතාය [Pg.26] පන සඞ්ඝසම්මුතියා සිද්ධත්තා තෙන පරියායෙන සම්මුති කම්මන්ති වුච්චතීති. ‘‘උපසම්පන්නභූමිං පත්වා’’ති උපසම්පන්නභූමි සඞ්ඛාතං උපරිඨානන්තරං පත්වා. තථා හි වුත්තං විනයෙ භික්ඛු විභඞ්ගෙ. ඤත්ති චතුත්ථෙන කම්මෙන අකුප්පෙන ඨානාරහෙනාති. තත්ථ, ‘‘ඨානාරහෙනා’’ති උපසම්පන්න භූමිසඞ්ඛාතං ඨානන්තරං පාපෙතුං අරහෙනාති අත්ථො. ‘‘උපසම්පන්නභූමී’’ති ච උපසම්පන්න සීලං වුච්චති. ‘‘විනයකම්මෙසු පසිද්ධො’’ති. සුණාතුමෙභන්තෙ සඞ්ඝො තිආදීසු පාකටො. අපිච ‘‘සම්මුති සඞ්ඝො’’ති, දෙවසඞ්ඝාසමාගතාතිආදීසු විය බහූනං සමූහනට්ඨෙන ලොකසම්මුතියා සිද්ධොසඞ්ඝො සම්මුති සඞ්ඝොතිපි යුජ්ජති. ‘‘අරියපුග්ගලසමූහො’’ති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො භික්ඛු පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සොතාපත්ති මග්ගට්ඨෙ සඞ්ගහිතොති, තෙන සහ අට්ඨවිධො අරිය පුග්ගලසමූහො. ‘‘සම්මුති සඞ්ඝෙ අන්තොගධොයෙවා’’ති එතෙන දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඝො නාම විසුං නවත්තබ්බො. තස්මිඤ්ච නවත්තබ්බෙ සති, සම්මුති සඞ්ඝොතිපි වත්තබ්බ කිච්චං නත්ථි. භගවතො සාවකසඞ්ඝො ත්වෙව වත්තබ්බං හොතීති දස්සෙති. සච්චමෙතං. ඉධ පන සඞ්ඝවචනෙන ආගතට්ඨානස්ස දුවිධත්තා සඞ්ඝස්ස දුවිධතා වුත්තා. තත්ථ සම්මුති සඞ්ඝස්ස ආගතට්ඨානං විනයකම්මෙසූති වුත්තමෙව. ඉදානි අරියසඞ්ඝස්ස ආගතට්ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘තථාපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සරණ ගමන…පෙ… අනුස්සතිට්ඨානෙසු උපසම්පන්නභූතො භික්ඛුසඞ්ඝොව ගහෙතබ්බො. දක්ඛිණාවිසුද්ධිට්ඨානෙ පන පුග්ගලිකදානෙසු චතූහි සොතාපත්තියඞ්ගෙහි සමන්නාගතො උපාසකොපි සාමණෙරොපි යුජ්ජති. සඞ්ඝික දානෙසු පන භික්ඛුසඞ්ඝොව. ‘‘තථා තථා සංවණ්ණෙත්වා’’ති ආහුනෙය්‍යො, පාහුනෙය්‍යො, දක්ඛිණෙය්‍යො, අඤ්ජලීකරණීය්‍යො, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා, තිආදිනාසුට්ඨු ථොමෙත්වා. සො දක්ඛිණෙය්‍ය සඞ්ඝො. ‘‘පුථුජ්ජන සඞ්ඝො’’ති ඉදං අරිය සඞ්ඝෙන විනාකෙවලං පුථුජ්ජනසඞ්ඝං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ච සඞ්ඝ වචනෙන සඞ්ඝ පරියාපන්නො එකොපි භික්ඛු ගහෙතබ්බො. සො සචෙ පුථුජ්ජනො හොති, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං නහොති. යදි අරිය පුග්ගලො හොති, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං හොති.

“Samānadiṭṭhisīlānaṃ” có nghĩa là của những người có cùng tri kiến và cùng giới hạnh. Do đó, những người có cùng tri kiến và giới hạnh được tính đến ở đây, nên gọi là “gaṇa” (đoàn thể). Họ được kết hợp, được hợp nhất ở đây, nên gọi là “saṅgha” (Tăng chúng), điều này làm rõ ý nghĩa. Những người cùng nhau thực hành Pháp được gọi là “sahadhammikā” (bạn đồng phạm hạnh). (Họ là) những người đã xuất gia trong giáo pháp và giới luật của một vị Đạo sư. Của những bạn đồng phạm hạnh ấy. Tăng chúng đệ tử của Đức Thế Tôn được gọi là đoàn thể tối thượng. Bất kỳ đoàn thể hay hội chúng nào trên đời, Tăng chúng đệ tử của Như Lai được tuyên bố là tối thượng trong số đó, vì đã được nói như vậy. Chính điều đó ở đây được gọi là “gaṇuttamo” (đoàn thể tối thượng) do sự đảo vị trí của tính từ, đó là chủ ý. Do từ “uttama” (tối thượng) là một danh từ chỉ phẩm chất, nên được nói là “chỉ diễn ra trong phẩm chất”. “Bởi từ đó” tức là bởi từ “uttama”. “Gaṇa được gọi là saṅgha” vì từ “saṅgha” cũng đã được xác lập với ý nghĩa là tập hợp, “điều đó nổi tiếng trong các Tăng sự” như Tăng chúng năm vị, Tăng chúng bốn vị, Tăng chúng năm vị, Tăng chúng mười vị, Tăng chúng hai mươi vị, Tăng chúng trên hai mươi vị, yết-ma được thực hiện bởi Tăng chúng bốn vị, yết-ma được thực hiện bởi Tăng chúng năm vị, v.v... đã nổi tiếng, đã được biết đến. “Dakkhiṇā” (vật cúng dường) được gọi là hành động bố thí được trao tặng với niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp, nhằm mục đích đạt được quả vị báo trong tương lai, bởi vì chúng sanh được tăng trưởng, được phát triển nhờ nó. Người xứng đáng nhận vật cúng dường đó là “dakkhiṇeyyo” (người đáng được cúng dường). “Xứng đáng” là vì là ruộng phước vô thượng đặc biệt, do thành tựu tốt đẹp quả vị trong tương lai mà người thí chủ đã mong muốn, ước nguyện, và do không làm tổn hại đến thí chủ, do mang lại sự tăng trưởng vô số, vô lượng, nên xứng đáng để nhận lãnh. Một sự bố thí như vậy thực sự là một sự bố thí cao thượng. Nếu nó được cúng dường cho những người ác giới, do ruộng phước của họ bị hư hỏng, nó không thành tựu được quả vị mà người thí chủ đã mong muốn, ước nguyện. Hoặc là không có quả, hoặc là có quả ít ỏi. Khi như vậy, họ được cho là làm tổn hại đến thí chủ. Và họ được cho là hủy hoại các quả phước. Và chính họ, do nhận lãnh hoặc thọ dụng vật cúng dường đó, hoặc do làm hư hoại tín thí, trở thành người có phần ở cõi dữ. Do đó, họ không xứng đáng nhận lãnh sự bố thí như vậy. “Yết-ma cụ túc được gọi là chế định” theo một phương diện, nó được gọi là yết-ma chế định. Mặc dù nó không được đề cập trong các yết-ma chế định đó. Nhưng vì nó được thành tựu bởi sự đồng thuận của Tăng chúng, được gọi là bạch tứ yết-ma, nên theo phương diện đó, nó được gọi là yết-ma chế định. “Sau khi đạt đến địa vị cụ túc” có nghĩa là sau khi đạt đến địa vị cao hơn được gọi là địa vị cụ túc. Thật vậy, đã được nói trong Luật, trong phần Phân tích Tỳ-khưu: “Bằng bạch tứ yết-ma, không thể lay chuyển, xứng đáng với địa vị.” Ở đó, “xứng đáng với địa vị” có nghĩa là xứng đáng để đưa đến địa vị cao hơn được gọi là địa vị cụ túc. “Địa vị cụ túc” cũng được gọi là giới cụ túc. “Nổi tiếng trong các Tăng sự” là nổi tiếng trong các câu như “Kính bạch chư Tôn đức Tăng, xin hãy lắng nghe con...” v.v... Hơn nữa, “Tăng chế định” cũng hợp lý, giống như trong câu “chư thiên hội họp” v.v..., Tăng chế định là Tăng được thành tựu bởi sự quy ước của thế gian với ý nghĩa là sự tập hợp của nhiều người. “Tập hợp các bậc Thánh nhân” là vị tỳ-khưu phàm phu thiện trí thức, theo cách đã nói trước đây, được bao gồm trong bậc Dự lưu Đạo, cùng với vị ấy là tập hợp tám loại Thánh nhân. “Đã được bao gồm trong Tăng chế định” bằng điều này, Tăng đáng được cúng dường không cần phải được nói đến một cách riêng biệt. Và khi không cần phải nói đến điều đó, thì cũng không cần phải nói đến Tăng chế định. Điều này cho thấy rằng chỉ cần nói “Tăng chúng đệ tử của Đức Thế Tôn” là đủ. Điều này là sự thật. Tuy nhiên, ở đây, do nơi xuất hiện của từ “Tăng” có hai loại, nên tính hai mặt của Tăng đã được nói đến. Trong đó, nơi xuất hiện của Tăng chế định đã được nói là “trong các Tăng sự”. Bây giờ, để chỉ ra nơi xuất hiện của Thánh Tăng, ngài nói “tuy nhiên” v.v... Ở đó, trong các trường hợp quy y... niệm tưởng, chỉ nên hiểu là Tăng chúng tỳ-khưu đã thọ cụ túc giới. Nhưng trong trường hợp thanh tịnh vật cúng dường, đối với sự bố thí cá nhân, một vị cận sự nam hoặc một vị sa-di đã thành tựu bốn chi phần của Dự lưu cũng được chấp nhận. Nhưng đối với sự bố thí cho Tăng chúng, thì chỉ có Tăng chúng tỳ-khưu. “Sau khi tán thán như vậy” là sau khi tán thán một cách tốt đẹp bằng các câu như “đáng được nghênh đón, đáng được hiếu kính, đáng được cúng dường, đáng được chắp tay, là ruộng phước vô thượng của thế gian” v.v... Đó là Tăng đáng được cúng dường. “Tăng phàm phu” điều này được nói đến chỉ riêng Tăng phàm phu, không có Thánh Tăng. Và ở đây, bằng từ “Tăng”, một vị tỳ-khưu duy nhất thuộc về Tăng chúng cũng nên được hiểu. Nếu vị ấy là phàm phu, thì không phải là ruộng phước vô thượng. Nếu là bậc Thánh nhân, thì là ruộng phước vô thượng.

දක්ඛිණවිභඞ්ගසුත්තෙ [Pg.27] සඞ්ඝිකදානෙ භවිස්සන්ති ඛො පනානන්ද ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා. තෙසංපි සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්ති. තදාපානන්ද සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යන්ති වදාමීති වුත්තත්තා සඞ්ඝිකට්ඨානං පත්වා කොචි භික්ඛු දක්ඛිණෙය්‍ය සඞ්ඝෙ අසඞ්ගහිතොති නත්ථීති දට්ඨබ්බො.

Trong kinh Phân Biệt Cúng Dường, về sự bố thí đến Tăng chúng, (có đoạn): ‘Này Ānanda, trong tương lai sẽ có những người chỉ mang danh dòng dõi, cổ quấn y vàng, ác giới, theo tà pháp. Người ta cũng sẽ dâng cúng đến Tăng chúng nhắm đến họ. Này Ānanda, ngay cả khi đó, Ta cũng nói rằng vật cúng dường dâng đến Tăng chúng là vô số, vô lượng.’ Do đã được nói như vậy, nên cần phải hiểu rằng không có vị tỳ-khưu nào, sau khi đã đạt đến địa vị của Tăng chúng, lại không được bao gồm trong Tăng đáng được cúng dường.

ඛෙත්තං දූසෙන්තීති ඛෙත්තදුට්ඨානි. තිණානි. ඛෙත්තදුට්ඨා කිලෙසා. වුත්තඤ්හිධම්මපදෙ.

Khettaduṭṭhāni là (những thứ) làm hư hại ruộng. (Đó là) các loại cỏ. Các phiền não là những thứ làm hư hại ruộng. Điều này đã được nói đến trong kinh Pháp Cú.

තිණදොසානි ඛෙත්තානි, රාගදොසා අයංපජා;

තස්මාහි වීතරාගෙසු, දින්නං හොති මහප්ඵලං.

Ruộng bị hư hại bởi cỏ, chúng sanh này bị hư hại bởi tham; do đó, vật được cho đến các vị đã ly tham có quả lớn.

තිණදොසානි ඛෙත්තානි, දොසදොසා අයංපජා;

තස්මාහි වීතදොසෙසු, දින්නං හොති මහප්ඵලං.තිණදොසානි ඛෙත්තානි, මොහදොසා අයංපජා;

තස්මාහි වීතමොහෙසු, දින්නං හොති මහප්ඵලන්ති.

Ruộng bị hư hại bởi cỏ, chúng sanh này bị hư hại bởi sân; do đó, vật được cho đến các vị đã ly sân có quả lớn. Ruộng bị hư hại bởi cỏ, chúng sanh này bị hư hại bởi si; do đó, vật được cho đến các vị đã ly si có quả lớn.

ඉධ පන සාතිස්සයතො ඛෙත්තදුට්ඨෙ කිලෙසෙ දස්සෙතුං ‘‘සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘සබ්භාවා’’ති සන්තස්ස විජ්ජමානස්සභාවො සබ්භාවොතිවිග්ගහො. ‘‘අස්සා’’ති පුථුජ්ජන සඞ්ඝස්ස. ‘‘සද්ධම්මපදෙ වුත්තනයෙනා’’ති අපිචයදග්ගෙනාති වුත්තනයෙන.

Tuy nhiên, ở đây để chỉ rõ các phiền não làm hư hại ruộng một cách đặc biệt, nên đã nói là ‘sakkāyadiṭṭhivicikicchānusayānaṃ (của các tùy miên thân kiến và hoài nghi)’. ‘Sabbhāvā’ được phân tích là ‘sabbhāvo là trạng thái của sự hiện hữu, của sự đang có mặt’. ‘Assā’ là ‘của phàm phu Tăng’. ‘Saddhammapade vuttanayenā’ là ‘theo phương cách đã được nói trong Saddhammapada’ có nghĩa là theo phương cách đã được nói là ‘apicayadaggena’.

සසද්ධම්මගණුත්තමපදත්ථානුදීපනී නිට්ඨිතා.

Phần Chú Giải Ý Nghĩa Các Câu Tối Thượng Của Chúng Diệu Pháp đã chấm dứt.

8. ‘‘අභිවාදියා’’ති සුඛීහොහිසප්පුරිසාති එවං අභිවදාපෙත්වා. අභිවාදනඤ්ච නාම වන්දනාමෙවාති වුත්තං ‘‘වන්දිත්වා’’ති. වන්දන්තොහි වන්දනෙය්‍යෙ වුද්ධෙ තථා වදාපෙති නාම. තථා වදනඤ්ච වන්දනෙය්‍යානංවුද්ධානං වත්තං. ‘‘පච්චුපට්ඨාපෙත්වා’’ති පටිමුඛං උපට්ඨාපෙත්වා. ‘‘තිවිධා’’ති ද්වාර භෙදෙන තිවිධා. ‘‘වන්දනෙය්‍යාන’’න්ති බුද්ධාදීනං. ‘‘නිපජ්ජන්තො’’ති නිපතන්තො. ‘‘අවන්දියෙසූ’’ති භික්ඛූහි අවන්දිතබ්බෙ සුනවකතරාදීසු. ‘‘ගුණපදානී’’ති ගුණදීපකානි අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදිපදානි. එත්ථචකායෙනවන්දතීතිආදි උපචාර වචනං හොති. යථා චක්ඛුනා රූපං පස්සතීති. තථාහි වුත්තං අට්ඨකථාසු [Pg.28] චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සන සමත්ථෙන චක්ඛු විඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු චක්ඛු රූපං න පස්සති, අචිත්තත්තා. චිත්තං න පස්සති, අචක්ඛුත්තා. ද්වාරාරම්මණ සඞ්ඝට්ටනෙ පන සති චක්ඛු පසාදවත්ථු කෙනචිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා කථා ධනුනා විජ්ඣතීතිආදීසු විය සසම්භාර කථානාම හොති. තස්මා චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛු විඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථොති. එත්ථහි ‘‘කායෙනා’’ති කාය විඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං ද්වාර රූපං කරණං හොති. තස්මා චක්ඛුනාති වචනෙ උපචාර වචනෙ සති කායෙනාති වචනංපි උපචාර වචනන්ති විඤ්ඤායති. තථා චක්ඛුනාති පදෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙනාති අත්ථෙ සති කායෙනාති පදෙපි කායකම්මෙනාති අත්ථො විඤ්ඤායති. වාචාය වන්දති, මනසාවන්දතී,ති පදෙසුපි එසනයො. එවඤ්ච සති, කාය කම්මෙනවන්දාමි, වචීකම්මෙන වන්දාමි, මනොකම්මෙන වන්දාමි, තීහි කම්මෙහි වන්දාමීති ඉදමෙව මුඛ්‍යවචනන්ති සිද්ධං හොති. සබ්බමිදං ඉන්ද්‍රිය සංවරසීලට්ඨානෙ අට්ඨකථාසු ආගතත්තා වුත්තං. චක්ඛුනාති ඉදං පන මුඛ්‍ය කරණ වචනමෙව සම්භවති. කස්මා, චක්ඛුස්ස දස්සනසඞ්ඛාතස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථු පුරෙජාතින්ද්‍රියපච්චයවිසෙසත්තා. සොතෙන සද්දංසුත්වාතිආදීසුපි එසනයො.

8. ‘Abhivādiyā’ là sau khi làm cho nói lên như vầy ‘mong rằng người thiện được an lạc’. Và sự chào hỏi này chính là sự đảnh lễ, nên đã nói là ‘vanditvā (sau khi đảnh lễ)’. Vì người đang đảnh lễ chắc chắn làm cho các bậc trưởng thượng đáng đảnh lễ nói lên như vậy. Và việc nói lên như vậy là phận sự của các bậc trưởng thượng đáng đảnh lễ. ‘Paccupaṭṭhāpetvā’ là sau khi thiết lập ở trước mặt. ‘Tividhā (ba loại)’ là ba loại theo sự phân chia của các cửa (môn). ‘Vandaneyyānaṃ (của các bậc đáng đảnh lễ)’ là của đức Phật và các vị khác. ‘Nipajjanto’ là đang cúi rạp mình. ‘Avandiyesū’ là đối với các vị không đáng đảnh lễ, là đối với các vị tân tỳ khưu và các vị khác không đáng được các tỳ khưu đảnh lễ. ‘Guṇapadāni’ là các từ ngữ chỉ về ân đức, là các từ ngữ như ‘Araham Sammāsambuddho’. Và ở đây, câu ‘kāyena vandati (đảnh lễ bằng thân)’... là lời nói ước lệ. Giống như câu ‘passati cakkhunā rūpaṃ (thấy sắc bằng con mắt)’. Vì đã được nói trong các Chú giải như vầy: ‘disvā cakkhunā rūpaṃ (sau khi thấy sắc bằng con mắt)’ là sau khi thấy sắc bằng nhãn thức có khả năng thấy sắc, là thứ đã được gọi theo quy ước là con mắt theo cách dùng của công cụ cách. Còn các vị xưa thì nói rằng: ‘Con mắt không thấy sắc, vì không có tâm. Tâm không thấy sắc, vì không có con mắt (nhãn vật). Tuy nhiên, khi có sự tiếp xúc giữa cửa và đối tượng thì tâm nương vào nhãn vật mà thấy’. Lời nói loại này được gọi là lời nói có liên quan đến các thành phần phụ, giống như trong các câu ‘vijjhati dhanunā (bắn bằng cây cung)’... Do đó, câu ‘disvā cakkhunā rūpaṃ (sau khi thấy sắc bằng con mắt)’ ở đây có nghĩa là ‘disvā cakkhuviññāṇena rūpaṃ (sau khi thấy sắc bằng nhãn thức)’. Ở đây, ‘kāyena (bằng thân)’ là sắc cửa được gọi là thân biểu tri trở thành công cụ. Do đó, khi lời nói ‘cakkhunā (bằng con mắt)’ là lời nói ước lệ thì lời nói ‘kāyena (bằng thân)’ cũng được hiểu là lời nói ước lệ. Tương tự, khi từ ‘cakkhunā (bằng con mắt)’ có nghĩa là ‘cakkhuviññāṇena (bằng nhãn thức)’ thì từ ‘kāyena (bằng thân)’ cũng được hiểu có nghĩa là ‘kāyakammena (bằng thân nghiệp)’. Trong các câu ‘vācāya vandati (đảnh lễ bằng lời), manasā vandati (đảnh lễ bằng ý)’ cũng theo phương pháp này. Và khi như vậy, các câu ‘vandāmi kāyakammena (con xin đảnh lễ bằng thân nghiệp), vandāmi vacīkammena (con xin đảnh lễ bằng khẩu nghiệp), vandāmi manokammena (con xin đảnh lễ bằng ý nghiệp), vandāmi tīhi kammehi (con xin đảnh lễ bằng ba nghiệp)’ này trở thành lời nói chính yếu. Toàn bộ điều này được nói đến vì đã xuất hiện trong các Chú giải ở phần nói về giới thu thúc các căn. Tuy nhiên, câu ‘cakkhunā (bằng con mắt)’ này có thể là lời nói về công cụ chính yếu. Tại sao? Vì con mắt là một loại nhân duyên đặc biệt là vật tiền sanh quyền duyên đối với nhãn thức được gọi là sự thấy. Trong các câu ‘sutvā sotena saddaṃ (sau khi nghe tiếng bằng lỗ tai)’... cũng theo phương pháp này.

කායෙනවන්දති, වාචායවන්දතී,ති එත්ථ තංකායවචීවිඤ්ඤත්ති රූප ද්වයං කිඤ්චාපි සහජාත චෙතනා කම්මෙන ජාතං හොති. න තං චෙතනාකම්මං විඤ්ඤත්ති ද්වයෙනජාතං. එවං සන්තෙපි තං රූප ද්වයං තස්සාචෙතනාය කායවන්දනාකම්ම, වචීවන්දනාකම්ම සිද්ධියා උපනිස්සය පච්චයවිසෙසො හොති. යථාතං මාතිතො ජාතො පුත්තො වුද්ධි පත්තො තං තං කම්මෙසු මාතුයා බල වූපනිස්සයො හොති. එවඤ්ච කත්වා තං රූපද්වයං අභිධම්මෙ ද්වාරරූපන්ති වුත්තං. තස්මා ‘කායෙන, වාචායා,ති ඉදංපි මුඛ්‍ය කරණ වචනමෙවාති දට්ඨබ්බං. කායෙනාති පන කායකම්මෙනාති අත්ථෙ සති, තස්සකම්මස්ස වන්දනාකිරියාය සහ අභෙදො ආපජ්ජතීති චෙ. නාපජ්ජති. කස්මා චෙතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොති ‘කායෙන, වාචාය, මනසාති ඉමස්මිං සුත්තෙ යථාහි ‘‘චෙතයිත්වා’’ති පුරිමචෙතනාහි චෙත යිත්වා[Pg.29]. ‘‘කම්මං කරොතී’’ති පච්ඡිමං සන්නිට්ඨාපන චෙතනා කම්මං කරොතීති අත්ථො. තථා ඉධපි පුරිමපච්ඡිමචෙතනා සම්භවතොති. එත්ථ හි ‘‘කායකම්මෙනා’’ති පුරිමචෙතනා කම්මං ගය්හති. ‘‘වන්දතී’’ති පච්ඡිම සන්නිට්ඨාපනචෙතනාකම්මන්ති.

Ở đây, trong câu ‘kāyena vandati (đảnh lễ bằng thân), vācāya vandati (đảnh lễ bằng lời)’, mặc dù hai loại sắc thân biểu tri và khẩu biểu tri ấy được sanh ra bởi nghiệp tư tưởng câu sanh, nhưng nghiệp tư tưởng ấy không sanh ra bởi hai loại biểu tri. Dù là như vậy, hai loại sắc ấy là một loại nhân duyên đặc biệt là cận y duyên cho sự thành tựu của thân nghiệp đảnh lễ, khẩu nghiệp đảnh lễ của tư tưởng ấy. Giống như người con trai được sanh ra từ người mẹ, khi đã trưởng thành trở thành cận y có năng lực cho người mẹ trong các công việc này kia. Và do đó, hai loại sắc ấy được gọi là ‘sắc cửa’ trong tạng Vi Diệu Pháp. Do đó, cần phải hiểu rằng các câu ‘kāyena (bằng thân), vācāya (bằng lời)’ này cũng là lời nói về công cụ chính yếu. Nếu nói rằng: ‘Khi câu ‘kāyena (bằng thân)’ có nghĩa là ‘kāyakammena (bằng thân nghiệp)’ thì nghiệp ấy và hành động đảnh lễ trở nên không có sự khác biệt’. (Đáp rằng): ‘Không trở nên (như vậy)’. Tại sao? Vì trong bài kinh này ‘Cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena, vācāya, manasā (Này các tỳ khưu, Như Lai nói tư tưởng là nghiệp; sau khi có tư tưởng, người ta tạo nghiệp bằng thân, bằng lời, bằng ý)’, giống như ‘cetayitvā (sau khi có tư tưởng)’ là sau khi có tư tưởng bằng các tư tưởng trước. ‘Kammaṃ karoti (tạo nghiệp)’ có nghĩa là tạo ra nghiệp tư tưởng quyết định sau cùng. Cũng vậy, ở đây cũng có thể có các tư tưởng trước và sau. Ở đây, ‘kāyakammena (bằng thân nghiệp)’ được hiểu là nghiệp tư tưởng trước. ‘Vandati (đảnh lễ)’ là nghiệp tư tưởng quyết định sau cùng.

9. ‘‘රචයන්තො’’ති විදහන්තො. ‘‘රචයිස්සතී’’ති අපච්චක්ඛෙ අතීතෙ අනාගතවචනං. ‘‘පොත්ථකාරුළ්හ’’න්ති පොත්ථක පත්තෙසුලිඛනවසෙන ආරුළ්හං.

9. ‘Racayanto’ là đang sắp đặt. ‘Racayissatī’ là lời nói về tương lai được dùng cho quá khứ không trực tiếp. ‘Potthakāruḷhaṃ’ là đã được đưa lên bằng cách viết trên các tờ của sách.

10. අභිධම්මත්ථපදෙ. ‘‘අභිධම්මෙ’’ති අභිධම්මප්පකරණෙ. ‘‘එත්ථ, එතෙනා’’ති වචනෙහි සඞ්ගහසද්දස්ස එකසෙසවිධානංපි විඤ්ඤායති. ‘‘අඤ්ඤංපාළිද්වයං වුච්චති’’. කස්මාතං පාළිද්වයං අභිධම්මො නාමාති වුත්තං ‘‘තඤ්චා’’තිආදි. ‘‘යථාපවත්තෙ’’ති අත්තනො පච්චයානුරූපං පවත්තෙ. ‘‘පරමත්ථධම්මෙ එවා’’ති ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ පුග්ගලා, තයොමෙභික්ඛවෙ පුග්ගලාතිආදිනා පඤ්ඤත්තිවොහාරෙන පවත්තාපි දෙසනා පරමත්ථ ධම්මෙහි විනා නපවත්තති. පරමත්ථ ධම්මානං නානත්තවසෙනෙව පුග්ගලානං නානත්තසම්භවතො. තස්මා පරමත්ථධම්මෙ එව දීපෙති. න ආණාවිධානං දීපෙති. ‘‘ද්වීසුධම්මෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. ‘‘යොඉතරතො’’ති නිද්ධාරණීයං. ‘‘යො’’ති යො ධම්මො. ‘‘ඉතරතො’’ති ඉතර ධම්මතො සුත්තන්ත ධම්මතො. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’ති ඉමිනාකාරණෙනාති අත්ථො. අට්ඨකථාසු වුත්තන්ති සම්බන්ධො. දෙසෙතබ්බප්පකාරානං අනවසෙසවිභත්තිවසෙන අතිරෙකතා, සුද්ධ ධම්මාධිට්ඨාන දෙසනා පවත්තිවසෙන විසෙසතා යොජෙතබ්බා. ‘‘යතො’’ති යස්මා අනවසෙසවිභත්තිතො, අතිවිත්ථාරදෙසනාභාවතොති වුත්තං හොති. කස්මා දෙවෙසු එව දෙසෙන්තීති ආහ ‘‘න හි මනුස්සා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘න හි මනුස්සා පටිග්ගහෙතුං සක්කොන්තී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘පවත්තනයොග්‍ය’’න්ති පවත්තනත්ථාය පහොන්තං. ‘‘කථාමග්ග’’න්ති දෙසනාකථාපබන්ධං. ‘‘එකමාතිකානු බන්ධා’’ති කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මාතිආදිකං එකං අභිධම්ම මාතිකං අනුගතා. ‘‘තස්සා’’ති අභිධම්මස්ස. අතිරෙක විසෙසතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තත්ථා’’ති තිස්සං අට්ඨසාලිනියං. ආදිම්හියෙවතත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො, ධම්මාතිරෙක ධම්මවිසෙසට්ඨෙ නා-ති [Pg.30] වත්වා තදත්ථං විත්ථාරෙන්තො සුත්තඤ්හි පත්වා පඤ්චක්ඛන්ධා එකදෙසෙනෙව විභත්තා, නනිප්පදෙසෙන. අභිධම්මං පත්වා පන නිප්පදෙසතොව විභත්තා-ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ධම්මනාමිකාන’’න්තිආදිං. ‘‘ධම්මො පනා’’ති පාළිද්වයමාහ.‘‘එවං සන්තෙපී’’ති අට්ඨසාලිනියං එවං විචාරිතෙපිසති. ‘‘සබ්බජෙට්ඨකො’’ති තිණ්ණං පිටකානං මජ්ඣෙසබ්බජෙට්ඨකො. කස්මා සබ්බජෙට්ඨකො සියාති ආහ ‘‘විනයං විවණ්ණෙන්තස්සහී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘විවණ්ණෙන්තස්සා’’ති ගරහන්තස්ස. චරති පවත්තතීති චක්කං. ලොකස්මිං කෙනචි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පටිනිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යං ආණාවිධානං ආණාචක්කං නාම. තථා අසක්කුණෙය්‍යං දෙසනා විධානං ධම්මචක්කං නාම. තත්ථ, යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, පාරාජිකො හොති අසංවාසො-තිආදිනා නයෙන පවත්තං ආණාවිධානං ආණාචක්කං නාම. චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ අරියසච්චානී-තිආදිකං දෙසනාවිධානං ධම්මචක්කං නාම. තදුභයංපි කොචි භින්දිතුං පාරාජිකං වා භික්ඛුං අපාරාජිකං කාතුං චතුස්සච්චං වා ධම්මං අසච්චං කාතුං නසක්කොති. අථ ඛො කරොන්තොයෙව දෙවදත්තොවිය ආපායිකො හොති. පාරාජිකොච භික්ඛු අත්තානං සුද්ධං අකරොන්තො අපායගාමීයෙව හොති. එවං සබ්බෙසු විනය සික්ඛාපදෙසු. එවං කෙනචි පටිනිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තදුභයංපි අප්පටිවත්තියං චක්කං නාම හොති. ‘‘විනයො නාම සාසනස්ස මූල’’න්ති විනයෙ ඨිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො පඤ්ඤායති. භික්ඛු සඞ්ඝෙ පඤ්ඤායන්තෙ තිවිධොපිසද්ධම්මොපඤ්ඤායති, තිවිධංපි සත්ථුසාසනං තිට්ඨති. එවං විනයො තිවිධස්සසාසනස්ස මූලං හොතීති. කථඤ්චපරියත්තිසද්ධම්මෙ පඤ්ඤායන්තෙ තිවිධංපි සාසනං තිට්ඨතීති. වුච්චතෙ. තත්ථ සාසනං තිට්ඨතීති කිත්තකංකාලං තිට්ඨතීති. පඤ්චවස්සසහස්සානි තිට්ඨතීති පොරාණට්ඨකථාසුකථයිංසු. මිච්ඡාවාදිනොපනවදන්ති විනයෙ චූළවග්ගෙභික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ සචෙ ආනන්ද මමසාසනෙමාතුගාමො පබ්බජ්ජං නලභෙය්‍ය. වස්සසහස්සං සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. ඉදානි මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතා ගොතමියා පුනප්පුනං ආයාචනං උපාදාය. පඤ්චෙවදානි ආනන්ද වස්සසතානි සද්ධම්මොඨස්සතීති වුත්තං. තස්මා බුද්ධසාසනං [Pg.31] පඤ්චවස්සසතානි එව තිට්ඨති. තතොපරං එකදිවසංපි න තිට්ඨති. ඉදානි සාසනප්පටි රූපකමත්තං හොතීති. තං තෙසං මිච්ඡා වචනමත්තං. ‘‘පඤ්චෙවවස්සසතානී’’ති ඉදං පන සන්නිට්ඨාන වචනං නහොති. මාතුගාමානං ආදීනව දීපනමත්තවචනං. සො ච ආදීනවො අට්ඨගරුධම්මෙ සණ්ඨපෙත්වා සත්ථාරා එව පටිබාහිතො. පුන ‘‘වස්සසහස්ස’’න්ති ඉදමෙවසන්නිට්ඨාන වචනං ජාතන්ති. එත්ථපිකෙචිවදන්ති වස්සසහස්සමෙව සාසනං තිට්ඨති, තතොපරං එකදිවස මත්තංපි න තිට්ඨති, අන්තරධායති. තදා සීමායොපි අසීමා හොන්ති. පච්ඡාතාසු උපසම්පාදිතාපි අනුපසම්පන්නා හොන්ති. ඉදානි සාසනප්පටි රූපකමත්තං හොතීති. ඉදංපි තෙසං අත්ථඤ්චකාරණඤ්ච අදිස්වා අජානිත්වා වුත්තත්තා මිච්ඡා වචනමත්තං හොති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො. ‘‘වස්සසහස්සං සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති වස්සසහස්සමෙව සද්ධම්මො අපරිහායමානො තිට්ඨෙය්‍ය. තතොපරං පන න තිට්ඨෙය්‍ය, අනුක්කමෙන පරිහායමානො ගච්ඡෙය්‍යාති. කථං පන අපරිහායමානො තිට්ඨති, කථඤ්ච පරිහායමානො ගච්ඡතීති. වුච්චතෙ. පඤ්චසඞ්ඝා වෙදිතබ්බා. යෙසු සඞ්ඝෙ සුසද්ධම්මො තිට්ඨති. කතමෙ පඤ්ච. ඛීණාසවසඞ්ඝො, අනාගාමිසඞ්ඝො, සකදාගාමිසඞ්ඝො, සොතාපන්නසඞ්ඝො, පුථුජ්ජනකල්‍යාණකසඞ්ඝො,ති. තත්ථ, වස්සසහස්සබ්භන්තරෙ සබ්බෙපඤ්චසඞ්ඝා පඤ්ඤායන්ති. එවං වස්සසහස්සං සද්ධම්මො අපරිහායමානො තිට්ඨති. තතොපරං ඛීණාසවසඞ්ඝො න පඤ්ඤායති. සෙසානි චත්තාරිවස්සසහස්සානි අනුක්කමෙන සෙසානං චතුන්නං සඞ්ඝානං ඛෙත්තානි ජාතානි. එවං තතොපරං පරිහායමානො ගච්ඡතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. කාරණං වුච්චතෙ. ‘‘සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති එත්ථ තිවිධො සද්ධම්මො ‘පරියත්තිසද්ධම්මො, පටිපත්තිසද්ධම්මො, පටිවෙධසද්ධම්මො,ති. සො එව තිවිධං සාසනන්ති ච වුච්චති. තත්ථ, පරියත්ති සද්ධම්මො නාම සාට්ඨකථානිතීණිපිටකානි. සොච එතරහි පරිපුණ්ණො තිට්ඨති. කථං පරියත්ති සාසනං පටිරූපකමත්තං භවෙය්‍ය. භික්ඛූ ච පරියත්තිකම්මිකා අනෙක සතසහස්සමත්තා පඤ්ඤායන්ති. කථඤ්චිදං සාසනං තතොපරං එකදිවසංපි න තිට්ඨෙය්‍ය. තෙ ච භික්ඛූ සීලප්පටිපත්තියං ඨිතා අනෙක සතසහස්සමත්තා එතරහි සන්ධිස්සන්ති. කථඤ්ච පටිපත්ති සාසනං තතොපරං [Pg.32] න තිට්ඨෙය්‍ය. පරියත්තියාච පටිපත්තියාච තිට්ඨමානායපටිවෙධසද්ධම්මොපි න තිට්ඨතීති න වත්තබ්බො. යථාහි-එකො ධනසෙට්ඨි නාම අත්ථි. සො පුත්තධීතු පරම්පරානං අත්ථාය මහන්තාරතනනිධයො භූමියං බහූසුට්ඨානෙසු නිදහිත්වා ඨපිතා හොන්ති. පොත්ථකෙසු ච තෙසං පවත්තිං පරිපුණ්ණං ලිඛිත්වා ඨපෙති. තත්ථ නිමීසු ච පොත්ථකෙසු ච අක්ඛරෙසු ච ධරන්තෙසු තෙනිධයො නස්සන්ති අන්තරධායන්තීති න වත්තබ්බායෙව. එවමිදං සාසනං දට්ඨබ්බං. තත්ථහි නිධීනංනිධානභූමිසදිසං තෙපිටකං බුද්ධවචනං, ධනරතනසදිසානි ධම්මරතනානි. යථා ච සෙට්ඨිවංසෙජාතො බලසම්පන්නො පුරිසො පොත්ථකං පස්සිත්වා සුට්ඨු ඛණන්තො තානිරතනානි ලභිස්සතියෙව. එවමිධපි බලසම්පන්නො භික්ඛු දෙසනාධම්මං සුත්වා සුට්ඨු පටිපජ්ජන්තො තානිධම්මරතනානි ලභිස්සතියෙව. ලභමානෙ ච සති, කථං තානිධම්මරතනානි අන්තරහිතානි. සීමානඤ්ච පවත්තිවානිවත්ති වා ආණාචක්කස්සෙව විසයො හොති. න ධම්මචක්කස්ස. යඤ්ච වුත්තං-පඤ්චෙවවස්සසතානිසද්ධම්මො ඨස්සතීති ච, - වස්සසහස්සං සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍යාති ච. ඉදඤ්ච වචනං ධම්මචක්කමෙව හොති, න ආණාචක්කං. බද්ධසීමායො ච නිවත්තමානා ද්වීහි කාරණෙහි නිවත්තන්ති අන්තරධායන්ති. ආණාචක්කභූතාය කම්මවාචාය සමූහනනෙන වා, සාසනස්ස වා අන්තරධානෙන. තත්ථ වස්සසහස්සපරියන්තෙ කම්මවාචාය සමූහනනඤ්ච නත්ථි. සාසනන්තරධානඤ්ච නාම අනාගතෙ ධාතුපරිනිබ්බානෙන පරිච්ඡින්නං හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙහි ජාතෙ සබ්බං ආණාචක්කං විගතං හොති, අන්තරධායති. ධම්මචක්කං පන දෙවලොකෙසු යාවානාගතබුද්ධකාලාපි පවත්තිස්සතියෙව ආළවකපුච්ඡාගාථායො විය. අපිචයො වො ආනන්ද මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො. සො වො මමච්චයෙන සත්ථා-ති වුත්තං. සොචති පිටකභූතො ධම්මවිනයො සත්ථා එතරහි තිවිධංපි සාසනං ලොකස්ස දීපෙන්තො පකාසෙන්තො තිට්ඨති. යතොබුද්ධභාසිකානං දෙවමනුස්සානං නානා බාහිරකෙහි ජනෙහි අසාධාරණො මහන්තො ඤාණාලොකො එතරහි විජ්ජොතමානො පවත්තති. තෙහි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන දෙසිතානි එතරහිධරමානානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධ සහස්සානි සුත්වා අනමතග්ගෙසංසාරෙ [Pg.33] අනන්තාසු ලොකධාතූසු සබ්බංලොකත්තයප්පවත්තිඤ්ච, සබ්බංධම්මප්පවත්තිඤ්ච, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුගතිකෙන සුතමයඤ්ඤාණෙන ජානන්ති. ආයතිඤ්ච සග්ගත්ථාය ච මග්ගඵලනිබ්බානත්ථාය ච නානාපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි ආරභන්ති, පබ්බජන්ති. පරියත්තිං පරියාපුණන්ති. පටිපත්තිං පූරෙන්ති. භාවනංභාවෙන්ති. ඉදං සබ්බං සාසනප්පටිරූපකමත්තංන හොති. එකන්ත සාසනං හොති. කස්මා, යථා ධම්මං යථා විනයං පටිපජ්ජනතො. ඉමාය ච පටිපත්තියා ආයතිං සග්ගමග්ගඵල නිබ්බානප්පටිලාභාය සංවත්තනිකත්තාති. එත්තාවතා සබ්බං මිච්ඡාවාදීනං මිච්ඡාවචනං විධමිතංවිද්ධංසිතං හොතීති.

10. Trong phần về ý nghĩa của Abhidhamma (Vi Diệu Pháp). 'Abhidhamme' nghĩa là trong luận tạng Abhidhamma. Qua các từ 'ettha' (ở đây), 'etenā' (bởi điều này), phương pháp tỉnh lược (ekasesa) đối với từ 'saṅgaha' (gom tóm) cũng được hiểu. 'Hai bản Pāḷi khác được nói đến'. Tại sao hai bản Pāḷi ấy được gọi là Abhidhamma? Điều này được nói đến bắt đầu bằng 'tañcā' (và điều ấy). 'Yathāpavatte' nghĩa là diễn tiến tương ứng với duyên của nó. 'Chỉ trong các pháp chân đế (paramatthadhamme eva)' - ngay cả bài thuyết giảng diễn tiến bằng ngôn ngữ chế định (paññattivohāra), như là 'Này các Tỳ khưu, có hai hạng người này', 'Này các Tỳ khưu, có ba hạng người này', v.v... cũng không thể diễn tiến nếu không có các pháp chân đế. Bởi vì sự đa dạng của các cá nhân chỉ có thể có được thông qua sự đa dạng của các pháp chân đế. Do đó, nó chỉ soi sáng các pháp chân đế. Nó không soi sáng phương pháp mệnh lệnh (āṇāvidhāna). 'Dvīsu dhammesu' là sở thuộc cách số nhiều được dùng để chỉ định. 'Yo itarato' là điều cần được chỉ định. 'Yo' nghĩa là pháp nào. 'Itarato' nghĩa là 'từ pháp khác', tức là từ pháp của Kinh tạng. 'Evañca katvā' có nghĩa là 'vì lý do này'. Mối liên hệ là 'được nói trong các Chú giải'. Tính ưu việt (atirekatā) cần được hiểu theo nghĩa phân tích không bỏ sót các loại pháp cần được giảng dạy; tính đặc thù (visesatā) cần được hiểu theo nghĩa bài thuyết giảng diễn tiến dựa trên nền tảng thuần túy là các pháp. 'Yato' nghĩa là 'bởi vì sự phân tích không bỏ sót', tức là 'bởi vì bài thuyết giảng rất chi tiết'. Tại sao (Pháp) chỉ được thuyết cho chư thiên? Ngài nói, bắt đầu bằng 'na hi manussā' (vì loài người không thể). Trong đó, mối liên hệ là 'vì loài người không có khả năng lĩnh hội'. 'Pavattanayogyaṃ' nghĩa là 'đủ để diễn tiến'. 'Kathāmaggaṃ' nghĩa là 'dòng thuyết giảng liên tục'. 'Ekamātikānubandhā' nghĩa là 'đi theo một mẫu đề (mātikā) của Abhidhamma', chẳng hạn như 'các pháp thiện, các pháp bất thiện'. 'Tassā' nghĩa là 'của Abhidhamma'. Mối liên hệ là 'tính ưu việt và đặc thù'. 'Tattha' nghĩa là 'trong bộ Aṭṭhasālinī ấy'. Ngay từ đầu ở đó, sau khi nói: 'Abhidhamma có nghĩa là gì? Theo nghĩa là pháp ưu việt và pháp đặc thù', và khi giải rộng ý nghĩa đó, có nói rằng: 'Vì trong Kinh tạng, năm uẩn chỉ được phân tích một phần, không toàn diện. Nhưng trong Abhidhamma, chúng được phân tích một cách toàn diện'. Do đó, ngài nói, bắt đầu bằng 'dhammanāmikānaṃ'. 'Dhammo pana' chỉ hai bản Pāḷi. 'Evaṃ santepi' nghĩa là 'ngay cả khi được khảo sát như vậy trong bộ Aṭṭhasālinī'. 'Sabbajeṭṭhako' nghĩa là 'trưởng thượng nhất trong ba tạng'. Tại sao lại là trưởng thượng nhất? Ngài nói, bắt đầu bằng 'vinayaṃ vivaṇṇentassa hi' (vì người chê bai Luật tạng). Trong đó, 'vivaṇṇentassa' nghĩa là 'của người khiển trách'. 'Cakkaṃ' (bánh xe) là cái di chuyển, cái vận hành. Phương pháp mệnh lệnh (āṇāvidhānaṃ) mà không một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên nào trong thế gian có thể đảo ngược được gọi là Bánh Xe Mệnh Lệnh (Āṇācakka). Tương tự, phương pháp giảng dạy (desanāvidhānaṃ) không thể bị đảo ngược được gọi là Bánh Xe Pháp (Dhammacakka). Trong đó, phương pháp mệnh lệnh diễn tiến theo cách 'Vị Tỳ khưu nào thực hành dâm pháp thì phạm tội bất cộng trụ (pārājika)' v.v... được gọi là Bánh Xe Mệnh Lệnh. Phương pháp giảng dạy như 'Này các Tỳ khưu, có bốn Thánh đế này' v.v... được gọi là Bánh Xe Pháp. Không ai có thể phá vỡ cả hai điều này, để làm cho một Tỳ khưu đã phạm tội bất cộng trụ trở thành không phạm tội bất cộng trụ, hoặc làm cho pháp Tứ diệu đế trở thành không phải sự thật. Thật vậy, người nào làm như vậy, giống như Đề-bà-đạt-đa, sẽ bị đọa vào ác xứ. Và một Tỳ khưu đã phạm tội bất cộng trụ, nếu không làm cho mình trong sạch, chắc chắn sẽ đi đến ác xứ. Đối với tất cả các học giới của Luật tạng cũng như vậy. Như vậy, vì không thể bị bất kỳ ai đảo ngược, cả hai đều được gọi là 'Bánh Xe Bất Khả Chuyển' (appaṭivattiyaṃ cakkaṃ). 'Luật là gốc rễ của giáo pháp' - khi Luật được thiết lập, Tăng đoàn Tỳ khưu được biết đến. Khi Tăng đoàn Tỳ khưu được biết đến, ba loại Chánh pháp được biết đến, và ba loại giáo pháp của Bậc Đạo Sư được tồn tại. Như vậy, Luật là gốc rễ của ba loại giáo pháp. Và làm thế nào, khi Chánh pháp học hỏi (pariyatti) được biết đến, ba loại giáo pháp lại tồn tại? Có nói rằng. Trong đó, 'giáo pháp tồn tại' - tồn tại trong bao lâu? Các Chú giải xưa nói rằng: 'Tồn tại trong năm nghìn năm'. Nhưng những người theo tà kiến nói rằng: Trong Luật tạng, phẩm Cūḷavagga, chương Bhikkhunikkhandhaka, có nói: 'Này Ānanda, nếu người nữ không được xuất gia trong giáo pháp của ta, Chánh pháp sẽ tồn tại một nghìn năm. Nhưng nay vì người nữ đã được phép xuất gia, do lời thỉnh cầu lặp đi lặp lại của Gotamī, nên này Ānanda, Chánh pháp sẽ chỉ tồn tại năm trăm năm'. Do đó, Phật pháp chỉ tồn tại năm trăm năm. Sau đó, không tồn tại dù chỉ một ngày. Bây giờ chỉ còn là hình bóng của giáo pháp. Đó chỉ là lời nói sai lầm của họ. Câu nói 'chỉ năm trăm năm' này không phải là một lời tuyên bố kết luận. Đó chỉ là lời nói nhằm chỉ ra sự nguy hại của người nữ. Và sự nguy hại đó đã được chính Bậc Đạo Sư ngăn chặn bằng cách thiết lập tám pháp kính trọng (garudhamma). Một lần nữa, 'một nghìn năm' - đây mới trở thành lời tuyên bố kết luận. Ở đây cũng có một số người nói rằng giáo pháp chỉ tồn tại một nghìn năm; sau đó, không tồn tại dù chỉ một ngày, nó biến mất. Khi đó, ngay cả các giới trường (sīmā) cũng trở thành không phải giới trường. Những người được thọ giới sau đó cũng không thực sự là người đã thọ giới. Bây giờ chỉ còn là hình bóng của giáo pháp. Điều này cũng chỉ là lời nói sai lầm của họ, được nói ra mà không thấy, không biết ý nghĩa và lý do. Đây là ý nghĩa ở đây: 'Chánh pháp sẽ tồn tại một nghìn năm' có nghĩa là trong một nghìn năm, Chánh pháp sẽ tồn tại mà không suy giảm. Nhưng sau đó, nó sẽ không tồn tại (như cũ), nó sẽ dần dần suy giảm. Nhưng làm thế nào nó tồn tại mà không suy giảm, và làm thế nào nó suy giảm? Có nói rằng: Cần phải biết có năm loại Tăng đoàn, trong đó Chánh pháp tồn tại. Năm loại đó là gì? Tăng đoàn các vị A-la-hán, Tăng đoàn các vị Bất lai, Tăng đoàn các vị Nhất lai, Tăng đoàn các vị Nhập lưu, và Tăng đoàn các phàm phu có thiện tâm. Trong đó, trong vòng một nghìn năm, tất cả năm loại Tăng đoàn đều được tìm thấy. Như vậy, trong một nghìn năm, Chánh pháp tồn tại mà không suy giảm. Sau đó, Tăng đoàn các vị A-la-hán không còn được tìm thấy. Bốn nghìn năm còn lại, theo thứ tự, trở thành mảnh đất cho bốn loại Tăng đoàn còn lại. Như vậy, 'sau đó nó dần dần suy giảm' - đây là ý nghĩa ở đây. Lý do được nêu ra. Ở đây, trong câu 'Chánh pháp sẽ tồn tại', có ba loại Chánh pháp: Chánh pháp học hỏi (pariyatti), Chánh pháp thực hành (paṭipatti), và Chánh pháp chứng ngộ (paṭivedha). Chính điều này cũng được gọi là ba loại giáo pháp. Trong đó, Chánh pháp học hỏi là ba tạng kinh điển cùng với các Chú giải. Và điều đó vẫn tồn tại trọn vẹn cho đến ngày nay. Làm sao giáo pháp học hỏi có thể chỉ là một hình bóng? Và các Tỳ khưu chuyên tâm học hỏi được tìm thấy với số lượng nhiều trăm nghìn. Làm sao giáo pháp này lại không tồn tại dù chỉ một ngày sau đó? Và những Tỳ khưu đó, những người an trú trong sự thực hành giới luật, sẽ được tìm thấy với số lượng nhiều trăm nghìn vào ngày nay. Và làm sao giáo pháp thực hành lại không tồn tại sau đó? Và khi sự học hỏi và sự thực hành còn tồn tại, không nên nói rằng Chánh pháp chứng ngộ không tồn tại. Ví như có một vị trưởng giả giàu có. Vì lợi ích cho dòng dõi con cháu của mình, ông đã chôn giấu và cất giữ những kho báu lớn ở nhiều nơi trong lòng đất. Và ông đã cho ghi chép lại đầy đủ thông tin về chúng trong những cuốn sách. Trong đó, chừng nào các dấu hiệu, các cuốn sách, và các chữ viết còn được lưu giữ, thì không nên nói rằng những kho báu đó đã bị mất hoặc đã biến mất. Giáo pháp này cũng nên được nhìn nhận như vậy. Vì trong đó, Tam tạng, lời Phật dạy, giống như mảnh đất chôn giấu kho báu; những viên ngọc Pháp giống như những viên ngọc quý. Và cũng như một người mạnh mẽ sinh ra trong dòng dõi của vị trưởng giả, sau khi xem sách và đào bới cẩn thận, chắc chắn sẽ tìm thấy những viên ngọc đó, cũng vậy ở đây, một vị Tỳ khưu mạnh mẽ, sau khi nghe giáo pháp và thực hành cẩn thận, chắc chắn sẽ đạt được những viên ngọc Pháp đó. Và khi chúng đang được đạt được, làm sao có thể nói rằng những viên ngọc Pháp đó đã biến mất? Và việc thiết lập hay hủy bỏ các giới trường là lĩnh vực của Bánh Xe Mệnh Lệnh, không phải của Bánh Xe Pháp. Và điều đã được nói - 'Chánh pháp sẽ chỉ tồn tại năm trăm năm', và 'Chánh pháp sẽ tồn tại một nghìn năm' - lời nói này thuộc về Bánh Xe Pháp, không phải Bánh Xe Mệnh Lệnh. Và các giới trường đã được thiết lập bị hủy bỏ và biến mất vì hai lý do: hoặc do sự hủy bỏ thông qua một yết-ma (kammavācā) thuộc về Bánh Xe Mệnh Lệnh, hoặc do sự biến mất của giáo pháp. Trong đó, vào cuối một nghìn năm, không có sự hủy bỏ nào bằng yết-ma. Và sự biến mất của giáo pháp được xác định trong tương lai bởi sự Niết-bàn cuối cùng của các xá-lợi (dhātuparinibbāna). Khi sự Niết-bàn cuối cùng của các xá-lợi xảy ra, toàn bộ Bánh Xe Mệnh Lệnh chấm dứt, nó biến mất. Nhưng Bánh Xe Pháp sẽ tiếp tục tồn tại trong các cõi trời cho đến thời của một vị Phật tương lai, giống như các câu kệ trong bài kinh Āḷavaka. Hơn nữa, có nói rằng: 'Này Ānanda, Pháp và Luật mà ta đã giảng dạy và chế định, đó sẽ là Bậc Đạo Sư của các ngươi sau khi ta qua đời'. Và Pháp và Luật đó, tức là Tam tạng, Bậc Đạo Sư, vẫn tồn tại cho đến ngày nay, soi sáng và tuyên bố ba loại giáo pháp cho thế gian. Do đó, đối với chư thiên và nhân loại những người nói lời Phật dạy, một ánh sáng trí tuệ vĩ đại, không phổ biến đối với những người ngoại đạo khác, vẫn đang chiếu rọi và lan tỏa cho đến ngày nay. Sau khi nghe tám mươi bốn nghìn pháp uẩn được Ngài thuyết giảng bằng trí tuệ toàn giác, những pháp vẫn còn tồn tại đến ngày nay, họ biết được toàn bộ sự vận hành của ba cõi và toàn bộ sự vận hành của Pháp trong vòng luân hồi vô thủy, trong vô số thế giới hệ, thông qua văn tuệ (sutamayaññāṇa) theo sau trí tuệ toàn giác. Và trong tương lai, vì lợi ích của cõi trời và vì lợi ích của đạo, quả, và Niết-bàn, họ khởi sự nhiều nền tảng hành động phước thiện, họ xuất gia. Họ thông thạo pháp học. Họ hoàn thành pháp hành. Họ tu tập pháp tu. Tất cả những điều này không phải chỉ là hình bóng của giáo pháp. Nó hoàn toàn là giáo pháp. Tại sao? Vì thực hành đúng theo Pháp, đúng theo Luật. Và vì sự thực hành này trong tương lai sẽ dẫn đến sự chứng đắc cõi trời, đạo, quả, và Niết-bàn. Bởi chừng ấy, tất cả những lời nói sai lầm của những người theo tà kiến đều bị bác bỏ và phá hủy.

පණාමගාථාවණ්ණනා.

Giải Thích Kệ Đảnh Lễ.

11. දුතීයගාථාවණ්ණනායං. ‘‘ආදිගාථායා’’ති පථමගාථාවාක්‍යෙන. ‘‘තං තං පයොජනසහිතෙ’’ති තෙනතෙනපයොජනෙන සහිතෙ. ‘‘පඤ්ච අත්ථෙ’’ති පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙ. ‘‘තෙඅභිධම්මත්ථෙ’’ති අභිධම්මත්ථපදෙ දීපිතෙ තෙඅභිධම්මත්ථෙ. ‘‘තත්ථා’’ති තිස්සං දුතීයගාථායං. ‘‘නතු වුත්ත’’න්ති නපනපකරණංපි පුබ්බෙවුත්තං හොති. අභිධම්මත්ථා කුතොපුබ්බෙවුත්තා හොන්තීති යොජනා. එවංතීසු අත්ථවිකප්පෙසු පථමස්ස කාලවිරොධං දස්සෙත්වා ඉදානි දුතීය තතීයානං සද්දතොවිරොධං වත්තුං ‘‘නචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ආදිම්හි යෙවා’’ති එතෙන යදාකදාචි පච්චාමසනං අප්පධානන්ති දස්සෙති. ‘‘අප්පධානපදානී’’ති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහන්ති ඉමස්මිං එකස්මිං සමාසපදෙ පුරිමානි විසෙසන පදානි. තත්ථ සබ්බථාපි වුත්තාති යොජිතෙ සති, තස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහප්පකරණෙ තස්මිං අභිධම්මත්ථ පදෙවා සබ්බථා මයා වුත්තාති අත්ථො හොති. සො න යුජ්ජති. තස්මිං අභිධම්මෙ බුද්ධෙන භගවතා සබ්බථා වුත්තාති අත්ථො යුජ්ජති. අප්පධානපදං පච්චාමසතීති දොසොපන ආපජ්ජතෙව. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හිසතී’’තිආදිං. තත්ථ, ‘‘එවඤ්හිසතී’’ති අට්ඨසාලිනියං විය ඉධ අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදං පච්චාමසන්තෙ සති. හිසද්දො ඵල වාක්‍යජොතකො. ලද්ධගුණජොතකොතිපි යුජ්ජති. ‘‘පටික්ඛිත්තා හොති’’ [Pg.34] තස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදෙ මයා සබ්බථා වුත්තාති අත්ථස්ස සම්භවතො. න කෙවලං සො එව දොසො ආපජ්ජති. අපරොපිදොසො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සාහී’’තිආදිමාහ. ධාතුකථායං වුත්තෙනසඞ්ගහාසඞ්ගහාදිප්පකාරෙනාතියොජනා.

11. Trong phần giải thích kệ thứ hai. Cụm từ ‘ādigāthāyā’ có nghĩa là ‘bởi câu kệ đầu tiên’. Cụm từ ‘taṃ taṃ payojanasahite’ có nghĩa là ‘cùng với mục đích này hay mục đích kia’. Cụm từ ‘pañca atthe’ có nghĩa là ‘năm ý nghĩa tóm tắt’. Cụm từ ‘teabhidhammatthe’ có nghĩa là ‘những ý nghĩa Abhidhamma ấy’, khi thuật ngữ ‘abhidhammattha’ được làm sáng tỏ. Cụm từ ‘tatthā’ có nghĩa là ‘trong đó’, tức là trong câu kệ thứ hai ấy. Cụm từ ‘natu vuttaṃ’ có nghĩa là ‘chẳng phải đã được nói đến’, tức là bộ luận cũng chưa được nói đến trước đây. Cách liên kết câu là: ‘Các ý nghĩa Abhidhamma đã được nói đến trước đây từ đâu?’. Như vậy, sau khi chỉ ra sự mâu thuẫn về thời gian đối với phương án giải thích thứ nhất trong ba phương án, bây giờ để nói lên sự mâu thuẫn về mặt từ ngữ đối với phương án thứ hai và thứ ba, ngài bắt đầu bằng cụm từ ‘nacā’. Trong đó, bằng cụm từ ‘ādimhi yevā’, ngài chỉ ra rằng việc tham chiếu đến một lúc nào đó là không chính yếu. Cụm từ ‘appadhānapadānī’ có nghĩa là những từ định ngữ đứng trước trong hợp từ đơn nhất ‘abhidhammatthasaṅgahaṃ’ này. Trong trường hợp đó, nếu liên kết là ‘sabbathāpi vuttā’, thì ý nghĩa sẽ là: ‘Trong bộ luận Abhidhammatthasaṅgaha đó, trong chính thuật ngữ Abhidhammattha đó, đã được tôi nói đến một cách toàn diện’. Điều đó không hợp lý. Ý nghĩa ‘Trong Abhidhamma đó, đã được Đức Phật, bậc Thế Tôn, nói đến một cách toàn diện’ thì hợp lý. Tuy nhiên, lỗi tham chiếu đến một từ không chính yếu vẫn phát sinh. Vì vậy, ngài nói ‘evañhisatī’ và các câu tiếp theo. Trong đó, ‘evañhisatī’ có nghĩa là: khi tham chiếu đến thuật ngữ ‘abhidhammatthasaṅgaha’ ở đây, giống như trong bộ Aṭṭhasālinī. Từ ‘hi’ làm sáng tỏ câu chỉ kết quả. Nó cũng hợp lý khi được hiểu là làm sáng tỏ một phẩm chất đã đạt được. Nó ‘bị bác bỏ’ vì có khả năng mang ý nghĩa ‘trong thuật ngữ Abhidhammatthasaṅgaha đó, đã được tôi nói đến một cách toàn diện’. Không chỉ có lỗi đó phát sinh. Để chỉ ra rằng còn có một lỗi khác, ngài nói ‘sāhī’ và các câu tiếp theo. Cách liên kết câu là: ‘theo phương pháp bao hàm và không bao hàm, v.v... đã được nói đến trong bộ Dhātukathā’.

12. පරමත්ථපදවණ්ණනායං. විසෙසනපදං නාම කත්ථචි භූතකථනත්ථායවා පයුජ්ජති කණ්හොකාකො, සෙතොබකො,ති. කත්ථචි අඤ්ඤනිවත්තනත්ථාය වා පයුජ්ජති නීලොපටො, නීලංපුප්ඵ, න්ති. ඉධ පන අඤ්ඤ නිවත්තනත්ථායාති දස්සෙතුං ‘‘දුවිධානිහිසච්චානී’’තිආදිමාහ. පඤ්ඤාපීයතීතිපඤ්ඤත්ති. පඤ්ඤාපනඤ්ච නාම සමග්ගානං ජනානං වොහාරෙන ච සම්පටිච්ඡනෙන චාති ද්වීහි අඞ්ගෙහි සිජ්ඣතීති ආහ ‘‘තෙචමහාජනා’’තිආදිං. ‘‘තස්මාතෙ සම්මුති සච්චන්ති වුච්චන්තී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සම්මතත්තා’’ති වොහරිතත්තාචෙව සම්පටිච්ඡිතත්තා ච. ‘‘වචීසච්චවිරතිසච්චාන’’න්ති එත්ථ වචීසච්චං නාම මුසාවාදරහිතං සච්චවචනං. විරතිසච්චං නාම සම්මාවාචාවිරති. සාහි මුසාවාදාදීහි වචීදුච්චරිතෙහි විරමණමත්තෙන වචීසච්චන්ති වුච්චති. ‘‘වත්ථුභූතත්තා’’ති අධිට්ඨානභූතත්තා. සම්මුතිසච්චන්ති වුච්චන්ති, සම්මතත්තා සම්මුති ච, සා සච්චානං වත්ථුභූතත්තා සච්චඤ්චාති කත්වා. සම්මුතියා සිද්ධං සච්චං සම්මුතිසච්චන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘සම්මාපටිපජ්ජන්තා’’ති පාණො නහන්තබ්බො, සබ්බෙසත්තා අවෙරා හොන්තූතිආදිනා සම්මාපටිපජ්ජන්තා. ‘‘සබ්බලොකියසම්පත්තියො’’ති දානසීලාදීනං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං ඵලවිපාකභූතා සබ්බලොකියසම්පත්තියො. සබ්බෙ ‘‘බොධිසම්භාරධම්මෙ’’ති දානපාරමිසීලපාරමිආදිකෙපාරමිධම්මෙ. ‘‘ආරාධෙන්තී’’ති සම්පාදෙන්ති. ‘‘මිච්ඡාපටිපජ්ජන්තා’’ති දුච්චරිත දුරාජීවමිච්ඡාජීවාදීනං වසෙන මිච්ඡාපටිපජ්ජන්තා. ‘‘එවං මහන්තං සම්මුති සච්ච’’න්ති එතෙන අහං පරමත්ථ සච්චමෙවගණ්හාමීති සම්මුති සච්චං නභින්දිතබ්බං. භින්දන්තොහි සබ්බසම්පත්තීහි පරිබාහිරො අස්සාති දස්සෙති. කථඤ්ච තං භින්දතීති. සත්තො නාම නත්ථි. සත්තස්ස භවතොසඞ්කන්ති නාම නත්ථි. භවනිබ්බත්තකං කුසලාකුසලකම්මං නාම නත්ථීති ගණ්හන්තො උච්ඡෙදදිට්ඨියං තිට්ඨති. සබ්බසම්පත්තීහි පරිබාහිරො හොති. අපාය පූරකො භවතීති. ‘‘විජ්ජමානන්ත්වෙව ගණ්හාපෙතී’’ති සඤ්ඤා චිත්තදිට්ඨි [Pg.35] විපල්ලාසානං වත්ථුභාවෙන ගණ්හාපෙති. තෙනාහ ‘‘සක්කායදිට්ඨී’’තිආදිං. ‘‘එවං විපරීතඤ්හි සම්මුතිසච්ච’’න්ති එතෙනසම්මුති සච්චමෙවදළ්හං ගහෙත්වා පරමත්ථ සච්චං නභින්දිතබ්බං. භින්දන්තොහි තාහි දිට්ඨීහි නමුච්චති. කථඤ්ච තං භින්දති. ඛන්ධෙ වා ඛන්ධමුත්තකෙවා අත්තජීවෙ ගහෙත්වා තෙච අත්තජීවා පරම්මරණා උච්ඡිජ්ජන්තීති ගණ්හන්තො උච්ඡෙදදිට්ඨියං තිට්ඨති. තෙ ච අත්තජීවා භවාභවෙසුසස්සතා හුත්වා භවතොභවං සංසරන්ති සන්ධාවන්තීති ගණ්හන්තොසස්සතදිට්ඨියං තිට්ඨති. ‘‘නවිසංවාදෙන්තී’’ති විපරීතං නාපාදෙන්ති. ‘‘තං පනා’’ති සභාවසච්චං පන. අනුභවනභෙදමත්තං උපාදායෙව වෙදනා සුඛාති වුත්තා. සබ්බාකාරතො සුඛභූතත්තා වෙදනා සුඛාති වුත්තා නහොති. ‘‘සබ්බාපිවෙදනා දුක්ඛා එවා’’ති පධානත්ථො. තත්ථ අනුභවනභෙදො තිවිධො. සාතතො වා අනුභවනං, අස්සාතතො වා, මජ්ඣත්තතො වා. ‘‘දුක්ඛා එවා’’ති භයට්ඨෙන දුක්ඛා එව. භයට්ඨෙනාති ච සංසාර භයදස්සීහිභායිතබ්බට්ඨෙන. සුඛො විපාකො යෙසං තෙ සුඛවිපාකා. තෙභූමකකුසලා. ‘‘කුසලසම්මතා’’ති එතෙන සභාවසච්චෙපි එතෙවොහාරා ලොකසම්මුති නිස්සිතාති දීපෙති. ‘‘සාසවතා’’ති ආසවෙහි සහිතභාවො. ‘‘සංකිලෙසි කතා’’ති සංකිලෙස ධම්මෙහි සංයුත්තභාවො. ඔඝෙහි ච යොගෙහි ච උපාදානෙහි ච පත්තබ්බභාවො ‘‘ඔඝනීයයොගනීය උපාදානීයතා’’. අධිකා අත්තා අජ්ඣත්තා. බහිද්ධාරුක්ඛෙරූපධම්මාරුක්ඛස්ස අත්තානාම සාරට්ඨෙන. සාඛායං රූපධම්මා සාඛාය අත්තානාම සාරට්ඨෙන. සත්තසන්තානපරියාපන්නා පන රූපාරූපධම්මා තණ්හාපරිග්ගහ දළ්හට්ඨෙන තතො බහිද්ධා අත්තතො අධිකා අත්තාති අත්ථෙන අජ්ඣත්තාති ලොකසම්මුති හොති. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්තතිකඤ්චා’’තිආදිං. දුක්ඛනිරොධ මග්ගභාවො ච, ඉති ඉදං චතුක්කං අරියසච්චං නාමාති යොජනා. ‘‘ඉදමෙවා’’ති ඉදං චතුක්කමෙව. ‘‘අචලමාන’’න්ති එතෙන අරියසද්දස්ස අත්ථං දීපෙති. තෙභූමක ධම්මානං සුඛතා නාම චලා හොති. කස්මා, අනිච්ච ධම්මත්තා. තෙ ධම්මෙසුඛාති ගහෙත්වා අත්තනො අජ්ඣත්තඞ්ගං කරොන්තා අචිරෙනෙව දුක්ඛං පාපුණන්ති. තෙ ධම්මෙ දුක්ඛාති ඤත්වා තෙහිවිමුත්තා පුන දුක්ඛං පාපුණන්තීති නත්ථි. එසනයො සෙසඅරියසච්චෙසු[Pg.36]. ‘‘තෙසූ’’තිආදිම්හි දුවිධානිහි සච්චානීති වුත්තෙසු ද්වීසු සච්චෙසු. ‘‘තෙන වුත්ත’’න්තිආදි ලද්ධගුණවචනං. ‘‘යො විනා අඤ්ඤාපදෙසෙනා’’ති එත්ථ අඤ්ඤාපදෙසො නාම අට්ඨධම්ම සමොධානං නිස්සාය ඝටසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, පටසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, තං සණ්ඨානං අත්තනො සභාවෙන විනා අඤ්ඤාපදෙසෙන සිද්ධං හොති. යාපනචින්තන කිරියා නාම අත්ථි. යං චිත්තන්ති වුච්චති. සා අඤ්ඤාපදෙසෙන සිද්ධා න හොති. අත්තනො සභාවෙනෙවසිද්ධා. එසනයො ඵුසනකිරියා, වෙදයිතකිරියා, දීසූති. ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යොවිනා අඤ්ඤාපදෙසෙනා’’තිආදිමාහ. ‘‘චිත්තෙනපරිකප්පෙත්වා’’ති මනොවිඤ්ඤාණ චිත්තෙන අවිජ්ජමානං සණ්ඨානං විජ්ජමානං කත්වා. ‘‘සවිග්ගහං කත්වා’’ති සරීරං කත්වා. වත්ථු දබ්බසහිතං කත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘චිත්තමයොචිත්තනිම්මිතො’’ති සුපිනන්තෙ දිට්ඨරූපානි විය චිත්තෙනපකතො චිත්තෙන නිම්මිතො. කස්මා සභාවසිද්ධො පරමත්ථො නාමාති ආහ ‘‘සොහී’’තිආදිං. ‘‘සන්තී’’ති එතෙන අසධාතු වසෙන අත්ථොති සිද්ධං වුත්තං. සද්දාබුද්ධීහි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථොතිපිවදන්ති. ‘‘ඉතරතො’’ති පරිකප්පසිද්ධතො. ‘‘පරමො’’ති අධිකො. තෙනාහ ‘‘උක්කංසගතො’’ති. එතෙන පරමසද්දස්ස අධිකත්ථං වදති. ඉදානි තස්ස උත්තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිවුත්තං. තත්ථ, ඉමස්මිං බුද්ධසාසනෙ පඤ්චසාසන කිච්චානි මහන්තානි අභිඤ්ඤෙය්‍යානං ධම්මානං අභිජානනං. පරිඤ්ඤෙය්‍යානං පරිජානනං. පහාතබ්බානං පහානං. සච්ඡි කාතබ්බානං සච්ඡිකරණං. භාවෙතබ්බානං භාවනාති. තත්ථ සබ්බෙපි පරමත්ථ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. දුක්ඛ සච්චධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. සමුදය සච්චධම්මා පහාතබ්බා නාම. සාමඤ්ඤප්ඵලානි ච නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකාතබ්බා නාම. මග්ගසච්චධම්මා භාවෙතබ්බා නාම. තෙසු ධම්මෙසු තෙසං කිච්චානං සිද්ධියා ඉමස්මිං සාසනෙ සාසනකිච්චං සිද්ධං හොති. නිට්ඨානං ගච්ඡති. තෙ ච ධම්මා එව රූපානං සාසන කිච්චානං අවිරාධකත්තා අවිසංවාදකත්තා උත්තමට්ඨෙන පරමත්ථා නාම හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යෙ’’තියෙජනා. ‘‘අය’’න්ති අයං ධම්මො. ‘‘තස්සා’’ති තස්සඅභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස, තස්සපරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස, තස්සපහාතබ්බස්ස, තස්සසච්ඡිකා තබ්බස්ස [Pg.37] තස්සභාවෙතබ්බස්සාති සම්බන්ධො. පරමත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. Trong phần giải thích về từ Chân đế. Từ định ngữ đôi khi được dùng với ý nghĩa mô tả sự thật, như 'con quạ đen', 'con cò trắng'. Đôi khi nó được dùng với ý nghĩa loại trừ cái khác, như 'tấm vải xanh', 'bông hoa xanh'. Nhưng ở đây, để chỉ ra ý nghĩa loại trừ cái khác, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'có hai loại sự thật'. Cái được biểu thị gọi là chế định. Và sự biểu thị này được thành tựu bởi hai yếu tố: bởi sự sử dụng và bởi sự chấp nhận của đông đảo quần chúng. Vì vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'và những người đại chúng ấy'. Mối liên hệ là 'Do đó, chúng được gọi là Tục đế'. 'Do được đồng thuận' có nghĩa là do được sử dụng và do được chấp nhận. Trong câu 'của lời nói chân thật và sự kiêng cữ chân thật', 'lời nói chân thật' là lời nói đúng sự thật, không có nói dối. 'Sự kiêng cữ chân thật' là sự kiêng cữ lời nói chân chánh. Nó được gọi là 'lời nói chân thật' chỉ đơn thuần vì nó là sự từ bỏ các hành vi xấu qua lời nói như nói dối. 'Do là nền tảng' có nghĩa là do là cơ sở. Chúng được gọi là Tục đế, vì là 'tục' (sammuti) do được đồng thuận, và là 'đế' (sacca) do là nền tảng cho các sự thật (khác). Cũng hợp lý khi nói Tục đế là sự thật được thành tựu bởi chế định. 'Những người thực hành chân chánh' là những người thực hành chân chánh theo cách như 'không nên giết hại chúng sinh', 'mong cho tất cả chúng sinh không có oan trái'. 'Tất cả các thành tựu thế gian' là tất cả các thành tựu thế gian vốn là quả dị thục của các phước sự như bố thí, trì giới, v.v. Tất cả 'các pháp tư lương cho sự giác ngộ' là các pháp ba-la-mật như bố thí ba-la-mật, trì giới ba-la-mật, v.v. 'Họ thành tựu' có nghĩa là họ hoàn thành. 'Những người thực hành tà vạy' là những người thực hành tà vạy qua các ác hạnh, tà mạng, v.v. Bằng câu 'Tục đế quan trọng như vậy', (ngài chỉ ra rằng) không nên phá vỡ Tục đế với ý nghĩ 'tôi chỉ chấp nhận Chân đế'. Ngài chỉ ra rằng người phá vỡ (Tục đế) sẽ bị loại trừ khỏi tất cả các thành tựu. Và làm thế nào người ấy phá vỡ nó? Bằng cách chấp nhận rằng 'không có cái gọi là chúng sinh', 'không có cái gọi là sự chuyển sinh của chúng sinh từ đời này sang đời khác', 'không có cái gọi là nghiệp thiện và bất thiện tạo ra sự tái sinh', người ấy đứng vững trong đoạn kiến. Người ấy bị loại trừ khỏi tất cả các thành tựu. Người ấy trở thành người làm đầy các cõi khổ. 'Nó làm cho người ta chấp nhận như là có thật' có nghĩa là nó làm cho người ta chấp nhận như là đối tượng của tưởng điên đảo, tâm điên đảo, và kiến điên đảo. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'thân kiến'. Bằng câu 'Tục đế sai lầm như vậy', (ngài chỉ ra rằng) không nên phá vỡ Chân đế bằng cách nắm giữ một cách chắc chắn chỉ riêng Tục đế. Người phá vỡ (Chân đế) sẽ không được giải thoát khỏi những tà kiến ấy. Và làm thế nào người ấy phá vỡ nó? Bằng cách chấp giữ tự ngã và sinh mạng trong các uẩn hoặc ngoài các uẩn, và chấp nhận rằng tự ngã và sinh mạng ấy bị đoạn diệt sau khi chết, người ấy đứng vững trong đoạn kiến. Bằng cách chấp nhận rằng tự ngã và sinh mạng ấy là thường hằng trong các cõi sống, luân hồi, trôi lăn từ đời này sang đời khác, người ấy đứng vững trong thường kiến. 'Chúng không lừa dối' có nghĩa là chúng không dẫn đến sự sai lầm. 'Còn điều đó' có nghĩa là sự thật về tự tánh. Thọ được gọi là lạc chỉ dựa trên sự khác biệt về cảm nghiệm. Thọ không được gọi là lạc vì nó là lạc về mọi phương diện. Ý nghĩa chính là 'tất cả các thọ đều là khổ'. Trong đó, sự khác biệt về cảm nghiệm có ba loại: cảm nghiệm dễ chịu, cảm nghiệm khó chịu, hoặc cảm nghiệm trung tính. 'Đều là khổ' có nghĩa là khổ theo nghĩa đáng sợ. Và 'theo nghĩa đáng sợ' là theo nghĩa đáng để những người thấy sự đáng sợ của luân hồi phải sợ hãi. Những gì có quả dị thục là lạc thì gọi là 'có quả lạc'. Đó là các thiện pháp trong ba cõi. Bằng câu 'được xem là thiện', ngài chỉ ra rằng ngay cả trong sự thật về tự tánh, những cách dùng từ này cũng dựa vào tục lệ thế gian. 'Tính hữu lậu' là trạng thái đi cùng với các lậu hoặc. 'Tính ô nhiễm' là trạng thái tương ưng với các pháp ô nhiễm. 'Tính thuộc về bộc lưu, ách phược, thủ' là trạng thái có thể bị đạt đến bởi các bộc lưu, các ách phược, và các thủ. 'Nội tại' là tự ngã vượt trội. Các pháp sắc ở bên ngoài trong cái cây được gọi là tự ngã của cây theo nghĩa là cốt lõi. Các pháp sắc trong cành cây được gọi là tự ngã của cành cây theo nghĩa là cốt lõi. Tuy nhiên, các pháp sắc và vô sắc thuộc về dòng tương tục của chúng sinh, do được ái nắm giữ một cách chắc chắn, nên chúng vượt trội hơn tự ngã bên ngoài đó; theo nghĩa là tự ngã, chúng trở thành 'nội tại' theo tục lệ thế gian. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'và bộ ba nội tại'. Và trạng thái là Diệt đế và Đạo đế, như vậy bộ bốn này được gọi là Thánh đế. Đây là cách kết nối. 'Chỉ cái này' có nghĩa là chỉ bộ bốn này. Bằng từ 'không lay động', ngài chỉ ra ý nghĩa của từ 'thánh'. Cái gọi là tính lạc của các pháp trong ba cõi thì lay động. Tại sao? Vì chúng là các pháp vô thường. Những người chấp giữ các pháp ấy là lạc và biến chúng thành phần nội tại của mình, không bao lâu sẽ đạt đến khổ đau. Những người biết các pháp ấy là khổ và giải thoát khỏi chúng, sẽ không có chuyện lại đạt đến khổ đau nữa. Phương pháp này (cũng áp dụng) cho các Thánh đế còn lại. Trong câu bắt đầu bằng 'trong chúng', (nghĩa là) trong hai sự thật đã được nói đến trong câu 'có hai loại sự thật'. Câu bắt đầu bằng 'do đó đã được nói' là lời nói về phẩm chất đã đạt được. Trong câu 'cái gì không cần sự chỉ định khác', 'bởi sự chỉ định khác' có nghĩa là: dựa vào sự kết hợp của tám pháp, hình dạng cái bình được nhận biết, hình dạng tấm vải được nhận biết; hình dạng đó được thành tựu bởi sự chỉ định khác chứ không phải bởi tự tánh của nó. Có một hành động gọi là duy trì và suy nghĩ. Nó được gọi là tâm. Nó không được thành tựu bởi sự chỉ định khác. Nó được thành tựu chỉ bởi tự tánh của nó. Phương pháp này (cũng áp dụng) cho hành động xúc chạm, hành động cảm thọ, v.v. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'cái gì không cần sự chỉ định khác'. 'Sau khi tưởng tượng bằng tâm' có nghĩa là làm cho hình dạng không có thật trở thành có thật bằng tâm ý thức. 'Làm cho có hình thể' có nghĩa là làm cho có thân thể. Điều này có nghĩa là làm cho nó đi cùng với vật chất. 'Do tâm làm ra, do tâm tạo ra' có nghĩa là được làm ra bởi tâm, được tạo ra bởi tâm, giống như các hình ảnh được thấy trong giấc mơ. Tại sao cái được thành tựu bởi tự tánh lại được gọi là Chân đế? Ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'bởi vì nó'. Bằng từ 'chúng hiện hữu', điều được nói ra là sự thành tựu của 'có' theo nghĩa của động từ căn 'as' (là, có). Người ta cũng nói là 'attha' (ý nghĩa, thực tại) vì nó có thể được tiếp cận, được đạt đến bằng lời nói và trí tuệ. 'So với cái kia' có nghĩa là so với cái được thành tựu bởi sự tưởng tượng. 'Tối thượng' có nghĩa là vượt trội. Do đó, ngài nói 'đã đạt đến sự cao tột'. Bằng điều này, ngài nói lên ý nghĩa 'vượt trội' của từ 'parama'. Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa 'tột cùng' của nó, câu bắt đầu bằng 'hơn nữa' đã được nói. Trong đó, trong Phật giáo này, có năm phận sự giáo pháp quan trọng: sự thắng tri các pháp cần được thắng tri; sự liễu tri các pháp cần được liễu tri; sự đoạn tận các pháp cần được đoạn tận; sự chứng ngộ các pháp cần được chứng ngộ; và sự tu tập các pháp cần được tu tập. Trong đó, tất cả các pháp chân đế được gọi là cần được thắng tri. Các pháp của Khổ đế được gọi là cần được liễu tri. Các pháp của Tập đế được gọi là cần được đoạn tận. Các quả Sa-môn và Niết-bàn được gọi là cần được chứng ngộ. Các pháp của Đạo đế được gọi là cần được tu tập. Khi các phận sự ấy đối với các pháp ấy được thành tựu, phận sự giáo pháp trong giáo pháp này được xem là thành tựu, đi đến chỗ hoàn tất. Và chính những pháp ấy, vì không trái ngược, không lừa dối đối với các phận sự giáo pháp như vậy, nên được gọi là Chân đế theo nghĩa tột cùng. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'hơn nữa'. Trong đó, 'ye' là những người. 'Ayaṃ' là pháp này. 'Tassā' có liên hệ như sau: của cái cần được thắng tri ấy, của cái cần được liễu tri ấy, của cái cần được đoạn tận ấy, của cái cần được chứng ngộ ấy, của cái cần được tu tập ấy. Phần giải thích về Chân đế kết thúc.

‘‘තං නසුන්දර’’න්ති බ්‍යඤ්ජනතො නසුන්දරං. නකෙවලං බ්‍යඤ්ජනතොයෙව නසුන්දරං, අත්ථතොපි නසුන්දරමෙව. චතුසච්ච ධම්මාහි පච්චෙකබුද්ධඤ්ඤාණස්සපි ගොචරා හොන්ති. පඤ්චඤෙය්‍ය ධම්මා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව. තත්ථ චතුසච්ච ධම්මා නාම පරමත්ථ ධම්මා එව. පඤ්චඤෙය්‍යධම්මා පන සබ්බ පඤ්ඤත්තියා සහ සබ්බපරමත්ථ ධම්මා. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං චතුසච්චාභි සම්බොධො ධම්ම පඤ්ඤත්තියා සහ සිජ්ඣති. පච්චෙකබුද්ධානං චතුසච්ච සම්බොධො ධම්මපඤ්ඤත්තියා සහ නසිජ්ඣති. තස්මා තෙ සයං පටිවිද්ධං චතුසච්ච ධම්මං නාම පඤ්ඤත්තිං නීහරිත්වා පරෙසං දෙසෙතුං න සක්කොන්ති. තෙසං චතුසච්චසම්බොධො මූගස්ස සුපිනදස්සනං විය හොතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තස්මා පඤ්ඤත්තියා සහ පඤ්ච ඤෙය්‍ය ධම්මා එව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ගොචරාති සක්කාවත්තුන්ති.

“Điều ấy không tốt đẹp” là không tốt đẹp về mặt văn tự. Không chỉ không tốt đẹp về mặt văn tự, mà về mặt ý nghĩa cũng không tốt đẹp. Vì các pháp Tứ Thánh Đế cũng là đối tượng của trí tuệ của vị Phật Độc Giác. Nhưng năm pháp cần biết lại là (đối tượng) của riêng trí tuệ Toàn Giác. Trong đó, các pháp được gọi là Tứ Thánh Đế chỉ là các pháp chân đế. Còn năm pháp cần biết là tất cả các pháp chân đế cùng với tất cả các pháp chế định. Sự giác ngộ Tứ Thánh Đế của các vị Phật Toàn Giác thành tựu cùng với các pháp chế định về giáo pháp. Sự giác ngộ Tứ Thánh Đế của các vị Phật Độc Giác không thành tựu cùng với các pháp chế định về giáo pháp. Do đó, các vị ấy không thể thuyết giảng cho người khác bằng cách đưa ra các danh từ chế định về pháp Tứ Thánh Đế mà chính mình đã chứng ngộ. Sự giác ngộ Tứ Thánh Đế của các vị ấy giống như giấc mơ của người câm, điều này đã được nói trong các sách Chú giải. Do đó, có thể nói rằng chỉ có năm pháp cần biết cùng với các pháp chế định mới là đối tượng của trí tuệ Toàn Giác.

පරමත්ථපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về các từ ngữ chân đế đã kết thúc.

13. චිත්තවචනත්ථෙ. නහි සා ආරම්මණෙනවිනා ලබ්භති. චින්තෙතීති වුත්තෙ කිං චින්තෙති, ආරම්මණං චින්තෙතීති එවං ආරම්මණභූතෙන කම්මපදෙන විනා අසම්භවතො. තස්මා ඉධ චින්තනාති දට්ඨබ්බා, තස්මා අස්ස නාමං සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. සුතමයඤ්ඤාණං, චින්තාමයඤ්ඤාණ, න්ති එත්ථ ආරම්මණස්ස භූතසභාව චින්තාපි අත්ථි, සාපඤ්ඤාඑවාති තං නිවත්තෙතුං ‘‘ආරම්මණ…පෙ… ණූපලද්ධියෙවා’’ති වුත්තං. චිත්තං, මනො, මානසං, විඤ්ඤාණ, න්ති සබ්බං චිත්තස්ස නාමං. ආරම්මණ පච්චයප්පටිබද්ධං හොති. න අඤ්ඤපච්චයප්පටිබද්ධං. න ච අඤ්ඤපච්චයෙන ලද්ධං නාමං. එවරූපස්ස ආරම්මණ විජානන සඞ්ඛාතස්ස අත්ථන්තරස්සබොධකං නහොතීති දස්සෙතුං ‘‘සන්තෙසු චා’’තිආදිවුත්තං. ‘‘එතෙනා’’ති ඉදං කත්තුනො කිරියාසාධනෙ අතිස්සයූපකාරකං කරණ සාධනං වදතීති දස්සෙතුං ‘‘තඤ්හී’’තිආදිවුත්තං. ‘‘චින්තනමත්ත’’න්ති එත්ථ මත්තසද්දො විසෙසනිවත්ති අත්ථොති, තෙන නිවත්තිතං අත්ථං දස්සෙති ‘‘සබ්බෙපිහී’’තිආදිනා. ‘‘විග්ගහො වා’’ති සරීරං වා. පච්චයෙන [Pg.38] ආයත්තා පච්චයායත්තා. ‘‘ආයත්තා’’ති සම්බන්ධා. වත්තනං වුත්ති. උප්පජ්ජනං වා ඨිති වා. පච්චයායත්තා වුත්ති එතෙසන්ති ‘‘පච්චයායත්ත වුත්තිනො’’. ‘‘ථාමෙනා’’තිආදි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. ‘‘එකං භාවසාධනමෙව පධානතො ලබ්භතී’’ති ඉදං ධම්මානං තං තං කිරියා මත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං. කිරියාමත්තභූතාපි පන තෙ ධම්මාසයං නානාපච්චයා වත්ථායං ඨිතා වා හොන්ති නානාපච්චයුප්පන්නාවත්ථායං ඨිතා වා. තස්මා පරමත්ථ පදෙසුපි යථාරහං තදඤ්ඤසාධනානං පටිලාභො අවාරිතො හොති. ඉතරථා හෙතු පච්චයො, ආරම්මණ පච්චයො, සහජාතපච්චයො, නිස්සයපච්චයොතිආදීසු කථං භාවසාධනං යුත්තං සියාති. ‘‘පධානතො’’ති මුඛ්‍යතො. ‘‘අභෙදස්ස චින්තනස්සභෙදකරණ’’න්ති ඉදං චින්තෙතීති චිත්තන්තිකතං කත්තුසාධනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සිලාපුත්තකස්සා’’ති භෙසජ්ජමූලානං පිසනසිලාපොතකස්ස. තස්ස සරීරං නාම විසුං අඞ්ගං නත්ථි. අභින්නංපි භින්නං කත්වා වුච්චති ‘‘සිලාපුත්තකසරීර’’න්ති. ඉදං අභෙදස්සභෙදකරණං නාම අභූතරූපං හොති. පයොජනෙ සති වත්තබ්බං, අසති න වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘තථාකරණඤ්චා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘පරපරිකප්පිතස්සා’’ති පරෙහි අඤ්ඤතිත්ථා චරියෙහි පරිචින්තිතස්ස. ‘‘සතිහි…පෙ… කප්පනායා’’ති සචෙ අත්තා අත්ථි, අත්තා චින්තෙති, තස්මා අත්තා චිත්තොනාමාතිආදි වත්තබ්බං. න වත්තබ්බං චින්තෙතීති චිත්තන්ති, චිත්තස්ස කිරියාමත්තත්තා. න පන අත්තාදිකො කත්තා නාම අත්ථි. තස්මා කිරියා මත්තමෙව කත්තාරං කත්වා ‘‘චින්තෙතීති චිත්ත’’න්ති වුත්තං. තෙන විඤ්ඤායතිලොකෙ අත්තාදිකොකත්තා නාම නත්ථීති. ඉදං අභෙදස්සභෙද පරිකප්පනාය පයොජනන්ති වුත්තං හොති. ‘‘අත්තප්පධානො’’ති කිරියාසාධනෙ බහූනංකාරකානං මජ්ඣෙ සයංපධානො සයංජෙට්ඨකො හුත්වා. ‘‘තංකත්තුභාව’’න්ති ලොකෙසිද්ධං කත්තුභාවං. ‘‘පුන කරණභාව’’න්ති පුන ලොකෙ සිද්ධං කරණභාවං. එවං චිත්තස්ස වචනත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස අභිධානත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ. යථයිදං යෙ ඉමෙ තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තාවිචිත්තා. එවං චිත්තං විචිත්තං යං අඤ්ඤං අත්ථි, තං අඤ්ඤං එකනිකායංපි නසමනුපස්සාමී-ති යොජනා. ‘‘නිකාය’’න්ති සත්තජාතිසමූ හං[Pg.39].‘‘නිස්සක්කෙ කරණවචන’’න්ති විභත්තාපාදානත්ථෙ කරණවචනං. එතෙන තතො චරණතො චිත්තතොති අත්ථං වදති. ගාථායං. ‘‘තං තං සභාවො’’ති විජානනඵුසනාදිකො සභාවො, අග්ගිස්සඋණ්හොවිය. ‘‘කිච්චසම්පත්තියොරසො’’ති තෙන තෙන ධම්මෙන කරණකිච්චඤ්ච, තං කිච්චං කත්වා ලද්ධො සම්පත්තිගුණො ච. අග්ගිස්ස වත්ථුම්හි පරිපාචනකිච්චං විය, ඔභාසනගුණොවිය ච. ‘‘ගය්හාකාරො’’ති ඤාණෙන ගහෙතබ්බො තස්ස තස්ස ධම්මස්ස ධජභූතො ආකාරො. සම්පත්ති රසොයෙව වුච්චති. ‘‘ඵලංවාපී’’ති කාරියප්ඵලං වාපි, අග්ගිස්ස ධූමොවිය. ‘‘ආසන්නකාරණ’’න්ති අත්තනො අනන්තරෙ ඵලනිබ්බත්තකං කාරණං, අග්ගිස්ස අග්ගිකාරක පුරිසො විය. ‘‘අල’’න්ති සමත්ථා. ‘‘විබුද්ධිනො’’ති විසෙසබුද්ධි සම්පන්නස්ස පණ්ඩිතස්ස. ‘‘පුබ්බඞ්ගමරස’’න්ති ආරම්මණග්ගහණෙ පධානරස කිච්චං. ‘‘සන්ධාන පච්චුපට්ඨාන’’න්ති නිරන්තරප්පවත්තාකාරපච්චුපට්ඨානං. ‘‘නාම රූපපදට්ඨාන’’න්ති ඵස්සාදිනාමඤ්ච වත්ථු රූපඤ්චචිත්තස්සපදට්ඨානං.

13. Về ngữ nghĩa của từ citta. Nó không thể được tìm thấy nếu không có đối tượng. Khi nói ‘nó suy tư’, nó suy tư về cái gì? Nó suy tư về đối tượng, do đó không thể có nếu không có túc từ làm đối tượng. Vì vậy, ở đây nên hiểu là sự suy tư, do đó nên hiểu rằng tên gọi của nó được thành tựu, đây là mối liên hệ. Trong các câu ‘trí tuệ do nghe mà có’, ‘trí tuệ do suy tư mà có’, cũng có sự suy tư về bản chất thực của đối tượng, và đó chính là trí tuệ, để loại trừ điều đó, câu ‘đối tượng…v.v… chỉ là sự nhận biết’ đã được nói. Citta, mano, mānasa, viññāṇa, tất cả đều là tên gọi của tâm. Nó phụ thuộc vào duyên đối tượng. Không phụ thuộc vào duyên khác. Và cũng không phải là tên gọi có được do duyên khác. Để chỉ ra rằng nó không có ý nghĩa khác ngoài việc nhận biết đối tượng như vậy, câu ‘và trong khi có mặt…’ đã được nói. Để chỉ ra rằng từ ‘bởi cái này’ nói lên công cụ cách có tác dụng hỗ trợ rất lớn trong việc tạo ra hành động của chủ thể, câu ‘bởi vì nó…’ đã được nói. Trong câu ‘chỉ là sự suy tư’, từ ‘chỉ’ có nghĩa là loại trừ đặc tính, và nó chỉ ra ý nghĩa được loại trừ bằng câu ‘bởi vì tất cả…’. ‘Hoặc là thân thể’ có nghĩa là hoặc là thân xác. Phụ thuộc vào duyên là paccayāyattā. ‘Phụ thuộc’ có nghĩa là liên quan. Sự diễn tiến là vutti. Hoặc là sự sanh khởi hoặc là sự tồn tại. Những gì có sự diễn tiến phụ thuộc vào duyên là ‘paccayāyatta vuttino’. ‘Bằng sức mạnh…’ v.v… là những từ đồng nghĩa. Câu ‘chỉ có một cách tạo từ chỉ trạng thái là được chấp nhận chủ yếu’ được nói liên quan đến trạng thái chỉ là hành động của các pháp. Tuy nhiên, ngay cả khi chỉ là hành động, các pháp đó hoặc tồn tại trong trạng thái phụ thuộc vào nhiều duyên, hoặc tồn tại trong trạng thái sanh khởi từ nhiều duyên. Do đó, ngay cả trong lĩnh vực chân đế, việc chấp nhận các cách tạo từ khác một cách thích hợp cũng không bị cấm. Nếu không, làm sao cách tạo từ chỉ trạng thái có thể phù hợp trong các trường hợp như ‘nhân duyên’, ‘đối tượng duyên’, ‘câu sanh duyên’, ‘y chỉ duyên’ v.v…? ‘Chủ yếu’ có nghĩa là chính yếu. ‘Việc phân biệt cái không thể phân biệt của sự suy tư’ được nói liên quan đến cách tạo từ chỉ chủ thể được tạo ra là ‘cittanti cintetīti’. ‘Của con của cối đá’ có nghĩa là của cái chày đá để nghiền rễ thuốc. Thân thể của nó không phải là một bộ phận riêng biệt. Mặc dù không thể phân biệt, nó vẫn được nói là ‘thân thể của con của cối đá’ bằng cách phân biệt nó. Việc phân biệt cái không thể phân biệt này được gọi là một hình thức không có thực. Khi có mục đích thì nên nói, khi không có thì không nên nói, do đó ngài nói ‘và việc làm như vậy…’ v.v… Trong đó, ‘của cái được người khác tưởng tượng’ có nghĩa là của cái được các vị thầy ngoại đạo khác suy tư. ‘Nếu có…v.v… sự tưởng tượng’ có nghĩa là nếu có tự ngã, tự ngã suy tư, do đó nên nói ‘tự ngã được gọi là citta’ v.v… Không nên nói ‘cittanti cintetīti’, vì tâm chỉ là hành động. Và không có chủ thể nào gọi là tự ngã v.v… Do đó, chỉ có hành động được tạo thành chủ thể và nói là ‘cintetīti citta’. Qua đó, người ta hiểu rằng trong thế gian không có chủ thể nào gọi là tự ngã v.v… Điều này được nói là mục đích của việc tưởng tượng sự phân biệt cái không thể phân biệt. ‘Tự mình là chính’ có nghĩa là trong cách tạo từ chỉ hành động, giữa nhiều tác nhân, tự mình là chính, tự mình là lớn nhất. ‘Trạng thái chủ thể đó’ có nghĩa là trạng thái chủ thể được thừa nhận trong thế gian. ‘Lại là trạng thái công cụ’ có nghĩa là lại là trạng thái công cụ được thừa nhận trong thế gian. Sau khi chỉ ra ngữ nghĩa của từ citta như vậy, bây giờ để chỉ ra ý nghĩa danh xưng của nó, ngài nói ‘và hơn nữa ở đây…’ v.v… Giống như những chúng sanh thuộc loài bàng sanh này có nhiều màu sắc khác nhau. Cũng vậy, tâm là đa dạng, và tôi không thấy bất kỳ một nhóm nào khác như vậy, đây là cách kết nối. ‘Nhóm’ có nghĩa là tập hợp các loài chúng sanh. ‘Công cụ cách trong trường hợp không có khả năng’ có nghĩa là công cụ cách trong ý nghĩa của xuất xứ cách. Bằng cách này, nó có nghĩa là ‘cittatoti tato caraṇato’. Trong kệ. ‘Bản chất của nó’ có nghĩa là bản chất như nhận biết, xúc chạm v.v…, giống như sức nóng của lửa. ‘Vị là phận sự và thành tựu’ có nghĩa là phận sự phải làm bởi pháp đó, và phẩm chất thành tựu có được sau khi làm phận sự đó. Giống như phận sự nấu chín vật thể của lửa, và giống như phẩm chất chiếu sáng. ‘Hình tướng có thể nắm bắt’ có nghĩa là hình tướng là biểu tượng của pháp đó, có thể được nắm bắt bằng trí tuệ. Nó được gọi là vị thành tựu. ‘Hoặc là quả’ có nghĩa là hoặc là quả của hành động, giống như khói của lửa. ‘Nguyên nhân gần’ có nghĩa là nguyên nhân tạo ra quả ngay sau nó, giống như người tạo ra lửa cho lửa. ‘Có khả năng’ có nghĩa là có đủ khả năng. ‘Của người có trí tuệ’ có nghĩa là của bậc hiền triết có trí tuệ đặc biệt. ‘Vị đi trước’ có nghĩa là phận sự chính trong việc nắm bắt đối tượng. ‘Sự hiện khởi là sự liên tục’ có nghĩa là sự hiện khởi dưới hình thức diễn tiến không gián đoạn. ‘Nền tảng là danh và sắc’ có nghĩa là danh như xúc v.v… và sắc vật chất là nền tảng của tâm.

චිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về tâm đã kết thúc.

14. ‘‘චෙතසි භව’’න්ති චිත්තස්මිං පාතුභූතං. ‘‘එතෙන සිද්ධා හොන්තී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සා එව ඵස්සාදීනං ජාති. යාචිත්තස්සජරා, සා එව ඵස්සාදීනංජරා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘එකවණ්ටූපනි බන්ධානී’’ති එකෙන වණ්ටදණ්ඩකෙන උපනිබන්ධානි. ‘‘එකජාතියාදි උපනිබන්ධා’’ති එකජාතිකථා දිවසෙන උපනිබන්ධා. ‘‘චෙ’’ති චෙවදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න වත්තබ්බං. ගාථායං. ‘‘ධම්මා’’ති නාමක්ඛන්ධ ධම්මා. ‘‘මනසා එවා’’ති කත්තුභූතෙන මනෙන එව. ‘‘පකතා’’ති පවත්තිතා. ‘‘නිම්මිතා’’ති නිප්ඵාදිතා. ‘‘චිත්තකිරියා භූතා එවා’’ති ආරම්මණං විජානන්තං චිත්තං ඵුසනාකාරං ජනෙත්වාව විජානාති. සො ඵුසනාකාරො ඵස්සොති වුච්චති. අවසෙසා පන සබ්බෙපි චෙතසිකධම්මා ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උපාදාය. සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස උපාදායාති හි වුත්තං. එවං සන්තෙපි චිත්තමූලකත්තා චිත්තනිස්සිතත්තා ච තෙපිධම්මා චිත්තකිරි යාභූතා [Pg.40] එව හොන්තීති. ‘‘එතෙනා’’ති එතෙනගාථාපදෙන. විභාවනියං පන එකාලම්බණතා මත්තෙන විභාවෙති. පරිපුණ්ණානි චෙ තසිකඞ්ගානි උපරි ථෙරෙන සයමෙව වක්ඛමානත්තාති අධිප්පායො. ඉධ පන පදත්ථවිභාවනට්ඨානත්තා පරිපුණ්ණෙහි අඞ්ගෙහි විභාවෙතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘තං නසුන්දර’’න්ති. ‘‘වත්ථුම්හී’’ති පටකොට්ඨකාදිම්හි. ‘‘නානාචිත්තකම්මානී’’ති හත්ථි අස්සරූපාදීනි. විජානනමත්තං චිත්තං, කුසලන්ති වා අකුසලන්ති වා වත්තබ්බං නත්ථි. නානාචෙතසිකෙ හි යුත්තත්තා එව තථා වත්තබ්බං හොති. වුත්තංහෙතං භගවතා. පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ චිත්තං. තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨන්ති. තෙනාහ ‘‘උදකං වියචිත්ත’’න්තිආදිං.

14. “Cetasi bhava” có nghĩa là hiện khởi trong tâm. “Etena siddhā hontī”ti, đây là sự liên kết. “Sā eva phassādīnaṃ jāti. Yācittassajarā, sā eva phassādīnaṃjarā” nên được liên kết bằng cách nói rằng “Sự sanh của xúc và các pháp khác cũng chính là như vậy. Sự già của tâm nào, sự già của xúc và các pháp khác cũng chính là như vậy”. “Ekavaṇṭūpani bandhānī” có nghĩa là được buộc vào một cuống. “Ekajātiyādi upanibandhā” có nghĩa là được buộc vào bởi sự đồng sanh v.v... “Ce” có nghĩa là nên nói là ce. “Nā” có nghĩa là không nên nói. Trong kệ ngôn: “Dhammā” có nghĩa là các pháp thuộc danh uẩn. “Manasā evā” có nghĩa là chỉ do ý, là tác nhân. “Pakatā” có nghĩa là được làm cho diễn tiến. “Nimmitā” có nghĩa là được tạo ra. “Cittakiriyā bhūtā evā” có nghĩa là tâm biết đối tượng, sau khi đã tạo ra trạng thái xúc chạm rồi mới biết. Trạng thái xúc chạm đó được gọi là xúc. Còn lại, tất cả các pháp sở hữu tâm đều sanh khởi duyên theo xúc. Thật vậy, đã được nói rằng: “Xúc là nhân, xúc là duyên để thủ trước thọ uẩn, để thủ trước tưởng uẩn, để thủ trước hành uẩn”. Mặc dù như vậy, các pháp ấy cũng chính là hành động của tâm do có tâm làm gốc và do nương tựa vào tâm. “Etenā” có nghĩa là bởi câu kệ này. Nhưng điều cần được làm sáng tỏ thì ngài chỉ làm sáng tỏ bằng mức độ đồng một đối tượng. Ý nghĩa là vì các chi phần sở hữu tâm đầy đủ sẽ được chính trưởng lão nói đến ở phần trên. Nhưng ở đây, vì là nơi giải thích ý nghĩa của từ, nên thích hợp để giải thích bằng các chi phần đầy đủ, (ngài) nói “điều đó không hay”. “Vatthumhī” có nghĩa là trên vật, như tấm vải v.v... “Nānācittakammānī” có nghĩa là các công việc vẽ vời khác nhau, như hình con voi, con ngựa v.v... Tâm chỉ là sự biết, không thể nói là thiện hay bất thiện. Thật vậy, chỉ do tương ưng với các sở hữu tâm khác nhau mà có thể nói như vậy. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: “Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng. Và nó bị ô nhiễm bởi các phiền não từ bên ngoài đến”. Do đó, ngài nói “tâm như nước” v.v...

චෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sở hữu tâm đã kết thúc.

15. රුප්පතීති පදං කත්තරිවාහෙතුකම්මනිවාසිද්ධං. රුප්පනඤ්චවිකාරාපත්ති එවාති දස්සෙතුං ‘‘සීතුණ්හාදීහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘විසමප්පවත්තිවසෙනා’’ති ධාතූනං විසමප්පවත්තිවසෙන. ධාතුක්ඛො භවසෙනාති වුත්තං හොති, ‘‘කෙනරුප්පතී’’ති එත්ථ ‘‘කෙනා’’ති හෙතු අත්ථෙවා හෙතු කත්තරිවා කරණවචනං දට්ඨබ්බං. තථා සීතෙනාතිආදීසුපි. ඩංසමකසා නාම සූචිමුඛා ඛුද්දකමක්ඛිකාචෙව මහන්ත මක්ඛිකා ච. වාතා නාම පුරත්ථිමවාතාදයො. ආතපො නාම සූරියාතපො. සරිංසපානාම අහි විච්ඡික සතපදිකාදයො. තෙසං සම්ඵස්සෙහිපි රුප්පති. මරණං වා ගච්ඡති, මරණ මත්තං වා දුක්ඛං. ‘‘යෙ ධම්මා’’ති ද්වාදසවිධා සප්පටිඝරූපධම්මා. ‘‘අඤ්ඤෙස’’න්ති සොළසන්නං අප්පටිඝරූපානඤ්ච අරූපධම්මානඤ්ච. ‘‘තෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙභුම්මං. ඉදානි පාළියා සද්ධිං මුඛ්‍යරුප්පනං සංසන්දෙන්තො ‘‘සමාගමො චා’’තිආදිමාහ. සමාගමො ච නාම අඤ්ඤමඤ්ඤාභිඝට්ටනං වුච්චතීති සම්බන්ධො. ආපාතාගමනඤ්ච ආරම්මණකරණඤ්ච ඨපෙත්වාති යොජනා. ‘‘මහාභූතානමෙව වා’’ති ආපොධාතු වජ්ජිතානං තිණ්ණං මහාභූතානමෙව වා. ‘‘විකාරං ආපජ්ජතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං විවරන්තො ‘‘යස්මිං ඛණෙ’’තිආදිමාහ. ‘‘සයංපි විකාරපත්තා හොන්තී’’ති [Pg.41] තෙමහාභූතාසයංපි පකතිං විජහිත්වා ඔමත්තාධිමත්තභාවං පාපුණන්තීති අත්ථො. ‘‘ඔමත්තාධිමත්තරූපසන්තතීනඤ්චා’’ති පරම්පරතො උප්පජ්ජමානා රූපසන්තතියො සන්ධාය වුත්තං. එවං පාළිනයෙන විපත්තිවසෙන රුප්පනං වත්වා ඉදානි විපත්ති වා හොතු, සම්පත්ති වා. පුරිමපච්ඡි මසන්තතීනං විසදිසප්පවත්තිභූතො විකාරොපි එකෙන පරියායෙන රුප්පනංනාමාති කත්වා පුන තං රුප්පනං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘ඝට්ටනවසෙන රුප්පන ධම්මාන මෙවා’’ති ආපාතාගමනාදිවසෙන රුප්පනධම්මෙහිවිනා අභිඝට්ටනවසෙනරුප්පන සභාවානං රූපධම්මානමෙව සිද්ධන්ති පුච්ඡා. ‘‘සවිග්ගහා හොන්තී’’ති දබ්බ සණ්ඨානාකාරසහිතා හොන්ති. කස්මා, ඔළාරිකසභාවත්තා. බහූනඤ්චරූපකලාපානං එකක්ඛණෙ එකාබද්ධභාවෙනපවත්තත්තා. අරූපධම්මාහි සණ්හසුඛුමසභාවා ච හොන්ති. සචෙ අනෙකසතසහස්සානිපි එකතො පවත්තෙය්‍යුං. දබ්බසණ්ඨානභාවං නගමිස්සන්තියෙව. එකස්මිඤ්ච සත්තසන්තානෙ එකක්ඛණෙ එක කලාපොව පවත්තති. කස්මා, අනන්තර පච්චයූපනිබන්ධෙන පවත්තත්තා. තස්මාතෙ සවිග්ගහාන හොන්ති. රූපධම්මා පන ඔළාරික සභාවා ච හොන්ති. බහූනං සන්නිචයෙසති දබ්බසණ්ඨානත්ථාය සංවත්තන්ති. එකක්ඛණෙ ච බහුකලාපාපි එකාබද්ධාහුත්වා පවත්තන්ති. තස්මා තෙසවිග්ගහාහොන්තීති.

15. Từ “ruppati” (bị biến hoại) được thành tựu trong nghĩa chủ động cách, sử dụng cách, và nghiệp cách. Để chỉ ra rằng sự biến hoại chính là sự đạt đến biến đổi, (chú giải) đã nói “bởi lạnh, nóng, v.v...”. Trong đó, “visamappavattivasenā” (do sự diễn tiến bất thường) có nghĩa là do sự diễn tiến bất thường của các đại. Có nghĩa là được nói “do sự rối loạn của các đại”. Trong câu “kena ruppati” (bị biến hoại bởi cái gì?), từ “kena” nên được xem là sử dụng cách trong nghĩa nguyên nhân hoặc tác nhân. Tương tự như vậy trong các từ “sītena” (bởi lạnh) v.v... “Ḍaṃsamakasā” là ruồi nhỏ có miệng như kim và ruồi lớn. “Vātā” là gió từ phương đông v.v... “Ātapo” là ánh nắng mặt trời. “Sariṃsapā” là rắn, bọ cạp, rết v.v... Nó cũng bị biến hoại bởi sự xúc chạm của chúng. Hoặc đi đến cái chết, hoặc khổ đau đến mức chết. “Ye dhammā” (những pháp nào) là mười hai loại pháp sắc hữu đối ngại. “Aññesaṃ” (của những pháp khác) là của mười sáu pháp sắc vô đối ngại và các pháp vô sắc. “Tesū” là sở thuộc cách trong nghĩa chỉ định. Bây giờ, khi so sánh sự biến hoại chính yếu với kinh văn, ngài nói “samāgamo cā” (và sự va chạm) v.v... Sự liên kết là: “samāgamo ca nāma” (và sự va chạm) được gọi là sự cọ xát lẫn nhau. Cách phối hợp là: ngoại trừ sự đến gần và sự làm đối tượng. “Mahābhūtānameva vā” (hoặc chỉ của các đại) có nghĩa là hoặc chỉ của ba đại, trừ thủy đại. Sau khi nói “vikāraṃ āpajjati” (đạt đến sự biến đổi), để giải thích rõ ý nghĩa đó, ngài nói “yasmiṃ khaṇe” (trong khoảnh khắc nào) v.v... “Sayaṃpi vikārapattā hontī” (chính chúng cũng đạt đến sự biến đổi) có nghĩa là chính các đại ấy cũng từ bỏ bản chất tự nhiên và đạt đến trạng thái yếu kém hoặc mạnh mẽ. “Omattādhimattarūpasantatīnañcā” (và của các dòng sắc yếu kém hoặc mạnh mẽ) được nói đến để chỉ các dòng sắc sanh khởi nối tiếp nhau. Như vậy, sau khi nói về sự biến hoại theo cách của kinh văn, tức là do sự hư hoại, bây giờ, dù là hư hoại hay thành tựu, sự biến đổi vốn là sự diễn tiến không đồng nhất của các dòng trước và sau cũng được gọi là sự biến hoại theo một phương diện, và để chỉ ra sự biến hoại đó một lần nữa, ngài nói “apicetthā” (hơn nữa, ở đây) v.v... “Ghaṭṭanavasena ruppana dhammāna mevā” (chỉ của các pháp bị biến hoại do sự cọ xát) là câu hỏi: có phải chỉ thành tựu cho các pháp sắc có bản chất bị biến hoại do sự cọ xát, không bao gồm các pháp bị biến hoại do sự đến gần v.v...? “Saviggahā hontī” (có hình thể) có nghĩa là có hình dạng và hình tướng của vật chất. Tại sao? Vì có bản chất thô. Vì nhiều tổng hợp sắc diễn tiến trong một khoảnh khắc như một khối thống nhất. Các pháp vô sắc có bản chất vi tế và tinh diệu. Nếu hàng trăm ngàn pháp diễn tiến cùng lúc, chúng cũng sẽ không đạt đến trạng thái có hình dạng vật chất. Và trong một dòng sống của chúng sanh, trong một khoảnh khắc, chỉ có một tổng hợp sắc diễn tiến. Tại sao? Vì chúng diễn tiến do sự ràng buộc của duyên vô gián. Do đó, chúng không có hình thể. Còn các pháp sắc thì có bản chất thô. Khi có sự tích tụ của nhiều pháp, chúng dẫn đến việc có hình dạng vật chất. Và trong một khoảnh khắc, nhiều tổng hợp sắc cũng diễn tiến như một khối thống nhất. Do đó, chúng có hình thể.

‘‘සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියෙනා’’ති සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතීතිආදිනා ලොකස්ස පච්චක්ඛතො පාකටස්ස සීතාදිවචනස්සසාමත්ථියෙන. තඤ්හි වචනං ලොකස්ස අපාකටං අරූපධම්මානං රුප්පනං ඉධනාධිප්පෙතන්ති දීපෙතීති අධිප්පායො. ‘‘වොහාරො නාමා’’ති නාමසඤ්ඤා නාමාති වුත්තං හොති. ‘‘ලොකොපචාරෙනා’’ති බහුජනස්ස උපචාරෙන වොහාරෙන කථනෙන. ‘‘පාකට නිමිත්තවසෙනෙවා’’ති පාකටස්ස සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස වසෙනෙව. ‘‘සීතාදිග්ගහණෙන විනාපී’’ති පිසද්දෙන සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියෙනපීති දීපෙති. එවං සන්තෙපි පාළිසාධකං නාම න සක්කාසබ්බත්ථ ලද්ධුං. පාකටනිමිත්ත වචනමෙව සබ්බත්ථ සාධාරණන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘තප්පසඞ්ගනිවත්තී’’ති තස්ස අරූපධම්මානං රූපතාපසඞ්ගස්ස නිවත්ති. ‘‘ඉද්ධිවිකුබ්බනාවසප්පවත්තා’’ති එත්ථ ඉද්ධිවිකුබ්බනානාමඉද්ධියානානප්පකාරමාපනං. ‘‘රූපතා සිද්ධී’’ති [Pg.42] රූපන්ති නාම සඤ්ඤාසිද්ධි. ‘‘ඉදං පනා’’ති ඉදං රූපං පන. ‘‘අනුග්ගහානං සීතාදීනං වසෙනා’’ති කිඤ්චාපිපාළියං සීතාදිවචනං උපඝාතකානං සීතාදීනං වසෙන වුත්තං. තෙච බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි. අනුග්ගාහකා එව අත්ථි. තෙසංවසෙනාති අධිප්පායො. ‘‘පාළියං නිද්දිට්ඨානී’’ති සඤ්ජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා සඤ්ඤාති වුච්චති. කිඤ්ච සඤ්ජානාති. නීලංපි සඤ්ජානාති, පීතම්පි සඤ්ජානාතී-තිආදිනා ච, විජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. කිඤ්ච විජානාති. මධුරංපි විජානාති, අම්බිලංපි විජානාතී-තිආදිනා ච-පාළියං නිද්දිට්ඨානි.

‘Sītādiggahaṇasāmatthiyenā’ (bởi năng lực nắm bắt lạnh v.v...) có nghĩa là: Bởi năng lực của lời nói về lạnh v.v... vốn hiển nhiên đối với thế gian một cách trực tiếp, như là ‘bị biến hoại bởi lạnh, bị biến hoại bởi nóng’. Ý nghĩa là: Lời nói ấy cho thấy rằng sự biến hoại của các pháp vô sắc, vốn không hiển nhiên đối với thế gian, không được chủ ý ở đây. ‘Vohāro nāmā’ (gọi là tục đế) có nghĩa là: Được nói là danh và tưởng. ‘Lokopacārenā’ (bởi quy ước của thế gian) có nghĩa là: Bởi sự sử dụng, sự quy ước, sự nói năng của đa số người. ‘Pākaṭa nimittavasenevā’ (chỉ do năng lực của tướng trạng hiển nhiên) có nghĩa là: Chỉ do năng lực của tướng trạng hiển nhiên làm nhân cho từ ngữ sanh khởi. ‘Sītādiggahaṇena vināpī’ (ngay cả không có sự nắm bắt lạnh v.v...): Từ ‘pi’ (cũng) cho thấy ý nghĩa là ‘cũng bởi năng lực nắm bắt lạnh v.v...’. Dù là như vậy, không phải ở đâu cũng có thể tìm thấy bằng chứng trong Pāli. Cần phải hiểu rằng chỉ có lời nói về tướng trạng hiển nhiên là chung cho tất cả mọi nơi. ‘Tappasaṅganivattī’ (sự chấm dứt sự liên hệ ấy) có nghĩa là: Sự chấm dứt sự liên hệ về tính chất sắc của các pháp vô sắc. ‘Iddhivikubbanāvasappavattā’ (do năng lực biến hóa của thần thông mà diễn tiến): Ở đây, ‘iddhivikubbanā’ (biến hóa của thần thông) có nghĩa là sự tạo ra các loại thần thông khác nhau. ‘Rūpatā siddhī’ (sự thành tựu của tính chất sắc) có nghĩa là: Sự thành tựu của danh và tưởng là ‘sắc’. ‘Idaṃ panā’ (còn điều này) có nghĩa là: Còn sắc này. ‘Anuggahānaṃ sītādīnaṃ vasenā’ (do năng lực của lạnh v.v... là những thứ hỗ trợ): Mặc dù trong Pāli, lời nói về lạnh v.v... được nói theo nghĩa lạnh v.v... là những thứ hủy hoại, và những thứ ấy không có ở cõi Phạm thiên, chỉ có những thứ hỗ trợ. Ý nghĩa là ‘do năng lực của chúng’. ‘Pāḷiyaṃ niddiṭṭhānī’ (những điều được chỉ ra trong Pāli): ‘Này các Tỳ khưu, vì nó tưởng tri, nên được gọi là tưởng. Và nó tưởng tri cái gì? Nó tưởng tri cả màu xanh, nó tưởng tri cả màu vàng’ v.v... và ‘Này các Tỳ khưu, vì nó thức tri, nên được gọi là thức. Và nó thức tri cái gì? Nó thức tri cả vị ngọt, nó thức tri cả vị chua’ v.v... – (những điều này) được chỉ ra trong Pāli.

රූපපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về từ ‘sắc’ đã kết thúc.

16. නිබ්බානපදෙ. ‘‘ඛන්ධාවා’’ති භවන්තරෙ අපායාදීසු භවිස්සමානා ඛන්ධාවා. න හි අතීත ධම්මා, නිබ්බායන්ති නාම, සත්තෙ පීළෙත්වා නිරුද්ධත්තාති අධිප්පායො. පච්චුප්පන්නා ච ධම්මා එතරහි පීළෙන්ති, අවස්සං උප්පජ්ජමානා අනාගතධම්මා ච අනාගතෙ පීළෙස්සන්ති, කථං තෙ නිබ්බායන්ති නාමාති ආහ ‘‘පච්චුප්පන්නෙසු…පෙ… වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති. ‘‘විසයෙභුම්ම’’න්ති විසයාධාරෙභුම්මං. විසයාධාරො නාමමනුස්සාභූමියං ගච්ඡන්තීතිආදීසු විය මුඛ්‍යාධාරො නහොති. තෙන පන විනා අඤ්ඤත්ථ තං කිරියං කාතුං නසක්කොති. තස්මා ආධාරභාවෙන පරිකප්පිතො ආධාරොති දස්සෙතුං ‘‘යථාආකාසෙ’’තිආදිවුත්තං. යථා සකුණානං පක්ඛන කිරියා නාම ආකාසෙන විනා අඤ්ඤත්ථ නසිජ්ඣති. තථා වට්ටදුක්ඛධම්මානං නිබ්බුති කිරියාපි නිබ්බානෙන විනා අඤ්ඤත්ථ නසිජ්ඣතීති දස්සෙතුං ‘‘යෙහිතෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යෙ’’ති යෙතිවිධවට්ටදුක්ඛසන්තාපධම්මා. හිසද්දොනිපාතො. තෙසද්දො වචනාලඞ්කාරො. ‘‘තබ්බිනිමුත්ත’’න්ති නිබ්බානවිනිමුත්තං. නිබ්බුතිඨානං නාම නත්ථි. තස්මා නිබ්බානං තෙසං නිබ්බුති කිරියාය විසයා ධාරොහොතීති අධිප්පායො. යථා අයං පදීපො නිබ්බායති. තථාධීරා නිබ්බන්තීති යොජනා. ‘‘තං තං කිලෙසානං වා’’ති තෙ සංතෙසංකිලෙසානං වා. ‘‘ඛන්ධානං වා’’ති අනාගතභවෙසු ඛන්ධානං වා. ‘‘පුනඅප්පටිසන්ධිකභාව’’න්ති සන්තානස්ස පුන පටිසන්ධානාභාවං පාපුණන්ති [Pg.43] අරියා ජනා. යථා මග්ගෙ කරණවචනං දිස්සති අද්ධා ඉමායපටිපත්තියා ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමීතිආදීසු. න තථා නිබ්බානෙති ආහ ‘‘මග්ගෙවියා’’තිආදිං. නිබ්බානෙපනභුම්මවචනමෙව දිස්සති යත්ථනාමඤ්චරූපඤ්ච. අසෙසං උපරුජ්ඣතීතිආදීසු. තස්මා නිබ්බානෙ කරණ වචනං න දිස්සති, කරණ ලක්ඛණස්සෙව අභාවතොති දස්සෙතුං ‘‘න ච නිබ්බාන’’න්තිආදි වුත්තං. කරණ ලක්ඛණං නාමකත්තුනො සහකාරී පච්චයභාවො. නනු අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා නිබ්බායන්තීති දිස්සතීති. සච්චං, තත්ථ පන විසෙසනෙ කරණ වචනං. න කරණකාරකෙ. තඤ්හි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයානිවත්තනත්ථං වුත්තන්ති.

16. Trong từ ‘Nibbāna’ (Niết Bàn). ‘Khandhāvā’ (các uẩn) có nghĩa là: Các uẩn sẽ có trong kiếp sống tương lai, ở các cõi khổ v.v... Ý nghĩa là: Các pháp quá khứ không thể gọi là được dập tắt, vì chúng đã diệt sau khi làm khổ chúng sanh. Các pháp hiện tại thì đang làm khổ bây giờ, và các pháp vị lai chắc chắn sẽ sanh khởi sẽ làm khổ trong tương lai, làm sao chúng có thể được gọi là dập tắt? (Vị ấy) nói ‘đối với các pháp hiện tại...v.v... không có gì để nói cả’. ‘Visayebhumma’ (thất cách trong ý nghĩa đối tượng) có nghĩa là: Thất cách trong ý nghĩa nền tảng của đối tượng. Nền tảng của đối tượng không phải là nền tảng chính yếu như trong câu ‘họ đi trên cõi người’ v.v... Nhưng không có nó thì không thể thực hiện hành động ấy ở nơi khác. Do đó, để chỉ ra rằng nó là một nền tảng được hình dung như là một sự hỗ trợ, câu ‘như trong hư không’ v.v... được nói đến. Cũng như hành động bay của loài chim không thể thành tựu ở nơi nào khác nếu không có hư không, cũng vậy, hành động dập tắt các pháp khổ đau trong vòng luân hồi cũng không thể thành tựu ở nơi nào khác nếu không có Niết Bàn. Để chỉ ra điều này, vị ấy nói ‘ye hi te’ v.v... Ở đó, ‘ye’ có nghĩa là: Ba loại pháp khổ đau, phiền não trong vòng luân hồi ấy. ‘Hi’ là một bất biến từ. Từ ‘te’ là để trang trí câu văn. ‘Tabbinimutta’ (tách rời khỏi cái đó) có nghĩa là: Tách rời khỏi Niết Bàn. Không có nơi nào khác để dập tắt. Do đó, ý nghĩa là: Niết Bàn là nền tảng, là đối tượng cho hành động dập tắt của chúng. Cú pháp là: ‘Cũng như ngọn đèn này tắt, các bậc trí cũng nhập diệt như vậy’. ‘Taṃ taṃ kilesānaṃ vā’ (của các phiền não tương ứng ấy) hoặc là: Của các phiền não đã được làm cho lắng dịu ấy. ‘Khandhānaṃ vā’ (hoặc của các uẩn) có nghĩa là: Hoặc của các uẩn trong các kiếp sống tương lai. ‘Punaappaṭisandhikabhāva’ (trạng thái không còn tái sanh nối liền): Các bậc Thánh nhân đạt đến trạng thái không còn sự nối liền tái sanh của dòng tương tục. Cũng như tam cách (sử dụng cách) được thấy với từ ‘magga’ (đạo) trong các câu như ‘chắc chắn nhờ con đường thực hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết’, nhưng không phải như vậy với Niết Bàn, (vị ấy) nói ‘như với đạo’ v.v... Với Niết Bàn, chỉ thấy thất cách (sở thuộc cách) như trong câu ‘nơi mà danh và sắc diệt tận không còn dư sót’ v.v... Do đó, tam cách không được thấy với Niết Bàn, vì không có đặc tính của một công cụ. Để chỉ ra điều này, câu ‘và Niết Bàn không phải...’ v.v... được nói đến. Đặc tính của công cụ là trạng thái làm điều kiện hỗ trợ cho tác nhân. (Hỏi:) Chẳng phải có câu ‘họ nhập diệt với Vô Dư Y Niết Bàn Giới’ đó sao? (Đáp:) Đúng vậy, nhưng ở đó tam cách nằm ở tính từ, không phải ở tác nhân công cụ. Vì điều đó được nói ra nhằm mục đích phân biệt với Hữu Dư Y Niết Bàn Giới.

නිබ්බානපදවණ්ණනා.

Phần giải thích về từ ‘Niết Bàn’.

දුතීයගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về kệ thứ hai đã kết thúc.

18. කාමාවචරපදෙ. ‘‘කාමීයතී’’ති ඉච්ඡීයති. නිමිත්තස්සාදවත්ථු මජ්ඣිමට්ඨකථායං ආගතං. ‘‘තෙකාමීයන්තී’’ති තෙ අවීචිනිරයාදයො ඉච්ඡීයන්ති. ‘‘තත්ථ උප්පන්නානම්පී’’ති අවීචිනිරයාදීසු උප්පන්නානංපි සත්තානං. ‘‘භවනිකන්ති නාම හොතී’’ති භවසඞ්ඛාතං අත්තනො ඛන්ධං එතං මම, එසොහමස්මි, එසොමෙ අත්තාති ගණ්හන්තී තණ්හා භවනිකන්ති නාම. සා නෙරයිකසත්තානංපි අත්ථියෙව. ‘‘කාමෙ අවචරතී’’ති කාමෙපරියාපන්නං හොති. කාමෙ අන්තොගධං හොති. රූපාරූපභූමීසු උප්පන්නංපි රූපාරූපසඞ්ඛ්‍යං නගච්ඡති. කාමසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. කාමගණනමෙවගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘තීසුභවෙසු උප්පන්නානිපී’’ති කාමරූපාරූපසත්තසන්තානෙසු උප්පන්නානිපි න තත්‍රපරියා පන්නානෙව හොන්ති. තත්‍ර අපරියාපන්නානෙව හොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘කාමාවචරතාපත්තිදොසො’’ති කාමාවචර ධම්මාති වත්තබ්බතා පත්තිදොසො. ‘‘රූපාවචරතාදිමුත්තිදොසො’’ති ඉමෙ රූපාවචර ධම්මා න හොන්ති, අරූපාවචර ධම්මා න හොන්ති, ලොකුත්තර ධම්මා න හොන්තීති එවං වත්තබ්බතාපත්ති දොසොති වුත්තං හොති. එසනයො ‘‘රූපාරූපාවචරතාපත්ති දොසො කාමාවචරතාමුත්ති දොසො’’ තිපදෙසු[Pg.44]. අවචරසද්දස්ස උප්පන්නත්ථෙ ගහිතෙපි එතෙදොසා නාපජ්ජන්ති. කස්මා, ලොකෙ යෙභූය්‍යනයතබ්බහුලනයානංපි සබ්භාවාති ඉමමත්ථං වදන්තො ‘‘නනුයෙභූය්‍ය වුත්තිවසෙනපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘කෙසඤ්චී’’ති කෙසඤ්චි පුග්ගලානං වා ධම්මානං වා. යථාමිගලුද්දකො ගාමෙ චරන්තොපි වනෙ චරණබහුලත්තා වනචරකොති නාමං ලභති. රාජහත්ථී අඤ්ඤත්ථ චරන්තොපි සඞ්ගාමෙ චරණබහුලත්තා සඞ්ගාමාවචරොති නාමං ලභති. අයං යෙභූය්‍යනයො නාම. යස්මිං වනෙ අම්බරුක්ඛාපි අත්ථි, අඤ්ඤරුක්ඛාපි අත්ථි. අම්බරුක්ඛබහුලත්තා පන තං වනං අම්බවනන්ති නාමං ලභති. එවං සිම්බලිවනාදීසු. අයං තබ්බහුලනයො. ඉධ පන භූමියො තබ්බහුලනයෙන කාමරූපාරූප නාමං ලභන්ති, ධම්මා යෙභූය්‍යනයෙන කාමාවචරාදි නාමං ලභන්තීති. එවං ගහිතෙ සති, තෙ දොසානා පජ්ජන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා ඉධපි…පෙ… දොසොතී’’තිආහ. ‘‘නා’’ති න කොචිදොසො නත්ථි. අත්ථි එවාති අධිප්පායො. ‘‘තස්මාස්සා’’ති එත්ථ ‘‘අස්සා’’ති අවචරසද්දස්ස. ‘‘තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා’’ති උප්පජ්ජනත්ථං අග්ගහෙත්වා. ‘‘පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය කතො’’ති තථා පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය ගොචරවිසයත්තාතායතණ්හාය කතොනාම හොති. එතෙන කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා. අවචරති එත්ථාති අවචරං. කාමස්ස අවචරන්ති කාමාවචරං. කාම තණ්හාය ගොචරවිසයත්තා කාමාවචරන්ති අයමත්ථොපි සිජ්ඣති.

18. Trong đoạn về cõi Dục (Kāmāvacarapade). ‘‘Kāmīyatī’’ có nghĩa là được mong muốn (icchīyati). Vật làm đối tượng cho sự thưởng thức tướng trạng (Nimittassādavatthu) đã được đề cập trong Trung Bộ Sớ Giải (majjhimaṭṭhakathāyaṃ). ‘‘Tekāmīyantī’’ có nghĩa là những địa ngục Vô Gián (avīci) v.v... ấy được mong muốn. ‘‘Tattha uppannānampī’’ có nghĩa là ngay cả đối với chúng sanh đã sanh trong các địa ngục Vô Gián v.v... ‘‘Bhavanikanti nāma hotī’’ có nghĩa là tham ái nắm giữ uẩn của mình, vốn được gọi là hữu, rằng ‘đây là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi’, được gọi là sự ưa thích trong hữu (bhavanikanti). Tham ái ấy cũng có cả nơi chúng sanh trong địa ngục. ‘‘Kāme avacaratī’’ có nghĩa là được bao gồm trong cõi Dục. Được chứa đựng trong cõi Dục. Dù sanh trong cõi Sắc và Vô Sắc, cũng không được tính là Sắc và Vô Sắc. Chỉ được tính là Dục. Nghĩa là chỉ được kể là Dục. ‘‘Tīsubhavesu uppannānipī’’ có nghĩa là dù sanh trong dòng tương tục của chúng sanh ở ba cõi Dục, Sắc, và Vô Sắc, chúng cũng không được bao gồm trong đó. Ý muốn nói là chúng không được bao gồm trong đó. ‘‘Kāmāvacaratāpattidoso’’ là lỗi phải gọi là các pháp thuộc cõi Dục. ‘‘Rūpāvacaratādimuttidoso’’ được nói là lỗi phải gọi rằng ‘đây không phải là các pháp thuộc cõi Sắc, không phải là các pháp thuộc cõi Vô Sắc, không phải là các pháp Siêu thế’. Phương pháp này cũng áp dụng cho các đoạn ‘‘rūpārūpāvacaratāpatti doso kāmāvacaratāmutti doso’’. Ngay cả khi từ ‘avacara’ được hiểu theo nghĩa ‘sanh khởi’, những lỗi này cũng không phát sinh. Tại sao? Vì trong đời cũng có sự tồn tại của nguyên tắc phổ biến (yebhūyyanaya) và nguyên tắc đa số (tabbahulanaya), nên nói lên ý nghĩa này, ngài đã bắt đầu bằng câu ‘‘nanuyebhūyya vuttivasenapī’’. Trong đó, ‘‘kesañcī’’ có nghĩa là của một số cá nhân hoặc pháp nào đó. Giống như người thợ săn hươu, dù đi lại trong làng, nhưng vì thường xuyên đi lại trong rừng nên được gọi là người đi rừng (vanacarako). Voi của vua, dù đi lại nơi khác, nhưng vì thường xuyên đi lại trong trận chiến nên được gọi là voi chiến (saṅgāmāvacaro). Đây được gọi là nguyên tắc phổ biến. Trong một khu rừng nào đó, có cả cây xoài và các loại cây khác. Nhưng vì có nhiều cây xoài nên khu rừng đó được gọi là rừng xoài (ambavana). Tương tự như vậy đối với rừng gòn (simbalivana) v.v... Đây là nguyên tắc đa số. Ở đây, các cõi được gọi là Dục, Sắc, Vô Sắc theo nguyên tắc đa số, còn các pháp được gọi là thuộc cõi Dục v.v... theo nguyên tắc phổ biến. Khi hiểu như vậy, những lỗi ấy không phát sinh, để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói ‘‘tasmā idhapi…pe… dosotī’’. ‘‘Nā’’ có nghĩa là không phải không có lỗi nào. Ý muốn nói là chắc chắn có. Trong câu ‘‘Tasmāssā’’, ‘‘assā’’ là của từ ‘avacara’. ‘‘Tathā atthaṃ aggahetvā’’ có nghĩa là không hiểu theo nghĩa sanh khởi. ‘‘Pariggāhiniyā kāmataṇhāya kato’’ có nghĩa là được tạo ra bởi dục ái, vốn có tính chiếm hữu, do là đối tượng và cảnh giới của tham ái ấy. Do đó, ‘kāma’ là cái được ham muốn, tức là dục ái. ‘Avacaraṃ’ là nơi đi lại. ‘Kāmāvacaraṃ’ là nơi đi lại của dục. Do là đối tượng và cảnh giới của dục ái nên gọi là ‘kāmāvacara’, ý nghĩa này cũng được thành tựu.

රූපෙඅවචරතීති රූපාවචරං. ‘‘රූපෙ’’ති සොළසවිධායරූපභූමියා. ‘‘අවචරතී’’ති තත්ථ පරියාපන්නභාවෙන පවත්තති. අරූපෙ අවචරතීති අරූපාවචරං. ‘‘අරූපෙ’’ති චතුබ්බිධාය අරූපභූමියා. ‘‘අවචරතී’’ති තත්ථ පරියාපන්නභාවෙන පවත්තතීති ඉමමත්ථං වදති ‘‘රූපාරූපාවචරෙසුපි අයංනයො නෙතබ්බො’’ති. රූපෙ භවො රූපං. රූපතණ්හා. අරූපෙ භවො අරූපං, අරූපතණ්හා. රූපස්ස අවචරං රූපාවචරං. අරූපස්ස අවචරං අරූපාවචරන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති ‘‘තෙසු පනා’’තිආදිනා. ‘‘අත්‍රා’’ති ඉමස්මිං ඨානෙ. යදිපි ලොභො, රාගො, කාමො, තණ්හා, තිසබ්බම්පෙතං ලොභස්සවෙවචනං හොති. රූපරාගො අරූපරාගොති පන විසුං විභත්තත්තා ඉධ කාමසද්දෙන තං දඤ්ඤොලොභො [Pg.45] ගය්හති. ‘‘සබ්බොපි ලොභො’’ති එතෙනසස්සතුච්ඡෙද දිට්ඨිසහගතොපි සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බං.

‘Hành xử trong cõi Sắc’ là thuộc cõi Sắc (rūpāvacaraṃ). ‘‘Rūpe’’ có nghĩa là trong mười sáu loại cõi Sắc. ‘‘Avacaratī’’ có nghĩa là diễn tiến do được bao gồm trong đó. ‘Hành xử trong cõi Vô Sắc’ là thuộc cõi Vô Sắc (arūpāvacaraṃ). ‘‘Arūpe’’ có nghĩa là trong bốn loại cõi Vô Sắc. ‘‘Avacaratī’’ có nghĩa là diễn tiến do được bao gồm trong đó, ý nghĩa này được nói trong câu ‘‘rūpārūpāvacaresupi ayaṃnayo netabbo’’ (phương pháp này cũng nên được áp dụng cho các pháp thuộc cõi Sắc và Vô Sắc). Hữu trong cõi Sắc là Sắc, tức là ái đối với Sắc (rūpataṇhā). Hữu trong cõi Vô Sắc là Vô Sắc, tức là ái đối với Vô Sắc (arūpataṇhā). Nơi hành xử của ái đối với Sắc là thuộc cõi Sắc. Nơi hành xử của ái đối với Vô Sắc là thuộc cõi Vô Sắc, ý nghĩa này được làm sáng tỏ bằng câu bắt đầu bằng ‘‘tesu panā’’. ‘‘Atrā’’ có nghĩa là ở nơi này. Mặc dù tham (lobho), ái nhiễm (rāgo), dục (kāmo), ái (taṇhā), tất cả những từ này đều là đồng nghĩa của tham. Tuy nhiên, vì sắc ái (rūparāgo) và vô sắc ái (arūparāgo) được phân biệt riêng, nên ở đây từ ‘dục’ (kāma) được hiểu là loại tham khác. Cần phải hiểu rằng qua câu ‘‘sabbopi lobho’’ (tất cả tham), tham đi cùng với thường kiến và đoạn kiến cũng được bao gồm.

19. ‘‘රූපාරූපසද්දා තාසු භූමීසු නිරුළ්හා’’ති අනිමිත්තා හුත්වා නිරුළ්හාති අධිප්පායො. ඉදානි සනිමිත්තං නයං වදති ‘‘අපිචා’’තිආදිනා. ‘‘නිස්සයොපචාරො’’ති ඨානූපචාරො, යථා සබ්බොගාමො ආගතොති. ‘‘නිස්සිතො පචාරො’’ති ඨාන්‍යූපචාරො. යථා ධජා ආගච්ඡන්තීති. ‘‘යං එතස්මිං අන්තරෙ’’ති යෙ එතස්මිං අන්තරෙ ඛන්ධධාතු ආයතනා. යං රූපං, යා වෙදනා, යාසඤ්ඤා, යෙ සඞ්ඛාරා, යංවිඤ්ඤාණන්ති යොජනා. ‘‘සුවිසද’’න්ති යෙභූය්‍යාදි නයෙහි අනාකුලත්තාසුවිසුද්ධං. ‘‘කිං වික්ඛෙපෙනා’’ති චිත්තවික්ඛෙපෙන කිං පයොජනන්ති අත්ථො.

19. ‘‘Các từ Sắc và Vô Sắc đã được xác lập trong các cõi ấy’’ có nghĩa là chúng được xác lập mà không có nguyên nhân (animittā). Bây giờ, ngài nói về phương pháp có nguyên nhân (sanimittaṃ nayaṃ) bằng câu bắt đầu bằng ‘‘apicā’’. ‘‘Nissayopacāro’’ là phép ẩn dụ dựa vào nơi chốn (ṭhānūpacāro), ví dụ như ‘cả làng đã đến’. ‘‘Nissito pacāro’’ là phép ẩn dụ dựa vào vật ở trong (ṭhānyūpacāro), ví dụ như ‘những lá cờ đang đến’. ‘‘Yaṃ etasmiṃ antare’’ có nghĩa là những uẩn, giới, xứ nào ở trong khoảng đó. Cách kết hợp câu là: sắc nào, thọ nào, tưởng nào, các hành nào, thức nào. ‘‘Suvisada’’ có nghĩa là rất trong sáng, vì không bị rối loạn bởi các nguyên tắc như phổ biến (yebhūyya) v.v... ‘‘Kiṃ vikkhepenā’’ có nghĩa là có ích lợi gì với sự tán loạn của tâm?

20. ‘‘ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨෙනා’’ති භිජ්ජනප්පභිජ්ජනට්ඨෙන. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං තෙභූමකෙ ධම්මසමූහෙ. ‘‘නිවිසතී’’ති නිච්චං විසති, උපගච්ඡති. ‘‘තස්සා’’ති මිච්ඡාග්ගාහස්ස. ‘‘තෙස’’න්ති ලොකුත්තර ධම්මානං. ‘‘යෙස’’න්ති ලොකිය ධම්මානං. ‘‘ලුජ්ජන’’න්ති ඛණිකභඞ්ගෙන භිජ්ජනං. ‘‘පලුජ්ජන’’න්ති සණ්ඨානභෙදෙන සන්තතිච්ඡෙදෙන නානප්පකාරතො භිජ්ජනං. නිබ්බානං පන ඉධ න ලබ්භති චිත්තසඞ්ගහාධිකාරත්තාති අධිප්පායො. සො ච අපරියාපන්නභාවො, විසුං එකාචතුත්ථී අවත්ථා භූමිනාමාති යොජනා.

20. ‘‘Lujjanappalujjanaṭṭhenā’’ có nghĩa là do có đặc tính tan rã và hoại diệt. ‘‘Yatthā’’ có nghĩa là trong tập hợp các pháp thuộc ba cõi nào. ‘‘Nivisatī’’ có nghĩa là thường xuyên đi vào, đi đến. ‘‘Tassā’’ có nghĩa là của sự chấp thủ sai lầm ấy. ‘‘Tesaṃ’’ có nghĩa là của các pháp Siêu thế ấy. ‘‘Yesaṃ’’ có nghĩa là của các pháp Hiệp thế ấy. ‘‘Lujjana’’ là sự tan rã do sự hủy diệt trong từng sát-na. ‘‘Palujjana’’ là sự tan rã theo nhiều cách khác nhau do sự phá vỡ hình dạng và sự cắt đứt dòng tương tục. Tuy nhiên, Niết-bàn không được đề cập ở đây vì đây là chương về tổng hợp tâm, đó là ý nghĩa. Và trạng thái không bị bao gồm đó, một trạng thái thứ tư riêng biệt, được gọi là một cõi (bhūmi), đó là cách kết hợp câu.

චතුබ්භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về sự phân chia bốn cõi đã kết thúc.

21. ‘‘හීන’’න්ති සද්ධාසතිආදීහි සොභණධම්මෙහි අයුත්තත්තාහීනං. ‘‘සබ්බහීන’’න්ති ලොභාදීහි පාපධම්මෙහි යුත්තත්තා සබ්බ චිත්තෙහි හීනතරං. ‘‘තදත්ථො’’ති උපරිමානං චිත්තානං සොභණසඤ්ඤාකරණසුඛත්ථො. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. ‘‘වීථිචිත්තවසෙනාති එතං මම, එසොහමස්මි, එසොමෙ අත්තාති එවං පවත්තස්ස භවනිකන්ති ජවනවීථිචිත්තස්ස වසෙන. එවඤ්චසති, කිං කාරණං ලොභමූලචිත්තස්සපථමං වචනෙති ආහ ‘‘අකුසලෙසු පනා’’තිආදිං[Pg.46].‘‘ද්වීහිවට්ටමූලෙහී’’ති ලොභමොහසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි වට්ටමූලෙහි.

21. ‘Hīna’ (hèn hạ) là do không hợp với các pháp tốt đẹp như tín, niệm, v.v. nên gọi là hèn hạ. ‘Sabbahīna’ (hèn hạ nhất) là do hợp với các pháp ác như tham, v.v. nên hèn hạ hơn tất cả các tâm. ‘Tadattho’ (vì lợi ích ấy) là vì lợi ích của việc làm cho các tâm cao hơn dễ nhận biết là tốt đẹp. ‘Ādito’ (lúc đầu) là trong lúc đầu. ‘Vīthicittavasena’ (theo năng lực của tâm lộ) là theo năng lực của tâm lộ tốc hành của ái hữu diễn tiến như là ‘cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’. Nếu vậy, vì lý do gì mà tâm tham được nói đến trước tiên? (Vị ấy) nói ‘akusalesu panā’ (còn trong các pháp bất thiện) v.v. ‘Dvīhivaṭṭamūlehī’ (bởi hai gốc rễ của luân hồi) là bởi hai gốc rễ của luân hồi được gọi là tham và si.

22. ‘‘සිනිද්ධචිත්ත’’න්ති සාතවෙදනායුත්තත්තාලූඛචිත්තං න හොතීති අධිප්පායො. සුමනස්සභාවොති වුත්තෙ කායිකසුඛවෙදනායපි පසඞ්ගො සියාති වුත්තං ‘‘මානසික…පෙ… නාම’’න්ති. ‘‘සුමනාභිධානස්සා’’ති සුමනනාමස්ස. ‘‘පවත්තිනිමිත්ත’’න්ති පවත්තියා ආසන්න කාරණං. කථං පන භාවො පවත්තිනිමිත්තං නාමහොතීති ආහ ‘‘භවන්ති…පෙ… කත්වා’’ති. නිමිත්තෙ භුම්මං. තථාහි භාවො නාම සද්දප්පවත්තිනිමිත්තන්ති වුත්තං. ඉදානි නිමිත්ත ලක්ඛණං දස්සෙන්තො ‘‘යථාහී’’තිආදිමාහ. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං පයොගෙ. ‘‘දන්ත නිමිත්ත’’න්ති දන්තකාරණා. ‘‘තං වෙදනා නිමිත්ත’’න්ති තං වෙදනාකාරණා. එත්ථ සියා, ‘‘එතස්මින්ති නිමිත්තෙ භුම්ම’’න්ති වුත්තං, නිමිත්තඤ්චනාම අකාරකං අසාධනං, තං කථං සාධනවිග්ගහෙ යුජ්ජතීති. අධිකරණ සාධනානුරූපත්තා සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්සාති දට්ඨබ්බං. එතෙනාති ච එතස්මාති ච හෙතු අත්ථෙ උභයවචනන්ති වදන්ති. ආසන්නහෙතු නාමසාධනරූපො භවතීති තෙසං අධිප්පායො. සුට්ඨු කරොති, පකතිපච්චයෙන අනිප්ඵන්නං කම්මං අත්තනො බලෙන නිප්ඵාදෙතීති සඞ්ඛාරො. ‘‘පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො’’ති පුබ්බභාගෙ අභිසඞ්ඛාරො. පයොජෙති නියොජෙතීති පයොගො. උපෙති ඵලසඞ්ඛාතො අත්ථො එතෙනාති උපායො. ‘‘ආණත්තියාවා’’ති පෙසනායවා. ‘‘අජ්ඣෙසනෙන වා’’ති ආයාචනෙන වා. ‘‘තජ්ජෙත්වා වා’’ති භයං දස්සෙත්වා වා. ‘‘තං තං උපායං පරෙ ආචික්ඛ’’න්ති. කථං ආචික්ඛන්තීති ආහ ‘‘අකරණෙ’’තිආදිං. ‘‘තස්මිං තස්මිං කම්මෙ පයොජෙතීතිකත්වා ඉධ සඞ්ඛාරො නාමා’’ති යොජනා. ‘‘පච්චය ගණො’’ති පකතිපච්චයගණො. ‘‘තෙනා’’ති සඞ්ඛාරෙන. ‘‘සාධාරණො’’ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානං සාධාරණො. ‘‘දුවිධෙන සඞ්ඛාරෙනා’’ති පයොගෙන වා උපායෙන වා. ‘‘යො පන තෙනසහිතො’’තිආදිනා පුබ්බෙවුත්තමෙවත්ථං පකාරන්තරෙනපාකටං කාතුං ‘‘සොපන යදා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉතී’’තිආදි ලද්ධගුණ වචනං. ‘‘පච්චයගණස්සෙවනාම’’න්ති පච්චයගණස්සෙව විසෙස නාමන්ති [Pg.47] වුත්තං හොති. උප්පන්නත්ථෙ ඉකපච්චයොති කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’තිආදිං. ‘‘පාළිය’’න්ති ධම්මසඞ්ගණිපාළියං. ‘‘අසල්ලක්ඛෙත්වා’’ති අචින්තෙත්වා ඉච්චෙවත්ථො. සබ්බමෙතං නයුජ්ජතියෙව. කස්මා, පාළිඅට්ඨකථාහි අසංසන්දනත්තා, අත්ථයුත්තිබ්‍යඤ්ජනයුත්තීනඤ්ච අවිසදත්තාති අධිප්පායො. ‘‘ත’’න්ති චිත්තං. ‘‘එතෙනා’’ති පුබ්බප්පයොගෙන. ‘‘යථාවුත්තනයෙනා’’ති තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන. ‘‘සො පනා’’ති පුබ්බප්පයොගො පන. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘තං නිබ්බත්තිතො’’ති තෙන පුබ්බප්පයොගෙන නිබ්බත්තිතො. ‘‘විරජ්ඣිත්වා’’ති අයුත්තපක්ඛෙපතිත්වා. එතෙනපටික්ඛිත්තා හොතීති සම්බන්ධො. ගාථායං. ‘‘චිත්තසම්භවී’’ති චිත්තස්මිං සම්භූතො. විසෙසො සඞ්ඛාරො නාමාති යොජනා. සලොමකො, සපක්ඛකොත්‍යාදීසුවියාති වුත්තං. සාසවා ධම්මා, සාරම්මණා ධම්මාත්‍යාදීසුවියාති පන වුත්තෙ යුත්තතරං. ‘‘පාළිඅට්ඨකථා සිද්ධ’’න්ති පාළිඅට්ඨකථාතො සිද්ධං. අපිචයත්ථවිසුද්ධිමග්ගාදීසු අසඞ්ඛාරං චිත්තං, සසඞ්ඛාරං චිත්තන්ති ආගතං. තත්ථ අයං පච්ඡිමනයො යුත්තො. උපායසමුට්ඨිතස්ස අනෙකසතසම්භවතො ‘‘ඉදඤ්ච නයදස්සනමෙවා’’ති වුත්තං. ‘‘උදාසිනභාවෙනා’’ති මජ්ඣත්තභාවෙන. ‘‘යතො’’ති යස්මා. විකාරපත්තො හොති. තතො අධිමත්තපස්සනං විඤ්ඤායතීති යොජනා.

22. ‘Tâm nhu nhuyến’ là do hợp với lạc thọ nên tâm không thô cứng, đó là ý nghĩa. Khi nói ‘trạng thái hỷ’, có thể bao hàm cả lạc thọ nơi thân, nên đã nói ‘thuộc về ý… gọi là’. ‘Của tên gọi hỷ’ là của tên gọi hỷ. ‘Cận nhân của sự diễn tiến’ là nguyên nhân gần của sự diễn tiến. Nhưng làm thế nào mà trạng thái lại được gọi là cận nhân của sự diễn tiến? (Vị ấy) nói ‘chúng hiện hữu… sau khi làm’. (Từ) ‘nimitte’ ở trong sở thuộc cách. Thật vậy, đã được nói rằng trạng thái là cận nhân của sự diễn tiến của từ. Bây giờ, để chỉ ra đặc tính của cận nhân, vị ấy nói ‘ví như’ v.v. ‘Ở đó’ là trong cách dùng đó. ‘Cận nhân là răng’ là do nguyên nhân là răng. ‘Cận nhân là thọ đó’ là do nguyên nhân là thọ đó. Ở đây có thể (có câu hỏi): đã nói ‘trong cận nhân này, ở sở thuộc cách’, và cận nhân không phải là tác nhân, không phải là công cụ, vậy làm sao nó phù hợp trong việc phân tích công cụ? Cần phải hiểu rằng (nó phù hợp) do sự tương ứng với công cụ chỉ nơi chốn của cận nhân của sự diễn tiến của từ. Họ nói rằng cả hai từ ‘etena’ và ‘etasmā’ đều có nghĩa là nguyên nhân. Ý của họ là nguyên nhân gần có hình thức của một công cụ. ‘Hành’ là làm cho tốt, hoàn thành một hành động chưa được hoàn thành bởi nguyên nhân tự nhiên bằng năng lực của chính mình. ‘Hành động trước’ là hành động ở phần trước. ‘Sự thúc đẩy’ là thúc giục, sai khiến. ‘Phương tiện’ là cái mà qua đó mục đích được gọi là kết quả được đạt đến. ‘Hoặc bằng mệnh lệnh’ là hoặc bằng sự sai bảo. ‘Hoặc bằng sự thỉnh cầu’ là hoặc bằng sự yêu cầu. ‘Hoặc bằng cách đe dọa’ là hoặc bằng cách cho thấy sự sợ hãi. (Họ) chỉ cho người khác phương tiện này hay phương tiện khác. Họ chỉ như thế nào? (Vị ấy) nói ‘trong việc không làm’ v.v. Cần hiểu rằng: ‘Ở đây, nó được gọi là hành vì nó thúc đẩy trong hành động này hay hành động khác’. ‘Nhóm duyên’ là nhóm duyên tự nhiên. ‘Bởi nó’ là bởi hành. ‘Chung’ là chung cho thiện, bất thiện và vô ký. ‘Bởi hai loại hành’ là hoặc bởi sự thúc đẩy hoặc bởi phương tiện. Bằng câu ‘còn cái nào đi cùng với nó’ v.v., để làm rõ ý nghĩa đã được nói trước đó theo một cách khác, câu ‘còn nó, khi’ v.v. đã được nói. ‘Như vậy’ v.v. là lời nói về phẩm chất đã đạt được. ‘Chính là tên của nhóm duyên’ có nghĩa là nó được nói là tên đặc biệt của chính nhóm duyên. Làm thế nào để biết rằng hậu tố ‘ika’ có nghĩa là ‘đã sanh khởi’? (Vị ấy) nói ‘vào lúc nào’ v.v. ‘Trong Pāli’ là trong kinh Pháp Tụ. ‘Không nhận thấy’ chỉ có nghĩa là không suy nghĩ. Tất cả điều này đều không hợp lý. Tại sao? Ý nghĩa là vì nó không phù hợp với Pāli và Chú giải, và vì sự hợp lý về ý nghĩa và văn tự không rõ ràng. ‘Nó’ là tâm. ‘Bởi điều này’ là bởi sự thúc đẩy trước đó. ‘Theo phương pháp đã nói’ là bởi sự trang điểm đặc biệt được gọi là trạng thái sắc bén. ‘Còn nó’ là còn sự thúc đẩy trước đó. ‘Như vậy’ là do đó. ‘Được tạo ra bởi nó’ là được tạo ra bởi sự thúc đẩy trước đó. ‘Bác bỏ’ là rơi vào phe không hợp lý. Mối liên hệ là ‘bị bác bỏ bởi điều này’. Trong kệ. ‘Sanh từ tâm’ là sanh trong tâm. Cần hiểu rằng: ‘Sự đặc biệt được gọi là hành’. Đã được nói là giống như trong các trường hợp ‘salomako’ (có lông), ‘sapakkhako’ (có cánh) v.v. Nhưng nếu nói là giống như trong các trường hợp ‘các pháp có lậu hoặc’, ‘các pháp có đối tượng’ v.v. thì hợp lý hơn. ‘Được xác lập bởi Pāli và Chú giải’ là được xác lập từ Pāli và Chú giải. Hơn nữa, ở những nơi như Thanh Tịnh Đạo v.v., có nói đến ‘tâm vô hành’ và ‘tâm hữu hành’. Ở đó, phương pháp sau này là hợp lý. Vì có hàng trăm sự sanh khởi từ phương tiện, nên đã nói ‘đây chỉ là sự trình bày một phương pháp’. ‘Với trạng thái thờ ơ’ là với trạng thái trung lập. ‘Bởi vì’ là bởi vì. Nó đạt đến sự thay đổi. Cần hiểu rằng: ‘Từ đó, sự thấy rõ vượt trội được biết đến’.

23. ඉදානි සහගතවචන සම්පයුත්තවචනානි විචාරෙන්තො ‘‘එත්ථචා’’තිආදිමාරභි. ‘‘න පන තෙ භෙදවන්තා හොන්තී’’ති කස්මා වුත්තං. න නු තෙපිචක්ඛු සම්ඵස්සො, සොතසම්ඵස්සො, තිආදිනා ච, කාමවිතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කො, තිආදිනා ච, දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ, න්තිආදිනාච භෙදවන්තා හොන්තීති. සච්චං. තෙ පන භෙදා ඉමං චිත්තං භින්නං න කරොන්ති. තස්මා තෙ භෙදවන්තාන හොන්තීති වුත්තා. න ච තෙසං අයං විකප්පො අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉමස්මිං චිත්තෙ’’ති ලොභමූලචිත්තෙ. ‘‘කත්ථචී’’ති කිස්මිඤ්චි චිත්තෙ. යෙවාපනාති වුත්තෙ සුධම්මෙසු ආගතානියෙවාපනකානි. ‘‘අඤ්ඤෙහී’’ති දොසමූලමොහමූලෙහි. නනුතානිපි ඉධ ගහෙතබ්බානීති සම්බන්ධො. ‘‘නා’’ති න ගහෙතබ්බානි. කස්මාති ආහ ‘‘තෙසුහී’’තිආදිං[Pg.48]. තෙපි ඉධ නගහෙතබ්බා සියුං. න පන න ගහෙතබ්බා. කස්මා, වෙදනාය ච සයං භෙදවන්තත්තා, දිට්ඨිසඞ්ඛාරානඤ්ච විකප්පසබ්භාවාති අධිප්පායො.

23. Bây giờ, trong khi khảo sát các từ sahagata (tương ưng) và sampayutta (hợp), ngài đã bắt đầu bằng câu ‘etthacā’ (và ở đây). Tại sao lại nói ‘na pana te bhedavantā honti’ (nhưng chúng không có sự khác biệt)? Chẳng phải chúng cũng có sự khác biệt qua các câu như ‘cakkhusamphasso, sotasamphasso’ (nhãn xúc, nhĩ xúc), v.v., và ‘kāmavitakko, byāpādavitakko’ (dục tầm, sân tầm), v.v., và ‘dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ’ (vô minh về khổ, vô minh về khổ tập), v.v. hay sao? Đúng vậy. Nhưng những sự khác biệt ấy không làm cho tâm này bị phân chia. Do đó, được nói rằng chúng không có sự khác biệt. Và cần liên kết rằng đối với chúng không có sự phân loại này. ‘Imasmiṃ citte’ (trong tâm này) có nghĩa là trong tâm tham. ‘Katthaci’ (ở đâu đó) có nghĩa là trong một tâm nào đó. Khi nói ‘yevāpanā’, đó là những pháp yevāpanaka đã được đề cập trong các thiện pháp. ‘Aññehī’ (bởi những cái khác) có nghĩa là bởi các tâm sân và tâm si. Cần liên kết rằng chẳng phải chúng cũng nên được đề cập ở đây hay sao? ‘Nā’ (không) có nghĩa là không nên được đề cập. Tại sao? Ngài nói ‘tesuhi’ (bởi vì trong chúng), v.v. Chúng cũng có thể không được đề cập ở đây. Nhưng không phải là không được đề cập. Tại sao? Ý nghĩa là vì thọ tự nó có sự khác biệt, và vì có sự phân loại của tà kiến và các hành.

24. ‘‘සොමනස්සස්සකාරණ’’න්ති සොමනස්සුප්පත්තියා කාරණං. සොමනස්සුප්පත්තියා කාරණෙ වුත්තෙ තං සහගත චිත්තුප්පත්තියාපිකාරණං සිද්ධං හොතීති කත්වා තමෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සප්පටිසන්ධිකොහී’’තිආදිං. හීනෙන වා…පෙ… ආරම්මණෙන සමායොගො, තෙන සමායුත්තස්සාපි චිත්තං උප්පජ්ජමානන්තිආදිනා වත්තබ්බං. තථා බ්‍යසනමුත්තියංපි. උපෙක්ඛාකාරණෙ ‘‘බ්‍යසනමුත්තී’’ති ඉදං දොමනස්සප්පසඞ්ගපරිහාරවචනං. අජ්ඣාසයොවුච්චති අජ්ඣාවුත්තං ගෙහං. දිට්ඨිසඞ්ඛාතො අජ්ඣාසයොයස්සාති දිට්ඨජ්ඣාසයො. තස්ස භාවො දිට්ඨජ්ඣාසයතා. ‘‘අයොනිසො උම්මුජ්ජන’’න්ති අනුපායතො ආභුජනං, මනසිකරණං. ‘‘චින්තා පසුතවසෙනා’’ති ගම්භීරෙසු ධම්මෙසු චින්තාපසවනවසෙන, වීමංසා වඩ්ඪනවසෙන. ‘‘දිට්ඨකාරණමෙවා’’ති දිට්ඨං කාරණප්පටිරූපකමෙව. තෙනාහ ‘‘සාරතොසච්චතො උම්මුජ්ජන’’න්ති. ‘‘තබ්බිපරීතෙනා’’ති තතො විපරීතෙන. අදිට්ඨජ්ඣාසයතා, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සද්ධම්මසවනතා, සම්මාවිතක්කබහුලතා, යොනිසො උම්මුජ්ජනඤ්ච දිට්ඨිවිප්පයොගකාරණන්ති වත්තබ්බං.

24. ‘Somanassassakāraṇaṃ’ (nhân của hỷ) có nghĩa là nhân cho sự sanh khởi của hỷ. Cần hiểu rằng khi nhân cho sự sanh khởi của hỷ được nói đến, thì nhân cho sự sanh khởi của tâm tương ưng với nó cũng được thành tựu, do đó chỉ có điều đó được nói đến. Vì thế, ngài đã nói ‘somanassappaṭisandhiko hi’ (vì là sự tái sanh với hỷ), v.v. Cần phải nói rằng sự kết hợp với đối tượng hạ liệt... v.v., và tâm sanh khởi ngay cả đối với người đã kết hợp với nó, v.v. Tương tự như vậy đối với sự thoát khỏi phiền não. Trong các nhân của xả, ‘byasanamutti’ (thoát khỏi phiền não) là từ để tránh trường hợp của ưu. ‘Ajjhāsayo’ được gọi là nơi trú ngụ bên trong. Người có khuynh hướng được gọi là tà kiến là ‘diṭṭhajjhāsayo’. Trạng thái của người đó là ‘diṭṭhajjhāsayatā’. ‘Ayoniso ummujjanaṃ’ (sự trồi lên không như lý) có nghĩa là sự hướng đến, sự tác ý một cách không phương tiện. ‘Cintāpasutavasena’ (do khuynh hướng suy tư) có nghĩa là do khuynh hướng suy tư về các pháp sâu xa, do sự phát triển của sự thẩm sát. ‘Diṭṭhakāraṇameva’ (chỉ nhân của tà kiến) có nghĩa là chỉ cái tương tự như nhân của tà kiến. Vì thế, ngài nói ‘sāratosaccato ummujjanaṃ’ (sự trồi lên từ cốt lõi và sự thật). ‘Tabbiparītena’ (bởi cái ngược lại với điều đó) có nghĩa là bởi cái ngược lại với điều đó. Cần phải nói rằng không có khuynh hướng tà kiến, tránh xa người có tà kiến hư hoại, lắng nghe chánh pháp, có nhiều chánh tư duy, và sự trồi lên như lý là nhân cho sự không hợp với tà kiến.

‘‘ඉමෙසං පන චිත්තානං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙගහෙතබ්බ’’න්ති විසුද්ධි මග්ගෙඛන්ධ නිද්දෙසතො ගහෙතබ්බං. වුත්තඤ්හිතත්ථ. යදා හිනත්ථිකාමෙසු ආදීනවොතිආදිනානයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරෙක්ඛිත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙවා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතොපච්චෙති සභාව තික්ඛෙන අනුස්සාහිතෙනචිත්තෙන. තදා පථමං අකුසල චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදාදුතීයං. යදා මිච්ඡා දිට්ඨිං අපුරෙක්ඛිත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පර සම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන. තදා තතීයං. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙනචිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතාහොන්ති[Pg.49], තදාසෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති.

‘Phương pháp sanh khởi của những tâm này nên được tìm hiểu trong Thanh Tịnh Đạo’ có nghĩa là nên được tìm hiểu từ phần trình bày về uẩn trong Thanh Tịnh Đạo. Vì điều đó đã được nói ở đó. Khi một người, đặt tà kiến lên trước, vui vẻ hoan hỷ hưởng thụ các dục lạc theo cách ‘sự nguy hại trong các dục hạ liệt’, v.v., hoặc tin tưởng vào các điềm lành thấy được, v.v., như là cốt lõi, với tâm sắc bén tự nhiên và không được thúc đẩy. Khi đó, tâm bất thiện thứ nhất sanh khởi. Khi với tâm yếu ớt và được thúc đẩy, khi đó là tâm thứ hai. Khi không đặt tà kiến lên trước, chỉ đơn thuần vui vẻ hoan hỷ thực hành dâm dục, hoặc thèm muốn tài sản của người khác, hoặc lấy trộm đồ của người khác, với tâm sắc bén tự nhiên và không được thúc đẩy. Khi đó là tâm thứ ba. Khi với tâm yếu ớt và được thúc đẩy, khi đó là tâm thứ tư. Nhưng khi do không đạt được các dục lạc hoặc do không có các nhân của hỷ khác, trong cả bốn trường hợp, họ không có hỷ, khi đó bốn tâm còn lại tương ưng với xả sanh khởi.

ලොභමූලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các tâm tham đã kết thúc.

25. දොසමූලචිත්තෙ. ‘‘විරූප’’න්ති දුට්ඨං, ලුද්දං. දුම්මනස්ස භාවොති වුත්තෙ කායිකදුක්ඛවෙදනායපි පසඞ්ගො සියාති වුත්තං ‘‘මානසික…පෙ… නාම’’න්ති. පටිහඤ්ඤති බාධති. ‘‘සන්තත්තෙ’’ති සන්තාපිතෙ.

25. Trong các tâm sân. ‘Virūpaṃ’ (dị dạng) có nghĩa là xấu xa, hung dữ. Khi nói ‘trạng thái ưu’, vì có thể có trường hợp của khổ thọ thuộc thân, nên đã nói ‘mānasikaṃ…pe…nāma’ (gọi là… thuộc về ý). ‘Paṭihaññati’ có nghĩa là bị tổn hại. ‘Santatte’ (trong sự nóng nảy) có nghĩa là trong sự bị thiêu đốt.

26. ‘‘භෙදකරො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසෙසකරො. ‘‘භෙදකරාන හොන්තී’’ති ඉමස්ස චිත්තස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤවිසෙසකරාන හොන්ති. දොමනස්සග්ගහණං පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං ගහිතන්ති යොජනා. පසඞ්ගොති චනානප්පකාරතො සජ්ජනං ලග්ගනං. කථං පසඞ්ගොති ආහ ‘‘යදාහී’’තිආදිං. ‘‘තුට්ඨිං පවෙදෙන්තී’’ති තුට්ඨාමයං ඉමෙසං මරණෙනාතිආදි චික්ඛන්ති. එවං සහගතප්පසඞ්ගං නිවත්තෙත්වා සම්පයුත්තප්පසඞ්ගං නිවත්තෙතුං ‘‘පටිඝග්ගහණංපී’’තිආදි වුත්තං. තිරච්ඡානගතපාණවධෙ අපුඤ්ඤං නාම නත්ථි. ආදිකප්පතො පට්ඨාය මනුස්සානං යථාකාම පරිභොගත්ථාය ලොකිස්සරියෙනථාවරට්ඨායිනා නිම්මිතත්තාති අධිප්පායො. ‘‘විස්සට්ඨා’’ති අනාසඞ්කා. ‘‘අඤ්ඤෙවා’’ති අඤ්ඤෙ වා ජනෙ. විමති එව වෙමතිකං. වෙමතිකං ජාතං යෙසං තෙ වෙමතිකජාතා. පුරිමචිත්තස්සලොභසහගතභාවො ඉමානිඅට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානිනාමාති ඉමිනා චූළනිගමනෙ නෙව සිද්ධොවියාති යොජනා. චූළනිගමනෙන පටිඝසම්පයුත්ත භාවෙසිද්ධෙ දොමනස්සසහගතභාවොපි තෙනසිද්ධො යෙවාති කත්වා ‘‘තෙසං ගහණං’’ති වුත්තං. ‘‘තෙස’’න්ති දොනස්සපටිඝානං. ඉමස්මිං චිත්තෙ ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානිචථිනමිද්ධානි ච අනියතයොගීනි ච හොන්ති යෙවාපනකානි ච. තෙනාහ ‘‘පුරිමචිත්තෙ’’තිආදිං. දොමනස්සං ඉමස්මිං චිත්තෙ අත්ථි, අඤ්ඤචිත්තෙසු නත්ථි, තස්මා අසාධාරණ ධම්මො නාම. අනඤ්ඤසාධාරණ ධම්මොතිපි වුච්චති. ‘‘යථාතං’’ති තං නිදස්සනං තදුදාහරණං යථා කතමන්ති අත්ථො. ‘‘උපලක්ඛෙතී’’ති [Pg.50] සඤ්ඤාපෙති. ආතපංතායතිරක්ඛතීති ආතපත්තං. සෙතච්ඡත්තං. ලද්ධං ආතපත්තං යෙනාති ලද්ධාතපත්තො. රාජකුමාරො. සො ආතපත්තං ලද්ධොති වුත්තෙ සබ්බං රාජසම්පත්තිං ලද්ධොති විඤ්ඤායති. තස්මා ඉදං උපලක්ඛණ වචනං ජාතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘උභින්න’’න්ති ද්වින්නං දොමනස්ස පටිඝානං. පුබ්බෙ දොමනස්සසහගතන්ති වත්වා නිගමනෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානීති වුත්තත්තා ‘‘ඉමස්ස…පෙ… සිද්ධිතො’’ති වුත්තං.

26. “Bhedakaro” có nghĩa là người tạo ra sự khác biệt lẫn nhau. “Bhedakarāna hontī” có nghĩa là chúng trở thành những tác nhân tạo ra sự khác biệt lẫn nhau của tâm này. Cần hiểu rằng việc đề cập đến ưu não (domanassa) được thực hiện nhằm mục đích ngăn chặn sự dính mắc (pasaṅga). Pasaṅga là sự bám víu, sự dính mắc theo nhiều cách khác nhau. Để trả lời câu hỏi “Pasaṅga là gì?”, đoạn văn bắt đầu bằng “yadāhī” (khi mà). “Tuṭṭhiṃ pavedentī” có nghĩa là họ biểu lộ sự hài lòng, nói rằng: “Chúng tôi hài lòng với cái chết của những người này”. Sau khi đã ngăn chặn sự dính mắc đi kèm (sahagatappasaṅga) như vậy, để ngăn chặn sự dính mắc tương ưng (sampayuttappasaṅga), đoạn văn nói “paṭighaggahaṇaṃpī” (việc đề cập đến sân hận cũng vậy). Ý nghĩa là: không có điều gì gọi là bất thiện trong việc giết hại các loài súc sanh. Bởi vì từ đầu kiếp (ādikappa), chúng đã được tạo ra bởi đấng tối cao của thế gian (lokissariya), đấng thường hằng (thāvaraṭṭhāyinā), để con người tùy ý hưởng dụng. “Vissaṭṭhā” có nghĩa là không nghi ngờ. “Aññevā” có nghĩa là những người khác. Sự hoài nghi chính là vematikaṃ. Những người có sự hoài nghi phát sinh được gọi là vematikajātā. Cần hiểu rằng, trạng thái câu hữu với tham của tâm trước đó dường như đã được xác lập trong tiểu kết luận (cūḷanigamana) này rằng: “Tám tâm này được gọi là tâm câu hữu với tham”. Vì trạng thái tương ưng với sân (paṭighasampayutta) đã được xác lập bởi tiểu kết luận, nên trạng thái câu hữu với ưu não (domanassasahagata) cũng được xác lập bởi nó, do đó đã nói “tesaṃ gahaṇaṃ” (việc đề cập đến chúng). “Tesaṃ” là của ưu não và sân hận. Trong tâm này, tật (issā), lận (macchariya), hối (kukkucca), hôn trầm (thina) và thụy miên (middha) là những pháp bất định tương ưng (aniyatayogī) và cũng là những pháp có thể loại trừ (yevāpanaka). Do đó, đã nói “purimacitte” (trong tâm trước). Ưu não (domanassa) có trong tâm này, không có trong các tâm khác, do đó nó được gọi là pháp bất cộng (asādhāraṇa dhamma). Nó cũng được gọi là anaññasādhāraṇa dhamma (pháp không chung với các pháp khác). “Yathātaṃ” có nghĩa là ví dụ đó, minh họa đó được thực hiện như thế nào. “Upalakkhetī” có nghĩa là làm cho nhận biết, biểu thị. Cái che chở, bảo vệ khỏi nắng nóng (ātapaṃ) được gọi là ātapattaṃ, tức là lọng trắng (setacchattaṃ). Người đã nhận được lọng được gọi là laddhātapatto, tức là hoàng tử (rājakumāro). Khi nói rằng “người ấy đã nhận được lọng”, điều đó được hiểu là “người ấy đã nhận được toàn bộ tài sản của hoàng gia”. Do đó, cần phải thấy rằng đây đã trở thành một lời nói biểu thị (upalakkhaṇa vacanaṃ). “Ubhinnaṃ” có nghĩa là của cả hai, tức là của ưu não và sân hận. Bởi vì trước đó đã nói là “câu hữu với ưu não” (domanassasahagata) và trong phần kết luận lại nói là “tâm tương ưng với sân” (paṭighasampayuttacittāni), nên đã nói “imassa…pe… siddhito” (do sự xác lập của... này).

27. ‘‘අනිට්ඨලොකධම්මෙහී’’ති අලාභො ච, අයසොච, නින්දාච, දුක්ඛඤ්චාති චතූහි අනිට්ඨලොකධම්මෙහි. ‘‘තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති අහං අලාභාදීහි මාසමාගච්ඡීති පත්ථෙන්තස්සපි කුතොමෙඑත්ථලොකෙතං පත්ථනා පූරණං සබ්බකාලං ලබ්භාති අත්ථො. ‘‘ලබ්භා’’ති ච කම්මත්ථදීපකං පාටිපදිකපදං. ඉමෙසං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ සඞ්ඛෙපතොව වුත්තං තස්ස පාණාති පාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ පවත්තිවෙදිතබ්බාති.

27. “Aniṭṭhalokadhammehī” có nghĩa là bởi bốn pháp thế gian không mong muốn (aniṭṭhalokadhammehi), đó là: không được lợi (alābho), không được danh (ayaso), bị chê bai (nindā), và đau khổ (dukkhaṃ). “Taṃ kutettha labbhā” có nghĩa là: ngay cả đối với người mong muốn “mong rằng ta không gặp phải sự không được lợi...”, làm sao mà sự mong muốn đó có thể được thành tựu mọi lúc ở thế gian này? “Labbhā” là một danh từ gốc (pāṭipadikapadaṃ) chỉ đối tượng của hành động (kammattha). Phương thức sanh khởi của chúng (tức các tâm sân) đã được nói một cách tóm tắt trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). Sự diễn tiến của nó cần được hiểu vào lúc diễn ra mạnh mẽ hay yếu ớt trong các hành vi như sát sanh.

දොසමූලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về các tâm có gốc sân đã kết thúc.

28. මොහමූලචිත්තෙ. ‘‘මූලන්තරවිරහෙනා’’ති අඤ්ඤමූලවිරහෙන. සංසප්පතීති සංසප්පමානා. එවං නු ඛො, අඤ්ඤථානු ඛොති එවං ද්විධා එරයති කම්පතීති අත්ථො. වික්ඛිපතීති වික්ඛිපමානං. ‘‘නියමනත්ථ’’න්ති ඉදං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං නාමාති නියමනත්ථං. ඉදඤ්හි පටිඝසම්පයුත්තං විය නිගමනෙන සිද්ධං න හොති. ‘‘ඉධ ලද්ධොකාසං හුත්වා’’ති මූලන්තර විරහත්තා එව ඉධලද්ධොකාසං හුත්වා. පකති සභාවභූතං, ඉති තස්මා නත්ථීති යොජනා. ‘‘අනොසක්කමාන’’න්ති පච්ඡතො අනිවත්තමානං. ‘‘අසංසීදමාන’’න්ති හෙට්ඨතො අපතමානං. උභයෙන අබ්බොච්ඡින්නන්ති වුත්තං හොති. ‘‘අතිසම්මුළ්හතායා’’ති මූලන්තර විරහෙන මොහෙන අතිසම්මුළ්හතාය. ‘‘අතිචඤ්චලතායා’’ති සංසප්පමානවික්ඛිපමානෙහිවිචිකිච්ඡුද්ධච්චෙහි අතිචඤ්චලතාය. ‘‘සබ්බත්ථපී’’ති සබ්බෙසුපි ආරම්මණෙසු. අට්ඨකථායං සඞ්ඛාර භෙදෙන අවිජ්ජාය දුවිධභාවොව වුත්තො. කථං වුත්තො. අවිජ්ජා අප්පටිපත්ති මිච්ඡා පටිපත්තිතො දුවිධා තථා සසඞ්ඛා රාසඞ්ඛාරතොති [Pg.51] වුත්තො. ‘‘තිවිධභාවොවා’’ති ඉමස්මිං චිත්තෙසඞ්ඛාරවිමුත්තාය අවිජ්ජාය සද්ධිං තිවිධභාවොව. ඉමෙසං ද්වින්නං චිත්තානං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙසඞ්ඛෙපතොවවුත්තං තස්සඅසන්නිට්ඨානවික්ඛෙපකාලෙපවත්ති වෙදිතබ්බාති.

28. Về các tâm có gốc si. “Mūlantaravirahenā” có nghĩa là do không có gốc khác. “Saṃsappamānā” (hoài nghi) có nghĩa là nó lan đi, trườn đi. Nó dao động, rung chuyển theo hai cách: “Có phải thế này không, hay là thế khác?” - đó là ý nghĩa. “Vikkhipamānaṃ” (phóng dật) có nghĩa là nó phân tán. “Niyamanatthaṃ” có nghĩa là để xác định rằng “đây được gọi là tâm tương ưng với hoài nghi”. Điều này không được xác lập bởi kết luận như trường hợp tâm tương ưng với sân. “Idha laddhokāsaṃ hutvā” có nghĩa là đã có được cơ hội ở đây chính là do không có gốc khác. Cần hiểu rằng: bản chất tự nhiên, do đó nó không có. “Anosakkamānaṃ” có nghĩa là không lùi lại phía sau. “Asaṃsīdamānaṃ” có nghĩa là không chìm xuống dưới. Bằng cả hai cách, điều đó có nghĩa là không bị gián đoạn. “Atisammuḷhatāyā” có nghĩa là do sự si mê quá mức bởi si (moha) khi không có gốc khác. “Aticañcalatāyā” có nghĩa là do sự dao động quá mức bởi hoài nghi (vicikicchā) đang lan đi và phóng dật (uddhacca) đang phân tán. “Sabbatthapī” có nghĩa là trong tất cả các đối tượng. Trong Chú giải, chỉ có trạng thái hai mặt của vô minh (avijjā) được nói đến qua sự phân biệt về hành (saṅkhāra). Nó được nói như thế nào? Vô minh có hai loại: không thực hành (appaṭipatti) và thực hành sai lạc (micchāpaṭipatti); tương tự, có hành (sasaṅkhāra) và vô hành (asaṅkhāra) - đó là điều đã được nói. “Tividhabhāvovā” có nghĩa là trạng thái ba mặt cùng với vô minh không có hành (saṅkhāravimuttāya avijjāya) trong tâm này. Phương thức sanh khởi của hai tâm này đã được nói một cách tóm tắt trong Thanh Tịnh Đạo. Sự diễn tiến của nó cần được hiểu vào lúc không quyết định được và phân tán.

29. ‘‘සබ්බථාපී’’ති නිපාතසමුදායො වා හොතු අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනො වා, විසුං නිපාතොවාති එවං සබ්බප්පකාරතොපි. අකුසලපදෙ අකාරො විරුද්ධත්ථො. යථා අමිත්තො, අසුරො, තිදස්සෙතුං ‘‘අකුසලානී’’තිආදිමාහ. ‘‘පටිවිරුද්ධභාවො’’ති මොහාදීහි අකුසලෙහි විරුද්ධභාවො. භාවනංනාරහන්තීති ‘‘අභාවනාරහා’’. කථං පන භාවනංනාරහන්තීති ආහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදිං. ‘‘නියාමං ඔක්කමන්තාපී’’ති පඤ්චානන්තරිය කම්මභාවෙන නියතමිච්ඡාදිට්ඨිභාවෙන ච නියාමං ඔක්කමන්තාපි. අපායං භජන්තීති අපායභාගිනො. කම්මකාරකා. තෙසං භාවො. තාය. ‘‘වට්ටසොතනියතෙ’’ති සංසාරවට්ට සොතස්මිං නියතෙ. ‘‘ථිරතරපත්තා’’ති සමාධිවසෙන ථිරතරභාවං පත්තා. ඉදානි තමෙවත්ථං පකාරන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ‘‘සියු’’න්ති පදං ධාතුපච්චයෙහි සිද්ධං නිප්ඵන්නපදං නාම නහොති. කස්මා, ඉධපරිකප්පත්ථස්ස අසම්භවතො. නිපාතපදං හොති. කස්මා, අනෙකත්ථතා සම්භවතො. ඉධ පන භවන්ති සද්දෙන සමානත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිපාතපදං ඉධ දට්ඨබ්බ’’න්ති.

29. Từ ‘sabbathāpi’ (dù bằng mọi cách) có thể là một cụm bất biến từ (nipātasamudāyo), hoặc là từ đồng nghĩa với nhau (aññamaññavevacano), hoặc là một bất biến từ riêng biệt (visuṃ nipāto), như vậy có nghĩa là bằng tất cả mọi cách (sabbappakāratopi). Trong từ ‘akusala’ (bất thiện), tiếp đầu ngữ ‘a’ có nghĩa đối nghịch (viruddhattho). Giống như ‘amitto’ (không phải bạn), ‘asuro’ (không phải trời), để chỉ điều này, ngài nói ‘akusalāni’ (các pháp bất thiện) v.v... ‘Paṭiviruddhabhāvo’ (trạng thái đối nghịch) là trạng thái đối nghịch với các pháp thiện như vô si v.v... ‘Abhāvanārahā’ (không đáng để tu tập) có nghĩa là chúng không đáng để tu tập (bhāvanaṃ nārahanti). Nhưng tại sao chúng không đáng để tu tập? Ngài nói ‘punappunaṃ’ (lặp đi lặp lại) v.v... ‘Niyāmaṃ okkamantāpi’ (dù đi vào định pháp) có nghĩa là dù đi vào định pháp do là nghiệp ngũ vô gián (pañcānantariya kamma) và do là tà kiến cố định (niyatamicchādiṭṭhi). ‘Apāyabhāgino’ (thuộc về đọa xứ) có nghĩa là chúng thuộc về đọa xứ (apāyaṃ bhajanti). Là những người tạo nghiệp (kammakārakā). Trạng thái của chúng (tesaṃ bhāvo). Do đó (tāya). ‘Vaṭṭasotaniyate’ (bị cuốn trôi trong dòng luân hồi) có nghĩa là bị cuốn trôi trong dòng luân hồi sinh tử (saṃsāravaṭṭasotasmiṃ niyate). ‘Thiratarapattā’ (đạt đến sự vững chắc hơn) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vững chắc hơn (thiratarabhāvaṃ pattā) nhờ vào định (samādhivasena). Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng một cách khác (pakārantarena vibhāvetuṃ), ngài nói ‘apicā’ (hơn nữa) v.v... Từ ‘siyuṃ’ (có thể là) không phải là một từ phái sinh (nipphannapadaṃ) được hình thành từ căn và tiếp vị ngữ (dhātupaccayehi siddhaṃ). Tại sao? Vì ý nghĩa giả định (parikappattha) không thể có ở đây. Nó là một bất biến từ (nipātapadaṃ). Tại sao? Vì có thể có nhiều nghĩa (anekatthatā sambhavato). Nhưng ở đây, nó có cùng nghĩa với từ ‘bhavanti’ (chúng là). Do đó, ngài nói ‘nipātapadaṃ idha daṭṭhabbaṃ’ (ở đây nên được xem là một bất biến từ).

අකුසලවණ්ණනා.

Luận về Bất Thiện.

30. අහෙතුකචිත්තෙ. ‘‘සබ්බනිහීන’’න්ති සබ්බචිත්තෙහි හීනං. පුන ‘‘සබ්බනිහීන’’න්ති සබ්බාහෙතුකෙහි හීනං. ‘‘ත’’න්ති අකුසල විපාකං.

30. Trong tâm vô nhân (ahetukacitte). ‘Sabbanihīnaṃ’ (thấp kém nhất) có nghĩa là thấp kém hơn tất cả các tâm (sabbacittehi hīnaṃ). Lại nữa, ‘sabbanihīnaṃ’ (thấp kém nhất) có nghĩa là thấp kém hơn tất cả các tâm vô nhân (sabbāhetukehi hīnaṃ). ‘Taṃ’ (cái đó) có nghĩa là quả bất thiện (akusalavipākaṃ).

31. සුත්තපාළියං, ‘‘කට්ඨ’’න්ති සුක්ඛදාරුං. ‘‘සකලික’’න්ති ඡින්දිතඵාලිතං කට්ඨක්ඛණ්ඩකං. ‘‘ථුස’’න්ති වීහිසුඞ්කං. ‘‘සඞ්කාර’’න්ති කචවරං. චක්ඛුඤ්චරූපෙ ච පටිච්ච යංවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ත්වෙව වුච්චතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. තත්ථ ‘‘රූපෙ’’ති රූපාරම්මණාන[Pg.52]. ‘‘සද්දෙ’’තිආදීසුපි එසනයො. එත්ථ ච විඤ්ඤාණානි එකවත්ථු නිස්සිතානි හොන්ති. තස්මා වත්ථු ද්වාරෙසු එකවචනං වුත්තං. ආරම්මණානි පන එකවිඤ්ඤාණෙනාපි බහූනි ගහිතානි. තස්මා ආරම්මණෙසු බහුවචනං. ‘‘දුක්ඛයතී’’ති දුක්ඛං කරොති. නාමධාතු පදඤ්හෙතං. යථා අත්තානං සුඛෙති වීණෙතීති සද්දවිදූ. ධාතුපාඨෙසු පන සුඛදුක්ඛතක්කිරියායංති වුත්තං. තක්කිරියාති ච සුඛකිරියා දුක්ඛ කිරියාති අත්ථො. සාතකිරියා අස්සාතකිරියාති වුත්තං හොති. ච සද්දො ඔකාසත්ථොති කත්වා ‘‘දුක්කරං ඔකාසදාන’’න්ති වුත්තං.

31. Trong Kinh Tạng (Suttapāḷiyaṃ), ‘kaṭṭhaṃ’ là khúc gỗ khô (sukkhadāruṃ). ‘Sakalikaṃ’ là mảnh gỗ đã được cắt và chẻ ra (chinditaphālitaṃ kaṭṭhakkhaṇḍakaṃ). ‘Thusaṃ’ là vỏ trấu (vīhisuṅkaṃ). ‘Saṅkāraṃ’ là rác rưởi (kacavaraṃ). ‘Do duyên nhãn và sắc, thức nào sanh khởi, thức ấy được gọi là nhãn thức’ v.v... nên được liên kết như vậy. Trong đó, ‘rūpe’ (sắc) có nghĩa là các đối tượng sắc (rūpārammaṇānaṃ). Phương pháp này cũng áp dụng cho ‘sadde’ (thanh) v.v... Ở đây, các thức nương vào một vật duy nhất (ekavatthu nissitāni). Do đó, số ít được dùng cho các vật căn môn (vatthu dvāresu). Nhưng nhiều đối tượng có thể được bắt lấy ngay cả bởi một thức duy nhất (ekaviññāṇenāpi bahūni gahitāni). Do đó, số nhiều được dùng cho các đối tượng (ārammaṇesu). ‘Dukkhayati’ (làm cho khổ) có nghĩa là nó làm cho khổ (dukkhaṃ karoti). Đây là một danh động từ (nāmadhātupadañhetaṃ). Giống như các nhà ngữ pháp nói ‘attānaṃ sukheti vīṇeti’ (làm cho mình vui, gảy đàn tỳ bà). Tuy nhiên, trong các bộ sưu tập về ngữ căn (Dhātupāṭhesu), có nói rằng ‘sukhadukkhatakkiriyāyaṃ’ (trong hành động của lạc và khổ). ‘Takkiriyā’ có nghĩa là hành động của lạc và hành động của khổ. Điều này có nghĩa là hành động của cảm giác dễ chịu và hành động của cảm giác khó chịu (sātakiriyā assātakiriyā). Từ ‘ca’ có nghĩa là cơ hội (okāsattha), do đó có câu nói ‘dukkaraṃ okāsadānaṃ’ (việc cho cơ hội là khó làm).

32. ‘‘චක්ඛුස්ස අසම්භින්නතා’’ති චක්ඛුපසාදරූපස්ස අභින්නතා. තස්මිඤ්හි භින්නෙසති අන්ධස්ස චක්ඛුස්ස රූපානිනුපට්ඨහන්තීති. ‘‘සොතස්සඅසම්භින්නතා’’තිආදීසුපි එසනයො. ‘‘ආලොකසන්නිස්සයප්පටිලාභො’’ති චක්ඛු ච ආලොකෙසති කිච්චකාරී හොති. අසති නහොති. තථා රූපඤ්ච. තස්මා ආලොකො තෙසං විසයවිසයීභාවූපගමනෙ සන්නිස්සයො හොති. තස්ස ආලොකසන්නිස්සයස්ස පටිලාභො. එසනයො ආකාසසන්නිස්සයාදීසු. ඉමෙසං අඞ්ගානං යුත්ති දීපනා උපරිරූපසඞ්ගහෙ ආගමිස්සති. ‘‘අට්ඨකථාය’’න්ති අට්ඨසාලිනියං. තත්ථ ‘‘තස්මිං පන ආපාතං ආගච්ඡන්තෙපි ආලොකසන්නිස්සයෙ අසති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතී’’ති වචනං අසම්භාවෙන්තො ‘‘තං විනා ආලොකෙනා’’තිආදිමාහ. ‘‘අභාවදස්සන පර’’න්ති අභාවදස්සනප්පධානං.

32. ‘Cakkhussa asambhinnatā’ (sự không bị hư hoại của nhãn) có nghĩa là sự không bị hư hoại của sắc thần kinh nhãn (cakkhupasādarūpassa abhinnatā). Vì khi nó bị hư hoại, các sắc không hiện ra đối với mắt của người mù. ‘Sotassa asambhinnatā’ (sự không bị hư hoại của nhĩ) v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Ālokasannissayappaṭilābho’ (sự có được sự hỗ trợ của ánh sáng) có nghĩa là mắt chỉ hoạt động khi có ánh sáng (āloke sati kiccakārī hoti). Khi không có, nó không hoạt động. Sắc cũng vậy. Do đó, ánh sáng là sự hỗ trợ (sannissayo) cho chúng trong việc đi đến trạng thái đối tượng và chủ thể (visayavisayībhāvūpagamane). Sự có được sự hỗ trợ của ánh sáng ấy (tassa ālokasannissayassa paṭilābho). Phương pháp này cũng áp dụng cho sự hỗ trợ của không gian (ākāsasannissaya) v.v... Sự giải thích về sự hợp lý của các yếu tố này sẽ có ở phần sau trong chương Toát Yếu về Sắc (Rūpasaṅgaha). ‘Aṭṭhakathāyaṃ’ (trong Chú giải) có nghĩa là trong bộ Aṭṭhasālinī. Ở đó, không đồng tình với câu nói ‘Nhưng khi đối tượng ấy đi vào tầm nhận thức, nếu không có sự hỗ trợ của ánh sáng, nhãn thức không sanh khởi’, ngài nói ‘taṃ vinā ālokenā’ (không có ánh sáng đó) v.v... ‘Abhāvadassanaparaṃ’ (nhằm chỉ ra sự vắng mặt) có nghĩa là lấy việc chỉ ra sự vắng mặt làm chính (abhāvadassanappadhānaṃ).

33. විපාකවචනත්ථෙ. විපච්චතීති විපාකං. විපච්චතීති ච විපක්කභාවං ආපජ්ජති. පුබ්බෙ කතකම්මං ඉදානි නිබ්බත්තිං පාපුණාතීති වුත්තං හොති. ඉදානි තදත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘අයඤ්ච අත්ථො’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං ආයූහන සමඞ්ගිතාපි ආගතා. ඉධ පනසා චෙතනා සමඞ්ගිතාය සඞ්ගහිතාති කත්වා ‘‘චතස්සො සමඞ්ගිථා’’ති වුත්තං. සමඞ්ගිතාති ච සම්පන්නතා. ‘‘තං තං කම්මායූහන කාලෙ’’ති පාණාති පාතාදිකස්ස තබ්බිරමණාදිකස්ස ච තස්ස තස්ස දුච්චරිතසුචරිතකම්මස්ස ආයූහනකාලෙ. සමුච්චිනනකාලෙති අත්ථො. ‘‘සබ්බසො අභාවං පත්වාන නිරුජ්ඣතී’’ති යථා අබ්‍යාකත [Pg.53] ධම්මානිරුජ්ඣමානා සබ්බසො අභාවං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති. තථා නනිරුජ්ඣන්තීති අධිප්පායො. ‘‘සබ්බාකාර පරිපූර’’න්ති පාණාතිපාතං කරොන්තස්ස කම්මානු රූපාබහූකාය වචීමනො විකාරා සන්දිස්සන්ති. එසනයො අදින්නාදානාදීසු. එවරූපෙහි සබ්බෙහි ආකාර විකාරෙහි පරිපූරං. ‘‘නිදහිත්වා වා’’ති සණ්ඨපෙත්වා එව. ‘‘යංසන්ධායා’’ති යංකිරියාවිසෙසනිධානං සන්ධාය.

33. Về ý nghĩa của từ quả (vipāka). ‘Vipākaṃ’ (quả) là vì nó chín muồi (vipaccati). ‘Vipaccati’ (nó chín muồi) có nghĩa là nó đạt đến trạng thái chín muồi (vipakkabhāvaṃ āpajjati). Điều này có nghĩa là nghiệp đã làm trước đây bây giờ đạt đến sự kết thành (nibbattiṃ pāpuṇāti). Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đó, ngài nói ‘ayañca attho’ (và ý nghĩa này) v.v... Trong Chú giải (Aṭṭhakathāyaṃ), sự thành tựu của việc tích lũy (āyūhana samaṅgitā) cũng được đề cập. Nhưng ở đây, vì điều đó đã được bao gồm trong sự thành tựu của tư (cetanā samaṅgitāya saṅgahitā), nên được nói là ‘bốn sự thành tựu’ (catasso samaṅgitā). ‘Samaṅgitā’ có nghĩa là sự thành tựu, sự đầy đủ (sampannatā). ‘Taṃ taṃ kammāyūhana kāle’ (vào lúc tích lũy nghiệp này hay nghiệp kia) có nghĩa là vào lúc tích lũy nghiệp tà hạnh hay thiện hạnh này hay kia, chẳng hạn như sát sanh hoặc từ bỏ sát sanh v.v... (pāṇātipātādikassa tabbiramaṇādikassa ca tassa tassa duccaritasucaritakammassa āyūhanakāle). Ý nghĩa là ‘vào lúc thu gom’ (samuccinanakāle). ‘Sabbaso abhāvaṃ patvāna nirujjhati’ (diệt đi sau khi đã hoàn toàn không tồn tại). Ý muốn nói là nó không diệt theo cách mà các pháp vô ký (abyākata dhammā) khi diệt, chúng diệt đi sau khi đã hoàn toàn không tồn tại. ‘Sabbākāra paripūraṃ’ (đầy đủ mọi phương diện). Đối với người thực hiện hành vi sát sanh, nhiều biến dạng tương ứng về thân, khẩu, ý được thấy rõ. Phương pháp này cũng áp dụng cho việc trộm cắp v.v... Đầy đủ với tất cả các phương diện và biến dạng như vậy. ‘Nidahitvā vā’ (sau khi đã đặt xuống) có nghĩa là sau khi đã thiết lập (saṇṭhapetvā eva). ‘Yaṃ sandhāya’ (liên quan đến cái gì) có nghĩa là liên quan đến sự đặt xuống của hành động đặc thù nào (yaṃ kiriyāvisesanidhānaṃ sandhāya).

ගාථායං. ‘‘සජ්ජූ’’ති ඉමස්මිං දිවසෙ. ‘‘ඛීරං වමුච්චතී’’ති යථා ඛීරං නාම ඉමස්මිං දිවසෙ මුච්චති. පකතිං ජහති. විපරිණාමං ගච්ඡති. න තථා පාපං කතං කම්මන්ති යොජනා. කථං පන හොතීති ආහ ‘‘දහන්තං බාලමන්වෙතී’’ති. ‘‘භස්මාඡන්නොවපාවකො’’ති ඡාරිකා ඡන්නොවිය අග්ගි. ‘‘සො පනා’’ති කිරියා විසෙසො පන. ‘‘විසුං එකො පරමත්ථ ධම්මොතිපි සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති විසුං සම්පයුත්ත ධම්ම භාවෙන සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති අධිප්පායො. සො හි කම්මපච්චයධම්මත්තා පරමත්ථ ධම්මො න හොතීති න වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘අනුසයධාතුයො වියා’’ති. ‘‘සො’’ති කිරියාවිසෙසො. ‘‘ත’’න්ති කම්මං වා, කම්මනිමිත්තං වා, ගතිනිමිත්තං වා. ‘‘තදා ඔකාසං ලභතී’’ති විපච්චනත්ථාය ඔකාසං ලභති. ඔකාසං ලභිත්වා පච්චුපට්ඨාතීති අධිප්පායො. ‘‘තත්ථා’’ති තාසු ච තූසුසමඞ්ගිතාසු. ‘‘ඉතී’’ති ලද්ධගුණවචනං. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි පුන ලද්ධගුණවචනං. ‘‘පාළිය’’න්ති ධම්මසඞ්ගණි පාළියං. ‘‘කම්මසන්තානතො’’ති අරූපසන්තානං එව වුච්චති. ‘‘යෙ පනා’’ති ගන්ථකාරා පන. ‘‘තෙස’’න්ති ගන්ථකාරානං. ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. තෙසං වාදෙති වා යොජෙතබ්බං. යඤ්චඋපමං දස්සෙන්තීති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං වචනෙ. න ච න ලභන්තීති යොජනා. ‘‘තදා’’ති තස්මිං පරිණතකාලෙ. ‘‘නාළ’’න්ති පුප්ඵඵලානං දණ්ඩකං.

Trong câu kệ. “Sajjū” là trong ngày này. “Khīraṃ vamuccatī” là giống như sữa được vắt trong ngày này. Từ bỏ bản chất. Đi đến sự biến đổi. Nghiệp ác đã được tạo không giống như vậy, đây là sự liên kết. Nhưng làm thế nào nó xảy ra? Ngài nói “dahantaṃ bālamanvetī” (nó đi theo kẻ ngu, đốt cháy họ). “Bhasmāchannovapāvako” là giống như lửa được tro che phủ. “So panā” là trạng từ chỉ hành động. “Visuṃ eko paramattha dhammotipi saṅkhyaṃ na gacchatī” (một pháp chân đế riêng biệt cũng không được tính đến), ý nghĩa là nó không được tính đến như một pháp tương ưng riêng biệt. Vì nó là một pháp có nghiệp làm duyên, không thể nói rằng nó không phải là pháp chân đế. Do đó, Ngài nói “anusayadhātuyo viyā” (giống như các yếu tố tùy miên). “So” là trạng từ chỉ hành động. “Taṃ” là nghiệp, hoặc nghiệp tướng, hoặc thú tướng. “Tadā okāsaṃ labhatī” là nó có được cơ hội để trổ quả. Ý nghĩa là sau khi có được cơ hội, nó hiện khởi. “Tatthā” là trong những (tâm) tương ưng với chúng. “Itī” là lời nói về phẩm chất đã đạt được. “Evañca katvā” v.v... lại là lời nói về phẩm chất đã đạt được. “Pāḷiyaṃ” là trong Pāli tạng Abhidhamma (Dhammasaṅgaṇi). “Kammasantānato” được gọi là dòng tương tục vô sắc. “Ye panā” là các nhà sớ giải. “Tesaṃ” là của các nhà sớ giải. Āpajjati là sự liên kết. Hoặc nên được liên kết với luận thuyết của họ. Họ trình bày ví dụ nào, đây là sự liên kết. “Tatthā” là trong lời nói đó. Họ không phải là không có được, đây là sự liên kết. “Tadā” là vào thời điểm chín muồi đó. “Nāḷaṃ” là cuống của hoa và quả.

34. ‘‘සම්භවො’’ති පසඞ්ගකාරණං. අභිවිසෙසෙන චරණං පවත්තනං අභිචාරො. විසෙස වුත්ති. න අභිචාරො බ්‍යභිචාරො. සාමඤ්ඤ වුත්ති. පක්ඛන්තරෙන සාධාරණතාති වුත්තං හොති. පක්ඛන්තරෙන සාධාරණතා නාමපක්ඛන්තරස්ස නානප්පකාරතො සජ්ජනමෙව ලග්ගනමෙවාති වුත්තං බ්‍යභිචාරස්සාති පසඞ්ගස්ස ඉච්චෙවත්ථොති. එත්ථචාතිආදිනා [Pg.54] සම්භවබ්‍යභිචාරානං අභාවමෙව වදති. අකුසලහෙතූහි ච සහෙතුකතා සම්භවො නත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘තෙස’’න්ති අකුසලවිපාකානං. ‘‘අබ්‍යභිචාරොයෙවා’’ති බ්‍යභිචාරරහිතොයෙව.

34. “Sambhavo” là nguyên nhân của sự liên quan. Sự thực hành, sự diễn tiến một cách đặc biệt là abhicāro (sự thực hành đặc biệt). Là sự vận hành đặc biệt. Không phải abhicāro là byabhicāro (sự thực hành thông thường). Là sự vận hành thông thường. Được nói là sự phổ biến đối với phe khác. Sự phổ biến đối với phe khác có nghĩa là sự dính mắc, sự bám víu vào phe khác theo nhiều cách khác nhau, điều này được nói về byabhicāro, tức là sự liên quan, đây là ý nghĩa. Bằng câu “Etthaca” v.v..., ngài chỉ nói về sự không có của sambhava (sự phát sinh) và byabhicāra (sự liên quan). Và do có nhân bất thiện làm nhân, nên không có sambhava (sự phát sinh), đây là sự liên kết. “Tesaṃ” là của các quả bất thiện. “Abyabhicāroyevā” là không có byabhicāra (sự liên quan).

35. ‘‘පඤ්චද්වාරෙ උප්පන්න’’න්ති පඤ්චද්වාරවිකාරං පටිච්ච උප්පන්නත්තා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදිං. එසනයො මනොද්වාරාවජ්ජනෙපි.

35. “Đã sanh khởi ở năm cửa” được nói như vậy vì nó sanh khởi duyên theo sự biến đổi của năm cửa. Do đó, ngài nói “tañhī” v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho tâm hướng ý môn.

යදි හි අයමත්ථොසියා, එවඤ්චසති, අයමත්ථො ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තෙස’’න්ති වීථිචිත්තානං. උප්පාදසද්දොනියතපුල්ලිඞ්ගොති කත්වා ‘‘ටීකාසු පන…පෙ… නිද්දිට්ඨං’’ සියාති වුත්තං. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති සම්පයුත්තහෙතුවිරහතොති වුත්තනයෙන. විපච්චන කිච්චං නාම විපාකානං කිච්චං. විපාකුප්පාදනකිච්චං නාම කුසලාකුසලානං කිච්චං. ‘‘තං තං කිරියාමත්තභූතානී’’ති ආවජ්ජන කිරියා හසනකිරියාමත්තභූතානි. පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිචිත්තානි නාම කෙවලං කම්මවෙගුක්ඛිත්තභාවෙනසන්තානෙපතිතමත්තත්තා දුබ්බල කිච්චානි හොන්ති. පඤ්ච විඤ්ඤාණානි ච අසාරානං අබලානං පසාදවත්ථූනං නිස්සාය උප්පන්නත්තා දුබ්බලවත්ථුකානි හොන්ති. සම්පටිච්ඡනාදීනි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණානුබන්ධ මත්තත්තා දුබ්බල කිච්චට්ඨානානි හොන්ති. තස්මා තානි සබ්බානි අත්තනො උස්සාහෙනවිනා කෙවලං විපච්චනමත්තෙන පවත්තන්ති. ‘‘විපාකසන්තානතො’’ති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනඤ්ච මනොද්වාරාවජ්ජනඤ්ච භවඞ්ගවිපාකසන්තානතො ලද්ධපච්චයං හොති. වොට්ඨබ්බනං පඤ්චවිඤ්ඤාණාදි විපාකසන්තානතො ලද්ධපච්චයං. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති හසිතුප්පාදචිත්ත මහාකිරියචිත්තාදීනි. ‘‘නිරනුසයසන්තානෙ’’ති අනුසයරහිතෙ ඛීණාසවසන්තානෙ. ‘‘උස්සාහරහිතානි එවා’’ති යථා රුක්ඛානං වාතපුප්ඵානි නාම අත්ථි. තානි ඵලුප්පාදකසිනෙහරහිතත්තා ඵලානි න උප්පාදෙන්ති. තථා තානි ච විපාකුප්පාදකතණ්හාසිනෙහරහිතත්තා උස්සාහබ්‍යාපාර රහිතානි එව.

Nếu ý nghĩa này là như vậy, khi đó, ý nghĩa này sẽ xảy ra, đây là sự liên kết. “Tesaṃ” là của các tâm lộ. Vì từ “uppāda” là nam tính xác định, nên được nói rằng “ṭīkāsu pana…pe… niddiṭṭhaṃ” (tuy nhiên trong các sớ giải phụ... được chỉ ra) có thể là như vậy. “Vuttanayenā” là theo phương pháp đã được nói, tức là do không có nhân tương ưng. Phận sự trổ quả là phận sự của các quả. Phận sự làm sanh khởi quả là phận sự của các (nghiệp) thiện và bất thiện. “Taṃ taṃ kiriyāmattabhūtānī” là chúng chỉ là các hành động hướng môn và hành động mỉm cười. Các tâm tục sinh, hộ kiếp, và tử chỉ có phận sự yếu ớt vì chúng chỉ đơn thuần rơi vào dòng tương tục do sức mạnh của nghiệp ném đi. Năm thức cũng có vật chất yếu ớt vì chúng sanh khởi nương vào các vật sắc thần kinh không có cốt lõi và yếu ớt. Các tâm tiếp thâu v.v... cũng có phận sự yếu ớt vì chúng chỉ đơn thuần đi theo năm thức. Do đó, tất cả chúng vận hành chỉ bằng sự trổ quả, không có sự nỗ lực của chính chúng. “Vipākasantānato” là tâm hướng ngũ môn và tâm hướng ý môn có được duyên từ dòng tương tục của quả hộ kiếp. Tâm xác định có được duyên từ dòng tương tục của quả như năm thức v.v... “Itarāni panā” là các tâm khác như tâm sanh tiếu, các đại tâm duy tác v.v... “Niranusayasantāne” là trong dòng tương tục không có tùy miên, dòng tương tục của vị đã đoạn tận các lậu hoặc. “Ussāharahitāni evā” là chúng không có sự nỗ lực. Giống như có những bông hoa gió của cây cối. Chúng không tạo ra quả vì không có nhựa cây tạo quả. Tương tự như vậy, chúng cũng không có sự nỗ lực và hoạt động vì không có nhựa ái làm sanh khởi quả.

36. වෙදනාවිචාරණායං. ‘‘පිචුපිණ්ඩකානං වියා’’ති ද්වින්නං කප්පාසපිචුපිණ්ඩකානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනං විය උපාදාරූපානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනං දුබ්බලමෙවාති යොජනා. ‘‘තෙසං ආරම්මණභූතාන’’න්ති තිණ්ණං මහාභූතානං. ‘‘කායනිස්සයභූතෙසූ’’ති කායනිස්සයමහාභූතෙසු[Pg.55].‘‘තෙහී’’ති පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි. ‘‘පුරිමචිත්තෙනා’’ති සම්පටිච්ඡනචිත්තතො. ‘‘ත’’න්ති අකුසලවිපාකසන්තීරණං. පටිඝෙන විනා නප්පවත්තති. කස්මා නප්පවත්තතීති ආහ ‘‘එකන්තාකුසලභූතෙනා’’තිආදිං. ‘‘අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො’’ති අබ්‍යාකත චිත්තෙසු යුජ්ජිතුං අසම්භවතො. කම්මානුභාවතො ච මුඤ්චිත්වා යථාපුරිමං විපාකසන්තානං කම්මානුභාවෙන පවත්තං හොති. තථා අප්පවත්තිත්වාති අධිප්පායො. ‘‘කෙනචී’’ති කෙනචි චිත්තෙන. ‘‘විසදිසචිත්තසන්තාන පරාවට්ටනවසෙනා’’ති පුරිමෙනවිපාක චිත්ත සන්තානෙන විසදිසං කුසලාදි ජවන චිත්තසන්තානං පරතො ආවට්ටා පන වසෙන. තථාහිදං චිත්තද්වයං පාළියං ආවට්ටනා, අන්වාවට්ටනා, ආභොගො, සමන්නාහාරොති නිද්දිට්ඨං. ‘‘සබ්බත්ථාපී’’ති ඉට්ඨාරම්මණෙපි අනිට්ඨාරම්මණෙපි. ‘‘අත්තනො පච්ඡා පවත්තස්ස චිත්තස්ස වසෙනා’’ති අත්තනො පච්ඡා පවත්තං චිත්තං පටිච්ච න වත්තබ්බොති අධිප්පායො. ‘‘අත්තනො පච්චයෙහි එව සො සක්කා වත්තු’’න්ති අත්තනො පච්චයෙසු බලවන්තෙසු සති, බලවා හොති. දුබ්බලෙසු සති, දුබ්බලො හොතීති සක්කාවත්තුන්ති අධිප්පායො. ‘‘විසදිස චිත්තසන්තාන’’න්ති වොට්ඨබ්බනකිරියචිත්තසන්තානං.

36. Trong phần khảo sát về thọ. "Giống như những cuộn bông gòn" có nghĩa là: sự va chạm lẫn nhau của các sắc y sinh cũng yếu ớt giống như sự va chạm lẫn nhau của hai cuộn bông gòn. Đây là cách liên kết ý. "Của những pháp làm đối tượng của chúng" tức là của ba đại hiển. "Trong những pháp làm nơi nương cho thân" tức là trong các đại hiển làm nơi nương cho thân. "Bởi những tâm ấy" tức là bởi năm thức. "Bởi tâm trước" tức là từ tâm tiếp thâu. "Tâm ấy" tức là tâm quan sát quả bất thiện. Không thể khởi lên nếu không có sân. Tại sao không thể khởi lên? Ngài nói "vì là pháp hoàn toàn bất thiện" v.v... "Vì không thể xảy ra trong các pháp vô ký" tức là vì không thể tương ưng trong các tâm vô ký. Và ngoài oai lực của nghiệp, dòng tâm quả đã khởi lên do oai lực của nghiệp như trước. Ý nói là không khởi lên như vậy. "Bởi một tâm nào đó" tức là bởi một tâm nào đó. "Do sự chuyển hướng của dòng tâm khác loại" có nghĩa là do sự chuyển hướng sau đó của dòng tâm tốc hành thiện v.v... khác với dòng tâm quả trước đó. Thật vậy, hai tâm này được chỉ rõ trong Pāli là āvaṭṭanā (hướng), anvāvaṭṭanā (hướng theo), ābhogo (tác ý), samannāhāro (chú ý). "Trong mọi trường hợp" tức là trong đối tượng đáng hài lòng và trong đối tượng không đáng hài lòng. "Do năng lực của tâm khởi lên sau nó" ý nói là không thể nói (mạnh hay yếu) dựa vào tâm khởi lên sau nó. "Chỉ có thể nói về nó qua các duyên của chính nó" ý nói là: khi các duyên của nó mạnh, nó mạnh; khi các duyên yếu, nó yếu. Đó là điều có thể nói. "Dòng tâm khác loại" tức là dòng tâm duy tác đoán định.

37. සඞ්ඛාර විචාරණායං ‘‘විපාකුද්ධාරෙ’’ති අට්ඨසාලිනියං විපාකුද්ධාර කථායං. ‘‘උභයකම්මෙනපී’’ති සසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි, අසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි. ‘‘ථෙරෙනා’’ති මහාදත්තත්ථෙරෙන. ‘‘තදුභයභාවාභාවො’’ති සසඞ්ඛාරික අසඞ්ඛාරිකභාවානං අභාවො. ‘‘තානිපි හි අපරිබ්‍යත්තකිච්චානියෙවා’’ති එත්ථ ආවජ්ජන ද්වයං ජවනානං පුරෙචාරික කිච්චත්තා අපරිබ්‍යත්තකිච්චං හොතු. හසිතුප්පාදචිත්තං පන ජවනකිච්චත්තා කථං අපරිබ්‍යත්තකිච්චං භවෙය්‍යාති. තම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදීනං අනුචාරිකමත්තත්තා අපරිබ්‍යත්තකිච්චං නාම හොතීති. ‘‘අට්ඨමහාවිපාකෙසු විය වත්තබ්බො’’ති මහාවිපාකානං සසඞ්ඛාරිකා සඞ්ඛාරිකභාවො පුරිමභවෙ මරණාසන්නකාලෙ ආරම්මණානං පයොගෙන සහ වා විනා වා උපට්ඨානං පටිච්ච වුත්තො, තථා වත්තබ්බොති අධිප්පායො.

37. Trong phần khảo sát về hành, "trong phần trích dẫn về quả" tức là trong chương trích dẫn về quả trong bộ Aṭṭhasālinī. "Bởi cả hai loại nghiệp" tức là bởi nghiệp có trợ hành và bởi nghiệp không có trợ hành. "Bởi vị trưởng lão" tức là bởi trưởng lão Mahādatta. "Sự không có cả hai trạng thái ấy" tức là sự không có trạng thái có trợ hành và không có trợ hành. Ở đây, trong câu "Vì những tâm ấy cũng có phận sự không được giao phó", hai tâm hướng môn có thể có phận sự không được giao phó vì chúng có phận sự đi trước các tốc hành tâm. Nhưng tâm sinh tiếu, vì có phận sự của tốc hành tâm, làm sao có thể có phận sự không được giao phó? Tâm ấy cũng được gọi là có phận sự không được giao phó vì nó chỉ là tùy tùng của Nhất thiết trí v.v... "Nên được nói đến giống như trong tám đại quả" ý nói là: trạng thái có trợ hành và không có trợ hành của các đại quả được nói đến dựa vào sự hiện khởi của các đối tượng có hoặc không có sự cố gắng vào lúc cận tử trong kiếp trước, nên cũng được nói như vậy.

38. ‘‘දුබ්බල කම්මනිබ්බත්තෙසූ’’ති පටිසන්ධි භවඞ්ග චුතිකිච්චානි සන්ධාය [Pg.56] වුත්තං. ‘‘දුබ්බලවත්ථු කිච්චට්ඨානෙසූ’’ති චක්ඛාදිවත්ථුකෙසු ආවජ්ජනාදි දුබ්බලකිච්ච දුබ්බලට්ඨානිකෙසු. ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා තදත්ථං විවරති. තත්ථ ‘‘වික්ඛෙපයුත්ත’’න්ති වික්ඛෙපකිච්චෙන උද්ධච්චෙනයුත්තං හුත්වා. ‘‘කප්පට්ඨිතිකං’’ නාම සඞ්ඝභෙදකම්මං. ඡසුවත්ථු රූපෙසු හදයවත්ථුමෙව සුවණ්ණරජතං විය සාරවත්ථු හොති. ඉතරානි ඵලිකානිවිය පසාදමත්තත්තා අසාරානි හොන්තීති වුත්තං ‘‘චක්ඛාදීසු දුබ්බලවත්ථූසූ’’ති. දස්සනාදීනි ච කිච්චානි ජවන කිච්චස්ස පුරෙචරත්තා ඛුද්දකිච්චානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘දස්සනාදීසූ’’තිආදිං.

38. "Trong những (tâm) được tạo ra bởi nghiệp yếu" được nói liên quan đến các phận sự kiết sanh, hộ kiếp và tử. "Trong những nơi có vật nương và phận sự yếu" tức là trong những vật nương như nhãn v.v... và trong những nơi có phận sự yếu như hướng môn v.v... Bằng câu "Trong đó" v.v..., ngài giải thích ý nghĩa đó. Trong đó, "tương ưng với phóng dật" có nghĩa là tương ưng với trạo cử có phận sự phóng dật. "Tồn tại suốt một kiếp" là tên gọi của nghiệp phá hòa hợp Tăng. Trong sáu sắc vật nương, chỉ có tâm sở y vật là vật có thực chất giống như vàng bạc. Các vật còn lại không có thực chất vì chỉ là sắc thần kinh trong suốt giống như pha lê, do đó được nói là "trong các vật nương yếu như nhãn v.v...". Và các phận sự như thấy v.v... là những phận sự nhỏ vì chúng đi trước phận sự của tốc hành tâm. Do đó, ngài nói "trong các phận sự như thấy" v.v...

39. ඉධ දීපනියං ඉච්චෙවන්ති පදං අට්ඨාරසාතිපදස්සවිසෙසනන්ති කත්වා ‘‘සබ්බථාපීති පදස්ස…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. විභාවනියං පන තං සබ්බථාපීති පදස්ස විසෙසනන්ති කත්වා ‘‘සබ්බථා පීතිකුසලාකුසලවිපාකකිරියාභෙදෙනා’’ති වුත්තං.

39. Ở đây, trong bộ Dīpanī, xem từ "iccevaṃ" là tính từ của mười tám từ, nên đã nói rằng "của từ sabbathāpi... nên được hiểu". Nhưng trong bộ Vibhāvanī, xem từ đó là tính từ của từ "sabbathāpi", nên đã nói rằng "sabbathāpi có nghĩa là do sự phân biệt thiện, bất thiện, quả, và duy tác".

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tâm vô nhân đã kết thúc.

40. සොභණචිත්තෙසු. අවුත්තාපි සිද්ධා හොති. යථා අට්ඨචිත්තානි ලොකුත්තරානීති ච වුත්තෙ අවුත්තෙපිසිජ්ඣන්ති සෙසචිත්තානි ලොකියානීති ච සඋත්තරානීති චාති අධිප්පායො. ‘‘අත්තසමඞ්ගීනො’’ති අත්තනා පාපකම්මෙන සමන්නාගතෙ. ‘‘අනිච්ඡන්තෙ යෙවා’’ති සචෙපි අවීචිනිමිත්තස්සාදවත්ථු විය කෙචි ඉච්ඡන්තු. අජානන්තානං පන ඉච්ඡා අප්පමාණන්ති අධිප්පායො. ‘‘සොභග්ග පත්තියා’’ති එත්ථ සුභගස්ස භාවො සොභග්ගන්ති විග්ගහො. සුභගස්සාති ච සුසිරිකස්ස.

40. Trong các tâm tịnh hảo. Dù không được nói ra cũng thành tựu. Ý nói là: cũng như khi nói "tám tâm là siêu thế", thì dù không nói ra cũng thành tựu rằng "các tâm còn lại là hiệp thế" và "là hữu thượng". "Những người có bản chất như vậy" tức là những người có ác nghiệp. "Chắc chắn không mong muốn" ý nói là: mặc dù có một số người có thể mong muốn, giống như đối tượng khoái lạc của tướng địa ngục Vô Gián, nhưng sự mong muốn của những người không biết là không có giới hạn. Ở đây, trong câu "để đạt được sự may mắn", sự phân tích là: trạng thái của người may mắn là sự may mắn (sobhagga). Và "của người may mắn" tức là của người có phước.

41. ‘‘යාථාවතො’’ති යථා සභාවතො. එත්ථ සියා ජානාතීති ඤාණන්ති වුත්තං, කිං සබ්බං ඤාණං යාථාවතො ජානාතීති. කිඤ්චෙත්ථ. යදි සබ්බං ඤාණං යාථාවතො ජානාති. එවං සති, ඤාණෙන චින්තෙන්තානං අජානනං නාම නත්ථි, විරජ්ඣනං නාම නත්ථීති ආපජ්ජති. අථ සබ්බං ඤාණං යාථාවතො න ජානාති, කත්ථචි ජානාති, කත්ථචි න ජානාති. එවඤ්චසති, යත්ථ ජානාති, තත්ථෙව තං ඤාණං හොති. යත්ථ න ජානාති, තත්ථ තං ඤාණමෙව න හොතීති ආපජ්ජතීති. වුච්චතෙ[Pg.57]. ඤාණෙන චින්තෙස්සාමීති චින්තෙන්තානංපි යත්ථ යත්ථ යාථාවතො ජානනං න හොති, තත්ථ තත්ථ ඤාණ විප්පයුත්ත චිත්තං හොති. ඤාණප්පටි රූපකා ච ධම්මා අත්ථි චිත්තඤ්ච විතක්කො ච, විචාරො ච, දිට්ඨි ච. එතෙහි චින්තෙන්තාපි අහං ඤාණෙන චින්තෙමීති මඤ්ඤන්ති. ‘‘දෙය්‍ය ධම්මපටිග්ගාහක සම්පත්තී’’ති දෙය්‍යධම්ම වත්ථු සම්පත්ති, පටිග්ගාහක පුග්ගල සම්පත්ති. ‘‘අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතා’’ති එත්ථ අබ්‍යාපජ්ජලොකො නාම කායිකදුක්ඛ චෙතසික දුක්ඛ රහිතො උපරිදෙවලොකො වා බ්‍රහ්මලොකො වා. උපපජ්ජනං උපපත්ති. පටිසන්ධිවසෙන උපගමනන්ති අත්ථො. අබ්‍යාපජ්ජලොකං උපපත්ති යස්ස සො අබ්‍යාපජ්ජ ලොකූපපත්ති. තස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘කිලෙස දූරතා’’ති සමාපත්ති බලෙන වා, අඤ්ඤතරප්පටිපත්තියා වා, වික්ඛම්භිත කිලෙසතා වා, අරියමග්ගෙන සමුච්ඡින්න කිලෙසතා වා.

41. “Yāthāvato” (như thật) là như thật tánh. Ở đây, có thể nói rằng: “Biết được gọi là trí (ñāṇa), có phải tất cả trí đều biết như thật không?” Và ở đây, nếu tất cả trí đều biết như thật, khi như vậy, đối với những người suy tư bằng trí, sẽ không có cái gọi là không biết, không có cái gọi là nhàm chán, điều này sẽ xảy ra. Còn nếu tất cả trí không biết như thật, có nơi biết, có nơi không biết. Khi như vậy, nơi nào biết, chỉ ở nơi đó mới có trí ấy. Nơi nào không biết, ở nơi đó không có trí ấy, điều này sẽ xảy ra. (Đáp rằng:) Được nói rằng: Ngay cả đối với những người suy tư rằng “ta sẽ suy tư bằng trí”, ở nơi nào không có sự biết như thật, ở nơi đó có tâm bất tương ưng trí. Và có những pháp tương tự trí là tâm, tầm, tứ, và kiến. Ngay cả khi suy tư bằng những pháp này, họ vẫn tưởng rằng “ta đang suy tư bằng trí”. “Sự thành tựu của vật thí và người nhận” (Deyya dhammapaṭiggāhaka sampatti) là sự thành tựu về vật thí và sự thành tựu về người nhận. “Sự sanh vào cõi vô phiền não” (Abyāpajjalokūpapattitā): Ở đây, cõi vô phiền não (abyāpajjaloka) là cõi trời ở trên hoặc cõi Phạm thiên, không có khổ thân và khổ tâm. Sự sanh lên là sự sanh (upapatti). Nghĩa là sự đi đến do sự tái sanh. Người có sự sanh vào cõi vô phiền não là abyāpajja lokūpapatti. Trạng thái của người đó (là abyāpajjalokūpapattitā). Đây là cách phân tích từ. “Sự xa lìa phiền não” (Kilesa dūratā) là trạng thái phiền não bị trấn áp bằng sức mạnh của thiền chứng, hoặc bằng một pháp hành nào đó, hoặc là trạng thái phiền não bị đoạn trừ bằng Thánh đạo.

තෙසං උප්පත්ති විධානං විසුද්ධි මග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ එවං වුත්තං. යදාහි දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහකාදි සම්පත්තිං අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨතුට්ඨො අත්ථිදින්නන්තිආදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරෙක්ඛිත්වා අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතොපරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස සොමනස්සසහගතං ඤාණ සම්පයුත්තං චිත්තං අසඞ්ඛාරං හොති. යදා පන වුත්තනයෙන හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං පුරෙක්ඛිත්වා අමුත්ත චා ගතාදිවසෙන සංසීදමානො වා පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරං හොති. ඉමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සඞ්ඛාරොති එතං අත්තනො වා පරෙසං වා වසෙන පවත්තස්ස පුබ්බප්පයොගස්සාධිවචනං. යදා පන ඤාති ජනස්ස පටිපත්ති දස්සනෙන ජාතපරිචයාබාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්ස ජාතාසහසා කිඤ්චි දෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තතීයං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙථවන්දථාති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති. තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති.

Phương thức sanh khởi của chúng đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, phần Chú Giải Uẩn như sau: Khi một người, do sự thành tựu của vật thí, người nhận, v.v., hoặc do một nguyên nhân hỷ lạc nào khác, trở nên hoan hỷ, vui mừng, đặt chánh kiến “có quả của sự bố thí” v.v. lên trước, không do dự, không được người khác khuyến khích, mà làm các việc phước như bố thí, v.v., khi ấy tâm của người đó là tâm vô trợ, tương ưng trí, câu hữu hỷ. Còn khi, theo cách đã nói, người ấy hoan hỷ, vui mừng, đặt chánh kiến lên trước, nhưng do dự vì lòng xan tham, v.v., hoặc được người khác khuyến khích mà làm, khi ấy tâm của người đó chính là tâm hữu trợ. Trong ý nghĩa này, “trợ” (saṅkhāra) là tên gọi cho sự cố gắng trước đó, diễn ra do bản thân hoặc do người khác. Còn khi những đứa trẻ, do quen thuộc với việc thấy thân quyến thực hành, khi thấy các vị Tỳ khưu, sanh tâm hoan hỷ, đột nhiên dâng cúng hoặc đảnh lễ bất cứ thứ gì trong tay, khi ấy tâm thứ ba sanh khởi. Còn khi được thân quyến khuyến khích “hãy cúng dường, hãy đảnh lễ”, chúng thực hành như vậy, khi ấy tâm thứ tư sanh khởi. Còn khi, do sự không thành tựu của vật thí, người nhận, v.v., hoặc do không có các nguyên nhân hỷ lạc khác, trong cả bốn trường hợp, họ không có hỷ lạc. Khi ấy, bốn tâm còn lại câu hữu xả sanh khởi.

42. අට්ඨපීති එත්ථ පිසද්දෙන ඉමානි චිත්තානි න කෙවලං අට්ඨෙව හොන්ති[Pg.58]. අථ ඛො තතො බහූනිපි බහුතරානිපි හොන්තීති ඉමං සම්පිණ්ඩනත්ථං දීපෙතීති දස්සෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදිවුත්තං. දසසු පුඤ්ඤකිරියාවත්ථූසු දිට්ඨුජු කම්මං නාම ඤාණ කිච්චං. තං කථං ඤාණ විප්පයුත්ත චිත්තෙහි කරොන්තීති. වුච්චතෙ. ඤාණ සම්පයුත්ත චිත්තෙහි දිට්ඨිං උජුංකරොන්තා තෙසං අන්තරන්තරා ඤාණසොතෙ පතිතවසෙන ඤාණවිප්පයුත්ත චිත්තෙහිපි කරොන්තියෙව. සබ්බෙසත්තා කම්මස්සකාතිආදිනා, බුද්ධො සොභගවා, ස්වාක්ඛාතො සො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සො සඞ්ඝො, තිආදිනා චාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘ඉමානි අට්ඨ චිත්තානී’’තිආදිං. තත්ථ දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි නාම ‘දානං, සීලං, භාවනා, අපචායනං, වෙය්‍යාවච්චං, පත්තිදානං, පත්තානුමොදනං, ධම්මස්සවනා, ධම්මදෙසනා, දිට්ඨුජු කම්මං,. තෙහි ගුණිතානි වඩ්ඪිතානි. තානි ච අට්ඨඡසු ආරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති. තීණි ච කම්මානි කරොන්තා තෙ හෙව අට්ඨහි කරොන්ති. තානියෙව ච සබ්බානි අත්ථි හීනානි, අත්ථි මජ්ඣිමානි, අත්ථි පණීතානි. තස්මා පුන අනුක්කමෙන ආරම්මණාදීහි වඩ්ඪනං කරොති. තත්ථ ‘‘තානි ඨපෙතබ්බානී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සුද්ධිකානී’’ති අධිපතීහි අමිස්සිතානි. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉති මනසි කරිත්වා. තථා ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වෙසහස්සානි සතං සට්ඨි ච හොන්තීති යොජනා. ‘‘වීමංසාවජ්ජිතෙහී’’ති වීමංසාධිපති වජ්ජිතෙහි. ‘‘තථාගුණිතානී’’ති සබ්බානි පුඤ්ඤකිරියාදීහි සමං ගුණිතානි. ‘‘කොසල්ලෙනා’’ති කොසල්ලසඞ්ඛාතෙන. ‘‘නානාවජ්ජනවීථිය’’න්ති ඤාණවිප්පයුත්ත වීථීහි විසුං භූතාය ආවජ්ජනාය යුත්ත වීථියං. ‘‘තෙනෙවා’’ති වීමංසාධිපතිභූතෙන තෙනෙව උපනිස්සයඤ්ඤාණෙන. එවං සන්තෙපි න සක්කාභවිතුන්ති සම්බන්ධො.

42. Trong câu “Aṭṭhapi” (cũng tám), từ “pi” (cũng) cho thấy rằng những tâm này không chỉ có tám. Mà chúng còn có thể nhiều hơn, nhiều hơn nữa. Để chỉ rõ ý nghĩa tóm lược này, câu “tenā” (do đó) v.v. đã được nói. Trong mười phước sự, “chánh kiến nghiệp” (diṭṭhuju kammaṃ) là phận sự của trí. Làm sao họ có thể làm điều đó bằng những tâm bất tương ưng trí? (Đáp rằng:) Được nói rằng: Khi làm cho kiến thẳng ngay bằng những tâm tương ưng trí, do rơi vào dòng trí tuệ xen kẽ giữa chúng, họ cũng làm bằng những tâm bất tương ưng trí. Cần phải hiểu rằng (chánh kiến) là “Tất cả chúng sanh đều có nghiệp là của riêng mình” v.v., và “Đức Phật là bậc Thế Tôn, Pháp ấy được khéo thuyết, Tăng chúng ấy là bậc diệu hạnh” v.v. Do đó, Ngài nói “tám tâm này” v.v. Ở đây, mười phước sự là: bố thí, trì giới, tu tiến, cung kính, phục vụ, hồi hướng công đức, tùy hỷ công đức, nghe pháp, thuyết pháp, chánh kiến nghiệp. Chúng được nhân lên, tăng trưởng bởi những điều đó. Và chúng sanh khởi trong sáu đối tượng. Và khi làm ba nghiệp, họ làm bằng chính tám (tâm) ấy. Và tất cả chúng có thể là hạ, trung, hoặc thượng. Do đó, lại tuần tự làm cho tăng trưởng bằng đối tượng, v.v. Ở đây, có sự liên kết “chúng cần được đặt ra”. “Suddhikāni” (thuần túy) nghĩa là không pha trộn với các trưởng. “Iti katvā” (làm như vậy) nghĩa là tác ý như vậy. Như vậy, có hai ngàn một trăm sáu mươi tâm bất tương ưng trí, đây là cách kết hợp. “Vīmaṃsāvajjitehī” (trừ Trạch) nghĩa là trừ Trạch trưởng. “Tathāguṇitānī” (được nhân lên như vậy) nghĩa là tất cả được nhân lên đồng đều với các phước sự, v.v. “Kosallena” (bằng sự thiện xảo) nghĩa là bằng cái được gọi là sự thiện xảo. “Nānāvajjanavīthiya” (trong lộ trình hướng môn khác nhau) nghĩa là trong lộ trình có sự hướng môn tách biệt với các lộ trình bất tương ưng trí. “Tenevā” (chính do đó) nghĩa là chính do trí duyên đó, vốn là Trạch trưởng. Ngay cả khi như vậy, không thể có được, đây là sự liên kết.

43. වචනත්ථෙ ‘‘රුජ්ජනට්ඨෙනා’’ති තුදනට්ඨෙන. ‘‘අහිතට්ඨෙනා’’ති හිතවිරුද්ධට්ඨෙන. ‘‘අනිපුණට්ඨෙනා’’ති අසණ්හා සුඛුමට්ඨෙන. ‘‘අනිට්ඨවිපාකට්ඨෙනා’’ති අනිට්ඨං විපාකං එතෙසන්ති අනිට්ඨ විපාකානි. තෙසං භාවො අනිට්ඨ විපාකට්ඨො. තෙන අනිට්ඨ විපාකට්ඨෙන. ‘‘තප්පටි පක්ඛත්තා’’ති රාගාදීහි පටිපක්ඛත්තා. එවං පරියායත්ථ සඞ්ඛාතං අභිධානත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨකථාසු ආගතං වචනත්ථං දස්සෙති කුච්ඡිතෙතිආදිනා. තත්ථ ‘‘කුච්ඡිතෙ’’ති ජෙගුච්ඡිතබ්බෙ, නින්දි තබ්බෙ [Pg.59] වා. චාලෙන්ති තදඞ්ගප්පහානවසෙන, කම්පෙන්ති වික්ඛම්භනප්පහානවසෙන, විද්ධංසෙන්ති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන. ‘‘තනුකරණට්ඨෙනා’’ති සල්ලිඛනට්ඨෙන. ‘‘අන්තකරණට්ඨෙනා’’ති පරියොසානකරණට්ඨෙන. ‘‘අපි චා’’තිආදි දීපනීනයදස්සනං. ‘‘කොසල්ල සම්භූතට්ඨෙනා’’ති මහාඅට්ඨකථානයො. තත්ථ, කුසලස්ස පණ්ඩිතස්ස භාවො එකාසල්ලං. ඤාණං. තෙන සම්භූතං සඤ්ජාතං කොසල්ල සම්භූතං තිවිග්ගහො.

43. Về ngữ căn, ‘rujjanaṭṭhenā’ti có nghĩa là làm cho đau đớn. ‘Ahitaṭṭhenā’ti có nghĩa là đối nghịch với điều lợi ích. ‘Anipuṇaṭṭhenā’ti có nghĩa là không tế nhị, không vi tế. ‘Aniṭṭhavipākaṭṭhenā’ti, quả không mong muốn là những thứ này, nên gọi là quả không mong muốn. Trạng thái của chúng là trạng thái quả không mong muốn. Do đó, có nghĩa là quả không mong muốn. ‘Tappaṭipakkhattā’ti có nghĩa là đối nghịch với tham ái v.v... Sau khi trình bày ý nghĩa đồng nghĩa như vậy, bây giờ ngài trình bày ngữ căn được đề cập trong các Chú giải, bắt đầu bằng ‘kucchite’. Trong đó, ‘kucchite’ti có nghĩa là đáng ghê tởm, hoặc đáng bị khiển trách. Cālenti (làm lay động) theo nghĩa đoạn trừ bằng chi phần đối lập, kampenti (làm rung chuyển) theo nghĩa đoạn trừ bằng cách trấn áp, viddhaṃsenti (phá hủy) theo nghĩa đoạn trừ bằng cách cắt đứt. ‘Tanukaraṇaṭṭhenā’ti có nghĩa là làm cho mỏng đi. ‘Antakaraṇaṭṭhenā’ti có nghĩa là làm cho chấm dứt. ‘Api cā’ti v.v... là cách trình bày theo phương pháp của Dīpanī. ‘Kosalla sambhūtaṭṭhenā’ti là phương pháp của Đại Chú giải. Trong đó, trạng thái của người thiện xảo, bậc trí là kosallaṃ (sự thiện xảo). Tức là trí tuệ. Do trí tuệ ấy mà được sinh ra, được phát sinh, nên gọi là kosalla sambhūtaṃ (sinh ra từ sự thiện xảo), đây là cách phân tích theo ba thành phần.

44. ‘‘බලවකම්මෙනා’’ති තිහෙතු කුක්කට්ඨ කම්මෙන. ‘‘දුබ්බල කම්මෙනා’’ති තිහෙතුකොමකෙන වා ද්විහෙතුක කුසල කම්මෙන වා. ‘‘කෙහිචි ආචරියෙහී’’ති මොරවාපි වාසී මහාදත්තත්ථෙරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සඞ්ගහකාරෙනා’’ති භද්දන්ත බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන. ‘‘සන්නිහිත පච්චයවසෙනා’’ති ආසන්නෙ සණ්ඨිතපච්චය වසෙන. පච්චුප්පන්න පච්චයවසෙනෙවාති වුත්තං හොති. උපට්ඨිතානි කම්මාදීනි ආරම්මණානි. පවත්තානි මහාවිපාකානි. ‘‘අවිපාක සභාවතො’’ති අවිපච්චනසභාවතො. අවිපාකුප්පාදනසභාවතොති වුත්තං හොති. ‘‘අට්ඨකථාය’’න්ති ධම්මසඞ්ගණිට්ඨකථායං. ‘‘ඉධා’’ති මහාවිපාකචිත්තෙ. ‘‘තථා අප්පවත්තියා චා’’ති දානාදිවසෙන අප්පවත්තිතො ච.

44. ‘Balavakammenā’ti có nghĩa là do nghiệp tam nhân ưu thắng. ‘Dubbalakammenā’ti có nghĩa là do nghiệp tam nhân hạ liệt hoặc do nghiệp thiện nhị nhân. ‘Kehici ācariyehī’ti được nói để ám chỉ trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpi. ‘Saṅgahakārenā’ti là do ngài Buddhaghosa khả kính. ‘Sannihita paccayavasenā’ti có nghĩa là do năng lực của duyên gần gũi, đã được thiết lập. Điều này có nghĩa là do năng lực của duyên hiện tại. Các cảnh như nghiệp v.v... đã hiện khởi. Các tâm đại quả đã khởi lên. ‘Avipāka sabhāvato’ti có nghĩa là do bản chất không trổ quả. Điều này có nghĩa là do bản chất không sinh ra quả. ‘Aṭṭhakathāya’nti là trong Chú giải Pháp Tụ. ‘Idhā’ti là trong tâm đại quả. ‘Tathā appavattiyā cā’ti có nghĩa là và cũng do không khởi lên qua việc bố thí v.v...

45. මහාකිරියචිත්තෙ. ‘‘උපරී’’ති වීථිසඞ්ගහෙ තදා රම්මණ නියමෙ. ‘‘සයමෙවා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙනෙව. ‘‘වක්ඛතී’’ති වුච්චිස්සති. ‘‘යථාරහ’’න්ති ඛීණාසවසන්තානෙ උප්පන්නානං මහාකිරියානං අරහානුරූපං. භූතකථන විසෙසනං තෙන නිවත්තෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අභාවාති අධිප්පායො. ‘‘තං’’ති සහෙතුකග්ගහණං. ‘‘බ්‍යවච්ඡෙදකවිසෙසන’’න්ති අහෙතුක විපාකකිරිය චිත්තානඤ්ච සබ්භාවාතප්පසඞ්ගස්ස අවච්ඡෙදකං විසෙසනං. ‘‘යථා සක්ඛර කථලිකංපි මච්ඡගුම්බංපි තිට්ඨන්තංපි චරන්තංපි පස්සතී’’ති වචනෙ සක්ඛර කථලිකං තිට්ඨන්තං, මච්ඡගුම්බං තිට්ඨන්තංපි චරන්තංපි පස්සතීති එවං යථා ලාභ යොජනා හොති. තථා ඉධ පීති.

45. Trong tâm đại duy tác. ‘Uparī’ti là ở phần sau, trong chương Lộ trình tâm, phần quy định về tâm Na-cảnh. ‘Sayamevā’ti là do chính trưởng lão Anuruddha. ‘Vakkhatī’ti có nghĩa là sẽ được nói. ‘Yathāraha’nti là tương xứng với bậc A-la-hán, đối với các tâm đại duy tác đã khởi lên trong dòng tâm của bậc đã tận diệt các lậu hoặc. Ý nghĩa là, đó là một tính từ chỉ sự thật, vì không có ý nghĩa nào cần phải loại trừ bởi nó. ‘Taṃ’ti là việc dùng từ ‘sahetuka’ (có nhân). ‘Byavacchedakavisesana’nti là tính từ phân biệt, loại trừ khả năng bao gồm cả các tâm quả và tâm duy tác vô nhân, vì chúng cũng tồn tại. Giống như trong câu ‘yathā sakkhara kathalikaṃpi macchagumbaṃpi tiṭṭhantaṃpi carantaṃpi passatī’ti (thấy sỏi đá và đàn cá, cả đứng yên lẫn di chuyển), sự kết nối được thực hiện một cách thích hợp như sau: thấy sỏi đá đứng yên, và thấy đàn cá cả đứng yên lẫn di chuyển. Ở đây cũng vậy.

46. ‘‘යදිද’’න්ති යා අයං දීපන සමත්ථතා, ‘‘ඉදං සාමත්ථිය’’න්ති යොජනා. අයං සමත්ථ භාවොති අත්ථො. භෙදවචනෙ චොදනායාති [Pg.60] සම්බන්ධො. රචනාගාථායං. ‘‘එතානී’’ති සොභණ කාමාවචර චිත්තානි. ‘‘පුඤ්ඤ පාප ක්‍රියාභෙදා’’ති පුඤ්ඤ පාප ක්‍රියභෙදෙන.

46. ‘Yadida’nti, sự có khả năng giải thích này là gì, ‘idaṃ sāmatthiya’nti là sự kết nối. Nghĩa là, đây là trạng thái có khả năng. ‘Bhedavacane codanāyā’ti là sự liên quan đến câu chất vấn trong lời nói về sự phân chia. Trong kệ tóm tắt. ‘Etānī’ti là các tâm tịnh quang dục giới. ‘Puñña pāpa kriyābhedā’ti là do sự phân chia thành phước, tội và duy tác.

47. කතමෙ ධම්මා කාමාවචරා. හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිත වසවත්තිදෙවෙ අන්තො කරිත්වාති එවං පාළියං නිද්දිට්ඨත්තා ඉධකාමසද්දෙන සහොකාසාකාමභූමි වුච්චතීති ආහ ‘‘කාමෙ කාමභූමිය’’න්ති. පරියාපන්නාති පාඨසෙසො. ‘‘ක්‍රියා චා’’ති එත්ථ ච සද්දො පන සද්දත්ථො. ඉති සද්දො ඉච්චෙවං සද්දත්ථො. එතෙන පටිසිද්ධාති සම්බන්ධො. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං චිත්තසඞ්ගහෙ. ‘‘තස්සා’’ති සබ්බථාසද්දස්ස. භවො නාම ඉන්ද්‍රිය බද්ධසන්තානගතො ධම්ම සමූහො වුච්චති. ඉධ පන කාමාවචරා ධම්මාති පදෙ කාමසද්දො. සො ච පථවි පබ්බතාදීහි සද්ධිං සබ්බං කාමභූමිං වදතීති වුත්තං ‘‘භූමිපරියායො චා’’තිආදි. ‘‘ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධ ධම්ම සමූහො’’ති ඉන්ද්‍රියබද්ධ ධම්ම සමූහො සත්තසන්තානාගතො, අනින්ද්‍රියබද්ධ ධම්ම සමූහො පථවි පබ්බතාදි ගතො. තත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියෙන අනාබද්ධො අනායත්තො අනින්ද්‍රියබද්ධොති.

47. Những pháp nào thuộc dục giới? Vì trong Pāḷi đã chỉ rõ rằng: ‘Lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới, và bao gồm cõi trời Tha Hóa Tự Tại ở trên’, nên ở đây, từ ‘kāma’ (dục) được dùng để chỉ cõi dục bao gồm cả không gian, do đó nói ‘kāme kāmabhūmiyaṃ’ (trong cõi dục). ‘Pariyāpannā’ti là phần văn bản được hiểu ngầm. Trong ‘kriyā cā’ti, từ ‘ca’ có nghĩa là ‘pana’ (còn). Từ ‘iti’ có nghĩa là ‘iccevaṃ’ (như vậy). Liên hệ là ‘etena paṭisiddhā’ (bị bác bỏ bởi điều này). ‘Idhā’ti là trong bộ Vi Diệu Pháp Toát Yếu này. ‘Tassā’ti là của từ ‘sabbathā’. ‘Bhava’ (hữu) được gọi là tập hợp các pháp thuộc về dòng tương tục bị ràng buộc bởi các quyền. Tuy nhiên, ở đây trong cụm từ ‘kāmāvacarā dhammā’ (các pháp dục giới), có từ ‘kāma’. Và từ đó chỉ toàn bộ cõi dục cùng với đất, núi, v.v..., như đã nói trong ‘bhūmipariyāyo cā’ti v.v... ‘Indriyānindriyabaddha dhamma samūho’ti, tập hợp các pháp bị ràng buộc bởi quyền là những gì thuộc về dòng tương tục của chúng sinh, tập hợp các pháp không bị ràng buộc bởi quyền là những gì thuộc về đất, núi, v.v... Trong đó, ‘anindriyabaddha’ (không bị ràng buộc bởi quyền) có nghĩa là không bị ràng buộc, không phụ thuộc vào mạng quyền.

ඉතිකාමචිත්තසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Như vậy, phần Phụ Chú giải về chương Trình bày các Tâm Dục giới trong bộ Dīpanī đã kết thúc.

48. රූපාවචරචිත්තෙ. ‘‘සමුදිතෙනා’’ති පඤ්චඞ්ග සමුදිතෙන. පඤ්චන්නං අඞ්ගානං එකතො සාමග්ගිභූතෙනාති අත්ථො. පඤ්චන්නඤ්හි එකතො සාමග්ගියං සතියෙව අප්පනා හොති, නො අසති. සාමග්ගියන්ති ච සුට්ඨු බලවතාය සමග්ගභාවෙති අත්ථො. ‘‘පටිපජ්ජිතබ්බත්තා’’ති පත්තබ්බත්තා. ඣානං දුවිධං ආරම්මණූපනිජ්ඣානඤ්ච ලක්ඛණූ පනිජ්ඣානඤ්චාති ආහ ‘‘කසිණාදිකස්සා’’තිආදිං. ඉධ පන ආරම්මණූපනිජ්ඣානං අධිප්පෙතං. උපනිජ්ඣානන්ති ච කසිණ නිමිත්තාදිකං ආරම්මණං චෙතසා උපගන්ත්වානිජ්ඣානං ඔලොකනං. ඣානසද්දස්සඣාපනත්ථොපි සම්භවතීති වුත්තං ‘‘පච්චනීක ධම්මානඤ්ච ඣාපනතො’’ති. අග්ගිනා විය කට්ඨානං කිලෙසානං දය්හනතොති අත්ථො. එකග්ගතා එව සාතිස්සය යුත්තා අප්පනාපත්තකාලෙති අධිප්පායො. පුබ්බභාගෙ පන පථමජ්ඣානෙ [Pg.61] විතක්කස්ස බලවභාවො ඉච්ඡිතබ්බො. ‘‘සාහී’’තිආදිනා තදත්ථං විවරති. සාහි එකග්ගතාති ච වුච්චතීති සම්බන්ධො. එකො අත්තාසභාවො අස්සාති එකත්තං. එකත්තං ආරම්මණමස්සාති එකත්තා රම්මණා. එකග්ගතා. තස්ස භාවොති විග්ගහො.

48. Trong tâm sắc giới. “Samuditenā” nghĩa là được hợp lại bởi năm chi. Nghĩa là năm chi trở thành đồng nhất tại một nơi. Vì rằng chỉ khi có sự đồng nhất của năm chi tại một nơi thì mới có an chỉ, không có thì không. Và “sāmaggiyan” có nghĩa là trong trạng thái đồng nhất rất mạnh mẽ. “Paṭipajjitabbattā” nghĩa là vì phải được chứng đắc. Thiền có hai loại: thiền quán xét đối tượng (ārammaṇūpanijjhāna) và thiền quán xét đặc tính (lakkhaṇūpanijjhāna), nên nói “của kasiṇa, v.v...”. Tuy nhiên, ở đây thiền quán xét đối tượng được chủ trương. Và “upanijjhāna” là sự quán sát, sự nhìn ngắm đối tượng như tướng kasiṇa, v.v... bằng tâm sau khi đã đến gần. Cũng có thể có nghĩa là thiêu đốt của từ “jhāna”, nên đã nói “và do thiêu đốt các pháp đối nghịch”. Nghĩa là do thiêu đốt các phiền não như lửa thiêu củi. Ý muốn nói rằng chính nhất tâm được kết hợp với sự vượt trội trong thời điểm đạt đến an chỉ. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, ở sơ thiền, cần mong muốn trạng thái mạnh mẽ của tầm. Bằng câu “Sā hi” v.v..., ngài giải thích ý nghĩa đó. “Sā hi ekaggatā” cũng được gọi là, có liên hệ như vậy. “Ekattaṃ” là có một tự tánh. “Ekattārammaṇā” là có một đối tượng duy nhất. Nhất tâm. “Tassa bhāvo” là sự phân tích cú pháp.

අග්ගසද්දො කොටි අත්ථො. කොට්ඨාසට්ඨොවා. ‘‘තථා පවත්තනෙ’’ති චිත්තස්ස එකග්ගභාවෙන පවත්තියං. ‘‘ආධිප්පච්චගුණයොගෙනා’’ති අධිපතිභාවගුණයොගෙන. ඉන්ද්‍රියපච්චයතාගුණයොගෙනාති වුත්තං හොති. සායෙව එකග්ගතා එකග්ගතා, සමාධී,ති ච වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘සමාධී’’ති පදස්ස-සං-ආධී-ති-වා, සමආධීති-වා, ද්විධා පදච්ඡෙදො. තත්ථ සංඋපසග්ගො සම්මාසද්දත්ථො. සමසද්දො පන ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙතීතිආදීසු විය නාමිකසද්දොති ද්විධා විකප්පං දස්සෙන්තො ‘‘සායෙව චිත්ත’’න්තිආදිමාහ. සායෙව චිත්තං-සම්මා ච ආධියතීති සමාධි, සායෙව චිත්තං-සමඤ්ච ආධියතීති සමාධීති ද්විධා විකප්පො. තත්ථ සම්මා චාති සුන්දරෙන. ආධියතීති ආදහති. ආදහනඤ්ච ඨපනමෙවාති වුත්තං ‘‘ඨපෙතී’’ති. සමඤ්චාති අවිසමඤ්ච. ‘‘තත්ථෙවා’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ එව. ‘‘ලීනුද්ධච්චාභාවා පාදනෙනා’’ති ලීනස්ස ච උද්ධච්චස්ස ච අභාවො ලීනුද්ධච්චාභාවො. තස්ස ආපාදනං ආපජ්ජාපනන්ති විග්ගහො. විවිධෙන චිත්තස්ස සංහරණං විසාහාරො. න විසාහාරො අවිසාහාරො. සායෙව ච නිද්දිට්ඨා. ඉති එවං ඉමෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු එකග්ගතා එව සාතිස්සයයුත්තාති යොජෙතබ්බං. එවං පන සති, එකග්ගතා එව ඣානන්ති වත්තබ්බා, න විතක්කාදයොති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘විතක්කාදයොපනා’’තිආදිමාහ. අපිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. පනසද්දො පක්ඛන්තරත්ථො. තස්සා එකග්ගතාය. ‘‘සා තිස්සය’’න්ති අතිස්සයෙන සහ. ‘‘ඔසක්කිතු’’න්ති සංසීදිතුං. ‘‘නං’’ති චිත්තං. ‘‘සංසප්පිතු’’න්ති එවං නු ඛො අඤ්ඤථානු ඛොති ද්විධා චඤ්චලිතුං. ‘‘උක්කණ්ඨිතු’’න්ති අඤ්ඤාභිමුඛී භවිතුං. ආරමිතුන්ති වුත්තං හොති. ලද්ධං සාතං යෙනාති ලද්ධස්සාතං. ‘‘සාතං’’ති සාරත්තං. ‘‘උපබ්‍රූහිතං’’ති භුසංවඩ්ඪිතං. ‘‘සන්ත සභාවත්තා’’ති උපසන්ත සභාවත්තා. ‘‘තථා අනුග්ගහිතා’’ති ආරම්මණාභිමුඛකරණාදිවසෙන අනුග්ග හිතා[Pg.62]. සමාධිස්ස කාමච්ඡන්දනීවරණප්පටිපක්ඛත්තා ‘‘සයං…පෙ… නීවාරෙත්වා’’ති වුත්තං. ‘‘නිච්චලංඨත්වා’’ති අප්පනාකිච්චමාහ.

Từ “agga” có nghĩa là đỉnh cao, hoặc có nghĩa là phần. “Tathā pavattane” nghĩa là trong sự vận hành của tâm với trạng thái nhất tâm. “Ādhippaccaguṇayogena” nghĩa là do sự kết hợp với phẩm chất của trạng thái làm chủ. Được nói là do sự kết hợp với phẩm chất của duyên quyền. Chính nhất tâm đó cũng được gọi là nhất tâm, là định, có liên hệ như vậy. Từ “samādhi” có hai cách phân chia: saṃ-ādhi hoặc sama-ādhi. Trong đó, tiếp đầu ngữ “saṃ” có nghĩa là từ “sammā” (chánh). Còn từ “sama” là một danh từ như trong câu “dhammena samena rajjaṃ kāreti” (trị vì vương quốc một cách công bằng theo pháp), ngài chỉ ra hai khả năng bằng cách nói “sāyeva cittaṃ” v.v... Có hai khả năng: “sāyeva cittaṃ-sammā ca ādhiyati iti samādhi” (chính tâm đó được đặt vào một cách chơn chánh, nên gọi là định), và “sāyeva cittaṃ-samañca ādhiyati iti samādhi” (chính tâm đó được đặt vào một cách quân bình, nên gọi là định). Trong đó, “sammā ca” nghĩa là một cách tốt đẹp. “Ādhiyati” là đặt vào. Và sự đặt vào chính là sự thiết lập, nên nói là “ṭhapeti” (thiết lập). “Samañca” là không chao đảo. “Tattheva” là chính trên đối tượng đó. “Līnuddhaccābhāvāpādanena” là sự phân tích: sự không có của hôn trầm và trạo cử là “līnuddhaccābhāvo”. Sự làm cho nó phát sinh là “āpādanaṃ”. Sự phân tán của tâm theo nhiều cách là “visāhāro”. Không phân tán là “avisāhāro”. Và chính nó đã được chỉ ra. Như vậy, trong hai ý nghĩa này, cần phải kết hợp rằng chính nhất tâm được kết hợp với sự vượt trội. Tuy nhiên, khi như vậy, có sự chất vấn rằng “chỉ nhất tâm mới đáng được gọi là thiền, chứ không phải tầm, v.v...”, ngài giải trừ bằng cách nói “vitakkādayo pana” v.v... Từ “api” có nghĩa là bao gồm. Từ “pana” có nghĩa là phương diện khác. Của nhất tâm đó. “Sātissayan” là cùng với sự vượt trội. “Osakkituṃ” là chìm xuống. “Naṃ” là tâm. “Saṃsappituṃ” là dao động theo hai cách “có lẽ như thế này, có lẽ như thế khác”. “Ukkaṇṭhituṃ” là hướng đến cái khác. Được nói là hướng đến. “Laddhassātaṃ” là cái mà sự thỏa thích đã được đắc. “Sātaṃ” là sự cốt lõi. “Upabrūhitaṃ” là được tăng trưởng mạnh mẽ. “Santasabhāvattā” là do có tự tánh an tịnh. “Tathā anuggahitā” là được hỗ trợ theo cách hướng đến đối tượng, v.v... Do định là đối nghịch với triền cái tham dục, nên đã nói “tự mình... cho đến... sau khi đã ngăn ngừa”. “Niccalaṃ ṭhatvā” là nói về phận sự của an chỉ.

එවං උපනිජ්ඣානත්ථං දස්සෙත්වා ඣාපනත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු චා’’තිආදිමාහ. ‘‘තප්පච්චනීකා’’ති තෙසං ඣානඞ්ග ධම්මානං පච්චනීකා පටිපක්ඛා. ‘‘මනස්මිං පී’’ති මනොද්වාරෙපි. පගෙව කායවචීද්වාරෙසූති එවං සම්භාවනත්ථො චෙත්ථ පිසද්දො. අපිසද්දොපි යුජ්ජති. ‘‘ඣාපිතා නාම හොන්තී’’ති ඣානඞ්ග ධම්මග්ගීහි දඩ්ඪානාම හොන්ති. ‘‘එවං සන්තෙපි තෙසං සමුදායෙ එව ඣාන වොහාරො සිද්ධො’’ති යොජනා. ‘‘ධම්ම සාමග්ගිපධාන’’න්ති ඣානට්ඨානෙ ඣානඞ්ග ධම්මානං මග්ගට්ඨානෙ මග්ගඞ්ග ධම්මානං බොධිට්ඨානෙ බොජ්ඣඞ්ග ධම්මානං සමග්ගභාවප්පධානං.

Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa quán xét như vậy, để chỉ ra ý nghĩa thiêu đốt, ngài nói “tesu ca” v.v... “Tappaccanīkā” là các pháp đối nghịch, là kẻ thù của các pháp thiền chi đó. “Manasmiṃ pi” là cũng ở ý môn. Từ “pi” ở đây có ý nghĩa khả năng, là “huống hồ là ở thân môn và khẩu môn”. Từ “api” cũng phù hợp. “Jhāpitā nāma honti” là được gọi là bị thiêu đốt bởi ngọn lửa của các pháp thiền chi. Cách kết hợp là: “Dù như vậy, danh xưng thiền chỉ thành tựu trong sự hợp lại của chúng”. “Dhammasāmaggipadhānaṃ” là sự ưu thắng của trạng thái đồng nhất của các pháp thiền chi ở nơi thiền, của các pháp đạo chi ở nơi đạo, của các pháp giác chi ở nơi giác ngộ.

එවං සඞ්ගහකාරානං මතියා ඣානං වත්වා ඉදානි අපරෙසානං මතියා තං දස්සෙතුං ‘‘අපරෙ’’තිආදිමාහ. අපරෙ පන වදන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘යථා සකංකිච්චානී’’ති සස්ස ඉදං සකං. සස්සාති අත්තනො. ඉදන්ති සන්තකං. යානියානි අත්තනො සන්තකානීති අත්ථො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘පට්ඨානෙ ඣානපච්චයං පත්වා…පෙ… සාධෙන්තියෙව’’. වුත්තඤ්හි තත්ථ. ඣානපච්චයොති ඣානඞ්ගානිඣානසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො. මග්ගපච්චයොති මග්ගඞ්ගානි මග්ගසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයොති. ‘‘පඤ්චසමුදිතාදීනී’’ති පඤ්චසමූහ දසසමූහානි. ‘‘පථමජ්ඣානාදිභාවස්සෙවචා’’ති පථමජ්ඣානාදි නාමලාභස්සෙවචාති අධිප්පායො. ‘‘ඣානභාවස්සා’’ති ඣානනාමලාභස්ස. ‘‘තථාවිධකිච්චවිසෙසාභාවා’’ති තථාවිධානං ආරම්මණාභිනිරොපනාදීනං කිච්ච විසෙසානං අභාවතො.

Sau khi đã nói về thiền theo quan điểm của các vị soạn tập như vậy, bây giờ để chỉ ra điều đó theo quan điểm của những người khác, ngài nói “apare” v.v... “Apare pana vadanti” là có liên hệ như vậy. Trong đó, “yathā sakaṃkiccāni” là “sassa idaṃ sakaṃ”. “Sassa” là của chính mình. “Idaṃ” là sở hữu. Nghĩa là những gì là sở hữu của chính mình. “Iti” là do đó. “Trong bộ Vị Trí, đạt đến duyên thiền... cho đến... chắc chắn thành tựu”. Vì đã được nói ở đó: Duyên thiền là các thiền chi là duyên cho các pháp tương ưng thiền và các sắc do chúng sanh khởi bằng duyên thiền. Duyên đạo là các đạo chi là duyên cho các pháp tương ưng đạo và các sắc do chúng sanh khởi bằng duyên đạo. “Pañcasamuditādīni” là các nhóm năm, nhóm mười. “Pathamajjhānādibhāvasseva ca” có ý nghĩa là chỉ của việc được tên gọi là sơ thiền, v.v... “Jhānabhāvassa” là của việc được tên gọi là thiền. “Tathāvidhakiccavisesābhāvā” là do không có các phận sự đặc biệt như vậy, như là sự áp đặt lên đối tượng, v.v...

49. ‘‘එත්ථ සියා’’ති එතස්මිං ඨානෙ පුච්ඡාසියා. ‘‘අඞ්ග භෙදො’’ති පථමජ්ඣානෙ පඤ්ච අඞ්ගානි, දුතීයජ්ඣානෙ චත්තාරි අඞ්ගානී තිආදිකො අඞ්ගභෙදො. ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයෙනා’’ති පුග්ගලස්ස ඉච්ඡාවිසෙසෙන. ඉති අයං විසජ්ජනා. ‘‘සො’’ති සො පුග්ගලො. ‘‘හී’’ති විත්ථාර ජොතකො. විතක්කො සහායො යස්සාති විතක්කසහායො. ‘‘විතක්කෙ නිබ්බින්දතී’’ති ඔළාරිකොවතායං විතක්කො, නීවරණානං ආසන්නෙ ඨිතොති එවං විතක්කෙ ආදීනවං දිස්වා [Pg.63] නිබ්බින්දති. තස්ස අජ්ඣාසයොති සම්බන්ධො. විතක්කං විරාජෙති විගමෙති අතික්කමාපෙතීති විතක්කවිරාගො. විතක්කවිරාගො ච සො භාවනා චාති සමාසො. ‘‘උත්තරුත්තරජ්ඣානාධිගමනෙ’’ති උත්තරි උත්තරිඣානප්පටිලාභෙ. අජ්ඣාසය බලෙන පාදකජ්ඣානසදිසං න හොතීති සම්බන්ධො. චෙතොපණිධි ඉජ්ඣතීති සම්බන්ධො. ‘‘විසුද්ධත්තා’’ති සීලවිසුද්ධත්තා.

49. “Ettha siyā” có nghĩa là câu hỏi có thể được đặt ra ở chỗ này. “Aṅga bhedo” (sự khác biệt về chi) có nghĩa là sự khác biệt về chi như là sơ thiền có năm chi, nhị thiền có bốn chi. “Puggalajjhāsayenā” (do ý muốn của cá nhân) có nghĩa là do sự mong muốn đặc biệt của cá nhân. Đây là lời giải đáp. “So” (vị ấy) có nghĩa là cá nhân ấy. “Hī” là từ chỉ sự giải thích rộng. “Vitakkasahāyo” có nghĩa là người có tầm là bạn đồng hành. “Vitakke nibbindati” (nhàm chán đối với tầm) có nghĩa là: tầm này là thô, ở gần các triền cái, do thấy sự nguy hại trong tầm như vậy nên nhàm chán. Có sự liên hệ là “ý muốn của vị ấy”. “Vitakkavirāgo” có nghĩa là làm cho tầm phai nhạt, làm cho rời khỏi, làm cho vượt qua. Đây là hợp từ của “vitakkavirāgo” (sự phai nhạt tầm) và “so bhāvanā” (sự tu tập ấy). “Uttaruttarajjhānādhigamane” (trong việc chứng đắc các tầng thiền cao hơn) có nghĩa là trong việc đạt được các tầng thiền cao hơn và cao hơn nữa. Có sự liên hệ là “do sức mạnh của ý muốn, nó không giống như thiền nền tảng”. Có sự liên hệ là “sự quyết tâm của tâm được thành tựu”. “Visuddhattā” (do sự trong sạch) có nghĩa là do sự trong sạch của giới.

50. සඞ්ඛාර භෙදවිචාරණායං. ‘‘සඞ්ඛාර භෙදො න වුත්තො’’ති පථමජ්ඣාන කුසල චිත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්තිආදිනා න වුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘සො’’ති සඞ්ඛාර භෙදො. ‘‘සිද්ධත්තා’’ති සඞ්ඛාර භෙදස්ස සිද්ධත්තා. කථං සිද්ධොති ආහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. සුඛා පටිපදා යෙසං තානි සුඛප්පටිපදානි. තෙසං භාවොති විග්ගහො. ‘‘යො’’ති යොගීපුග්ගලො. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. ‘‘වික්ඛම්භෙන්තො’’ති විමොචෙන්තො වියොගං කරොන්තො. දුක්ඛෙන වික්ඛම්භෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘කාමාදීනවදස්සනාදිනා’’ති අඞ්ගාරකාසූ පමාකාමාබහුදුක්ඛාබහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථභිය්‍යොතිආදිනා කාමෙසුආදීනවං දිස්වා. ආදිසද්දෙන විතක්කාදීසු ආදීනවදස්සනං සඞ්ගය්හති. ‘‘තෙනෙවා’’ති කාමාදීනවදස්සනාදිනා එව. එත්ථ අභිඤ්ඤාභෙදෙන සඞ්ඛාර භෙදො න වත්තබ්බො, පටිපදා භෙදෙනෙව වත්තබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤජ්ඣානානංපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ, අභිජානනං අභිඤ්ඤා. ඛිප්පාසීඝා අභිඤ්ඤා යෙසං තානි ඛිප්පාභිඤ්ඤානි. දන්ධා අසීඝා අභිඤ්ඤා යෙසං තානි දන්ධාභිඤ්ඤානි. ඣානානි. ‘‘යදි එව’’න්ති එවං පටිපදා භෙදෙන සඞ්ඛාර භෙදො යදි සියාති අත්ථො. ‘‘වළඤ්ජනකාලෙ’’ති සමාපත්ති සමාපජ්ජනකාලෙ. පටිබන්ධකා නාම අන්තරායිකා. ‘‘සන්නිහිතාසන්නිහිතවසෙනා’’ති ආසන්නෙ සණ්ඨිතාසණ්ඨිතවසෙන. සුද්ධං විපස්සනායානං යෙසං තෙ සුද්ධවිපස්සනායානිකා. ‘‘සුද්ධං’’ති සමථජ්ඣානෙන අසම්මිස්සං. ‘‘සත්ථෙන හනිත්වා’’ති පරෙ න සත්ථෙන හනනතො ඡින්දනතො. ‘‘සහසා’’ති සීඝතරෙන. ‘‘මරන්තානං උප්පන්නං’’ති මරණාසන්නකාලෙ උප්පන්නංති අධිප්පායො. අනාගාමිනො හි සුද්ධ විපස්සනායානිකාපි සමානා [Pg.64] සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනො නාම හොන්ති. ඉච්ඡන්තෙ සුසති කිඤ්චි නිමිත්තං ආරබ්භමනසිකාර මත්තෙනපි ඣානං ඉජ්ඣති. තෙනාහ ‘‘තංපි මග්ගසිද්ධගතික’’න්ති. ‘‘රූපීබ්‍රහ්මලොකෙ’’ති ඉදං අට්ඨන්නං සමාපත්තීනංපි තත්ථ පාකතිකභාවං සන්ධාය වුත්තං. අරූපී බ්‍රහ්මලොකෙ පන එකා එව සමාපත්ති පාකතිකාසම්භවති. උපපත්තිසිද්ධජ්ඣානානං භවන්තරෙ සන්නිහිත පච්චයභෙදෙන සඞ්ඛාර භෙදො වුත්තො, සො කථං පච්චෙතබ්බොති ආහ ‘‘එකස්මිං භවෙපි…පෙ… යුත්තානි හොන්තී’’ති. එකස්මිං භවෙසබ්බප්පථමං ලද්ධකාලෙ සඞ්ඛාර භෙදස්ස ආසන්නත්තා වළඤ්ජනකාලෙපි සො එව සඞ්ඛාර භෙදො සියාති ආසඞ්කාසම්භවතො ඉදං වුත්තං. තෙන භවන්තරෙ උපපත්ති සිද්ධජ්ඣානානං සන්නිහිත පච්චයභෙදෙන සඞ්ඛාරභෙදෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ඉදානි තානි මග්ග සිද්ධජ්ඣාන උපපත්ති සිද්ධජ්ඣානානි සන්නිහිතපච්චයං අනපෙක්ඛිත්වා මග්ගක්ඛණ උපපත්තික්ඛණෙසු සිද්ධකාලෙ ඣානුප්පත්ති පටිපදාය එව සබ්බසො අභාවං ගහෙත්වා අපරං විකප්පං දස්සෙතුං ‘‘ඣානුප්පත්ති පටිපදා රහිතත්තා වා’’තිආදි වුත්තං. එවං මහග්ගතඣානානං අට්ඨකථාවසෙන සිද්ධං සඞ්ඛාර භෙදං වත්වා ඉදානි පාළිවසෙනාපි සො සිද්ධො යෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. දුක්ඛප්පටිපදාපුබ්බකානං ද්වින්නං දන්ධාභිඤ්ඤඛිප්පාභිඤ්ඤසමාධීනං. ‘‘එත්තාවතා’’ති එතං පරිමාණං අස්සාති එත්තාවං. එත්තාවන්තෙන. එත්ථ සියා, කස්මා ඉධ සඞ්ඛාරභෙදො න වුත්තොතිආදිනා වචනක්කමෙන සිද්ධො හොතීති සම්බන්ධො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

50. Trong phần khảo sát về sự khác biệt của các hành. “Saṅkhāra bhedo na vutto” (sự khác biệt của các hành không được nói đến) có nghĩa là không được nói đến theo cách như là tâm thiện sơ thiền có một loại vô trợ và một loại hữu trợ. “So” (nó) có nghĩa là sự khác biệt của các hành. “Siddhattā” (do đã được thành tựu) có nghĩa là do sự khác biệt của các hành đã được thành tựu. Làm thế nào được thành tựu? Ngài nói “tathāhī” (thật vậy) v.v... “Sukhappaṭipadāni” là những pháp có lạc lộ. Phân tích cú pháp là “trạng thái của chúng”. “Yo” (người nào) có nghĩa là hành giả. “Ādito” (lúc ban đầu) có nghĩa là vào lúc đầu. “Vikkhambhento” (chế ngự) có nghĩa là giải thoát, làm cho xa lìa. Có sự liên hệ là “chế ngự một cách khó khăn”. “Kāmādīnavadassanādinā” (bằng cách thấy sự nguy hại của các dục, v.v...) có nghĩa là thấy sự nguy hại trong các dục qua các ví dụ như “dục như hố than hừng, nhiều khổ, nhiều não”, “sự nguy hại ở đây là nhiều hơn”. Bằng từ “ādi” (v.v...), bao gồm cả việc thấy sự nguy hại trong tầm, v.v... “Tenevā” (chính do điều đó) có nghĩa là chính do việc thấy sự nguy hại của các dục, v.v... Để chỉ ra rằng ở đây sự khác biệt của các hành không nên được nói theo sự khác biệt của thắng trí, mà chỉ nên được nói theo sự khác biệt của con đường tu tập (pháp hành), nên đã nói “khippābhiññajjhānānaṃpi” (cũng của các thiền có thắng trí nhanh chóng) v.v... Ở đây, “abhijānanaṃ” là “abhiññā” (thắng trí). “Khippābhiññāni” là những pháp có thắng trí nhanh chóng, mau lẹ. “Dandhābhiññāni” là những pháp có thắng trí chậm chạp, không mau lẹ. (Đó là) các thiền. “Yadi evaṃ” (nếu như vậy) có nghĩa là nếu có sự khác biệt của các hành theo sự khác biệt của con đường tu tập như vậy. “Vaḷañjanakāle” (vào lúc sử dụng) có nghĩa là vào lúc nhập định. “Paṭibandhakā” (các chướng ngại) được gọi là các điều gây trở ngại. “Sannihitāsannihitavasenā” (tùy theo sự có mặt hay không có mặt) có nghĩa là tùy theo sự hiện hữu hay không hiện hữu ở gần. “Suddhavipassanāyānikā” là những vị có tuệ quán là cỗ xe thuần túy. “Suddhaṃ” (thuần túy) có nghĩa là không pha trộn với thiền chỉ. “Satthena hanitvā” (giết bằng vũ khí) có nghĩa là không phải như việc giết, cắt đứt người khác bằng vũ khí. “Sahasā” (đột ngột) có nghĩa là một cách nhanh chóng hơn. “Marantānaṃ uppannaṃ” (phát sinh cho những người đang chết) có nghĩa là phát sinh vào lúc cận tử. Thật vậy, các vị Bất Lai, dù là những vị thuần quán, cũng được gọi là những người làm cho định được viên mãn. Khi họ muốn, chỉ bằng việc tác ý đến một tướng nào đó, thiền cũng thành tựu. Do đó, ngài nói “taṃpi maggasiddhagatikaṃ” (điều đó cũng có xu hướng được thành tựu bởi đạo). “Rūpībrahmaloke” (trong cõi Phạm thiên Sắc giới) - điều này được nói liên quan đến trạng thái tự nhiên của cả tám bậc thiền chứng ở đó. Tuy nhiên, trong cõi Phạm thiên Vô sắc giới, chỉ có một bậc thiền chứng có thể có một cách tự nhiên. Đối với các thiền được thành tựu do tái sanh, sự khác biệt của các hành được nói theo sự khác biệt của duyên có mặt trong kiếp khác. Điều đó nên được hiểu như thế nào? Ngài nói “ekasmiṃ bhavepi…pe… yuttāni hontī” (ngay cả trong một kiếp... v.v... là hợp lý). Điều này được nói vì có thể có sự nghi ngờ rằng: “Trong một kiếp, vào lúc đạt được lần đầu tiên, do sự gần gũi của sự khác biệt của các hành, nên ngay cả vào lúc sử dụng, sự khác biệt của các hành ấy cũng có thể như vậy”. Bằng điều đó, ngài chỉ ra rằng không có gì phải nói về sự khác biệt của các hành theo sự khác biệt của duyên có mặt đối với các thiền được thành tựu do tái sanh trong kiếp khác. Bây giờ, để chỉ ra một phương án khác, bằng cách không xem xét đến duyên có mặt, và cho rằng hoàn toàn không có con đường tu tập để phát sinh thiền vào lúc thành tựu trong sát-na đạo và sát-na tái sanh đối với các thiền được thành tựu bởi đạo và các thiền được thành tựu do tái sanh, nên đã nói “jhānuppatti paṭipadā rahitattā vā” (hoặc do không có con đường tu tập để phát sinh thiền) v.v... Sau khi đã nói về sự khác biệt của các hành đã được thành tựu đối với các thiền đáo đại theo Chú giải như vậy, bây giờ để chỉ ra rằng điều đó cũng được thành tựu theo Chánh tạng, ngài đã bắt đầu bằng “apicā” (hơn nữa) v.v... Của hai loại định có thắng trí chậm và thắng trí nhanh, mà có khổ lộ đi trước. “Ettāvatā” (đến chừng ấy) có nghĩa là có chừng mực này. Bằng chừng mực ấy. Có sự liên hệ là: ở đây có thể có câu hỏi, “tại sao ở đây sự khác biệt của các hành không được nói đến?”, và nó được thành tựu theo trình tự của lời nói v.v... Phần còn lại dễ hiểu.

51. විභාවනිපාඨෙ. පරිකම්මං නාම පථවී, පථවී, ආපො, ආපො-තිආදිකං, රූපං අනිච්චං, රූපං දුක්ඛං, රූපං අනත්තා-තිආදිකඤ්චභාවනාපරිකම්මං අධිකාරො නාම පුබ්බභවෙකතභාවනාකම්මං. පුබ්බභවෙඣානමග්ගඵලානිපත්ථෙත්වා කතං දානසීලාදි පුඤ්ඤකම්මඤ්ච. ‘‘ඉදං තාවනයුජ්ජතී’’ති එත්ථ තාවසද්දො වත්තබ්බන්තරාපෙක්ඛනෙ නිපාතො. තෙන අපරංපි වත්තබ්බං අත්ථීති දීපෙති. පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො දුවිධො පකති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො, පයොගපුබ්බාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථ පරිකම්ම පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො පකති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො නාම, අයං පකති පච්චයගණො එව. පුබ්බෙ වුත්තො පුබ්බප්පයොගො පයොගපුබ්බාභිසඞ්ඛාරො නාම[Pg.65]. සො එව ඉධාධිප්පෙතොති දස්සෙතුං ‘‘නහී’’තිආදිමාහ. ‘‘අන්තමසො’’ති අන්තිම පරිච්ඡෙදෙන. ‘‘ආලොපභික්ඛා’’ නාම එකා ලොපභික්ඛා. සො පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරො. ඣානානි ච සබ්බානි උප්පන්නානි නාම නත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘සො’’ති භාවනාභිසඞ්ඛාරො. ‘‘තෙසං’’ති සබ්බෙසංපි ඣානානං. න හි ලොකියජ්ඣානානි නාම…පෙ… අත්ථි, ඉමෙසං සත්තානං සබ්බකප්පෙසුපි කප්පවිනාසකාලෙ ඣානානි භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොක පරායනතා සබ්භාවාති අධිප්පායො. ‘‘පුබ්බෙ සමථකම්මෙසු කතාධිකාරස්සා’’ති ආසන්නභවෙකතාධිකාරං සන්ධාය වුත්තං. දූරභවෙ පන සමථකම්මෙසු අකතාධිකාරො නාම කොචි නත්ථීති. ‘‘එවමෙවා’’ති එවං එව. විපාකජ්ඣානෙසු සඞ්ඛාර භෙදස්ස පුබ්බ කම්මවසෙන වත්තබ්බත්තා ‘‘කුසල ක්‍රියජ්ඣානෙසූ’’ති වුත්තං. ‘‘අථවාතිආදිකො පච්ඡිම විකප්පො නාම’’ අථවා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස නකදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති අසඞ්ඛාරිකන්ති ච, බ්‍යභිචාරාභාවතො සසඞ්ඛාරිකන්ති ච න වුත්තන්ති අයං විකප්පො. තත්ථ අසඞ්ඛාරිකන්ති ච න වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘බ්‍යභිචාරා භාවතො’’ති අසඞ්ඛාරිකභාවෙන පසඞ්ගාභාවතො. සසඞ්ඛාරිකන්ති ච න වුත්තං. යදි වුච්චෙය්‍ය. නිරත්ථ කමෙවතංභවෙය්‍ය. කස්මා, සම්භව බ්‍යභිචාරානං අභාවතො. සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච. විසෙසනං සාත්ථකං සියාති හි වුත්තං. න ච නිරත්ථකවචනං පණ්ඩිතා වදන්ති. කස්මා, අපණ්ඩිතලක්ඛණත්තා. සති පන සම්භවෙ ච බ්‍යභිචාරෙ ච, තථා සක්කා වත්තුං. කස්මා, සාත්ථකත්තා. සාත්ථකමෙව පණ්ඩිතා වදන්ති. කස්මා, පණ්ඩිත ලක්ඛණත්තාති අධිප්පායො.

51. Trong đoạn văn Vibhāvanī. Chuẩn bị (parikamma) là sự tu tập chuẩn bị như niệm ‘đất, đất’, ‘nước, nước’, v.v., và ‘sắc là vô thường’, ‘sắc là khổ’, ‘sắc là vô ngã’, v.v. Quyền năng (adhikāra) là nghiệp tu tập đã được thực hiện trong kiếp trước, và cũng là nghiệp phước thiện như bố thí, trì giới, v.v., đã được thực hiện sau khi đã mong cầu các tầng thiền, đạo và quả trong kiếp trước. Trong câu ‘Idaṃ tāva nayujjatī’ (Điều này trước hết là không hợp lý), từ ‘tāva’ là một tiểu từ chỉ sự chờ đợi một điều khác sẽ được nói. Qua đó, nó cho thấy rằng vẫn còn điều khác cần phải nói. Tiền hành (pubbābhisaṅkhāra) có hai loại: tiền hành tự nhiên (pakati pubbābhisaṅkhāra) và tiền hành do nỗ lực (payoga pubbābhisaṅkhāra). Trong đó, tiền hành chuẩn bị được gọi là tiền hành tự nhiên, đây chính là nhóm nhân duyên tự nhiên. Sự nỗ lực trước đã được nói ở trước được gọi là tiền hành do nỗ lực. Để chỉ ra rằng chính điều đó được ngụ ý ở đây, ngài đã nói ‘nahī’ (không phải), v.v. ‘Antamaso’ (cho đến tận cùng) có nghĩa là bằng sự phân định cuối cùng. ‘Ālopabhikkhā’ (một vắt cơm khất thực) là một vắt cơm khất thực. Đó là tiền hành được gọi là sự chuẩn bị. Và tất cả các tầng thiền được gọi là đã sanh khởi thì không có, đây là mối liên hệ. ‘Iti’ (do đó) có nghĩa là vì vậy. ‘So’ (nó) là hành tu tập. ‘Tesaṃ’ (của chúng) là của tất cả các tầng thiền. Quả vậy, các thiền hiệp thế được gọi là… không có, ý muốn nói rằng, đối với những chúng sanh này, trong tất cả các kiếp, vào thời kỳ kiếp bị hủy hoại, việc tu tập các tầng thiền và tái sanh về cõi Phạm thiên là điều có thật. Câu ‘đối với người có quyền năng đã được tạo ra trong các nghiệp chỉ tịnh trước đây’ được nói đến để ám chỉ quyền năng đã được tạo ra trong kiếp gần nhất. Còn trong các kiếp xa xôi, không có ai được gọi là người không có quyền năng đã được tạo ra trong các nghiệp chỉ tịnh. ‘Evamevā’ (cũng như vậy) có nghĩa là cũng như vậy. Trong các thiền quả, vì sự khác biệt của hành phải được nói theo nghiệp quá khứ, nên đã nói ‘trong các thiền thiện và thiền duy tác’. ‘Hoặc là, v.v., được gọi là sự lựa chọn sau cùng’ – hoặc là, đối với (thiền) sanh khởi chỉ do tiền hành, trạng thái vô hành không bao giờ có thể xảy ra, do đó không nói là ‘vô hành’ (asaṅkhārika), và vì không có sự sai khác, nên cũng không nói là ‘hữu hành’ (sasaṅkhārika), đây là sự lựa chọn. Trong đó, có mối liên hệ là ‘và không nói là vô hành’. ‘Byabhicārābhāvato’ (vì không có sự sai khác) có nghĩa là vì không có khả năng có trạng thái vô hành. Và cũng không nói là ‘hữu hành’. Nếu được nói, điều đó sẽ trở nên vô nghĩa. Tại sao? Vì không có sự hiện hữu và sự sai khác. Vì đã nói rằng: ‘Khi có sự hiện hữu và sự sai khác, tính từ mới có ý nghĩa’. Và các bậc hiền trí không nói lời vô nghĩa. Tại sao? Vì đó là đặc điểm của người không phải hiền trí. Nhưng khi có sự hiện hữu và sự sai khác, người ta có thể nói như vậy. Tại sao? Vì nó có ý nghĩa. Các bậc hiền trí chỉ nói những gì có ý nghĩa. Tại sao? Vì đó là đặc điểm của bậc hiền trí, đây là ý muốn nói.

52. පටිපදා අභිඤ්ඤාවවත්ථානෙ. ‘‘නිමිත්තුප්පාදතො’’ති පටිභාගනිමිත්තස්ස උප්පාදතො. සුඛාපන පටිපදා, පච්ඡාදන්ධං වා ඛිප්පං වා උප්පන්නං ඣානං සුඛප්පටිපදං නාම කරොතීති යොජනා. ‘‘පුබ්බභවෙ’’ති ආසන්නෙ පුබ්බභවෙ. අන්තරායිකධම්මා නාම ‘කිලෙසන්තරායිකො ච, කම්මන්තරායිකො ච, විපාකන්තරායිකො ච, පඤ්ඤත්ති වීතික්කමන්තරායිකො ච, අරියූපවාදන්තරායිකො ච. තත්ථ තිස්සො නියතමිච්ඡාදිට්ඨියොකිලෙසන්තරායිකො නාම. පඤ්චානන්තරිය කම්මානි [Pg.66] කම්මන්තරායිකො නාම. අහෙතුක ද්විහෙතුකප්පටිසන්ධිවිපාකා විපාකන්තරායිකො නාම. භික්ඛු භාවෙඨිතානං විනය පඤ්ඤත්තිං වීතික්කමිත්වා අකතප්පටිකම්මො වීතික්කමො පඤ්ඤත්තිවීතික්කමන්තරායිකො නාම. පටිකම්මෙපනකතෙ අන්තරායිකො න හොති. අරියපුග්ගලානං ජාතිආදීහි උපවදිත්වා අක්කොසිත්වා අකතප්පටිකම්මං අක්කොසනං අරියූපවාදන්තරායිකො නාම. ඉධපි පටිකම්මෙ කතෙ අන්තරායිකො න හොති. සෙසෙසු තීසු පටිකම්මං නාම නත්ථි. ඉමෙ ධම්මා ඉමස්මිං භවෙ ඣානමග්ගානං අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා නාම. තෙහි විමුත්තො අන්තරායික ධම්ම විමුත්තො නාම. ‘‘කල්‍යාණප්පටිපත්තියං ඨිතො’’ති සීලවිසුද්ධි ආදිකාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියං පරිපූරණ වසෙන ඨිතො. ‘‘ඡින්නපලිබොධො’’ති ආවාසපලිබොධාදීනි දසවිධානි පලිබොධකම්මානි ඡින්දිත්වා ඨිතො. ‘‘පහිතත්තො’’ති, යන්තං පුරිසථාමෙන පුරිසපරක්කමෙන පත්තබ්බං, න තං අපත්වා වීරියස්ස සණ්ඨානං භවිස්සතීති එවං පවත්තෙන සම්මප්පධාන වීරියෙන සමන්නාගතො. සො හි පහිතො පෙසිතො අනපෙක්ඛිතො අත්තභාවො අනෙනාති පහිතත්තොති වුච්චති. ‘‘නසම්පජ්ජතීති නත්ථි’’. සචෙ පඤ්චපධානියඞ්ගසමන්නාගතො හොතීති අධිප්පායො. පඤ්චපධානියඞ්ගානි නාම සද්ධාසම්පන්නතා, අසාඨෙය්‍යං, ආරොග්‍යං, අලීනවීරියතා, පඤ්ඤවන්තතා,ති.

52. Trong phần xác định về con đường và thắng trí. ‘Nimittuppādato’ (từ sự sanh khởi của tướng) có nghĩa là từ sự sanh khởi của quang tướng (paṭibhāganimitta). Con đường dễ dàng (sukhāpaṇa paṭipadā), thiền sanh khởi hoặc là chậm hoặc là nhanh chóng, được gọi là làm cho con đường trở nên dễ dàng (sukhappaṭipadaṃ), đây là cách giải thích. ‘Pubbabhave’ (trong kiếp trước) có nghĩa là trong kiếp trước gần nhất. Các pháp chướng ngại (antarāyikadhammā) là: chướng ngại do phiền não (kilesantarāyika), chướng ngại do nghiệp (kammantarāyika), chướng ngại do quả (vipākantarāyika), chướng ngại do vi phạm học giới (paññattivītikkamantarāyika), và chướng ngại do phỉ báng bậc Thánh (ariyūpavādantarāyika). Trong đó, ba loại tà kiến cố định được gọi là chướng ngại do phiền não. Năm nghiệp vô gián được gọi là chướng ngại do nghiệp. Các quả tục sinh vô nhân và nhị nhân được gọi là chướng ngại do quả. Đối với các vị Tỳ khưu, sự vi phạm mà không sám hối sau khi đã vi phạm một học giới trong luật được gọi là chướng ngại do vi phạm học giới. Nhưng khi đã sám hối thì không còn là chướng ngại. Sự mắng nhiếc mà không sám hối sau khi đã chê bai, mắng nhiếc các bậc Thánh nhân về dòng dõi, v.v., được gọi là chướng ngại do phỉ báng bậc Thánh. Ở đây cũng vậy, khi đã sám hối thì không còn là chướng ngại. Trong ba trường hợp còn lại, không có cái gọi là sự sám hối. Những pháp này gây ra chướng ngại cho thiền và đạo trong kiếp này, nên được gọi là các pháp chướng ngại. Người giải thoát khỏi chúng được gọi là người giải thoát khỏi các pháp chướng ngại. ‘An trú trong thiện hạnh’ có nghĩa là an trú một cách viên mãn trong thiện hạnh bắt đầu bằng giới thanh tịnh. ‘Đã cắt đứt các ràng buộc’ có nghĩa là đã an trú sau khi cắt đứt mười loại nghiệp ràng buộc như ràng buộc về trú xứ, v.v. ‘Người có tâm đã được gửi đi’ có nghĩa là người được trang bị với tinh tấn chánh cần đã được khởi lên như sau: ‘Điều gì có thể đạt được bằng sức mạnh của nam nhân, bằng sự nỗ lực của nam nhân, ta sẽ không dừng lại tinh tấn khi chưa đạt được điều đó’. Quả vậy, người này được gọi là ‘pahitatta’ vì tự thân (attabhāva) đã được gửi đi (pahito), được phái đi (pesito), không còn luyến tiếc. ‘Không thành tựu thì không có’. Ý muốn nói là, nếu người đó được trang bị với năm chi phần của sự tinh cần. Năm chi phần của sự tinh cần là: đầy đủ đức tin, không xảo trá, có sức khỏe, tinh tấn không thụt lùi, và có trí tuệ.

52. විපාකජ්ඣානෙ. ‘‘මුදුභූතං’’ති භාවනා බලපරිත්තත්තාමන්දභූතං. මන්දභූතත්තා ච දුබ්බලං. ‘‘නානා කිච්චට්ඨානෙසු චා’’ති දස්සනසවනාදීසු. ‘‘හීනෙසුපි අත්තභාවෙසූ’’ති අහෙතුක ද්විහෙතුකපුග්ගලෙසුපි. ‘‘අසදිසංපී’’ති තිහෙතුකුක්කට්ඨංපි කම්මං අහෙතුකවිපාකංපි ජනෙතීතිආදිනා අසදිසංපි විපාකං ජනෙති. ‘‘භවඞ්ගට්ඨානෙසු යෙවා’’ති එත්ථ භවඞ්ග සද්දෙන පටිසන්ධිට්ඨාන චුතිට්ඨානානිපි සඞ්ගය්හන්ති. ‘‘කුසලසදිසමෙවා’’ති පථමජ්ඣානකුසලං පථමජ්ඣාන විපාකමෙව ජනෙති, දුතීයජ්ඣාන කුසලං දුතීයජ්ඣාන විපාකමෙව ජනෙතීතිආදිනා කුසල සදිසමෙව විපාකං ජනෙති. ‘‘කුසලමෙව…පෙ… ක්‍රියජ්ඣානං නාම හොති’’ අභෙදූ පචාරෙනාති අධිප්පායො. භෙදම්පි අභෙදං කත්වා උපචාරො වොහාරො අභෙදූ පචාරො.

52. Trong thiền quả. “Mudubhūtaṃ” (trở nên mềm mại) có nghĩa là trở nên yếu ớt do sức mạnh của sự tu tập còn ít. Và do trở nên yếu ớt nên nó yếu đuối. “Nānā kiccaṭṭhānesu cā” (và trong các nơi có phận sự khác nhau) có nghĩa là trong việc thấy, nghe, v.v. “Hīnesupi attabhāvesū” (ngay cả trong các thân thể thấp kém) có nghĩa là ngay cả trong các hạng người vô nhân và nhị nhân. “Asadisaṃpī” (ngay cả không tương xứng) có nghĩa là nghiệp tam nhân ưu tú nhất cũng sinh ra quả vô nhân, v.v., do đó nó sinh ra quả không tương xứng. “Bhavaṅgaṭṭhānesu yevā” (chỉ trong các nơi hữu phần), ở đây từ “bhavaṅga” (hữu phần) cũng bao gồm cả nơi tục sinh và nơi tử. “Kusalasadisamevā” (chỉ tương xứng với thiện) có nghĩa là thiền thiện sơ thiền chỉ sinh ra quả sơ thiền, thiền thiện nhị thiền chỉ sinh ra quả nhị thiền, v.v., do đó nó sinh ra quả chỉ tương xứng với thiện. “Kusalameva…pe… kriyajjhānaṃ nāma hoti” (chỉ thiện... cho đến... được gọi là thiền duy tác) có ý nghĩa là do sự chuyển dụng không phân biệt (abhedūpacāra). Sự chuyển dụng không phân biệt (abhedūpacāra) là cách dùng, cách gọi, biến cái có phân biệt thành không phân biệt.

54. සඞ්ගහගාථා [Pg.67] වණ්ණනායං. ඣානානං භෙදො ඣානභෙදො. අත්ථතො පන ඣානෙහි සම්පයොගභෙදො ඣානභෙදොති වුත්තො හොතීති ආහ ‘‘ඣානෙහි සම්පයොගභෙදෙනා’’ති. පථමජ්ඣානිකං චිත්තන්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘තමෙවා’’ති රූපාවචර මානසමෙව. විභාවනියං පන උපරිසඞ්ගහගාථායං ඣානඞ්ග යොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධාති වචනං දිස්වා ඉධ ඣාන භෙදෙනාති ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙනාති වුත්තං. එවං සන්තෙපි ඉධ ඣානභෙදස්ස විසුං අධිප්පෙතත්තා ‘‘අඤ්ඤොහි ඣානභෙදො’’තිආදි වුත්තං.

54. Trong phần giải thích kệ tóm lược. Sự phân chia các thiền là sự phân chia thiền (jhānabheda). Nhưng về mặt ý nghĩa, sự phân chia tương ưng với các thiền được gọi là sự phân chia thiền, do đó ngài nói “jhānehi sampayogabhedenā” (do sự phân chia tương ưng với các thiền). Nên được kết hợp với “pathamajjhānikaṃ cittanti” (tâm sơ thiền), v.v. “Tamevā” (chính nó) có nghĩa là chính tâm sắc giới. Nhưng trong Vibhāvinī, trong kệ tóm lược ở trên, thấy câu “katvekekantu pañcadhāti” (mỗi loại lại thành năm) do sự phân chia kết hợp thiền chi, nên ở đây “jhāna bhedenāti” (do sự phân chia thiền) được nói là “jhānaṅgehi sampayogabhedenāti” (do sự phân chia tương ưng với các thiền chi). Mặc dù vậy, vì ở đây sự phân chia thiền được hiểu theo một cách riêng, nên đã nói “aññohi jhānabhedo” (sự phân chia thiền là khác), v.v.

රූපාවචරචිත්තදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần phụ giải về tâm sắc giới đã hoàn tất.

55. අරූපචිත්තදීපනියං. ‘‘භුසො’’ති අතිරෙකතරං. ‘‘සරූපතො’’ති පරමත්ථ සභාවතො. නත්ථි ජටා එත්ථාති අජටො. අජටො ආකාසොති අජටාකාසො. ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසො’’ති ද්වාරච්ඡිද්දවාතපානච්ඡිද්දාදිකො ආකාසො, යත්ථ ආකාස කසිණ නිමිත්තං උග්ගණ්හන්ති. කසිණ නිමිත්තං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධො ආකාසො කසිණුග්ඝාටිමාකාසො, කසිණං උග්ඝාටෙන නිබ්බත්තො කසිණුග්ඝාටිමොති කත්වා. රූපකලාපානං පරිච්ඡෙදමත්තභූතො ආකාසො රූපපරිච්ඡෙදාකාසො. ‘‘අනන්තභාවෙන ඵරීයතී’’ති චතුරඞ්ගුලමත්තොපිසො අනන්ත නාමං කත්වා භාවනාමනසිකාරෙන ඵරීයති. ‘‘දෙවානං අධිට්ඨානවත්ථූ’’ති මහිද්ධිකානං ගාමනගර දෙවානං බලිප්පටිග්ගහණට්ඨානං වුච්චති, යත්ථ මනුස්සා සමයෙ කුල දෙවතානං බලිං අභිහරන්ති. ‘‘බලිං’’ති පූජනීය වත්ථු වුච්චති. ‘‘තස්මිං’’ති කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ. ‘‘තදෙවා’’ති තං ආරම්මණමෙව. කුසලජ්ඣානං සමාපන්නස්සවා, විපාකජ්ඣානෙන උපපන්නස්සවා, ක්‍රියජ්ඣානෙන දිට්ඨධම්ම සුඛ විහාරිස්සවා, තියොජෙතබ්බං. අනන්තන්ති වුච්චති, යථාපථවීකසිණෙ පවත්තනතො ඣානං පථවීකසිණන්ති වුච්චතීති. ‘‘එකදෙසෙ’’ති උප්පාදෙවා ඨිතියං වා භඞ්ගෙවා. අන්තරහිතත්තා අනන්තන්ති වුච්චති. ‘‘අනන්ත සඤ්ඤිතෙ’’ති අනන්ත නාමකෙ. ‘‘අනන්තන්ති භාවනාය [Pg.68] පවත්තත්තා’’ති ඉදං පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තන්ති එවං පුබ්බභාග භාවනාය පවත්තත්තා. ‘‘අත්තනො ඵරණාකාර වසෙනා’’ති පුබ්බභාගභාවනං අනපෙක්ඛිත්වාති අධිප්පායො. ‘‘නිරුත්ති නයෙනා’’ති සකත්ථෙ යපච්චයං කත්වා නකාරස්සලොපෙන. ‘‘පාළියා නසමෙතී’’ති විභඞ්ග පාළියානසමෙති. ‘‘අනන්තං ඵරතී’’ති අනන්තං අනන්තන්ති ඵරති. ‘‘පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො’’ති තස්ස අභාව පඤ්ඤත්තිමත්තං. ‘‘නෙවත්ථී’’ති නත්ථි. ‘‘අස්සා’’ති චතුත්ථා රුප්පජ්ඣානස්ස. අථවාතිආදීසු ‘‘පටුසඤ්ඤා කිච්චස්සා’’ති බ්‍යත්තසඤ්ඤා කිච්චස්ස. ‘‘සඞ්ඛාරාවසෙස සුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා’’ති ඉමස්ස අත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘එත්ථචා’’තිආදිමාහ. ‘‘මුද්ධභූතං’’ති මත්ථකපත්තං. ‘‘දෙසනාසීසමත්තං’’ති රාජා ආගච්ඡතීතිආදීසු විය පධාන කථාමත්තන්ති වුත්තං හොති. ‘‘තස්සෙවා’’ති පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණස්සෙව. කුසලභූතං පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණං පුථුජ්ජනානඤ්ච සෙක්ඛානඤ්ච කුසලභූතස්ස දුතීයාරුප්පවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති. අරහා පන තිවිධො. තත්ථ, එකොපථමා රුප්පෙඨත්වා අරහත්තං පත්වා පථමාරුප්පං අසමාපජ්ජිත්වාව දුතීයා රුප්පං උප්පාදෙති. තස්ස කුසලභූතං පථමා රුප්පං ක්‍රියභූතස්ස දුතීයා රුප්පස්ස ආරම්මණං. එකොපථමා රුප්පෙඨත්වා අරහත්තං පත්වා පුන තමෙව පථමා රුප්පං සමාපජ්ජිත්වා දුතීයා රුප්පං උප්පාදෙති. එකො දුතීයා රුප්පෙඨත්වා අරහත්තං ගච්ඡති. තෙසං ද්වින්නං ක්‍රියභූතං පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණං ක්‍රියභූතස්සෙව දුතීයාරුප්පස්ස ආරම්මණං. තෙනාහ ‘‘විඤ්ඤාණං නාමා’’තිආදිං.

55. Phần giải về tâm vô sắc. “Bhuso” (rất nhiều) có nghĩa là hơn nữa, vượt trội. “Sarūpato” (về tự tướng) có nghĩa là về tự tánh chân đế. Không có sự rối rắm ở đây, nên là “ajaṭo” (không rối rắm). Hư không không rối rắm là “ajaṭākāso”. “Paricchinnākāso” (hư không bị giới hạn) là hư không ở lỗ cửa, lỗ cửa sổ, v.v., nơi người ta nắm bắt tướng hư không biến xứ. Hư không có được sau khi gỡ bỏ tướng biến xứ là “kasiṇugghāṭimākāso” (hư không do gỡ bỏ biến xứ), vì nó được tạo ra bởi việc gỡ bỏ biến xứ. Hư không chỉ là sự phân chia các sắc tụ là “rūpaparicchedākāso” (hư không phân chia sắc). “Anantabhāvena pharīyatī” (biến mãn với tính cách vô biên) có nghĩa là dù chỉ bằng bốn ngón tay, nó cũng được biến mãn bằng sự tác ý tu tập sau khi đặt tên là “vô biên”. “Devānaṃ adhiṭṭhānavatthū” (vật trú ngụ của chư thiên) được gọi là nơi nhận vật cúng dường của các vị thiên ở làng, ở thành phố có đại thần lực, nơi mà con người vào dịp lễ dâng cúng vật phẩm cho các vị thần của gia tộc. “Baliṃ” (vật cúng dường) được gọi là vật đáng cúng dường. “Tasmiṃ” (trong đó) có nghĩa là trong hư không do gỡ bỏ biến xứ. “Tadevā” (chính nó) có nghĩa là chính đối tượng đó. Nên được kết hợp theo ba cách: đối với người đã nhập thiền thiện, hoặc đối với người đã tái sinh bằng thiền quả, hoặc đối với người hiện tại lạc trú bằng thiền duy tác. Được gọi là “vô biên”, giống như thiền được gọi là “địa biến xứ” do nó diễn tiến trên địa biến xứ. “Ekadese” (trong một phần) có nghĩa là trong lúc sinh, hoặc trong lúc trụ, hoặc trong lúc diệt. Được gọi là “vô biên” (ananta) vì không có giới hạn (anta-rahitattā). “Ananta saññite” (được gọi là vô biên) có nghĩa là có tên là vô biên. “Anantanti bhāvanāya pavattattā” (do sự tu tập diễn tiến là 'vô biên') có nghĩa là thức vô sắc thứ nhất này (diễn tiến) do sự tu tập trong giai đoạn chuẩn bị là 'vô biên'. “Attano pharaṇākāra vasenā” (do cách biến mãn của chính nó) có ý nghĩa là không phụ thuộc vào sự tu tập trong giai đoạn chuẩn bị. “Nirutti nayenā” (theo phương pháp từ nguyên) có nghĩa là bằng cách thêm tiếp vị ngữ 'ya' trong nghĩa của chính nó và lược bỏ 'na'. “Pāḷiyā nasametī” (không phù hợp với Pāli) có nghĩa là không phù hợp với Pāli của bộ Vibhaṅga. “Anantaṃ pharatī” (biến mãn cái vô biên) có nghĩa là biến mãn cái vô biên với ý niệm 'vô biên'. “Pathamā ruppaviññāṇābhāvo” (sự không có của thức vô sắc thứ nhất) có nghĩa là chỉ là chế định về sự không có của nó. “Nevatthī” có nghĩa là “natthi” (không có). “Assā” (của nó) có nghĩa là của thiền vô sắc thứ tư. Trong “athavāti” (hoặc là), v.v., “paṭusaññā kiccassā” (của phận sự tưởng rõ ràng) có nghĩa là của phận sự tưởng minh bạch. Giải thích ý nghĩa của câu “saṅkhārāvasesa sukhumabhāvena vijjamānattā” (do sự tồn tại của phần hành còn lại một cách vi tế), ngài nói “etthacā” (và ở đây), v.v. “Muddhabhūtaṃ” (trở thành đỉnh cao) có nghĩa là đã đạt đến đỉnh cao. “Desanāsīsamattaṃ” (chỉ là phần đầu của bài thuyết pháp) được nói là chỉ là lời nói chính, giống như trong câu “vua đến”, v.v. “Tassevā” (của chính nó) có nghĩa là của chính thức vô sắc thứ nhất. Thức vô sắc thứ nhất thuộc thiện là đối tượng cho thức vô sắc thứ hai thuộc thiện của cả phàm phu và hữu học. Nhưng bậc A-la-hán có ba loại. Trong đó, một vị sau khi đứng trong thiền vô sắc thứ nhất, đắc quả A-la-hán, không nhập lại thiền vô sắc thứ nhất mà sinh khởi thiền vô sắc thứ hai. Đối với vị ấy, thức vô sắc thứ nhất thuộc thiện là đối tượng cho thức vô sắc thứ hai thuộc duy tác. Một vị sau khi đứng trong thiền vô sắc thứ nhất, đắc quả A-la-hán, lại nhập chính thiền vô sắc thứ nhất đó rồi sinh khởi thiền vô sắc thứ hai. Một vị sau khi đứng trong thiền vô sắc thứ hai, đạt đến quả A-la-hán. Đối với hai vị này, thức vô sắc thứ nhất thuộc duy tác là đối tượng cho chính thức vô sắc thứ hai thuộc duy tác. Do đó, ngài nói “viññāṇaṃ nāmā” (tên là thức), v.v.

අරූපචිත්තානුදීපනා.

Phụ giải về tâm vô sắc.

57. ලොකුත්තරචිත්තෙ. ‘‘ජලප්පවාහො’’ති උදකධාරාසඞ්ඝාටො. ‘‘පභවතො’’තිආදිපවත්තිට්ඨානතො. ‘‘යථාහා’’ති කථං පාළියං ආහ. ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්ති සො කතමො. ‘‘අයං පී’’ති අයං අරියමග්ගොපි. එකචිත්තක්ඛණිකො අරියමග්ගො, කථං යාව අනුපාදිසෙස නිබ්බානධාතුයාසවති සන්දතීති ආහ [Pg.69] ‘‘ආනුභාවප්ඵරණවසෙනා’’ති. පාළියං ගඞ්ගාදීනි පඤ්චන්නං මහානදීනං නාමානි. ‘‘සමුද්ද නින්නා’’ති මහාසමුද්දාභිමුඛං නින්නා නමිතා. ‘‘පොණා’’ති අනුපතිතා. ‘‘පබ්භාරා’’ති අධොවාහිතා. ‘‘කිලෙසානං’’ති අනුපගමනෙ කම්මපදං. පාළියං ‘‘ඝටො’’ති උදක පුණ්ණඝටො. ‘‘නිකුජ්ජො’’ති අධොමුඛං ඨපිතො. ‘‘නොපච්චාව මතී’’ති පුන නොගිලති. ‘‘න පුනෙතී’’ති න පුන එති නුපගච්ඡති අරියසාවකො. ‘‘න පච්චෙතී’’ති න පටි එති. තදත්ථං වදති ‘‘න පච්චාගච්ඡතී’’ති. එවං තං අනිවත්තගමනං පාළිසාධකෙහි දීපෙත්වා ඉදානි යුත්තිසාධකෙහි පකාසෙතුං ‘‘යථා චා’’තිආදිමාහ. ‘‘යතො’’ති යං කාරණා. ‘‘තෙ’’ති පුථුජ්ජනා. ‘‘දුස්සීලා’’ති නිස්සීලා. ‘‘උම්මත්තකා’’ති පිත්තුම්මත්තකා. ‘‘ඛිත්ත චිත්තා’’ති ඡට්ටිතපකති චිත්තායක්ඛුම්මත්තකා. ‘‘දුප්පඤ්ඤා’’ති නිප්පඤ්ඤා. ‘‘එළමූගා’’ති දුප්පඤ්ඤතාය එව පග්ඝරිතලාල මුඛ මූගා. ‘‘තස්මිං මග්ගෙ එවා’’ති අට්ඨඞ්ගීකෙ අරියමග්ගෙ එව. සො පන මග්ගො පථම මග්ගො, දුතීය මග්ගො, තතීය මග්ගො, චතුත්ථ මග්ගො,ති චතුබ්බිධො හොති. ‘‘ආදිතො පජ්ජනං’’ති චතූසු මග්ගෙසු ආදිම්හි පථම මග්ගසොතස්ස පජ්ජනං ගමනං. පටිලාභොති වුත්තං හොති. ‘‘සොතාපත්තියා’’ති සොතස්ස ආපජ්ජනෙන. ‘‘අධිගම්මමානො’’ති පටිලබ්භමානො. සබ්බෙ බොධිපක්ඛිය ධම්මා අනිවත්ත ගතියා පවත්තමානා සොතොති වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. සම්බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං. උපරිසම්බොධි එව පරායනං යෙසං තෙ උපරිසම්බොධි පරායනා. පරායනන්ති ච පටිසරණං. කථං සොතාපත්ති වචනං මග්ගෙන සමානාධිකරණං හොතීති වුත්තං ‘‘පථම මග්ග සඞ්ඛාතාය සොතාපත්තියා’’තිආදි. ‘‘මග්ගෙතී’’ති ගවෙසති. මාරෙන්ත ගමනොනිරුත්තිනයෙන මග්ගොති සිජ්ඣතීති වුත්තං ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති.

57. Trong tâm siêu thế. ‘Jalappavāho’ (dòng nước chảy) là sự hợp lại của các dòng nước. ‘Pabhavato’ (từ nguồn) là từ nơi phát sinh ban đầu. ‘Yathāhā’ (như đã nói) là đã nói như thế nào trong Pāli. ‘Seyyathidaṃ’ (ví như) là cái nào vậy. ‘Ayaṃ pi’ (cũng vậy) là cũng là Thánh đạo này. Thánh đạo chỉ có một sát-na tâm, làm sao nó chảy, nó tuôn đi cho đến vô dư y Niết-bàn giới? (Câu trả lời) được nói là ‘do sức mạnh của oai lực lan tỏa’. Trong Pāli, Gaṅgā (Hằng) v.v... là tên của năm con sông lớn. ‘Samuddaninnā’ (xuôi về biển) là xuôi, hướng về đại dương. ‘Poṇā’ (nghiêng về) là thuận theo. ‘Pabbhārā’ (dốc về) là chảy xuống dưới. ‘Kilesānaṃ’ (của các phiền não) là đối cách trong ý nghĩa không đến gần. Trong Pāli, ‘ghaṭo’ (cái bình) là cái bình đầy nước. ‘Nikujjo’ (úp xuống) là được đặt úp miệng xuống. ‘Nopaccāvamatī’ (không nôn ra lại) là không nuốt lại lần nữa. ‘Na puneti’ (không trở lại) là vị Thánh đệ tử không trở lại, không đi đến lần nữa. ‘Na pacceti’ (không quay lại) là không quay trở lại. Nói lên ý nghĩa đó là ‘không quay trở lại’. Như vậy, sau khi đã làm sáng tỏ sự đi không trở lại ấy bằng những chứng minh từ Pāli, bây giờ để công bố bằng những chứng minh hợp lý, (ngài) đã nói ‘và như’ v.v... ‘Yato’ (bởi vì) là do nguyên nhân nào. ‘Te’ (họ) là những kẻ phàm phu. ‘Dussīlā’ (ác giới) là không có giới. ‘Ummattakā’ (người điên) là người điên do mật. ‘Khittacittā’ (người loạn tâm) là người điên do dạ-xoa có tâm tánh bị vứt bỏ. ‘Duppaññā’ (kẻ liệt tuệ) là không có trí tuệ. ‘Eḷamūgā’ (người câm ngọng) là người câm có miệng chảy nước dãi chính do sự liệt tuệ. ‘Tasmiṃ magge eva’ (chính trong đạo lộ ấy) là chính trong Thánh đạo Tám ngành. Và đạo lộ ấy có bốn loại: đạo thứ nhất, đạo thứ hai, đạo thứ ba, đạo thứ tư. ‘Ādito pajjanaṃ’ (sự đi vào ban đầu) là sự đi vào, sự tiến đến dòng của đạo thứ nhất, là đạo đầu tiên trong bốn đạo. Có nghĩa là sự chứng đắc. ‘Sotāpattiyā’ (do sự nhập lưu) là do sự đi vào dòng. ‘Adhigammamāno’ (đang chứng ngộ) là đang được chứng đắc. Mối liên hệ là: tất cả các pháp trợ Bồ-đề đang diễn tiến với chiều hướng không trở lui được gọi là ‘sota’ (dòng). Trí tuệ trong bốn đạo được gọi là Sambodhi (Chánh Giác). Những vị nào có Chánh Giác ở bậc trên là nơi nương tựa, các vị ấy là những vị có Chánh Giác ở bậc trên làm nơi nương tựa. Và ‘parāyana’ là nơi nương tựa. Làm thế nào từ ‘sotāpatti’ (Dự lưu) lại đồng nhất với ‘magga’ (đạo)? (Câu trả lời) được nói là ‘do quả Dự lưu được gọi là đạo thứ nhất’ v.v... ‘Maggeti’ (tìm kiếm) là tìm kiếm. Theo phương pháp từ nguyên của ‘vừa diệt trừ vừa đi’, từ ‘magga’ (đạo) được hình thành, như đã nói: ‘vừa diệt trừ phiền não vừa đi, nên gọi là đạo’.

58. සකදාගාමි මග්ගෙ. ‘‘සකිං ආගච්ඡතී’’ති ඉතොගන්ත්වා පුන ඉධ ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘සීලෙනා’’ති පකතිසභාවෙන. කාමලොකං ආගච්ඡන්ති එතෙහීති කාමලොකාගමනා. කිලෙසා. තෙසං සබ්භාවෙන විජ්ජමානභාවෙන. පාළියං ‘‘එකච්චස්ස පුග්ගලස්සා’’ති කත්තු අත්ථෙසාමිවචනං. එකච්චෙන පුග්ගලෙන අප්පහීනා නීති සම්බන්ධො[Pg.70]. ‘‘සහබ්‍යතං’’ති සහායභාවං. ‘‘ආගාමීහොතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං වදති ‘‘ආගන්ත්වා ඉත්ථත්ත’’න්ති. ආගච්ඡති සීලෙනාති ආගන්ත්වා. ඉත්ථං භාවො ඉත්ථත්තං. ඉමං කාමත්තභාවං ආගන්ත්වා, තස්මා ආගාමී නාම හොතීති යොජනා. ‘‘අයඤ්ච අත්ථො’’ති පටිසන්ධිවසෙන සකිං ඉමං ලොකං ආගච්ඡතීතිආදිකො අත්ථො. ‘‘කිලෙස ගතිවසෙනා’’ති කාමලොකා ගමන කිලෙස ගතිවසෙන. මග්ගසහායෙන ඣානෙන වික්ඛම්භිතා කිලෙසා මග්ගෙන සමුච්ඡින්න ගතිකා හොන්ති. අයං මග්ගසහායොඣානානුභාවො නාම. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදිං. ‘‘දෙවලොකතො’’ති එත්ථ බ්‍රහ්මලොකොපි සඞ්ගහිතො. පච්ඡිමස්මිං පන අත්ථෙ සතීති යොජනා. ආගමනසීලො ආගන්ත්වා. න ආගන්ත්වා අනාගන්ත්වා. ‘‘තෙනා’’ති අනාගමනෙන. ‘‘නානත්ථා සම්භවතො’’ති ද්වීසු ඉත්ථත්තසද්දෙසු එකස්මිං ඉමං කාමාවචර ලොකන්ති එකස්මිං ඉමං මනුස්ස ලොකන්ති එවං නානත්ථානං අසම්භවතො. පාළියං ‘‘සබ්‍යා බජ්ඣො’’ති චෙතොදුක්ඛ සඞ්ඛාතෙන චෙතසිකරොගා බාධෙන සහිතො. තෙනාහ ‘‘තෙහි පටිඝානුසයස්සා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තෙ’’ති පුථුජ්ජන සොතාපන්න සකදාගාමිනො. සබ්‍යා බජ්ඣානාමාති සම්බන්ධො. ‘‘පච්ඡිමස්ස වාක්‍යස්සා’’ති ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං සොතාපන්න සකදාගාමිනො තෙන දට්ඨබ්බාති වාක්‍යස්ස. ‘‘ද්වීසු සකදාගාමීසූ’’ති ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති වුත්තත්තා තෙන අත්ථෙන සකදාගාමිනාමකෙසු ද්වීසු සොතාපන්න සකදාගාමීසු. ‘‘පුරිමස්සා’’ති සොතාපන්නස්ස. ‘‘අනඤ්ඤ සාධාරණෙ නෙවා’’ති දුතීය ඵලට්ඨාදීහි අසාමඤ්ඤෙනෙව. බ්‍රහ්මලොකෙඨිතානං සොතාපන්නානං සත්තක්ඛත්තු පරම තාදිභාවො නත්ථි විය දුතීය ඵලට්ඨානං සකදාගාමි භාවොපි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘පථම දුතීය ඵලට්ඨාපී’’තිආදිං. ‘‘තස්මා’’තිආදි ලද්ධගුණවචනං. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉමිනා කාරණෙන. ‘‘හෙට්ඨූ පරූපපත්තිවසෙනා’’ති උපරිතො ආගන්ත්වා හෙට්ඨූපපත්ති ච, හෙට්ඨතො ආගන්ත්වා උපරූපපත්ති චාති එවං හෙට්ඨූපරූපපත්තිවසෙන. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි දුතීය ලද්ධ ගුණවචනං. ‘‘පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා’’ති පඤ්චන්නං පුග්ගලානං ඉධ කාමලොකෙ නිට්ඨා අනුපාදිසෙස නිබ්බානපත්තීති වුත්තං [Pg.71] හොති. ‘‘සො පනා’’ති සකදාගාමි පුග්ගලො පන. යෙසං පන අට්ඨකථා චරියානං අත්ථො, තෙසං අත්ථෙසො සකදාගාමි පුග්ගලො පඤ්චවිධොව වුත්තො, න ඡට්ඨො පුග්ගලොති යොජනා. යෙසං පන ඉමං ලොකන්ති අත්ථො, තෙසං අත්ථෙ ඡට්ඨොපි ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘මහාපරිනිබ්බාන…පෙ… ආගතො යෙවා’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සකිං ආගමනට්ඨෙන ආගතො යෙවා’’ති සකිං ආගමනට්ඨෙන සකදාගාමීසු ආගතොයෙව. සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාපි පථම ඵලට්ඨ භූතා සත්තක්ඛත්තු පරමතායං සණ්ඨිතා වියාති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමතායං’’ති සත්තක්ඛත්තු පරමභාවෙ. ඉදඤ්ච නිදස්සන වචනමත්තං. සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාපි දුතීය ඵලට්ඨභූතා සකිං ආගමනප්පකතියං සණ්ඨිතායෙව හොන්ති. කස්මා, තස්මිං ඛණෙ තං සභාවානති වත්තනතොති අධිප්පායො. සබ්බොපි සො ඡබ්බීධො පුග්ගලො ඉධ…පෙ… දට්ඨබ්බො. එතෙන යං වුත්තං විභාවනියං පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකොව ඉධාධිප්පෙතොති. තං පටික්ඛිත්තං හොති. කස්මා, පඤ්චමකො එව ඉධ සකදාගාමිපදෙ අධිප්පෙතෙසති ඉතරෙ චත්තාරො කත්ථ අධිප්පෙතා සියුන්ති වත්තබ්බත්තා. ජනකභූතො සමානො. ‘‘ඤායාගතා එවා’’ති යුත්තිතො පරම්පරාගතා එව. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදිං. ‘‘අවිරුද්ධො’’ති ඤායෙන අවිරුද්ධො.

58. Trong Nhất lai đạo. ‘Sakiṃ āgacchatī’ti có nghĩa là đi từ đây rồi trở lại đây. ‘Sīlenā’ti là do bản tánh tự nhiên. Kāmalokāgamanā là những thứ mà do chúng sanh trở lại cõi Dục. (Đó là) các phiền não. Tesaṃ sabbhāvena là do sự hiện hữu của chúng. Trong Pāḷi, ‘ekaccassa puggalassā’ti là sở hữu cách trong ý nghĩa tác nhân. Nên liên kết là ‘chưa được đoạn trừ bởi một hạng người nào đó’. ‘Sahabyataṃ’ti là trạng thái đồng hành. Sau khi nói ‘āgāmī hoti’, ngài nói cùng ý nghĩa đó là ‘āgantvā itthattaṃ’. Āgantvā là do có tánh trở lại. Itthattaṃ là trạng thái như vậy. Do trở lại trạng thái hữu Dục này, nên được gọi là āgāmī, đây là cách liên kết. ‘Ayañca attho’ti là ý nghĩa ‘trở lại thế gian này một lần’ do sự tái sanh v.v… ‘Kilesa gativasenā’ti là do khuynh hướng của các phiền não đưa đến cõi Dục. Các phiền não được thiền định đồng hành với đạo trấn áp, sẽ bị đạo làm cho mất khuynh hướng (tái sanh). Đây được gọi là oai lực của thiền định đồng hành với đạo. Do đó, ngài nói ‘na hī’ti v.v… Trong ‘devalokato’ti, cõi Phạm thiên cũng được bao gồm. Nên liên kết là ‘khi có ý nghĩa sau cùng’. Āgantvā là người có tánh trở lại. Anāgantvā là người không trở lại. ‘Tenā’ti là do không trở lại. ‘Nānatthā sambhavato’ti là do không thể có nhiều ý nghĩa khác nhau, chẳng hạn trong hai từ ‘itthatta’, một từ có nghĩa là ‘cõi Dục giới này’, một từ có nghĩa là ‘cõi người này’. Trong Pāḷi, ‘sabyā bajjho’ti là người bị ràng buộc bởi bệnh tâm, tức là khổ tâm. Do đó, ngài nói ‘tehi paṭighānusayassā’ti v.v… Ở đây, ‘te’ti là phàm phu, Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm. Nên liên kết là ‘được gọi là sabyā bajjhā’. ‘Pacchimassa vākyassā’ti là của câu ‘āgantvā itthattaṃ sotāpanna sakadāgāmino tena daṭṭhabbāti’. ‘Dvīsu sakadāgāmīsū’ti là trong hai hạng người được gọi là Tư-đà-hàm theo ý nghĩa ‘āgantvā itthattaṃ’, tức là Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm. ‘Purimassā’ti là của vị Tu-đà-hoàn. ‘Anañña sādhāraṇe nevā’ti là chỉ do không chung với các vị ở quả vị thứ hai v.v… Đối với các vị Tu-đà-hoàn ở cõi Phạm thiên, không có trạng thái tối đa bảy lần sanh, cũng như đối với các vị ở quả vị thứ hai, không có trạng thái Tư-đà-hàm. Do đó, ngài nói ‘pathama dutīya phalaṭṭhāpī’ti v.v… ‘Tasmā’ti v.v… là lời nói về phẩm chất đã đạt được. ‘Iti katvā’ti là do nguyên nhân này. ‘Heṭṭhū parūpapattivasenā’ti là do sự sanh ở cõi dưới sau khi từ cõi trên trở lại, và sự sanh ở cõi trên sau khi từ cõi dưới đến. ‘Evañca katvā’ti v.v… là lời nói về phẩm chất đã đạt được lần thứ hai. ‘Pañcannaṃ idha niṭṭhā’ti có nghĩa là sự chấm dứt, tức là sự chứng đắc Vô dư y Niết-bàn, của năm hạng người ở cõi Dục này. ‘So panā’ti là còn hạng người Tư-đà-hàm. Theo ý nghĩa của các vị Chú giải sư, hạng người Tư-đà-hàm này chỉ được nói là có năm loại, không có loại thứ sáu, đây là cách liên kết. Để chỉ ra rằng theo ý nghĩa ‘imaṃ lokaṃ’ thì cũng có loại thứ sáu, nên nói ‘mahāparinibbāna…pe… āgato yevā’ti. Ở đây, ‘sakiṃ āgamanaṭṭhena āgato yevā’ti là đã bao gồm trong các vị Tư-đà-hàm theo ý nghĩa trở lại một lần. Nên liên kết là ‘ngay cả các vị Phật Toàn Giác, khi ở quả vị thứ nhất, cũng được xem như ở trong trạng thái tối đa bảy lần sanh’. Ở đây, ‘sattakkhattuparamatāyaṃ’ti là trong trạng thái tối đa bảy lần sanh. Đây chỉ là lời nói ví dụ. Ngay cả các vị Phật Toàn Giác, khi ở quả vị thứ hai, cũng ở trong bản tánh trở lại một lần. Tại sao? Vì vào khoảnh khắc đó, không thể vượt qua bản tánh ấy, đây là ý muốn nói. Tất cả sáu hạng người đó… nên được hiểu ở đây. Do đó, điều được nói trong Vibhāvanī rằng ‘trong năm hạng Tư-đà-hàm, chỉ có hạng thứ năm được đề cập ở đây’ đã bị bác bỏ. Tại sao? Vì nếu chỉ có hạng thứ năm được đề cập trong từ ‘sakadāgāmi’ ở đây, thì phải nói rằng bốn hạng còn lại được đề cập ở đâu. Janakabhūto samāno. ‘Ñāyāgatā evā’ti là đã được truyền thừa một cách hợp lý. Do đó, ngài nói ‘yathā’ti v.v… ‘Aviruddho’ti là không trái với lý lẽ.

59. ඔරම්භාගො නාම හෙට්ඨාභාගො කාමලොකො. ඔරම්භාගාය සංවත්තන්තීති ඔරම්භාගියානි කාමරාග බ්‍යාපාද සංයොජනාදීනි. ‘‘සො’’ති අනාගාමි පුග්ගලො.

59. Orambhāgo là phần dưới, tức là cõi Dục. Orambhāgiyāni là những thứ dẫn đến phần dưới, tức là các kiết sử như tham ái cõi Dục, sân hận v.v… ‘So’ti là hạng người Bất lai.

60. මහප්ඵලං කරොන්ති සීලෙනාති මහප්ඵල කාරිනො. තෙසං භාවො ‘‘මහප්ඵල කාරිතා’’. සීලාදි ගුණො. ‘‘අරහතී’’ති පටිග්ගහිතුං අරහති. ‘‘අරහතො’’ති අරහන්තස්ස. ‘‘නිබ්බචනං’’ති නිරුත්ති. විග්ගහ වාක්‍යන්ති වුත්තං හොති. සුද්ධිකසුඤ්ඤතාය තථා න වචිත්තානි, සුඤ්ඤතප්පටිපදාය තථා න වචිත්තානීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. තත්ථ ‘‘සුද්ධික සුඤ්ඤතායා’’ති සුද්ධිකසුඤ්ඤතවාරෙ. ‘‘සුඤ්ඤතප්පටිපදායා’’ති සුඤ්ඤතප්පටිපදාවාරෙ. ‘‘සච්ච සතිපට්ඨාන විභඞ්ගෙසු පනා’’ති සච්ච විභඞ්ග සතිපට්ඨාන විභඞ්ගෙසු පන, සබ්බං චිත්ත වඩ්ඪනං පාළි අට්ඨකථාසු දෙසනාවාරෙ විචාරෙත්වා වෙදිතබ්බං.

60. Mahapphala kārino là những người tạo ra quả lớn do giới. Trạng thái của họ là ‘mahapphala kāritā’. (Đó là) các phẩm chất như giới v.v… ‘Arahatī’ti là xứng đáng nhận. ‘Arahato’ti là của bậc A-la-hán. ‘Nibbacanaṃ’ti là từ nguyên. Có nghĩa là câu phân tích từ. Nên liên kết như sau: ‘suddhika suññatāya tathā na vacittāni, suññatappaṭipadāya tathā na vacittānīti’ v.v… Ở đây, ‘suddhika suññatāyā’ti là trong phần về tánh không thuần túy. ‘Suññatappaṭipadāyā’ti là trong phần về con đường thực hành tánh không. ‘Sacca satipaṭṭhāna vibhaṅgesu panā’ti là còn trong các Phân tích về Sự thật và Phân tích về Niệm xứ, tất cả sự tăng trưởng tâm nên được biết sau khi xem xét trong các phần thuyết giảng trong Pāḷi và Chú giải.

61. ඵලචිත්තෙ[Pg.72]. සොතාපත්තියා අධිගතං ඵලං සොතාපත්ති ඵලං. තත්ථ ‘‘අධිගතං’’ති පටිලද්ධං. අට්ඨඞ්ගීක ඵලං සන්ධාය ‘‘තෙන සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘නිරුත්තී’’ති විග්ගහො.

61. Trong tâm quả. Quả đã được chứng đắc bởi (đạo) Tu-đà-hoàn là quả Tu-đà-hoàn. Ở đây, 'adhigataṃ' có nghĩa là đã được thành tựu. Liên quan đến quả có tám chi phần, đã được nói là 'tương ưng với điều ấy'. 'Nirutti' là sự phân tích cú pháp.

62. තනුභූතෙපි කාතුං න සක්කොති, කුතො සමුච්ඡින්දිතුං. ‘‘තානී’’ති ඉන්ද්‍රියානි. ‘‘පටූ නී’’තිතික්ඛානි. ‘‘සො’’ති චතුත්ථ මග්ගො. ‘‘තා චා’’ති රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච, අවිජ්ජාදයො ච. ‘‘අඤ්ඤෙ චා’’ති තෙහි දසහි සංයොජනෙහි අඤ්ඤෙ අහිරිකානොත්තප්පාදිකෙ, සබ්බෙපි පාප ධම්මෙ ච.

62. Ngay cả việc làm cho muội lược cũng không thể làm được, huống chi là đoạn trừ. 'Tāni' là các quyền. 'Paṭūni' có nghĩa là sắc bén. 'So' là đạo thứ tư. 'Tā ca' là sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, và các pháp khác. 'Aññe ca' là những pháp khác với mười kiết sử ấy, như vô tàm, vô quý, và tất cả các pháp ác.

63. කිරිය චිත්ත විචාරණායං. න ගහිතං ඉති අයං පුච්ඡා. අභාවා ඉති අයං විසජ්ජනාතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘අස්සා’’ති කිරියානුත්තරස්ස. ‘‘නිරනුසයසන්තානෙපී’’ති අනුසය රහිතෙ අරහන්ත සන්තානෙපි. ‘‘ඉතී’’ති වාක්‍ය පරිසමාපනමත්තං. ‘‘වුච්චතෙ’’ති විසජ්ජනා කථීයතෙ. පුන අනුප්පජ්ජනං අනුප්පාදො. අනුප්පාදො ධම්මො සභාවො යෙසං තෙ අනුප්පාද ධම්මා. තෙසං භාවොති විග්ගහො. විපාකඤ්ච ජනෙතීති සම්බන්ධො. කථං ජනෙතීති ආහ ‘‘කුසල…පෙ… කත්වා’’ති. තත්ථ, ‘‘කත්වා’’ති සාධෙත්වා. සචෙපි කරෙය්‍යාති යොජනා. ‘‘කොචී’’ති අබ්‍යත්තො කොචි අරියසාවකො. තදා ඵල චිත්තමෙව පවත්තෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ‘‘පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යො’’ති අප්පටිබාහියො ආනුභාවො අස්සාති සමාසො.

63. Trong phần thẩm sát về tâm tố. 'Không được nắm giữ' đây là câu hỏi. 'Vì không có' đây là câu trả lời, nên được liên kết như vậy. 'Assa' là của tâm tố vô thượng. 'Niranusayasantānepi' có nghĩa là ngay cả trong dòng tương tục của vị A-la-hán không có tùy miên. 'Iti' chỉ là sự kết thúc câu. 'Vuccate' có nghĩa là câu trả lời được trình bày. Sự không sanh khởi lại là vô sanh. Những pháp có tự tánh là pháp vô sanh, chúng là các pháp vô sanh. 'Trạng thái của chúng' là sự phân tích cú pháp. 'Và sanh ra quả' là sự liên kết. 'Sanh ra như thế nào?' đã nói là 'thiện...v.v... sau khi đã làm'. Ở đây, 'katvā' có nghĩa là sau khi đã thực hiện. 'Nếu như có thể làm' là sự liên kết. 'Koci' là một vị Thánh đệ tử nào đó không hiển lộ. 'Khi ấy, chỉ có tâm quả khởi lên' là sự liên kết. 'Paṭibāhituṃ asakkuṇeyyo' có nghĩa là 'có oai lực không thể ngăn cản', đây là một hợp từ.

64. ‘‘ආදි අන්ත පදෙස්වෙ වා’’තිආදිම්හි ද්වාදසා කුසලානීති ච, අන්තෙ ක්‍රිය චිත්තානි වීසතීති ච පදෙසු. රූපෙ පරියා පන්නානි චිත්තානි. අරූපෙ පරියා පන්නානි චිත්තානි. ‘‘පථමාය භූමියා පත්තියා’’ති පථමභූමිං පාපුණිතුං. ‘‘සාමඤ්ඤ ඵලං අධිප්පෙතන්ති වුත්තං’’ අට්ඨසාලිනියං. අත්ථතො පන ධම්ම විසෙසොති සම්බන්ධො. මග්ග ඵල නිබ්බාන සඞ්ඛාතො ධම්ම විසෙසො ලොකුත්තරභූමි නාමාති යොජනා. අවත්ථා භූමි එව නිප්පරියායභූමි. කස්මා, අවත්ථා වන්තානං ධම්මානං සරූපතො ලද්ධත්තා. ඉතරා ඔකාසභූමි නිප්පරියාය භූමි න හොති. කස්මා, පඤ්ඤත්තියා මිස්සකත්තා. ‘‘ධම්මානං තං තං අවත්ථා විසෙසවසෙනෙව සිද්ධා’’ති එතෙන අවත්ථා භූමි එව පධාන භූමීති [Pg.73] දස්සෙති. කාමතණ්හාය විසයභූතො ඔළාරිකාකාරො කාමාවචරතා නාම. භවතණ්හාය විසයභූතො මජ්ඣිමාකාරො රූපාරූපාවචරතා නාම. තාසං තණ්හානං අවිසයභූතො සණ්හ සුඛුමාකාරො ලොකුත්තරතා නාම. හීනානං අකුසල කම්මානං වසෙන හීනා අපායභූමියො. පණීතානං කුසල කම්මානං වසෙන පණීතා සුගති භූමියො. තත්ථ ච නානා අකුසල කම්මානං වා නානා කුසල කම්මානං වා ඔළාරික සුඛුමතා වසෙන නානා දුග්ගති භූමියො නානා සුගති භූමියො ච සිද්ධා හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’තිආදිමාහ.

64. 'Hoặc trong các phần đầu và cuối' có nghĩa là trong các phần ở đầu 'mười hai tâm bất thiện' và ở cuối 'hai mươi tâm tố'. Các tâm thuộc về sắc giới. Các tâm thuộc về vô sắc giới. 'Để đạt đến địa thứ nhất' có nghĩa là để đạt đến địa thứ nhất. Trong bộ Aṭṭhasālinī đã nói rằng 'ngụ ý về quả Sa-môn'. Nhưng về mặt ý nghĩa, 'là một pháp đặc biệt' là sự liên kết. Pháp đặc biệt được gọi là đạo, quả, và Niết-bàn được gọi là địa siêu thế, đây là sự liên kết. Địa trạng thái chính là địa vô thuyên chuyển. Tại sao? Vì các pháp có trạng thái được nhận thức theo tự tướng của chúng. Địa không gian khác không phải là địa vô thuyên chuyển. Tại sao? Vì nó bị pha trộn với chế định. Bằng câu 'các pháp được thành tựu do năng lực của các trạng thái đặc biệt tương ứng', điều này cho thấy rằng địa trạng thái chính là địa chủ yếu. Trạng thái thô thiển là đối tượng của dục ái được gọi là dục giới. Trạng thái trung bình là đối tượng của hữu ái được gọi là sắc giới và vô sắc giới. Trạng thái vi tế không phải là đối tượng của các ái ấy được gọi là siêu thế. Do năng lực của các nghiệp bất thiện hạ liệt, có các ác thú địa hạ liệt. Do năng lực của các nghiệp thiện cao thượng, có các thiện thú địa cao thượng. Và ở đây, để chỉ ra ý nghĩa này rằng 'do năng lực của sự thô thiển và vi tế của các nghiệp bất thiện khác nhau hoặc các nghiệp thiện khác nhau, các ác thú địa khác nhau và các thiện thú địa khác nhau được thành tựu', đã nói bắt đầu bằng 'hơn nữa'.

65. ගාථාය පුබ්බද්ධං නාම-ඉත්ථ මෙකූන නවුති, ප්පභෙදං පන මානසන්ති පාදද්වයං. අපරද්ධං නාම එකවීසසතංවාථ, විභජන්ති විචක්ඛණාති පාදද්වයං. තං ඉමිනා න සමෙති. කථං න සමෙති. ඉමිනා වචනෙන සකලම්පි ගාථං එකූන නවුතිප්පභෙදං මානසං එකවීස සතං කත්වා විභජන්තී-ති එවං එකවාක්‍යං කත්වා යොජනං ඤාපෙති. ‘‘පථමජ්ඣාන සදිසට්ඨෙනා’’ති ලොකිය පථමජ්ඣාන සදිසට්ඨෙන. යං චතුරඞ්ගීකං, තං සයමෙව දුතීයජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං තියඞ්ගීකං, තං සයමෙව තතීයජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං දුවඞ්ගීකං, තං සයමෙව චතුත්ථජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං පුන දුවඞ්ගීකං, තං සයමෙව පඤ්චමජ්ඣානන්ති සිද්ධං. ‘‘එවං වුත්ත’’න්ති විභාවනියං ඣානඞ්ගවසෙන පථමජ්ඣාන සදිසත්තා පථමජ්ඣානඤ්චාති එවං වුත්තං. විතක්කාදි අඞ්ගපාතුභාවෙන පඤ්චධා විභජන්තීති සම්බන්ධො. න ඉතරානි ලොකියජ්ඣානානි සාතිස්සයතො ඣානානි නාම සියුං. කස්මාති ආහ ‘‘තානි හී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තානී’’ති ලොකියජ්ඣානානි. ‘‘උපෙච්චා’’ති උපගන්ත්වා. ‘‘ඣාපෙන්තී’’ති දහන්ති. පකතියා එව සිද්ධො හොති, න පාදකජ්ඣානාදිවසෙන සිද්ධො. ‘‘කිච්ච’’න්ති පඤ්චඞ්ගීක භාවත්ථාය කත්තබ්බ කිච්චං. ‘‘තෙන පච්චය විසෙසෙනා’’ති පාදකජ්ඣානාදිනා පච්චය විසෙසෙන. ‘‘තස්මිං’’ති පච්චය විසෙසෙ. යථාලොකියජ්ඣානෙසු උපචාරභූතා භාවනා කාචි විතක්ක විරාග භාවනා නාම හොති…පෙ… කාචි රූප විරාග භාවනා නාම. අසඤ්ඤි ගාමීනං පන සඤ්ඤා විරාග භාවනා නාම හොති. එවමෙවන්ති යොජනා. ‘‘සා’’ති උපචාර භාවනා[Pg.74].‘‘උපෙක්ඛා සහගතං වා’’ති එත්ථ වා සද්දෙන රූපසමතික්කමං වා සඤ්ඤා සමතික්කමං වාති අවුත්තං විකප්පෙති. ආදිකම්මිකකාලෙ එවං හොතු, වසිභූතකාලෙ පන කථන්ති ආහ ‘‘ඣානෙසූ’’තිආදිං. නානාසත්තියුත්තා හොතීති වත්වා නානාසත්තියො දස්සෙති ‘‘කාචී’’තිආදිනා. යා උපචාර භාවනා. ‘‘විතක්කං විරාජෙතුං’’ති විතක්කං විගමෙතුං. අත්තනො ඣානං අවිතක්කං කාතුන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘අතික්කාමෙතුං’’ති. සා උපචාර භාවනා. සෙසාසුපි උපචාර භාවනාසු.

65. Nửa đầu của câu kệ là hai câu 'Ở đây, tâm có tám mươi chín loại'. Nửa sau là hai câu 'Hoặc bậc trí phân chia thành một trăm hai mươi mốt'. Điều đó không phù hợp với điều này. Không phù hợp như thế nào? Bằng lời nói này, nó cho biết sự liên kết bằng cách tạo thành một câu duy nhất như sau: 'Toàn bộ câu kệ (có nghĩa là) các bậc trí phân chia tâm có tám mươi chín loại thành một trăm hai mươi mốt'. 'Với ý nghĩa tương tự thiền sơ' có nghĩa là với ý nghĩa tương tự thiền sơ hiệp thế. Cái nào có bốn chi, chính nó được xác định là thiền nhị. Cái nào có ba chi, chính nó được xác định là thiền tam. Cái nào có hai chi, chính nó được xác định là thiền tứ. Cái nào lại có hai chi, chính nó được xác định là thiền ngũ. 'Được nói như vậy' có nghĩa là trong Vibhāvanī đã nói như vậy: 'do sự tương tự với thiền sơ về phương diện thiền chi, nên (gọi là) thiền sơ'. 'Họ phân chia thành năm loại do sự xuất hiện của các chi như tầm, v.v.' là sự liên kết. Các thiền hiệp thế khác không thể được gọi là thiền một cách ưu việt. Tại sao? Đã nói bắt đầu bằng 'bởi vì chúng'. Ở đây, 'tāni' là các thiền hiệp thế. 'Upeccā' có nghĩa là sau khi đến gần. 'Jhāpenti' có nghĩa là chúng thiêu đốt. Nó được thành tựu một cách tự nhiên, không phải do năng lực của thiền nền tảng, v.v. 'Kiccaṃ' là việc cần làm để có trạng thái năm chi. 'Bởi duyên đặc biệt ấy' có nghĩa là bởi duyên đặc biệt là thiền nền tảng, v.v. 'Tasmiṃ' là trong duyên đặc biệt. Giống như trong các thiền hiệp thế, sự tu tập đã trở thành cận hành, một số được gọi là tu tập ly tầm... một số được gọi là tu tập ly sắc. Nhưng đối với những chúng sanh đi đến cõi vô tưởng, có sự tu tập được gọi là tu tập ly tưởng. 'Cũng như vậy' là sự liên kết. 'Sā' là sự tu tập cận hành. Ở đây, trong câu 'hoặc câu hành với xả', từ 'vā' phân biệt điều không được nói là 'hoặc vượt qua sắc' hoặc 'vượt qua tưởng'. Trong thời gian của người sơ nghiệp, hãy để nó như vậy, nhưng trong thời gian đã thuần thục thì thế nào? Đã nói bắt đầu bằng 'trong các thiền'. Sau khi nói rằng 'nó được phú cho nhiều năng lực khác nhau', đã chỉ ra các năng lực khác nhau bắt đầu bằng 'một số'. Sự tu tập cận hành nào. 'Để ly tầm' có nghĩa là để làm cho tầm biến mất. Có nghĩa là đã được nói là 'để làm cho thiền của mình không có tầm'. Do đó, đã nói là 'để vượt qua'. Sự tu tập cận hành ấy. Cũng trong các sự tu tập cận hành còn lại.

66. (ක) ‘‘සා විපස්සනා’’ති වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනා. ‘‘විපස්සනා පාකතිකා එවා’’තිකාචි විරාග භාවනා නාම න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘නියාමෙතුං’’ති අවිතක්කමෙව හොතූති වදමානා විය වවත්ථපෙතුං. ‘‘අධිප්පායො’’ති පාදකවාදිත්ථෙරස්ස අධිප්පායො. ‘‘සම්මසීයතී’’ති ඉදං ඣානං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති සම්මසීයති සමනුපස්සීයති. තං අට්ඨකථාය න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ. යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය යෙ යෙ සමාපත්ති ධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො හොති. තං තං සමාපත්ති සදිසොව හොති. සම්මසිතසමාපත්ති සදිසොති අත්ථොති. එත්ථ හි ‘‘යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨායා’’ති එතෙන පාදකජ්ඣානං කථිතං හොති. ‘‘පාදකජ්ඣානෙ සතී’’ති එතෙන අයං වාදොපි පාදකජ්ඣානෙන විනා නසිජ්ඣතීති දස්සෙති. ‘‘විපස්සනාපි…පෙ… පත්තා හොතී’’ති එතෙන ඉමස්මිං වාදෙපි විපස්සනා නියාමො ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යථාලොකියජ්ඣානෙසූ’’තිආදිං. කාමඤ්චෙත්ථ…පෙ… අවිරොධො වුත්තො විය දිස්සති. කථං. පඤ්චමජ්ඣානතො වුට්ඨාය හි පථමජ්ඣානාදීනි සම්මසතො උප්පන්නමග්ගො පථමත්ථෙරවාදෙන පඤ්චමජ්ඣානිකො, දුතීය වාදෙන පථමාදිජ්ඣානිකො ආපජ්ජතීති ද්වෙපි වාදා විරුජ්ඣන්ති. තතීය වාදෙන පනෙත්ථ යං ඉච්ඡති, තං ඣානිකො හොතීති තෙ ච වාදා න විරුජ්ඣන්ති, අජ්ඣාසයො ච සාත්ථකො හොතීති එවං අවිරුද්ධො වුත්තො හොතීති. එත්ථ පන යං ඉච්ඡති, තං ඣානිකො හොති. ඉච්ඡාය පන අසති, විරොධොයෙව. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ පන වාදා. …පෙ…[Pg.75]. විරොධො පරිහරිතුං’’ති. පාළියං ‘‘අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසි කරොතී’’ති අජ්ඣත්තසන්තානෙතං තං ඣානඤ්ච ඣානසහගතඤ්ච ඛන්ධ පඤ්චකං නිච්ච සුඛ අත්ත ජීවතො සුඤ්ඤතං මනසි කරොති. ‘‘න පක්ඛන්දතී’’ති න පවිසති. ‘‘සන්නිසාදෙතබ්බං’’ති සන්නිසින්නං කාතබ්බං. ‘‘එකොදිකාතබ්බං’’ති එකමුඛං කාතබ්බං. ‘‘සමාදහාතබ්බං’’ති සුට්ඨු ඨපෙතබ්බං. ‘‘නිස්සායා’’ති පාදකං කත්වාති අධිප්පායො.

66. (Ka) ‘‘Tuệ quán ấy’’ là tuệ quán xuất khởi. ‘‘Tuệ quán chỉ là tự nhiên’’ có nghĩa là không có cái gọi là sự tu tập ly tham nào cả. ‘‘Để xác định’’ là để thiết lập, giống như đang nói rằng: "hãy là vô tầm." ‘‘Ý nghĩa’’ là ý nghĩa của vị trưởng lão chủ trương thiền nền tảng. ‘‘Được quán xét’’ là thiền này được quán xét, được tùy quán là vô thường theo nghĩa hủy diệt, là khổ theo nghĩa đáng sợ, là vô ngã theo nghĩa không có cốt lõi. Điều đó không phù hợp với Chú giải. Thật vậy, đã được nói ở đó. Sau khi xuất khỏi định chứng nào, quán xét các pháp của định chứng ấy nào, đạo được phát sinh. (Đạo ấy) tương tự như định chứng ấy. Có nghĩa là tương tự như định chứng đã được quán xét. Ở đây, bởi câu ‘‘sau khi xuất khỏi định chứng nào’’, thiền nền tảng đã được nói đến. Bởi câu ‘‘khi có thiền nền tảng’’, điều này cho thấy rằng chủ trương này cũng không thành tựu nếu không có thiền nền tảng. Bởi câu ‘‘tuệ quán cũng... đạt đến’’, điều này cho thấy rằng trong chủ trương này, sự xác định của tuệ quán cũng cần được mong muốn. Do đó, ngài nói ‘‘như trong các thiền thế gian’’ v.v... Và ở đây, dù rằng... dường như sự không mâu thuẫn đã được nói đến. Như thế nào? Thật vậy, sau khi xuất khỏi thiền thứ năm, đối với người quán xét các thiền thứ nhất v.v..., đạo phát sinh theo chủ trương của trưởng lão thứ nhất là thuộc thiền thứ năm, theo chủ trương thứ hai là thuộc thiền thứ nhất v.v... Cả hai chủ trương đều mâu thuẫn. Theo chủ trương thứ ba, ở đây, người ấy muốn thiền nào thì (đạo) thuộc thiền ấy. Do đó, các chủ trương ấy không mâu thuẫn, và ý hướng cũng có kết quả. Như vậy, sự không mâu thuẫn đã được nói đến. Nhưng ở đây, người ấy muốn thiền nào thì (đạo) thuộc thiền ấy. Nhưng khi không có ý muốn, thì chắc chắn có mâu thuẫn. Do đó, ngài nói ‘‘nhưng các chủ trương này... để tránh mâu thuẫn’’. Trong Pāli, ‘‘tác ý đến tánh không nội tại’’ có nghĩa là tác ý đến tánh không của thiền ấy và năm uẩn đi kèm với thiền trong dòng tương tục nội tại, (tánh không) khỏi thường, lạc, ngã, và sinh mạng. ‘‘Không đi vào’’ là không nhập vào. ‘‘Cần được làm cho lắng xuống’’ là cần được làm cho an tọa. ‘‘Cần được làm cho nhất tâm’’ là cần được làm cho một hướng. ‘‘Cần được định tĩnh’’ là cần được đặt để tốt đẹp. ‘‘Nhờ vào’’ có nghĩa là làm nền tảng.

67. (ක) වාදවිචාරණායං. උපචාර භාවනා එව උපරිජ්ඣානෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති වුත්තං. හෙට්ඨා පන අජ්ඣාසයො එව උපරිජ්ඣානෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති වුත්තං. තත්ථ ‘‘අජ්ඣාසයො එවා’’ති එව සද්දෙන පාදකජ්ඣානං නිවත්තෙති. ‘‘ඉධ උපචාර භාවනා එවා’’ති එව සද්දෙන අජ්ඣාසයං නිවත්තෙති. එතෙසු හි ද්වීසු සහ භාවීසු උපචාර භාවනා එව පධානං හොති. අජ්ඣාසයො පන තස්ස නානා සත්තියොගං සාධෙති. ‘‘අජ්ඣාසය සාමඤ්ඤං සණ්ඨාතී’’ති මග්ගෙ යං ලද්ධබ්බං හොති, තං ලබ්භතු, මය්හං විසෙසො නත්ථීති එවං අජ්ඣාසය සාමඤ්ඤං සණ්ඨාති. ‘‘තස්මි’’න්ති අජ්ඣාසය විසෙසෙ. ‘‘සො’’ති අජ්ඣාසය විසෙසො. කස්මා යුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉච්ඡි තිච්ඡිත…පෙ… නිබ්බත්තනං’’ති. ‘‘සබ්බජ්ඣානෙසු චිණ්ණවසිභූතානං’’ති ඉදං සමාපජ්ජනන්ති ච නිබ්බත්තනන්ති ච පද ද්වයෙ සම්බන්ධ වචනං. ‘‘විපස්සනා විසෙසත්ථාය එවා’’ති වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනා විසෙසත්ථාය එව. යස්මා පන අට්ඨසු සමාපත්තීසු එකෙකාය සමාපත්තියා වුට්ඨාය වුට්ඨිත සමාපත්ති ධම්ම සම්මසනං ආගතං, න පන අඤ්ඤජ්ඣාන සම්මසනං. තස්මා පාදකජ්ඣානමෙව පමාණන්ති යොජනා. පාළිපදෙසු ‘‘ගහපතී’’ති ආලපන වචනං. ‘‘විවිච්චෙවා’’ති විවිච්චිත්වා එව. විවිත්තො විගතො හුත්වා එව. ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති සුට්ඨු සම්පාපුණිත්වා. ‘‘ඉති පටිසඤ්චික්ඛතී’’ති එවං පච්චවෙක්ඛති. ‘‘අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති සුසං සම්පිණ්ඩිතං, සංවිදහිතං. ‘‘තත්ථ ඨිතො’’ති තස්මිං පථමජ්ඣානෙ අපරිහීනො හුත්වා ඨිතො. ‘‘මෙත්තාචෙතො විමුත්තී’’ති මෙත්තාඣානසඞ්ඛාතා චෙතොවිමුත්ති, අඤ්ඤත්ථ අලග්ගනවසෙන චිත්තස්ස පවත්ති. තථා කරුණා චෙතොවිමුත්ති. මුදිතා චෙතොවිමුත්ති. ‘‘විවෙකජ’’න්ති කායවිවෙක චිත්තවිවෙකානං වසෙන ජාතං. ‘‘පීති සුඛං’’ති පීතියා ච සුඛෙන ච සම්පන්නං. අථවා, විවෙකෙහි ජාතානි [Pg.76] පීති සුඛානි අස්සාති විවෙකජං පීති සුඛං. මජ්ඣෙ නිග්ගහිතාගමො. රූපමෙව රූපගතං, වෙදනා එව වෙදනා ගතන්තිආදිනා සමාසො. ගතසද්දො ච පදපූරණමත්තෙ දට්ඨබ්බො. ‘‘තෙනෙව ධම්ම රාගෙන තායධම්මනන්දියා’’ති විපස්සනානි කන්තිමාහ. සහත්ථෙ ච කරණ වචනං. ඔපපාතිකො හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘තත්ථ පරිනිබ්බායී’’ති බ්‍රහ්මලොකෙ අවස්සං පරිනිබ්බාය න ධම්මො. තෙනාහ ‘‘අනාවත්ති ධම්මො තස්මා ලොකා’’ති. ‘‘පාදකජ්ඣානමෙව පමාණ’’න්ති පාදකජ්ඣානමෙව මග්ගෙඣානඞ්ගං නියාමෙස්සති, න සම්මසිතජ්ඣානන්ති අධිප්පායො. ‘‘පාදකං අකත්වා’’ති ආසන්නෙ අසමාපජ්ජිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘යං යං ඣානං ඉච්ඡන්තී’’ති මග්ගෙ ඉච්ඡන්ති.

67. (Ka) Trong phần khảo sát các chủ trương. Đã được nói rằng chính sự tu tập cận định xác định chi thiền trong thiền cao hơn. Nhưng ở dưới, đã được nói rằng chính ý hướng xác định chi thiền trong thiền cao hơn. Ở đó, trong câu ‘‘chính ý hướng’’, từ ‘chính’ loại trừ thiền nền tảng. Ở đây, trong câu ‘‘chính sự tu tập cận định’’, từ ‘chính’ loại trừ ý hướng. Thật vậy, trong hai yếu tố đồng hiện hữu này, chính sự tu tập cận định là chủ yếu. Còn ý hướng thì thực hiện sự kết hợp các năng lực khác nhau của nó. ‘‘Ý hướng chung được thiết lập’’ là ý hướng chung được thiết lập như sau: "Điều gì cần được chứng đắc trong đạo, hãy chứng đắc điều đó, đối với tôi không có gì đặc biệt." ‘‘Trong đó’’ là trong ý hướng đặc biệt. ‘‘Nó’’ là ý hướng đặc biệt. Tại sao lại hợp lý? Ngài nói ‘‘sự phát sinh của điều đã được mong muốn...’’. ‘‘Của những vị đã thuần thục trong tất cả các thiền’’ là câu liên quan đến cả hai từ ‘nhập vào’ và ‘phát sinh’. ‘‘Chỉ vì mục đích đặc biệt của tuệ quán’’ là chỉ vì mục đích đặc biệt của tuệ quán xuất khởi. Nhưng vì trong tám định chứng, sự quán xét các pháp của định chứng đã xuất khởi sau khi xuất khỏi từng định chứng một đã được đề cập, chứ không phải sự quán xét thiền khác. Do đó, cách giải thích là chính thiền nền tảng là tiêu chuẩn. Trong các đoạn Pāli, ‘‘này gia chủ’’ là hô cách. ‘‘Sau khi đã ly’’ là sau khi đã ly. Là sau khi đã trở nên ly, đã xa lìa. ‘‘Sau khi đã đạt đến’’ là sau khi đã đạt đến một cách tốt đẹp. ‘‘Quán xét như vậy’’ là phản khán như vậy. ‘‘Được cố ý tạo tác’’ là được gom lại, được sắp đặt một cách tốt đẹp. ‘‘An trú trong đó’’ là an trú trong thiền thứ nhất ấy mà không bị suy thoái. ‘‘Tâm giải thoát do từ’’ là tâm giải thoát được gọi là thiền từ, là sự vận hành của tâm theo cách không dính mắc vào nơi khác. Tương tự là tâm giải thoát do bi, tâm giải thoát do hỷ. ‘‘Sinh ra từ ly’’ là sinh ra do thân ly và tâm ly. ‘‘Hỷ lạc’’ là được trang bị bởi hỷ và lạc. Hoặc là, hỷ và lạc sinh ra từ các sự ly của nó, do đó là hỷ lạc sinh từ ly. Ở giữa có sự thêm vào âm ‘ṇa’. Phức hợp từ theo cách ‘sắc chính là thuộc về sắc’, ‘thọ chính là thuộc về thọ’ v.v... Và từ ‘gata’ nên được xem chỉ là để điền vào chỗ trống. ‘‘Bởi chính sự tham ái pháp và hân hoan trong pháp ấy’’ nói lên sự ưa thích tuệ quán. Và là sử dụng cách trong nghĩa đồng hành. Liên hệ là ‘trở thành vị hóa sanh’. ‘‘Bát-niết-bàn tại đó’’ là có pháp chắc chắn bát-niết-bàn trong cõi Phạm thiên. Do đó, ngài nói ‘‘có pháp không trở lại từ cõi đó’’. ‘‘Chính thiền nền tảng là tiêu chuẩn’’ có nghĩa là chính thiền nền tảng sẽ xác định chi thiền trong đạo, chứ không phải thiền được quán xét. ‘‘Không làm nền tảng’’ có nghĩa là không nhập vào (thiền) gần kề. ‘‘Mong muốn thiền nào’’ là mong muốn trong đạo.

66. (ඛ) ‘‘තථා විධො’’ති තථා පකාරො. ආසන්නෙ වුට්ඨිතස්සෙව ඣානස්ස. ‘‘චිත්තසන්තානං විසෙසෙතුං’’ති සචෙ පාදකජ්ඣානං පථමජ්ඣානං හොති, තතො පරං පවත්තං චිත්තසන්තානං විතක්කෙ නින්නං හොති, විතක්කෙ පක්ඛන්දති. අථ පාදකජ්ඣානං දුතීයජ්ඣානං හොති. තතො පරං පවත්තං චිත්තසන්තානං විචාරෙ නින්නං හොති, විචාරෙ පක්ඛන්දතීතිආදිනා නයෙන චිත්තසන්තානං විසෙසෙතුං. ‘‘යං තත්ථ වුත්තං’’ තියං විභාවනියං වුත්තං.

66. (b) “tathā vidho”ti có nghĩa là loại như vậy. Āsanne vuṭṭhitasseva jhānassa (của thiền vừa mới xuất khởi gần kề). “Cittasantānaṃ visesetuṃ”ti (để làm cho dòng tương tục của tâm được đặc biệt) có nghĩa là nếu thiền nền tảng là sơ thiền, thì dòng tương tục của tâm sanh khởi sau đó có khuynh hướng về tầm, nhảy vào trong tầm. Hoặc nếu thiền nền tảng là nhị thiền, thì dòng tương tục của tâm sanh khởi sau đó có khuynh hướng về tứ, nhảy vào trong tứ, v.v... theo phương pháp này để làm cho dòng tương tục của tâm được đặc biệt. “Yaṃ tattha vuttaṃ”ti (điều đã được nói ở đó) có nghĩa là điều cần được giải thích đã được nói đến.

වෙදනා විචාරණායං. ‘‘න සිද්ධො’’ති සිද්ධො න හොති. ‘‘අඤ්ඤථා’’ති අඤ්ඤෙන පකාරෙන. ගහිතෙ සතීති යොජනා. පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙන සිද්ධොති ගහිතෙ සතීති වුත්තං හොති. ‘‘යාය කාය චි වෙදනාය යුත්තා හුත්වා’’ති සොමනස්ස වෙදනාය වායුත්තා හුත්වා උපෙක්ඛා වෙදනාය වා යුත්තා හුත්වා. ‘‘තෙහි නියමිතාය එකෙකාය මග්ග වෙදනායා’’ති පාදකජ්ඣානාදීහි නියමිතාය මග්ගෙ සොමනස්ස වෙදනාය එව වාසද්ධිං ඝටියෙය්‍ය මග්ගෙ උපෙක්ඛා වෙදනාය එව වාති අත්ථො. වෙදනා නාම එකං ඣානඞ්ගං හොති. තස්මා මග්ගෙඣානඞ්ග නියමෙ සිද්ධෙ මග්ගෙ වෙදනා නියමොපි සිද්ධො. තානි පන පාදකජ්ඣානාදීනි මජ්ඣෙ වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනායං නකිඤ්චිනියාමෙන්ති. එවඤ්ච සති, පාදකජ්ඣානාදීහි නියමිතාය මග්ගෙ එකෙකාය වෙදනාය සද්ධිං ද්වෙ ද්වෙ විපස්සනා වෙදනායො ඝටියෙය්‍යුං. මග්ගෙ සොමනස්ස වෙදනාය වා සද්ධිං ද්වෙ විපස්සනා වෙදනායො ඝටියෙය්‍යුං. මග්ගෙ උපෙක්ඛා [Pg.77] වෙදනාය වා සද්ධිං ද්වෙ විපස්සනා වෙදනායො ඝටියෙය්‍යුංති වුත්තං හොති. එවඤ්චසති එකවීථියං ජවනානි භින්න වෙදනානි සියුං. තඤ්ච න යුජ්ජති. තස්මා මග්ගෙ වෙදනා නියමො පාදකජ්ඣානාදි නියමෙන සිද්ධො න හොති, විපස්සනා නියමෙනෙව සිද්ධොති අධිප්පායො. තානි පන පාදකජ්ඣානාදීනි මජ්ඣෙ වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනායං න කිඤ්චි න නියාමෙන්ති. වෙදනං නියාමෙන්ති යෙවාති දස්සෙතුං ‘‘තංපි න යුජ්ජතී’’ති වත්වා ‘‘පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙනෙවා’’තිආදිමාහ. ‘‘ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතා උපෙක්ඛා’’ති එකාව චතුත්ථජ්ඣානු පෙක්ඛා ඡසු ආරම්මණෙසු සොමනස්සානි පජහිත්වා පවත්තත්තා ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතා උපෙක්ඛා නාම හොති. ‘‘ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානි සොමනස්සානී’’ති එකං වපථමජ්ඣාන සොමනස්සං ඡසු ආරම්මණෙසු ඡ ගෙහස්සිතානි පජහිත්වා පවත්තත්තා ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානි සොමනස්සානි නාම හොන්ති. අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘පථමාදීනි ච තීණි ඣානානී’’ති චතුක්කනයෙ තීණි සොමනස්ස ඣානානි පාදකානි කත්වා. ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ ච පාදකෙකත්වා’’ති ආරම්මණ භාවෙන පාදකෙකත්වාති අධිප්පායො. අයඤ්ච පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙන වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනායඤ්ච මග්ගෙ ච වෙදනා පරිණාමො අට්ඨසාලිනියංපි විත්ථාරතො වුත්තො. ‘‘අමානුසී රතී හොතී’’ති මනුස්සානං ගෙහස්සිතරතිං අතික්කම්ම ඨිතත්තා අමානුසී නාම රති හොති. ‘‘සම්මධම්මං විපස්සතො’’ති සම්මා අනිච්ච ලක්ඛණ ධම්මං පස්සන්තස්ස භික්ඛුනොති සම්බන්ධො.

Trong phần thẩm sát về thọ. “Na siddho”ti có nghĩa là không thành tựu. “Aññathā”ti có nghĩa là bằng cách khác. Cần được liên kết là gahite sati (khi được nắm giữ). Được nói là gahite sati (khi được nắm giữ) rằng siddho (đã thành tựu) pādakajjhānādīnaṃ vasena (do năng lực của các thiền nền tảng, v.v...). “Yāya kāya ci vedanāya yuttā hutvā”ti có nghĩa là sau khi đã hợp với bất kỳ thọ nào, hoặc là sau khi đã hợp với thọ hỷ, hoặc là sau khi đã hợp với thọ xả. “Tehi niyamitāya ekekāya magga vedanāyā”ti có nghĩa là (minh sát) nên được kết hợp với chỉ thọ hỷ trong đạo hoặc chỉ thọ xả trong đạo, vốn được quy định bởi các thiền nền tảng ấy. Thọ là một thiền chi. Do đó, khi sự quy định về thiền chi trong đạo đã thành tựu, thì sự quy định về thọ trong đạo cũng thành tựu. Nhưng các thiền nền tảng ấy không quy định bất cứ điều gì trong minh sát dẫn đến xuất khởi ở giữa. Và khi như vậy, hai thọ minh sát nên được kết hợp với mỗi một thọ trong đạo được quy định bởi các thiền nền tảng. Được nói là hai thọ minh sát nên được kết hợp với thọ hỷ trong đạo, hoặc hai thọ minh sát nên được kết hợp với thọ xả trong đạo. Khi như vậy, các tốc hành tâm trong một lộ trình sẽ có thọ khác nhau. Và điều đó không hợp lý. Do đó, chủ ý là sự quy định về thọ trong đạo không thành tựu do sự quy định của thiền nền tảng, v.v..., mà chỉ thành tựu do sự quy định của minh sát. Để chỉ ra rằng “các thiền nền tảng ấy không phải là không quy định bất cứ điều gì trong minh sát dẫn đến xuất khởi ở giữa, chúng quả thực quy định thọ”, sau khi nói “điều đó cũng không hợp lý”, ngài đã nói “pādakajjhānādīnaṃ vasenevā”tiādimāha (chỉ do năng lực của các thiền nền tảng, v.v...). “Cha nekkhammassitā upekkhā”ti (sáu thọ xả y cứ xuất ly) có nghĩa là chỉ một thọ xả của tứ thiền, do sanh khởi sau khi đã từ bỏ các thọ hỷ trong sáu đối tượng, nên được gọi là sáu thọ xả y cứ xuất ly. “Cha nekkhammassitāni somanassānī”ti (sáu thọ hỷ y cứ xuất ly) có nghĩa là chỉ một thọ hỷ của sơ thiền, do sanh khởi sau khi đã từ bỏ sáu (thọ hỷ) y cứ tại gia trong sáu đối tượng, nên được gọi là sáu thọ hỷ y cứ xuất ly. Cần liên kết là aṭṭhakathāyañca vuttaṃ (và đã được nói trong Chú giải). “Pathamādīni ca tīṇi jhānānī”ti có nghĩa là sau khi lấy ba thiền hỷ trong pháp tứ thiền làm nền tảng. “Suddhasaṅkhāre ca pādakekatvā”ti chủ ý là sau khi lấy (các hành) làm nền tảng theo nghĩa là đối tượng. Và sự biến đổi của thọ trong minh sát dẫn đến xuất khởi và trong đạo do năng lực của các thiền nền tảng, v.v... này cũng đã được nói một cách chi tiết trong bộ Aṭṭhasālinī. “Amānusī ratī hotī”ti (có sự thích thú phi nhân) có nghĩa là sự thích thú được gọi là phi nhân vì nó tồn tại vượt qua sự thích thú y cứ tại gia của con người. “Sammadhammaṃ vipassato”ti (của người thấy chơn chánh pháp) cần liên kết là của vị tỳ khưu thấy một cách chơn chánh pháp có tướng vô thường.

67. (ඛ) ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ති වුත්තං, ඣානයොගභෙදො පන අධිප්පෙතො. ‘‘පඤ්ච විධෙඣාන කොට්ඨාසෙ’’ති පඤ්චක නයවසෙන වුත්තං. ඉධ චිත්ත භෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා ඣානභෙදෙති ච ඣානන්ති ච වුත්තෙපි චිත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං.

67. (b) Đã được nói là “jhānaṅgayogabhedenā”ti (do sự khác biệt của sự hợp thành thiền chi), nhưng sự khác biệt của sự hợp thành thiền được chủ ý. “Pañca vidhejhāna koṭṭhāse”ti (năm loại phần thiền) đã được nói theo phương pháp ngũ thiền. Ở đây, do sự khác biệt của tâm được chủ ý, nên cần phải hiểu rằng ngay cả khi nói “jhānabhedeti” (sự khác biệt của thiền) và “jhānanti” (thiền), thì chỉ có tâm được chủ ý.

ගාථායොජනාසු. ‘‘අපරාපි යොජනා වුත්තා’’ති අථවා රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පථමාදිජ්ඣාන භෙදෙන යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙඣානෙ ගය්හතීති එවං අපරාපි යොජනා වුත්තා. ‘‘පඨිතත්තා’’ති උච්චාරිතත්තා. අන්තිමගාථා වණ්ණනායං. ‘‘යථා’’ති යෙන පකාරෙන. ‘‘තං සඞ්ගහං’’ති එක වීසසතසඞ්ගහං[Pg.78]. බුජ්ඣන්තීති බුධා. ‘‘ආහා’’ති ච ‘‘ආහූ’’ති ච වත්තමානකාලෙපි ඉච්ඡන්ති සද්දවිදූති වුත්තං ‘‘කථෙන්ති වා’’ති. ඉදඤ්ච වචනං පුබ්බෙ ‘‘ඉත්ථමෙකූන නවුති…පෙ… විභජන්ති විචක්ඛණා’’ති ගාථාය නිගමනන්ති ඤාපනත්ථං ‘‘විභජන්ති විචක්ඛණා’’ති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං.

Trong phần liên kết các câu kệ. “Aparāpi yojanā vuttā”ti (một cách liên kết khác cũng đã được nói) có nghĩa là hoặc là, một cách liên kết khác cũng đã được nói như sau: giống như tâm sắc giới và siêu thế được nắm bắt theo sự phân chia của sơ thiền, v.v..., cũng vậy, tâm vô sắc cũng được nắm bắt trong ngũ thiền. “Paṭhitattā”ti có nghĩa là do đã được đọc lên. Trong phần giải thích câu kệ cuối cùng. “Yathā”ti có nghĩa là bằng cách nào. “Taṃ saṅgahaṃ”ti có nghĩa là sự tóm tắt một trăm hai mươi mốt. Bujjhantīti budhā (những người hiểu biết là bậc trí). Được nói là “kathenti vā”ti (hoặc họ nói) vì các nhà ngữ pháp học chấp nhận cả “āhā” và “āhū” ngay cả trong thì hiện tại. Và được nói là “được nói là ‘vibhajanti vicakkhaṇā’ti (các bậc hiền trí phân chia)” để cho biết rằng lời này là phần kết luận của câu kệ trước đó “itthamekūna navuti…pe… vibhajanti vicakkhaṇā”.

ඉතිපරමත්ථදීපනියානාමටීකායඅනුදීපනියං

Như vậy là phần Phụ Chú Giải trong bộ Sớ Giải tên là Paramatthadīpanī.

චිත්තසඞ්ගහස්සඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Phụ Chú Giải về Tóm Tắt Tâm đã hoàn tất.

2. චෙතසිකසඞ්ගහඅනුදීපනා

2. Phụ Chú Giải về Tóm Tắt Tâm Sở

68. එවං [Pg.79] චිත්ත සඞ්ගහස්ස දීපනිං කත්වා චෙතසික සඞ්ගහස්ස දීපනිං කරොන්තො පථමං පුබ්බාපරානු සන්ධිඤ්ච ආදිගාථාය පයොජන සම්බන්ධඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එවං’’තිආදි මාරද්ධො. තත්ථ ‘‘අනුපත්ත’’න්තිආදිම්හි චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිතිසබ්බථාති එවං අනුක්කමො වුත්තො. තෙන අනුක්කමෙන අනුපත්තං. හෙතු විසෙසනඤ්චෙතං. යස්මා චිත්තසඞ්ගහානන්තරං චෙතසික සඞ්ගහො අනුපත්තො, තස්මා ඉදානි තං සඞ්ගහං කරොතීති දීපෙති. චත්තාරි සම්පයොග ලක්ඛණානි ‘එකුප්පාදතා, එක නිරොධතා, එකා රම්මණතා, එක වත්ථුකතා,ති. ‘‘චෙතසි යුත්තා’’ති චිත්තස්මිං නියුත්තා. චිත්තං නිස්සාය අත්තනො අත්තනො කිච්චෙසු උස්සුක්කං ආපන්නාති අත්ථො. ‘‘චෙතසා වායුත්තා’’ති චිත්තෙන වා සම්පයුත්තා. චිත්තෙන සහ එකීභාවං ගතාති අත්ථො. ‘‘සරූපදස්සන’’න්ති සඞ්ඛ්‍යාසරූපදස්සනං. සිද්ධපදං නාම පකති පච්චයෙහි නිප්ඵන්න පදං. ‘‘පුබ්බන්තතො’’ති එකස්සසඞ්ඛත ධම්මස්ස පථම භාගතො. උද්ධං පජ්ජනං නාම කතමන්ති ආහ ‘‘සරූපතො පාතුභවන’’න්ති. ධාතු පාඨෙසු-ජනිපාතුභාවෙ-ති වුත්තත්තා ආහ ‘‘ජාතීති වුත්තං හොතී’’ති. ‘‘සරූප විනාසො’’ති සරූපතො පාතුභවන්තස්ස භාවස්ස විනාසො අන්තරධානං. ‘‘එවං පරත්ථ පී’’ති පරස්මිං එකාලම්බණවත්ථුකාදිපදෙපි. ‘‘එක චිත්තස්සපි බහුදෙවා’’ති චක්ඛු විඤ්ඤාණං රූපං පස්සන්තං එකමෙව රූපං පස්සතීති නත්ථි. අනෙකානි එවරූපානි එකතො කත්වා පස්සති. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො. එවඤ්ච කත්වා පාළියං. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛු විඤ්ඤාණං. සොතඤ්ච පටිච්ච සද්දෙ ච උප්පජ්ජති සොතවිඤ්ඤාණන්තිආදිනා වත්ථුද්වාරෙසු එකවචනං වත්වා ආරම්මණෙසු බහුවචනං කතන්ති. ‘‘එකත්තං උපනෙත්වා’’ති චක්ඛු විඤ්ඤාණෙ බහූනිපි රූපාරම්මණානි රූපතා සමඤ්ඤෙන එකීභාවං කත්වා එකං ආරම්මණන්ත්වෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. සද්දාරම්මණාදීසුපි එසෙව නයො. තං න සුන්දරං. කස්මා. අත්ථ විසෙසස්ස අවිඤ්ඤාපනතො. කොපනායං අත්ථ විසෙසොති[Pg.80]. යාචිත්තස්ස ජාති, සායෙව ඵස්සාදීනන්තිආදිකො අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අථ ඛො’’තිආදිං. අධිප්පෙතා එකුප්පාදතා. එස නයො එක නිරොධතාදීසු. ‘‘මූලටීකාය’’න්ති රූපකණ්ඩමූලටීකායං. ‘‘සහෙවා’’ති එකතො එව. ‘‘උප්පාදාදිප්පවත්තිතො’’ති උප්පාදස්ස ච ජීරණස්ස ච නිරොධස්ස ච පවත්තිතො. ‘‘උප්පාදාදයො’’ති උප්පාද ජීරණ නිරොධා. ජාතිජරාමරණානීති වුත්තං හොති. ‘‘චෙතසිකාමතා’’ති චෙතසිකා ඉති විඤ්ඤාතා. ‘‘භාවප්පධානං’’ති එකුප්පාද භාවො එකුප්පාදොති වුත්තො. තථා එක නිරොධාදීසු. යථා ඉදංපි සඞ්ඝෙරතනං පණීත-න්තිආදීසු අයං රතන භාවො පණීතොති හෙත්ථ අත්ථො. ‘‘යෙ’’ති යෙ ධම්මා. ‘‘සහජාත පච්චයුප්පන්න රූපානි පී’’ති සහජාතපච්චයතො උප්පන්නානි රූපානිපි. චෙතසිකානි නාම සියුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තදා යත්ත වුත්තිතායා’’ති චිත්තායත්තවුත්තියාය. ‘‘චෙතොයුත්තානී’’ති හෙතු විසෙසනං. තදෙව හෙතුමන්ත විසෙසනන්ති ච හෙතු අන්තො නීතවිසෙසනන්ති ච හෙතු අන්තො ගධවිසෙසනන්ති ච වදන්ති. ‘‘තෙස’’න්ති චිත්තස්ස සහජාතපච්චයුප්පන්නරූපානං. ‘‘නානුභොන්තී’’ති නපාපුණන්ති. ‘‘න හි සක්කා ජානිතුං’’ති එතෙන භූතකථන විසෙසනානි එතානීති දීපෙති. භූතකථනංපි සමානං වත්තිච්ඡාවසෙන බ්‍යවච්ඡෙදකංපි සම්භවති. ‘‘වයොපඤ්ඤායතී’’ති විනාසො පකාසති. ‘‘ඨිතායා’’ති තිට්ඨ මානාය වෙදනාය. අඤ්ඤො පකාරො අඤ්ඤථා. අඤ්ඤථා භාවො අඤ්ඤථත්තං. ජරාවසෙන පරිණාමොති වුත්තං හොති. යො පථවීධාතුයා උප්පාදො, යා ඨිති, යා අභිනිබ්බත්ති, යො පාතුභාවො. එසො දුක්ඛස්ස උප්පාදො, එසා රොගානං ඨිති, එසො ජරාමරණස්ස පාතුභාවොති යොජනා. ‘‘ඉතරථා’’ති ඉතො අඤ්ඤථා ගහිතෙ සතීති අත්ථො. එකස්මිං රූපාරූපකලාපෙ නානා ධම්මානං වසෙන බහූසු උප්පාදෙසු ච නිරොධෙසු ච ගහිතෙසූති වුත්තං හොති. ‘‘විකාරරූපානං’’ති විඤ්ඤත්ති ද්වය ලහුතාදිත්තයානං. සබ්බානිපි උපාදාරූපානි චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පවත්තත්තා මහාභූත ගණනාය චත්තාරි චත්තාරි සියුංති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘සබ්බෙසම්පි වා’’තිආදිවුත්තං. සබ්බෙසම්පි වා චක්ඛාදීනං උපාදාරූපානං එකෙකස්මිං කලාපෙ [Pg.81] බහුභාවො වත්තබ්බො සියාති යොජනා. කස්මා බහුභාවො වත්තබ්බොති ආහ ‘‘චතුන්නං මහාභූතාන’’න්තිආදිං.

68. Như vậy, sau khi đã làm sáng tỏ phần tổng hợp về tâm, trong khi đang làm sáng tỏ phần tổng hợp về tâm sở, trước tiên để trình bày sự liên kết trước sau và sự liên quan về mục đích của câu kệ mở đầu, (đoạn văn) bắt đầu bằng "evaṃ" đã được khởi đầu. Ở đó, trong (đoạn) bắt đầu bằng "anupatta", thứ tự "tâm, tâm sở, sắc, và Niết-bàn trong mọi phương diện" đã được nói đến. Theo thứ tự đó, (phần tâm sở) đã đến lượt. Và đây là một trạng từ chỉ nguyên nhân. (Từ ấy) làm sáng tỏ rằng: "Bởi vì sau phần tổng hợp về tâm, phần tổng hợp về tâm sở đến lượt, cho nên bây giờ (tác giả) thực hiện phần tổng hợp đó". Bốn đặc tính tương ưng là: đồng sanh, đồng diệt, đồng một đối tượng, và đồng một vật nương. "Cetasi yuttā" (gắn liền trong tâm) có nghĩa là được gắn kết vào trong tâm. Ý nghĩa là, nương vào tâm, chúng đã trở nên chuyên cần trong các phận sự của riêng mình. Hoặc "cetasā yuttā" (gắn liền bởi tâm) có nghĩa là tương ưng với tâm. Ý nghĩa là, chúng đã đi đến trạng thái đồng nhất cùng với tâm. "Trình bày tự tánh" có nghĩa là trình bày tự tánh về số lượng. Cái gọi là từ thành tựu (siddhapada) là từ được hình thành do gốc từ và tiếp vị ngữ. "Từ phần đầu" có nghĩa là từ phần thứ nhất của một pháp hữu vi. Cái gọi là sự phát sinh lên là gì? (Ngài) nói: "sự xuất hiện theo tự tánh". Vì trong các bài học về ngữ căn có nói "ngữ căn 'jan' có nghĩa là xuất hiện", nên (Ngài) nói: "có nghĩa là sanh". "Sự hoại diệt của tự tánh" có nghĩa là sự hoại diệt, sự biến mất của thực tại đang xuất hiện theo tự tánh. "Cũng vậy ở nơi khác" có nghĩa là cũng trong các từ khác như "đồng một đối tượng", "đồng một vật nương". (Về câu) "một tâm cũng có nhiều đối tượng", không phải là nhãn thức khi thấy sắc thì chỉ thấy một sắc. Nó thấy nhiều sắc như vậy được gộp lại làm một. Trong nhĩ thức v.v... cũng theo phương pháp này. Và làm như vậy, trong kinh Pāli, qua các câu như "Duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi", "Duyên cái tai và các tiếng, nhĩ thức sanh khởi" v.v..., sau khi đã dùng số ít ở các vật-căn môn, (kinh) đã dùng số nhiều ở các đối tượng. "Đưa về tính một" có chủ ý là: đối với nhãn thức, dù có nhiều đối tượng sắc, nhưng bằng khái niệm chung là "sắc", chúng được làm cho thành một và được nói là một đối tượng duy nhất. Đối với các đối tượng thinh v.v... cũng theo phương pháp này. Điều đó không hay. Tại sao? Vì không làm cho hiểu rõ ý nghĩa đặc biệt. Ý nghĩa đặc biệt này là gì? Ý nghĩa là: "Sự sanh nào của tâm, đó cũng chính là (sự sanh) của xúc v.v...". Do đó, (Ngài) nói (đoạn) bắt đầu bằng "atha kho". Sự đồng sanh được ngụ ý. Phương pháp này (cũng áp dụng) cho sự đồng diệt v.v... "Trong Mūlaṭīkā" có nghĩa là trong Mūlaṭīkā về phẩm Sắc. "Cùng nhau" có nghĩa là cùng một lúc. "Do sự diễn tiến của sanh v.v..." có nghĩa là do sự diễn tiến của sanh, lão, và diệt. "Sanh v.v..." là sanh, lão, diệt. Có nghĩa là sanh, già, chết. "Được xem là tâm sở" có nghĩa là được biết là tâm sở. "Lấy trạng thái làm chính" có nghĩa là trạng thái đồng sanh được gọi là "đồng sanh". Tương tự trong sự đồng diệt v.v... Giống như trong (câu) "Báu vật Tăng-già này cũng cao quý" v.v..., ý nghĩa ở đây là "trạng thái báu vật này là cao quý". "Những cái nào" có nghĩa là những pháp nào. "Cả những sắc được sanh khởi do duyên đồng sanh" có nghĩa là cả những sắc được sanh khởi từ duyên đồng sanh. Mối liên hệ là (chúng) có thể được gọi là tâm sở. "Vì có sự diễn tiến phụ thuộc vào cái đó" có nghĩa là vì có sự diễn tiến phụ thuộc vào tâm. "Gắn liền với tâm" là một trạng từ chỉ nguyên nhân. Chính cái đó, họ gọi là trạng từ có nguyên nhân, là trạng từ có nguyên nhân được bao hàm bên trong, và là trạng từ có nguyên nhân được nói bên trong. "Của chúng" có nghĩa là của tâm và của các sắc được sanh khởi do duyên đồng sanh. "Không trải nghiệm" có nghĩa là không đạt đến. Bằng câu "Vì không thể biết được", (Ngài) làm sáng tỏ rằng đây là những trạng từ trình bày sự thật. Mặc dù là sự trình bày sự thật, nhưng tùy theo ý muốn của người nói, nó cũng có thể có tính cách phân biệt. "Sự hoại diệt được tuệ tri" có nghĩa là sự hoại diệt biểu hiện rõ. "Của cái đang tồn tại" có nghĩa là của thọ đang hiện hữu. Một cách khác là "aññathā". Trạng thái khác đi là "aññathattaṃ". Có nghĩa là sự biến đổi do sự già. Cách liên kết là: "Sự sanh nào của địa đại, sự trụ nào, sự thành tựu nào, sự xuất hiện nào. Đó là sự sanh của khổ, đó là sự trụ của bệnh, đó là sự xuất hiện của già và chết". "Nếu không thì" có nghĩa là khi được hiểu một cách khác với điều này. Có nghĩa là: khi trong một tổng hợp sắc-danh, nhiều sự sanh và sự diệt được nắm bắt do các pháp khác nhau. "Của các sắc biến thể" có nghĩa là của hai biểu tri và bộ ba khinh, nhu, thích nghiệp. Với chủ ý rằng "Tất cả các sắc y sinh, vì diễn tiến do nương vào bốn đại chủng, nên theo cách tính của đại chủng, mỗi thứ có thể là bốn", (đoạn) bắt đầu bằng "hoặc của tất cả" đã được nói. Cách liên kết là: "Hoặc tính nhiều nên được quy định trong mỗi một tổng hợp của tất cả các sắc y sinh như nhãn căn v.v...". Tại sao tính nhiều nên được nói? (Ngài) nói (đoạn) bắt đầu bằng "của bốn đại chủng".

යදි එවං, එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ ලහුතාදීනිපි එකෙකානි එව සියුං, අථ කිමත්ථං ද්වෙ ද්වෙ කත්වා වුත්තානීති ආහ ‘‘කායලහුතා චිත්ත ලහුතාදයොපනා’’තිආදිං. ‘‘ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඊදිසං විනිච්ඡයත්තං අචින්තෙත්වාති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ ‘‘චිත්තානුපරිවත්තිනො’’ති එතෙන චිත්තෙන උප්පජ්ජිත්වා තෙනෙව චිත්තෙන සහනිරුජ්ඣනවසෙන චිත්තං අනුපරිවත්තිස්ස. ‘‘පසඞ්ගා’’ති චෙතසිකතා පසඞ්ගො. ‘‘පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා’’ති පුරෙතරං එකෙන චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජිත්වාති අධිප්පායො. ‘‘චිත්තස්සභඞ්ගක්ඛණෙ’’ති අඤ්ඤස්ස සත්තර සම චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ. තථා රූපධම්මානං පසඞ්ගො න සක්කා නීවාරෙතුං තියොජනා. ‘‘පසඞ්ගො’’ති චෙතසිකතා පසඞ්ගො. ‘‘අලමති පපඤ්චෙනා’’ති අභිධම්මෙ වෙදනාත්තිකෙටීකාසු විය අති විත්ථාරෙන නිරත්ථකං හොතීති අත්ථො. ‘‘නිරත්ථකං’’ති විභාවනියං පපඤ්චො නිරත්ථකො එවාති අධිප්පායො.

Nếu như vậy, trong một lần tâm sanh khởi, các pháp như khinh nhu v.v... cũng chỉ là mỗi thứ một, vậy thì vì sao chúng lại được nói thành từng cặp hai? (Để trả lời,) ngài đã nói: «Thân khinh nhu, tâm khinh nhu...» v.v... (Cụm từ) «do không nhận thấy ý nghĩa này» có nghĩa là do không suy xét đến sự quyết đoán như thế này. Trong bản văn Vibhāvanī, (cụm từ) «tùy chuyển theo tâm» (có nghĩa là) do sanh khởi cùng với tâm này và diệt cùng với chính tâm ấy, nên (được gọi là) tùy chuyển theo tâm. (Cụm từ) «do hệ quả» là hệ quả (phải trở thành) tâm sở. (Cụm từ) «do đã sanh khởi trước» có nghĩa là do đã sanh khởi trước cùng với một tâm. (Cụm từ) «vào sát-na diệt của tâm» (có nghĩa là) vào sát-na diệt của một tâm khác có (thời gian tồn tại) bằng mười bảy (sát-na tâm). Như vậy, hệ quả (trở thành tâm sở) của các sắc pháp là không thể ngăn chặn được. Đây là sự liên kết. (Cụm từ) «hệ quả» có nghĩa là hệ quả (phải trở thành) tâm sở. (Cụm từ) «đủ rồi với sự hý luận» có nghĩa là: giống như trong các bản phụ chú giải về tam đề thọ trong A-tỳ-đàm, (sự giải thích) quá chi tiết sẽ trở nên vô ích. (Cụm từ) «vô ích» có nghĩa là sự hý luận cần được làm rõ chính là vô ích.

69. ඵස්සවචනත්ථෙ. ‘‘ඵුසතී’’ති ආරම්මණං ආහනති, සඞ්ඝට්ටෙති. තඤ්ච සඞ්ඝට්ට නං නදොසපටිඝස්ස විය ආරම්මණස්ස විබාධනං හොති, අථ ඛො භමරස්ස පදුම පුප්ඵෙසු පුප්ඵර සග්ගහණං විය විජානන මත්තෙ අඨත්වා ආරම්මණ රසපාතුභාවත්ථං යථාරම්මණං සංහනන මෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ඵුසනඤ්චෙත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘ආහච්චා’’ති ආහනිත්වා සම්පාපුණිත්වා. ‘‘උපහච්චා’’ති තස්සෙව වෙවචනං. අයමත්ථො කථං පාකටොති ආහ ‘‘යතො’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘යතො’’ති යං කාරණා. ‘‘තදනුභවන්තී’’ති තං ආරම්මණ රසං අනුභවන්තී, වෙදනා පාතුභවති, වෙදනා පාතුභාවං දිස්වා ආරම්මණප්ඵුසනං ඤාණෙ පාකටං හොතීති අධිප්පායො. ස්වායං ඵුසන ලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො, සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ආපාතා ගතවිසය පදට්ඨානො. තත්ථ සන්නිපාතො නාම තිණ්ණං තිණ්ණං ද්වාරා රම්මණ විඤ්ඤාණානං සඞ්ගති සමාගමො සමොධානං. තථාහි වුත්තං. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛු විඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො තිආදි. ‘‘සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති ආරම්මණෙ සම්මදෙව ඝට්ටන [Pg.82] කිච්චො. සඞ්ඝට්ටන කිච්චත්තා එව තිණ්ණං සන්නිපාතො හුත්වා ධම්ම චින්තාඤාණස්ස පටිමුඛං උපට්ඨාති පකාසතීති. ‘‘සන්නිපාත පච්චුපට්ඨානො’’. පච්චුපට්ඨානන්ති වා පඤ්ඤාණං වුච්චති ධජොරථස්ස පඤ්ඤාණන්ති එත්ථ විය. සන්නිපාතාකාරො පච්චුපට්ඨානං යස්සාති සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො. වෙදනාපච්චු පට්ඨානො වා. ධූමොවිය අග්ගිස්ස. වෙදනාඵලං පච්චුපට්ඨානං යස්සාති විග්ගහො. අට්ඨසාලිනියං පන කස්මා පනෙත්ථ ඵස්සො පථමං වුත්තො තිපුච්ඡිත්වා මහාඅට්ඨකථා වාදොතාව දස්සිතො. චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතත්තා. ආරම්මණස්මිඤ්හි චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතො හුත්වා ඵස්සො ආරම්මණං ඵුසමානො උප්පජ්ජති. තස්මා පථමං වුත්තො. ඵස්සෙන ඵුස්සිත්වා වෙදනාය වෙදයති. සඤ්ඤාය සඤ්ජානාති. චෙතනාය චෙතති. තෙන වුත්තං ඵුට්ඨො භික්ඛවෙ වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතීති. අපි ච අයං ඵස්සො නාම යථාපාසාදං පත්වා ථම්භො නාම සෙසදබ්බ සම්භාරානං බලවපච්චයො. එවමෙව සහජාත සම්පයුත්ත ධම්මානං බලව පච්චයො හොති. තස්මා පථමං වුත්තොති. සඞ්ගහකාරෙන පන ඉදං පන අකාරණං, එකක්ඛණස්මිඤ්හි උප්පන්න ධම්මානං අයං පථමං උප්පන්නො අයං පච්ඡාති ඉදං වත්තුං න ලබ්භා. බලවපච්චයභාවෙපි ඵස්සස්සකාරණං න දිස්සතීති එවං තං වාදං පටික්ඛිපෙත්වා ඉදං වුත්තං දෙසනා වාරෙනෙව ඵස්සො පථමං වුත්තොති. තත්ථ ‘‘දෙසනාවාරෙ නෙවා’’ති දෙසනක්කමෙනෙව, තතො අඤ්ඤං කාරණං නත්ථීති අධිප්පායො. තෙසු පන ද්වීසු වාදෙසු මහාඅට්ඨකථා වාදො එව යුත්තො. යඤ්හි තත්ථ වුත්තං චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතො හුත්වාති. තත්ථ පථමාභිනිපාතොති ඉදං කිච්චප්පධානත්තා වුත්තං. න පනඤ්ඤෙහි චෙතසිකෙහි විනා විසුං පථමං උප්පන්නත්තා. යථා තං යෙ කෙචි භික්ඛවෙ ධම්මා අකුසලා අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා. සබ්බෙ තෙ මනොපුබ්බඞ්ගමා, මනො තෙසං ධම්මානං පථමං උප්පජ්ජතීති ඉමස්මිං සුත්තෙ කිච්චප්පධානත්තා මනො තෙසං ධම්මානං පථමං උප්පජ්ජතීති වුත්තං. න පන සබ්බචෙතසිකෙහි විනා විසුං පථමං උප්පන්නත්තාති දට්ඨබ්බං. බලවපච්චය භාවෙපි ඵස්සස්සකාරණං දිස්සතියෙව. ඵස්සොහෙතු ඵස්සො පච්චයො වෙදනාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤා පනාය. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤා නාය[Pg.83]. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායාති හි වුත්තං. තස්මා සබ්බෙසං චෙතසිකානං ධම්මානං ඵස්සප්පධානත්තා එව ඵස්ස බලවපච්චයත්තා එව ච ඵස්සො පථමං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච චිත්තං ආරම්මණ විජානනට්ඨෙන ඵස්සාදීනං සබ්බචෙතසික ධම්මානං පුබ්බඞ්ගමං හොති, පධානං, ජෙට්ඨකං. ඵස්සො පන ආරම්මණ සඞ්ඝට්ටනට්ඨෙන සබ්බෙසං චෙතසික ධම්මානං පුබ්බඞ්ගමො හොති, පධානො, ජෙට්ඨකොති අයං ද්වින්නං විසෙසොති. එත්ථ චොදකො ඵුසනං නාම සප්පටිඝරූපානං එව කිච්චන්ති මඤ්ඤමානො ‘‘නනුචා’’තිආදිනා චොදෙති. ‘‘නනුචා’’ති චොදෙධීති දීපෙති. ‘‘අප්පටිඝසභාවා’’ති හෙතුවිසෙසනං. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිවත්ථුං. අයං පන ඵස්සො. ‘‘චිත්තස්ස විකාරා පත්තිං’’ති චලන කම්පන ථම්භන ජෙගුච්ඡ භය තාස ඡම්භිතත්තා දිවසෙන විකාරා පජ්ජනං. ‘‘වෙදනා විසෙසුප්පත්තිං’’ති සුඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච සුඛවෙදනා, දුක්ඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච දුක්ඛ වෙදනාතිආදිනා නයෙන ඵස්ස විසෙසානුරූපං වෙදනා විසෙසුප්පත්තිං සාධෙති. එත්ථ ච ඵුසනං නාම දුවිධං රූපප්ඵුසනං, නාමප්ඵුසන, න්ති. තත්ථ රූපප්ඵුසනං නාම ඵොට්ඨබ්බ ධාතූනං කිච්චං. නාමප්ඵුසනං දුවිධං ඵස්සප්ඵුසනං, ඤාණප්ඵුසන, න්ති. තත්ථ ඤාණප්ඵුසනං නාම ඤාණප්පටිවෙධො. අපි ච ඣානමග්ග ඵල නිබ්බානානං පටිලාභොපි ඵුසනන්ති වුච්චති. ඵුසන්ති ධීරා නිබ්බානං. යොගක්ඛෙමං අනුත්තරං. ඵුසාමි නෙක්ඛමං සුඛං. අපුථුජ්ජන සෙවිතන්ති-ආදීසු. ඉදං උපමා මත්තං සියා, කස්සචි මන්ද පඤ්ඤස්සාති අධිප්පායො. ‘‘ඉද’’න්ති ඛෙළුප්පාද වචනං. විඤ්ඤුස්ස පන අතිපාකට ඵස්ස නිදස්සනෙන අප්පාකට ඵස්ස විභාවනං යුත්තමෙව. තෙනාහ ‘‘අතිපාකටාය පනා’’තිආදිං.

69. Về ý nghĩa của từ xúc. "Xúc chạm" (phusati) có nghĩa là đụng đến đối tượng, va chạm vào đối tượng. Và sự va chạm ấy không phải là sự làm tổn hại đối tượng như trường hợp của sân hận, mà đúng hơn, để chỉ ra rằng nó không chỉ dừng lại ở mức độ nhận biết đơn thuần mà là sự va chạm vào đối tượng một cách thích hợp nhằm làm cho hương vị của đối tượng được hiện khởi, giống như con ong hút mật hoa sen, nên mới nói "và ở đây, sự xúc chạm..." v.v. "Āhacca" có nghĩa là sau khi đụng đến, sau khi tiếp cận. "Upahacca" là một từ đồng nghĩa với nó. Ý nghĩa này được làm rõ như thế nào? Bằng cách nói "bởi vì" (yato) v.v. Ở đây, "yato" có nghĩa là "do nguyên nhân nào". "Cảm nhận điều đó" (tadanubhavantī) có nghĩa là cảm nhận hương vị của đối tượng đó, rồi thọ sanh khởi. Ý nghĩa là, khi thấy sự sanh khởi của thọ, sự xúc chạm đối tượng trở nên rõ ràng đối với trí tuệ. Xúc này có sự xúc chạm là tướng, có sự va chạm là dụng, có sự hội tụ là trạng thái hiện khởi, có đối tượng đã đi vào tầm hoạt động là nhân cần thiết. Ở đây, sự hội tụ có nghĩa là sự gặp gỡ, sự tụ hợp, sự kết hợp của ba pháp: căn, cảnh, và thức. Vì vậy, có lời dạy rằng: "Do duyên nhãn và sắc, nhãn thức sanh khởi; sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc" v.v. "Có sự va chạm là dụng" có nghĩa là phận sự của nó là va chạm đúng đắn vào đối tượng. Chính vì có phận sự va chạm, nên nó là sự hội tụ của ba pháp, và nó hiện khởi, biểu lộ trước trí tuệ suy xét các pháp. (Do đó) "có sự hội tụ là trạng thái hiện khởi". Hoặc "trạng thái hiện khởi" (paccupaṭṭhāna) được gọi là sự biểu hiện (paññāṇa), như trong câu "sự biểu hiện của lá cờ trên cỗ xe". "Có sự hội tụ là trạng thái hiện khởi" có nghĩa là pháp có sự biểu hiện dưới hình thức hội tụ. Hoặc nó có thọ là trạng thái hiện khởi. Giống như khói là (biểu hiện của) lửa. Phân tích cú pháp là: pháp có trạng thái hiện khởi là kết quả của nó, tức là thọ. Tuy nhiên, trong bộ Pháp Tụ Sớ Giải (Aṭṭhasālinī), sau khi đặt câu hỏi "Tại sao ở đây xúc được nói đến đầu tiên?", quan điểm của Đại Sớ Giải (Mahāaṭṭhakathā) đã được trình bày trước tiên. (Đó là) vì nó là sự va chạm đầu tiên của tâm. Thật vậy, là sự va chạm đầu tiên của tâm vào đối tượng, xúc sanh khởi trong khi đang xúc chạm đối tượng. Do đó, nó được nói đến đầu tiên. Sau khi xúc chạm bởi xúc, người ta cảm thọ bằng thọ, tri nhận bằng tưởng, tác ý bằng tư. Vì thế, có lời dạy rằng: "Này các Tỳ khưu, do có xúc chạm nên cảm thọ; do có xúc chạm nên tri nhận; do có xúc chạm nên tác ý." Hơn nữa, pháp gọi là xúc này, cũng giống như cây cột trong một cung điện là một duyên mạnh mẽ cho các vật liệu và bộ phận khác, cũng vậy, nó là một duyên mạnh mẽ cho các pháp đồng sanh và tương ưng. Do đó, nó được nói đến đầu tiên. Tuy nhiên, theo tác giả bộ Thắng Pháp Tập Yếu (Saṅgahakāra), đây không phải là lý do, vì đối với các pháp sanh khởi trong cùng một sát-na, không thể nói rằng "pháp này sanh trước, pháp kia sanh sau". (Ngài cho rằng) ngay cả trong việc là một duyên mạnh, cũng không thấy có lý do gì để xúc phải (được kể trước). Bác bỏ quan điểm đó như vậy, ngài đã nói rằng: "Xúc được nói đến đầu tiên chỉ đơn thuần theo thứ tự trình bày." Ở đây, "chỉ đơn thuần theo thứ tự trình bày" có nghĩa là chỉ theo trình tự của bài giảng, ý muốn nói rằng không có lý do nào khác ngoài điều đó. Tuy nhiên, trong hai quan điểm này, quan điểm của Đại Sớ Giải thực sự hợp lý. Vì điều được nói ở đó là "là sự va chạm đầu tiên của tâm". Ở đây, "sự va chạm đầu tiên" được nói đến là do phận sự của nó là chính yếu, chứ không phải vì nó sanh khởi trước một cách riêng biệt, không có các tâm sở khác. Giống như trong kinh này: "Này các Tỳ khưu, bất cứ pháp nào là bất thiện, thuộc phần bất thiện, thuộc phe bất thiện, tất cả chúng đều có tâm đi trước, tâm sanh khởi trước các pháp ấy." Ở đây, câu "tâm sanh khởi trước các pháp ấy" được nói là do phận sự của nó là chính yếu, chứ không phải vì nó sanh khởi trước một cách riêng biệt, không có tất cả các tâm sở, cần phải hiểu như vậy. Ngay cả trong việc là một duyên mạnh, lý do cho xúc (được kể trước) vẫn được thấy rõ. Vì có lời dạy rằng: "Xúc là nhân, xúc là duyên cho sự chế định thọ uẩn. Xúc là nhân, xúc là duyên cho sự chế định tưởng uẩn. Xúc là nhân, xúc là duyên cho sự chế định hành uẩn." Do đó, cần phải hiểu rằng xúc được nói đến đầu tiên chính là vì xúc là chính yếu trong tất cả các pháp tâm sở, và cũng chính vì xúc là một duyên mạnh. Và ở đây, tâm, với ý nghĩa là nhận biết đối tượng, là pháp đi trước, là pháp chủ yếu, là pháp đứng đầu của tất cả các pháp tâm sở bắt đầu bằng xúc. Còn xúc, với ý nghĩa là va chạm vào đối tượng, là pháp đi trước, là pháp chủ yếu, là pháp đứng đầu của tất cả các pháp tâm sở. Đây là sự khác biệt giữa hai pháp này. Ở đây, người chất vấn, cho rằng sự xúc chạm là phận sự chỉ của các sắc pháp có đối ngại, đã đưa ra lời phản bác bắt đầu bằng "chẳng phải là..." (nanu ca). "Nanu ca" cho thấy một sự phản bác. "Có bản chất không đối ngại" (appaṭighasabhāvā) là một tính từ chỉ rõ lý do. "Bất cứ cái gì" (kiñci) có nghĩa là bất cứ vật gì. Còn xúc này thì... "Sự biến đổi của tâm" (cittassa vikārāpattiṃ) có nghĩa là sự biến đổi qua các trạng thái như dao động, rung động, cứng đờ, ghê tởm, sợ hãi, kinh hoàng, sửng sốt, v.v. "Sự sanh khởi của các thọ đặc biệt" (vedanāvisesuppattiṃ) có nghĩa là nó xác lập sự sanh khởi của các thọ đặc biệt tương ứng với các loại xúc đặc biệt, theo phương pháp như: "do duyên xúc cần được cảm thọ là lạc, lạc thọ (sanh khởi); do duyên xúc cần được cảm thọ là khổ, khổ thọ (sanh khởi)" v.v. Và ở đây, sự xúc chạm có hai loại: xúc chạm thuộc sắc pháp và xúc chạm thuộc danh pháp. Trong đó, xúc chạm thuộc sắc pháp là phận sự của xúc đại (phoṭṭhabba dhātu). Xúc chạm thuộc danh pháp có hai loại: xúc chạm bằng tâm sở xúc và xúc chạm bằng trí tuệ. Trong đó, xúc chạm bằng trí tuệ chính là sự thâm nhập bằng trí tuệ. Hơn nữa, sự chứng đắc thiền, đạo, quả và Niết-bàn cũng được gọi là "xúc chạm". (Như trong các câu:) "Bậc trí xúc chạm Niết-bàn, sự an ổn vô thượng khỏi các ách phược." "Tôi xúc chạm lạc của sự xuất ly." "Được các bậc phi phàm phu thực hành" v.v. Ý muốn nói rằng, đối với một người có trí tuệ kém cỏi, đây có thể chỉ là một ví dụ so sánh. "Điều này" (idaṃ) chỉ lời nói về sự tiết nước bọt. Nhưng đối với người có trí, việc giải thích một loại xúc không rõ ràng bằng cách minh họa bằng một loại xúc rất rõ ràng là hoàn toàn thích hợp. Do đó, có lời nói rằng "Nhưng bằng (ví dụ) rất rõ ràng..." v.v.

70. වෙදනාවචනත්ථෙ. ‘‘තංසමඞ්ගීපුග්ගලානං වා’’ති වෙදනා සමඞ්ගීපුග්ගලානං වා. ‘‘සාතං වා’’ති සාධුරසං වා. ‘‘අස්සාතං වා’’ති අසාධුරසං වා. ‘‘කිං වෙදයතී’’ති කතමං වෙදයති. ‘‘සුඛම්පි වෙදයතී’’ති සුඛම්පි වෙදනං වෙදයති. අථවා ‘‘කිඤ්චවෙදයතී’’ති කථඤ්චවෙදයති. ‘‘සුඛම්පි වෙදයතී’’ති සුඛං හුත්වාපි වෙදයති. සුඛ භාවෙන වෙදයතීති වුත්තං හොති. එවං සෙසපදෙසුපි. ‘‘කිච්චන්තරබ්‍යාවටා’’ති අඤ්ඤකිච්චබ්‍යාවටා. අධිපති භාවො ආධිපච්චං. ඉන්ද්‍රිය කිච්චං. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’ති ලද්ධගුණවචනං. රාජාරහ භොජනං [Pg.84] රාජග්ගභොජනං. ‘‘සූදසදිසතා’’ති රඤ්ඤොභත්තකාරසදිසතා. තත්ථ සූදො රඤ්ඤොභත්තං පචන්තො රසජානනත්ථං ථොකං ගහෙත්වා ජිව්හග්ගෙ ඨපෙත්වා රසං වීමංසති. යථිච්ඡිතං පන භුඤ්ජිතුං අනිස්සරො. රාජා එව යථිච්ඡිතං භුඤ්ජිතුං ඉස්සරො. රාජා විය වෙදනා. සූදො විය සෙසචෙතසික ධම්මා.

70. Về phần giải thích thọ. "Hoặc của người tương ưng với pháp ấy" có nghĩa là hoặc của người tương ưng với thọ. "Hoặc khả ý" có nghĩa là hoặc vị ngon. "Hoặc bất khả ý" có nghĩa là hoặc vị không ngon. "Cảm thọ cái gì?" có nghĩa là cảm thọ trạng thái nào. "Cũng cảm thọ lạc" có nghĩa là cũng cảm thọ cảm giác lạc. Hoặc "cảm thọ như thế nào?" có nghĩa là cảm nhận bằng cách nào. "Cũng cảm thọ lạc" có nghĩa là cũng cảm thọ sau khi đã trở thành lạc. Được nói là cảm thọ với trạng thái lạc. Tương tự như vậy trong các đoạn còn lại. "Bận rộn với phận sự khác" có nghĩa là bận rộn với phận sự khác. Trạng thái làm chủ là quyền làm chủ. Phận sự của quyền. "Và sau khi làm như vậy" là lời nói về phẩm chất đã đạt được. Món ăn xứng đáng với vua là món ăn thượng hạng của vua. "Sự giống như người đầu bếp" có nghĩa là sự giống như người nấu ăn cho vua. Ở đây, người đầu bếp khi nấu món ăn cho vua, để biết vị, đã lấy một ít đặt lên đầu lưỡi rồi nếm thử vị. Nhưng không có quyền ăn theo ý muốn. Chỉ có vua mới có quyền ăn theo ý muốn. Thọ giống như vua. Các tâm sở còn lại giống như người đầu bếp.

71. සඤ්ඤාවචනත්ථෙ. ‘‘සඤ්ජානාතී’’ති සුට්ඨු ජානාති. සුට්ඨුජානනඤ්ච නාම න විඤ්ඤාණස්ස විය විවිධජානනං හොති. න ච පඤ්ඤාය විය යථාභූතජානනං හොති. අථ ඛො භූතං වා හොතු, අභූතං වා. යං යං ඡ හි විඤ්ඤාණෙහි විජානාති, පඤ්ඤාය වා පජානාති. තස්ස තස්ස පච්ඡා අප්පමුස්සකරණ මෙවාති වුත්තං ‘‘පුනජානනත්ථං සඤ්ඤාණං කරොතී’’ති. තත්ථ ‘‘සඤ්ඤාණ’’න්ති නිමිත්ත කරණං. භවන්තරං පත්වාපි අප්පමුට්ඨභාවං සාධෙති ඔපපාතික පුග්ගලානන්ති අධිප්පායො. තෙහි පුරිමං අත්තනො භවං ජානන්ති. ගබ්භසෙය්‍යකාපි කෙචි පුරිමං භවං ජානන්ති, යෙජාතිස්සර පුග්ගලාති වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘අප්පමුට්ඨභාව’’න්ති අනට්ඨභාවං. මිච්ඡාභිනිවෙස සඤ්ඤා නාම අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිප්පවත්තා සඤ්ඤා. ‘‘බොධෙතු’’න්ති බුජ්ඣාපෙතුං. ‘‘දාරුතච්ඡකසදිසාති ච වුත්තා’’ති දාරුතච්ඡකො නාම කට්ඨවඩ්ඪකී. සො කට්ඨක්ඛන්ධෙසු නිමිත්තකාරීහොති. සුතච්ඡිතඡින්දිතෙසු කට්ඨෙසු නිමිත්තානි කත්වා ඨපෙති. පච්ඡාතානි ඔලොකෙත්වා කට්ඨානි කම්මෙ උපනෙති. ‘‘හත්ථි දස්සක අන්ධසදිසා’’ති එත්ථ එකො කිර රාජා කෙළිප්පසුතො හොති. සො ජච්චන්ධානංඨානෙ එකං හත්ථිං ආනෙත්වාඨපෙන්තො ජච්චන්ධෙ ආහ ජානාථ භො තුම්හෙ හත්ථින්ති. තෙ හත්ථිං ජානිස්සාමාති පරාමසිත්වා අත්තනො පරාමසිතං තං තං අඞ්ගමවහත්ථීති අභිනිවිසන්ති. දළ්හං සල්ලක්ඛෙන්ති. පුන රාජා තෙ පුච්ඡි කීදිසො භො හත්ථීති. තෙ රඤ්ඤො හත්ථිසණ්ඨානං ආචික්ඛන්තා විවාදං ආපජ්ජන්ති. ආචික්ඛනමෙව රඤ්ඤොහත්ථිදස්සනන්ති කත්වා තෙ හත්ථිදස්සක අන්ධාති වුච්චන්ති. ‘‘උපට්ඨිතවිසයග්ගහණෙ’’ති රත්තියං අන්ධකාරෙ රජ්ජුක්ඛණ්ඩං පස්සන්තස්ස සප්පසණ්ඨානං උපට්ඨාති. සො උපට්ඨිතං සණ්ඨානමත්තං සප්පොති ගණ්හාති. එවං උපට්ඨිතවිසයග්ගහණං හොති. මිගපොතකානඤ්ච අරඤ්ඤෙඛෙත්තමජ්ඣෙපුරිසසණ්ඨානං තිණ රූපං පස්සන්තානං පුරිසසණ්ඨා නං [Pg.85] උපට්ඨාති. තෙ උපට්ඨිතං සණ්ඨානමත්තං පුරිසොති ගණ්හිත්වා සො අම්හෙ පහරෙය්‍යාති පලායන්ති. වුත්තා අට්ඨසාලිනියං.

71. Về phần giải thích tưởng. "Tưởng tri" có nghĩa là biết rõ. Và cái gọi là biết rõ này không phải là sự biết đa dạng như của thức, cũng không phải là sự biết như thật như của tuệ. Mà dù là có thật hay không có thật, bất cứ điều gì được nhận biết bởi sáu thức hay được liễu tri bởi tuệ, thì việc không quên lãng điều đó về sau chính là điều được nói: "làm dấu hiệu để biết lại". Ở đây, "dấu hiệu" có nghĩa là việc tạo ra một tướng. Ý nghĩa là, nó thực hiện trạng thái không quên lãng ngay cả khi đã đạt đến một kiếp sống khác đối với các chúng sanh hóa sanh. Nhờ đó, họ biết được kiếp sống trước của mình. Một số chúng sanh thai sanh cũng biết được kiếp sống trước, họ được gọi là những người có túc mạng thông. Ở đây, "trạng thái không quên lãng" có nghĩa là trạng thái không bị mất đi. Tưởng chấp thủ sai lầm là tưởng khởi lên như (thấy) thường trong cái vô thường, v.v. "Để làm cho hiểu" có nghĩa là để làm cho giác ngộ. "Và được nói là giống như người thợ mộc" có nghĩa là người thợ mộc, tức là người làm đồ gỗ. Vị ấy là người làm dấu trên các khúc gỗ. Sau khi đã bào và cắt gỗ, vị ấy làm các dấu hiệu rồi để đó. Về sau, nhìn vào chúng, vị ấy đem gỗ vào công việc. "Giống như những người mù xem voi". Ở đây, nghe nói có một vị vua ham thích vui đùa. Vị ấy cho đem một con voi đến chỗ những người mù bẩm sinh rồi nói với họ: "Này các khanh, các khanh có biết con voi không?". Họ nói "chúng tôi sẽ biết con voi" rồi sờ nắn, và họ chấp thủ rằng con voi chính là bộ phận này hay bộ phận kia mà mình đã sờ. Họ ghi nhận một cách chắc chắn. Sau đó, vua lại hỏi họ: "Này các khanh, con voi như thế nào?". Khi họ mô tả hình dạng con voi cho vua, họ đã đi đến tranh cãi. Vì việc mô tả chính là "sự thấy voi" của họ đối với vua, nên họ được gọi là những người mù xem voi. "Trong việc nắm bắt đối tượng hiện khởi". Vào ban đêm, trong bóng tối, đối với người nhìn thấy một đoạn dây thừng, hình dạng con rắn hiện khởi. Người ấy nắm bắt cái hình dạng đơn thuần đã hiện khởi đó là con rắn. Như vậy là sự nắm bắt đối tượng hiện khởi. Và đối với những con nai con, khi thấy hình nộm bằng cỏ có hình dạng người ở giữa cánh đồng trong rừng, hình dạng người hiện khởi. Chúng nắm bắt cái hình dạng đơn thuần đã hiện khởi đó là người rồi bỏ chạy vì nghĩ rằng "người đó sẽ đánh chúng ta". Đã được nói trong bộ Atthasālinī.

72. චෙතනාවචනත්ථෙ. චෙතෙතීති චෙතනා. චෙතනඤ්චෙත්ථ අභිසන්ධානං වා වුච්චති පකප්පනං වා ආයූහනං වාති එවං තිධා අත්ථවිකප්පං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්ත ධම්මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අභිසන්දහතී’’ති අභිමුඛං සන්දහති, සංයොගං කරොති. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං ඝටෙතී’’ති. ‘‘ඝටෙතී’’ති සම්බන්ධති. ‘‘පකප්පෙති වාතෙ’’ති අථවා තෙ සම්පයුත්ත ධම්මෙ පකාරතො කප්පෙති, සජ්ජෙති. තෙනාහ ‘‘සංවිදහතී’’ති. ‘‘සංවිදහතී’’ති ත්වං ඵුසනකිච්චං කරොහි, ත්වං වෙදයිත කිච්චං කරොහි, ත්වං සඤ්ජානනකිච්චං කරොහීතිආදිනා වදමානා විය සංවිදහති. ‘‘ආයූහතිවාතෙ’’ති අථවා තෙසම්පයුත්ත ධම්මෙ භුසො බ්‍යූහයති, රාසිං කරොති. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ සම්පිණ්ඩෙතී’’ති. ‘‘සමොසරන්තෙ’’ති එකතො ඔසරන්තෙ. සඞ්ගමන්තෙ. ‘‘සා’’ති චෙතනා. ‘‘තායා’’ති චෙතනාය. ‘‘තස්මිං’’ති රූපාදිකෙවා ආරම්මණෙ. පුඤ්ඤාපුඤ්ඤ කිච්චෙවා. පවත්තමානාය සතියා. ජෙට්ඨසිස්සො නාම බහූසු සිස්සෙසු ජෙට්ඨභූතො සිස්සො. තස්මිං සජ්ඣායන්තෙ සෙසා සබ්බෙ සජ්ඣායන්තියෙව. තෙන සො උභයකිච්ච සාධකො හොති. එවං මහාවඩ්ඪකීපි.

72. Về phần giải thích tư. Cái cố ý là tư. Và ở đây, để chỉ ra sự phân chia ý nghĩa theo ba cách rằng tư được gọi là sự kết hợp, hoặc sự sắp đặt, hoặc sự tích lũy, ngài đã nói bắt đầu bằng "các pháp tương ưng". Ở đây, "kết hợp" có nghĩa là hướng đến mà kết hợp, tạo ra sự liên kết. Do đó, ngài nói "nỗ lực nhiều lần". "Nỗ lực" có nghĩa là liên kết. "Hoặc nó sắp đặt" có nghĩa là hoặc nó sắp đặt, chuẩn bị các pháp tương ưng ấy theo nhiều cách. Do đó, ngài nói "nó thu xếp". "Nó thu xếp" có nghĩa là nó thu xếp như thể đang nói: "ngươi hãy làm phận sự xúc chạm", "ngươi hãy làm phận sự cảm thọ", "ngươi hãy làm phận sự tưởng tri", v.v. "Hoặc nó tích lũy" có nghĩa là hoặc nó nỗ lực, gom góp các pháp tương ưng ấy lại. Do đó, ngài nói "nó gom lại trên đối tượng". "Khi chúng cùng hội tụ" có nghĩa là khi chúng cùng đi xuống, cùng gặp gỡ. "Nó" là tư. "Bởi nó" là bởi tư. "Trong đó" có nghĩa là trong đối tượng như sắc, v.v., hoặc trong hành động phước và phi phước, khi nó đang diễn tiến. Người học trò trưởng là người học trò lớn nhất trong số nhiều học trò. Khi vị ấy tụng đọc, tất cả những người còn lại đều tụng đọc theo. Do đó, vị ấy là người hoàn thành phận sự của cả hai bên. Người thợ mộc cả cũng như vậy.

73. එකග්ගතාවචනත්ථෙ. එකත්තාරම්මණං නාම එකාරම්මණස්සපි බහූසු සභාවෙසු එකසභාවසඞ්ඛාතං ආරම්මණං. ‘‘තස්මිං’’ චිත්තස්මිං. ‘‘නිවාතෙ’’ති වාතරහිතෙ පදෙසෙ. ‘‘දීපච්චීනං’’ති දීපජාලානං.

73. Về phần giải thích nhất tâm. Đối tượng của sự hợp nhất là đối tượng được gọi là một trạng thái duy nhất trong số nhiều trạng thái của ngay cả một đối tượng duy nhất. "Trong đó" có nghĩa là trong tâm ấy. "Nơi không có gió" có nghĩa là ở nơi không có gió. "Của ngọn đèn" có nghĩa là của các ngọn lửa đèn.

74. ජීවිතින්ද්‍රියවචනත්ථෙ. ‘‘ඉස්සරභාවො වුච්චති’’ භාවප්පධාන නයෙනාති අධිප්පායො. ‘‘අභිභවිත්වා’’ති ජීවන කිච්චෙ අත්තනො වසං වත්තාපෙත්වාති වුත්තං හොති. චිත්ත සන්තානං ජීවන්තං හුත්වාති සම්බන්ධො.

74. Về phần giải thích mạng quyền. "Trạng thái làm chủ được nói đến" - ý nghĩa là theo phương pháp lấy trạng thái làm chính. "Sau khi chế ngự" được nói có nghĩa là sau khi làm cho (các pháp) diễn tiến dưới quyền kiểm soát của mình trong phận sự duy trì sự sống. Mối liên hệ là "dòng tương tục của tâm, sau khi đã trở nên sống động".

75. මනසීකාරවචනත්ථෙ. සමාසමජ්ඣෙ සකාරාගමො. කරධාතුයොගෙ ඊකාරාගමො ච දට්ඨබ්බො. අලුත්ත සත්තමී පදන්ථි කෙචි. එවං සති ඊදීඝත්තං නසිජ්ඣති. ‘‘අසුඤ්ඤං’’ති අරිත්තං. ‘‘පටිපාදෙතී’’ති [Pg.86] පටිපජ්ජනං කිච්චසාධනං කාරාපෙති. අත්ථතො නියොජෙති නාමාති ආහ ‘‘යොජෙතී’’ති. ‘‘ඉදමෙව ද්වයං’’ති ආවජ්ජන ද්වයං. ‘‘තං’’ති තං ද්වයං. උපත්ථම්භිතං හුත්වා ආරම්මණෙ නින්නං කරොතීති සම්බන්ධො. ‘‘යොනිසො’’ති උපායෙන හිතසුඛ මග්ගෙන. ‘‘අයොනිසො’’ති අනුපායෙන අහිත අසුඛ මග්ගෙන. ‘‘සමුදාචිණ්ණනින්නනියාමිතාදීහී’’ති එත්ථ සමුදාචිණ්ණං නාම ආචිණ්ණ කම්මවසෙන සුට්ඨු පුනප්පුනං ආචරිතං. නින්නං නාම ඉදං නාම පස්සාමි, ඉදං නාම කරිස්සාමීති පුබ්බෙ එව අජ්ඣාසයෙන නින්නං. නියාමිතං නාම ඉදං නාම කත්තබ්බං, ඉදං නාම න කත්තබ්බං, කත්තබ්බං කරොමි, අකත්තබ්බං නකරොමීති එවං නියාමිතං. ‘‘අසති කාරණ විසෙසෙ’’ති භවඞ්ග චිත්තං වීථිචිත්තුප්පත්තියා අසති, වීථිචිත්තානි ච කායචිත්තානං අකල්ලාදිකෙවා අධිමත්තස්ස ආරම්මණන්තරස්ස උපට්ඨානෙවා අසති. ‘‘සාධාරණා’’ති එත්ථ සංසද්දෙ බින්දු ලොපො, දීඝත්තඤ්චාති ආහ ‘‘සමං ධාරෙන්තීති සාධාරණා’’ති.

75. Về ý nghĩa của tác ý. Có sự thêm vào của mẫu tự 'sa' ở giữa hợp thể từ. Và nên hiểu rằng có sự thêm vào của mẫu tự 'ī' khi kết hợp với ngữ căn 'kara'. Một số vị cho rằng đây là biến cách thứ bảy không bị lược bỏ. Nếu như vậy, sự trường hóa thành 'ī' không thành tựu. "Asuññaṃ" nghĩa là không trống rỗng. "Paṭipādeti" nghĩa là làm cho thực hiện, làm cho hoàn thành phận sự. Về mặt ý nghĩa, gọi là thúc đẩy, nên nói là "yojeti". "Idameva dvayaṃ" là hai sự hướng tâm. "Taṃ" là hai điều ấy. Mối liên hệ là: được nâng đỡ rồi, nó làm cho (tâm) hướng về đối tượng. "Yoniso" là bằng phương tiện, bằng con đường đưa đến lợi ích và an lạc. "Ayoniso" là bằng phi phương tiện, bằng con đường đưa đến bất lợi và đau khổ. Ở đây, trong câu "samudāciṇṇaninnaniyāmitādīhi", 'samudāciṇṇa' là được thực hành tốt đẹp, lặp đi lặp lại do nghiệp đã quen thuộc. 'Ninna' là sự thiên hướng do ý muốn từ trước rằng "tôi sẽ thấy cái này, tôi sẽ làm cái này". 'Niyāmita' là được xác định như vầy: "việc này nên làm, việc này không nên làm; tôi làm việc nên làm, tôi không làm việc không nên làm". "Asati kāraṇa visese" nghĩa là khi tâm hộ kiếp không có (nguyên nhân) cho sự phát sinh của tâm lộ trình, và khi các tâm lộ trình không có (nguyên nhân) như sự không khỏe mạnh của thân và tâm, hoặc sự xuất hiện của một đối tượng khác vượt trội. Trong từ "sādhāraṇā", có sự lược bỏ dấu chấm trong từ 'saṃ' và sự trường hóa, nên nói là "samaṃ dhārenti'ti sādhāraṇā".

76. විතක්කවචනත්ථෙ. ‘‘තථා තථා සඞ්කප්පෙත්වා’’ති කාමසඞ්කප්පාදීනං නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීනඤ්චවසෙන තෙන තෙන පකාරෙන සුට්ඨු චින්තෙත්වා. ‘‘තං’’ති ආරම්මණං. ‘‘තෙ’’ති සම්පයුත්ත ධම්මෙ. ‘‘අවිතක්කම්පි චිත්තං’’ති පඤ්චවිඤ්ඤාණ චිත්තඤ්ච දුතීයා දිජ්ඣාන චිත්තඤ්ච. ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘දුතීයජ්ඣානාදීනි චා’’ති දුතීයජ්ඣාන චිත්තාදීනි ච. ‘‘උපචාර භාවනා වසෙනා’’ති සමුදාචිණ්ණ වසිභූතාය උපචාර භාවනාය වසෙන. ‘‘කිං වා එතායයුත්තියා’’ති සවිතක්ක චිත්තසන්තානෙතිආදිකාය යුත්තියා කිං පයොජනං අත්ථීති අත්ථො. කිඤ්චි පයොජනං නත්ථීති අධිප්පායො. ආරම්මණං ආරොහතියෙව ආරම්මණෙන අවිනාභාවවුත්තිකත්තා. ‘‘තං’’ති චිත්තං. නියාමකො නාම නාවං ඉච්ඡිත දිසාදෙසනියොජකො. ‘‘අකුසලං පත්වා’’ති වුත්තං. කුසලං පත්වා පන කථංති. කුසලං පත්වාපි පතිරූපදෙසාවාසාදිවසෙන සමුදා චිණ්ණ නින්නාදිවසෙන ච ලද්ධ පච්චයෙ සති චිත්තම්පි සද්ධාසති ආදයොපි ආරම්මණ රූහනෙ ථාමගතා එව. අලද්ධ පච්චයෙ පන සති අකුසල භාවෙ ඨත්වා ථාමගතං හොති. ‘‘මනසිකාර වීරිය සතීනං’’ති භාවනා බලපත්තා නන්ති අධිප්පායො[Pg.87]. එවං පන සති, විතක්කස්ස ඔකාසො නත්ථීති. අත්ථි. සඞ්කප්පන කිච්ච විසෙසත්තා. තඤ්හි කිච්චං අඤ්ඤෙසං අසාධාරණං, විතක්කස්සෙව කිච්චන්ති දස්සෙන්තො ‘‘විතක්කොපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘සාරම්මණ සභාවා’’ති හෙතු විසෙසනමෙතං. ‘‘තථා වුත්තො’’ති විතක්කොති වුත්තො.

76. Về ý nghĩa của tầm. "Tathā tathā saṅkappetvā" nghĩa là suy nghĩ kỹ lưỡng theo từng cách thức ấy, theo cách của dục tầm v.v. và xuất ly tầm v.v. "Taṃ" là đối tượng. "Te" là các pháp tương ưng. "Avitakkampi cittaṃ" là tâm ngũ song thức và tâm thiền thứ hai, v.v. "Apicā" có nghĩa là có điều gì đó cần phải nói. "Dutīyajjhānādīni ca" là các tâm thiền thứ hai v.v. "Upacāra bhāvanā vasena" là do sự tu tập cận định đã trở nên thuần thục và làm chủ. "Kiṃ vā etāya yuttiyā" có nghĩa là lý lẽ bắt đầu bằng "savitakka cittasantāne" có lợi ích gì? Ý muốn nói là không có lợi ích gì cả. (Tâm) chắc chắn hướng lên đối tượng vì có sự vận hành không thể tách rời với đối tượng. "Taṃ" là tâm. Người lái tàu là người hướng con tàu đến phương hướng và địa điểm mong muốn. Đã nói "khi đạt đến bất thiện". Nhưng khi đạt đến thiện thì thế nào? Ngay cả khi đạt đến thiện, khi có được các duyên do sống ở nơi thích hợp v.v. và do sự thực hành thuần thục, thiên hướng v.v., thì tâm cũng như tín, niệm v.v. đều trở nên vững mạnh trong việc nắm bắt đối tượng. Nhưng khi không có được các duyên, nó đứng trong trạng thái bất thiện và trở nên vững mạnh. "Manasikāra vīriya satīnaṃ" ý muốn nói là những pháp đã đạt được sức mạnh do tu tập. Nhưng nếu như vậy, thì không có chỗ cho tầm. Có chứ. Vì có phận sự đặc biệt là suy tư. Để chỉ ra rằng phận sự ấy không phổ thông cho các pháp khác, mà là phận sự của riêng tầm, ngài đã nói "vitakkopanā" v.v. "Sārammaṇa sabhāvā" đây là một tính từ chỉ nguyên nhân. "Tathā vutto" là được gọi là tầm.

77. විචාරවචනත්ථෙ. ‘‘විචරතී’’ති එකමෙකස්මිං එව ආරම්මණෙ විවිධෙන චරති, පවත්තති. සභාවාකාරො නාම නීලපීතාදිකො අගම්භීරො ආරම්මණ සභාවො ච ආරම්මණස්ස නානා පවත්තාකාරො ච. ‘‘අනුමජ්ජනවසෙනා’’ති පුනප්පුනං මජ්ජනවසෙන සොධනවසෙන. විතක්කො ඔළාරිකො ච හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘ඔළාරිකො’’ති විචාරතො ඔළාරිකො. එවං සෙසපදෙසු. ‘‘ඝණ්ඩාභිඝාතො වියා’’ති ඝණ්ඩාභිඝාතෙන පථමුප්පන්නසද්දො වියාති වදන්ති. තථාහි විචාරො ඝණ්ඩස්ස අනුරවො විය වුත්තොති. දණ්ඩකෙන ඝණ්ඩස්ස අභිඝාත කිරියා වා ඝණ්ඩාභිඝාතො. තථාහි ආරම්මණෙ චෙතසො පථමාභි නිපාතො විතක්කොති ච, ආහනන පරියාහනන රසොති ච වුත්තං. ‘‘ඝණ්ඩානුරවො වියා’’ති ඝණ්ඩස්ස අනුරවසද්දො විය.

77. Về ý nghĩa của tứ. "Vicarati" là đi lại, diễn tiến theo nhiều cách khác nhau trên chính mỗi một đối tượng. 'Sabhāvākāra' là bản chất không sâu sắc của đối tượng như màu xanh, màu vàng v.v., và là các cách thức diễn tiến khác nhau của đối tượng. "Anumajjanavasenā" là do sự chà xát, do sự lau chùi lặp đi lặp lại. Nên được kết hợp với câu bắt đầu bằng "vitakko oḷāriko ca hoti". "Oḷāriko" là thô hơn so với tứ. Tương tự trong các đoạn còn lại. "Ghaṇḍābhighāto viya" được nói là giống như âm thanh phát sinh đầu tiên do sự va chạm của chuông. Vì rằng tứ được nói là giống như tiếng vang của chuông. Hoặc 'ghaṇḍābhighāta' là hành động va chạm của dùi vào chuông. Vì rằng đã nói tầm là sự áp đặt đầu tiên của tâm lên đối tượng, và có trạng thái là đánh và gõ. "Ghaṇḍānuravo viya" là giống như âm thanh vang lại của chuông.

78. අධිමොක්ඛවචනත්ථෙ. ‘‘සංසප්පනං’’ති අනවත්ථානං. ‘‘පක්ඛතො මුච්චනවසෙනා’’ති එවං නු ඛොති එකො පක්ඛො, නොනු ඛොති දුතීයො පක්ඛො. තාදිසම්හා පක්ඛතො මුච්චනවසෙන.

78. Về ý nghĩa của thắng giải. "Saṃsappanaṃ" là sự không ổn định. "Pakkhato muccanavasenā" nghĩa là: "có lẽ là như vậy" là một phe, "có lẽ không phải như vậy" là phe thứ hai. Do sự giải thoát khỏi những phe phái như vậy.

79. වීරියවචනත්ථෙ. ‘‘වීරස්සා’’ති විස්සට්ඨස්ස. සො ච කායවචීමනො කම්මෙසු පච්චු පට්ඨිතෙසු සීතුණ්හාදි දුක්ඛ භයතො අලීන වුත්තිවසෙන පවත්තොති ආහ ‘‘කම්මසූරස්සා’’ති. එතෙන අනොත්තප්පිං නිවත්තෙති. අනොත්තව්වීහි පාපසූරො, අයං කම්ම සූරොති. ‘‘මහන්තං පිකම්ම’’න්ති කුසීතස්ස මහන්තන්ති මඤ්ඤිතං කම්මං. එවං සෙසෙසු. ‘‘අප්පකතො ගණ්හාතී’’ති අප්පකභාවෙන ගණ්හාති. අප්පකමෙවිදන්ති මඤ්ඤතීති වුත්තං හොති. ‘‘අත්ත කිලමථං’’ති කායචිත්තක්ඛෙදං. ‘‘තං’’ති වීරියං. ‘‘තථාපවත්තියා’’ති කම්මසූරභාවෙන පවත්තියා. ‘‘හෙතුචෙ වා’’ති එතෙන භාවසද්දස්ස අත්ථං වදති. ‘‘කායචිත්ත කිරියාභූතං’’ති එතෙන කම්මසද්දස්ස අත්ථං. ‘‘විධිනා’’ති [Pg.88] තස්ස පවත්තියා පුබ්බාභිසඞ්ඛාර විධානෙන. තමෙව විධානං කම්මෙසු නෙතබ්බත්තා නයොති ච, උපෙතබ්බත්තා උපායොති ච වුච්චතීති ආහ ‘‘නයෙන උපායෙනා’’ති. තමෙව විධානං දස්සෙති ‘‘වීරියවතො’’තිආදිනා. ‘‘ඊරන්තී’’ති එරයන්ති. ‘‘කිච්ච සම්පත්තියා’’ති ආරම්මණ විජානන ඵුසනාදි කිච්ච සම්පත්ති අත්ථාය. බ්‍යාවටානි කායචිත්තානි යෙසන්ති විග්ගහො. ‘‘බ්‍යාවටානී’’ති උස්සාහිතානි. ‘‘ථූණූපත්ථම්භන සදිසං’’ති ජිණ්ණස්ස ගෙහස්ස අපතනත්ථාය සාරත්ථම්භෙන උපත්ථම්භනසදිසං. උපත්ථම්භකත්ථම්භසදිසන්තිපි වදන්ති. ‘‘සබ්බ සම්පත්තීනං මූලං’’ති සබ්බාසං ලොකිය සම්පත්තීනං ලොකුත්තර සම්පත්තී නඤ්ච මූලං. කස්මා, පුඤ්ඤකම්ම සම්පත්තියා ච පාරමි පුඤ්ඤසම්පත්තියා ච පතිට්ඨානත්තා. සතිහි පුඤ්ඤකම්මසම්පත්තියා සබ්බා ලොකිය සම්පත්ති සිජ්ඣති. සති ච පාරමි පුඤ්ඤ සම්පත්තියා සබ්බාලොකුත්තර සම්පත්ති සිජ්ඣතීති. එතෙන හීන වීරියො නාම සබ්බ සම්පත්තිතො පරිබාහියොති දීපෙති.

79. Về nghĩa của từ tinh tấn (vīriya). “Của người dũng mãnh” (vīrassa) là của người đã được sai khiến. Và vị ấy được gọi là “người dũng mãnh trong hành động” (kammasūrassa) do vì vị ấy tiến hành với bản tánh không co rút khỏi sự sợ hãi khổ đau do lạnh, nóng, v.v... khi các hành động về thân, khẩu, ý đã được thiết lập. Bằng cách này, ngài loại trừ người không biết hổ thẹn tội lỗi (anottappī). Người không biết hổ thẹn tội lỗi là kẻ dũng mãnh trong điều ác, còn đây là người dũng mãnh trong hành động. “Dù là công việc lớn lao” (mahantaṃ pikammaṃ) là công việc được người lười biếng cho là lớn lao. Tương tự trong các trường hợp còn lại. “Nắm giữ một cách ít ỏi” (appakato gaṇhāti) là nắm giữ với bản chất ít ỏi. Được nói là, vị ấy nghĩ rằng: “Đây chỉ là chút ít”. “Sự tự hành khổ” (attakilamathaṃ) là sự mệt mỏi của thân và tâm. “Điều ấy” (taṃ) là tinh tấn. “Do sự tiến hành như vậy” (tathāpavattiyā) là do sự tiến hành với bản chất của người dũng mãnh trong hành động. “Nếu là nhân” (hetuce vā), bằng từ này, ngài nói lên ý nghĩa của từ “trạng thái” (bhāva). “Là hành động của thân và tâm” (kāyacittakiriyābhūtaṃ), bằng từ này, ngài nói lên ý nghĩa của từ “hành động” (kamma). “Bằng phương pháp” (vidhinā) là bằng phương pháp sắp đặt của tiền cố ý hành (pubbābhisaṅkhāra) cho sự tiến hành của nó. Chính phương pháp ấy được gọi là “đường lối” (naya) vì cần được dẫn dắt trong các hành động, và được gọi là “phương tiện” (upāya) vì cần được tiếp cận, nên ngài nói “bằng đường lối, bằng phương tiện” (nayena upāyena). Ngài chỉ ra chính phương pháp ấy bằng câu “của người có tinh tấn” (vīriyavato), v.v... “Chúng lay động” (īrantī) là chúng khởi động. “Vì sự thành tựu phận sự” (kiccasampattiyā) là vì mục đích thành tựu phận sự như biết đối tượng, xúc chạm, v.v... Phân tích cú pháp là “những người có thân và tâm đã được chuyên chú”. “Đã được chuyên chú” (byāvaṭāni) là đã được khuyến khích. “Tương tự như sự chống đỡ của cột trụ” (thūṇūpatthambhanasadisaṃ) là tương tự như việc dùng một cột trụ vững chắc để chống đỡ một ngôi nhà cũ kỹ cho khỏi sụp đổ. Người ta cũng nói là tương tự như cột trụ chống đỡ. “Là cội rễ của mọi thành tựu” (sabbasampattīnaṃ mūlaṃ) là cội rễ của tất cả các thành tựu thế gian và siêu thế. Tại sao? Vì nó là nền tảng cho sự thành tựu của các phước nghiệp và sự thành tựu của các ba-la-mật. Khi có sự thành tựu của các phước nghiệp, mọi thành tựu thế gian đều được viên mãn. Và khi có sự thành tựu của các ba-la-mật, mọi thành tựu siêu thế đều được viên mãn. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng người có tinh tấn yếu kém thì bị loại trừ khỏi mọi thành tựu.

80. පීතිවචනත්ථෙ. ‘‘පිනයතී’’ති පිනෙති, පිනං කරොතීති ආහ ‘‘තප්පෙතී’’ති. තොසෙතීති අත්ථො. ‘‘තුට්ඨිං’’ති තුසිතං, පහට්ඨං. ‘‘සුහිතං’’ති සුධාතං, සුපුණ්ණං, වද්ධිතං. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ‘‘වඩ්ඪෙතී’’ති වුත්තං. ‘‘පිනන්තී’’ති තප්පන්ති, ජොතන්ති, විරොචන්ති, දිවා තප්පතිආදිච්චොතිආදීසු විය. ඛුද්දිකා පීති නාම ලොමහංස න මත්තකාරිකා පීති. ඛණිකා පීති නාම ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා පීති. ඔක්කන්තිකා පීති නාම සරීරං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වාභිජ්ජන්තී පීති. උබ්බෙගාපීති නාම කායං උදග්ගං කත්වා ආකාසෙ උල්ලඞ්ඝාපෙන්තී පීති. ඵරණා පීති නාම කප්පාසවත්තියං ඵරණකතෙලං විය සකලකායං ඵරණවසෙන පවත්තා පීති.

80. Về nghĩa của từ hỷ (pīti). “Làm cho vui thích” (pinayati) là làm cho hài lòng, làm cho sung mãn, nên ngài nói là “làm cho thỏa mãn” (tappeti). Nghĩa là làm cho hoan hỷ. “Sự hài lòng” (tuṭṭhiṃ) là được thỏa mãn, được vui mừng. “Được no đủ” (suhitaṃ) là được no nê, được sung mãn, được tăng trưởng. Do các căn (dhātu) có nhiều nghĩa, nên được nói là “làm cho tăng trưởng” (vaḍḍheti). “Chúng làm cho vui thích” (pinanti) là chúng làm cho thỏa mãn, chúng chiếu sáng, chúng rực rỡ, giống như trong câu “mặt trời chiếu sáng ban ngày” (divā tappati ādicco), v.v... Tiểu hỷ (khuddikā pīti) là loại hỷ chỉ làm cho nổi da gà. Sát-na hỷ (khaṇikā pīti) là loại hỷ giống như tia chớp lóe lên trong từng khoảnh khắc. Lai đáo hỷ (okkantikā pīti) là loại hỷ tràn ngập rồi vỡ tan trên thân thể hết lần này đến lần khác. Thăng thượng hỷ (ubbegāpīti) là loại hỷ làm cho thân thể bay bổng, có thể nhảy lên không trung. Biến mãn hỷ (pharaṇā pīti) là loại hỷ lan tỏa khắp toàn thân giống như dầu thấm lan trong bấc đèn bông gòn.

81. ඡන්දවචනත්ථෙ. ‘‘අභිසන්ධී’’ති අභිලාසො, අභිකඞ්ඛනං. ‘‘කත්තුසද්දො’’ති කරධාතු වසෙන වුත්තං. ‘‘සබ්බකිරියා පදානී’’ති සබ්බානි තුමිච්ඡත්ථ කිරියා පදානි. ‘‘අත්ථිකො’’ති අසිද්ධො හුත්වා සාධෙතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො අස්සාති අත්ථිකො. ඉච්ඡන්තොතිපි වදන්ති. ‘‘ආරාධෙතුකාමතා වසෙනා’’ති සාධෙතු කාමතාවසෙන, සම්පාදෙතු කාමතා වසෙන. උසුං සරං අ සන්ති [Pg.89] ඛිපන්තීති ඉස්සාසා. ඉකාරස්ස උකාරො. ධනුග්ගහා. ‘‘යසෙන වා’’ති පරිවාරෙන වා, කිත්ති සද්දෙන වා. ‘‘සරෙ’’ති කණ්ඩෙ. විභාවනිපාඨෙ නානාවාද සොධනත්ථං අයඤ්චාතිආදිවුත්තං. ‘‘යදග්ගෙනා’’ති යෙන කාරණ කොට්ඨාසෙන. සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධො. ‘‘විස්සජ්ජිතබ්බ යුත්තකෙනා’’ති විස්සජ්ජිතබ්බ යොග්‍යෙන. ‘‘තෙන අත්ථිකො යෙවා’’ති පදුද්ධාරො. ‘‘සො න යුජ්ජතී’’ති සො අත්ථො න යුජ්ජති. ‘‘ඛිපිත උසූනං’’ති පුබ්බභාගෙ ඛිපිත උසූනං. ‘‘අත්ථතො පනා’’ති අධිප්පායත්ථතො පන. ‘‘හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති ලොකෙ කිඤ්චි ඉච්ඡන්තස්ස ජනස්ස හත්ථප්පසාරණං වියාති අධිප්පායො. ‘‘ථාමපත්තො’’ති අධිපති භාව පත්තොති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තථාහෙසා’’තිආදිං. ‘‘තණ්හාය හත්ථෙ ඨිතා’’ති උපචාර වචනමෙතං. තණ්හාය පරිග්ගහිතාති වුත්තං හොති. නසක්ඛිස්සන්තියෙව, නො නසක්ඛිස්සන්ති. තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ඡන්දොයෙව තණ්හාය බලවතරොති. කස්මා බලවතරොති. ආදීනවානිසංස දස්සනඤ්ඤාණෙන යුත්තත්තාති.

81. Về nghĩa của từ dục (chanda). “Ý định” (abhisandhi) là sự mong muốn, sự khát khao. “Từ chỉ tác nhân” (kattusaddo) được nói theo nghĩa của căn (dhātu) “kar” (làm). “Tất cả các động từ” (sabbakiriyāpadāni) là tất cả các động từ có nghĩa là “muốn làm”. “Người có mục đích” (atthiko) là người có một mục đích chưa thành tựu mà mong muốn được thành tựu. Người ta cũng nói là “người mong muốn”. “Do ý muốn thành tựu” (ārādhetukāmatāvasena) là do ý muốn đạt được, do ý muốn hoàn thành. “Cung thủ” (issāsā) là những người bắn mũi tên (usu, sara). Nguyên âm “i” trở thành “u”. Người cầm cung. “Hoặc do danh tiếng” (yasena vā) là hoặc do đoàn tùy tùng, hoặc do tiếng tăm. “Trên mũi tên” (sare) là trên cây tên. Trong bài chú giải Vibhāvanī, câu “và điều này” (ayañca), v.v... được nói ra nhằm mục đích làm sáng tỏ các quan điểm khác nhau. “Bởi phần nào” (yadaggenā) là bởi phần nguyên nhân nào. “Được bao gồm” (saṅgahitā) là sự liên kết. “Bởi điều thích hợp để trả lời” (vissajjitabbayuttakena) là bởi điều phù hợp để trả lời. “Do đó, chính là người có mục đích” (tena atthiko yeva) là sự trích dẫn từ. “Điều đó không hợp lý” (so na yujjati) là ý nghĩa đó không hợp lý. “Của những mũi tên đã được bắn” (khipita usūnaṃ) là của những mũi tên đã được bắn ở phần trước. “Nhưng về mặt ý nghĩa” (atthato pana) là nhưng về mặt ý nghĩa được chủ định. “Giống như việc đưa tay ra” (hatthappasāraṇaṃ viya), ý muốn nói là giống như việc đưa tay ra của một người trên thế gian đang mong muốn điều gì đó. “Đã đạt được sức mạnh” (thāmapatto) được nói là đã đạt đến trạng thái làm chủ. Do đó, ngài nói “vì nó là như vậy” (tathāhesā), v.v... “Nằm trong tay ái dục” (taṇhāya hatthe ṭhitā) đây là một cách nói ẩn dụ. Được nói là “bị ái dục nắm giữ”. Chắc chắn sẽ không thể, chứ không phải là sẽ không thể. Do đó, cần phải hiểu rằng chính dục (chanda) mạnh hơn ái (taṇhā). Tại sao lại mạnh hơn? Vì nó được kết hợp với trí tuệ thấy rõ sự nguy hại và lợi ích.

82. ‘‘පකිරන්තී’’ති පත්ථරන්ති. ‘‘සමානා’’ති සාවජ්ජෙහි යුත්තා සාවජ්ජා, අනවජ්ජෙහි යුත්තා අනවජ්ජාති එවං සදිසා, සාධාරණා.

82. “Chúng rải rác” (pakirantī) là chúng lan rộng. “Tương đồng” (samānā) là: kết hợp với những gì đáng chê trách thì là đáng chê trách, kết hợp với những gì không đáng chê trách thì là không đáng chê trách; như vậy là tương tự, là chung.

අඤ්ඤසමානරාසිම්හිඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải minh về nhóm tâm sở Tợ tha.

83. අකුසලරාසිම්හි. ‘‘මුය්හතී’’ති ඤාතබ්බස්සඤෙය්‍ය ධම්මස්ස අඤ්ඤාණ වසෙන සම්මුය්හති, චිත්තස්ස අන්ධභාවො හොති. චතුරඞ්ගතමො නාම ‘කාළපක්ඛ චාතුද්දසි දිවසො, අඩ්ඪරත්ති සමයො, තිබ්බවනසණ්ඩො, බහලමෙඝච්ඡන්නො,ති අයං චතුරඞ්ගතමො. සො චක්ඛුස්ස අන්ධභාවං කරොති. එවං තස්ස තමස්ස චක්ඛුස්ස අන්ධභාවකරණං විය. ඤාණගතිකො හොතීති දට්ඨබ්බො අට්ඨකථා නයෙන. තමෙව අට්ඨකථා නයං දස්සෙතුං ‘‘තථා හෙසා’’තිආදි වුත්තං. අභිධම්මටීකායං පන මිච්ඡා ඤාණන්ති මිච්ඡා විතක්කො අධිප්පෙතො. සො හි මිච්ඡා සඞ්කප්පො හුත්වා නානප්පකාර චින්තා පවත්ති වසෙන ඤාණගතිකො හොති. මොහො පන චිත්තස්ස අන්ධී භූතො[Pg.90], නානාචින්තන කිච්ච රහිතො, කථං ඤාණගතිකො භවෙය්‍යාති තස්ස අධිප්පායො. ‘‘පාප කිරියාසූ’’ති දුච්චරිත කම්මෙසු. ‘‘උපාය චින්තාවසෙනා’’ති කතකම්මස්ස සිද්ධත්ථාය සත්ථාවුධාදිවිධානෙසු නානාඋපාය චින්තාවසෙන. අප්පටි පජ්ජනං අප්පටි පත්ති. ඤාණ ගතිං අගමනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤාණමෙව වුච්චතී’’ති. ‘‘ඤාණගතිකා’’ති ඤාණප්පවත්තියා සමානප්පවත්තිකා. ලොභො ඤාණ ගතිකො මායාසාඨෙය්‍ය කම්මෙසු විචිත්තප්පවත්තිකත්තා. විචාරො ඤාණ ගතිකො. තථාහි සො ඣානඞ්ගෙසු විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛොති වුත්තො. චිත්තස්ස ඤාණ ගති කතා විචිත්තත්ථවාචකෙන චිත්තසද්දෙන සිද්ධො. තෙ ච ධම්මා සබ්බ සත්තෙසු ඤාණ ගතිකා න හොන්ති. ඤාණූපනිස්සයං ලභිත්වා එව හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘තෙහී’’තිආදිමාහ. තෙ සාධෙන්තීති සම්බන්ධො. පකතියා විඤ්ඤුජාතිකා නාම තිහෙතුකප්පටි සන්ධිකා. අඤ්ඤප්පටි සන්ධිකාපි බොධිසත්ත භූමියං ඨිතා වා පඤ්ඤාපසුත භවතො ආගතා වා. සුතපරියත්ති සම්පන්නා නාම ද්විහෙතුකප්පටි සන්ධිකාපි ඉමස්මිං භවෙ බහුස්සුත සම්පන්නා ච පරියත්ති කම්ම සම්පන්නා ච.

83. Trong nhóm bất thiện. “Muyhati” (bị mê muội) có nghĩa là bị mê muội hoàn toàn do sự không biết về pháp cần được biết, cần được liễu tri; tâm trở nên mù quáng. Bóng tối bốn thành phần (caturaṅgatamo) là: ngày 14 của hắc nguyệt, thời điểm nửa đêm, trong khu rừng rậm, và bị mây dày che phủ, đây là bóng tối bốn thành phần. Nó làm cho mắt trở nên mù lòa. Giống như bóng tối ấy làm cho mắt trở nên mù lòa vậy. Cần phải hiểu rằng nó có xu hướng của trí (ñāṇagatiko) theo phương pháp của Chú giải. Để chỉ ra chính phương pháp Chú giải ấy, câu “tathā hesā” (cũng vậy, nó là...) đã được nói đến. Tuy nhiên, trong Abhidhammaṭīkā, “tà trí” (micchā ñāṇa) được hiểu là tà tầm (micchā vitakka). Vì rằng tà tầm ấy, trở thành tà tư duy (micchā saṅkappa), có xu hướng của trí do sự diễn tiến của các suy nghĩ khác nhau. Nhưng si (moha) thì làm cho tâm mù quáng, không có phận sự suy xét nhiều loại, làm sao có thể có xu hướng của trí? Đó là ý của vị ấy. “Pāpa kiriyāsu” (trong các hành vi xấu ác) có nghĩa là trong các hành động bất thiện. “Upāya cintāvasena” (do suy xét phương tiện) có nghĩa là do suy xét các phương tiện khác nhau trong việc sắp đặt vũ khí, khí giới... để thành tựu việc đã làm. “Appaṭipajjanaṃ” là không thực hành (appaṭipatti). Có nghĩa là không đi đến xu hướng của trí. Do đó, ngài nói “aññāṇameva vuccati” (chỉ được gọi là vô trí). “Ñāṇagatikā” (có xu hướng của trí) là có sự diễn tiến tương tự như sự diễn tiến của trí. Tham có xu hướng của trí vì nó có sự diễn tiến đa dạng trong các hành động lừa dối, xảo trá. Tầm (vicāra) có xu hướng của trí. Thật vậy, nó được nói là đối nghịch với hoài nghi trong các thiền chi. Việc tâm có xu hướng của trí được thành tựu bởi từ “citta” (tâm) có ý nghĩa đa dạng. Và các pháp ấy không có xu hướng của trí ở tất cả chúng sinh. Để chỉ ra rằng chúng chỉ có khi có được duyên y chỉ của trí, ngài đã nói “tehi” (bởi những người ấy)... Mối liên hệ là “te sādhenti” (họ thực hiện). Người có trí bẩm sinh (pakatiyā viññujātikā) là người có sự tái sanh tam nhân. Người có sự tái sanh khác cũng có thể là người đang ở trong địa vị Bồ-tát hoặc đến từ một kiếp sống có trí tuệ. Người thành tựu văn tuệ (sutapariyatti sampannā) là người có sự tái sanh nhị nhân nhưng trong kiếp này đã thành tựu đa văn và thành tựu pháp học.

84. අහිරිකවචනත්ථෙ. ‘‘න හිරීයතී’’ති නාම ධාතු පදමෙතං. හරායති ලජ්ජතීති හිරී. හරෙ ලජ්ජායංති ධාතු. න හිරී අහිරීති වචනත්ථො. ‘‘රුචිං උප්පාදෙත්වා’’ති ගාමසූ කරස්ස ගූථරාසි දස්සනෙ විය චිත්තරොචන චිත්ත ඛමනං උප්පාදෙත්වා. අත්තානං පාපකම්ම ලිම්පතො චිත්තස්ස අලීනතා අජිගුච්ඡනං නාම. අත්තානං අසප්පුරිස භාවපත්තිතො චිත්තස්ස අලීනතා අලජ්ජා නාම.

84. Về ý nghĩa của từ vô tàm (ahirika). “Na hirīyati” (không hổ thẹn) là một động từ căn. “Harāyati lajjati” (ghê tởm, xấu hổ), đó là tàm (hirī). Căn là “hare” với nghĩa là xấu hổ. “Na hirī” là vô tàm (ahirī), đó là ý nghĩa của từ. “Ruciṃ uppādetvā” (sau khi làm phát sanh sự ưa thích) có nghĩa là sau khi làm phát sanh sự ưa thích của tâm, sự kham nhẫn của tâm, giống như con heo làng khi thấy đống phân. Sự không co rút, không ghê tởm của tâm khi tự mình dính vào việc ác được gọi là “ajigucchanaṃ” (không ghê tởm). Sự không co rút, không xấu hổ của tâm khi tự mình đạt đến tình trạng của người không chân chánh được gọi là “alajjā” (không xấu hổ).

85. අනොත්තප්පවචනත්ථෙ. ‘‘න භායතී’’ති පාපකම්මං භයතො න උපට්ඨාති. ‘‘න උත්‍රසතී’’ති පාපකම්ම හෙතු න කම්පති. ‘‘තාසූ’’ති පාපකිරියාසු. ‘‘අසාරජ්ජමානං කත්වා’’ති සූරං විස්සට්ඨං කත්වා. අසාරජ්ජං නාම සූරභාවො. අනුත්තාසො නාම පාපකම්ම හෙතු චිත්තස්ස අකම්පනං. ගාථායං. අජිගුච්ඡනසීලො පුග්ගලො අජෙගුච්ඡී. ‘‘පාපා’’ති පාපකම්මතො. ‘‘සූකරො’’ති ගාමසූකරො. සො ගූථතො අජෙගුච්ඡී. අහිරිකො පාපතො අජෙගුච්ඡීති යොජනා. අභායනසීලො අභීරූ. ‘‘සලභො’’ති පටඞ්ගො. ‘‘පාවකා’’ති [Pg.91] දීපජාලම්හා. සලභො පාවකම්හා අභීරූ විය අනොත්තව්වී පාපතො අභීරූති යොජනා.

85. Về ý nghĩa của từ vô úy (anottappa). “Na bhāyati” (không sợ hãi) có nghĩa là không xem việc ác là điều đáng sợ. “Na utrasati” (không kinh hãi) có nghĩa là không run sợ vì nguyên nhân là việc ác. “Tāsu” có nghĩa là trong các hành vi xấu ác. “Asārajjamānaṃ katvā” (làm cho không rụt rè) có nghĩa là làm cho dũng cảm, táo bạo. “Asārajjaṃ” là tình trạng dũng cảm. “Anuttāso” là sự không run sợ của tâm vì nguyên nhân là việc ác. Trong câu kệ. Người có tính không ghê tởm là “ajegucchī”. “Pāpā” có nghĩa là từ việc ác. “Sūkaro” là con heo làng. Nó không ghê tởm phân. Cần hiểu rằng: người vô tàm không ghê tởm việc ác. Người có tính không sợ hãi là “abhīrū”. “Salabho” là con thiêu thân. “Pāvakā” là từ ngọn lửa đèn. Cần hiểu rằng: giống như con thiêu thân không sợ hãi ngọn lửa, người vô úy không sợ hãi việc ác.

86. උද්ධච්චවචනත්ථෙ. ‘‘උද්ධරතී’’ති උක්ඛිපති. ආරම්මණස්මිං න සන්නි සීදති. වික්ඛිපතීති වුත්තං හොති. ‘‘වට්ටෙත්වා’’ති ආවට්ටෙත්වා. ‘‘විස්සට්ඨගෙණ්ඩුකො වියා’’ති විස්සජ්ජිතො සාරගෙණ්ඩුකො විය. ‘‘ධජපටාකා වියා’’ති වාතෙරිතා ධජපටාකා විය.

86. Về ý nghĩa của từ trạo cử (uddhacca). “Uddharati” (nâng lên) có nghĩa là tung lên. Không lắng xuống trong đối tượng. Có nghĩa là bị phân tán. “Vaṭṭetvā” (làm cho xoay tròn) có nghĩa là làm cho quay cuồng. “Vissaṭṭhageṇḍuko viyā” (giống như quả bóng được ném đi) có nghĩa là giống như quả bóng cứng được ném đi. “Dhajapaṭākā viyā” (giống như cờ và phướn) có nghĩa là giống như cờ và phướn bị gió thổi.

87. ලොභවචනත්ථෙ. ‘‘ලුබ්භතී’’ති ගිජ්ඣති, අභිකඞ්ඛති. අභිසජ්ජනං අභිලග්ගනං. මක්කටං ආලිම්පති බන්ධති එතෙනාති මක්කටා ලෙපො. ‘‘තත්ත කපාලෙ’’ති අග්ගිනාසන්තත්තෙ ඝට කපාලෙ. තෙලස්ස වත්ථම්හි අඤ්ජනං අභිලග්ගනං තෙලඤ්ජනං. රජ්ජනං පටිසජ්ජනං රාගො. තෙලඤ්ජන භූතො රාගො තෙලඤ්ජන රාගො. න කිලෙසරාගො. රත්ති දිවං පවත්තනට්ඨෙන තණ්හා එව නදීසොතසදිසත්තා තණ්හා නදී. ‘‘සත්තානං’’ති පුථුජ්ජන සත්තානං. ‘‘සුක්ඛකට්ඨසාඛාපලාසතිණකසටානී’’ති සුක්ඛ කට්ඨකසටානි, සුක්ඛ සාඛා කසටානීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. කසට සද්දෙන අසාරභාවං දීපෙති. ‘‘නදී වියා’’ති පබ්බතෙය්‍යා නදී විය.

87. Về ý nghĩa của từ tham (lobha). “Lubbhati” (thèm muốn) có nghĩa là tham đắm, mong mỏi. “Abhisajjanaṃ” là sự dính mắc. “Makkaṭālepo” là chất dính bắt khỉ, vì nó bôi dính, trói buộc con khỉ. “Tattakapāle” (trên mảnh sành nóng) có nghĩa là trên mảnh nồi đã được nung nóng bởi lửa. “Telañjanaṃ” là dầu bôi, sự dính của dầu trên vải. “Rāgo” là sự nhuộm, sự dính mắc. “Telañjanarāgo” là sự tham ái giống như dầu bôi, không phải là phiền não tham. Do ý nghĩa diễn tiến ngày đêm, ái (taṇhā) chính là sông ái (taṇhānadī) vì giống như dòng sông. “Sattānaṃ” (của chúng sanh) có nghĩa là của các chúng sanh phàm phu. “Sukkhakaṭṭhasākhāpalāsatiṇakasaṭāni” (củi khô, cành khô, lá khô, cỏ khô và rác rưởi) cần được hiểu là rác rưởi là củi khô, rác rưởi là cành khô... Từ “kasaṭa” (rác rưởi) chỉ ra tình trạng vô giá trị. “Nadī viyā” (giống như dòng sông) có nghĩa là giống như dòng sông trên núi.

88. දිට්ඨිවචනත්ථෙ. ‘‘දස්සනං’’ති පරිකප්පනා සිද්ධෙසු මිච්ඡා සභාවෙසු විපරීත දස්සනං. තෙනාහ ‘‘ධම්මානං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘ධම්මානං’’ති රූපාරූප ධම්මානං, අනිච්චතාදි ධම්මානඤ්ච. ‘‘යාථාව සභාවෙසූ’’ති භූතසභාවෙසු. භූතසභාවො හි යථා ධම්මං අවති රක්ඛතීති අත්ථෙන යාථාවොති වුච්චති. අත්තානං පණ්ඩිතං මඤ්ඤන්තීති පණ්ඩිත මානිනො. පටිවෙධඤ්ඤාණං නාම අරිය මග්ගඤ්ඤාණං. පරමං වජ්ජන්ති දට්ඨබ්බා ලොකෙ මහාසාවජ්ජට්ඨෙන තං සදිසස්ස අඤ්ඤස්ස වජ්ජස්ස අභාවතොති අධිප්පායො.

88. Về ý nghĩa của từ tà kiến (diṭṭhi). “Dassanaṃ” (cái thấy) là cái thấy sai lạc về các bản chất sai lầm được thành tựu do tưởng tượng. Do đó, ngài nói “dhammānaṃ” (của các pháp)... Ở đây, “dhammānaṃ” là của các pháp sắc và vô sắc, và của các pháp như vô thường... “Yāthāvasabhāvesu” (trong các bản chất như thật) có nghĩa là trong các bản chất chân thật. Bản chất chân thật được gọi là “yāthāva” vì nó bảo vệ, gìn giữ đúng theo pháp. “Paṇḍitamānino” là những người tự cho mình là bậc trí. “Paṭivedhaññāṇaṃ” là trí tuệ của Thánh đạo. Cần phải hiểu rằng nó là lỗi lầm tột cùng (paramaṃ vajjaṃ) trên đời vì ý nghĩa là lỗi lầm lớn, và vì không có lỗi lầm nào khác tương tự như nó, đó là chủ ý.

89. මානවචනත්ථෙ. ‘‘මඤ්ඤතී’’ති භූතසභාවං අතික්කම්ම අධිකං කත්වා අහමස්මීතිආදිනා තෙන තෙන අභූතාකාරෙන මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘අහං ලොකෙ’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘කට්ඨකථිඞ්ගරො වියා’’ති සුක්ඛදාරුක්ඛන්ධො විය. සො පන උපත්ථම්භිතො මඤ්ඤතීති සම්බන්ධො. ‘‘අත්තානං අච්චුග්ගතං මඤ්ඤතී’’ති පුග්ගලං මානෙන අභින්නං කත්වා වුත්තං. ‘‘උන්නති ලක්ඛණො’’ති උන්නමන සභාවො.

89. Về ý nghĩa của mạn. "Tưởng" (maññati) có nghĩa là tưởng theo cách không thật đó, bằng cách nói "ta là" v.v..., sau khi đã vượt qua bản chất thật và làm cho nó trở nên quá đáng. Do đó, Ngài nói "ta ở trong đời" v.v... Trong đó, "như khúc gỗ cháy dở" có nghĩa là như một khúc gỗ khô. Nhưng nó tưởng khi được chống đỡ, đây là mối liên hệ. "Tưởng mình quá cao" được nói bằng cách làm cho cá nhân không khác biệt với mạn. "Có trạng thái vươn lên" có nghĩa là có bản chất tự nâng mình lên.

90. දොසවචනත්ථෙ[Pg.92]. චණ්ඩෙන කායවචී මනොකම්මෙන සමන්නාගතො චණ්ඩිකො. චණ්ඩිකස්ස භාවො චණ්ඩික්කං. ‘‘පහතාසීවිසො වියා’’ති දණ්ඩෙන පහතො ආසීවිසො විය. ‘‘විසප්පනට්ඨෙනා’’ති සකලකායෙ විවිධෙන සප්පනට්ඨෙන, ඵරණට්ඨෙන. ඉදඤ්ච තං සමුට්ඨාන රූපානං ඵරණ වසෙන වුත්තං. ‘‘අසනිපාතො වියා’’ති සුක්ඛා සනිපතනං විය. ‘‘දාවග්ගිවියා’’ති අරඤ්ඤග්ගි විය. ‘‘සපත්තො වියා’’ති දුට්ඨවෙරී විය. ‘‘විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං වියා’’ති යථා මුත්තං නාම පකතියා එව දුග්ගන්ධත්තා පටිකුලත්තා දූරෙ ඡට්ටනීයන්ති අහිතමෙව හොති. පුන පූතිභාවෙ සති, දූරතරෙ ඡට්ටෙතබ්බං. විසසංසට්ඨෙපන වත්තබ්බමෙවනත්ථි. සබ්බසො අහිතරාසි හොති. එවං දොසොපි තං සමඞ්ගීනො තස්මිං ඛණෙ පරෙසං අමනාපියතං ආපාදෙති. අත්තහිත පරහිත විනාසඤ්ච කාරෙති, පරම්මරණා අපායඤ්ච පාපෙතීති සබ්බසො අහිතරාසි හොති. තෙන වුත්තං ‘‘විසසංසට්ඨපූති මුත්තං විය දට්ඨබ්බො’’ති.

90. Về ý nghĩa của sân. Người có thân, khẩu, ý nghiệp hung dữ là người hung dữ. Trạng thái của người hung dữ là sự hung dữ. "Như con rắn độc bị đánh" có nghĩa là như con rắn độc bị đánh bằng gậy. "Với ý nghĩa lan tỏa" có nghĩa là với ý nghĩa lan đi, thấm nhuần khắp toàn thân theo nhiều cách khác nhau. Và điều này được nói theo cách thấm nhuần của các sắc do nó sinh ra. "Như tiếng sét khô" có nghĩa là như tiếng sét đánh khô. "Như lửa cháy rừng" có nghĩa là như lửa rừng. "Như kẻ thù" có nghĩa là như kẻ thù ác độc. "Như nước tiểu thối trộn lẫn với chất độc" có nghĩa là: giống như nước tiểu, vốn tự nhiên đã hôi thối, đáng ghê tởm, cần phải vứt bỏ xa, chỉ là thứ không có lợi. Khi nó lại trở nên thối rữa, nó càng phải được vứt bỏ xa hơn. Khi nó được trộn lẫn với chất độc, thì không cần phải nói gì nữa. Nó hoàn toàn là một khối bất lợi. Cũng vậy, sân, đối với người có nó, vào khoảnh khắc đó, nó gây ra sự không hài lòng cho người khác. Nó gây ra sự hủy hoại lợi ích của bản thân và lợi ích của người khác, và sau khi chết, nó dẫn đến cõi khổ, vì vậy nó hoàn toàn là một khối bất lợi. Do đó, đã được nói rằng "nên được xem như nước tiểu thối trộn lẫn với chất độc".

91. ඉස්සාවචනත්ථෙ. දුවිධා ඉස්සාලද්ධසම්පත්ති විසයා චලභිතබ්බ සම්පත්ති විසයා ච. තත්ථ ලද්ධ සම්පත්ති විසයං තාවදස්සෙති ‘‘පරෙසං පකතියා’’තිආදිනා. ලද්ධ සම්පත්තිග්ගහණෙන අතීත සම්පත්තිපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. ඉස්සාපකතිකාහි කෙචි අසුකො නාම පුබ්බෙ එවං සම්පත්තිකො අහොසීති වා, අහං පුබ්බෙ එවං සම්පත්තිකො අහොසින්ති වා සුත්වා නසහන්තියෙව. තං වචනං සොතුංපි න ඉච්ඡන්තීති. අසුකොතිආදිනා ලභිතබ්බසම්පත්ති විසයං දස්සෙති.

91. Về ý nghĩa của tật đố. Tật đố có hai loại: loại có đối tượng là tài sản đã đạt được và loại có đối tượng là tài sản sẽ đạt được. Trong đó, trước hết, Ngài chỉ ra loại có đối tượng là tài sản đã đạt được bằng câu "của người khác một cách tự nhiên" v.v... Cần phải hiểu rằng, bằng việc nắm bắt tài sản đã đạt được, tài sản trong quá khứ cũng được bao gồm. Thật vậy, một số người có bản chất tật đố, khi nghe rằng "người tên là X trước đây đã có tài sản như vậy" hoặc "tôi trước đây đã có tài sản như vậy", họ không thể chịu đựng được. Họ thậm chí không muốn nghe lời nói đó. Bằng câu "người X" v.v..., Ngài chỉ ra loại có đối tượng là tài sản sẽ đạt được.

92. මච්ඡරියවචනත්ථෙ. ‘‘මම එවා’’ති මමපක්ඛෙ එවාති අධිප්පායො. ‘‘ගුණජාතං’’වාති අත්තනිවිජ්ජමානං සිප්පවිජ්ජාදි සම්පත්ති ගුණජාතං වා. ‘‘වත්ථු වා’’ති ධනධඤ්ඤාදිවත්ථු වා. ‘‘අවිප්ඵාරිකතාවසෙනා’’ති අඤ්ඤෙන තං සිප්පවිජ්ජාදිකං වා ධනධඤ්ඤාදිකං වා මය්හං දෙහීති වුත්තෙ පරහිතත්ථාය දාතබ්බ යුත්තකං දස්සාමීති එවං චිත්තෙසති, පරහිතප්ඵරණාවසෙන තං චිත්තං විප්ඵාරිකං නාම හොති. දෙහීති වචනම්පි සොතුං අනිච්ඡන්තො පරහිතත්ථාය අවිප්ඵාරික චිත්තො නාම හොති. එවං අවිප්ඵාරිකතාවසෙන චරති පවත්තතීති මච්ඡරඤ්ච කාරස්ස ඡ කාරං [Pg.93] කත්වා. තථා පවත්තං චිත්තං. පුග්ගලො පන මච්ඡරීති වුච්චති. ‘‘තං’’ති ලද්ධසම්පත්තිං. ‘‘පරෙහි සාධාරණං දිස්වා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. සාධාරණන්ති ච ද්විසන්තකං වාති සන්තකං වා භවිස්සමානං, පරෙහි වා පරිභුඤ්ජියමානං. ‘‘නිග්ගුහනලක්ඛණං’’ති රක්ඛාවරණගුත්තීහිසඞ්ගොපන සභාවං. අත්තනා ලද්ධ සම්පත්ති නාම ඉස්සාය අවිසයො. ලභිතබ්බසම්පත්ති පන උභය සාධාරණං. තස්මා තත්ථ උභින්නං විසෙසො වත්තබ්බොති තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘යස්ස ලාභං න ඉච්ඡතී’’ති අත්තනා ලභතු වා මාවා, කෙවලං පර සම්පත්තිං අසහන්තො යස්ස පරස්ස ලාභං න ඉච්ඡති. ‘‘චිත්ත විඝාතො’’ති චිත්ත විහඤ්ඤනං. ‘‘අත්තනා ලද්ධුං ඉච්ඡතී’’ති පරො සම්පජ්ජතු වා මාවා, යත්ථ පරලාභෙසති, අත්තනා න ලභිස්සති, තත්ථ අත්තනාව ලද්ධුං ඉච්ඡති. යත්ථ අත්තනා ච ලභති, පරො ච ලභති, තත්ථ විඝාතො නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘අලබ්භමානකං චින්තෙත්වා’’ති අත්තනා අලභිස්සමානං සල්ලක්ඛෙත්වා.

92. Về ý nghĩa của xan tham. "Chỉ của ta" có nghĩa là chỉ thuộc về phe của ta. "Tập hợp các phẩm chất" hoặc là tập hợp các phẩm chất tài sản như nghệ thuật, kiến thức v.v... hiện có nơi mình. "Hoặc vật chất" có nghĩa là hoặc vật chất như của cải, ngũ cốc v.v... "Theo cách không lan rộng": Khi người khác nói "hãy cho tôi nghệ thuật, kiến thức đó" hoặc "của cải, ngũ cốc đó", nếu có tâm rằng "tôi sẽ cho những gì nên cho vì lợi ích của người khác", thì tâm đó được gọi là lan rộng theo cách thấm nhuần lợi ích cho người khác. Người không muốn nghe cả lời nói "hãy cho", có tâm không lan rộng vì lợi ích của người khác. Như vậy, nó hành xử, diễn tiến theo cách không lan rộng, và bằng cách biến âm 'ca' thành 'cha' trong từ 'macchara'. Tâm diễn tiến như vậy. Nhưng cá nhân thì được gọi là người xan tham. "Nó" có nghĩa là tài sản đã đạt được. Cần được kết hợp với câu "sau khi thấy nó chung với người khác" v.v... Và "chung" có nghĩa là thuộc sở hữu của hai người, hoặc sẽ thuộc sở hữu, hoặc đang được người khác hưởng dụng. "Có trạng thái che giấu" có nghĩa là có bản chất bảo vệ, che chở, giữ gìn, giấu giếm. Tài sản do chính mình đạt được không phải là đối tượng của tật đố. Nhưng tài sản sẽ đạt được thì chung cho cả hai. Do đó, ở đây cần phải nói về sự khác biệt của cả hai, để chỉ ra điều đó, Ngài nói "và ở đây" v.v... "Không muốn lợi lộc của ai": Dù mình có được hay không, chỉ vì không chịu đựng được tài sản của người khác mà không muốn lợi lộc của người khác đó. "Sự phiền não của tâm" có nghĩa là sự khổ não của tâm. "Muốn tự mình đạt được": Dù người khác có thành tựu hay không, ở nơi nào có lợi lộc cho người khác mà mình sẽ không đạt được, ở đó chỉ muốn tự mình đạt được. Ý nghĩa là, ở nơi nào cả mình và người khác đều đạt được, thì không có sự phiền não. "Sau khi suy nghĩ về điều không thể đạt được" có nghĩa là sau khi nhận thấy rằng mình sẽ không đạt được.

93. කුක්කුච්චවචනත්ථෙ. ‘‘කිරියා කතං’’ති කත සද්දස්සභාව සාධනමාහ. එවං වචනත්ථං දස්සෙත්වා අභිධෙය්‍යත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථතො පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘අනුසොචන වසෙනා’’ති පච්ඡා පුනප්පුනං චිත්තසන්තාපවසෙන. සො කුකතන්ති වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘කුසල ධම්මෙසූ’’ති පුඤ්ඤ කිරියවත්ථු ධම්මෙසු චිත්ත පරියාදානාය එව සංවත්තති. කුක්කුච්ච සමඞ්ගී පුග්ගලො පුඤ්ඤකම්මං කරොන්තොපි චිත්ත සුඛං න ලභති. බහුජන මජ්ඣෙ වසිත්වා නානාකිච්චානි කරොන්තො නානා තිරච්ඡාන කථං කථෙන්තො චිත්ත සුඛං ලභති. තදා තස්ස පුඤ්ඤකම්ම කරණත්ථාය චිත්තං පරියාදීයති, පරික්ඛිය්‍යති. චිත්තවසං ගච්ඡන්තො විචරති. එවං චිත්ත පරියාදානාය එව සංවත්තති. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති අට්ඨසාලිනියං. ‘‘කතා කතස්ස සාවජ්ජානවජ්ජස්සා’’ති පුබ්බෙ කතස්ස සාවජ්ජකම්මස්ස, අකතස්ස අනවජ්ජ කම්මස්ස. කම්මත්ථෙසාමිවචනං. ‘‘අභිමුඛගමනං’’ති ආරම්මණ කරණවසෙන චිත්තස්ස අභිමුඛප්පවත්තනං. එතෙන පටිමුඛං සරණං චින්තනං පටිසාරොති දස්සෙති. ‘‘අකතං න කරොතී’’ති අකතං කාතුං න සක්කොතීති අධිප්පායො. එවං කතං න කරොතීති එත්ථපි. ‘‘විරූපො’’ති [Pg.94] වීභච්ඡො අසොභණො. ‘‘කුච්ඡිතො’’ති ගරහිතබ්බො. නනු පුබ්බෙ චිත්තුප්පාදො කුච්ඡිතොති වුත්තො. අට්ඨකථායං පන විප්පටිසාරො කුච්ඡිතොති වුත්තො. උභයමෙතං න සමෙතීති. නො න සමෙති, අඤ්ඤථානු පපත්තිතොති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘යෙන ච කාරණෙනා’’ති කතාකතං පටිච්ච නිරත්ථක චිත්තප්පවත්ති කාරණෙන. සො චිත්තුප්පාදොව කුකතපදෙ ගහෙතුං යුත්තො, නවිභාවනියං විය කතාකත දුච්චරිත සුචරිතන්ති අධිප්පායො. නනු විභාවනියම්පි සො චිත්තුප්පාදොව උපචාර නයෙන ගහිතොති චෙ. යුත්ති වසෙන ච අට්ඨකථාගමෙන ච මුඛ්‍යතො සිද්ධෙ සති, කිං උපචාර නයෙන. තෙනාහ ‘‘විභාවනියං පනා’’තිආදිං. කුකතස්සභාවො කුක්කුච්චං, අකාරස්ස උකාරං කත්වාති අයං අට්ඨකථානයො. ඉදානි සද්දසත්ථනයෙන අපරං වචනත්ථඤ්ච අධිප්පායත්ථඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ‘‘ධාතුපාඨෙසූ’’ති අක්ඛරධාතුප්පකාසනෙසු නිරුත්ති පාඨෙසු. පඨන්තියෙව, නො න පඨන්ති. තෙ ච අත්ථා චෙතසො විප්පටිසාරො මනො විලෙඛොති එවං පාළියං වුත්තෙහි කුක්කුච්චපරියායෙහි සමෙන්තියෙව. තස්මා අයං අපරොනයො ඉධ අවස්සං වත්තබ්බො යෙවාති දීපෙති. විප්පටි සාරිපුග්ගලො ච තං තං පුඤ්ඤකම්මං කරොන්තොපි විප්පටි සාරග්ගිනා දය්හමාන චිත්තො පුඤ්ඤකම්මෙ චිත්තප්පසාදං නලභති. චිත්ත සුඛං න වින්දති. කිං ඉමිනා කම්මෙනාති තං පහාය යත්ථ චිත්ත සුඛං වින්දති, තත්ථ විචරති. එවං විප්පටිසාරො පුඤ්ඤකම්මතො සඞ්කොචනං නාම හොතීති. කිලෙසසල්ලිඛනං නාම සන්තුට්ඨි සල්ලෙඛප්පටිපත්තියං ඨිතස්ස තදඞ්ගප්පහානාදිවසෙන තං තං කිලෙසප්පහානං වුච්චති. ‘‘අනුත්ථුනනාකාරෙනා’’ති පුනප්පුනං විලපනාකාරෙන. සඞ්කොචතීති වත්වා තස්ස උභයං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කුසලකම්ම සමාදානෙ’’තිආදිමාහ. නමිතුම්පි න දෙති. කුතො සමාදාතුං වා වඩ්ඪෙතුං වා දස්සතීති අධිප්පායො. ‘‘තනුකරණෙනා’’ති දුබ්බලකරණෙන. විසෙසනට්ඨෙකරණ වචනං. ‘‘සො’’ති ධම්මසමූහො. තං පන කුක්කුච්චං. කෙචි පන කුක්කුච්චං පච්චුප්පන්න සුචරිත දුච්චරිතා රම්මණම්පි අනාගත සුචරිත දුච්චරිතා රම්මණම්පි කප්පෙන්ති. තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘තෙනා’’තිආදිමාහ[Pg.95]. මහානිද්දෙසපාඨෙ ද්වීහාකාරෙහි උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛොති පාඨො. ‘‘කතත්තා චා’’ති අකත්තබ්බස්ස කතත්තා ච. ‘‘අකතත්තා චා’’ති කත්තබ්බස්ස අකතත්තා ච. කෙචි පන අයං විප්පටිසාරො නාම කදාචි කස්සචි කෙනචි කාරණෙන පුබ්බෙකත සුචරිතම්පි අකත දුච්චරිතම්පි ආරබ්භ උප්පජ්ජති. උම්මත්තකසදිසඤ්හි පුථුජ්ජන චිත්තන්ති වදන්ති. තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘එතෙනා’’තිආදිමාහ. සො පන කෙසඤ්චි වාදෙ විප්පටිසාරො නාම දොමනස්සං හොති, න කුක්කුච්චන්ති අධිප්පායො. සොච ඛො ද්විධා භාවො. අපායභයෙන තජ්ජීයන්ති තාසීයන්තීති අපායභය තජ්ජිතා. ‘‘න අඤ්ඤෙසං’’ති සුචරිත දුච්චරිතං අජානන්තානං අමනසිකරොන්තානඤ්ච න හොති. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. සුචරිතදුච්චරිත නාමෙන අනුසොචනාකාරස්ස දස්සිතත්තාති වුත්තං ‘‘අකතං මෙ’’තිආදි. යාථාවමානො නාම සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යො හමස්මීති සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති හීනස්ස හීනොහමස්මීතිආදිනා පවත්තො භූතමානො. යඤ්චකුක්කුච්චං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘අකත්වා’’ති තං කල්‍යාණ කම්මං අකත්වා. ‘‘කත්වා’’ති තං පාපකම්මං කත්වා. ඉදං පන පුබ්බෙකතා කතකාලෙ එව අයාථාවං හොති. අනුසොචන කාලෙපන යාථාවමෙව. ‘‘හත්ථ කුක්කුච්චං’’ති එත්ථ සඞ්කොචනත්ථො න ලබ්භති. කුච්ඡිත කිරියත්ථො එව ලබ්භති. හත්ථලොලතාහි හත්ථ කුක්කුච්චන්ති වුච්චති. පාදලොලතා ච පාදකුක්කුච්චං. තෙනාහ ‘‘අසංයත කුක්කුච්චං නාමා’’ති. යං පන කුක්කුච්චං. ‘‘තං’’ති තං වත්ථුං. කුක්කුච්චං කරොන්තීති කුක්කුච්චායන්තා. නාමධාතු පදඤ්හෙතං. කප්පති නු ඛො, න නු ඛො කප්පතීති එවං විනය සංසයං උප්පාදෙන්තාති අත්ථො. ‘‘කුක්කුච්චප්පකතතායා’’ති කුක්කුච්චෙන අපකතතාය අභිභූතතාය. ‘‘අත්තනො අවිසයෙ’’ති ආණාචක්කඨානෙ. ආණාචක්ක සාමිනො බුද්ධස්සවිසයත්තා අත්තනො සාවක භූතස්ස අවිසයෙති අත්ථො. යෙ පන කරොන්තියෙව කුක්කුච්චායන්තා පීති අධිප්පායො. ‘‘ආපත්තිං’’ති දුක්කටාපත්තිං.

93. Về ngữ nguyên của hối quá (kukkucca). (Câu) "Kiriyā kataṃ" (việc đã làm) cho thấy sự hình thành tự tánh của từ 'kata' (đã làm). Sau khi chỉ ra ngữ nguyên như vậy, để chỉ ra ý nghĩa được biểu thị, ngài nói "atthato panā" (còn về mặt ý nghĩa) v.v... "Anusocana vasenā" (do bởi sự hối tiếc) có nghĩa là do bởi sự thiêu đốt tâm lặp đi lặp lại về sau. Mối liên hệ là: "Nó được gọi là việc làm sai trái (kukata)". "Kusala dhammesū" (trong các pháp thiện) có nghĩa là trong các pháp là đối tượng của hành động phước thiện, nó chỉ dẫn đến sự hao mòn của tâm. Người có hối quá, dù đang làm việc phước thiện, cũng không có được tâm an lạc. (Trong khi đó) sống giữa nhiều người, làm nhiều công việc khác nhau, nói nhiều chuyện vô ích, (người ấy) lại có được tâm an lạc. Khi đó, tâm của người ấy bị hao mòn, bị suy kiệt đối với việc làm phước thiện. Người ấy đi theo sự chi phối của tâm. Như vậy, nó chỉ dẫn đến sự hao mòn của tâm. "Aṭṭhakathāyaṃ" (trong Chú giải) có nghĩa là trong bộ Aṭṭhasālinī. "Katā katassa sāvajjānavajjassā" (của việc có lỗi đã làm và việc không có lỗi đã không làm) có nghĩa là của nghiệp có lỗi đã làm trước đây, và của nghiệp không có lỗi đã không làm. (Đây là) sở hữu cách trong ý nghĩa đối cách. "Abhimukhagamanaṃ" (sự đi đến đối diện) có nghĩa là sự khởi lên của tâm hướng đến đối tượng do bởi việc lấy làm đối tượng. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng sự hối hận (vippaṭisāra) là sự suy nghĩ, sự nhớ lại đối diện. "Akataṃ na karotī" (không làm cái chưa làm) có ý nghĩa là không thể làm cái chưa làm. Tương tự như vậy ở đây đối với "kataṃ na karotī" (không làm cái đã làm). "Virūpo" (dị dạng) có nghĩa là ghê tởm, không tốt đẹp. "Kucchito" (đáng chê) có nghĩa là đáng bị khiển trách. Chẳng phải trước đây đã nói rằng tâm sanh là đáng chê (kucchita) sao? Nhưng trong Chú giải lại nói rằng sự hối hận (vippaṭisāra) là đáng chê. Cả hai điều này không tương hợp. Để chỉ ra rằng: "Không phải là không tương hợp, mà là sự giải thích khác nhau", ngài nói "ettha cā" (và ở đây) v.v... "Yena ca kāraṇenā" (và do nguyên nhân nào) có nghĩa là do nguyên nhân sự khởi lên của tâm một cách vô ích duyên theo việc đã làm và chưa làm. Ý nghĩa là: chính tâm sanh ấy nên được hiểu trong từ "kukata" (việc làm sai trái), chứ không phải là hành vi xấu đã làm và hành vi tốt chưa làm như trong bộ Vibhāvanī. Nếu hỏi: "Chẳng phải trong bộ Vibhāvanī, chính tâm sanh ấy cũng được hiểu theo phương pháp ẩn dụ sao?". Khi (ý nghĩa) đã được xác lập một cách chính yếu cả về mặt lý luận lẫn theo truyền thống Chú giải, thì cần gì đến phương pháp ẩn dụ? Do đó, ngài nói "vibhāvaniyaṃ panā" (còn trong bộ Vibhāvanī) v.v... "Kukatassabhāvo kukkuccaṃ, akārassa ukāraṃ katvāti" (Kukkuccaṃ là trạng thái của kukata (việc làm sai trái), do biến đổi a-kāra thành u-kāra) - đây là phương pháp của Chú giải. Bây giờ, để chỉ ra một ngữ nguyên khác và ý nghĩa chủ định theo ngữ pháp học, (đoạn) bắt đầu bằng "api cā" (hơn nữa) được khởi đầu. Trong đó, "dhātupāṭhesū" (trong các bài đọc về ngữ căn) có nghĩa là trong các bài đọc về từ nguyên, những bài làm sáng tỏ các chữ và ngữ căn. Họ đọc như vậy, chứ không phải không đọc. Và những ý nghĩa đó tương hợp với các từ đồng nghĩa của hối quá được nói trong kinh điển Pāli như là "sự hối hận của tâm" (cetaso vippaṭisāro), "sự day dứt của ý" (mano vilekho). Do đó, ngài làm sáng tỏ rằng phương pháp khác này chắc chắn phải được nói đến ở đây. Và người có hối hận, dù đang làm các việc phước thiện này kia, với tâm bị thiêu đốt bởi ngọn lửa hối hận, không có được sự trong sáng của tâm trong việc phước thiện. Không tìm thấy sự an lạc của tâm. (Nghĩ rằng) "Việc làm này có ích gì?", người ấy từ bỏ nó và đi đến nơi nào tìm thấy sự an lạc của tâm. Như vậy, sự hối hận được gọi là sự co rút lại khỏi việc phước thiện. Sự gọt giũa phiền não (kilesasallikhanaṃ) được gọi là sự đoạn trừ các phiền não này kia bằng cách đoạn trừ theo từng phần v.v... của người đã an trú trong sự thực hành gọt giũa và tri túc. "Anutthunanākārenā" (với cách thức than vãn) có nghĩa là với cách thức than khóc lặp đi lặp lại. Sau khi nói "saṅkocati" (co rút lại), để chỉ ra cả hai ý nghĩa của nó, ngài nói "kusalakamma samādāne" (trong việc thực hành nghiệp thiện) v.v... Ý nghĩa là: (Nó) còn không cho phép hướng tâm đến. Huống hồ là cho phép thực hành hay phát triển? "Tanukaraṇenā" (bằng sự làm cho mỏng đi) có nghĩa là bằng sự làm cho yếu đi. (Đây là) công cụ cách trong ý nghĩa của tính từ. "So" (nó) có nghĩa là tập hợp các pháp. Còn hối quá ấy. Tuy nhiên, một số người cho rằng hối quá cũng có đối tượng là hành vi tốt và xấu ở hiện tại, và cũng có đối tượng là hành vi tốt và xấu ở tương lai. Bác bỏ điều đó, ngài nói "tenā" (do đó) v.v... Trong bài đọc của bộ Mahāniddesa, có đoạn văn: "Hối quá, sự hối hận của tâm, sự day dứt của ý, sanh khởi do hai cách". "Katattā cā" (và do đã làm) có nghĩa là do đã làm điều không nên làm. "Akatattā cā" (và do đã không làm) có nghĩa là do đã không làm điều nên làm. Tuy nhiên, một số người nói rằng sự hối hận này đôi khi, đối với một người nào đó, do một nguyên nhân nào đó, sanh khởi liên quan đến cả hành vi tốt đã làm trước đây và hành vi xấu đã không làm. Họ nói: "Vì tâm của phàm phu giống như người điên". Bác bỏ điều đó, ngài nói "etenā" (bằng điều này) v.v... Ý nghĩa là: theo quan điểm của một số người, sự hối hận ấy là ưu (domanassa), chứ không phải hối (kukkucca). Và trạng thái đó có hai loại. "Apāyabhayatajjitā" (bị đe dọa bởi sự sợ hãi cõi khổ) có nghĩa là họ bị đe dọa, bị kinh hãi bởi sự sợ hãi cõi khổ. "Na aññesaṃ" (không phải của những người khác) có nghĩa là nó không xảy ra đối với những người không biết, không tác ý đến hành vi tốt và xấu. Nếu hỏi: "Làm sao biết được điều đó?". (Câu trả lời là:) Vì cách thức hối tiếc đã được chỉ ra bằng tên gọi "hành vi tốt và xấu", như đã nói "akataṃ me" (điều tốt tôi đã không làm) v.v... Mạn đúng sự thật (yāthāvamāna) là mạn thật sự khởi lên qua (suy nghĩ) như: "Tôi hơn người hơn", "Tôi bằng người bằng", "Tôi thua người thua". Mối liên hệ là: "Và hối quá nào sanh khởi". "Akatvā" (do không làm) có nghĩa là do không làm nghiệp lành đó. "Katvā" (do đã làm) có nghĩa là do đã làm ác nghiệp đó. Nhưng điều này, vào lúc làm hay không làm trước đây, là không đúng sự thật. Nhưng vào lúc hối tiếc, nó lại là đúng sự thật. Ở đây, trong "hattha kukkuccaṃ" (sự bồn chồn của tay), ý nghĩa co rút lại không được tìm thấy. Chỉ có ý nghĩa hành động đáng chê là được tìm thấy. Do sự táy máy của tay, nó được gọi là "hattha kukkuccaṃ". Và sự táy máy của chân là "pādakukkuccaṃ". Do đó, ngài nói: "được gọi là sự bồn chồn không thu thúc". Còn hối quá nào. "Taṃ" (điều đó) có nghĩa là đối tượng đó. "Kukkuccaṃ karontīti kukkuccāyantā" (những người hối quá). Đây là một từ có gốc từ danh từ. Ý nghĩa là: họ làm sanh khởi sự nghi ngờ về giới luật như là "Có được phép chăng, hay không được phép chăng?". "Kukkuccappakatatāyā" (do bị hối quá tác động) có nghĩa là do bị hối quá lôi kéo, bị áp đảo. "Attano avisaye" (trong lĩnh vực không phải của mình) có nghĩa là trong phạm vi quyền hạn. Ý nghĩa là: vì đó là lĩnh vực của Đức Phật, bậc Tôn Sư có quyền ra lệnh, nên đó không phải là lĩnh vực của người là một vị đệ tử. Ý nghĩa là: còn những người nào vừa làm vừa hối quá. "Āpattiṃ" (một tội) có nghĩa là tội tác ác (dukkaṭa).

94-95. ථිනමිද්ධවචනත්ථෙසු. ‘‘චිත්තං මන්දමන්දං කත්වා’’ති චින්තන කිච්චෙ අතිමන්දං පරිදුබ්බලං කත්වා. චිත්තං ගිලානං මිලාතං කත්වාති [Pg.96] වුත්තං හොති. ‘‘අජ්ඣොත්ථරතී’’ති අභිභවති. ආරම්මණ විජානනෙ වා ජවනකිච්චෙ වා පරිහීනථාමබලං කරොති. ‘‘ථියතී’’ති පදං පාළිවසෙන සිද්ධන්ති ආහ ‘‘ථිනං ථියනා’’තිආදිං. ‘‘අකම්මඤ්ඤභූතෙ කත්වා’’ති කායකම්මාදීසු අකම්මක්ඛමෙ පරිදුබ්බලෙ කත්වා. [මුග්ගරෙන පොථෙත්වා වියාති වුත්තං හොති ]. ‘‘තෙ’’ති චිත්ත චෙතසිකෙ සම්පයුත්ත ධම්මෙ. ‘‘ඔලීයාපෙත්වා’’ති අවලීනෙ අවසීදන්තෙ කත්වා. තෙනාහ ‘‘ඉරියා පථං පී’’තිආදිං. ථිනං චිත්තං අභිභවති, විජානන කිච්චස්ස ගෙලඤ්ඤත්තා ථිනස්ස. මිද්ධං චෙතසිකෙ අභිභවති, ඵුසනාදි කිච්චස්ස ගෙලඤ්ඤත්තා මිද්ධස්සාති අධිප්පායො.

94-95. Về ý nghĩa của từ hôn trầm và thụy miên. "Làm cho tâm trở nên chậm chạp" có nghĩa là làm cho tâm trở nên rất chậm chạp, rất yếu ớt trong phận sự suy tư. Điều này có nghĩa là làm cho tâm bệnh hoạn, héo úa. "Nó bao trùm" có nghĩa là nó áp đảo. Nó làm cho sức lực bị suy giảm trong việc nhận biết đối tượng hoặc trong phận sự của tốc hành tâm. Vị ấy nói "hôn trầm là sự co rút" v.v... vì từ "thiyatī" được hình thành theo ngữ pháp Pāli. "Làm cho trở nên không thích hợp với công việc" có nghĩa là làm cho trở nên yếu ớt, không có khả năng trong các hành động của thân v.v... [Có nghĩa là giống như bị đập bằng búa]. "Chúng" có nghĩa là các pháp tương ưng, tức là tâm và các tâm sở. "Làm cho chìm đắm" có nghĩa là làm cho chúng chìm xuống, suy sụp. Do đó, vị ấy nói "ngay cả oai nghi" v.v... Ý nghĩa là: Hôn trầm áp đảo tâm, vì hôn trầm có trạng thái bệnh hoạn đối với phận sự nhận biết. Thụy miên áp đảo các tâm sở, vì thụy miên có trạng thái bệnh hoạn đối với phận sự xúc chạm v.v...

96. විචිකිච්ඡාවචනත්ථෙ. ‘‘චිකිච්ඡනං’’ති රොගාපනය නත්ථෙ කිතධාතුවසෙන සිද්ධං සඞ්ඛත කිරියා පදන්ති ආහ ‘‘ඤාණප්පටිකාරොති අත්ථො’’ති. ‘‘පටිකාරො’’ති ච රොගස්ස පටිපක්ඛ කම්මං. ‘‘එතායා’’ති නිස්සක්කවචනං. විචිනන්ති ධම්මං විචිනන්තීති විචිනො. ධම්ම වීමංසකා. කිච්ඡති කිලමති එතායාති කිච්ඡා. විචිනං කිච්ඡාති විචිකිච්ඡාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සභාවං’’තිආදිමාහ. ‘‘විචිකිච්ඡතී’’ති සඞ්ඛතධාතුපදං. තඤ්ච කඞ්ඛායං වත්තතීති දස්සෙතුං ‘‘විචිකිච්ඡති වා’’තිආදි වුත්තං. ද්විධා එළයති කම්පතීති ද්වෙළකං. තථා පවත්තං චිත්තං. ද්වෙළකස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘බුද්ධාදීසු අට්ඨසූ’’ති බුද්ධෙ කඞ්ඛති, ධම්මෙ කඞ්ඛති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති, සික්ඛාය කඞ්ඛති, පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති, අපරන්තෙ කඞ්ඛති, පුබ්බන්තා පරන්තෙ කඞ්ඛති, ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛතීති එවං වුත්තෙසු අට්ඨසු සද්ධෙය්‍ය වත්ථූසු. තත්ථ ‘‘බුද්ධෙ කඞ්ඛතී’’ති ඉතිපි සො භගවා අරහංතිආදිනා වුත්තෙසු බුද්ධගුණෙසු අසද්දහන්තො බුද්ධෙ කඞ්ඛති නාම. ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මොතිආදිනා වුත්තෙසු ධම්ම ගුණෙසු අසද්දහන්තො ධම්මෙ කඞ්ඛති නාම. සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදිනා වුත්තෙසු සඞ්ඝගුණෙසු අසද්දහන්තො සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති නාම. තිස්සන්නං සික්ඛානං වට්ට දුක්ඛතො නිය්‍යානට්ඨෙසු අසද්දහන්තො සික්ඛාය කඞ්ඛති නාම. අත්තනො අතීත භවස්ස අත්ථි නත්ථිභාවෙ කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති නාම. අත්තනො පරම්මරණා අනාගත භවස්ස අත්ථි නත්ථිභාවෙ කඞ්ඛන්තො අපරන්තෙ කඞ්ඛති නාම. තදුභයස්ස අත්ථි නත්ථි භාවෙ [Pg.97] කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තා පරන්තෙ කඞ්ඛති නාම. ඉමස්මිං භවෙ අත්තනො ඛන්ධානං පටිච්ච සමුප්පාදෙ ච පටිච්ච සමුප්පන්නභාවෙ ච කඞ්ඛන්තො ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති නාම. ‘‘විමති වසෙනා’’ති වෙමතිකභාවෙන. පවත්තමානා විචිකිච්ඡා. විචිකිච්ඡා පටිරූපකා නාම සබ්බ ධම්මෙසු අප්පටිහතබුද්ධීනං සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං එව නත්ථීති වුත්තං ‘‘අසබ්බඤ්ඤූනං’’තිආදි.

96. Về ý nghĩa của từ hoài nghi. Vị ấy nói "có nghĩa là sự đối trị của trí tuệ" vì "sự chữa trị" là một động từ được tạo thành từ căn 'kit' với ý nghĩa loại bỏ bệnh tật. Và "sự đối trị" là hành động đối nghịch với bệnh tật. "Bởi nó" là một từ chỉ sự thoát ly. Người tìm tòi, người tìm tòi pháp được gọi là 'vicino'. Họ là những người thẩm sát pháp. Người ta mệt mỏi, kiệt sức bởi nó, nên nó được gọi là 'kicchā'. Để chỉ ý nghĩa "sự mệt mỏi của người tìm tòi là hoài nghi", vị ấy nói "bản chất" v.v... "Hoài nghi" là một từ có căn được tạo thành. Để chỉ rằng nó xảy ra trong sự nghi ngờ, câu "hoặc hoài nghi" v.v... đã được nói. Nó dao động, rung động theo hai cách, nên gọi là 'dveḷakaṃ' (lưỡng lự). Tâm khởi lên như vậy. Sự phân tích là "trạng thái lưỡng lự". "Trong tám đối tượng như Đức Phật v.v..." có nghĩa là trong tám đối tượng đáng tin được nói đến như sau: hoài nghi về Đức Phật, hoài nghi về Pháp, hoài nghi về Tăng, hoài nghi về học giới, hoài nghi về quá khứ, hoài nghi về vị lai, hoài nghi về cả quá khứ và vị lai, hoài nghi về các pháp được sinh khởi do duyên này và duyên khởi. Trong đó, "hoài nghi về Đức Phật" có nghĩa là người không tin vào các đức hạnh của Phật được nói đến qua câu "Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán" v.v... thì được gọi là hoài nghi về Đức Phật. Người không tin vào các đức hạnh của Pháp được nói đến qua câu "Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo thuyết" v.v... thì được gọi là hoài nghi về Pháp. Người không tin vào các đức hạnh của Tăng được nói đến qua câu "Chúng Tăng đệ tử của Đức Thế Tôn đã khéo thực hành" v.v... thì được gọi là hoài nghi về Tăng. Người không tin vào ý nghĩa xuất ly khỏi khổ luân hồi của ba học giới thì được gọi là hoài nghi về học giới. Người hoài nghi về sự có hay không có của kiếp quá khứ của mình thì được gọi là hoài nghi về quá khứ. Người hoài nghi về sự có hay không có của kiếp vị lai sau khi chết của mình thì được gọi là hoài nghi về vị lai. Người hoài nghi về sự có hay không có của cả hai thì được gọi là hoài nghi về cả quá khứ và vị lai. Người hoài nghi về sự duyên khởi và trạng thái duyên sinh của các uẩn của mình trong kiếp này thì được gọi là hoài nghi về các pháp được sinh khởi do duyên này và duyên khởi. "Do sự phân vân" có nghĩa là do trạng thái có hai ý kiến. Hoài nghi đang khởi lên. Cái gọi là hoài nghi tương tự, được nói là chỉ không có ở các vị Phật Toàn Giác, những người có trí tuệ không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp, qua câu "đối với những người không phải là bậc Toàn Giác" v.v...

අකුසලරාසිම්හිඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần diễn giải về nhóm bất thiện đã kết thúc.

97. සද්ධාවචනත්ථෙ. ‘‘සන්නිසින්නං’’ති අචලිතං. ‘‘සුට්ඨූ’’ති අනස්සන්තං අචලන්තඤ්ච කත්වා. ‘‘ධාරෙතී’’ති එවමෙව හොතීති සල්ලක්ඛණවසෙන ධාරෙති. තථා ඨපෙතීති. සද්දහන්ති වා සද්ධා සම්පන්නා සත්තා. සද්ධාතුං අරහන්තීති සද්ධෙය්‍යානි. අකාලුස්සං වුච්චති අනාවිලං චිත්තං. අකාලුස්සං එව අකාලුස්සියං. තස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘ඔකප්පනා’’ති අහොසාධු අහොසුට්ඨූති අධිමුච්චනවසෙන චින්තනා. ‘‘මිච්ඡාධිමොක්ඛො යෙවා’’ති දිට්ඨිසම්පයුත්තො අධිමොක්ඛොයෙව. ‘‘විත්තෙ අසතී’’ති ධනෙ අසති. ධනඤ්හි විත්තන්ති වුච්චති. යං යං ඉච්ඡති, තං තං වින්දන්ති එතෙනාති කත්වා. ‘‘තෙසං’’ති මනුස්සානං.

97. Về ý nghĩa của từ tín. "An trú" có nghĩa là không lay động. "Khéo" có nghĩa là làm cho không bị mất đi và không lay động. "Nó duy trì" có nghĩa là nó duy trì theo cách ghi nhận rằng "nó là như vậy". Tức là nó thiết lập như vậy. Hoặc các chúng sinh có tín thì tin tưởng. Những gì đáng tin được gọi là 'saddheyyāni'. Tâm không vẩn đục được gọi là 'akālussaṃ'. 'Akālussaṃ' chính là 'akālussiyaṃ'. Sự phân tích là "trạng thái của nó". "Sự tin chắc" là sự suy tư theo cách quyết đoán rằng "thật là tốt đẹp, thật là khéo thay". "Chính là tà thắng giải" có nghĩa là chính là thắng giải tương ưng với tà kiến. "Khi không có tài sản" có nghĩa là khi không có của cải. Của cải được gọi là 'vitta', vì người ta tìm thấy những gì họ mong muốn nhờ vào nó. "Của họ" có nghĩa là của con người.

98. සතිවචනත්ථෙ. ‘‘සරතී’’ති අනුස්සරති. ‘‘කතානී’’ති පුබ්බෙකතානි. ‘‘කත්තබ්බානී’’ති ඉදානි වා පච්ඡා වා කත්තබ්බානි. කල්‍යාණ කම්මං නාමපකතියා චිත්තස්ස රතිට්ඨානං න හොති. පාප කම්මමෙව චිත්තස්ස රතිට්ඨානං හොති. තස්මා කල්‍යාණ කම්මෙ එව අප්පමජ්ජිතුං විසුං සතිනාම ඉච්ඡිතබ්බා. පාපකම්මෙ පන විසුං සතියා කිච්චං නත්ථි. සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අපමත්ත රූපා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉතරාපනා’’තිආදිං. ‘‘සතියෙව න හොතී’’ති විසුං සති නාමකො එකො චෙතසිකොයෙව න හොති. කතමා පන සා හොතීති ආහ ‘‘කතස්සා’’තිආදිං. තත්ථ කතස්ස අප්පමජ්ජනං නාම කෙසඤ්චි අනුමොදනවසෙන කෙසඤ්චි අනුසොචනවසෙන අප්පමජ්ජනං. කත්තබ්බස්ස අප්පමජ්ජනං නාම නිච්චකාලම්පි කාතුං අභිමුඛතා. ‘‘කතස්සා’’ති [Pg.98] වා භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං. තථා සෙසෙසු ද්වීසු පදෙසු. සබ්බෙසු රාජකම්මෙසු නියුත්තො සබ්බකම්මිකො. ‘‘නියුත්තො’’ති අප්පමත්තො හුත්වා බ්‍යාවටකාය චිත්තො. සබ්බෙසු ඨානෙසු ඉච්ඡිතබ්බාති සබ්බත්ථිකා. සා හි ඡසු ද්වාරෙසු චිත්තස්ස ආරක්ඛ කිච්චා හොති ඉන්ද්‍රිය සංවරණ ධම්මත්තා. තස්මා ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ලොභමූලචිත්තස්ස අනුප්පජ්ජනත්ථාය සා ඉච්ඡිතබ්බා, අනිට්ඨා රම්මණෙ දොසමූල චිත්තස්ස, මජ්ඣත්තාරම්මණෙ මොහමූල චිත්තස්සාති. අපි ච, බොජ්ඣඞ්ග භාවනා ඨානෙසු ඉදං සුත්ත පදං වුත්තං. තස්මා භාවනා චිත්තස්ස ලීනට්ඨානෙපි සා ඉච්ඡිතබ්බා ලීනපක්ඛතො චිත්තස්ස නීවාරණත්ථායාතිආදිනා යොජෙතබ්බා.

98. Về ý nghĩa của niệm. "Saratī" có nghĩa là hồi tưởng. "Katānī" là những việc đã làm trước đây. "Kattabbānī" là những việc phải làm bây giờ hoặc sau này. Nghiệp lành tự bản chất không phải là nơi ưa thích của tâm. Chỉ có nghiệp ác mới là nơi ưa thích của tâm. Do đó, để không xao lãng trong nghiệp lành, cần phải có một thứ riêng biệt gọi là niệm. Còn đối với nghiệp ác, không cần đến niệm một cách riêng biệt. Tất cả các pháp tâm và tâm sở đều có dạng không xao lãng. Vì thế, ngài đã nói "itarāpanā" v.v... "Satiyeva na hotī" (không phải là niệm) có nghĩa là không có một tâm sở riêng biệt tên là niệm. Vậy nó là gì? Ngài nói "katassā" v.v... Ở đây, không quên việc đã làm có nghĩa là không quên bằng cách tùy hỷ đối với một số việc, hoặc hối tiếc đối với một số việc. Không quên việc phải làm có nghĩa là luôn sẵn sàng để làm. Hoặc "Katassā" là sở hữu cách dùng theo nghĩa vị trí cách. Tương tự trong hai trường hợp còn lại. Người được giao phó mọi công việc của vua là sabbakammiko (người làm mọi việc). "Niyutto" (được giao phó) có nghĩa là không xao lãng, có tâm chuyên cần. Được mong muốn ở mọi nơi là sabbatthikā (cần thiết ở mọi nơi). Vì nó (niệm) có nhiệm vụ bảo vệ tâm ở sáu cửa giác quan, do bản chất là pháp thu thúc các căn. Do đó, nó được mong muốn ở sáu cửa giác quan để tâm tham không khởi lên đối với đối tượng khả ái, tâm sân không khởi lên đối với đối tượng không khả ái, và tâm si không khởi lên đối với đối tượng trung tính. Hơn nữa, đoạn kinh này được nói ở những nơi tu tập thất giác chi. Do đó, cần phải được liên kết bằng cách nói rằng: nó cũng được mong muốn khi tâm ở trong trạng thái thụ động, nhằm mục đích ngăn chặn tâm khỏi khuynh hướng thụ động, v.v...

99-100. හිරිඔත්තප්පවචනත්ථෙසු. ‘‘කායදුච්චරිතාදීහි ලජ්ජතී’’ති තානිකාතුං ලජ්ජති. තානි හීනකම්මානි ලාමකකම්මානීති හීළෙත්වා තතො අත්තානං රක්ඛිතුං ඉච්ඡති. තෙනාහ ‘‘ජිගුච්ඡතී’’ති. ‘‘උක්කණ්ඨතී’’ති විරුජ්ඣති, වියොගං ඉච්ඡති. ‘‘තෙහි යෙවා’’ති කාය දුච්චරිතාදීහියෙව. ‘‘උබ්බිජ්ජතී’’ති උත්තසති, භයතො උපට්ඨාති. ගාථාසු. ‘‘අලජ්ජියෙසූ’’ති අලජ්ජිතබ්බෙසු කල්‍යාණ කම්මෙසු. ‘‘ලජ්ජරෙ’’ති ලජ්ජන්ති. ‘‘අභයෙ’’ති අභායිතබ්බෙ කල්‍යාණකම්මෙ. යස්මා පන සප්පුරිසා අත්තානං පරිහරන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘හිරියා අත්තනි ගාරවං උප්පාදෙත්වා’’ති අත්තනො ජාතිගුණාදිකං වා සීල ගුණාදිකං වා ගරුං කත්වා මාදිසස්ස එව රූපං පාපකම්මං අයුත්තං කාතුං. යදි කරෙය්‍යං, පච්ඡා අත්තානං අසුද්ධං ඤත්වා දුක්ඛීදුම්මනො භවෙය්‍යන්ති එවං හිරියා අත්තනි ගාරවං උප්පාදෙත්වා. ‘‘ඔත්තප්පෙන පරෙසු ගාරවං උප්පාදෙත්වා’’ති පරානුවාදභයං භායිත්වාති අධිප්පායො. තත්ථ පරානුවාදභයං නාම පරෙසං සාධු ජනානං ගරහා භයං. අඤ්ඤම්පි අපායභයං සංසාර වට්ටභයඤ්ච එත්ථ සඞ්ගය්හතියෙව. ලොකංපාලෙන්තීති ලොකපාලා. ‘‘ලොකං’’ති සත්තලොකං. ‘‘පාලෙන්තී’’ති අපාය භයතො රක්ඛන්ති.

99-100. Về ý nghĩa của tàm và quý. "Kāyaduccaritādīhi lajjatī" (hổ thẹn với thân ác hạnh v.v...) có nghĩa là hổ thẹn khi làm những điều đó. Coi chúng là những hành động thấp kém, hèn hạ, người ấy chê bai và muốn bảo vệ mình khỏi chúng. Vì thế, ngài nói "jigucchatī" (ghê tởm). "Ukkaṇṭhatī" (bất mãn) có nghĩa là chống đối, muốn xa lìa. "Tehi yevā" (bởi chính những điều đó) có nghĩa là bởi chính thân ác hạnh v.v... "Ubbijjatī" (kinh sợ) có nghĩa là hoảng sợ, bị nỗi sợ hãi xâm chiếm. Trong các câu kệ: "Alajjiyesū" (trong những điều không đáng hổ thẹn) có nghĩa là trong những nghiệp lành không đáng phải hổ thẹn. "Lajjare" có nghĩa là họ hổ thẹn. "Abhaye" (trong điều không đáng sợ) có nghĩa là trong nghiệp lành không đáng phải sợ hãi. Mối liên hệ là "Bởi vì bậc chân nhân tự bảo vệ mình". "Hiriyā attani gāravaṃ uppādetvā" (nhờ tàm mà phát sinh lòng tự trọng) có nghĩa là: xem trọng dòng dõi, phẩm chất, hoặc đức hạnh của mình, nghĩ rằng: "Một người như ta không thích hợp để làm một việc ác như vậy. Nếu ta làm, sau này biết mình không trong sạch, ta sẽ đau khổ, buồn rầu." Như vậy là nhờ tàm mà phát sinh lòng tự trọng. "Ottappena paresu gāravaṃ uppādetvā" (nhờ quý mà phát sinh lòng tôn trọng người khác) có nghĩa là sợ sự chỉ trích của người khác. Ở đây, sợ sự chỉ trích của người khác có nghĩa là sợ sự khiển trách của những người thiện lành. Nỗi sợ hãi cảnh giới khổ và nỗi sợ hãi vòng luân hồi cũng được bao gồm ở đây. Những vị bảo vệ thế gian là lokapālā (hộ thế). "Lokaṃ" (thế gian) có nghĩa là thế giới chúng sinh. "Pālentī" (bảo vệ) có nghĩa là họ bảo vệ khỏi nỗi sợ hãi cảnh giới khổ.

101. අලොභවචනත්ථෙ. අකාරො විරුද්ධත්ථොතිආහ ‘‘ලොභප්පටිපක්ඛො’’ති. ලොභස්ස පටිවිරුද්ධොති අත්ථො. පටිවිරුද්ධතා ච පහායක පහාතබ්බ භාවෙන වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘සොහී’’තිආදිමාහ[Pg.99]. තත්ථ සො නෙක්ඛම්මධාතුවසෙන හුත්වා පවත්තතීති සම්බන්ධො. ‘‘හිත සඤ්ඤිතෙසූ’’ති ඉදං මෙ අත්ථාය හිතාය සුඛායාති එවං සඤ්ඤිතෙසු. ‘‘ලග්ගනවසෙනා’’ති අමුඤ්චිතුකාමතාවසෙන. තෙස්වෙව පවත්තතීති සම්බන්ධො. ‘‘භවභොග සම්පත්තියො ගූථරාසිං විය හීළෙත්වා’’ති ඉදං බොධිසත්තානං වසෙන නිදස්සන වචනං. තත්ථ ‘‘හීළෙත්වා’’ති ගරහිත්වා. නික්ඛමන්ති එතෙනාති නෙක්ඛම්මො. සො එව ධාතූති නෙක්ඛම්මධාතු.

101. Về ý nghĩa của vô tham. Tiếp đầu ngữ "a" có nghĩa đối lập, nên ngài nói "lobhappaṭipakkho" (đối nghịch với tham). Nghĩa là trái ngược với tham. Để chỉ ra rằng sự trái ngược này cần được hiểu theo phương diện của cái từ bỏ và cái bị từ bỏ, ngài nói "so hī" v.v... Ở đây, mối liên hệ là: nó (vô tham) diễn tiến theo phương diện của yếu tố xuất ly (nekkhammadhātu). "Hita saññitesū" (trong những gì được cho là lợi ích) có nghĩa là trong những gì được nhận thức là "điều này là vì sự thịnh vượng, lợi ích, và hạnh phúc của ta". "Lagganavasenā" (do sự dính mắc) có nghĩa là do không muốn buông bỏ. Mối liên hệ là: nó (tham) diễn tiến trong chính những điều đó. "Bhavabhoga sampattiyo gūtharāsiṃ viya hīḷetvā" (khinh chê những thành tựu về sự hữu và tài sản như một đống phân) - đây là một câu minh họa theo phương diện của các vị Bồ-tát. Ở đây, "hīḷetvā" có nghĩa là đã chỉ trích. Nekkhammo là cái mà nhờ đó người ta xuất ly. Chính yếu tố đó là nekkhammadhātu (yếu tố xuất ly).

102. අයං නයො දොසප්පටිපක්ඛො, මොහප්පටිපක්ඛොතිආදීසුපි නෙතබ්බො.

102. Phương pháp này cũng nên được áp dụng cho "đối nghịch với sân", "đối nghịch với si", v.v...

103. තත්‍ර මජ්ඣත්තතායං. ‘‘ලීනුද්ධච්චානං’’ති චිත්තස්ස ලීනතා එකො විසමපක්ඛො. උද්ධටතා දුතීයො විසමපක්ඛො. ලීනං චිත්තං කොසජ්ජෙ විසමපක්ඛෙ පතති. උද්ධටං චිත්තං උද්ධච්චෙ විසමපක්ඛෙ පතති. තදුභයම්පි අකුසල පක්ඛිකං හොති. තථා චිත්තස්ස අති ලූඛතා එකො විසම පක්ඛො. අතිපහට්ඨතා එකොතිආදිනා සබ්බං බොජ්ඣඞ්ගවිධානං විත්ථාරෙතබ්බං. තත්‍ර මජ්ඣත්තතා පන සම්පයුත්ත ධම්මෙ උභොසු අන්තෙසු පාතෙතුං අදත්වා සයං මජ්ඣිමප්පටිපදායං දළ්හං තිට්ඨති.

103. Về sự trung bình ở đây. "Līnuddhaccānaṃ" (của thụ động và trạo cử): sự thụ động của tâm là một phía không quân bình. Sự trạo cử là phía không quân bình thứ hai. Tâm thụ động rơi vào phía không quân bình của sự lười biếng. Tâm trạo cử rơi vào phía không quân bình của sự phóng dật. Cả hai đều thuộc về phía bất thiện. Tương tự, sự quá khô khan của tâm là một phía không quân bình, sự quá hân hoan là một phía khác, v.v... Toàn bộ phương pháp về các giác chi nên được giải thích chi tiết. Tuy nhiên, sự trung bình, không để cho các pháp tương ưng rơi vào hai cực đoan, tự nó đứng vững trên con đường trung đạo.

104. පස්සද්ධාදීසු. ‘‘තත්ථ තං වීන්දන්තී’’ති තෙසු පුඤ්ඤ කම්මෙසු තං චිත්ත සුඛං පටිලභන්ති.

104. Về khinh an v.v... "Tattha taṃ vīndantī" (họ cảm nhận được điều đó ở đây) có nghĩa là: trong những nghiệp phước thiện đó, họ có được sự an lạc của tâm.

105. ලහුතා ද්වයෙ. ‘‘තත්තපාසාණෙ’’ති සන්තත්තෙ පාසාණපිට්ඨෙ. ‘‘තත්ථා’’ති පුඤ්ඤකම්මෙසු.

105. Về cặp đôi khinh khoái. "Tattapāsāṇe" (trên tảng đá nóng) có nghĩa là trên bề mặt của một tảng đá đã được nung nóng. "Tatthā" (ở đó) có nghĩa là trong các nghiệp phước thiện.

106-110. මුදුතා ද්වයාදීසු සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

106-110. Về cặp đôi nhu nhuyến v.v..., tất cả đều dễ hiểu.

111. විරතිත්තයෙ. ‘‘කථා, චෙතනා, විරති, වසෙනා’’ති ‘කථාසම්මාවාචා, චෙතනා සම්මාවාචා, විරති සම්මාවාචා, වසෙන. තං කථාවාචං සමුට්ඨාපෙතීති තං සමුට්ඨාපිකා. යා පන පාප විරමණාකාරෙන චිත්තස්ස පවත්තීති යොජනා. ‘‘සමාදියන්තස්ස වා’’ති මුසාවාදා විරමාමීතිආදිනා වචීභෙදං කත්වා සමාදියන්තස්ස වා. ‘‘අධිට්ඨහන්තස්ස වා’’ති වචීභෙදං අකත්වා චිත්තෙනෙව තථා අධිට්ඨහන්තස්ස වා. ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සමාදාන විරතිප්පවත්තිං වදති[Pg.100]. ‘‘අවීතික්කමන්තස්ස වා’’ති එතෙන සම්පත්ත විරතිප්පවත්තිං වදති. ‘‘එතායා’’ති සම්මාවාචා විරතියා. සා පන කත්තුනා ච ක්‍රියාය ච සහභාවිනී හුත්වා සමාදාන ක්‍රියං සුට්ඨුතරං සාධෙති. තස්මා සා කරණ සාධනං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘කරණත්ථෙවාකරණ වචන’’න්ති. බහූසුජවනවාරෙසු පවත්තමානෙසු පුරිම පුරිම ජවනවාරපරියාපන්නා සම්මාවාචා පච්ඡිම පච්ඡිම ජවනවාරසමුට්ඨිතාය සමාදාන ක්‍රියාය පච්චයො හොති. සා පන තාය ක්‍රියාය අසහභාවිත්තා කරණලක්ඛණං න සම්පජ්ජති. හෙතු ලක්ඛණෙ තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘හෙතු අත්ථෙවා කරණවචන’’න්ති. ඉදඤ්ච අත්ථතො ලබ්භමානත්තා වුත්තං. සම්මාවාචාති පදං පන කිතසාධන පදත්තාකරණත්ථෙ එවසිද්ධං. න හි අකාරක භූතො හෙතු අත්ථො සාධනං නාම සම්භවති. ‘‘සමාදාන වචනානී’’ති සම්මාවාචා සමුට්ඨිතානි සමාදාන වචනානි. ‘‘තතො’’ති තතොපරං. ‘‘තෙසං’’ති තෙ සංවදමානානං. ඉදඤ්ච සබ්බං සම්මාවාචාති වචනෙ වචීභෙදවාචං පධානං කත්වා වුත්තං. සම්පත්තවිරති සමුච්ඡෙද විරතිභූතාය පන සම්මාවාචාය වචීභෙදෙන කිච්චං නත්ථි. විරති කිච්ච මෙවපධානන්ති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පවත්තමානා’’ති පවත්තමානත්තා. විසෙසන හෙතු පදමෙතං.

111. Trong ba sự chế ngự. (Cụm từ) ‘do năng lực của lời nói, của tác ý, của sự chế ngự’ có nghĩa là ‘do năng lực của chánh ngữ là lời nói, chánh ngữ là tác ý, chánh ngữ là sự chế ngự’. (Tác ý) làm sanh khởi lời nói ấy, do đó (tác ý) là pháp làm sanh khởi lời nói ấy. Còn sự diễn tiến của tâm theo thể cách chế ngự điều ác nào, (thì đó là sự chế ngự). Nên phối hợp (như vậy). (Cụm từ) ‘hoặc của người thọ trì’ có nghĩa là hoặc của người thọ trì bằng cách thực hiện sự phát biểu lời nói qua câu ‘tôi xin vâng giữ điều học là cố ý tránh xa sự nói dối’ v.v... (Cụm từ) ‘hoặc của người quyết định’ có nghĩa là hoặc của người quyết định như vậy chỉ bằng tâm ý mà không thực hiện sự phát biểu lời nói. Bằng hai từ này, (chú giải) nói lên sự diễn tiến của sự chế ngự do thọ trì. Bằng (từ) này ‘hoặc của người không vi phạm’, (chú giải) nói lên sự diễn tiến của sự chế ngự trong trường hợp đối diện. (Từ) ‘bởi sự chế ngự này’ có nghĩa là bởi sự chế ngự là chánh ngữ. Và sự chế ngự ấy, do là pháp đồng sanh với tác giả và với hành động, nên hoàn thành hành động thọ trì một cách tốt đẹp hơn. Do đó, sự chế ngự ấy được gọi là công cụ cách. Vì thế, (chú giải) đã nói ‘lời nói về công cụ trong ý nghĩa công cụ’. Khi nhiều lộ trình tốc hành tâm đang diễn tiến, chánh ngữ thuộc về các lộ trình tốc hành tâm trước trước trở thành duyên cho hành động thọ trì được sanh khởi bởi các lộ trình tốc hành tâm sau sau. Và chánh ngữ ấy, do không đồng sanh với hành động kia, nên không thành tựu được đặc tính của công cụ. (Chánh ngữ ấy) đứng trong đặc tính của nhân. Vì thế, (chú giải) đã nói ‘lời nói về công cụ trong ý nghĩa nhân’. Và điều này được nói ra do có thể được hiểu theo ý nghĩa. Còn từ ‘chánh ngữ’ (sammāvācā), do là từ được hình thành từ tiếp vĩ ngữ (kitasādhana), nên chỉ được thành tựu trong ý nghĩa công cụ. Vì rằng ý nghĩa nhân, vốn không phải là một cách (kāraka), không thể được gọi là một công cụ (sādhana). (Cụm từ) ‘những lời thọ trì’ có nghĩa là những lời thọ trì được sanh khởi bởi chánh ngữ. (Từ) ‘tato’ có nghĩa là sau đó. (Từ) ‘tesaṃ’ có nghĩa là của những người đang nói chuyện với nhau ấy. Và tất cả điều này được nói ra bằng cách lấy lời phát biểu làm chính trong câu nói ‘chánh ngữ’. Còn đối với chánh ngữ là sự chế ngự trong trường hợp đối diện và sự chế ngự do đoạn tuyệt, thì không có phận sự gì với việc phát biểu lời nói. Để chỉ ra rằng chỉ có phận sự chế ngự là chính, (chú giải) đã nói ‘hơn nữa’ v.v... (Từ) ‘đang diễn tiến’ (pavattamānā) có nghĩa là do đang diễn tiến. Đây là từ chỉ nguyên nhân ở dạng tính từ.

112-113. සම්මාකම්මන්තෙපි සම්මාආජීවෙපි වත්තබ්බං නත්ථි.

112-113. Trong chánh nghiệp và chánh mạng cũng không có gì để nói.

114. ‘‘සම්පත්තං වත්ථුං’’ති පාණාති පාතාදිකම්මස්ස වත්ථුං. සාපච්චුප්පන්නාරම්මණායෙව. කස්මා, අත්තනො පච්චක්ඛෙ සම්පත්ත වසෙනවත්ථුස්සධරමානත්තා. ‘‘සමාදියන්තස්ස වා උප්පන්නා’’ති පාණාති පාතාපටිවිරමාධීතිආදිනා සමාදියන්තස්සයා සමාදානක්ඛණෙ උප්පන්නා විරති. ‘‘සා පන පච්චුප්පන්නාරම්මණා හොතී’’ති එත්ථ කථං පච්චුප්පන්නා රම්මණා හොතීති. පාණාති පාතාපටිවිරමාධීති වදන්තස්ස චිත්තං අනුක්කමෙන පාණසද්දාදීනං අත්ථං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති. තත්ථ ‘‘පාණො’’ති වොහාරතො සත්තො. පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. සො ච සත්තො තඤ්චජීවිතින්ද්‍රියං ලොකෙ සබ්බකාලම්පි සංවිජ්ජතියෙව. එවරූපං ජීවිතින්ද්‍රිය සාමඤ්ඤං සන්ධාය පච්චුප්පන්නාරම්මණාති වුත්තං. අදින්නාදානා පටිවිරමාධීතිආදීසුපි එසෙව නයො. ‘‘අනාගතා රම්මණාවා’’ති [Pg.101] එත්ථ එකදිවසං නියමෙත්වා සමාදියන්තස්ස තස්මිං දිවසෙ ධරමාන සත්තාපි අත්ථි. උප්පජ්ජිස්සමානසත්තාපි අත්ථි. තදුභයම්පි පාණවචනෙ සඞ්ගහිතමෙව. පාණුපෙතං කත්වා සමාදියන්තස්ස වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අපි ච අනාගතකාලිකම්පි සමාදානං අත්ථියෙව. අහං අසුකදිවසතො පට්ඨාය යාවජීවම්පි පාණාතිපාතා විරමාධීතිආදි. එවං සමාදාන විරති අනාගතා රම්මණාපි හොතීති. ‘‘පච්චයසමුච්ඡෙදවසෙනා’’ති තං තං කිලෙසානුසය සඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස සමුච්ඡෙදවසෙන. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

114. (Cụm từ) ‘đối tượng đã gặp phải’ có nghĩa là đối tượng của nghiệp sát sanh v.v... (Sự chế ngự ấy) chỉ có đối tượng là hiện tại. Tại sao? Vì đối tượng đang hiện hữu do năng lực của sự gặp phải ngay trước mắt mình. (Cụm từ) ‘hoặc đã sanh khởi cho người thọ trì’ có nghĩa là sự chế ngự đã sanh khởi vào khoảnh khắc thọ trì của người đang thọ trì bằng câu ‘tôi xin vâng giữ điều học là cố ý tránh xa sự sát sanh’ v.v... Ở đây, trong câu ‘và sự chế ngự ấy có đối tượng là hiện tại’, làm thế nào (sự chế ngự ấy) có đối tượng là hiện tại? Tâm của người đang nói ‘tôi xin vâng giữ điều học là cố ý tránh xa sự sát sanh’ diễn tiến bằng cách tuần tự lấy ý nghĩa của từ ‘chúng sanh’ v.v... làm đối tượng. Trong đó, ‘chúng sanh’ (pāṇo) theo quy ước là sinh vật. Theo nghĩa chân đế là mạng quyền. Và sinh vật ấy, mạng quyền ấy, luôn luôn hiện hữu trong thế gian. Nhắm đến tính phổ quát của mạng quyền như vậy, (chú giải) đã nói rằng (sự chế ngự ấy) có đối tượng là hiện tại. Trong các câu ‘tôi xin vâng giữ điều học là cố ý tránh xa sự trộm cắp’ v.v... cũng theo phương pháp này. Ở đây, trong câu ‘hoặc có đối tượng là vị lai’, đối với người thọ trì bằng cách quy định một ngày, trong ngày ấy có cả những chúng sanh đang sống và những chúng sanh sẽ sanh ra. Cả hai loại ấy đều được bao gồm trong từ ‘chúng sanh’. Đối với người thọ trì bằng cách bao gồm cả chúng sanh, thì không có gì phải nói. Hơn nữa, cũng có sự thọ trì thuộc về thời vị lai. (Như) ‘kể từ ngày... cho đến trọn đời, tôi xin vâng giữ điều học là cố ý tránh xa sự sát sanh’ v.v... Như vậy, sự chế ngự do thọ trì cũng có đối tượng là vị lai. (Cụm từ) ‘do năng lực đoạn tuyệt duyên’ có nghĩa là do năng lực đoạn tuyệt duyên được gọi là các phiền não tùy miên tương ứng. Phần còn lại ở đây nên được hiểu rõ.

115-116. අප්පමඤ්ඤාද්වයෙ. අපිචාතිආදීසු. ‘‘කලිසම්භවෙභවෙ’’ති දුක්ඛුප්පත්තිපච්චයභූතෙ සංසාරභවෙ. ‘‘පාපෙකලි පරාජයෙ’’ති කලිසද්දො පාපෙ ච පරාජයෙ ච වත්තතීති අත්ථො. සත්තෙහි කලිං අවන්ති රක්ඛන්ති එතායාති කරුණා. සත්තෙහීති ච රක්ඛණත්ථයොගෙ ඉච්ඡිතස්මිං අත්ථෙ අපාදාන වචනං. යථා-කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා-ති. සත්තෙවා කලිතො අවන්ති රක්ඛන්ති එතායාති කරුණා. කලිතොති ච රක්ඛණත්ථ යොගෙ අනිච්ඡිතස්මිම්පි අපාදානවචනං. යථා-පාපාචිත්තං නිවාරයෙති. එකස්මිං සත්තෙ පවත්තාපි අප්පමඤ්ඤා එව නාම හොන්ති. යථා තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං එකස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව හොතීති.

115-116. Trong hai vô lượng tâm. Trong các (câu) bắt đầu bằng ‘hơn nữa’. (Cụm từ) ‘trong sự hiện hữu có sự sanh khởi của điều bất hạnh’ có nghĩa là trong sự hiện hữu luân hồi vốn là duyên cho sự sanh khởi của khổ. (Cụm từ) ‘kali trong nghĩa điều ác và sự thất bại’ có nghĩa là từ ‘kali’ được dùng trong nghĩa điều ác và sự thất bại. (Pháp) mà qua đó người ta bảo vệ, che chở chúng sanh khỏi điều bất hạnh, (pháp ấy) là lòng bi (karuṇā). Và (từ) ‘sattehi’ là xuất xứ cách trong ý nghĩa đối tượng mong muốn trong sự liên hệ với ý nghĩa bảo vệ. Ví như (câu) ‘người ta bảo vệ lúa khỏi quạ’. Hoặc (pháp) mà qua đó người ta bảo vệ, che chở chúng sanh khỏi điều bất hạnh, (pháp ấy) là lòng bi (karuṇā). Và (từ) ‘kalito’ là xuất xứ cách trong ý nghĩa đối tượng không mong muốn trong sự liên hệ với ý nghĩa bảo vệ. Ví như (câu) ‘người ấy nên ngăn tâm khỏi điều ác’. Vô lượng tâm, dù chỉ diễn tiến trên một chúng sanh, vẫn được gọi là vô lượng tâm. Ví như trí toàn giác kia, dù chỉ diễn tiến trên một đối tượng, vẫn là trí toàn giác.

117. පඤ්ඤින්ද්‍රියෙ වත්තබ්බං නත්ථි.

117. Trong tuệ quyền, không có gì để nói.

සොභණරාසිම්හිඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần xiển minh về nhóm (tâm sở) tịnh hảo đã chấm dứt.

118. එතං පරිමාණං අස්සාති එත්තාවං. ‘‘එත්තාවතා’’ති එත්තාවන්තෙන-ඵස්සො, වෙදනා, සඤ්ඤා,තිආදිවචනක්කමෙන. ‘‘චිත්තුප්පාදෙසූ’’ති එත්ථ-කතමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බා. චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්ත චිත්තුප්පාදා-තිආදීසු චිත්තචෙතසික සමූහො චිත්තුප්පාදොති වුච්චති. ඉධ පන චිත්තානි එව චිත්තුප්පාදාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘චිත්තුප්පාදෙසූති චිත්තෙසු ඉච්චෙව අත්ථො’’ති. ‘‘සබ්බදුබ්බලත්තා’’ති සබ්බචිත්තෙහි දුබ්බලතරත්තා. ‘‘භාවනා බලෙනා’’ති විතක්ක විරාගසත්ති [Pg.102] යුත්තෙන උපචාර භාවනා බලෙන, වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනා භාවනා බලෙන ච. ‘‘බලනායකත්තා’’ති බල ධම්මානං නායකත්තා, ජෙට්ඨකත්තා.

118. (Pháp) có chừng mực này, (nên được gọi là) chừng ấy. (Cụm từ) ‘bởi chừng ấy’ có nghĩa là bởi chừng ấy (pháp) theo thứ tự của lời nói: xúc, thọ, tưởng, v.v... Ở đây, trong (cụm từ) ‘trong các tâm sanh’, trong các (câu) như ‘những pháp nào cần được đoạn trừ bằng kiến đạo? Bốn tâm sanh tương ưng tà kiến’, nhóm tâm và tâm sở được gọi là tâm sanh. Nhưng ở đây, chỉ có các tâm được gọi là tâm sanh, vì vậy (chú giải) nói ‘(từ) ‘cittuppādesu’ chỉ có nghĩa là ‘trong các tâm’’. (Cụm từ) ‘do yếu nhất’ có nghĩa là do yếu hơn tất cả các tâm (khác). (Cụm từ) ‘bởi năng lực của sự tu tiến’ có nghĩa là bởi năng lực của sự tu tiến cận hành được hợp thành bởi khả năng ly tham khỏi tầm, và bởi năng lực của sự tu tiến minh sát dẫn đến sự xuất khởi. (Cụm từ) ‘do là thủ lãnh của các lực’ có nghĩa là do là thủ lãnh, là trưởng thượng của các pháp thuộc về lực.

119. අකුසල චෙතසිකෙසු. ‘‘පච්ඡිමං’’ති සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසල චිත්තෙසූති වචනං. ‘‘පුරිමස්සා’’ති සබ්බා කුසල සාධාරණා නාමාති වචනස්ස. ‘‘සමත්තන වචනං’’ති-කස්මා සබ්බාකුසල සාධාරණා නාමාති. යස්මා සබ්බෙසුපි. ල. චිත්තෙසු ලබ්භන්ති, තස්මා සබ්බා කුසල සාධාරණා නාමා-ති එවං සාධන වචනං. යස්මා පන ඉමෙහි චතූහි විනානුප්පජ්ජන්ති, තස්මා තෙ සබ්බෙසු තෙසු ලබ්භන්තීති යොජනා. කස්මා විනා නුප්පජ්ජන්තීති ආහ ‘‘න හිතානී’’තිආදිං. ‘‘තෙහී’’ති පාපෙහි. සබ්බ පාප ධම්මතොති අත්ථො. ‘‘තථා තථා ආමසිත්වා’’ති දිට්ඨි ඛන්ධෙසු නිච්චො ධුවො සස්සතොතිආදිනා ආමසති. මානො අහන්ති වා සෙය්‍යො සදිසොතිආදිනා වා ආමසති. එවං තථා තථා ආමසිත්වා. ‘‘තෙසූ’’ති දිට්ඨිමානෙසු. නිද්ධාරණෙ භුම්මං. දිට්ඨි පරාමසන්තී පවත්තතීති යොජනා. ‘‘තං ගහිතාකාර’’න්ති තං අහන්ති ගහිතං නිමිත්තාකාරං. සක්කාය දිට්ඨි එව ගති යෙසං තෙ දිට්ඨි ගතිකා. අවික්ඛම්භිත සක්කාය දිට්ඨිකා. ‘‘අහන්ති ගණ්හන්තී’’ති මානෙන ගණ්හන්ති. ‘‘න හි මානස්ස වියා’’ති යථා මානස්ස අත්තසම්පග්ගහණෙ බ්‍යාපාරො අත්ථි, න තථා දිට්ඨියා අත්තසම්පග්ගහණෙ බ්‍යාපාරො අත්ථීති යොජනා. එත්ථ ච අත්තසම්පග්ගහණං නාම පරෙහි සද්ධිං අත්තානං සෙය්‍යාදිවසෙන සුට්ඨුපග්ගහණං. ‘‘න ච දිට්ඨියා වියා’’ති යථා දිට්ඨියා ධම්මානං අයාථාවපක්ඛපරිකප්පනෙ බ්‍යාපාරො අත්ථීති යොජනා. තත්ථ අයාථාවපක්ඛො නාම අත්තා සස්සතො උච්ඡින්නොතිආදි. මච්ඡරියං අත්තසම්පත්තීසු ලග්ගනලොභසමුට්ඨිතත්තා ලොභසම්පයුත්තමෙව සියාති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘මච්ඡරියං පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තාසං’’ති අත්තසම්පත්තීනං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

119. Trong các tâm sở bất thiện. “Pacchimaṃ” (vế sau) là câu nói: “trong tất cả mười hai tâm bất thiện”. “Purimassā” (của vế trước) là của câu nói: “được gọi là các (tâm sở) biến hành bất thiện”. “Câu chứng minh” là: Tại sao được gọi là các (tâm sở) biến hành bất thiện? “Bởi vì chúng được tìm thấy trong tất cả các tâm... (bất thiện), do đó chúng được gọi là các (tâm sở) biến hành bất thiện” – như vậy là câu chứng minh. Lại nữa, bởi vì (các tâm bất thiện) không sanh khởi nếu không có bốn (tâm sở) này, do đó chúng được tìm thấy trong tất cả các tâm ấy – đây là cách liên kết. Tại sao không sanh khởi nếu không có (chúng)? (Ngài) nói “na hitāni” v.v... “Tehī” là do những điều ác. Nghĩa là do bản chất của tất cả các pháp ác. “Sau khi tiếp xúc như thế như thế” là: tà kiến tiếp xúc các uẩn bằng (cách cho là) “thường còn, bền vững, vĩnh cửu” v.v... Mạn tiếp xúc bằng (cách cho là) “ta là” hoặc “ta hơn, ta bằng” v.v... Như vậy, sau khi tiếp xúc như thế như thế. “Tesū” là trong tà kiến và mạn. (Đây là) sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. Tà kiến khởi lên trong khi chấp thủ sai lầm – đây là cách liên kết. “Trạng thái đã được nắm giữ ấy” là tướng trạng, hình tướng đã được nắm giữ rằng “đó là ta”. Những ai có thân kiến làm nơi nương tựa, họ là những người đi theo tà kiến (diṭṭhigatikā). (Là) những người có thân kiến chưa được chế ngự. “Họ nắm giữ là ‘ta’” là họ nắm giữ bằng mạn. “Không giống như mạn” là: như mạn có phận sự trong việc đề cao bản ngã, tà kiến không có phận sự đề cao bản ngã như vậy – đây là cách liên kết. Và ở đây, “đề cao bản ngã” là việc nâng mình lên một cách triệt để so với người khác qua (cách nghĩ) “hơn” v.v... “Và không giống như tà kiến” là: như tà kiến có phận sự trong việc tưởng định sai lệch về bản chất của các pháp – đây là cách liên kết. Trong đó, “sai lệch” là (cho rằng) “ngã là thường còn, là đoạn diệt” v.v... Để bác bỏ sự chất vấn rằng “Vì tật đố sanh từ tham, vốn dính mắc vào tài sản của mình, nên nó phải tương ưng với tham”, (ngài) nói “macchariyaṃ pana” (còn tật đố thì...) v.v... Trong đó, “tāsaṃ” (của chúng) là của những tài sản của mình. Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

120. සොභණචෙතසිකෙසු. ‘‘තීසු ඛන්ධෙසු’’ති සීලක්ඛන්ධ සමාධික්ඛන්ධ පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙසු ච. ‘‘සම්මාදිට්ඨි පච්ඡිමකො’’ති සම්මාදිට්ඨියා පච්ඡතො අනුබන්ධකොති අත්ථො. සම්මාදිට්ඨියා පරිවා රමත්තොති [Pg.103] වුත්තං හොති. ‘‘තස්මිං අසති පී’’ති දුතීයජ්ඣානික මග්ගාදීසු තස්මිං සම්මාසඞ්කප්පෙ අසන්තෙපි. ‘‘සීලසමාධික්ඛන්ධ ධම්මෙසු පනා’’ති ‘සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්තො, සම්මාආජීවො,ති ඉමෙ තයො ධම්මා සීලක්ඛන්ධ ධම්මා නාම. සම්මා වායාමො, සම්මාසති, සම්මාසමාධී,ති ඉමෙ තයො ධම්මා සමාධික්ඛන්ධා නාම. ඉමෙසු සීලක්ඛන්ධ සමාධික්ඛන්ධෙසු. ‘‘එකො එකස්ස කිච්චං න සාධෙතී’’ති තෙසු සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තස්ස කිච්චං න සාධෙති. සම්මා ආජීවස්ස කිච්චං න සාධෙති. සම්මාකම්මන්තො ච සම්මාවාචාය කිච්චං න සාධෙතීතිආදිනා සබ්බං වත්තබ්බං. ‘‘සීලෙසු පරිපූරකාරිතා වසෙනා’’ති සීලප්පටිපක්ඛ ධම්මානං සමුච්ඡින්දකාරිතා වසෙනාති අධිප්පායො. මුසාවාද විරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති. න ඉතරානි පිසුණවාචාදීනීති යොජනා. එත්ථ සියා. මුසාවාදවිරති නාම කුසල ධම්මො හොති. කුසල ධම්මො ච නාම සබ්බස්ස අකුසල ධම්මස්ස පටිපක්ඛො. එකස්මිම්පි කුසල ධම්මෙ උප්පජ්ජමානෙ තස්මිං සන්තානෙ සබ්බානි අකුසලානි පජහිතුං සක්කොන්තීති වත්තබ්බානි. අථ ච පන මුසාවාද විරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති, න ඉතරානීති වුත්තං. කථමිදං දට්ඨබ්බන්ති. වුච්චතෙ. පජහිතුං සක්කොතීති ඉදං පඤ්චසු පහානෙසු තදඞ්ගප්පහාන වචනං. තදඞ්ගප්පහානන්ති ච තෙන තෙන කුසලඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අකුසලඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං නාම. ඉදං වුත්තං හොති, ඉධ සප්පුරිසො පාණාතිපාතා පටිවිරමාමීතිආදිනා විසුං විසුං සික්ඛාපදානි සමාදියිත්වා පාණාති පාතවිරති සඞ්ඛාතෙන කුසලඞ්ගෙන පාණාතිපාත සඞ්ඛාතං අකුසලඞ්ගං පජහති. අදින්නාදාන විරති සඞ්ඛාතෙන කුසලඞ්ගෙන අදින්නාදාන සඞ්ඛාතං අකුසලඞ්ගං පජහතීතිආදිනා විත්ථාරෙතබ්බං. එකස්මිම්පි කුසල ධම්මෙ උප්පජ්ජමානෙ තස්මිං සන්තානෙ සබ්බානි අකුසලානි න උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ පන අනොකාසත්තා එව න උප්පජ්ජන්ති, න පහානත්තා. න හි තස්මිං සන්තානෙ තස්මිං ඛණෙ තානි අකුසලානි එව න උප්පජ්ජන්ති. අථඛො සබ්බානි අඤ්ඤානි කුසල චිත්තානි ච න උප්පජ්ජන්ති. සබ්බානි අබ්‍යාකත චිත්තානි ච න උප්පජ්ජන්ති. තානි අනොකා සත්තා එව න උප්පජ්ජන්ති. න පහානත්තා න උප්පජ්ජන්ති. තදඞ්ගප්පහානාදි වසෙන පන පහානං සන්ධාය ඉධ [Pg.104] පජහිතුං සක්කොති-න සක්කොතීති වුත්තං. එත්තාවතා තදඞ්ගප්පහානං නාම සුපාකටං හොති. මුසාවාද විරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති. න ඉතරානීති ඉදඤ්ච සුට්ඨු උපපන්නං හොතීති. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු කායඞ්ගචොපනත්ථාය වාචඞ්ගචොපනත්ථාය ච පවත්තානි කායවචීචො පන භාගියානි නාම. කාමාවචර කුසලෙස්වෙව විරතියො සන්දිස්සන්ති. ‘‘කාමාවචර කුසලෙසු පී’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. කාමභූමියං උප්පන්නෙසු එව කාමාවචර කුසලෙසු සන්දිස්සන්ති. තිවිධ කුහනවත්ථූනි ච විරමිතබ්බවත්ථුට්ඨානෙඨිතානි. එත්ථ ච කුහනං නාම විම්හාපනං ලාභසක්කාර සිලොකත්ථාය මනුස්සානං නානාමායාසාඨෙය්‍ය කම්මානි කත්වා අච්ඡරියබ්භුත භාවකරණන්ති වුත්තං හොති. තං පන තිවිධං ‘පච්චයප්පටිසෙවනකුහනඤ්ච, සාමන්තජප්පන කුහනඤ්ච, ඉරියා පථසණ්ඨා පන කුහනඤ්ච. තත්ථ මහිච්ඡොයෙව සමානො අප්පිච්ඡාකාරං දස්සෙත්වා ආදිතො ආගතා ගතෙ චතුපච්චයෙ පටික්ඛිපිත්වා පච්ඡා බහුං බහුං ආගතෙ පච්චයෙ පටිග්ගණ්හාති. ඉදං පච්චයප්පටිසෙවන කුහනං නාම. පාපිච්ඡොයෙව සමානො අයං ඣානලාභීති වා අභිඤ්ඤාලාභීති වා අරහාති වා ජනො මං සම්භාවෙතූති සම්භාවනං ඉච්ඡන්තො අත්තානං උත්තරි මනුස්ස ධම්මානං සන්තිකෙ තෙ වා අත්තනො සන්තිකෙ කත්වා වඤ්චෙති. ඉදං සාමන්තජප්පන කුහනං නාම. පාපිච්ඡොයෙව සමානො අයං සන්තවුත්ති සමාහිතො ආරද්ධවීරියොති ජනො මං සම්භාවෙතූති සම්භාවනං ඉච්ඡන්තො ඉරියා පථ නිස්සිතං නානාවඤ්චනං කරොති. ඉදං ඉරියා පථ සණ්ඨාපන කුහනං නාම. ‘‘සික්ඛාපදස්ස වත්ථූනී’’ති සුරා පාන විකාල භොජන නච්චගීතවාදිත දස්සන සවනාදීනි. සුරාමෙරයපානා විරමාධීති සමාදියන්තස්ස සුරාමෙරයපාන චෙතනා විරමිතබ්බ වත්ථු නාම. විකාල භොජනා විරමාමීති සමාදියන්තස්ස විකාලෙ යාවකාලික වත්ථුස්ස පරිභුඤ්ජන චෙතනා විරමිතබ්බ වත්ථු නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ලොකුත්තර චිත්තෙසු. ‘සබ්බථාපී,ති ච ‘නියතා’ති ච ‘එකතො වා’ති ච තීණි විසෙසනානි. ලොකියෙසු පන ‘කදාචී’ති ච ‘විසුං විසුං’ති ච ද්වෙ ද්වෙ විසෙසනානි. තත්ථ ලොකුත්තරෙසු ‘සබ්බථාපී’ති ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහාන දස්සනං [Pg.105] ලොකියෙසුපි තබ්බිපරීතං තදඞ්ගප්පහාන දස්සනං අධිප්පෙතන්ති කත්වා ‘‘එකෙක දුච්චරිතප්පහානවසෙනෙ වා’’ති වුත්තං.

120. Trong các tâm sở tịnh hảo. “Trong ba uẩn” tức là trong giới uẩn, định uẩn, và tuệ uẩn. “Chánh kiến là yếu tố cuối cùng” có nghĩa là yếu tố đi theo sau chánh kiến. Được nói rằng (chánh tư duy) chỉ là tùy tùng của chánh kiến. “Ngay cả khi không có nó” tức là ngay cả khi không có chánh tư duy ấy trong các đạo thuộc nhị thiền trở lên. “Còn trong các pháp thuộc giới uẩn và định uẩn” thì: ‘chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng’, ba pháp này được gọi là các pháp thuộc giới uẩn. ‘Chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định’, ba pháp này được gọi là các pháp thuộc định uẩn. Trong các pháp thuộc giới uẩn và định uẩn này. “Một pháp không thể hoàn thành phận sự của pháp khác” có nghĩa là trong số ấy, chánh ngữ không hoàn thành phận sự của chánh nghiệp, không hoàn thành phận sự của chánh mạng. Và chánh nghiệp không hoàn thành phận sự của chánh ngữ, v.v... nên được nói đầy đủ như vậy. “Do năng lực làm viên mãn các giới” có nghĩa là do năng lực đoạn tuyệt các pháp đối nghịch với giới. Sự kiêng cữ nói dối chỉ có thể từ bỏ chính sự nói dối, chứ không phải các điều khác như nói hai lưỡi, v.v... nên được hiểu như vậy. Ở đây, có thể có vấn đề. Sự kiêng cữ nói dối là một pháp thiện. Và pháp thiện là đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện. Khi một pháp thiện sanh khởi, đáng lẽ phải nói rằng tất cả các pháp bất thiện trong dòng tâm thức ấy đều có thể được từ bỏ. Tuy nhiên, lại nói rằng sự kiêng cữ nói dối chỉ có thể từ bỏ chính sự nói dối, chứ không phải các điều khác. Điều này nên được hiểu như thế nào? Xin thưa. “Có thể từ bỏ” ở đây là lời nói về sự đoạn trừ theo chi phần (tadaṅgappahāna) trong năm loại đoạn trừ. Đoạn trừ theo chi phần là sự từ bỏ chi phần bất thiện tương ứng bằng chi phần thiện tương ứng. Điều này có nghĩa là: ở đây, một người thiện, sau khi thọ trì riêng từng học giới như “tôi xin kiêng cữ sát sanh”, v.v., từ bỏ chi phần bất thiện gọi là sát sanh bằng chi phần thiện gọi là sự kiêng cữ sát sanh. Bằng chi phần thiện gọi là sự kiêng cữ lấy của không cho, người ấy từ bỏ chi phần bất thiện gọi là lấy của không cho, v.v., nên được giải thích rộng ra. Khi một pháp thiện sanh khởi, tất cả các pháp bất thiện không sanh khởi trong dòng tâm thức ấy chỉ vì không có cơ hội, chứ không phải vì đã được đoạn trừ. Không phải chỉ có các pháp bất thiện ấy không sanh khởi trong dòng tâm thức vào khoảnh khắc đó. Mà hơn nữa, tất cả các tâm thiện khác cũng không sanh khởi. Tất cả các tâm vô ký cũng không sanh khởi. Chúng không sanh khởi chỉ vì không có cơ hội, chứ không phải không sanh khởi vì đã được đoạn trừ. Tuy nhiên, ở đây, khi đề cập đến sự đoạn trừ theo nghĩa đoạn trừ theo chi phần, v.v., mới nói là “có thể từ bỏ” và “không thể từ bỏ”. Do đó, sự đoạn trừ theo chi phần trở nên rất rõ ràng. Và câu “Sự kiêng cữ nói dối chỉ có thể từ bỏ chính sự nói dối, chứ không phải các điều khác” là hoàn toàn hợp lý. Trong câu “Ở đây...”, v.v., những gì diễn ra nhằm mục đích khuấy động thân phần và khẩu phần được gọi là các pháp thuộc phần khuấy động thân và khẩu (kāyavacīcopana bhāgiyāni). Các sự kiêng cữ chỉ được tìm thấy trong các thiện dục giới. “Ngay cả trong các thiện dục giới” là sở thuộc cách chỉ định. Chúng chỉ được tìm thấy trong các thiện dục giới sanh khởi trong cõi Dục. Ba đối tượng của sự giả dối cũng nằm trong vị trí của những đối tượng cần phải kiêng cữ. Ở đây, sự giả dối (kuhana) có nghĩa là làm cho người khác kinh ngạc, vì lợi lộc, cung kính và danh tiếng, bằng cách thực hiện các hành vi lừa dối, xảo trá khác nhau đối với mọi người, tạo ra trạng thái kỳ diệu, phi thường. Nó có ba loại: giả dối trong việc thọ dụng các vật dụng, giả dối bằng lời nói ám chỉ, và giả dối trong việc sắp đặt oai nghi. Trong đó, một người có nhiều ham muốn nhưng lại tỏ ra ít ham muốn, lúc đầu từ chối bốn vật dụng được dâng đến, sau đó lại nhận rất nhiều vật dụng đến. Đây gọi là sự giả dối trong việc thọ dụng các vật dụng. Một người có ước muốn xấu xa, mong muốn được tôn trọng, nghĩ rằng “Mong rằng mọi người sẽ tôn trọng ta là người đắc thiền, hoặc đắc thắng trí, hoặc là A-la-hán”, rồi lừa dối bằng cách đặt mình gần các pháp thượng nhân hoặc đặt các pháp ấy gần mình. Đây gọi là sự giả dối bằng lời nói ám chỉ. Một người có ước muốn xấu xa, mong muốn được tôn trọng, nghĩ rằng “Mong rằng mọi người sẽ tôn trọng ta là người có hạnh kiểm an tịnh, có định tâm, có tinh tấn”, rồi thực hiện nhiều sự lừa dối khác nhau liên quan đến oai nghi. Đây gọi là sự giả dối trong việc sắp đặt oai nghi. “Các đối tượng của học giới” là việc uống rượu, ăn phi thời, xem và nghe múa hát nhạc kịch, v.v. Đối với người thọ trì “tôi xin kiêng cữ uống rượu và các chất say”, thì tư tâm uống rượu và các chất say là đối tượng cần kiêng cữ. Đối với người thọ trì “tôi xin kiêng cữ ăn phi thời”, thì tư tâm tiêu thụ các vật thực đúng thời vào lúc phi thời là đối tượng cần kiêng cữ. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Trong các tâm siêu thế. ‘Hoàn toàn’, ‘cố định’, và ‘cùng lúc’ là ba đặc điểm. Còn trong các tâm hiệp thế, ‘đôi khi’ và ‘riêng rẽ’ là hai đặc điểm. Trong đó, đối với các tâm siêu thế, ‘hoàn toàn’ cho thấy sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna); còn trong các tâm hiệp thế, điều ngược lại, tức là sự đoạn trừ theo chi phần (tadaṅgappahāna) được nhắm đến, do đó có câu nói “hoặc theo cách từ bỏ từng ác hạnh một”.

121. අප්පමඤ්ඤාසු. ‘‘විභඞ්ගෙ’’ති අප්පමඤ්ඤා විභඞ්ගෙ. ‘‘කාරුඤ්ඤප්පකතිකස්සා’’ති කාරුඤ්ඤසභාවස්ස. ‘‘අනිස්සුකිනො’’ති ඉස්සාධම්මරහිතස්ස. ථාමගතා කරුණා දොස සමුට්ඨිතං විහිංසං පජහති. ථාමගතා මුදිතා දොසසමුට්ඨිතං අරතිං පජහතීති වුත්තං ‘‘විහිංසා අරතීනං නිස්සරණ භූතා’’ති. එත්ථ ච අරති නාම සුඤ්ඤාගාරෙසු ච භාවනා කම්මෙසු ච නිබ්බිදා. දොස නිස්සරණෙ සති දොමනස්සනිස්සරණම්පි සිද්ධමෙව. නිස්සරණඤ්ච නාම පටිපක්ඛ ධම්ම සණ්ඨානෙන හොති. තස්මා පුබ්බභාගෙපි අප්පමඤ්ඤාසු නිච්චං සොමනස්ස සණ්ඨානං වෙදිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘දොමනස්සප්පටිපක්ඛඤ්චා’’තිආදිමාහ. ‘‘අට්ඨකථායපි සහ විරුද්ධො’’ති අට්ඨසාලිනියං උපෙක්ඛා සහගත කාමාවචර කුසල චිත්තෙසු කරුණා මුදිතා පරිකම්මකාලෙපි හි ඉමෙසං උප්පත්ති මහාඅට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතා එවා-ති වුත්තං. තාය අට්ඨකථායපි සහ විරුද්ධො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පටිකූලා රම්මණෙසු පන…පෙ… වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති පටිකූලා රම්මණානි නාම සොමනස්සෙන දූරෙ හොන්ති, තථා දුක්ඛිත සත්තා ච, තස්මා තදා රම්මණානි අසුභ භාවනා චිත්තානි ච කරුණා භාවනා චිත්තානි ච ආදිතො උපෙක්ඛා සහගතා නෙවාති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ‘‘සාහිවෙදනුපෙක්ඛා නාමා’’ති කාමාවචර වෙදනුපෙක්ඛා වුත්තා. විභාවනිපාඨෙ, ‘‘අඤ්ඤවිහිතස්ස පී’’ති අඤ්ඤං ආරම්මණං මනසිකරොන්තස්සපි. සජ්ඣායනං සම්පජ්ජති, සම්මසනං සම්පජ්ජතීති පාඨසෙසො. ඉති තස්මා. එත්ථ සියා ‘‘තං පටික්ඛිත්තං හොතී’’ති කස්මා වුත්තං. න නු තම්පි උපෙක්ඛා සහගත චිත්තෙසු කරුණා මුදිතානං සම්භවං සාධෙති යෙවාති. සච්චං සාධෙතියෙව. තෙන පන පරිචය වසෙන තෙසු තාසං සම්භවං දීපෙති. ඉධ පන ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා ‘‘පටිකූලා රම්මණෙසූ’’තිආදිනා ච පරිචයෙන විනා පකතියා තාසං උපෙක්ඛා වෙදනාය එව සහ පවත්ති බහුලතා වුත්තාති. ‘‘යොගකම්ම බලෙනා’’ති යුඤ්ජන වීරිය කම්ම බලෙන.

121. Trong các Vô lượng tâm. “Trong Phân Tích” nghĩa là trong Phân Tích về Vô lượng tâm. “Của người có bản chất bi” nghĩa là của người có tự tánh bi. “Của người không ganh tỵ” nghĩa là của người không có pháp ganh tỵ. Lòng bi khi đã mạnh mẽ sẽ từ bỏ sự hãm hại phát sinh từ sân. Lòng hỷ khi đã mạnh mẽ sẽ từ bỏ sự bất mãn phát sinh từ sân, do đó được nói rằng “là sự xuất ly khỏi hãm hại và bất mãn”. Ở đây, bất mãn (arati) là sự chán nản trong các trú xứ thanh vắng và trong các đề mục tu tập. Khi có sự xuất ly khỏi sân, sự xuất ly khỏi ưu cũng tự nhiên thành tựu. Và sự xuất ly xảy ra do sự hiện hữu của pháp đối trị. Do đó, với ý rằng trong các Vô lượng tâm, ngay cả trong giai đoạn sơ khởi, trạng thái hỷ luôn cần được biết đến, nên đã nói “và là đối trị của ưu” v.v... “Cũng mâu thuẫn với Chú giải” nghĩa là: trong sách Aṭṭhasālinī có nói rằng sự sanh khởi của bi và hỷ trong các tâm thiện Dục giới tương ưng xả, ngay cả trong giai đoạn chuẩn bị, đã được chấp thuận trong Đại Chú giải. (Điều này) cũng mâu thuẫn với Chú giải ấy. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. “Còn trong các đối tượng đáng ghê tởm...v.v... không cần phải nói” nghĩa là: các đối tượng đáng ghê tởm vốn xa lìa hỷ, cũng như các chúng sanh đau khổ; do đó, các đối tượng ấy, các tâm tu tập bất tịnh, và các tâm tu tập bi, ban đầu không tương ưng xả, điều này không cần phải nói. “Thọ xả ấy” được nói là thọ xả Dục giới. Trong đoạn văn Vibhāvanī, “của người đang chú tâm đến đối tượng khác” nghĩa là của người đang tác ý đến một đối tượng khác. Phần còn lại của đoạn văn là “sự tụng đọc thành tựu, sự quán xét thành tựu”. Do đó. Ở đây, có thể hỏi: tại sao lại nói “điều đó bị bác bỏ”? Chẳng phải điều đó cũng chứng minh khả năng tồn tại của bi và hỷ trong các tâm tương ưng xả sao? Thật vậy, nó chứng minh. Tuy nhiên, điều đó chỉ ra khả năng tồn tại của chúng trong các tâm ấy là do sự thực hành quen thuộc. Nhưng ở đây, qua các câu “và ở đây” v.v... và “trong các đối tượng đáng ghê tởm” v.v..., đã nói rằng, không cần đến sự thực hành quen thuộc, theo tự nhiên, sự diễn tiến của chúng cùng với thọ xả là phổ biến. “Bằng sức mạnh của hành nghiệp” nghĩa là bằng sức mạnh của nghiệp tinh tấn chuyên chú.

122. චෙතො [Pg.106] යුත්තානං චිත්ත චෙතසිකානං. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. හෙට්ඨා ච වුත්තො ‘කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං, කදාචි නානා හුත්වා ජායන්තී’ති. උපරි ච වක්ඛති ‘අප්පමඤ්ඤා විරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා’ති. ඉස්සාදීනඤ්ච නානා කදාචි යොගො උපරි ‘ඉස්සාමච්ඡෙර කුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානී’ති වක්ඛති. මානථින මිද්ධානං පන නානා කදාචි යොගො ඉධ වත්තබ්බො. ‘‘කදාචී’’ති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘තෙසං’’තිආදිනා. ‘‘තෙසං’’ති දිට්ඨි විප්පයුත්තානං. ‘‘නිද්දාභිභූත වසෙනා’’ති නිදස්සන වචනමෙතං. තෙන කොසජ්ජාදීනම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. ‘‘අකම්මඤ්ඤතායා’’ති අකම්මඤ්ඤභාවෙන. තෙහි ඉස්සාමච්ඡරිය කුක්කුච්චෙහි. තෙන ච මානෙන. කිච්ච විරොධෙ වා ආරම්මණ විරොධෙ වා නානාභාවො. අවිරොධෙ සහභාවො.

122. Của tâm và các tâm sở tương ưng với tâm. Trong các câu “Và ở đây” v.v... Và ở dưới đã nói: ‘đôi khi chúng kết hợp riêng lẻ, đôi khi chúng sanh khởi khác nhau’. Và ở trên sẽ nói: ‘ở đây, năm pháp là Vô lượng tâm và Chế ngự cũng nên được phối hợp riêng lẻ từng cái một’. Và sự phối hợp khác nhau đôi khi của ganh tỵ v.v... sẽ được nói ở trên: ‘ở đây, ganh tỵ, bỏn xẻn, hối hận cũng nên được phối hợp riêng lẻ từng cái một’. Tuy nhiên, sự phối hợp khác nhau đôi khi của ngã mạn, hôn trầm và thụy miên nên được nói ở đây. Sau khi nói “đôi khi”, ngài giải thích ý nghĩa của nó bằng câu “của chúng” v.v... “Của chúng” nghĩa là của các tâm không tương ưng tà kiến. “Do bị buồn ngủ chi phối” là một câu ví dụ. Qua đó, cần hiểu là bao gồm cả sự lười biếng v.v... “Do không thích ứng” nghĩa là do trạng thái không thích ứng. Bởi các pháp ganh tỵ, bỏn xẻn, hối hận ấy. Và bởi ngã mạn ấy. Sự khác biệt (riêng lẻ) là do mâu thuẫn về phận sự hoặc mâu thuẫn về đối tượng. Sự đồng sanh là do không có mâu thuẫn.

123. ‘‘යොගට්ඨානපරිච්ඡින්දන වසෙනා’’ති සබ්බචිත්ත සාධාරණා තාව සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු, විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤා සචිත්තෙසූතිආදිනා යුත්තට්ඨාන භූතානං චිත්තානං ගණනසඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදවසෙන. ‘‘යුත්ත ධම්මරාසි පරිච්ඡින්දන වසෙනා’’ති අනුත්තරෙ ඡත්තිංස, මහග්ගතෙ පඤ්චතිංසාතිආදිනා යුත්ත ධම්මරාසීනං ගණන සඞ්ඛ්‍යා පරිච්ඡෙද වසෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පාළියං’’ති ධම්මසඞ්ගණි පාළියං. ‘‘තෙසං නයානං’’ති චතුක්ක පඤ්චක නයානං.

123. “Theo cách phân định nơi tương ưng” nghĩa là theo cách phân định số lượng các tâm là nơi tương ưng, chẳng hạn như: các (tâm sở) biến hành trước hết (tương ưng) trong tất cả tám mươi chín tâm, tầm (tương ưng) trong năm mươi lăm tâm, v.v... “Theo cách phân định nhóm pháp tương ưng” nghĩa là theo cách phân định số lượng các nhóm pháp tương ưng, chẳng hạn như: trong (tâm) Vô thượng có ba mươi sáu (pháp), trong (tâm) Đại hành có ba mươi lăm (pháp), v.v... Phần còn lại dễ hiểu. “Trong Pāli” nghĩa là trong Chánh tạng Dhammasaṅgaṇī. “Của các phương pháp ấy” nghĩa là của các phương pháp bốn và năm.

124. ‘‘කායවචී විසොධන කිච්චා’’ති කායද්වාරවචීද්වාර සොධන කිච්චා.

124. “Có phận sự thanh lọc thân và khẩu” nghĩa là có phận sự thanh lọc thân môn và khẩu môn.

125. ලොකුත්තර විරතීනං ලොකුත්තර විපාකෙසුපි උප්පජ්ජනතො ‘‘ඉදඤ්ච…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති. තාසං අප්පමඤ්ඤානං. තෙසු මහාවිපාකෙසු. සත්තපඤ්ඤත්තාදීනි ආරම්මණානි යස්සාති විග්ගහො. ‘‘තෙනා’’ති කුසලෙන. ‘‘විකප්ප රහිතත්තා’’ති විවිධාකාර චින්තන රහිතත්තා. අප්පනාපත්ත කම්ම විසෙසෙහි නිබ්බත්තා අප්පනාපත්තකම්ම විසෙස නිබ්බත්තා. පඤ්ඤත්ති විසෙසානි නාම පථවීකසිණ නිමිත්තාදීනි. ‘‘අපි චා’’තිආදීසු. න පඤ්ඤත්ති ධම්මෙහි අත්ථි. එවඤ්ච සති, කාමවිපාකානි කාමතණ්හාය ආරම්මණභූතා පඤ්ඤත්තියොපි ආලම්බෙය්‍යුන්ති. ‘‘සඞ්ගහනයභෙදකාරකා’’ති පථ මජ්ඣානික [Pg.107] චිත්තෙසු ඡත්තිංස. දුතීයජ්ඣානික චිත්තෙසු පඤ්චතිංසාතිආදිනා සඞ්ගහනයභෙදස්ස කාරකා.

125. Do các Chế ngự Siêu thế cũng sanh khởi trong các quả Siêu thế, nên (nói rằng) “và điều này...v.v... cần được thấy”. Của các Vô lượng tâm ấy. Trong các quả Đại hành ấy. Phân tích cú pháp là: cái có các đối tượng là chúng sanh chế định v.v... “Bởi cái đó” nghĩa là bởi (tâm) thiện. “Do không có sự phân biệt” nghĩa là do không có sự suy tư theo nhiều cách khác nhau. Được tạo ra bởi các nghiệp đặc biệt đã đạt đến an chỉ, (gọi là) được tạo ra bởi nghiệp đặc biệt đã đạt đến an chỉ. Các chế định đặc biệt là các tướng biến xứ đất v.v... Trong các câu “Hơn nữa” v.v... Không có (sự bắt cảnh) bằng các pháp chế định. Và khi như vậy, các quả Dục giới cũng sẽ bắt các chế định là đối tượng của dục ái. “Là tác nhân tạo ra sự khác biệt trong phương pháp tóm lược” nghĩa là tác nhân của sự khác biệt trong phương pháp tóm lược, chẳng hạn như: trong các tâm Sơ thiền có ba mươi sáu (pháp), trong các tâm Nhị thiền có ba mươi lăm (pháp), v.v...

126. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘පඤ්චසු අසඞ්ඛාරිකෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. තථා පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකෙසූති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

126. Trong các câu “Và ở đây” v.v... “Trong năm (tâm) vô trợ” là cách dùng vị trí cách để chỉ sự xác định. Tương tự như vậy là “trong năm (tâm) hữu trợ”. Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

128. ‘‘භූමි ජාති සම්පයොගාදිභෙදෙනා’’ති ඵස්සොතාව චතුබ්බිධො හොති කාමාවචරො, රූපාවචරො, අරූපාවචරො චාති. අයං භූමිභෙදො.

128. “Bằng sự phân biệt theo cõi, loại, tương ưng, v.v...” nghĩa là: Xúc trước hết có bốn loại là: (thuộc) Dục giới, (thuộc) Sắc giới, (thuộc) Vô sắc giới và (thuộc) Siêu thế. Đây là sự phân biệt theo cõi.

ද්වාදසාකුසලා ඵස්සා, කුසලා එකවීසති;

ඡත්තිංසෙව විපාකා ච, වීසති ක්‍රියා මතා.

Mười hai xúc bất thiện, hai mươi mốt (xúc) thiện; ba mươi sáu là (xúc) quả, và hai mươi (xúc) duy tác được biết.

ඉති අයං ජාතිභෙදො. සොමනස්ස සහගතො, දිට්ඨිගත සම්පයුත්තො, අසඞ්ඛාරිකො ච, සසඞ්ඛාරිකො චාතිආදිනා සම්පයොගාදිභෙදො වත්තබ්බො. ‘‘චිත්තෙන සමං භෙද’’න්ති අත්තනා වා සම්පයුත්තෙන චිත්තභෙදෙන සමං භෙදං. එකූනන වුතියා චිත්තෙසු වා. එත්ථ ච විචිකිච්ඡා චෙතසිකං එකස්මිං චිත්තෙ යුත්තන්ති එකමෙව හොති. දොසො, ඉස්සා, මච්ඡරියං, කුක්කුච්චන්ති ඉමෙ චත්තාරො ද්වීසු චිත්තෙසු යුත්තාති විසුං විසුං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති. තථා දිට්ඨිමානා පච්චෙකං චත්තාරො. ථිනමිද්ධං පච්චෙකං පඤ්චාතිආදිනා සබ්බං වත්තබ්බන්ති.

Như vậy, đây là sự phân loại theo chủng loại. Sự phân loại theo tương ưng v.v... được biết qua các cách như: câu hữu với thọ hỷ, tương ưng với tà kiến, vô trợ và hữu trợ. ‘Phân loại đồng với tâm’ có nghĩa là sự phân loại đồng với sự phân loại của tâm mà nó tương ưng, hoặc trong tám mươi chín tâm. Ở đây, tâm sở hoài nghi tương ưng trong một tâm nên chỉ có một. Sân, tật, lận, hối—bốn pháp này tương ưng trong hai tâm nên riêng biệt mỗi thứ có hai. Tương tự, tà kiến và ngã mạn mỗi thứ có bốn. Hôn trầm và thụy miên mỗi thứ có năm, v.v... tất cả nên được trình bày như vậy.

චෙතසිකසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần phụ chú giải về chương ‘Yếu giải về tâm sở’ đã hoàn tất.

3. පකිණ්ණකසඞ්ගහඅනුදීපනා

3. Phụ chú giải về chương Tạp loại

129. පකිණ්ණකසඞ්ගහෙ[Pg.108]. උභින්නං චිත්ත චෙතසිකානං. ‘‘තෙපඤ්ඤාසා’’ති තෙපඤ්ඤාසවිධා. ‘‘භාවො’’ති විජ්ජමානකිරියා. යො ලක්ඛණ රසාදීසු ලක්ඛණන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘ධම්මානං’’තිආදිං. පවත්තොති පාඨසෙස පදං. එතෙන ‘වෙදනා භෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො’තිආදීසුපි වෙදනා භෙදෙන පවත්තො චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහොතිආදිනා සම්බන්ධං දස්සෙති. ‘‘වචනත්ථො දස්සිතො’’ති, කථං දස්සිතොති ආහ ‘‘වෙදනා භෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො’’තිආදි. ‘‘තෙසං දානි යථාරහං’’ති එත්ථ ‘‘තෙසං’’ති චිත්තචෙතසිකානං, සඞ්ගහො නාමාති සම්බන්ධො. එතෙන අයං සඞ්ගහො චිත්ත චෙතසිකානං එව සඞ්ගහොති සිද්ධං හොති. වෙදනා හෙතුතො. ල. ලම්බණවත්ථුතො සඞ්ගහො නාමාති සම්බන්ධො. එතෙන උපරි වෙදනා සඞ්ගහොතිආදීසු වෙදනාතො සඞ්ගහො වෙදනා සඞ්ගහො. ල. වත්ථුතො සඞ්ගහො වත්ථු සඞ්ගහොති සිද්ධං හොති, වෙදනාතොතිආදීසු ච වෙදනා භෙදතොතිආදි අත්ථතො සිද්ධං හොති. එවං ඡන්නං පකිණ්ණකසඞ්ගහානං වචනත්ථො දස්සිතො. තෙනාහ ‘‘වෙදනා භෙදෙනා’’තිආදිං. ආදිනා දස්සිතොති සම්බන්ධො. ‘‘සඞ්ගහො නාම නිය්‍යතෙ’’ති වුත්තත්තා ‘‘නීතො නාම අත්ථී’’ති වුත්තං. ‘‘නිය්‍යතෙ’’ති ච පවත්තීයතෙති අත්ථො. නනු තෙසං ‘‘සඞ්ගහො නාම නිය්‍යතෙ’’ති වුත්තත්තා ද්වීහි චිත්ත චෙතසිකෙහි එව අයං සඞ්ගහො නෙතබ්බොති. න. චිත්තෙන නීතෙ චෙතසිකෙහි විසුං නෙතබ්බ කිච්චස්ස අභාවතොති දස්සෙතුං ‘‘චිත්තෙ පන සිද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං.

129. Trong chương Tạp loại. Của cả hai, tâm và tâm sở. ‘Năm mươi ba’ có nghĩa là năm mươi ba loại. ‘Trạng thái’ (bhāvo) có nghĩa là hành động hiện hữu. Cái được gọi là ‘trạng thái’ (lakkhaṇa) trong số các đặc tính, phận sự v.v... Do đó, ngài nói ‘của các pháp’ v.v... ‘Phát sanh’ (pavatto) là một từ bổ túc cho câu văn. Bằng cách này, ngài chỉ ra sự liên kết trong các câu như ‘sự tổng hợp tâm và tâm sở theo sự phân loại của thọ’ v.v... thành ‘sự tổng hợp tâm và tâm sở đã phát sanh theo sự phân loại của thọ’ v.v... ‘Ý nghĩa của câu nói đã được chỉ ra’. Làm thế nào nó được chỉ ra? Ngài nói ‘sự tổng hợp tâm và tâm sở theo sự phân loại của thọ’ v.v... Trong câu ‘của chúng, bây giờ, một cách tương xứng’, ‘của chúng’ có nghĩa là của tâm và tâm sở; sự liên kết là ‘được gọi là sự tổng hợp’. Bằng cách này, điều được xác lập là sự tổng hợp này chỉ là sự tổng hợp của tâm và tâm sở. Từ thọ, từ nhân... từ cảnh, từ vật, được gọi là sự tổng hợp—đây là sự liên kết. Bằng cách này, ở trên, trong các câu như ‘sự tổng hợp thọ’, điều được xác lập là ‘sự tổng hợp từ thọ là sự tổng hợp thọ’,... ‘sự tổng hợp từ vật là sự tổng hợp vật’. Và trong các câu như ‘từ thọ’, ý nghĩa ‘theo sự phân loại của thọ’ được xác lập. Như vậy, ý nghĩa của câu nói đối với sáu loại tổng hợp tạp loại đã được chỉ ra. Do đó, ngài nói ‘theo sự phân loại của thọ’ v.v... Sự liên kết là ‘được chỉ ra bởi v.v...’. Vì đã nói ‘được gọi là sự tổng hợp được dẫn dắt’, nên đã nói ‘được gọi là ‘được dẫn dắt’’. Và ‘được dẫn dắt’ (niyyate) có nghĩa là ‘được làm cho phát sanh’. Nhưng vì đã nói ‘được gọi là sự tổng hợp được dẫn dắt’, chẳng phải sự tổng hợp này nên được dẫn dắt bởi cả tâm và tâm sở sao? Không phải vậy. Để chỉ ra rằng khi nó được dẫn dắt bởi tâm, thì không có phận sự riêng biệt nào cần được dẫn dắt bởi các tâm sở, nên đã nói ‘nhưng khi tâm đã được xác lập...’ v.v...

130. වෙදනා සඞ්ගහෙ. වෙදනා භෙදං නිස්සාය ඉමස්ස සඞ්ගහස්ස පවත්තත්තා ‘‘නිස්සය ධම්ම පරිග්ගහත්ථ’’න්ති වුත්තං. ‘‘සංයුත්තකෙ’’ති වෙදනා සංයුත්තකෙ. ‘‘ආරම්මණං අනුභොන්තී’’ති ආරම්මණ රසං අනුභොන්ති. ‘‘තෙ’’ති තෙජනා. ‘‘තං’’ති තං ආරම්මණං. ‘‘සාතතො’’ති සුඛාකාරතො. ‘‘අස්සාතතො’’ති දුක්ඛා කාරතො[Pg.109]. තතො අඤ්ඤොපකාරො නත්ථි, තස්මා වෙදනා අනුභවන ලක්ඛණෙන තිවිධා එව හොතීති යොජනා. ‘‘ද්වෙ’’ති ද්වෙ වෙදනායො. උපෙක්ඛං සුඛෙ සඞ්ගහෙත්වා සුඛදුක්ඛවසෙන වා ද්වෙ වෙදනා වුත්තාති යොජනා. ‘‘සන්තස්මිං එසා පණීතෙ සුඛෙ’’ති ඣානසම්පයුත්තං අදුක්ඛම සුඛං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්ච භෙදාදීසු විත්ථාරො වෙදනා සංයුත්තෙ ගහෙතබ්බො. වෙදයිතන්ති ච වෙදනාති ච අත්ථතො එකං. ‘‘සබ්බං තං දුක්ඛස්මිං’’ති සබ්බං තං වෙදයිතං දුක්ඛස්මිං එව පවිට්ඨං හොති. සඞ්ඛාර දුක්ඛතං ආනන්ද මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාර විපරිණාමතඤ්ච, යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මිංති පාළි. ‘‘ඉන්ද්‍රියභෙදවසෙනා’’ති සොමනස්ස සහගතං, උපෙක්ඛාසහගතං, දොමනස්ස සහගතං, සුඛසහගතං, දුක්ඛ සහගතන්ති එවං ඉන්ද්‍රිය භෙදවසෙන. ‘‘යෙසු ධම්මෙසූ’’ති සම්පයුත්ත ධම්මෙසු. ‘‘තෙසං’’ති සම්පයුත්ත ධම්මානං. තත්ථ සුඛසම්පයුත්තා ධම්මා කායික සුඛ සම්පයුත්ත චෙතසික සුඛ සම්පයුත්ත වසෙන දුවිධා. එවං ඉස්සරට්ඨානභූතානං සම්පයුත්ත ධම්මානං දුවිධත්තා අනුභවන භෙදෙ තීසු වෙදනාසු එකං සුඛ වෙදනං ද්විධා භින්දිත්වා සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියන්ති වුත්තං. දුක්ඛසම්පයුත්ත ධම්මෙසුපි එසෙවනයො. ‘‘අපි චා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘තෙපී’’ති උපෙක්ඛා සම්පයුත්තාපි ධම්මා. චක්ඛාදි පසාදකායා නාම චක්ඛු සොත ඝාන ජිව්හා පසාදකායා. තෙසු නිස්සිතා නාම චක්ඛු විඤ්ඤාණ චිත්තුප්පාදාදයො. ‘‘සබ්භාවා’’ති සන්තභාවතො සංවිජ්ජමාන භාවතො දුවිධා හොන්තීති යොජනා. ‘‘එක රසත්තා’’ති මජ්ඣත්තභාවෙන එකරසත්තා. ‘‘ඉතරානී’’ති සොමනස්ස දොමනස්ස උපෙක්ඛින්ද්‍රියානි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

130. Trong chương Tổng hợp về thọ. Vì sự tổng hợp này diễn ra tùy thuộc vào sự phân loại của thọ, nên được nói là ‘nhằm mục đích nắm bắt các pháp phụ thuộc’. ‘Trong Tương Ưng’ có nghĩa là trong Tương Ưng Bộ kinh về Thọ. ‘Cảm nhận đối tượng’ có nghĩa là cảm nhận vị của đối tượng. ‘Te’ có nghĩa là chúng. ‘Taṃ’ có nghĩa là đối tượng đó. ‘Một cách dễ chịu’ (sātato) có nghĩa là theo cách thức của lạc. ‘Một cách khó chịu’ (assātato) có nghĩa là theo cách thức của khổ. Ngoài ra không có cách nào khác; do đó, sự liên kết là thọ, với đặc tính cảm nhận, chỉ có ba loại. ‘Hai’ có nghĩa là hai thọ. Hoặc, sau khi gộp xả vào lạc, hai thọ được nói theo nghĩa lạc và khổ—đây là sự liên kết. ‘Đây là lạc thanh tịnh, vi diệu’ được nói với ý chỉ thọ bất khổ bất lạc tương ưng với thiền. Sự giải thích chi tiết về năm loại phân loại v.v... nên được hiểu từ Tương Ưng Bộ kinh về Thọ. ‘Cái được cảm nhận’ và ‘thọ’ về mặt ý nghĩa là một. ‘Tất cả những gì trong khổ’ có nghĩa là tất cả những gì được cảm nhận đều được bao gồm trong khổ. Kinh văn Pāli: ‘Này Ānanda, bất cứ điều gì được cảm nhận, tất cả những điều đó đều nằm trong khổ, đã được Ta nói với ý chỉ khổ do hành và khổ do biến hoại’. ‘Theo sự phân loại của các quyền’ có nghĩa là: câu hữu với hỷ, câu hữu với xả, câu hữu với ưu, câu hữu với lạc, câu hữu với khổ—như vậy theo sự phân loại của các quyền. ‘Trong những pháp nào’ có nghĩa là trong các pháp tương ưng. ‘Của chúng’ có nghĩa là của các pháp tương ưng. Trong đó, các pháp tương ưng với lạc có hai loại: tương ưng với thân lạc và tương ưng với tâm lạc. Như vậy, vì các pháp tương ưng, vốn ở vị trí chủ đạo, có hai loại, nên trong sự phân loại về cảm nhận, trong ba thọ, một thọ lạc được chia thành hai và được gọi là lạc quyền và hỷ quyền. Phương pháp tương tự cũng áp dụng cho các pháp tương ưng với khổ. ‘Hơn nữa’ (api ca) có nghĩa là có điều gì đó cần nói thêm. ‘Chúng cũng vậy’ (tepi) có nghĩa là các pháp tương ưng với xả. Các tịnh sắc thân của mắt v.v... là các tịnh sắc thân của mắt, tai, mũi, và lưỡi. Phụ thuộc vào chúng là các tâm nhãn thức sanh khởi v.v... ‘Vì sự hiện hữu của chúng’ (sabbhāvā) có nghĩa là vì sự hiện diện, sự tồn tại của chúng, chúng có hai loại—đây là sự liên kết. ‘Vì có cùng một vị’ (eka rasattā) có nghĩa là vì có cùng một vị qua sự trung tính. ‘Các pháp khác’ (itarāni) có nghĩa là hỷ quyền, ưu quyền, và xả quyền. Phần còn lại ở đây có thể được hiểu một cách dễ dàng.

131. හෙතුසඞ්ගහෙ. ‘‘සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනං’’ති සුට්ඨු පතිට්ඨහන්තීති සුප්පතිට්ඨිතා. සුප්පතිට්ඨිත භාවසාධනං හෙතු කිච්චං නාමාති යොජනා. ‘‘ඉමෙපි ධම්මා’’ති ඉමෙපි ඡ හෙතු ධම්මා. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු ආරම්මණෙසු, සාධෙන්ති. තස්මා සුප්පතිට්ඨිත භාවසාධනං හෙතුකිච්චං නාමාති වුත්තං. ‘‘අපරෙ පනා’’ති පට්ඨානට්ඨ කථායං [Pg.110] ආගතො රෙවතත්ථෙර වාදො. ‘‘ධම්මානං කුසලාදි භාවසාධනං’’ති සහජාතධම්මානං කුසලභාවසාධනං අකුසලභාවසාධනං අබ්‍යාකතභාවසාධනං. ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදි තං වාදං පටික්ඛිපන්තානං පටික්ඛෙපවචනං. ‘‘යෙස’’න්ති මොහමූල චිත්ත ද්වයෙ මොහො ච අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානි ච. ‘‘න සම්පජ්ජෙය්‍යා’’ති සහජාත හෙතුනො අභාවා තස්ස මොහස්ස අකුසල භාවො, ඉතරෙ සඤ්ච අබ්‍යාකත භාවො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති. හෙතු නාම සහජාත ධම්මානං කුසලාදිභාවං සාධෙතීති වුත්තං. එවං සති, සො මොහො සම්පයුත්ත ධම්මානං අකුසල භාවං සාධෙය්‍ය. අත්තනො පන අකුසල භාවං සාධෙන්තො සහජාතො අඤ්ඤො හෙතු නත්ථි. තස්මා තස්ස අකුසලභාවො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. තථා අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානඤ්ච අබ්‍යාකතභාවං සාධෙන්තො කොචි සහජාතො හෙතු නාම නත්ථීති තෙසම්පි අබ්‍යාකත භාවො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. න ච න සම්පජ්ජති. තස්මා සො ථෙරවාදො න යුත්තොති. එත්ථ සියා. සොච මොහො අත්තනො ධම්මතාය අකුසලො හොති. තානි ච අහෙතුක චිත්තුප්පාදරූප නිබ්බානානි අත්තනො ධම්මතාය අබ්‍යාකතානි හොන්තීති. එවං සන්තෙ, යථා තෙ ධම්මා. තථා අඤ්ඤෙපි ධම්මා අත්තනො ධම්මතාය එව කුසලා කුසලා බ්‍යාකතා භවිස්සන්ති. න චෙත්ථ කාරණං අත්ථි, යෙනකාරණෙන තෙ එව ධම්මා අත්තනො ධම්මතාය අකුසලා බ්‍යාකතා හොන්ති. අඤ්ඤෙ පන ධම්මා අත්තනො ධම්මතාය කුසලා කුසලා බ්‍යාකතා න හොන්ති, හෙතූහි එව හොන්තීති. තස්මා තෙසං සබ්බෙසම්පි කුසලාදි භාවත්ථාය හෙතූහි පයොජනං නත්ථි. තස්මා සො ථෙරවාදො න යුත්තො යෙවාති. න කෙවලඤ්ච තස්මිං ථෙරවාදෙ එත්තකො දොසො අත්ථි. අථ ඛො අඤ්ඤොපි දොසො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘යානි චා’’තිආදිමාහ. තත්ථායං අධිප්පායො. සචෙ ධම්මානං කුසලාදි භාවො සහජාත හෙතුප්පටිබද්ධො සියා. එවං සති, හෙතු පච්චයෙ කුසල හෙතුතො ලද්ධ පච්චයානි රූපානි කුසලානි භවෙය්‍යුං. අකුසල හෙතුතො ලද්ධ පච්චයානි රූපානි අකුසලානි භවෙය්‍යුං[Pg.111]. න ච භවන්ති. තස්මා සො වාදො අයුත්තො යෙවාති. ඉදානි පුන තං ථෙරවාදං පග්ගහෙතුං ‘‘යථාපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘ධම්මෙසූ’’ති චතුස්සච්ච ධම්මෙසු. මුය්හනකිරියා නාම අන්ධකාර කිරියා. ධම්මච්ඡන්දො නාම දානං දාතුකාමො, සීලං පූරෙතුකාමො, භාවනං භාවෙතුකාමො ඉච්චාදිනා පවත්තො ඡන්දො. ‘‘අක්ඛන්තී’’ති අක්ඛමනං, අරොචනං, අමනාපො. පාප ධම්ම පාපා රම්මණ විරොධො නාම කාමරාගට්ඨානීයෙහි සත්තවිධ මෙථුන ධම්මාදීහි පාප ධම්මෙහි චෙව පඤ්චකාමගුණා රම්මණෙ හි ච චිත්තස්ස විරොධො, ජෙගුච්ඡො පටිකූලො. මුය්හනකිරියා පන එකන්ත අකුසල ජාතිකා එව හොති. එත්තාවතා මොහමූල චිත්ත ද්වයෙ මොහො අත්තනො ධම්මතාය අකුසලො හොතීති ඉමමත්ථං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිකං තත්ථ දොසාරොපනං විධමති. ඉදානි අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානි අත්තනො ධම්මතාය අබ්‍යාකතානි හොන්තීති ඉමමත්ථං පතිට්ඨාපෙතුං ‘‘යොච ධම්මො’’තිආදිමාහ. ‘‘එත්තකමෙවා’’ති අඤ්ඤං දුක්කර කාරණං නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘අහෙතුක චිත්තානං’’ති අහෙතුක චිත්තුප්පාදානං. අත්තනො ධම්මතාය එව සිද්ධො. එත්තාවතා-අහෙතුක. ල. නිබ්බානානි අත්තනො ධම්මතාය අබ්‍යාකතානි හොන්තී-ති ඉමමත්ථං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදි තත්ථ දොසාරොපනං අපනෙති. ඉදානි සබ්බොපි මොහො අත්තනො ධම්මතාය අකුසල භාවෙඨත්වා අඤ්ඤෙසං ඉච්ඡා නාම අත්ථි, අක්ඛන්ති නාම අත්ථීති එවං වුත්තානං ඉච්ඡා අක්ඛන්ති ධම්මානම්පි අකුසල භාවං සාධෙතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ මොහො’’තිආදිමාහ. ‘‘මුය්හන නිස්සන්දානි එවා’’ති මුය්හනකිරියාය නිස්සන්දප්ඵලානි එව. න කෙවලං සො ලොභාදීනං අකුසලභාවං සාධෙති, අථ ඛො අලොභාදීනම්පි කුසලභාවං සො එව සාධෙතීති දස්සෙතුං ‘‘අලොභාදීනඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අවිජ්ජානුසයෙන සහෙව සිද්ධො’’ති තානි සත්තසන්තානෙ අවිජ්ජානුසයෙ අප්පහීනෙ කුසලානි හොන්ති. පහීනෙ කිරියානි හොන්තීති අධිප්පායො. ඉදානි ලොභ දොසානං අලොභාදීනඤ්ච හෙතු කිච්චං දස්සෙතුං ‘‘තානි පන ලොභාදීනී’’තිආදි වුත්තං. රජ්ජන දුස්සනානං නිස්සන්දානි රජ්ජනාදිනිස්සන්දානි. ‘‘දිට්ඨි මානාදීනී’’ති [Pg.112] දිට්ඨි මාන ඉස්සා මච්ඡරියාදීනි. අරජ්ජන අදුස්සන අමුය්හනානං නිස්සන්දානි අරජ්ජනාදි නිස්සන්දානි. ‘‘සද්ධාදීනී’’ති සද්ධා සති හිරි ඔත්තප්පාදීනි. ‘‘හෙතුමුඛෙනපී’’ති අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානං අබ්‍යාකතභාවො අත්තනො ධම්මතාය සිද්ධොති වුත්තො. සහෙතුක විපාක ක්‍රියානං අබ්‍යාකත භාවො පන අත්තනො ධම්මතාය සිද්ධොතිපි සහජාත හෙතූනං හෙතු කිච්චෙන සිද්ධොතිපි වත්තුං වට්ටතීති අධිප්පායො. විභාව නිපාඨෙ. ‘‘මග්ගිතබ්බො’’ති ගවෙසිතබ්බො. අථ තෙසං කුසලාදි භාවො සෙසසම්පයුත්ත හෙතුප්පටි බද්ධො සියාති යොජනා. ‘‘අප්පටි බද්ධො’’ති හෙතුනා අප්පටි බද්ධො. ‘‘කුසලාදිභාවො’’ති කුසලාදිභාවො සියා. ‘‘සො’’ති කුසලාදිභාවො. ‘‘අහෙතුකානං’’ති අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානං. ඉදානි ‘යානි ච ලද්ධහෙතු පච්චයානී’තිආදි වචනං පටික්ඛිපන්තො ‘‘යථාචා’’තිආදිමාහ. ‘‘රූපාරූප ධම්මෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්ම වචනං. ‘‘අරූප ධම්මෙසු එවා’’ති නිද්ධාරණීයං. න රූප ධම්මෙසු ඵරන්ති. එවං සති, කස්මා තෙ රූප ධම්මා ඣානපච්චයුප්පන්නෙසු වුත්තාති ආහ ‘‘තෙ පනා’’තිආදිං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘තං පන තෙසං’’ති තෙසං හංසාදීනං තං වණ්ණවිසෙසං. ‘‘යොනියො’’ති මාතාපිතු ජාතියො. ‘‘අබ්‍යාකතානං පනාති සබ්බං’’ති අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසය සන්තානප්පටි බද්ධො, කම්මප්පටි බද්ධො, අවිපාකභාවප්පටි බද්ධො චාති දට්ඨබ්බන්ති ඉදං සබ්බං. ‘‘වුත්ත පක්ඛෙපතති යෙවා’’ති තස්මිං පක්ඛෙ අන්තොගධමෙවාති අධිප්පායො.

131. Trong phần Tổng hợp về Nhân. "Sự thành tựu trạng thái an trú vững chắc" (Suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṃ): "an trú vững chắc" (suppatiṭṭhitā) có nghĩa là chúng đứng vững vàng (suṭṭhu patiṭṭhahanti). Cách nối kết là: "Sự thành tựu trạng thái an trú vững chắc được gọi là phận sự của nhân". "Cả những pháp này" có nghĩa là sáu pháp nhân này. "Ở nơi đó" có nghĩa là trong các đối tượng đó, chúng thành tựu. Do đó, được nói rằng phận sự của nhân là sự thành tựu trạng thái an trú vững chắc. "Còn những vị khác" là học thuyết của trưởng lão Revata được đề cập trong Chú giải tạng Vị Trí (Paṭṭhānaṭṭhakathā). "Sự thành tựu trạng thái thiện v.v... của các pháp" có nghĩa là sự thành tựu trạng thái thiện, sự thành tựu trạng thái bất thiện, sự thành tựu trạng thái vô ký của các pháp đồng sanh. Câu bắt đầu bằng "Nếu như vậy" là lời bác bỏ của những người phản đối học thuyết đó. "Của những pháp nào" là chỉ si trong hai tâm căn si, và các tâm vô nhân, sắc pháp, và Níp-bàn. "Sẽ không thành tựu" có nghĩa là do không có nhân đồng sanh, trạng thái bất thiện của si đó, và trạng thái vô ký của các pháp còn lại sẽ không thành tựu. Điều này có nghĩa là: Đã nói rằng, nhân thành tựu trạng thái thiện v.v... cho các pháp đồng sanh. Nếu vậy, si đó sẽ thành tựu trạng thái bất thiện cho các pháp tương ưng của nó. Nhưng không có nhân đồng sanh nào khác để thành tựu trạng thái bất thiện của chính nó. Do đó, trạng thái bất thiện của nó sẽ không thành tựu. Tương tự, vì không có bất kỳ nhân đồng sanh nào thành tựu trạng thái vô ký của các tâm vô nhân, sắc pháp, và Níp-bàn, nên trạng thái vô ký của chúng cũng sẽ không thành tựu. Nhưng không phải là không thành tựu. Do đó, học thuyết của vị trưởng lão đó là không hợp lý. Ở đây, có thể nói rằng: Si đó là bất thiện do tự tánh của nó. Và các tâm vô nhân, sắc pháp, và Níp-bàn đó là vô ký do tự tánh của chúng. Nếu vậy, cũng như các pháp đó, các pháp khác cũng sẽ là thiện, bất thiện, hay vô ký do tự tánh của chúng. Không có lý do nào ở đây để chỉ những pháp đó là bất thiện hay vô ký do tự tánh của chúng, còn các pháp khác thì không phải là thiện, bất thiện, hay vô ký do tự tánh của chúng, mà chỉ trở thành như vậy thông qua các nhân. Do đó, đối với tất cả chúng, các nhân sẽ không có ích lợi gì cho trạng thái thiện v.v... Do đó, học thuyết của vị trưởng lão đó quả thật là không hợp lý. Không chỉ có chừng ấy lỗi trong học thuyết của vị trưởng lão đó, mà để chỉ ra rằng còn có lỗi khác nữa, ngài nói "Và những pháp nào..." v.v... Ở đây, ý nghĩa là thế này: Nếu trạng thái thiện v.v... của các pháp phụ thuộc vào các nhân đồng sanh, nếu vậy, trong duyên nhân, các sắc pháp nhận được duyên từ các nhân thiện sẽ là thiện, các sắc pháp nhận được duyên từ các nhân bất thiện sẽ là bất thiện. Nhưng chúng không phải vậy. Do đó, học thuyết đó quả thật là không hợp lý. Bây giờ, để ủng hộ lại học thuyết của vị trưởng lão đó, ngài nói "Ví như..." v.v... "Trong các pháp" có nghĩa là trong các pháp Tứ đế. Hành động si mê được gọi là hành động của bóng tối. "Pháp dục" là dục khởi lên như "muốn bố thí, muốn giữ giới, muốn tu thiền" v.v... "Bất nhẫn" có nghĩa là không kham nhẫn, không thích, không vừa ý. "Sự chống đối các pháp ác và đối tượng ác" có nghĩa là sự chống đối, ghê tởm, ghét bỏ của tâm đối với các pháp ác như bảy loại hành dâm v.v... là nền tảng của ái dục, và đối với các đối tượng của năm dục trưởng dưỡng. Nhưng hành động si mê thì chỉ thuộc loại bất thiện một cách chắc chắn. Với chừng ấy, ngài xác lập ý nghĩa rằng si trong hai tâm căn si là bất thiện do tự tánh của nó. Ngài phá tan sự quy kết lỗi lầm ở đó, bắt đầu bằng câu "Nếu như vậy...". Bây giờ, để xác lập ý nghĩa rằng các tâm vô nhân, sắc pháp, và Níp-bàn là vô ký do tự tánh của chúng, ngài nói "Và pháp nào..." v.v... "Chỉ chừng ấy" có nghĩa là không có lý do khó khăn nào khác. "Của các tâm vô nhân" có nghĩa là của các tâm và sở hữu tâm vô nhân. Nó được thành tựu do tự tánh của nó. Với chừng ấy, ngài xác lập ý nghĩa rằng các pháp vô nhân... (v.v.)... Níp-bàn là vô ký do tự tánh của chúng. Ngài loại bỏ sự quy kết lỗi lầm ở đó, bắt đầu bằng câu "Nếu như vậy...". Bây giờ, để chỉ ra rằng tất cả si, trong khi đứng vững trong trạng thái bất thiện do tự tánh của nó, cũng thành tựu trạng thái bất thiện của các pháp dục và bất nhẫn khác, được nói đến như "có dục, có bất nhẫn", ngài nói "Trong đó, si..." v.v... "Quả thật là dòng chảy của si" có nghĩa là chúng là quả của dòng chảy từ hành động si mê. Nó không chỉ thành tựu trạng thái bất thiện của tham v.v..., mà để chỉ ra rằng chính nó cũng thành tựu trạng thái thiện của vô tham v.v..., nên đã nói "Và của vô tham v.v...". "Được thành tựu cùng với vô minh tùy miên" có nghĩa là khi vô minh tùy miên chưa được đoạn trừ trong dòng tương tục của chúng sanh, chúng là thiện. Khi đã được đoạn trừ, chúng trở thành duy tác. Đây là ý nghĩa. Bây giờ, để chỉ ra phận sự làm nhân của tham, sân, và của vô tham v.v..., đã nói "Nhưng những pháp đó, tham v.v...". Dòng chảy của nhiễm ái và sân hận là dòng chảy của nhiễm ái v.v... "Tà kiến, mạn v.v..." có nghĩa là tà kiến, mạn, tật, xan v.v... Dòng chảy của không nhiễm ái, không sân hận, và không si mê là dòng chảy của không nhiễm ái v.v... "Tín v.v..." có nghĩa là tín, niệm, tàm, quý v.v... "Cũng qua phương diện nhân" có nghĩa là: đã nói rằng trạng thái vô ký của các tâm vô nhân, sắc pháp, và Níp-bàn được thành tựu do tự tánh của chúng. Nhưng trạng thái vô ký của các tâm quả và duy tác hữu nhân có thể được nói là thành tựu cả do tự tánh của chúng và do phận sự làm nhân của các nhân đồng sanh. Đây là ý nghĩa. Trong tiểu từ `vibhāva`. "Cần được tìm kiếm" có nghĩa là cần được tra cứu. Cách nối kết là: "Vậy thì trạng thái thiện v.v... của chúng sẽ phụ thuộc vào các nhân tương ưng còn lại". "Không phụ thuộc" có nghĩa là không phụ thuộc vào nhân. "Trạng thái thiện v.v..." có nghĩa là sẽ là trạng thái thiện v.v... "Điều đó" có nghĩa là trạng thái thiện v.v... "Của các pháp vô nhân" có nghĩa là của các tâm vô nhân, sắc pháp, và Níp-bàn. Bây giờ, bác bỏ câu nói bắt đầu bằng "Và những pháp nào đã nhận được duyên nhân", ngài nói "Và ví như..." v.v... "Trong các pháp sắc và phi sắc" là sở thuộc cách chỉ sự xác định. "Chỉ trong các pháp phi sắc" là điều được xác định. Chúng không lan khắp các pháp sắc. Nếu vậy, tại sao các pháp sắc đó lại được nói đến trong số các pháp được sanh khởi bởi duyên thiền? Ngài nói "Nhưng những pháp đó..." v.v... Phần còn lại ở đây dễ hiểu. "Nhưng điều đó của chúng" có nghĩa là màu sắc đặc biệt đó của những con ngỗng v.v... "Thai sanh" có nghĩa là dòng dõi của cha và mẹ. "Nhưng đối với các pháp vô ký, tất cả..." có nghĩa là tất cả điều này nên được hiểu là: "Nhưng trạng thái vô ký của các pháp vô ký thì phụ thuộc vào dòng tương tục không có tùy miên, phụ thuộc vào nghiệp, và phụ thuộc vào trạng thái không phải là quả". "Rơi vào vế đã được nêu" có nghĩa là nó được bao hàm trong vế đó. Đây là ý nghĩa.

132. කිච්චසඞ්ගහෙ. තස්මිං පරික්ඛීණෙති සම්බන්ධො. ‘‘කම්මස්සා’’ති කම්මන්තරස්ස. චුතස්ස සත්තස්ස අභිනිබ්බත්තීති සම්බන්ධො. ‘‘භවන්තරාදිප්පටි සන්ධාන වසෙනා’’ති භවන්තරස්ස ආදිකොටියා පටිසන්ධාන වසෙන. භවසන්තානස්ස පවත්තීති සම්බන්ධො. කථං පවත්තීති ආහ ‘‘යාව තං කම්මං’’තිආදිං. ‘‘අවිච්ඡෙදප්පවත්ති පච්චයඞ්ගභාවෙනා’’ති අවිච්ඡෙදප්පවත්තියා පධාන පච්චය සඞ්ඛාතෙන අඞ්ගභාවෙන. එතෙන භවඞ්ගපදෙ අඞ්ගසද්දස්ස අත්ථං වදති[Pg.113]. තෙනාහ ‘‘තස්සහී’’තිආදිං. ‘‘තස්සා’’ති භවඞ්ගස්ස. ආවජ්ජනං ආවට්ටනන්ති එකො වචනත්ථො. තං වා ආවජ්ජෙතීති එකො. ‘‘තං’’ති චිත්ත සන්තානං. ආවට්ටති වා තං එත්ථාති එකො. ආවට්ටති වා තං එතෙනාති එකො. ‘‘තං’’ති චිත්ත සන්තානං. ආවජ්ජෙති වාති එකො. ‘‘වොට්ඨබ්බනං’’ති වි-අව-ඨපනංති පදච්ඡෙදො. විභාවනි විචාරණායං. ‘‘එකාවජ්ජන පරිකම්ම චිත්තතො’’ති මග්ගෙන වා අභිඤ්ඤාය වා එකං සමානං ආවජ්ජනං අස්සාති විග්ගහො. තස්සං වීථියං ‘ආවජ්ජනං, පරිකම්මං, උපචාරො, අනුලොමං, ගොත්‍රභූ,ති එත්ථ පරිකම්ම ජවනචිත්තං ඉධ පරිකම්ම චිත්තන්ති වුත්තං. ‘‘තානී’’ති මග්ගා භිඤ්ඤාජවනානි. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං විභාවනි පාඨෙ. ‘‘දීඝං අද්ධානං’’ති සකලරත්තියං වා සකල දිවසං වා නිද්දොක්කමන වසෙන දීඝං කාලං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පටිසන්ධියාඨානං’’ති පටිසන්ධිකිච්චස්ස ඨානං. කාලොහි නාම විසුං චිත්තස්ස ආරම්මණ භූතො එකො පඤ්ඤත්ති ධම්මොති එතෙන කාලො නාම සභාවතො අවිජ්ජමානත්තා කථං කිච්චානං පවත්තිට්ඨානං නාම සක්කා භවිතුන්ති ඉමං ආසඞ්කං විසොධෙති. ‘‘ඉතරථා’’ති තථා අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා කිච්චට්ඨානානං අභෙදෙ ගහිතෙ සතීති අත්ථො. ‘‘සයං සොමනස්ස යුත්තංපී’’ති කදාචි සයං සොමනස්ස යුත්තංපි. ‘‘තං’’ති සොමනස්ස සන්තීරණං. ‘‘ලද්ධපච්චය භාවෙනා’’ති ලද්ධඅනන්තර පච්චයභාවෙන. ‘‘ආසෙවන භාව රහිතං පී’’ති ආසෙවන ගුණ රහිතම්පි. තඤ්හි ආසෙවන පච්චයෙ පච්චයොපි න හොති, පච්චයුප්පන්නම්පි න හොතීති. ‘‘පරිකම්ම භාවනා බලෙන ච පවත්තත්තා’’ති ඉදං ඵලසමාපත්ති වීථියං ඵලජවනෙසු පාකටං. සෙසමෙත්ථසුබොධමෙව.

132. Trong phần tóm lược về phận sự. (Cụm từ) ‘tasmiṃ parikkhīṇe’ (khi cái ấy đã được tận diệt) có sự liên kết (như vậy). (Từ) ‘kammassā’ có nghĩa là ‘của nghiệp khác’. (Cụm từ) ‘cutassa sattassa abhinibbatti’ (sự tái sanh của chúng sanh đã chết) có sự liên kết (như vậy). (Cụm từ) ‘bhavantarādippaṭisandhānavasenā’ có nghĩa là ‘do năng lực nối liền điểm khởi đầu của một kiếp sống khác’. (Cụm từ) ‘bhavasantānassa pavatti’ (sự diễn tiến của dòng tương tục hữu) có sự liên kết (như vậy). (Để trả lời câu hỏi) ‘diễn tiến như thế nào?’, (ngài) đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘yāva taṃ kammaṃ’ (cho đến khi nghiệp ấy...). (Cụm từ) ‘avicchedappavattipaccayaṅgabhāvenā’ có nghĩa là ‘do trạng thái là một chi phần được kể là duyên chính yếu cho sự diễn tiến không gián đoạn’. Bằng cách này, (ngài) giải thích ý nghĩa của từ ‘aṅga’ (chi phần) trong thuật ngữ ‘bhavaṅga’ (hộ kiếp). Do đó, (ngài) đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘tassahī’. (Từ) ‘tassā’ có nghĩa là ‘của hộ kiếp’. ‘Āvajjanaṃ’ (hướng tâm) có nghĩa là ‘sự quay về’, đây là một nghĩa của từ. Hoặc ‘nó làm cho cái ấy hướng đến’, đây là một (cách giải thích). ‘Cái ấy’ ở đây là dòng tâm. Hoặc ‘cái ấy quay về nơi đây’, đây là một (cách giải thích). Hoặc ‘cái ấy quay về nhờ cái này’, đây là một (cách giải thích). ‘Cái ấy’ ở đây là dòng tâm. Hoặc ‘nó hướng đến’, đây là một (cách giải thích). (Từ) ‘voṭṭhabbanaṃ’ (xác định) có sự phân chia từ là ‘vi-ava-ṭhapanaṃ’. (Nghĩa là) làm cho rõ ràng trong sự thẩm xét. (Cụm từ) ‘ekāvajjana parikamma cittato’ có cách phân tích cú pháp là ‘maggena vā abhiññāya vā ekaṃ samānaṃ āvajjanaṃ assā’ (hoặc do đạo hoặc do thắng trí mà nó có một sự hướng tâm tương đồng). Trong lộ trình tâm ấy, (gồm có) ‘hướng tâm, chuẩn bị, cận hành, thuận thứ, chuyển tộc’, ở đây, tâm tốc hành chuẩn bị được gọi là ‘tâm chuẩn bị’ trong ngữ cảnh này. (Từ) ‘tāni’ (những cái ấy) có nghĩa là các tâm tốc hành đạo và thắng trí. (Từ) ‘tattha’ (ở đó) có nghĩa là trong đoạn văn giải thích rõ ấy. (Cụm từ) ‘dīghaṃ addhānaṃ’ (một thời gian dài) có nghĩa là một khoảng thời gian dài, bằng cách không xuất (thiền), hoặc suốt cả đêm hoặc suốt cả ngày. Phần còn lại ở đây nên được hiểu một cách dễ dàng. (Từ) ‘paṭisandhiyāṭhānaṃ’ (thời điểm của sự tái sanh) có nghĩa là thời điểm của phận sự tái sanh. Bằng câu ‘thời gian quả thật là một pháp chế định, là đối tượng riêng biệt của tâm’, (ngài) đã giải tỏa mối nghi ngờ này: ‘vì thời gian tự bản chất không hiện hữu, làm sao nó có thể là nơi diễn ra của các phận sự được?’. (Từ) ‘itarathā’ (nếu không thì) có nghĩa là: khi sự không phân biệt của các thời điểm phận sự được hiểu theo cách khác, không phải theo cách như vậy. (Cụm từ) ‘sayaṃ somanassa yuttaṃpī’ (dù tự nó tương ưng với hỷ) có nghĩa là đôi khi tự nó cũng tương ưng với hỷ. (Từ) ‘taṃ’ (nó) có nghĩa là tâm quan sát câu hành hỷ. (Cụm từ) ‘laddhapaccayabhāvenā’ (do trạng thái đã nhận được duyên) có nghĩa là do trạng thái đã nhận được vô gián duyên. (Cụm từ) ‘āsevanabhāvarahitaṃ pī’ (dù không có trạng thái thuần thục) có nghĩa là dù không có tính chất thuần thục. Bởi vì (tâm) ấy không phải là duyên cũng không phải là pháp được duyên sanh trong thuần thục duyên. (Cụm từ) ‘parikammabhāvanābalena ca pavattattā’ (và do diễn tiến nhờ năng lực của sự tu tập chuẩn bị) điều này rõ ràng trong các tâm tốc hành quả trong lộ trình nhập quả thiền. Phần còn lại ở đây quả thật dễ hiểu.

133. ද්වාරසඞ්ගහෙ. ‘‘ආදාසපට්ටමයො’’ති ආදාසපට්ටෙන පකතො. ‘‘ද්වෙ එවා’’ති ද්වෙ එව ද්වාරානි. ‘‘ද්වාර සදිසත්තා’’ති නගර ද්වාර සදිසත්තා. ‘‘කම්මවිසෙස මහාභූත විසෙස සිද්ධෙනා’’ති එත්ථ කම්මවිසෙසෙන ච මහාභූත විසෙසෙන ච සිද්ධොති විග්ගහො. ආවජ්ජනාදීනි ච වීථි චිත්තානි ගණ්හන්ති. ‘‘යම්හී’’ති යස්මිං [Pg.114] චක්ඛුම්හි. තදෙව චක්ඛු චක්ඛුද්වාරං නාමාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙසං ද්වින්නං’’ති රූප නිමිත්තානඤ්ච ආවජ්ජනාදි වීථිචිත්තානඤ්ච. ‘‘විසය විසයී භාවූපගමනස්සා’’ති එත්ථ රූප නිමිත්තානං විසයභාවස්ස උපගමනං නාම චක්ඛු මණ්ඩෙ ආපාතාගමනං වුච්චති. ආවජ්ජනාදීනං විසයී භාවස්ස උපගමනං නාම තෙසං නිමිත්තානං ආරම්මණ කරණං වුච්චති. ‘‘මුඛප්පථභූතත්තා’’ති මුඛමග්ගභූතත්තා. එවං ද්වාර සද්දස්ස කරණ සාධනයුත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අධිකරණ සාධන යුත්තිං දස්සෙති ‘‘අථවා’’තිආදිනා. ‘‘රූපානං’’ති රූප නිමිත්තානං. ‘‘චක්ඛුමෙව චක්ඛු ද්වාර’’න්ති එතෙන චක්ඛුමෙව ද්වාරං චක්ඛු ද්වාරන්ති අවධාරණ සමාසං දස්සෙති. ‘‘කාරණං වුත්තමෙවා’’ති හෙට්ඨා චිත්තසඞ්ගහෙ මනොද්වාරාවජ්ජනපදෙ වුත්තමෙව. සබ්බං එකූන නවුතිවිධං චිත්තං මනොද්වාරමෙව නාම හොති. තථාහි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං අයං නාමමනො මනොද්වාරං නාම න හොතීති න වත්තබ්බොති. ‘‘උපපත්ති ද්වාරමෙවා’’ති උපපත්තිභව පරියාපන්නං කම්මජද්වාරමෙව. ‘‘ඉධ චා’’ති ඉමස්මිං සඞ්ගහගන්ථෙ ච. යඤ්ච සාධක වචනන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තත්ථා’’ති විභාවනියං. ‘‘තත්ථෙව තං යුත්තං’’ති තස්මිං පාළිප්පදෙසෙ එව තං සාධක වචනං යුත්තං. ඉතරෙ ද්වෙ පච්චයාති සම්බන්ධො. ‘‘මනඤ්චාති එත්ථා’’ති මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණංති වාක්‍යෙ මනඤ්චාතිපදෙ. තත්ථ පන ජවන මනොවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා චතූසු පච්චයෙසු මනඤ්චාති එත්ථ ද්වාරභූතං භවඞ්ගමනො ච ආවජ්ජන මනො චාති ද්වෙ පච්චයා ලබ්භන්ති. ධම්මෙ චාති පදෙ ධම්මාරම්මණ සඞ්ඛාතො එකො පච්චයො ලබ්භති. ච සද්දෙන මනොවිඤ්ඤාණ සම්පයුත්තක්ඛන්ධා ගය්හන්ති. එවං චත්තාරො පච්චයා හොන්ති. ‘‘එත්ථ චා’’ති ඉමස්මිං අට්ඨකථා වචනෙ. ‘‘සන්නිහිත පච්චයානං එව තත්ථ අධිප්පෙතත්තා’’ති පටිච්ච සද්දසාමත්ථියෙන ආසන්නෙ ධරමානපච්චයානං එව තස්මිං පාළිවාක්‍යෙ අධිප්පෙතත්තා. ‘‘ද්වාරභාවාරහස්සා’’ති විසය විසයීනං වුත්ත නයෙන පවත්ති මුඛභාවාරහස්ස. එතෙන ආරම්මණානි ආපාතං ආගච්ඡන්තු වා, මාවා, වීථි චිත්තානි පවත්තන්තුවා, මාවා, අප්පමාණං. පභස්සරප්පසන්නභාවෙන ද්වාරභාවා රහතා එව පමාණන්ති දීපෙති. ‘‘නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං’’ති සන්නිට්ඨානං එත්ථ ගන්තබ්බං. ද්වාරවිකාර [Pg.115] මූලකානි තාදිසානි කිච්චානි යෙසං තානි තං කිච්චවන්තානි. ‘‘කම්මවසෙන සිජ්ඣන්තී’’ති සත්තසන්තානෙ පවත්තන්තීති අධිප්පායො. තං කිච්චවන්තානි චිත්තානි. විභාවනි පාඨෙ ‘‘මනොද්වාර සඞ්ඛාත භවඞ්ගතො’’ති මනොද්වාර සඞ්ඛාත භවඞ්ග භාවතො ච. ‘‘ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො’’ති පටිසන්ධි චිත්තෙන යථා ගහිතං කම්මකම්මනිමිත්තාදිකං ආරම්මණං මුඤ්චිත්වා පවත්තිකාලෙ ඡසු ද්වාරෙසු ආපාතාගතස්ස ආරම්මණන්තරස්ස ගහණ වසෙන අප්පවත්තිතො ච. හෙට්ඨාපි පඤ්චද්වාරා වජ්ජන චක්ඛු විඤ්ඤාණ සම්පටිච්ඡන සන්තීරණ වොට්ඨබ්බන කාමාවචරජවන තදා රම්මණ වසෙනාතිආදිනා කිච්චසීසෙනෙව. ල. වුත්තො. එත්ථහි ආවජ්ජන සම්පටිච්ඡනාදීනි කිච්ච විසෙසානං නාමානි හොන්ති. ‘‘චෙ’’ති චෙ වදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න වත්තබ්බං. ‘‘තථා අස්සුතත්තා’’ති එකූන වීසති ද්වාර විමුත්තානීති ච, ඡ ද්වාරිකානි චෙව ද්වාර විමුත්තානීති ච, මහග්ගත විපාකානි ද්වාර විමුත්තානෙ වාති ච, සුතං. න පන ද්වාරික විමුත්තානීති සුතං.

133. Trong phần tổng hợp về các môn (Dvārasaṅgahe). Câu ‘Ādāsapaṭṭamayo’ có nghĩa là được làm bằng tấm gương. Câu ‘Dve evā’ có nghĩa là chỉ có hai môn. Câu ‘Dvāra sadisattā’ có nghĩa là tương tự như cổng thành. Ở đây, câu ‘Kammavisesa mahābhūta visesa siddhenā’ được phân tích là ‘được thành tựu bởi nghiệp đặc biệt và đại hiển đặc biệt’. Và (các từ như) hướng tâm v.v... được kể là các tâm lộ. Câu ‘Yamhī’ có nghĩa là ‘trong nhãn căn nào’. Mối liên hệ là: chính nhãn căn đó được gọi là nhãn môn. Câu ‘Tesaṃ dvinnaṃ’ (của hai cái đó) có nghĩa là của các tướng sắc và của các tâm lộ như hướng tâm v.v... Ở đây, trong câu ‘Visaya visayī bhāvūpagamanassā’ (của sự đi đến trạng thái đối tượng và chủ thể), sự đi đến trạng thái đối tượng của các tướng sắc được gọi là sự xuất hiện tại nhãn cầu. Sự đi đến trạng thái chủ thể của các tâm như hướng tâm v.v... được gọi là sự bắt lấy các tướng ấy làm đối tượng. Câu ‘Mukhappathabhūtattā’ có nghĩa là do là con đường chính. Như vậy, sau khi chỉ ra sự hợp lý của từ ‘dvāra’ theo nghĩa công cụ cách, bây giờ (tác giả) chỉ ra sự hợp lý theo nghĩa sở y cách bằng câu bắt đầu với ‘athavā’ (hoặc là). Câu ‘Rūpānaṃ’ (của các sắc) có nghĩa là của các tướng sắc. Bằng câu ‘Cakkhumeva cakkhu dvāra’ (chính nhãn căn là nhãn môn), (tác giả) chỉ ra đây là một phức hợp từ nhấn mạnh có nghĩa là ‘chính nhãn căn là môn’. Câu ‘Kāraṇaṃ vuttamevā’ (lý do đã được nói) có nghĩa là lý do đã được nói ở dưới, trong phần tổng hợp về tâm, ở đoạn về hướng ý môn. Tất cả tám mươi chín loại tâm đều được gọi là ý môn. Thật vậy, trong bộ Aṭṭhasālinī đã nói rằng: ‘Không nên nói rằng ý này không được gọi là ý môn’. Câu ‘Upapatti dvāramevā’ (chỉ là môn của sự tái sanh) có nghĩa là chỉ là môn do nghiệp sanh thuộc về cõi hữu sanh. Và câu ‘Idha cā’ (và ở đây) có nghĩa là và trong bộ sách tổng hợp này. Mối liên hệ là ‘và câu văn chứng minh nào’. Câu ‘Tatthā’ (ở đó) có nghĩa là trong bộ Vibhāvanī. Câu ‘Tattheva taṃ yuttaṃ’ (chính ở đó điều ấy là hợp lý) có nghĩa là chính trong đoạn Pāli đó, câu văn chứng minh ấy là hợp lý. Mối liên hệ là ‘hai duyên còn lại’. Câu ‘Manañcāti etthā’ (ở trong từ ‘manañca’) có nghĩa là ở trong từ ‘manañca’ của câu ‘Duyên ý và duyên các pháp, ý thức sanh khởi’. Tuy nhiên, ở đó, trong bốn duyên cho sự sanh khởi của ý thức tốc hành, ở từ ‘manañca’, hai duyên được tìm thấy là ý hộ kiếp làm môn và ý hướng tâm. Trong từ ‘dhamme ca’, một duyên được tìm thấy là đối tượng pháp. Bằng từ ‘ca’, các uẩn tương ưng với ý thức được hiểu. Như vậy có bốn duyên. Và câu ‘Ettha cā’ (và ở đây) có nghĩa là trong câu sớ giải này. Câu ‘Sannihita paccayānaṃ eva tattha adhippetattā’ (vì chỉ các duyên gần gũi được chủ ý ở đó) có nghĩa là do năng lực của từ ‘paṭicca’ (duyên), chỉ các duyên hiện hữu gần kề được chủ ý trong câu Pāli đó. Câu ‘Dvārabhāvārahassā’ (của cái xứng đáng là môn) có nghĩa là của cái xứng đáng là cửa ngõ cho sự diễn tiến của đối tượng và chủ thể theo phương cách đã nói. Bằng điều này, (tác giả) chỉ ra rằng: các đối tượng có đến trong tầm hay không, các tâm lộ có diễn tiến hay không, điều đó không quan trọng. Sự xứng đáng làm môn do bản chất trong sáng và thanh tịnh mới là tiêu chuẩn. Câu ‘Niṭṭhamettha gantabbaṃ’ (kết luận cần được đi đến ở đây) có nghĩa là sự quyết định cần được đi đến ở đây. Những tâm có các phận sự như vậy mà có nguồn gốc từ sự biến đổi của môn, chúng được gọi là ‘có phận sự ấy’. Câu ‘Kammavasena sijjhantī’ (thành tựu do nghiệp) có ý nghĩa là diễn tiến trong dòng tương tục của chúng sanh. Các tâm có phận sự ấy. Trong bản văn Vibhāvanī, câu ‘manodvāra saṅkhāta bhavaṅgato’ có nghĩa là do trạng thái là hộ kiếp được gọi là ý môn. Và câu ‘Ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito’ (do không diễn tiến theo cách bắt một đối tượng khác) có nghĩa là do không diễn tiến theo cách bắt một đối tượng khác xuất hiện ở sáu môn trong thời bình nhật, sau khi đã từ bỏ đối tượng như nghiệp, tướng của nghiệp v.v... đã được tâm tục sinh bắt lấy. Ở dưới cũng vậy, (các tâm) được nói đến chính bằng tiêu đề phận sự, như là: do hướng ngũ môn, nhãn thức, tiếp thâu, suy đạc, xác định, tốc hành cõi dục, và na cảnh, v.v... đã được nói. Vì ở đây, hướng tâm, tiếp thâu v.v... là tên của các phận sự đặc biệt. Câu ‘Ce’ có nghĩa là ‘nếu nói rằng’. Câu ‘Nā’ có nghĩa là ‘không nên nói’. Câu ‘Tathā assutattā’ (vì không được nghe như vậy) có nghĩa là: đã được nghe rằng ‘mười chín (tâm) thoát ly môn’, và ‘sáu (tâm) thuộc môn và (các tâm) thoát ly môn’, và ‘các quả đại hành thoát ly môn’. Nhưng chưa từng nghe ‘(các tâm) thuộc môn và thoát ly (môn)’.

134. ආරම්මණ සඞ්ගහෙ. ‘‘දුබ්බල පුරිසෙනා’’ති ගෙලඤ්ඤාභිභූතත්තා වා ජරාභිභූතත්තා වා දණ්ඩෙන වා රජ්ජුකෙන වා විනා උට්ඨාතුම්පි පතිට්ඨාතුම්පි අපරාපරං ගන්තුම්පි අසක්කොන්තෙන දුබ්බල පුරිසෙන දණ්ඩකං වා රජ්ජුකං වා ආලම්බියති. ආලම්බිත්වා උට්ඨාති. පතිට්ඨාති. අපරාපරං ගච්ඡති. එවමෙව. අමුඤ්ච මානෙහි හුත්වාති පාඨසෙසො. ‘‘ආගන්ත්වා’’ති ආරම්මණ කරණ වසෙන තතො තතො ආගන්ත්වා. ‘‘විසුං සිද්ධානී’’ති ආලම්බියතීති එතස්මිං අත්ථෙ සති, ආලම්බණන්ති සිජ්ඣති. ආරම්මණන්ති න සිජ්ඣති. තානි එත්ථ ආගන්ත්වා රමන්තීති එතස්මිං අත්ථෙ සති, ආරම්මණන්ති සිජ්ඣති. ආලම්බණන්ති න සිජ්ඣති. එවඤ්ච සති එකං පදං ද්වීහිවාක්‍යෙහි දස්සනං න සුන්දරන්ති. ‘‘අඤ්ඤානි ආරම්මණානී’’ති රූපාරම්මණතො අඤ්ඤානි සද්දාරම්මණාදීනි. ‘‘ආගච්ඡතී’’ති ආවිභාවං ගච්ඡති, උප්පාදප්පවත්ති වසෙන පච්චක්ඛභාවං පාපුණාති. ‘‘ආගච්ඡිත්ථා’’ති ආවිභාවං ගච්ඡිත්ථ, උප්පාදප්පවත්ති වසෙන පච්චක්ඛභාවං පාපුණිත්ථ. ‘‘අනාගතං’’ති එත්ථ න කාරො අවත්ථා වසෙන පටිසෙධො. යො ධම්මො [Pg.116] පච්චය සාමග්ගියං සති ආගමන ජාතිකො උප්පජ්ජන සීලො. සො එව ඉදානි ආගච්ඡති, ඉදානි ආගච්ඡිත්ථ, ඉදානි ආගමන ජාතියං ඨිතො, නාගච්ඡති නාගච්ඡිත්ථාති ඉමිනා අත්ථෙන සො අනාගතො නාම. නිබ්බාන පඤ්ඤත්තියො පන ආගමන ජාතිකා න හොන්ති. තස්මා ආගමනප්පසඞ්ගාභාවතො අනාගතාති න වුච්චන්තීති. තෙනාහ ‘‘උප්පාද ජාතිකා’’තිආදිං. ‘‘තං විචාරෙතබ්බං’’ති වත්වා විචාරණාකාරං දස්සෙති ‘‘සබ්බෙපිහී’’තිආදිනා. තෙ යදා වත්තබ්බ පක්ඛෙ තිට්ඨන්තීති සම්බන්ධො. උප්පාද ජාතිකානඤ්ඤෙව සඞ්ඛත ධම්මානං. තාසං නිබ්බාන පඤ්ඤත්තීනං. ‘‘න තථා ඉමෙසං’’ති ඉමෙසං ද්වාර විමුත්තානං ආරම්මණං පන තථා න හොතීති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං භව විසෙසෙ. විභාවනිපාඨෙ ‘‘ආවජ්ජනස්සවියා’’ති ආවජ්ජනස්ස ආරම්මණං විය. අග්ගහිතමෙව හුත්වා. ‘‘එකවජ්ජන වීථියං අග්ගහිත භාවො ඉධ න පමාණ’’න්ති ඡ ද්වාරග්ගහිතන්ති ඉධ අප්පමාණං. භවන්තරෙ ගහිතස්ස අධිප්පෙතත්තා. ‘‘කාලවිමුත්ත සාමඤ්ඤං’’වාති යං කිඤ්චිකාල විමුත්තං වා න හොතීති අධිප්පායො. ආගමසිද්ධි වොහාරො නාම ‘‘කම්මන්ති වා, කම්මනිමිත්තන්ති වා, ගති නිමිත්තන්ති වා, පසිද්ධො වොහාරො වුච්චති. අජාත සත්තුරාජා සඞ්කිච්චජාතකෙපි පිතරං මාරෙති. තස්මා ‘‘ද්වීසුභවෙසූ’’ති වුත්තං. ‘‘ඡ හි ද්වාරෙහී’’ති කරණ භූතෙහි ඡහි චක්ඛාදි ද්වාරෙහි. ‘‘මරණාසන්න ජවනෙහී’’ති කත්තු භූතෙහි මරණාසන්නෙ පවත්තෙහි ඡ ද්වාරික ජවනෙහි. ‘‘අනෙකං සභාවං’’ති අනෙකන්ත භාවං. යඤ්හි ආරම්මණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘කෙනචි ද්වාරෙන අග්ගහිතමෙව හොතී’’ති එත්ථ අසඤ්ඤී භවතො චුතානං සත්තානං කාමපටිසන්ධියා කම්මාදි ආරම්මණං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අග්ගහිතන්ති යුත්තං. කස්මා, තස්මිං භවෙ කස්සචිද්වාරස්සෙව අභාවතො. අරූපභවතො චුතානං පන කාමපටිසන්ධියා ගති නිමිත්ත සම්මතං ආරම්මණං කථං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අග්ගහිතං භවෙය්‍ය, මනොද්වාරග්ගහිතමෙව භවෙය්‍යාති ඉමං චොදනං විසොධෙතුං ‘‘එත්ථ ච යස්මා පට්ඨානෙ’’තිආදි වුත්තං. තතො චුතානං සත්තානං යා කාමපටිසන්ධි, තස්සාකාමපටි සන්ධියා. පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං [Pg.117] ආරම්මණං එතිස්සාති විග්ගහො. කාමපටිසන්ධි. පරෙසං පයොග බලෙනාපි කම්මාදීනං උපට්ඨානං නාම හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘සුට්ඨු ආසෙවිතානං’’ති චිරකාලං සඞ්ඝ වත්ත චෙතියවත්ත කරණාදිවසෙන තං තං භාවනා කම්මවසෙන ච සුට්ඨු ආසෙවිතානං කම්මකම්මනිමිත්තානං. ‘‘හොති යෙවා’’ති කම්මාදීනං උපට්ඨානං නාම හොතියෙව. ‘‘ආගන්ත්වා’’ති ඉමං මනුස්ස ලොකං ආගන්ත්වා ගණ්හන්තියෙව. තදාපි නිරයපාලෙහි දස්සිතං තං තං ගති නිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා චවන්ති. ‘‘තං’’ති රෙවතිං නාම ඉත්ථිං. නනු නිරයපාලා නාම තාවතිංසා භවනං ගන්තුං න සක්කුණෙය්‍යුන්ති. නො නසක්කුණෙය්‍යුං. කස්මා, මහිද්ධික යක්ඛ ජාතිකත්තාති දස්සෙතුං ‘‘තෙහී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘වෙස්සවණ දූතා’’ති වෙස්සවණමහාරාජස්ස දූතා. ‘‘උපචාරජ්ඣානෙඨත්වා’’ති අප්පනාඣානං අපත්තතාය උපචාරභාවනාභූතෙ කාමාවචරජ්ඣානෙඨත්වා. ‘‘තානෙව නිමිත්තානී’’ති පථවීකසිණ නිමිත්තාදීනි පටිභාග නිමිත්තානි. ‘‘කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං’’ති තෙහි නිමිත්තාරම්මණෙහි අඤ්ඤං උපචාර භාවනා කම්මං වා යං කිඤ්චි අනුරූපං ගති නිමිත්තං වා. ‘‘තානෙව නිමිත්තානි ගහෙත්වා’’ති වචනෙන තානි නිමිත්තානි මරණාසන්න ජවනෙහි ගහිතානීති දස්සෙති. තානි ච පඤ්ඤත්ති ධම්මත්තා කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං න හොන්තීති. ‘‘පච්චුප්පන්නගති නිමිත්තෙ සිද්ධෙ සිද්ධමෙවා’’ති තස්මිං භවෙ ගතස්ස තත්ථ යාවජීවම්පි අනු භවිතබ්බං ආරම්මණං නාම තස්මිං ඛණෙ ධරමානං පච්චුප්පන්නම්පි අත්ථි. තතො වඩ්ඪමානං අනාගතම්පි අත්ථි. තත්ථ පච්චුප්පන්නෙ උපට්ඨහන්තෙ පටිසන්ධියා ආරම්මණං සම්පජ්ජති. අනාගතං පන අනුපට්ඨහන්තම්පි පච්චුප්පන්නෙ අන්තොගධසදිසං හොතීති අධිප්පායො. විභාවනි පාඨෙන ච පච්චුප්පන්න ගතිනිමිත්තං විය ආපාතමාගතං, කස්මා, පච්චුප්පන්න ගති නිමිත්තෙනෙව කිච්ච සිද්ධිතො-ති අධිප්පායො. සෙසමෙත්ථ සුබොධං. ‘‘තානිහී’’තිආදීසු. කෙචි වදන්ති. අනෙජොසන්ති මාරබ්භ. යං කාලමකරීමුනීති වුත්තත්තා සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාදීනං පරිනිබ්බාන චුති චිත්තං සන්ති ලක්ඛණං නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති. තං සබ්බථාපි කාමාවචරා ලම්බණා නෙවාති ඉමිනා අපනෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තා නිහි [Pg.118] සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං උප්පන්නානි පී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ලොකුත්තර ධම්මා’’තිආදීසු. ‘‘තානී’’ති ද්වාදසා කුසල චිත්තානි අට්ඨඤාණ විප්පයුත්ත කුසල ක්‍රිය ජවනානි ච. අජ්ඣාන ලාභිනො පුථුජ්ජනා මහග්ගතජ්ඣානානිපි ආලම්බිතුං න සක්කොන්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤත්තියා සහ කාමාවචරා රම්මණානී’’ති. ‘‘තානෙ වා’’ති ඤාණ සම්පයුත්ත කාම කුසලානි එව. ඣානලාභීනං තානෙව ඤාණ සම්පයුත්තකාම කුසලානි. හෙට්ඨිම ඵලට්ඨානං තානෙව අත්තනා අධිගත මග්ගඵල නිබ්බානා රම්මණානි. ‘‘ඣානානි පත්ථෙන්තී’’ති ආයතිං ඣානලාභිනො භවෙය්‍යාමාති පත්ථනං කරොන්ති. ‘‘තෙසං පී’’ති තෙසං පුථුජ්ජනානම්පි. ‘‘තෙ’’ති තෙ ලොකුත්තර ධම්මා. ‘‘අනුභොන්තී’’ති සම්පාපුණන්ති. ‘‘නවනිපාතෙ’’ති අඞ්ගුත්තර නිකායෙ නවනිපාතෙ. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

134. Trong phần Tổng hợp về Đối tượng (Ārammaṇa saṅgaha). (Cụm từ) "bởi người yếu đuối" (nghĩa là) bởi người yếu đuối không thể đứng dậy, đứng vững, hay đi tới đi lui nếu không có gậy hoặc dây, do bị bệnh tật chi phối hoặc do bị tuổi già chi phối, nên cây gậy hoặc sợi dây được vịn vào. Vịn vào rồi đứng dậy, đứng vững, đi tới đi lui. Cũng vậy. Phần còn lại của câu là "amuñca mānehi hutvā". (Cụm từ) "Āgantvā" (đến) có nghĩa là đến từ nơi này nơi kia do việc làm đối tượng. (Cụm từ) "Visuṃ siddhānī" (được thành tựu riêng biệt). Khi có nghĩa là "được vịn vào" (ālambiyati), thì từ "ālambaṇa" (sự vịn vào) được thành tựu, còn từ "ārammaṇa" (đối tượng) thì không. Khi có nghĩa là "chúng đến đây và vui thích" (āgantvā ramanti), thì từ "ārammaṇa" được thành tựu, còn từ "ālambaṇa" thì không. Và khi như vậy, việc giải thích một từ bằng hai câu là không hay. (Cụm từ) "các đối tượng khác" (aññāni ārammaṇāni) là các đối tượng khác với đối tượng sắc, tức là đối tượng thanh, v.v. (Từ) "āgacchati" (nó đến) có nghĩa là nó đi đến sự biểu hiện, nó đạt đến trạng thái trực tiếp do sự sanh khởi và diễn tiến. (Từ) "āgacchitthā" (ngươi đã đến) có nghĩa là ngươi đã đi đến sự biểu hiện, ngươi đã đạt đến trạng thái trực tiếp do sự sanh khởi và diễn tiến. Ở đây, trong (từ) "anāgataṃ" (chưa đến), chữ "na" là sự phủ định theo nghĩa trạng thái. Pháp nào, khi có sự hội đủ của các duyên, có bản chất đến, có tính chất sanh khởi, chính pháp đó, với ý nghĩa là "bây giờ nó không đến, bây giờ nó đã không đến, bây giờ nó không ở trong bản chất đến", được gọi là "anāgata". Nhưng Niết-bàn và chế định thì không có bản chất đến. Do đó, vì không có khả năng đến, chúng không được gọi là "anāgata". Vì vậy, ngài nói "có bản chất sanh khởi", v.v. Sau khi nói "điều đó cần được xem xét", ngài chỉ ra cách xem xét bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "sabbepihi". Mối liên hệ là "khi chúng đứng về phía cần được nói đến". (Điều này áp dụng) chỉ cho các pháp hữu vi có bản chất sanh khởi, (không phải) cho Niết-bàn và chế định đó. (Cụm từ) "không như vậy đối với những cái này" được giải thích là: đối tượng của những (tâm) thoát ly môn này thì không như vậy. (Từ) "tattha" (ở đó) có nghĩa là trong sự hiện hữu đặc biệt đó. Trong đoạn văn giải thích, (cụm từ) "āvajjanassaviyā" có nghĩa là "giống như đối tượng của tâm hướng", trở thành chưa từng được bắt. (Câu) "trạng thái chưa được bắt trong một lộ trình hướng môn không phải là tiêu chuẩn ở đây" có nghĩa là "việc chưa được bắt bởi sáu môn ở đây không phải là tiêu chuẩn", vì nó được hiểu là đã được bắt trong một kiếp sống khác. (Cụm từ) "kālavimutta sāmaññaṃ" (sự thoát ly thời gian nói chung) có ý nghĩa là "bất cứ cái gì thoát ly thời gian cũng không phải". Cách dùng từ được xác lập bởi truyền thống là cách dùng từ phổ biến được gọi là "nghiệp", "nghiệp tướng", hoặc "thú tướng". Vua Ajātasattu cũng đã giết cha mình trong Saṅkiccajātaka. Do đó, (cụm từ) "trong hai kiếp" đã được nói. (Cụm từ) "bởi sáu môn" (cha hi dvārehi) có nghĩa là bởi sáu môn là công cụ, tức là nhãn môn, v.v. (Cụm từ) "bởi các tốc hành tâm cận tử" (maraṇāsanna javanehi) có nghĩa là bởi các tốc hành tâm sáu môn là tác nhân, diễn ra lúc cận tử. (Cụm từ) "bản chất không một" (anekaṃ sabhāvaṃ) có nghĩa là trạng thái không xác định. Mối liên hệ là "bất cứ đối tượng nào". (Cụm từ) "chưa từng được bắt bởi bất kỳ môn nào". Ở đây, đối với chúng sanh chết từ cõi vô tưởng, đối tượng nghiệp v.v. của tâm tái tục cõi dục là chưa từng được bắt bởi bất kỳ môn nào trong kiếp khác, điều này là hợp lý. Tại sao? Vì trong cõi đó hoàn toàn không có môn nào. Nhưng đối với chúng sanh chết từ cõi vô sắc, làm sao đối tượng được cho là thú tướng của tâm tái tục cõi dục lại có thể là chưa từng được bắt bởi bất kỳ môn nào trong kiếp khác? Nó phải được bắt bởi ý môn. Để giải quyết sự chất vấn này, (cụm từ) bắt đầu bằng "ettha ca yasmā paṭṭhāne" đã được nói. Tâm tái tục cõi dục nào của chúng sanh chết từ đó, của tâm tái tục cõi dục đó. Phân tích cú pháp là: "thú tướng hiện tại là đối tượng của nó", (tức là) tâm tái tục cõi dục. Cần được liên kết với (câu) bắt đầu bằng "sự hiện khởi của nghiệp v.v. cũng xảy ra do sức mạnh của sự tác động của người khác". (Cụm từ) "của những (nghiệp) được thực hành thuần thục" (suṭṭhu āsevitānaṃ) là của nghiệp và nghiệp tướng được thực hành thuần thục trong một thời gian dài qua việc thực hành các phận sự đối với Tăng-già, phận sự đối với bảo tháp, v.v., và qua các nghiệp tu tập này khác. (Cụm từ) "chắc chắn xảy ra" (hoti yeva) có nghĩa là sự hiện khởi của nghiệp v.v. chắc chắn xảy ra. (Cụm từ) "đến" (āgantvā) có nghĩa là đến cõi người này và chắc chắn bắt lấy. Khi đó, họ cũng chết sau khi lấy thú tướng này khác được các ngạ quỷ cai quản địa ngục cho thấy làm đối tượng. (Từ) "taṃ" (cô ấy) chỉ người phụ nữ tên là Revatī. Chẳng phải những ngạ quỷ cai quản địa ngục không thể đi đến cõi trời Ba mươi ba sao? Không phải là không thể. Tại sao? Để chỉ ra rằng vì họ thuộc loài dạ-xoa có đại thần lực, (cụm từ) bắt đầu bằng "tehi" đã được nói. (Cụm từ) "sứ giả của Vessavaṇa" là sứ giả của đại vương Vessavaṇa. (Cụm từ) "đứng trong thiền cận định" (upacārajjhāneṭhatvā) có nghĩa là đứng trong thiền cõi dục là sự tu tập cận định do chưa đạt đến thiền an chỉ. (Cụm từ) "chính những tướng đó" (tāneva nimittāni) là các quang tướng như tướng biến xứ đất, v.v. (Cụm từ) "đối tượng của tâm tái tục cõi dục" là nghiệp tu tập cận định khác với những đối tượng tướng đó, hoặc bất kỳ thú tướng tương ứng nào. Bằng lời nói "sau khi bắt chính những tướng đó", ngài chỉ ra rằng những tướng đó được bắt bởi các tốc hành tâm cận tử. Và những tướng đó, vì là pháp chế định, không thể là đối tượng của tâm tái tục cõi dục. (Cụm từ) "khi thú tướng hiện tại được thành tựu, nó chắc chắn được thành tựu". Đối tượng cần được kinh nghiệm suốt đời ở nơi đó của người đã đi đến cõi đó, có cả phần hiện tại đang tồn tại vào khoảnh khắc đó, và cũng có cả phần vị lai phát triển từ đó. Trong đó, khi phần hiện tại hiện khởi, đối tượng của tâm tái tục được thành tựu. Ý nghĩa là, phần vị lai, mặc dù không hiện khởi, cũng giống như được bao hàm trong phần hiện tại. Và theo đoạn văn giải thích, nó đến như là thú tướng hiện tại, tại sao? Ý nghĩa là, vì công việc được hoàn thành chỉ bằng thú tướng hiện tại. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Trong (cụm từ) bắt đầu bằng "tānihi". Một số người nói rằng, vì đã được nói "Khi bậc mâu-ni qua đời, bắt đầu từ sự bất động", tâm tử lúc Bát-niết-bàn của các bậc Toàn giác, chư Phật, v.v., lấy Niết-bàn có đặc tính tịch tịnh làm đối tượng. Để chỉ ra rằng quan điểm đó bị bác bỏ bởi (lập luận) này: "chúng hoàn toàn không có đối tượng cõi dục", (cụm từ) bắt đầu bằng "tānihi sabbaññu buddhānaṃ uppannāni pi" đã được nói. Trong (cụm từ) bắt đầu bằng "các pháp siêu thế". (Từ) "tāni" (chúng) là mười hai tâm bất thiện và tám tốc hành tâm thiện và duy tác ly trí. Vì những phàm phu chưa đắc thiền không thể lấy các thiền đáo đại làm đối tượng, nên đã được nói "(chúng) có đối tượng cõi dục cùng với chế định". (Cụm từ) "hoặc chính chúng" (tāne vā) là chính các tâm thiện cõi dục tương ưng trí. Đối với những người đắc thiền, (đối tượng) là chính những tâm thiện cõi dục tương ưng trí đó. Đối với các bậc Thánh quả thấp hơn, (đối tượng) là chính Đạo, Quả, Niết-bàn mà mình đã chứng đắc. (Cụm từ) "họ mong cầu các thiền" (jhānāni patthenti) có nghĩa là họ phát nguyện "mong rằng trong tương lai chúng ta sẽ là những người đắc thiền". (Từ) "tesaṃ pi" (cũng của họ) là cũng của những phàm phu đó. (Từ) "te" (chúng) là các pháp siêu thế đó. (Từ) "anubhonti" (họ kinh nghiệm) có nghĩa là họ đạt đến. (Cụm từ) "trong phẩm Chín pháp" (navanipāte) là trong phẩm Chín pháp của Tăng Chi Bộ Kinh. Toàn bộ phần còn lại đều dễ hiểu.

135. වත්ථුසඞ්ගහෙ. ‘‘වත්ථූ’’ති නිස්සය විසෙසො වුච්චති. තානි නිස්සය වත්ථූනි යෙසං තානි තබ්බත්ථුකානි. ‘‘තෙසඤ්ච සද්දො න යුජ්ජතී’’ති තෙසං වාදෙ ච සද්දො න යුජ්ජති. න හි අලුත්ත ච කාරං ද්වන්ද පදං නාම අත්ථීති. ‘‘පුබ්බපදෙසු ආනෙතබ්බො’’ති චක්ඛු වත්ථු ච සොතවත්ථු චාතිආදිනා ආනෙතබ්බො. සමාස පදං න යුජ්ජති. න හි සමාස පදතො එක දෙසං අඤ්ඤත්ථ ආනෙතුං යුජ්ජතීති. අවිභත්තික නිද්දෙසො නාම චක්ඛුං, සොතං, ඝානං, ජිව්හා, කායො, හදයං, වත්ථු චාති වත්තබ්බෙ පුබ්බපදෙසු අවිභත්තික නිද්දෙසො. එවඤ්චසති වත්ථු සද්දො ච සද්දො ච පුබ්බපදෙසු ආනෙතුං ලබ්භන්තීති. කාමතණ්හාය අධීනෙන ආයත්තෙන කාමාවචර කම්මෙන නිබ්බත්තා කාමතණ්හාධීන කම්ම නිබ්බත්තා. ‘‘රූපාදීනං පරිභොගො’’ති රූපාදීනං පඤ්චකාමගුණානං පරිභොගො. ‘‘පරිත්තකම්මං පී’’ති සබ්බං කාමාවචර කම්මම්පි. ‘‘පූරයමානං’’ති පරිපූරෙන්තං. චක්ඛු දස්සනානුත්තරියං නාම. සොතං සවනානුත්තරියං නාම. සබ්බෙසං දස්සන කිච්චානං මජ්ඣෙ බුද්ධ දස්සනා දිවසෙන අනුත්තරං දස්සනං ජනෙතීති දස්සනානුත්තරියං. එවං සවනානුත්තරියෙපි චතුසච්ච ධම්මස්සවනා දිවසෙනාති වත්තබ්බං. ‘‘අජ්ඣත්ත බහිද්ධ සන්තා නෙසු පී’’ති [Pg.119] අජ්ඣත්ත සන්තානෙපි බහිද්ධ සන්තානෙපි. ‘‘සුද්ධෙ’’ති කෙනචි ආලොකෙන ච අන්ධකාරෙන ච විරහිතෙ. ආලොකො හි එකො රූප විසෙසො. තථා අන්ධකාරො ච. තෙ ච තත්ථ නත්ථි. ‘‘ඉමස්මිං සඞ්ගහෙ’’ති වත්ථු සඞ්ගහෙ. විසිට්ඨං ජානනං විජානනං. තඤ්ච විජානනං තීසු මනොධාතූසු නත්ථීති වුත්තං ‘‘විජානන කිච්චාභාවතො’’ති. ආවජ්ජන කිච්චං කිමෙතන්ති, මනසිකාර මත්තං හොති. සම්පටිච්ඡන කිච්චඤ්ච පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි යථා ගහිතානෙව පඤ්චාරම්මණානි සම්පටිච්ඡන මත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘විසෙසජානන කිච්චානි න හොන්තී’’ති. දස්සනං, සවනං, ඝායනං, සායනං, ඵුසන, න්ති ඉමානි කිච්චානි ථොකං විසෙස ජානන කිච්චානි හොන්තීති වුත්තං ‘‘පච්චක්ඛතො දස්සනා දිවසෙනා’’තිආදිං. ථොකං විසෙස ජානන කිච්චානි හොන්ති. තස්මා තානි පඤ්චවිඤ්ඤාණානීති වුත්තානි. අවසෙසා පන සන්තීරණාදයො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො නාමාති සම්බන්ධො. නනු මනනට්ඨෙන මනො ච තං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණඤ්චාති වුත්තෙපි පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි විසෙසො නත්ථීති ආහ ‘‘අතිස්සය විසෙස ජානන ධාතුයොති අත්ථො’’ති. එවං සන්තෙපි සො අත්ථො සද්දයුත්තියා සිද්ධො න හොති. යදිච්ඡා වසෙන වුත්තො හොතීති ආහ ‘‘පරියාය පදානං’’තිආදි. එතෙන සො අත්ථො සද්දයුත්තියා එව සිද්ධො. න යදිච්ඡාවසෙන වුත්තොති දස්සෙති. ‘‘විසෙසන සමාසෙ’’ති මනො ච තං විඤ්ඤාණඤ්චාති මනොවිඤ්ඤාණන්ති එවරූපෙ කම්මධාරය සමාසෙ. ‘‘පදට්ඨානං’’ති එත්ථ පදන්ති ච ඨානන්ති ච කාරණත්ථ වචනානි, තස්මා පරියාය සද්දා නාම. පදඤ්ච තං ඨානඤ්චාති වුත්තෙ අතිස්සය කාරණන්ති අත්ථො විඤ්ඤායති. තථා දුක්ඛ දුක්ඛං, රූප රූපං, රාජ රාජා, දෙවදෙවොතිආදීනි. ‘‘කත්ථචි දිස්සති යුජ්ජති චා’’ති න හි කත්ථචි දිස්සති ච. සචෙපි කත්ථචි දිස්සෙය්‍ය, න හි යුජ්ජති චාති අත්ථො. ‘‘මනසො විඤ්ඤාණං’’ති එත්ථ පටිසන්ධි චිත්තතො පට්ඨාය යාවචුති චිත්තා අන්තරෙ සබ්බං චිත්ත සන්තානං සත්ත විඤ්ඤාණ ධාතූනං වසෙන විභාගං කත්වා අත්ථො වත්තබ්බො. පඤ්චද්වාරා වජ්ජනඤ්ච සම්පටිච්ඡන ද්වයඤ්ච මනොධාතු මත්තත්තා මනො නාම. පඤ්චවිඤ්ඤාණානි විඤ්ඤාණ මත්තානි නාම. අවසෙසානි සබ්බානි විඤ්ඤාණානි මනස්ස විඤ්ඤාණන්ති [Pg.120] අත්ථෙන මනොවිඤ්ඤාණානි නාම. තත්ථ ‘‘මනස්ස විඤ්ඤාණං’’ති අනන්තර පච්චය භූතස්ස වා මනස්ස පච්චයුප්පන්න භූතං විඤ්ඤාණං. එත්ථ සම්පටිච්ඡන ද්වයං පච්චයමනො නාම. සන්තීරණතො පට්ඨාය යාව ද්වාරන්තරෙ පඤ්චද්වාරා වජ්ජනං නාගච්ඡති, තාව අන්තරෙ සබ්බං මනොවිඤ්ඤාණ සන්තානං පච්චයුප්පන්න විඤ්ඤාණං නාම. පුන ‘‘මනස්ස විඤ්ඤාණ’’න්ති පච්චයුප්පන්න භූතස්ස මනස්ස පච්චය භූතං විඤ්ඤාණං. එත්ථ පඤ්චද්වාරා වජ්ජනං පච්චයුප්පන්න මනො නාම. තතො පුරෙ සබ්බං මනොවිඤ්ඤාණ සන්තානං පච්චය මනො නාම. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. අවසෙසාපනාතිආදීසු. ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු භාවං සම්භාවෙතී’’ති අවසෙසා පන ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච නාම හොන්ති, හදය වත්ථුඤ්ච නිස්සායයෙව වත්තන්තීති එවං තෙසං ධම්මානං මනොවිඤ්ඤාණධාතු භාවඤ්ච සම්භාවෙති, වණ්ණෙති. සුට්ඨු පකාසෙතීති අත්ථො. එත්ථ පනාතිආදීසු. ‘‘පාළියං’’ති ඉන්ද්‍රිය සංයුත්ත පාළියං. දුතීයජ්ඣානෙ එව අපරිසෙස නිරොධ වචනං විරුද්ධං සියා. කථං, සචෙ පටිඝො අනීවරණා වත්ථො නාම නත්ථි. පථමජ්ඣානතො පුබ්බෙ එව සො නිරුද්ධො සියා. අථ දුතීයජ්ඣානුපචාරෙපි සො උප්පජ්ජෙය්‍ය, පථමජ්ඣානම්පි පරිහීනං සියා. තස්මිං පරිහීනෙ සති, දුතීයජ්ඣානම්පි නුප්පජ්ජෙය්‍ය. එවං විරුද්ධං සියා. ‘‘පුරිම කාරණමෙවා’’ති අනීවරණා වත්ථස්ස පටිඝස්ස අභාවතොති කාරණං එව. පරතොඝොසො නාම සාවකානං සම්මාදිට්ඨිප්පටිලාභාය පධාන පච්චයො හොති. සො ච අරූපභවෙ නත්ථි. ධම්මාභිසමයො නාම චතුසච්ච ධම්මප්පටිවෙධො, බුද්ධා ච පච්චෙක සම්බුද්ධා ච සයම්භුනො පරතො ඝොසෙන විනා ධම්මං පටිවිජ්ඣන්ති. තෙ ච තත්ථ නුප්පජ්ජන්ති. ‘‘රූපවිරාග භාවනායා’’ති රූපවිරාග භාවනා බලෙන. තෙසං රූපාවචර චිත්තානං. ‘‘සමතික්කන්තත්තා’’ති තෙසු නිකන්තිප්පහානවසෙන සුට්ඨු අතික්කන්තත්තා. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

135. Trong phần tổng hợp về vật (Vatthusaṅgahe). “Vatthū” (vật) được gọi là một loại y chỉ đặc biệt. Những pháp nào có các vật y chỉ ấy thì được gọi là tabbatthukāni (có vật ấy làm nền tảng). “Và từ ‘tesaṃ’ không thích hợp” có nghĩa là trong lời nói của họ, từ ‘ca’ không thích hợp. Vì không có hợp từ loại dvanda (đẳng lập) nào mà từ ‘ca’ không bị lược bỏ. “Nên được đưa đến các từ đứng trước” có nghĩa là nên được đưa đến theo cách như “cakkhu-vatthu ca sota-vatthu ca” (nhãn vật và nhĩ vật). Một hợp từ là không thích hợp. Vì không thích hợp để lấy một phần từ một hợp từ rồi đưa đến nơi khác. Sự chỉ định không có biến cách là khi đáng lẽ phải nói “cakkhuṃ, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, hadayaṃ, vatthu ca” (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, tâm, và vật), thì lại là sự chỉ định không có biến cách ở các từ đứng trước. Khi như vậy, từ ‘vatthu’ và từ ‘ca’ có thể được đưa đến các từ đứng trước. Được sanh ra bởi nghiệp cõi Dục vốn lệ thuộc và bị chi phối bởi ái dục, (đó là nghĩa của) kāmataṇhādhīna-kamma-nibbattā. “Sự hưởng thụ sắc, v.v.” có nghĩa là sự hưởng thụ năm dục trưởng dưỡng là sắc, v.v. “Ngay cả nghiệp nhỏ” có nghĩa là tất cả nghiệp cõi Dục. “Làm cho viên mãn” có nghĩa là làm cho đầy đủ. Nhãn được gọi là sự thấy vô thượng. Nhĩ được gọi là sự nghe vô thượng. Giữa tất cả các phận sự thấy, nó sanh ra sự thấy vô thượng qua việc thấy một vị Phật, do đó gọi là dassanānuttariyaṃ. Tương tự, đối với savanānuttariyaṃ, nên nói rằng “qua việc nghe pháp Tứ đế”. “Ngay cả trong các dòng tương tục bên trong và bên ngoài” có nghĩa là trong dòng tương tục bên trong và trong dòng tương tục bên ngoài. “Trong sự thuần tịnh” có nghĩa là không có bất kỳ ánh sáng và bóng tối nào. Vì ánh sáng là một loại sắc đặc biệt. Bóng tối cũng vậy. Và chúng không có ở đó. “Trong phần tổng hợp này” có nghĩa là trong phần tổng hợp về vật. Sự biết một cách đặc biệt là sự nhận biết (vijānanaṃ). Và sự nhận biết ấy không có trong ba ý giới, như đã nói “vì không có phận sự nhận biết”. Phận sự hướng tâm là gì? Nó chỉ là sự tác ý. Và phận sự tiếp thọ chỉ là sự tiếp nhận năm đối tượng cảnh đúng như chúng đã được năm thức nắm bắt. Do đó, ngài nói “chúng không phải là các phận sự biết đặc biệt”. Thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm – những phận sự này là những phận sự biết đặc biệt một chút, như đã nói “qua việc thấy trực tiếp, v.v.”. Chúng là những phận sự biết đặc biệt một chút. Do đó, chúng được gọi là năm thức. Mối liên hệ là: còn lại, các (tâm) như quan sát, v.v., được gọi là ý thức giới. “Chẳng phải khi nói ‘mano’ (ý) với nghĩa là suy nghĩ và ‘viññāṇa’ (thức) với nghĩa là nhận biết thì cũng không có gì khác biệt với năm thức sao?” (Để trả lời), ngài nói: “Nghĩa là ‘giới có sự biết đặc biệt vượt trội’”. Dù vậy, ý nghĩa đó không được xác lập bởi lý luận ngữ pháp. Nó được nói một cách tùy tiện, vì vậy ngài nói “của các từ đồng nghĩa”, v.v. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng ý nghĩa đó được xác lập chính bởi lý luận ngữ pháp, chứ không phải được nói một cách tùy tiện. “Trong hợp từ chỉ định” có nghĩa là trong hợp từ loại kammadhāraya (y đằng) có dạng như: “mano ca taṃ viññāṇañcāti manoviññāṇaṃ” (ý và đó là thức, nên là ý thức). Ở đây trong từ “padaṭṭhānaṃ”, cả ‘pada’ và ‘ṭhāna’ đều là những từ có nghĩa là ‘nguyên nhân’, do đó chúng được gọi là từ đồng nghĩa. Khi nói “padañca taṃ ṭhānañcāti”, ý nghĩa “nguyên nhân vượt trội” được hiểu. Tương tự như dukkha-dukkhaṃ, rūpa-rūpaṃ, rāja-rājā, deva-devo, v.v. “Được thấy ở đâu đó và cũng thích hợp” có nghĩa là nó không được thấy ở bất cứ đâu. Ngay cả nếu nó được thấy ở đâu đó, nó cũng không thích hợp. Ở đây, trong câu “thức của ý”, ý nghĩa nên được trình bày sau khi đã phân chia toàn bộ dòng tương tục của tâm, bắt đầu từ tâm nối liền sanh cho đến tâm tử, theo bảy thức giới. Tâm hướng ngũ môn và hai tâm tiếp thọ được gọi là ‘mano’ (ý) vì chúng chỉ là ý giới. Năm thức được gọi là chỉ là ‘viññāṇa’ (thức). Tất cả các thức còn lại, với ý nghĩa là “thức của ý”, được gọi là ‘manoviññāṇa’ (ý thức). Ở đó, “thức của ý” có nghĩa là thức đã sanh khởi từ ý đã trở thành duyên vô gián. Ở đây, hai tâm tiếp thọ được gọi là ý làm duyên. Bắt đầu từ tâm quan sát, cho đến khi tâm hướng ngũ môn chưa sanh khởi trong khoảng giữa các lộ (tâm), toàn bộ dòng tương tục của ý thức ở giữa được gọi là thức được duyên sanh. Lại nữa, “thức của ý” có nghĩa là thức đã trở thành duyên cho ý đã sanh khởi từ nó. Ở đây, tâm hướng ngũ môn được gọi là ý được duyên sanh. Trước đó, toàn bộ dòng tương tục của ý thức được gọi là ý làm duyên. Phần còn lại dễ hiểu. Trong câu “Avasesā pana”, v.v. “Nó xác lập bản chất của ý thức giới” có nghĩa là: các pháp còn lại được gọi là ý thức giới, và chúng chỉ diễn tiến bằng cách nương vào ý vật; do đó, nó xác lập, mô tả bản chất ý thức giới của các pháp ấy. Nghĩa là “nó làm sáng tỏ một cách tốt đẹp”. Trong câu “Ettha pana”, v.v. “Trong Pāḷi” có nghĩa là trong kinh văn Tương Ưng Bộ, phẩm Căn. Lời nói về sự diệt tận không còn dư sót chỉ trong thiền thứ hai sẽ là mâu thuẫn. Tại sao? Nếu không có cái gọi là sân (paṭigha) mà không phải là triền cái, thì nó đã phải diệt ngay cả trước thiền thứ nhất. Rồi nếu nó lại sanh khởi ngay cả trong cận định của thiền thứ hai, thì thiền thứ nhất cũng đã bị suy thoái. Khi thiền ấy đã suy thoái, thiền thứ hai cũng sẽ không sanh khởi. Như vậy sẽ là mâu thuẫn. “Chính là nguyên nhân trước” có nghĩa là chính là nguyên nhân “vì không có sân (paṭigha) mà không phải là triền cái”. “Tiếng nói của người khác” là duyên chính yếu để các vị thinh văn đạt được chánh kiến. Và điều đó không có trong cõi vô sắc. “Sự liễu ngộ Pháp” có nghĩa là sự thâm nhập vào pháp Tứ đế. Các vị Phật và các vị Độc Giác Phật, là những bậc tự mình giác ngộ, thâm nhập vào Pháp mà không cần tiếng nói của người khác. Và các vị ấy không sanh khởi ở đó (trong cõi vô sắc). “Do sự tu tập ly tham đối với sắc” có nghĩa là bằng sức mạnh của sự tu tập ly tham đối với sắc. Của những tâm sắc giới ấy. “Do đã vượt qua” có nghĩa là do đã vượt qua một cách tốt đẹp bằng cách từ bỏ sự ham muốn đối với chúng. Tất cả phần còn lại đều dễ hiểu.

පකිණ්ණකසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනානිට්ඨිතා.

Phần phụ chú giải về chương Toát Yếu Tạp Vấn đã hoàn tất.

4. වීථිසඞ්ගහඅනුදීපනා

4. Phần phụ chú giải về chương Toát Yếu Lộ Trình Tâm

136. වීථිසඞ්ගහෙ[Pg.121]. ‘‘තෙසඤ්ඤෙ වා’’ති චිත්ත චෙතසිකානං එව. ‘‘වුත්තප්පකාරෙනා’’ති ‘තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං, තිආදිනා ඉච්චෙවං වුත්තප්පකාරෙන. ‘‘පුබ්බා පරනියාමිතං’’ති වා ද්වත්තිංස සුඛ පුඤ්ඤම්හාතිආදිනා නයෙන පුබ්බා පරනියාමිතං. ‘‘ආරබ්භගාථායා’’ති.

136. Trong chương Toát Yếu Lộ Trình Tâm. Cụm từ «tesaññe vā» (hoặc của những cái khác ấy) chính là chỉ cho tâm và sở hữu tâm. Cụm từ «vuttappakārenā» (theo cách đã được nói) có nghĩa là theo cách đã được nói như sau: ‘Trong đó, tâm có bốn loại: tâm Dục giới, tâm Sắc giới’, v.v... Hoặc, cụm từ «pubbā paraniyāmitaṃ» (được quy định bởi trước và sau) có nghĩa là được quy định bởi trước và sau theo phương pháp ‘ba mươi hai phước thiện’, v.v... Cụm từ «ārabbhagāthāyā» (của kệ ngôn mở đầu).

වීථි චිත්තවසෙනෙවං, පවත්තිය මුදීරිතො;

පවත්ති සඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චතී.ති

Như vậy, theo dòng tâm lộ trình, sự diễn tiến đã được trình bày; phần toát yếu về sự diễn tiến, nay sẽ được nói trong phần nối kết (tái sanh).

එවං පවත්තිකාලෙ පවත්ති සඞ්ගහො, පටිසන්ධිකාලෙ පවත්ති සඞ්ගහොති සිද්ධො හොති. කෙචි වාදෙ ‘‘පටිසන්ධි පවත්තියං’’ති නිද්ධාරණෙ ගහිතෙ ද්වීසු පටිසන්ධි සඞ්ගහ පවත්ති සඞ්ගහෙසු ඉදානි පවත්ති සඞ්ගහං පවක්ඛාමි, පච්ඡා පටිසන්ධි සඞ්ගහං පවක්ඛාමීති අත්ථො හොති. තත්ථ ‘‘පටිසන්ධි සඞ්ගහො’’ති පටිසන්ධිකාලෙ සඞ්ගහො. ‘‘පවත්ති සඞ්ගහො’’ති පවත්තිකාලෙ සඞ්ගහො. සො ච උපරිගාථාය න සමෙතීති දස්සෙතුං ‘‘එවං සතී’’තිආදිමාහ. ‘‘තානි තීණි ඡක්කානි නික්ඛිත්තානී’’ති ඡක්කමත්තානි නික්ඛිත්තානි, න සකලං. වත්ථු ද්වාරා ලම්බණ සඞ්ගහොති අධිප්පායො. ‘‘සා පනා’’ති සාවිසයප්පවත්ති පන. ‘‘කාචි සීඝතමා’’ති කාචි අතිරෙකතරං සීඝා. ‘‘දන්ධා’’ති සණිකා, චිරායිකා. ‘‘අනුපපන්නා’’ති අසම්පන්නා. අසම්පන්න දොසො ආගච්ඡතීති වුත්තං හොති. ‘‘ධාතුභෙදං’’ති සත්ත විඤ්ඤාණ ධාතූනං විභාගං. ‘‘ධාතුනානත්තං’’ති ධාරණ කිච්චනානත්තං. ඉති තස්මා මනොධාතු විසුං වුත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘මනනං’’ති විජානනභාවං අපත්තං. ආවජ්ජනමත්ත සම්පටිච්ඡනමත්ත සඞ්ඛාතං ජානනමත්තං. ‘‘යං කිඤ්චි මනනං’’ති අන්තමසො ආවජ්ජනමත්ත සම්පටිච්ඡනමත්තං පීති අධිප්පායො. ‘‘සුද්ධො පන මනොවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො’’ති මනොද්වාර විකාරං පටිච්ච පවත්තො මනොවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො. න භවඞ්ග මනොවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො. සො හි වීථිමුත්තත්තා ඉධ අප්පසඞ්ගොති[Pg.122]. මනොද්වාරෙ පන ද්විධාති සම්බන්ධො. බුද්ධස්ස භගවතො පථමාභිනීහාරකාලො නාම සුමෙධතාපසකාලෙ බුද්ධ භාවාය කාය චිත්තානං අභිනීහාරකාලො. ආදිසද්දෙන පච්ඡිම භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණාදිං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ජාති ඵලිකක්ඛන්ධා විය සම්පජ්ජන්තී’’ති තෙන ඔභාසෙන අජ්ඣොත්ථටත්තා ජාතිඵලිකක්ඛන්ධ සදිසා හොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘උපපත්ති දෙව බ්‍රහ්මානං පනා’’ති උපපත්තිප්පටිසන්ධිකානං ඔපපාතික දෙව බ්‍රහ්මානං පන. ‘‘පසාද නිස්සය භූතානං’’ති චක්ඛාදීනං පසාද වත්ථූනං නිස්සය මහාභූතානං.

Như vậy, phần toát yếu về sự diễn tiến trong thời bình nhật và phần toát yếu về sự diễn tiến trong thời tái sanh được thành tựu. Trong một vài học thuyết, khi cụm từ «paṭisandhi pavattiyaṃ» được hiểu theo nghĩa chỉ định, thì có nghĩa là: trong hai phần, toát yếu về tái sanh và toát yếu về sự diễn tiến, bây giờ tôi sẽ thuyết giảng về toát yếu sự diễn tiến, sau đó tôi sẽ thuyết giảng về toát yếu tái sanh. Trong đó, «toát yếu về tái sanh» là phần toát yếu trong thời tái sanh. «Toát yếu về sự diễn tiến» là phần toát yếu trong thời bình nhật. Và để chỉ ra rằng điều đó không phù hợp với kệ ngôn ở trên, ngài đã nói «evaṃ sati» (khi như vậy), v.v... Cụm từ «tāni tīṇi chakkāni nikkhittānī» (ba nhóm sáu pháp ấy được trình bày) có nghĩa là chỉ có các nhóm sáu pháp được trình bày, không phải toàn bộ. Ý nghĩa là phần toát yếu về đối tượng thông qua các môn và các vật. Cụm từ «sā panā» (nhưng sự diễn tiến ấy) có nghĩa là sự diễn tiến cùng với đối tượng của nó. Cụm từ «kāci sīghatamā» (một số rất nhanh) có nghĩa là một số cực kỳ nhanh. Cụm từ «dandhā» (chậm) có nghĩa là từ từ, kéo dài. Cụm từ «anupapannā» (không thích hợp) có nghĩa là không thành tựu. Được nói rằng lỗi không thành tựu phát sinh. Cụm từ «dhātubhedaṃ» (sự phân chia các giới) có nghĩa là sự phân chia của bảy thức giới. Cụm từ «dhātunānattaṃ» (sự đa dạng của các giới) có nghĩa là sự đa dạng của phận sự duy trì. Do đó, vì vậy ý giới được nói riêng biệt - đây là mối liên hệ. Cụm từ «mananaṃ» (sự suy xét) có nghĩa là chưa đạt đến trạng thái nhận biết rõ. Nó chỉ là sự biết đơn thuần, được gọi là sự hướng tâm đơn thuần và sự tiếp nhận đơn thuần. Cụm từ «yaṃ kiñci mananaṃ» (bất cứ sự suy xét nào) có nghĩa là ngay cả ít nhất là sự hướng tâm đơn thuần và sự tiếp nhận đơn thuần. Cụm từ «suddho pana manoviññāṇappabandho» (nhưng dòng ý thức thuần túy) có nghĩa là dòng ý thức phát sinh tùy thuộc vào sự biến đổi của ý môn. Không phải là dòng ý thức hộ kiếp. Vì dòng tâm ấy thoát khỏi lộ trình nên không liên quan ở đây. Nhưng ở ý môn thì có hai loại - đây là mối liên hệ. Thời điểm phát nguyện đầu tiên của Đức Phật, Đức Thế Tôn, chính là thời điểm phát nguyện thân và tâm để thành Phật vào thời của đạo sĩ Sumedha. Bằng từ «ādi» (v.v...), nó bao gồm việc thọ sanh trong kiếp chót, v.v... Cụm từ «jāti phalikakkhandhā viya sampajjantī» (trở nên giống như một khối pha lê thuần khiết) có nghĩa là do được tràn ngập bởi ánh sáng đó, chúng trở nên tương tự như một khối pha lê thuần khiết. Cụm từ «upapatti deva brahmānaṃ panā» (nhưng của chư thiên và phạm thiên do sự hóa sanh) có nghĩa là của chư thiên và phạm thiên hóa sanh, những vị có sự tái sanh bằng cách hóa sanh. Cụm từ «pasāda nissaya bhūtānaṃ» (của các đại chủng làm nơi nương cho sắc thần kinh) có nghĩa là của các đại chủng làm nơi nương cho các vật thần kinh của mắt, v.v...

‘‘යානි පනා’’තිආදීසු. ද්වත්ති චිත්තක්ඛණානි අතික්කම්ම ආපාතං ආගච්ඡන්තීති යොජනා. එවං පරත්ථපි. විභූතස්සාති ච අවිභූතස්සාති ච ඉදං ආදිම්හි මනොද්වාරෙ පන විභූතස්සාති ච අවිභූතස්සාති ච පදානං උද්ධරණං. ‘‘රූපා රූපානං’’ති රූප ධම්මානඤ්ච අරූප ධම්මානඤ්ච. ‘‘තාවා’’ති වීථි චිත්තප්පවත්ති දස්සනතො පථමතරං එවාති අත්ථො. ‘‘අද්ධාන පරිච්ඡෙදං’’ති ඛණකාල පරිච්ඡෙදං. විභාවනිපාඨෙ ‘‘අතිමහන්තා දිවසෙන විසය වවත්ථානං හොතී’’ති වචනෙන ආදිම්හි ‘ඡවත්ථූනි, ඡ ද්වාරානි, ඡ ආරම්මණානි, ඡ විඤ්ඤාණානි, ඡ වීථියො, ඡ ධාවිසයප්පවත්තී,ති එවං වුත්තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු ඡධාවිසයප්පවත්තීති පදමත්තං සඞ්ගණ්හාති. තං අනුපපන්නං හොති. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හි සතී’’තිආදිං. ‘‘විසය වවත්ථානත්ථ මෙවා’’ති අතිමහන්තාදි විසය වවත්ථානත්ථමෙව වුත්තන්ති න ච සක්කා වත්තුං. රූපා රූප ධම්මානං අද්ධාන පරිච්ඡෙදො නාම අභිධම්මෙ සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බො. තස්මා තස්ස දස්සනත්ථම්පි තං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සභාවප්පටිලාභො’’ති චින්තන ඵුසනාදීනං පාතුභාවො වුච්චති. ‘‘අනිවත්තී’’ති අනන්තරධානං වුච්චති. ‘‘පරිහායිත්වා’’ති ජරා කිච්චං ආහ. ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාටක්ඛණස්සා’’ති අඞ්ගුලීනං සඞ්ඝට්ටනක්ඛණස්ස. ආචරියානන්දත්ථෙරො නාම අභිධම්ම ටීකාකාරො වුච්චති. ‘‘අස්සා විජ්ජුයාඨිති නාම විසුං න පඤ්ඤායතී’’ති විජ්ජුප්පාදං පස්සන්තානං න පඤ්ඤායති. තථා චිත්තම්පි වඩ්ඪනානන්තරමෙව භිජ්ජතීති යොජනා. තෙනාහ ‘‘තං පී’’තිආදිං. උදයභාගො නාම වඩ්ඪනභාගො, වයභාගො නාම අන්තරධානභාගො. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’ති ලද්ධගුණ වචනං. ‘‘එකංචිත්තං [Pg.123] දිවසං තිට්ඨතී’’ති පුච්ඡා වචනං. ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤා වචනං. ‘‘වයක්ඛණො’’ති පුච්ඡා. ‘‘න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති පටික්ඛෙපො. පච්චත්ත වචනස්ස එකාරත්තං. එවං නවත්තබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘මහාථෙරෙනා’’ති මොග්ගලි පුත්තතිස්ස මහාථෙරෙන. නනු සුත්තන්තෙසු වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නා’’ති න උපලබ්භති. ‘‘ඉමස්ස වුත්තත්තා’’ති ඉමස්ස වචනස්ස වුත්තත්තා. සඞ්ඛත ලක්ඛණං විසයො යෙසං තානි සඞ්ඛත විසය ලක්ඛණානි. සඞ්ඛත ධම්මමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. අයං අභිධම්මෙ ධම්මතාති අධිප්පායො. ‘‘සඞ්ගහ කාරෙනා’’ති ආචරිය බුද්ධඝොසත්ථෙරං වදති. ‘‘අත්ථික්ඛණං’’ති ඛණද්වයමෙව වුච්චති. ඉති වත්වා තමත්ථං සාධෙන්තීති සම්බන්ධො. ගාථායං. ‘‘තස්සෙවා’’ති තස්සා ඨිතියා එව භෙදො. සබ්බදා සබ්බපාණිනං මරණං නාම වුච්චතීති යොජනා. ‘‘තමත්ථං’’ති තානි අත්ථික්ඛණං උපාදාය ලබ්භන්තීති අත්ථං. ‘‘අථවා’’ති එකො ථෙරවාදො. ‘‘සන්තති වසෙන ඨානං’’ති ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති එත්ථ ඨිතභාවසඞ්ඛාතං ඨානං සන්තති ඨිතිවසෙන වෙදිතබ්බන්ති වදන්ති. ‘‘ඉමස්මිං පන සුත්තෙ’’ති වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති ඉදං සුත්තං වදති. ‘‘අප්පටිබාහෙත්වා’’ති අනීවාරෙත්වා. යාවඩ්ඪනස්ස නිවත්ති නාම අත්ථි. උදය පරියන්ත මත්තභූතා සා එව නිවත්ති. ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහී’’ති රූප ජරා රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතා. අරූප ජරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙනාති එවං ද්වීහි ඛන්ධෙහි. යඤ්ච තත්ථ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. රූපස්ස උප්පාදො ද්විධාභින්දිත්වා දෙසිතො. කථං, උපචයො සන්තතී තියොජනා. ‘‘විභාගා රහස්සා’’ති උප්පාදො උප්පජ්ජ නට්ඨෙන එකො සමානො රූපානං වඩ්ඪන සමයෙ උප්පාදො. උපරි වඩ්ඪනට්ඨෙන උපචයොති වුත්තො. අවඩ්ඪිත්වා ඨිත සමයෙ උප්පාදො යථා ඨිත නීහාරෙන චිරකාලං පවත්ති අත්ථෙන සන්තතීති වුත්තො. එවං විභාගා රහස්ස. ‘‘යථානුලොම සාසනං’’ති විනෙතබ්බ පුග්ගලානං අජ්ඣාසයානුලොම සාසනං.

Trong (các câu) bắt đầu bằng ‘Yāni panā’. Nên được hiểu là: ‘(chúng) đi vào tầm nhận biết sau khi đã trải qua ba mươi hai sát-na tâm’. Ở nơi khác cũng vậy. ‘Của đối tượng rõ ràng’ (vibhūtassa) và ‘của đối tượng không rõ ràng’ (avibhūtassa) này là sự trích dẫn các từ ‘của đối tượng rõ ràng’ và ‘của đối tượng không rõ ràng’ ở phần đầu liên quan đến ý môn. ‘Của sắc và phi sắc’ (Rūpā rūpānaṃ) có nghĩa là của các pháp sắc và các pháp phi sắc. ‘Tāvā’ (trước tiên) có nghĩa là ngay từ đầu của sự diễn tiến lộ trình tâm. ‘Sự phân định thời gian’ (addhāna paricchedaṃ) có nghĩa là sự phân định thời gian theo sát-na. Trong Vibhāvanipāṭha, với câu nói ‘sự xác định đối tượng rất lớn được thực hiện trong một ngày’ (atimahantā divasena visaya vavatthānaṃ hotī), ở phần đầu, trong sáu nhóm sáu pháp được nói đến là ‘sáu vật, sáu môn, sáu cảnh, sáu thức, sáu lộ trình, sáu sự diễn tiến của đối tượng’, (ngài) chỉ lấy từ ‘sáu sự diễn tiến của đối tượng’. Điều đó không hợp lý. Do đó, ngài nói (câu) bắt đầu bằng ‘evañhi sati’. Không thể nói rằng (điều đó) được nói chỉ với mục đích xác định đối tượng như đối tượng rất lớn v.v... (với câu) ‘chỉ với mục đích xác định đối tượng’. Sự phân định thời gian của các pháp sắc và phi sắc nên được mong muốn ở khắp mọi nơi trong Vi Diệu Pháp. Do đó, cần phải hiểu rằng điều đó được nói cũng để chỉ ra điều ấy. ‘Sự đạt được tự tánh’ (sabhāvappaṭilābho) được gọi là sự xuất hiện của việc tư duy, xúc chạm v.v... ‘Sự không trở lại’ (anivattī) được gọi là sự biến mất ngay sau đó. ‘Sau khi suy giảm’ (parihāyitvā) nói lên phận sự của sự già. ‘Của sát-na búng ngón tay’ (accharāsaṅghāṭakkhaṇassa) có nghĩa là của sát-na va chạm của các ngón tay. Vị Trưởng lão Ācariya Ānanda được gọi là người soạn Phụ Chú giải Vi Diệu Pháp. ‘Sự tồn tại của tia chớp này không được nhận biết một cách riêng biệt’ có nghĩa là đối với những người thấy sự phát sinh của tia chớp, (sự tồn tại) không được nhận biết. Nên được hiểu là: ‘tâm cũng vậy, tan rã ngay sau khi tăng trưởng’. Do đó, ngài nói (câu) bắt đầu bằng ‘taṃ pi’. Phần sanh được gọi là phần tăng trưởng, phần diệt được gọi là phần biến mất. ‘Và làm như vậy’ (evañca katvā) là lời nói về phẩm chất đã đạt được. ‘Một tâm tồn tại trong một ngày?’ là lời hỏi. ‘Āmantā’ (đúng vậy) là lời chấp thuận. ‘Sát-na diệt?’ là câu hỏi. ‘Không nên nói như vậy’ là sự bác bỏ. Sự đơn nhất của lời nói riêng biệt. Có nghĩa là không nên nói như vậy. ‘Bởi vị Đại Trưởng lão’ có nghĩa là bởi Đại Trưởng lão Moggali puttattissa. Nên liên kết là: ‘Chẳng phải đã được nói trong các Kinh sao?’. ‘Nā’ (không) có nghĩa là không tìm thấy. ‘Vì điều này đã được nói’ có nghĩa là vì lời nói này đã được nói. Những gì có đặc tính của pháp hữu vi làm đối tượng, chúng là những đặc tính có pháp hữu vi làm đối tượng. Nó chỉ tồn tại dựa vào pháp hữu vi. Đây là bản chất trong Vi Diệu Pháp, đó là ý nghĩa. ‘Bởi người soạn tập yếu’ (saṅgahakārena) là nói đến Trưởng lão Ācariya Buddhaghosa. ‘Sát-na tồn tại’ (atthikkhaṇaṃ) được gọi là chỉ hai sát-na. Nên liên kết là: ‘Sau khi nói như vậy, họ chứng minh ý nghĩa đó’. Trong kệ. ‘Của chính nó’ (tasseva) có nghĩa là sự tan rã của chính sự tồn tại đó. Nên được hiểu là: ‘Cái chết của tất cả chúng sanh luôn luôn được gọi là (như vậy)’. ‘Ý nghĩa đó’ (tamatthaṃ) có nghĩa là ý nghĩa rằng những điều đó có được là do dựa vào sát-na tồn tại. ‘Hoặc là’ (athavā) là một quan điểm của các Trưởng lão. ‘Sự trụ do dòng tương tục’ (santati vasena ṭhānaṃ): ở đây, trong câu ‘sự khác đi của cái đang tồn tại được nhận biết’, họ nói rằng sự trụ, được gọi là trạng thái tồn tại, nên được biết là do sự tồn tại của dòng tương tục. ‘Còn trong kinh này’ (imasmiṃ pana sutte): kinh này nói rằng ‘sự sanh của thọ được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự khác đi của cái đang tồn tại được nhận biết’. ‘Không ngăn cản’ (appaṭibāhetvā) có nghĩa là không cản trở. Có cái gọi là sự dừng lại của sự tăng trưởng. Chính sự dừng lại đó chỉ là sự kết thúc của giai đoạn sanh. ‘Bởi hai uẩn’ (dvīhi khandhehī): sự già của sắc được bao gồm trong sắc uẩn. Sự già của phi sắc được bao gồm trong hành uẩn. Như vậy là bởi hai uẩn. Nên liên kết là: ‘Và điều gì đã được nói ở đó’. Sự sanh của sắc được thuyết giảng bằng cách chia làm hai. Như thế nào? Nên hiểu là: sự tích lũy và sự tương tục. ‘Sự phân chia kín đáo’ (vibhāgā rahassā): sự sanh, vốn là một do sanh rồi diệt, vào thời điểm tăng trưởng của sắc, sự sanh được gọi là ‘sự tích lũy’ (upacayo) với ý nghĩa tăng trưởng thêm. Vào thời điểm tồn tại mà không tăng trưởng, sự sanh được gọi là ‘sự tương tục’ (santati) với ý nghĩa diễn tiến lâu dài theo cách đã tồn tại. Như vậy là sự phân chia kín đáo. ‘Giáo pháp tùy thuận’ (yathānuloma sāsanaṃ) có nghĩa là giáo pháp tùy thuận theo khuynh hướng của những người cần được giáo hóa.

‘‘අරූප’’න්තිආදීසු. ‘‘අරූපං’’ති සබ්බසො රූපසණ්ඨාන රහිතත්තා චිත්ත චෙතසිකං නාමං වුච්චති. ‘‘අරූපි සභාවත්තා’’ති අරූප ධම්ම සභාවත්තා ඉච්චෙවත්ථො. තත්ථ අරූප ධම්ම සභාවො නාම රූප ධම්මතො සතගුණෙනවාසහස්සගුණෙනවාසණ්හසුඛුමසභාවො[Pg.124]. විභාව නිපාඨෙ. ‘‘ගාහක ගහෙතබ්බ භාවස්ස තං තං ඛණවසෙන නිප්ඵජ්ජනතො’’ති එත්ථ පඤ්චද්වාර වීථීසු වීථි චිත්තානඤ්ච ආරම්මණානඤ්ච විසයී විසයභාවො ගාහක ගහෙතබ්බ භාවො නාම. ‘‘තං තං ඛණවසෙන නිප්ඵජ්ජනතො’’ති වීථි චිත්තානි ච එකස්මිං ආරම්මණෙපි ආවජ්ජනාදීහි නානා කිච්චෙහි ගණ්හන්තා එව ගහණ කිච්චං සම්පාදෙන්ති. නානා කිච්චානි ච නානා චිත්තානං වසෙන සම්පජ්ජන්ති. ආරම්මණානි ච පුරෙජාතානි හුත්වා යාව තානි කිච්චානි සම්පජ්ජන්ති, තාව පච්චුප්පන්නභාවෙන ධරමානානි එව ගහණං සම්පාදෙන්ති. එවං සති, ගාහකානං වීථි චිත්තානඤ්ච ඛණත්තයායුකත්තා එව ගාහක කිච්චං නිප්ඵජ්ජති, සිජ්ඣති. ගහෙතබ්බානං ආරම්මණානඤ්ච සත්තරස චිත්තක්ඛණායුකත්තා එව ගහෙතබ්බ කිච්චං නිප්ඵජ්ජති, සිජ්ඣති. එවං තං තං ඛණ වසෙන නිප්ඵජ්ජනතො. විඤ්ඤත්ති ද්වයං එක චිත්තක්ඛණිකං. කස්මා, චිත්තානු පරිවත්ති ධම්මත්තා. ‘‘උප්පාදමත්තා’’ති නිප්ඵන්න රූපානං උප්පාදමත්තා. ‘‘භඞ්ගමත්තා’’ති තෙසමෙව භඞ්ගමත්තා. ‘‘රූප ධම්මානං’’ති නිප්ඵන්න රූප ධම්මානං. ‘‘උප්පාදනිරොධ විධානස්සා’’ති උප්පාද නිරොධ විධානභූතස්ස මහාඅට්ඨකථාවාදස්ස පටිසිද්ධත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘තං’’ති තං මහාඅට්ඨකථා වචනං. ‘‘තස්මිං වාදෙ’’ති තස්මිං මහාඅට්ඨකථාවාදෙ. ‘‘තත්ථ ආගතා’’ති තස්මිං වාදෙ ආගතා. යං පන විභාවනියං කාරණං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තං ටීකානයං’’ති තං සොළස චිත්තක්ඛණායුක දීපකං මූලටීකානයං. තදත්ථං සාධෙන්තෙන විභාවනි ටීකාචරියෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සඞ්ගහකාරස්ස අට්ඨකථා චරියස්ස. ‘‘උපචරීයතී’’ති උපචාර වසෙන වොහරීයති. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘එතානී’’ති ආරම්මණානි. ‘‘තං’’ති තං එක චිත්තක්ඛණං. ‘‘තෙ චා’’ති රූප ධම්මා ච. ‘‘පරිපුණ්ණ පච්චයූපලද්ධා’’ති පරිපුණ්ණං පච්චයං උපලද්ධා. ‘‘සො’’ති ටීකාකාරො. ‘‘ඉතරානී’’ති ගන්ධරස ඵොට්ඨබ්බානි. ‘‘ගොචරභාවං’’ති පඤ්චද්වාරික චිත්තානං ගොචරභාවං. ‘‘පුරිමානි ද්වෙ’’ති රූපසද්දා රම්මණානි. ‘‘නිමිත්ත වසෙන ඝට්ටෙන්තී’’ති ආදාසං පස්සන්තස්ස මුඛසදිසං මුඛනිමිත්තං මුඛප්පටිබිම්බං ආදාසෙ උපට්ඨාති. එවං රූපාරම්මණං චක්ඛුපසාදෙ සද්දාරම්මණඤ්ච සොතපසාදෙ තං සදිස නිමිත්ත වසෙන ඝට්ටෙන්ති[Pg.125]. නවත්ථු වසෙන ඝට්ටෙන්ති. සයං ගන්ත්වා න ඝට්ටෙන්තීති අධිප්පායො. අසම්පත්තානඤ්ඤෙව ආරම්මණානං. ‘‘නිමිත්තු පට්ඨාන වසෙනා’’ති නිමිත්තස්ස උපට්ඨානවසෙන. ‘‘නිමිත්ත අප්පනාවසෙනා’’ති නිමිත්තස්ස පවෙසන වසෙන. මනොද්වාරෙ පන අසම්පත්තානියෙව හුත්වාති පාඨසෙසො. ‘‘ආපාතා ගමනඤ්චෙත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘ලඤ්ඡකානං’’ති ලඤ්ඡනකාරානං. ‘‘ලඤ්ඡනක්ඛන්ධං’’ති අයොමයං ලඤ්ඡනක්ඛන්ධං. සො ච ලඤ්ඡනක්ඛන්ධො තාලපණ්ණෙ ආපාතෙත්වා අක්ඛරං උපට්ඨාපෙති. තත්ථ ‘‘ආපාතෙත්වා’’ති අජ්ඣොත්ථරිත්වා. ‘‘චක්ඛාදිප්පථෙ’’ති චක්ඛාදීනං විසයක්ඛෙත්තෙ. න කෙවලං අත්තනො ද්වාරෙසු එව ආපාත මාගච්ඡන්ති. අථ ඛො මනොද්වාරෙපි ආපාත මාගච්ඡන්ති. න කෙවලං භවඞ්ග මනොද්වාරෙ එව ආපාත මාගච්ඡන්තීති යොජනා. ‘‘තෙසු පනා’’ති තෙසු ආරම්මණෙසු පන. තානි ආරම්මණානි යෙසං තානි තදා රම්මණානි. න එකක්ඛණෙ පඤ්චසු ආරම්මණෙසු වීථි චිත්තානි පවත්තන්ති, එකෙකස්මිං ආරම්මණෙ එවාති වුත්තත්තා න ද්වීසු, න තීසු, න චතූසූතිපි වත්තබ්බං. බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි පඤ්චාරම්මණානි බහුචිත්තක්ඛණාතීතෙ පඤ්චද්වාරෙති යොජනා. පඤ්චද්වාරෙති ච පඤ්චද්වාරෙසූති අත්ථො. ‘‘එවං සතී’’ති තෙසං පසාදානං ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පත්තියා සති. ‘‘ආදිලක්ඛණං’’ති පඤ්චාරම්මණානං පඤ්චද්වාරෙසු ආපාතා ගමන සඞ්ඛාතං විසයප්පවත්තියා ආදිලක්ඛණං. චලනඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යථා ගහිතං’’ති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය ගහිතප්පකාරං. විභාවනිපාඨෙ ‘‘යොග්‍ය දෙසාවට්ඨාන වසෙනා’’ති ආපාතං ආගන්තුං යුත්තට්ඨානෙ අවෙච්චට්ඨාන වසෙන. යුජ්ජනඤ්ච, මන්ථනඤ්ච, ඛොභකරණඤ්ච, ඝට්ටනන්ති ච ආපාතා ගමනන්ති ච වුච්චතීති යොජනා. හෙට්ඨා වුත්තොයෙව ආපාතා ගමනඤ්චෙත්ථාතිආදිනා. ‘‘නානා ඨානියෙසූ’’ති නානා ඨානෙසු ඨිතෙසු. ‘‘එකො ධම්මනියාමො නාමා’’ති යථා බොධිසත්තෙ මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හන්තෙ ධම්මනියාම වසෙන සකලෙ ජාතික්ඛෙත්තෙ පථවිකම්පනං අහොසි. තථා ඉධපි පඤ්චද්වාරෙසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ ආරම්මණෙ ඝට්ටෙන්තෙ ධම්මනියාම වසෙන භවඞ්ග චලනං හොති. අයං ධම්මනියාමො නාම. ‘‘සහෙවා’’ති එකතොයෙව. කථං [Pg.126] හදය වත්ථු නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං සියාති යොජනා. එත්ථ ච පඤ්චවිඤ්ඤාණස්ස චලනං සියාති ඉදං න වත්තබ්බං. කස්මා, තදා පඤ්චවිඤ්ඤාණස්ස අවිජ්ජමානත්තා. යදා ච තං විජ්ජති, තදා තං න චලතීති න වත්තබ්බං. සබ්බම්පි හි වීථිචිත්තං නාම චලති යෙවාති. සන්තති නාම පුබ්බා පරප්පබන්ධො. සණ්ඨානං නාම සහප්පවත්තානං එකතො ඨිති. ඉධ සණ්ඨානං අධිප්පෙතං. පඤ්චනිස්සය මහාභූතෙහි සද්ධිං හදය වත්ථු නිස්සයභූතානං එක සණ්ඨාන භාවෙන එකාබද්ධත්තාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සණ්ඨාන වසෙනාති පන වත්තබ්බං’’ති. ‘‘තාදිසස්ස අනුක්කම චලනස්සා’’ති විභාවනියං භෙරිසක්ඛරොපමාය සද්ධිං රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්ස යෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තං සම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදය වත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනා කාරෙන පවත්තිතොතීති එවං වුත්තස්ස අනුක්කම චලනස්ස. ‘‘භවඞ්ගප්පවාහං’’ති භවඞ්ග සන්තතිං. ‘‘කුරුමානං’’ති කරොන්තං. සල්ලක්ඛෙන්තං’’ති ඉදමෙවාති සන්නිට්ඨාපෙන්තං. ‘‘යොනි සොමනසිකාරාදිවසෙනා’’ති යොනි සොමනසිකාරො කුසල ජවනුප්පත්තියා පච්චයො. අයොනි සොමනසිකාරො අකුසල ජවනුප්පත්තියා පච්චයො. නිරනුසය සන්තානතා ක්‍රියජවනුප්පත්තියා පච්චයො. තෙසු ච සොමනස්ස ජවනාදීනං උප්පත්ති පච්චයොපි හෙට්ඨා චිත්ත සඞ්ගහෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

Trong các câu bắt đầu bằng «Arūpa». «Arūpaṃ» (vô sắc) được gọi là danh (nāma) tức là tâm và tâm sở, vì hoàn toàn không có hình tướng của sắc. «Arūpi sabhāvattā» (do có bản chất vô sắc) có nghĩa là: do có bản chất của các pháp vô sắc. Ở đây, bản chất của các pháp vô sắc là bản chất vi tế và tinh diệu hơn các pháp sắc một trăm lần hay một ngàn lần. Trong bản văn Vibhāvanī. Trong câu «Gāhaka gahetabba bhāvassa taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato» (do trạng thái năng tri và sở tri được thành tựu tùy theo từng sát-na tương ứng), trạng thái chủ thể và đối tượng của các tâm lộ và các đối tượng trong các lộ ngũ môn được gọi là trạng thái năng tri và sở tri. «Taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato» (do được thành tựu tùy theo từng sát-na tương ứng) có nghĩa là: các tâm lộ, ngay cả đối với một đối tượng duy nhất, cũng hoàn thành phận sự bắt cảnh trong khi bắt cảnh với các phận sự khác nhau như hướng môn, v.v. Và các phận sự khác nhau được hoàn thành bởi các tâm khác nhau. Và các đối tượng, sau khi đã sanh trước, hoàn thành việc bị bắt trong khi vẫn tồn tại ở trạng thái hiện tại cho đến khi các phận sự ấy được hoàn thành. Khi như vậy, phận sự năng tri được sanh khởi, được thành tựu, chính là do các tâm lộ năng tri có tuổi thọ ba sát-na. Và phận sự sở tri được sanh khởi, được thành tựu, chính là do các đối tượng sở tri có tuổi thọ mười bảy sát-na tâm. Như vậy, do được thành tựu tùy theo từng sát-na tương ứng. Hai biểu tri tồn tại trong một sát-na tâm. Tại sao? Vì chúng là các pháp biến chuyển theo tâm. «Uppādamattā» (chỉ là sự sanh) là chỉ sự sanh của các sắc pháp đã được tạo thành. «Bhaṅgamattā» (chỉ là sự diệt) là chỉ sự diệt của chính chúng. «Rūpa dhammānaṃ» (của các pháp sắc) là của các pháp sắc đã được tạo thành. «Uppādanirodha vidhānassā» (của phương pháp sanh và diệt) có liên hệ là: do sự bác bỏ quan điểm của Đại Sớ Giải, vốn là phương pháp sanh và diệt. «Taṃ» (điều đó) là lời nói đó của Đại Sớ Giải. «Tasmiṃ vāde» (trong quan điểm đó) là trong quan điểm đó của Đại Sớ Giải. «Tattha āgatā» (được đề cập ở đó) là được đề cập trong quan điểm đó. Có liên hệ là: «Bất cứ lý do nào cần được giải thích đã được nói đến». «Taṃ ṭīkānayaṃ» (phương pháp của sớ giải đó) là phương pháp của Mūlaṭīkā (Sớ Giải Gốc) trình bày về tuổi thọ mười sáu sát-na tâm. Có liên hệ là: «đã được vị sớ giải sư của Vibhāvanī-ṭīkā nói đến khi chứng minh ý nghĩa đó». Của vị tác giả bộ Toát Yếu, vị sớ giải sư. «Upacarīyatī» (được dùng theo nghĩa bóng) có nghĩa là được sử dụng theo cách ẩn dụ. Trong bản văn Vibhāvanī. «Etāni» (những cái này) là các đối tượng. «Taṃ» (cái đó) là một sát-na tâm đó. «Te ca» (và những cái đó) là và các pháp sắc. «Paripuṇṇa paccayūpaladdhā» (đã nhận được các duyên đầy đủ) là đã nhận được duyên đầy đủ. «So» (vị ấy) là vị sớ giải sư. «Itarāni» (những cái khác) là khí, vị, và xúc. «Gocarabhāvaṃ» (trạng thái đối tượng) là trạng thái đối tượng của các tâm ngũ môn. «Purimāni dve» (hai cái đầu) là đối tượng sắc và thanh. «Nimitta vasena ghaṭṭentī» (chúng va chạm bằng cách thức của hình ảnh) có nghĩa là: đối với người nhìn vào gương, hình ảnh của khuôn mặt, ảnh phản chiếu của khuôn mặt tương tự như khuôn mặt, hiện ra trong gương. Tương tự như vậy, đối tượng sắc va chạm vào nhãn căn và đối tượng thanh va chạm vào nhĩ căn bằng cách thức của một hình ảnh tương tự như nó. Chúng va chạm không phải bằng vật thể. Ý muốn nói là chúng không tự đi đến để va chạm. Của các đối tượng chưa tiếp cận. «Nimittu paṭṭhāna vasenā» (bằng cách thức hình ảnh hiện khởi) là bằng cách thức sự hiện khởi của hình ảnh. «Nimitta appanāvasenā» (bằng cách thức áp đặt hình ảnh) là bằng cách thức sự đi vào của hình ảnh. Còn ở ý môn, phần còn lại của câu là «asampattāniyeva hutvā» (sau khi chưa tiếp cận). Trong các câu bắt đầu bằng «Āpātā gamanañcettha». «Lañchakānaṃ» (của những người đóng dấu) là của những người làm con dấu. «Lañchanakkhandhaṃ» (khối con dấu) là khối con dấu bằng sắt. Và khối con dấu đó, sau khi được ấn xuống lá bối, làm cho chữ hiện ra. Ở đây, «āpātetvā» (sau khi được ấn xuống) có nghĩa là sau khi được đè lên. «Cakkhādippathe» (trong lộ trình của nhãn căn, v.v.) là trong trường đối tượng của nhãn căn, v.v. Chúng không chỉ đi vào phạm vi ở các môn của riêng chúng, mà còn đi vào phạm vi ở ý môn nữa. Cách diễn giải là: «Chúng không chỉ đi vào phạm vi ở ý môn hộ kiếp». «Tesu pana» (nhưng trong số những cái đó) là nhưng trong số những đối tượng đó. Những tâm nào có các đối tượng đó thì chúng là các tâm Na-cảnh (tadārammaṇa). Các tâm lộ không diễn tiến với năm đối tượng trong cùng một sát-na; vì đã nói rằng «chỉ với từng đối tượng một», nên cũng phải nói là «không phải với hai, không phải với ba, không phải với bốn». Cách diễn giải là: năm đối tượng đã trôi qua nhiều sát-na tâm ở năm môn đã trôi qua nhiều sát-na tâm. Và «pañcadvāre» có nghĩa là «pañcadvāresu» (ở năm môn). «Evaṃ sati» (khi như vậy) là khi có sự sanh khởi của các sắc thần kinh đó cùng với tâm hướng môn. «Ādilakkhaṇaṃ» (đặc điểm ban đầu) là đặc điểm ban đầu của sự diễn tiến đối tượng, được gọi là sự đi vào phạm vi của năm đối tượng ở năm môn. Có liên hệ là «và sự rung động cũng cần được thấy». «Yathā gahitaṃ» (như đã được bắt) là cách thức bắt đầu từ lúc tái tục. Trong bản văn Vibhāvanī, «yogya desāvaṭṭhāna vasenā» (bằng cách thức ở tại một nơi thích hợp) là bằng cách thức ở tại một nơi thích hợp để đi vào phạm vi. Cách diễn giải là: sự tiếp xúc, sự khuấy động, sự làm chấn động, sự va chạm, và sự đi vào phạm vi đều được gọi (là một). Điều này đã được nói ở dưới qua câu bắt đầu bằng «āpātā gamanañcettha». «Nānā ṭhāniyesu» (ở những nơi khác nhau) là ở tại những nơi khác nhau. «Eko dhammaniyāmo nāma» (một định luật tự nhiên) có nghĩa là: cũng giống như khi Bồ-tát thọ sanh trong lòng mẹ, do định luật tự nhiên mà có sự rung chuyển của trái đất trong toàn bộ cõi sanh. Cũng vậy, ở đây, khi một đối tượng va chạm vào một trong năm môn, do định luật tự nhiên mà có sự rung động của hộ kiếp. Đây được gọi là định luật tự nhiên. «Saheva» (cùng nhau) là cùng một lúc. Cách diễn giải là: «Làm thế nào có thể có sự rung động của hộ kiếp, vốn nương vào ý vật?». Và ở đây, không nên nói rằng «có thể có sự rung động của ngũ song thức». Tại sao? Vì lúc đó ngũ song thức không tồn tại. Và khi nó tồn tại, không nên nói rằng «lúc đó nó không rung động». Vì quả thật, bất kỳ tâm lộ nào cũng đều rung động. «Santati» (sự tương tục) là sự nối tiếp trước sau. «Saṇṭhāna» (sự đồng tại) là sự tồn tại cùng nhau của các pháp đồng sanh. Ở đây, «saṇṭhāna» được chủ trương. Được nói rằng: do sự liên kết thành một bởi trạng thái đồng tại duy nhất của các pháp làm nền tảng cho ý vật cùng với các đại hiển làm nền tảng cho năm (sắc thần kinh). Do đó, ngài nói: «saṇṭhāna vasenāti pana vattabbaṃ» (nhưng nên nói là 'bằng cách thức đồng tại'). «Tādisassa anukkama calanassā» (của sự rung động tuần tự như vậy) là của sự rung động tuần tự được nói đến trong Vibhāvanī cùng với ví dụ về dùi trống như sau: khi sắc, v.v. va chạm vào sắc thần kinh, các đại hiển nương vào đó rung động, rồi tuần tự, do sự rung động của các sắc pháp còn lại có liên quan, khi ý vật rung động, thì sự rung động của hộ kiếp nương vào đó diễn ra. «Bhavaṅgappavāhaṃ» (dòng hộ kiếp) là sự tương tục của hộ kiếp. «Kurumānaṃ» (làm) là đang làm. «Sallakkhentaṃ» (nhận biết) là xác quyết rằng «chính là cái này». «Yoni somanasikārādivasenā» (bằng cách thức như lý tác ý, v.v.) có nghĩa là: như lý tác ý là duyên cho sự sanh khởi của tốc hành tâm thiện. Phi như lý tác ý là duyên cho sự sanh khởi của tốc hành tâm bất thiện. Sự tương tục không còn tùy miên là duyên cho sự sanh khởi của tốc hành tâm duy tác. Và trong số đó, duyên cho sự sanh khởi của các tốc hành tâm thọ hỷ, v.v. cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở phần dưới trong chương Toát Yếu về Tâm.

‘‘භවඞ්ගපාතො’’තිආදීසු. ‘‘ආවජ්ජනතො පට්ඨාය උට්ඨිතං’’ති කම්ම විපාකසන්තානතො ච තදාරම්මණතො ච මුඤ්චිත්වා විසුං ක්‍රියාමය බ්‍යාපාරෙන ආරම්මණන්තරං ගහෙත්වා උට්ඨිතං සමුට්ඨිතං. භවඞ්ග චලනම්පි උට්ඨානස්ස ආදි හොති. තස්මා තම්පි උට්ඨිතෙ චිත්ත සන්තානෙ සඞ්ගණ්හන්තො පථම භවඞ්ග චලනතොයෙව වාති වුත්තං. ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ’’ති වීථි චිත්තානං අනුක්කමෙන අත්තනො කිච්චෙහි ආරම්මණප්පවත්තිට්ඨානෙ. ‘‘දොවාරිකොපමා’’ති බධිරදොවාරිකොපමා. ‘‘ගාමිල්ලොපමා’’ති ගාමදාරකොපමා. ‘‘අම්බොපමා’’ති අම්බප්ඵලොපමා. අඤ්ඤාපි උපමා අත්ථි. මක්කටසුත්තොපමා, උච්ඡුයන්තොපමා, ජච්චන්ධොපමා. තාසබ්බාපි අට්ඨසාලිනියං විපාකුද්ධාර කථාතො [Pg.127] ගහෙතබ්බා. ‘‘යත්ථහී’’තිආදීසු. ‘‘කථං ඡ ඡක්ක යොජනා හොතී’’ති. චක්ඛු වත්ථු වචනඤ්ච, චක්ඛුද්වාර වචනඤ්ච, රූපා රම්මණ වචනඤ්ච, චක්ඛු විඤ්ඤාණ වචනඤ්ච, චක්ඛුද්වාර වීථි චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථි වචනඤ්ච, අතිමහන්තා රම්මණ වචනඤ්චා,ති එතානි ඡවචනානි. තෙහි ඡඡක්කෙහි ආහරිත්වා ඉමිස්සං වීථියං දස්සිතානි. සෙසවීථීසුපි යථාලාභං දස්සිතබ්බානි. එවං ඡඡක්කයොජනා හොති. ‘‘එත්ථ ච යත්තකානී’’තිආදීසු. ‘‘එකූන පඤ්ඤාස පරිමාණෙසූ’’ති එකස්සනිප්ඵන්න රූපධම්මස්ස එකපඤ්ඤාස මත්තෙසු ඛුද්දකක්ඛණෙසු උප්පාදක්ඛණඤ්ච භඞ්ගක්ඛණඤ්ච ඨපෙත්වා මජ්ඣෙ එකූන පඤ්ඤාස මත්තානි ඨිතික්ඛණානි සන්ති. තෙසු ඛණෙසු අනුක්කමෙන උප්පන්නා එකූන පඤ්ඤාස චක්ඛු පසාදා ච සන්ති. ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති තෙසු කතරස්මිං නාම චක්ඛු පසාදෙ න ඝට්ටෙන්තීති න වත්තබ්බානි. ‘‘තෙසු පනා’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. ‘‘යදෙව එකං චක්ඛූ’’ති නිද්ධාරණීයං. තං පන කතමන්ති. අතීත භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පජ්ජිත්වා තං අතික්කම්ම භවඞ්ග චලනක්ඛණෙ ලද්ධඝටනං එකං චක්ඛු. තං පන චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස වත්ථු භාවඤ්ච ද්වාරභාවඤ්ච සාධෙති. සෙසවිඤ්ඤාණානං ද්වාරභාවං සාධෙතීති. තෙනාහ ‘‘යථාරහං’’ති. එතදෙව එතං එව චක්ඛු කිච්ච සාධනං නාම හොති වීථි චිත්තුප්පත්තියා වත්ථු කිච්චද්වාර කිච්චානං සාධනතො. ‘‘යං මජ්ඣිමායුකං’’ති මන්දායුක අමන්දායුකානං මජ්ඣෙ පවත්තත්තා යං මජ්ඣිමායුකන්ති වදන්ති. තං කිච්ච සාධනං නාමාති යොජනා. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති එකූන පඤ්ඤාස පරිමාණෙසු චක්ඛු පසාදෙසූති වුත්තානි, තෙසු එකං කිච්ච සාධනං ඨපෙත්වා සෙසානි ඉතරානි අට්ඨ චත්තාලීස චක්ඛූනි මොඝවත්ථූනි නාම හොන්ති. රූපා රම්මණෙහි සද්ධිං ලද්ධ ඝට්ටනානම්පි සතං වීථි චිත්තුප්පත්තියා වත්ථු කිච්චද්වාර කිච්චරහිතත්තා. තෙසු කතමානි මන්දායුකානි නාමාති ආහ ‘‘තානි පනා’’තිආදිං. කිච්ච සාධනතො පුරිමානි නාම අතීත භවඞ්ගතො පුරෙ තෙරසසු භවඞ්ගෙසු ආදි භවඞ්ගස්ස භඞ්ගක්ඛණතො පට්ඨාය ඛණෙ ඛණෙ උප්පන්නා සත්තතිංස චක්ඛු පසාදා. තානි මන්දායුකානීති වදන්ති. කස්මා, කිච්ච සාධනතො අප්පතරායුකත්තා. කිච්ච සාධනතො පච්ඡිමානි නාම අතීත භවඞ්ගස්ස ඨිතික්ඛණතො [Pg.128] පට්ඨාය ඛණෙ ඛණෙ උප්පන්නා එකාදස චක්ඛු පසාදා, තානි අමන්දායුකානීති වදන්ති. කස්මා, කිච්ච සාධනතො බහුතරායුකත්තා. තදුභයානිපි අට්ඨ චත්තාලීස මත්තානි වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. ‘‘තතො’’ති තෙහි අට්ඨචත්තාලීස මත්තෙහි. ‘‘පුරිමතරානී’’ති සත්තතිංස මන්දායුකෙහි පුරිමතරානි. තානි හි චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධත්තා ඉධ න ගහිතානි. ‘‘පච්ඡිමතරානී’’ති එකාදස අමන්දායුකෙහි පච්ඡිමතරානි. තානි ච චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නානිපි තස්මිං ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධත්තා ඉධ න ගහිතානි. කස්මා පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධානි තදුභයානි ඉධ න ගහිතානීති. චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන ධරමානානං අට්ඨචත්තාලීස මත්තානං චක්ඛූනං මජ්ඣෙ එව කතමං චක්ඛු චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස වත්ථු කිච්ච ද්වාර කිච්චං සාධෙතීති ආසඞ්කිතබ්බං හොති. එත්ථ ච පඤ්ච වත්ථූනි නාම අත්තනො ඨිතික්ඛණෙ එව පඤ්චවිඤ්ඤාණානං වත්ථුද්වාර කිච්ච සාධකත්තා චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධත්තා ඉධ න ගහිතානීති ච, චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන ධරමානානන්ති ච, වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Bhavaṅgapāto’. ‘Phát sanh bắt đầu từ hướng môn’ có nghĩa là: sau khi thoát khỏi dòng tương tục của nghiệp và quả, và khỏi đối tượng đó (của hữu phần), nó phát sanh, khởi sanh bằng cách bắt lấy một đối tượng khác với một tác dụng riêng biệt thuộc về duy tác. Sự rung động của hữu phần cũng là sự khởi đầu của việc phát sanh. Do đó, khi bao gồm cả điều đó vào trong dòng tâm đã phát sanh, đã được nói rằng ‘hoặc là từ sự rung động hữu phần đầu tiên’. ‘Tại nơi này’ có nghĩa là tại nơi diễn tiến của đối tượng theo tuần tự các phận sự của các tâm lộ trình. ‘Ví dụ người gác cổng’ là ví dụ người gác cổng bị điếc. ‘Ví dụ người dân làng’ là ví dụ đứa trẻ trong làng. ‘Ví dụ quả xoài’ là ví dụ trái xoài. Cũng có những ví dụ khác: ví dụ trong kinh Con Khỉ, ví dụ máy ép mía, ví dụ người mù từ lúc sanh. Tất cả những ví dụ ấy nên được hiểu từ chương nói về sự trích dẫn quả trong bộ Aṭṭhasālinī. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Yatthahi’. ‘Làm thế nào có sự phối hợp của sáu nhóm sáu?’ Sáu thuật ngữ này là: thuật ngữ nhãn vật, thuật ngữ nhãn môn, thuật ngữ sắc cảnh, thuật ngữ nhãn thức, thuật ngữ lộ trình nhãn môn và lộ trình nhãn thức, và thuật ngữ cảnh rất lớn. Chúng được trình bày trong lộ trình này bằng cách mang đến sáu nhóm sáu ấy. Trong các lộ trình khác, chúng cũng nên được trình bày tùy theo sự thích hợp. Như vậy có sự phối hợp của sáu nhóm sáu. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Ettha ca yattakānī’. ‘Trong số lượng bốn mươi chín’ có nghĩa là: đối với một sắc pháp đã thành tựu, trong khoảng năm mươi mốt tiểu sát-na, sau khi trừ đi sát-na sanh và sát-na diệt, có bốn mươi chín sát-na trụ ở giữa. Và trong những sát-na ấy, có bốn mươi chín sắc thần kinh nhãn đã sanh khởi theo thứ tự. ‘Trong bất cứ cái nào’ có nghĩa là: không thể nói rằng chúng không va chạm vào sắc thần kinh nhãn nào trong số đó. ‘Tesu pana’ là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. ‘Chính cái nhãn duy nhất ấy’ là điều được xác định. Vậy cái đó là cái nào? Đó là cái nhãn duy nhất, đã sanh lên cùng với hữu phần quá khứ, vượt qua nó, và có được sự va chạm vào sát-na hữu phần rung động. Cái nhãn đó hoàn thành cả vai trò vật và vai trò môn cho nhãn thức. Nó hoàn thành vai trò môn cho các thức còn lại. Do đó, ngài nói ‘tùy theo sự thích hợp’. Chính cái nhãn này được gọi là ‘cái hoàn thành phận sự’ vì nó hoàn thành các phận sự vật và phận sự môn cho sự sanh khởi của tâm lộ trình. ‘Cái có tuổi thọ trung bình’: vì nó diễn ra ở giữa những cái có tuổi thọ ngắn và những cái có tuổi thọ không ngắn (tức dài), nên họ gọi nó là ‘cái có tuổi thọ trung bình’. Cách nối kết là: ‘Cái đó được gọi là cái hoàn thành phận sự’. ‘Còn những cái khác’: trong số bốn mươi chín sắc thần kinh nhãn đã được nói đến, sau khi trừ ra một cái hoàn thành phận sự, bốn mươi tám cái nhãn còn lại được gọi là ‘vật vô hiệu’. Mặc dù chúng có được sự va chạm với sắc cảnh, nhưng chúng không có phận sự vật và phận sự môn cho sự sanh khởi của tâm lộ trình. Để trả lời câu hỏi ‘Trong số đó, những cái nào được gọi là có tuổi thọ ngắn?’, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘tāni pana’. Những cái trước cái hoàn thành phận sự là ba mươi bảy sắc thần kinh nhãn đã sanh khởi trong từng sát-na, bắt đầu từ sát-na diệt của hữu phần đầu tiên trong mười ba hữu phần trước hữu phần quá khứ. Chúng được gọi là những cái có tuổi thọ ngắn. Tại sao? Vì chúng có tuổi thọ ngắn hơn cái hoàn thành phận sự. Những cái sau cái hoàn thành phận sự là mười một sắc thần kinh nhãn đã sanh khởi trong từng sát-na, bắt đầu từ sát-na trụ của hữu phần quá khứ; chúng được gọi là những cái có tuổi thọ không ngắn (tức dài). Tại sao? Vì chúng có tuổi thọ dài hơn cái hoàn thành phận sự. Nên hiểu rằng cả hai loại đó có số lượng là bốn mươi tám. Đây là cách liên kết. ‘Tato’ (trước đó) có nghĩa là trước bốn mươi tám cái đó. ‘Purimatarāni’ (những cái trước hơn nữa) là những cái trước ba mươi bảy cái có tuổi thọ ngắn. Thật vậy, chúng không được đề cập ở đây vì chúng không được tìm thấy trong trạng thái trụ tại sát-na sanh của nhãn thức. ‘Pacchimatarāni’ (những cái sau hơn nữa) là những cái sau mười một cái có tuổi thọ không ngắn. Và chúng, mặc dù sanh khởi vào sát-na sanh của nhãn thức, cũng không được đề cập ở đây vì chúng không được tìm thấy trong trạng thái trụ tại sát-na đó. Vậy tại sao cả hai loại đó, vốn không được tìm thấy trong trạng thái trụ tại sát-na sanh của nhãn thức, lại không được đề cập ở đây? Câu hỏi đáng được đặt ra là: ‘Trong số bốn mươi tám cái nhãn đang hiện hữu trong trạng thái trụ tại sát-na sanh của nhãn thức, cái nhãn nào hoàn thành phận sự vật và phận sự môn cho nhãn thức?’ Và ở đây, nên hiểu rằng đã được nói: ‘chúng không được đề cập ở đây vì chúng không được tìm thấy trong trạng thái trụ tại sát-na sanh của nhãn thức’ bởi vì năm vật (căn) chỉ hoàn thành phận sự vật và môn cho năm thức tại chính sát-na trụ của chúng; và cũng đã được nói: ‘những cái đang hiện hữu trong trạng thái trụ tại sát-na sanh của nhãn thức’.

‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. ‘‘ඉමාය වීථියා’’ති ඉමාය අතිමහන්තා රම්මණ වීථියා. ‘‘සමුදායග්ගාහිකා’’ති රූපා රම්මණානං සමූහග්ගාහිකා. ‘‘වණ්ණසල්ලක්ඛණා’’ති වණ්ණවවත්ථානිකා. ‘‘වත්ථුග්ගාහිකා’’ති දබ්බ සණ්ඨානග්ගාහිකා. ‘‘නාමග්ගාහිකා’’ති නාම පඤ්ඤත්තිග්ගාහිකා. ‘‘අලාතචක්කස්ස ගාහිකා වියා’’ති රත්තන්ධකාරෙ එකො අලාතං ගහෙත්වා පරිබ්භමති. අඤ්ඤො තං පස්සන්තො චක්කං විය මඤ්ඤති. තත්ථ අලාතස්ස ගතගතට්ඨානෙ පච්චුප්පන්නං රූපං ආරබ්භ චක්ඛුද්වාර වීථියො උප්පජ්ජන්ති. මනොද්වාර වීථියො පන පුරිම පුරිමාහි චක්ඛුද්වාර වීථීහි ගහිතානි අතීත රූපානි අමුඤ්චිත්වා එකතො සණ්ඨානඤ්ච සන්තතිඤ්ච කත්වා ගණ්හන්ති. තදා පස්සන්තස්ස චක්කං විය උපට්ඨාති. එවං අයං සමුදායග්ගාහිකා දට්ඨබ්බා. ‘‘නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො’’තිආදීසු. ‘‘යස්සා’’ති යස්ස ආරම්මණස්ස. චිත්තානීති ච නානාරම්මණානීති ච කම්මපදානි. අවසෙසෙ තස්මිං [Pg.129] ආරම්මණෙ. ‘‘සඞ්ගහ කාරෙනා’’ති පොරාණ අට්ඨකථායො එකතො සඞ්ගහෙත්වා කතත්තා බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන කතා සබ්බා අට්ඨකථායො සඞ්ගහට්ඨකථා නාම. සො ච සඞ්ගහ කාරොති වුච්චති. ‘‘ඉධ පී’’ති ඉමස්මිං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙපි. ‘‘ථෙරෙනා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන. ‘‘එකම්පි ඉච්ඡති යෙවා’’ති. ‘‘යස්ස හි චත්තාරී’’තිආදීසු යස්ස ආරම්මණස්ස චත්තාරි වා පඤ්චවා ඡවාතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’තිආදීසු. ‘‘අත්තනො පධාන ක්‍රියායා’’ති අනුප්පජ්ජිත්වාති පදස්ස පරතො ‘යං පවත්තතී’ති අත්තනො පධාන ක්‍රියාපදං අත්ථි. තෙන අත්තනො ක්‍රියාපදෙන සද්ධින්ති අත්ථො. ‘‘කත්ථචි වුත්තා’’ති කත්ථචි සද්දගන්ථෙසු වුත්තා. අපි ච, හෙතුම්හි ත්වාපච්චයො ලක්ඛණෙ හෙතුම්හි ච මානන්ත පච්චයා ජොතනීයට්ඨෙන වුත්තා, න වචනීයට්ඨෙනාති දට්ඨබ්බා. ‘‘පකති නියාමෙනා’’ති එතෙන පච්චය විසෙසෙසති, චත්තාරි වා පඤ්චවා ඡවා ජවනානි උප්පජ්ජන්තීති දීපෙති. තෙනාහ ‘‘එත්ථපනා’’තිආදිං. ‘‘ද්වත්තික්ඛත්තුං’’ති වාසද්දත්ථෙ අඤ්ඤපදත්ථ සමාසපදන්ති වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ති. ‘‘වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනතා’’ති ආසෙවන පච්චයතාවා පච්චයුප්පන්නතාවා. ‘‘ආවජ්ජනායා’’ති එත්ථ වොට්ඨබ්බන කිච්චං ආවජ්ජනම්පි සඞ්ගණ්හාති. ඉධපි ආරම්මණ දුබ්බලතාය චතුප්පඤ්ච ජවනුප්පත්ති ඉච්ඡි තබ්බාති යොජනා. තත්ථ ‘‘ඉධ පී’’ති ඉමස්මිං පරිත්තා රම්මණ වාරෙපි. තිවොට්ඨබ්බනිකා පඤ්ච පරිත්තා රම්මණ වීථියොති යොජනා. ‘‘ඉතරානී’’ති පරිත්ත මහන්තාති මහන්තා රම්මණානි. ‘‘උභයථාපී’’ති ආපාතා ගමන වසෙනපි ආරම්මණ කරණ වසෙනපි. ඉමස්ස පදස්ස.

Trong câu «Ettha siyā» v.v... «Bởi lộ trình này» (imāya vīthiyā) nghĩa là bởi lộ trình có đối tượng rất lớn này. «Bắt lấy toàn thể» (samudāyaggāhikā) nghĩa là bắt lấy toàn bộ các đối tượng sắc. «Ghi nhận màu sắc» (vaṇṇasallakkhaṇā) nghĩa là xác định màu sắc. «Bắt lấy vật» (vatthuggāhikā) nghĩa là bắt lấy thực chất và hình dáng. «Bắt lấy tên» (nāmaggāhikā) nghĩa là bắt lấy danh chế định. «Giống như bắt lấy vòng lửa» (alātacakkassa gāhikā viya) nghĩa là: trong đêm tối, một người cầm một đốm lửa quay tròn. Người khác nhìn thấy tưởng như là một vòng tròn. Ở đó, các lộ trình nhãn môn sanh khởi bắt lấy đối tượng sắc hiện tại ở mỗi mỗi nơi mà đốm lửa đi qua. Còn các lộ trình ý môn, không buông bỏ các đối tượng sắc quá khứ đã được bắt bởi các lộ trình nhãn môn trước trước, mà gom lại thành một hình dáng và một dòng tương tục rồi bắt lấy. Khi ấy, đối với người nhìn, nó hiện ra như một vòng tròn. Như vậy, nên hiểu đây là sự «bắt lấy toàn thể». Trong câu «Không có sự sanh khởi của tâm Na-cảnh» (natthi tadārammaṇuppādo) v.v... «Của cái nào» (yassā) nghĩa là của đối tượng nào. «Các tâm» (cittāni) và «các đối tượng khác nhau» (nānārammaṇāni) là những túc từ (kammapadāni). Trong đối tượng còn lại ấy. «Bởi nhà sưu tập» (saṅgahakārena) nghĩa là: vì các bộ Chú giải xưa được gom lại làm một, nên tất cả các bộ Chú giải do trưởng lão Buddhaghosa soạn đều được gọi là Saṅgahaṭṭhakathā (Chú giải Sưu tập). Và vị ấy được gọi là Saṅgahakāra (nhà sưu tập). «Ở đây cũng vậy» (idha pi) nghĩa là trong bộ Abhidhammattha-saṅgaha này. «Bởi trưởng lão» (therena) nghĩa là bởi trưởng lão Anuruddha. «Chấp nhận cả một». Trong câu «Đối với cái nào có bốn» (yassa hi cattāri) v.v..., nên được liên kết là «đối với đối tượng nào có bốn hoặc năm hoặc sáu» v.v... Trong câu «Dù tốc hành tâm không sanh khởi» (javanampi anuppajjitvā) v.v... «Với động từ chính của nó» (attano padhāna kriyāya) nghĩa là: sau từ «anuppajjitvā» (không sanh khởi), có động từ chính của nó là «yaṃ pavattati» (cái nào diễn tiến). Nghĩa là «cùng với động từ của chính nó». «Được nói ở đâu đó» (katthaci vuttā) nghĩa là được nói trong một số sách văn phạm. Hơn nữa, nên hiểu rằng, tiếp vị ngữ «tvā» trong nghĩa nguyên nhân, và các tiếp vị ngữ tận cùng bằng «māna» trong nghĩa đặc tính và nguyên nhân, được nói với ý nghĩa minh họa, chứ không phải với ý nghĩa văn tự. «Theo quy luật tự nhiên» (pakati niyāmena), bằng từ này, ngài chỉ rõ điều kiện đặc biệt, cho thấy rằng bốn hoặc năm hoặc sáu tốc hành tâm sanh khởi. Do đó, ngài nói «etthapanā» v.v... «Hai hoặc ba lần» (dvattikkhattuṃ) là một từ kép thuộc loại trì nghiệp dị biệt (aññapadattha samāsa) mang ý nghĩa của từ «vā» (hoặc), nên được nói là «hai lần hoặc ba lần» (dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā). «Sự lặp lại của đoán định» (voṭṭhabbanassa āsevanatā) nghĩa là tính chất của duyên tập hành hoặc tính chất được duyên bởi nó. Trong «của sự hướng» (āvajjanāya), ở đây phận sự của đoán định cũng bao gồm cả sự hướng. Sự liên kết là: «Ở đây cũng vậy, do đối tượng yếu, sự sanh khởi của bốn hoặc năm tốc hành tâm là điều được mong muốn». Ở đó, «ở đây cũng vậy» (idha pi) nghĩa là trong trường hợp đối tượng nhỏ này. Sự liên kết là: «năm lộ trình đối tượng nhỏ có ba đoán định». «Các cái khác» (itarāni) nghĩa là nhỏ-lớn, tức là các đối tượng lớn. «Theo cả hai cách» (ubhayathāpi) nghĩa là theo cách đi vào tầm và theo cách được làm đối tượng. Của từ này.

137. ‘‘මනොද්වාරෙ පනා’’තිආදීසු. ‘‘පරිත්තක්ඛණා පී’’ති චිත්ත ඵස්සාදයො අප්පතරක්ඛණාපි. ‘‘අතීතානාගතා පී’’ති අතීතානාගත ධම්මාපි. ‘‘ඝට්ටනෙනා’’ති රූපාදීනං ඝට්ටනෙන. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං භවඞ්ගෙ. ‘‘පඤ්චද්වාරානු බන්ධකං’’ති පඤ්චද්වාර වීථි අනුගතං. අතීතං ආලම්බණං පවත්තෙති යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘යථාපාතා ගතමෙවා’’ති පකතියා ආපාතා ගතප්පකාරමෙව. ‘‘තථා තථා’’ති දිට්ඨ සම්බන්ධාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. ‘‘කිඤ්චී’’ති [Pg.130] කිඤ්චි ආරම්මණං. ‘‘දිස්වා’’ති පච්චක්ඛං කත්වා. පඤ්චද්වාරග්ගහිතඤ්හි ආරම්මණං පච්චක්ඛකතට්ඨෙන දිට්ඨන්ති වුච්චති. යං කිඤ්චි ආරම්මණං. ‘‘අනුමානෙන්තස්සා’’ති එවමෙව භවිත්ථ, භවිස්සති, භවතීති අනුමානඤ්ඤාණෙන චින්තෙන්තස්ස. තං සදිසං ආරම්මණං. ‘‘පරස්ස සද්දහනා’’ති පරවචනං සුත්වා යථා අයං වදති, තථෙ වෙතන්ති සද්දහනා. ‘‘දිට්ඨි’’ වුච්චති ඤාණං වා ලද්ධි වා. ‘‘නිජ්ඣානං’’ති සුට්ඨු ඔලොකනං. ‘‘ඛන්තී’’ති ඛමනං සහනං. අඤ්ඤථත්තං අගමනං. දිට්ඨියා නිජ්ඣානං දිට්ඨිනිජ්ඣානං. දිට්ඨිනිජ්ඣානස්ස ඛන්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ‘‘සෙසං’’ති නානාකම්ම බලෙනාතිආදිකං. ‘‘දෙවතො පසංහාරවසෙනා’’ති දෙවතා කදාචි කෙසඤ්චි සුපිනන්තෙ නානාරම්මණානි උපසංහරිත්වා දස්සෙන්ති. එවං දෙවතො පසංහාර වසෙනාපි. අනුබොධො නාම ලොකියඤ්ඤාණ වසෙන චතුස්සච්ච ධම්මානං අනුබුජ්ඣනං. පටිවෙධො නාම ලොකුත්තරඤ්ඤාණ කිච්චං. අනන්ත රූප නිස්සය පච්චයග්ගහණෙන පකතූ පනිස්සය පච්චයම්පි උපලක්ඛෙති. චිත්ත සන්තානස්ස අනන්තරූපනිස්සය පච්චයභාවො නාමාති සම්බන්ධො. අනන්ත රූප නිස්සය පච්චයසත්ති නාම අනන්තර පරම්පර විප්ඵරණවසෙන මහාගතිකා හොතීති වුත්තං හොති. අනන්ත රූප නිස්සය පච්චයානු භාවොතිපි යුජ්ජති. කථං මහාවිප්ඵාරොති ආහ ‘‘සකිං පී’’තිආදිං. ‘‘සුට්ඨු ආසෙවිත්වා’’ති එත්ථ පච්ඡා අප්පමුස්සමානං කත්වා පුනප්පුනං සෙවනං සුට්ඨු ආසෙවනං නාම. න කෙවලං පුරිම චිත්ත සන්තානස්ස සො උපනිස්සය පච්චයානුභාවො එව මහාවිප්ඵාරො හොති. පකතියා චිත්තස්ස විචිත්ත භාව සඞ්ඛාතං චින්තනා කිච්චම්පි මහාවිප්ඵාරං හොතීති දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්ච නාමා’’තිආදිවුත්තං. කථං මහාවිප්ඵාරං හොතීති ආහ ‘‘කිඤ්චි නිමිත්තං’’තිආදිං. ‘‘කිඤ්චි නිමිත්තං’’ති දිට්ඨාදීසු නානා රම්මණෙසු කිඤ්චි අප්පමත්තකං දිට්ඨාදිකං ආරම්මණ නිමිත්තං. ‘‘තෙහි චකාරණෙහී’’ති තෙහි කත්තුභූතෙහි දිට්ඨාදීහි කාරණෙහි. ‘‘චොදීයමානං’’ති පයොජීයමානං. ‘‘අජ්ඣාසය යුත්තං’’ති අජ්ඣාසයෙන සංයුත්තං. භවඞ්ග චිත්තස්ස ආරම්මණං නාම අවිභූතං හොති. භවඞ්ගං චාලෙත්වා ආවජ්ජනං නියොජෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘ලද්ධ පච්චයෙසූ’’ති ආලොකාදිවසෙන වා [Pg.131] දිට්ඨාදිවසෙන වා ලද්ධ පච්චයවන්තෙසු. තදභිනින්නාකාරො නාම නිච්චකාලම්පි තෙසු ආරම්මණෙසු අභිමුඛං නින්නාකාරො. තෙන ආකාරෙන පවත්තො මනසිකාරො. තෙන සම්පයුත්තස්ස. එතෙහි වචනෙහි සුද්ධමනොද්වාරෙ ආරම්මණානං අපාතාගමනඤ්ච භවඞ්ග චලනඤ්ච න කෙවලං ලද්ධ පච්චයානං ආරම්මණානං වසෙනෙව හොති. තාදිසෙන පන මනසිකාරෙන යුත්තස්ස සයඤ්ච වීථි චිත්ත චින්තනා කිච්චස්ස චිත්තස්ස වසෙනාපි හොතීති සිද්ධං හොති. න හි ආරම්මණන්තරෙ අභිනින්නාකාරො නාම නත්ථීති සක්කා වත්තුං. කස්මා, අභාවිත චිත්තානං පමාද බහුලානං ජනානං කදාචි කරහචි භාවනා මනසිකාරෙ කරීයමානෙපි වීථි චිත්ත සන්තානස්ස බහිද්ධා නානාරම්මණෙසු අභිනින්නාකාරස්ස සන්දිස්සනතොති. ‘‘යථා චෙත්ථා’’ති යථා එත්ථ මනොද්වාරෙ රූපාරූප සත්තානං විභූතා රම්මණෙපි තදා රම්මණුප්පාදො නත්ථි, එවන්ති යොජනා. ඤාණවිභඞ්ගට්ඨකථායං පන වොට්ඨබ්බනවාරොපි ආගතො. යථාහ සුපිනෙනෙව දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙති කථනකාලෙපි අබ්‍යාකතො යෙවාති. තත්ථ හි ‘‘අබ්‍යාකතො යෙවා’’ති සුපිනන්තෙ මනොද්වාරෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පන්නස්ස ආවජ්ජනස්ස වසෙන අබ්‍යාකතොයෙව. තතො පරං භවඞ්ගපාතො. අට්ඨසාලිනියම්පි වුත්තං අයං පන වාරො දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ තිආදීනි වදනකාලෙ ලබ්භතීති. තං පන පඤ්ච ද්වාරෙ පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පන්නස්ස වොට්ඨබ්බනස්ස වසෙන වුත්තං. ‘‘සොපි ඉධ ලද්ධුං වට්ටති යෙවා’’ති සොපි වාරො ඉමස්මිං මනොද්වාරෙ ලද්ධුං වට්ටතියෙව. ‘‘භවඞ්ගෙ චලිතෙ නිවත්තනකවාරානං’’ති ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ග චලනමත්තෙ ඨත්වා වීථි චිත්තානි අනුප්පජ්ජිත්වා භවඞ්ගපාතවසෙන නිවත්තනකානං මොඝවාරානං මනොද්වාරෙපි පමාණං න භවිස්සතියෙව. අථ ඉමස්මිංවාරෙ වීථි චිත්තප්පවත්ති නත්ථි. එවං සති, ඉමස්මිං වීථි සඞ්ගහෙ සො වාරො න වත්තබ්බොති චෙ. වත්තබ්බොයෙව. කස්මා, ඡධා විසයප්පවත්තීති ඉමස්මිං ඡක්කෙ සඞ්ගහිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘විසයෙ ච ආපාතාගතෙ’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති. එකෙකස්මිං අනුබන්ධකවාරෙ. ‘‘තදාරම්මණ වාරාදයො’’ති තදාරම්මණ වාරො ජවනවාරො වොට්ඨබ්බන වාරො [Pg.132] මොඝවාරො. තෙසු පන තදා රම්මණවාරො වත්ථුග්ගහණෙ ච නාමග්ගහණෙ ච න ලබ්භති. ‘‘වත්ථූ’’ති හි සණ්ඨාන පඤ්ඤත්ති. ‘‘නාමං’’ති නාම පඤ්ඤත්ති. න ච තදා රම්මණං පඤ්ඤත්තා රම්මණං හොතීති. තෙන වුත්තං ‘‘යථාරහං’’ති. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු දිට්ඨවාරාදීසු ඡසු වාරෙසු. එතරහි පන කෙචි ආචරියාති පාඨසෙසො. ‘‘අතීත භවඞ්ග වසෙනා’’ති එකං භවඞ්ගං අතික්කම්ම ආපාතා ගතෙ ආරම්මණෙ එකො වාරො, ද්වෙ භවඞ්ගානි අතික්කම්ම ආපාතා ගතෙ එකොතිආදිනා අතීත භවඞ්ග භෙදවසෙන. ‘‘තදා රම්මණ වසෙනා’’ති තදා රම්මණස්ස උප්පන්නවාරො අනුප්පන්න වාරොති එවං තදා රම්මණ වසෙන. කප්පෙන්ති චින්තෙන්ති, විදහන්ති වා. ‘‘ඛණ වසෙන බලවදුබ්බලතා සම්භවො’’ති යථා පඤ්චද්වාරෙ අතිමහන්තා රම්මණෙසුපි ආරම්මණ ධම්මා උප්පාදං පත්වා ආදිතො එකචිත්තක්ඛණමත්තෙ දුබ්බලා හොන්ති. අත්තනො ද්වාරෙසු ආපාතං ආගන්තුං න සක්කොන්ති. එක චිත්තක්ඛණං පන අතික්කම්ම බලවන්තා හොන්ති. අත්තනො ද්වාරෙසු ආපාතං ගන්තුං සක්කොන්ති. මහන්තා රම්මණාදීසු පන ද්වි චිත්තක්ඛණිකමත්තෙ දුබ්බලා හොන්තීතිආදිනා වත්තබ්බා. න තථා මනොද්වාරෙ ආරම්මණානං ඛණ වසෙන බලවදුබ්බලතා සම්භවො අත්ථි. කස්මා නත්ථීති ආහ ‘‘තදා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තදා’’ති තස්මිං වීථි චිත්තප්පවත්තිකාලෙ. ‘‘තත්ථා’’ති මනොද්වාරෙ.

137. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Manodvāre pana’ (Còn trong ý môn). ‘Parittakkhaṇā pi’ (dù có sát-na nhỏ) nghĩa là tâm, xúc, v.v... dù có sát-na rất ngắn. ‘Atītānāgatā pi’ (dù là quá khứ, vị lai) nghĩa là các pháp quá khứ và vị lai. ‘Ghaṭṭanena’ (do sự va chạm) nghĩa là do sự va chạm của sắc, v.v... ‘Yattha’ (nơi nào) nghĩa là trong tâm hữu phần nào. ‘Pañcadvārānubandhakaṃ’ (liên quan đến năm môn) nghĩa là đi theo lộ trình năm môn. Nên hiểu là nó vẫn làm cho đối tượng quá khứ khởi lên. ‘Yathāpātāgatameva’ (đúng như đã xuất hiện) nghĩa là đúng theo cách thức đã xuất hiện một cách tự nhiên. ‘Tathā tathā’ (theo cách này hay cách khác) nghĩa là theo cách này hay cách khác do sự liên quan đã thấy, v.v... ‘Kiñci’ (một cái gì đó) nghĩa là một đối tượng nào đó. ‘Disvā’ (sau khi thấy) nghĩa là sau khi trực nhận. Vì đối tượng được bắt qua năm môn được gọi là ‘thấy’ (diṭṭha) theo nghĩa là đã được trực nhận. Bất kỳ đối tượng nào. ‘Anumānentassa’ (của người đang suy luận) nghĩa là của người đang suy nghĩ với trí suy luận rằng ‘nó đã như thế này, sẽ như thế này, đang là như thế này’. Đối tượng tương tự đó. ‘Parassa saddahanā’ (do tin lời người khác) nghĩa là sau khi nghe lời người khác, tin rằng ‘điều này đúng như người ấy nói’. ‘Diṭṭhi’ (kiến) được gọi là trí tuệ hoặc chủ thuyết. ‘Nijjhānaṃ’ (sự thẩm sát) nghĩa là sự quan sát kỹ lưỡng. ‘Khanti’ (sự kham nhẫn) là sự chịu đựng, sự chấp nhận; không đi đến tình trạng khác. Sự thẩm sát của kiến là ‘diṭṭhinijjhānaṃ’ (kiến thẩm sát). Sự kham nhẫn đối với kiến thẩm sát là ‘diṭṭhinijjhānakkhanti’ (sự kham nhẫn kiến thẩm sát). ‘Sesaṃ’ (phần còn lại) là các câu bắt đầu bằng ‘nānākammabalena’ (do sức mạnh của các nghiệp khác nhau). ‘Devatopasaṃhāravasenā’ (do chư thiên mang đến) nghĩa là đôi khi chư thiên mang đến và cho thấy các đối tượng khác nhau trong giấc mơ của một số người. Như vậy, cũng do chư thiên mang đến. Anubodha (tùy giác) là sự hiểu rõ các pháp Tứ đế bằng trí thế gian. Paṭivedha (thông đạt) là phận sự của trí siêu thế. Bằng việc nắm bắt duyên vô gián y chỉ (anantarūpanissaya), cũng bao hàm cả duyên thường y chỉ (pakatūpanissaya). Nên hiểu là trạng thái làm duyên vô gián y chỉ của dòng tâm. Năng lực của duyên vô gián y chỉ được gọi là có phạm vi rộng lớn do sự lan tỏa liên tục không gián đoạn, điều này đã được nói đến. Cũng hợp lý khi nói là uy lực của duyên vô gián y chỉ. Làm thế nào mà có sự lan tỏa rộng lớn? Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘sakiṃ pi’ (dù chỉ một lần). Ở đây, ‘suṭṭhu āsevitvā’ (sau khi thực hành thuần thục) nghĩa là sự thực hành lặp đi lặp lại, làm cho sau này không quên, được gọi là sự thực hành thuần thục. Không chỉ uy lực của duyên cận y đó của dòng tâm trước mới có sự lan tỏa rộng lớn. Để chỉ ra rằng phận sự suy tư, được gọi là bản chất đa dạng của tâm tự nhiên, cũng có sự lan tỏa rộng lớn, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘cittañca nāma’ (còn tâm). Làm thế nào mà có sự lan tỏa rộng lớn? Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘kiñci nimittaṃ’ (một tướng nào đó). ‘Kiñci nimittaṃ’ (một tướng nào đó) nghĩa là một tướng đối tượng nhỏ nhoi nào đó đã được thấy, v.v... trong số các đối tượng khác nhau đã được thấy, v.v... ‘Tehi ca kāraṇehi’ (và do những nguyên nhân đó) nghĩa là do những nguyên nhân là tác nhân đã thấy, v.v... đó. ‘Codīyamānaṃ’ (được thúc đẩy) nghĩa là được tác động. ‘Ajjhāsayayuttaṃ’ (kết hợp với khuynh hướng) nghĩa là được kết hợp với khuynh hướng. Đối tượng của tâm hữu phần thì không rõ ràng. Nên hiểu là nó làm rung động tâm hữu phần và hướng đến tâm hướng môn. ‘Laddhapaccayesu’ (trong các đối tượng đã có duyên) nghĩa là trong các đối tượng đã có duyên do ánh sáng, v.v... hoặc do đã thấy, v.v... Trạng thái hướng đến đó là trạng thái luôn luôn hướng về các đối tượng ấy. Tác ý khởi lên theo cách thức đó. Của (tâm) tương ưng với tác ý đó. Bằng những lời này, sự không xuất hiện của các đối tượng và sự rung động của tâm hữu phần trong ý môn thuần túy không chỉ xảy ra do các đối tượng đã có duyên. Mà được chứng minh rằng nó cũng xảy ra do chính tâm có phận sự suy tư trong lộ trình tâm, vốn kết hợp với tác ý như vậy. Thật vậy, không thể nói rằng không có trạng thái hướng đến đối tượng khác. Tại sao? Vì đối với những người có tâm chưa tu tập, nhiều phóng dật, đôi khi dù đang thực hành tác ý thiền định, người ta vẫn thấy trạng thái hướng đến các đối tượng khác nhau bên ngoài của dòng lộ trình tâm. ‘Yathā cettha’ (cũng như ở đây) nên được hiểu là: cũng như ở đây, trong ý môn, đối với chúng sinh cõi sắc và vô sắc, dù đối tượng rõ ràng, sự sinh khởi của tâm na-duyên cũng không có. Tuy nhiên, trong Chú giải Phân Tích Trí (Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathā), lộ trình xác định môn (voṭṭhabbanvāra) cũng được đề cập. Như có nói: ‘Đối với tôi, dường như đã thấy trong giấc mơ, dường như đã nghe’, ngay cả trong lúc nói như vậy, nó vẫn là vô ký. Ở đó, ‘abyākato yeva’ (vẫn là vô ký) là vô ký do tâm hướng môn sinh khởi hai hoặc ba lần trong ý môn trong giấc mơ. Sau đó là sự rơi vào hữu phần. Trong Aṭṭhasālinī cũng có nói rằng lộ trình này có được vào lúc nói những câu như ‘dường như tôi đã thấy, dường như tôi đã nghe’. Nhưng điều đó được nói đến do tâm xác định môn sinh khởi hai hoặc ba lần đối với đối tượng rất nhỏ ở năm môn. ‘Sopi idha laddhuṃ vaṭṭati yeva’ (lộ trình đó cũng có thể có được ở đây) nghĩa là lộ trình đó cũng có thể có được trong ý môn này. ‘Bhavaṅge calite nivattanakavārānaṃ’ (của các lộ trình quay trở lại khi hữu phần rung động): đối với các lộ trình vô hiệu (moghavāra) quay trở lại bằng cách rơi vào hữu phần sau khi chỉ dừng lại ở mức độ hữu phần rung động hai lần mà không có các tâm lộ trình sinh khởi, thì ngay cả trong ý môn cũng sẽ không có giới hạn. Vậy thì, trong lộ trình này không có sự diễn tiến của tâm lộ trình. Nếu vậy, có phải lộ trình đó không nên được nói đến trong bộ tóm tắt lộ trình này không? Nên được nói đến. Tại sao? Để chỉ ra rằng nó được bao gồm trong sáu loại này, tức là ‘sự diễn tiến của đối tượng theo sáu cách’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘visaye ca āpātāgate’ (và khi đối tượng xuất hiện). Sự diễn tiến của đối tượng đã trở thành cảnh. Trong mỗi lộ trình liên quan. ‘Tadārammaṇavārādayo’ (các lộ trình na-duyên, v.v...) là lộ trình na-duyên, lộ trình tốc hành, lộ trình xác định môn, lộ trình vô hiệu. Trong số đó, lộ trình na-duyên không có được trong việc nắm bắt hình thể và nắm bắt danh. Vì ‘vatthu’ (hình thể) là hình dạng chế định. ‘Nāmaṃ’ (danh) là danh chế định. Và tâm na-duyên không có đối tượng là chế định. Do đó, ngài đã nói ‘yathārahaṃ’ (tùy theo trường hợp). ‘Tattha’ (trong đó) nghĩa là trong sáu lộ trình đó, bắt đầu bằng lộ trình thấy. Tuy nhiên, hiện nay một số vị thầy... (đây là phần còn thiếu của câu). ‘Atītabhavaṅgavasena’ (do hữu phần quá khứ) nghĩa là do sự phân biệt hữu phần quá khứ, chẳng hạn như: một lộ trình khi đối tượng xuất hiện sau khi đã trôi qua một hữu phần, một lộ trình khi xuất hiện sau khi đã trôi qua hai hữu phần, v.v... ‘Tadārammaṇavasena’ (do na-duyên) nghĩa là do na-duyên như thế này: lộ trình có na-duyên sinh khởi và lộ trình không có na-duyên sinh khởi. Họ sắp xếp, suy nghĩ, hoặc thiết lập. ‘Khaṇavasena balavadubbalatā sambhavo’ (sự có thể mạnh yếu do sát-na) nghĩa là: cũng như trong năm môn, ngay cả với các đối tượng rất lớn, các pháp đối tượng sau khi sinh khởi, ban đầu yếu trong khoảng một sát-na tâm. Chúng không thể đến xuất hiện ở các môn của mình. Nhưng sau khi trôi qua một sát-na tâm, chúng trở nên mạnh. Chúng có thể đến xuất hiện ở các môn của mình. Còn đối với các đối tượng lớn, v.v..., nên nói rằng chúng yếu trong khoảng hai sát-na tâm, v.v... Sự có thể mạnh yếu của các đối tượng do sát-na không có trong ý môn như vậy. Tại sao không có? Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘tadā’ (khi đó). Trong đó, ‘tadā’ (khi đó) nghĩa là vào thời điểm diễn tiến của tâm lộ trình đó. ‘Tattha’ (ở đó) nghĩa là trong ý môn.

‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. ‘‘සියා’’ති කෙසඤ්චි විචාරණා සියා. එකං ආවජ්ජනං අස්සාති එකාවජ්ජනා. ‘‘වීථී’’ති වීථිචිත්තප්පබන්ධො. එකාවජ්ජනා ච සා වීථි චාති විග්ගහො. ‘‘ආවජ්ජනං’’ති ආවජ්ජන චිත්තං. තං වා ආවජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තං තං ජවනෙනා’’ති තෙන තෙන ජවනෙන සහුප්පන්නං වා පරස්ස චිත්තං ආවජ්ජති කින්ති යොජනා. ‘‘කිඤ්චෙත්ථා’’ති එත්ථ වචනෙ කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. යදි තාව ආවජ්ජනඤ්ච ජවනානි චාති අධිකාරො. ‘‘තඤ්හි චිත්තං’’ති පරස්ස චිත්තං. ‘‘එවම්පි භින්නමෙවා’’ති ජවනානං ධම්මතො භින්නමෙව. එත්ථ අට්ඨකථායං විනිච්ඡිතන්ති සම්බන්ධො. තං චිත්තං නිරුද්ධම්පි ජවනානම්පි පච්චුප්පන්නමෙව හොතීති යොජනා. ‘‘අද්ධාවසෙන ගහිතං’’ති අද්ධා පච්චුප්පන්න වසෙන ගහිතං. ‘‘සන්තතිවසෙන ගහිතං’’ති සන්තති [Pg.133] පච්චුප්පන්නවසෙන ගහිතං. ආචරියානන්දමතෙ. සබ්බෙසම්පි ආවජ්ජන ජවනානං. චිත්තමෙව හොති, තස්මා ධම්මතො අභින්නං. පච්චුප්පන්නඤ්ච හොති, තස්මා කාලතො අභින්නන්ති වුත්තං හොති. අනන්තරපච්චයෙ අතීතො ච පච්චුප්පන්නො ච ඛණ වසෙන යුජ්ජති. යදි අද්ධාසන්තති වසෙන යුජ්ජෙය්‍ය, පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තර පච්චයෙන පච්චයොති වුත්තො භවෙය්‍ය. කස්මා, එකාවජ්ජන වීථියඤ්හි සබ්බානි චිත්තානි අද්ධාසන්තති වසෙන පච්චුප්පන්නානි එව හොන්තීති.

Trong các câu bắt đầu bằng “Ettha siyā” (có thể có ở đây). “Siyā” (có thể có) là có sự thẩm sát của một số vị. Có một sự hướng tâm (āvajjana) nên gọi là ekāvajjanā (nhất hướng tâm). “Vīthī” (lộ trình) là dòng tương tục của tâm lộ. Phân tích cú pháp (viggaho) là: lộ trình ấy là nhất hướng tâm. “Āvajjanaṃ” (sự hướng tâm) là tâm hướng môn. Hoặc mối liên hệ là: nó hướng đến. Cấu trúc câu “Taṃ taṃ javanenā” (với tốc hành tâm này hay kia) là: làm thế nào nó hướng đến tâm của người khác vốn đồng sanh với tốc hành tâm này hay tốc hành tâm kia? “Kiñcetthā” có nghĩa là: trong lời nói này, có điều gì cần phải nói không? Nếu đề mục là “cả tâm hướng môn và các tốc hành tâm”. “Tâm ấy” là tâm của người khác. “Dù vậy vẫn khác biệt” nghĩa là khác biệt với các tốc hành tâm về phương diện pháp (dhammato). Mối liên hệ là: ở đây, đã được quyết đoán trong Chú giải. Cấu trúc câu là: tâm ấy dù đã diệt vẫn là hiện tại đối với cả các tốc hành tâm. “Được hiểu theo nghĩa thời kỳ (addhā)” là được hiểu theo nghĩa thời kỳ hiện tại. “Được hiểu theo nghĩa dòng tương tục (santati)” là được hiểu theo nghĩa dòng tương tục hiện tại. Theo quan điểm của Trưởng lão Ānanda. Của tất cả các tâm hướng môn và tốc hành tâm. Chỉ là tâm, do đó không khác biệt về phương diện pháp. Và là hiện tại, do đó được nói là không khác biệt về phương diện thời gian. Trong vô gián duyên (anantarapaccaye), cả quá khứ và hiện tại đều hợp lý theo nghĩa sát-na (khaṇa). Nếu hợp lý theo nghĩa thời kỳ và dòng tương tục, thì lẽ ra đã được nói rằng: “pháp hiện tại là duyên cho pháp hiện tại bằng vô gián duyên”. Tại sao? Vì trong lộ trình nhất hướng tâm, tất cả các tâm thực sự là hiện tại theo nghĩa thời kỳ và dòng tương tục.

138. අප්පනාවාරෙ. ‘‘අප්පනා ජවනං’’ති කම්මපදං. ‘‘තදා රම්මණං’’ති කත්තුපදං. ‘‘ඉන්ද්‍රිය සමතාදීහී’’ති සද්ධාදීනං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනති වත්තනවසෙන සමතාදීහි. ‘‘පරිතො’’ති සමන්තතො. ‘‘උපෙච්චා’’ති උපගන්ත්වා. අප්පනං වහිතුං ජනෙතුං සමත්ථ භාවො අප්පනාවහසමත්ථභාවො. ‘‘යස්ස පවත්තියා’’ති යස්ස උපචාර ජවනස්ස පවත්තිතො. ‘‘අචිරං කාලං’’ති අචිරෙකාලෙ. පරිත්ත ජාතිකා නාම කාමාවචරජාති. ‘‘ගොත්තං’’ති කම්මකත්තු පදං. ‘‘අභිභුය්‍යතී’’ති භාවනා බලෙන අභිභුය්‍යමානං හොති. අභිමද්දීයමානං හොතීති අත්ථො. ‘‘ඡිජ්ජතී’’ති ඉදං පන අභිභවනස්ස සිඛාපත්ත දස්සනං. යාව තං ගොත්තං ඡෙදං පාපුණාති, තාව අභිභුය්‍යති, මද්දීයතීති වුත්තං හොති. ගොත්තං අභිභවතීති ගොත්‍රභූතිපි යුජ්ජති. ‘‘පඤ්චමං’’ති පඤ්චමෙ චිත්තවාරෙ. ‘‘තදාහි ජවනං පතිතං නාම හොතී’’ති පකතියා ජවනප්පවත්තිනාම සත්තක්ඛත්තු පරමො හොති. චතුත්ථඤ්ච මුද්ධපත්තං. පඤ්චමතො පට්ඨාය පතිතං. තස්මා තස්මිං පඤ්චමවාරෙ ජවනං පතිතං නාම හොති. ‘‘දුතීයෙනා’’ති දුතීයෙන එව සද්දෙන. ‘‘දුතීයං’’ති දුතීයෙ චිත්තවාරෙ. තදා අනුලොමං පථමජවනං හොතීති වුත්තං ‘‘අලද්ධා සෙවනං අනුලොම’’න්ති. ‘‘එතෙනෙවා’’ති එතෙන එව සද්ද ද්වයෙ නෙව. අට්ඨසාලිනියං පන අනුඤ්ඤාතා විය දිස්සති. වුත්තඤ්හි තත්ථ. මන්දපඤ්ඤස්ස චත්තාරි අනුලොමානි හොන්ති, පඤ්චමං ගොත්‍රභු, ඡට්ඨං මග්ගචිත්තං, සත්තමං ඵලන්ති. ‘‘ඉතරට්ඨකථාසූ’’ති විනයට්ඨ කථාදීසු. ‘‘පටිසිද්ධත්තා’’ති පඤ්චමං ගොත්‍ර භුප්පවත්තියා පටිසිද්ධත්තා [Pg.134] ආදිම්හි අට්ඨන්නං අඤ්ඤත්‍රස්මිංති වුත්තත්තා ඉධ නිරුද්ධෙති පදං අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බමෙවාති වුත්තං ‘‘නිරුද්ධෙ අනන්තරමෙවාති පදච්ඡෙදො’’ති. අනන්තර සද්දස්ස ච නිච්චං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා තමෙවපදං විභත්ති පරිණාමෙන අධිකතන්ති ආහ ‘‘නිරුද්ධස්සාති අත්ථතො ලද්ධමෙවා’’ති. ‘‘වසිභූතාපී’’ති වසිභූතාපි සමානා. ‘‘එකවාරං ජවිත්වා’’ති ඉදං ලොකියප්පනාවසෙන වුත්තං. ලොකුත්තර අප්පනාපන සත්තමම්පි උප්පජ්ජතියෙව. මූලටීකා පාඨෙ ‘‘භූමන්තරපත්තියා’’ති ගොත්‍රභු චිත්තං කාමභූමි හොති. අප්පනාපන මහග්ගතභූමි වා ලොකුත්තරභූමි වා හොති. එවං භූමන්තරපත්තියා. ‘‘ආරම්මණන්තර ලද්ධියා’’ති ඵලසමාපත්ති වීථියං ඵලජවනං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථහි පුරිමානි අනුලොම ජවනානි සඞ්ඛාරා රම්මණානි හොන්ති. ඵලජවනං නිබ්බානාරම්මණං. ඉදඤ්ච කාරණමත්තමෙව. යථාවුත්ත ලෙඩ්ඩුපමා එව ඉධ යුත්තරූපාති දට්ඨබ්බං. ‘‘න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බ’’න්ති එතං අත්ථජාතං න ඛො එවං දට්ඨබ්බං. ‘‘අනද්ධනීයා’’ති අද්ධානං දීඝකාලං නඛ මන්තීති අනද්ධනීයා. අසාරා. අසාරත්තා එව සීඝතරං රුහන්ති. සීඝතරං වුද්ධිං විරුළ්හිං ආපජ්ජන්ති. සාරවන්තා පන සාරෙන සහ වඩ්ඪමානත්තා සීඝතරං නරුහන්ති. සීඝතරං වුද්ධිං විරුළ්හිං නා පජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘එකවස්සජීවිනො’’තිආදිං. ‘‘එවමෙවා’’තිආදීසු ‘‘පතිතජවනෙසූ’’ති පඤ්චම ඡට්ඨ සත්තම ජවනෙසු. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘සුපක්කසාලිභත්ත සදිසානී’’ති යථා සාලිභත්තානි සුපක්කත්තා එව මුදුතරානි හුත්වා දුබ්බලානි අචිරට්ඨිතිකානි. තස්මිං දිවසෙපි පූතිභාවං ගච්ඡන්ති. එවං අප්පනා ජවනානි. ‘‘යස්මා චා’’තිආදීසු. ‘‘දුවිධස්ස නියමස්සා’’ති ජවනනියමස්ස ච කාලනියමස්ස ච. ‘‘පටිසන්ධියා අනන්තර පච්චය භාවිනො’’ති සත්තම ජවන චෙතනා අනන්තර පච්චයො, තදනන්තරෙ පවත්තං විපාක සන්තානං පච්චයුප්පන්නො, තමෙව ච අවසානෙ චුති චිත්තං හුත්වා භවන්තරෙ පටිසන්ධි චිත්තස්ස අනන්තර පච්චයො. එවං පටිසන්ධි චිත්තස්ස අනන්තර පච්චය භාවෙන අවස්සං භවිස්සමානස්සාති අත්ථො. ඉදඤ්ච කාරණ මත්තමෙව. මහාටීකාවචනං පන කිඤ්චි වත්තබ්බ රූපන්ති න පටික්ඛිත්තං. ‘‘නිරන්තරප්පවත්තානං’’ති [Pg.135] ආදීසු. භින්නා අසදිසා වෙදනා යෙසං තානි භින්නවෙදනානි. ‘‘ආසෙවන පච්චනීකානං’’ති ආසෙවන පච්චයප්පටි පක්ඛානං. අභින්නා වෙදනා යෙසන්ති විග්ගහො. ක්‍රියජවනානන්තරං අරහත්තඵලං ඵලසමාපත්ති වීථියං දට්ඨබ්බං. සෙසමෙත්ථසුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

138. Trong phần về an chỉ. “Tốc hành tâm an chỉ” (appanā javanaṃ) là thuật ngữ chỉ đối tượng (kammapadaṃ). “Tadārammaṇaṃ” là thuật ngữ chỉ chủ thể (kattupadaṃ). “Do sự quân bình của các quyền, v.v...” (indriyasamatādīhi) có nghĩa là do sự quân bình, v.v... của năm quyền là tín, v.v... bởi vì chúng không vượt trội lẫn nhau. “Parito” (xung quanh) có nghĩa là samantato (khắp mọi nơi). “Upeccā” (sau khi đến gần) có nghĩa là upagantvā (sau khi đến gần). Trạng thái có khả năng mang đến và sinh khởi an chỉ (appanā) được gọi là khả năng mang đến an chỉ (appanāvahasamatthabhāvo). “Do sự diễn tiến của cái nào” (yassa pavattiyā) có nghĩa là do sự diễn tiến của tốc hành tâm cận hành (upacāra javana) nào. “Trong một thời gian không lâu” (aciraṃ kālaṃ) có nghĩa là trong một thời gian ngắn (acirekāle). Loại nhỏ (parittajātika) được gọi là loại thuộc cõi Dục (kāmāvacarajāti). “Gottaṃ” (dòng tộc) là một thuật ngữ vừa là đối tượng vừa là chủ thể (kammakattupadaṃ). “Bị chế ngự” (abhibhuyyatī) có nghĩa là bị chế ngự bởi sức mạnh của sự tu tập. Nghĩa là bị đàn áp. “Bị cắt đứt” (chijjatī), điều này cho thấy đỉnh điểm của sự chế ngự. Điều này có nghĩa là, chừng nào dòng tộc (gotta) ấy chưa đạt đến sự cắt đứt, chừng đó nó bị chế ngự, bị đàn áp. (Tâm) chế ngự dòng tộc (gottaṃ abhibhavati), do đó cũng hợp lý (khi gọi là) chuyển tộc (gotrabhū). “Thứ năm” (pañcamaṃ) có nghĩa là trong lộ tâm thứ năm. “Khi ấy, tốc hành tâm được gọi là đã rơi rụng”, vì sự diễn tiến của tốc hành tâm thông thường tối đa là bảy lần. Và (tốc hành tâm) thứ tư đạt đến đỉnh điểm. Bắt đầu từ (tốc hành tâm) thứ năm, nó rơi rụng. Do đó, trong lộ tâm thứ năm, tốc hành tâm được gọi là đã rơi rụng. “Bởi cái thứ hai” (dutīyena) có nghĩa là bởi chính từ thứ hai. “Thứ hai” (dutīyaṃ) có nghĩa là trong lộ tâm thứ hai. Khi ấy, tâm thuận thứ (anuloma) là tốc hành tâm đầu tiên, như đã nói: “tâm thuận thứ chưa nhận được sự thuần thục (āsevana)”. “Eteneva” có nghĩa là bởi chính hai từ này. Tuy nhiên, trong bộ Aṭṭhasālinī, dường như điều này được chấp nhận. Vì ở đó có nói rằng: “Đối với người có trí tuệ chậm lụt, có bốn tâm thuận thứ, thứ năm là tâm chuyển tộc, thứ sáu là tâm Đạo, và thứ bảy là tâm Quả.” “Trong các bộ sớ giải khác” (itaraṭṭhakathāsu) có nghĩa là trong các bộ sớ giải Luật tạng, v.v... “Vì bị ngăn cấm” (paṭisiddhattā), vì sự khởi lên của tâm chuyển tộc ở (sát-na) thứ năm bị ngăn cấm, vì đã nói rằng “ở một trong tám (sát-na) đầu tiên”, nên ở đây, từ “niruddhe” (khi đã diệt) chắc chắn phải được chấp nhận, như đã nói: “niruddhe anantaram eva” là cách ngắt từ. Và vì từ “anantara” (vô gián) luôn đòi hỏi một mối liên hệ, nên chính từ đó, với sự thay đổi về cách (vibhatti), được hiểu ngầm, như ngài đã nói: “của cái đã diệt” (niruddhassa) thực sự được hiểu theo nghĩa. “Dù đã thuần thục” (vasibhūtāpi) có nghĩa là dù đã trở nên thuần thục. “Sau khi khởi lên một lần” (ekavāraṃ javitvā), điều này được nói theo nghĩa an chỉ hiệp thế. An chỉ siêu thế cũng khởi lên đến lần thứ bảy. Trong bản văn Mūlaṭīkā, (cụm từ) “do đạt đến một cõi khác” (bhūmantarapattiyā) có nghĩa là: tâm chuyển tộc thuộc cõi Dục, (tâm) an chỉ thuộc cõi Đại hành hoặc cõi Siêu thế. Như vậy là “do đạt đến một cõi khác”. “Do có được đối tượng khác” (ārammaṇantaraladdhiyā) được nói liên quan đến tốc hành tâm Quả trong lộ nhập Quả định. Vì ở đó, các tốc hành tâm thuận thứ trước đó có các pháp hữu vi làm đối tượng. Tốc hành tâm Quả có Niết-bàn làm đối tượng. Và đây chỉ là một lý do. Cần phải hiểu rằng ví dụ về cục đất sét như đã nói là phù hợp ở đây. “Tuy nhiên, điều này không nên được hiểu như vậy” (na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ) có nghĩa là tập hợp ý nghĩa này không nên được hiểu như vậy. “Không tồn tại lâu” (anaddhanīyā) có nghĩa là chúng không tồn tại trong một thời gian dài. Không có lõi. Chính vì không có lõi nên chúng mọc nhanh hơn. Chúng đạt đến sự tăng trưởng, phát triển nhanh hơn. Còn những cây có lõi, vì phát triển cùng với lõi, nên không mọc nhanh. Chúng không đạt đến sự tăng trưởng, phát triển nhanh hơn. Do đó, ngài nói “những cây sống một năm”, v.v... Trong câu “Cũng vậy”, v.v..., “trong các tốc hành tâm đã rơi rụng” (patitajavanesu) có nghĩa là trong các tốc hành tâm thứ năm, thứ sáu và thứ bảy. Trong câu “Và ở đây”, v.v..., “Giống như cơm nấu từ gạo sāli đã chín kỹ” (supakkasālibhattasadisāni) có nghĩa là, giống như cơm gạo sāli, chính vì được nấu chín kỹ nên trở nên mềm, yếu và không tồn tại lâu. Ngay trong ngày hôm đó, chúng cũng bị thiu. Các tốc hành tâm an chỉ cũng vậy. Trong câu “Và bởi vì”, v.v..., “của hai loại quy luật” (duvidhassa niyamassa) có nghĩa là của quy luật tốc hành tâm và quy luật thời gian. “Của cái sẽ trở thành duyên vô gián cho sự tái sanh” (paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino) có nghĩa là tư trong tốc hành tâm thứ bảy là duyên vô gián (anantarapaccayo), dòng tâm quả diễn tiến ngay sau đó là quả của duyên (paccayuppanno), và chính nó, vào lúc cuối, trở thành tâm tử (cuticitta), là duyên vô gián cho tâm tái sanh (paṭisandhicitta) trong kiếp sau. Như vậy, ý nghĩa là “của cái chắc chắn sẽ trở thành duyên vô gián cho tâm tái sanh”. Và đây chỉ là một lý do. Tuy nhiên, lời trong Mahāṭīkā không bị bác bỏ vì nó là điều cần phải nói đến. Trong câu “của những cái diễn tiến không gián đoạn”, v.v... Những cái có thọ khác nhau, không tương đồng, được gọi là “có thọ khác nhau” (bhinnavedanāni). “Của những cái đối nghịch với duyên thuần thục” (āsevanapaccayānanīkānaṃ) có nghĩa là của những cái đối nghịch với duyên thuần thục (āsevanapaccaya). Phân tích (của từ abhinnavedanāni) là “những cái có thọ không khác nhau”. Cần hiểu rằng tâm Quả A-la-hán (khởi lên) sau tốc hành tâm duy tác (kriyājavana) là trong lộ nhập Quả định. Phần còn lại ở đây nên được hiểu rõ.

139. ‘‘සබ්බථා පී’’තිආදීසු. ලොකෙ මජ්ඣිමකෙ හි මහාජනෙහි ඉච්ඡිතම්පි කිඤ්චි ආරම්මණං අතිඋක්කට්ඨෙහි මන්ධාතු රාජාදීහි ඉච්ඡිතං න හොති. තථා තෙහි මහාජනෙහි අනිච්ඡිතම්පි කිඤ්චි ආරම්මණං අතිදුග්ගතෙහි පච්චන්ත වාසීහි ඉච්ඡිතං හොති. තස්මා ආරම්මණානං ඉට්ඨානිට්ඨ වවත්ථානං පත්වා අතිඋක්කට්ඨෙහි ච අතිදුග්ගතෙහි ච වවත්ථානං න ගච්ඡති, මජ්ඣිමකෙහි එව වවත්ථානං ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘තත්ථ චා’’තිආදිං. ‘‘ආරම්මණං’’ති කත්තුපදං. ‘‘විපාකචිත්තං’’ති කම්මපදං. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චි රූපං. ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති කස්මිංචි එකස්මිං පුප්ඵෙ. ‘‘තෙන වා’’ති තෙන වා සුඛසම්ඵස්සෙන වත්ථෙන. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

139. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Sabbathā pi’ (trong mọi trường hợp). Quả vậy, ở trên đời có đối tượng nào đó được hàng đại chúng bậc trung ưa thích lại không được những vị quá cao sang như vua Mandhātu v.v... ưa thích. Tương tự, có đối tượng nào đó không được hàng đại chúng ấy ưa thích lại được những người quá khốn cùng, những người sống ở vùng biên địa ưa thích. Do đó, khi đề cập đến sự xác định các đối tượng là khả ái và không khả ái, sự xác định không được thực hiện bởi những người quá cao sang và những người quá khốn cùng, mà sự xác định chỉ được thực hiện bởi những người bậc trung. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tattha ca’ (và ở đó). ‘Ārammaṇaṃ’ (đối tượng) là chủ từ. ‘Vipākacittaṃ’ (tâm quả) là túc từ. ‘Kiñci’ (nào đó) là sắc nào đó. ‘Kismiñci’ (trong cái nào đó) là trong một đóa hoa nào đó. ‘Tena vā’ (hoặc do cái ấy) là hoặc do tấm vải có sự xúc chạm an lạc ấy. Phần còn lại ở đây nên được hiểu là dễ dàng.

‘‘වෙදනානියමොපනා’’තිආදීසු. ‘‘ආදාසෙ මුඛනිමිත්තස්ස වියා’’ති යථා ආදාසෙ මුඛ නිමිත්තස්ස චලන චවනාදියොගො නානාවණ්ණයොගො ච යථාමුඛමෙව සිද්ධො. තථා විපාකානං. වෙදනා යොගො පන යථාරම්මණමෙව සිද්ධොති යොජනා. තත්ථ ‘‘වෙදනායොගො’’ති නානාවෙදනායොගො. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති චින්තෙත්වා. ‘‘පකප්පෙත්වා’’ති නානප්පකාරතො චින්තෙත්වා. න කෙවලඤ්ච විපාකානං එව යථාරම්මණං වෙදනා යොගො හොතීති යොජනා.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Vedanāniyamopanā’ (sự dẫn đến quy luật về thọ). ‘Ādāse mukhanimittassa viya’ (giống như tướng của mặt trong gương) có nghĩa là: Giống như trong gương, sự liên kết về chuyển động, sự biến mất v.v... và sự liên kết về các màu sắc khác nhau của tướng mặt được thành tựu tùy theo chính khuôn mặt. Cũng vậy, đối với các (tâm) quả. Tuy nhiên, sự liên kết về thọ được thành tựu tùy theo chính đối tượng; đây là cách nối kết. Ở đó, ‘vedanāyogo’ (sự liên kết về thọ) là sự liên kết về các thọ khác nhau. ‘Kappetvā’ (sau khi đã sắp đặt) là sau khi đã suy nghĩ. ‘Pakappetvā’ (sau khi đã sắp đặt kỹ) là sau khi đã suy nghĩ theo nhiều cách khác nhau. Sự liên kết là: sự liên kết về thọ tùy theo đối tượng không chỉ xảy ra đối với các (tâm) quả.

‘‘අයඤ්චා’’තිආදීසු. ‘‘අට්ඨකථායං පී’’ති පට්ඨාන අට්ඨකථායම්පි. ‘‘තදාරම්මණ වසෙනා’’ති තදාරම්මණවසෙන පවත්තානන්ති පාඨසෙසො. ‘‘පඤ්චන්නං’’ති සොමනස්ස සන්තීරණෙන සද්ධිං චත්තාරි මහාවිපාක සොමනස්සානි සන්ධාය වුත්තං. ‘‘පකති නීහාරෙනා’’ති පකතියා නිච්චකාලං පවත්තප්පකාරෙන. පාළිපාඨෙ. භාවිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙනාති භාවිතින්ද්‍රියො. ‘‘මනාපං’’ති මනොරම්මං. ‘‘අමනාපං’’ති අමනොරම්මං. විහරෙය්‍යන්ති සචෙ කඞ්ඛතීති සම්බන්ධො. ‘‘පටිකූලෙ’’ති [Pg.136] අමනාපෙ. ‘‘අප්පටිකූල සඤ්ඤී’’ති මනාපසඤ්ඤී. එවං සෙසෙසු. ‘‘තෙසං’’ති ඛීණාසවානං. පාළිපාඨෙ. ‘‘සුමනො’’ති සොමනස්සිතො. ‘‘දුම්මනො’’ති දොමනස්සිතො. පාළිපාඨෙ. ‘‘මෙත්තායවා ඵරතී’’ති අයං සත්තො අවෙරොහොතූතිආදිනා මෙත්තාචිත්තෙන වා ඵරති. ‘‘ධාතුසො උපසංහරතී’’ති යථා ම ම කායොපි චතුධාතු සමුස්සයො හොති. තත්ථ එකාපි ධාතු නාම පටිකූලා වා අප්පටිකූලා වා න හොති. කෙවලං තුච්ඡ සුඤ්ඤ සභාවමත්තා හොති. එවමෙව ඉමස්ස සත්තස්ස කායොපීතිආදිනා ධාතු සො උපසංහරති. ‘‘අසුභාය වා’’ති අසුභ භාවනාය වා. අසුභ භාවනා චිත්තෙන වාති වුත්තං හොති. ‘‘අසුභායා’’ති වා තස්ස අසුභභාවත්ථාය. දෙවනාටකා දෙවච්ඡරා නාම. කුථිතානි කුට්ඨානි යෙසං තානි කුථිත කුට්ඨානි. ‘‘සරීරානී’’ති කායඞ්ගානි. කුථිත කුට්ඨානි සරීරානි යස්ස සො කුථිතකුට්ඨසරීරො. ‘‘කුථිතානී’’ති අබ්භුක්කිරණානි. වෙදනා යුත්තානි හොන්ති ඉති අපරෙ වදන්තීති යොජනා. තස්මා පච්චයො හොතීති සම්බන්ධො. කථං පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘යථා ආනිසංස දස්සනෙනා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘අට්ඨකථායං’’ති විසුද්ධි මග්ගට්ඨකථායං. ‘‘බුද්ධසුබුද්ධතා දස්සනෙනා’’ති අත්තනො සත්ථුභූතස්ස බුද්ධස්ස සුබුද්ධතා දස්සනෙන. ‘‘අත්තසම්පත්ති දස්සනෙනා’’ති මයං පන එවරූපා දුක්ඛා මුත්තාම්හාති එවං අත්තනො සම්පත්ති දස්සනෙන. ‘‘අට්ඨිකඞ්කලිකපෙතරූපෙ’’ති නිම්මං සලොහිතෙ අට්ඨිපුඤ්ජපෙතසරීරෙ. ‘‘කුට්ඨිනො’’ති කුට්ඨසරීරස්ස. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති ධම්මපද අට්ඨකථායං. අති ඉට්ඨෙ දෙවච්ඡර වණ්ණාදිකෙ. අති අනිට්ඨෙ කුථිතකුට්ඨසරීරාදිකෙ. ‘‘වත්ථු භූතො’’ති උප්පත්තිට්ඨාන භූතො. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං’’ති කත්තු අත්ථෙසාමිවචනං. ‘‘තදුභයං පී’’ති උභයං තං ගහණංපි. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං ලොකිය මහාජනානං. ‘‘විපල්ලාසවසෙනෙව හොතී’’ති දෙවච්ඡරවණ්ණාදීසු අතිඉට්ඨෙසු අතිඉට්ඨාකාරතො ගහණම්පි විපල්ලාස වසෙනෙව හොති. කස්මා, දෙවච්ඡර වණ්ණාදීසු අති ඉට්ඨ සඤ්ඤාය විපල්ලාස සඤ්ඤාභාවතො.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Ayañ ca’ (và điều này). ‘Aṭṭhakathāyaṃ pi’ (cũng trong Chú giải) là cũng trong Chú giải tạng Vô Tỷ Pháp. ‘Tadārammaṇa vasenā’ (do năng lực của tâm Đồng sở duyên) – phần còn lại của câu là ‘pavattānanti’ (đã sanh khởi). ‘Pañcannaṃ’ (của năm) được nói đến để ám chỉ bốn tâm Đại quả câu hữu với thọ hỷ cùng với tâm Quan sát câu hữu với thọ hỷ. ‘Pakati nīhārenā’ (theo cách thức thông thường) là theo cách thức sanh khởi thường xuyên, cố hữu. Trong bản văn Pāḷi. ‘Bhāvitindriyo’ (người có các quyền đã được tu tập) là người mà các quyền đã được tu tập bởi vị ấy. ‘Manāpaṃ’ (khả ái) là làm vui thích cho ý. ‘Amanāpaṃ’ (không khả ái) là không làm vui thích cho ý. Cách nối kết là: nếu vị ấy hoài nghi rằng ‘ta có nên trú không’. ‘Paṭikūle’ (trong đối tượng đáng ghê tởm) là trong đối tượng không khả ái. ‘Appaṭikūla saññī’ (người có tưởng không đáng ghê tởm) là người có tưởng khả ái. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. ‘Tesaṃ’ (của các vị ấy) là của các vị lậu tận. Trong bản văn Pāḷi. ‘Sumano’ (người có ý hoan hỷ) là người có thọ hỷ. ‘Dummano’ (người có ý phiền muộn) là người có thọ ưu. Trong bản văn Pāḷi. ‘Mettāya vā pharati’ (hoặc vị ấy biến mãn với tâm từ) là hoặc vị ấy biến mãn với tâm từ qua các cách thức như ‘mong rằng chúng sanh này được vô oán’ v.v... ‘Dhātuso upasaṃharati’ (vị ấy quy chiếu theo các giới) là vị ấy quy chiếu theo các giới qua các cách thức như ‘giống như thân của ta là sự kết hợp của bốn đại, ở đó không có một giới nào được gọi là đáng ghê tởm hay không đáng ghê tởm, mà chỉ là trạng thái suông không, trống rỗng; cũng vậy, thân của chúng sanh này...’. ‘Asubhāya vā’ (hoặc đối với sự bất tịnh) là hoặc do sự tu tập về bất tịnh. Điều được nói là: hoặc với tâm tu tập về bất tịnh. Hoặc ‘Asubhāya’ (đối với sự bất tịnh) là vì mục đích của trạng thái bất tịnh của đối tượng ấy. Các vũ nữ chư thiên được gọi là devaccharā (thiên nữ). ‘Kuthitāni kuṭṭhāni’ (những người bị bệnh phung thối loét) là những người có bệnh phung thối loét. ‘Sarīrāni’ (các thân) là các bộ phận của thân. ‘Kuthitakuṭṭhasarīro’ (người có thân bị bệnh phung thối loét) là người mà các bộ phận của thân bị bệnh phung thối loét. ‘Kuthitānī’ (những thứ thối loét) là những thứ được vung vãi. Cách nối kết là: những người khác nói rằng chúng tương ưng với thọ. Cách nối kết là: do đó, nó là một duyên. Vị ấy nói ‘làm thế nào nó là một duyên?’ qua các câu bắt đầu bằng ‘yathā ānisaṃsa dassanenā’ (giống như do sự thấy được quả báu). Ở đó, ‘aṭṭhakathāyaṃ’ (trong Chú giải) là trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo. ‘Buddhasubuddhatā dassanenā’ (do sự thấy được sự giác ngộ tốt đẹp của đức Phật) là do sự thấy được sự giác ngộ tốt đẹp của đức Phật, đấng đã trở thành bậc Đạo sư của mình. ‘Attasampatti dassanenā’ (do sự thấy được sự thành tựu của bản thân) là do sự thấy được sự thành tựu của bản thân như vầy: ‘chúng ta đã được giải thoát khỏi khổ đau như vậy’. ‘Aṭṭhikaṅkalikapetarūpe’ (trong hình dạng của ngạ quỷ chỉ có bộ xương) là trong thân của ngạ quỷ là một đống xương không có thịt nhưng có máu. ‘Kuṭṭhino’ (của người bị bệnh phung) là của người có thân bị bệnh phung. ‘Aṭṭhakathāyaṃ’ (trong Chú giải) là trong Chú giải Pháp Cú. Trong đối tượng cực kỳ khả ái, như là sắc đẹp của thiên nữ v.v... Trong đối tượng cực kỳ không khả ái, như là thân bị bệnh phung thối loét v.v... ‘Vatthu bhūto’ (đã trở thành vật) là đã trở thành nơi chốn sanh khởi. ‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ’ (của các chúng sanh ấy) là sở hữu cách theo nghĩa của tác nhân. ‘Tadubhayaṃ pi’ (cả hai điều ấy) là cả hai sự nắm giữ ấy. ‘Tesaṃ’ (của họ) là của những đại chúng còn trong thế gian ấy. ‘Vipallāsavaseneva hoti’ (chỉ xảy ra do năng lực của sự điên đảo) là sự nắm giữ các đối tượng cực kỳ khả ái như sắc đẹp của thiên nữ v.v... theo cách thức cực kỳ khả ái cũng chỉ xảy ra do năng lực của sự điên đảo. Tại sao? Bởi vì tưởng về sự cực kỳ khả ái trong sắc đẹp của thiên nữ v.v... là trạng thái của tưởng điên đảo.

විභාවනිපාඨෙ[Pg.137]. ‘‘පවත්තියා’’ති පවත්තනතො. අට්ඨකථාධිප්පායෙ ඨත්වා වුත්තත්තා අට්ඨකථාගාරවෙන’’තං විචාරෙතබ්බ මෙවා’’ති වුත්තං. අත්ථතො පන අයුත්තමෙවාති වුත්තං හොති. එසනයො අඤ්ඤත්ථපි. ‘‘ධම්ම චක්ඛුරහිතා’’ති ධම්ම වවත්ථානඤ්ඤාණ චක්ඛු රහිතා. ‘‘කුසලාකුසලානි යෙවා’’ති තෙසං ධම්ම චක්ඛු රහිතානං උප්පන්නානි කුසලාකුසලානියෙව. ගාථායං. ‘‘රූපා’’ති රූපතො නප්පවෙධන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘සද්දා’’තිආදීසුපි එසෙවනයො. නප්පවෙධන්තීති ච න චලන්ති, න කම්පන්ති, චිත්තඤ්ඤථත්තං න ගච්ඡන්ති. තථා උපෙක්ඛා ක්‍රියජවනානන්තරම්පි තදාරම්මණානි සොමනස්සු පෙක්ඛාවෙදනා යුත්තානි එව සියුන්ති යොජනා. මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘තදාරම්මණතා’’ති තදාරම්මණතාය තදාරම්මණභාවෙන. ‘‘කත්ථචී’’ති කත්ථචි අභිධම්ම පාළියං. ‘‘විජ්ජමානෙ ච තස්මිං’’ති තස්මිං ක්‍රියජවනානු බන්ධකෙ තදා රම්මණෙ විජ්ජමානෙ සති. එතං භවඞ්ගඤ්ච නාම අනුබන්ධතීති සම්බන්ධො. නදීසොතො පටිසොතගාමිනාවං අනුබන්ධති වියාති යොජනා. ‘‘සවිප්ඵාරිකං එවජවනං’’ති කිලෙස ධම්මානං විපල්ලාස ධම්මානඤ්ච වසෙන ඛණමත්තෙපි අනෙකසතෙසු ආරම්මණෙසු විවිධාකාරෙන ඵරණවෙගසහිතං කුසලාකුසල ජවනමෙව අනුබන්ධතීති යුත්තං. න පන ක්‍රියජවනං අනුබන්ධතීති යුත්තන්ති යොජනා. ‘‘ඡළඞ්ගු පෙක්ඛාවතො’’ති චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති, න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො විහරතී-තිආදිනා වුත්තාය ඡ ද්වාරිකවසෙන ඡළඞ්ග සමන්නාගතාය උපෙක්ඛාය සම්පන්නස්ස. වත්තනං වුත්ති. සන්තා වුත්ති අස්සාති සන්ත වුත්ති. තං විචාරෙන්තො ‘‘පට්ඨානෙ පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘යදි චෙතං වුච්චෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘එතං’’ති ක්‍රියා බ්‍යාකතෙතිආදිකං එතං වචනං. ‘‘තස්මිං’’ති තස්මිං වචනෙ. ‘‘එවමාදිනා’’ති එවමාදිනා නයෙන. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘උත්තරං’’ති පරිහාරං. ‘‘විපස්සනාචාර වසෙනා’’ති විපස්සනා පවත්ති වසෙන. ‘‘තෙසං’’ති සොමනස්ස දොමනස්සානං. ‘‘ඉතරීතරානන්තර පච්චයතා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤානන්තර පච්චයතාති අත්ථො. ‘‘ථෙරෙනා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන. සබ්බානි තදා රම්මණානි, සබ්බානි භවඞ්ගානි ච. ‘‘සමුදා චරන්තී’’ති චිරකාලං සඤ්චරන්ති[Pg.138]. ‘‘එතානිහී’’තිආදිනා තෙසං අට්ඨාරසන්නං ජවනානං අනන්තරං තදාරම්මණානං අනියමතො පවත්තියා කාරණයුත්තිං දස්සෙති. සම්භවති උප්පජ්ජති එතෙනාති සම්භවො. තදා රම්මණස්ස සම්භවො තදා රම්මණ සම්භවො. අථවා, සම්භවනං උප්පජ්ජනං සම්භවොති ඉමෙ ද්වෙ අත්ථෙ දස්සෙතුං ‘‘තදා රම්මණ සම්භවො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘යෙසං පනා’’තිආදීසු. ‘‘යෙසං’’ති යෙසං පුග්ගලානං. ‘‘ඉතරානී’’ති උපෙක්ඛා සන්තීරණ ද්වයතො අඤ්ඤානි. ‘‘න හොන්තීති න වත්තබ්බානී’’ති වුත්තං. එවංසති, කස්මා ථෙරෙන ඉධ න වුත්තානීති. අට්ඨසාලිනියං අවුත්තත්තා ඉධ න වුත්තානීති. අට්ඨසාලිනියං පන කස්මා න වුත්තානි. යෙභූය්‍ය නියමසොතෙ පතිතත්තා න වුත්තානි. න පන අලබ්භමානත්තා න වුත්තානීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණ ද්වයමෙව වුත්තං’’ති ආගන්තුක භවඞ්ගභාවෙන වුත්තං. යථාහ අථස්ස යදා සොමනස්ස සහගතප්පටිසන්ධිකස්ස පවත්තෙ ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා පමාදෙන පරිහීනජ්ඣානස්ස පණීත ධම්මො මෙ නට්ඨොති පච්චවෙක්ඛතො විප්පටිසාරි වසෙන දොමනස්සං උප්පජ්ජති, තදා කිං උප්පජ්ජති. සොමනස්සානන්තරඤ්හි දොමනස්සං, දොමනස්සානන්තරඤ්ච සොමනස්සං පට්ඨානෙ පටිසිද්ධං. මහග්ගත ධම්මං ආරබ්භ ජවනෙ ජවිතෙ තදා රම්මණම්පි තත්ථෙව පටිසිද්ධන්ති. කුසල විපාකාවා අකුසලවිපාකාවා උපෙක්ඛා සහගතා හෙතුකමනොවිඤ්ඤාණ ධාතු උප්පජ්ජති. කිමස්සා රම්මණන්ති. රූපාදීසු පරිත්ත ධම්මෙසු අඤ්ඤතරං. එතෙසු හි යදෙව තස්මිං සමයෙ ආපාතමාගතං හොති. තං ආරබ්භ එතං චිත්තං උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං-ති. එවං දොමනස්සසහගත ජවනානුරූපං උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණ ද්වයමෙව ආගන්තුක භවඞ්ගභාවෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්ති. ‘‘එතම්පි යුජ්ජති යෙවා’’ති අකුසල ජවනාවසානෙ එතං සහෙතුකං ආගන්තුක භවඞ්ගංපි යුජ්ජතියෙව. ‘‘දොමනස්ස ජවනානන්තරං භවඞ්ග පාතොව හොතී’’ති උපෙක්ඛා සහගත මූලභවඞ්ග පාතොව හොති. ආගන්තුක භවඞ්ගෙන කිච්චං නත්ථි. කස්මා, උපෙක්ඛා පටිසන්ධිකත්තා. නෙවතදාරම්මණ සම්භවො අත්ථි. කස්මා, තෙසු ආරම්මණෙසු තදාරම්මණවාරස්ස අසම්භවතො. න [Pg.139] හි මහන්තාරම්මණෙසු ච අවිභූතාරම්මණෙසු ච තදාරම්මණවාරො සම්භවති. න ච මූලභවඞ්ග සම්භවො අත්ථි. කස්මා, මූලභවඞ්ගභූ තස්ස සොමනස්ස භවඞ්ගස්ස දොමනස්ස ජවනෙන සහ විරුද්ධත්තා. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉමිනා කාරණෙන. ‘‘එකං’’ති එකං උපෙක්ඛාසහගත විපාකං. තථා තස්සෙව දොමනස්සං උප්පාදෙන්තස්ස නෙව තදාරම්මණ සම්භවො අත්ථි. න ච මූලභවඞ්ග සම්භවොති කත්වා දොමනස්සානන්තරං ඡසු…පෙ… පවත්තතීති යොජනා. තත්ථ ‘‘තස්සෙවා’’ති සොමනස්සප්පටිසන්ධිකස්සෙව. නෙවතදාරම්මණ සම්භවො අත්ථි. කස්මා, ආරම්මණානං අතිමහන්තත්තෙපි අතිවිභූතත්තෙපි සති සොමනස්ස තදාරම්මණස්ස ජවනෙන සහ විරුද්ධත්තා. උපෙක්ඛා තදා රම්මණස්ස ච ආරම්මණෙන සහ විරුද්ධත්තා. න හි අති ඉට්ඨාරම්මණෙ උපෙක්ඛා තදාරම්මණං පවත්තති. මහග්ගත පඤ්ඤත්තා රම්මණෙසු පන උභයම්පි තදාරම්මණං නුප්පජ්ජතියෙව. න ච මූලභවඞ්ග සම්භවො අත්ථි. කස්මා, ජවනෙන සහ විරුද්ධත්තාති.

Trong bản văn Vibhāvanī. «Pavattiyā» có nghĩa là do sự diễn tiến. Do được nói dựa trên quan điểm của Chú giải, với sự tôn kính đối với Chú giải, nên đã nói rằng: “Điều ấy quả thật nên được xem xét”. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, có nghĩa là đã nói rằng điều ấy quả thật không hợp lý. Phương pháp này cũng (áp dụng) ở những nơi khác. «Dhamma cakkhurahitā» (không có pháp nhãn) có nghĩa là không có con mắt trí tuệ phân định các pháp. «Kusalākusalāni yevā» (chỉ các pháp thiện và bất thiện) chính là các pháp thiện và bất thiện đã sanh khởi nơi những người không có pháp nhãn ấy. Trong câu kệ. «Rūpā» (các sắc) có liên hệ với (câu) ‘không rung động bởi sắc’ (rūpato nappavedhanti). Đối với các (từ) như «saddā» (các tiếng) v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Và ‘nappavedhanti’ (không rung động) có nghĩa là không dao động, không lay chuyển, tâm không đi đến trạng thái khác. Cũng vậy, nên hiểu rằng ngay cả sau tốc hành tâm duy tác xả, các tâm na cảnh chỉ có thể là (những tâm) tương ưng với thọ hỷ hoặc thọ xả. Trong bản văn Mūlaṭīkā. «Tadārammaṇatā» có nghĩa là do tính chất na cảnh, do trạng thái là na cảnh. «Katthaci» (ở một nơi nào đó) có nghĩa là ở một nơi nào đó trong tạng Pāḷi Abhidhamma. «Vijjamāne ca tasmiṃ» (và khi cái đó hiện hữu) có nghĩa là khi tâm na cảnh, vốn nối tiếp theo tốc hành tâm duy tác, đang hiện hữu. Có sự liên hệ rằng ‘tâm hộ kiếp này quả thật nối tiếp theo’. Nên hiểu rằng (điều này) giống như dòng sông theo sau chiếc thuyền đi ngược dòng. «Savipphārikaṃ evajavanaṃ» (tốc hành tâm có sự lan tỏa) có nghĩa là: hợp lý rằng (tâm hộ kiếp) chỉ nối tiếp theo tốc hành tâm thiện và bất thiện, là loại (tâm) có tốc độ lan tỏa theo nhiều cách khác nhau trên hàng trăm đối tượng ngay cả trong một khoảnh khắc, do các pháp phiền não và các pháp điên đảo. Nên hiểu rằng không hợp lý khi nói nó nối tiếp theo tốc hành tâm duy tác. «Chaḷaṅgupekkhāvato» (người có tâm xả sáu chi) có nghĩa là người thành tựu tâm xả gồm sáu chi, do qua sáu cửa, được nói đến qua (các câu) như: “Sau khi thấy sắc bằng mắt, vị ấy không hoan hỷ, không ưu phiền, trú trong xả” v.v... Sự diễn tiến là vutti. Người có sự diễn tiến an tịnh là santavutti. Khi xem xét điều đó, vị ấy đã nói (câu) bắt đầu bằng: “Paṭṭhāne pana” (tuy nhiên, trong bộ Paṭṭhāna). Ở đây, trong câu «Yadi cetaṃ vucceyyā» (nếu điều này được nói), từ «etaṃ» (điều này) chính là lời nói này, bắt đầu bằng ‘kriyābyākata’ (duy tác vô ký). «Tasmiṃ» (trong đó) có nghĩa là trong lời nói đó. «Evamādinā» (bằng cách như vậy v.v...) có nghĩa là bằng phương pháp như vậy v.v... Trong bản văn Vibhāvanī. «Uttaraṃ» (câu trả lời) có nghĩa là sự giải quyết. «Vipassanācāra vasenā» (do sự thực hành thiền quán) có nghĩa là do sự diễn tiến của thiền quán. «Tesaṃ» (của chúng) có nghĩa là của thọ hỷ và thọ ưu. «Itarītarānantara paccayatā» (tính chất làm duyên vô gián cho nhau) có nghĩa là tính chất làm duyên vô gián cho nhau. «Therenā» (bởi vị Trưởng lão) có nghĩa là bởi Trưởng lão Anuruddha. Tất cả các tâm na cảnh, và tất cả các tâm hộ kiếp. «Samudācaranti» (lưu chuyển) có nghĩa là di chuyển trong một thời gian dài. Bằng (câu) bắt đầu bằng «Etāni hi», vị ấy chỉ ra lý lẽ hợp lý về sự sanh khởi không nhất định của các tâm na cảnh sau mười tám tốc hành tâm ấy. Sambhavo (sự sanh khởi) là cái mà do đó nó sanh khởi (sambhavati), nó phát sanh (uppajjati). Sự sanh khởi của na cảnh là tadārammaṇasabhavo. Hoặc là, để chỉ ra hai ý nghĩa này: “sự sanh khởi, sự phát sanh là sambhavo”, (câu) bắt đầu bằng «tadārammaṇasabhavo» đã được nói. Trong (câu) bắt đầu bằng «Yesaṃ pana». «Yesaṃ» (đối với những ai) có nghĩa là đối với những hạng người nào. «Itarāni» (những cái khác) có nghĩa là những (tâm) khác với hai tâm quan sát xả. Đã nói rằng: “Không nên nói là chúng không xảy ra”. Nếu vậy, tại sao Trưởng lão đã không nói đến chúng ở đây? Do không được nói đến trong Aṭṭhasālinī, nên chúng không được nói đến ở đây. Vậy thì trong Aṭṭhasālinī, tại sao chúng không được nói đến? Do rơi vào dòng quy luật chung, chúng không được nói đến. Để chỉ ra ý nghĩa này: “Chứ không phải chúng không được nói đến vì không thể có được”, vị ấy đã nói (câu) bắt đầu bằng: “Aṭṭhakathāyaṃ pana” (tuy nhiên, trong Chú giải). «Upekkhāsahagata santīraṇa dvayameva vuttaṃ» (chỉ có hai tâm quan sát tương ưng xả được nói đến) được nói đến với tư cách là tâm hộ kiếp khách lai. Như đã nói: “Khi một người có tâm tục sinh tương ưng hỷ, trong đời sống hiện tại, sau khi đã làm cho thiền sanh khởi nhưng bị suy thoái khỏi thiền do sự dễ duôi, khi quán xét rằng ‘pháp cao thượng của ta đã mất’, tâm ưu sanh khởi do sự hối tiếc, lúc đó cái gì sanh khởi? Quả vậy, tâm ưu ngay sau tâm hỷ, và tâm hỷ ngay sau tâm ưu, bị ngăn cấm trong bộ Paṭṭhāna. Khi bắt đối tượng là pháp đáo đại, lúc tốc hành tâm đã khởi lên, tâm na cảnh cũng bị ngăn cấm ngay tại đó. Ý thức giới tương ưng xả, vô nhân, hoặc là quả của thiện, hoặc là quả của bất thiện, sanh khởi. Đối tượng của nó là gì? Một trong các pháp dục giới như sắc v.v... Quả vậy, nên biết rằng tâm này sanh khởi bắt lấy bất cứ đối tượng nào trong số những pháp này xuất hiện trong tầm (nhận thức) vào lúc đó.” Như vậy, trong Chú giải, chỉ có hai tâm quan sát tương ưng xả được nói đến với tư cách là tâm hộ kiếp khách lai, tương ứng với tốc hành tâm tương ưng ưu. «Etampi yujjati yevā» (điều này cũng hợp lý) có nghĩa là: vào lúc kết thúc tốc hành tâm bất thiện, tâm hộ kiếp khách lai hữu nhân này cũng quả thật là hợp lý. «Domanassa javanānantaraṃ bhavaṅgapātova hoti» (ngay sau tốc hành tâm ưu, có sự rơi vào hộ kiếp) có nghĩa là có sự rơi vào tâm hộ kiếp gốc tương ưng xả. Không có việc gì với tâm hộ kiếp khách lai. Tại sao? Vì (người ấy) có tâm tục sinh xả. Cũng không có sự sanh khởi của na cảnh. Tại sao? Vì lộ trình na cảnh không thể xảy ra đối với những đối tượng ấy. Quả vậy, lộ trình na cảnh không thể xảy ra đối với các đối tượng lớn và các đối tượng không rõ ràng. Và cũng không có sự sanh khởi của tâm hộ kiếp gốc. Tại sao? Vì tâm hộ kiếp hỷ, vốn là tâm hộ kiếp gốc của người ấy, đối nghịch với tốc hành tâm ưu. «Iti katvā» (vì vậy) có nghĩa là vì lý do này. «Ekaṃ» (một) có nghĩa là một tâm quả tương ưng xả. Cũng vậy, nên hiểu rằng đối với chính người ấy khi làm cho tâm ưu sanh khởi, vì không có sự sanh khởi của na cảnh và cũng không có sự sanh khởi của tâm hộ kiếp gốc, nên ngay sau tâm ưu, (tâm hộ kiếp khách lai) diễn tiến trong sáu... v.v... Trong đó, «tasseva» (của chính người ấy) chính là của người có tâm tục sinh hỷ. Không có sự sanh khởi của na cảnh. Tại sao? Vì khi các đối tượng là rất lớn hoặc rất rõ ràng, tâm na cảnh hỷ đối nghịch với tốc hành tâm (ưu). Và tâm na cảnh xả thì đối nghịch với đối tượng. Quả vậy, tâm na cảnh xả không diễn tiến đối với đối tượng rất khả ái. Còn đối với các đối tượng đáo đại và chế định, cả hai loại na cảnh đều không sanh khởi. Và cũng không có sự sanh khởi của tâm hộ kiếp gốc. Tại sao? Vì nó đối nghịch với tốc hành tâm.

‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘සබ්බ ධම්මෙසූ’’ති සබ්බෙසු ආරම්මණ ධම්මෙසු. ‘‘පථම සමන්නාහාරො’’ති ආවජ්ජන කිච්චං ආහ. සුත්තන්ත පාඨෙ. ‘‘තජ්ජො’’ති තෙන ආරම්මණානං ආපාතා ගමනෙන ජාතො. ‘‘තජ්ජො’’ති වා තදනුරූපොතිපි වදන්ති. ‘‘විඤ්ඤාණභාගස්සා’’ති චක්ඛු ද්වාරික විඤ්ඤාණ කොට්ඨාසස්ස. ‘‘යතො’’ති යස්මිං කාලෙ. කථං ආවජ්ජනෙන විනා නුප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘සචෙ ආවජ්ජනෙනා’’තිආදිං. ‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. යථා පන නිරාවජ්ජනං හොති භින්නා රම්මණඤ්ච, එවං තථාති යොජනා. ‘‘එකස්සපී’’ති එකස්ස ආගන්තුක භවඞ්ගස්සපි නත්ථි දොසො. මහාඅට්ඨකථායඤ්ච නත්ථි. අට්ඨසාලිනියං පන අත්ථියෙව. ‘‘සවිප්ඵන්දනත්තා’’ති එත්ථ අත්ථො සවිප්ඵාරිකන්ති පදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘ඉතරෙ සඤ්චා’’ති මහග්ගතලොකුත්තර ජවනානඤ්ච. කානි චි පරිත්තාරම්මණානිපි සමානානි. යදි තදාරම්මණූ පනිස්ස යස්ස කාමභවඞ්ගස්ස අභාවතො තදාරම්මණානි රූපාරූප බ්‍රහ්මානං නුප්පජ්ජන්ති. එවං සති, චක්ඛුසොත ද්වාරික චිත්තානිපි රූප බ්‍රහ්මානං නුප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති ආහ ‘‘චක්ඛු සොතවිඤ්ඤාණානි පනා’’තිආදිං. ‘‘ඉන්ද්‍රියප්පවත්ති [Pg.140] ආනුභාවතො’’ති චක්ඛු වත්ථු සොතවත්ථු සඞ්ඛාතානං ඉන්ද්‍රිය වත්ථූනං රූප බ්‍රහ්ම සන්තානෙ පවත්තත්තා තෙසං පවත්ති ආනුභාවතො චක්ඛු සොතවිඤ්ඤාණානි රූපබ්‍රහ්මානං පවත්තන්තියෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘සම්පටිච්ඡන සන්තීරණානී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘විකප්පබලෙවා’’ති කාමකුසලා කුසලානං විය විවිධෙන ආකාරෙන කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ආරම්මණග්ගහසාමත්ථියෙවාසති. ‘‘අප්පනාපත්ත භාවනා කම්මවිසෙසෙ වා’’ති එත්ථ අභිඤ්ඤා ජවනානි විය මහග්ගත විපාක ලොකුත්තර විපාකානි විය චාති වත්තබ්බං. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති පටිච්ච සමුප්පාද විභඞ්ගට්ඨකථායං. ‘‘විභාවනියං වුත්ත කාරණානී’’ති අට්ඨකථාතො ආහරිත්වා විභාවනියං වුත්තානි ‘අජනකත්තා ජනක සමානත්තා භාවතො’තිආදීනි කාරණානි.

Trong các câu bắt đầu bằng “Ettha ca”. “Sabba dhammesu” nghĩa là trong tất cả các pháp đối tượng. “Pathama samannāhāro” (sự hướng tâm đầu tiên) nói đến phận sự hướng tâm. Trong bài kinh. “Tajjo” (sanh khởi do đó) là sanh khởi do sự xuất hiện của các đối tượng ấy. Hoặc họ cũng nói “tajjo” là tương ứng với đối tượng ấy. “Viññāṇabhāgassa” (của phần thức) là của phần nhãn môn thức. “Yato” là vào lúc nào. Làm thế nào mà không có hướng tâm lại không sanh khởi? Ngài nói câu bắt đầu bằng “sace āvajjanena”. Trong các câu bắt đầu bằng “Ettha siyā”. Cần được liên kết như sau: “Giống như không có sự hướng tâm và có đối tượng khác biệt, cũng vậy”. “Ekassapi” (dù chỉ một) là không có lỗi đối với dù chỉ một hữu phần khách. Trong Đại Chú giải thì không có. Nhưng trong Chú giải Aṭṭhasālinī thì có. Ở đây, ý nghĩa của “savipphandanattā” (do có sự rung động) cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong từ “savipphārika” (có sự lan tỏa). “Itare sa” (các cái khác) là của các tốc hành tâm đại hành và siêu thế. Một số đối tượng dục giới cũng tương tự. Nếu do không có hữu phần dục giới nào mà các tâm Na-thị-vật không sanh khởi cho các vị Phạm thiên cõi Sắc và Vô sắc. Nếu vậy, các tâm nhãn môn và nhĩ môn cũng sẽ không sanh khởi cho các vị Phạm thiên cõi Sắc, (để trả lời) ngài nói câu bắt đầu bằng “cakkhu sotaviññāṇāni pana”. “Indriyappavatti ānubhāvato” (do oai lực của sự diễn tiến của các căn) - để chỉ ra rằng do sự diễn tiến của các vật căn được gọi là nhãn vật và nhĩ vật trong dòng tương tục của Phạm thiên cõi Sắc, do oai lực của sự diễn tiến ấy mà nhãn thức và nhĩ thức diễn tiến nơi các vị Phạm thiên cõi Sắc, nên câu bắt đầu bằng “sampaṭicchana santīraṇāni” đã được nói. “Vikappabalevā” (do sức mạnh của sự tạo tác) là khi có khả năng nắm bắt đối tượng bằng cách tạo tác và sắp đặt theo nhiều cách khác nhau, giống như các tâm thiện và bất thiện dục giới. Ở đây, trong câu “appanāpatta bhāvanā kammavisese vā” (hoặc trong nghiệp đặc biệt của sự tu tập đã đạt đến an chỉ), cần phải nói rằng giống như các tốc hành tâm thắng trí, giống như các tâm quả đại hành và tâm quả siêu thế. “Aṭṭhakathāyaṃ” (trong Chú giải) là trong Chú giải Phân Tích Duyên Khởi. “Vibhāvaniyaṃ vutta kāraṇāni” (các lý do được nói trong Vibhāvanī) là các lý do như ‘do không phải là cái sanh ra, do tương tự với cái sanh ra’ được trích dẫn từ Chú giải và được nói trong Vibhāvanī.

140. ජවන නියමෙ. අට්ඨකථායම්පි ඡක්ඛත්තුං පවත්ති වුත්තා. යථාහ සචෙ පන බලවා රම්මණං ආපාතාගතං හොති. ක්‍රියමනොධාතුයා භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති. ජවනට්ඨානෙ පන පථමකාමාවචර කුසල චිත්තං ජවනං හුත්වා ඡසත්තවාරෙ ජවිත්වා තදාරම්මණස්ස වාරං දෙතීති. ‘‘මුදුතර භාවෙනා’’ති මාතුකුච්ඡිම්හි ඨිතකාලෙවා සම්පති ජාතකාලෙ වා වත්ථුස්ස අතිමුදුභාවෙන. ‘‘කෙනචිඋපද්දුත භාවෙනා’’ති බාළ්හගෙලඤ්ඤජාතකාලෙ කෙනචි වාතපිත්තසෙම්හාදිනා උපද්දුත භාවෙන. ‘‘අජ්ඣොත්ථට භාවෙනා’’ති තස්ස වෙවචනමත්තං. මන්දීභූතො වෙගො යෙසං තානි මන්දීභූත වෙගානි. ‘‘අසය්හ රූපෙහී’’ති දුක්ඛමසභාවෙහි. අභිභූතානං සත්තානං. තඤ්ච ඛො වචනං පාකතික සත්තානං වසෙනෙව වුත්තං. න සත්තවිසෙසානං වසෙන. එවං සති, සත්තවිසෙසානං වසෙන කථං දට්ඨබ්බන්ති ආහ ‘‘යෙ පනා’’තිආදිං. ‘‘උපරී’’ති මරණුප්පත්තිට්ඨානෙ. ‘‘වුත්තඤ්හී’’ති විසුද්ධි මග්ගෙ වුත්තමෙව. ‘‘යමකප්පාටිහාරියං’’ති යුගළවත්ථූනං එකතො පවත්ත අච්ඡරිය කම්මං. ‘‘ද්වෙ ඣානඞ්ගානී’’ති උපෙක්ඛෙකග්ගතා ඣානඞ්ගානි.

140. Về quy luật tốc hành tâm. Trong Chú giải cũng nói sự diễn tiến sáu lần. Như có nói: “Nếu đối tượng mạnh xuất hiện, khi hữu phần được hướng bởi ý giới duy tác, nhãn thức v.v... sanh khởi. Còn ở chỗ tốc hành tâm, tâm thiện dục giới đầu tiên trở thành tốc hành tâm, chạy sáu hoặc bảy lần rồi nhường chỗ cho Na-thị-vật”. “Mudutara bhāvena” (do trạng thái mềm yếu hơn) là do trạng thái rất mềm yếu của vật chất khi còn ở trong bụng mẹ hoặc khi vừa mới sanh. “Kenaci upadduta bhāvena” (do bị một cái gì đó não hại) là do bị não hại bởi gió, mật, đàm v.v... khi bị bệnh nặng. “Ajjhotthaṭa bhāvenā” (do bị áp đảo) chỉ là một từ đồng nghĩa của nó. Những cái có tốc độ bị suy yếu được gọi là “mandībhūta vegāni” (có tốc độ suy yếu). “Asayha rūpehī” (bởi các sắc không thể chịu đựng) là bởi các sắc có bản chất khổ đau. Của các chúng sanh bị áp đảo. Và lời nói ấy được nói theo quyền năng của chúng sanh bình thường, không phải theo quyền năng của chúng sanh đặc biệt. Nếu vậy, cần phải hiểu như thế nào theo quyền năng của chúng sanh đặc biệt? Ngài nói câu bắt đầu bằng “ye pana”. “Uparī” (ở trên) là ở nơi sanh tử. “Vuttañhi” (vì đã được nói) là đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. “Yamakappāṭihāriyaṃ” (Song thông) là hành động kỳ diệu của hai sự việc diễn ra cùng một lúc. “Dve jhānaṅgāni” (hai thiền chi) là các thiền chi xả và nhất tâm.

‘‘යොගකම්මසිද්ධියා’’ති භාවනානු යොගකම්මසිද්ධස්ස. ඉද්ධි විකුබ්බනං නාම ඉද්ධියා නානාකම්මකරණං. ‘‘සිද්ධියා එවා’’ති සිජ්ඣ නත්ථාය එව[Pg.141]. අත්තනො අනන්තරෙ එව උප්පන්නං ඵලං එතිස්සාති ආනන්තරිකප්ඵලා. මග්ගචෙතනා. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘මන්දස්සා’’ති මන්ද පුග්ගලස්ස. ‘‘තික්ඛස්සා’’ති තික්ඛ පුග්ගලස්ස. තීණි ඵලචිත්තානි. ‘‘පයොගාභිසඞ්ඛාරස්සා’’ති පථමජ්ඣානතො පට්ඨාය සමථ විපස්සනායුගනන්ධප්පවත්ති සඞ්ඛාතස්ස පුබ්බප්පයොගාභිසඞ්ඛාරස්ස. ‘‘අකතාධිකාරස්සා’’ති ආසන්නෙ පුරිමභවෙ අකත ඣානපරිකම්මස්ස පුග්ගලස්ස. සබ්බෙසම්පි ඵලට්ඨානං චිණ්ණවසිභාවානෙව හොන්තීති යොජනා.

“Yogakammasiddhiyā” (do sự thành tựu của nghiệp thực hành) là của người đã thành tựu nghiệp thực hành tu tập. “Iddhi vikubbanaṃ” (biến hóa thần thông) được gọi là việc thực hiện các hành động khác nhau bằng thần thông. “Siddhiyā eva” (chỉ để thành tựu) là chỉ để cho sự thành tựu. Quả sanh khởi ngay sau nó, do đó gọi là “ānantarikapphalā” (có quả kế liền). (Đó là) Đạo tư. “Iti” là do đó. “Mandassa” (của người độn căn) là của người có căn tánh chậm lụt. “Tikkhassa” (của người lợi căn) là của người có căn tánh sắc bén. Ba tâm quả. “Payogābhisaṅkhārassā” (của sự chuẩn bị hành) là của sự chuẩn bị hành trước đó, được gọi là sự diễn tiến song hành của chỉ và quán, bắt đầu từ sơ thiền. “Akatādhikārassā” (của người chưa tạo nhân duyên) là của người chưa thực hiện sự chuẩn bị thiền trong kiếp trước gần đây. Cần được liên kết như sau: “Đối với tất cả các bậc Thánh quả, (điều này) chỉ xảy ra đối với những vị đã thuần thục các quyền năng”.

ජවනනියමොනිට්ඨිතො.

Quy luật tốc hành tâm đã kết thúc.

141. දුහෙතුකාදීසු. ජාති ද්විහෙතුකාදයො එව අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ සහගතා’’තිආදිං. ‘‘තෙසං ද්වින්නං පී’’ති ද්විහෙතුකානම්පි අහෙතුකානම්පි. භුසොඣාන මග්ගඵලානි වාරෙන්ති නීවාරෙන්තීති ආවරණානි. විපාකානි ච තානි ආවරණානි චාති විග්ගහො. ‘‘විපාකානී’’ති අහෙතුක ද්විහෙතුක විපාකානි. තෙහි ගහිතප්පටිසන්ධිකානං ඉමස්මිං භවෙඣාන මග්ගඵලප්පටිලාභො නාම නත්ථි. තෙනාහ ‘‘විපාකාවරණ සබ්භාවතො’’තිආදිං. ‘‘තෙසං’’ති දුග්ගති අහෙතුක පුග්ගලානං. පුග්ගලානන්ති වුත්තං හොති. න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතරෙසං’’ති තතො අඤ්ඤෙසං සුගති අහෙතුක පුග්ගලානං.

141. Trong các trường hợp nhị nhân v.v... Để chỉ rằng chính các hạng nhị nhân v.v... theo sanh được nhắm đến, nên câu bắt đầu bằng “paṭisandhiviññāṇa sahagatā” (tương ưng với thức tái tục) đã được nói. “Tesaṃ dvinnaṃ pi” (của cả hai hạng ấy) là của cả hạng nhị nhân và hạng vô nhân. Chúng ngăn cản, chướng ngại thiền, đạo và quả một cách mạnh mẽ, do đó gọi là “āvaraṇāni” (các chướng ngại). Phân tích cú pháp là: “Chúng là các quả và chúng là các chướng ngại”. “Vipākāni” (các quả) là các quả vô nhân và nhị nhân. Đối với những người đã tái tục bằng các (quả) ấy, trong kiếp này không có sự chứng đắc thiền, đạo và quả. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “vipākāvaraṇa sabbhāvato” (do sự hiện hữu của quả chướng ngại). “Tesaṃ” (của họ) là của các hạng vô nhân ở khổ cảnh. Có nghĩa là “của các hạng người”. Liên kết với “không thể đạt được”. “Itaresaṃ” (của những người khác) là của những hạng vô nhân ở thiện thú khác với họ.

‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. දුග්ගති පරියාපන්නානඤ්ච අහෙතුකානං. ‘‘මූලභවඞ්ගෙ’’තිආදිම්හි පටිසන්ධි චිත්තං හුත්වා ආගතෙ මූලභවඞ්ගෙ. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති යං කිඤ්චි භවඞ්ගං. ‘‘වුච්චතෙ’’ති විසජ්ජනා වුච්චතෙ. ‘‘සබ්බ අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තො’’ති අට්ඨසාලිනියං තාව විපාකුද්ධාරකථායං සොළසසු කාමාවචර කුසල විපාකෙසු අට්ඨන්නං අහෙතුක විපාකානං එව ආපායිකෙසු සත්තෙසු උප්පත්තිං දස්සෙති. න අට්ඨන්නං සහෙතුක විපාකානං. තථා පටිච්ච සමුප්පාදට්ඨ කථාසු ච විඤ්ඤාණ පදවණ්ණනාසු අඤ්ඤාසු ච අභිධම්මාවතාරාදීසූති එවං සබ්බට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තා නාම හොති. ‘‘යොගසා ධනීයත්තා’’ති [Pg.142] පයොගෙන සාධෙතබ්බත්තා. කුසලාකුසලානි හි වඩ්ඪෙතුං වා හාපෙතුං වා පයොගෙ කතෙ වඩ්ඪන්ති චෙව හායන්ති ච. ඤාණවිප්පයුත්තභූතං ගහෙතුං යුත්තං. කස්මා, අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්සාති වුත්තස්ස මූලභවඞ්ගස්ස අහෙතුකත්තා. ‘‘ද්වින්නම්පි අහෙතුකානං’’ති දුග්ගති අහෙතුකානඤ්ච සුගති අහෙතුකානඤ්ච. ‘‘අපරෙපනා’’තිආදි විභාවනියං ආගතො අපරෙ වාදො. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘අපරෙපන යථා අහෙතුකානං සහෙතුක තදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුක තදාරම්මණංපී’ති වණ්ණෙන්ති. තෙසංමතානුරොධෙන ච ඉධපි ඤාණසම්පයුත්ත විපාකප්පටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්තීති. තං පන විපාකුද්ධාරකථායං ‘එත්ථෙව ද්වාදස කමග්ගොපී’ති ච, එත්ථෙව දසකමග්ගොපී’ති ච ආගතෙහි න සමෙති. තත්ථ හි සොළසසුකුසලවිපාකෙසු ද්විහෙතුක කම්මනිබ්බත්තානං ද්වින්නං ද්විහෙතුකාහෙතුක පුග්ගලානං චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්ත විපාකානි වජ්ජෙත්වා ද්වාදස කමග්ගො නාම හොති. පුන සෙසෙසු ද්වාදස විපාකෙසුපි අසඞ්ඛාරික කම්මනිබ්බත්තානං ද්වෙ ඤාණවිප්පයුත්ත සසඞ්ඛාරික විපාකානි, සසඞ්ඛාරික කම්මනිබ්බත්තානඤ්ච ද්වෙ ඤාණවිප්පයුත්ත අසඞ්ඛාරික විපාකානි වජ්ජෙත්වා දුතියත්ථෙර වාදෙ දසකමග්ගො නාම හොතීති. එත්ථ පන ද්වි හෙතුකොපි පුග්ගලො අධිකෙන ඡන්දෙන වා වීරියෙන වා චිත්තෙන වා යුත්තො පරියත්ති ධම්මං වා නානාවිජ්ජාසිප්පානි වා බහුං ගණ්හෙය්‍ය, සුණෙය්‍ය, ධාරෙය්‍ය, වාචෙය්‍ය, චින්තෙය්‍ය. අථස්ස ඤාණසම්පයුත්ත ජවනං බහුලං සමුදා චරෙය්‍ය. තදා තස්ස නානාකම්මෙන ජවනානු රූපං ඤාණසම්පයුත්ත තදාරම්මණං න න සම්භවතීති වුත්තං. තං යුත්තං විය දිස්සතීති. ‘‘අට්ඨකථායං පිහි. ල. වුත්තා’’ති කථං වුත්තා. එතානි හි මනුස්සෙසු ච කාමාවචර දෙවෙසු ච පුඤ්ඤවන්තානං ද්විහෙතුකති හෙතුකානං පටිසන්ධිකාලෙ පටිසන්ධි හුත්වා විපච්චන්තීතිආදිනා වුත්තාති. තෙ පන තිවිධා, නවවිධාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙසං තබ්භාවො’’ති කුසලානං කුසලභාවො, අකුසලානං අකුසලභාවො. ‘‘සික්ඛන ධම්මයුත්තා’’ති තීහි සික්ඛාහි පහාතබ්බානං කිලෙසානං අත්ථිතාය සික්ඛිතබ්බතා පකතියං ඨිතාති අධිප්පායො[Pg.143].‘‘හෙට්ඨිමානඤ්චා’’ති හෙට්ඨිම ඵලානඤ්ච. යානියානිසකානි යථාසකං. ‘‘උපරිමානං’’ති උපරිමානං පුග්ගලානං. ‘‘පරිනිට්ඨිත සික්ඛා කිච්චත්තා’’ති සික්ඛා කිච්චං නාම කිලෙස ධම්මානං පහානත්ථාය එව හොතීති තෙසු සබ්බසො පහීනෙසු සික්ඛා කිච්චං පරිනිට්ඨිතං හොති. එවං පරිනිට්ඨිත සික්ඛා කිච්චත්තා. සුට්ඨු භබ්බොති සම්භවො. සම්භවොති විසෙසන පදමෙතන්ති ආහ ‘‘යථා සම්භවං’’ති.

Trong các câu bắt đầu bằng «Ettha siyā» (Ở đây có thể có). Và của các chúng sanh vô nhân thuộc về khổ cảnh. Trong câu bắt đầu bằng «Mūlabhavaṅge» (trong bhavanga gốc), có nghĩa là trong bhavanga gốc đã đến sau khi là tâm tục sinh. «Yaṃ kiñci» (bất cứ cái gì) có nghĩa là bất cứ bhavanga nào. «Vuccate» (được nói) có nghĩa là câu trả lời được nói. «Bị bác bỏ trong tất cả các Chú giải» có nghĩa là: trước hết, trong Aṭṭhasālinī, ở phần Vipākuddhārakathā (Luận về sự rút ra các quả), đã chỉ ra sự sanh khởi của chỉ tám quả vô nhân trong số mười sáu quả thiện Dục giới nơi các chúng sanh ở cõi dữ. Chứ không phải của tám quả hữu nhân. Tương tự, trong các Chú giải về Duyên khởi, trong phần giải thích về Uẩn Thức, và trong các sách khác như Abhidhammāvatāra, v.v... như vậy được gọi là bị bác bỏ trong tất cả các Chú giải. «Yogasā dhanīyattā» (do có thể thành tựu được nhờ sự nỗ lực) có nghĩa là do có thể được thực hiện bằng sự cố gắng. Vì rằng, khi nỗ lực được thực hiện để làm tăng trưởng hay làm suy giảm các pháp thiện và bất thiện, chúng quả thật tăng trưởng và suy giảm. Nên hiểu là (tâm) bất tương ưng trí. Tại sao? Vì bhavanga gốc được nói là «bhavanga vô nhân» là vô nhân. «Của cả hai loại vô nhân» có nghĩa là của các chúng sanh vô nhân ở khổ cảnh và các chúng sanh vô nhân ở thiện cảnh. Câu bắt đầu bằng «Aparepana» (Lại nữa, các vị khác) là một quan điểm khác được trình bày trong Vibhāvanī. Vì đã được nói ở đó: ‘Lại nữa, các vị khác giải thích rằng, giống như các chúng sanh vô nhân có na-cảnh hữu nhân, cũng vậy, các chúng sanh nhị nhân cũng có na-cảnh tam nhân’. Và theo quan điểm của họ, họ nói rằng ở đây sự bác bỏ quả tương ưng trí cũng chỉ nhắm đến các chúng sanh vô nhân. Nhưng điều đó không phù hợp với những gì đã được trình bày trong Vipākuddhārakathā là ‘ở đây cũng có mười hai con đường nghiệp’ và ‘ở đây cũng có mười con đường nghiệp’. Vì ở đó, trong số mười sáu quả thiện, sau khi loại trừ bốn quả tương ưng trí của hai hạng người nhị nhân và vô nhân do nghiệp nhị nhân tạo ra, được gọi là mười hai con đường nghiệp. Lại nữa, trong số mười hai quả còn lại, sau khi loại trừ hai quả bất tương ưng trí hữu trợ do nghiệp vô trợ tạo ra, và hai quả bất tương ưng trí vô trợ do nghiệp hữu trợ tạo ra, theo quan điểm của vị trưởng lão thứ hai, được gọi là mười con đường nghiệp. Nhưng ở đây, một người nhị nhân, nếu có dục, tinh tấn, hoặc tâm vượt trội, có thể học, nghe, ghi nhớ, đọc, và suy ngẫm nhiều về pháp học hoặc các ngành khoa học và nghệ thuật khác nhau. Khi đó, tốc hành tâm tương ưng trí của người ấy sẽ khởi lên nhiều. Khi ấy, đã được nói rằng na-cảnh tương ưng trí phù hợp với tốc hành tâm do các nghiệp khác nhau tạo ra không phải là không thể xảy ra. Điều đó dường như hợp lý. «Cũng đã được nói trong Chú giải... (v.v.)» - được nói như thế nào? Vì đã được nói bằng cách bắt đầu rằng: «Những (quả) này, nơi loài người và chư thiên Dục giới, trở thành (tâm) tục sinh vào lúc tục sinh của những người có phước nhị nhân và tam nhân, rồi cho quả...». Mối liên hệ là: «Chúng lại có ba loại, chín loại». «Tabbhāvo của chúng» có nghĩa là trạng thái thiện của các pháp thiện, trạng thái bất thiện của các pháp bất thiện. «Sikkhana dhammayuttā» (liên quan đến các pháp cần học) có ý nghĩa là: do sự tồn tại của các phiền não cần được đoạn trừ bởi ba học pháp, nên việc phải học tập đã được thiết lập trong bản chất. «Và của các bậc thấp hơn» có nghĩa là và của các quả vị thấp hơn. Tương ứng với từng cái của riêng nó. «Của các bậc cao hơn» có nghĩa là của các hạng người cao hơn. «Do đã hoàn thành phận sự học tập» có nghĩa là: phận sự học tập chỉ nhằm mục đích đoạn trừ các pháp phiền não, nên khi chúng đã được đoạn trừ hoàn toàn, phận sự học tập được xem là đã hoàn thành. Như vậy, do đã hoàn thành phận sự học tập. «Suṭṭhu bhabbo» (rất có thể) có nghĩa là có thể xảy ra. Ngài nói «yathā sambhavaṃ» (tùy theo khả năng) vì «sambhava» (có thể xảy ra) là một tính từ.

142. ‘‘එත්ථෙවා’’ති එතස්මිං කාමලොකෙ එව. ‘‘තං තං පසාදරහිතානං’’ති තෙනතෙන පසාදෙන රහිතානං. තස්මිං තස්මිං ද්වාරෙ උප්පන්නානි තං තං ද්වාරිකානි. චතුසට්ඨිවීථි චිත්තානි. ද්වෙ චත්තාලීස වීථි චිත්තානි. ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ වා’’තිආදීසු. ඉදං අට්ඨකථා වචනං. යථාහ රූපභවෙ චතුන්නං විඤ්ඤාණානං, තථෙව පච්චයො. පවත්තෙ, නොපටිසන්ධියං. සොච ඛො කාමාවචරෙ අනිට්ඨ රූපදස්සන සද්දසවනවසෙන, බ්‍රහ්මලොකෙ පන අනිට්ඨා රූපාදයො නාම නත්ථි. තථා කාමාවචර දෙවලොකෙ පීති. තානි චත්තාරි චිත්තානි. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං රූපලොකෙ. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං වචනෙ. ‘‘තං තං භූමි පරියාපන්නෙ’’ති තිස්සං තිස්සං භූමියං පරියාපන්නෙ. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

142. «Ettheva» (chỉ ở đây) có nghĩa là chỉ trong Dục giới này. «Taṃ taṃ pasādarahitānaṃ» (của những người không có sắc thần kinh đó đó) có nghĩa là của những người không có sắc thần kinh này hay sắc thần kinh kia. Những gì sanh khởi ở cửa này hay cửa kia được gọi là (tâm) thuộc cửa đó đó. Sáu mươi bốn tâm lộ. Bốn mươi hai tâm lộ. Trong các câu bắt đầu bằng «Hoặc trong cõi Phạm thiên». Đây là lời của Chú giải. Như đã nói, duyên của bốn thức trong Sắc giới cũng giống như vậy. Trong thời bình nhật, không phải trong lúc tục sinh. Và điều đó (xảy ra) trong Dục giới thông qua việc thấy sắc không khả ái và nghe tiếng không khả ái, nhưng trong cõi Phạm thiên thì không có các sắc... không khả ái. Cũng vậy trong các cõi trời Dục giới. Bốn tâm ấy. «Tattha» (ở đó) có nghĩa là trong Sắc giới đó. Trong bản văn Vibhāvanī. «Idha» (ở đây) có nghĩa là trong lời này. «Taṃ taṃ bhūmi pariyāpanne» (thuộc về cõi đó đó) có nghĩa là thuộc về cõi này hay cõi kia. Phần còn lại ở đây nên được hiểu rõ.

වීථිසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Phụ Chú Giải về Lộ Trình Yếu Giải Đăng đã hoàn tất.

5. වීථිමුත්තසඞ්ගහඅනුදීපනා

5. Phụ Chú Giải về Yếu Lược các Pháp Ngoài Lộ Trình

143. වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ[Pg.144]. ‘‘පවත්තිසඞ්ගහං’’ති චිත්තුප්පාදානං පවත්තාකාරකථනසඞ්ගහං. ‘‘පටිසන්ධියං’’ති පටිසන්ධිකාලෙ. ‘‘තෙසං’’ති චිත්ත චෙතසිකානං. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘තදාසන්නතායා’’ති තායපටිසන්ධියා ආසන්නතාය. ‘‘තං ගහණෙනෙ වා’’ති සන්ධිග්ගහණෙන එව සන්ධිවචනෙන එව. ‘‘විසයප්පවත්ති නාමා’’ති කම්ම කම්මනිමිත්තාදීනං විසයානං ද්වාරෙසු ආපාතා ගමන වසෙන පවත්ති නාම. ‘‘මරණුප්පත්තියං එව සිද්ධා’’ති මරණුප්පත්තියං ජවනෙසු එව සිද්ධා. එතෙන මරණුප්පත්ති විධානං ජවනප්පධානං හොති, න චුතිප්පධානන්ති දීපෙති. න හි තස්මිං විධානෙ තස්සං චුතියං විසයප්පවත්ති වචනං නාම අත්ථි. ජවනෙසු එව අත්ථි. සා පන චුති තස්මිං භවෙ ආදිම්හි පටිසන්ධි පවත්තියා සිද්ධාය සිජ්ඣති යෙවාති. ‘‘තෙසං’’ති වීථිමුත්තානං. ‘‘භවන්තී’’ති පාතුබ්භවන්ති. ‘‘තතො’’ති අයතො. ‘‘ගන්තබ්බා’’ති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජිතබ්බා. ‘‘ගච්ඡන්තී’’ති පවත්තන්ති. ‘‘තිරො’’ති තිරියතො. ‘‘අඤ්ඡිතා’’ති ගතා පවත්තා, ආයතා වා. ‘‘සමානජාතිතායා’’ති තිරච්ඡාන ගතජාති වසෙන සමානජාති භාවෙන. ‘‘යුවන්තී’’ති මිස්සී භවන්ති. ‘‘සුඛසමුස්සයතො’’ති සුඛසමුදායතො. ‘‘දිබ්බන්තී’’ති විජ්ජොතන්ති. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉති වචනත්ථං කත්වා උපරිදෙවා සුරාති වුච්චන්තීති යොජනා. ‘‘වෙපචිත්තිපහාරාදාදයො’’ති වෙපචිත්ති අසුරින්ද පහාරාදඅසුරින්දාදිකෙ දෙවාසුරෙ. ‘‘සුරප්පටි පක්ඛා’’ති තාවතිංසාදෙවප්පටිපක්ඛා. ‘‘සුරසදිසා’’ති තාවතිංසාදෙව සදිසා. ‘‘වෙමානිකපෙතෙ’’ති වෙමානික නාමකෙ පෙතෙ. ‘‘විනිපාතිකෙ’’ති විනිපාතික නාමකෙ දුග්ගත දෙවජාතිකෙ. තෙසං පවත්ති උපරි ‘විනිපාතිකාසුරානඤ්චා’ති පදෙ ආවි භවිස්සති. ‘‘තෙපී’’ති ලොකන්තරික නෙරයික සත්තාපි. ‘‘කාලකඤ්චිකපෙතෙ’’ති කාලකඤ්චික නාමකෙ පෙතෙ. එවං කථාවත්ථු පාළියං ආගතා වෙස්සභු ආදයො යමරාජානොපනාති සම්බන්ධො. වෙස්සභූ [Pg.145] ච නොත්ති ච සොමො ච යමො ච වෙස්සවණො ච ඉති ඉමෙ පෙත්ති රාජානො. ‘‘රජ්ජ’’න්ති රාජභාවං රාජකිච්චං. යෙ ච යක්ඛරක්ඛසා නාම කරොන්තා විචරන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘කුරූරකම්මකාරිනො’’ති ලුද්දකම්මකාරිනො. ‘‘රෙවති විමානෙ’’ති රෙවති විමාන වත්ථුම්හි. ‘‘ඉතො’’ති මනුස්ස ලොකතො, සුගතිභවතො වා. තෙහි යක්ඛ රක්ඛසා නාම භූමට්ඨකාපි සන්ති, ආකාසට්ඨකාපි. ‘‘නානාකම්මකාරණායො’’ති ද්වත්තිංස විධානි කම්මකරණ කිච්චානි. තෙසම්පි නිරයපාලානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තිස්සන්නං’’ති තිස්සන්නං අපායභූමීනං. අපායභූමි.

143. Trong Vīthimuttasaṅgaha (Tổng hợp các tâm ngoài lộ trình). «Pavattisaṅgahaṃ» (Tổng hợp về sự diễn tiến) có nghĩa là bộ tổng hợp trình bày về phương thức diễn tiến của các tâm sanh khởi. «Paṭisandhiyaṃ» (trong lúc tái sanh) có nghĩa là trong thời điểm tái sanh. «Tesaṃ» (của chúng) có nghĩa là của tâm và các tâm sở. Trong bản văn Vibhāvanī. «Tadāsannatāyā» (do sự cận kề của cái ấy) có nghĩa là do sự cận kề của sự tái sanh ấy. «Taṃ gahaṇene vā» (hoặc do sự nắm bắt ấy) có nghĩa là chính do sự nắm bắt sự nối liền, tức là chính do từ ngữ chỉ sự nối liền. «Visayappavatti nāmā» (gọi là sự diễn tiến của đối tượng) có nghĩa là sự diễn tiến theo cách xuất hiện hay đi đến của các đối tượng như nghiệp, nghiệp tướng,... tại các cửa (căn môn). «Maraṇuppattiyaṃ eva siddhā» (chỉ thành tựu trong lúc chết và sanh) có nghĩa là chỉ thành tựu trong các sát-na tốc hành tâm (javana) vào lúc chết và sanh. Qua đó, điều này cho thấy rằng tiến trình chết và sanh lấy tốc hành tâm (javana) làm chính, chứ không phải lấy tâm tử (cuti) làm chính. Vì thật vậy, trong tiến trình ấy, trong tâm tử ấy, không có cái gọi là sự đề cập đến sự diễn tiến của đối tượng. Chỉ có trong các tốc hành tâm (javana) mà thôi. Lại nữa, tâm tử ấy chỉ được thành tựu khi sự diễn tiến của tâm tái sanh ở lúc ban đầu của kiếp sống ấy đã được thành tựu. «Tesaṃ» (của chúng) có nghĩa là của các tâm ngoài lộ trình. «Bhavantī» (chúng hiện hữu) có nghĩa là chúng xuất hiện. «Tato» (từ đó) có nghĩa là từ đây. «Gantabbā» (cần phải đi đến) có nghĩa là cần phải được hóa sanh theo cách nắm bắt sự tái sanh. «Gacchantī» (chúng đi) có nghĩa là chúng diễn tiến. «Tiro» (ngang qua) có nghĩa là theo chiều ngang. «Añchitā» (đã đi) có nghĩa là đã đi, đã diễn tiến, hoặc đã kéo dài. «Samānajātitāyā» (do có cùng chủng loại) có nghĩa là do trạng thái cùng chủng loại, theo cách thuộc về loài bàng sanh. «Yuvantī» (chúng hòa trộn) có nghĩa là chúng trở nên pha trộn. «Sukhasamussayato» (từ sự sung mãn của lạc) có nghĩa là từ sự tập hợp của lạc. «Dibbantī» (chúng chiếu sáng) có nghĩa là chúng tỏa sáng. «Iti katvā» (làm như vậy) – sự liên kết là: sau khi tạo ra ý nghĩa của từ «iti», họ được gọi là «surā» (chư thiên) ở cõi trên. «Vepacittipahārādādayo» (Vepacitti, Pahārāda, v.v.) có nghĩa là các vị trời và a-tu-la như Vepacitti, vua a-tu-la, Pahārāda, vua a-tu-la, và những vị khác. «Surappaṭipakchā» (đối nghịch với chư thiên) có nghĩa là đối nghịch với chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba (Tāvatiṃsa). «Surasadisā» (tương tự chư thiên) có nghĩa là tương tự chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba. «Vemānikapete» có nghĩa là các ngạ quỷ tên là Vemānika (ngạ quỷ có lâu đài). «Vinipātike» có nghĩa là loại chư thiên bất hạnh tên là Vinipātika. Sự diễn tiến của họ sẽ trở nên rõ ràng ở phần trên trong cụm từ ‘vinipātikāsurānañcā’ (và của các a-tu-la Vinipātika). «Tepī» (cả họ nữa) có nghĩa là cả các chúng sanh ở địa ngục Lokantarika (Thiết Vi). «Kālakañcikapete» có nghĩa là các ngạ quỷ tên là Kālakañcika. Như vậy, sự liên kết là các vị Vessabhū v.v. được đề cập trong Pāli tạng của bộ Kathāvatthu (Ngữ Tông) cũng là các vị vua Yama (Diêm Vương). Vessabhū, Notti, Soma, Yama, và Vessavaṇa – đây là các vị vua của ngạ quỷ. «Rajjaṃ» (vương quốc) có nghĩa là địa vị làm vua, phận sự của vua. Sự liên kết là: «và những kẻ được gọi là dạ-xoa và la-sát, trong khi làm... đã đi lang thang». «Kurūrakammakārino» (những kẻ làm nghiệp tàn ác) có nghĩa là những kẻ làm nghiệp hung dữ. «Revati vimāne» (trong thiên cung của Revati) có nghĩa là trong câu chuyện về thiên cung của Revati. «Ito» (từ đây) có nghĩa là từ cõi người, hoặc từ một cảnh giới an vui. Vì rằng, những chúng sanh được gọi là dạ-xoa và la-sát có cả những loài sống trên mặt đất và những loài sống trên hư không. «Nānākammakāraṇāyo» (nhiều loại công việc) có nghĩa là ba mươi hai loại phận sự công việc. Sự liên kết là: «cũng của những người cai ngục địa ngục ấy». «Tissannaṃ» (của ba) có nghĩa là của ba cõi khổ (apāya). Cõi khổ (apāya).

උස්සිතො මනො එතෙසන්ති වා, උස්සන්නො මනො එතෙසන්ති වා, ද්විධාවිග්ගහො. ‘‘උස්සිතො’’ති උග්ගතො. ‘‘උස්සන්නො’’ති විපුලො. කස්මා තික්ඛතර චිත්තා හොන්තීති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණානං’’තිආදිං. පුබ්බවාක්‍යෙ අනන්ත චක්කවාළසාධාරණ වසෙන වුත්තත්තා පුන ‘‘ඉමස්මිං’’තිආදි වුත්තං. වත්තබ්බං නත්ථි. ඉධෙව සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාදීනං උප්පන්නතොති අධිප්පායො. ‘‘අධිග්ගණ්හන්තී’’ති අධිකං කත්වා ගණ්හන්ති. ‘‘සූරා’’ති පාපකල්‍යාණ කම්මෙසු සූරචිත්තා. ‘‘සතිමන්තො’’ති විපුලස්සතිකා. ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති ඉධෙව සික්ඛත්තයපූරණ සඞ්ඛාතස්ස බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස අත්ථිතා. ‘‘මරියාදධම්මෙසූ’’ති ලොකචාරිත්ත ධම්මෙසු. ‘‘ධතරට්ඨො’’ති ධතරට්ඨො මහාරාජා. එවං විරුළ්හකොතිආදීසු. ‘‘ගන්ධරුක්ඛාධි වත්ථා’’ති ගන්ධරුක්ඛෙසු අජ්ඣාවුත්ථා. ‘‘කුම්භණ්ඩා’’ති කුවුච්චති පථවී. පථවි ගතානි රතනභණ්ඩානි යෙසං තෙති විග්ගහො. ‘‘දානවරක්ඛසා’’ති දනුනාමදෙවධීතාය අපච්චන්ති අත්ථෙන දානව නාමකා රක්ඛසා. අවරුජ්ඣන්ති අන්තරායං කරොන්තීති අවරුද්ධකා. ‘‘විගච්ඡරූපො’’ති විපන්නවණ්ණො. ‘‘නිහීනකම්මකතා’’ති නිහීනානිපාපකම්මානි කත්වා ආගතා. කාචිගන්ධප්පියො ජායන්තීති සම්බන්ධො. යාගන්ධප්පියො ජොගිනීති ච වුච්චන්ති, ජුණ්හාති ච වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘අභිලක්ඛිතරත්තීසූ’’ති අභිඤ්ඤාතරත්තීසු. උපොසථරත්තීසූති වුත්තං හොති. ‘‘ගොචරප්පසුතකාලෙ’’ති ගොචරත්ථාය විචරිතකාලෙ. ‘‘ජුතිඅත්ථෙනා’’ති විජ්ජොතනට්ඨෙන. වසූනි [Pg.146] ධනානි ධාරෙන්තීති වසුන්ධරා. වසුන්ධරා ච තෙ දෙව යක්ඛා චාති විග්ගහො. ‘‘නාගාත්වෙව වුච්චන්තී’’ති පාළියං නාගෙසු සඞ්ගය්හන්තීති අධිප්පායො. ‘‘යා’’ති යා භුම්මදෙවයක්ඛ ජාතියො. ‘‘යාසං’’ති යාසං භුම්මදෙව යක්ඛජාතීනං. ‘‘කීළාපසුතවසෙනා’’ති බොධිසත්තානඤ්ච බුද්ධානඤ්ච අච්ඡරිය ධම්මජාතකාලෙ උග්ඝොසන කීළාකම්මවඩ්ඪනවසෙන. ‘‘යාසඤ්ච මන්තපදානී’’ති යාසං නිග්ගහ පග්ගහපූජනාදි වසෙන පවත්තානි මන්තපදානි. ‘‘තෙසූ’’ති + තෙසු චතූසු අවරුද්ධකෙසු. ‘‘කීළාසොණ්ඩවසෙනා’’ති කීළාධුත්තවසෙන. ‘‘ඝාසසොණ්ඩවසෙනා’’ති ඛාදනභුඤ්ජන ධුත්තවසෙන. සොණො වුච්චති සුනඛො. ‘‘සත්තෙ’’ නෙරයිකෙ වා පෙතෙවා. ‘‘කාමඤ්ච හොතී’’ති කිඤ්චාපි හොතීති අත්ථො. ‘‘නිබන්ධනොකාසො’’ති නිච්චසම්බන්ධනොකාසො. ‘‘සමුදාගතෙසූ’’ති පරම්පරතො ආගතෙසු. ‘‘දෙවරාජට්ඨානෙසූ’’ති ඉමස්මිං චක්කවාළෙ තාවතිංසාභවනෙ දෙවරාජට්ඨානෙසූති අධිප්පායො. ‘‘පාළියං එවා’’ති දීඝනිකායෙ ජනවසභසුත්තපාළියං එව. යච්ඡන්ති නියච්ඡන්ති එත්ථාති යාමො. ‘‘නියච්ඡන්තී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඉස්සාමච්ඡරිය මූලකෙහි කලහභණ්ඩනාදීහි විගච්ඡන්තීති අත්ථො. ‘‘තං සහචරිතත්තා’’ති තෙන යාම නාමකෙන ඉස්සරදෙවකුලෙන නිච්චකාලං සහ පවත්තත්තා. ‘‘වසං වත්තෙන්තී’’ති ඉච්ඡං පූරෙන්තීති වුත්තං හොති.

Hoặc là ‘tâm của họ được nâng cao,’ hoặc là ‘tâm của họ được dồi dào,’ sự phân tích có hai cách. ‘Ussita’ (nâng cao) có nghĩa là ‘uggata’ (cao thượng). ‘Ussanna’ (dồi dào) có nghĩa là ‘vipula’ (rộng lớn). Tại sao được nói rằng ‘họ có tâm sắc bén hơn?’ (Vị ấy) đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘paripuṇṇānaṃ’ (của những vị đã viên mãn). Do trong câu trước đã được nói theo cách chung cho vô số các thế giới, nên (câu) bắt đầu bằng ‘imasmiṃ’ (trong thế giới này) lại được nói đến. Không có gì cần phải nói thêm. Ý nghĩa là chính tại nơi đây mà các vị Phật Toàn Tri, v.v... đã xuất hiện. ‘Adhiggaṇhanti’ (nắm giữ) có nghĩa là họ nắm giữ một cách vượt trội. ‘Sūrā’ (dũng mãnh) có nghĩa là có tâm dũng mãnh trong các nghiệp thiện và ác. ‘Satimanto’ (có chánh niệm) có nghĩa là có chánh niệm rộng lớn. ‘Idha brahmacariyavāso’ (phạm hạnh trú ở đây) có nghĩa là sự hiện hữu của đời sống phạm hạnh, được gọi là sự viên mãn tam học, chính là ở tại đây. ‘Mariyādadhammesū’ (trong các pháp về giới hạn) có nghĩa là trong các pháp về tập tục thế gian. ‘Dhataraṭṭho’ là đại vương Dhataraṭṭha (Trì Quốc Thiên Vương). Tương tự như vậy đối với Virūḷhaka (Tăng Trưởng Thiên Vương), v.v... ‘Gandharukkhādhivatthā’ (trú ngụ trên cây hương) có nghĩa là trú ngụ trong các cây có mùi thơm. ‘Kumbhaṇḍā’ (Cưu-bàn-trà), ‘ku’ được gọi là đất. Phân tích là: ‘những kẻ có các vật báu (bhaṇḍāni) nằm trong lòng đất (pathavi gatāni).’ ‘Dānavarakkhasā’ (quỷ thần Dānava) có nghĩa là các loài quỷ thần tên là Dānava, với ý nghĩa là ‘con cháu của thiên nữ tên là Danu.’ Vì chúng ngăn cản, gây ra trở ngại, nên (gọi là) ‘avaruddhakā’ (những kẻ bị ngăn cản/gây trở ngại). ‘Vigaccharūpo’ (hình sắc biến mất) có nghĩa là ‘vipannavaṇṇo’ (sắc tướng bị hư hoại). ‘Nihīnakammakatā’ (những kẻ đã làm nghiệp hèn hạ) có nghĩa là những kẻ đã đến (cảnh giới này) sau khi đã làm các nghiệp ác hèn hạ. Mối liên hệ là: ‘Một số Càn-thát-bà nữ được sanh ra.’ Mối liên hệ là: ‘Những Càn-thát-bà nữ nào cũng được gọi là joginī (du-già-nữ), và cũng được gọi là juṇhā (nguyệt quang).’ ‘Abhilakkhitarattīsū’ (trong những đêm được ghi dấu) có nghĩa là trong những đêm được biết đến rõ. Có nghĩa là ‘trong những đêm Bố-tát.’ ‘Gocarappasutakāle’ (vào lúc mải mê tìm mồi) có nghĩa là vào lúc đi lại để tìm thức ăn. ‘Jutiatthenā’ (với ý nghĩa là ánh sáng) có nghĩa là với ý nghĩa chiếu sáng. ‘Vasundharā’ (người mang của cải) là vì mang giữ các của cải, tài sản. Phân tích là: ‘Vasundharā (đất) và các vị trời và dạ-xoa ấy.’ ‘Nāgātveva vuccantī’ (được gọi là Nāga) có ý nghĩa là trong kinh điển Pāli, họ được bao gồm trong loài Nāga (rồng). ‘Yā’ (những loài nào) có nghĩa là những loài địa thiên và dạ-xoa nào. ‘Yāsaṃ’ (của những loài nào) có nghĩa là của những loài địa thiên và dạ-xoa nào. ‘Kīḷāpasutavasenā’ (do mải mê vui đùa) có nghĩa là do việc gia tăng hành động vui đùa reo hò vào lúc các pháp kỳ diệu của các vị Bồ-tát và chư Phật sanh khởi. ‘Yāsañca mantapadānī’ (và các câu thần chú của những loài nào) có nghĩa là các câu thần chú hiện hành của những loài ấy, theo cách thức chế ngự, hỗ trợ, cúng dường, v.v... ‘Tesū’ (trong số chúng) có nghĩa là trong số bốn loài bị ngăn cản ấy. ‘Kīḷāsoṇḍavasenā’ (do ham mê vui đùa) có nghĩa là do sự phóng đãng trong vui chơi. ‘Ghāsasoṇḍavasenā’ (do ham mê ăn uống) có nghĩa là do sự phóng đãng trong việc ăn và tiêu thụ. ‘Soṇa’ được gọi là con chó. ‘Satte’ (chúng sanh) có nghĩa là chúng sanh địa ngục hoặc ngạ quỷ. ‘Kāmañca hoti’ có nghĩa là ‘mặc dù có.’ ‘Nibandhanokāso’ (cơ hội ràng buộc) có nghĩa là cơ hội liên kết thường xuyên. ‘Samudāgatesū’ (trong số những vị đã đến) có nghĩa là trong số những vị đã đến theo truyền thống. ‘Devarājaṭṭhānesū’ (trong các địa vị của thiên vương) có ý nghĩa là trong các địa vị của thiên vương tại cõi trời Tāvatiṃsa (Đao-lợi) trong thế giới này. ‘Pāḷiyaṃ evā’ (chính trong kinh Pāli) có nghĩa là chính trong bản kinh Pāli của kinh Janavasabha (Xà-ni-sa) thuộc Trường Bộ Kinh. ‘Yāma’ (Dạ-ma) là nơi mà họ chế ngự, kiểm soát. ‘Niyacchanti’ (họ kiểm soát) có nghĩa là họ thoát khỏi các cuộc cãi vã, tranh chấp, v.v... đối với nhau, vốn có nguồn gốc từ sự ganh tỵ và bỏn xẻn. ‘Taṃ sahacaritattā’ (do cùng tồn tại với cõi ấy) có nghĩa là do luôn luôn cùng tồn tại với dòng dõi chư thiên cai trị tên là Yāma. ‘Vasaṃ vattentī’ (họ thực thi quyền lực) có nghĩa là họ làm thỏa mãn ước muốn của mình.

‘‘පුරෙ’’ති සම්මුඛට්ඨානෙ. තං පන ඨානං උච්චට්ඨානං නාම හොතීති ආහ ‘‘උච්චෙඨානෙ’’ති. ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසු අත්තනො සරීරොභාසෙන සහස්සං චක්කවාළ ලොකං ඵරන්තො සහස්සොනාමාති අට්ඨකථායං අධිප්පෙතං. කුලදෙවතායො නාම කුල පරම්පර පූජිත දෙවතායො නාම. ‘‘උපට්ඨහන්තී’’ති යුත්තට්ඨානෙ දෙවවත්ථු දෙවමාලකානි කත්වා සමයෙ සමයෙ තත්ථ ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙන්ති, වන්දන්ති, ථොමෙන්ති, වරං පත්ථෙන්තීති අත්ථො. ‘‘උපට්ඨකා එවසම්පජ්ජන්තී’’ති උපට්ඨකමත්තාවහොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘කස්සචී’’ති කස්සචි හෙට්ඨිමස්ස. ‘‘තත්ථා’’ති තාසු බ්‍රහ්මභූමීසු. පුන ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං දුතීයතලෙ. ‘‘ආභා’’ති සරීරාභා. නිච්ඡරන්ති අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි නිග්ගච්ඡන්ති. ‘‘අචල සණ්ඨිතා’’ති දුතීය තලෙ [Pg.147] විය චලිතා න හොති. අථ ඛො අචල සණ්ඨිතා. ‘‘තෙසං’’ති තෙසංවාදීනං පාඨෙ. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාතිආදිකං නාමං නසිද්ධංති යොජනා. ‘‘ඉඤ්ජනජාතිකෙහී’’ති චලනජාතිකෙහි. ‘‘හෙට්ඨිමතලානං ඉඤ්ජිතං පුඤ්ඤප්ඵලං අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ආනෙඤ්ජ ජාතිකෙනා’’ති අචලනජාතිකෙන උපෙක්ඛාඣානෙන නිබ්බත්තානං චතුත්ථතලානං. ‘‘කෙනචි අන්තරායෙනා’’ති තෙජොසංවට්ටාදිකෙන අන්තරායෙන. ‘‘එත්ථපී’’ති එතස්මිං චතුත්ථතලෙපි. ‘‘ආයු වෙමත්තතායා’’ති ආයුප්පමාණනානත්තස්ස. ‘‘ඔළාරිකානං’’ති ඉදං පකතියා ඔළාරික සභාවතාය වුත්තං. න සුඛුමානං අත්ථිතාය. නත්ථි විහඤ්ඤනං එතෙසන්ති අවිහා. කිං විහඤ්ඤනං නාමාති ආහ ‘‘සමථවිපස්සනා කම්මෙසු අවිප්ඵාරිකතා පත්තී’’ති. චිත්තස්ස අවිප්ඵාරතා පජ්ජනං නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. ‘‘පසාද දිබ්බ ධම්ම පඤ්ඤා චක්ඛූහී’’ති ‘පසාද චක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, පඤ්ඤා චක්ඛූ, හි. තත්ථ පසාදචක්ඛු එව ඉධ දිබ්බචක්ඛූතිපි වුච්චති. ‘‘ධම්ම චක්ඛූ’’ති හෙට්ඨිමමග්ගඤ්ඤාණං. ‘‘පඤ්ඤා චක්ඛූ’’ති විපස්සනා ඤාණපච්චවෙක්ඛනාඤාණෙහි සද්ධිං අවසෙසං සබ්බඤ්ඤාණං. ‘‘රූපීනං සත්තානං’’ති රූපකායවන්තානං සත්තානං. ‘‘කනිට්ඨභාවො’’ති අප්පතරභාවො. ‘‘අනාගාමිමග්ගට්ඨස්සපි පටික්ඛෙපො’’ති සකදාගාමිභාවෙඨත්වා භාවෙන්තස්සෙව අනාගාමිමග්ගො උප්පජ්ජති. නො අඤ්ඤථාති ආහ ‘‘සකදාගාමීනං පටික්ඛෙපෙනා’’තිආදිං.

‘Pure’ có nghĩa là ở nơi phía trước. Lại nữa, nơi ấy được gọi là nơi cao, nên nói là ‘ucceṭhāne’ (ở nơi cao). Trong các câu như ‘Sahasso brahmā’ (Phạm thiên ngàn thế giới), Chú giải giải thích rằng vị ấy được gọi là Sahasso (ngàn) vì tỏa ánh sáng thân mình ra khắp ngàn thế giới chuyển luân. Kuladevatāyo (gia tộc thiên) là các vị trời được dòng họ thờ cúng theo truyền thống. ‘Upaṭṭhahanti’ (họ hầu hạ) có nghĩa là: họ làm các miếu thờ, đàn thờ chư thiên ở nơi thích hợp, rồi thỉnh thoảng đến đó cúng dường bằng hương hoa, đảnh lễ, tán thán, và cầu xin ân phước. ‘Upaṭṭhakā evasampajjantī’ (họ chỉ trở thành người hầu hạ) có ý nghĩa là họ chỉ mang thân phận người hầu hạ. ‘Kassaci’ (của một ai đó) có nghĩa là của một người thấp kém nào đó. ‘Tattha’ (ở đó) có nghĩa là ở trong các cõi Phạm thiên ấy. Lại nữa, ‘tattha’ (ở đó) có nghĩa là ở trong tầng trời thứ hai ấy. ‘Ābhā’ (quang) có nghĩa là ánh sáng của thân. Niccharanti (phát ra) có nghĩa là đi ra từ các chi phần lớn nhỏ. ‘Acala saṇṭhitā’ (an trú bất động) có nghĩa là không dao động như ở tầng trời thứ hai. Mà là an trú bất động. ‘Tesaṃ’ (của họ) là trong bản đọc của những người theo thuyết của họ. Cách liên kết là: tên gọi Phạm Chúng Thiên v.v... không được thành tựu. ‘Iñjanajātikehī’ (bởi những gì có tính dao động) có nghĩa là bởi những gì có tính lay động. Mối liên hệ là: có quả phước dao động của các tầng trời thấp hơn. ‘Āneñja jātikenā’ (bởi những gì có tính bất động) có nghĩa là của các tầng trời thứ tư được sanh ra bởi thiền xả có tính bất động. ‘Kenaci antarāyenā’ (bởi một chướng ngại nào đó) có nghĩa là bởi chướng ngại do kiếp hoại bởi lửa v.v... ‘Etthapi’ (cũng ở đây) có nghĩa là cũng ở trong tầng trời thứ tư này. ‘Āyu vemattatāyā’ (do sự khác biệt về tuổi thọ) có nghĩa là của sự đa dạng về mức độ tuổi thọ. ‘Oḷārikānaṃ’ (của những chúng sanh thô) được nói đến do bản chất thô thiển tự nhiên, không phải do sự tồn tại của những chúng sanh vi tế. Avihā (Vô Phiền) là những chúng sanh không có sự phiền não. Sự phiền não là gì? Nói rằng: ‘là sự đạt đến trạng thái không phân tán trong các đề mục chỉ và quán.’ Điều này có nghĩa là không có sự phát sinh trạng thái không phân tán của tâm. ‘Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī’ (bởi tịnh nhãn, thiên nhãn, pháp nhãn, tuệ nhãn) là: tịnh nhãn, thiên nhãn, pháp nhãn, tuệ nhãn. Trong đó, tịnh nhãn ở đây cũng được gọi là thiên nhãn. ‘Dhamma cakkhū’ (pháp nhãn) là trí tuệ của các đạo thấp hơn. ‘Paññā cakkhū’ (tuệ nhãn) là toàn bộ trí tuệ còn lại cùng với trí tuệ minh sát và trí tuệ phản khán. ‘Rūpīnaṃ sattānaṃ’ (của các chúng sanh có sắc) có nghĩa là của các chúng sanh có sắc thân. ‘Kaniṭṭhabhāvo’ (trạng thái thấp nhất) có nghĩa là trạng thái ít hơn. ‘Sự phủ định cả người đang trong đạo Bất lai’ có nghĩa là đạo Bất lai chỉ khởi lên cho người đang ở trong trạng thái Nhất lai mà tu tập. Không phải cách khác, nên nói rằng ‘bằng sự phủ định các vị Nhất lai’ v.v...

භූමිචතුක්කං නිට්ඨිතං.

Tứ địa đã xong.

144. භවන්තරෙ ඔක්කමන්ති එතායාති ඔක්කන්තීති පියුජ්ජති. ‘‘සොතරහිතො’’ති පසාදසොතරහිතො. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘ආසිත්තකාදිභාවෙනා’’ති ආසිත්තකපණ්ඩකාදි භාවෙන. ‘‘ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනෙහී’’ති ද්වීහි නිමිත්තෙහි. ‘‘විබච්ඡවචනො’’ති විපන්නවචනො. ‘‘වත්ථු විපන්නස්සා’’ති එත්ථ ‘‘වත්ථූ’’ති සම්භාර චක්ඛු වුච්චති. තස්ස ආදිතො පට්ඨාය විපන්නත්තා තෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො වත්ථුවිපන්නොති වුච්චති. ‘‘තස්ස තස්සා’’ති චක්ඛුසො තාදිකස්ස[Pg.148].‘‘පසූතියං යෙවා’’ති විජායමානකාලෙයෙව. ‘‘පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියභාවස්සා’’ති එත්ථ බ්‍යත්තස්ස භාවො වෙය්‍යත්තියං. ‘‘බ්‍යත්තස්සා’’ති ඵරණඤ්ඤාණස්ස පුග්ගලස්ස. පඤ්ඤා සඞ්ඛාතං වෙය්‍යත්තියං අස්සාති විග්ගහො. ද්විහෙතුක තිහෙතුකානංපි න සක්කා නියමෙතුන්ති සම්බන්ධො. කථං න සක්කාති ආහ ‘‘මාතුකුච්ඡිම්හි විපත්ති නාම නත්ථී’’ති. කතමෙසං විපත්තීති. උප්පන්නානම්පි චක්ඛු සොතානං විපත්ති. කෙනකාරණෙන විපත්තීති. පරූපක්කමෙනවා මාතුයා විසම පයොගෙන වා නානාබාධෙන වා විපත්තීති යොජනා. ධාතුපාඨෙ යක්ඛ පූජායංති පඨිතත්තා ‘‘පූජනීයට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. එතෙන යක්ඛිතබ්බා පූජිතබ්බා යක්ඛාති දස්සෙති. යෙ පන කිච්ඡජීවිකපත්තා විචරන්ති, තෙ භූමස්සිතා නාම හොන්තීති යොජනා. ‘‘භූමිස්සිතා’’ති පාඨෙ භූමියං සිතා නිස්සිතාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පුඤ්ඤනිබ්බත්තස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘විරූපා හුත්වා’’ති තෙ වණ්ණතොපි දුබ්බණ්ණා හොන්ති. සණ්ඨානතොපි දුස්සණ්ඨානා. ජීවිකතොපි කිච්ඡජීවිකාතිආදිනා විපන්නරූපා හුත්වා. ‘විවසා හුත්වා නිපතන්තී’ති විනිපාතිකාතිපි වදන්ති. විවසාති ච අත්තනො වසෙන ඉච්ඡාය විනාති අත්ථො. ‘‘විවිත්තට්ඨානෙසූ’’ති ජනවිවිත්තෙසු ඨානෙසු. පරියෙසිත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්ති. පීළෙත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්ති. තාසෙත්වා පීළෙත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්තීති යොජනා. ‘‘වෙමානිකපෙතාපී’’ති අත්තනො පුඤ්ඤනිබ්බත්තං දිබ්බවිමානං යෙසං අත්ථි, තෙ වෙමානිකා. තෙ පන පුඤ්ඤාපුඤ්ඤමිස්සක කම්මෙන නිබ්බත්තත්තා කෙචි දිවා දිබ්බසුඛං අනුභවන්ති, රත්තිං පෙතදුක්ඛං. කෙචි රත්තිං දිබ්බසුඛං අනුභවන්ති, දිවා පෙතදුක්ඛන්ති. පරෙහි දත්තං දින්නං පුඤ්ඤප්ඵලං උපනිස්සාය ජීවන්තීති පරදත්තූපජීවිනො. ‘‘පරෙහි දින්නං පුඤ්ඤප්ඵලං’’ති ඤාතකෙහි පුඤ්ඤං කත්වා ඉදං මෙ පුඤ්ඤං පෙතානං කාලඞ්කතානං ඤාතීනං දෙධීති එවං දින්නං පුඤ්ඤප්ඵලං. ‘‘සකලචක්කවාළපරියාපන්නා එකභූමකා’’ති යථා තාවතිංසාභූමි නාම සබ්බ චක්කවාළෙසුපි අත්ථි. සබ්බාපි දිබ්බෙන වස්සසහස්සෙන එකආයු පරිච්ඡෙදො හොති. ඉමස්මිං චක්කවාළෙ වත්තබ්බං නත්ථි. න තථා නිරයෙසු වා තිරච්ඡාන යොනියං වා පෙත්තිවිසයෙවා අසුරකායෙවා මනුස්සෙසුවා භුම්මදෙවෙසු වා [Pg.149] එකපරිච්ඡෙදො නාම අත්ථි. චතුන්නං අපායානං ආයුප්පමාණ ගණනාය නියමො නත්ථීති වුත්තං, න නු බ්‍රහ්ම සංයුත්තෙ කොකාලිකං භික්ඛුං ආරබ්භ භගවතා වුත්තො දසන්නං නිරයානං විසුං විසුං අත්ථීති. සච්චං අත්ථි. තෙ පන දසනිරයා අවීචිනිරයෙ පරියාපන්නා හුත්වා තස්ස පදෙසමත්තා හොන්ති. න තෙහි පදෙ සමත්තෙහි සකලො අවීචිනිරයො නියතායු පරිමාණොති සක්කා වත්තුං. අපි ච සොපි තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො අවීචිභූමියා නියාමෙන සිද්ධො න හොති. තෙන තෙන කම්මවිසෙසෙනෙව සිද්ධො. තස්මා යං වුත්තං ‘‘තත්ථ යෙභූය්‍යෙන කම්මප්පමාණත්තා’’ති, තං සු වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තත්ථ නිරයෙසූ’’තිආදිං. ‘‘එවං සන්තෙ’’ති න ඉතර දීපවාසීනං ආයුකප්පස්ස ආරොහණඤ්ච ඔරොහණඤ්ච අත්ථීති වුත්තෙ සතීති අත්ථො. සමාචාරො නාම දසසුචරිතානි. විසමාචාරො නාම දසදුච්චරිතානි. තෙසං නිස්සන්දභූතා සම්පත්තිවිපත්තියොති සම්බන්ධො. ‘‘තෙසං පී’’ති ඉතර දීපවාසීනංපි. සො එවපරිච්ඡෙදොති ආපජ්ජති. න ච සක්කා තථා භවිතුං. ආදිකප්පකාලෙ සබ්බෙසම්පි චතුදීප වාසීනං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකතා සම්භවතොති. අථ ඉතරදීපවාසීනම්පි ආයුකප්පස්ස ආරොහණං ඔරොහණඤ්ච අත්ථි. එවං සති, එතරහිපි තෙසං ආයුකප්පො ජම්බුදීපවාසීනං ආයුකප්පෙන එකගතිකො සියාති චොදනා. නිස්සන්දමත්තත්තාතිආදි පරිහාරො. නත්ථි ඉදං මම ඉදං මමාති පවත්තා පාටිපුග්ගලිකතණ්හා එතෙසන්ති ‘‘අමමා’’. ‘‘අපරිග්ගහා’’ති පුත්තදාරාදිපරිග්ගහරහිතා. ‘‘උපරිමෙ චාතුමහාරාජිකෙ’’ති ආකාසට්ඨකචාතුමහාරාජිකෙ. දිවෙ දෙවලොකෙ සිද්ධානි දිබ්බානි. ‘‘යාව නිමිරාජකාලා’’ති යාව අම්හාකං බොධිසත්තභූතස්ස නිමිරඤ්ඤො උප්පන්නකාලා. කස්ස පබුද්ධො පුරිමෙ අන්තරකප්පෙ උප්පන්නො. නිමිරාජා පන ඉමස්මිං අන්තර කප්පෙ උප්පන්නො. ‘‘මනුස්ස ලොකෙහි පඤ්ඤාසවස්සානි චාතුමහාරාජිකෙ එකොදිබ්බරත්තිදිවො හොතී’’තිආදි අභිධම්මෙ ධම්ම හදය විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන වුත්තො. චතුග්ගුණවචනෙ. ‘‘උපරිමානං’’ති උපරිමානං දෙවානං. එකං වස්සසහස්සං ආයුප්පමාණං හොතීති [Pg.150] සම්බන්ධො. ‘‘ද්වෙ’’ති ද්වෙ වස්සසහස්සානි. ‘‘අට්ඨා’’ති අට්ඨවස්සසහස්සානි. ‘‘හෙට්ඨිමානං’’ති හෙට්ඨිමානං දෙවානං. ‘‘උපරිමානං’’ති උපරිමානං දෙවානං. යාමෙ එකො රත්තිදිවොතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘චත්තාරී’’ති මනුස්සලොකෙ චත්තාරි වස්සසතානි. එවං සෙසෙසු. ‘‘ආදිඅන්ත දස්සනවසෙනා’’ති චාතුමහාරාජිකෙ මනුස්සවස්සගණනා දස්සනං ආදිදස්සනං නාම. ඉදානි වසවත්තියං මනුස්සවස්සගණනා දස්සනං අන්ත දස්සනං නාම.

144. Bởi cái này mà họ đi vào trong các kiếp sống, do đó được gọi là okkantī (sự đi vào). ‘Sotarahito’ (không có tai) nghĩa là không có tịnh sắc nhĩ. Tương tự trong các trường hợp còn lại. ‘Āsittakādibhāvenā’ (do trạng thái của āsittaka, v.v.) nghĩa là do trạng thái của āsittakapaṇḍaka, v.v. ‘Dvīhi byañjanehī’ (với hai tướng) nghĩa là với hai dấu hiệu. ‘Vibacchavacano’ (lời nói khó nghe) nghĩa là lời nói bị hư hỏng. Trong câu ‘vatthu vipannassā’ (của người có vật bị hư hỏng), ‘vatthu’ (vật) được gọi là con mắt cấu thành. Do nó bị hư hỏng ngay từ đầu, nên người có con mắt ấy được gọi là ‘vatthuvipanno’ (người có vật bị hư hỏng). ‘Tassa tassā’ (của cái đó, của cái đó) nghĩa là của con mắt như vậy. ‘Pasūtiyaṃ yevā’ (ngay khi sinh) nghĩa là ngay trong lúc sinh ra. Trong câu ‘paññāveyyattiyabhāvassā’ (của trạng thái thông tuệ), trạng thái của người thông minh (byatta) là sự thông tuệ (veyyattiyaṃ). ‘Byattassā’ (của người thông minh) nghĩa là của người có trí tuệ thấu suốt. Phân tích cú pháp là: ‘sự thông tuệ được gọi là trí tuệ của người ấy’. Có sự liên kết rằng: ‘không thể xác định được đối với cả hạng nhị nhân và tam nhân’. Hỏi rằng: ‘Tại sao không thể?’, (vị ấy) nói: ‘Vì không có sự hư hỏng nào trong bụng mẹ’. Sự hư hỏng của những gì? Sự hư hỏng của mắt và tai dù đã sanh khởi. Do nguyên nhân nào mà hư hỏng? Cần hiểu rằng sự hư hỏng là do sự hãm hại của người khác, hoặc do sự sử dụng không đúng cách của người mẹ, hoặc do các bệnh tật khác nhau. Vì trong Dhātupāṭha (bộ sưu tập các ngữ căn), (ngữ căn) ‘yakkha’ được đọc với nghĩa là ‘pūjāyaṃ’ (trong sự cúng dường), nên được nói là ‘với ý nghĩa đáng được cúng dường’. Bằng điều này, (vị ấy) chỉ ra rằng dạ-xoa (yakkha) là những người đáng được cúng dường, đáng được tôn kính. Cần hiểu rằng: những chúng sanh nào sống một cuộc đời khốn khổ, họ được gọi là ‘bhūmassitā’ (nương tựa vào đất). Trong cách đọc ‘bhūmissitā’, để chỉ ý nghĩa ‘sitā nissitā’ (dựa vào, nương tựa) vào đất, nên đã nói ‘puññanibbattassā’ (của người được sanh ra do phước), v.v. ‘Virūpā hutvā’ (trở nên xấu xí) nghĩa là họ có sắc diện xấu xí, hình dáng cũng xấu xí. Do có hình dạng hư hỏng bởi các yếu tố như sinh kế khốn khổ, v.v. ‘Vivasā hutvā nipatantī’ (bị rơi vào tình trạng mất tự chủ), họ cũng được gọi là ‘vinipātikā’ (chúng sanh đoạ lạc). Và ‘vivasā’ có nghĩa là không theo ý muốn, ý thích của mình. ‘Vivittaṭṭhānesū’ (ở những nơi vắng vẻ) nghĩa là ở những nơi vắng người. Cần hiểu rằng: họ duy trì sự sống bằng cách tìm kiếm, hoặc bằng cách áp bức, hoặc bằng cách làm cho sợ hãi và áp bức. ‘Vemānikapetāpī’ (cả những ngạ quỷ có lâu đài): những chúng sanh có lâu đài cõi trời do phước của mình tạo ra, họ là ‘vemānikā’ (ngạ quỷ có lâu đài). Do được sanh ra bởi nghiệp thiện ác hỗn hợp, một số hưởng thụ lạc thú cõi trời vào ban ngày, và chịu khổ của ngạ quỷ vào ban đêm. Một số hưởng thụ lạc thú cõi trời vào ban đêm, và chịu khổ của ngạ quỷ vào ban ngày. Họ sống nương nhờ vào quả phước do người khác cho, cúng dường, nên gọi là ‘paradattūpajīvino’ (loài sống nhờ của người khác cúng). ‘Quả phước do người khác cho’ nghĩa là quả phước được cho như sau: sau khi thân quyến làm phước, (họ nói rằng) ‘xin hồi hướng phước này của tôi đến các thân quyến đã quá vãng là những ngạ quỷ’. ‘Sakalacakkavāḷapariyāpannā ekabhūmakā’ (bao gồm trong toàn bộ các thế giới, là một cõi): giống như cõi trời Đao Lợi (Tāvatiṃsa) có mặt trong tất cả các thế giới. Tất cả đều có một giới hạn tuổi thọ là một ngàn năm trời. Trong thế giới này, không cần phải nói. Không có một giới hạn (tuổi thọ) chung như vậy trong các địa ngục, hoặc trong loài bàng sanh, hoặc trong cảnh giới ngạ quỷ, hoặc trong loài a-tu-la, hoặc trong loài người, hoặc trong các vị địa thiên. Đã nói rằng: ‘Không có quy định về việc tính toán tuổi thọ của bốn đường ác.’ Chẳng phải trong Tương Ưng Phạm Thiên, liên quan đến Tỳ-khưu Kokālika, Đức Thế Tôn đã nói rằng có mười địa ngục riêng biệt sao? Đúng là có. Nhưng mười địa ngục ấy được bao gồm trong địa ngục A-tỳ (Avīci) và chỉ là những khu vực của nó. Không thể nói rằng toàn bộ địa ngục A-tỳ có tuổi thọ cố định bởi những khu vực đó. Hơn nữa, giới hạn tuổi thọ của họ cũng không được xác định theo quy luật của cõi A-tỳ. Nó được xác định bởi chính những nghiệp đặc biệt của họ. Do đó, điều đã được nói rằng ‘ở đó, phần lớn là do nghiệp định đoạt’ là điều được nói rất đúng. Vì vậy, (vị ấy) đã nói ‘tattha nirayesū’ (ở đó, trong các địa ngục), v.v. ‘Evaṃ sante’ (khi như vậy) có nghĩa là: khi được nói rằng không có sự tăng lên và giảm xuống của tuổi thọ đối với cư dân của các châu khác. Chánh hạnh (samācāra) là mười thiện nghiệp. Tà hạnh (visamācāra) là mười ác nghiệp. Có sự liên kết rằng: sự thành tựu và sự suy vong là quả dị thục của chúng. ‘Tesaṃ pī’ (của họ cũng vậy) nghĩa là của cả cư dân các châu khác. Sẽ dẫn đến kết luận rằng đó là cùng một giới hạn. Nhưng không thể như vậy. Bởi vì vào thời kiếp sơ, tất cả cư dân của bốn châu đều có thể có tuổi thọ vô số. Vậy thì, cư dân của các châu khác cũng có sự tăng lên và giảm xuống của tuổi thọ. Nếu vậy, có sự chất vấn rằng: hiện nay tuổi thọ của họ cũng phải đồng nhất với tuổi thọ của cư dân châu Diêm-phù-đề (Jambudīpa). Câu trả lời là ‘nissandamattattā’ (chỉ là quả dị thục), v.v. ‘Amamā’ (vô ngã sở): những người không có ái cá nhân khởi lên rằng ‘cái này là của tôi, cái này là của tôi’. ‘Apariggahā’ (không sở hữu) nghĩa là không có sự sở hữu vợ con, v.v. ‘Uparime cātumahārājike’ (ở cõi Tứ Thiên Vương trên cao) nghĩa là ở cõi Tứ Thiên Vương trên không trung. ‘Dive devaloke siddhāni dibbāni’ (thuộc cõi trời) là những gì đã thành tựu ở cõi trời, cõi chư thiên. ‘Yāva nimirājakālā’ (cho đến thời vua Nimi) nghĩa là cho đến thời điểm sanh ra của vua Nimi, vị đã là Bồ-tát của chúng ta. Kassa (Ca-diếp) đã giác ngộ và sanh ra trong một trung kiếp trước. Còn vua Nimi thì sanh ra trong trung kiếp này. Câu ‘Năm mươi năm ở cõi người là một ngày một đêm ở cõi Tứ Thiên Vương’, v.v., được nói theo phương pháp đã được trình bày trong Pháp Tâm Phân Tích (Dhammahadayavibhaṅga) của A-tỳ-đàm. Trong lời nói về bốn lần. ‘Uparimānaṃ’ (của những vị trên) nghĩa là của các vị trời ở cõi trên. Có sự liên kết rằng: tuổi thọ là một ngàn năm. ‘Dve’ (hai) nghĩa là hai ngàn năm. ‘Aṭṭhā’ (tám) nghĩa là tám ngàn năm. ‘Heṭṭhimānaṃ’ (của những vị dưới) nghĩa là của các vị trời ở cõi dưới. ‘Uparimānaṃ’ (của những vị trên) nghĩa là của các vị trời ở cõi trên. Cần được kết hợp với câu ‘một ngày một đêm ở cõi Dạ-ma (Yāma)’, v.v. ‘Cattārī’ (bốn) nghĩa là bốn trăm năm ở cõi người. Tương tự trong các trường hợp còn lại. ‘Ādianta dassanavasenā’ (theo cách trình bày từ đầu đến cuối): việc trình bày cách tính năm của cõi người ở cõi Tứ Thiên Vương được gọi là sự trình bày ban đầu. Bây giờ, việc trình bày cách tính năm của cõi người ở cõi Tha Hóa Tự Tại (Vasavatti) được gọi là sự trình bày cuối cùng.

න අතිදුබ්බලංති නාතිදුබ්බලං. ‘‘තං’’ති තං අවිතක්ක අවිචාරමත්තඣානං. ‘‘භූමන්තරෙ’’ති පථමජ්ඣානභූමිතො අඤ්ඤිස්සං දුතීයජ්ඣානභූමියං. කප්පවචනෙ. කප්පීයති වස්ස, උතු, මාස, පක්ඛ, රත්ති, දිවා, දිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජීයතීති කප්පො. කප්පීයන්ති වා නානාධම්මප්පවත්තියො අතීතා දිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජීයන්ති එතෙනාති කප්පො. කාලො. මහන්තො කප්පොති මහාකප්පො. වස්සානං සතභාගෙහිපි සහස්සභාගෙහිපි සතසහස්සභාගෙහිපි සඞ්ඛාතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො. එකස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස අන්තරෙ දිස්සමානො කප්පො අන්තරකප්පො. සත්තානං නානාආයුපරිච්ඡෙදො ආයුකප්පො. සො පන මනුස්සානං දසවස්සායුකකාලෙ දසවස්සෙන පරිච්ඡින්නො. නෙවසඤ්ඤා දෙවානං නිච්චකාලං චතුරාසීති කප්පසහස්සෙහි පරිච්ඡින්නො. අන්තරකප්පො නාම චූළකප්පා වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. වීසතිප්පභෙදා චූළකප්පා වුච්චන්තීති කෙචි වදන්තීතිආදිනා යොජනා. ‘‘යෙ’’ති යෙ චතුසට්ඨියාදිභෙදා අන්තරකප්පා. ‘‘යථාවිනට්ඨං’’ති විනට්ඨප්පකාරෙන විනට්ඨප්පකතියා. වඩ්ඪමානො කප්පො විවට්ටො. ‘‘යථාවිවට්ටං’’ති විවට්ටප්පකාරෙන විවට්ටප්පකතියා. අච්චයෙන අතික්කමනෙන. හරණෙන අපනයනෙන. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං කප්පවචනෙ. අට්ඨකථායං වුත්තත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙජෙනා’’ති අග්ගිනා. ‘‘සංවට්ටතී’’ති විනස්සති තදා. ‘‘හෙට්ඨා’’ති හෙට්ඨාලොකො. ‘‘චතුසට්ඨිවාරෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං.

Na atidubbalaṃti nātidubbalaṃ: Không quá yếu ớt. ‘‘Taṃ’’ti taṃ avitakka avicāramattajhānaṃ: "Cái ấy" là chỉ cho thiền chỉ không tầm không tứ. ‘‘Bhūmantare’’ti pathamajjhānabhūmito aññissaṃ dutīyajjhānabhūmiyaṃ: "Trong cõi khác" là trong cõi thiền thứ hai khác với cõi sơ thiền. Kappavacane: Trong lời nói về kiếp. Kappīyati vassa, utu, māsa, pakkha, ratti, divā, divasena paricchijjīyatīti kappo: Được sắp đặt, được phân định bằng năm, mùa, tháng, nửa tháng, đêm, ngày, bằng ngày, nên gọi là kiếp (kappo). Kappīyanti vā nānādhammappavattiyo atītā divasena paricchijjīyanti etenāti kappo: Hoặc là các sự diễn tiến của các pháp khác nhau trong quá khứ được phân định bằng ngày bởi cái này, nên gọi là kiếp (kappo). Kālo: Thời gian. Mahanto kappoti mahākappo: Kiếp lớn là đại kiếp. Vassānaṃ satabhāgehipi sahassabhāgehipi satasahassabhāgehipi saṅkhātuṃ asakkuṇeyyoti asaṅkhyeyyo: Không thể đếm được bằng trăm phần, ngàn phần, trăm ngàn phần của các năm, nên gọi là a-tăng-kỳ (asaṅkhyeyyo). Ekassa asaṅkhyeyyassa antare dissamāno kappo antarakappo: Kiếp được thấy ở giữa một a-tăng-kỳ là trung kiếp (antarakappo). Sattānaṃ nānāāyuparicchedo āyukappo: Sự phân định tuổi thọ khác nhau của chúng sanh là thọ kiếp (āyukappo). So pana manussānaṃ dasavassāyukakāle dasavassena paricchinno: Còn kiếp ấy của loài người trong thời mười tuổi thọ được phân định bằng mười năm. Nevasaññā devānaṃ niccakālaṃ caturāsīti kappasahassehi paricchinno: (Tuổi thọ) của chư thiên Phi Tưởng (Phi Phi Tưởng Xứ) luôn luôn được phân định bằng tám mươi bốn ngàn kiếp. Antarakappo nāma cūḷakappā vuccantīti sambandho: Có sự liên kết rằng trung kiếp được gọi là tiểu kiếp. Vīsatippabhedā cūḷakappā vuccantīti keci vadantītiādinā yojanā: Cách giải thích là "Một số người nói rằng tiểu kiếp có hai mươi loại" v.v... ‘‘Ye’’ti ye catusaṭṭhiyādibhedā antarakappā: "Những" là những trung kiếp có các loại như sáu mươi bốn v.v... ‘‘Yathāvinaṭṭhaṃ’’ti vinaṭṭhappakārena vinaṭṭhappakatiyā: "Theo như đã hoại" là theo cách thức đã hoại, theo bản chất đã hoại. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭo: Kiếp đang tăng trưởng là kiếp thành (vivaṭṭo). ‘‘Yathāvivaṭṭaṃ’’ti vivaṭṭappakārena vivaṭṭappakatiyā: "Theo như đã thành" là theo cách thức đã thành, theo bản chất đã thành. Accayena atikkamanena: Bằng sự trôi qua, bằng sự vượt qua. Haraṇena apanayanena: Bằng sự mang đi, bằng sự loại bỏ. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ kappavacane: "Ở đó" là trong lời nói về kiếp ấy. Aṭṭhakathāyaṃ vuttattāti sambandho: Có sự liên kết rằng "vì đã được nói trong Chú giải". ‘‘Tejenā’’ti agginā: "Bằng sức nóng" là bằng lửa. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati tadā: "Hoại diệt" là bị hủy diệt khi ấy. ‘‘Heṭṭhā’’ti heṭṭhāloko: "Bên dưới" là thế giới bên dưới. ‘‘Catusaṭṭhivāresū’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ: "Trong sáu mươi bốn lần" là cách nói ở địa cách trong ý nghĩa xác định.

ගාථාසු. ‘‘සත්තසත්තග්ගිනාවාරා’’ති සත්තසත්තවාරා අග්ගිනා විනස්සන්ති. අථවා, භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. සත්තසුසත්තසුවාරෙසු ලොකො [Pg.151] අග්ගිනා විනස්සතීති යොජනා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ’’ති. ‘‘දකා’’ති උදකෙන. අට්ඨමෙ අට්ඨමෙවාරෙ ලොකො දකෙන විනස්සතීති යොජනා. යදා චතුසට්ඨිවාරා පුණ්ණා, තදා එකො වායුවාරො සියා. තත්ථ ‘‘තදා’’ති තස්මිං චතුසට්ඨිවාරෙ. ‘‘විවට්ටමානං’’ති සණ්ඨහමානං. ‘‘විවට්ටතී’’ති සණ්ඨහති. ‘‘සංවට්ටමානං’’ති විනස්සමානං. ‘‘සංවට්ටතී’’ති විනස්සති. ‘‘ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’ති අඩ්ඪද්වයං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති කත්වා උපචාරෙන වුත්තං. යථාතං-ආභස්සරානං අට්ඨකප්පානීති. ‘‘උපඩ්ඪෙනා’’ති උදකවාරෙ හෙට්ඨිමභූමීසු උදකෙන විනස්සමානාසු දුතීයජ්ඣානභූමි න තාව විනස්සති. සංවට්ටකප්පෙපි චිරකාලං තිට්ඨතෙයෙව. ඉදං සන්ධාය වුත්තං. සබ්බඤ්චෙතං ලබ්භමානත්තා වුත්තං. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං සන්ධාය වුත්තන්ති. ඉදමෙව පමාණන්ති.

Gāthāsu: Trong các câu kệ. ‘‘Sattasattaggināvārā’’ti sattasattavārā agginā vinassanti: "Bảy lần bảy lần lửa" là bảy lần bảy lần bị hủy diệt bởi lửa. Athavā, bhummatthe paccattavacanaṃ: Hoặc là, cách nói ở tự cách trong ý nghĩa địa cách. Sattasusattasuvāresu loko agginā vinassatīti yojanā: Cách giải thích là "trong bảy lần bảy lần, thế giới bị hủy diệt bởi lửa". Tenāha ‘‘aṭṭhame aṭṭhame’’ti: Do đó, Ngài nói "lần thứ tám, lần thứ tám". ‘‘Dakā’’ti udakena: "Bởi nước" là bằng nước. Aṭṭhame aṭṭhamevāre loko dakena vinassatīti yojanā: Cách giải thích là "lần thứ tám, lần thứ tám, thế giới bị hủy diệt bởi nước". Yadā catusaṭṭhivārā puṇṇā, tadā eko vāyuvāro siyā: Khi sáu mươi bốn lần được trọn đủ, khi ấy có một lần gió. Tattha ‘‘tadā’’ti tasmiṃ catusaṭṭhivāre: Ở đây, "khi ấy" là trong lần thứ sáu mươi bốn ấy. ‘‘Vivaṭṭamānaṃ’’ti saṇṭhahamānaṃ: "Đang thành" là đang hình thành. ‘‘Vivaṭṭatī’’ti saṇṭhahati: "Thành" là hình thành. ‘‘Saṃvaṭṭamānaṃ’’ti vinassamānaṃ: "Đang hoại" là đang bị hủy diệt. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati: "Hoại" là bị hủy diệt. ‘‘Dve asaṅkhyeyyānī’’ti aḍḍhadvayaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyanti katvā upacārena vuttaṃ: "Hai a-tăng-kỳ" được nói theo nghĩa ẩn dụ, xem hai nửa là một a-tăng-kỳ. Yathātaṃ-ābhassarānaṃ aṭṭhakappānīti: Ví như "tám kiếp của chư thiên Quang Âm". ‘‘Upaḍḍhenā’’ti udakavāre heṭṭhimabhūmīsu udakena vinassamānāsu dutīyajjhānabhūmi na tāva vinassati: "Bằng một nửa" là trong lần nước, khi các cõi bên dưới bị hủy diệt bởi nước, cõi nhị thiền vẫn chưa bị hủy diệt. Saṃvaṭṭakappepi cirakālaṃ tiṭṭhateyeva: Ngay cả trong kiếp hoại, nó vẫn tồn tại trong một thời gian dài. Idaṃ sandhāya vuttaṃ: Điều này được nói nhắm đến (ý nghĩa đó). Sabbañcetaṃ labbhamānattā vuttaṃ: Tất cả điều này được nói vì có thể đạt được. Asaṅkhyeyyakappaṃ sandhāya vuttanti: (Nên hiểu rằng) được nói nhắm đến a-tăng-kỳ kiếp. Idameva pamāṇanti: Đây chính là tiêu chuẩn.

පටිසන්ධිචතුක්කං නිට්ඨිතං.

Bốn pháp Tục sinh đã chấm dứt.

145. කම්මචතුක්කෙ. ‘‘ජනෙතී’’ති අජනිතං ජනෙති. පාතුභාවෙති. ‘‘උපත්ථම්භතී’’ති ජනිතං උපත්ථම්භති. චිරට්ඨිතිකං කරොති. ‘‘උපපීළෙතී’’ති ජනිතං උපපීළෙති, පරිහාපෙති. ‘‘උපඝාතෙතී’’ති උපච්ඡින්දති. ‘‘කටත්තා රූපානං’’ති කටත්තානාමකානං කම්මජරූපානං. ‘‘කම්මපථපත්තාවා’’ති එත්ථ පටිසන්ධිජනෙන සති, සබ්බම්පි කම්මං කම්මපථපත්තං නාම හොතීති දට්ඨබ්බං. විපච්චිත්ථාති විපක්කං. විපක්කං විපාකං යෙසන්ති විපක්ක විපාකා. උපත්ථම්භමානා පවත්තති. සයංපි පච්චයලාභෙ සතීති අධිප්පායො. ‘‘අලද්ධොකාසස්සා’’ති ඉදං නිදස්සන මත්තං. ලද්ධොකාසස්සපි උපත්ථම්භනං නාම ඉච්ඡිතබ්බමෙව. අඤ්ඤං අකුසලකම්මං ඔකාසං ලභතීති යොජනා. ‘‘චායං’’ති චෙ අයං. ‘‘කාලඞ්කරියා’’ති කාලංකරෙය්‍ය. ‘‘අස්සා’’ති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘පසාදිතං’’ති පසන්නං. ‘‘පදූසිතං’’ති පදුට්ඨං. පුබ්බෙ ‘මරණාසන්න කාලෙ’ති වුත්තත්තා ඉධ ‘පවත්තිකාලෙපී’ති වුත්තං. ‘‘එතං’’ති කම්මන්තරස්ස උපත්ථම්භනං. ‘‘ජීවිතපරික්ඛාරෙ’’ති ජීවිතපරිවාරෙ පච්චයෙ. ‘‘සමුදානෙත්වා’’ති සමාහ රිත්වා[Pg.152].‘‘එත්ථා’’ති උපත්ථම්භක කම්මට්ඨානෙ. ඛන්ධසන්තානස්ස උපබ්‍රූහනන්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ‘ජීවිතන්තරායෙ අපනෙත්වා’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ඛන්ධසන්තානස්ස චිරතරප්පවත්තින්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තප්පකාරා’’ති ‘විපච්චිතුං අලද්ධොකාසාවා විපක්ක විපාකා වා සබ්බාපි කුසලා කුසල චෙතනා’ති එවං වුත්තප්පකාරා. ‘‘දුබ්බලතරං කත්වා වා විබාධමානා’’ති උපපීළක කම්මකිච්චං වුත්තං. ‘‘ජනක කම්මස්ස දුබ්බල ආයූහනකාලෙ’’ති සමුච්චයනකාලෙ. ‘‘විහත සාමත්ථියං’’ති විනාසිතසත්තිකං. ‘‘මහෙසක්ඛෙසූ’’ති මහානුභාවෙසු. ‘‘උපත්ථම්භකම්පි තබ්බිපරියායෙන වෙදිතබ්බං’’ති උපපීළක කම්මතො විපරියායෙන වෙදිතබ්බං. ‘උපරිභූමි නිබ්බත්තකම්පි සමානං හෙට්ඨාභූමියං නිබ්බත්තෙතී’තිආදීසු ‘හෙට්ඨාභූමි නිබ්බත්තකම්පි සමානං උපරිභූමියං නිබ්බත්තෙතී’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. අජාතසත්තුරාජවත්ථුම්හි තස්ස රඤ්ඤො පිතුඝාතකම්මං මහාඅවීචිනිරයෙ නිබ්බත්තනකම්පි සමානං පච්ඡා බුද්ධු පට්ඨාන කම්මෙන බාධීයමානං විහතසාමත්ථියං හුත්වා තං උස්සදනිරයෙ නිබ්බත්තෙති. ඛන්ධසන්තානස්ස විබාධනං නාම සත්තස්ස දුක්ඛුප්පත්ති කරණන්ති සම්බන්ධො. කථං ගොමහිංසාදීනං පුත්තදාරඤාතිමිත්තානඤ්ච විපත්තිකරණං තස්ස සත්තස්ස උපපීළක කම්මකිච්චං භවෙය්‍ය. අඤ්ඤොහි සො පුග්ගලො, අඤ්ඤෙ ගොමහිංසාදයො. න ච අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤෙසං සත්තානං දුක්ඛුප්පත්තිං වා සුඛුප්පත්තිං වා කරෙය්‍යාති චොදනා. දුවිධන්තිආදිනා තං විස්සජ්ජෙති. ආනන්ද සෙට්ඨිවත්ථුම්හි. සොසෙට්ඨි මහාමච්ඡරියො අහොසි. අඤ්ඤෙපි දානං දෙන්තෙ නීවාරෙසි. සො තතො චවිත්වා එකස්මිං ගාමකෙ එකිස්සා ඉත්ථියාකුච්ඡිම්හි ජාතො. තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය තස්ස පාපකම්මෙන මාතරං ආදිං කත්වා සකලගාමිකානං ජනානං දුක්ඛුප්පත්ති හොතීති ධම්මපද අට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා නිස්සන්දඵලවසෙන අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤෙසං සත්තානං දුක්ඛුප්පත්තිං වා සුඛුප්පත්තිං වා කරොති යෙවාති දට්ඨබ්බං. [‘‘කම්මජසන්තති සීසෙසූ’’ති පටිසන්ධිකාලතො පට්ඨාය උප්පන්නා එකෙකා කම්මජරූපසන්තති නාම අත්ථි. සා පච්ඡා අපරාපරං තාදිසාය කම්මජරූපසන්තතියා පවත්තත්ථාය සීසභූතත්තා [Pg.153] සන්තති සීසන්ති වුච්චති. යං කිඤ්චි එකං වාකම්මජසන්තති සීසං. ද්වෙ වාකම්මජසන්තති සීසානි ]. විසුද්ධිමග්ගපාඨෙ. ‘‘තදෙවා’’ති තං උපඝාතක කම්මමෙව. ‘‘ඉධ චා’’ති ඉමස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ. ‘‘ඉමස්ස පී’’ති ඉමස්ස උපඝාතක කම්මස්සපි. දුට්ඨගාමණි රඤ්ඤො වත්ථුම්හි ච සොණත්ථෙර පිතුනො වත්ථුම්හි ච තෙසං මරණාසන්නකාලෙ පථමං දුග්ගති නිමිත්තානි උපට්ඨහන්ති. පච්ඡා රඤ්ඤො එකං පුබ්බකතං කල්‍යාණ කම්මං අනුස්සරන්තස්ස ථෙරපිතු ච තඞ්ඛණෙ එව එකං කල්‍යාණ කම්මං කරොන්තස්ස තානි දුග්ගති නිමිත්තානි අන්තරධායන්ති. සග්ගනිමිත්තානි පාතුබ්භවන්ති. උභොපි චවිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තීති. කුසලා කුසල කම්මානං ඛයං කරොතීති කුසලා කුසල කම්මක්ඛයකරො. ‘‘ආයු කම්මෙසු විජ්ජමානෙසූ’’ති තස්ස සත්තස්ස ආයු පරිච්ඡෙදො ච පරියන්ත ගතො න හොති, කම්මානුභාවො ච පරික්ඛීණො න හොති. එවං ආයු කම්මෙසු විජ්ජමානෙසු. ‘‘අපරාධ කම්මස්සා’’ති මාතාපිතූසුවා ධම්මිකසමණ බ්‍රාහ්මණෙසු වා අපරජ්ඣනවසෙන කතස්ස අපරාධකම්මස්ස. ‘‘සො පනා’’ති මජ්ඣිමට්ඨකථාවාදො පන. ‘‘අරුච්චමානො වියා’’ති අනිච්ඡියමානොවිය. ‘‘සො’’ති මජ්ඣිමට්ඨකථා වාදො. ‘‘තත්ථ පනා’’ති මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන. ‘‘සබ්බඤ්චෙතං’’ති සබ්බඤ්ච එතං සුත්තවචනං, වසෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අනිච්ඡන්තෙහි ටීකා චරියෙහි. ‘‘විපාකං පටිඉච්ඡිතබ්බො’’ති විපාකං පටිච්ච ඉච්ඡි තබ්බො. එත්ථ ‘‘විපාකං’’ති කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධ සන්තානං වුච්චති. තස්ස ජනකං කම්මං ජනක කම්මන්ති වුච්චති. තස්සෙව ඛන්ධසන්තානස්ස උපත්ථම්භකං තස්සෙව උපපීළකං තස්සෙව උපඝාතකං කම්මං උපඝාතක කම්මන්ති වුච්චතීති අධිප්පායො. ‘‘සාකෙත පඤ්හෙ’’ති විපාකුද්ධාරෙ ආගතෙ සාකෙත පඤ්හෙ. ධම්මදින්නාය නාම උග්ගසෙන රඤ්ඤො දෙවියා වත්ථුම්හි සාදෙවී පුබ්බෙ එකං අජං ඝාතෙසි, තෙන කම්මෙන අපායෙසු පතිත්වා පච්ඡා පවත්ති විපාකවසෙන බහූසු භවෙසු අජසරීරෙ ලොමගණනාමත්තං අත්තනො සීසච්ඡෙදන දුක්ඛං අනුභොසීති. ‘‘සා පනා’’ති සා එකා පාණාතිපාත චෙතනා පන. මහාමොග්ගලාන වත්ථු නාම පඤ්චසත චොරානං ථෙරස්ස ඝාත න වත්ථු[Pg.154]. ථෙරොහි අත්තනා පුබ්බකතෙන උපච්ඡෙදක කම්මෙන චොරඝාතනං ලභිත්වා පරිනිබ්බුතො. සාමාවතිදෙවී ච වග්ගුමුදානදිතීරවාසිනො පඤ්චසත භික්ඛූ ච අත්තනො පුබ්බකතෙහි උපච්ඡෙදක කම්මෙහි තාදිසං පරූපක්කමං ලභිත්වා සග්ගෙසු නිබ්බත්තා. දුස්සිමාරො නාම කකුසන්ධ බුද්ධකාලෙ මාරදෙව පුත්තො වුච්චති. කලාබුරාජානාම ඛන්ති වාදිතා පසස්ස ඝාතකො වුච්චති. තෙ පන තඞ්ඛණෙ අත්තනා කතෙන උපච්ඡෙදක කම්මෙන තඞ්ඛණෙ එව චවිත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තා. තත්ථ පුරිම වත්ථූසු උපච්ඡෙදක කම්මං උපච්ඡින්දන මත්තං කරොති. න අත්තනො විපාකං දෙති. පච්ඡිමවත්ථූසු පන උපච්ඡින්දනඤ්ච කරොති, විපාකඤ්ච දෙතීති. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘උපච්ඡෙදන පුබ්බකං’’ති උපච්ඡෙදන පුබ්බකං විපාකං ජනෙතීති යොජනා. කම්මන්තරස්ස විපාකං උපච්ඡින්දිත්වාව අත්තනො විපාකං ජනෙතීති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘අත්තනො විපාකං ජනෙතී’’ති ඉධ කදාචි ජනෙති, කදාචි න ජනෙතීති එවං විභාගස්ස අකතත්තා ‘‘තං න සුන්දරං’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉධ පුබ්බකතෙනා’’තිආදිං. ‘‘අට්ඨකථාසුයෙව ආගතත්තා’’ති තෙසු වත්ථූසු තෙජනා උපච්ඡෙදක කම්මෙන මරන්තීති එවං වත්වා ආගතත්තා. විපාකං නිබ්බත්තෙතීති විපාක නිබ්බත්තකං. තස්ස භාවො විපාක නිබ්බත්තකත්තං. විපාක නිබ්බත්තකත්තස්ස අභාවොති විග්ගහො.

145. Trong bốn loại nghiệp. ‘Janetī’ (sanh ra) có nghĩa là làm sanh khởi cái chưa sanh khởi. Làm cho xuất hiện. ‘Upatthambhati’ (trợ giúp) có nghĩa là trợ giúp cái đã sanh khởi. Làm cho tồn tại lâu dài. ‘Upapīḷeti’ (chèn ép) có nghĩa là chèn ép cái đã sanh khởi, làm cho suy giảm. ‘Upaghātetī’ (phá hoại) có nghĩa là cắt đứt. ‘Kaṭattā rūpānaṃ’ (của các sắc do vì đã được tạo) có nghĩa là của các sắc do nghiệp sanh có tên là kaṭattā. Trong câu ‘kammapathapattāvā’ (hoặc đã đạt đến nghiệp lộ), ở đây cần hiểu rằng khi có sự sanh khởi do tái tục, tất cả nghiệp đều được gọi là đã đạt đến nghiệp lộ. Vipaccitthā có nghĩa là đã chín muồi. Vipakka vipākā là (những nghiệp) có quả đã chín muồi. Nó tiếp diễn trong khi trợ giúp. Ý nghĩa là khi chính nó cũng có được duyên. ‘Aladdhokāsassā’ (của nghiệp chưa có cơ hội) đây chỉ là một ví dụ. Sự trợ giúp cho nghiệp đã có cơ hội cũng thực sự được mong muốn. Nên hiểu là một bất thiện nghiệp khác có được cơ hội. ‘Cāyaṃ’ là ce ayaṃ (nếu cái này). ‘Kālaṅkariyā’ là kālaṃkareyya (nếu chết). ‘Assā’ là của người này. ‘Pasāditaṃ’ là trong sạch. ‘Padūsitaṃ’ là ô nhiễm. Vì trước đây đã nói ‘trong lúc cận tử’, nên ở đây nói ‘cả trong thời bình nhật’. ‘Etaṃ’ (điều này) là sự trợ giúp của nghiệp khác. ‘Jīvitaparikkhāre’ (trong các vật dụng của đời sống) là trong các duyên tùy thuộc của đời sống. ‘Samudānetvā’ là samāharitvā (sau khi mang lại). ‘Etthā’ (ở đây) là trong trường hợp nghiệp trợ giúp. Nên liên kết là sự làm tăng trưởng dòng tương tục của các uẩn. ‘Vuttanayenā’ (theo phương pháp đã nói) là theo phương pháp đã nói bắt đầu bằng ‘sau khi loại bỏ các chướng ngại cho mạng sống’. Nên liên kết là sự tiếp diễn lâu dài hơn của dòng tương tục các uẩn. ‘Vuttappakārā’ (loại đã được nói) là loại đã được nói như vầy: ‘tất cả các tư thiện và bất thiện, hoặc chưa có cơ hội trổ quả, hoặc có quả đã chín muồi’. ‘Dubbalataraṃ katvā vā vibādhamānā’ (hoặc làm cho yếu hơn trong khi gây trở ngại) là nói về phận sự của nghiệp chèn ép. ‘Janaka kammassa dubbala āyūhanakāle’ (trong lúc tích lũy yếu ớt của nghiệp sanh) là trong lúc thu gom. ‘Vihata sāmatthiyaṃ’ (có năng lực bị hủy hoại) là có năng lực bị phá hủy. ‘Mahesakkhesū’ (trong những người có quyền lực lớn) là trong những người có đại oai lực. ‘Upatthambhakampi tabbipariyāyena veditabbaṃ’ (nghiệp trợ giúp cũng cần được hiểu theo cách ngược lại) có nghĩa là cần được hiểu ngược lại với nghiệp chèn ép. Ý nghĩa là, trong các câu như ‘dù là nghiệp sanh ở cõi trên, nó làm cho sanh ở cõi dưới’, nên nói theo cách bắt đầu bằng ‘dù là nghiệp sanh ở cõi dưới, nó làm cho sanh ở cõi trên’. Trong câu chuyện vua Ajātasattu (A-xà-thế), nghiệp giết cha của vị vua ấy, dù có thể làm cho sanh vào địa ngục Đại A-tỳ, nhưng sau đó bị nghiệp hầu hạ Đức Phật cản trở, trở nên mất năng lực, và làm cho ông sanh vào địa ngục Ussada (địa ngục phụ). Sự cản trở dòng tương tục của các uẩn được gọi là việc làm cho chúng sanh phát sanh đau khổ, nên liên kết như vậy. Làm thế nào việc gây ra tai họa cho bò, trâu, v.v., và cho con cái, vợ, bà con, bạn bè lại có thể là phận sự của nghiệp chèn ép đối với chúng sanh ấy? Vì người đó là khác, bò, trâu, v.v. là khác. Và nghiệp do người này làm không thể gây ra sự sanh khởi đau khổ hay hạnh phúc cho chúng sanh khác, đây là câu chất vấn. Giải đáp điều đó bằng câu bắt đầu bằng ‘Duvidhaṃ’ (hai loại). Trong câu chuyện trưởng giả Ānanda. Vị trưởng giả ấy rất keo kiệt. Ông ta cũng ngăn cản những người khác bố thí. Sau khi chết từ đó, ông sanh vào bụng của một người phụ nữ trong một ngôi làng nhỏ. Trong Chú giải Pháp Cú có nói rằng, kể từ lúc ông ta sanh ra, do ác nghiệp của ông ta mà sự đau khổ đã phát sanh cho tất cả dân làng, bắt đầu từ mẹ của ông. Vì vậy, cần hiểu rằng nghiệp do người này làm chắc chắn gây ra sự sanh khởi đau khổ hoặc hạnh phúc cho các chúng sanh khác, theo phương diện quả đồng sanh. [‘Kammajasantati sīsesū’ (trong các dòng tương tục do nghiệp sanh đứng đầu): Có một dòng tương tục của sắc do nghiệp sanh khởi lên kể từ lúc tái tục. Dòng tương tục đó, vì là cái đứng đầu cho sự tiếp diễn của các dòng tương tục sắc do nghiệp sanh tương tự về sau, nên được gọi là ‘santati sīsa’ (dòng tương tục đứng đầu). Bất kỳ một dòng tương tục do nghiệp sanh đứng đầu nào. Hoặc hai dòng tương tục do nghiệp sanh đứng đầu]. Trong bản văn Thanh Tịnh Đạo. ‘Tadevā’ (chính nghiệp đó) là chính nghiệp phá hoại đó. ‘Idha cā’ (và ở đây) là trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha này. ‘Imassa pī’ (cũng của nghiệp này) là cũng của nghiệp phá hoại này. Trong câu chuyện vua Duṭṭhagāmaṇi và trong câu chuyện về cha của trưởng lão Soṇa, vào lúc cận tử của họ, trước tiên các tướng ác thú hiện ra. Sau đó, khi vị vua nhớ lại một thiện nghiệp đã làm trong quá khứ, và khi cha của vị trưởng lão làm một thiện nghiệp ngay trong khoảnh khắc đó, các tướng ác thú ấy biến mất. Các tướng cõi trời xuất hiện. Cả hai sau khi chết đều sanh về cõi trời. Kusalākusala-kammakkhayakaro là (nghiệp) làm cho các nghiệp thiện và bất thiện bị tiêu diệt. ‘Āyu kammesu vijjamānesū’ (khi tuổi thọ và nghiệp vẫn còn) có nghĩa là giới hạn tuổi thọ của chúng sanh ấy chưa đến lúc kết thúc, và oai lực của nghiệp cũng chưa cạn kiệt. Như vậy là khi tuổi thọ và nghiệp vẫn còn. ‘Aparādha kammassā’ (của nghiệp phạm lỗi) là của nghiệp phạm lỗi đã được tạo ra do việc xúc phạm đến cha mẹ hoặc các sa-môn, bà-la-môn sống đúng pháp. ‘So panā’ (còn thuyết đó) là còn thuyết của Chú giải Trung Bộ. ‘Aruccamāno viyā’ (dường như không được ưa thích) là dường như không được mong muốn. ‘So’ (thuyết đó) là thuyết của Chú giải Trung Bộ. ‘Tattha panā’ (còn ở đó) là còn trong Chú giải Trung Bộ. ‘Sabbañcetaṃ’ (tất cả điều này) là tất cả lời kinh này, nên liên kết là được nói theo (ý nghĩa). Bởi các vị sớ giải chủ không mong muốn. ‘Vipākaṃ paṭiicchitabbo’ (nên được mong muốn đối với quả) là nên được mong muốn tùy thuộc vào quả. Ở đây, ‘vipākaṃ’ (quả) được gọi là dòng tương tục của các uẩn do nghiệp tạo ra. Nghiệp sanh ra nó được gọi là nghiệp sanh. Ý nghĩa là nghiệp trợ giúp cho chính dòng tương tục của các uẩn đó, nghiệp chèn ép chính nó, nghiệp phá hoại chính nó được gọi là nghiệp phá hoại. ‘Sāketa pañhe’ (trong câu hỏi Sāketa) là trong câu hỏi Sāketa đã được nêu ra trong phần trích dẫn về quả. Trong câu chuyện về hoàng hậu của vua Uggasena tên là Dhammadinnā, vị hoàng hậu ấy trước đây đã giết một con dê, do nghiệp đó bà đã rơi vào các cõi khổ, sau đó do quả trong thời bình nhật, trong nhiều kiếp bà đã trải qua nỗi khổ bị chặt đầu với số lần bằng số lông trên thân con dê. ‘Sā panā’ (còn tư đó) là còn một tư sát sanh đó. Câu chuyện về Đại Mục-kiền-liên là câu chuyện về việc năm trăm tên cướp giết vị trưởng lão. Vị trưởng lão, do nghiệp đoản mệnh đã làm trong quá khứ, đã bị bọn cướp giết và sau đó nhập Niết-bàn. Hoàng hậu Sāmāvatī và năm trăm vị tỳ-khưu sống bên bờ sông Vaggumudā, do các nghiệp đoản mệnh đã làm trong quá khứ, đã gặp phải sự hãm hại tương tự từ người khác và đã sanh về các cõi trời. Dussimāra được gọi là con của thiên ma vào thời Đức Phật Kakusandha. Vua Kalābu được gọi là kẻ giết hại vị ẩn sĩ thuyết nhẫn nhục. Họ, do nghiệp đoản mệnh đã làm ngay trong khoảnh khắc đó, đã chết ngay lập tức và sanh vào địa ngục A-tỳ. Trong đó, ở các câu chuyện trước, nghiệp đoản mệnh chỉ làm phận sự cắt đứt. Nó không cho quả của chính nó. Còn trong các câu chuyện sau, nó vừa làm phận sự cắt đứt, vừa cho quả. Trong bản văn Vibhāvanī. ‘Upacchedana pubbakaṃ’ (có sự cắt đứt đi trước) nên hiểu là nó sanh ra quả có sự cắt đứt đi trước. Ý nghĩa là sau khi đã cắt đứt quả của nghiệp khác, nó mới sanh ra quả của chính mình. Ở đó, vì câu ‘nó sanh ra quả của chính mình’ ở đây không được phân chia thành ‘đôi khi sanh ra, đôi khi không sanh ra’, nên được nói là ‘điều đó không hay’. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘idha pubbakatena’ (ở đây, do nghiệp đã làm trong quá khứ). ‘Aṭṭhakathāsuyeva āgatattā’ (vì đã được đề cập trong các Chú giải) là vì trong các câu chuyện đó, đã được nói rằng những người ấy chết do nghiệp đoản mệnh. Vipāka-nibbattakaṃ là (nghiệp) làm sanh khởi quả. Tánh chất của nó là vipāka-nibbattakattaṃ (tánh làm sanh khởi quả). Phân tích cú pháp là ‘sự không có tánh làm sanh khởi quả’.

ජනකචතුක්කං නිට්ඨිතං.

Dứt phần Tứ Sanh Nghiệp.

136. ‘‘නිකන්ති බලෙන වා පටිබාහියමානං විපාකං න දෙතී’’ති ඣානලාභිනො හුත්වාපි මරණකාලෙ උප්පජ්ජිතුං නිකන්තියා සති, තං ඣානං විපාකං න දෙතීති අධිප්පායො. ‘‘එකස්සා’’ති එකස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘තෙසං’’ති මහග්ගතකම්ම ආනන්තරිය කම්මානං. අන්තිම ජවනවීථියං කතං නාම වත්ථු දුබ්බලත්තා සයම්පි දුබ්බලං හොති. පටිසන්ධිං න ජනෙති. තෙනාහ ‘‘අන්තිම ජවනවීථිතො පුබ්බභාගෙ ආසන්නෙ කතං’’ති. ඉදඤ්ච කම්මසාමඤ්ඤ වසෙන වුත්තං. කම්මවිසෙසෙ පන සති, න දෙතීති න වත්තබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මං පනා’’තිආදි [Pg.155] වුත්තං. කතං ආසන්න කම්මං නාමාති ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. පාළිපාඨෙ. අස්සපුග්ගලස්ස මරණකාලෙවා සම්මාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නා, මිච්ඡාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නාති යොජනා. පරතො පරිපුණ්ණං ආගමිස්සති. සොමනස්ස ජනකං පරචෙතනා පවත්තිවසෙන. සන්තාප ජනකං කුක්කුච්චවිප්පටිසාරප්පවත්තිවසෙන. ඉදං ගරුක චතුක්කං නාම අනන්තරෙ භවෙ විපච්චනකානං කම්මානං වසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපපජ්ජවෙදනීය කම්මානි එවා’’ති. කම්මං නාම කුසලං වා හොතු, අකුසලං වා. පුනප්පුනං ලද්ධා සෙවනෙ සති, විපාකං දෙති. අසති න දෙති. කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං උප්පන්නං හොති චක්ඛු විඤ්ඤාණන්ති ච, අකුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං උප්පන්නං හොති චක්ඛු විඤ්ඤාණන්ති ච, පාළියං වුත්තං. එත්ථහි කතත්තාති වත්වා පුන උපචිතත්තාති වචනං පුනප්පුනං වඩ්ඪනසඞ්ඛාතෙ ආසෙවනෙ සති එව විපාකං දෙතීති ඤාපෙති. තස්මා කතමත්ත කම්මත්තා කටත්තා කම්මං නාමාති වුත්තෙපි අනන්තරභවෙ විපච්චනක කම්මස්සෙව ඉධ අධිප්පෙතත්තා පුනප්පුනං ලද්ධා සෙවනමෙව ඉධ ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනං’’ති වුත්තං.

136. Câu ‘Bị cản trở bởi sức mạnh của ái luyến, (nghiệp) không cho quả’ có ý nghĩa là: mặc dù là người đã đắc thiền, nhưng vào lúc lâm chung, nếu có ái luyến khởi lên, thì thiền ấy không cho quả. ‘Của một’ nghĩa là của một người. ‘Của những cái ấy’ nghĩa là của đại hành nghiệp và vô gián nghiệp. Nghiệp được tạo trong lộ trình tốc hành tâm cuối cùng, do đối tượng yếu ớt, tự nó cũng trở nên yếu ớt. Nó không sanh ra (tâm) tục sinh. Do đó, có nói rằng ‘được tạo ra gần gũi ở phần trước của lộ trình tốc hành tâm cuối cùng’. Và điều này được nói theo phương diện nghiệp thông thường. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng khi có nghiệp đặc biệt thì không thể nói là ‘không cho quả’, nên đã nói ‘còn tà kiến nghiệp thì...’ v.v... Cách nối kết là: nên được hiểu là nghiệp cận tử đã được tạo. Trong bản văn Pāḷi, cách nối kết là: ‘vào lúc lâm chung của người ấy, chánh kiến được hoàn toàn chấp nhận, tà kiến được hoàn toàn chấp nhận’. Phần đầy đủ sẽ đến sau. Sanh ra hỷ do sự vận hành của tư tâm người khác. Sanh ra phiền muộn do sự vận hành của hối hận và ăn năn. Điều này được gọi là tứ trọng nghiệp, được nói theo phương diện các nghiệp trổ quả trong đời kế tiếp, nên đã nói ‘chính là các nghiệp hiện báo’. Nghiệp, dù là thiện hay bất thiện, khi được thực hành lặp đi lặp lại, nó cho quả; khi không, nó không cho quả. Trong Pāḷi có nói rằng: ‘do nghiệp thiện dục giới đã được tạo, đã được tích lũy, quả là nhãn thức sanh khởi’, và ‘do nghiệp bất thiện đã được tạo, đã được tích lũy, quả là nhãn thức sanh khởi’. Ở đây, sau khi nói ‘do đã được tạo’, lời nói ‘do đã được tích lũy’ lại cho biết rằng chỉ khi có sự thực hành lặp đi lặp lại được gọi là sự tăng trưởng thì (nghiệp) mới cho quả. Do đó, mặc dù có nói rằng ‘nghiệp được gọi là tập quán nghiệp vì là nghiệp chỉ mới được tạo’, nhưng vì ở đây nghiệp trổ quả trong đời kế tiếp được chủ trương, để chỉ ra rằng chính sự thực hành lặp đi lặp lại nên được hiểu ở đây, nên trong Chú giải đã nói ‘sự thực hành lặp đi lặp lại’.

‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදීසු. ‘‘යත්ථ තං පුබ්බකතං කම්මන්ති ආගතං’’ති යස්මිං අට්ඨකථා පදෙසෙ තං කටත්තා කම්මං පුබ්බකතං කම්මංති ආගතං. ‘‘කස්මා ඉධා’’තිආදීසු. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙ. පාළියං. යං ගරුකං, තං විපාකං දෙති. තස්මිං අසති, යං බහුලං. තස්මිං අසති, යං ආසන්නං. තස්මිං අසති, යං කටත්තා වා පන කම්මං, තං විපාකං දෙතීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

Trong câu ‘Và làm như vậy...’ v.v... Câu ‘Nơi nào có câu nghiệp đã làm trước đây đến’ có nghĩa là: trong đoạn Chú giải nào có câu ‘tập quán nghiệp ấy là nghiệp đã làm trước đây’. Trong câu ‘Tại sao ở đây...’ v.v... ‘Ở đây’ nghĩa là trong bộ Abhidhammattha Saṅgaha này. Trong Pāḷi, ý nghĩa là: Nghiệp nào là trọng nghiệp, nghiệp ấy cho quả. Khi nghiệp ấy không có, nghiệp nào là thường nghiệp (cho quả). Khi nghiệp ấy không có, nghiệp nào là cận tử nghiệp (cho quả). Khi nghiệp ấy không có, thì tập quán nghiệp cho quả. Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

සුත්තන්තපාඨෙ. සුඛවෙදනං ජනෙතීති සුඛවෙදනීයං. ‘‘සමත්තා’’ති සුට්ඨුගහිතා. ‘‘සමාදින්නා’’ති තදත්ථවිවරණං. ‘‘පරියත්තං’’ති සමත්ථං. තම්බදාධිකස්ස යාවජීවං බහූනි පාපකම්මානි ආචිණ්ණානි. මරණ දිවසෙ පන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා චවිත්වා තෙන ආසන්න කම්මෙන සග්ගෙ නිබ්බත්ති. වාතකාලස්ස යාවජීවං බහූනි කල්‍යාණ කම්මානි ආචිණ්ණානි. මරණ දිවසෙපන බුද්ධසාසනෙ [Pg.156] විපරීත සඤ්ඤං කත්වා තෙන ආසන්න කම්මෙන අපායෙ නිබ්බත්ති.

Trong bản văn Kinh tạng. Sanh ra lạc thọ, nên gọi là (nghiệp) cảm thọ lạc. ‘Hoàn toàn’ nghĩa là được nắm giữ tốt đẹp. ‘Chấp nhận’ là sự giải thích ý nghĩa của từ đó. ‘Đầy đủ’ nghĩa là có khả năng. Suốt đời, người đồ tể Tambadādhika đã tích lũy nhiều ác nghiệp. Tuy nhiên, vào ngày lâm chung, sau khi nghe pháp thoại của trưởng lão Sāriputta, ông mệnh chung và do nghiệp cận tử ấy đã tái sanh lên cõi trời. Suốt đời, Vātakāla đã tích lũy nhiều thiện nghiệp. Tuy nhiên, vào ngày lâm chung, do có tưởng sai lầm về giáo pháp của Đức Phật, ông do nghiệp cận tử ấy đã tái sanh vào cõi khổ.

ගරුකචතුක්කං නිට්ඨිතං.

Dứt phần Tứ Trọng Nghiệp.

147. දිට්ඨධම්මචතුක්කෙ. පස්සිතබ්බොති දිට්ඨො. ‘‘ධම්මො’’ති ඛන්ධායතන ධම්ම සමූහො. දිට්ඨො ධම්මොති දිට්ඨ ධම්මො. වත්තමානො ධම්මසමූහො. යො අත්තභාවොති වුච්චති. අත්තසඞ්ඛාතස්ස දිට්ඨියා පරිකප්පිතසාරස්ස භාවො පවත්ති කාරණන්ති කත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨ ධම්මො වුච්චතී’’තිආදිමාහ. ‘‘විපාකං පටිසංවෙදෙතී’’ති එතෙන කථං කම්මසාධනං දස්සෙති. පටිසංවෙදන ක්‍රියාපදෙ විපාකන්ති කම්මපදං දිස්වා විපාකං නාම වෙදිතබ්බං වෙදනීයං. පටිසංවෙදිතබ්බං පටිසංවෙදනීයන්ති විඤ්ඤාතත්තා. ‘‘උපෙච්චා’’ති උපගන්ත්වා. ‘‘උපපජ්ජිත්වා’’ති උපෙච්ච පජ්ජිත්වා. පාපුණිත්වාති අත්ථො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘දිට්ඨ ධම්මතො’’ති දිට්ඨ ධම්මස්ස. සාමිඅත්ථෙ පඤ්චමී. පාළියං වුත්තං. ‘‘එත්ථහී’’තිආදි පුබ්බවාක්‍යෙ වුත්ත නයමෙව. අපරසද්දො නිච්චං අපාදානා පෙක්ඛො. තඤ්ච අපාදානං නාම අනන්තරෙ වුත්තපදෙහි. ‘‘දිට්ඨධම්මා නාගතානන්තර භවෙහී’’ති දිට්ඨධම්මතො ච අනාගතානන්තර භවතො චාති අත්ථො. ‘‘පරිවත්තො’’ති පබන්ධො. අපරාපරියොති වා, අපරො ච අපරො ච අපරාපරො. අපරාපරෙ පවත්තො අපරාපරියොති අත්ථො. ‘‘උපපජ්ජභවං’’ති අනාගතානන්තරභවං. අහොසි කම්මෙ ‘‘අහොසී’’ති පදං අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤොති පදෙවිය රුළ්හීනාමපදන්ති ආහ ‘‘අහොසි නාමකං’’ති. තං පන රුළ්හිපදං කුතොපවත්තංති ආහ ‘‘අහොසි කම්මං’’තිආදිං. ‘‘එවං වුත්ත පාඨවසෙනා’’ති එත්ථ ඉධ වුත්තො පාඨො සා වසෙසො. පරිපුණ්ණපාඨො පන අහොසි කම්මං අහොසි කම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථිකම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසිකම්මං භවිස්සති කම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්ම විපාකොතිආදිනා පටිසම්භිදා මග්ගෙ ආගතො. ‘‘සා’’ති පථම ජවන චෙතනා. ‘‘අප්පතර විපාකා චාතී’’ති එත්ථ ‘‘ඉතී’’ති හෙතු [Pg.157] අත්ථෙ නිපාතො, තස්මා අචිරට්ඨිති කත්තා දිට්ඨ ධම්මෙ එව ඵලං දත්වා විගච්ඡති, තස්මා අප්පතර විපාකත්තා අහෙතුකමත්තං ඵලං දත්වා විගච්ඡතීති යොජනා. ‘‘පච්චයොති චා’’ති පච්චයං ලද්ධාති වුත්තො පච්චයොති ච. ‘‘සො’’ති මහන්තං වුත්තො පච්චයො. ‘‘කාකවලියාදීනං වියා’’ති කාකවලියාදීනං පුග්ගලානං දිට්ඨවෙදනීය කම්මං විය. ‘‘පාකටතරප්ඵලදානං’’ති සත්තාහබ්භන්තරෙ එව සෙට්ඨිට්ඨානප්පටි ලාභාදිවසෙන පාකටතරප්ඵලදානකං කම්මවිසෙසං. කම්ම පථජවනසන්තානෙ පවත්තා පථමජවන චෙතනා වා ඉතරාපි පථම ජවන චෙතනා වාති යොජනා. ‘‘කාචී’’ති එකච්චා පථමජවන චෙතනා. සෙසානි දිට්ඨධම්ම වෙදනීය කම්මානි.

147. Trong bốn pháp hiện tại. Diṭṭho có nghĩa là passitabbo (cần được thấy). Dhammo là tập hợp các pháp uẩn, xứ. Diṭṭho dhammo là diṭṭhadhammo (pháp được thấy). Tập hợp các pháp hiện tại. Cái được gọi là attabhāvo (sự hiện hữu cá nhân). Để chỉ ra ý nghĩa này, rằng sự hiện hữu, sự diễn tiến là nguyên nhân của cái được gọi là tự ngã, cái có bản chất được tưởng tượng bởi tà kiến, ngài đã nói "diṭṭhadhammo vuccati" (được gọi là pháp hiện tại) v.v... Bằng câu "vipākaṃ paṭisaṃvedeti" (thọ lãnh quả), làm thế nào ngài chỉ ra công cụ của nghiệp? Bởi vì khi thấy từ "vipākaṃ" (quả) là đối tượng trong động từ "paṭisaṃvedana" (thọ lãnh), người ta hiểu rằng quả là cái cần được biết, cái cần được cảm thọ, cái cần được thọ lãnh. Upeccā là upagantvā (sau khi đến gần). Upapajjitvā là upecca pajjitvā (sau khi đến gần và sanh khởi). Có nghĩa là pāpuṇitvā (sau khi đạt đến). Trong Vibhāvanīpāṭha. Diṭṭhadhammato là diṭṭhadhammassa (của pháp hiện tại). Cách thứ năm trong ý nghĩa sở hữu. Được nói trong Pāli. "Etthahī" v.v... cũng theo phương pháp đã được nói trong câu trước. Từ "apara" luôn luôn đòi hỏi một xuất xứ cách. Và xuất xứ cách đó được hiểu bởi các từ được nói ngay trước đó. "Diṭṭhadhammā nāgatānantara bhavehī" có nghĩa là từ pháp hiện tại và từ kiếp kế tiếp trong tương lai. Parivatto là pabandho (sự liên tục). Hoặc là aparāpariyo, aparo ca aparo ca aparāparo. Aparāpare pavatto aparāpariyo có nghĩa là sự diễn tiến liên tục. Upapajjabhavaṃ là anāgatānantarabhavaṃ (kiếp kế tiếp trong tương lai). Trong nghiệp quá khứ (ahosikamma), từ "ahosi" là một danh từ quy ước giống như trong từ "aññāsi koṇḍañño", nên ngài nói "ahosi nāmakaṃ" (có tên là ahosi). Nhưng từ quy ước đó bắt nguồn từ đâu? Ngài nói "ahosi kammaṃ" v.v... Trong câu "evaṃ vutta pāṭhavasenā" (theo bài đọc đã được nói như vậy), bài đọc được nói ở đây là có phần còn lại. Bài đọc đầy đủ đã được trình bày trong Paṭisambhidāmagga như sau: "ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko" (đã có nghiệp, đã có quả của nghiệp), "ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko" (đã có nghiệp, đã không có quả của nghiệp), "ahosi kammaṃ atthi kammavipāko" (đã có nghiệp, có quả của nghiệp), "ahosi kammaṃ natthi kammavipāko" (đã có nghiệp, không có quả của nghiệp), "ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko" (đã có nghiệp, sẽ có quả của nghiệp), "ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko" (đã có nghiệp, sẽ không có quả của nghiệp) v.v... Sā là tâm sở tư tốc hành đầu tiên. Trong câu "appatara vipākā cāti", "iti" là một tiểu từ chỉ nguyên nhân, do đó, vì có thời gian tồn tại ngắn, nó cho quả ngay trong hiện tại rồi diệt mất, do đó, vì cho quả ít hơn, nó cho quả vô nhân rồi diệt mất, đây là cách kết hợp. "Paccayoti cā" là paccayaṃ laddhāti vutto paccayoti ca (và được gọi là duyên vì đã nhận được duyên). So là duyên được gọi là lớn. "Kākavaliyādīnaṃ viyā" là giống như nghiệp cho quả trong hiện tại của các cá nhân như Kākavaliya v.v... "Pākaṭatarapphaladānaṃ" là một loại nghiệp đặc biệt cho quả rõ ràng hơn, như việc đạt được địa vị trưởng giả v.v... chỉ trong vòng bảy ngày. Cần kết hợp là tâm sở tư tốc hành đầu tiên phát sinh trong dòng tốc hành của lộ trình nghiệp, hoặc cũng là tâm sở tư tốc hành đầu tiên khác. Kācī là một số tâm sở tư tốc hành đầu tiên. Các nghiệp cho quả trong hiện tại còn lại.

උපපජ්ජකම්මෙ. ‘‘අත්ථ සාධිකා’’ති සන්නිට්ඨානත්ථසාධිකා. පාණඝාතාදි කිච්චසාධිකාති වුත්තං හොති. සුට්ඨු නිට්ඨාපෙතීති සන්නිට්ඨාපිකා. ‘‘සෙසානි පී’’ති සෙසානි උපපජ්ජ වෙදනීය කම්මානිපි. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං මනුස්ස ලොකෙ. ‘‘මිස්සකකම්මානී’’ති කුසලා කුසලමිස්සකානි කම්මානි. වෙමානිකපෙතවත්ථූනි විමානවත්ථු පාළියං ආගතානි. ‘‘සුගතියං විපත්තිං අනුභවන්තානි වත්ථූනී’’ති එත්ථ ‘‘විපත්තිං’’ති චක්ඛු සොතාදීනං අඞ්ග පච්චඞ්ගානං වා විපත්තිං. නානා දුක්ඛුප්පත්තිභූතං වා විපත්තිං. ‘‘දුග්ගතියං සම්පත්තිං’’ති මහිද්ධීනං නාගසුපණ්ණාදීනං සම්පත්තිං. ‘‘යථා වුත්ත වත්ථූහී’’ති වෙමානික පෙතවත්ථාදීහි. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘තෙසං සඞ්කමනං නත්ථී’’ති තෙසං කම්මානං විපච්චනකාල සඞ්කන්ති නාම නත්ථි. ‘‘යථාඨානෙයෙව පතිට්ඨන්තී’’ති තානි දිට්ඨ ධම්මට්ඨානාදිවසෙන භගවතා යථා වුත්තට්ඨානෙ එව තිට්ඨන්ති. ‘‘එවං වුත්තං’’ති තෙසං සඞ්කමනං නත්ථීතිආදිනයෙන වුත්තං. ‘‘යුත්තියා වා අභාවතො’’ති එත්ථ දිට්ඨ ධම්ම වෙදනීයස්ස පටිසන්ධි විපාකාදි යුත්තියා අභාවතො.

Trong nghiệp cho quả ở kiếp sau. "Atthasādhikā" là sanniṭṭhānatthasādhikā (hoàn thành mục đích đã quyết định). Có nghĩa là hoàn thành các hành vi như sát sanh v.v... Sanniṭṭhāpikā là suṭṭhu niṭṭhāpeti (hoàn thành tốt đẹp). "Sesāni pi" là các nghiệp cho quả ở kiếp sau còn lại. "Idhā" là trong thế giới loài người này. "Missakakammāni" là các nghiệp thiện và bất thiện hỗn hợp. Các câu chuyện ngạ quỷ có thiên cung đã được trình bày trong kinh Vimānavatthu. Trong câu "sugatiyaṃ vipattiṃ anubhavantāni vatthūni" (những câu chuyện về việc trải qua sự bất hạnh trong cõi lành), ở đây "vipattiṃ" là sự bất hạnh của các bộ phận lớn nhỏ như mắt, tai v.v... hoặc sự bất hạnh là nền tảng cho sự phát sinh của các khổ đau khác nhau. "Duggatiyaṃ sampattiṃ" là sự thành tựu của các loài có thần thông lớn như rồng, kim sí điểu v.v... "Yathā vutta vatthūhī" là bởi các câu chuyện đã được nói như chuyện ngạ quỷ có thiên cung v.v... Trong bài đọc của Chú giải. "Tesaṃ saṅkamanaṃ natthī" là không có sự chuyển đổi thời gian cho quả của các nghiệp đó. "Yathāṭhāneyeva patiṭṭhanti" là chúng chỉ tồn tại ở nơi đã được Đức Phật nói đến, tức là ở vị trí của pháp hiện tại v.v... "Evaṃ vuttaṃ" là được nói theo phương pháp "tesaṃ saṅkamanaṃ natthi" v.v... "Yuttiyā vā abhāvato" là ở đây, do không có sự hợp lý về quả tái tục v.v... của nghiệp cho quả trong hiện tại.

දිට්ඨධම්මචතුක්කං.

Bốn pháp hiện tại.

148. පාකට්ඨානචතුක්කෙ. ‘‘කායාදීනං’’ති චොපනකායාදීනං. කාය විඤ්ඤත්තාදීනන්ති වුත්තං හොති. ‘‘අතිපාතෙන්තී’’ති අතික්කම්ම [Pg.158] පයොගෙන අභිභවිත්වා පාතෙන්ති. තෙනාහ ‘‘අතිපාතනඤ්චෙත්ථා’’තිආදිං. ‘‘අදින්නං’’ති සාමිකෙනඅදින්නං පරසන්තකං. අගමනීයවත්ථූනි නාම අවීතික්කමනත්ථාය අනුපගන්තබ්බානි මාතුරක්ඛිතාදීනි ඉත්ථි පුරිසසරීරානි. ‘‘තස්සා’’ති පරපාණස්ස. ‘‘තතො’’ති පරපරිග්ගහිත භාවතො. ‘‘අච්ඡින්දක චෙතනා’’ති පරසන්තකස්ස අත්තනො සන්තකකරණවසෙන භුසං පරසන්තකා භාවච්ඡින්දක චෙතනා. විලුප්පන චෙතනාති වුත්තං හොති. ‘‘මග්ගෙන මග්ගප්පටිපාදකස්සා’’ති අත්තනො මග්ගෙන පරමග්ග සම්පයොජකස්ස. ‘‘එත්ථපී’’ති යථා අදින්නාදානෙ පරපරිග්ගහිත සඤ්ඤිනොති දුතීයං අඞ්ගපදං වුත්තං. එවං එත්ථපි. එත්ථ වදන්ති අගමනීය වත්ථු වසෙන චිත්තන්ති අවත්වා තස්මිං සෙවන චිත්තන්ති වුත්තං. තස්මා අගමනීය වත්ථු සඤ්ඤිතාති අවුත්තම්පි වුත්තසදිසං හොතීති. න හොති. න හි තස්මින්ති වචනං සඤ්ඤාවිසෙස සහිතං අත්ථං වදති. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු සචෙ සඤ්ඤාපධානං හොති. පාණසඤ්ඤිතා, පරපරිග්ගහිත සඤ්ඤිතා,ති අඞ්ග පදං විය ඉධපි අගමනීය වත්ථු සඤ්ඤිතාති දුතීයං අඞ්ගපදං අවස්සං වත්තබ්බං හොති. කස්මා, අඞ්ගනියමට්ඨානත්තා. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදිං. ‘‘චතුරඞ්ගීකොව වුත්තො’’ති තස්ස චත්තාරො සම්භාරා. අගමනීය වත්ථු, තස්මිං සෙවන චිත්තං, සෙවනප්පයොගො, මග්ගෙන මග්ගප්පටිපත්ති අධිවාසනන්ති. ‘‘සා’’ති භික්ඛුනී. ‘‘රක්ඛිතාසු සඞ්ගහිතා’’ති මාතුරක්ඛිත පිතු රක්ඛිතාදීසු සඞ්ගහිතා. ‘‘ටීකාසු පනා’’ති සුත්තන්තටීකාසු පන. ‘‘සා’’ති භික්ඛුනී. පාසණ්ඩා වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතාදීනි. තං වාදිනො පාසණ්ඩියා නාම. තෙසං ධම්මො පාසණ්ඩිය ධම්මො නාම. මිච්ඡාචාරොපි දුස්සීලාය ඉත්ථියා වීතික්කමො අප්පසාවජ්ජො. තතො ගොරූප සීලිකාය මහාසාවජ්ජො. තතො සරණඞ්ගතාය, පඤ්ච සික්ඛා පදිකාය, සාමණෙරියා, පුථුජ්ජන භික්ඛුනියාතිආදි. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමස්මිං අකුසලකායකම්මෙ. ‘‘න ගහිතං’’ති ථෙරෙන වා අට්ඨකථාචරියෙහි වා න ගහිතං. සුරඤ්ච මෙරයඤ්ච පිවන්ති එතෙනාති සුරාමෙරය පානං. තදජ්ඣොහරණ චෙතනා කම්මං. ‘‘සබ්බ ලහුකො’’ති සබ්බෙසං සුරාපාන කම්ම විපාකානං මජ්ඣෙ [Pg.159] යො විපාකො ලහුකතරො, පවත්තිවිපාකමත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘උම්මත්තකසංවත්තනිකො’’ති උම්මත්තභාව සංවත්තනිකො. ‘‘පඤ්චපී’’ති සුරාපාන කම්මෙන සහ පඤ්චපි. මූලටීකා වචනෙ. ‘‘තස්සා’’ති සුරාපාන කම්මස්ස. පටිසම්භිදා මග්ගටීකායං ඉමස්ස වාක්‍යස්ස සංවණ්ණනායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘තබ්බි රමණාදයො චා’’ති තතො සුරාපානතො විරමණාදයො ච. ‘‘මදස්සා’’ති මජ්ජනස්ස. ‘‘අපුඤ්ඤපථස්සා’’ති අකුසල කම්ම පථස්ස. ‘‘තබ්බිරති පී’’ති තතො සුරාපානතො විරතිපි. ‘‘නිම්මදතායා’’ති මජ්ජනරහිත භාවස්ස. ‘‘සා’’ති නිම්මදතා. ‘‘පුඤ්ඤපථස්සා’’ති කුසලකම්ම පථස්ස. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘තානී’’ති සුරාපාන කම්මතබ්බිරති කම්මානි. ‘‘න ඉතරං’’ති කම්මපථෙහි අසම්බන්ධං. සුරාපානං විසුං පටිසන්ධිං න දෙතීති යොජනා. තබ්බිරති කම්මෙ පන සචෙ ඉදං සුරාපානං නාම පාපකම්මං දුච්චරිතන්ති ඤත්වා සමාදාන විරති සම්පත්තවිරති වසෙන තං සික්ඛාපදං රක්ඛති. තං සීලං අඤ්ඤෙහි පුඤ්ඤපථෙහි අසම්බන්ධම්පි විසුං පටිසන්ධිං න දෙතීති න වත්තබ්බං. ‘‘එවමිදං පී’’ති එවං ඉදම්පි සුරාපාන කම්මං කම්ම පථපත්තස්ස කම්මස්ස පරිවාරභූතං එව පටිසන්ධිං ජනෙතීති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති කම්මපථසුත්තෙසු. සරූපතො න වුත්තන්ති ච සක්කා වත්තුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යං’’ති යං සුරාපාන කම්මං. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු කම්මපථසුත්තෙසු. කම්ම ජනනං නාම දුච්චරිත කම්මානං ජනනං. සක්කෙන දෙවාන මින්දෙන තස්ස අපායගාමිතා වුත්තාති සම්බන්ධො. තස්සාසුරාය පුණ්ණං ඉමං සුරාකුම්භංකිණාථ. මූලං දෙථ ගණ්හාථාති අත්ථො. ‘‘තස්සා’’ති සුරාපාන කම්මස්ස. අපායං ගමෙති සම්පාපෙතීති අපාය ගාමී. ‘‘යදිදං’’ති යා අයං යථාලාභ යොජනා අත්ථි. මූලටීකා වචනෙ. ‘‘කම්මසහජාතා’’ති අකුසල කම්මසහජාතා තණ්හා. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං පඤ්චන්නං කම්මානං. ‘‘කොට්ඨාසතො’’ති ධම්මසඞ්ගණියං ඵස්සො හොති, වෙදනා හොතීතිආදිනා වුත්තෙ ධම්මුද්දෙසවාරෙ ඣානාදිකොට්ඨාසා නාම ආගතා. තෙසු පඤ්ච සික්ඛාපදා කොට්ඨාසතො කම්මපථ කොට්ඨාසිකා එව. කම්මපථ කොට්ඨාසෙ අන්තොගධාති අත්ථො. ‘‘පුරිමානං චතුන්නං’’ති පාණාති පාතාදීනං [Pg.160] චතුන්නං කම්මානං. ‘‘පටික්ඛිත්තො’’ති තස්ස කම්මපථභාවො පටික්ඛිත්තො. ‘‘තතීයං’’ති තතීය සුත්තං. එතාසුපි ච අට්ඨකථාසු.

148. Trong tứ pháp về trạng thái biểu hiện. “Của thân v.v...” tức là của thân có sự lay động v.v... Có nghĩa là “của thân biểu tri v.v...”. “Họ sát hại” tức là họ làm cho ngã gục bằng cách áp đảo với sự cố gắng vượt qua. Do đó, có lời nói rằng “Và ở đây, sự sát hại...” v.v... “Vật không được cho” là vật sở hữu của người khác không được chủ nhân cho. “Đối tượng không nên đến gần” là những thân thể của người nữ và người nam, như người được mẹ bảo vệ v.v..., là những đối tượng không nên đến gần để không vi phạm. “Của nó” là của sinh mạng người khác. “Do đó” là do trạng thái được người khác sở hữu. “Tư tâm chiếm đoạt” là tư tâm cắt đứt mạnh mẽ trạng thái là vật sở hữu của người khác, bằng cách biến vật sở hữu của người khác thành vật sở hữu của mình. Có nghĩa là tư tâm cướp đoạt. “Của người tạo ra đường đạo bằng đường đạo” là của người kết hợp đường đạo của người khác với đường đạo của mình. “Ở đây cũng vậy”, cũng giống như trong trường hợp trộm cắp, chi phần thứ hai được nói là “có tưởng là vật được người khác sở hữu”, ở đây cũng vậy. Ở đây, có người nói rằng: thay vì nói “tâm liên quan đến đối tượng không nên đến gần”, lại nói là “tâm hành sự trong đối tượng ấy”. Do đó, dù không nói “có tưởng là đối tượng không nên đến gần”, điều đó cũng tương tự như đã được nói. (Đáp:) Không phải vậy. Vì từ “trong đối tượng ấy” không diễn tả ý nghĩa đi kèm với một tưởng cụ thể. Và trong những trường hợp như vậy, nếu tưởng là yếu tố chính, thì cũng giống như các chi phần “có tưởng là chúng sanh”, “có tưởng là vật được người khác sở hữu”, ở đây chi phần thứ hai “có tưởng là đối tượng không nên đến gần” chắc chắn phải được nêu ra. Tại sao? Vì đây là nơi quy định các chi phần. Do đó, có lời nói rằng “Bởi điều này...” v.v... “Chỉ được nói là có bốn chi phần” tức là bốn thành phần của nó là: đối tượng không nên đến gần, tâm hành sự trong đối tượng ấy, sự cố gắng hành sự, và sự chấp nhận việc đường đạo tiếp xúc với đường đạo. “Vị ấy” là tỳ-khưu-ni. “Được bao gồm trong những người được bảo vệ” là được bao gồm trong những người được mẹ bảo vệ, được cha bảo vệ v.v... “Còn trong các Phụ Chú giải” là còn trong các Phụ Chú giải Kinh Tạng. “Vị ấy” là tỳ-khưu-ni. Sáu mươi hai tà kiến v.v... được gọi là ngoại đạo. Những người chủ trương các tà kiến ấy được gọi là người ngoại đạo. Giáo pháp của họ được gọi là giáo pháp ngoại đạo. Sự vi phạm tà dâm với một người nữ vô giới hạnh thì ít tội lỗi. Hơn thế nữa, (tà dâm) với người có giới hạnh như con bò thì có tội lỗi lớn. Hơn thế nữa, (tà dâm) với người đã quy y, người giữ năm học giới, sa-di-ni, tỳ-khưu-ni phàm phu, v.v... Trong bản văn Chú giải. “Ở đây” là trong bất thiện nghiệp về thân này. “Không được đề cập” là không được vị Trưởng lão hay vị Chú giải sư đề cập. “Uống rượu và chất say” là hành động mà qua đó người ta uống rượu và chất say. Tư tâm tiêu thụ chúng là nghiệp. “Nhẹ nhất” có nghĩa là trong số tất cả các quả dị thục của nghiệp uống rượu, quả nào nhẹ hơn, tức chỉ là quả dị thục trong dòng đời. “Dẫn đến điên cuồng” là dẫn đến trạng thái điên cuồng. “Cả năm” là cả năm cùng với nghiệp uống rượu. Trong lời của Mūlaṭīkā (Phụ Chú giải Gốc). “Của nó” là của nghiệp uống rượu. Mối liên hệ là điều này được nói trong phần giải thích câu này trong Paṭisambhidāmaggaṭīkā (Phụ Chú giải Vô Ngại Giải Đạo). Ở đó, “và sự từ bỏ nó v.v...” là sự từ bỏ việc uống rượu v.v... “Của sự say” là của việc say sưa. “Của con đường bất phước” là của con đường bất thiện nghiệp. “Sự từ bỏ nó cũng vậy” là sự từ bỏ việc uống rượu cũng vậy. “Của sự không say” là của trạng thái không say sưa. “Nó” là sự không say. “Của con đường phước thiện” là của con đường thiện nghiệp. “Do vậy” là vì thế. “Chúng” là nghiệp uống rượu và nghiệp từ bỏ nó. “Không phải khác” là không liên quan đến các nghiệp lộ. Cách giải thích là: “Việc uống rượu tự nó không cho quả tái sanh.” Tuy nhiên, về nghiệp từ bỏ nó, nếu người ấy, sau khi biết rằng “việc uống rượu này là một ác nghiệp, một hành vi xấu”, giữ gìn học giới ấy bằng cách từ bỏ do thọ trì hoặc từ bỏ do cơ hội, thì không nên nói rằng giới đó, dù không liên quan đến các con đường phước thiện khác, tự nó không cho quả tái sanh. “Như vậy, điều này cũng vậy”, cách giải thích là: “Như vậy, nghiệp uống rượu này cũng tạo ra tái sanh chỉ khi là tùy thuộc của một nghiệp đã đạt đến nghiệp lộ”. “Ở đó” là trong các kinh về nghiệp lộ. Mối liên hệ là có thể nói rằng nó không được đề cập đến về bản chất. “Cái mà” là nghiệp uống rượu nào. “Ở đó” là trong các kinh về nghiệp lộ ấy. “Sanh ra nghiệp” là sanh ra các hành vi xấu. Mối liên hệ là việc nó dẫn đến khổ cảnh đã được vua trời Đế Thích nói đến. “Hãy mua bình rượu này đầy rượu ấy”. Nghĩa là “Hãy trả giá, hãy lấy đi”. “Của nó” là của nghiệp uống rượu. “Dẫn đến khổ cảnh” là nó làm cho đến khổ cảnh. “Tức là” là có sự áp dụng này tùy theo những gì có được. Trong lời của Mūlaṭīkā. “Đồng sanh với nghiệp” là ái dục đồng sanh với bất thiện nghiệp. “Của chúng” là của năm nghiệp ấy. “Về phương diện phân loại”, trong bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī), ở chương đề mục các pháp (dhammuddesavāra), nơi nói rằng “có xúc, có thọ” v.v..., các phần loại như thiền v.v... đã được đề cập. Trong đó, năm học giới, về phương diện phân loại, chính là thuộc phần loại nghiệp lộ. Nghĩa là chúng được bao gồm trong phần loại nghiệp lộ. “Của bốn điều đầu tiên” là của bốn nghiệp bắt đầu bằng sát sanh. “Bị bác bỏ” là trạng thái nghiệp lộ của nó bị bác bỏ. “Thứ ba” là kinh thứ ba. Và cũng trong các bộ Chú giải này.

කායකම්මාදීසු. සසම්භාරකායො නාම සකලො රූපකායො. පසාදකායො නාම කායපසාදො එව. කාය විඤ්ඤත්ති චොපනකායො නාම. ‘‘චොපන’’න්ති ච චලනං වුච්චති. ‘‘සො යෙවා’’ති චොපනකායොයෙව. කායකම්ම නාම ලාභො ච හොති, තස්මා සො කම්මානං පවත්ති මුඛන්ති වුච්චතීති යොජනා. ‘‘කම්මානි විසෙසෙතුං’’ති ඉදං කායකම්මං නාම, ඉදං වචීකම්මං නාමාති විසෙසෙතුං නියමෙතුං. ‘‘සක්කොන්තී’’ති කම්මානි විසෙසෙතුං සක්කොන්ති. තස්මා කායද්වාරෙ වුත්තිතොති ච වචීද්වාරෙ වුත්තිතොති ච වුත්තන්ති අධිප්පායො. මිච්ඡාචාරස්ස වචීද්වාරෙ අප්පවත්තිතො ‘‘පුරිමානි ද්වෙ’’ති වුත්තං. ‘‘මජ්ඣිමානි චත්තාරී’’ති මුසාවාදාදීනි චත්තාරි වචීකම්මානි. ‘‘ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජානීති’’ති ‘කායකම්මං ජහෙය්‍යු’න්තිආදීනි ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජානි. කථං එකමෙකෙන බාහුල්ල සද්දෙන ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජෙතීති. අන්වයතො ච බ්‍යතිරෙකතො ච වජ්ජෙති. කථං, පාණාතිපාත කම්මං කදාචි අප්පකෙන වචීද්වාරෙ උප්පන්නම්පි කායද්වාරෙ එව පවත්ති බහුලත්තා කායකම්මමෙව හොති. වචීකම්ම සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. ද්වෙ වා අස්ස නාමානි න භවන්ති. වචීද්වාරෙ පන අප්පකවුත්තිත්තා වචීකම්මං නාම න හොති. කායකම්මන්ති නාමං න ජහති. ද්වෙ වා අස්ස නාමානි න භවන්තීති එවං එකෙන කායද්වාරෙ බාහුල්ල වුත්තිවචනෙන පාණාතිපාත කම්මෙ ඡබ්බිධානි වජ්ජානි වජ්ජෙතීති. එවං සෙසෙසු. වනචරකො නාම වනලුද්දකො. සො පන කදාචි අප්පකෙන ගාමෙ චරන්තොපි වනෙ බාහුල්ල චාරිත්තා වනචරකො එව හොති. ගාමචරකොති නාමං න ලභති. ද්වෙ වා අස්ස නාමානි න භවන්ති. එවං සඞ්ගාමාවචරකාපි. සඞ්ගාමාවචරො නාම සඞ්ගාමෙ බාහුල්ලාවචරො හත්ථී වුච්චති. එත්ථ මනොද්වාරං සබ්බ කම්ම සාධාරණත්තා කම්මානි විසෙසෙතුං න සක්කොතීති වුත්තං. එවඤ්චසති, ‘අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති මනස්මිං වුත්තිතො මනොකම්මං නාමා’ති ඉදං න වත්තබ්බන්ති. නො න වත්තබ්බං. කම්ම සිද්ධිං පටිච්ච අඤ්ඤද්වාරෙහි අසාධාරණත්තා[Pg.161]. තෙනාහ ‘‘මනොකම්මානි පනා’’තිආදිං. ‘‘සිද්ධං’’ති නිබ්බත්තං. ‘‘කායකම්මද්වාරං’’ති එත්ථ තත්ථ චොපනකායො කායකම්මානං පවත්ති බහුලත්තා කායකම්ම ද්වාරං නාම. චොපනවාචා තත්ථ වචීකම්මානං පවත්ති බහුලත්තා වචීකම්මද්වාරං නාම. කුසලා කුසල ජවන චිත්තං පන මනොකම්මානං තත්ථෙව කම්ම කිච්ච සිද්ධිතො මනොකම්ම ද්වාරං නාමාති එවං කම්මෙන ද්වාර වවත්ථානං වෙදිතබ්බං. ‘‘තස්ස ද්වාරස්ස නාමං භින්දිතුං වා’’ති කායොති නාමං භින්දිතුං වා. ‘‘අත්තනො නාමං දාතුන්ති වා’’ති වචීති නාමං තස්ස දාතුං වා. ‘‘බ්‍රාහ්මණ ගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණ ගාමාදිභාවො වියා’’ති තස්මිං අඤ්ඤකුලෙසු වසන්තෙසුපි බ්‍රාහ්මණ කුලබහුලත්තා බ්‍රාහ්මණ ගාමොත්වෙව නාමං හොති. තස්මිං වනෙ අඤ්ඤරුක්ඛෙසු සන්තෙසුපි ඛදීරරුක්ඛ බහුලත්තා ඛදීරවනන්ත්වෙව නාමං හොතීති වත්තබ්බන්ති. කායකම්මං නිට්ඨිතං.

Về thân nghiệp, v.v... Thân có các thành phần (sasambhārakāyo) được gọi là toàn bộ sắc thân. Thân tịnh sắc (pasādakāyo) được gọi là chính là thân tịnh sắc (kāyapasāda). Thân biểu tri (kāyaviññatti) được gọi là thân chuyển động (copanakāyo). Và 'chuyển động' (copana) được gọi là sự lay động (calana). 'Chính nó' (so yeva) tức là chính là thân chuyển động. Thân nghiệp (kāyakamma) cũng có được tên gọi, do đó, nó (thân chuyển động) được gọi là phương tiện chính cho sự phát sinh của các nghiệp; đây là cách liên kết ý nghĩa. 'Để phân biệt các nghiệp' (kammāni visesetuṃ) có nghĩa là để phân biệt, để xác định rằng: 'đây gọi là thân nghiệp, đây gọi là khẩu nghiệp'. 'Có thể' (sakkonti) có nghĩa là có thể phân biệt các nghiệp. Do đó, ý nghĩa là (nghiệp) được gọi tên vì được nói liên quan đến thân môn và vì được nói liên quan đến khẩu môn. Do tà hạnh không phát sinh qua khẩu môn, nên được nói là 'hai (nghiệp) đầu tiên'. 'Bốn (nghiệp) ở giữa' là bốn khẩu nghiệp bắt đầu bằng nói dối. 'Sáu loại lỗi lầm ấy' (chabbidhāni tāni vajjāni) là sáu loại lỗi lầm ấy bắt đầu bằng (câu) 'họ nên từ bỏ thân nghiệp'. Làm thế nào mà chỉ bằng một từ 'đa số' (bāhulla) lại loại trừ được sáu loại lỗi lầm ấy? Loại trừ cả theo cách khẳng định (anvaya) và phủ định (byatireka). Như thế nào? Nghiệp sát sanh, mặc dù đôi khi phát sinh ở mức độ nhỏ qua khẩu môn, nhưng vì sự phát sinh chiếm đa số là qua thân môn, nên nó chính là thân nghiệp. Nó không được xếp vào loại khẩu nghiệp. Hoặc nó không có hai tên gọi. Hơn nữa, vì sự phát sinh qua khẩu môn là thiểu số, nên nó không được gọi là khẩu nghiệp. Nó không từ bỏ tên gọi là 'thân nghiệp'. Hoặc nó không có hai tên gọi. Như vậy, chỉ bằng một lời nói về sự phát sinh chiếm đa số qua thân môn, đối với nghiệp sát sanh, người ta loại trừ sáu loại lỗi lầm. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Người đi trong rừng (vanacaraka) được gọi là người thợ săn trong rừng. Vị ấy, mặc dù đôi khi đi lại trong làng ở mức độ nhỏ, nhưng vì đi lại đa số trong rừng, nên chính là người đi trong rừng. Vị ấy không có được tên gọi là người đi trong làng (gāmacaraka). Hoặc vị ấy không có hai tên gọi. Tương tự đối với con voi chiến (saṅgāmāvacara). Con voi chiến (saṅgāmāvacara) được gọi là con voi đi lại đa số trong trận chiến. Ở đây, có nói rằng ý môn, vì chung cho tất cả các nghiệp, nên không thể phân biệt các nghiệp. Nếu vậy, câu nói: 'Tham ái, sân hận, và tà kiến, vì được nói liên quan đến ý, nên được gọi là ý nghiệp' không nên được nói. Không phải là không nên nói. (Nên nói) vì liên quan đến sự hoàn thành của nghiệp, chúng không chung với các môn khác. Do đó, ngài đã nói: 'Còn các ý nghiệp thì...', v.v... 'Hoàn thành' (siddhaṃ) có nghĩa là đã thành tựu (nibbattaṃ). Về 'thân môn của nghiệp' (kāyakammadvāraṃ), ở đây, thân chuyển động đó, vì là nơi phát sinh đa số của các thân nghiệp, nên được gọi là thân môn của nghiệp. Lời nói chuyển động (copanavācā), vì là nơi phát sinh đa số của các khẩu nghiệp, nên được gọi là khẩu môn của nghiệp. Còn tâm tốc hành thiện và bất thiện, vì phận sự của nghiệp được hoàn thành ngay tại đó đối với các ý nghiệp, nên được gọi là ý môn của nghiệp. Như vậy, cần hiểu sự xác định môn là do nghiệp. 'Hoặc để phá vỡ tên gọi của môn ấy' có nghĩa là hoặc để phá vỡ tên gọi là 'thân'. 'Hoặc để đặt tên của chính nó' có nghĩa là hoặc để đặt cho nó tên gọi là 'khẩu'. 'Giống như tình trạng là làng Bà-la-môn, v.v... của các làng Bà-la-môn, v.v...' có nghĩa là: trong làng ấy, mặc dù có các gia tộc khác sinh sống, nhưng vì gia tộc Bà-la-môn chiếm đa số, nên nó có tên gọi chính là làng Bà-la-môn. Cần phải nói rằng: trong khu rừng ấy, mặc dù có các loại cây khác, nhưng vì cây Khadīra (cây keo) chiếm đa số, nên nó có tên gọi chính là rừng Khadīra. Phần thân nghiệp đã kết thúc.

149. වචීකම්මෙ. ‘‘මුසා වදන්තී’’ති අභූතතො වදන්ති. පිසති එතායාති පිසුණා. ‘‘නිරුත්ති නයෙනා’’ති එත්ථ පියසුඤ්ඤ කරණාති වත්තබ්බෙ අක්ඛර ලොපකරණං නිරුත්ති නයො නාම. ‘‘යෙනා’’ති යෙනජනෙන. ‘‘සම්ඵං’’ති එත්ථ සංසද්දො සම්මති දුක්ඛං එතෙනාති අත්ථෙන සුඛෙ හිතෙ වත්තතීති ආහ ‘‘සං සුඛං හිතඤ්චා’’ති. කීදිසං සුඛං හිතඤ්චාති ආහ ‘‘සාධුජනෙහි අධිගන්තබ්බං’’ති. එතෙන පාපජනෙහි අධිගන්තබ්බං හිතසුඛං පටික්ඛිපති. හිතසුඛස්ස විනාසනං නාම තස්ස ආගමන මග්ගභින්දනන්ති ආහ ‘‘හිතසුඛ මග්ගං භින්දතී’’ති. ‘‘තං වා’’ති එත්ථ ‘‘තං’’ති හිතසුඛං. ‘‘අත්ථ ධම්මා පගතස්සා’’ති අත්ථතො ච ධම්මතො ච අපගතස්ස. ‘‘පටිභාණ චිත්තස්සා’’ති සුණන්තානං චිත්තරති චිත්තහාසවඩ්ඪනත්ථාය පටිභාණඤ්ඤාණෙන චිත්තීකතස්ස. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං කථා මග්ගෙ. ‘‘අත්ථ ධම්ම විනයපදං’’ති අත්ථ පදඤ්ච ධම්මපදඤ්ච විනය පදඤ්ච. තත්ථ අත්ථො නාම ආරොග්‍යසම්පත්ති, මිත්තසම්පත්ති, පඤ්ඤාසම්පත්ති, ධන සම්පත්ති, භොගසම්පත්තියො. තාසු කොසල්ලජනකං වාක්‍යපදං අත්ථපදං නාම. ඉදං සුචරිතං නාම සග්ගසංවත්තනිකං, ඉදං දුච්චරිතං නාම අපාය සංවත්තනිකන්ති එවං සභාව ධම්මෙසු කොසල්ල ජනකං වාක්‍ය පදං ධම්ම පදං නාම. එවං චිත්තං දමිතබ්බං, එවං ඉන්ද්‍රියානි දමිතබ්බානි, එවං [Pg.162] රාගො විනෙතබ්බො, එවං දොසො විනෙතබ්බොතිආදිනා විනෙතබ්බෙසු විනය කොසල්ලජනකං වාක්‍යපදං විනය පදං නාම. යත්ථ එවරූපං අත්ථ පදඤ්ච ධම්ම පදඤ්ච විනය පදඤ්ච කිඤ්චි නත්ථි. තස්ස වාචා වත්ථුමත්තස්ස එතංනාමං හොතීති යොජනා. ‘‘සම්ඵං’’ති වුත්තප්පකාරං නිරත්ථකවචනං. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු වචීකම්මෙසු. විසංවාදනං නාම විරජ්ඣා පනං. විසංවාදකො නාම විරජ්ඣාපනකො. අත්ථං භඤ්ජති විනාසෙතීති අත්ථ භඤ්ජනකො. ‘‘කම්මපථභෙදො’’ති පටිසන්ධි ජනකො කම්මපථවිසෙසො. ‘‘ඉතරො’’ති අත්ථ භඤ්ජනකතො අඤ්ඤො මුසාවාදො. ‘‘කම්ම මෙවා’’ති පවත්ති විපාක ජනකං වචීකම්මමෙව. ‘‘රජානං’’ති ධූලීනං. තාසු සුගති දුග්ගතීසු උප්පජ්ජන්තීති තදුප්පජ්ජනකානි. ‘‘පථභූතත්තා’’ති උප්පත්තිමග්ගභූතත්තා. ‘‘භෙද පුරෙක්ඛාරෙනා’’ති මිත්තභෙදපුරෙක්ඛාරෙන. මිත්තං භින්දතීති භෙදකො. ‘‘සංකිලිට්ඨ චෙතනා’’ති අත්ථ පුරෙක්ඛාර ධම්ම පුරෙක්ඛාර විනය පුරෙක්ඛාර අනුසාසනි පුරෙක්ඛාර රහිතා කෙවලං භෙදපුරෙක්ඛාර චෙතනා සංකිලිට්ඨ චෙතනා නාම. ‘‘පරෙ භින්නෙ යෙවා’’ති පරජනෙ පරජනෙන මිථුභෙදවසෙන භින්නෙයෙව. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති යං කිඤ්චි අක්කොසවත්ථු. ‘‘අයං පී’’ති අයං ඵරුසවාචාපි. එවං අක්කොසන කම්මංපි අක්කොසිතබ්බස්ස දූරෙ ඨිතස්සපි මතස්සපි සම්පජ්ජතීති යොජනා. අනත්ථං නිරත්ථකවාචා වත්ථු මත්තං විඤ්ඤාපෙතීති අනත්ථවිඤ්ඤාපනකො. ‘‘සච්චතො ගණ්හන්තෙ යෙවා’’ති යථා සො කථෙති, තථා තං වත්ථු උප්පන්න පුබ්බන්ති එවං සච්චතො ගණ්හන්තෙයෙව. කෙචි සච්චතො ගණ්හිත්වා කිඤ්චි වත්ථුං පූජනීය ඨානෙ ඨපෙත්වා ථොමෙන්තා පූජෙන්තා වන්දන්තා පරිහරන්ති. සම්පරායි කත්ථාය තං සරණං ගච්ඡන්ති. සබ්බමෙතං නිරත්ථකං හොති. ‘‘තදස්සාදවසෙනා’’ති තං රාජකථාදිං තත්ථ චිත්තරතිං ලභිත්වා අස්සාදවසෙන කථෙන්තස්සෙව කම්මං හොති. අනිච්ච ලක්ඛණ විභාවනත්ථාය වා රතනත්තය ගුණවිභාවනත්ථාය වා පාප ගරහ කල්‍යාණ සම්භාවනාය වා කථෙන්තස්ස පන සත්ථකමෙව හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අත්ථ ධම්ම විනය නිස්සිතං’’තිආදිං. සෙසමෙත්ථ කායද්වාරෙ දීපිතමෙව.

149. Về khẩu nghiệp. ‘Họ nói dối’ nghĩa là họ nói điều không thật. Lời nói chia rẽ (pisuṇā) là lời nói mà qua đó người ta gây chia rẽ. Ở đây, ‘theo phương pháp ngữ nguyên’ có nghĩa là: đáng lẽ phải nói là ‘piyasuñña karaṇa’ (làm cho mất đi sự thân ái), thì việc lược bỏ mẫu tự được gọi là phương pháp ngữ nguyên. ‘Bởi cái gì’ (yena) nghĩa là bởi người nào. Ở đây, về từ ‘samphaṃ’ (lời nói vô ích), tiếp đầu ngữ ‘saṃ’ được dùng với nghĩa là hạnh phúc và lợi ích, vì nó làm lắng dịu khổ đau, nên nói rằng ‘saṃ là hạnh phúc và lợi ích’. Hạnh phúc và lợi ích như thế nào? (Nói rằng) ‘là điều nên được các bậc thiện nhân chứng đắc’. Bằng câu này, (kinh) đã loại trừ hạnh phúc và lợi ích mà những kẻ ác nhân có thể đạt được. Sự hủy hoại hạnh phúc và lợi ích chính là sự phá vỡ con đường dẫn đến chúng, nên nói rằng ‘phá vỡ con đường của hạnh phúc và lợi ích’. Ở đây, trong câu ‘taṃ vā’, ‘taṃ’ có nghĩa là hạnh phúc và lợi ích. ‘Đã rời xa lợi ích và Chánh pháp’ nghĩa là đã rời xa về mặt lợi ích và về mặt Chánh pháp. ‘Lời nói được trau chuốt bằng trí tuệ biện tài’ nghĩa là lời nói được làm cho hay đẹp bằng trí tuệ biện tài để làm vui lòng và tăng trưởng sự hoan hỷ trong tâm của người nghe. ‘Nơi nào’ (yattha) nghĩa là trong con đường đàm luận nào. ‘Câu cú về lợi ích, Chánh pháp, và Luật’ nghĩa là câu cú về lợi ích, câu cú về Chánh pháp, và câu cú về Luật. Trong đó, ‘lợi ích’ (attha) là sự thành tựu về sức khỏe, sự thành tựu về bạn bè, sự thành tựu về trí tuệ, sự thành tựu về tài sản, sự thành tựu về của cải. Câu cú tạo ra sự khéo léo trong những điều đó được gọi là câu cú về lợi ích. ‘Đây là thiện hạnh, dẫn đến cõi trời; đây là ác hạnh, dẫn đến cõi khổ’ – câu cú tạo ra sự khéo léo về các pháp có tự tánh như vậy được gọi là câu cú về Chánh pháp. ‘Tâm nên được điều phục như thế này, các căn nên được điều phục như thế này, tham ái nên được loại trừ như thế này, sân hận nên được loại trừ như thế này’ v.v. – câu cú tạo ra sự khéo léo trong việc huấn luyện những điều cần được huấn luyện như vậy được gọi là câu cú về Luật. Nơi nào không có một chút gì về câu cú lợi ích, câu cú Chánh pháp, và câu cú Luật như vậy, nên hiểu rằng đó là tên gọi của lời nói chỉ đơn thuần là đối tượng (của sự nói năng). ‘Lời nói vô ích’ (samphaṃ) là lời nói vô nghĩa theo cách đã được trình bày. ‘Trong đó’ (tattha) nghĩa là trong các khẩu nghiệp đó. Sự lừa dối (visaṃvādanaṃ) được gọi là sự làm cho (người khác) bất hòa. Người lừa dối (visaṃvādako) được gọi là người làm cho (người khác) bất hòa. Người phá hoại lợi ích (atthabhañjanako) là người phá vỡ, hủy hoại lợi ích. ‘Sự phân loại nghiệp lộ’ là sự phân loại đặc biệt của nghiệp lộ có khả năng tạo ra sự tái sanh. ‘Trường hợp khác’ (itaro) là lời nói dối khác với (lời nói dối của) người phá hoại lợi ích. ‘Chỉ là nghiệp’ (kammameva) nghĩa là chỉ là khẩu nghiệp tạo ra quả dị thục trong dòng tương tục. ‘Bụi bặm’ (rajānaṃ) nghĩa là các hạt bụi. Chúng sanh khởi trong các cõi lành và cõi dữ đó, nên (các nghiệp đó) được gọi là những thứ tạo ra sự sanh khởi ấy. ‘Vì là con đường’ (pathabhūtattā) nghĩa là vì là con đường của sự sanh khởi. ‘Với ý định chia rẽ’ (bhedapurekkhārena) nghĩa là với ý định chia rẽ bạn bè. Người chia rẽ bạn bè (bhedako) là người phá vỡ tình bạn. ‘Tư tâm ô nhiễm’ (saṃkiliṭṭha cetanā) là tư tâm chỉ có ý định chia rẽ, không có ý định về lợi ích, ý định về Chánh pháp, ý định về Luật, hay ý định giáo huấn. ‘Khi những người khác đã bị chia rẽ’ (pare bhinne yeva) nghĩa là khi người khác đã bị chia rẽ với người khác do sự chia rẽ lẫn nhau. ‘Bất cứ điều gì’ (yaṃ kiñci) nghĩa là bất cứ đối tượng mắng chửi nào. ‘Điều này cũng vậy’ (ayaṃ pi) nghĩa là lời nói thô ác này cũng vậy. Nên hiểu rằng nghiệp mắng chửi như vậy cũng thành tựu ngay cả khi người bị mắng chửi đang ở xa hoặc đã chết. Người làm cho biết điều vô ích (anatthaviññāpanako) là người làm cho biết đối tượng của lời nói vô nghĩa. ‘Chỉ khi họ chấp nhận là thật’ (saccato gaṇhante yeva) nghĩa là chỉ khi họ chấp nhận là thật rằng đối tượng đó đã từng sanh khởi như người ấy nói. Một số người, sau khi chấp nhận là thật, đặt một đối tượng nào đó vào một nơi đáng tôn kính rồi ca ngợi, cúng dường, đảnh lễ, và chăm sóc. Vì lợi ích đời sau, họ nương tựa vào điều đó. Tất cả những điều này đều trở nên vô ích. ‘Do sự thưởng thức điều đó’ (tadassādavasena) nghĩa là nghiệp chỉ hình thành đối với người nói do sự thưởng thức, sau khi có được sự thích thú trong tâm về những câu chuyện như chuyện vua chúa, v.v. Tuy nhiên, ý nghĩa là đối với người nói nhằm mục đích làm sáng tỏ tướng vô thường, hoặc làm sáng tỏ ân đức Tam Bảo, hoặc để khiển trách điều ác và tán dương điều thiện, thì lời nói đó lại có ý nghĩa. Vì vậy, (kinh) đã nói ‘dựa vào lợi ích, Chánh pháp, và Luật’, v.v. Phần còn lại ở đây đã được giải thích trong phần về thân môn.

150. මනොකම්මෙ[Pg.163]. ‘‘අභිඣායන්තී’’ති අතිරෙකතරං ඣායන්ති, චින්තෙන්ති, ඔලොකෙන්ති වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අස්සාදමත්තෙ අඨත්වා’’තිආදිමාහ. ‘‘බ්‍යාපාදෙන්තී’’ති විගතභාවං ආපාදෙන්ති සම්පාපෙන්ති. තඤ්ච ආපාදනං න කායවාචාහි. අථ ඛො චිත්තෙනෙවාති වුත්තං ‘‘චින්තෙන්තී’’ති. ‘‘තබ්බි පරීතතො’’ති සප්පුරිස පඤ්ඤත්තිතො විපරීතෙන. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු මනොකම්මෙසු. ‘‘ඉදං මමස්සා’’ති ඉදං සන්තකං මමසන්තකං භවෙය්‍ය, අහො සාධු වතාති යොජනා. ‘‘අත්තනො කත්වා’’ති අත්තනො සන්තකං කත්වා. ‘‘ලාභාවතිමෙ’’ති එත්ථ සුලාභං ලභන්තීති ලාභා. ‘‘අත්තනො කරෙය්‍යං’’ති අත්තනො සන්තකං කරෙය්‍යං. පරභණ්ඩං වත්ථු යස්සාති පරභණ්ඩ වත්ථුකො. ‘‘වත්ථූ’’ති ආරම්මණභූතං වත්ථු. යාව න පරිණාමෙති, තාව න කම්මපථභෙදො හොතීති යොජනා. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථාසූ’’ති අධිකාරො. ‘‘අයං’’ති අයං සත්තො. ‘‘තස්සා’’ති තස්ස සත්තස්ස. දසවත්ථුකාමිච්ඡාදිට්ඨි නාම ‘නත්ථිදින්නං, නත්ථියිට්ඨං, නත්ථිහුතං’තිආදිකා මිච්ඡාදිට්ඨි. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතෙසු කාචිදිට්ඨියො නත්ථිකාදි සභාවා හොන්ති. ඉධ පන තබ්බහුලනයෙන කම්මමෙවාති වුත්තං. යථාවුත්තොති සම්බන්ධො. ගච්ඡන්තස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘චිත්තුප්පාදො’’ති මග්ගචිත්තුප්පාදෙ. ‘‘පස්සන්තො’’ති තීණි ලක්ඛණානි පස්සන්තො. වුත්තොති සම්බන්ධො. ‘‘නියාමං’’ති සම්මත්ත නියාමං. අවිපරීතනියාමන්ති අත්ථො. පුන ‘‘නියාමං’’ති මිච්ඡත්තනියාමං. විපරීත නියාමන්ති අත්ථො. තිකිච්ඡිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අතෙකිච්ඡො. එකන්තෙන අපායගාමී හොතීති අත්ථො. ‘‘අපස්සිත්වා’’ති දිට්ඨිට්ඨානානං අපස්සිත්වා. ‘‘මිච්ඡාධිමොක්ඛමත්තෙනා’’ති තිත්ථා චරියෙසු සද්දහන මත්තෙනාති අධිප්පායො. ‘‘සකං ආචරියකං’’ති අත්තනො ආචරියස්ස සන්තකභූතං. ඨිතො පුග්ගලො. අට්ඨකථායං වුත්තො, යථාහ මිච්ඡත්තතිකෙ මිච්ඡාසභාවාති මිච්ඡත්තා. විපාකදානෙ සති, ඛන්ධභෙදානන්තරමෙව විපාකදානතො නියතා. මිච්ඡත්තා ච තෙ නියතා චාති මිච්ඡත්තනියතා. සම්මාස භාවාති සම්මත්තා. සම්මත්තා ච තෙ නියතා ච අනන්තරමෙව ඵලදාන නියමෙනාති සම්මත්තනියතාති[Pg.164]. ‘‘තස්සා’’ති මිච්ඡාදිට්ඨියා. ‘‘අචොපෙත්වා’’ති අචාලෙත්වා. ‘‘එතෙනා’’ති එතෙනපි සද්දෙන. ‘‘ඉමෙසං’’ති මනොකම්මානං. ‘‘එතෙනා’’ති මනස්මිං එවාති වචනෙන. ‘‘උපපන්නං’’ති පරිපුණ්ණං. ‘‘උපලක්ඛණාදිවසෙනා’’ති උපලක්ඛණනය නිදස්සනනය පධානනයාදිවසෙන. ‘‘අත්ථන්තරප්පසඞ්ගො හොතී’’ති කථං හොති. එවසද්දෙන විනා පාණාතිපාත කම්මං කායද්වාරෙ බාහුල්ල වුත්තිතො කායකම්මං නාමාති වුත්තෙ ඉදං ලද්ධාතපත්තො රාජකුමාරොති විය උපලක්ඛණනයමත්තං. තෙන සෙසද්වාරෙසුපි බාහුල්ල වුත්තිං උපසල්ලක්ඛෙතීති අත්ථන්තරප්පසඞ්ගො සියාති. එවං සෙසනයෙසුපීති. ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති ජොතෙති. ‘‘තෙසූ’’ති පාණවධාදීසු. ‘‘එකං අඞ්ගං’’ති උපක්කමොති චතුත්ථං අඞ්ගං. ‘‘තං සහජාතා චා’’ති චෙතනා සහජාතා ච. චෙතනා පක්ඛෙ භවාති චෙතනා පක්ඛිකා. චෙතනා විය කායකම්මභාවං ගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡන්තී’’ති මනොකම්මන්ති වොහරිතුං අප්පහොනකත්තං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අත්තා පධානං යෙසං තෙ අත්තප්පධානා. අභිජ්ඣාදයො. අත්තප්පධානා න හොන්ති. චෙතනා පධානා හොන්ති. ඉධෙව තෙ අත්තප්පධානා හොන්තීති අත්ථො. ‘‘තථා තථා’’ති අහොවත ඉදං මමස්සාතිආදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු මනොකම්මෙසු. ‘‘සබ්බෙන සබ්බං’’ති පාටිපදිකපදමෙතං. සබ්බප්පකාරතොති අත්ථො. ‘‘ඉධා’’ති මනොකම්මට්ඨානෙ. ‘‘මනොකම්ම කිච්චවිසෙසෙනා’’ති අහොවත ඉදං මමස්සාතිආදිකෙන කිච්ච විසෙසෙන. මනොකම්ම දීපනා නිට්ඨිතා.

150. Về ý nghiệp. ‘Abhijhāyantī’ có nghĩa là suy tư, suy nghĩ, hoặc nhìn ngắm một cách quá mức. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài nói ‘assādamatte aṭhatvā’ (không đứng lại ở mức độ vị ngọt) v.v... ‘Byāpādentī’ có nghĩa là làm cho, khiến cho đi đến tình trạng không còn hiện hữu. Và việc làm cho (đi đến tình trạng không còn hiện hữu) ấy không phải bằng thân và lời nói, mà chính là bằng ý. Do đó, được nói là ‘cintentī’ (suy nghĩ). ‘Tabbi parītato’ có nghĩa là trái ngược với điều được bậc chân nhân quy định. ‘Tatthā’ có nghĩa là trong các ý nghiệp ấy. ‘Idaṃ mamassā’ (mong rằng cái này là của ta) nên được hiểu là: ‘Mong rằng vật sở hữu này sẽ là của ta, ôi thật tốt thay!’. ‘Attano katvā’ có nghĩa là làm thành của mình. Trong câu ‘Lābhāvatime’, ‘lābhā’ có nghĩa là những người được lợi lộc tốt đẹp. ‘Attano kareyyaṃ’ có nghĩa là tôi sẽ làm thành của mình. Người có vật là tài sản của người khác được gọi là ‘parabhaṇḍa vatthuko’. ‘Vatthū’ là vật làm đối tượng. Nên hiểu rằng: Chừng nào chưa làm cho (vật ấy) thay đổi (quyền sở hữu), chừng đó chưa có sự vi phạm nghiệp đạo. ‘Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsū’ là phần dẫn nhập. ‘Ayaṃ’ là chúng sanh này. ‘Tassā’ là của chúng sanh ấy. Tà kiến có mười sự vật được gọi là tà kiến như ‘không có quả của việc bố thí, không có quả của việc cúng dường, không có quả của việc tế lễ’. Trong sáu mươi hai loại kiến chấp, một số kiến chấp có bản chất là đoạn kiến v.v... Nhưng ở đây, theo cách nói phổ thông, nó được gọi là nghiệp. ‘Yathāvutto’ là sự liên kết. Của người đang đi. ‘Cittuppādo’ là sự sanh khởi của tâm đạo. ‘Passanto’ là thấy ba tướng. ‘Vutto’ là sự liên kết. ‘Niyāmaṃ’ là định pháp chánh tà. Nghĩa là định pháp không sai lệch. Lại nữa, ‘niyāmaṃ’ là định pháp tà kiến. Nghĩa là định pháp sai lệch. ‘Atekiccho’ là không thể chữa trị được. Nghĩa là chắc chắn sẽ đi đến cõi khổ. ‘Apassitvā’ là không thấy được các cơ sở của tà kiến. ‘Micchādhimokkhamattenā’ có ý nghĩa là chỉ bằng niềm tin vào các vị thầy ngoại đạo. ‘Sakaṃ ācariyakaṃ’ là thuộc về thầy của mình. Người đã đứng vững. Được nói trong Chú giải, như đã nói trong phẩm ba về tà kiến: ‘micchāsabhāvā’ là tà kiến. Khi có sự cho quả, chúng được xác định là cho quả ngay sau khi uẩn tan rã. Vì chúng là tà kiến và chúng được xác định, nên gọi là ‘micchattaniyatā’ (tà kiến xác định). ‘Sammāsabhāvā’ là chánh kiến. Vì chúng là chánh kiến và chúng được xác định theo quy luật cho quả ngay lập tức, nên gọi là ‘sammattaniyatā’ (chánh kiến xác định). ‘Tassā’ là của tà kiến ấy. ‘Acopetvā’ là không làm lay động. ‘Etenā’ là cũng bằng từ này. ‘Imesaṃ’ là của các ý nghiệp này. ‘Etenā’ là bằng lời nói ‘chỉ trong ý’. ‘Upapannaṃ’ là đầy đủ, trọn vẹn. ‘Upalakkhaṇādivasenā’ là theo cách thức của phương pháp biểu thị, phương pháp minh họa, phương pháp chính yếu v.v... ‘Atthantarappasaṅgo hotī’ (có sự liên quan đến ý nghĩa khác) xảy ra như thế nào? Nếu không có từ ‘eva’, khi nói rằng nghiệp sát sanh được gọi là thân nghiệp vì nó thường được nói ở thân môn, thì điều này chỉ là phương pháp biểu thị, giống như câu ‘vị hoàng tử này đã nhận được lọng che’. Do đó, có thể có sự liên quan đến ý nghĩa khác, vì nó cũng ám chỉ đến sự phổ biến ở các môn khác. Tương tự như vậy trong các phương pháp khác. ‘Apicā’ làm sáng tỏ rằng có điều gì đó cần phải nói. ‘Tesū’ là trong các (hành vi) như sát sanh v.v... ‘Ekaṃ aṅgaṃ’ là chi phần thứ tư, tức là sự cố gắng. ‘Taṃ sahajātā cā’ là tư đồng sanh với nó. ‘Cetanā pakkhikā’ là (tư) thuộc về phe của tư. Điều này có nghĩa là nó trở thành thân nghiệp giống như tư. ‘Abbohārikattaṃ gacchantī’ có nghĩa là trở nên không thể được gọi là ý nghiệp. ‘Attappadhānā’ là những thứ có tự ngã làm chủ. Tham ái v.v... không phải là ‘attappadhānā’. Tư mới là chủ đạo. Nghĩa là, chỉ ở đây chúng mới là ‘attappadhānā’. ‘Tathā tathā’ là theo cách thức này hay cách thức khác, như ‘Ôi, mong rằng cái này là của ta’ v.v... ‘Tatthā’ là trong các ý nghiệp ấy. ‘Sabbena sabbaṃ’ là một từ gốc. Nghĩa là bằng mọi cách. ‘Idhā’ là ở nơi ý nghiệp. ‘Manokamma kiccavisesenā’ là bằng phận sự đặc biệt như ‘Ôi, mong rằng cái này là của ta’ v.v... Phần giải thích về ý nghiệp đã kết thúc.

151. ‘‘එත්ථ ච දසන්නං පී’’තිආදීසු. ‘‘තාපී’’ති තා පුබ්බාපරචෙතනායොපි. ආදිතො පට්ඨාය පවත්තා තාපීති සම්බන්ධො. ‘‘යානිපනා’’තිආදීසු. එකො එකස්ස වදති අහං ඉමං සත්තං මාරෙමි, ත්වං අසුකංසත්තං මාරෙහීති. එවං වත්වා උභොපි උපක්කමං කරොන්ති. කම්මං පන උභින්නම්පි න සිජ්ඣති. තත්ථ ආණාපකස්ස ත්වං අසුකං සත්තං මාරෙහීති ආණාපන කම්මං සචෙ සිජ්ඣති. වචීද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මන්ති වුච්චති. ඉධ පන අසිද්ධත්තා වචීද්වාරෙ දිස්ස මානං [Pg.165] වචීකම්මන්ති වුච්චති. වචීදුච්චරිතමත්තන්ති වුත්තං හොති. එසනයො සෙසෙසුපි.

151. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Ettha ca dasannaṃ pī’ (Và ở đây, cả mười...). ‘Tāpī’ là các tư trước và sau đó. Nên hiểu rằng ‘tāpī’ là những (tư) đã diễn ra từ lúc ban đầu. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Yānipanā’ (Còn những... nào). Một người nói với người khác: ‘Tôi sẽ giết chúng sanh này, anh hãy giết chúng sanh kia.’ Nói như vậy rồi, cả hai đều thực hiện sự cố gắng. Nhưng nghiệp của cả hai đều không thành tựu. Trong trường hợp đó, nếu nghiệp ra lệnh của người ra lệnh ‘anh hãy giết chúng sanh kia’ được thành tựu, (thì) nó được gọi là thân nghiệp diễn ra ở khẩu môn. Nhưng ở đây, vì không thành tựu, nên (hành vi) được thấy ở khẩu môn được gọi là khẩu nghiệp. Điều này có nghĩa là nó chỉ là khẩu ác hành. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại.

‘‘දොසමූලෙනා’’තිආදීසු. දොසො එව මූලං දොසමූලං. දොසො මූලං මස්සාති දොසමූලං. තං සම්පයුත්ත චිත්තන්ති ද්විධා අත්ථො. බ්‍යාපාදො නාම දොසො එව. සො කථං දොසෙන මූලෙන ජායෙය්‍යාති වුත්තං ‘‘පුරිමො බ්‍යාපාදවජ්ජෙහී’’ති. පරතො අභිජ්ඣායම්පි එසනයො. විභාවනිපාඨෙ. නිධිපාඨකා නාම රාජනිධි විධායකා. තත්ථ චණ්ඩො නිග්ගහෙතබ්බොති ආගතත්තා දුට්ඨනිග්ගහත්ථන්ති වුත්තං. රාජූනං අදින්නාදානං මොහමූලෙන ජායතීති යොජනා. ‘‘බ්‍රාහ්මණානඤ්චා’’ති සකසඤ්ඤාය එව යං කිඤ්චි හරන්තානං බ්‍රාහ්මණානඤ්ච කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච. ‘‘ආහරණං’’ති අදින්නාදානවසෙන හරණං. අවහරණන්ති වුත්තං හොති. යො පන මොහො රාජූනං උප්පන්නො, යො ච බ්‍රාහ්මණානං උප්පන්නො, යො ච කම්ම ඵලසම්බන්ධා පවාදීනං උප්පන්නොති සම්බන්ධො. ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’ති ලොභො කම්මානං සුට්ඨුවඩ්ඪනාය නිදානං කාරණං හොතීති යොජනා. සඤ්ජාතා කඞ්ඛායෙසං තෙ සඤ්ජාතකඞ්ඛා. පරිතො උට්ඨාති එත්ථාති පරියුට්ඨානං. කඞ්ඛාය පරියුට්ඨානං කඞ්ඛාපරියුට්ඨානං. ජනානං තානිකම්මානීති සම්බන්ධො.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Dosamūlenā’ (do sân căn). Sân chính là căn, (nên gọi là) dosamūlaṃ. Sân là căn của nó, (nên gọi là) dosamūlaṃ. Tâm tương ưng với điều ấy, có hai nghĩa như vậy. Sân hận (byāpāda) chính là sân (dosa). Làm thế nào nó có thể sanh khởi từ sân căn? Điều này được nói đến trong câu ‘trường hợp trước, ngoại trừ sân hận’. Về sau, phương pháp này cũng áp dụng cho tham lam (abhijjhā). Trong Vibhāvanīpāṭha. Nidhipāṭhakā có nghĩa là những người quản lý kho báu của vua. Ở đó, vì có câu ‘người hung dữ cần được chế ngự’, nên được nói là có nghĩa ‘để chế ngự kẻ ác’. Cách nối kết là: việc lấy của không cho của các vị vua sanh khởi từ si căn. ‘Và của các Bà-la-môn’ có nghĩa là của các Bà-la-môn lấy bất cứ thứ gì với nhận thức rằng đó là của mình, và của những người phủ nhận mối liên hệ giữa nghiệp và quả. ‘Āharaṇaṃ’ (việc lấy) có nghĩa là lấy theo cách lấy của không cho. Được gọi là avaharaṇa (trộm cắp). Cách liên kết là: cái si nào đã sanh khởi nơi các vị vua, và cái si nào đã sanh khởi nơi các Bà-la-môn, và cái si nào đã sanh khởi nơi những người phủ nhận mối liên hệ giữa nghiệp và quả. ‘Tham là nhân cho sự sanh khởi của các nghiệp’ có cách nối kết là: tham là nhân, là nguyên nhân, cho sự tăng trưởng hoàn toàn của các nghiệp. Những người có hoài nghi đã sanh khởi, họ là sañjātakaṅkhā (những người có hoài nghi đã sanh). Cái gì sanh khởi khắp nơi, đó là pariyuṭṭhānaṃ (sự ám ảnh). Sự ám ảnh của hoài nghi là kaṅkhāpariyuṭṭhānaṃ (sự ám ảnh của hoài nghi). Cách liên kết là: ‘những nghiệp ấy của chúng sanh’.

අකුසලකම්මදීපනානිට්ඨිතා.

Phần giải về bất thiện nghiệp đã kết thúc.

157. කුසලකම්මෙ. අයං පන එවමාදීසු සුත්තපදෙසු ආගතොති සම්බන්ධො. ‘‘මෙත්තං කායකම්මං’’ති මෙත්තාසහගතං කායකම්මං. එවං වචීකම්මෙපි. චෙතනා හෙත්ථ කම්මන්ති අධිප්පෙතා. මනොකම්මෙ පන චෙතනාපි යුජ්ජති. අබ්‍යාපාදොපි යුජ්ජති. ඤාණං අනුපරිවත්තීති ඤාණානුපරිවත්තං. ඤාණානුපරිවත්තීතිපි පාඨො, සො යෙවත්ථො. ‘‘පදක්ඛිණං’’ති පවඩ්ඪිතං. අපරං පරියායං දස්සෙති ‘‘යස්මිං පනා’’තිආදිනා. දුස්සීලස්ස භාවො දුස්සිල්‍යං. පාණාතිපාතාදිකම්මං. ‘‘පවත්තමානෙ’’ති කායද්වාරෙ පවත්තමානෙ. ‘‘යං පන කුසලං’’ති පාණාති පාතාදිතො විරති කුසලං[Pg.166]. ‘‘පවත්තමානං’’ති චිත්තෙ පවත්තමානං. ‘‘කිච්ච සීසෙනා’’ති කිච්චප්පධානෙන. කිච්චං පධානං කත්වාති අධිප්පායො. සෙසමෙත්ථ කායකම්මෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

157. Về thiện nghiệp. Cách liên kết là: điều này được tìm thấy trong các đoạn kinh bắt đầu như vậy. ‘Thân nghiệp từ bi’ có nghĩa là thân nghiệp đi cùng với tâm từ. Tương tự đối với khẩu nghiệp. Ở đây, tư (cetanā) được hiểu là nghiệp. Còn trong ý nghiệp, tư cũng thích hợp. Vô sân (abyāpāda) cũng thích hợp. Cái xoay quanh trí tuệ là ñāṇānuparivattaṃ (tuỳ hành trí). Cũng có cách đọc là ñāṇānuparivattī, có cùng ý nghĩa. ‘Padakkhiṇaṃ’ (hữu nhiễu, thuận theo) có nghĩa là được tăng trưởng. Ngài chỉ ra một phương pháp khác bằng câu bắt đầu với ‘yasmiṃ panā’ (nhưng trong đó...). Trạng thái của người ác giới là dussilyaṃ (ác giới). Các nghiệp như sát sanh. ‘Pavattamāne’ (đang diễn ra) có nghĩa là đang diễn ra ở thân môn. ‘Yaṃ pana kusalaṃ’ (còn điều thiện nào) có nghĩa là sự kiêng cữ khỏi sát sanh v.v. là thiện. ‘Pavattamānaṃ’ (đang diễn ra) có nghĩa là đang diễn ra trong tâm. ‘Kicca sīsenā’ (theo phương diện phận sự) có nghĩa là lấy phận sự làm chính. Ý muốn nói là ‘sau khi lấy phận sự làm chính’. Phần còn lại ở đây về thân nghiệp nên được hiểu một cách dễ dàng.

‘‘වචීකම්මෙපි එසෙවනයො’’ති යස්මිං දුස්සිල්‍යෙ පවත්තමානෙ වාචා අපරිසුද්ධා හොති. වචී සංවරො භිජ්ජතීතිආදිනා වත්තබ්බං. ‘‘අවසෙසං පනා’’ති තීහි කායකම්මෙහි චතූහි වචීකම්මෙහි අවසෙසං. තත්ථ ‘‘තීහි කායකම්මෙහී’’ති තීහි කායදුච්චරිත විරති කම්මෙහි. ‘‘චතූහි වචීකම්මෙහී’’ති චතූහි වචීදුච්චරිත විරති කම්මෙහි. ‘‘සබ්බංපි කල්‍යාණ කම්මං’’ති සබ්බම්පි දානකම්මං, සබ්බම්පි භාවනා කම්මං, අපචායන කම්මං, වෙය්‍යාවච්චකම්මං, පත්තිදානකම්මං, පත්තානුමොදනාකම්මං, ධම්මසවන කම්මං, ධම්ම දෙසනා කම්මං, සබ්බම්පි දිට්ඨිජුකම්මං තීසුද්වාරෙසු පවත්තම්පි මනොකම්මං නාමාති යොජනා. ඉමෙසු පන ද්වීසු පරියායෙසු පච්ඡිමොයෙව පධානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යාව දෙවා’’ති අන්තිම පරිච්ඡෙද ජොතකො නිපාතො. මත්ථකපරිච්ඡෙදෙනාති අත්ථො.

‘Đối với khẩu nghiệp cũng theo phương pháp này’ có nghĩa là: khi ác giới đang diễn ra, lời nói trở nên không trong sạch. Cần phải nói bằng các câu bắt đầu với ‘sự thu thúc trong lời nói bị phá vỡ’. ‘Còn phần còn lại’ có nghĩa là phần còn lại từ ba thân nghiệp và bốn khẩu nghiệp. Trong đó, ‘bởi ba thân nghiệp’ có nghĩa là bởi ba nghiệp kiêng cữ khỏi thân ác hạnh. ‘Bởi bốn khẩu nghiệp’ có nghĩa là bởi bốn nghiệp kiêng cữ khỏi khẩu ác hạnh. Cách nối kết cho câu ‘tất cả thiện nghiệp’ là: tất cả nghiệp bố thí, tất cả nghiệp tu tập, nghiệp cung kính, nghiệp phục vụ, nghiệp hồi hướng công đức, nghiệp tùy hỷ công đức, nghiệp nghe pháp, nghiệp thuyết pháp, tất cả nghiệp chánh kiến, dù diễn ra ở ba môn, cũng được gọi là ý nghiệp. Cách liên kết là: nhưng trong hai phương pháp này, phương pháp sau là chính. ‘Yāva devā’ (cho đến các vị trời) là một tiểu từ chỉ giới hạn cuối cùng. Nghĩa là ‘với giới hạn cao nhất’.

සීලපදෙ. ‘‘සීලයතී’’ති සම්මා දහති ච උපධාරෙති චාති ද්විධා අත්ථො. ‘‘සුසමාහිතානී’’ති සුප්පතිට්ඨිතානි. ‘‘උපරිමෙ කුසල ධම්මෙ’’ති මහග්ගත ලොකුත්තර කුසලධම්මෙ. සත්තසු විසුද්ධීසු උපරිමෙ චිත්ත විසුද්ධාදි කුසලධම්මෙ. ‘‘අධිකුසල ධම්මෙ’’ති අධිකෙ බොධිපක්ඛිය කුසල ධම්මෙ. පරෙහි දින්නං, තදෙව පත්තිං. සබ්බානි පන තානි දානාදීනි කුසලානි. සොධෙන්ති සප්පුරිසාජනා. තානි එවපුඤ්ඤානි. එකමෙකං පුඤ්ඤක්‍රියවත්ථු. ‘‘ඉමිනා පච්චයෙනා’’ති චීවරාදි පච්චයෙන, අන්නපානාදි පච්චයෙන, ධන ධනඤ්ඤාදිපච්චයෙන වා. ‘‘සබ්බංපි චෙතං’’ති සබ්බම්පි එතං දසවිධං පුඤ්ඤං. ‘‘හීනෙන ඡන්දෙනා’’ති යසකාමතාදිවසෙන හීනෙන ඡන්දෙන, හීනෙන චිත්තෙන, හීනෙන වීරියෙන, හීනාය වීමංසාය. ‘‘මජ්ඣිමෙනා’’ති පුඤ්ඤප්ඵලකාමතාදිවසෙන මජ්ඣිමෙන. ‘‘පණීතෙනා’’ති කත්තබ්බමෙවිදන්ති අරියවංසානු බ්‍රූහනවසෙන පණීතෙන ඡන්දාදිනා පවත්ති තං පණීතන්ති යොජනා. ‘‘යසකාමතායා’’ති කිත්ති සද්දකාමතාය වා, පරිවාරකාමතාය වා. ‘‘පුඤ්ඤප්ඵලකාමතායා’’ති [Pg.167] භවසම්පත්ති භොගසම්පත්තිකාමතාය. ‘‘අරියභාවං නිස්සායා’’ති ඉදං දානං නාම අරියානං වංසො. අහම්පි අරියො. තස්මා මයාපි කත්තබ්බමෙවිදන්ති එවං අරියභාවං නිස්සායාති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘අරියො’’ති ආචාර අරියොපි යුජ්ජති දස්සන අරියොපි. තත්ථ ආචාර අරියො නාම සප්පුරිසො පුථුජ්ජන කල්‍යාණකො වුච්චති. දස්සන අරියො නාම පරමත්ථ අරියො. ‘‘පාරමිතා දානං’’ති සබ්බදානෙහි අග්ගපත්තං මහාබොධි සත්තානං පාරඞ්ගතදානං. තඤ්හි සබ්බ සත්තවිමොක්ඛත්ථාය පවත්ති තත්තා අග්ගපත්තං හොති, පාරඞ්ගතං. තතො උත්තරිතරස්ස කස්සචිදානස්ස අභාවතො. සෙසෙසුපි පුඤ්ඤ ක්‍රියවත්ථූසු. ‘‘තිකද්වයං’’ති පුරිමාදි හීනාදි තිකද්වයං. ‘‘අන්තිම වත්ථුනා’’ති අන්තිම වත්ථු අජ්ඣාපජ්ජනෙන වා. ‘‘දුස්සීලො නාමා’’ති දුස්සීල භික්ඛු නාම. සො හි යාවභික්ඛුප්පටීඤ්ඤං න විජහි. තාව භික්ඛු එව. න සාමණෙරො, න ගිහී. තං චෙ අඤ්ඤො භික්ඛු අමූලකෙන අන්තිම වත්ථුනා අනුද්ධංසෙති. අනුද්ධංසෙන්තස්ස සඞ්ඝාදි සෙසො. ඔමසවාදෙ පාචිත්තියං. සහසෙය්‍යට්ඨානෙ තෙන සහ අතිරෙක රත්තිං සයන්තස්සාපි ආපත්ති නත්ථි. තස්මා සො දුස්සීල භික්ඛුත්වෙව වත්තබ්බොති. ‘‘පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බන්ති නත්ථී’’ති යථා සික්ඛං පච්චක්ඛන්තස්ස සබ්බං සමාදානං භිජ්ජති. පුන භික්ඛුභාවං ඉච්ඡන්තෙන පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බං හොති. එවං පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බන්ති නත්ථි. ‘‘ඉතරෙසු පනා’’ති ලිඞ්ගනාසනඞ්ගතො අඤ්ඤෙසු දණ්ඩකම්මඞ්ගෙසු. නිච්චසීලාදීසු. ‘‘යං නිච්චමෙව වට්ටතී’’ති යං පාණාතිපාත විරති සීලං නිච්චමෙව රක්ඛිතුං වට්ටති. අනිච්චං න වට්ටති. කස්මා, පාණඝාතාදිං කරොන්තස්ස සබ්බකාලම්පි දුච්චරිත සම්භවතො. තෙනාහ ‘‘අනිච්චං සාවජ්ජං හොතී’’ති. දුච්චරිතං හොතීති අත්ථො. ‘‘යං නිච්චම්පි වට්ටතී’’ති පකති ගහට්ඨානං යං විකාල භොජනාදි විරති සීලං නිච්චම්පි වට්ටති. ‘‘අනිච්චම්පි වට්ටතී’’ති සමාදාන දිවසං අතික්කමිත්වා විකාල භොජනාදිං කරොන්තස්ස වීතික්කම දොසොවා දුච්චරිත දොසො වා නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘සාවජ්ජං න හොතී’’ති. දුච්චරිතං න හොතීති අත්ථො. තථා දසසීලඤ්ච පකති ගහට්ඨානං [Pg.168] අනිච්චසීලං නාමාති යොජනා. ‘‘අනිච්චසීලමෙව හොතී’’ති පකති ගහට්ඨානං තං දසසීලං යාවජීවං නිච්චං කත්වා සමාදියිත්වා රක්ඛන්තානම්පි අපබ්බජිතත්තා පබ්බජිතෙසු ජාති සභාවෙනෙව සිද්ධං නිච්චසීලං නාම න හොති. යාවජීවං කත්වා සමාදාන වසෙනෙව නිච්චං හොතීති අධිප්පායො. ‘‘වෙසධාරණෙන සහ සිද්ධත්තා’’ති එත්ථ කථං වෙසධාරණෙන සිද්ධං හොතීති. වෙසධාරණං නාම ගිහිවත්ථං පහාය කාසාය වත්ථ ධාරණං. කාසායවත්ථඤ්ච නාම අරහත්තධජො හොති. න ච අරහත්තධජං ධාරෙන්තස්ස සික්ඛාපදං අසමාදියන්තස්සපි විකාලෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති. තථා නච්චාදීනි පස්සිතුං, මාලාදීනි ධාරෙතුං, උච්චාසයනාදීසු වසිතුං, ජාතරූපාදීනි සාදිතුං. කස්මා ඉති චෙ, තෙසඤ්හි තං තං යථාසකං සීලං නිච්චං සුද්ධං කත්වා රක්ඛිතුමෙව වට්ටතීතිආදිනා කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති. ‘‘අප්පනං අපත්තාව අධිප්පෙතා’’ති අප්පනාපත්තානං මහග්ගතභාවනානං විසුං උපරි වක්ඛමානත්තාති අධිප්පායො. ‘‘එත්ථෙවා’’ති ඉමස්මිං භාවනා කම්මෙ එව. ‘‘තෙ සඤ්ඤෙවා’’ති රතනත්තයාදීනං එව ච. ගන්තුං ආරද්ධො ගමිකො. අද්ධානං දීඝමග්ගං ගච්ඡන්තො අද්ධිකො. ‘‘පරිසුද්ධෙනා’’ති ලාභසක්කාරාදි නිරපෙක්ඛතාය අත්තුක්කං සන පරවම්භනාදි රහිතතාය ච පරිසුද්ධෙන. ‘‘හිතප්ඵරණ චිත්තෙනා’’ති මයි කරොන්තෙ ඉමස්ස එත්තකං හිතසුඛං භවිස්සතීති එවං තෙසං හිතසුඛෙසු ඵරණ චිත්තෙන. මෙත්තචිත්තෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘අත්තනො කිච්චෙසු වියා’’ති එතෙන තෙසං සබ්බං කිච්චං අත්තනොභාරං කරොතීති දීපෙති. ‘‘සාධාරණ කරණං’’ති අත්තනො පුඤ්ඤං පරෙසං දානං. අත්ත මනතාපවෙදනියාධුසාධූති වචීභෙදකරණං. තඤ්හිදින්නඤ්චානුමොදිතඤ්ච දිට්ඨධම්මවෙදනීයං ජාතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යොනිසොමනසිකාරෙ ඨත්වාති එත්ථ සිලොකාදිපක්ඛිකං අයොනිසොමනසිකාරං ජහිත්වා සුණන්තස්ස ඉමං ධම්මං සුත්වා අත්ථරසධම්මරසප්පටිසංවෙදී භවිස්සාමීති, දෙසෙන්තස්ස ඉමං දෙසෙන්තො ධම්මස්ස ච සුණන්තානඤ්ච අනුග්ගහං කරිස්සාමීති යොනිසොමනසිකාරෙ ඨත්වා. ලාභ සක්කාරාදි පක්ඛිකො මනසිකාරො අයොනි සොමනසිකාරො [Pg.169] නාම. නිය්‍යානත්ථ නිස්සරණත්ථ පක්ඛිකො යොනිසොමනසිකාරො නාම. නිරවජ්ජ කම්මානි නාම කසිගොරක්ඛාදි කම්මානි. නිරවජ්ජසිප්පානි නාම වඩ්ඪකිසිප්පාදීනි වෙජ්ජසිප්පාදීනි ච. නිරවජ්ජ විජ්ජාඨානානි නාම පරූපරොධර හිතානි අඞ්ගවිජ්ජා වෙදවිජ්ජා මන්තවිජ්ජාදීනි. ‘‘වොදාන කරණං’’ති විසෙසෙන විසුද්ධකරණං. ‘‘තං සභාවත්තා’’ති දානසභාවත්තා. ‘‘චාරිත්ත සීලත්තා’’ති සප්පුරිසානං පකති චාරිත්ත සීලත්තා. පුන ‘‘තං සභාවත්තා’’ති භාවනා සභාවත්තා. තථාහි දෙසෙන්තස්ස ච සුණන්තස්ස ච දෙසනාසොතානුසාරෙන චිත්තභාවනා ඤාණභාවනාවහත්තා දෙසනාසවනා සභාවා හොන්ති. අත්තනො දිට්ඨිං සයමෙව උජුං කරොන්තස්ස ච ඤාණභාවනා කම්මමෙව. තථා පරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා උජුං කරොන්තස්සාපීති. ‘‘ධම්මො නාම නත්ථී’’ති දෙසනා ධම්මො නාම නත්ථි. කස්මා, දානසීලානි දෙසෙන්තෙනපි අන්තෙ ලක්ඛණත්තයෙන සහසච්චප්පකාසනස්ස කත්තබ්බත්තා. එතෙන දෙසනාසවනා අන්තෙ ලක්ඛණත්තයානුපස්සනා භාවනා කම්මට්ඨානෙ පතිට්ඨිතත්තා තං සභාවා හොන්තීති දස්සෙති. ‘‘මනොකම්ම මෙවා’’ති පදුද්ධාරො. ‘‘මනස්මිං එවා’’ති මනොද්වාරෙ එව. ‘‘කිච්චසිද්ධිතො’’ති අප්පනාකිච්චස්ස සිජ්ඣනතො. ‘‘අඞ්ගභාවා සම්භවතො’’ති අප්පනා කිච්චසිද්ධියං අඞ්ගභාවා සම්භවතො. ‘‘තඤ්චභාවනා මය’’න්ති පදුද්ධාරො. ‘‘දානාදිවසෙනා’’ති දානසීලවසෙන. දානවසෙන අප්පවත්තනතොති ඉදං තාව යුජ්ජති. සීලවසෙන අප්පවත්තනතොති ඉදං පන පාළියා න සමෙති. පාළියඤ්හි මහග්ගතජ්ඣානෙසුපි පහානං සීලං වෙරමණි සීලන්තිආදි වුත්තන්ති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘යං පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘පරියායෙන වුත්තං’’ති කෙනපරියායෙන වුත්තන්ති. පකති චාරිත්තං සීලන්ති වුච්චති. උප්පන්නෙ ච පථමජ්ඣානෙ නීවරණානං පහානං නාම පකතිචාරිත්තමෙව පකති නියාමෙන පවත්තමෙව. ඉති පකතිචාරිත්තත්තා සීලන්ති වුත්තං. පුන නීවරණානං පහානමෙව තෙහි විගමනට්ඨෙන වෙරමණීති ච, පිදහනට්ඨෙන සංවරොති ච, පහාන කිච්චං අවිජහනට්ඨෙන අවීතික්කමොති ච, වුත්තං. චෙතනාසීලන්ති එත්ථ පන ඣානසම්පයුත්ත චෙතනා එව වුච්චති. සා ච සීලජාති කත්තා [Pg.170] සීලන්ති වුත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘අප්පනාපත්ත’’න්ති පදුද්ධාරො. ‘‘ඣානභෙදෙනා’’ති පන වත්තබ්බං. රූපාවචරකුසලඤ්හි ඣානභෙදෙන පඤ්චවිධං, ඣානමෙව පන ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධන්ති.

Trong phần về giới (Sīlapade). ‘‘Sīlayati’’ có hai nghĩa là giữ gìn đúng đắn (sammā dahati) và nâng đỡ (upadhāreti). ‘‘Được khéo định tĩnh’’ (susamāhitāni) nghĩa là được thiết lập vững chắc (suppatiṭṭhitāni). ‘‘Các thiện pháp cao hơn’’ (uparime kusala dhamme) là các thiện pháp đáo đại và siêu thế. Trong bảy thanh tịnh, (đó là) các thiện pháp cao hơn bắt đầu từ tâm thanh tịnh (citta visuddhi). ‘‘Các thiện pháp thù thắng’’ (adhikusala dhamme) là các thiện pháp trợ Bồ-đề (bodhipakkhiya) cao tột. (Phước) được người khác cho, chính điều đó là sự hồi hướng (patti). Tất cả các thiện pháp ấy, bắt đầu từ bố thí. Các bậc chân nhân thanh lọc (chúng). Chính những điều ấy là phước. Mỗi một (trong số đó) là một phước sự (puññakriyavatthu). ‘‘Bởi duyên này’’ (iminā paccayena) là bởi duyên y phục v.v., bởi duyên ẩm thực v.v., hay bởi duyên tài sản, thóc lúa v.v. ‘‘Và tất cả điều này’’ (sabbaṃpi cetaṃ) là tất cả mười loại phước này. ‘‘Với dục hạ liệt’’ (hīnena chandena) là với dục hạ liệt, với tâm hạ liệt, với tinh tấn hạ liệt, với thẩm sát hạ liệt do vì mong cầu danh tiếng v.v. ‘‘Với (dục) trung bình’’ (majjhimena) là với (dục) trung bình do vì mong cầu quả của phước v.v. ‘‘Với (dục) cao thượng’’ (paṇītena) là (hành động) được khởi lên với dục v.v. cao thượng, với ý nghĩ rằng “đây là việc nên làm” nhằm phát huy dòng dõi bậc Thánh; đây là cách giải thích cho từ “cao thượng”. ‘‘Mong cầu danh tiếng’’ (yasakāmatā) là mong cầu tiếng tăm lừng lẫy hay mong cầu đoàn tùy tùng. ‘‘Mong cầu quả của phước’’ (puññapphalakāmatā) là mong cầu sự thành tựu về cảnh giới (tái sanh) và sự thành tựu về tài sản. ‘‘Nương vào bản tánh Thánh’’ (ariyabhāvaṃ nissāya) có nghĩa là: “Việc bố thí này là dòng dõi của các bậc Thánh. Ta cũng là bậc Thánh. Do đó, việc này cũng nên được ta thực hiện.” Như vậy là ý nghĩa của “nương vào bản tánh Thánh”. Ở đây, ‘‘bậc Thánh’’ (ariyo) có thể hiểu là bậc Thánh về hạnh kiểm (ācāra ariyo) và bậc Thánh về tri kiến (dassana ariyo). Trong đó, bậc Thánh về hạnh kiểm được gọi là bậc chân nhân, là kẻ phàm phu hiền thiện (puthujjana kalyāṇaka). Bậc Thánh về tri kiến là bậc Thánh theo nghĩa chân đế (paramattha ariyo). ‘‘Bố thí Ba-la-mật’’ (pāramitā dānaṃ) là sự bố thí đã đến bờ kia của các vị Đại Bồ-tát, đã đạt đến đỉnh cao của mọi sự bố thí. Vì nó diễn ra vì sự giải thoát của tất cả chúng sanh, nên nó là tối thượng, là đã đến bờ kia. Bởi vì không có sự bố thí nào cao hơn thế nữa. (Điều này cũng áp dụng) cho các phước sự còn lại. ‘‘Hai bộ ba’’ (tikadvayaṃ) là hai bộ ba “trước, v.v.” và “hạ liệt, v.v.”. ‘‘Bởi điều cuối cùng’’ (antima vatthunā) hay là bởi sự phạm vào điều cuối cùng (tức là tội Ba-la-di). ‘‘Người ác giới’’ (dussīlo) là vị tỳ-khưu ác giới. Vị ấy, chừng nào chưa từ bỏ sự tự nhận là tỳ-khưu, chừng đó vẫn là tỳ-khưu, không phải là sa-di, không phải là người tại gia. Nếu một vị tỳ-khưu khác vu khống vị ấy một cách vô căn cứ về điều cuối cùng (tội Ba-la-di), vị tỳ-khưu vu khống ấy phạm tội Tăng-già-bà-thi-sa (saṅghādisesa). Trong trường hợp nói lời miệt thị, (vị ấy) phạm tội Ba-dật-đề (pācittiya). Ngay cả người ngủ chung với vị ấy quá một đêm trong cùng một chỗ ở cũng không có tội. Do đó, vị ấy nên được gọi là tỳ-khưu ác giới. ‘‘Không cần phải thọ nhận lại bằng yết-ma’’ (puna kammavācāya samādātabbanti natthi) có nghĩa là: Giống như người đã xả giới, mọi sự thọ trì của người ấy đều bị phá vỡ. Người muốn trở lại làm tỳ-khưu phải thọ nhận lại bằng yết-ma. (Nhưng trong trường hợp này thì) không có việc phải thọ nhận lại bằng yết-ma như vậy. ‘‘Nhưng trong các trường hợp khác’’ (itaresu pana) là trong các hình phạt khác ngoài việc hủy tướng (tức là tẩn xuất). Trong trường hợp thường giới (niccasīla) v.v. ‘‘Điều luôn luôn thích hợp’’ (yaṃ niccameva vaṭṭati) là giới từ bỏ sát sanh, điều luôn luôn thích hợp để gìn giữ. (Gìn giữ) một cách không thường xuyên là không thích hợp. Tại sao? Vì đối với người thực hiện việc sát sanh v.v., ác hạnh có thể phát sinh bất cứ lúc nào. Do đó, có nói rằng: ‘‘(Gìn giữ) một cách không thường xuyên là có lỗi’’ (aniccaṃ sāvajjaṃ hoti). Nghĩa là, đó là ác hạnh. ‘‘Điều thích hợp cả thường xuyên’’ (yaṃ niccampi vaṭṭati) là giới từ bỏ ăn phi thời v.v. của người tại gia thông thường, (giữ) thường xuyên cũng thích hợp. ‘‘Và không thường xuyên cũng thích hợp’’ (aniccampi vaṭṭati) có ý nghĩa là: đối với người ăn phi thời v.v. sau khi đã qua ngày thọ giới, không có lỗi vi phạm hay lỗi ác hạnh. Do đó, có nói rằng: ‘‘không có lỗi’’ (sāvajjaṃ na hoti). Nghĩa là, đó không phải là ác hạnh. Tương tự, mười giới của người tại gia thông thường được gọi là giới không thường xuyên (aniccasīla); đây là cách giải thích. ‘‘Chỉ là giới không thường xuyên’’ (aniccasīlameva hoti) có nghĩa là: đối với người tại gia thông thường, mười giới ấy, ngay cả đối với những người đã thọ trì và gìn giữ chúng một cách thường xuyên trọn đời, cũng không phải là giới thường xuyên (niccasīla) vốn được thành tựu do bản chất của sự sanh (vào đời sống xuất gia) nơi các vị xuất gia, bởi vì họ không phải là người xuất gia. Ý nghĩa là, nó trở thành thường xuyên chỉ do năng lực của việc thọ trì trọn đời. ‘‘Vì được thành tựu cùng với việc mang y phục’’ (vesadhāraṇena saha siddhattā): Ở đây, làm thế nào nó được thành tựu bởi việc mang y phục? Việc mang y phục là từ bỏ y phục tại gia và mặc y cà-sa. Và y cà-sa là lá cờ của bậc A-la-hán. Đối với người mang lá cờ A-la-hán, ngay cả khi chưa thọ học giới, cũng không thích hợp để ăn phi thời. Tương tự, (không thích hợp để) xem múa hát v.v., đeo tràng hoa v.v., ở trên giường ghế cao v.v., nhận vàng bạc v.v. Nếu hỏi tại sao, thì lý do đã được nêu ở dưới rằng: “Đối với họ, chỉ thích hợp để gìn giữ giới tương ứng của mình, sau khi đã làm cho nó thanh tịnh và thường xuyên,” v.v. ‘‘Chỉ những (pháp) chưa đạt đến an chỉ định (appanā) được nói đến’’ (appanaṃ apattāva adhippetā) có ý nghĩa là: vì các pháp tu tập đáo đại đã đạt đến an chỉ định sẽ được nói đến riêng ở phần sau. ‘‘Ngay tại đây’’ (ettheva) là ngay trong hành động tu tập này. ‘‘Của chính những điều ấy’’ (tesaññeva) là của chính Tam Bảo v.v. Người đã bắt đầu đi là người đi đường (gamika). Người đang đi trên con đường dài là khách lữ hành (addhika). ‘‘Với sự trong sạch’’ (parisuddhena) là trong sạch do không mong cầu lợi lộc, cung kính v.v. và do không có sự tự tán dương, chê bai người khác v.v. ‘‘Với tâm biến mãn lợi ích’’ (hitappharaṇa cittena) là với tâm biến mãn đến lợi ích và hạnh phúc của họ, với ý nghĩ rằng: “Khi ta làm điều này, người này sẽ có được chừng ấy lợi ích và hạnh phúc.” Điều này có nghĩa là với tâm từ (metta-citta). ‘‘Như trong công việc của chính mình’’ (attano kiccesu viya) — bằng câu này, (chú giải) chỉ ra rằng người ấy xem mọi công việc của họ là trách nhiệm của mình. ‘‘Làm cho thành của chung’’ (sādhāraṇa karaṇaṃ) là việc cho người khác phước của mình. (Tùy hỷ) là việc thốt lên lời “lành thay” (sādhu) để biểu lộ sự hoan hỷ của mình. Mối liên hệ là: cả phước được cho đi và phước được tùy hỷ đều trở thành (nghiệp) cảm thọ trong hiện tại (diṭṭhadhammavedanīya). ‘‘An trú trong như lý tác ý’’ (yonisomanasikāre ṭhatvā): Ở đây, (điều này có nghĩa là) từ bỏ phi như lý tác ý vốn thuộc về phía danh vọng v.v., và an trú trong như lý tác ý. Đối với người nghe, (như lý tác ý là): “Sau khi nghe pháp này, ta sẽ cảm nhận được vị của ý nghĩa và vị của pháp.” Đối với người thuyết, (như lý tác ý là): “Khi thuyết pháp này, ta sẽ hỗ trợ cho Chánh pháp và cho những người nghe.” Tác ý thuộc về phía lợi lộc, cung kính v.v. được gọi là phi như lý tác ý. Tác ý thuộc về phía xuất ly, thoát khỏi (phiền não) được gọi là như lý tác ý. Các hành động không có lỗi (niravajja kamma) là các hành động như nông nghiệp, chăn nuôi v.v. Các nghề thủ công không có lỗi (niravajja sippa) là các nghề như thợ mộc v.v. và nghề y v.v. Các lĩnh vực kiến thức không có lỗi (niravajja vijjāṭhāna) là các môn như tướng số học, Vệ-đà học, minh chú học v.v., vốn có lợi và không gây hại cho người khác. ‘‘Làm cho trong sạch’’ (vodāna karaṇaṃ) là làm cho đặc biệt thanh tịnh. ‘‘Vì có bản chất ấy’’ (taṃ sabhāvattā) là vì có bản chất của bố thí. ‘‘Vì là tác hành giới’’ (cāritta sīlattā) là vì đó là giới tác hành tự nhiên của các bậc chân nhân. Lại nữa, ‘‘vì có bản chất ấy’’ là vì có bản chất của sự tu tập (bhāvanā). Thật vậy, đối với cả người thuyết và người nghe, theo dòng pháp thoại, vì nó mang lại sự phát triển tâm và sự phát triển trí tuệ, nên việc thuyết pháp và nghe pháp có bản chất ấy. Và đối với người tự mình làm cho tri kiến của mình ngay thẳng, đó chính là hành động tu tập trí tuệ. Tương tự như vậy đối với người làm cho (tri kiến) ngay thẳng sau khi nghe người khác thuyết pháp. ‘‘Không có pháp nào (riêng biệt)’’ (dhammo nāma natthi) có nghĩa là không có pháp nào gọi là pháp học (desanā dhamma) (tách rời khỏi pháp hành). Tại sao? Vì ngay cả khi thuyết về bố thí và giữ giới, cuối cùng cũng phải làm rõ Tứ đế cùng với Tam tướng. Bằng điều này, (chú giải) chỉ ra rằng: vì việc thuyết pháp và nghe pháp cuối cùng được đặt nền tảng trên đề mục thiền quán Tam tướng, nên chúng có bản chất ấy (tức bản chất tu tập). ‘‘Chỉ là ý nghiệp’’ (manokamma meva) là một trích dẫn. ‘‘Chỉ trong ý’’ (manasmiṃ eva) là chỉ trong ý môn. ‘‘Vì sự thành tựu của phận sự’’ (kiccasiddhito) là vì sự thành tựu của phận sự an chỉ định. ‘‘Vì sự phát sinh của trạng thái chi (thiền)’’ (aṅgabhāvā sambhavato) là vì sự phát sinh của trạng thái chi (thiền) trong sự thành tựu của phận sự an chỉ định. ‘‘Và điều đó thuộc về tu tập’’ (tañca bhāvanāmayaṃ) là một trích dẫn. ‘‘Do vì bố thí v.v.’’ (dānādivasena) là do vì bố thí và giữ giới. “Vì nó không khởi lên do vì bố thí” — điều này thì hợp lý. Nhưng “vì nó không khởi lên do vì giữ giới” — điều này lại không phù hợp với Pāli văn. Có sự chất vấn rằng: “Trong Pāli văn, có nói rằng ngay cả trong các thiền đáo đại cũng có đoạn trừ giới (pahāna sīla), chế ngự giới (veramaṇi sīla) v.v.”. Để bác bỏ điều đó, (chú giải sư) đã nói: “Nhưng điều mà...” v.v. ‘‘Được nói theo nghĩa bóng’’ (pariyāyena vuttaṃ): được nói theo nghĩa bóng nào? Hạnh kiểm tự nhiên được gọi là giới. Và khi sơ thiền phát sinh, sự đoạn trừ các triền cái chính là hạnh kiểm tự nhiên, diễn ra theo quy luật tự nhiên. Vì vậy, do là hạnh kiểm tự nhiên, nó được gọi là giới. Lại nữa, chính sự đoạn trừ các triền cái được gọi là “chế ngự” (veramaṇi) theo nghĩa là lìa xa chúng, là “phòng hộ” (saṃvara) theo nghĩa là ngăn chặn chúng, và là “không vi phạm” (avītikkama) theo nghĩa là không từ bỏ phận sự đoạn trừ. Nhưng ở đây, với từ “tư giới” (cetanā-sīla), chỉ có tư tương ưng với thiền được nói đến. Và cần phải hiểu rằng nó được gọi là giới vì nó thuộc về loại giới. ‘‘Đã đạt đến an chỉ định’’ (appanāpatta) là một trích dẫn. Nhưng nên nói là ‘‘theo sự phân chia của thiền’’ (jhānabhedena). Vì thiện sắc giới có năm loại theo sự phân chia của thiền, nhưng chính thiền thì có năm loại theo sự phân chia của các thiền chi.

කුසලකම්මදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần trình bày về nghiệp thiện đã chấm dứt.

153. ‘‘එත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ’’ති ධම්මසඞ්ගණි පාළියං. ‘‘දස්සනෙනා’’ති සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණෙන. ‘‘තං’’ති උද්ධච්ච චෙතනං. ‘‘භාවනායා’’ති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතාය භාවනාය. පාළිපාඨෙ. ‘‘චිත්තුප්පාදා’’ති චිත්තචෙතසිකා වුච්චන්ති. ‘‘සියා’’ති එකච්චෙති අත්ථෙ නිපාත පදං. ඉමෙසු ඡසු චිත්තුප්පාදෙසු එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා සොතාපත්ති මග්ගෙන පහාතබ්බා, එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා තීහි උපරි මග්ගෙහි පහාතබ්බාති අත්ථො. තත්ථ පථමපදෙ ‘‘එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා’’ති කම්මපථපත්තකම්මසහජාතා ඡ චිත්තුප්පාදා. දුතීය පදෙ ‘‘එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා’’ති අකම්මපථ පත්තා ධම්මිකෙසු ඨානෙසු අස්සාදනාභි නන්දාදිවසෙන පවත්තා ඡ චිත්තුප්පාදා. ‘‘තත්ථා’’ති ධම්මසඞ්ගහෙ. ‘‘ඉතරත්ථා’’ති ඉතරෙසු භාවනාය පහාතබ්බෙසු. ‘‘තස්සා’’ති නානක්ඛණික කම්මපච්චයස්ස. පාළිපාඨෙ. ‘‘සහජාතා’’ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි සහජාතා. ‘‘නානක්ඛණිකා’’ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි අසහජාතා අතීතකාලභූතෙ නානක්ඛණෙ පවත්තා පාණාතිපාතාදි චෙතනා. ‘‘යදි එවං’’ති එවං යදි සියාති අත්ථො. යදි උද්ධච්ච චෙතනා දස්සන පදෙ අනුද්ධටත්තා පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪතීති විඤ්ඤායෙය්‍ය. එවං සතීති පාඨසෙසො. ‘‘චෙ’’ති චෙ වදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න සක්කා වත්තුං. ‘‘තස්සා විපාකස්සා’’ති තස්සා උද්ධච්ච චෙතනාය විපාකස්ස. පාළිපාඨෙ. ‘‘ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං’’ති ඉමෙ ධම්මෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නඤ්ඤාණං. ‘‘තෙසං විපාකෙ’’ති උද්ධච්ච සහගතානං විපාකෙ. ‘‘ඤාණං’’ති තං විපාකං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නඤ්ඤාණං. ‘‘සබ්බ දුබ්බලන්ති ච සක්කා වත්තුං’’ති සම්බන්ධො. ‘‘අතිවිය කාළකධම්මත්තා’’ති බුද්ධාදීසු මහන්තෙසු ඨානෙසු සද්ධාරතනස්ස [Pg.171] අන්තරායං කත්වා පවත්තනතො අතියෙවකණ්හ ධම්මත්තා. තස්සා විචිකිච්ඡා චෙතනාය පටිසන්ධි ආකඩ්ඪනම්පි විඤ්ඤාතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘සභාව විරුද්ධත්තා යෙවා’’ති විචිකිච්ඡා අසන්නිට්ඨාන සභාවා. අධිමොක්ඛො සන්නිට්ඨාන සභාවොති එවං සභාව විරුද්ධත්තායෙව.

153. Trong (các từ) bắt đầu bằng ‘etthā’. ‘Dhammasaṅgahe’ (trong bộ Tụ Yếu Pháp) có nghĩa là trong Pāḷi Dhammasaṅgaṇi (bộ Pháp Tụ). ‘Dassanena’ (bởi sự thấy) có nghĩa là bởi trí tuệ của đạo Tu-đà-hoàn. ‘Taṃ’ (cái ấy) có nghĩa là tư phần trạo cử. ‘Bhāvanāya’ (bởi sự tu tiến) có nghĩa là bởi sự tu tiến được gọi là ba đạo bậc trên. Trong bản văn Pāḷi. ‘Cittuppādā’ (các tâm sanh) được gọi là tâm và các tâm sở. ‘Siyā’ là một tiểu từ có nghĩa là ‘một số’. Nghĩa là: trong sáu loại tâm sanh này, một số trong sáu loại tâm sanh cần được đoạn trừ bởi đạo Tu-đà-hoàn, và một số trong sáu loại tâm sanh cần được đoạn trừ bởi ba đạo bậc trên. Trong đó, ở vế đầu, ‘một số trong sáu loại tâm sanh’ là sáu loại tâm sanh đồng sanh với nghiệp đã đạt đến nghiệp lộ. Ở vế thứ hai, ‘một số trong sáu loại tâm sanh’ là sáu loại tâm sanh không đạt đến nghiệp lộ, diễn tiến theo cách thưởng thức, vui thích, v.v... trong các trường hợp hợp pháp. ‘Tattha’ (trong đó) có nghĩa là trong bộ Tụ Yếu Pháp (Dhammasaṅgaṇi). ‘Itaratthā’ (trong trường hợp khác) có nghĩa là trong các (tâm) khác cần được đoạn trừ bởi sự tu tiến. ‘Tassā’ (của cái ấy) có nghĩa là của dị thời nghiệp duyên. Trong bản văn Pāḷi. ‘Sahajātā’ (đồng sanh) có nghĩa là đồng sanh với các pháp do nó làm duyên sanh. ‘Nānakkhaṇikā’ (dị thời) có nghĩa là các tư phần như sát sanh, v.v... đã diễn tiến trong một sát-na khác trong quá khứ, không đồng sanh với các pháp do nó làm duyên sanh. ‘Yadi evaṃ’ (nếu vậy) có nghĩa là ‘nếu là như vậy’. Nếu tư phần trạo cử, do không bị nhổ lên ở giai đoạn kiến đạo, không lôi kéo sự tái sanh, thì nên được hiểu như vậy. ‘Evaṃ sati’ (khi như vậy) là phần còn lại của câu. ‘Ce’ có nghĩa là ‘nếu nói rằng’. ‘Nā’ có nghĩa là ‘không thể nói’. ‘Tassā vipākassa’ (của quả của nó) có nghĩa là của quả của tư phần trạo cử ấy. Trong bản văn Pāḷi. ‘Ñāṇaṃ imesu dhammesu’ (trí tuệ trong các pháp này) có nghĩa là trí tuệ sanh lên do lấy các pháp này làm đối tượng. ‘Tesaṃ vipāke’ (trong quả của chúng) có nghĩa là trong quả của các (tâm) tương ưng với trạo cử. ‘Ñāṇaṃ’ (trí tuệ) có nghĩa là trí tuệ sanh lên do lấy quả ấy làm đối tượng. Nên liên kết là ‘và có thể nói là yếu nhất trong tất cả’. ‘Ativiya kāḷakadhammattā’ (do là pháp quá đen tối) có nghĩa là do là pháp cực kỳ đen tối vì nó diễn tiến bằng cách gây trở ngại cho tín bảo trong các trường hợp trọng đại liên quan đến Đức Phật, v.v... Nên được hiểu sự liên kết là: việc lôi kéo sự tái sanh của tư phần hoài nghi ấy cũng cần được biết. ‘Sabhāva viruddhattā yevā’ (chính do có tự tánh đối nghịch) có nghĩa là: hoài nghi có tự tánh không quyết đoán, còn thắng giải có tự tánh quyết đoán; chính do có tự tánh đối nghịch như vậy.

‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘විපච්චතීති විපාචෙතී’’ති වදන්ති. තං පන පදරූපෙන න සමෙතීති අඤ්ඤං අත්ථං වදන්තො ‘‘සබ්බම්පි වා’’තිආදිමාහ. ‘‘මහාසම්පත්තියො සමුට්ඨාපෙත්වා’’ති දෙවලොකෙ දෙවසම්පත්ති සදිසා දිබ්බවිමානාදිකා මහාසම්පත්තියො සමුට්ඨාපෙත්වා. ඉදං ‘‘ඔකාසං කත්වා’’ති පදෙ විසෙසනං. තත්ථ ‘‘සුඛ විපාකං’’ති ඉදං අට්ඨ අහෙතුක විපාකානි සන්ධාය වුත්තං. රූපලොකෙ බ්‍රහ්මානං රූපකායො රූපාවචර කම්මෙන නිබ්බත්තො. සො ච කාමාවචර ධම්ම සමූහො එව. එවං සන්තෙ තස්මිං ලොකෙ පඤ්ච අහෙතුක විපාකානිපි රූපාවචර කම්මෙන නිබ්බත්තානි සියුන්ති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘රූපාවචර කුසලංහී’’තිආදිමාහ. ‘‘තානී’’ති අපායභූමියං උප්පන්නානි අට්ඨ අහෙතුක විපාකානි. ‘‘සබ්බස්මිං කාමලොකෙ’’ති එකාදසවිධෙ කාමලොකෙ. ‘‘තෙසු චා’’ති තෙසු අට්ඨ අහෙතුක විපාකෙසු ච. ‘‘ආරම්මණන්තරෙ’’ති කසිණ නිමිත්තාදිතො අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ. ‘‘නිමිත්තා රම්මණෙ’’ති කසිණ නිමිත්තාදිකෙ නිමිත්ත පඤ්ඤත්තා රම්මණෙ. ‘‘තානි පඤ්චවිපාකානී’’ති චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච අහෙතුක විපාකානි කාමාවචර කුසල කම්මස්සෙව විපාකානි හොන්තීති යොජනා. ‘‘සොළසක මග්ගො’’ති සොළසකථා මග්ගො කථාපබන්ධො. එවං ද්වාදස කමග්ගො. ‘‘අහෙතුකට්ඨක’’න්ති අහෙතුක විපාකට්ඨකං. සම්මා පකාරෙන ජානාතීති සම්පජානං. ඤාණං. සම්පජානෙන කතන්ති විග්ගහො. න සම්පජානකතං අසම්පජානකතං. ‘‘සද්දහිත්වා’’ති එතෙන දිට්ඨුජු කම්මඤාණ සම්පත්තිං දීපෙති. න හි තෙන ඤාණෙන අසම්පන්නො කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච සද්දහතීති. ජානිත්වාති වා පාඨො සියා. ‘‘එකමෙකං’’ති එකමෙකං කුසලකම්මං. ‘‘කුසල සමයෙ’’ති කුසල කම්ම කරණකාලෙ. කුසලුප්පත්තිකාලෙ වා. යස්සමෙ ඊදිසං පුඤ්ඤං [Pg.172] පසුතං. තස්සමෙ භවලාභො භොගලාභො මිත්තලාභො සබ්බෙලාභා එකන්තෙන සුලාභාති අත්ථො. ‘‘සුලද්ධං’’ති ඉදං පුඤ්ඤං සුලද්ධං. දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු සංසරිත්වාති පාඨසෙසො. ‘‘සෙසෙනා’’ති තස්සකම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘එකපිණ්ඩපාතස්මිං’’ති එකවාරං පිණ්ඩපාතදානෙ. සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා යං වුත්තං ‘එකා චෙතනා එකමෙව පටිසන්ධිං දෙතී’ති, තං සුවුත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘පටිපක්ඛෙහී’’ති පටිපක්ඛෙහි අකුසලෙහි. විසෙසෙන භුසං මුළ්හො බ්‍යාමුළ්හො. අතිවිය බ්‍යාමුළ්හො අතිබ්‍යාමුළ්හො. අතිබ්‍යාමුළ්හත්ථාය පච්චයභූතන්ති විග්ගහො. අතිදුප්පඤ්ඤාය පච්චයභූතන්ති අත්ථො. සො හි ථෙරො වදතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉති කත්වා’’ති එවං මනසිකරිත්වා. ‘‘සන්නිහිතපච්චයමත්තෙනා’’ති ආසන්නෙ සණ්ඨිතපච්චය මත්තෙන. ‘‘පුබ්බපයොග පච්චයමත්තෙනා’’ති වුත්තං හොති. බලවකම්මවසෙන උප්පන්නත්තා තික්ඛතරං විපාකං. යදා පයොග රහිතෙන පච්චයගණෙන උප්පජ්ජති, තදා අසඞ්ඛාරිකං නාම. යදා පයොගසහිතෙන, තදා සසඞ්ඛාරිකං නාම. තත්ථ අසඞ්ඛාරිකං තික්ඛං නාම. සසඞ්ඛාරිකං මන්දං නාම. තථා දුබ්බල කම්මෙන උප්පන්නෙ මන්දවිපාකෙපි යොජෙතබ්බං. එවං තික්ඛමන්දානං මන්දතික්ඛතාපත්ති නාම සියා. න ච තථා සක්කා භවිතුන්ති අධිප්පායො. එත්ථ සියා, යදි පුබ්බකම්මවසෙන අට්ඨන්නං මහාවිපාකානං සඞ්ඛාරභෙදො සිද්ධො සියා, අට්ඨන්නං අහෙතුක විපාකානම්පි සොසඞ්ඛාරභෙදො සිද්ධො භවෙය්‍ය. තානිපි හි කානිචි අසඞ්ඛාරිකෙන කම්මෙන නිබ්බත්තානි, කානිචි සසඞ්ඛාරිකෙනාති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘අහෙතුක විපාකානං පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘උභයකම්ම නිබ්බත්තනං’’ති තෙසං සඞ්ඛාර භෙදරහිතත්තා අසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි විරොධො නත්ථි. සසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි විරොධො නත්ථි. අසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි නිබ්බත්තන්ති. සසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි නිබ්බත්තන්ති. එවං උභයකම්ම නිබ්බත්තනං යුත්තං. ‘‘ඉති අධිප්පායො’’ති තස්ස ථෙරස්ස අධිප්පායො. ‘‘න කම්මාගමන වසෙනා’’ති කම්මසඞ්ඛාතස්ස චිරකාලතො ආගමන පච්චයස්ස වසෙන. ‘‘ආගමනං’’ති ච ආගච්ඡති එතෙනාති ආගමනන්ති විග්ගහො. ‘‘කම්මභවෙ’’ති අතීතෙ [Pg.173] කම්මකරණභවෙ. ‘‘කෙචනා’’ති කෙචි. අට්ඨසාලිනියං පන ආගතාති ච. පටිසම්භිදා මග්ගෙ පන ද්විහෙතුකා වුත්තාති ච සම්බන්ධො. ඉමස්මිං ඨානෙ පටිසම්භිදා මග්ගට්ඨකථා වචනම්පි වත්තබ්බන්ති වදන්තො ‘‘තත්ථ පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘තීසුඛණෙසූ’’ති කම්මක්ඛණෙ නිකන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධික්ඛණෙති තීසුඛණෙසු. ‘‘ටීකාකාරාපනා’’ති අභිධම්මටීකාකාරාපන. ‘‘සාවසෙසපාඨො’’ති පාළියං තිහෙතුකෙන කම්මෙන ද්විහෙතුක පටිසන්ධි, ද්විහෙතුකෙන කම්මෙන අහෙතුක පටිසන්ධි අවසෙසා හොති. එවං අවසෙස වාක්‍ය සහිතො පාඨො. සරික්ඛමෙව සරික්ඛකං. කම්මෙන සරික්ඛකං සදිසං කම්මසරික්ඛකං. විපාකං. ‘‘මහාථෙරෙනා’’ති සාරිපුත්ත මහාථෙරෙන. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා ටීකාකාරානං වචනං උපත්ථම්භෙති.

Trong (các câu) bắt đầu bằng «Sabbatthā». Họ nói rằng «Vipaccati (chín muồi) có nghĩa là vipāceti (làm cho chín muồi)». Nhưng vì điều đó không phù hợp về mặt hình thức từ ngữ, nên khi nói về một ý nghĩa khác, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng «sabbampi vā» (hoặc là tất cả). «Sau khi làm phát sanh các đại tài sản» có nghĩa là sau khi làm phát sanh các đại tài sản như thiên cung v.v... tương tự như tài sản của chư thiên ở cõi trời. Đây là tính từ cho từ «okāsaṃ katvā» (sau khi tạo cơ hội). Ở đây, câu «quả an lạc» này được nói đến để chỉ tám quả vô nhân. Ở cõi Sắc giới, sắc thân của các vị Phạm thiên được tạo ra bởi nghiệp Sắc giới. Và đó chính là một tập hợp các pháp Dục giới. Khi như vậy, có sự chất vấn rằng ở cõi ấy, năm quả vô nhân cũng có thể được tạo ra bởi nghiệp Sắc giới. Để giải quyết vấn đề đó, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng «rūpāvacara kusalaṃ hi» (vì thiện Sắc giới). «Tānī» (những cái ấy) là tám quả vô nhân sanh khởi ở cõi khổ. «Trong toàn cõi Dục giới» là trong mười một cõi Dục giới. «Và trong những cái ấy» là và trong tám quả vô nhân ấy. «Trong đối tượng khác» là trong đối tượng khác với tướng kasina v.v... «Trong đối tượng là tướng» là trong đối tượng là tướng chế định như tướng kasina v.v... «Năm quả ấy» nên được hiểu là năm quả vô nhân như nhãn thức v.v... là quả của chính nghiệp thiện Dục giới. «Soḷasaka maggo» (con đường mười sáu) là một chuỗi luận đề, con đường của mười sáu câu chuyện. Tương tự là «dvādasa kamaggo» (con đường mười hai). «Ahetukaṭṭhaka» là bộ tám quả vô nhân. «Sampajānaṃ» (tỉnh giác) là biết một cách đúng đắn. (Đó là) trí tuệ. Phân tích cú pháp là «được làm với sự tỉnh giác». Không được làm với sự tỉnh giác là «asampajānakataṃ» (không tỉnh giác). Bằng từ «saddahitvā» (sau khi có đức tin), ngài chỉ ra sự thành tựu của tri kiến chánh trực về nghiệp. Vì rằng người không thành tựu trí tuệ ấy thì không tin vào nghiệp và quả của nghiệp. Hoặc có thể có bản đọc là «jānitvā» (sau khi biết). «Ekamekaṃ» (mỗi một) là mỗi một nghiệp thiện. «Vào lúc thiện» là vào lúc làm nghiệp thiện, hoặc vào lúc thiện sanh khởi. Ý nghĩa là: «Đối với ta, người đã tạo ra phước báu như vậy, việc được sanh hữu, được tài sản, được bạn bè, tất cả mọi sự được lợi đều chắc chắn là dễ dàng có được». «Suladdhaṃ» (được lợi tốt) là phước báu này đã được lợi tốt. Phần còn lại của câu là «sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người». «Bằng phần còn lại» là bằng phần quả còn lại của nghiệp ấy. Trong bản văn Chú giải. «Trong một lần khất thực» là trong một lần bố thí vật thực khất thực. Đã được nói trong Chú giải Tương Ưng Bộ. Do đó, ý nghĩa là điều đã được nói 'một tư tâm chỉ cho một sự tái sanh' là được nói rất hay. «Bởi các đối nghịch» là bởi các (pháp) bất thiện đối nghịch. «Byāmuḷho» (hoang mang) là si mê một cách đặc biệt, mãnh liệt. «Atibyāmuḷho» (rất hoang mang) là hoang mang quá mức. Phân tích cú pháp là «là duyên cho sự rất hoang mang». Ý nghĩa là «là duyên cho sự rất vô trí». Mối liên hệ là «vì vị trưởng lão ấy nói». «Iti katvā» (nghĩ rằng) là sau khi tác ý như vậy. «Chỉ bằng duyên gần gũi» là chỉ bằng duyên đã được thiết lập ở gần. Có nghĩa là «chỉ bằng duyên là sự cố gắng trước đó». Vì sanh khởi do năng lực của nghiệp mạnh, nên quả bén nhạy hơn. Khi sanh khởi bởi một nhóm duyên không có sự cố gắng, thì được gọi là «asaṅkhārika» (vô trợ). Khi (sanh khởi) cùng với sự cố gắng, thì được gọi là «sasaṅkhārika» (hữu trợ). Trong đó, vô trợ được gọi là bén nhạy. Hữu trợ được gọi là chậm lụt. Tương tự, cũng nên áp dụng cho quả chậm lụt sanh khởi do nghiệp yếu. Như vậy, sẽ có trường hợp cái bén nhạy trở thành chậm lụt và cái chậm lụt trở thành bén nhạy. Ý nghĩa là không thể có chuyện như vậy. Ở đây, có thể có (vấn đề): nếu sự phân biệt về hành (hữu trợ/vô trợ) của tám đại quả được xác lập do năng lực của nghiệp quá khứ, thì sự phân biệt về hành ấy của tám quả vô nhân cũng phải được xác lập. Sự chất vấn là: «Vì rằng một số trong chúng được tạo ra bởi nghiệp vô trợ, một số bởi nghiệp hữu trợ». Để giải quyết vấn đề đó, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng «ahetuka vipākānaṃ pana» (còn đối với các quả vô nhân). «Được tạo ra bởi cả hai loại nghiệp» có nghĩa là vì chúng không có sự phân biệt về hành, nên cũng không có mâu thuẫn với nghiệp vô trợ, và cũng không có mâu thuẫn với nghiệp hữu trợ. Chúng được tạo ra bởi nghiệp vô trợ, và chúng cũng được tạo ra bởi nghiệp hữu trợ. Như vậy, việc được tạo ra bởi cả hai loại nghiệp là hợp lý. «Iti adhippāyo» (đó là ý nghĩa) là ý nghĩa của vị trưởng lão ấy. «Không phải do sự đến của nghiệp» là không phải do năng lực của duyên là sự đến từ lâu của cái được gọi là nghiệp. Và «āgamanaṃ» (sự đến) được phân tích cú pháp là «nó đến bằng cái này, nên gọi là sự đến». «Trong nghiệp hữu» là trong hữu tạo nghiệp ở quá khứ. «Kecanā» là «keci» (một số vị). Mối liên hệ là: «Còn trong sách Aṭṭhasālinī thì (nói là) đã đến», và «còn trong sách Paṭisambhidāmagga thì (nói là) được gọi là nhị nhân». Khi nói rằng ở chỗ này cũng nên nói lời của Chú giải Paṭisambhidāmagga, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng «tattha pana» (còn ở đó). «Trong ba sát-na» là trong ba sát-na: sát-na nghiệp, sát-na ưa thích, và sát-na tái sanh. «Ṭīkākārāpana» là các vị soạn Phụ chú giải Vi Diệu Pháp. «Bản văn có phần còn lại» là trong Pāḷi, (câu) «sự tái sanh nhị nhân do nghiệp tam nhân, sự tái sanh vô nhân do nghiệp nhị nhân» còn lại. Như vậy là bản văn cùng với câu còn lại. «Sarikkhaṃ» chính là «sarikkhakaṃ» (tương tự). «Kammasarikkhakaṃ» (tương tự nghiệp) là tương tự, giống với nghiệp. (Nghĩa là) quả. «Bởi Đại trưởng lão» là bởi Đại trưởng lão Sāriputta (Xá Lợi Phất). Bằng (câu) bắt đầu bằng «evañca katvā» (và làm như vậy), ngài củng cố lời của các vị soạn Phụ chú giải.

කාමාවචරකම්මං නිට්ඨිතං.

Nghiệp Dục giới đã chấm dứt.

154. රූපාවචරකම්මෙ. ‘‘අප්පගුණතායා’’ති අපරිචිතතාය. අවඩ්ඪතාය. ‘‘හීනෙහි ඡන්දාදීහී’’ති ලාභසක්කාර සිලොකාදි සාපෙක්ඛතාය හීනෙහි ඡන්දාදීහි. ‘‘තෙ ධම්මා’’ති ඡන්දාදයො ධම්මා. තානි ඉධ නාධිප්පෙතානි. කස්මා, උපපත්තිප්පභෙදස්ස අසාධකත්තාති අධිප්පායො. ‘‘ඉමානෙවා’’ති ඉමානි එව ඣානානි. ‘‘තිවිධාසූ’’ති එකස්මිංතලෙ බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදි වසෙන තිවිධාසු. ‘‘අට්ඨාරසප්පභෙදෙන විභජිත්වා’’ති තීසු හීන මජ්ඣිමපණීතෙසු එකෙකස්මිං හීන හීනං හීන මජ්ඣිමං හීන පණීතන්තිආදිනා විභත්තෙන නවවිධානි හොන්ති. පුන තෙසු තීණි මජ්ඣිමානි. මජ්ඣිමහීනං මජ්ඣිමමජ්ඣිමන්තිආදිනා විභත්තානි නවවිධානි හොන්ති. එවං අට්ඨාරසභෙදෙන විභජිත්වා. ‘‘කම්මද්වාරානි නාමා’’ති කම්මප්පවත්ති මුඛානි නාම. ‘‘ඉමෙහි පභාවිතත්තා’’ති ඉමෙහි පභාවෙහි මූලකාරණෙහි පභාවිතත්තා පවත්තාපිතත්තා. ‘‘අට්ඨාරසඛත්තියා’’ති හීනමජ්ඣිමාදිභෙදෙන අට්ඨාරස ඛත්තියා. තථා අට්ඨාරස බ්‍රාහ්මණාදයො. අට්ඨ චත්තාලීස ගොත්තානි නාම හීනමජ්ඣිමා දිවසෙන [Pg.174] විභත්තානි ගොතමගොත්තාදීනි අට්ඨචත්තාලීස ගොත්තානි. තෙසං චාරිත්ත පටිපත්තිභූතානි චරණානිපි අට්ඨචත්තාලීස හොන්තීති. එත්ථ සියා. පුරිම වචනෙ හීනාදීනි බ්‍රහ්මලොකෙ, අට්ඨකථා වචනෙහීනාදීනි මනුස්සලොකෙති සාධෙතබ්බං අඤ්ඤං, සාධකං අඤ්ඤන්ති චොදනා. තං පරිහරති ‘‘එතෙනහී’’තිආදිනා. ‘‘උපලක්ඛෙතී’’ති පච්චක්ඛතො පාකටං එකදෙසං දස්සෙත්වා අපාකටෙ තාදිසෙපි ජානාපෙතීති අත්ථො. ‘‘සමත්ථා සමත්ථං වා’’ති සමත්ථා සමත්ථභාවං වා. ‘‘තථා හානෙනා’’ති තථාහි අනෙන ආචරියෙන. අනුරුද්ධා චරියෙනාති වුත්තං හොති. නාම රූප පරිච්ඡෙදෙ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ සති, මහබ්බලෙ විජ්ජමානෙ මහග්ගතකම්මං විපාකං ජනෙති. තාදිසං හෙතුං අලද්ධා අලභිත්වා අභිඤ්ඤා චෙතනා විපාකං න පච්චතීති යොජනා. තත්ථ ‘‘සමානා සෙවනෙ’’ති භූමිසමානතා වසෙන සමානාසෙවනෙ. කාමජවනං කාමජවනෙන සමානාසෙවනං. රූපජවනං රූපජවනෙන. අරූපජවනං අරූපජවනෙනාති දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සමානභූමිකතො’’තිආදි. තත්ථ ‘‘තදභාවතො’’ති තාදිසස්ස බලවභාවස්ස අභාවතො. එකවාරමත්තභූතා මහග්ගත චෙතනා ච. ‘‘සබ්බ පථමභූතා’’ති සමාපත්ති වීථීසු ගොත්‍රභුස්ස අනන්තරෙ මහග්ගත ජවනං සන්ධාය වුත්තං. ලොකුත්තර මග්ගචෙතනා කදාචිපි සමානා සෙවනං න ලභති. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරතො පට්ඨාය යාවජීවම්පි භවන්තරෙපි අරියඵලං ජනෙතියෙව. එවමෙවාති වුත්තං හොති. ඉදං පවත්තිඵලං නාම හොති, ඉධ පන පටිසන්ධි ඵලං විචාරිතං, තස්මා අසමානං ඉදං නිදස්සනන්ති චෙ. වුච්චතෙ. මග්ගචෙතනා නාම තණ්හා සහායකං වට්ටගාමි කම්මං න හොති. අතණ්හා සහායකං විවට්ටගාමි කම්මං හොති. තස්මා පටිසන්ධිං න දෙති. සචෙ පන තං තණ්හා සහායකං වට්ටගාමිකම්මං භවෙය්‍ය. පටිසන්ධි කාලෙපි ඵලං දදෙය්‍ය. අසමානා සෙවනතා පමාණං න භවෙය්‍ය. එවං අඤ්ඤකාරණත්තා අසමානං නිදස්සනං හොති. න අසමානා සෙවනතායාති දට්ඨබ්බං. ‘‘උපචිතත්තා’’ති පුනප්පුනං ආසෙවන ලාභෙන වඩ්ඪිතත්තා. ‘‘සා චෙතනා’’තිආදිකම්මිකමහග්ගත චෙතනා ච. ‘‘නා’’ති චොදනා[Pg.175], න සියාති අත්ථො. න ච සාපි සමානභූමක ධම්මතො ලද්ධා සෙවනා හොති. එවං සන්තෙපි කතත්තා භාවිතත්තාති වුත්තං. භාවිතත්තාති ච පුනප්පුනං ආසෙවන ලාභෙන වඩ්ඪිතත්තා ඉච්චෙවත්ථො. තස්මා විඤ්ඤායති අසමානභූමිකෙහි පුබ්බභාගප්පවත්තෙහි කාමජවනෙහි පරම්පරතො පුනප්පුනං ලද්ධා සෙවනතාය එව ඉධ උපචිතත්තාති වුත්තන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘උභයත්ථ පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘උභයත්ථා’’ති උභයෙසු කතත්තා උපචිතත්තාති ච කතත්තා භාවිතත්තාති ච වුත්තෙසු පාඨෙසු. ‘‘පථම සමන්නාහාරතො පට්ටායා’’ති මහග්ගතජ්ඣානෙ අප්පනාවීථිතො පුරෙ ද්වීසු පරිකම්ම භාවනා උපචාර භාවනාසු පරිකම්ම භාවනං භාවෙන්තස්ස පථවී පථවීතිආදිනා පථම සමන්නාහාරතො පට්ඨාය. ලොකුත්තර මග්ගෙපන දසසු විපස්සනා ඤාණෙසු සබ්බපථමං සම්මසනඤ්ඤාණං භාවෙන්තස්ස රූපං අනිච්චං වෙදනා අනිච්චාතිආදිනා පථම සමන්නාහාරතො පට්ඨායාති අත්ථො. උපචිනිත්වාති ච භාවෙත්වාති ච වඩ්ඪෙත්වා ඉච්චෙව අත්ථො. ‘‘අබ්භුණ්හා’’ති අභිනවාති වුත්තං හොති. ‘‘අයං වාදො’’ති අනුරුද්ධා චරියස්ස වාදො. යදි එවං, අට්ඨකථාසු සඞ්ඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණ පද නිද්දෙසෙසු අභිඤ්ඤා චෙතනා පනෙත්ථ පරතො විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො න හොතීති න ගහිතාති වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤං යුත්තං කාරණං වත්තබ්බන්ති, තං වදන්තො ‘‘චතුත්ථජ්ඣාන සමාධිස්ස පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘ටීකාකාරා’’ති අභිධම්මටීකාකාරා. ‘‘තස්සා පනා’’තිආදි අත්තනොවාද දස්සනං. සාධෙන්තියා අභිඤ්ඤා චෙතනාය. අචිත්තකභව පත්ථනාසහිතං සඤ්ඤා විරාගන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉධා’’ති මනුස්ස ලොකෙ.

154. Trong nghiệp Sắc giới. ‘Appaguṇatāyā’ (do phẩm chất thấp kém) có nghĩa là do không quen thuộc, do không được tăng trưởng. ‘Hīnehi chandādīhī’ (bởi các pháp như dục hạ liệt) có nghĩa là bởi các pháp như dục hạ liệt do còn quyến luyến với lợi lộc, cung kính, danh tiếng v.v... ‘Te dhammā’ (các pháp ấy) có nghĩa là các pháp như dục v.v... Những pháp ấy không được chủ trương ở đây. Tại sao? Ý nghĩa là vì chúng không phải là yếu tố tạo ra sự khác biệt của tái sanh. ‘Imānevā’ (chính những điều này) có nghĩa là chính những thiền này. ‘Tividhāsū’ (trong ba loại) có nghĩa là trong ba loại ở cùng một cõi, như Phạm Chúng thiên v.v... ‘Aṭṭhārasappabhedena vibhajitvā’ (sau khi phân chia thành mười tám loại) có nghĩa là: trong ba loại hạ, trung, thượng, mỗi loại được chia thành chín loại theo cách hạ-hạ, hạ-trung, hạ-thượng v.v... Lại nữa, trong số đó, ba loại trung, được chia thành chín loại theo cách trung-hạ, trung-trung v.v... Như vậy, sau khi phân chia thành mười tám loại. ‘Kammadvārāni nāmā’ (gọi là các nghiệp môn) có nghĩa là các cửa ngõ cho nghiệp phát sanh. ‘Imehi pabhāvitattā’ (do được tác động bởi những điều này) có nghĩa là do được tác động, được khởi phát bởi những ảnh hưởng này, những nguyên nhân gốc rễ này. ‘Aṭṭhārasakhattiyā’ (mười tám dòng Sát-đế-lỵ) có nghĩa là mười tám dòng Sát-đế-lỵ do sự phân chia hạ, trung v.v... Tương tự, có mười tám dòng Bà-la-môn v.v... Bốn mươi tám dòng họ (gottāni) có nghĩa là bốn mươi tám dòng họ như dòng họ Gotama v.v..., được phân chia theo cách hạ, trung v.v... Các cách hành xử (caraṇāni) vốn là thông lệ và sự thực hành của họ cũng có bốn mươi tám. Ở đây, có thể có (sự phản bác). Sự chất vấn là: Trong lời nói trước, các cấp độ hạ v.v... là ở cõi Phạm thiên; trong lời của Chú giải, các cấp độ hạ v.v... là ở cõi người. Như vậy, điều cần chứng minh là một đằng, mà bằng chứng lại là một nẻo. Vị ấy bác bỏ điều đó bằng câu ‘etenahī’ (bởi điều này) v.v... ‘Upalakkhetī’ (chỉ ra) có nghĩa là: sau khi chỉ ra một phần rõ ràng một cách trực tiếp, vị ấy làm cho người ta biết cả những phần tương tự không rõ ràng. ‘Samatthā samatthaṃ vā’ (có khả năng hoặc năng lực) có nghĩa là có khả năng hoặc trạng thái có khả năng. ‘Tathā hānenā’ (cũng vậy, bởi vị này) có nghĩa là cũng vậy, bởi vị thầy này. Tức là bởi ngài Anuruddha. Mối liên hệ là điều này được nói trong tác phẩm Nāmarūpapariccheda (Phân tích Danh Sắc). Khi sự thực hành tương đồng (samānāsevana) đạt được, khi có năng lực mạnh mẽ, nghiệp quảng đại (mahaggatakamma) sẽ tạo ra quả dị thục. Cách diễn giải là: Do không đạt được, không nhận được một nhân như vậy, tư của thần thông (abhiññā cetanā) không trổ thành quả dị thục. Trong đó, ‘samānāsevane’ (trong sự thực hành tương đồng) có nghĩa là trong sự thực hành tương đồng về phương diện tương đồng về cõi (bhūmi). Tốc hành tâm Dục giới (kāmajavana) là sự thực hành tương đồng với tốc hành tâm Dục giới. Tốc hành tâm Sắc giới (rūpajavana) với tốc hành tâm Sắc giới. Tốc hành tâm Vô sắc giới (arūpajavana) với tốc hành tâm Vô sắc giới. Cần phải hiểu như vậy. Do đó, có nói rằng ‘samānabhūmikato’ (từ cùng một cõi) v.v... Trong đó, ‘tadabhāvato’ (do sự vắng mặt của điều đó) có nghĩa là do sự vắng mặt của một trạng thái mạnh mẽ như vậy. Và tư quảng đại chỉ sanh khởi một lần duy nhất. ‘Sabba pathamabhūtā’ (là cái đầu tiên nhất) được nói đến để chỉ tốc hành tâm quảng đại ngay sau tâm chuyển tộc (gotrabhū) trong các lộ trình nhập định. Tư của đạo Siêu thế (lokuttara maggacetanā) không bao giờ có được sự thực hành tương đồng. Dù vậy, bắt đầu từ ngay sau chính nó, cho đến suốt đời và ngay cả trong kiếp sống khác, nó chắc chắn vẫn sanh ra quả Thánh. Ý muốn nói là "cũng giống như vậy". Nếu có người (phản bác) rằng: "Đây được gọi là quả trong dòng đời (pavattiphala), còn ở đây đang xem xét quả tái sanh (paṭisandhi phala), do đó ví dụ này không tương đồng." Xin thưa rằng. Tư của đạo (maggacetanā) không phải là nghiệp dẫn đến vòng luân hồi (vaṭṭagāmi kamma) có ái (taṇhā) làm bạn đồng hành. Nó là nghiệp dẫn ra khỏi vòng luân hồi (vivaṭṭagāmi kamma) không có ái làm bạn đồng hành. Do đó, nó không cho quả tái sanh. Nhưng nếu nó là nghiệp dẫn đến vòng luân hồi có ái làm bạn đồng hành, nó cũng sẽ cho quả vào lúc tái sanh. Sự không có thực hành tương đồng sẽ không phải là tiêu chuẩn. Như vậy, nó là một ví dụ không tương đồng vì một lý do khác. Cần phải hiểu rằng không phải vì sự không có thực hành tương đồng. ‘Upacitattā’ (do được tích lũy) có nghĩa là do được tăng trưởng nhờ đạt được sự thực hành lặp đi lặp lại. ‘Sā cetanā’ (tư ấy) có nghĩa là tư quảng đại của người mới bắt đầu (ādikammika). ‘Nā’ (không) là sự chất vấn, có nghĩa là "sẽ không có". Và điều đó cũng không phải là sự thực hành có được từ một pháp cùng cõi. Dù vậy, vẫn có nói rằng "katattā bhāvitattā" (vì đã được làm, vì đã được tu tập). Và "bhāvitattā" (vì đã được tu tập) cũng chính có nghĩa là vì đã được tăng trưởng nhờ đạt được sự thực hành lặp đi lặp lại. Do đó, cần phải hiểu rằng ở đây, câu "upacitattā" (do được tích lũy) được nói chính là do sự thực hành có được một cách lặp đi lặp lại và kế thừa từ các tốc hành tâm Dục giới phát sanh trong giai đoạn chuẩn bị (pubbabhāga), vốn không cùng một cõi. Do đó, có nói rằng ‘ubhayattha panā’ (nhưng trong cả hai trường hợp) v.v... Trong đó, ‘ubhayatthā’ (trong cả hai trường hợp) có nghĩa là trong cả hai đoạn văn nói "katattā upacitattā" (vì đã được làm, vì đã được tích lũy) và "katattā bhāvitattā" (vì đã được làm, vì đã được tu tập). ‘Pathama samannāhārato paṭṭāyā’ (bắt đầu từ sự tác ý đầu tiên) có nghĩa là: trong thiền quảng đại, trước lộ trình an chỉ, trong hai giai đoạn tu tập chuẩn bị (parikamma bhāvanā) và tu tập cận hành (upacāra bhāvanā), đối với người đang tu tập giai đoạn chuẩn bị, bắt đầu từ sự tác ý đầu tiên như "đất, đất" v.v... Còn trong đạo Siêu thế, trong mười tuệ minh sát (vipassanā ñāṇa), đối với người đang tu tập tuệ đầu tiên nhất là Biến tri tuệ (sammasanaññāṇa), ý nghĩa là bắt đầu từ sự tác ý đầu tiên như "sắc là vô thường, thọ là vô thường" v.v... "Upacinitvā" (sau khi tích lũy) và "bhāvetvā" (sau khi tu tập) đều có nghĩa là "sau khi làm cho tăng trưởng". ‘Abbhuṇhā’ (tươi mới) có nghĩa là "mới mẻ". ‘Ayaṃ vādo’ (học thuyết này) có nghĩa là học thuyết của ngài Anuruddha. Nếu vậy, trong các Chú giải, ở phần giải thích về câu "hành duyên thức" (saṅkhāra paccayā viññāṇa), có nói rằng tư của thần thông (abhiññā cetanā) không được kể ở đây là duyên cho thức nối theo sau, vì nó không phải là như vậy. Ở đó, một lý do thích hợp khác cần được nêu ra; khi nói về điều đó, vị ấy nói câu ‘catutthajjhāna samādhissa panā’ (nhưng đối với định của thiền thứ tư) v.v... ‘Ṭīkākārā’ (các nhà Phụ chú giải) có nghĩa là các nhà Phụ chú giải tạng Vi Diệu Pháp. ‘Tassā panā’ (nhưng đối với cái đó) v.v... là sự trình bày học thuyết của chính mình. Bởi tư của thần thông đang thực hiện. Mối liên hệ là: "sự ly tham đối với tưởng (saññāvirāga), cùng với sự mong cầu một sự tồn tại không có tâm (acittakabhava)". ‘Idhā’ (ở đây) có nghĩa là trong cõi người.

‘‘අනාගාමිනො පනා’’තිආදීසු. ‘‘එතෙනා’’ති එතෙන අත්ථ වචනෙන. ‘‘සද්ධාධිකො’’ති සන්ධින්ද්‍රියාධිකො. එවං වීරියාධිකාදීසුපි. ‘‘අත්තනා ලද්ධ සමාපත්තීනං’’ති එකස්සපි පුග්ගලස්ස බහූනං අත්තනා ලද්ධ සමාපත්තීනං. තෙසු පුථුජ්ජන සොතාපන්න සකදාගාමීසු. ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ඣානලාභි පුථුජ්ජනො. ‘‘නිකන්තියාසතී’’ති කාමභවනිකන්තියා සති. ‘‘ඉතරෙ පනා’’ති සොතාපන්න [Pg.176] සකදාගාමිනො පන. පරිහීනජ්ඣානා එව තත්ථ නිබ්බත්තන්ති. න නිකන්ති බලෙනාති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ ‘‘තෙසං පී’’ති ඣානලාභි සොතාපන්න සකදාගාමීනම්පි. ඉච්ඡන්තෙන ටීකාචරියෙන. තථා නිකන්තියා සති පුථුජ්ජනාදයො කාමාවචර කම්ම බලෙන කාමභවෙපි නිබ්බත්තන්තීති යොජනා. චෙතොපණිධි ඉජ්ඣති. කස්මා, විසුද්ධත්තා. සීලවිසුද්ධත්තාති අධිප්පායො. ‘‘තෙ’’ති ඣානලාභි සොතාපන්න සකදාගාමිනො. අඞ්ගුත්තර පාඨෙ. ‘‘සහදස්සනුප්පාදා’’ති සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණං දස්සනන්ති වුච්චති. දස්සනස්ස උප්පාදක්ඛණෙන සද්ධිං. නත්ථි තස්ස තං සංයොජනන්තිපි පාඨො. ‘‘ඉමං ලොකං’’ති ඉමං කාමලොකං. ‘‘විපස්සනා නිකන්ති තණ්හා’’ති තෙනෙව ධම්මරාගෙන තාය ධම්ම නන්දියාති එවං වුත්තා විපස්සනා සුඛෙ නිකන්ති තණ්හා. පච්චයෙ සති කුප්පන්ති නස්සන්තීති කුප්පා. කුප්පා ධම්මා යෙසං තෙ කුප්ප ධම්මා. ‘‘ධම්මා’’ති මහග්ගත ධම්මා. ඉමෙ ද්වෙ සොතාපන්න සකදාගාමිනො සීලෙසු පරිපූරකාරිනො නාම. සීලප්පටි පක්ඛානං කිලෙසානං සබ්බසො පහීනත්තා. තස්මා තෙ සීලෙසු අකුප්ප ධම්මාති වුච්චන්ති. සමාධිස්මිං පන කුප්ප ධම්මා එව. ‘‘මහාබ්‍රහ්මෙසු න නිබ්බත්තන්තී’’ති මහාබ්‍රහ්මත්තං න ලභන්තීති අධිප්පායො. ‘‘හීනජ්ඣාසයත්තා’’ති එත්ථ ඉත්ථියො නාම පකතියාව හීනජ්ඣාසයා හොන්ති නීච ඡන්දා නීච චිත්තා මන්දවීරියා මන්දපඤ්ඤා. කස්මා, හීනලිඞ්ගත්තා. කස්මා ච තා හීනලිඞ්ගා හොන්ති. දුබ්බල කම්මනිබ්බත්තත්තා. දුබ්බල කම්මන්ති ච පුරිසත්ත ජනකං කම්මං උපාදාය වුච්චති. බ්‍රහ්මපුරොහිතානම්පි සඞ්ගහණං වෙදිතබ්බං. කස්මා, බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානන්ති අට්ඨකථා වචනස්ස යෙභූය්‍යවචනත්තා. තෙනාහ ‘‘න මහාබ්‍රහ්මානං’’ති. ඉතරථා න බ්‍රහ්මපුරොහිතානං න ච මහාබ්‍රහ්මානන්ති වුත්තං සියා. න ච තථා සක්කා වත්තුං ‘බ්‍රහ්මත්තන්ති මහාබ්‍රහ්මත්ත’න්ති ඉමිනා වචනෙන විරුජ්ඣනතො. අයඤ්ච අත්ථො න කෙවලං යෙභූය්‍යනයමත්තෙන සිද්ධො. අථ ඛො බ්‍යඤ්ජන සාමත්ථියෙනාපි සිද්ධොති දස්සෙතුං ‘‘තෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තෙ’’ති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. සංයුත්තපාඨෙ. ‘‘පටිභාතුතං’’ති එත්ථ ‘‘තං’’ති තුය්හං. ධම්මීකථා තුය්හං පටිභාතු, පාතුබ්භවතු. කථෙතු ඉච්චෙව වුත්තං හොති[Pg.177]. ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති අභිභුං භික්ඛුං ආලපති. ‘‘බ්‍රහ්මුනො’’ති මහාබ්‍රහ්මුනො අත්ථාය. එවං සෙසෙසු ද්වීසු. ‘‘තෙසං’’ති බ්‍රහ්මපුරොහිතානං. විභාවනිපාඨෙ ‘‘ඉති අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු යෙවා’’ති පුල්ලිඞ්ග වචනත්තා පුග්ගලප්පධානං හොති. නභූමිප්පධානං. තස්මා අයමත්ථො යුත්තිවසෙන දට්ඨබ්බොති. ‘‘තීසුභවග්ගෙසූ’’ති වෙහප්ඵලභූමි පුථුජ්ජනභවග්ගො නාම හොති රූපලොකෙ. තතො උපරි පුථුජ්ජනභූමියා අභාවතො. අකනිට්ඨභූමි අරියභවග්ගො නාම. තත්ථ ඨිතානං අරියානං තත්ථෙව නිට්ඨානතො. නෙවසඤ්ඤාභූමි ලොකභවග්ගො නාම. තතො උපරි ලොකස්සෙව අභාවතොති.

Trong các câu như “Anāgāmino panā’ti” v.v… “Etenā’ti” là do bởi lời nói có ý nghĩa này. “Saddhādhiko’ti” là người có tín quyền trội hơn. Tương tự như vậy, trong các trường hợp người có tấn quyền trội hơn v.v… “Attanā laddha samāpattīna’nti” là nhiều sự chứng đắc mà một cá nhân đã đạt được. Trong các vị ấy là phàm nhân, bậc Dự Lưu, bậc Nhất Lai. “Puthujjano’ti” là phàm nhân đắc thiền. “Nikantiyāsatī’ti” là khi có sự ưa thích trong cõi dục và cõi hữu. “Itare panā’ti” là còn các bậc Dự Lưu, bậc Nhất Lai. Các vị ấy sanh ở nơi ấy trong khi đã bị lui sụt khỏi thiền. Ý muốn nói là không phải do năng lực của sự ưa thích. Trong đoạn văn Vibhāvanī, “tesaṃ pī’ti” là cũng của các bậc Dự Lưu, bậc Nhất Lai đắc thiền. Do vị Luận Sư Phụ Chú mong muốn. Tương tự như vậy, khi có sự ưa thích, các vị phàm nhân v.v… cũng sanh trong cõi dục do năng lực của nghiệp cõi dục, sự liên kết là như vậy. Sự quyết định của tâm được thành tựu. Tại sao? Do bởi sự trong sạch. Ý muốn nói là do bởi sự trong sạch của giới. “Te’ti” là các bậc Dự Lưu, bậc Nhất Lai đắc thiền. Trong đoạn văn Aṅguttara. “Sahadassanuppādā’ti” là Tu-đà-hoàn đạo trí được gọi là sự thấy. Cùng với sát-na sanh của sự thấy. Cũng có đoạn văn là “natthi tassa taṃ saṃyojananti” (vị ấy không có kiết sử ấy). “Imaṃ loka’nti” là cõi dục này. “Vipassanā nikanti taṇhā’ti” là tham ái ưa thích trong sự an lạc của minh sát đã được nói đến như vậy là “do bởi pháp ái ấy, do bởi sự hoan hỷ trong pháp ấy.” Do có duyên nên chúng bị dao động, bị hoại diệt, (những pháp ấy) là kuppā. Những vị có các pháp bị dao động, các vị ấy là kuppadhammā. “Dhammā’ti” là các pháp đáo đại. Hai vị này là bậc Dự Lưu, bậc Nhất Lai được gọi là những vị thực hành viên mãn trong các giới. Do bởi các phiền não đối nghịch với giới đã được đoạn trừ một cách hoàn toàn. Vì thế, các vị ấy được gọi là những vị có các pháp không bị dao động trong các giới. Còn trong định, các vị ấy chỉ là những vị có các pháp bị dao động. “Mahābrahmesu na nibbattantī’ti” ý muốn nói là không đắc được trạng thái Phạm thiên cao cấp. “Hīnajjhāsayattā’ti” ở đây, những người nữ vốn dĩ tự nhiên có khuynh hướng thấp kém, có ước muốn thấp kém, có tâm thấp kém, có tinh tấn yếu kém, có trí tuệ yếu kém. Tại sao? Do bởi có giới tính thấp kém. Và tại sao các cô ấy có giới tính thấp kém? Do bởi được sanh ra từ nghiệp yếu kém. Và nghiệp yếu kém được nói đến là dựa vào nghiệp tạo ra thân tướng nam nhân. Cũng cần phải hiểu là có sự bao gồm cả các vị Phạm Thiên Phụ Bật. Tại sao? Do bởi lời nói trong Chú Giải là “brahmapārisajjānanti” là lời nói theo số đông. Do đó, ngài đã nói rằng “na mahābrahmāna’nti.” Nếu không thì đã có thể được nói là “na brahmapurohitānaṃ na ca mahābrahmānanti.” Và không thể nói như vậy được, vì mâu thuẫn với lời nói này là “‘brahmattanti mahābrahmatta’nti’.” Và ý nghĩa này không chỉ được thành tựu bằng phương pháp số đông. Mà còn được thành tựu bằng năng lực của văn tự, để chỉ rõ điều này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tehī’ti.” Ở đó, “te’ti” là các vị Phạm Thiên Phụ Bật. Trong đoạn văn Saṃyutta. “Paṭibhātuta’nti” ở đây, “taṃ’ti” là của ngài. Pháp thoại hãy hiển lộ, hãy xuất hiện cho ngài. Ý muốn nói là hãy thuyết giảng. “Brāhmaṇā’ti” là gọi tỳ khưu Abhibhu. “Brahmuno’ti” là vì lợi ích của Đại Phạm Thiên. Tương tự như vậy trong hai trường hợp còn lại. “Tesa’nti” là của các vị Phạm Thiên Phụ Bật. Trong đoạn văn Vibhāvanī, “iti attho daṭṭhabbo’ti” là “brahmapārisajjesu yevā’ti” do là lời nói ở nam tính nên lấy cá nhân làm chính. Không lấy cảnh giới làm chính. Vì thế, ý nghĩa này cần được hiểu theo cách hợp lý. “Tīsubhavaggesū’ti” là cảnh giới Vehapphala trong cõi sắc được gọi là đỉnh cao của cõi phàm nhân. Do bởi từ đó trở lên không có cảnh giới của phàm nhân. Cảnh giới Akaniṭṭha được gọi là đỉnh cao của cõi thánh nhân. Do bởi các bậc thánh nhân trú ở đó sẽ đạt đến sự chấm dứt ngay tại đó. Cảnh giới Nevasaññā được gọi là đỉnh cao của cõi thế gian. Do bởi từ đó trở lên không còn thế gian nữa.

කම්මචතුක්කානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần trình bày về bốn loại nghiệp đã chấm dứt.

155. මරණුප්පත්තියං. ‘‘ආයුපරිමාණස්සා’’ති ආයුකප්පස්ස. ‘‘තදුභයස්සා’’ති ආයුකප්පස්ස ච කම්මස්ස ච. ‘‘උපඝාතක කම්මෙනා’’ති බලවන්තෙන පාණාතිපාතකම්මෙන. ‘‘දුස්සිමාර කලාබුරාජාදීනං වියා’’ති තෙසං මරණං විය. උපරොධිතං ඛන්ධ සන්තාන මස්සාති විග්ගහො. ‘‘උපරොධිතං’’ති උපගන්ත්වා නිරොධාපිතං. කම්මං ඛිය්‍යතියෙව. එවං සති, සබ්බංපි මරණං එකෙන කම්මක්ඛයෙන සිද්ධං. තස්මා එකං කම්මක්ඛය මරණමෙව වත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘ඉතරෙපි වුත්තා’’ති ඉතරානිපි තීණි මරණානි වුත්තානීති චොදනා. වුච්චතෙ පරිහාරො. ‘‘සරසවසෙනෙවා’’ති අත්තනො ධම්මතාවසෙනෙව. නානා ආයු කප්පං විදහන්ති සඞ්ඛරොන්තීති නානාආයුකප්ප විධායකා. ‘‘සත්තනිකායෙ’’ති සත්තසමූහෙ. නිච්චකාලං ඨිතිං කරොන්තීති ඨිතිකරා. කදාචි වුද්ධිං කරොන්ති, කදාචි හානිං කරොන්තීති වුද්ධිකරා හානිකරා ච. ‘‘තෙසං වසෙනා’’ති තෙසං උතු ආහාරානං වසෙන. ‘‘තයොපි චෙතෙ’’ති එතෙතයොපි ඨිතිකරාදයො. කම්මං විපච්චමානං දත්වා ඛිය්‍යතීති සම්බන්ධො. එතෙන එවරූපෙඨානෙ කම්මං අප්පධානන්ති දීපෙති. ‘‘තදනුරූපං එවා’’ති තං දසවස්සකාලානු රූපං එව. ‘‘භො ගඤ්චා’’ති [Pg.178] ධනධඤ්ඤාදිපරිභොගඤ්ච. තෙසං උතුආහාරානං ගති එතෙසන්ති තග්ගතිකා. තෙසං උතුආහාරානං ගතිං අනුවත්තන්තීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තදනුවත්තිකා’’ති. සඞ්ඛාරවිදූහි අඤ්ඤත්‍රාති සම්බන්ධො. සඞ්ඛාරවිදුනො ඨපෙත්වාති අත්ථො. ඉද්ධියා පකතාති ඉද්ධිමයා. ‘‘ඉද්ධියා’’ති දෙවිද්ධියාවා භාවනාමයිද්ධියාවා. විජ්ජාය පකතාති විජ්ජාමයා. ‘‘විජ්ජායා’’ති ගන්ධාරිවිජ්ජාය. අට්ඨි න්හාරු මංස ලොහිතාදිකා රසධාතුයො අයන්ති වඩ්ඪන්ති එතෙහීති රසායනානි. තානි විදහන්ති එතෙහීති රසායන විධයො. නයූපදෙසා. චිරට්ඨිති කත්ථාය ජීවිතං සඞ්ඛරොන්ති එතෙහීති ජීවිත සඞ්ඛාරා. ඉද්ධිමය විජ්ජාමය ජීවිත සඞ්ඛාරෙසු ච රසායන විධිසඞ්ඛාතෙසු ජීවිත සඞ්ඛාරෙසු ච විදුනොති සමාසො. ‘‘ද්වි සමුට්ඨානික රූපධම්මෙසූ’’ති උතුසමුට්ඨානික රූපධම්මෙසු ච ආහාර සමුට්ඨානික රූපධම්මෙසු ච. ‘‘පරිණමන්තෙසූ’’ති විපරිණමන්තෙසු. තෙනාහ ‘‘ජිය්‍යමානෙසූ’’තිආදිං. ‘‘යාවමහන්තං පීති’’ සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං කම්මං විය කොටිපත්තවසෙන අතිමහන්තම්පි. ‘‘අස්සා’’ති කම්මස්ස. ‘‘උපච්ඡෙදක මරණෙපි නෙතබ්බො’’ති බලවන්තෙ උපච්ඡෙදක කම්මෙ ආගතෙ යාවමහන්තම්පි ජනක කම්මං අත්තනො විපාකාධිට්ඨාන විපත්තියා ඛිය්‍යතියෙව. සො චස්සඛයො න සරසෙන හොති, අථ ඛො උපච්ඡෙදක කම්ම බලෙන හොතීති ඉධ උපච්ඡෙදක මරණං විසුං ගහිතන්ති එවං උපච්ඡෙදක මරණෙපි නෙතබ්බො. ‘‘අකාල මරණං’’ති ආයුක්ඛයමරණාදීනි තීණි මරණානි කාලමරණානි නාම, මරණා රහකාලෙ මරණානීති වුත්තං හොති. තතො අඤ්ඤං යං කිඤ්චි මරණං අකාල මරණන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘තඤ්හි පවත්තමානං’’තිආදිං. ‘‘මූලභෙදතො’’ති මූලකාරණප්පභෙදතො. යස්මා පන මිලින්ද පඤ්හෙ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සන්නිපතන්තීති සන්නිපාතා. සන්නිපාතෙහි උප්පන්නා සන්නිපාතිකාති අත්ථං සන්ධාය ‘‘සන්නිපතිතානං’’ති වුත්තං. අථවා. සන්නිපතනං සන්නිපාතො. ද්වින්නං තිණ්ණං වා දොසානං මිස්සකභාවො. සන්නිපාතෙන උප්පන්නා සන්නිපාතිකාතිපි යුජ්ජති. ‘‘අනිසම්මකාරීනං’’ති අනිසාමෙත්වා අනුපධාරෙත්වා කරණ සීලානං. පවත්තා ආබාධා [Pg.179] විසමපරිහාරජානාමාති යොජනා. ‘‘අත්තනා වාකතානං පයොගානං’’ති සත්ථහරණ, විසඛාදන, උදකපාතනාදිවසෙන කතානං. ‘‘විනාසෙන්තී’’ති සත්ථවස්ස වාලුකවස්සාදීනි වස්සාපෙත්වාවා සමුද්ද වීචියො උට්ඨාපෙත්වාවා එවරූපෙ මහන්තෙ භයුපද්දවෙ කත්වා විනාසෙන්ති. ‘‘මනුස්ස පථෙ’’ති මනුස්ස පදෙසෙ. ‘‘තෙ’’ති චණ්ඩා යක්ඛා. ‘‘ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්තී’’ති මනුස්සානං වා ගොමහිංසානං වා මෙදලොහිතානි පාතබ්‍යත්ථාය තෙසු නානාරොගන්තර කප්පානි උප්පාදෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්තීති අත්ථො. ‘‘වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති සකලං රජ්ජං වා රට්ඨං වා දීපකං වා විනාසෙන්තීති වුත්තෙ සකලං ජනපදං වා නගරං වා නිගමං වා ගාමං වා තං තං පුග්ගලං වා විනාසෙන්තීති විසුං වත්තබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘සත්ථදුබ්භික්ඛරොගන්තර කප්පාපී’’ති සත්ථන්තර කප්පො දුබ්භික්ඛන්තර කප්පො රොගන්තර කප්පොති ඉමෙ තයො අන්තර කප්පාපි ඉධ වත්තබ්බාති අත්ථො. තෙසු පන රොගන්තර කප්පො යක්ඛා වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්ති, තෙන බහූ මනුස්සා කාලඞ්කරොන්තීති ඉමිනා එකදෙසෙන වුත්තොයෙව. ‘‘උපපීළකො පඝාතකානං කම්මානං විපච්චනවසෙනා’’ති එත්ථ තෙසං කම්මානං ඔකාසප්පටිලාභෙන සත්තසන්තානෙ සුඛසන්තානං විබාධෙත්වා මරණං වා පාපෙත්වා මරණ මත්තං වා දුක්ඛං ජනෙත්වා පීළනඤ්ච ඝාතනඤ්ච ඉධ විපච්චන නාමෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විපාකං පන ජනෙන්තුවා, මාවා, ඉධ අප්පමාණන්ති. එත්ථ සියා. අට්ඨසු කාරණෙසු ඔපක්කමිකට්ඨානෙ ‘කුප්පිතාහි දෙවතා සකලං රජ්ජාදිකං අසෙසං කත්වා විනාසෙන්තී’ති වුත්තං. තත්ථ විනාසිතා ජනා කිං නු ඛො අත්තනො අත්තනො කම්ම විපාකජෙහි ආබාධන දණ්ඩෙහි වා විනස්සන්ති, උදාහු විසුං ඔපක්කමිකෙහි ආබාධන දණ්ඩෙහි වා විනස්සන්ති. යඤ්චෙත්ථ වුත්තං ‘එවං අකාල මරණං උපච්ඡෙදක කම්මුනා වා අඤ්ඤෙහි වා අනෙක සහස්සෙහි කාරණෙහි හොතී’ති. තත්ථ යස්ස උපච්ඡෙදක කම්මං නාම නත්ථි. කිං තස්ස අඤ්ඤෙන කාරණෙන අකාල මරණං නාම භවෙය්‍යාති. එත්ථ වදෙය්‍යුං, තස්ස අඤ්ඤෙන කාරණෙන අකාල මරණං නාම න භවෙය්‍ය. සබ්බෙ සත්තා කම්මස්සකා, කම්මදායාදා, කම්මයොනී, කම්ම බන්ධූ, කම්මප්පටිස්සරණාතිහි වුත්තංති[Pg.180]. තෙසං තං වාදං භින්දන්තො ‘‘යෙහිකෙචි ලොකෙ දිස්සන්තී’’තිආදිමාහ. පුන තදත්ථං දළ්හං කරොන්තො ‘‘යථාහා’’තිආදිං වදති. තත්ථ දුවිධං කම්මඵලං, විපාක ඵලඤ්ච නිස්සන්ද ඵලඤ්ච. තත්ථ විපාක ඵලං නාම විපාකක්ඛන්ධා ච චක්ඛු සොතාදීනි කටත්තා රූපානි ච. තං යෙන පුබ්බෙ කම්මං කතං, තස්සෙව සාධාරණං හොති. තස්ස සන්තානෙ එව පවත්තති. නිස්සන්ද ඵලං නාම තස්ස සුඛුප්පත්තියා වා දුක්ඛුප්පත්තියා වා අත්තනො කම්මානුභාවෙන බහිද්ධා සමුට්ඨිතානි ඉට්ඨාරම්මණානි වා අනිට්ඨා රම්මණානි වා. තං පන අඤ්ඤෙසම්පි සාධාරණං හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සකකම්මසමුට්ඨිතා එව. ල. පරෙසං සාධාරණා එවා’’ති. ලොකෙ අට්ඨලොක ධම්මා නාම සබ්බෙ කම්ම විපාකජා එවාති න වත්තබ්බා. ඉමෙ ච සත්තා සංසාරෙ සංසරන්තා අට්ඨසුලොක ධම්මෙසු නිම්මුජ්ජන්තා සංසරන්ති, තස්මා තෙ විනාපි උපපීළක කම්මෙන අඤ්ඤෙහි කාරණෙහි නානාදුක්ඛං ඵුසන්තියෙව. තථා විනාපි උපච්ඡෙදක කම්මෙන මරණ දුක්ඛං පාපුණන්තියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘කම්මෙන විනා යතොකුතොචි සමුට්ඨිතා’’තිආදි.

155. Trong chương sự sanh của cái chết. (Cụm từ) "Āyuparimāṇassā" có nghĩa là của tuổi thọ kiếp. (Cụm từ) "Tadubhayassā" có nghĩa là của cả tuổi thọ kiếp và của nghiệp. (Cụm từ) "Upaghātaka kammenā" có nghĩa là bởi nghiệp sát sanh có năng lực mạnh. (Cụm từ) "Dussimāra kalāburājādīnaṃ viyā" có nghĩa là giống như cái chết của các vị ấy. Phân tích cú pháp là "dòng tương tục của các uẩn đã bị ngăn chặn". (Từ) "Uparodhitaṃ" có nghĩa là đã đến gần và làm cho chấm dứt. Nghiệp chắc chắn bị cạn kiệt. Khi là như vậy, tất cả mọi cái chết đều được thành tựu bởi một sự cạn kiệt của nghiệp. Do đó, có thể nói rằng chỉ nên nói đến một cái chết do nghiệp cạn kiệt. (Câu) "Itarepi vuttā" là sự chất vấn rằng ba cái chết khác cũng đã được nói đến. Lời giải đáp được nói ra. (Cụm từ) "Sarasavasenevā" có nghĩa là chỉ do năng lực của bản chất tự nhiên của nó. (Những thứ) tạo ra, sắp đặt các tuổi thọ kiếp khác nhau được gọi là "nānāāyukappa vidhāyakā". (Từ) "Sattanikāye" có nghĩa là trong các nhóm chúng sanh. (Những thứ) tạo ra sự tồn tại thường xuyên được gọi là "ṭhitikarā". (Những thứ) đôi khi tạo ra sự tăng trưởng, đôi khi tạo ra sự suy giảm được gọi là "vuddhikarā hānikarā ca". (Cụm từ) "Tesaṃ vasenā" có nghĩa là do năng lực của thời tiết và vật thực ấy. (Cụm từ) "Tayopi cete" có nghĩa là cả ba thứ này là những tác nhân duy trì, v.v... Mối liên hệ là nghiệp, sau khi cho quả chín muồi, sẽ cạn kiệt. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng trong trường hợp như vậy, nghiệp không phải là chính yếu. (Cụm từ) "Tadanurūpaṃ evā" có nghĩa là chỉ tương xứng với thời kỳ mười năm tuổi thọ đó. (Cụm từ) "Bho gañcā" có nghĩa là và sự hưởng thụ tài sản, ngũ cốc, v.v... "Taggatikā" là (những chúng sanh) có xu hướng theo thời tiết và vật thực ấy. Có thể nói rằng (chúng) đi theo xu hướng của thời tiết và vật thực ấy. Do đó, ngài nói "tadanuvattikā". Mối liên hệ là "ngoại trừ những người biết rõ các hành". Nghĩa là, ngoại trừ những người biết rõ các hành. "Iddhimayā" là được tạo ra bởi thần thông. (Từ) "Iddhiyā" có nghĩa là hoặc bởi thần thông của chư thiên hoặc bởi thần thông do tu tập. "Vijjāmayā" là được tạo ra bởi minh thuật. (Từ) "Vijjāyā" có nghĩa là bởi minh thuật Gandhārī. "Rasāyanāni" là những thứ mà nhờ đó các tinh chất như xương, gân, thịt, máu, v.v... đi đến, tăng trưởng. "Rasāyana vidhayo" là những phương pháp mà nhờ đó người ta tạo ra những thứ ấy. (Đây là) những lời chỉ dẫn về phương pháp. "Jīvita saṅkhārā" là những thứ mà nhờ đó người ta tạo tác mạng sống để tồn tại lâu dài. Đây là một từ ghép: (người biết) trong các hành duy trì mạng sống do thần thông và minh thuật tạo ra, và trong các hành duy trì mạng sống được gọi là phương pháp trường sinh. (Cụm từ) "Dvi samuṭṭhānika rūpadhammesū" có nghĩa là trong các sắc pháp do thời tiết sanh và trong các sắc pháp do vật thực sanh. (Từ) "Pariṇamantesū" có nghĩa là trong khi biến hoại. Do đó, ngài nói "jiyyamānesū", v.v... (Cụm từ) "Yāvamahantaṃ pīti" có nghĩa là dù rất lớn, đạt đến đỉnh điểm, giống như nghiệp của các vị Phật Toàn Giác. (Từ) "Assā" có nghĩa là của nghiệp. (Cụm từ) "cũng nên được hiểu trong cái chết do nghiệp cắt đứt" có nghĩa là: khi nghiệp cắt đứt có năng lực mạnh đến, nghiệp sanh dù lớn đến đâu cũng chắc chắn bị cạn kiệt do sự thất bại của nền tảng cho quả của nó. Sự cạn kiệt ấy không xảy ra một cách tự nhiên, mà xảy ra do năng lực của nghiệp cắt đứt. Vì vậy, ở đây cái chết do nghiệp cắt đứt được xem xét riêng. Như vậy, cũng nên được hiểu trong cái chết do nghiệp cắt đứt. (Về cụm từ) "cái chết phi thời": ba cái chết bắt đầu bằng cái chết do hết tuổi thọ được gọi là cái chết đúng thời. Có thể nói rằng đó là những cái chết vào thời điểm thích hợp để chết. Bất kỳ cái chết nào khác ngoài những cái đó được gọi là cái chết phi thời. Do đó, ngài nói "tañhi pavattamānaṃ", v.v... (Từ) "Mūlabhedato" có nghĩa là do sự khác biệt về nguyên nhân gốc. Mối liên hệ là "bởi vì đã được nói trong Milindapañha". "Sannipatantīti sannipātā". Với ý nghĩa "sannipātikā" là được sanh ra từ sự kết hợp, (từ) "sannipatitānaṃ" đã được nói đến. Hoặc là, sự kết hợp là "sannipāto", trạng thái hỗn hợp của hai hoặc ba thể dịch. "Sannipātikā" là được sanh ra bởi sự kết hợp cũng là hợp lý. (Từ) "Anisammakārīnaṃ" có nghĩa là của những người có thói quen hành động không xem xét, không cân nhắc. Cú pháp là "những bệnh tật phát sanh do sự chăm sóc không đúng cách". (Cụm từ) "của những nỗ lực do chính mình thực hiện" có nghĩa là của những hành động được thực hiện bằng cách dùng vũ khí, ăn chất độc, gieo mình xuống nước, v.v... (Từ) "Vināsentī" có nghĩa là họ hủy diệt bằng cách tạo ra những tai họa đáng sợ to lớn như vậy, hoặc bằng cách làm cho mưa vũ khí, mưa cát, v.v... rơi xuống, hoặc bằng cách làm dấy lên những con sóng biển. (Cụm từ) "Manussa pathe" có nghĩa là trong vùng của loài người. (Từ) "Te" có nghĩa là các dạ-xoa hung dữ. (Cụm từ) "họ làm cho mạng sống cạn kiệt" có nghĩa là để uống mỡ và máu của người hoặc của bò và trâu, họ làm cho mạng sống cạn kiệt bằng cách tạo ra nhiều loại bệnh tật khác nhau trong họ. (Cụm từ) "không cần phải nói" có ý nghĩa là: khi đã nói rằng họ hủy diệt toàn bộ vương quốc, hoặc xứ sở, hoặc hòn đảo, thì không cần phải nói riêng rằng họ hủy diệt toàn bộ quận, hoặc thành phố, hoặc thị trấn, hoặc làng mạc, hoặc cá nhân này hay cá nhân kia. (Cụm từ) "cả các tiểu kiếp đao binh, đói kém, bệnh dịch" có nghĩa là ba tiểu kiếp này là tiểu kiếp đao binh, tiểu kiếp đói kém, và tiểu kiếp bệnh dịch cũng nên được nói đến ở đây. Trong số đó, tiểu kiếp bệnh dịch, (trong đó) các dạ-xoa thả ra những phi nhân hung dữ, do đó nhiều người chết, đã được nói đến một phần qua câu này rồi. (Về cụm từ) "do sự chín muồi của các nghiệp áp bức và sát hại": ở đây, nên được hiểu rằng do sự có được cơ hội của các nghiệp ấy, chúng làm tổn hại dòng tương tục của sự an lạc trong dòng tâm của chúng sanh, hoặc làm cho chết, hoặc tạo ra khổ đau tương đương với cái chết, nên sự áp bức và sự sát hại ở đây được gọi bằng tên "sự chín muồi". Còn việc chúng có tạo ra quả hay không, ở đây không được xem xét. Ở đây, có thể có câu hỏi. Trong tám nguyên nhân, ở chỗ về sự nỗ lực, đã nói rằng 'các vị trời nổi giận hủy diệt toàn bộ vương quốc, v.v... không còn sót lại'. Những người bị hủy diệt ở đó, liệu họ bị hủy diệt bởi những sự trừng phạt gây đau khổ sanh từ quả nghiệp của chính họ, hay họ bị hủy diệt bởi những sự trừng phạt gây đau khổ riêng biệt do nỗ lực (của các vị trời)? Và điều đã được nói ở đây: 'như vậy, cái chết phi thời xảy ra do nghiệp cắt đứt hoặc do hàng ngàn nguyên nhân khác'. Ở đây, đối với người không có cái gọi là nghiệp cắt đứt, liệu cái chết phi thời có thể xảy ra với người đó do một nguyên nhân khác không? Ở đây, họ có thể nói: cái chết phi thời không thể xảy ra với người đó do một nguyên nhân khác. (Bởi vì) đã được nói rằng: 'Tất cả chúng sanh có nghiệp là của riêng, là người thừa tự của nghiệp, có nghiệp là thai tạng, có nghiệp là quyến thuộc, có nghiệp là nơi nương tựa'. Để phá bỏ quan điểm đó của họ, ngài nói (câu) bắt đầu bằng "yehikeci loke dissantī". Lại nữa, để làm vững chắc ý nghĩa đó, ngài nói (câu) bắt đầu bằng "yathāhā". Ở đây, có hai loại quả của nghiệp: quả dị thục và quả đẳng lưu. Ở đây, quả dị thục là các uẩn dị thục và các sắc do nghiệp tạo ra như mắt, tai, v.v... Nó chỉ chung cho người đã tạo nghiệp trong quá khứ. Nó chỉ diễn tiến trong dòng tương tục của người đó. Quả đẳng lưu là những đối tượng khả ý hoặc bất khả ý sanh khởi bên ngoài do năng lực nghiệp của chính người đó, để cho sự sanh khởi của lạc hoặc khổ của người đó. Nhưng nó cũng chung cho cả những người khác. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng: "chỉ sanh khởi từ nghiệp của chính mình... (v.v)... cũng chung cho những người khác". Không thể nói rằng tất cả tám pháp thế gian trên đời đều chỉ sanh từ quả của nghiệp. Và những chúng sanh này, khi đang lang thang trong vòng luân hồi, họ lang thang chìm đắm trong tám pháp thế gian. Do đó, ngay cả không có nghiệp áp bức, họ vẫn cảm nhận nhiều khổ đau khác nhau do các nguyên nhân khác. Tương tự, ngay cả không có nghiệp cắt đứt, họ vẫn đạt đến cái khổ của sự chết. Do đó, đã được nói rằng: "(những thứ) sanh khởi từ bất cứ đâu mà không do nghiệp", v.v...

‘‘තෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති තෙ නානාරොගාදයො උප්පජ්ජන්ති. ‘‘න උපාය කුසලා වා’’ති තතො අත්තානං මොචෙතුං කාරණ කුසලා වා න හොන්ති. ‘‘න ච පටිකාර කුසලා වා’’ති උප්පන්නං රොගාදිභයං අපනෙතුං වූපසමෙතුං පටිකාර කම්මෙති කිච්ඡකම්මෙ කුසලා වා න හොන්ති. ‘‘නාපි පරිහාර කුසලා වා’’ති තතො මොචනත්ථං පරිහරිතුං දෙසන්තරං ගන්තුං කුසලා වා න හොන්තීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘රොගාදයො එව තං ඛෙපෙන්තා පවත්තන්තී’’ති කථං තෙ පුබ්බකම්මං ඛෙපෙන්තීති. තස්ස විපාකභූතං ජීවිත සන්තානං විනාසෙන්තා ඛෙපෙන්ති. විනට්ඨෙහි ජීවිත සන්තානෙ තං භවං ජනෙන්තං ඛිය්‍යති යෙවාති. තෙනාහ ‘‘යථාහී’’තිආදිං. ‘‘කම්මස්සපි තථෙවා’’ති තථෙව පුබ්බකම්මස්සපි තිණග්ගෙ උස්සාව බින්දුස්සෙව පරිදුබ්බලතා සිද්ධා හොති. ජීවිතෙ පරික්ඛීණෙ තං භවං ජනෙන්තස්ස පුබ්බකම්මස්සපි පරික්ඛීණත්තා. ‘‘එවඤ්චෙතං’’ති එතං කම්මප්පටි සංයුත්ත වචනං ඉධ අම්හෙහි වුත්තනයෙන සම්පටිච්ඡිතබ්බං. සබ්බං පුබ්බෙකතහෙතුදිට්ඨි නාම සබ්බං සුඛං වා දුක්ඛං වා සුචරිතං වා දුච්චරිතං වා පුබ්බභවෙ අත්තනා [Pg.181] කතෙන පුබ්බකම්මහෙතුනා එව උප්පජ්ජතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි. ‘‘යං කිඤ්චායං’’ති යං කිඤ්චි අයං. මහාබොධිසත්තානං අධිමුත්තිකාලඞ්කරියා නාම ඉධ මෙ චිරකාලං ඨිතස්ස පාරමිපූරණ කිච්චං නත්ථි, ඉදානෙව ඉතො චවිත්වා මනුස්සලොකෙ උප්පජ්ජිස්සාමි, උපරුජ්ඣතු මෙ ඉදං ජීවිතන්ති අධිමුඤ්චිත්වා දළ්හං මනසිකරිත්වා කාලඞ්කරියා. ‘‘සයමෙව සත්ථං ආහරිත්වා’’ති සයමෙව අත්තනො ගීවං සත්ථෙන හනිත්වාති අත්ථො. ‘‘එත්ථෙවා’’ති අකාලමරණෙ එව.

‘‘Te uppajjantī’’ có nghĩa là các chứng bệnh khác nhau ấy sanh khởi. ‘‘Na upāya kusalā vā’’ có nghĩa là hoặc không thiện xảo về phương tiện để giải thoát bản thân ra khỏi đó. ‘‘Na ca paṭikāra kusalā vā’’ có nghĩa là hoặc không thiện xảo trong việc chữa trị, tức là trong việc điều trị để loại trừ, làm cho lắng dịu nỗi sợ hãi về bệnh tật đã sanh khởi. ‘‘Nāpi parihāra kusalā vā’’ có nghĩa là hoặc không thiện xảo trong việc tránh né, đi đến nơi khác để giải thoát khỏi đó. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. ‘‘Rogādayo eva taṃ khepentā pavattantī’’ (chính các bệnh tật v.v... làm cho nó bị tiêu hao), làm thế nào chúng làm cho nghiệp quá khứ bị tiêu hao? Chúng làm cho tiêu hao bằng cách hủy hoại dòng sinh mạng là quả của nghiệp ấy. Khi dòng sinh mạng bị hủy hoại, nghiệp tạo ra kiếp sống ấy cũng bị tiêu hao. Do đó, Ngài nói ‘‘yathāhī’’ v.v... ‘‘Kammassapi tathevā’’ (đối với nghiệp cũng vậy), cũng vậy, sự yếu ớt của nghiệp quá khứ được xác lập giống như giọt sương trên ngọn cỏ. Khi mạng sống đã cạn kiệt, nghiệp quá khứ tạo ra kiếp sống ấy cũng đã cạn kiệt. ‘‘Evañcetaṃ’’ có nghĩa là lời nói liên quan đến nghiệp này nên được chúng ta chấp nhận ở đây theo cách đã được nói. Sabbaṃ pubbekatahetudiṭṭhi (tà kiến cho rằng mọi sự do nhân là nghiệp quá khứ) là tà kiến cho rằng tất cả mọi sự, dù là hạnh phúc hay đau khổ, thiện hạnh hay ác hạnh, đều sanh khởi chỉ do nhân là nghiệp quá khứ đã được tự mình tạo ra trong kiếp trước. ‘‘Yaṃ kiñcāyaṃ’’ là yaṃ kiñci ayaṃ (bất cứ điều gì mà người này). Adhimuttikālaṅkariyā (sự mệnh chung do quyết tâm) của các vị Đại Bồ-tát là sự mệnh chung sau khi đã quyết tâm và tác ý một cách vững chắc rằng: “Đối với ta, người đã ở đây một thời gian dài, không còn phận sự hoàn thành các ba-la-mật nữa. Ngay bây giờ, sau khi chết từ đây, ta sẽ sanh vào cõi người. Mạng sống này của ta hãy chấm dứt.” ‘‘Sayameva satthaṃ āharitvā’’ (tự mình mang vũ khí đến) có nghĩa là tự mình dùng vũ khí cắt cổ mình. ‘‘Etthevā’’ (chỉ ở đây) là chỉ trong trường hợp chết phi thời.

‘‘තථා චා’’තිආදීසු. ‘‘සමාපත්ති ලාභීනං’’ති නිද්ධාරණෙභුම්ම වචනං. ‘‘ජීවිත සමසීසීනං’’ති අරහත්ත මග්ගං ලභිත්වා මග්ගපච්චවෙක්ඛනවීථි එව මරණාසන්නවීථිං කත්වා පරිනිබ්බානත්තා සමං සීසං එතෙසන්ති සමසීසිනො. ‘‘සමං සීසං’’ති ජීවිත සන්තාන පරියන්තෙන සමං වට්ටදුක්ඛ සන්තාන පරියන්තං වුච්චති. ‘‘සබ්බෙසං පී’’ති සබ්බෙසම්පි ඛීණාසවානං. ‘‘ඉමං සුත්තපදං’’ති මහාපරිනිබ්බානසුත්තෙ ආගතං සුත්තපදං. ‘‘තෙ’’ති තෙ වාදිනො. ‘‘තෙනා’’ති තෙන වාදවචනෙන. ක්‍රියමනොධාතු නාම පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං. ක්‍රියාහෙතුකමනො විඤ්ඤාණධාතු නාම හසිතුප්පාදචිත්තං. ‘‘අස්සා’’ති පරිනිබ්බායන්තස්ස බුද්ධස්ස. ‘‘න සමෙති යෙවා’’ති සන්තිං අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වාති එත්ථ පරිනිබ්බාන ජවනෙහි ආරම්මණං කත්වාති වුත්තෙපි න සමෙතියෙව. තෙනාහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. ‘‘භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතී’’ති එත්ථ පරිනිබ්බාන චුතිචිත්තමෙව භවඞ්ගන්ති වුත්තං. චුතිචිත්තන්ති ච භවන්තරං ගච්ඡන්තස්සෙව වුච්චති. ඉධ පන වොහාර මත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විභාවනිපාඨෙ. චුතිපරියොසානානං මරණාසන්න චිත්තානං. යථා පන බුද්ධානං භගවන්තානං යාවජීවං උප්පන්නං මහාභවඞ්ගචිත්තං කම්මකම්මනිමිත්තාදයො ආරම්මණං කරොතියෙව. තථා පරිනිබ්බාන චුතිචිත්තං පීති ආහ ‘‘න හී’’තිආදිං. නනු මරණකාලෙ කම්මකම්මනිමිත්තාදීනං ගහණං නාම භවන්තර ගමනත්ථාය හොති, බුද්ධා ච භවන්තරං න ගච්ඡන්ති. තස්මා ‘‘න හි. ල. න කරොතී’’ති ඉදං න යුත්තන්ති. නො න යුත්තං. භවන්තර ගමනත්ථායාති ඉදං ජවනෙහි ගහණෙ දට්ඨබ්බං. ඉධ පන චුතිචිත්තෙන ගහණෙති දස්සෙන්තො ‘‘නචචුතියාගහිතානී’’තිආදිමාහ. ‘‘කම්මසිද්ධියා’’ති කම්මසිජ්ඣනත්ථාය[Pg.182].‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘තස්සා’’ති සොණත්ථෙර පිතුනො. ‘‘කම්මබලෙනා’’තිආදීසු. ‘‘අඤ්ඤෙනපි කාරණ බලෙනා’’ති ආචිණ්ණභාවාදිකෙන කාරණබලෙන. ගතිනිමිත්තං පන කම්මබලෙනෙවාති යුත්තං සියා. ‘‘තථොපට්ඨිතං’’ති අන්තිමවීථිතො පුබ්බෙ බහූසුවීථීසු උපට්ඨිතප්පකාරන්තිඅත්ථො. පාපපක්ඛියෙසු දුග්ගතිනිමිත්තෙසු. කල්‍යාණපක්ඛියානි සග්ගනිමිත්තානි. ධම්මාසොකරඤ්ඤො මරණකාලෙ පාපපක්ඛියානං උපට්ඨානං කත්ථචි සීහළගන්ථෙ වුත්තං.

Trong câu ‘‘Tathā cā’’ v.v... ‘‘Samāpatti lābhīnaṃ’’ (của những vị đắc thiền chứng) là lời nói ở thể sở thuộc cách trong ý nghĩa phân loại. ‘‘Jīvita samasīsīnaṃ’’ (của những vị có mạng sống đồng đẳng): vì sau khi đắc A-la-hán đạo, đã biến lộ trình phản khán đạo thành lộ trình cận tử và nhập Niết-bàn, nên họ có cái đầu đồng đẳng (samaṃ sīsaṃ etesanti samasīsino). ‘‘Samaṃ sīsaṃ’’ (cái đầu đồng đẳng) được gọi là sự chấm dứt dòng khổ luân hồi đồng thời với sự chấm dứt dòng sinh mạng. ‘‘Sabbesaṃ pī’’ là sabbesampi khīṇāsavānaṃ (của tất cả các vị lậu tận). ‘‘Imaṃ suttapadaṃ’’ (câu kinh này) là câu kinh có trong kinh Đại Bát-niết-bàn. ‘‘Te’’ là te vādino (những người chủ trương ấy). ‘‘Tenā’’ là tena vādavacanena (bởi lời chủ trương ấy). Kriyamanodhātu (Duy tác ý giới) là ngũ môn hướng tâm. Kriyāhetukamano viññāṇadhātu (Duy tác vô nhân ý thức giới) là tâm sanh tiếu. ‘‘Assā’’ là parinibbāyantassa buddhassa (của đức Phật đang nhập Niết-bàn). ‘‘Na sameti yevā’’ (chắc chắn không phù hợp): ở đây, khi nói rằng (các tốc hành tâm Niết-bàn) lấy Niết-bàn vô dư y an tịnh làm đối tượng, thì cũng chắc chắn không phù hợp. Do đó, Ngài nói ‘‘tathāhī’’ v.v... ‘‘Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī’’ (sau khi đi xuống hộ kiếp thì nhập Niết-bàn): ở đây, chính tâm tử Niết-bàn được gọi là hộ kiếp. Và ‘tâm tử’ chỉ được nói đến đối với người đi đến kiếp sống khác. Nhưng ở đây, nên hiểu rằng đó chỉ là cách nói thông thường. Trong Vibhāvanipāṭha: của các tâm cận tử có tâm tử là cuối cùng. Giống như tâm đại hộ kiếp sanh khởi suốt đời của các đức Phật, các đấng Thế Tôn, luôn lấy nghiệp, nghiệp tướng v.v... làm đối tượng. Cũng vậy, tâm tử Niết-bàn cũng thế, nên Ngài nói ‘‘na hī’’ v.v... Chẳng phải việc bắt giữ nghiệp, nghiệp tướng v.v... vào lúc chết là để đi đến kiếp sống khác sao, và các đức Phật không đi đến kiếp sống khác. Do đó, câu ‘‘na hi... na karotī’’ (không... không làm) này là không hợp lý. Không phải là không hợp lý. ‘Để đi đến kiếp sống khác’ này nên được hiểu là việc bắt giữ bởi các tốc hành tâm. Nhưng ở đây, để chỉ ra rằng đó là việc bắt giữ bởi tâm tử, Ngài nói ‘‘nacacutiyāgahitānī’’ v.v... ‘‘Kammasiddhiyā’’ là kammasijjhanatthāya (để cho nghiệp được thành tựu). Trong câu ‘‘Ettha cā’’ v.v... ‘‘Tassā’’ là soṇatthera pituno (của cha trưởng lão Soṇa). Trong câu ‘‘Kammabalenā’’ v.v... ‘‘Aññenapi kāraṇa balenā’’ (bởi sức mạnh của nguyên nhân khác) là bởi sức mạnh của nguyên nhân như sự quen thuộc v.v... Nhưng thú tướng thì có lẽ hợp lý là chỉ do sức mạnh của nghiệp. ‘‘Tathopaṭṭhitaṃ’’ (hiện khởi như vậy) có nghĩa là cách thức hiện khởi trong nhiều lộ trình trước lộ trình cuối cùng. Trong các điềm ác là các ác thú tướng. Các điềm lành là các thiên thú tướng. Sự hiện khởi của các điềm ác vào lúc vua Dhammāsoka băng hà được nói đến trong một số sách Tích Lan.

සකලං පථවිං භුත්වා,දත්වා කොටිසතං ධනං;

අන්තෙ අඩ්ඪාමලකමත්තස්ස;

අසොකො ඉස්සරං ගතො;

ති ච;

අසොකො සොක මාගතො;

ති ච;

Sau khi hưởng dụng toàn cõi đất, Sau khi cho đi trăm triệu tài sản; Cuối cùng, đối với chỉ nửa quả amla; Asoka đã mất quyền làm chủ; Và; Asoka đã đi đến sầu muộn; Và.

‘‘තං’’ති විපච්චමානකං කම්මං. ‘‘නියාමක සහකාරි පච්චයභූතා’’ති එත්ථ යථා නාවායං නියාමකො නාම නාවං ඉච්ඡිතදිසාභිමුඛං නියාමෙති, නියොජෙති. තථා අයං තණ්හාපි භවනිකන්ති හුත්වා චිත්තසන්තානං ගන්තබ්බභවාභිමුඛං නියාමෙති, නියොජෙති. කම්මස්ස ච අච්චායත්ත සහායභාවෙන සහකාරී පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘කුසලාකුසල කම්මනිමිත්තානි වා’’ති අඤ්ඤානි කුසලා කුසලකම්මනිමිත්තානි වා. ‘‘තදුපත්ථම්භිකා’’ති තස්ස කම්මස්ස උපත්ථම්භිකා. ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං’’ති මුඛනිමිත්තාදීසු අස්සාදෙන්තං ගිජ්ඣන්තං. ‘‘තිට්ඨමානං තිට්ඨතී’’ති තිට්ඨමානං හුත්වා තිට්ඨති. අමුඤ්චිත්වා තිට්ඨතීති වුත්තං හොති. අනුබ්‍යඤ්ජනං නාම පියසාතරූපො කථිතලපිතාදි ක්‍රියාවිසෙසො. ‘‘අස්ස පුග්ගලස්සා’’ති ආසන්න මරණස්ස පුග්ගලස්ස. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘කිලෙස බලවිනාමිතං’’ති අවිජ්ජා තණ්හාදීනං කිලෙසානං බලෙන විනාමිතං. පටිච්ඡාදිකා ආදීන වා යස්සාති විග්ගහො. ‘‘තං’’ති චිත්තසන්තානං. ‘‘තස්මිං’’ති කම්මාදිවිසයෙ. අට්ඨකථාය න සමෙති. තස්මිං විසයෙතිහි තත්ථ වුත්තං. න වුත්තං තස්මිං භවෙති. ‘‘තස්මිං වුත්තා නං’’ති [Pg.183] තස්මිං ‘යෙභූය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡ ද්වාරග්ගහිතං’ති ඨානෙ ටීකාසු වුත්තානං. තං සදිස ජවනුප්පත්ති නාම කම්මකරණකාලෙ පවත්ත ජවනෙහි සදිසානං ඉදානි ජවනානං උප්පත්ති. භවප්පටිච්ඡන්නඤ්ච කම්මං අපාකටඤ්ච කම්මං න තථා උපට්ඨාති. කෙවලං අත්තානං අභිනවකරණ වසෙන ද්වාරපත්තං හුත්වා උපට්ඨාතීති අධිප්පායො. ‘‘විසීද පත්තා’’ති විසඤ්ඤීභාවෙන විරූපං හුත්වා සීදනපත්තා. ‘‘තබ්බිපරීතෙන පාපකම්ම බහුලාපි වත්තබ්බා’’ති තෙපිවිසීදන්තරෙ ආවුධ හත්ථා පාණඝාතං කරොන්තා ගණ්හථබන්ධථාති උග්ඝොසන්තා දුට්ඨචිත්තා හොන්තීතිආදිනා වත්තබ්බා. අට්ඨකථා පාඨෙසු. උක්ඛිත්තො අසි යස්සාති උක්ඛිත්තා සිකො. පතුදන්ති විජ්ඣන්ති එතෙනාති පතොදනං. පාජනදණ්ඩො. තස්ස අග්ගෙ කතා සූචි පතොදන සූචි. ‘‘පතොදන දුක්ඛං’’ති විජ්ඣන දුක්ඛං. කථං පන උක්ඛිත්තාසිකාදිභාවෙන උපට්ඨානං කම්මුපට්ඨානං නාම හොති. කථඤ්ච තං පටිසන්ධියා ආරම්මණභාවං උපෙතීති ආහ ‘‘සො චා’’තිආදිං. උප්පජ්ජමානානං සත්තානං. ‘‘ඉතරෙසං පනා’’ති රූපාරූප භවෙසු උප්පජ්ජමානානං පන. ‘‘පරිපුණ්ණං කත්වා’’ති තදාරම්මණ පරියොසානායවා සුද්ධාය වා ජවනවීථියාති එවං පරිපුණ්ණං කත්වා. අයං පන භවඞ්ගාවසානෙ චුතිචිත්තුප්පත්ති නාම අට්ඨකථාසු නත්ථි. යඤ්ච භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතීතිආදි තත්ථ තත්ථ වුත්තං. තත්ථපි ‘‘භවඞ්ගං’’ති චුතිචිත්තමෙව ටීකාසු වණ්ණෙන්ති. තස්මා ‘‘භවඞ්ගක්ඛයෙවා’’ති ඉදං කථං යුජ්ජෙය්‍යාති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. අනුරූපං සෙතීති අනුසයො. අනුබන්ධො හුත්වා සෙතීති අනුසයො. අනු අනු වා සෙතීති අනුසයො. එත්ථ ච අනුසයො නාම ජවනසහජාතො න හොති. ඉධ ච අනුසය නාමෙන වුත්තං. නානාජවන සහජාතා ච අවිජ්ජා තණ්හා පටිසන්ධියා විසෙස පච්චයා හොන්තෙව. කථං තා ඉධ ගහිතා සියුන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. එවං සන්තෙ අවිජ්ජා පරික්ඛිත්තෙන තණ්හාමූලකෙනාති වුත්තෙසු සුට්ඨු යුජ්ජති. අනුසයෙහි සහ ජවනසහජාතානම්පි ලද්ධත්තා. තස්මා ඉධ අනුසය වචනං න යුත්තන්ති චොදනා. යුත්තමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘අපි චා’’තිආදිමාහ. ‘‘පරියත්තා’’ති සමත්තා. ‘‘සො පී’’ති ඵස්සාදි ධම්ම සමූහොපි[Pg.184].‘‘තථා රූපා යෙවා’’ති අග්ගමග්ගෙන අප්පහීන රූපායෙව, අනුසයභූතායෙවාති වුත්තං හොති. ‘‘තං’’ති චිත්ත සන්තානං. ‘‘තත්ථා’’ති තදුභයස්මිං. කථං තං තත්ථ ඛිපන්තීති ආහ ‘‘තස්මිං’’තිආදිං. ‘‘විජානනධාතුයා’’ති විඤ්ඤාණ ධාතුයා. සඞ්කන්තා නාම නත්ථි. යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්තීති අධිප්පායො. කුතො මරණකාලෙ සඞ්කන්තා නාම අත්ථි විජ්ජන්තීති යොජනා. එවං සන්තෙ ඉදං වචනං අනමතග්ගිය සුත්තෙන විරුද්ධං සියාති. න විරුද්ධං. ඉදඤ්හි අභිධම්ම වචනං, මුඛ්‍යවචනං, අනමතග්ගිය සුත්තං පන සුත්තන්ත වචනං පරියාය වචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යඤ්චා’’තිආදිමාහ. පරියායෙන වුත්තන්ති වත්වා තං පරියායං දස්සෙති ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදිනා. ‘‘සො’’ති සො පුග්ගලො. ‘‘තෙසං’’ති අවිජ්ජා තණ්හා සඞ්ඛාරානඤ්ච පටිසන්ධි නාම රූප ධම්මානඤ්ච. ‘‘හෙතුප්ඵලසම්බන්ධෙන භවන්තරං සන්ධාවති සංසරතීති වුච්චතී’’ති පුබ්බෙ කම්මකරණකාලෙපි තෙ අවිජ්ජා තණ්හා සඞ්ඛාරා එව සො සත්තොති වුච්චන්ති. පච්ඡා තෙසං ඵලභූතායං පටිසන්ධියා පාතුභවනකාලෙපි සාපටිසන්ධි එව සො සත්තොති වුච්චති. මජ්ඣෙ ධම්මප්පබන්ධොපි සො සත්තොති වුච්චති. එවං හෙතුධම්මෙහි සද්ධිං ඵලධම්මෙ එකං සත්තං කරොන්තස්ස හෙතුප්ඵල සම්බන්ධො හොති. එවං හෙතුප්ඵල සම්බන්ධෙන සො එව කම්මං කරොති. තෙන කම්මෙන සො එව භවන්තරං සන්ධාවති සංසරතීති වුච්චති. එත්ථ ච අනමතග්ගො යං භික්ඛවෙ. ල. අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානංති එවං සත්තවොහාරෙන වුත්තත්තා සාධම්මදෙසනා පරියායදෙසනා හොති. පරියායදෙසනත්තා ච සන්ධාවතං සංසරතන්ති පරියායොපි සිජ්ඣති. යස්සං පන ධම්ම දෙසනායං ධම්මදෙසනාති වචනානු රූපං ධම්මමෙව දෙසෙති, න සත්තං, න පුග්ගලං. අයං ධම්මදෙසනා එව මුඛ්‍යදෙසනා නාම හොති. තත්ථ දෙසිත ධම්මා පන පකතිකාලෙපි දෙසන්තරං කාලන්තරං ඛණන්තරං සඞ්කන්තා නාම නත්ථි. යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති. ඛයවයං ගච්ඡන්ති. තෙන වුත්තං ‘න හි උප්පන්නුප්පන්නා ධම්මා. ල. සඞ්කන්තා නාම අත්ථී’ති. පටිඝොසො ච, පදීපො ච, මුද්දා ච. ආදිසද්දෙන පටිබිම්බච්ඡායා ච, බීජසඞ්ඛාරො ච, පාටිභොගො ච, බාලකුමාර සරීරෙසු උපයුත්තා විජ්ජාසිප්පොසධා චාති එවං අට්ඨකථා යං [Pg.185] ආගතානි නිදස්සනානි සඞ්ගය්හන්ති. ‘‘නිදස්සනා’’නීති ච උපමායො වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘පටිඝොසො’’ති ගම්භීරලෙණ ද්වාරෙ ඨත්වා සද්දං කරොන්තස්ස අන්තොලෙණෙ පටිඝොසො පවත්තති. තත්ථ ද්වාරෙ උප්පන්නො මූලසද්දො අන්තොලෙණං න ගච්ඡති, උප්පන්නට්ඨානෙ එව නිරුජ්ඣති. පටිඝොසො ච තතො ආගතො න හොති. න ච විනා මූලසද්ද + පච්චයෙන අඤ්ඤතො පවත්තති. මූලසද්දපච්චයා එව තත්ථ පවත්තතීති. තත්ථ මූලසද්දො විය අතීත කම්මං. පටිඝොසො විය අනන්තරෙ පටිසන්ධි. එසනයො පදීප මුද්දා පටිබිම්බච්ඡායාසු. තත්ථ ‘‘පදීපො’’ති පථමං එකං පදීපං ජාලෙත්වා තෙන අඤ්ඤං පදීපසතම්පි පදීප සහස්සම්පි ජාලෙති. ‘‘මුද්දා’’ති ලඤ්ඡනලෙඛා. තත්ථ එකෙන ලඤ්ඡනක්ඛන්ධෙන, තෙන ලඤ්ඡනලෙඛාසතම්පි ලඤ්ඡනලෙඛා සහස්සම්පි කරොති. ‘‘පටිබිම්බච්ඡායා’’ති පසන්නෙසු ආදාසපට්ටෙසුවා උදකෙසුවා උප්පන්නා සරීරච්ඡායා. එතෙහි නිදස්සනෙහි ඵලං නාම හෙතුතො ආගතං න හොති. හෙතුනා ච විනා න සිජ්ඣතීති එත්තකමත්ථං දීපෙති. ‘‘බීජසඞ්ඛාරො’’ති කාලන්තරෙ උප්පන්නෙසු පුප්ඵඵලෙසු ඉච්ඡිතවණ්ණ ගන්ධරසපාතුභාවත්ථාය රොපනකාලෙ අම්බබීජාදීසු ඉච්ඡිතවණ්ණ ගන්ධරසධාතූනං පරිභාවනා. තත්ථ තප්පච්චයා කාලන්තරෙ පුප්ඵඵලෙසු උප්පන්නෙසු තෙවණ්ණගන්ධරසා පාතුබ්භවන්ති. ‘‘පාටිභොගො’’ති කිඤ්චි අත්ථං සාධෙතුං පරස්ස සන්තිකෙ ඉණං ගණ්හන්තස්ස තවධනං සංවච්ඡරෙන වුඩ්ඪියා සහ දස්සාමි, සචෙ නදදෙය්‍යං. අසුකං නාම මමඛෙත්තං වා වත්ථුවා තුය්හං හොතූති පටිඤ්ඤාඨපනං. තත්ථ තප්පච්චයා ධනං ලභිත්වා තං අත්ථඤ්ච සාධෙති. කාලෙ සම්පත්තෙ වුඩ්ඪියා සහ ඉණඤ්ච සොධෙති. ‘‘විජ්ජාසිප්පොසධා’’ති ලොකෙ පුත්තකෙ යාවජීවං හිතත්ථාය දහරකාලෙ කිඤ්චි විජ්ජංවා සිප්පංවා සික්ඛාපෙන්ති. යාවජීවං ඛරරොගානං අනුප්පාදත්ථාය දහරකාලෙ ඔජවන්තං කිඤ්චි ඔසධං වා අජ්ඣොහාරෙන්ති. තත්ථ තප්පච්චයා පුත්තානං යාවජීවං හිතප්පටිලාභො වා තාදිසානං රොගානං අනුප්පාදො වා හොතියෙව. එතෙහි යථා කාලන්තරෙ අසන්තෙසුයෙව පාටිභොගාදීසු මූලකම්මෙසු පුබ්බභාගෙ කතපච්චයා එව පච්ඡා අත්ථ සාධනාදීනි සිජ්ඣන්ති. තථා කුසලා කුසල කම්මානි [Pg.186] කත්වා කාලන්තරෙ තෙසු අසන්තෙසුපි පුබ්බෙ කතත්තා එව පච්ඡා පටිසන්ධාදීනි ඵලානි පාතුබ්භවන්තීති දීපෙති. තෙනවුත්තං ‘‘පටිඝොස පදීපමුද්දාදීනි චෙත්ථ නිදස්සනානී’’ති. ‘‘කම්මදුබ්බලභාවෙනා’’ති තදා ජීවිතින්ද්‍රියස්ස දුබ්බලත්තා කම්මම්පි දුබ්බලමෙව හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ අට්ඨකථායං වත්වා දස්සිතං, තථාපි සම්භවතීති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘තං පී’’ති ගතිනිමිත්තම්පි. ‘‘තථා චවන්තානං’’ති දිබ්බරථාදීනි ගතිනිමිත්තං කත්වා චවන්තානං. ‘‘දය්හමානකායෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. ගාථායං. පඤ්චද්වාරෙ පටිසන්ධිකම්මං විනා ද්විගොචරෙ සියාති යොජනා. තත්ථ ‘‘ද්විගොචරෙ’’ති කම්මනිමිත්ත ගතිනිමිත්තභූතෙ ද්විගොචරෙ. තත්ථ පඤ්චද්වාරෙ පටිසන්ධි නාම පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න වීථිචිත්තානං අන්තෙ ච වන්තානං පටිසන්ධි. සාපි ගතිනිමිත්තභූතෙ ගොචරෙ සියාති වුත්තෙ පඤ්චද්වාරික වීථිචිත්තානි පඤ්චාරම්මණභූතානි ගතිනිමිත්තානි ආරම්මණං කරොන්තීතිපි සිද්ධං හොති. එවඤ්ච සති. තෙසං වීථිචිත්තානං අන්තෙ අචවිත්වා තදනුබන්ධක මනොද්වාරිකවීථිචිත්තෙහිපි කදාචි කෙසඤ්චි ච වනං නනසම්භවතීති සක්කා වත්තුං. තෙසු පන අනුබන්ධක වීථීසු අතීතග්ගහණ සමුදායග්ගහණෙහි ච වන්තානං අතීතානිපි ගතිනිමිත්තානි ලබ්භන්ති. වත්ථුග්ගහණනාමග්ගහණෙහි ච වන්තානං ධම්මා රම්මණංපි ලබ්භතියෙව. තස්මා යං වුත්තං ආචරියෙන කාමාවචර පටිසන්ධියා ඡ ද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතා රම්මණං උපලබ්භතීති. තං සුවුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. යං පන ‘තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තතී’ති එවං අන්තිමවීථිතො පුබ්බභාගෙ බහූනං වීථිවාරානං පවත්තනං ආචරියෙන වුත්තං. තං තථොපට්ඨිතං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භාතිපි ලද්ධුං වට්ටතියෙව. එවඤ්චසති, ගතිනිමිත්තංපි අතීතං ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘යදාපනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සන්තති වසෙනා’’ති සන්තති පච්චුප්පන්න වසෙන. ‘‘තස්සා’’ති ගතිනිමිත්තස්ස. යෙභූය්‍යෙන වුත්තො, න සබ්බසඞ්ගාහිකෙන වුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘මනොද්වාරික මරණාසන්න ජවනානංපි ඉච්ඡිතබ්බත්තා’’ති පුරෙජාතපච්චය භාවෙන ඉච්ඡිතබ්බත්තාති අධිප්පායො. ‘‘තදනුබන්ධායා’’ති තානි මනොද්වාරි කමරණාසන්න [Pg.187] ජවනානි අනුගතාය. ‘‘පටිසන්ධියාපි සම්භවතො’’ති තස්ස පුරෙජාත පච්චයස්ස පටිසන්ධියාපි පුරෙජාත පච්චයතා සම්භවතො. නනු ථෙරෙන භින්දිත්වා අවුත්තෙපි භින්දිතබ්බෙ සති, භින්දනමෙව යුත්තන්ති චෙ. න යුත්තං. කස්මා, කම්මනිමිත්තෙන සමානගතිකත්තා. තෙනාහ ‘‘නචතං’’තිආදිං. විභාවනියං යථාසම්භවං යොජෙතබ්බංති වත්වා අපරෙපන අවිසෙසතොව වණ්ණෙන්තීති අපරෙවාදොපි වුත්තො. තත්ථ ‘‘අවිසෙසතො වණ්ණෙන්තී’’ති අභින්දිත්වාව වණ්ණෙන්තීති වුත්තං හොති. පුන තං අපරෙවාදං අසම්පටිච්ඡන්තො ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදිමාහ. ඉධ පන තං අපරෙවාදං පග්ගණ්හන්තො පුන ‘‘යඤ්ච තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තදාරම්මණායා’’ති තං ගතිනිමිත්තා රම්මණාය. ‘‘තෙසං වචනං’’ති අපරෙසං වචනං. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායා’’ති කස්මා වුත්තං. නනු අට්ඨකථායං පනාතිආදි සබ්බං විචාරණා වචනමෙව හොතීති. සච්චං යථා දිට්ඨපාඨවසෙන, සාවසෙස පාඨභාවං පන න විචාරෙතියෙව. තස්මා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායා’’ති වුත්තං. එත්ථ සියා. අට්ඨකථාපාඨො සාවසෙසො හොතු, මූලටීකාපාඨො පන මනොද්වාරෙ යෙවාති නියමෙත්වා වුත්තත්තා කථං සාවසෙසො සියාති. නියමෙත්වා වුත්තොපි ඉධ අධිප්පෙතත්ථෙ අපරිපුණ්ණෙ සාවසෙසො එව හොතීති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං කාරණං නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායා’’ති. ‘‘පච්චුප්පන්නමතීතං’’තිආදීසු. තදාරම්මණාවසානාය පඤ්චද්වාරික ජවනවීථියා ච වනං හොතීති යොජනා. එවං අපරත්ථපි. බලවන්තෙපි සති. තදාරම්මණාවසානාය එව වීථියා. ‘‘වුත්තත්තා පනා’’ති අට්ඨකථායං එව වුත්තත්තා පන. ‘‘පුරිමභාගෙ එවා’’ති පඤ්චද්වාරික අන්තිම වීථිතො පුබ්බභාගෙ එව. ‘‘තාහී’’ති දෙය්‍යධම්මවත්ථූහි. ‘‘යථාතං’’ති තං අත්ථජාතං කතමං වියාති අත්ථො. ‘‘ඉතො’’ති මනුස්ස භවතො. නිමිත්ත සදිසං සද්දං වණ්ණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නට්ඨචකාරං’’ති පතිතචකාරං. අට්ඨකථාපාඨෙ ඤාතකා මාතාදයො පඤ්චද්වාරෙ උපසංහරන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘තවත්ථායා’’ති තවඅත්ථාය. ‘‘චීනපටසොමාරපටාදිවසෙනා’’ති චීනරට්ඨෙ පවත්තො පටො [Pg.188] චීනපටො. තථා සොමාරපටෙපි. ‘‘තානී’’ති රසඵොට්ඨබ්බානි. ඵොට්ඨබ්බං පන අඤ්ඤංපි යුජ්ජතෙව. අත්ථිදානීති මනසිකතත්තා පච්චුප්පන්නභූතානීති වුත්තං. ‘‘අරූපීනං’’ති අරූපබ්‍රහ්මානං. ‘‘තෙ’’ති අරූපිනො. ‘‘තානී’’ති හෙට්ඨිමජ්ඣානානි. විස්සට්ඨං ලද්ධඣානං යෙසං තෙ විස්සට්ඨජ්ඣානා. ‘‘තතොයෙව චා’’ති විස්සට්ඨජ්ඣානත්තායෙව ච. ආකඩ්ඪිතං මානසං චිත්තං එතෙසන්ති විග්ගහො. ඉදඤ්ච හෙතුවිසෙසන පදං. ආකඩ්ඪිතමානසත්තා කාමභවෙ උප්පජ්ජමානානන්ති දීපෙති. තෙසං අරූපීනං. ‘‘අඤ්ඤං දුබ්බල කම්මං’’ති උපචාරජ්ඣානකම්මතො අඤ්ඤං තිහෙතුකොමකං කම්මං. ‘‘තෙසං’’ති රූපලොකතො ච වන්තානං. ‘‘සතො’’ති සන්තස්ස සමානස්ස. ‘‘උපත්ථම්භනෙ කාරණං නත්ථී’’ති ඉදං උපචාරජ්ඣාන කම්මස්ස ගරුක කම්මගතිකත්තා වුත්තං. එකන්ත ගරුකකම්මභූතංපි පන මහග්ගතජ්ඣාන කම්මං නාම නානානිකන්ති බලෙන පටිබාහීයමානං පටිසන්ධිං න දෙතියෙව. උපචාරජ්ඣාන කම්මෙ වත්තබ්බං නත්ථීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තාදිසානී’’ති තථා රූපානි ද්විහෙතුකොමක කම්මානි තෙසං ඔකාසං න ලභන්ති. නීවරණානං සුට්ඨුවික්ඛම්භිතත්තායෙව. ‘‘යෙනා’’ති යෙන ඡන්දාදීනං පවත්ති කාරණෙන. ‘‘නානාකම්මානි පී’’ති උපචාරජ්ඣාන කම්මතො අඤ්ඤානි පච්චුප්පන්න කම්මානිපි අතීතභවෙසු කතානි අපරපරියාය කම්මානිපි. ‘‘යෙන චා’’ති යෙන නානාකම්මානම්පි ඔකාස ලාභකාරණෙන ච. ‘‘තෙ’’ති රූපී බ්‍රහ්මානො. ‘‘වුත්තනයෙනෙ වා’’ති සුට්ඨුවික්ඛම්භිතනීවරණානං තෙසං අප්පනා පත්තජ්ඣානවිසෙසෙන [ යස්මා පනාතිආදිනා ච ] පරිභාවිත චිත්තසන්තානත්තා’ති ච වුත්තනයෙනෙව. ‘‘තං කාරණං’’ති අහෙතුක පටිසන්ධියා අභාව කාරණං. පරම්පර භවෙසුච වීථිමුත්තචිත්තානං පවත්තාකාරං දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යථා තානියෙව ඔසධානී’’ති ලොකෙ එකං ඔසධං ලභිත්වාතං දෙවසිකං භුඤ්ජති. එකොපථමදිවසෙ භුඤ්ජන්තං දිස්වා කතමං නාම ත්වං ඔසධං භුඤ්ජසීති පුච්ඡි. ඉදං නාම ඔසධං භුඤ්ජාමීති වදති. පුනදිවසෙසුපි ඔසධං භුඤ්ජන්තං දිස්වා තථෙව පුච්ඡි. තමෙව ඔසධං භුඤ්ජාමීති වදති. තත්ථ ‘‘තමෙව ඔසධං’’ති යං පථමදිවසෙ ඔසධං තයාච පුච්ඡිතං. මයා ච කථිතං. තමෙව අජ්ජ භුඤ්ජාමීති අත්ථො. තත්ථ [Pg.189] පන පථමදිවසෙ භුත්තං ඔසධං අඤ්ඤං. අජ්ජ භුත්තං අඤ්ඤං. තංසදිසං පන අඤ්ඤංපි තමෙවාති ලොකෙ වොහරන්ති තානියෙව ඔසධානි භුඤ්ජාමීති. එවං ඉධපි තස්සදිසෙ තබ්බොහාරො දට්ඨබ්බො. ‘‘තස්මිං’’ති භවඞ්ගචිත්තෙ. අවත්තමානෙ උපපත්තිභවො ඔච්ඡිජ්ජති. වත්තමානෙ න ඔච්ඡිජ්ජති. තස්මා තස්ස උපපත්ති භවස්ස අනොච්ඡෙද අඞ්ගත්ථාය කාරණත්තා භවඞ්ගන්ති වුච්චතීති අධිප්පායො. ‘‘උපපත්ති භවො’’ති ච කම්මජක්ඛන්ධසන්තානං වුච්චති. ‘‘පරසමයෙ’’ති උච්ඡෙද දිට්ඨීනං වාදෙ. ‘‘වට්ටමූලානී’’ති අවිජ්ජාතණ්හා වුච්චන්ති. වට්ටමූලානි සුට්ඨුඋච්ඡිජ්ජන්ති එත්ථාති විග්ගහො. ‘‘යස්ස අත්ථායා’’ති සඋපාදිසෙසාදිකස්ස නිබ්බානස්ස පටිලාභත්ථාය. ‘‘පට්ඨපීයන්තී’’ති පවත්තාපීයන්ති. පජ්ජන්ති පාපුණන්ති අරියා ජනා එත්ථාති පදං. පරතො සමන්තිපදෙ අනුපාදිසෙසස්ස ගය්හමානත්තා ඉධ සඋපාදිසෙසන්ති වුත්තං. බුජ්ඣන්තීති බුධා. සුට්ඨු සද්ධිං උච්ඡින්නං සිනෙහබන්ධනං යෙහි තෙ සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා. කථඤ්ච සුට්ඨුඋච්ඡින්නං, කෙහි ච සද්ධිං උච්ඡින්නන්තිආහ ‘‘අනුසයමත්තං පී’’තිආදිං. ‘‘සෙසකිලෙසෙහී’’ති තණ්හාසිනෙහ බන්ධනතො අවසෙස කිලෙසෙහි. ‘‘අධිසයිතං’’ති වික්ඛම්භිතුංපි අසක්කුණෙය්‍යං හුත්වා අතිරෙකතරං සයිතං. ‘‘අධිගමාවහං’’ති අධිගමො වුච්චති නවවිධො ලොකුත්තර ධම්මො. තං ආවහතීති අධිගමාවහං. ‘‘සීලං’’ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ‘‘ධුතඞ්ගං’’ති තෙරසධුතඞ්ගං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

“Nó” có nghĩa là nghiệp đang trổ quả. Ở đây, trong câu “là duyên trợ giúp có tính cách hướng dẫn”, giống như người lái thuyền trên thuyền hướng dẫn, điều khiển con thuyền đi theo hướng mong muốn. Cũng vậy, ái này trở thành sự ưa thích trong các cõi hữu, hướng dẫn, điều khiển dòng tâm đi theo hướng của cõi hữu sẽ đến. Và nên được hiểu rằng (ái) trở thành duyên trợ giúp cho nghiệp bằng cách là người bạn đồng hành thân thiết. “Hoặc các nghiệp tướng thiện và bất thiện” có nghĩa là hoặc các nghiệp tướng thiện và bất thiện khác. “Cái nâng đỡ cho nó” có nghĩa là cái nâng đỡ cho nghiệp ấy. “Tham đắm trong sự thưởng thức tướng” có nghĩa là đang thưởng thức, đang tham đắm trong các tướng như tướng mặt v.v... “Nó tồn tại trong trạng thái đang hiện hữu” có nghĩa là nó tồn tại trong trạng thái đang hiện hữu. Điều này có nghĩa là nó tồn tại mà không buông bỏ. Tùy tướng là một loại hành động đặc biệt như nói, lẩm bẩm, có hình thức đáng yêu và dễ chịu. “Của người này” có nghĩa là của người sắp chết. Trong bản văn Chú giải. “Bị sức mạnh của phiền não uốn cong” có nghĩa là bị uốn cong bởi sức mạnh của các phiền não như vô minh, ái, v.v... Cách giải thích là “cái che giấu các lỗi lầm của nó”. “Nó” là dòng tâm. “Trong đó” là trong đối tượng nghiệp v.v... (Điều này) không phù hợp với Chú giải. Vì ở đó nói là “trong đối tượng ấy”, không nói là “trong cõi hữu ấy”. “Những điều được nói trong đó” có nghĩa là những điều được nói trong các Phụ chú giải ở chỗ ‘phần lớn được bắt lấy qua sáu cửa trong cõi hữu khác’. Sự sanh khởi của các tốc hành tâm tương tự ấy là sự sanh khởi của các tốc hành tâm hiện tại tương tự với các tốc hành tâm đã diễn ra vào lúc tạo nghiệp. Nghiệp bị che lấp bởi cõi hữu và nghiệp không rõ ràng thì không hiện khởi như vậy. Ý nghĩa là, nó chỉ hiện khởi khi đã đến cửa (giác quan) bằng cách tự làm mới mình. “Đạt đến sự chìm đắm” có nghĩa là đã đạt đến sự chìm đắm, trở nên biến dạng do trạng thái bất tỉnh. “Trái lại, những người có nhiều ác nghiệp cũng nên được nói đến” có nghĩa là họ cũng nên được nói đến bằng những câu như “trong lúc chìm đắm, họ trở thành những người có tâm ác độc, tay cầm vũ khí, đang sát sanh, la hét ‘hãy bắt, hãy trói’”. Trong các bản văn Chú giải. “Ukkhittāsiko” là người có thanh gươm được giương lên. “Patodanaṃ” là cái mà người ta dùng để thúc, để đâm. (Đó là) cây gậy thúc. Cái kim được làm ở đầu của nó là kim thúc. “Khổ do bị thúc” có nghĩa là khổ do bị đâm. Nhưng làm thế nào sự hiện khởi dưới hình thức người giương gươm v.v... lại được gọi là sự hiện khởi của nghiệp? Và làm thế nào nó trở thành đối tượng cho sự tái sanh? (Để trả lời,) ngài đã nói câu bắt đầu bằng “so ca”. Của các chúng sanh đang sanh khởi. “Còn đối với những chúng sanh khác” có nghĩa là còn đối với những chúng sanh đang sanh khởi trong các cõi sắc và vô sắc. “Sau khi làm cho trọn vẹn” có nghĩa là sau khi làm cho trọn vẹn như vậy bằng lộ trình tốc hành tâm kết thúc bằng Na-cảnh hoặc bằng lộ trình thuần túy. Nhưng sự sanh khởi của tử tâm vào cuối kiếp sanh tâm này không có trong các Chú giải. Và điều được nói ở nhiều nơi như “sau khi đi vào kiếp sanh tâm thì vị ấy nhập Vô dư y Niết-bàn”. Ngay cả ở đó, trong các Phụ chú giải, các ngài giải thích “bhavaṅgaṃ” chính là tử tâm. Do đó, câu “chỉ khi kiếp sanh tâm diệt” này làm sao có thể hợp lý? (Để trả lời,) ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ettha ca”. Nó ngủ ngầm một cách tương ứng, nên gọi là tùy miên. Nó ngủ ngầm bằng cách đeo bám, nên gọi là tùy miên. Hoặc nó ngủ ngầm theo sau và theo sau, nên gọi là tùy miên. Và ở đây, tùy miên không phải là cái đồng sanh với tốc hành tâm. Và ở đây, nó được gọi bằng tên “tùy miên”. Vô minh và ái đồng sanh với các tốc hành tâm khác nhau chắc chắn là những duyên đặc biệt cho sự tái sanh. Làm thế nào chúng có thể được hiểu ở đây? (Để trả lời,) ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ettha ca”. Khi như vậy, điều này rất hợp lý trong những câu đã nói như “với ái làm gốc, được bao bọc bởi vô minh”. Vì cùng với các tùy miên, những cái đồng sanh với tốc hành tâm cũng được bao gồm. Do đó, có sự chất vấn rằng việc dùng từ “tùy miên” ở đây là không hợp lý. Để chỉ ra rằng nó thực sự hợp lý, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “api ca”. “Pariyattā” có nghĩa là đã hoàn tất, đã chấm dứt. “Nó cũng” có nghĩa là nhóm các pháp như xúc v.v... cũng vậy. “Chỉ có những loại như vậy” có nghĩa là chỉ những loại chưa được đoạn trừ bởi đạo cao nhất, điều này có nghĩa là chỉ những cái đã trở thành tùy miên. “Nó” là dòng tâm. “Ở đó” là trong cả hai cái đó. Làm thế nào chúng ném nó vào đó? (Để trả lời,) ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tasmiṃ”. “Của thức giới” có nghĩa là của thức giới. Không có cái gọi là sự chuyển di. Ý nghĩa là, chúng sanh khởi ở đâu, chúng hoại diệt ngay tại đó. Nên được liên kết như vầy: Làm sao có thể có cái gọi là sự chuyển di vào lúc chết? Khi như vậy, (có thể có sự phản đối rằng) lời nói này có thể mâu thuẫn với kinh Vô Thỉ Tương Ưng. (Đáp:) Không mâu thuẫn. Để chỉ ra rằng đây là lời nói của Vi Diệu Pháp, là lời nói chính yếu, còn kinh Vô Thỉ Tương Ưng là lời nói của Kinh Tạng, là lời nói ẩn dụ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “yañca”. Sau khi nói rằng nó được nói một cách ẩn dụ, ngài chỉ ra cách nói ẩn dụ đó bằng câu bắt đầu bằng “yesañhi”. “Người ấy” là người ấy. “Của chúng” có nghĩa là của vô minh, ái, các hành và của các pháp danh sắc tái sanh. “Được nói là trôi chảy, luân hồi sang cõi hữu khác do mối liên hệ nhân quả” có nghĩa là: ngay cả trước đây, vào lúc tạo nghiệp, chính vô minh, ái, các hành đó được gọi là chúng sanh ấy. Sau đó, ngay cả vào lúc sự tái sanh, là quả của chúng, xuất hiện, chính sự tái sanh đó được gọi là chúng sanh ấy. Dòng pháp ở giữa cũng được gọi là chúng sanh ấy. Như vậy, đối với người xem các pháp nhân cùng với các pháp quả là một chúng sanh, thì có mối liên hệ nhân quả. Như vậy, do mối liên hệ nhân quả, chính người ấy tạo nghiệp. Được nói rằng do nghiệp ấy, chính người ấy trôi chảy, luân hồi sang cõi hữu khác. Và ở đây, trong câu “Này các Tỳ khưu, vòng luân hồi này là vô thỉ... của các chúng sanh bị vô minh che lấp”, vì được nói bằng cách dùng từ “chúng sanh” như vậy, bài pháp đó trở thành một bài pháp ẩn dụ. Và vì là một bài pháp ẩn dụ, cách nói ẩn dụ “trôi chảy, luân hồi” cũng được thành tựu. Nhưng trong bài pháp nào mà, phù hợp với từ “thuyết pháp”, chỉ thuyết về các pháp, không phải chúng sanh, không phải con người. Chính bài pháp này được gọi là bài pháp chính yếu. Nhưng các pháp được thuyết trong đó, ngay cả trong thời gian bình thường, không có cái gọi là sự chuyển di sang một nơi khác, một thời gian khác, một khoảnh khắc khác. Chúng sanh khởi ở đâu, chúng hoại diệt ngay tại đó. Chúng đi đến sự tiêu hoại. Do đó đã được nói: ‘Thật vậy, không có cái gọi là sự chuyển di của các pháp đã sanh khởi...’. Tiếng vang, ngọn đèn, và con dấu. Bằng từ “v.v.”, các ví dụ đã được đề cập trong Chú giải như hình ảnh phản chiếu, sự chuẩn bị hạt giống, sự bảo lãnh, và kiến thức, kỹ năng, thuốc men được sử dụng cho thân thể của trẻ em và thanh thiếu niên cũng được bao gồm. Và “các ví dụ” được gọi là các ví dụ so sánh. Trong đó, “tiếng vang” là: khi một người đứng ở cửa hang sâu và tạo ra âm thanh, tiếng vang diễn ra bên trong hang. Ở đó, âm thanh gốc sanh khởi ở cửa không đi vào trong hang, nó diệt ngay tại nơi nó sanh khởi. Và tiếng vang không phải đến từ đó. Nó cũng không diễn ra từ nơi khác mà không có duyên là âm thanh gốc. Nó chỉ diễn ra ở đó do duyên là âm thanh gốc. Ở đó, nghiệp quá khứ giống như âm thanh gốc. Sự tái sanh kế tiếp giống như tiếng vang. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp ngọn đèn, con dấu, hình ảnh phản chiếu. Trong đó, “ngọn đèn” là: trước tiên thắp một ngọn đèn, rồi dùng nó để thắp một trăm ngọn đèn khác, một ngàn ngọn đèn khác. “Con dấu” là dấu ấn. Ở đó, với một con dấu, người ta tạo ra một trăm dấu ấn, một ngàn dấu ấn. “Hình ảnh phản chiếu” là hình ảnh của thân thể xuất hiện trong những tấm gương trong hoặc trong nước trong. Bằng những ví dụ này, nó làm sáng tỏ ý nghĩa rằng quả không phải đến từ nhân, và không có nhân thì nó không thành tựu. “Sự chuẩn bị hạt giống” là sự tẩm ướp các yếu tố màu sắc, hương, vị mong muốn vào các hạt xoài v.v... vào lúc gieo trồng, để cho màu sắc, hương, vị mong muốn xuất hiện trong hoa và quả sanh khởi vào một thời điểm khác. Ở đó, do duyên đó, khi hoa và quả sanh khởi vào một thời điểm khác, những màu sắc, hương, vị đó xuất hiện. “Sự bảo lãnh” là sự thiết lập lời hứa của một người vay nợ người khác để thực hiện một mục đích nào đó, rằng: “Tôi sẽ trả lại tiền của ông cùng với tiền lãi trong vòng một năm, nếu tôi không trả, thì mảnh ruộng hay mảnh đất tên là... của tôi sẽ thuộc về ông”. Ở đó, do duyên đó, người ấy nhận được tiền và thực hiện mục đích đó. Khi đến thời hạn, người ấy thanh toán món nợ cùng với tiền lãi. “Kiến thức, kỹ năng, thuốc men” là: trên đời, người ta dạy cho con cái một kiến thức hay kỹ năng nào đó khi chúng còn nhỏ vì lợi ích suốt đời của chúng. Hoặc họ cho chúng dùng một loại thuốc bổ dưỡng nào đó khi chúng còn nhỏ để các bệnh hiểm nghèo không phát sinh suốt đời. Ở đó, do duyên đó, con cái chắc chắn có được lợi ích suốt đời, hoặc các bệnh như vậy chắc chắn không phát sinh. Bằng những (ví dụ) này, (nó cho thấy rằng) giống như mặc dù các nghiệp gốc như bảo lãnh v.v... không còn tồn tại vào một thời điểm khác, nhưng chỉ do các duyên đã được tạo ra trước đó mà sau này việc thực hiện mục đích v.v... được thành tựu. Cũng vậy, nó làm sáng tỏ rằng sau khi đã làm các nghiệp thiện và bất thiện, mặc dù chúng không còn tồn tại vào một thời điểm khác, nhưng chỉ vì chúng đã được làm trước đây mà sau này các quả như tái sanh v.v... xuất hiện. Do đó đã được nói: “Tiếng vang, ngọn đèn, con dấu v.v... là những ví dụ ở đây”. “Do nghiệp yếu ớt” được nói vì nghĩ rằng lúc đó mạng quyền yếu ớt nên nghiệp cũng trở nên yếu ớt. Mặc dù điều này đã được nói và chỉ ra trong Chú giải, mối liên hệ là “tuy nhiên nó vẫn có thể xảy ra”. Ở đó, “nó cũng” là thú tướng cũng vậy. “Của những người chết như vậy” có nghĩa là của những người chết sau khi lấy các cỗ xe trời v.v... làm thú tướng. “Với thân thể đang bị thiêu đốt” là cách dụng ở sở dụng cách trong ý nghĩa chỉ trạng thái. Trong câu kệ, nên được liên kết như vầy: Ngoài nghiệp tái sanh ở năm cửa, nó có thể ở trong hai đối tượng. Ở đó, “trong hai đối tượng” có nghĩa là trong hai đối tượng là nghiệp tướng và thú tướng. Ở đó, sự tái sanh ở năm cửa là sự tái sanh của những người chết vào cuối các lộ trình tâm cận tử ở năm cửa. Khi nói rằng nó cũng có thể ở trong đối tượng là thú tướng, điều này cũng được chứng minh rằng các lộ trình tâm ở năm cửa lấy các thú tướng, là năm đối tượng, làm đối tượng. Và khi như vậy, có thể nói rằng đôi khi đối với một số người, cái chết không xảy ra vào cuối các lộ trình tâm đó, và cũng không xảy ra với các lộ trình tâm ở ý môn theo sau đó. Nhưng trong các lộ trình theo sau đó, đối với những người chết do bắt lấy đối tượng quá khứ và bắt lấy đối tượng tổng hợp, các thú tướng quá khứ cũng có thể có được. Và đối với những người chết do bắt lấy vật và bắt lấy danh, đối tượng pháp chắc chắn có được. Do đó, nên được hiểu rằng điều đã được vị thầy nói là rất hay: “Đối với sự tái sanh ở cõi Dục, nghiệp tướng và thú tướng được bắt lấy qua sáu cửa, là đối tượng hiện tại hoặc quá khứ, được tìm thấy”. Nhưng điều đã được vị thầy nói về sự diễn ra của nhiều lượt lộ trình trước lộ trình cuối cùng, rằng ‘dòng tâm diễn ra thường xuyên, bắt lấy chính đối tượng đã hiện khởi như vậy’, cũng có thể được hiểu là “bắt lấy thú tướng đã hiện khởi như vậy”. Và khi như vậy, để chỉ ra rằng thú tướng quá khứ cũng có thể có được, câu bắt đầu bằng “yadāpana” đã được nói. “Theo dòng” có nghĩa là theo hiện tại của dòng. “Của nó” là của thú tướng. Ý nghĩa là, nó được nói theo nghĩa chung, không được nói theo nghĩa bao quát tất cả. “Vì các tốc hành tâm cận tử ở ý môn cũng phải được mong muốn” có nghĩa là vì chúng phải được mong muốn với tư cách là duyên sanh trước. “Theo sau đó” có nghĩa là theo sau các tốc hành tâm cận tử ở ý môn đó. “Vì sự tái sanh cũng có thể xảy ra” có nghĩa là vì duyên sanh trước đó cũng có thể là duyên sanh trước cho sự tái sanh. Nếu có người nói rằng, mặc dù vị trưởng lão không phân tích, nhưng khi cần phải phân tích, thì việc phân tích là đúng đắn. (Đáp:) Không đúng đắn. Tại sao? Vì nó có cùng bản chất với nghiệp tướng. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “nacataṃ”. Sau khi nói rằng Phụ chú giải nên được liên kết theo cách thích hợp, quan điểm của những người khác cũng được đề cập, rằng “nhưng những người khác giải thích một cách không phân biệt”. Ở đó, “giải thích một cách không phân biệt” có nghĩa là họ giải thích mà không phân tích. Sau đó, không chấp nhận quan điểm của những người khác đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “aṭṭhakathāyaṃ pana”. Ở đây, ủng hộ quan điểm của những người khác đó, ngài lại nói câu bắt đầu bằng “yañca tatthā”. Ở đó, “của cái có đối tượng đó” có nghĩa là của cái có thú tướng đó làm đối tượng. “Lời nói của họ” là lời nói của những người khác. Tại sao lại nói “ngoài việc không xem xét”? Chẳng phải tất cả những gì bắt đầu bằng “aṭṭhakathāyaṃ pana” đều là lời xem xét sao? Đúng vậy, theo bản văn được thấy, nhưng nó không xem xét đến khả năng bản văn còn thiếu sót. Do đó, đã nói “ngoài việc không xem xét”. Ở đây có thể có câu hỏi: Cứ cho là bản văn Chú giải còn thiếu sót, nhưng bản văn Phụ chú giải gốc đã nói bằng cách xác định “chỉ ở ý môn”, làm sao nó có thể còn thiếu sót? (Đáp:) Mặc dù được nói bằng cách xác định, nhưng nếu nó không đầy đủ về ý nghĩa được nhắm đến ở đây, thì nó vẫn còn thiếu sót. Do đó đã được nói “không có lý do nào khác ngoài việc không xem xét”. Trong các câu bắt đầu bằng “hiện tại, quá khứ”. Nên liên kết rằng cái chết xảy ra với lộ trình tốc hành tâm ở năm cửa kết thúc bằng Na-cảnh. Tương tự ở những nơi khác. Ngay cả khi có (nghiệp) mạnh. Với lộ trình kết thúc bằng Na-cảnh. “Nhưng vì đã được nói” có nghĩa là nhưng vì đã được nói trong chính Chú giải. “Chỉ ở phần trước” có nghĩa là chỉ ở phần trước của lộ trình cuối cùng ở năm cửa. “Bởi chúng” là bởi các vật dụng cúng dường. “Như thế nào” có nghĩa là tập hợp ý nghĩa đó giống như thế nào? “Từ đây” là từ cõi người. Nên liên kết rằng họ giải thích âm thanh tương tự như tướng. “Bánh xe bị mất” là bánh xe bị rơi. Trong bản văn Chú giải, nên liên kết rằng những người thân như mẹ v.v... mang đến ở năm cửa. “Vì lợi ích của ông”. “Bằng các loại vải lụa Trung Hoa, vải lụa Somāra v.v...” có nghĩa là vải lụa được sản xuất ở nước Trung Hoa là vải lụa Trung Hoa. Tương tự đối với vải lụa Somāra. “Chúng” là vị và xúc. Nhưng xúc khác cũng hợp lý. Được nói là “đã trở thành hiện tại” vì đã được tác ý rằng “bây giờ có”. “Của các chúng sanh vô sắc” là của các Phạm thiên vô sắc. “Họ” là các chúng sanh vô sắc. “Chúng” là các thiền thấp hơn và trung bình. Những người có thiền đã được buông bỏ là những người có thiền đã được buông bỏ. “Và chính vì vậy” có nghĩa là và chính vì có thiền đã được buông bỏ. Cách giải thích là “những người có tâm bị lôi kéo”. Và đây là một từ chỉ đặc tính của nhân. Nó làm sáng tỏ rằng “những người sanh vào cõi Dục vì có tâm bị lôi kéo”. Của các chúng sanh vô sắc đó. “Nghiệp yếu ớt khác” là nghiệp tam nhân yếu hơn nghiệp thiền cận hành. “Của họ” là của những người chết từ cõi Sắc. “Của cái đang tồn tại” là của cái tương tự đang tồn tại. “Không có lý do để nâng đỡ” được nói vì nghiệp thiền cận hành có tính chất của nghiệp nặng. Nhưng ngay cả nghiệp thiền siêu thế, là nghiệp hoàn toàn nặng, khi bị cản trở bởi sức mạnh của các sở thích khác nhau, cũng không cho quả tái sanh. Nên được hiểu rằng không cần phải nói về nghiệp thiền cận hành. “Những cái như vậy” có nghĩa là những nghiệp nhị nhân yếu như vậy không có cơ hội đối với họ. Chính vì các triền cái đã được trấn áp rất tốt. “Bởi vì” là bởi lý do nào mà các dục v.v... diễn ra. “Ngay cả các nghiệp khác nhau” là ngay cả các nghiệp hiện tại khác với nghiệp thiền cận hành, và cả các nghiệp thuộc chu kỳ khác đã được làm trong các kiếp quá khứ. “Và bởi vì” là và bởi lý do nào mà ngay cả các nghiệp khác nhau cũng có cơ hội. “Họ” là các Phạm thiên cõi Sắc. “Hoặc theo phương pháp đã nói” có nghĩa là và theo phương pháp đã nói rằng ‘vì dòng tâm của họ đã được tu tập bằng đặc tính của thiền đã đạt đến an chỉ, với các triền cái được trấn áp rất tốt [và bằng những gì bắt đầu bằng yasmā pana]’. “Lý do đó” là lý do không có sự tái sanh vô nhân. Nên liên kết rằng nó chỉ ra cách thức diễn ra của các tâm ngoài lộ trình trong các kiếp kế tiếp. “Giống như chính những loại thuốc đó” là: trên đời, một người nhận được một loại thuốc và dùng nó hàng ngày. Một người khác thấy anh ta dùng vào ngày đầu tiên và hỏi: “Anh dùng thuốc gì vậy?”. Anh ta trả lời: “Tôi dùng thuốc này”. Vào những ngày sau, thấy anh ta dùng thuốc, người kia cũng hỏi như vậy. Anh ta trả lời: “Tôi dùng chính loại thuốc đó”. Ở đó, “chính loại thuốc đó” có nghĩa là “chính loại thuốc mà vào ngày đầu tiên anh đã hỏi, và tôi đã nói, hôm nay tôi cũng dùng chính loại đó”. Nhưng ở đó, thuốc đã dùng vào ngày đầu tiên là khác, thuốc dùng hôm nay là khác. Nhưng vì loại khác tương tự cũng được gọi là “chính nó” trong đời, nên họ nói “tôi dùng chính những loại thuốc đó”. Tương tự ở đây, nên hiểu rằng cách dùng từ đó là để chỉ cái tương tự. “Trong đó” là trong tâm kiếp sanh. Khi nó không diễn ra, cõi sanh bị gián đoạn. Khi nó diễn ra, nó không bị gián đoạn. Do đó, ý nghĩa là, vì nó là lý do cho sự không gián đoạn của cõi sanh đó, nên nó được gọi là “bhavaṅga” (yếu tố của sự tồn tại). Và “cõi sanh” được gọi là dòng uẩn do nghiệp sanh. “Trong các học thuyết khác” là trong các học thuyết của những người có đoạn kiến. “Các gốc rễ của vòng luân hồi” được gọi là vô minh và ái. Cách giải thích là “nơi mà các gốc rễ của vòng luân hồi được đoạn trừ hoàn toàn”. “Vì mục đích nào” có nghĩa là để đạt được Niết-bàn như Hữu dư y v.v... “Được thiết lập” có nghĩa là được làm cho diễn ra. Nơi mà các bậc Thánh đi đến, đạt đến, là “pada” (trạng thái). Vì Vô dư y Niết-bàn được đề cập trong từ “samantipade” ở sau, nên ở đây đã nói là Hữu dư y Niết-bàn. Những người giác ngộ là những người trí tuệ. Những người có mối ràng buộc của ái luyến đã được đoạn trừ hoàn toàn cùng với (các phiền não khác) là những người có mối ràng buộc của ái luyến đã được đoạn trừ hoàn toàn. Và làm thế nào nó được đoạn trừ hoàn toàn, và nó được đoạn trừ cùng với những gì? (Để trả lời,) ngài nói câu bắt đầu bằng “anusayamattaṃ pī”. “Bởi các phiền não còn lại” là bởi các phiền não còn lại ngoài mối ràng buộc của ái luyến. “Ngủ ngầm” có nghĩa là ngủ ngầm một cách sâu sắc hơn, không thể bị trấn áp. “Đem lại sự chứng đắc” có nghĩa là sự chứng đắc được gọi là chín loại pháp siêu thế. Cái đem lại nó là cái đem lại sự chứng đắc. “Giới” là Tứ biến tịnh giới. “Đầu-đà” là mười ba pháp đầu-đà. Phần còn lại ở đây có thể được hiểu dễ dàng.

වීථිමුත්තසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Phụ Chú Giải Về Yếu Giải Các Tâm Thoát Lộ Đã Hoàn Tất.

6. රූපසඞ්ගහඅනුදීපනා

6. Phụ Chú Giải Yếu Lược Sắc Pháp

156. රූපසඞ්ගහෙ[Pg.190]. ‘‘චිත්තචෙතසිකෙ’’ති චිත්තචෙතසික ධම්මෙ. ‘‘ද්වීහි පභෙදප්පවත්තීහී’’ති ද්වීහි පභෙදසඞ්ගහපවත්ති සඞ්ගහෙහි. ‘‘යෙ වත්තන්තී’’ති යෙ ධම්මා වත්තන්ති පවත්තන්ති. ‘‘එත්තාවතා’’ති එත්තකෙන ‘තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා’තිආදිකෙන වචනක්කමෙන. නිපාතං ඉච්ඡන්තා එත්තකෙහි පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහීති වණ්ණෙන්ති. වචනවිපල්ලාසං ඉච්ඡන්තාතිපි යුජ්ජති. ‘‘සමුට්ඨාතී’’ති සුට්ඨු උට්ඨාති, පාතුබ්භවති, විජ්ජමානතං ගච්ඡති. ‘‘කම්මාදී’’ති කම්මාදිපච්චයො. ‘‘පිණ්ඩී’’ති එකග්ඝනතා වුච්චති. උපාදාය මහන්තානි එව හුත්වාති සම්බන්ධො. ඉන්ද්‍රියබද්ධසන්තානං සත්තසන්තානං. අජ්ඣත්ත සන්තානංතිපි වුච්චති. ‘‘විසංවාදකට්ඨෙනා’’ති විරාධකට්ඨෙන. භූතඤ්ච අභූතං කත්වා අභූතඤ්ච භූතං කත්වා සන්දස්සකට්ඨෙනාති වුත්තං හොති. භූතවජ්ජප්පටිච්ඡාදනකම්මං මහාමායා නාම. මායං කරොන්තීති මායාකාරා. ආවිසනං නාම සත්තානං සරීරෙසු ආවිසනං. ගහණං නාම සත්තානං අත්තනොවසං වත්තාපනං. තදුභයං කරොන්තා කත්ථ ඨත්වා කරොන්ති. අන්තොවාඨත්වා කරොන්ති, බහිවා ඨත්වා කරොන්තීති පාකතිකෙහි මනුස්සෙහි ජානිතුං පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අචින්තෙය්‍යට්ඨානං නාම. ‘‘වඤ්චකට්ඨෙනා’’ති එතා පකතියා අතිදුබ්බණ්ණං අත්තානං දෙවච්ඡරාවණ්ණං කත්වා වඤ්චෙන්ති. වසනරුක්ඛගුම්බංපි දිබ්බවිමානං කත්වා වඤ්චෙන්ති. එවරූපෙන වඤ්චකට්ඨෙන. ‘‘තෙනෙවට්ඨෙනා’’ති විසංවාදකට්ඨාදිනා තිවිධෙනෙව අත්ථෙන. තානිපිහි අසත්තභූතංයෙව අත්තානං සත්තොති විසංවාදෙන්ති. අරුක්ඛංයෙව අත්තානං රුක්ඛොති විසංවාදෙන්ති. අනිට්ඨං, අකන්තං, අමනාපංයෙව අත්තානං ඉට්ඨො, කන්තො, මනාපොති වඤ්චෙන්ති, තථා සහජාතානඤ්ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අන්තො වා තිට්ඨන්ති. උදාහුබහිවාතිට්ඨන්තීති ජානිතුං පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යං ඨානං හොතීති. ‘‘උභයත්ථපී’’ති මායාකාරාදි මහාභූතෙසු ච පථවියාදිමහාභූතෙසු ච. ‘‘අභූතානී’’ති අසන්තානි, අසච්චානි[Pg.191].‘‘අබ්භුතානී’’ති අච්ඡරියකම්මානි. ‘‘ඉමස්මිං පාඨෙ’’ති චතුන්නං මහාභූතානන්ති එවං සම්බන්ධ පදසහිතෙ පාඨෙ. අඤ්ඤත්ථ පන උපාදාරූපං අනුපාදාරූපන්තිආදීසු යකාර විරහො දිට්ඨොති අධිප්පායො. ධාතූනං අනෙකත්ථත්තා ‘‘පථයති පක්ඛායතී’’ති වුත්තං. ‘‘පුථූ’’ති පාටිපදිකපදං. තමෙව ජාතත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන පථවීති සිද්ධන්ති දස්සෙතුං ‘‘පුථුමහන්තී’’තිආදි වුත්තං. පකාරෙන ථවීයතීති අත්ථෙ පථවීති ඉදං උජුකමෙව. ‘‘ආපෙතී’’ති බ්‍යාපෙති. ‘‘අප්පායතී’’ති භුසං පායති, වඩ්ඪෙති. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු බ්‍රූහෙතී’’තිආදිං. නිසානත්ථවසෙනෙව පරිපාචනත්ථොපි ලබ්භතීති ආහ ‘‘පරිපාචෙතිවා’’ති. ‘‘සමීරෙතී’’ති සුට්ඨු ඊරෙති කම්පෙති. වායති වහතීති වායො අත්ථාතිස්සය නයෙන. ‘‘විත්ථම්භනං’’ති විවිධෙන ආකාරෙන භූතසඞ්ඝාටානං ථම්භනං වහනං අභිනීහරණං. කක්ඛළතා නාම ඛරතා ඵරුසතා. සහජාතරූපානං පතිට්ඨානත්ථාය ථද්ධතා ථූලතා. සා සෙසභූතෙසු නත්ථීති ආහ ‘‘සෙසභූතත්තයං උපාදායා’’ති. ‘‘අනවට්ඨානතා’’ති එත්ථ අවට්ඨානං නාම අචලට්ඨානං. න අවට්ඨානන්ති අනවට්ඨානං. චලනන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘මුදුභූතාපී’’තිආදිං. ආබන්ධකං නාම ආබන්ධිතබ්බෙ වත්ථුම්හි මුදුම්හි සති, දළ්හං න බන්ධති. ථද්ධෙසති, දළ්හං බන්ධතීති ඉදං ලොකතොව සිද්ධන්ති ආහ ‘‘ආබන්ධිතබ්බායා’’තිආදිං. ‘‘තබ්භාවං’’ති පරිණතභාවං. ‘‘පරිපාචකතා දස්සනතො’’ති හෙමන්තෙ අජ්ඣොහටාහාරානං සුට්ඨුපරිපාචකතා දස්සනතොති වදන්ති. උසති දහතීති උණ්හං. ‘‘දහතී’’ති ච උණ්හතෙජොපි උණ්හභාවෙන දහති, සීතතෙජොපි සීතභාවෙන දහති. උණ්හෙන ඵුට්ඨං වත්ථු උණ්හත්තං ගච්ඡති, සීතෙන ඵුට්ඨං වත්ථු සීතත්තං ගච්ඡති. යඤ්ච උණ්හත්තං ගච්ඡති, තං උණ්හතෙජො උණ්හභාවෙන දහතිනාම. යඤ්ච සීතත්තං ගච්ඡති, තං සීතතෙජො සීතභාවෙන දහතිනාම. එවං සීතතෙජොපි උසතිදහතීති අත්ථෙන උණ්හත්ත ලක්ඛණොනාම හොතීති. එවංසන්තෙ නීලෙනවණ්ණෙන ඵුට්ඨං වත්ථු නීලං හොති. පීතෙන ඵුට්ඨං පීතං හොති. නීලංපි පීතංපි තං වත්ථුං දහතිනාමාති චෙ. නීලෙන වණ්ණෙන ඵුට්ඨංනාම නත්ථි. තථා පීතෙන[Pg.192]. කස්මා, නීලාදීනං උපාදාරූපානං ඵුසන කිච්චා භාවතො. සම්මිස්සිතං නාම හොති. න ච සම්මිස්සනමත්තෙන දහති. ඵුසන්තො එව දහති. ඵුසන්තානංපි පථවිවාතානං දහනකිච්චං නත්ථි. පරිපාචනකිච්චං නත්ථීති අධිප්පායො. සචෙ ඝනථද්ධෙ සිලාථම්භෙ විත්ථම්භනං අත්ථි, සකලො සිලාථම්භො කප්පාසපිචුගුළ්හොවිය සිථිලො ච ලහුකො ච භවෙය්‍ය. නච භවති. තස්මා තත්ථ විත්ථම්භනං නත්ථීති අධිප්පායෙන ‘‘සො පන ඝනථද්ධෙසු සිලාථම්භාදීසු න ලබ්භතී’’ති චොදෙති. තත්ථ පන විත්ථම්භනං ලබ්භමානං අධිමත්තෙන න ලබ්භති, සහජාතභූතානං උපත්ථම්භනමත්තෙන ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ‘‘නා’’ති වත්වා ‘‘තත්ථහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘වහතී’’ති ථද්ධකක්ඛළ කිච්චං වහති.

156. Trong phần tóm lược về sắc. "Tâm và sở hữu tâm" (cittacetasike) có nghĩa là các pháp tâm và sở hữu tâm. "Bởi hai cách phân loại và diễn tiến" (dvīhi pabhedappavattīhī) có nghĩa là bởi hai cách tóm lược là phân loại và diễn tiến. "Những pháp nào hiện hành" (ye vattantī) có nghĩa là những pháp nào hiện hữu, diễn tiến. "Chừng ấy" (ettāvatā) có nghĩa là bởi chừng ấy, bởi trình tự các lời nói bắt đầu bằng 'các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp đã được nói đến ở đó'. Những vị muốn (giải thích nó như) một bất biến từ thì giải thích là "bởi năm chương này". Cũng hợp lý cho những vị muốn (giải thích nó như) một sự thay đổi trong cách nói. "Phát sanh" (samuṭṭhāti) có nghĩa là sanh khởi tốt đẹp, xuất hiện, đi đến sự hiện hữu. "Nghiệp, v.v." (kammādī) có nghĩa là các duyên như nghiệp, v.v. "Khối" (piṇḍī) được gọi là sự tụ lại thành một khối. Mối liên hệ là "sau khi trở nên to lớn do chấp thủ". Dòng tương tục bị trói buộc bởi các căn là dòng tương tục của chúng sanh. Cũng được gọi là dòng tương tục nội tại. "Với ý nghĩa lừa dối" (visaṃvādakaṭṭhenā) có nghĩa là với ý nghĩa mâu thuẫn. Được nói là có ý nghĩa trình diễn, làm cho cái có thật thành không thật và cái không thật thành có thật. Hành động che giấu lỗi lầm có thật được gọi là đại ảo thuật. Những người làm ảo thuật (māyaṃ karonti) được gọi là nhà ảo thuật (māyākārā). "Nhập vào" (āvisanaṃ) có nghĩa là nhập vào thân của chúng sanh. "Bắt giữ" (gahaṇaṃ) có nghĩa là làm cho chúng sanh phải tuân theo quyền lực của mình. Những người làm cả hai việc đó, họ đứng ở đâu mà làm? Họ làm khi đứng bên trong, hay họ làm khi đứng bên ngoài? Vì người thường không thể biết hay thấy được, nên được gọi là điều không thể nghĩ bàn. "Với ý nghĩa lừa gạt" (vañcakaṭṭhenā): những chúng sanh này, vốn tự nhiên rất xấu xí, lừa gạt bằng cách làm cho mình có dung sắc như thiên nữ. Ngay cả cây cối và bụi rậm nơi ở, họ cũng lừa gạt bằng cách biến chúng thành thiên cung. Với ý nghĩa lừa gạt như vậy. "Cũng với ý nghĩa ấy" (tenevaṭṭhenā) có nghĩa là với ba ý nghĩa như lừa dối, v.v. Vì chúng cũng vậy, lừa dối bằng cách trình bày bản thân, vốn không phải là chúng sanh, như là chúng sanh. Lừa dối bằng cách trình bày bản thân, vốn không phải là cây, như là cây. Bản thân chúng, vốn không đáng mong, không đáng yêu, không đáng ưa, chúng lừa gạt bằng cách trình bày như là đáng mong, đáng yêu, đáng ưa. Cũng vậy, liệu chúng đứng bên trong nhau trong số những pháp đồng sanh, hay đứng bên ngoài, là một điều không thể biết hay thấy được. "Trong cả hai trường hợp" (ubhayatthapī) có nghĩa là cả trong các đại chủng của nhà ảo thuật, v.v., và trong các đại chủng như đất, v.v. "Không có thật" (abhūtāni) có nghĩa là không hiện hữu, không chân thật. "Kỳ diệu" (abbhutāni) có nghĩa là những hành động đáng kinh ngạc. "Trong bài đọc này" (imasmiṃ pāṭhe) có nghĩa là trong bài đọc có các từ liên kết "của bốn đại chủng". Nhưng ở nơi khác, trong các cụm từ như "sắc y sinh" và "sắc không y sinh", ý muốn nói là sự vắng mặt của mẫu tự 'y' được thấy. Vì các ngữ căn có nhiều nghĩa, nên được nói là "nó trải rộng, nó hiện ra". "Puthu" là từ gốc. Để chỉ ra rằng chính từ đó, theo nghĩa 'sanh ra', theo phương pháp từ nguyên học, trở thành "pathavī", nên được nói là "puthu có nghĩa là to lớn", v.v. Với ý nghĩa "nó được thiết lập một cách đặc biệt", (sự hình thành của) "pathavī" này là trực tiếp. "Āpeti" có nghĩa là nó thấm nhuần. "Appāyati" có nghĩa là nó uống nhiều, nó tăng trưởng. Do đó, ngài nói "nó tăng trưởng tốt đẹp", v.v. Nhờ vào ý nghĩa của sự làm cho sắc bén, ý nghĩa của sự làm cho chín muồi cũng được tiếp nhận, nên ngài nói "hoặc nó làm cho chín muồi". "Samīreti" có nghĩa là nó chuyển động tốt đẹp, nó làm rung động. "Vāyo" (gió) là cái thổi, cái mang đi, theo phương pháp ý nghĩa mở rộng. "Sự nâng đỡ" (vitthambhanaṃ) có nghĩa là sự chống đỡ, sự mang đi, sự đưa đi các khối đại chủng bằng nhiều cách khác nhau. Sự cứng rắn (kakkhaḷatā) có nghĩa là sự thô, sự ráp. Đó là sự rắn chắc, sự thô đặc vì mục đích làm nền tảng cho các sắc đồng sanh. (Đặc tính) đó không có trong các đại chủng còn lại, nên ngài nói "liên quan đến ba đại chủng còn lại". "Sự không đứng yên" (anavaṭṭhānatā): ở đây, "sự đứng yên" (avaṭṭhānaṃ) có nghĩa là trạng thái không lay động. "Không đứng yên" (na avaṭṭhānaṃ) là sự không đứng yên (anavaṭṭhānaṃ). Được nói là có nghĩa là "sự lay động". Do đó, ngài nói "dù là mềm mại", v.v. "Sự kết dính" (ābandhakaṃ) có nghĩa là: khi vật cần được kết dính là mềm, nó không kết dính chặt. Khi nó cứng, nó kết dính chặt. Điều này được xác lập từ kinh nghiệm thế gian, nên ngài nói "của vật cần được kết dính", v.v. "Trạng thái đó" (tabbhāvaṃ) có nghĩa là trạng thái chín muồi. "Do thấy được tính chất làm cho chín muồi" (paripācakatā dassanato): họ nói là do thấy được tính chất làm cho chín muồi một cách tốt đẹp của thức ăn được ăn vào mùa đông. "Nóng" (uṇhaṃ) là cái đốt cháy, cái thiêu hủy. Và "nó đốt cháy" (dahati): hỏa đại nóng cũng đốt cháy với bản chất nóng của nó, hỏa đại lạnh cũng đốt cháy với bản chất lạnh của nó. Vật bị nóng xúc chạm thì trở nên nóng, vật bị lạnh xúc chạm thì trở nên lạnh. Bất cứ cái gì trở nên nóng, cái đó được gọi là bị hỏa đại nóng đốt cháy với bản chất nóng của nó. Bất cứ cái gì trở nên lạnh, cái đó được gọi là bị hỏa đại lạnh đốt cháy với bản chất lạnh của nó. Như vậy, với ý nghĩa rằng hỏa đại lạnh cũng đốt cháy và thiêu hủy, nó được gọi là có đặc tính nóng. Nếu vậy, một vật bị màu xanh lam xúc chạm thì trở nên xanh lam. Bị màu vàng xúc chạm, nó trở nên vàng. Nếu (nói rằng) cả màu xanh lam và màu vàng đều đốt cháy vật đó, (thì trả lời là:) không có cái gọi là bị màu xanh lam xúc chạm. Tương tự với màu vàng. Tại sao? Vì các sắc y sinh như màu xanh lam, v.v., không có chức năng xúc chạm. Nó được gọi là sự pha trộn. Và nó không đốt cháy chỉ bằng sự pha trộn. Nó chỉ đốt cháy khi đang xúc chạm. Ngay cả đối với địa đại và phong đại, vốn có xúc chạm, cũng không có chức năng đốt cháy. Ý muốn nói là không có chức năng làm cho chín muồi. Nếu có sự nâng đỡ trong một cột đá đặc và cứng, toàn bộ cột đá sẽ trở nên lỏng lẻo và nhẹ như một cuộn bông gòn. Nhưng nó không như vậy. Do đó, với ý rằng không có sự nâng đỡ ở đó, vị ấy nêu lên sự phản bác: "nhưng sự nâng đỡ đó không được tìm thấy trong các cột đá đặc và cứng, v.v.". Nhưng để chỉ ra rằng sự nâng đỡ được tìm thấy ở đó không phải ở mức độ cao, mà chỉ được tìm thấy như là sự chống đỡ cho các đại chủng đồng sanh, sau khi nói "không", ngài nói "vì ở đó", v.v. Ở đó, "nó mang" (vahati) có nghĩa là nó mang chức năng cứng và thô.

පසාදරූපෙසු. ‘‘සමවිසමං’’ති සමට්ඨානඤ්ච විසමට්ඨානඤ්ච, සමදෙසඤ්ච විසමදෙසඤ්ච, සමපථඤ්ච විසමපථඤ්චාති එවමාදිං සමවිසමං. ‘‘ආචික්ඛතී’’ති ආචික්ඛන්තං විය තං ජානන කිච්චං සම්පාදෙති. තෙනාහ ‘‘සමවිසමජානනස්ස තං මූලකත්තා’’ති. ‘‘අනිරාකරණතො’’ති අප්පටික්ඛිපනතො. ‘‘තං වා’’ති රූපං වා. සුණන්ති ජනා. සුය්‍යන්ති ජනෙහි. එවං ඝායන්තීතිආදීසු. ‘‘ජීවිත නිමිත්තං’’ති ජීවිතප්පවත්තිකාරණභූතො. ‘‘නින්නතායා’’ති විසයවිසයීභාවූපගමනෙන නින්නතාය. ‘‘ජීවිතවුත්ති සම්පාදකත්තා’’ති නානාවචීභෙදවචීකම්මප්පවත්තනෙනාති අධිප්පායො. ඉමෙ පන පඤ්ච චක්ඛු පසාදාදයොති සම්බන්ධො. ‘‘දට්ඨුකාමතා’’ති රූපතණ්හා වුච්චති. ආදිසද්දෙන සොතුකාමතා ඝායිතුකාමතා සායිතුකාමතා ඵුසිතුකාමතායො සඞ්ගය්හන්ති. අත්ථතො සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා එව. ‘‘නිදානං’’ති කාරණං. දට්ඨුකාමතාදයො නිදාන මස්සාති විග්ගහො. කුසලා කුසලකම්මං. සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං. කම්මමෙව. දට්ඨුකාමතාදිනිදානකම්මං සමුට්ඨානං යෙසන්ති සමාසො. පථවිආදීනි භූතානි. තෙසං පසාදො ලක්ඛණං එතෙසන්ති විග්ගහො. දුතීය විකප්පෙ. රූපාදීනං පඤ්චාරම්මණානං අභිඝාතං අරහතීති රූපාදිඅභිඝාතාරහො. භූතානං පසාදො භූතප්පසාදො. සො ලක්ඛණං එතෙසන්ති විග්ගහො. චක්ඛු ඌකාසිරප්පමාණෙ දිට්ඨ මණ්ඩලෙ [Pg.193] තිට්ඨතීති සම්බන්ධො. ‘‘දිට්ඨමණ්ඩලෙ’’ති මහාජනෙහි පකති චක්ඛුනා දිට්ඨෙ පසන්නමණ්ඩලෙ. තෙලං සත්තපිචුපටලානි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතිවියාති යොජනා. ‘‘සොතබිලං’’ නාම සොතකූපො. ‘‘අඞ්ගුලිවෙඨනා’’ නාම අඞ්ගුලිමුද්දිකා. ‘‘උපචිතතනුතම්බලොමං’’ති රාසීකතඤ්ච විරළඤ්ච තම්බලොහවණ්ණඤ්ච සුඛුමලොමං. උපචිතං රාසීකතං තනුතම්බලොමං එත්ථාති විග්ගහො. ‘‘අජපදසණ්ඨානං’’ති අජස්ස පාදෙන අක්කන්තපදසණ්ඨානවන්තං. ‘‘උප්පලදලං’’ නාම උප්පලපණ්ණං. උප්පලදලස්ස අග්ගසණ්ඨානවන්තං. ‘‘වට්ටි’’ නාම ඉධ මනුස්සානං සරීරාකාරසණ්ඨිතා ආයතපිණ්ඩි. ‘‘සුක්ඛචම්මානි ච ඨපෙත්වා’’ති සම්බන්ධො. තෙ පන පඤ්චප්පසාදා. සමුදීරණං චඤ්චලනං. ‘‘යථාතං’’ති කතමං විය තං. ඉමෙ පසාදා විචිත්තා, කථංවිචිත්තාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා’’ති. කථං අසදිසාති ආහ ‘‘තෙහී’’තිආදිං.

Trong các sắc thần kinh. ‘Bằng phẳng và không bằng phẳng’ có nghĩa là nơi chốn bằng phẳng và nơi chốn không bằng phẳng, khu vực bằng phẳng và khu vực không bằng phẳng, con đường bằng phẳng và con đường không bằng phẳng, v.v... như vậy gọi là bằng phẳng và không bằng phẳng. ‘Chỉ ra’ có nghĩa là nó hoàn thành phận sự biết điều đó giống như người đang chỉ ra. Do đó, có lời nói rằng: ‘Vì nó là nguyên nhân căn bản của việc biết được sự bằng phẳng và không bằng phẳng’. ‘Do không loại bỏ’ có nghĩa là do không từ chối. ‘Hoặc cái đó’ có nghĩa là hoặc sắc. Chúng sanh nghe. (Âm thanh) được chúng sanh nghe. Tương tự trong các trường hợp như ‘họ ngửi’ v.v... ‘Căn nguyên của sự sống’ có nghĩa là cái đã trở thành nguyên nhân cho sự diễn tiến của mạng sống. ‘Do sự hướng đến’ có nghĩa là do sự hướng đến qua việc đi vào trạng thái đối tượng và chủ thể. ‘Do hoàn thành các phận sự của đời sống’ có nghĩa là thông qua sự vận hành của các loại khẩu nghiệp với những lời nói khác nhau, đó là ý nghĩa. Còn mối liên hệ là ‘năm loại này, nhãn thần kinh v.v...’. ‘Ước muốn thấy’ được gọi là sắc ái. Với từ ‘v.v...’, ước muốn nghe, ước muốn ngửi, ước muốn nếm, ước muốn xúc chạm được bao gồm. Về mặt ý nghĩa, chúng chính là thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái. ‘Nhân duyên’ có nghĩa là nguyên nhân. Phân tích cú pháp là: ‘cái mà có ước muốn thấy v.v... làm nhân duyên’. Nghiệp thiện và bất thiện. ‘Nó sanh khởi từ cái này’, do đó gọi là ‘nguồn sanh’. Chính là nghiệp. Hợp từ là: ‘những cái mà có nguồn sanh là nghiệp với nhân duyên là ước muốn thấy v.v...’. Các đại chủng, tức là đất v.v... Phân tích cú pháp là: ‘những cái mà có đặc tính là sự trong của các đại chủng ấy’. Trong cách giải thích thứ hai. ‘Nó xứng đáng chịu sự tác động của năm đối tượng, tức là sắc v.v...’, do đó gọi là ‘xứng đáng chịu sự tác động của sắc v.v...’. Sự trong của các đại chủng là ‘sự trong của đại chủng’. Phân tích cú pháp là: ‘những cái mà có cái đó làm đặc tính’. Mối liên hệ là: ‘nhãn căn nằm trong vòng tròn có thể thấy được, với kích thước bằng đầu con chí’. ‘Trong vòng tròn có thể thấy được’ có nghĩa là trong vòng tròn trong suốt được đại chúng nhìn thấy bằng mắt thường. Cách diễn đạt là: ‘giống như dầu thấm khắp bảy lớp bông gòn và nằm yên ở đó’. ‘Lỗ tai’ là tên gọi cho hốc tai. ‘Vòng quấn ngón tay’ là tên gọi cho chiếc nhẫn đeo ngón tay. ‘Lông tơ màu đồng, dày và mịn’ có nghĩa là lông tơ được tụ lại, thưa thớt, có màu đồng đỏ, và mịn màng. Phân tích cú pháp là: ‘nơi có lông tơ màu đồng, dày và mịn’. ‘Có hình dạng dấu chân dê’ có nghĩa là có hình dạng dấu chân do chân của con dê giẫm lên. ‘Cánh hoa súng’ là tên gọi cho lá hoa súng. Có hình dạng của đầu cánh hoa súng. ‘Bấc đèn’ ở đây có nghĩa là một khối dài được tạo thành theo hình dạng thân thể của con người. Mối liên hệ là ‘và sau khi đặt các lớp da khô’. Còn năm loại thần kinh ấy. Sự rung động, sự chao đảo. ‘Như thế nào’ có nghĩa là ‘cái đó giống như cái gì?’. Các thần kinh này đa dạng. Đa dạng như thế nào? Ngài nói: ‘chúng không giống nhau’. Không giống nhau như thế nào? Ngài nói: ‘bởi chúng’ v.v...

ගොචරරූපෙසු. ‘‘වණ්ණවිසෙසං’’ති වණ්ණවිසෙසත්ථං. වණ්ණවිකාරන්ති වුත්තං හොති. හදයෙ ගතො පවත්තො භාවො හදයඞ්ගතභාවො. ‘‘භාවො’’ති ච අධිප්පායො වුච්චති. තං පකාසෙති, මුඛෙ වණ්ණවිකාරං දිස්වා අයං මෙ තුස්සති, අයං මෙ රුච්චති, අයං මෙ කුප්පති, අයං සොමනස්සිතො, අයං දොමනස්සිතොති එවං ජානනපච්චයත්තා. ‘‘පකතියා පී’’ති වණ්ණවිසෙසං අනාපජ්ජිත්වාපීති අධිප්පායො. ‘‘යං කිඤ්චිදබ්බං’’ති සවිඤ්ඤාණකවත්ථුං. සමවිසමං පුබ්බෙ පකාසිතං. තං තං අත්ථං වා ආචික්ඛති තං සුත්වා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස ජානනතො. අත්තනො වත්ථුං වා ආචික්ඛති තං සුත්වා තස්ස වත්ථුස්සපි ජානනතො. ‘‘අත්තනො වත්ථුං සූචෙතී’’ති ඉධ ඉදං නාම අත්ථීති පකාසෙති. ‘‘ඵුසීයතී’’ති ඵුසිත්වා විජානීයති. ‘‘තං’’ති ඵුසනං. ‘‘තස්සා’’ති ආපොධාතුයා. ‘‘ද්‍රවතාවා’’ති අද්දතින්තරසතාවා. ඵුසිත්වා ගය්හති, සා ච ආපොධාතු සියාති චොදෙති. වුච්චතෙ පරිහාරො. එවං පන න ලබ්භති, තස්මා සා තෙජොයෙව. න ආපොති. එත්ථ එවං අලබ්භමානාපි සාසීතතා ආපොයෙව, න තෙජො. කස්මා, ආපස්සපි සීතුණ්හවසෙන දුවිධතා සම්භවතො[Pg.194]. තස්මිඤ්හි ලොහරසෙ උණ්හතා උණ්හආපො, සීතවත්ථූසු සීතතා සීතආපොති චෙ. එවං පන සති තෙජො නාම නත්ථීති ආපජ්ජතීති පරිහාරො. ‘‘සහ අප්පවත්තනතො’’ති එකතො අප්පවත්තනතො. ‘‘ඔරපාරානං වියා’’ති නදියං තීරං නාම ඉදං ඔරිමතීරං, ඉදං පාරිමන්ති නියමතො නත්ථි. යත්ථ සයං තිට්ඨති, තං ඔරිමන්ති, ඉතරං පාරිමන්ති වොහරති. එවං ඔරපාරානං අනවට්ඨානං හොතීති. එත්ථ ච ‘‘සීතුණ්හානං සහ අප්පවත්තනතො’’ති එතෙන යදි තෙ සහ පවත්තෙය්‍යුං. තත්ථ සීතතා ආපොනාම, උණ්හතා තෙජොනාමාති වත්තබ්බා සියුං. න පන තෙ සහ පවත්තන්ති, තස්මා තථා න වත්තබ්බා හොන්තීති දස්සෙති. න න වත්තබ්බා. කස්මා, උණ්හතෙජෙන යුත්තොහි ආපො උණ්හත්තමෙව ගච්ඡති. යථාතං උණ්හතෙජෙන යුත්තා පථවීපි වායොපි උණ්හත්තමෙව ගච්ඡන්තීති. තස්මා තෙ සහ න පවත්තන්ති. සහ අප්පවත්තෙසුපි තෙසු අඤ්ඤත්ථ සීතවත්ථූසු සීතතා ආපොනාමාති වත්තබ්බමෙව හොතීති චොදනා. එවංසන්තෙ තස්මිං ලොහරසෙ සබ්බෙපි රූපධම්මා උණ්හත්තං ගච්ඡන්තීති සබ්බෙපි තෙජොභාවං පාපුණන්ති. ‘උණ්හත්ත ලක්ඛණො තෙජො’තිහි වුත්තං. යදි ච සීතවත්ථූසු සීතභාවො නාම සියා. තත්ථපි තෙන යුත්තා සබ්බෙපි රූපධම්මා සීතතං ගච්ඡන්තියෙව. තත්ථපි තවමතියා සබ්බෙපි ආපොභාවං පාපුණන්ති. න පන සක්කා තථා භවිතුං. න හි එවරූපං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං නාම තෙසං අත්ථි. භාවඤ්ඤථත්තමෙව අත්ථි. තත්ථ ‘‘ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං’’ නාම පථවී ආපොභාවං ගච්ඡති. ආපො පථවිභාවං ගච්ඡතීතිආදි. ‘‘භාවඤ්ඤථත්තං’’ නාම පථවී කදාචි කක්ඛළා හොති. කදාචි මුදුකා. ආපො කදාචි ආබන්ධනමත්තො හොති. කදාචි පග්ඝරණකො. තෙජො කදාචි උණ්හො, කදාචි සීතො. වායො කදාචි විත්ථම්භනමත්තො, කදාචි සමුදීරණොති. එවං එකමෙකස්සා ධාතුයා තික්ඛ මන්ද ඔමත්තාධිමත්තවසෙන ක්‍රියාසඞ්කන්ති නාම අත්ථීති. තස්මා යං වුත්තං ‘උණ්හතෙජෙන යුත්තොහි ආපො උණ්හත්තමෙව ගච්ඡති, යථා තං උණ්හතෙජෙන යුත්තා පථවීපි වායොපි උණ්හත්තමෙව ගච්ඡන්තී’ති. තං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තවචනං හොති. න යුජ්ජති. න හි උණ්හතෙජෙන යුත්තා සබ්බෙතෙධම්මා [Pg.195] උණ්හත්තං ගච්ඡන්ති. අත්තනො අත්තනො සභාවං න විජහන්ති. තථාහි තස්මිං පක්කුථිතෙ සන්තත්තෙ ලොහරසෙ භාවො උණ්හත්තං න ගච්ඡති. ආබන්ධන සභාවං වා පග්ඝරණ සභාවං වා න විජහති. යදි උණ්හත්තං ගච්ඡෙය්‍ය, තං සභාවං විජහෙය්‍ය. එවංසති, තස්මිං ලොහරසෙ ආබන්ධනාකාරො වා පග්ඝරණාකාරො වා න පඤ්ඤායෙය්‍ය. සබ්බෙරූප ධම්මා වික්කිරෙය්‍යුං. වික්කිරිත්වා අන්තරධාරෙය්‍යුං. න ච න පඤ්ඤායති. නාපි වික්කිරන්ති. නොච තත්ථ ආබන්ධනාකාරො උණ්හත්තං ගච්ඡති. අඤ්ඤොහි ආබන්ධනාකාරො, අඤ්ඤං උණ්හත්තං. ආබන්ධනාකාරො ආපො, උණ්හත්තං තෙජො. තත්ථ පථවිවායෙසුපි එසෙවනයො. තස්මා යං වුත්තං ‘‘යදි තෙ සහ පවත්තෙය්‍යුං. තත්ථ සීතතා ආපොනාම, උණ්හතා තෙජො නාමාති වත්තබ්බා සියුං. න පන තෙ සහ පවත්තන්ති. තස්මා තථා න වත්තබ්බා හොන්තීති දස්සෙතී’’ති. තං සුවුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘තෙසං අනවට්ඨානතො’’ති එතෙන සචෙ තෙ සීතුණ්හා අවට්ඨිතා සියුං. අථ සබ්බකාලෙපි සීතතා ආපොනාම, උණ්හතා තෙජොනාමාති වත්තබ්බා සියුං. න පන තෙ අවට්ඨිතා හොන්ති. අනවට්ඨිතා එව හොන්ති. තස්මා තථා න වත්තබ්බා හොන්තීති දස්සෙති. එත්ථ ච අනවට්ඨිතෙසු සන්තෙසු යදි සීතතා ආපො නාම, උණ්හතා තෙජොනාමාති වදෙය්‍යුං. එවඤ්චසති, ආපතෙජාපි අනවට්ඨිතා සියුං. යො ඉදානි ආපො, සොයෙව ඛණන්තරෙ තෙජො නාම. යො වා ඉදානි තෙජො, සොයෙව ඛණන්තරෙ ආපො නාමාති ආපජ්ජෙය්‍යුං. න ච සක්කා තථා භවිතුං. ලක්ඛණඤ්ඤථත්තෙ අසන්තෙ වොහාරඤ්ඤථත්තස්සපි අසම්භවතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඔරපාරානං විය තෙසං අනවට්ඨානතො ච විඤ්ඤායතී’’ති. තත්ථ ‘‘විඤ්ඤායතී’’ති සාසීතතා තෙජොයෙව, න ආපොති විඤ්ඤායතීති.

Trong các sắc làm đối tượng. ‘Sự khác biệt của sắc tướng’ có nghĩa là vì mục đích của sự khác biệt về sắc tướng. Điều này có nghĩa là sự biến đổi của sắc tướng. Trạng thái đã đi đến, đã khởi lên trong tim là trạng thái đã đi đến tim. Và ‘trạng thái’ được gọi là chủ ý. Nó biểu lộ điều đó, vì là duyên để biết như vầy: ‘Người này hài lòng với ta, người này thích ta, người này tức giận ta, người này có hỷ, người này có ưu’ sau khi thấy sự biến đổi sắc tướng trên mặt. ‘Ngay cả trong trạng thái tự nhiên’ có nghĩa là ngay cả khi không có sự khác biệt về sắc tướng. ‘Bất cứ vật gì’ có nghĩa là vật có thức. Bằng phẳng và không bằng phẳng đã được giải thích trước đây. Hoặc nó nói lên ý nghĩa này hay ý nghĩa kia, vì do nghe điều đó mà biết được ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. Hoặc nó nói lên vật của chính nó, vì do nghe điều đó mà biết được cả vật đó. ‘Nó chỉ ra vật của chính nó’ có nghĩa là nó biểu lộ rằng ‘vật có tên này có ở đây’. ‘Được xúc chạm’ có nghĩa là được biết đến qua sự xúc chạm. ‘Điều đó’ là sự xúc chạm. ‘Của nó’ là của thủy đại. ‘Do tính lỏng’ có nghĩa là do tính ẩm ướt. Nó được nắm bắt qua xúc chạm, và đó có thể là thủy đại, (người kia) chất vấn. Câu trả lời được nói ra. Tuy nhiên, điều đó không thể được (chấp nhận) như vậy, do đó nó chính là hỏa đại. Không phải là thủy đại. Ở đây, mặc dù không thể được (chấp nhận) như vậy, tính lạnh đó chính là thủy đại, không phải hỏa đại. Tại sao? Vì sự tồn tại của hai loại (nóng và lạnh) cũng có thể có đối với thủy đại, tùy thuộc vào lạnh và nóng. Vì trong nước kim loại nóng đó, tính nóng là thủy đại nóng; trong các vật lạnh, tính lạnh là thủy đại lạnh, nếu nói vậy. Câu trả lời là: nhưng nếu như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng không có cái gọi là hỏa đại. ‘Vì chúng không khởi lên cùng nhau’ có nghĩa là vì chúng không khởi lên chung một lúc. ‘Giống như bờ bên này và bờ bên kia’ có nghĩa là: trong một con sông, không có quy định nào rằng bờ này là bờ bên này, bờ kia là bờ bên kia. Nơi nào mình đứng, nơi đó được gọi là bờ bên này; nơi còn lại được gọi là bờ bên kia. Như vậy, bờ bên này và bờ bên kia là không cố định. Và ở đây, bằng câu ‘vì lạnh và nóng không khởi lên cùng nhau’, (ý nói rằng) nếu chúng khởi lên cùng nhau. Thì khi đó, có thể nói rằng tính lạnh là thủy đại, tính nóng là hỏa đại. Nhưng chúng không khởi lên cùng nhau, do đó, không thể nói như vậy, (câu văn) chỉ ra điều này. Không phải là không thể nói. Tại sao? Vì thủy đại khi kết hợp với hỏa đại nóng thì trở nên nóng. Giống như địa đại và phong đại khi kết hợp với hỏa đại nóng cũng trở nên nóng. Do đó, chúng không khởi lên cùng nhau. Chất vấn là: mặc dù chúng không khởi lên cùng nhau, nhưng ở nơi khác, trong các vật lạnh, vẫn phải nói rằng tính lạnh là thủy đại. Nếu vậy, trong nước kim loại nóng đó, tất cả các sắc pháp đều trở nên nóng, do đó tất cả đều đạt đến trạng thái của hỏa đại. Vì đã được nói rằng: ‘Hỏa đại có đặc tính là nóng’. Và nếu trong các vật lạnh có cái gọi là trạng thái lạnh. Thì ở đó, tất cả các sắc pháp kết hợp với nó cũng sẽ trở nên lạnh. Ở đó, theo ý kiến của bạn, tất cả cũng sẽ đạt đến trạng thái của thủy đại. Nhưng không thể như vậy được. Vì chúng không có cái gọi là sự thay đổi đặc tính như vậy. Chỉ có sự thay đổi trạng thái mà thôi. Trong đó, ‘sự thay đổi đặc tính’ có nghĩa là địa đại trở thành trạng thái của thủy đại. Thủy đại trở thành trạng thái của địa đại, v.v. ‘Sự thay đổi trạng thái’ có nghĩa là địa đại đôi khi cứng. Đôi khi mềm. Thủy đại đôi khi chỉ có tính kết dính. Đôi khi có tính chảy. Hỏa đại đôi khi nóng, đôi khi lạnh. Phong đại đôi khi chỉ có tính chống đỡ, đôi khi có tính chuyển động. Như vậy, đối với mỗi một đại, có cái gọi là sự chuyển biến trong hoạt động theo các mức độ mạnh, yếu, thấp, cao. Do đó, điều đã được nói: ‘Vì thủy đại khi kết hợp với hỏa đại nóng thì trở nên nóng, giống như địa đại và phong đại khi kết hợp với hỏa đại nóng cũng trở nên nóng’. Đó là lời nói về sự thay đổi đặc tính. Điều đó không hợp lý. Vì không phải tất cả các pháp này khi kết hợp với hỏa đại nóng đều trở nên nóng. Chúng không từ bỏ tự tánh của riêng mình. Thật vậy, trong nước kim loại đang sôi, được nung nóng đó, trạng thái (của thủy đại) không trở nên nóng. Nó không từ bỏ tự tánh kết dính hay tự tánh chảy. Nếu nó trở nên nóng, nó sẽ từ bỏ tự tánh đó. Nếu vậy, trong nước kim loại đó, hình thái kết dính hay hình thái chảy sẽ không được nhận biết. Tất cả các sắc pháp sẽ bị phân tán. Sau khi bị phân tán, chúng sẽ biến mất. Nhưng nó không phải là không được nhận biết. Chúng cũng không bị phân tán. Và hình thái kết dính ở đó không trở nên nóng. Vì hình thái kết dính là một, tính nóng là một cái khác. Hình thái kết dính là thủy đại, tính nóng là hỏa đại. Ở đó, đối với địa đại và phong đại cũng theo phương pháp này. Do đó, điều đã được nói: ‘Nếu chúng khởi lên cùng nhau, thì khi đó có thể nói rằng tính lạnh là thủy đại, tính nóng là hỏa đại. Nhưng chúng không khởi lên cùng nhau, do đó không thể nói như vậy, (câu văn) chỉ ra điều này’. Nên hiểu rằng điều đó đã được nói rất đúng. Bằng câu ‘vì chúng không cố định’, (ý nói rằng) nếu lạnh và nóng là cố định. Thì khi đó, có thể nói rằng vào mọi lúc, tính lạnh là thủy đại, tính nóng là hỏa đại. Nhưng chúng không cố định. Chúng thực sự không cố định. Do đó, không thể nói như vậy, (câu văn) chỉ ra điều này. Và ở đây, trong khi chúng không cố định, nếu người ta nói rằng tính lạnh là thủy đại, tính nóng là hỏa đại. Nếu vậy, thủy đại và hỏa đại cũng sẽ không cố định. Cái gì bây giờ là thủy đại, chính nó trong khoảnh khắc khác sẽ là hỏa đại. Hoặc cái gì bây giờ là hỏa đại, chính nó trong khoảnh khắc khác sẽ là thủy đại, điều này sẽ xảy ra. Và không thể như vậy được. Vì khi không có sự thay đổi đặc tính, thì cũng không thể có sự thay đổi trong cách gọi. Do đó đã được nói: ‘và được biết đến do sự không cố định của chúng, giống như bờ bên này và bờ bên kia’. Trong đó, ‘được biết đến’ có nghĩa là được biết rằng tính lạnh đó chính là hỏa đại, không phải là thủy đại.

‘‘අථ පනා’’තිආදීසු. යං පුබ්බෙ පරෙන වුත්තං ‘නනු ද්‍රවතා වා ඵුසිත්වා ගය්හතී’ති. තං විචාරෙතුං ‘‘අථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අථ පනා’’ති යදි පන ගය්හති, එවංසතීති ච. එවඤ්චසති ආරම්මණ භූතො එව සියාති සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථා ධිප්පායො. සචෙ ද්‍රවභාවභූතො ආපො ඵුසිත්වා ගය්හෙය්‍ය. එවං සති[Pg.196], අයොපිණ්ඩාදීසු ආබන්ධනමත්තභූතො ආපොපි ඵුසිත්වා ගහෙතබ්බො සියා. කස්මා, ආපභාවෙන එකත්තා. එවඤ්චසති, තෙසු අයොපිණ්ඩාදීසු සො ආපො තානි හත්ථෙන වා පාදෙන වා ඵුසන්තස්ස පහරන්තස්ස විනා ඉතර මහාභූතෙහි විසුං කායික සුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො සියා. යථාතං, තෙස්වෙව අයොපිණ්ඩාදීසු පථවිමහාභූතං විනා ඉතරමහාභූතෙහි විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො හොති. එවං තෙජොවායෙසුපීති. න පන සො විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො හොති. තස්මා සො ඵොට්ඨබ්බ සභාවො න හොති. යථා ච සො ඵොට්ඨබ්බසභාවො න හොති. තථා පකති උදකාදීසු ද්‍රවභාවභූතොපි ආපො තානි ඵුසන්තස්ස පහරන්තස්ස කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො න හොති. න ච ඵොට්ඨබ්බ සභාවොති. එවඤ්චසති, කථං අයොපිණ්ඩාදීසු ආබන්ධනමත්තභූතො ආපො කායිකසුඛදුක්ඛානං පච්චයො න හොති. කථඤ්ච තෙසු ඉතරමහාභූතානි විසුං විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං පච්චයා හොන්තීති. තං දස්සෙතුං ‘‘යඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සණ්හථද්ධතාවසෙනවා’’ති තෙසු ඨිතාය පථවිධාතුයා සණ්හථද්ධතාවසෙන වා. සණ්හපථවීසුඛවෙදනාය ථද්ධපථවීදුක්ඛවෙදනාය ආරම්මණ පච්චයොති වුත්තං හොති. එවං සෙසෙසු. ‘‘අබ්භන්තරත්ථම්භනස්සා’’ති තෙසං අයොපිණ්ඩාදීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතස්ස විත්ථම්භන සභාවස්ස. ‘‘නො අඤ්ඤථා’’ති තානිතීණි කාරණානි ඨපෙත්වා ආබන්ධන ක්‍රියං පටිච්ච කායිකසුඛදුක්ඛුප්පත්ති නාම නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදානි පකති උදකාදීසු ද්‍රවභාවභූතං ආපොධාතුම්පි ඵුසිත්වා ජානන්තීති මහාජනා මඤ්ඤන්ති. තබ්බිසොධනෙන සහ ලද්ධගුණං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘පථමං ද්‍රවතා සහිතානි. ල. ජානන්තී’’ති ඉදං පධාන වචනං. ලොකෙ හත්ථෙන පරාමසිත්වා වා චක්ඛුනා දිස්වා වා ඉදං රස්සං, ඉදං දීඝං, ඉදං වට්ටං, ඉදං මණ්ඩලන්තිආදිනා සණ්ඨානං ජානන්තා හත්ථ ඵුසනෙන වා චක්ඛු දස්සනෙන වා සහෙව තං ජානන්තීති මඤ්ඤන්ති. තත්ථ පන පුරිමභාගෙ කායද්වාරවීථි චිත්තෙන පච්චුප්පන්නානි තීණිභූතානි ඵුසිත්වා වා චක්ඛුද්වාර වීථිචිත්තෙන පච්චුප්පන්නං [Pg.197] රූපං දිස්වා වා පච්ඡා වත්ථුග්ගහණවීථියා උප්පන්නාය එව සණ්ඨානං ජානන්ති. එසෙවනයො රත්තියං අලාතචක්කසණ්ඨානං ජානන්තස්සපි. තත්ථ පන බහූනිපි පුබ්බාපරවීථිචිත්තසන්තානානි ඉච්ඡිතබ්බානි. තථා ලොකෙ චක්ඛුනා දිස්වා ද්වාරවාතපානාදීනං ඡිද්දවිවරානි ජානන්තා චක්ඛුනා දස්සනෙන සහෙව තානි ජානන්තීති මඤ්ඤන්ති. තත්ථ පන පුරිමභාගෙ චක්ඛුද්වාරිකවීථි චිත්තෙන පච්චුප්පන්නානි කවාටරූපභිත්ති රූපානි පුනප්පුනං දිස්වා පච්ඡා අලාතචක්කස්ස මජ්ඣෙ විවරංපි ජානන්තා විය විසුං උප්පන්නාය මනොද්වාරික විඤ්ඤාණවීථියා එව තං ඡිද්දවිවරභූතං ආකාසං ජානන්ති. තථා හත්ථෙන උදකං ඵුසන්තස්ස පථමං ද්‍රවසහිතානි විලීනානි මුදූනි තීණිඵොට්ඨබ්බ මහාභූතානි විසුං විසුං කායද්වාරික වීථි චිත්තෙහි ඵුසනකිච්චෙන ආරම්මණං කරිත්වා පච්ඡා විසුං සුද්ධාය මනොද්වාරික වීථියා එව ද්‍රවභාවසඞ්ඛාතං පග්ඝරණක ආපොධාතුං ජානන්ති. එවං සන්තෙපි තං ද්‍රවභාවංපි හත්ථෙන ඵුසනෙන සහෙව ජානන්තීති මඤ්ඤන්තීති අධිප්පායො.

Trong câu ‘atha panā’ v.v... Điều đã được người khác nói trước đây rằng: ‘Chẳng phải (thủy đại) được nắm bắt bằng cách xúc chạm vào trạng thái lỏng chảy hay sao?’. Để xem xét điều đó, câu ‘atha panā’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, ‘atha panā’ có nghĩa là ‘nhưng nếu được nắm bắt, trong trường hợp như vậy’. Và trong trường hợp như vậy, có sự liên kết rằng (thủy đại) sẽ chỉ trở thành đối tượng (của thân thức). Đây là ý nghĩa ở đây. Nếu thủy đại, vốn có trạng thái lỏng chảy, được nắm bắt bằng cách xúc chạm, trong trường hợp như vậy, thủy đại, vốn chỉ có chức năng kết dính trong các khối sắt v.v..., cũng sẽ phải được nắm bắt bằng cách xúc chạm. Tại sao? Vì chúng đồng nhất về bản chất của thủy đại. Và trong trường hợp như vậy, trong các khối sắt v.v... đó, thủy đại ấy, đối với người đang xúc chạm hoặc va chạm vào chúng bằng tay hoặc chân, sẽ trở thành duyên đối tượng riêng biệt cho lạc và khổ thuộc thân, không có các đại địa khác. Giống như, trong chính các khối sắt v.v... đó, địa đại trở thành duyên đối tượng riêng biệt cho lạc và khổ thuộc thân, không có các đại địa khác. Cũng vậy đối với hỏa đại và phong đại. Nhưng nó (thủy đại) không trở thành duyên đối tượng riêng biệt cho lạc và khổ thuộc thân. Do đó, nó không có bản chất là đối tượng xúc chạm. Và cũng như nó không có bản chất là đối tượng xúc chạm, cũng vậy, thủy đại vốn có trạng thái lỏng chảy trong nước tự nhiên v.v... cũng không trở thành duyên đối tượng cho lạc và khổ thuộc thân của người đang xúc chạm hoặc va chạm vào chúng, và nó không có bản chất là đối tượng xúc chạm. Trong trường hợp như vậy, tại sao thủy đại, vốn chỉ có chức năng kết dính trong các khối sắt v.v..., lại không phải là duyên cho lạc và khổ thuộc thân? Và tại sao các đại địa khác trong chúng lại là duyên riêng biệt cho lạc và khổ thuộc thân? Để chỉ ra điều đó, ngài nói câu ‘yañhī’ v.v... Ở đây, ‘do trạng thái mịn màng hoặc thô cứng’ có nghĩa là do trạng thái mịn màng hoặc thô cứng của địa đại tồn tại trong chúng. Điều được nói là: địa đại mịn màng là duyên đối tượng cho lạc thọ, địa đại thô cứng là (duyên đối tượng) cho khổ thọ. Cũng vậy đối với các (đại) còn lại. ‘Của sự chống đỡ bên trong’ có nghĩa là của bản chất chống đỡ tồn tại bên trong các khối sắt v.v... đó. ‘Không có cách nào khác’ có ý nghĩa là: ngoại trừ ba nguyên nhân đó, không có cái gọi là sự phát sinh của lạc và khổ thuộc thân do duyên hành động kết dính. Bây giờ, quần chúng cho rằng họ biết thủy đại, vốn có trạng thái lỏng chảy trong nước tự nhiên v.v..., bằng cách xúc chạm. Để chỉ ra phẩm chất đạt được cùng với sự thanh lọc quan điểm sai lầm đó, ngài nói câu ‘tasmā’ v.v... Ở đây, ‘trước tiên, (họ biết) những (đại) đi cùng với trạng thái lỏng chảy... họ biết’ là câu chính. Trong đời, những người biết hình dáng bằng cách sờ bằng tay hoặc thấy bằng mắt rằng ‘cái này ngắn, cái này dài, cái này tròn, cái này hình cầu’ v.v..., họ cho rằng họ biết điều đó đồng thời với sự xúc chạm của tay hoặc sự thấy của mắt. Tuy nhiên, ở đây, trong giai đoạn đầu, sau khi đã xúc chạm vào ba đại hiện tại bằng tâm lộ thân môn, hoặc sau khi đã thấy sắc hiện tại bằng tâm lộ nhãn môn, họ chỉ biết hình dáng bằng lộ trình nắm bắt đối tượng phát sinh sau đó. Phương pháp này cũng tương tự đối với người biết hình dáng vòng tròn lửa vào ban đêm. Tuy nhiên, ở đây, cần phải thừa nhận nhiều dòng tâm lộ trước và sau. Tương tự, trong đời, những người biết các lỗ hổng và khe hở của cửa ra vào, cửa sổ v.v... bằng cách thấy bằng mắt, họ cho rằng họ biết chúng đồng thời với sự thấy của mắt. Tuy nhiên, ở đây, trong giai đoạn đầu, sau khi đã thấy đi thấy lại các sắc của cánh cửa, sắc của bức tường hiện tại bằng tâm lộ nhãn môn, sau đó họ chỉ biết hư không, vốn là lỗ hổng và khe hở đó, bằng một lộ trình thức ý môn phát sinh riêng biệt, giống như người biết khe hở ở giữa vòng tròn lửa. Tương tự, đối với người xúc chạm nước bằng tay, trước tiên, sau khi đã lấy ba đại xúc chạm mềm mại, tan chảy, đi cùng với trạng thái lỏng chảy làm đối tượng bằng chức năng xúc chạm qua các tâm lộ thân môn riêng biệt, sau đó họ chỉ biết thủy đại, được gọi là trạng thái lỏng chảy, có tính chất tuôn chảy, bằng một lộ trình ý môn thuần túy riêng biệt. Mặc dù như vậy, ý nghĩa là họ cho rằng họ biết cả trạng thái lỏng chảy đó đồng thời với sự xúc chạm của tay.

ගාවො චරන්ති එත්ථාති ආහ ‘‘ගුන්නං චරණට්ඨානං’’ති. අක්ඛර විදූ පන ගොසද්දං ඉන්ද්‍රියත්ථෙපි ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ගොති වා’’තිආදිං. තානි චක්ඛාදීනි එතෙසු රූපාදීසු චරන්ති, එතානි වා රූපාදීනි තෙසු චක්ඛාදීසු චරන්ති. තත්ථ පුරිමෙන ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එතෙසූති ගොචරානීති දස්සෙති. පච්ඡිමෙන ගොසුඉන්ද්‍රියෙසු චරන්තීති ගොචරානීති. ඉමානි පන පඤ්ච රූපාදීනි.

Vì bò đi lại ở nơi đó, nên ngài nói ‘nơi đi lại của đàn bò’. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học cũng chấp nhận từ ‘go’ với ý nghĩa là ‘căn’, nên ngài nói ‘hoặc là go’ v.v... Các căn ấy, tức nhãn căn v.v..., đi lại trong các đối tượng này, tức sắc v.v...; hoặc các đối tượng này, tức sắc v.v..., đi lại trong các căn ấy, tức nhãn căn v.v... Ở đây, theo cách giải thích đầu, ngài chỉ ra rằng ‘gocarāni’ (các đối tượng) là nơi mà ‘gāvo’ (bò), tức các căn, đi lại. Theo cách giải thích sau, ‘gocarāni’ là (những thứ) đi lại trong ‘gosu’ (bò), tức các căn. Và chúng là năm đối tượng sắc v.v...

භාවද්වයෙ. ඉච්ඡනට්ඨෙන ඨානට්ඨෙන ඨපනට්ඨෙන ච ඉත්ථී. සාහිකාමරති අත්ථාය සයංපි අඤ්ඤංකාමිකං ඉච්ඡති. සයඤ්ච කාමිකෙන ඉච්ඡීයති. අඤ්ඤො ච කාමිකො ඝරාවාස සුඛත්ථාය තත්ථ ඨානං උපෙති, පතිට්ඨාති. ආයතිඤ්ච කුලවංසප්පතිට්ඨානත්ථාය තත්ථ කුලවංස බීජං ඨපෙතීති. පූරණට්ඨෙන ඉච්ඡනට්ඨෙන ච පුරිසො. සොහි අත්තහිතඤ්ච පූරෙති, පරහිතඤ්ච ඉච්ඡති. ඉධලොකහිතඤ්ච පූරෙති, පරලොකහිතඤ්ච ඉච්ඡති. උභයලොකහිතඤ්ච පූරෙති, ලොකුත්තරහිතඤ්ච ඉච්ඡති, එසති, ගවෙසතීති. පුමස්සසකං පුංසකං. පුරිසලිඞ්ගාදි. නත්ථි පුංසකං එතස්සාති නපුංසකං. ‘‘යස්ස පන ධම්මස්සා’’ති භාවරූපධම්මස්ස. ‘‘තං’’ති ඛන්ධපඤ්චකං. මහාසණ්ඨානං [Pg.198] සත්තානං ජාතිභෙදං ලිඞ්ගෙති ඤාපෙතීති ලිඞ්ගං. ලක්ඛණපාඨකා නිමිනන්ති සඤ්ජානන්ති කල්‍යාණ පාපකං කම්මවිපාකං එතෙනාති නිමිත්තං. කිරියා කුත්තං. ආයුකන්තං කප්පීයති සඞ්ඛරීයතීති ආකප්පො. සබ්බෙපෙතෙලිඞ්ගාදයො. සොච අවිසදාදිභාවො. ‘‘වචනෙසුචා’’ති ඉත්ථිසද්දපුරිසසද්දාදීසු ච. ‘‘වචනත්ථෙසු චා’’ති ඉත්ථි සණ්ඨාන පුරිසසණ්ඨානාදි අත්ථෙසු ච. ‘‘නිමිත්තසද්දො වියා’’ති නිමිත්ත සද්දො අඞ්ගජාතෙ පාකටො වියාති. න පාකටො දිට්ඨො. අපාකටො පන කත්ථචි දිට්ඨොති අධිප්පායො. ‘‘භවන්ති සද්දබුද්ධියො’’ති සද්දසත්ථනයො. ‘‘භවන්ති ලිඞ්ගාදීනී’’ති අට්ඨකථානයො. තත්ථ හි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනං හෙතුභාව ලක්ඛණන්ති වුත්තං. ‘‘එතස්මිං සතී’’ති ච ජාතියා සති, ජරාමරණං හොති. අසති න හොතීති එත්ථවිය හෙතු ඵලභාවපාකටත්ථං වුත්තං.

Trong hai trạng thái hiện hữu. Người nữ (itthī) được gọi như vậy là do ý nghĩa mong muốn (icchana), ý nghĩa là nơi chốn (ṭhāna), và ý nghĩa đặt để (ṭhapana). Vì mục đích khoái lạc của riêng mình, chính người ấy cũng mong muốn người khác có lòng dâm dục. Và chính người ấy cũng được người có lòng dâm dục mong muốn. Và người có lòng dâm dục khác, vì hạnh phúc của đời sống gia đình, đến nơi ấy, an trú ở đó. Và trong tương lai, vì mục đích thiết lập dòng dõi gia tộc, người ấy đặt hạt giống dòng dõi gia tộc ở đó. Người nam (puriso) được gọi như vậy là do ý nghĩa làm cho trọn vẹn (pūraṇa) và ý nghĩa mong muốn (icchana). Vị ấy quả thực làm cho trọn vẹn lợi ích của bản thân, và mong muốn lợi ích của người khác. Vị ấy làm cho trọn vẹn lợi ích ở đời này, và mong muốn lợi ích ở đời sau. Vị ấy làm cho trọn vẹn lợi ích ở cả hai đời, và mong muốn, tìm kiếm, truy tầm lợi ích siêu thế. Thuộc về nam là ‘puṃsakaṃ’ (nam tánh). Nam căn, v.v... Cái không có nam tánh là ‘napuṃsakaṃ’ (bán nam bán nữ/trung tánh). ‘Của pháp nào’ nghĩa là của pháp sắc giới tính. ‘Cái ấy’ là năm uẩn. ‘Liṅga’ (giới tính/tướng) được gọi như vậy vì nó đánh dấu, làm cho biết sự khác biệt về sanh của các hình dạng lớn của chúng sanh. ‘Nimitta’ (tướng/điềm) được gọi như vậy vì nhờ nó mà các nhà tướng số đo lường, nhận biết quả dị thục của nghiệp thiện và ác. Hành vi, cử chỉ. ‘Ākappa’ (oai nghi/dáng vẻ) được gọi như vậy vì nó được sắp đặt, chuẩn bị cho đến hết tuổi thọ. Tất cả những thứ này là giới tính, v.v... Và đó là trạng thái không rõ ràng, v.v... ‘Và trong các lời nói’ nghĩa là trong các từ như ‘nữ’, ‘nam’, v.v... ‘Và trong các ý nghĩa của lời nói’ nghĩa là trong các ý nghĩa như hình dạng người nữ, hình dạng người nam, v.v... ‘Giống như từ nimitta’ nghĩa là giống như từ ‘nimitta’ được biểu hiện rõ ở bộ phận sinh dục. Không được thấy rõ ràng. Nhưng chủ ý là nó được thấy ở một nơi nào đó là không rõ ràng. ‘Có những sự hiểu biết về từ ngữ’ là phương pháp của ngữ pháp. ‘Có những giới tính, v.v...’ là phương pháp của Chú giải. Vì ở đó, đã được nói rằng đặc tính của nữ tánh, v.v... là trạng thái làm nhân. Và ‘khi cái này có mặt’ nghĩa là khi có sanh, thì có già và chết. Khi không có thì không có; giống như ở đây, điều này được nói để làm rõ trạng thái nhân quả.

වත්ථුරූපෙ. නිරුත්තිනයෙන වචනත්ථා භවන්ති. ධාතු ද්වයං නාම මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු ද්වයං. ‘‘අවත්වා’’ති හදය වත්ථුං අවත්වා. ‘‘තං’’ති හදය වත්ථු රූපං. ‘‘පඤ්චා’’ති පඤ්චවත්ථූනි. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං කුසලාදීනං. ‘‘තත්ථ වුත්තං’’ති පට්ඨානෙ වුත්තං. ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්තීති ඉමං පාඨං නිද්දිසති. ‘‘අනඤ්ඤ සාධාරණෙසු ඨානෙසූ’’ති චක්ඛු වත්ථාදීහි අඤ්ඤවත්ථූහි අසාධාරණෙසු කුසලාකුසලට්ඨානෙසු.

Trong vấn đề sắc vật chất. Theo phương pháp từ nguyên học, có những ý nghĩa của lời nói. Hai giới là ý giới và ý thức giới. ‘Không nói’ nghĩa là không nói đến ‘ý vật’. ‘Cái ấy’ là sắc ý vật. ‘Năm’ là năm vật. ‘Của chúng’ là của các pháp thiện, v.v... ‘Được nói ở đó’ là được nói trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna). ‘Nương vào sắc nào’ chỉ đến đoạn văn này: ‘nương vào sắc nào mà ý giới và ý thức giới khởi lên’. ‘Trong những nơi không chung với các cái khác’ nghĩa là trong những nơi của các pháp thiện và bất thiện mà không chung với các vật khác như nhãn vật, v.v...

ජීවිතරූපෙ. ‘‘ආධිප්පච්චයොගෙනා’’ති අධිපතිභාවයොගෙන. ‘‘අධිපතිභාවො’’ති ච ඉන්ද්‍රියපච්චය කිච්චං වුච්චති. න අධිපති පච්චයකිච්චං. ‘‘ජීවන්තී’’ති හරිතභාවං න විජහන්තීති වුත්තං හොති. න හි තානි එකන්තෙන ජීවන්තානි නාම හොන්ති. ජීවිත රූපස්ස එකන්ත කම්මජස්ස බහිද්ධා අනුපලද්ධත්තා. කම්මජරූපානි ජීවන්ති යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘කම්මෙ අසන්තෙපී’’ති කම්මචෙතනාය පුබ්බෙ නිරුද්ධත්තා වුත්තං. තදත්ථං බ්‍යතිරෙකතො පාකටං කරොන්තො ‘‘තථාහී’’තිආදිමාහ. ‘‘ඉතර රූපානී’’ති චිත්තජරූපාදීනි. එකවීථිවාරො නාම පඤ්චද්වාරවීථිවාරො. මනොද්වාරවීථිවාරො එකජවන වාරොති [Pg.199] වුත්තො. පරිච්ඡින්නං හොති. කස්මා, එකෙකස්මිං වීථිවාරෙ නිරුද්ධෙ භවඞ්ග සමයෙ අසදිසස්ස රූපසන්තානස්ස පාතුබ්භාවතොති අධිප්පායො. තඤ්ච ඛො රූපවිසෙසං ජානන්තස්සෙව පාකටං හොති. අජානන්තස්ස පන තඞ්ඛණමත්තෙ අපාකටං. කස්මා, තාදිසස්සපි උතුජරූපසන්තානස්ස ථොකං පවත්තනතො. යස්සහි දොස සමුට්ඨිතෙන රූපසන්තානෙන මුඛරූපං දුබ්බණ්ණං හොති. තස්ස දොසෙ නිරුද්ධෙපි තං රූපං ථොකං දුබ්බණ්ණමෙව ඛායතීති. ‘‘උතුජාහාරජානඤ්ච සන්තති පච්චුප්පන්නං’’ති අධිකාරො. එකං අද්ධාපච්චුප්පන්නමෙව හොතීති වුත්තං. න නු චක්ඛුසොතාදීනි කම්මජරූපසන්තානානිපි පවත්තිකාලෙ කදාචි සුප්පසන්නානි, කදාචි පසන්නානි, කදාචි අප්පසන්නානි දිස්සන්තීති. සච්චං, තථා පවත්ති පන සන්තාන විච්ඡෙදෙන න හොති, නානාවිච්ඡින්නෙ ච එකෙකස්මිං සන්තානෙ තෙසං පුනඝටනං නාම නත්ථි. සකිං අන්ධො අන්ධොයෙව හොති. බධිරොච බධිරොයෙවාති අධිප්පායො. ‘‘යදි එවං’’ති එවං යදි සියාති අත්ථො. ‘‘අරූප ධම්මානං සන්තති පච්චුප්පන්නං’’ති අධිකාරො. ‘‘විපාකානී’’ති භවඞ්ගභූතානි විපාකානි. එකසන්තතිවසෙන පවත්තිස්සන්තියෙව, තස්මා තෙසං නානාසන්තති පච්චුප්පන්නං නාම න වත්තබ්බං. කස්මා, යාවජීවම්පි එක කම්මනිබ්බත්තත්තාති අධිප්පායො. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති කුසලා කුසල ක්‍රියචිත්තානි පන. ‘‘තදාරම්මණා’’ති නිරුද්ධාරම්මණා. අද්ධානප්ඵරණානුභාවෙන පවත්තන්තියෙව. න පන චිත්තජරූපාදීනි විය අත්තනො ජනකපච්චයෙ නිරුද්ධෙ නිරුජ්ඣන්ති. අයං අරූපධම්මානං ජීවන්තත්තෙ විසෙසොති අධිප්පායො. ‘‘අයමත්ථො වත්තබ්බො’’ති අරූප ධම්මානං ජීවන්තතාවිසෙසො වත්තබ්බො. යථා රූපසන්තතියං අනන්තර පච්චයො නාම නත්ථි. චුතිකාලෙ භවන්තරරූපසන්තානස්ස කිඤ්චි පච්චයත්තං අනුපගන්ත්වා නිරුජ්ඣති. තෙන භවන්තර පාතුබ්භාවො නාම තෙසං නත්ථි. න තථා අරූපසන්තතියං. තත්ථ පන චුතිචිත්තම්පි පටිසන්ධියා අනන්තර පච්චයො හුත්වා නිරුජ්ඣති. තෙන භවන්තරපාතුබ්භාවො නාම තෙසං අත්ථි. අයම්පි අරූපධම්මානං ජීවන්තත්තෙ විසෙසො. තස්මා අරූපධම්මානංපි කම්මජරූපානං විය නිච්චං ජීවිතයොගෙන ජීවන්තත්තා සන්තති පච්චුප්පන්නං නාම න භවෙය්‍යාති න චොදෙතබ්බන්ති. කුසලා කුසල ක්‍රියචිත්තානි නාම [Pg.200] අකම්මජානි හොන්ති. චිත්තජරූපාදීනි විය අතීතං කම්මං අනපෙක්ඛිත්වා තඞ්ඛණිකෙහි නානාපච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා තෙසං ජීවන්තානංපි සතං අජීවන්තානං චිත්තජරූපාදීනං විය නානාසන්තති පච්චුප්පන්නං නාම අත්ථි. ජීවන්තතා විසෙසොපි අත්ථීති අධිප්පායො. එත්ථ කෙචි වදන්ති. රුක්ඛාදීසුපි ජීවිතං නාම අත්ථි. යතො තෙසං හරිතතා ච අහරිතතා ච රූහනඤ්ච-අරූහනඤ්ච දිස්සතීති. වුච්චතෙ, යදි තෙසං ජීවිතං නාම අත්ථි, අරූපජීවිතං වා සියා, රූපජීවිතං වා. තත්ථ සචෙ අරූපජීවිතං හොති. යථා තෙන සමන්නාගතො සත්තො පුනප්පුනං මරිත්වා පුනප්පුනං භවන්තරෙ පාතුබ්භවන්ති. තථා රුක්ඛාපි මරිත්වා භවන්තරෙ පාතුබ්භවෙය්‍යුං. අථ රූපජීවිතං සියා. යථා සත්තානං චක්ඛාදි අඞ්ගෙසු ජීවිත සන්තානෙ භින්නෙ තානි අඞ්ගානි පුන ජීවන්තානි කාතුං න සක්කොන්ති. තථා රුක්ඛාපි ඛන්ධෙසු වා සාඛාසුවා ඡින්නෙසු ජීවිතසන්තානෙ භින්නෙ තෙඛන්ධාවා සාඛායො වා පුන අඤ්ඤත්ථ රොපෙතුං න සක්කා භවෙය්‍යුං. සක්කා එව භවන්ති. තස්මා තදුභයංපි ජීවිතං නාම තෙසං නත්ථීති දට්ඨබ්බං. විභාවනිපාඨෙ. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොතීති එත්ථ කම්මං ඨිතිකාරණං එව න හොතීති යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘ආහාරජාදීනං’’තිආදිං. එකකලාපෙ ගතා පවත්තා සහජාත පච්චයා, තෙහි ආයත්තා පටිබද්ධාති විග්ගහො. කම්මාදීනං රූපජනකපච්චයානං ජනකානුභාවො නාම රූපකලාපානං උප්පාදක්ඛණෙ එව ඵරති, න ඨිතික්ඛණෙ. උපචයසන්තතියො ච උප්පාදක්ඛණෙ ලබ්භන්ති, න ඨිතික්ඛණෙ. තස්මා තා ජනකපච්චයානුභාවක්ඛණෙ ලද්ධත්තා කුතොචිජාතනාමං ලභන්ති. ජරතාපන ඨිතික්ඛණෙ එව ලබ්භති, න උප්පාදක්ඛණෙ. තස්මා සා කුතොචිජාත නාමං න ලභති. යදි පන ආහාරජාදීනං රූපධම්මානං ඨිති නාම ආහාරාදි ජනකපච්චයායත්තා භවෙය්‍ය. ජරතාපි ජනකපච්චයානුභාවක්ඛණෙව ලබ්භමානා සියා. එවඤ්චසති, සාපි කුතොචිජාත නාමං ලභෙය්‍ය. න පන ලභති. තස්මා තෙසං ඨිති නාම ජනකපච්චයායත්තා න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉතරථා’’තිආදිමාහ. ‘‘උපත්ථම්භමානා’’ති කලාපන්තරෙ ඨත්වා උපත්ථම්භමානා. ‘‘න ඛණඨිතිප්පවත්තියා’’ති ඛණඨි තිභාවෙන [Pg.201] පවත්තිඅත්ථාය උපත්ථම්භන්ති, අනුපාලෙතීති යොජනා. සබ්බෙසංපි රූපාරූපධම්මානං. ‘‘තං’’ති විභාවනිවචනං. ‘‘ඉදං පනා’’ති ජීවිතරූපං පන.

(Trong phần về) sắc mạng quyền. "Ādhippaccayogena" (do sự liên quan đến tăng thượng duyên) có nghĩa là do sự liên quan đến trạng thái làm chủ. Và "trạng thái làm chủ" được gọi là phận sự của quyền duyên, không phải là phận sự của tăng thượng duyên. "Jīvanti" (chúng sống) có nghĩa là chúng không từ bỏ trạng thái tươi xanh. Vì rằng chúng không thực sự được gọi là đang sống một cách tuyệt đối, do vì sắc mạng quyền, vốn hoàn toàn do nghiệp sanh, không được tìm thấy ở bên ngoài (chúng sanh). Mối liên hệ là: các sắc do nghiệp sanh thì thực sự sống. "Dù nghiệp không có mặt" được nói đến do vì tư nghiệp đã diệt từ trước. Để làm rõ ý nghĩa đó qua phương pháp đối lập, ngài nói "tathā hi" (thật vậy) v.v... "Các sắc khác" là các sắc do tâm sanh v.v... Một thời kỳ lộ trình tâm được gọi là một thời kỳ lộ trình ngũ môn. Một thời kỳ lộ trình ý môn được gọi là một thời kỳ một tốc hành tâm. Nó bị phân chia. Ý nghĩa là: tại sao? Vì trong thời điểm hữu phần, khi mỗi lộ trình tâm đã diệt, một dòng tương tục sắc không tương tự (với dòng trước) khởi sanh. Và sự khác biệt của sắc ấy chỉ trở nên rõ ràng đối với người biết. Còn đối với người không biết, nó không rõ ràng trong khoảnh khắc ấy. Tại sao? Vì ngay cả dòng tương tục sắc do thời tiết sanh như vậy cũng diễn tiến trong một khoảng ngắn. Thật vậy, đối với người nào mà sắc diện trở nên xấu xí do dòng tương tục sắc được khởi sanh từ sân, thì đối với người đó, ngay cả khi sân đã diệt, sắc ấy vẫn hiện ra có phần xấu xí. Đây là phần nói về "hiện tại tương tục của các sắc do thời tiết và vật thực sanh". Được nói rằng một loại (sắc do nghiệp sanh) chỉ là hiện tại thời gian. Chẳng phải các dòng tương tục sắc do nghiệp sanh như nhãn, nhĩ v.v... trong thời kỳ diễn tiến đôi khi được thấy là rất trong sáng, đôi khi trong sáng, đôi khi không trong sáng hay sao? Đúng vậy, nhưng sự diễn tiến như thế không xảy ra do sự gián đoạn của dòng tương tục, và trong mỗi dòng tương tục đã bị gián đoạn khác nhau ấy, không có cái gọi là sự tái hợp của chúng. Một khi đã mù thì là mù luôn. Và người điếc thì là điếc luôn, đó là ý nghĩa. "Yadi evaṃ" (nếu như vậy) có nghĩa là nếu sự việc là như vậy. Đây là phần nói về "hiện tại tương tục của các pháp vô sắc". "Các quả" là các quả (tâm) đã trở thành hữu phần. Chúng chỉ diễn tiến theo một dòng tương tục duy nhất, do đó, đối với chúng, không nên nói đến cái gọi là hiện tại tương tục đa dạng. Ý nghĩa là: tại sao? Vì chúng được tạo ra bởi một nghiệp duy nhất cho đến trọn đời. "Còn các pháp khác" là các tâm thiện, bất thiện, và duy tác. "Tadārammaṇā" (Na-cảnh) là (các tâm) có đối tượng đã diệt. Chúng chỉ diễn tiến do năng lực lan tỏa theo thời gian, chứ không diệt khi duyên sanh của chúng đã diệt, giống như các sắc do tâm sanh v.v... Ý nghĩa là: đây là sự khác biệt trong sự sống của các pháp vô sắc. "Ý nghĩa này nên được hiểu" là sự khác biệt trong sự sống của các pháp vô sắc nên được hiểu. Giống như trong dòng tương tục sắc, không có cái gọi là vô gián duyên. Vào lúc tử, nó diệt đi mà không trở thành bất kỳ duyên nào cho dòng tương tục sắc của kiếp sau. Do đó, đối với chúng, không có cái gọi là sự xuất hiện ở kiếp sau. Trong dòng tương tục vô sắc thì không như vậy. Ở đó, ngay cả tâm tử cũng diệt đi sau khi trở thành vô gián duyên cho (tâm) tục sinh. Do đó, đối với chúng, có cái gọi là sự xuất hiện ở kiếp sau. Đây cũng là một sự khác biệt trong sự sống của các pháp vô sắc. Do đó, không nên chất vấn rằng đối với các pháp vô sắc, cũng giống như các sắc do nghiệp sanh, vì chúng sống do sự liên hệ thường xuyên với mạng quyền, nên không thể có cái gọi là hiện tại tương tục. Các tâm thiện, bất thiện, duy tác được gọi là không do nghiệp sanh. Giống như các sắc do tâm sanh v.v..., chúng sanh lên do nhiều duyên khác nhau trong khoảnh khắc đó mà không phụ thuộc vào nghiệp quá khứ. Do đó, đối với chúng, dù đang sống, vẫn có cái gọi là hiện tại tương tục đa dạng, giống như các sắc do tâm sanh v.v... vốn không sống. Ý nghĩa là: cũng có sự khác biệt về sự sống. Về vấn đề này, một số người nói. Ngay cả trong cây cối v.v..., cũng có cái gọi là mạng sống. Bởi vì sự tươi xanh và không tươi xanh, sự mọc lên và không mọc lên của chúng được thấy. Xin thưa, nếu chúng có cái gọi là mạng sống, thì đó phải là mạng sống vô sắc hoặc mạng sống sắc. Trong trường hợp đó, nếu là mạng sống vô sắc, giống như chúng sanh có mạng sống ấy, sau khi chết đi chết lại, lại xuất hiện nhiều lần trong kiếp sau, cây cối cũng vậy, sau khi chết, chúng phải xuất hiện trong kiếp sau. Còn nếu là mạng sống sắc, giống như ở các bộ phận như mắt v.v... của chúng sanh, khi dòng tương tục mạng quyền bị phá vỡ, người ta không thể làm cho các bộ phận ấy sống lại, cây cối cũng vậy, khi thân hoặc cành bị chặt, dòng tương tục mạng quyền bị phá vỡ, thì không thể trồng lại những thân hoặc cành ấy ở nơi khác được. Nhưng thực tế là có thể. Do đó, nên hiểu rằng chúng không có cả hai loại mạng sống ấy. Trong bản sớ giải Vibhāvanī. Trong câu "Vì rằng nghiệp không phải là nguyên nhân cho sự tồn tại của chúng", nên hiểu là "nghiệp hoàn toàn không phải là nguyên nhân cho sự tồn tại". Do đó, ngài nói "āhārajādīnaṃ" (của các sắc do vật thực sanh v.v...) v.v... Phân tích cú pháp là: các duyên câu sanh đã đi đến, đã diễn tiến trong một tổng hợp sắc; (sự tồn tại) phụ thuộc, liên hệ với chúng. Năng lực sanh của các duyên sanh sắc như nghiệp v.v... chỉ tác động trong sát-na sanh của các tổng hợp sắc, không phải trong sát-na trụ. Sự tăng trưởng và sự tương tục cũng có được trong sát-na sanh, không phải trong sát-na trụ. Do đó, vì chúng có được trong sát-na của năng lực duyên sanh, chúng nhận được tên gọi là "do cái gì đó sanh". Còn sự già thì chỉ có được trong sát-na trụ, không phải trong sát-na sanh. Do đó, nó không nhận được tên gọi là "do cái gì đó sanh". Nhưng nếu sự tồn tại của các sắc pháp do vật thực sanh v.v... phụ thuộc vào các duyên sanh như vật thực v.v..., thì sự già cũng phải có được ngay trong sát-na của năng lực duyên sanh. Và nếu như vậy, nó cũng sẽ nhận được tên gọi là "do cái gì đó sanh". Nhưng nó không nhận được. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa rằng sự tồn tại của chúng không phụ thuộc vào duyên sanh, ngài nói "itarathā" (nếu không thì) v.v... "Upatthambhamānā" (đang nâng đỡ) là đang nâng đỡ bằng cách tồn tại trong một tổng hợp sắc khác. "Na khaṇaṭhitippavattiyā" (không phải cho sự diễn tiến của sát-na trụ) nên được kết nối là: chúng nâng đỡ, chúng bảo trì không phải cho sự diễn tiến với tư cách là sát-na trụ. (Điều này áp dụng) cho tất cả các pháp sắc và vô sắc. "Taṃ" (điều đó) là lời của (sớ giải) Vibhāvanī. "Còn điều này" là sắc mạng quyền.

ආහාරරූපෙ. ‘‘සවත්ථුකවචනං’’ති භොජනාදි වත්ථුනා සහ පවත්තතීති සවත්ථුකං. වචනං. න හි නිබ්බත්තිතං ආහාර රූපං නාම කබළං කාතුං සක්කා හොතීති. ‘‘විවෙචිතානී’’ති පාචන කිච්චෙන විභජිතානි. විසුං විසුං කතානි. ‘‘පඤ්චධා විභාගං ගච්ඡන්තී’’ති එකං භාගං පාණකා ඛාදන්ති. එකං භාගං උදරග්ගි ඣාපෙති. එකො භාගො මුත්තං හොති. එකොභාගො කරීසං. එකොභාගො රසභාවං ආපජ්ජිත්වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයතීති එවං වුත්තනයෙන පඤ්චධා විභාගං ගච්ඡන්ති. ‘‘ලොකෙ’’ති ලොකිය ගන්ථෙ. ‘‘තතො’’ති ආමාසයතො. අනුඵරන්තො හුත්වා. ‘‘තස්සා’’ති රසභාගස්ස. ‘‘භූතෙසූ’’ති මහාභූතෙසු. සහ ඉන්ද්‍රියෙන වත්තතීති සෙන්ද්‍රියො. කායො. උදයතීති ඔජා. දකාරස්ස ජකාරො. අවති ජනෙතීති ඔජා. අවසද්දස්ස ඔකාරො. ‘‘අත්තනොවත්ථුං’’ති අත්තනොනිස්සයභූතං රූපකායං.

Về sắc do vật thực sanh. (Cụm từ) ‘savatthukavacanaṃ’ (lời nói có vật thể) có nghĩa là lời nói (vacanaṃ) có vật thể (savatthukaṃ) vì nó diễn tiến cùng với vật thể là vật thực v.v... Bởi vì sắc do vật thực sanh đã được tạo ra thì không thể làm thành miếng ăn được. (Cụm từ) ‘vivecitāni’ (được phân tách) có nghĩa là được phân chia do phận sự tiêu hóa, được làm cho riêng biệt. (Cụm từ) ‘pañcadhā vibhāgaṃ gacchanti’ (trải qua sự phân chia thành năm phần) có nghĩa là chúng trải qua sự phân chia thành năm phần theo phương cách đã được nói đến như vầy: một phần các sinh vật (trong bụng) ăn, một phần lửa trong bụng thiêu đốt, một phần trở thành nước tiểu, một phần là phân, một phần sau khi đạt đến trạng thái tinh chất liền làm tăng trưởng máu, thịt v.v... (Từ) ‘loke’ (trong đời) có nghĩa là trong các bộ sách thế gian. (Từ) ‘tato’ (từ đó) có nghĩa là từ dạ dày, sau khi đã biến khắp. (Từ) ‘tassā’ (của nó) có nghĩa là của phần tinh chất. (Từ) ‘bhūtesū’ (trong các đại) có nghĩa là trong các đại hiển. Thân (kāyo) có các quyền (sendriyo) vì nó diễn tiến cùng với quyền. Dưỡng tố (ojā) vì nó sanh khởi (udayati). Chữ ‘da’ trở thành chữ ‘ja’. Dưỡng tố (ojā) vì nó bảo vệ, nó sanh ra (avati janeti). Chữ ‘ava’ trở thành chữ ‘o’. (Cụm từ) ‘attanovatthuṃ’ (vật thể của chính nó) có nghĩa là sắc thân đã trở thành nơi nương tựa của chính nó.

‘‘අඤ්ඤාපදෙසො’’ නාම රූපස්ස ලහුතාතිආදීසු අඤ්ඤස්ස රූපස්ස ක්‍රියාමත්තභාවෙන අපදිසනං වුච්චති. ‘‘උජුකතොව නිප්ඵාදිතං’’ති මුඛ්‍යතොව ජනිතං. යථාහි සබ්බං අනිප්ඵන්නරූපං අජාති ධම්මත්තා උජුකතො කම්මාදීහි ජාතං නාම න හොති. කම්මාදීහි ජාතං පන නිප්ඵන්නරූපං නිස්සාය දිස්සමානත්තා ඨානූපචාරෙන විඤ්ඤත්ති ද්වයං චිත්තජංතිආදිනා වුච්චති. න තථා ඉදං නිප්ඵන්නරූපං. ඉදං පන ජාතිධම්මත්තා උජුකතොව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵාදිතං ජනිතන්ති වුත්තං හොති. ‘‘රූපං’’ති වුත්තෙ අනිප්ඵන්නරූපංපි ලබ්භතීති තතො විසෙසනත්ථං රූපරූපන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘රුප්පනලක්ඛණ සම්පන්නං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘රුප්පනලක්ඛණං’’ නාම සීතුණ්හාදීහි විකාරපත්තිලක්ඛණං. තම්පන අනිප්ඵන්න රූපෙ මුඛ්‍යතො න ලබ්භති. නිප්ඵන්නරූපෙ එව ලබ්භති. කස්මා, නිප්ඵන්නරූපස්සහි නානාවිකාරො විකාරරූපන්ති වුච්චති. ලක්ඛණං ලක්ඛණ රූපන්ති වුච්චති. විකාරස්ස පන විකාරො නාම නත්ථි. ලක්ඛණස්ස ච ලක්ඛණං [Pg.202] නාම නත්ථි. යදි අත්ථීති වදෙය්‍ය. විකාරස්ස විකාරො, තස්ස ච විකාරො, තස්ස ච විකාරොති අපරියන්තමෙව සියා. තථා ලක්ඛණෙපීති.

Sự chỉ định khác (aññāpadeso) được gọi là sự chỉ định về sắc khác bằng phương diện chỉ là sự tác hành ở trong các (trường hợp) như là sự khinh khoái của sắc v.v... (Cụm từ) ‘ujukatova nipphāditaṃ’ (được hoàn thành một cách trực tiếp) có nghĩa là được sanh ra một cách chủ yếu. Ví như tất cả sắc vô sở tạo, do có trạng thái không sanh, nên không được gọi là đã sanh một cách trực tiếp do nghiệp v.v... Nhưng do được thấy nương vào sắc sở tạo đã sanh do nghiệp v.v..., nên hai biểu tri được nói là do tâm sanh v.v... bằng cách ẩn dụ về vị trí. Sắc sở tạo này không phải như vậy. Nhưng sắc này, do có trạng thái sanh, nên được nói là đã được hoàn thành, đã được sanh ra một cách trực tiếp do các duyên là nghiệp v.v... Khi nói ‘sắc’ (rūpaṃ) thì sắc vô sở tạo cũng được thâu nhận, do đó để phân biệt, (sắc) được gọi là sắc pháp (rūparūpaṃ), (ngài) đã nói (cụm từ) ‘ruppanalakkhaṇa sampannaṃ’ (có đủ đặc tính biến hoại) v.v... Ở đây, đặc tính biến hoại (ruppanalakkhaṇaṃ) là đặc tính đạt đến sự biến đổi do lạnh, nóng v.v... Và điều ấy không được tìm thấy một cách chủ yếu ở sắc vô sở tạo, chỉ được tìm thấy ở sắc sở tạo. Vì sao? Vì sự biến đổi đa dạng của sắc sở tạo được gọi là sắc biến đổi (vikārarūpaṃ). Đặc tính được gọi là sắc đặc tính (lakkhaṇarūpaṃ). Nhưng không có cái gọi là sự biến đổi của sự biến đổi, và không có cái gọi là đặc tính của đặc tính. Nếu nói rằng có, thì sự biến đổi của sự biến đổi, và sự biến đổi của cái đó, và sự biến đổi của cái đó, như vậy sẽ là vô tận. Tương tự đối với đặc tính cũng vậy.

ආකාසධාතුයං. ‘‘පකාසන්තී’’ති ඉදං එකං ඉදං එකන්ති පඤ්ඤායන්ති. ‘‘පරිච්ඡින්දතී’’ති ආහ ‘‘පරිතො’’තිආදිං. ‘‘අසම්මිස්සං’’ති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘එකත්තං අනුපගමනං’’ති. පරිච්ඡින්දීයතීති පරිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘තෙහි වා’’තිආදිං. ‘‘තෙහි වා’’ති කලාපන්තරභූතෙහි වා. ‘‘අත්තනො වා පරෙසං වා අකත්වා’’ති අත්තනොපක්ඛිකං වා පරෙසං පක්ඛිකං වා අකත්වා. පරිච්ඡෙද ක්‍රියාමත්තං පරිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘තෙසං වා’’තිආදිං. ‘‘තෙසං වා’’ති කලාපන්තරභූතානං වා. ‘‘අයං පනා’’ති අයං පරිච්ඡෙදො පන. ‘‘තස්සා’’ති පරිච්ඡෙදස්ස. සො පාළියං වුත්තොති සම්බන්ධො. ‘‘ඉති කත්වා’’ති එවං මනසිකත්වා. ‘‘එතෙහී’’ති එතෙහි මහාභූතෙහි. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ අබ්‍යාපිතතා’’ති ද්වින්නං තිණ්ණං වා රූපකලාපානං එකකලාපත්තූපගමනං අඤ්ඤමඤ්ඤ බ්‍යාපිතා නාම, තථා අනුපගමනං අඤ්ඤමඤ්ඤ අබ්‍යාපිතතා නාම. තෙනාහ ‘‘එකත්තං’’තිආදිං. ‘‘තත්ථා’’ති තිස්සං පාළියං. ‘‘නානාකලාපගතානං භූතානං’’ති එතෙන කලාපපරියන්තතා එව වුත්තා හොති.

Về hư không giới. (Từ) ‘pakāsanti’ (biểu lộ) có nghĩa là chúng được nhận biết rằng ‘đây là một, đây là một’. (Để giải thích từ) ‘paricchindati’ (phân cách), (ngài) đã nói (cụm từ) ‘parito’ (xung quanh) v.v... Sau khi nói (từ) ‘asammissaṃ’ (không trộn lẫn), (ngài) giải thích ý nghĩa của nó là ‘ekattaṃ anupagamanaṃ’ (sự không đi đến tính đồng nhất). (Ngài) đã nói (cụm từ) ‘tehi vā’ (hoặc do những cái ấy) v.v... (với ý nghĩa là) sự phân cách (paricchedo) vì nó được phân cách (paricchindīyati). (Cụm từ) ‘tehi vā’ (hoặc do những cái ấy) có nghĩa là hoặc do những (sắc) đã trở thành tổng hợp khác. (Cụm từ) ‘attano vā paresaṃ vā akatvā’ (không làm cho mình hoặc cho người khác) có nghĩa là không làm cho thuộc về phe mình hoặc thuộc về phe người khác. (Ngài) đã nói (cụm từ) ‘tesaṃ vā’ (hoặc của những cái ấy) v.v... (với ý nghĩa là) sự phân cách (paricchedo) chỉ là sự tác hành phân cách. (Cụm từ) ‘tesaṃ vā’ (hoặc của những cái ấy) có nghĩa là hoặc của những (sắc) đã trở thành tổng hợp khác. (Cụm từ) ‘ayaṃ pana’ (còn điều này) có nghĩa là còn sự phân cách này. (Từ) ‘tassā’ (của nó) có nghĩa là của sự phân cách. Có sự liên kết rằng điều ấy đã được nói trong Chánh tạng. (Cụm từ) ‘iti katvā’ (làm như vậy) có nghĩa là sau khi tác ý như vậy. (Từ) ‘etehi’ (do những cái này) có nghĩa là do những đại hiển này. (Cụm từ) ‘aññamañña abyāpitatā’ (sự không thâm nhập lẫn nhau) có nghĩa là sự đi đến tính đồng nhất của hai hoặc ba tổng hợp sắc được gọi là sự thâm nhập lẫn nhau (aññamañña byāpitā), sự không đi đến như vậy được gọi là sự không thâm nhập lẫn nhau (aññamañña abyāpitatā). Do đó, (ngài) đã nói (cụm từ) ‘ekattaṃ’ (tính đồng nhất) v.v... (Từ) ‘tattha’ (ở đó) có nghĩa là trong đoạn Chánh tạng ấy. Bằng (cụm từ) ‘nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ’ (của các đại đã đi đến các tổng hợp khác nhau) này, chính sự giới hạn của tổng hợp đã được nói đến.

විඤ්ඤත්ති ද්වයෙ. ‘‘සයඤ්චා’’ති විඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාතං සයඤ්ච. ‘‘තෙනා’’ති චලමානෙන කායඞ්ගෙන. ‘‘තෙහී’’ති පච්චක්ඛෙ ඨිතෙහි ජනෙහි. තත්ථාතිආදීසු. ‘‘කායඞ්ගවිකාරං කරොන්තස්සා’’ති අභික්කමනාදි අත්ථාය හත්ථපාදාදීනං කායඞ්ගානං චලන සඞ්ඛාතං විකාරං කරොන්තස්ස. උප්පජ්ජන්තා ච සබ්බෙතෙ චිත්තජවාතකලාපා යථාධිප්පෙත දිසාභිමුඛා එව උප්පජ්ජන්තීති යොජනා. ‘‘යථා වා තථා වා අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති අනියමතො අනුප්පජ්ජිත්වාති වුත්තං හොති. යස්ස චොපන කායස්ස. ‘‘තෙහී’’ති චිත්තජවාතකලාපෙහි. නියාමකො නාවානියොජකො. ‘‘තෙ චා’’ති තෙචිත්තජවාතකලාපසඞ්ඝාටා. එතෙන සකලං කායඞ්ගං නිදස්සෙති. සකලකායඞ්ගං නාවාසදිසන්ති වුත්තං හොති. ‘‘චාරෙත්වා’’ති වියූහිත්වා. කථං පන සා නියාමකසදිසී හොතීති ආහ [Pg.203] ‘‘යථාහී’’තිආදි. යදෙතං සක්කොතීති වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘කතීපයජවන වාරෙහී’’ති ද්වත්ති ජවනවාරෙහි. ‘‘තතො’’ති යස්මිං වාරෙ චලන සඞ්ඛාතං දෙසන්තර පාපනං ජායති. තතො චලනවාරතො. සන්ථම්භන සන්ධාරණානි එව සම්පජ්ජන්ති, න චලනසඞ්ඛාතං දෙසන්තර පාපනං. ‘‘එත්ථා’’ති එතිස්සං අට්ඨකථායං. නානාජවනවීථීසු. ල. උපත්ථම්භනෙ ච යුජ්ජතියෙව. න එකිස්සාය ජවනවීථියං එව යුජ්ජතීති අධිප්පායො. යදි නානාජවනවීථීසු තථා උපත්ථම්භනඤ්ච ගය්හෙය්‍ය. එවංසති, අන්තරන්තරා බහූ භවඞ්ගවාරාපි සන්ති. තත්ථ කථං තදුපත්ථම්භනං සම්පජ්ජෙය්‍යාති ආහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘උතුජරූපසඞ්ඝාටානි පී’’ති භවඞ්ගසමයෙ පවත්තානි උතුජරූපකලාපසන්ධානකානි. ‘‘තදාකාර වන්තානී’’ති තස්සා චිත්තජරූපසන්තතියා ආකාර වන්තානි. පච්ඡිම පච්ඡිමානං රූපකලා පසඞ්ඝාටානං අපරාපරං උප්පජ්ජනන්ති සම්බන්ධො. පුරිමපුරිමානං රූපකලාපසඞ්ඝාටානං ඛණිකධම්මතා ච තෙසං න සියා. න ච තෙ ඛණිකධම්මා න හොන්ති. අඤ්ඤථා දෙසන්තර සඞ්කමනසඞ්ඛාතං චලනං එව න සියා. චලනං තිහි නානාක්‍රියානං පාතුබ්භාවො වුච්චති. නානාක්‍රියා ච නාම නානාධම්මා එව. යස්මා ච අඞ්ගපච්චඞ්ගානං ඛණෙඛණෙ චලනං නාම ලොකෙ පච්චක්ඛතො දිට්ඨං. තස්මා තෙසං ඛණිකධම්මතාපි දට්ඨබ්බා හොතීති. එතෙන තෙසං ඛණිකමරණං දස්සෙති, යං රූපාරූපධම්මානං අනිච්චලක්ඛණන්ති වුච්චති. අබ්‍යාපාර ධම්මතා ච අවසවත්තිතා ච තෙසං න සියා. න ච තෙ අබ්‍යාපාර ධම්මා, න අවසවත්ති ධම්මා ච න හොන්ති. අඤ්ඤථා පච්චයායත්ත වුත්තිතා එව තෙසං න සියා. පච්චයායත්ත වුත්තිතාති ච පච්චයෙ සති, තෙ වත්තන්ති, අසති න වත්තන්තීති එවං පවත්තා පච්චයායත්ත වුත්තිතා යස්මා ච පච්චයසාමග්ගියං සති, තෙ වත්තන්තියෙව. තෙසං වත්තනත්ථාය කෙනචිබ්‍යාපාරෙන කිච්චං නත්ථි. තෙ මාවත්තන්තූති ච අත්තනො වසෙන වත්තන්ති. පච්චයෙ අසති, න වත්තන්තියෙව. තෙසං අවත්තනත්ථාය කෙනචිබ්‍යාපාරෙන කිච්චං නත්ථි. තෙමාවත්තන්තූති ච අත්තනො වසෙනවත්තන්ති. යස්මා ච තෙසං පච්චයායත්ත වුත්තිතා නාම ලොකෙ විඤ්ඤූනං පච්චක්ඛතොදිට්ඨා. තස්මා තෙසං අබ්‍යාපාරතා ච [Pg.204] අවසවත්තිතා ච දට්ඨබ්බා හොති. එතෙන තෙසං සබ්බෙහි සත්තපුග්ගල අත්තාකාරෙහි සබ්බසො සුඤ්ඤං දස්සෙති, යං රූපාරූපධම්මානං අනත්තලක්ඛණන්ති වුච්චතීති.

Về hai loại biểu tri. Cụm từ ‘sayañca’ có nghĩa là chính mình, được gọi là biểu tri. Cụm từ ‘tenā’ có nghĩa là bởi thân phần đang chuyển động. Cụm từ ‘tehī’ có nghĩa là bởi những người đang đứng trước mặt. Trong các câu bắt đầu bằng ‘tattha’ v.v. Cụm từ ‘kāyaṅgavikāraṃ karontassa’ có nghĩa là của người đang làm sự biến đổi, được gọi là sự chuyển động của các thân phần như tay, chân, v.v., với mục đích đi tới, v.v. Và tất cả các tổng hợp sắc do tâm và gió này khi sanh khởi, chúng sanh khởi hướng về phía đã được chủ ý; đây là cách liên kết câu. Cụm từ ‘yathā vā tathā vā anuppajjitvā’ có nghĩa là không sanh khởi một cách không xác định, điều này đã được nói. Lại nữa, đối với thân nào. Cụm từ ‘tehī’ có nghĩa là bởi các tổng hợp sắc do tâm và gió. Người điều khiển là người lái thuyền. Cụm từ ‘te cā’ có nghĩa là những khối tổng hợp sắc do tâm và gió ấy. Qua đó, ngài chỉ ra toàn bộ thân phần. Điều này có nghĩa là toàn bộ thân phần được ví như chiếc thuyền. Cụm từ ‘cāretvā’ có nghĩa là sau khi sắp đặt. Nhưng làm thế nào nó lại giống như người điều khiển? Ngài nói bằng câu bắt đầu bằng ‘yathā hi’ v.v. Cần liên kết rằng lời nói ‘yadetaṃ sakkoti’ đã được nói ra. Cụm từ ‘katīpayajavana vārehī’ có nghĩa là bởi ba mươi hai lộ tốc hành tâm. Cụm từ ‘tato’ có nghĩa là từ lộ tâm mà trong đó sự đạt đến một nơi khác, gọi là sự chuyển động, sanh khởi; (nghĩa là) từ lộ tâm chuyển động đó. Chỉ có sự đứng vững và sự nâng đỡ được thành tựu, chứ không phải sự đạt đến một nơi khác, gọi là sự chuyển động. Cụm từ ‘etthā’ có nghĩa là trong bản Chú giải này. Trong nhiều lộ tốc hành tâm. Vân vân. Và trong sự nâng đỡ, điều đó cũng hợp lý. Ý nghĩa là, nó không chỉ hợp lý trong một lộ tốc hành tâm duy nhất. Nếu sự nâng đỡ như vậy được hiểu là xảy ra trong nhiều lộ tốc hành tâm. Khi như vậy, ở giữa cũng có nhiều chu kỳ hộ kiếp tâm. Trong trường hợp đó, làm thế nào sự nâng đỡ ấy có thể thành tựu? Ngài nói bằng câu bắt đầu bằng ‘tathā hi’ v.v. Trong đó, cụm từ ‘utujarūpasaṅghāṭāni pi’ có nghĩa là các chuỗi tổng hợp sắc do thời tiết diễn tiến trong thời điểm hộ kiếp tâm. Cụm từ ‘tadākāra vantānī’ có nghĩa là có hình dạng của dòng sắc do tâm ấy. Cần liên kết rằng (chúng) sanh khởi liên tục, cái này sau cái kia, đối với các khối tổng hợp sắc sau cùng. Và các khối tổng hợp sắc trước và trước nữa ấy sẽ không có tính chất tồn tại trong khoảnh khắc. Nhưng không phải là chúng không có tính chất tồn tại trong khoảnh khắc. Nếu không, sẽ không có sự chuyển động, được gọi là sự di chuyển đến một nơi khác. Sự chuyển động được gọi là sự xuất hiện của ba hành động khác nhau. Và các hành động khác nhau chính là các pháp khác nhau. Và bởi vì sự chuyển động của các chi và các phần phụ của chi trong từng khoảnh khắc được thấy rõ trong thế gian, do đó, tính chất tồn tại trong khoảnh khắc của chúng cũng cần được hiểu. Qua đó, ngài chỉ ra sự chết trong khoảnh khắc của chúng, điều được gọi là đặc tính vô thường của các pháp sắc và danh. Chúng sẽ không có tính chất không hành động và tính chất không tự chủ. Nhưng không phải là chúng không phải là các pháp không hành động, và không phải là chúng không phải là các pháp không tự chủ. Nếu không, chúng sẽ không có sự vận hành phụ thuộc vào điều kiện. Và sự vận hành phụ thuộc vào điều kiện (có nghĩa là): khi có điều kiện, chúng vận hành; khi không có, chúng không vận hành. Sự vận hành phụ thuộc vào điều kiện diễn tiến như vậy. Và bởi vì khi có sự hội đủ của các điều kiện, chúng chắc chắn vận hành. Không có việc gì phải làm bởi bất kỳ hành động nào để chúng vận hành. Và chúng không vận hành theo ý muốn của mình rằng ‘mong chúng đừng vận hành’. Khi không có điều kiện, chúng chắc chắn không vận hành. Không có việc gì phải làm bởi bất kỳ hành động nào để chúng không vận hành. Và chúng không vận hành theo ý muốn của mình rằng ‘mong chúng hãy vận hành’. Và bởi vì sự vận hành phụ thuộc vào điều kiện của chúng được những người có trí thấy rõ trong thế gian, do đó, tính chất không hành động và tính chất không tự chủ của chúng cần được hiểu. Qua đó, ngài chỉ ra rằng chúng hoàn toàn trống không đối với tất cả các hình thái của chúng sanh, cá nhân, và tự ngã, điều này được gọi là đặc tính vô ngã của các pháp sắc và danh.

‘‘වචීභෙදං’’ති අක්ඛර පදභාවපත්තං වචීමයසද්දප්පකාරං. උපාදින්නකපථවීධාතුයො නාම කම්මජ පථවීධාතුයො. තාසු සඞ්ඝට්ටනන්ති සම්බන්ධො. අත්තනා සහජාතෙනයෙන ආකාරවිකාරෙන උපගච්ඡති, යෙන ච උපලබ්භතීති සම්බන්ධො. අජ්ඣත්ත සන්තානගතා සබ්බෙ චතුජරූපධම්මාපි කත්ථචි උපාදින්නකාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘චතුජභූතාය එව වා’’ති. ද්වීසුඨාන කරණෙසු කරණපක්ඛෙ චලනාකාරප්පවත්තා චිත්තජපථවීධාතු ඨානපක්ඛෙ පථවිධාතුයං සඞ්ඝට්ටයමානා කම්මජපථවියං එව ඝට්ටෙති. ඉතර පථවියං න ඝට්ටෙතීති න සක්කා වත්තුංති කත්වා ඉධ එවග්ගහණං කතං. ‘‘විකාර ද්වයඤ්චා’’ති කායවිකාර වචීවිකාර ද්වයඤ්ච. කථං පන අසම්මිස්සං කත්වා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘එත්ථචා’’තිආදිං. යං පන තාසං ඝට්ටනප්පකාරවිධානං අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘තාසං’’ චිත්තජපථවීනං. ‘‘තං තං වණ්ණත්තපත්තියා’’ති ක, ඛා, දිවණ්ණත්තපත්තත්ථාය. යං පන කායවිඤ්ඤත්තිට්ඨානෙ ‘අයඤ්ච අත්ථො උපරි අක්ඛරුප්පත්ති විචාරණායං පාකටො භවිස්සතී’ති වුත්තං. තං ඉධ පාකටං කරොන්තො ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. තෙනෙව හි මූලටීකායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘එත්ථ චා’’ති මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘පුබ්බභාගෙ’’ති පරිබ්‍යත්ත අක්ඛරප්පවත්තවීථිතො පුබ්බභාගෙ. ‘‘නානාජවනවීථීහී’’ති නානප්පකාරෙහි ජවනවීථිවාරෙහි. ‘‘පථමජවනචිත්තස්සපී’’ති පරිබ්‍යත්ත අක්ඛරප්පවත්තිවීථියං උප්පන්නපථමජවන චිත්තස්සපි. තස්ස ආසෙවනඤ්ච නාම තතො පුරිමෙහි වීථිවාරෙහි එව ලද්ධං සියාති අධිප්පායො. ‘‘ආසෙවනං’’ති ච උපචාර වචනං දට්ඨබ්බන්ති හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ‘‘තස්සා’’ති පරිබ්‍යත්තක්ඛරස්ස. වුත්තඤ්ච සද්දසත්ථෙසු. ‘‘දීඝමුච්චරෙ’’ති පඤ්චදීඝා වුච්චන්ති. මිථින්ද පඤ්හාපාඨෙ. ‘‘සාධිකෙ වීහිවාහසතෙ’’ති වීහිධඤ්ඤපූරො සකටො වීහිවාහො නාම. වීහිවාහානං සාධිකෙ සතස්මිං. අභිමඤ්ඤනං අභිමානො. ‘‘සෙසමෙත්ථ කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙ නා’’ති [Pg.205] තථාහි චලනචිත්තජරූපසන්තතියං පවත්තානීතිආදිනා වුත්ත නයෙනාති අත්ථො. ඉධ පන වචීභෙදකර චිත්තජසද්දසන්තතියං පවත්තානි උතුජරූපසඞ්ඝාටානීතිආදිනා වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘යථාසම්භවං’’ති. ‘‘පවත්තනත්ථො’’ති අභික්කමනාදි සජ්ඣායනාදීනං පවත්තාපනත්ථො. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘බොධෙතු කාමතා රහිතෙසූ’’ති අභික්කමනපටික්කමනාදීසු කායවිඤ්ඤත්ති ච, සුත්තන්ත සජ්ඣායනාදීසු වචීවිඤ්ඤත්ති ච පරං බොධෙතුකාමතා රහිතාති දට්ඨබ්බා. ‘‘ද්වීසු බොධකවිඤ්ඤත්තීසූ’’ති බොධකකායවිඤ්ඤත්ති බොධකවචී විඤ්ඤත්තීසු. පුරිමා කායවිඤ්ඤත්ති, පච්ඡිමා ච වචීවිඤ්ඤත්ති. පච්ඡා සුද්ධෙන මනොද්වාරික ජවනෙන එව විඤ්ඤායති, න පඤ්චද්වාරික ජවනෙනාති යොජනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථියා ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘කායවිඤ්ඤාණ වීථියා’’ති වචීභෙදං අකත්වා හත්ථග්ගහණාදි වසෙන අධිප්පාය විඤ්ඤාපනෙ අයං කායවිඤ්ඤාණවීථි දට්ඨබ්බා. කස්මා පන සයඤ්චවිඤ්ඤායතීති විඤ්ඤත්තීති අයං විකප්පො වුත්තොති ආහ ‘‘සාහි අත්තානං’’තිආදිං. ‘‘මජ්ඣෙ’’ති විඤ්ඤත්තිග්ගහණවීථි අධිප්පායග්ගහණවීථිනං මජ්ඣෙ. කථං පවත්තකවිඤ්ඤත්තීසු අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්චවිඤ්ඤායතීති ද්වෙ අත්ථා ලබ්භන්තීති ආහ ‘‘ද්වීසු පනා’’තිආදිං. අයං අභික්කමති, අයං පටික්කමතීති ජානන්තා අභික්කමනපයොගඤ්ච තප්පයොග ජනකචිත්තඤ්ච ජානන්ති. ‘‘පරස්සකථං’’ති බොධෙතුකාමතාරහිතම්පි පරස්සවචනසද්දං. රාගචිත්තඤ්ච ජානන්ති. තෙන වුත්තං මූලටීකායං පරං බොධෙතුකාමතාය විනාපි අභික්කමනාදිප්පවත්තනෙන සොචිත්තසහභුවිකාරො අධිප්පායං. ල. ද්විධාපි විඤ්ඤත්ති යෙවාති.

‘Vacībhedaṃ’ (ngữ phân biệt) là loại âm thanh thuộc về lời nói đã đạt đến trạng thái của chữ và từ. Upādinnakapathavīdhātuyo (địa đại được chấp thủ) là các địa đại do nghiệp sanh. Tāsu saṅghaṭṭanan (sự va chạm trong chúng) là sự liên hệ. Nó đến gần bằng sự biến đổi hình tướng (ākāravikāra) theo cách đồng sanh với chính nó, và nó được nhận biết bằng cách đó, đây là sự liên hệ. Tất cả bốn pháp sắc do tứ đại sanh (catujabhūtāya) đi vào trong dòng tương tục nội tại đôi khi cũng được gọi là ‘upādinnaka’ (được chấp thủ), do đó nói rằng ‘catujabhūtāya eva vā’ (hoặc do bốn đại sanh). Trong hai nơi phát âm (ṭhāna) và cơ quan phát âm (karaṇa), địa đại do tâm sanh (cittajapathavīdhātu) phát sanh dưới dạng chuyển động ở phía cơ quan phát âm, khi va chạm vào địa đại ở phía nơi phát âm, nó chỉ va chạm vào địa đại do nghiệp sanh. Không thể nói rằng nó không va chạm vào địa đại khác, vì vậy ở đây đã dùng từ ‘eva’ (chỉ). ‘Vikāra dvayañca’ là hai sự biến đổi: thân biến đổi và ngữ biến đổi. Làm thế nào để biết được một cách không pha trộn? Ngài nói ‘etthacā’ v.v... Có sự trình bày về cách va chạm của chúng, đây là sự liên hệ. ‘Tāsaṃ’ (của chúng) là của các địa đại do tâm sanh. ‘Taṃ taṃ vaṇṇattapattiyā’ là để đạt đến trạng thái của các chữ cái như ka, kha, v.v... Điều đã được nói ở phần thân biểu tri rằng ‘ý nghĩa này sẽ trở nên rõ ràng ở phần trên trong khi khảo sát sự phát sanh của chữ cái’, điều đó được làm cho rõ ràng ở đây, ngài nói ‘ettha cā’ v.v... Do đó, điều đã được nói trong Mūlaṭīkā, đây là sự liên hệ. ‘Ettha cā’ là trong đoạn văn Mūlaṭīkā. ‘Pubbabhāge’ (ở phần trước) là ở phần trước của lộ trình phát sanh chữ cái rõ ràng. ‘Nānājavanavīthīhī’ là bằng các lần lộ trình tốc hành theo nhiều cách khác nhau. ‘Pathamajavanacittassapī’ là của cả tâm tốc hành đầu tiên sanh khởi trong lộ trình phát sanh chữ cái rõ ràng. Ý nghĩa là, sự dồn sức (āsevana) của nó đã được nhận từ chính các lần lộ trình trước đó. Và ‘āsevanaṃ’ nên được hiểu là một cách nói ẩn dụ, như đã được nói ở dưới. ‘Tassā’ là của chữ cái rõ ràng. Và đã được nói trong các sách ngữ pháp. ‘Dīghamuccare’ (phát âm dài) là năm nguyên âm dài được nói đến. Trong đoạn văn Milindapañhā. ‘Sādhike vīhivāhasate’ (trong hơn một trăm xe lúa), một chiếc xe đầy lúa thóc được gọi là vīhivāha. Trong hơn một trăm xe lúa. Abhimaññanaṃ là sự kiêu mạn. ‘Sesamettha kāyaviññattiyaṃ vuttanaye nā’ (phần còn lại ở đây theo phương pháp đã nói trong thân biểu tri) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói bằng cách bắt đầu với ‘tathāhi calanacittajarūpasantatiyaṃ pavattānīti’ v.v... Nhưng ở đây, cần phải nói bằng cách bắt đầu với ‘vacībhedakara cittajasaddasantatiyaṃ pavattāni utujarūpasaṅghāṭānīti’ v.v... Do đó, ngài nói ‘yathāsambhavaṃ’ (tùy theo khả năng). ‘Pavattanattho’ là ý nghĩa làm cho phát sanh các hành động đi tới v.v... và việc tụng đọc v.v... Trong ‘Ettha cā’ v.v... ‘Bodhetu kāmatā rahitesū’ (trong những trường hợp không có ý muốn làm cho người khác hiểu): nên hiểu rằng thân biểu tri trong các hành động đi tới, đi lui v.v... và ngữ biểu tri trong việc tụng đọc kinh điển v.v... là không có ý muốn làm cho người khác hiểu. ‘Dvīsu bodhakaviññattīsū’ (trong hai biểu tri làm cho hiểu) là trong thân biểu tri làm cho hiểu và ngữ biểu tri làm cho hiểu. Thân biểu tri trước, và ngữ biểu tri sau. Sau đó, nó chỉ được biết đến bằng tốc hành thuần túy qua ý môn, không phải bằng tốc hành qua ngũ môn, đây là cách kết nối. Sau khi nắm bắt bằng lộ trình nhãn thức, đây là sự liên hệ. ‘Kāyaviññāṇa vīthiyā’ (bằng lộ trình thân thức): lộ trình thân thức này nên được hiểu trong việc truyền đạt ý định bằng cách nắm tay v.v... mà không tạo ra sự phân biệt lời nói. Tại sao lại nói đến sự lựa chọn này: ‘viññatti’ là vì nó tự được biết đến? Ngài nói ‘sāhi attānaṃ’ v.v... ‘Majjhe’ (ở giữa) là ở giữa lộ trình nắm bắt biểu tri và lộ trình nắm bắt ý định. Làm thế nào mà trong các biểu tri khởi xướng, hai ý nghĩa ‘làm cho biết ý định’ và ‘tự nó được biết đến’ lại có được? Ngài nói ‘dvīsu panā’ v.v... Những người biết ‘người này đi tới, người này đi lui’ cũng biết cả sự cố gắng đi tới và tâm sanh ra sự cố gắng đó. ‘Parassakathaṃ’ là âm thanh lời nói của người khác ngay cả khi không có ý muốn làm cho hiểu. Họ cũng biết tâm tham. Do đó, đã được nói trong Mūlaṭīkā: ngay cả khi không có ý muốn làm cho người khác hiểu, bằng sự phát sanh của hành động đi tới v.v..., sự biến đổi đồng sanh với tâm của mình (là) ý định. v.v... Cả hai cách đều là biểu tri.

විකාරරූපෙසු. ‘‘කම්මයොග්‍යං’’ති අභික්කමනාදිකම්මෙසු යොජෙතුං යුත්තං. අදන්ධතා වුච්චති සීඝප්පවත්ති. සා ලක්ඛණං අස්සාති විග්ගහො. සරීර ක්‍රියානුකුලො කම්මඤ්ඤභාවො ලක්ඛණං යස්සාති සමාසො. ‘‘ධාතුයො’’ති මහාභූතධාතුයො වා, පිත්තසෙම්හාදිධාතුයො වා. පූතිමුඛසප්පසඞ්ඛාතස්ස ආපස්ස පරියුට්ඨානන්ති වාක්‍යං. අසය්හභාරො නාම වහිතුං [Pg.206] අසක්කුණෙය්‍යභාරො. ‘‘සා පවත්තතී’’ති කායලහුතා පවත්තති. ථද්ධං කරොන්ති සරීරගතා ධාතුයොති අධිකාරො. භුසං මාරෙතීති ආමරිකො. දකාරො ආගමො. ගාමනිගමවිලුප්පකො චොරගණො. තස්ස භයෙන පරියුට්ඨිතං. ‘‘විවට්ටමානං’’ති විරූපං හුත්වා වට්ටන්තං. ‘‘මූලභූතා හොතී’’ති අසප්පාය සෙවනෙ සති, සා පථමං පරියුට්ඨාති. සීතාධිකාවා හොති, උණ්හාධිකාවා. තාය පරියුට්ඨිතාය එව සබ්බපරියුට්ඨානානි පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘ඉමාපනතිස්සො රූපජාතියො රූපකායස්ස විසෙසාකාරා හොන්ති. ඉති තස්මා විකාරරූපං නාමාති යොජනා.

Trong các sắc biến đổi. ‘Kammayogyaṃ’ (thích hợp cho công việc) là thích hợp để sử dụng trong các công việc như đi tới v.v... Adandhatā (không chậm chạp) được gọi là sự diễn tiến nhanh chóng. Sā lakkhaṇaṃ assā (nó là trạng thái của sắc ấy) là cách phân tích từ. Sarīra kriyānukulo kammaññabhāvo lakkhaṇaṃ yassā (trạng thái dễ sử dụng thuận theo hành động của cơ thể là trạng thái của sắc ấy) là cách hợp từ. ‘Dhātuyo’ (các đại) là các đại hiển nhiên hoặc các đại như mật, đàm v.v... Pūtimukhasappasaṅkhātassa āpassa pariyuṭṭhānan (sự nổi dậy của thủy đại được gọi là rắn miệng thối) là một câu. Asayhabhāro (gánh nặng không thể chịu đựng) là gánh nặng không thể mang vác. ‘Sā pavattatī’ (nó diễn tiến) là thân khinh an diễn tiến. Thaddhaṃ karonti sarīragatā dhātuyo (các đại trong cơ thể làm cho cứng đờ) là tiêu đề. Bhusaṃ māretīti āmariko (giết hại một cách tàn bạo, do đó là āmariko). Chữ ‘da’ là một tiếp đầu ngữ. Gāmanigamaviluppako coragaṇo là một băng cướp cướp phá làng mạc và thị trấn. Tassa bhayena pariyuṭṭhitaṃ (nó nổi lên do sợ hãi nó). ‘Vivaṭṭamānaṃ’ là trở nên biến dạng và xoay chuyển. ‘Mūlabhūtā hotī’ (nó trở thành gốc rễ): khi có sự thực hành không thích hợp, nó (đại) nổi lên trước tiên. Nó trở nên quá lạnh hoặc quá nóng. Khi nó nổi lên, tất cả các sự nổi lên khác cũng diễn tiến, điều này đã được nói. ‘Ba loại sắc này là những hình thái đặc biệt của thân sắc. Do đó, chúng được gọi là sắc biến đổi’, đây là cách kết nối.

ලක්ඛණරූපෙසු. ‘‘චයනං’’ති සඤ්චිතභාවගමනං. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. ‘‘උපරිතො’’ති උපරිභාගෙ. ‘‘ආචයො’’තිආදිම්හි චයො. ‘‘උපචයො’’ති උපරූපරිචයො. ‘‘අද්ධානපූරණවසෙනා’’ති වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි දීඝකාලං අත්තභාවං පූරණවසෙන. ‘‘තෙන පරියායෙනා’’ති උපසද්දස්ස අත්ථනානත්තං අචින්තෙත්වා නිබ්බත්තිං වඩ්ඪියං අන්තොගධං කත්වා වුත්තෙන තෙනපරියායෙන. තස්ස ච එකෙකස්ස සන්තති පච්චුප්පන්නස්ස. තත්ථ චිත්තජරූපෙසු අස්සාස පස්සාසානං වා පදවාරහත්ථවාරාදීනං වා අක්ඛරානං වා නිබ්බත්ති වඩ්ඪි පවත්තියො දිස්සන්තියෙව. තථා නානාචිත්තසමුට්ඨිතානං නානාරූපසන්තතීනං පීති. උතුජරූපෙසු ඉරියා පථනානත්තං පටිච්ච සුඛදුක්ඛජනකානං නානාරූපසන්තතීනං නිබ්බත්තිවඩ්ඪිපවත්තියො දිස්සන්තියෙව. තථා බහිද්ධා ඛාණුකණ්ටකාදිසම්ඵස්සෙන සීතුණ්හාදිසම්ඵස්සෙන වාතාතපාදිසම්ඵස්සෙන වා සරීරෙ උප්පන්නානං නානාරූපසන්තතීනම්පි චක්ඛුරොගාදිරූපානම්පීති. ආහාරජරූපෙසු ආහාරනානත්තං පටිච්ච සරීරෙ උප්පන්නානං සමවිසමරූපසන්තතීනංති. ‘‘අයං නයො’’ති බහිද්ධාසන්තානෙ නිදස්සන නයො. තෙන අජ්ඣත්තසන්තානෙපි සත්තසන්තානානං හත්ථපාදාදිසන්තානානං කෙසලොමාදි සන්තානානඤ්ච නිබ්බත්ති වඩ්ඪිපවත්තියො නිදස්සෙති. ‘‘ජීරණං’’ති අභිනවාවත්ථතො හායනං. පාළිපාඨෙ. ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං’’ති අඤ්ඤො පකාරො අඤ්ඤථා. අඤ්ඤථා භාවො අඤ්ඤථත්තං[Pg.207]. එතෙන ජරාවසෙනවා නානාරොගාබාධාදිවසෙන වා විපරිණාමො වුත්තො. ‘‘තථා අවත්ථාභෙදයොගතො’’ති ජාතිරූපමෙව ආදිම්හි නිබ්බත්ති හොති. තතොපරං තමෙව වඩ්ඪි හොති. තතො පරං තමෙව පවත්ති හොතීති එවං තථා අවත්ථාභෙදයොගතො. තෙනාහ ‘‘සාහී’’තිආදිං. ‘‘පබන්ධයතී’’ති පබන්ධං කරොති. සඞ්ගහගාථාදීසු පන සුවිඤ්ඤෙය්‍යා. ‘‘එත්ථ ච පච්ඡිමානී’’තිආදීසු. වොහාරසිද්ධමත්තභාවං’’ති පුග්ගලො සත්තො අත්තා ජීවොතිආදිකා පඤ්ඤත්ති නාම වොහාර සිද්ධමත්තා හොති. සභාවසිද්ධා න හොති. සාහි මහාජනෙහි ඛන්ධ පඤ්චකං උපාදාය පුග්ගලො නාම අත්ථීති සම්මතත්තා වොහරිතත්තා වොහාරසිද්ධා නාම. සභාවසිද්ධා පන න හොති. තස්මා අරියානං වොහාරෙ පුග්ගලො නාම නත්ථීති සිජ්ඣති. ඉමානි පන රූපානි සභාවසිද්ධත්තා අරියානං වොහාරෙපි අත්ථීති සිජ්ඣන්ති. තෙනාහ ‘‘තාදිසෙනා’’තිආදිං. ‘‘සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධෙනා’’ති පථවීධාතු නාම සුද්ධධම්මො හොති. සා උප්පාදම්පි ගච්ඡති, ජරම්පි ගච්ඡති, භෙදම්පි ගච්ඡති. තස්මා තස්සා උප්පාදොපි ජරාපි භෙදොපි සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධො නාම. එවං ලක්ඛණරූපානං සුද්ධධම්මගතිසිද්ධං පරමත්ථලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. තථා විඤ්ඤත්ති ද්වයස්සපි විකාරරූපත්තයස්සපි පරිච්ඡෙද රූපස්සපීති. යථා ච ඉමෙසං රූපානං. තථා නිබ්බානස්සපි සුද්ධධම්මගතිසිද්ධං පරමත්ථලක්ඛණං අත්ථියෙව. කිලෙසධම්මාහි අරියමග්ගෙ අභාවිතෙ භවපරම්පරාය උප්පාදං ගච්ඡන්තියෙව. භාවිතෙපන අනුප්පාදං නිරොධං ගච්ඡන්තියෙව. තස්මා කිලෙසධම්මානං අනුප්පාදනිරොධොපි සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධො නාම. එවං නිබ්බානස්සපි සුද්ධධම්මගතිසිද්ධං පරමත්ථලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. අත්ථි භික්ඛවෙ අජාතං අභූතන්ති ඉදං සුත්තංපි එත්ථ වත්තබ්බං. එතෙන අරියවොහාරෙ නිබ්බානස්ස එකන්තෙන අත්ථිතා භගවතා වුත්තා හොති. තෙනාහ ‘‘ඉතරථා’’තිආදිං. ‘‘නසභාවතො අනුපලද්ධත්තා අනිප්ඵන්නානි නාම හොන්තී’’ති එතෙන එතානි අසභාවරූපානීති ච අලක්ඛණ රූපානීති ච අසම්මසනරූපානීති ච න සක්කා වත්තුංතිපි දීපෙති. කස්මා, යථාසකං සභාවෙහි සභාවවන්තත්තා යථාසකං ලක්ඛණෙ හි සලක්ඛණත්තා [Pg.208] පටිසම්භිදාමග්ගෙ සම්මසනඤ්ඤාණ විභඞ්ගෙ ජාතිජරාමරණානම්පි සම්මසිතබ්බධම්මෙසු ආගතත්තාති. අට්ඨසාලිනියම්පි අයමත්ථො වුත්තොයෙව. යථාහ පරිනිප්ඵන්නන්ති පන්නරසරූපානි පරිනිප්ඵන්නානි නාම. දසරූපානි අපරිනිප්ඵන්නානි නාම. යදි අපරිනිප්ඵන්නානි නාම. එවංසති, අසඞ්ඛතානි නාම සියුං. තෙසංයෙව පනරූපානං කායවිකාරො කායවිඤ්ඤත්ති නාම. වචීවිකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති නාම. ඡිද්දං විවරං ආකාසධාතු නාම. ලහුභාවො ලහුතා නාම. මුදුභාවො මුදුතා නාම. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා නාම. නිබ්බත්ති උපචයො නාම. පවත්ති සන්තති නාම. ජීරණාකාරො ජරතා නාම. හුත්වා අභාවාකාරො අනිච්චතා නාමාති සබ්බං පරිනිප්ඵන්නං සඞ්ඛතමෙවාති. තත්ථ ‘‘තෙසංයෙව රූපානං’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තෙසංයෙව දසන්නං රූපානං මජ්ඣෙති වුත්තං හොති. ‘‘ඉතිසබ්බං’’ති ඉදං සබ්බං දසවිධං රූපං පරිනිප්ඵන්නමෙව සඞ්ඛතමෙවාති අත්ථො. ඛන්ධවිභඞ්ගට්ඨකථායම්පි වුත්තොව. යථාහ පඤ්චවිපනඛන්ධා පරිනිප්ඵන්නාව හොන්ති, නො අපරිනිප්ඵන්නා. සඞ්ඛතාව, නො අසඞ්ඛතා. අපිච නිප්ඵන්නාපි හොන්තියෙව. සභාවධම්මෙසුහි නිබ්බානමෙවෙකං අපරිනිප්ඵන්නං අනිප්ඵන්නඤ්චාති ච. නිරොධසමාපත්ති ච නාම පඤ්ඤත්ති ච කථන්ති. නිරොධසමාපත්ති ලොකියලොකුත්තරාති වා සඞ්ඛතාසඞ්ඛතාති වා පරිනිප්ඵන්නාපරිනිප්ඵන්නාති වා න වත්තබ්බා. නිප්ඵන්නා පන හොති. සමාපජ්ජන්තෙන සමාපජ්ජිතබ්බතො. තථා නාමපඤ්ඤත්ති, සාපිහි ලොකියාදිභෙදං නලභති. නිප්ඵන්නා පන හොති. නො අනිප්ඵන්නා. නාමග්ගහණඤ්හි ගණ්හන්තොව ගණ්හාතීති ච. එතෙන ලක්ඛණරූපානම්පි නිප්ඵන්නතා සිද්ධා හොති. විසුද්ධි මග්ගෙපන නිප්ඵන්නං අනිප්ඵන්නංතිදුකස්ස නිද්දෙසෙ. අට්ඨාරසවිධං රූපං පරිච්ඡෙදවිකාර ලක්ඛණභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව පරිග්ගහෙතබ්බතො නිප්ඵන්නං, සෙසං තබ්බිපරීතතාය අනිප්ඵන්නන්ති ච. නිප්ඵන්නරූපං පන රූපරූපං නාමාති ච. යං චතූහි කම්මාදීහි ජාතං, තං චතුජං නාම. තං ලක්ඛණ රූපවජ්ජං අවසෙසරූපං. ලක්ඛණරූපං පන න කුතොචිජාතන්ති ච වුත්තං. සබ්බඤ්චෙතං ආචරියෙහි ගහිතනාමමත්තත්තා වත්තිච්ඡානුගතං හොති. යං රුච්චති, තං ගහෙත්වා කථෙතබ්බන්ති.

Trong các sắc tướng. ‘Cayanaṃ’ (sự tích lũy) có nghĩa là sự đi đến trạng thái được tích tập. ‘Ādito’ (lúc ban đầu) có nghĩa là ở lúc đầu. ‘Uparito’ (ở trên) có nghĩa là ở phần trên. ‘Ācayo’ (sự tích lũy ban đầu) là sự tích lũy ở lúc đầu. ‘Upacayo’ (sự tăng trưởng) là sự tích lũy chồng chất lên trên. ‘Do năng lực làm tròn đầy thời gian’ có nghĩa là do năng lực làm tròn đầy tự thể (thân mạng) trong một thời gian dài, dù là trăm năm hay ngàn năm. ‘Theo phương diện ấy’ có nghĩa là theo phương diện đã được nói đến, không suy xét đến sự đa dạng về ý nghĩa của tiếp đầu ngữ, mà bao gồm sự phát sinh vào trong sự tăng trưởng. Và của mỗi một dòng tương tục hiện tại của những thứ ấy. Trong đó, đối với các sắc do tâm sanh, sự phát sinh, sự tăng trưởng, và sự diễn tiến của hơi thở vô, hơi thở ra, hoặc của các cử động chân, cử động tay, v.v., hoặc của các âm tự, đều được thấy rõ. Cũng vậy, đối với các dòng sắc đa dạng được khởi sanh từ các tâm đa dạng cũng thế. Đối với các sắc do thời tiết sanh, do duyên sự đa dạng của các oai nghi, sự phát sinh, sự tăng trưởng, và sự diễn tiến của các dòng sắc đa dạng sanh ra sự an lạc và đau khổ đều được thấy rõ. Cũng vậy, đối với các dòng sắc đa dạng sanh khởi trong thân do sự xúc chạm bên ngoài với gốc cây, gai nhọn, v.v., hoặc do sự xúc chạm với lạnh, nóng, v.v., hay do sự xúc chạm với gió, nắng, v.v., và đối với các sắc bệnh về mắt, v.v. cũng thế. Đối với các sắc do vật thực sanh, (sự phát sinh, tăng trưởng, diễn tiến) của các dòng sắc tương hợp và không tương hợp sanh khởi trong thân do duyên sự đa dạng của vật thực (cũng được thấy rõ). ‘Đây là phương pháp’ có nghĩa là phương pháp minh họa trong dòng tương tục bên ngoài. Do đó, vị ấy minh họa sự phát sinh, sự tăng trưởng, và sự diễn tiến của các dòng tương tục của chúng sanh, của các dòng tương tục của tay, chân, v.v., và của các dòng tương tục của tóc, lông, v.v. cũng trong dòng tương tục bên trong. ‘Sự già đi’ có nghĩa là sự suy giảm từ trạng thái mới mẻ. Trong bản văn Pāḷi. ‘Sự khác đi của cái đang tồn tại’ có nghĩa là: một cách thức khác là ‘aññathā’ (khác đi). Trạng thái khác đi là ‘aññathattaṃ’ (sự khác đi). Bởi điều này, sự biến đổi do năng lực của sự già hoặc do năng lực của các bệnh tật và ốm đau đa dạng, v.v. đã được nói đến. ‘Cũng vậy, do sự liên hệ với sự khác biệt về trạng thái’ có nghĩa là: chính sắc sanh lúc ban đầu là sự phát sinh; sau đó, chính nó là sự tăng trưởng; sau đó nữa, chính nó là sự diễn tiến. Như vậy, là do sự liên hệ với sự khác biệt về trạng thái. Do đó, ngài nói ‘sā hi’ (bởi vì nó), v.v. ‘Pabandhayati’ (nối kết) có nghĩa là làm cho có sự nối kết. Còn trong các kệ tóm lược, v.v., thì dễ hiểu. Trong câu ‘Và ở đây, những cái sau cùng’, v.v. ‘Chỉ là trạng thái thành tựu do thế tục’ có nghĩa là: chế định gọi là người, chúng sanh, tự ngã, sinh mạng, v.v. chỉ thành tựu do thế tục. Nó không thành tựu do tự tánh. Bởi vì nó, do được đại chúng công nhận và gọi là ‘có người’ dựa vào năm uẩn, nên được gọi là thành tựu do thế tục. Chứ nó không thành tựu do tự tánh. Do đó, đi đến kết luận rằng trong cách nói của bậc Thánh, không có cái gọi là người. Còn những sắc này, vì thành tựu do tự tánh, nên đi đến kết luận rằng chúng có mặt cả trong cách nói của bậc Thánh. Do đó, ngài nói ‘tādisena’ (bởi cái như vậy), v.v. ‘Thành tựu do tiến trình của pháp thuần túy’ có nghĩa là: địa đại là một pháp thuần túy. Nó đi đến sự sanh, đi đến sự già, và đi đến sự hoại. Do đó, sự sanh, sự già, và sự hoại của nó được gọi là thành tựu do tiến trình của pháp thuần túy. Như vậy, cần được hiểu đặc tính chân đế của các sắc tướng là thành tựu do tiến trình của pháp thuần túy. Cũng vậy đối với hai sắc biểu tri, ba sắc biến thể, và sắc phân chia. Và cũng như đối với các sắc này, cũng vậy, đối với Niết-bàn, thực sự có đặc tính chân đế thành tựu do tiến trình của pháp thuần túy. Bởi vì các pháp phiền não, khi Thánh đạo chưa được tu tập, chắc chắn đi đến sự sanh khởi trong chuỗi sinh hữu. Còn khi đã được tu tập, chúng chắc chắn đi đến sự không sanh, sự diệt. Do đó, sự không sanh và sự diệt của các pháp phiền não cũng được gọi là thành tựu do tiến trình của pháp thuần túy. Như vậy, cần được hiểu đặc tính chân đế của Niết-bàn là thành tựu do tiến trình của pháp thuần túy. Bài kinh ‘Này các Tỳ-khưu, có cái không sanh, không hữu’ cũng nên được nói ở đây. Bởi điều này, sự hiện hữu một cách chắc chắn của Niết-bàn trong cách nói của bậc Thánh đã được Đức Thế Tôn nói đến. Do đó, ngài nói ‘itarathā’ (nếu không thì), v.v. Với câu ‘Chúng được gọi là không thành tựu (anipphanna) vì không được nhận thấy theo tự tánh’, ngài cũng chỉ ra rằng không thể nói rằng những thứ này là sắc vô tánh, sắc vô tướng, và sắc không thể quán xét. Tại sao? Vì chúng có tự tánh theo đúng bản chất của chúng, vì chúng có đặc tính theo đúng đặc tính của chúng, và vì trong sách Paṭisambhidāmagga, phần Phân tích về Tuệ Quán xét, cả sanh, già, và chết cũng được kể đến trong các pháp cần được quán xét. Ý nghĩa này cũng đã được nói đến trong sách Aṭṭhasālinī. Như có nói: Mười lăm sắc được gọi là đã hoàn thành (parinipphanna). Mười sắc được gọi là chưa hoàn thành (aparinipphanna). Nếu chúng được gọi là chưa hoàn thành, như vậy thì, chúng sẽ được gọi là pháp vô vi. Nhưng sự biến đổi của thân của chính các sắc ấy được gọi là thân biểu tri. Sự biến đổi của lời nói được gọi là khẩu biểu tri. Chỗ trống, khoảng hở được gọi là không đại. Trạng thái nhẹ nhàng được gọi là sự khinh khoái. Trạng thái mềm mại được gọi là sự nhu nhuyến. Trạng thái thích ứng được gọi là sự thích nghiệp. Sự phát sinh được gọi là sự tăng trưởng. Sự diễn tiến được gọi là sự tương tục. Dáng vẻ già đi được gọi là sự già. Dáng vẻ không còn sau khi đã có được gọi là sự vô thường. Tất cả đều là pháp đã hoàn thành, đều là pháp hữu vi. Trong đó, cụm từ ‘của chính các sắc ấy’ là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. Có nghĩa là: ở giữa chính mười sắc ấy. ‘Như vậy, tất cả’ có nghĩa là: tất cả mười loại sắc này đều là pháp đã hoàn thành, đều là pháp hữu vi. Điều này cũng đã được nói trong Chú giải Phân tích Uẩn. Như có nói: Năm uẩn chỉ là đã hoàn thành, không phải chưa hoàn thành; chỉ là hữu vi, không phải vô vi. Hơn nữa, chúng cũng chỉ là pháp đã được tạo thành. Bởi vì trong các pháp có tự tánh, chỉ có một mình Niết-bàn là chưa hoàn thành và chưa được tạo thành. Còn Diệt tận định và chế định thì sao? Diệt tận định không thể nói là hiệp thế hay siêu thế, hoặc là hữu vi hay vô vi, hoặc là đã hoàn thành hay chưa hoàn thành. Nhưng nó là pháp được tạo thành, vì nó phải được chứng đắc bởi người nhập định. Cũng vậy, danh chế định. Nó cũng không có sự phân biệt hiệp thế, v.v. Nhưng nó là pháp được tạo thành, không phải không được tạo thành. Bởi vì sự nắm bắt tên gọi chỉ được thực hiện bởi người đang nắm bắt. Bởi điều này, tính chất được tạo thành của các sắc tướng cũng được thành tựu. Còn trong sách Visuddhimagga, trong phần giải thích về cặp đôi ‘được tạo thành’ và ‘không được tạo thành’, có nói rằng: Mười tám loại sắc, vì phải được nắm bắt bằng chính tự tánh mà không phải là trạng thái phân chia, biến thể, hay tướng, nên là pháp được tạo thành (nipphanna); phần còn lại, do ngược lại, là pháp không được tạo thành (anipphanna). Còn sắc được tạo thành thì được gọi là sắc của sắc (rūparūpa). Cái gì sanh từ bốn nguyên nhân là nghiệp, v.v., cái đó được gọi là sanh từ bốn. Đó là các sắc còn lại, ngoại trừ các sắc tướng. Còn các sắc tướng thì được nói là không sanh từ bất cứ đâu. Tất cả những điều này, vì chỉ là những tên gọi được các vị thầy chấp nhận, nên đi theo ý muốn của người nói. Điều gì hợp ý, hãy lấy điều đó mà nói.

රූපසමුද්දෙසානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần Luận Giải về Sắc Pháp Yếu Lược.

197. රූපවිභාගෙ[Pg.209].‘‘එකවිධනයං තාව දස්සෙතුං’’ති රූපවිභාගතො පථමං දස්සෙතුං. එතෙන එකවිධනයො රූපවිභාගො නාම න තාව හොතීති දස්සෙති. තං න සමෙති. කෙන න සමෙතීති ආහ ‘‘වක්ඛතිහී’’තිආදිං. ‘‘අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන විභජන්ති විචක්ඛණා’’ති එතෙන සබ්බංරූපං අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන දුවිධන්තිආදිකො දුවිධනයො එව රූපවිභාගනයො නාමාති විඤ්ඤායති. තස්මා තෙන න සමෙතීති වුත්තං හොති. අපිච පාළියං. සහෙතුකා ධම්මා, අහෙතුකා ධම්මාතිආදි දුකෙසු සබ්බංරූපං අහෙතුකමෙව, න සහෙතුකන්තිආදි නියමකරණම්පි රූපවිභාගො එවාති කත්වා තථා වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති කාමාවචරන්තිආදීනි පන. ‘‘ජනකෙන පච්චයෙනා’’ති පධානවචනමෙතං. උපත්ථම්භකාදි පච්චයාපි ගහෙතබ්බා එව. ‘‘සඞ්ගම්මා’’ති සමාගන්ත්වා. ‘‘කරීයතී’’ති නිප්ඵාදීයති. යොධම්මොතිආදීසු. ‘‘පහීනො පී’’ති ඡින්දනභින්දනාදිවසෙන පහීනොපි. ‘‘තස්මිං සතී’’ති සමුදයප්පහානෙ සති. කිච්චපච්චයානං අරහත්ථස්ස ච සක්කත්ථස්ස ච දීපනතො දුවිධං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨානත්තා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තබ්බිසයස්සා’’ති රූපවිසයස්ස. ‘‘එවං’’ති එවංසන්තෙ. ‘‘පහීනං භවිස්සතී’’ති අනාගතභවෙ පුන අනුප්පාදත්ථාය ඉධෙව පහීනං භවිස්සතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උච්ඡින්නමූලං’’තිආදිං. ‘‘තාලාවත්ථුකතං’’ති ඡින්නතාලක්ඛාණුකං විය කතං භවිස්සති. ‘‘අනභාවං කතං’’ති පුන අභාවං කතං. ‘‘පාකටො’’ති දස්සනාදිකිච්චවිසෙසෙහි පඤ්ඤාතො. ‘‘තදුපාදායා’’ති තං උපනිධාය. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපං’’ති පදුද්ධාරණං. අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තං අජ්ඣත්තං. අජ්ඣත්තමෙව අජ්ඣත්තිකන්ති දස්සෙති ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතං’’තිආදිනා. තං න සුන්දරං. කස්මා, අජ්ඣත්තධම්ම අජ්ඣත්තික ධම්මානඤ්ච අවිසෙසො ආපජ්ජතීති වක්ඛමානකාරණත්තා. ‘‘ද්වාරරූපං නාමා’’ති පදුද්ධාරපදං. කස්මා ද්වාරරූපං නාමාති ආහ ‘‘යථාක්කමං’’තිආදිං. පරතොපි එසනයො. ‘‘දෙසනාභෙද රක්ඛණත්ථං’’ති දුකදෙසනාභෙදතො රක්ඛණත්ථං. තත්ථ දෙසනාභෙදො නාම රූපකණ්ඩෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානං වත්ථු රූපඤ්ච, න වත්ථු රූපඤ්ච[Pg.210], ආරම්මණ රූපඤ්ච, න ආරම්මණ රූපඤ්ච වත්වා මනොවිඤ්ඤාණස්ස න වුත්තං. යදි වුච්චෙය්‍ය, ආරම්මණදුකෙ මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණ රූපං, න ආරම්මණ රූපන්ති දුකපදං න ලබ්භෙය්‍ය. අයං දෙසනාභෙදො නාම. වත්ථුදුකෙසු හදයවත්ථුවසෙන ලබ්භමානං මනොවිඤ්ඤාණදුකං න වුත්තන්ති. ‘‘ථූලසභාවත්තා’’ති සුඛුමරූපං උපාදාය වුත්තං. ‘‘දූරෙ පවත්තස්සපී’’ති යථා සුඛුමරූපං අත්තනො සරීරෙ පවත්තම්පි ඤාණෙන සීඝං පරිග්ගහෙතුං න සක්කා හොති, තථා ඉදං. ඉමස්ස පන දූරෙ පවත්තස්සපි. ‘‘ගහණයොග්‍යත්තා’’ති ඤාණෙන පරිග්ගහණපත්තත්තාති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘සයංනිස්සයවසෙන චා’’ති සයඤ්ච නිස්සය මහාභූතවසෙන ච. තත්ථ සයං සම්පත්තා නාම ඵොට්ඨබ්බධාතුයො. නිස්සයවසෙන සම්පත්තා නාම ගන්ධරසා. උභයථාපි අසම්පත්තා නාම චක්ඛු රූප, සොත සද්දා. යො පටිමුඛභාවො අත්ථි, යං අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං අත්ථීති යොජනා. න ච තානි අඤ්ඤප්පකාරානි එව සක්කා භවිතුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අනුග්ගහ උපඝාතවසෙනා’’ති වඩ්ඪනත්ථාය අනුග්ගහවසෙන, හායනාදි අත්ථාය උපඝාතවසෙන. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති චතුසමුට්ඨානිකරූපං ගණ්හාති. ‘‘ආදින්නපරාමට්ඨත්තා’’ති තණ්හාමානෙහි එතං මම එසොහමස්මීතිආදින්නත්තා, දිට්ඨියා එසො මෙ අත්තාති පරාමට්ඨත්තා ච. ‘‘නිච්චකාලං පවත්තිවසෙනා’’ති එකෙන ජනකකම්මෙන පටිසන්ධික්ඛණතො පට්ඨාය නිච්චකාලං පවත්තිවසෙන. ‘‘උපචරීයතී’’ති වොහරීයති. ‘‘අත්ථවිසෙසබොධො’’ති රූපාරම්මණස්ස කිච්චවිසෙසබොධො. ‘‘අසම්පත්තවසෙනා’’ති විසයට්ඨානං සයං අසම්පජ්ජනවසෙන. අත්තනොඨානං වා විසයස්ස අසම්පජ්ජනවසෙන. තත්ථ විසයස්ස අසම්පත්තං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තථා සොතසද්දෙසු ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ලග්ගිත්වා උප්පජ්ජමානෙසු. ‘‘සම්පත්තියා එවා’’ති සම්පජ්ජනත්ථාය එව. තථා ආපො ච සම්පත්තියා එව පච්චයොති යොජනා. දුබ්බලපථවී එව සන්නිස්සයො යස්සාති විග්ගහො. ‘‘අස්සා’’ති චක්ඛුස්ස. ‘‘සොතස්සපනකථං’’ති සොතස්ස අසම්පත්තග්ගහණං කථං පාකටං. සම්පත්තග්ගහණං එව පාකටන්ති දීපෙති. තෙනාහ ‘‘තත්ථහී’’තිආදිං[Pg.211]. දක්ඛිණපස්සතො වා සුය්‍යති, චෙතියාදිකස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ඨිතානන්ති අධිප්පායො. ‘‘පටිඝට්ටනානිඝංසො’’ති සොතෙසු පටිඝට්ටනවෙගො. ‘‘තෙසං’’ති ආසන්නෙවා දූරෙ වා ඨිතානං. හොතු දූරෙ ඨිතානං චිරෙන සුතොති අභිමානො. කස්මා පන උජුකං අසුත්වා දක්ඛිණපස්සතොවා උත්තරපස්සතො වා සුණෙය්‍ය, අසුය්‍යමානො භවෙය්‍යාති පුච්ඡා. තං කථෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ’’ති තං චක්ඛුසොත ද්වයං දූරෙවිසයානං උප්පන්නදෙසං ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙවදෙය්‍යාති අත්ථො. දූරෙඨත්වා පස්සන්තො සුණන්තො ච මහන්තම්පිපබ්බතං එකක්ඛණෙ පස්සති, මහන්තංපි මෙඝසද්දං එකක්ඛණෙ සුණාති. තස්මා උභයං අසම්පත්තගොචරන්ති විඤ්ඤායති. ඉමස්මිං වචනෙ ඨත්වා ඉදං පරිකප්පවචනං දස්සෙති තං ද්වයං විසයප්පදෙසං ගන්ත්වා මහන්තංපි පබ්බතං වා මෙඝසද්දං වා ඵරිත්වා ගණ්හාති. තස්මා මහන්තංපි පස්සති, සුණාති. න අසම්පත්තගොචරත්තා මහන්තං පස්සති සුණාතීති කොචි වදෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨානවිධානෙපි තස්ස සො ගොචරො සියාති. එවංසති, දිබ්බචක්ඛු දිබ්බසොතාභිඤ්ඤානං අධිට්ඨානවිධානෙපි සො රූපසද්දවිසයො තස්ස පසාදචක්ඛුසොතස්ස ගොචරො සියාති අභිඤ්ඤාධිට්ඨාන කිච්චං නාම නත්ථි. චක්ඛුසොතං දෙවලොකම්පි ගන්ත්වා දිබ්බරූපම්පි දිබ්බසද්දම්පි ගණ්හෙය්‍ය. න පන ගණ්හාති. තස්මා තස්ස විසයදෙසගමනඤ්ච මහන්තදෙසඵරණඤ්ච න චින්තෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

197. Trong phần Phân Tích Sắc Pháp. Câu "trước tiên để trình bày phương pháp một loại" có nghĩa là để trình bày trước tiên từ sự phân tích sắc pháp. Do đó, điều này cho thấy rằng phương pháp một loại vẫn chưa phải là sự phân tích sắc pháp. Điều đó không phù hợp. Để trả lời câu hỏi "Tại sao không phù hợp?", vị ấy nói câu bắt đầu bằng "vakkhati hi" (vì sẽ được nói). Bởi câu "Bậc trí giả phân chia theo sự khác biệt nội phần v.v...", được hiểu rằng chính phương pháp hai loại, như là tất cả sắc pháp là hai loại theo cách nội phần và ngoại phần, mới được gọi là phương pháp phân tích sắc pháp. Do đó, được nói rằng điều đó không phù hợp. Hơn nữa, trong Pāḷi, trong các cặp đôi như "pháp hữu nhân, pháp vô nhân", ngay cả việc xác định rằng "tất cả sắc pháp đều là vô nhân, không phải hữu nhân" v.v... cũng chính là sự phân tích sắc pháp, nên cần hiểu rằng đã được nói như vậy. Cụm từ "Itarāni pana" (còn những pháp khác) có nghĩa là còn những pháp thuộc Dục giới v.v. Cụm từ "bởi duyên sinh khởi" là lời nói về duyên chính. Các duyên trợ giúp v.v... cũng cần phải được hiểu. "Saṅgammā" có nghĩa là tụ hội lại. "Karīyati" có nghĩa là được tạo ra. Trong câu "yodhammo" v.v... Cụm từ "dù đã được đoạn trừ" có nghĩa là dù đã được đoạn trừ theo cách cắt đứt, phá vỡ v.v. Cụm từ "khi điều đó có mặt" có nghĩa là khi có sự đoạn trừ tập đế. Để trình bày ý nghĩa hai mặt, vì để chỉ rõ ý nghĩa của các duyên phận sự đối với bậc A-la-hán và đối với chính mình, câu "aṭṭhānattā" (vì không phải là cơ sở) v.v... đã được nói. "Tabbisayassa" có nghĩa là của đối tượng sắc. "Evaṃ" có nghĩa là khi như vậy. "Pahīnaṃ bhavissati" (sẽ được đoạn trừ) có nghĩa là sẽ được đoạn trừ ngay tại đây để không tái sinh trong kiếp vị lai. Do đó, vị ấy nói câu bắt đầu bằng "ucchinnamūlaṃ" (bị nhổ tận gốc). "Tālāvatthukataṃ" có nghĩa là sẽ được làm cho giống như gốc cây thốt nốt đã bị chặt. "Anabhāvaṃ kataṃ" có nghĩa là làm cho không còn tồn tại nữa. "Pākaṭo" (rõ ràng) có nghĩa là được biết đến qua các phận sự đặc biệt như thấy v.v. "Tadupādāya" có nghĩa là dựa vào đó. Trong sách Vibhāvanī. "Ajjhattikarūpaṃ" (sắc nội phần) là sự trích dẫn thuật ngữ. Ajjhatta là cái diễn tiến liên quan đến tự thân. Vị ấy chỉ ra rằng "Ajjhattika chính là ajjhatta" bằng câu bắt đầu bằng "attabhāvasaṅkhātaṃ" (được gọi là tự thể). Điều đó không hay. Tại sao? Vì do lý do sẽ được nói đến, điều đó sẽ dẫn đến không có sự khác biệt giữa pháp ajjhatta và pháp ajjhattika. "Dvārarūpaṃ nāma" (gọi là sắc môn) là thuật ngữ được trích dẫn. Để trả lời câu hỏi "Tại sao gọi là sắc môn?", vị ấy nói câu bắt đầu bằng "yathākkamaṃ" (theo thứ tự). Phương pháp này cũng áp dụng cho phần sau. Cụm từ "để bảo vệ sự khác biệt trong pháp thoại" có nghĩa là để bảo vệ khỏi sự khác biệt trong pháp thoại về các cặp đôi. Ở đó, sự khác biệt trong pháp thoại là: trong chương về sắc pháp, sau khi nói về "sắc là vật" và "sắc không là vật", "sắc là cảnh" và "sắc không là cảnh" đối với năm thức, đã không nói về ý thức. Nếu được nói, trong cặp đôi về cảnh, thì các thuật ngữ của cặp đôi "sắc là cảnh của ý thức" và "sắc không là cảnh của ý thức" sẽ không thể có được. Đây được gọi là sự khác biệt trong pháp thoại. Trong các cặp đôi về vật, cặp đôi về ý thức có thể có được do ý vật đã không được nói đến. Cụm từ "vì có trạng thái thô" được nói liên quan đến sắc tế. Cụm từ "dù diễn tiến ở xa": giống như sắc tế dù diễn tiến trong thân của mình cũng không thể được trí tuệ nắm bắt nhanh chóng, thì cái này cũng vậy. Nhưng đối với cái này, dù diễn tiến ở xa. Cụm từ "vì thích hợp để nắm bắt" có ý là "vì phù hợp để được trí tuệ liễu tri". Trong sách Vibhāvanī. Cụm từ "và theo cách tự thân và nơi nương" có nghĩa là theo cách tự thân và theo cách các đại hiển làm nơi nương. Ở đó, những cái đến bằng tự thân là các xúc đại. Những cái đến bằng nơi nương là hương và vị. Những cái không đến bằng cả hai cách là mắt và sắc, tai và tiếng. Sự liên kết là "có trạng thái đối diện, có sự va chạm lẫn nhau". Sự liên quan là "và chúng không thể là loại khác". Cụm từ "theo cách trợ giúp và gây hại" có nghĩa là theo cách trợ giúp để tăng trưởng, và theo cách gây hại để suy giảm v.v. Cụm từ "Bất cứ cái gì" bao hàm sắc pháp do bốn nguồn sinh. Cụm từ "vì được chấp thủ và nắm giữ sai lầm" có nghĩa là vì được tham và mạn chấp thủ là "cái này là của tôi, cái này là tôi", và vì được tà kiến nắm giữ sai lầm là "đây là tự ngã của tôi". Cụm từ "theo cách diễn tiến thường xuyên" có nghĩa là theo cách diễn tiến thường xuyên kể từ sát-na tái tục bởi một nghiệp sinh thành. "Upacarīyati" có nghĩa là được gọi theo quy ước. "Atthavisesabodho" (sự hiểu biết về ý nghĩa đặc biệt) có nghĩa là sự hiểu biết về phận sự đặc biệt của đối tượng sắc. Cụm từ "theo cách không đến" có nghĩa là theo cách tự thân không đến được vị trí của đối tượng, hoặc theo cách đối tượng không đến được vị trí của tự thân. Ở đó, để chỉ ra sự không đến của đối tượng, vị ấy nói câu bắt đầu bằng "tatthā". Tương tự đối với tai và tiếng khi chúng sinh khởi dính liền vào nhau. Cụm từ "chỉ do sự đến" có nghĩa là chỉ để đến. Sự liên kết là "Tương tự, thủy đại cũng là duyên chỉ do sự đến". Phân tích cú pháp là "cái có địa đại yếu làm nơi nương". "Assā" có nghĩa là của mắt. "Sotassapanakathaṃ" (còn đối với tai thì sao?): Việc tai bắt cảnh không đến làm sao rõ ràng được? Điều này chỉ ra rằng việc bắt cảnh có đến mới là rõ ràng. Do đó, vị ấy nói câu bắt đầu bằng "tatthahi". Ý là "được nghe từ phía nam" đối với những người đang đứng ở phía đông của bảo tháp v.v. "Paṭighaṭṭanānighaṃso" có nghĩa là tốc độ va chạm trong tai. "Tesaṃ" có nghĩa là của những người đứng gần hay xa. Cứ cho là có sự ngã mạn rằng "những người đứng xa nghe được sau một thời gian dài". Nhưng câu hỏi là: tại sao không nghe trực tiếp mà lại nghe từ phía nam hoặc phía bắc, liệu có nghe được không? Để giải thích điều đó, vị ấy nói câu bắt đầu bằng "apicā". Trong sách Vibhāvanī. Cụm từ "Nếu nó đi đến nơi của đối tượng, rồi bao trùm và nắm bắt" có nghĩa là: nếu có người nói rằng cặp đôi mắt và tai đó đi đến nơi sinh khởi của các đối tượng ở xa, rồi bao trùm và nắm bắt. Người đứng xa thấy và nghe, thấy cả một ngọn núi lớn trong một khoảnh khắc, nghe cả một tiếng sấm lớn trong một khoảnh khắc. Do đó, được hiểu rằng cả hai đều có đối tượng không cần đến. Dựa trên lời nói này, vị ấy trình bày lời phỏng đoán này: cặp đôi đó đi đến vùng của đối tượng, rồi bao trùm và nắm bắt dù là ngọn núi lớn hay tiếng sấm lớn. Do đó, nó thấy và nghe được cả những vật lớn. Được nói rằng có người có thể nói rằng: "Không phải vì đối tượng của chúng không cần đến mà nó thấy và nghe được những vật lớn". "Ngay cả trong phương pháp quyết định, đó sẽ là đối tượng của nó". Nếu vậy, ngay cả trong phương pháp quyết định của các thắng trí thiên nhãn và thiên nhĩ, đối tượng sắc và thanh đó sẽ là đối tượng của nhãn và nhĩ thanh triệt đó, và sẽ không có phận sự gọi là sự quyết định của thắng trí. (Nếu vậy thì) mắt và tai có thể đi đến cả cõi trời để nắm bắt sắc và thanh của chư thiên. Nhưng chúng không nắm bắt được. Do đó, được nói rằng việc nó đi đến nơi của đối tượng và việc nó bao trùm một vùng rộng lớn không nên được suy tưởng đến.

රූපවිභාගානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Phân Tích Sắc Pháp đã hoàn tất.

158. රූපසමුට්ඨානෙ. සුත්තන්තෙසු චෙතනාසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයොපි කම්මන්ති වුත්තා. තෙ පන පට්ඨානෙ කම්මපච්චයං පත්වා තප්පච්චයකිච්චං න සාධෙන්ති, චෙතනා එව සාධෙතීති ආහ ‘‘සා යෙවා’’තිආදිං. ‘‘තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං’’ති හෙතූහි ච හෙතුසම්පයුත්තකධම්මෙහි ච සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානන්ති අත්ථවසෙන චෙතසිකධම්මානම්පි [Pg.212] රූපසමුට්ඨාපකතා සිද්ධා හොති. සො හි උදයති පසවතීති සම්බන්ධො. ‘‘කප්පසණ්ඨාපනවසෙනා’’ති කප්පප්පතිට්ඨාපනවසෙන. අජ්ඣත්තිකසද්දො ඡසු චක්ඛාදීසු අජ්ඣත්තිකායතනෙ ස්වෙව පවත්තති. ඉධ පන සකලං අජ්ඣත්තසන්තානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣත්ත සන්තානෙති පන වත්තබ්බං’’ති. ‘‘ඛණෙ ඛණෙ’’ති විච්ඡාවචනං. ‘‘විච්ඡා’’ති ච බහූසුඛණෙසු බ්‍යාපනන්ති ආහ ‘‘තීසුතීසුඛණෙසූ’’ති.

158. Về sự sanh khởi của sắc pháp. Trong các Kinh, tham ái v.v... tương ưng với tư cũng được gọi là nghiệp. Tuy nhiên, trong bộ Paṭṭhāna, khi đạt đến nghiệp duyên, chúng không thực hiện phận sự của duyên ấy, chỉ có tư mới thực hiện, do đó ngài đã nói ‘chính nó’ v.v... Với câu ‘của các pháp sanh khởi ấy và của các sắc pháp,’ theo ý nghĩa là ‘của các sắc pháp và của các pháp sanh khởi bởi các nhân và các pháp tương ưng nhân,’ thì khả năng làm sanh khởi sắc pháp của các tâm sở cũng được xác lập. Thật vậy, mối liên hệ là ‘nó sanh khởi, nó phát sanh.’ ‘Do năng lực kiến lập kiếp’ có nghĩa là do năng lực thiết lập kiếp. Từ ‘nội tại’ (ajjhattika) chỉ diễn tiến trong sáu nội xứ là mắt v.v... Nhưng ở đây, vì muốn ám chỉ toàn bộ dòng tương tục nội tại, nên ngài nói ‘tuy nhiên, nên nói là trong dòng tương tục nội tại.’ ‘Trong từng sát-na’ là một cách nói phân tán. Và ‘phân tán’ (vicchā) có nghĩa là sự lan khắp trong nhiều sát-na, do đó ngài nói ‘trong mỗi một trong ba sát-na’.

යමකපාඨෙසු. යස්ස වා පන පුග්ගලස්ස. ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති භඞ්ගක්ඛණ සමඞ්ගිතමාහ. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති උප්පාදක්ඛණ සමඞ්ගිතං. ‘‘ඉතී’’ති අයං පුච්ඡා. ‘‘නො’’ති පටික්ඛෙපො. සමුදයසච්චස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චභූතස්ස රූපස්සවා නාමස්සවා උප්පාදො නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, යස්ස අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තීති ද්වෙ පාඨාගහෙතබ්බා. ‘‘නො’’ති කුසලාකුසල ධම්මානං උප්පාදක්ඛණෙ අබ්‍යාකතභූතානං රූපානං වා නාමානං වා නිරොධො නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. තෙසුපාඨෙසු කෙසඤ්චිවාදීනං වචනොකාසං දස්සෙතුං ‘‘අරූපභවං’’තිආදි වුත්තං. ‘‘චෙ’’ති කොචිවාදී චෙවදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න වත්තබ්බං. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති ච උද්ධටා සියුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතරත්ථ චා’’ති තතො ඉතරස්මිං යස්ස කුසලා ධම්මාතිආදිපාඨෙ ච. ‘‘තම්පි නා’’ති තම්පි වචනං න වත්තබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘පුරිමකොට්ඨාසෙ’’ති අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථාති ඉමස්මිං පුරිමපක්ඛෙති අධිප්පායො. ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ’’ති සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්සභඞ්ගක්ඛණෙති ඉමස්මිං පච්ඡිම පක්ඛෙ. චවන්තානං ඉච්චෙව වුත්තං සියා, න පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති, නො ච න වුත්තං, තස්මා විඤ්ඤායති පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ රූපජීවිතින්ද්‍රියම්පි න උප්පජ්ජතීති. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ ච අනුප්පජ්ජමානෙ සති, සබ්බානි කම්මජරූපානි උතුජරූපානි ආහාරජරූපානි ච චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්තීති විඤ්ඤාතබ්බං හොතීති අධිප්පායො. ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ’’ති සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ඉමස්මිං පච්ඡිමපක්ඛෙ. තත්ථ ච පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ඉදං අධිප්පෙතං. එවං පාළිසාධකං දස්සෙත්වා ඉදානි යුත්තිසාධකං දස්සෙන්තො [Pg.213] ‘‘යස්මා චා’’තිආදිමාහ. ‘‘තස්සා’’ති ආනන්දා චරියස්ස මූලටීකාකාරස්ස. විභාවනියං. භඞ්ගෙ රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා. ආරුප්පං වාපි සන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි. න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො. ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘න හි න චිත්තට්ඨිතී’’ති චිත්තස්සඨිති නාම න හි නත්ථි. ‘‘භඞ්ගෙචා’’ති චිත්තස්සභඞ්ගක්ඛණෙ ච. තං අසම්භාවෙන්තො ‘‘යමකපාළියො පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘නානත්ථා නානාබ්‍යඤ්ජනා’’ති එතෙන පාළිසංසන්දනා නාම ගරුකත්තබ්බාති දීපෙති. ‘‘ගම්භීරො ච සත්ථු අධිප්පායො’’ති එතෙන අත්තානං සත්ථුමතඤ්ඤුං කත්වා ඉදං සන්ධාය එතං සන්ධායාති වත්තුං දුක්කරන්ති දීපෙති. ‘‘සුද්ධං අරූපමෙවා’’ති සුද්ධං අරූපප්පටිසන්ධිං එව. ඡ චත්තාලීසචිත්තානි රූපං ජනෙතුං න සක්කොන්ති. එවං සති අරූපවිපාකවජ්ජිතන්ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘අරූපවිපාකාපනා’’තිආදිං. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘හෙතුනො’’ති රූපවිරාගභාවනා කම්මසඞ්ඛාතස්ස හෙතුස්ස. ‘‘තබ්බීධුරතායා’’ති රූපවිරුද්ධතාය. රූපාරූපවිරාගභාවනාභූතො මග්ගො. තෙන නිබ්බත්තස්ස. රූපොකාසො නාම කාමරූපභවො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘එකූන න වුතිභවඞ්ගස්සෙ වා’’ති පවත්තිකාලෙ රූපජනකස්ස එකූන න වුතිභවඞ්ග චිත්තස්සාති අත්ථො. තත්ථ පන අරූපවිපාකං පවත්තිකාලෙපි රූපජනකං න හොතීති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදිං. කෙචි පන පටිසන්ධි චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ රූපං පච්ඡාජාත පච්චයං න ලභති. ඨිතික්ඛණෙ රූපං පරතො භවඞ්ගචිත්තතො පච්ඡාජාතපච්චයං ලභතීති වදන්ති. තං න ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘න හි අත්තනා’’තිආදි වුත්තං. සයං විජ්ජමානො හුත්වා උපකාරකො පච්චයො අත්ථිපච්චයො. පච්ඡාජාතො ච තස්ස එකදෙසො. ‘‘ආයුසඞ්ඛාරානං’’ති උස්මාදීනං. ‘‘තං’’ති ඛීණාසවානං චුතිචිත්තං. ‘‘යථාහා’’ති සො ථෙරො කිං ආහ. ‘‘වුත්තං’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ඉති පන වචනතො අඤ්ඤෙසංපි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතීති විඤ්ඤායතීති පධානවචනං. පන සද්දො අරුචි ජොතකො. ‘‘තථා වුත්තෙපී’’ති ජොතෙති. වචීසඞ්ඛාරො නාම විතක්කවිචාරො. කායසඞ්ඛාරො නාම අස්සාසපස්සාසවාතො. සො සබ්බෙසංපි කාමසත්තානං චුති චිත්තස්ස [Pg.214] උප්පාදක්ඛණෙ ච තතො පුරිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ච නනිරුජ්ඣතීති වචනෙන චුතිචිත්තතො පුබ්බභාගෙයෙව අස්සාසපස්සාසානං අභාවං ඤාපෙති. නනු ඉමිස්සං පාළියං චුතිකාලෙ අස්සාසපස්සාසස්ස අභාවං වදති. අඤ්ඤෙසං චිත්තජරූපානං අභාවං න වදති. තස්මා ඉමාය පාළියා සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං අස්සාසපස්සාසං න ජනෙතීති විඤ්ඤායති. න අඤ්ඤානි චිත්තජරූපානීති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. න හි රූපසමුට්ඨාපකචිත්තස්ස කායසඞ්ඛාර සමුට්ඨාපනං අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ගබ්භගමනාදිවිනිබද්ධාභාවෙ’’ති මාතුකුච්ඡිම්හි ගතස්ස අස්සාසපස්සාසො න උප්පජ්ජති, තථා උදකෙ නිමුග්ගස්ස. බාළ්හං විසඤ්ඤීභූතස්ස. චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජන්තස්ස. නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තස්ස. රූපාරූපභවෙ ඨිතස්සාති. තස්මා එතෙගබ්භගමනාදයො අස්සාසපස්සාසං විනිබද්ධන්ති නීවාරෙන්තීති ගබ්භගමනාදිවිනිබද්ධා. තෙසං අභාවොති විග්ගහො. විනා ඉමෙහි කාරණෙහි අස්සාසපස්සාසස්ස ච අඤ්ඤචිත්තජරූපානඤ්ච විසෙසො නත්ථීති වුත්තං හොති. අඤ්ඤංපි යුත්තිං දස්සෙති ‘‘චුතො චා’’තිආදිනා. චුතො ච හොති, අස්ස චිත්තසමුට්ඨාන රූපඤ්ච පවත්තතීති න ච යුත්තන්ති යොජනා. සො ච සුට්ඨු ඔළාරිකො රූපධම්මො. ඉති තස්මා න සක්කා වත්තුංති සම්බන්ධො. ‘‘ඉමස්ස අත්ථස්සා’’ති වත්වා තං අත්ථං වදති ‘‘ඔළාරිකස්සා’’තිආදිනා. ‘‘කතීපය ඛණමත්තං’’ති පන්නරසඛණසොළසඛණමත්තං. ‘‘චිත්තජරූපප්පවත්තියා’’ති චිත්තජරූපප්පවත්තනතො. දුබ්බලා හොන්ති, තදා පඤ්චාරම්මණානිපි පඤ්චද්වාරෙසු ආපාතං නාගච්ඡන්ති. ‘‘පච්චයපරිත්තතාය වා’’ති තදා පච්ඡාජාතපච්චයස්ස අලාභතො වුත්තං. දුබ්බලා හොන්ති. තදා දුබ්බලත්තා එව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙසු ආපාතං නාගච්ඡන්ති. පරියොසානෙපි එකචිත්තක්ඛණමත්තෙ. වත්ථුස්ස ආදිඅන්තනිස්සිතානි පටිසන්ධික්ඛණෙ ආදිම්හි නිස්සිතානි. මරණාසන්නකාලෙ අන්තෙ නිස්සිතානි. සමදුබ්බලානි එව හොන්ති. තස්මා යථා සබ්බපටිසන්ධිචිත්තම්පි රූපං න ජනෙති, තථා සබ්බචුතිචිත්තම්පි රූපං න ජනෙතීති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. ‘‘පාළිවිරොධං’’ති පුබ්බෙ දස්සිතාය සඞ්ඛාර යමකපාළියා විරොධං[Pg.215].‘‘කාරණං වුත්තමෙවා’’ති චිත්තඤ්හි උප්පාදක්ඛණෙ එව පරිපුණ්ණං පච්චයං ලභිත්වා බලවං හොතීති වුත්තමෙව. ‘‘තං’’ති අප්පනාජවනං. අචලමානං හුත්වා. ‘‘අබ්බොකිණ්ණෙ’’ති වීථිචිත්ත වාරෙන අවොකිණ්ණෙ. න තථා පවත්තමානෙසු අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, යථා ඨපිතානෙව හුත්වා පවත්තන්ති. ‘‘න තතොපරං’’ති තතො අතිරෙකං රූපවිසෙසං න ජනෙති. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිචිත්තං. ‘‘උත්තරකිච්චං’’ති උපරූපරිකිච්චං. ‘‘අට්ඨ පුථුජ්ජනානං’’ති අට්ඨ සොමනස්ස ජවනානි හසනංපි ජනෙන්ති. ඡ ජවනානි පඤ්චජවනානීති අධිකාරො. තෙසං බුද්ධානං. සිතකම්මස්සාති සම්බන්ධො. සිතකම්මං නාම මිහිතකම්මං. ‘‘කාරණං වුත්තමෙවා’’ති ‘රූපස්ස පන උපත්ථම්භකභූතා උතුආහාරා පච්ඡාජාතපච්චය ධම්මා ච ඨිතික්ඛණෙ එව ඵරන්තී’ති එවං කාරණං වුත්තමෙව. ‘‘උතුනො බලවභාවො’’ති රූපුප්පාදනත්ථාය බලවභාවො. සන්තතිඨිතියා බලවභාවො පන පච්ඡාජාතපච්චයායත්තො හොති. රූපං න සමුට්ඨාපෙය්‍ය. නො න සමුට්ඨාපෙතීති ආහ ‘‘වක්ඛති චා’’තිආදිං. අජ්ඣත්ත සන්තානගතො ච බහිද්ධාසන්තානගතො ච දුවිධාහාරොති සම්බන්ධො.

Trong các bài Song Đối (Yamaka). (Câu) "Đối với hạng người nào...". (Câu) "đang diệt" nói đến người đang ở trong sát-na diệt. (Câu) "đang sanh" (nói đến người) đang ở trong sát-na sanh. "Iti" là câu hỏi này. "No" là sự phủ định. Điều này có nghĩa là: vào sát-na diệt của Tập đế, sự sanh khởi của sắc hoặc danh vốn là Khổ đế là không có. Nên hiểu có hai bài: "Đối với người nào các pháp thiện đang sanh" và "Đối với người nào các pháp bất thiện đang sanh". "No" có nghĩa là: vào sát-na sanh của các pháp thiện và bất thiện, sự diệt của sắc hoặc danh vốn là pháp vô ký là không có. Trong các bài đó, để chỉ ra cơ hội cho lời nói của một số người chủ trương, (câu) "cõi Vô Sắc" v.v... đã được nói đến. "Ce" có nghĩa là "nếu một người chủ trương nào đó nói như vậy". "Nā" có nghĩa là "không nên nói". Và (câu) "đang sanh" nên được rút ra, đây là mối liên hệ. "Và ở trường hợp khác" có nghĩa là trong bài khác từ đó, tức là bài "Đối với người nào các pháp thiện..." v.v... "Lời nói đó cũng không" có nghĩa là lời nói đó cũng không nên được nói. "Trong phần trước" có ý chỉ về vế trước này: "Đối với các chúng sanh Vô Tưởng ở cõi ấy". "Trong phần sau" có ý chỉ về vế sau này: "Đối với tất cả chúng sanh đang mệnh chung, vào sát-na diệt của tâm trong dòng sinh hoạt". Lẽ ra chỉ nên nói "đối với những người đang mệnh chung", chứ không phải "vào sát-na diệt của tâm trong dòng sinh hoạt", nhưng không phải là đã không nói như vậy. Do đó, cần hiểu rằng vào sát-na diệt của tâm trong dòng sinh hoạt, ngay cả sắc mạng quyền cũng không sanh khởi. Ý nghĩa là: khi sắc mạng quyền không sanh khởi, cần phải hiểu rằng tất cả sắc do nghiệp sanh, sắc do thời tiết sanh, và sắc do vật thực sanh cũng không sanh khởi vào sát-na diệt của tâm. "Trong phần sau" có ý chỉ về vế sau này: "Đối với tất cả chúng sanh đang mệnh chung, vào sát-na diệt của tâm trong dòng sinh hoạt". Và ở đó, "vào sát-na diệt của tâm trong dòng sinh hoạt" là điều được nhắm đến. Sau khi chỉ ra bằng chứng từ Pāli như vậy, bây giờ để chỉ ra bằng chứng từ lý luận, ngài nói "Bởi vì..." v.v... "Của vị ấy" tức là của ngài Ānandācariya, tác giả Mūlaṭīkā. Trong Vibhāvanī. "Sự không sanh của sắc vào lúc diệt, hoặc theo cách của các sắc do tâm sanh. Hoặc cũng nhắm đến cõi Vô Sắc, mà Yamaka đã được thuyết giảng. Không phải là không có sự tồn tại của tâm, và vào lúc diệt, không phải là sự không thể có của sắc." đã được nói. Ở đó, "không phải là không có sự tồn tại của tâm" có nghĩa là sự tồn tại của tâm chắc chắn là có. "Và vào lúc diệt" có nghĩa là vào sát-na diệt của tâm. Không chấp nhận điều đó, ngài nói "Nhưng các bản Pāli Yamaka..." v.v... Bằng câu "có nhiều nghĩa, nhiều văn tự", ngài chỉ ra rằng việc đối chiếu Pāli là một việc cần phải được thực hiện một cách nghiêm túc. Bằng câu "và ý của Bậc Đạo Sư thì thâm sâu", ngài chỉ ra rằng thật khó để tự cho mình là người hiểu ý Bậc Đạo Sư mà nói rằng "nhắm đến điều này, nhắm đến điều kia". "Chỉ thuần cõi Vô Sắc" có nghĩa là chỉ thuần sự tái sanh ở cõi Vô Sắc. Bốn mươi sáu tâm không thể tạo ra sắc. Khi như vậy, tại sao lại nói "ngoại trừ quả Vô Sắc"? Ngài nói "Nhưng các quả Vô Sắc..." v.v... Trong bài Vibhāvanī. "Của nhân" có nghĩa là của nhân được gọi là nghiệp tu tập ly tham sắc. "Do sự trái ngược với điều đó" có nghĩa là do sự đối nghịch với sắc. Đạo là sự tu tập ly tham sắc và vô sắc. Của (quả) được tạo ra bởi đạo ấy. Nơi chốn của sắc được gọi là cõi Dục và cõi Sắc. Trong bài Vibhāvanī. "Hoặc của tám mươi chín tâm hộ kiếp" có nghĩa là của tám mươi chín tâm hộ kiếp có khả năng tạo sắc trong thời bình nhật. Nhưng ở đó, để nói rằng quả Vô Sắc ngay cả trong thời bình nhật cũng không tạo ra sắc, ngài nói "Ở đó..." v.v... Một số người nói rằng vào sát-na sanh của tâm tái sanh, sắc không nhận được duyên hậu sanh. Họ nói rằng vào sát-na trụ, sắc nhận được duyên hậu sanh từ tâm hộ kiếp sau đó. Để chỉ ra rằng điều đó không nên được chấp nhận, (câu) "Bởi vì không phải tự mình..." v.v... đã được nói. Duyên hiện hữu là duyên hỗ trợ bằng cách tự mình hiện hữu. Và duyên hậu sanh là một phần của nó. "Của các hành tuổi thọ" có nghĩa là của hơi ấm v.v... "Nó" có nghĩa là tâm tử của các vị Lậu Tận. "Như đã nói" - vị trưởng lão ấy đã nói gì? "Đã được nói" có nghĩa là đã được nói trong Chú giải. "Do đó, cần hiểu rằng tâm tử của những người khác cũng không tạo ra sắc" là câu chính. Từ "pana" (nhưng) biểu thị sự không hài lòng. Nó làm sáng tỏ (câu) "Mặc dù đã được nói như vậy". Khẩu hành được gọi là tầm và tứ. Thân hành được gọi là hơi thở vô, hơi thở ra. Bằng lời nói rằng "nó không diệt vào sát-na sanh của tâm tử của tất cả chúng sanh cõi Dục và vào sát-na sanh của tâm trước đó", ngài cho biết sự vắng mặt của hơi thở vô-ra ngay trong phần trước tâm tử. Chẳng phải trong bản Pāli này, ngài nói về sự vắng mặt của hơi thở vô-ra vào lúc chết sao? Ngài không nói về sự vắng mặt của các sắc do tâm sanh khác. Do đó, từ bản Pāli này, có thể hiểu rằng tâm tử của tất cả mọi người không tạo ra hơi thở vô-ra. (Nhưng) không phải các sắc do tâm sanh khác - đây là sự chất vấn. Để giải quyết điều đó, ngài nói "Bởi vì không..." v.v... Mối liên hệ là: "Đối với tâm tạo ra sắc, không có sự tạo ra thân hành". "Khi không có sự ngăn cản như việc đi vào bụng mẹ v.v..." có nghĩa là: hơi thở vô-ra không sanh khởi đối với người đã vào bụng mẹ, cũng như người lặn trong nước, người đã bất tỉnh sâu, người đang nhập Tứ thiền, người đang nhập Diệt tận định, người đang ở trong cõi Sắc và Vô Sắc. Do đó, những việc như đi vào bụng mẹ v.v... này ngăn cản, cản trở hơi thở vô-ra, nên chúng được gọi là "gabbhagamanādivinibaddhā" (những thứ ngăn cản như việc đi vào bụng mẹ). Sự phân tích là "sự vắng mặt của chúng". Điều này có nghĩa là: ngoài những nguyên nhân này, không có sự khác biệt nào giữa hơi thở vô-ra và các sắc do tâm sanh khác. Ngài chỉ ra một lý luận khác bằng câu "Và đã chết..." v.v... Cách diễn giải là: "Vừa đã chết, mà sắc do tâm sanh của người ấy lại tiếp diễn, điều đó là không hợp lý". Và đó là một pháp sắc rất thô. Do đó, không thể nói như vậy, đây là mối liên hệ. Sau khi nói "của ý nghĩa này", ngài nói về ý nghĩa đó bằng câu "của (pháp) thô..." v.v... "Chỉ một vài sát-na" có nghĩa là chỉ mười lăm, mười sáu sát-na. "Do sự tiếp diễn của sắc do tâm sanh" có nghĩa là từ sự tiếp diễn của sắc do tâm sanh. (Các căn) trở nên yếu ớt, khi đó ngay cả năm đối tượng cũng không đi vào phạm vi của năm cửa. "Hoặc do sự ít ỏi của duyên" được nói đến vì khi đó không nhận được duyên hậu sanh. (Các căn) trở nên yếu ớt. Khi đó, chính vì sự yếu ớt mà năm đối tượng không đi vào phạm vi của năm cửa. Ngay cả vào lúc cuối cùng, chỉ trong một sát-na tâm. Những (tâm) nương vào vật ở lúc đầu và lúc cuối: vào sát-na tái sanh, chúng nương vào lúc đầu; vào lúc cận tử, chúng nương vào lúc cuối. Chúng đều yếu như nhau. Do đó, có thể hiểu rằng: cũng như tất cả tâm tái sanh không tạo ra sắc, thì tất cả tâm tử cũng không tạo ra sắc. "Sự mâu thuẫn với Pāli" có nghĩa là sự mâu thuẫn với bản Pāli Saṅkhārayamaka đã được chỉ ra trước đây. "Nguyên nhân đã được nói" có nghĩa là: đã được nói rằng tâm trở nên mạnh mẽ khi nhận được duyên đầy đủ ngay tại sát-na sanh. "Nó" có nghĩa là tốc hành tâm an chỉ. Trở nên không lay động. "Không bị gián đoạn" có nghĩa là không bị gián đoạn bởi một lộ trình tâm. Khi chúng diễn tiến như vậy, các chi (thiền) không bị chìm xuống, mà chúng diễn tiến như thể đã được thiết lập. "Không hơn thế nữa" có nghĩa là nó không tạo ra một loại sắc đặc biệt nào vượt quá mức đó. "Bất kỳ" có nghĩa là bất kỳ tâm nào. "Nhiệm vụ tiếp theo" có nghĩa là nhiệm vụ ngày càng cao hơn. "Tám (tâm) của phàm phu" có nghĩa là tám tốc hành tâm thọ hỷ cũng tạo ra nụ cười. Sáu tốc hành tâm, năm tốc hành tâm - đây là phần chính. Của các vị Phật ấy. Mối liên hệ là "của hành động mỉm cười". Hành động mỉm cười (sitakamma) được gọi là hành động mỉm cười (mihitakamma). "Nguyên nhân đã được nói" có nghĩa là: nguyên nhân đã được nói như sau: 'Nhưng thời tiết, vật thực, và các pháp duyên hậu sanh, vốn là những thứ nâng đỡ sắc, chỉ tác động vào sát-na trụ'. "Sự mạnh mẽ của thời tiết" có nghĩa là sự mạnh mẽ để tạo ra sắc. Nhưng sự mạnh mẽ để duy trì dòng tương tục thì phụ thuộc vào duyên hậu sanh. Lẽ ra nó không tạo ra sắc. Để nói rằng "không phải là nó không tạo ra", ngài nói "Và sẽ nói..." v.v... Mối liên hệ là: "Vật thực có hai loại: loại thuộc dòng tương tục bên trong và loại thuộc dòng tương tục bên ngoài".

එත්ථචාතිආදීසු. උතු පඤ්චවිධො. අජ්ඣත්තසන්තානෙ චතුජවසෙන චතුබ්බිධො, බහිද්ධා සන්තානෙ උතුජවසෙන එකො. තථා ආහාරොපි පඤ්චවිධො. තෙසු ඨපෙත්වා බහිද්ධාහාරං අවසෙසානං අජ්ඣත්ත සන්තානෙ රූපසමුට්ඨාපනෙ විවාදො නත්ථි. බහිද්ධාහාරස්ස පන අජ්ඣත්තසන්තානෙ රූපසමුට්ඨාපනෙ විවාදො අත්ථීති තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘උතුඔජානං වියා’’ති උතුඔජානං අජ්ඣත්තසන්තානෙ රූපසමුට්ඨාපනං විය. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘දන්තවිචුණ්ණිතං පනා’’ති දන්තෙහි සඞ්ඛාදිත්වා විචුණ්ණං කතං පන. ‘‘සිත්ථං’’ති භත්තචුණ්ණසිත්ථං. ටීකාපාඨෙ. ‘‘සා’’ති බහිද්ධා ඔජා. ‘‘නසඞ්ඛාදිතො’’ති න සුට්ඨුඛාදිතො. ‘‘තත්තකෙනපී’’ති මුඛෙඨපිතමත්තෙනපි. ‘‘අබ්භන්තරස්සා’’ති අජ්ඣත්තාහාරස්ස. ‘‘අට්ඨඅට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති උපත්ථම්භනවසෙන සමුට්ඨාපෙති, ජනන වසෙන පන අජ්ඣත්තිකාහාරො එව සමුට්ඨාපෙතීති අධිප්පායො. ‘‘උපාදින්නකා’’ති අජ්ඣත්ත සම්භූතා වුච්චන්ති. බහිද්ධා ඔජාපි රූපං සමුට්ඨාපෙති [Pg.216] යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙනඋතුනා’’ති අජ්ඣත්ත උතුනා. ‘‘සෙදියමානා’’ති උස්මාපියමානා. ‘‘තාය ච ඔජායා’’ති අජ්ඣත්ත ඔජාය. ‘‘මෙදසිනෙහුපචය වසෙනා’’ති මෙදකොට්ඨාසරසසිනෙහ කොට්ඨාසානං වඩ්ඪනවසෙන. ඉතරානි පන තීණිරූපසමුට්ඨානානි. පාළිපාඨෙ. ‘‘ඉන්ද්‍රියානී’’ති චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රිය රූපානි. ‘‘විහාරො’’ති සමාපත්ති එව වුච්චති. සමාපත්ති චිත්තෙන ජාතත්තා තානි ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්න නීති කත්වා කස්මා වුත්තන්ති පුච්ඡති. ‘‘උපචරිතත්තා’’ති ඨානූපචාරෙන වොහරිතත්තා. ‘‘තෙසං න වන්නං’’ති ඉන්ද්‍රියරූපානං. නිධිකණ්ඩපාඨෙ. සුන්දරො වණ්ණො යස්සාති සුවණ්ණො. සුවණ්ණස්ස භාවො සුවණ්ණතා. තථාසුස්සරතා. ‘‘සරො’’ති ච සද්දො වුච්චති. ‘‘සුසණ්ඨානං’’ති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සුට්ඨුසණ්ඨානං. ‘‘සුරූපතා’’ති සුන්දරරූපකායතා. ‘‘යථා’’ති යෙනආකාරෙන සණ්ඨිතෙ සති. තථා තෙන ආකාරෙන සණ්ඨිතා හොතීති යොජනා.

Trong câu “ettha ca” v.v... Thời tiết có năm loại. Trong dòng tương tục nội phần có bốn loại theo cách phân chia bốn (tâm, nghiệp, thời tiết, vật thực), trong dòng tương tục ngoại phần có một loại theo cách phân chia thời tiết. Tương tự, vật thực cũng có năm loại. Trong số đó, ngoại trừ vật thực bên ngoài, không có sự tranh luận về việc các loại còn lại làm khởi sanh sắc trong dòng tương tục nội phần. Nhưng vì có sự tranh luận về việc vật thực bên ngoài làm khởi sanh sắc trong dòng tương tục nội phần, để chỉ rõ điều đó, ngài đã nói câu “ettha ca” v.v... “Utuojānaṃ viyā” nghĩa là giống như dưỡng chất của thời tiết làm khởi sanh sắc trong dòng tương tục nội phần. Trong bản văn Chú giải. “Dantavicuṇṇitaṃ panā” nghĩa là nhưng đã được nhai và nghiền nát bằng răng. “Sitthaṃ” là hạt cơm đã được nghiền nát. Trong bản văn Phụ chú giải. “Sā” là dưỡng chất bên ngoài. “Nasaṅkhādito” là không được nhai kỹ. “Tattakenapī” là chỉ bằng việc đặt trong miệng. “Abbhantarassā” là của vật thực bên trong. “Aṭṭhaaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetī” (làm khởi sanh mười tám sắc pháp) có nghĩa là làm khởi sanh theo cách nâng đỡ, còn theo cách phát sanh thì chỉ có vật thực nội phần mới làm khởi sanh, đó là ý nghĩa. “Upādinnakā” (chấp thủ) được gọi là những gì sanh khởi bên trong. Cần liên kết rằng dưỡng chất bên ngoài cũng làm khởi sanh sắc pháp. “Tena utunā” là do thời tiết nội phần. “Sediyamānā” là được làm cho nóng lên. “Tāya ca ojāyā” là do dưỡng chất nội phần ấy. “Medasinehupacaya vasena” là do sự tăng trưởng của các phần mỡ và phần chất nhờn. Còn ba nguồn sanh sắc pháp kia. Trong bản văn Pāli. “Indriyāni” là các sắc quyền như nhãn quyền v.v... “Vihāro” (trú) được gọi chính là sự nhập định. Vì các quyền ấy sanh do tâm nhập định nên chúng trong sáng, do đó ngài hỏi tại sao lại nói như vậy. “Upacaritattā” là do được gọi theo cách ẩn dụ về nơi chốn. “Tesaṃ na vannaṃ” là của các sắc quyền. Trong bản văn Nidhikaṇḍa. Có màu sắc đẹp là suvaṇṇa (vàng). Trạng thái của suvaṇṇa là suvaṇṇatā (sự tốt đẹp). Tương tự là sussaratā (giọng nói hay). “Saro” (giọng) được gọi là âm thanh. “Susaṇṭhānaṃ” là hình dáng tốt đẹp của các chi và phụ chi. “Surūpatā” là thân có hình dáng đẹp. “Yathā” là khi được định hình theo cách thức nào. Cần được hiểu là được định hình theo cách thức ấy.

ලහුතාදිත්තයෙ. දන්ධත්තාදිකරානං ධාතුක්ඛොභානං පටිපක්ඛෙහි පච්චයෙහි සමුට්ඨාතීති විග්ගහො. ‘‘එතස්සා’’ති ලහුතාදිත්තයස්ස වුත්තා. තස්මා එතං ලහුතාදිත්තයං කම්මසමුට්ඨානන්ති වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. ‘‘යමකෙසුපි අද්ධාපච්චුප්පන්නෙනෙව ගහිතො’’ති යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සොතායතනං උප්පජ්ජතීති. සචක්ඛුකානං අසොතකානං උපපජ්ජන්තානං තෙසං චක්ඛායතනං උප්පජ්ජතීතිආදීසු උප්පාදවාරෙ පටිසන්ධිවසෙන, නිරොධවාරෙ චුතිවසෙන අද්ධාපච්චුප්පන්නංව වුත්තන්ති අධිප්පායො. අකම්මජානං පවත්තිකාලෙ කාලභෙදො වුත්තොති. ‘‘කම්මවිපාකජා ආබාධාති වුත්තං’’ති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ උපච්ඡෙදකකම්මදීපනියං ‘අත්ථි වාත සමුට්ඨිතා ආබාධා. ල. අත්ථි කම්මවිපාකජා ආබාධා’ති වුත්තං. තානි උපපීළකුපඝාතක කම්මානිපි විපත්තියො ලභමානානි එව ඛොභෙත්වා නානාබාධෙ උප්පාදෙන්තීති සම්බන්ධො. සරීරෙ ඨන්ති තිට්ඨන්තීති සරීරට්ඨකා. ‘‘තදනුගතිකානි එව හොන්තී’’ති කම්මජාදීනිපි ඛුබ්භිතානි එව හොන්තීති අධිප්පායො. එතෙන අට්ඨසු කාරණෙසු යෙනකෙනචිකාරණෙන චක්ඛුරොගාදිකෙ ආබාධෙ [Pg.217] ජාතෙ තස්මිං අඞ්ගෙ පවත්තානි සබ්බානි රොගසමුට්ඨානානි ආබාධභාවං ගච්ඡන්තියෙව. එවං සන්තෙපි තප්පරියාපන්නානි කම්මජරූපානි තදනුගතිකභාවෙන ආබාධභාවං ගච්ඡන්ති, න උජුකතො කම්මවසෙනාති දීපෙති. කම්මසමුට්ඨානො ආබාධො නාම නත්ථි. තථාපි අට්ඨසු ආබාධෙසුපි අත්ථි වාතසමුට්ඨානා ආබාධාතිආදීසු විය අත්ථි කම්මසමුට්ඨානා ආබාධාති අවත්වා අත්ථි කම්මවිපාකජා ආබාධාති වුත්තං. තත්ථ උපපීළකො පඝාතකකම්මානංවසෙන උප්පන්නො යොකොචිධාතුක්ඛොභො සුත්තන්තපරියායෙ න කම්මවිපාකොති වුච්චතියෙව. තතො ජාතො යොකොචි ආබාධො කම්මවිපාකජොති වුත්තොති. සුගම්භීරමිදංඨානං. සුට්ඨුවිචාරෙත්වා කථෙතබ්බං. ‘‘යතො’’ති යස්මා කම්මසමුට්ඨානා බාධපච්චයා. ල. ලබ්භමානො සියා. කෙවලං සො කම්මසමුට්ඨානො ආබාධො නාම නත්ථීති යොජනා. ‘‘අවිහිංසා කම්මනිබ්බත්තා’’ති මෙත්තාකරුණාකම්මනිබ්බත්තා. සුවිදූරතායචෙව නිරාබාධා හොන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘සණ්ඨිතියා’’ති දුක්ඛොභනීයෙ විසෙසනපදං. හෙතුපදං වා දට්ඨබ්බං. ඛොභෙතුං දුක්කරා දුක්ඛොභනීයා. ‘‘කාමං’’ති කිඤ්චාපීති අත්ථෙ නිපාතපදං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

Về bộ ba khinh khoái v.v... Phân tích cú pháp là: “samuṭṭhāti” (khởi sanh) do các duyên đối nghịch với sự xáo trộn của các giới gây ra sự nặng nề v.v... “Etassā” (của cái này) được nói về bộ ba khinh khoái v.v... Do đó, ý nghĩa là nên nói rằng bộ ba khinh khoái này có nghiệp là nguồn sanh. “Trong bộ Song Đối cũng được lấy theo thời hiện tại” có nghĩa là: của người nào nhãn xứ sanh khởi, của người đó nhĩ xứ sanh khởi. Ý nghĩa là: trong các câu như “của những chúng sanh có mắt, không có tai đang tái sanh, nhãn xứ của họ sanh khởi”, trong phần sanh khởi thì theo cách tái sanh, trong phần diệt thì theo cách tử, chỉ có thời hiện tại được nói đến. Sự khác biệt về thời gian của các pháp không do nghiệp sanh được nói đến trong thời bình nhật. “Đã nói rằng ‘bệnh tật do quả của nghiệp sanh’” có nghĩa là trong phần giải thích về nghiệp đoạn mạng trong bộ Vīthimuttasaṅgaha, đã nói rằng: ‘có những bệnh tật do gió làm nguồn sanh... có những bệnh tật do quả của nghiệp sanh’. Cần liên kết rằng: các nghiệp áp bức và nghiệp đoạn mạng ấy, khi gặp điều kiện bất lợi, sẽ làm xáo trộn và phát sanh nhiều bệnh tật khác nhau. “Sarīraṭṭhakā” (những gì tồn tại trong thân) là những gì đứng, tồn tại trong thân. “Tadanugatikāni eva honti” (chúng chỉ đi theo đó) có nghĩa là các pháp do nghiệp sanh v.v... cũng bị xáo trộn. Bằng cách này, khi bệnh về mắt v.v... phát sanh do bất kỳ nguyên nhân nào trong tám nguyên nhân, tất cả các nguồn sanh của bệnh tật đang diễn ra trong bộ phận đó đều trở thành trạng thái bệnh tật. Mặc dù vậy, ngài chỉ ra rằng các sắc do nghiệp sanh thuộc về đó trở thành trạng thái bệnh tật do đi theo sau, chứ không phải trực tiếp do nghiệp. Không có cái gọi là bệnh có nghiệp là nguồn sanh. Tuy nhiên, trong tám loại bệnh, thay vì nói “có những bệnh có nghiệp là nguồn sanh” giống như “có những bệnh do gió làm nguồn sanh” v.v..., ngài lại nói “có những bệnh do quả của nghiệp sanh”. Ở đây, bất kỳ sự xáo trộn nào của các giới sanh lên do nghiệp áp bức và nghiệp đoạn mạng, theo cách nói của Kinh tạng, không được gọi là quả của nghiệp. Bất kỳ bệnh nào sanh từ đó được gọi là do quả của nghiệp sanh. Đây là một điểm rất sâu sắc. Cần phải suy xét kỹ lưỡng rồi mới nói. “Yato” là vì các duyên gây bệnh có nghiệp là nguồn sanh... có thể được tìm thấy. Cần hiểu là chỉ không có cái gọi là bệnh có nghiệp là nguồn sanh. “Avihiṃsā kammanibbattā” (do nghiệp vô hại tạo ra) là do nghiệp từ bi và nghiệp bi mẫn tạo ra. Cần liên kết rằng họ không có bệnh tật chính vì ở rất xa (các điều kiện bất lợi). “Saṇṭhitiyā” (do sự vững chắc) là một tính từ cho “dukkhobhanīye” (khó bị xáo trộn). Hoặc nên xem nó là một từ chỉ nguyên nhân. Khó làm cho xáo trộn là “dukkhobhanīyā”. “Kāmaṃ” là một tiểu từ có nghĩa là “mặc dù”. Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

‘‘වුච්චතෙ’’තිආදීසු. රූපපච්චයධම්මානං පච්චයකිච්චං තිවිධං. ජනනඤ්ච උපත්ථම්භනඤ්ච අනුපාලනඤ්ච. තත්ථ ජනනකිච්චං ජනෙතබ්බානං ජාතික්ඛණෙ එව ලබ්භති. සෙසද්වයං පන ඨිතික්ඛණෙපි ලබ්භති. භඞ්ගක්ඛණෙ පන සබ්බං පච්චයකිච්චං නත්ථි. තත්ථ ජනනකිච්චවසෙන විචාරෙන්තො ‘‘රූපජනකානං’’තිආදිමාහ. ‘‘අපිචා’’තිආදීසු. ‘‘තාසං’’ති උපචයසන්තතීනං, ජරතා අනිච්චතානඤ්ච. ‘‘තෙසූ’’ති කුතොචි සමුට්ඨානෙසු. ඉධ පන අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙපන. ‘‘එවං සන්තෙපී’’ති පච්චයවිසෙසෙන අදිස්සමානවිසෙසත්ථෙපි. ‘‘සාරතර’’න්ති අතිසාරභූතං. ‘‘සෙය්‍යො’’ති සෙට්ඨො.

Trong các câu bắt đầu bằng “vuccate” (được nói). Chức năng duyên của các pháp làm duyên cho sắc có ba loại: chức năng sanh, chức năng bảo trợ và chức năng nuôi dưỡng. Trong đó, chức năng sanh chỉ có được trong sát-na sanh của các pháp cần được sanh. Hai chức năng còn lại thì có được cả trong sát-na trụ. Còn trong sát-na diệt thì không có bất kỳ chức năng duyên nào. Ở đây, khi xem xét theo chức năng sanh, ngài nói câu bắt đầu bằng “rūpajanakānaṃ” (của các pháp sanh sắc). Trong các câu bắt đầu bằng “apicā” (hơn nữa). “Tāsaṃ” (của chúng) là của sự tích lũy và sự tương tục, của sự già và sự vô thường. “Tesū” (trong chúng) là trong các pháp do một nguyên nhân nào đó sanh khởi. Còn ở đây là trong Abhidhammatthasaṅgaha. “Evaṃ santepī” (dù là như vậy) là dù cho không thấy được sự khác biệt do duyên đặc biệt. “Sārataraṃ” (cốt tủy hơn) là cái cốt tủy nhất. “Seyyo” (tốt hơn) là cao thượng nhất.

රූපසමුට්ඨානානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Rõ Về Các Nguyên Nhân Sanh Sắc Đã Chấm Dứt.

169. කලාපයොජනායං[Pg.218]. ‘‘සඞ්ඛානෙ’’ති ගණනෙ. ‘‘තෙනා’’ති සඞ්ඛානට්ඨෙන එකසද්දෙන දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘පිණ්ඩී’’ති එකග්ඝනො. මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘උප්පාදාදිප්පවත්තිතො’’ති උප්පාදාදිවසෙන පවත්තනතො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. උපාදාරූපානි ත්වෙව වුච්චන්ති. ‘‘එවං විකාරපරිච්ඡෙද රූපානි ච යොජෙතබ්බානී’’ති පඤ්චවිකාරරූපානි කලාපස්සෙව චොපනාදිසභාවා හොන්ති, න එකමෙකස්ස රූපස්ස. තස්මා තානි එකෙකස්මිං කලාපෙ එකෙකානි එව හොන්ති. පරිච්ඡෙදරූපං පන කලාපපරියාපන්නං රූපං න හොති. තස්මා ද්වින්නං ද්වින්නං කලාපානං අන්තරා තංපි එකෙකමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘චතුන්නං මහාභූතානං නිස්සයතා සම්භවතො’’ති එත්ථ චතුන්නං මහාභූතානංපි ලක්ඛණමත්තෙන නානත්තං හොති, පවත්තිවසෙන පන එකග්ඝනත්තා සඞ්ඛානට්ඨෙනපි එකො නිස්සයොති වත්තබ්බමෙව. එවඤ්හිසති එකසද්දස්ස අත්ථ චලනං නත්ථීති. ‘‘තෙන සද්දෙනා’’ති චිත්තජසද්දෙන. අත්තානං මොචෙන්තො ‘‘අධිප්පායෙනා’’ති ආහ. ථෙරස්ස අධිප්පායෙනාති වුත්තං හොති. අත්තනො අධිප්පායං දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සද්දෙනා’’ති චිත්තජසද්දෙන. ‘‘තායවාචායා’’ති වචීමයසද්දෙනාති අත්ථො. ‘‘විඤ්ඤත්තී’’ති විඤ්ඤාපනං ඉච්චෙවත්ථො. විඤ්ඤාපෙතීති විඤ්ඤාපිතො. තස්ස භාවො විඤ්ඤාවිතත්තං. විතක්කවිප්ඵාරසද්දො නාම කස්සචි මහන්තං අත්ථං චින්තෙන්තස්ස සොකවසෙන වා තුට්ඨිවසෙන වා බලවවිතක්කො පවත්තති. සො සොකං වා තුට්ඨිං වා සන්ධාරෙ තුං අසක්කොන්තො දුතීයෙන සද්ධිං මන්තෙන්තො විය අත්තනො මුඛෙයෙව අබ්‍යත්තං සද්දං කත්වා සමුදීරති. පකතිජනො තං සද්දමත්තං සුණාති වා න වාසුණාති. සුණන්තොපි අක්ඛරං වා අත්ථං වා අධිප්පායං වා න ජානාති. දිබ්බසොතෙන වා විජ්ජාසොතෙන වාසුණන්තො අක්ඛරංපි අත්ථංපි අධිප්පායංපි ජානාති. ජානිත්වා එවංපි තෙ මනො, ඉත්ථංපි තෙ මනොතිආදිසති. අයං විතක්කවිප්ඵාරසද්දො නාම. සො විඤ්ඤත්තිරහිතො සොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තො. සඞ්ගහකාරොපන වචීමයසද්දොනාම විඤ්ඤත්තිරහිතොති වා අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති වා නත්ථීති පටික්ඛිපති. ‘‘ආගතෙ’’ති අට්ඨකථාසු [Pg.219] ආගතෙ. ‘‘පච්චෙතබ්බා’’ති සද්ධාතබ්බා. ‘‘ටීකාසුපනස්සා’’ති අස්සසච්චසඞ්ඛෙපස්ස ද්වීසුටීකාසු. අක්ඛරඤ්ච පදඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චාති ද්වන්දො. අප්පඤ්ඤායමානා අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනත්ථා යස්සාති විග්ගහො. ‘‘අන්ධදමිළාදීනං’’ති අන්ධජාතිකදමිළජාතිකාදීනං මිලක්ඛූනං. ‘‘උක්කාසිතසද්දො ච ඛිපිතසද්දො ච වමිතසද්දො ච ඡඩ්ඩිතසද්දො චාති ද්වන්දො. ආදිසද්දෙන තාදිසා උග්ගාර හික්කාර හසිත රොදිතාදයො සඞ්ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථසුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

169. Trong phần phối hợp các tổng hợp sắc. “Saṅkhāne” là trong sự đếm. “Tenā” là do ý nghĩa đếm, nên có sự liên kết rằng ngài chỉ ra bằng một từ. “Piṇḍī” là một khối đặc. Trong bản văn Mūlaṭīkā. “Uppādādippavattito” là do sự diễn tiến theo cách sanh khởi v.v... “Iti” là vì vậy. Chỉ có các sắc y sinh mới được nói đến. “Evaṃ vikārapariccheda rūpāni ca yojetabbānī” (cũng vậy, các sắc biến thể và sắc phân chia cần được phối hợp) là năm sắc biến thể có bản chất lay động v.v... của chính tổng hợp sắc, chứ không phải của từng sắc một. Vì vậy, trong mỗi tổng hợp sắc, chúng chỉ có một và chỉ một mà thôi. Còn sắc phân chia thì không phải là sắc thuộc về tổng hợp sắc. Vì vậy, cần phải hiểu rằng giữa hai tổng hợp sắc, nó cũng chỉ có một và chỉ một mà thôi. Trong câu “catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissayatā sambhavato” (do có thể là nơi nương của bốn đại hiển), ở đây, bốn đại hiển cũng có sự khác biệt chỉ do tướng trạng, nhưng do sự diễn tiến, chúng là một khối đặc, nên cũng phải nói rằng chúng là một nơi nương theo ý nghĩa đếm. Khi như vậy thì ý nghĩa của một từ không bị dao động. “Tena saddena” là bằng từ “do tâm sanh”. Để giải thoát cho mình, ngài nói “adhippāyena” (theo chủ ý). Được nói là theo chủ ý của vị Trưởng lão. Để chỉ ra chủ ý của mình, ngài nói câu bắt đầu bằng “ettha pana” (còn ở đây). Trong đó, “saddena” là bằng từ “do tâm sanh”. “Tāya vācāya” có nghĩa là bằng âm thanh thuộc về lời nói. “Viññatti” chỉ có nghĩa là sự làm cho biết. “Viññāpeti” là người làm cho biết. Trạng thái của nó là “viññāvitattaṃ”. Âm thanh do tầm lan tỏa là khi một người nào đó đang suy nghĩ về một ý nghĩa lớn lao, một tầm mạnh mẽ diễn ra do sầu hoặc do hoan hỷ. Người đó, không thể kìm nén được sầu hoặc hoan hỷ, phát ra một âm thanh không rõ ràng ngay trong miệng mình như thể đang bàn bạc với người thứ hai. Người bình thường có thể nghe hoặc không nghe thấy âm thanh đó. Dù nghe, họ cũng không biết được chữ, nghĩa, hay chủ ý. Người nghe bằng thiên nhĩ hoặc bằng trí tuệ thì biết được cả chữ, nghĩa, và chủ ý. Sau khi biết, họ nói rằng: “Tâm của ông như thế này, tâm của ông như thế kia”. Đây được gọi là âm thanh do tầm lan tỏa. Trong Đại Sớ Giải, nó được nói là không có biểu tri và có thể được biết qua tai. Còn vị soạn giả bộ Saṅgaha thì bác bỏ rằng âm thanh thuộc về lời nói không có biểu tri hoặc không thể được biết qua tai. “Āgate” là đã đến trong các Sớ Giải. “Paccetabbā” là cần được tin tưởng. “Ṭīkāsu panassa” là trong hai Phụ Chú Giải của bộ Saccasaṅkhepa này. “Akkharañca padañca byañjanañca attho ca” là một hợp từ đẳng lập. Phân tích cú pháp là “của cái mà chữ, từ, văn tự và ý nghĩa không được biết rõ”. “Andhadamiḷādīnaṃ” là của những người man di như người mù, người Tamil v.v... “Ukkāsitasaddo ca khipitasaddo ca vamitasaddo ca chaḍḍitasaddo ca” là một hợp từ đẳng lập. Bằng từ “ādi” (v.v...), ngài bao gồm những âm thanh tương tự như tiếng ợ, tiếng nấc, tiếng cười, tiếng khóc v.v... Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

කලාපයොජනානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Rõ Về Sự Phối Hợp Các Tổng Hợp Sắc Đã Chấm Dứt.

161. රූපප්පවත්තික්කමෙ. නපුග්ගලවසෙන විසෙසනං හොති. භූමිවසෙන විසෙසනං හොති. තඤ්ච ඛො පවත්තිකාලවසෙනාති අධිප්පායො.

161. Trong tiến trình của sắc. Sự phân biệt không xảy ra theo cá nhân. Sự phân biệt xảy ra theo cảnh giới. Và điều đó, chủ ý là, xảy ra theo thời kỳ diễn tiến.

එත්ථචාතිආදීසු. පුරිමෙසු ද්වීසු යොනීසු පාළිනයෙන වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. නික්ඛන්තා, ඉති තස්මා අණ්ඩජාති ච ජලාබුජාති ච වුච්චන්ති. කථං අයං නයො පාළිනයො නාම හොතීති. පාළියං අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසං අභිනිබ්භිජ්ජ අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්තීති වචනෙන අණ්ඩතො ජලාබුතො ජාතා විජාතා නික්ඛන්තාති අත්ථො විඤ්ඤායති. අට්ඨකථායං පන අණ්ඩෙජාතා ජලාබුම්හිජාතාති වුත්තං. ගබ්භපලිවෙඨනාසයො නාම යෙන පලිවෙඨිතො ගබ්භො තිට්ඨති. විභාවනිපාඨෙ ‘‘උක්කංසගති පරිච්ඡෙදවසෙනා’’ති උක්කට්ඨප්පවත්තිනියමනවසෙන. උක්කට්ඨනයවසෙනාති වුත්තං හොති. අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බාති එත්ථ කඤ්ඤා දාතබ්බාති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි අභිරූපස්ස පුරිසස්සාති වුත්තත්තා කඤ්ඤාපි අභිරූපකඤ්ඤා එව විඤ්ඤායති. අයං උක්කට්ඨනයො නාම. ‘‘තත්ථ තානි සබ්බානී’’තිආදීසු. තානිසබ්බානිපි චක්ඛු සොත ඝාන භාව ද්වයානි න ඔමකෙන කම්මෙන ලබ්භති. උක්කට්ඨෙන කම්මෙන එව ලබ්භතීති අධිප්පායො. විභඞ්ගපාඨෙ. සද්දායතනං නාම පටිසන්ධිකාලෙ න ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘එකාදසායතනානී’’ති. චක්ඛුවෙකල්ලස්ස දස, සොතවෙකල්ලස්ස අපරානිදස, චක්ඛු සොතවෙකල්ලස්සනව[Pg.220], ගබ්භසෙය්‍යස්සවසෙන සත්තායතනානි. පාළියං ඔපපාති කගබ්භසෙය්‍යකානං එව වුත්තත්තා ‘‘පාළියං අවුත්තංපිපනා’’ති වුත්තං. අවුත්තම්පි චක්ඛාදිවෙකල්ලං. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාවවුත්තිතා වුත්තා’’ති කථං වුත්තා යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති, ආමන්තා. යස්ස වා පන ජිව්හායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති, ආමන්තාතිආදිනා වුත්තා පෙය්‍යාලමුඛෙන. ආචරියානන්දත්ථෙරෙ න පන ඉච්ඡිතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ජිව්හාවෙකල්ලතාවියා’’ති ජිව්හාවෙකල්ලතානාම නත්ථි විය. ‘‘ඝානවෙකල්ලතාපි අත්ථීති යුත්තං’’ති එත්ථ පාළියං අඝානකානං ඉත්ථීනං පුරිසානංති ඉදං මාතුගබ්භෙ ඝානායතනෙ අනුප්පන්නෙයෙව පුරෙතරඤ්ච වන්තානං ඉත්ථිපුරිසානං වසෙන වුත්තං. න ඝානවෙකල්ලානං අත්ථිතායාතිපි වදන්ති. ගබ්භෙ සෙන්තීති ගබ්භසයා. ගබ්භසයා එව ගබ්භසෙය්‍යා.

Trong (các câu) bắt đầu bằng 'Etthaca', v.v... sự liên kết là (chúng) nên được hiểu theo phương pháp của Pāli tạng đối với hai loại thai sanh trước. (Chúng) đã thoát ra, vì vậy được gọi là noãn sanh và thai sanh. Làm thế nào mà phương pháp này được gọi là phương pháp của Pāli tạng? Trong Pāli tạng, bởi lời nói 'chúng sanh ra bằng cách phá vỡ, phá vỡ vỏ trứng và bọc bào thai', ý nghĩa 'đã sanh, đã được sanh ra, đã thoát ra từ trứng và từ bào thai' được hiểu. Nhưng trong Chú giải, đã được nói là 'sanh trong trứng, sanh trong bào thai'. Cái gọi là nơi nương tựa bao bọc bào thai là nơi mà bào thai được bao bọc và trú ngụ. Trong đoạn văn giải thích, (câu) 'do sự phân định theo hướng thượng đẳng' có nghĩa là do sự quy định về sự diễn tiến cao tột. Được nói là 'theo phương pháp tối thắng'. Ở đây, trong câu 'nên gả con gái cho người có dung sắc đẹp đẽ', mặc dù 'nên gả con gái' được nói một cách chung chung, nhưng vì đã nói 'cho người đàn ông có dung sắc đẹp đẽ', nên người con gái cũng được hiểu là người con gái có dung sắc đẹp đẽ. Đây gọi là phương pháp tối thắng. Trong (các câu) bắt đầu bằng 'Ở đó, tất cả những thứ ấy', v.v... Tất cả những thứ ấy là mắt, tai, mũi, và hai tính (nam, nữ) không được thành tựu bởi nghiệp hạ liệt. Ý nghĩa là chúng chỉ được thành tựu bởi nghiệp cao thượng. Trong đoạn văn của bộ Phân Tích, cái gọi là thanh xứ không được thành tựu vào lúc tái sanh, (điều này) đã được nói (trong câu) 'mười một xứ'. Đối với người khiếm khuyết mắt thì có mười (xứ), đối với người khiếm khuyết tai thì có mười (xứ) khác, đối với người khiếm khuyết cả mắt và tai thì có chín (xứ), đối với chúng sanh nằm trong bào thai thì có bảy xứ. Vì trong Pāli tạng chỉ nói về chúng sanh hóa sanh và thai sanh, nên đã được nói là 'nhưng ngay cả điều không được nói trong Pāli tạng'. Sự khiếm khuyết mắt, v.v... cũng không được nói đến. (Câu) 'sự tồn tại bất khả phân ly lẫn nhau đã được nói đến' đã được nói đến như thế nào? Đã được nói đến qua phương pháp lược thuật (peyyāla) bắt đầu bằng: 'Đối với người nào tỷ xứ sanh khởi, thiệt xứ của người đó cũng sanh khởi phải không? Thưa phải. Hay đối với người nào thiệt xứ sanh khởi, tỷ xứ của người đó cũng sanh khởi phải không? Thưa phải.' Sự liên kết là: nhưng Trưởng lão Ācariya Ānanda không chấp nhận (điều này). (Câu) 'giống như sự khiếm khuyết lưỡi' (có nghĩa là) dường như không có cái gọi là sự khiếm khuyết lưỡi. Ở đây, trong câu 'sự khiếm khuyết mũi cũng có là hợp lý', trong Pāli tạng, câu 'của những người nữ và người nam không có mũi' này đã được nói về những người nam và người nữ mà tỷ xứ chưa sanh khởi trong bụng mẹ và đã nôn mửa ra trước đó. (Một số người) cũng nói rằng (điều này) không phải là về sự tồn tại của những người khiếm khuyết mũi. Chúng nằm trong bào thai, vì vậy (gọi là) gabbhasayā (chúng sanh nằm trong bào thai). Gabbhasayā chính là gabbhaseyyā.

පවත්තිකාලෙතිආදීසු. මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘ඔරතො’’ති පටිසන්ධිං උපාදාය වුත්තං. එකාදසමසත්තාහෙ අනාගතෙති වුත්තං හොති. රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති. නො ච චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති ඉදං අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන වුත්තං. තස්මා පටිසන්ධිතො පට්ඨාය උප්පන්නං රූපායතනං යාවජීවංපි උප්පන්නන්ත්වෙව වුච්චති. න උප්පජ්ජිස්සමානන්ති. චක්ඛායතනං පන එකාදසමසත්තාහා ඔරතො ඨිතස්ස න උප්පන්නං. තදා අනුප්පන්නත්තා එකාදසමෙ සත්තාහෙ සම්පත්තෙ උප්පජ්ජිස්සතීති වත්තබ්බං හොති. පච්ඡිම භවිකත්තා පන තදුභයම්පි භවන්තරෙ නුප්පජ්ජිස්සතියෙවාති. ඝානායතනං නිබ්බත්තෙතීති ඝානායතනානිබ්බත්තතං, කම්මං. තෙන කම්මෙන ගහිතප්පටිසන්ධිකානං. ඉදඤ්ච යදි තන්නිබ්බත්තකෙන කම්මෙන පටිසන්ධිං ගණ්හෙය්‍යුං. ඝානායතනෙ අනුප්පන්නෙ අන්තරා න කාලඞ්කරෙය්‍යුන්ති කත්වා වුත්තං. තන්නිබ්බත්තකෙන කම්මෙන පටිසන්ධිං ගණ්හන්තාපි තතො බලවන්තෙ උපච්ඡෙදකකම්මෙ ආගතෙ සති. ඝානායතනුප්පත්තිකාලං අපත්වා අන්තරා නකාලඞ්කරොන්තීති නත්ථි. ‘‘චක්ඛුඝානෙසු වුත්තෙසූ’’ති ටීකායං වුත්තෙසු. ‘‘අත්ථතො සිද්ධා එවා’’ති එකාදසමසත්තාහෙ උප්පන්නාති සිද්ධා එව. ‘‘ඊදිසෙසුඨානෙසූ’’ති සභාවං විචාරෙ තුං දුක්කරෙසු [Pg.221] ඨානෙසු. අට්ඨකථායෙව පමාණං කාතුං යුත්තාති අධිප්පායො. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘පුරිමං භවචක්කං’’ති අවිජ්ජාමූලකං වෙදනාවසානං භවචක්කං. ‘‘අනුපුබ්බප්පවත්තිදීපනතො’’ති යථා පච්ඡිමෙ තණ්හාමූලකෙ භවචක්කෙ උපපත්තිභවප්පවත්තිං වදන්තෙන භවපච්චයාජාතීති එවං එකතො කත්වා වුත්තා, න තථා පුරිමෙ භවචක්කෙ. තත්ථ පන සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණ පච්චයා නාම රූපන්තිආදිනා අනුපුබ්බප්පවත්තිදීපනතො. ‘‘සො පටික්ඛිත්තොයෙවා’’ති ආයතනානං කමතො විනිච්ඡයට්ඨානෙ දෙසනාක්කමොව යුත්තොති වත්වා සො උප්පත්තික්කමො පටික්ඛිත්තො.

Trong (các từ) như ‘vào thời kỳ diễn tiến’. Trong bản văn Mūlaṭīkā. Câu ‘trước đó’ được nói đến dựa vào sự tái sanh. Nghĩa là, được nói rằng (thời điểm ấy) chưa đến tuần lễ thứ mười một. Câu ‘sắc xứ sẽ không sanh khởi, nhưng không phải nhãn xứ sẽ không sanh khởi’ này được nói theo nghĩa hiện tại xác định. Do đó, sắc xứ đã sanh khởi kể từ lúc tái sanh, cho đến trọn đời, cũng được gọi là ‘đã sanh khởi’, chứ không phải là ‘sẽ sanh khởi’. Tuy nhiên, đối với chúng sanh đang tồn tại trước tuần lễ thứ mười một, nhãn xứ chưa sanh khởi. Vì lúc đó chưa sanh khởi, nên phải nói rằng nó sẽ sanh khởi khi đến tuần lễ thứ mười một. Tuy nhiên, do là chúng sanh ở kiếp chót, cả hai (xứ) ấy chắc chắn sẽ không sanh khởi trong kiếp sống tương lai. Nghiệp không tạo ra tỷ xứ. Đối với những chúng sanh đã thọ sanh do nghiệp ấy. Và điều này được nói với giả định rằng nếu họ thọ sanh do nghiệp tạo ra xứ ấy, và họ không mệnh chung giữa chừng khi tỷ xứ chưa sanh khởi. Ngay cả những người thọ sanh do nghiệp tạo ra xứ ấy, khi có một đoạn nghiệp mạnh hơn xuất hiện, không có chuyện là họ không mệnh chung giữa chừng trước khi đến thời điểm tỷ xứ sanh khởi. Trong câu Phụ Chú Giải ‘khi nhãn và tỷ (xứ) được đề cập’. Câu ‘chắc chắn được xác lập về mặt ý nghĩa’ có nghĩa là chúng chắc chắn được xác lập là đã sanh khởi vào tuần lễ thứ mười một. Câu ‘trong những trường hợp như vậy’ có nghĩa là trong những trường hợp khó thẩm xét về tự tánh. Ý muốn nói rằng, chỉ nên lấy Chú Giải làm thẩm quyền. Trong bản văn Chú Giải. ‘Vòng luân hồi trước’ là vòng luân hồi có vô minh làm gốc rễ và kết thúc ở thọ. Câu ‘vì trình bày sự diễn tiến tuần tự’ có nghĩa là: không giống như trong vòng luân hồi sau có ái làm gốc rễ, khi nói về sự diễn tiến của sanh hữu, (các chi phần) được gộp lại và nói rằng ‘do duyên hữu nên có sanh’; trong vòng luân hồi trước thì không như vậy. Thay vào đó, ở đó, vì sự diễn tiến tuần tự được trình bày qua các câu như ‘do duyên hành nên có thức’, ‘do duyên thức nên có danh sắc’. Câu ‘điều đó chắc chắn bị bác bỏ’ có nghĩa là: sau khi nói rằng ở chỗ xác định thứ tự của các xứ, chỉ có thứ tự thuyết giảng là hợp lý, thứ tự sanh khởi đó đã bị bác bỏ.

සංයුත්තකෙ යක්ඛසංයුත්තපාළියං. ගාථාසු. ‘‘කලලා’’ති කලලතො. ‘‘අබ්බුදා’’ති අබ්බුදතො. ‘‘පෙසියා’’ති පෙසිතො. ‘‘ඝනා’’ති ඝනතො. ‘‘ජාතිඋණ්ණංසූහී’’ති සුද්ධජාතිකස්ස එලකස්ස ලොමංසූහි. ‘‘පරිපක්කසමූහකං’’ති කලලතො පරං ථොකං පරිපක්කඤ්ච සමූහාකාරඤ්ච හුත්වා. ‘‘විවත්තමානං තබ්භාවං’’ති කලලභාවං විජහිත්වා වත්තමානං. ‘‘විලීනති පුසදිසා’’ති අග්ගිම්හි විලීනතිපුරසසදිසා. ‘‘මුච්චතී’’ති කපාලෙ නලග්ගති. එතානිජායන්තීති එවං අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං. ‘‘ද්වා චත්තාලීසමෙ සත්තාහෙ’’ති නවමාසෙ අතික්කම්ම වීසතිමෙදිවසෙ. යදි එවං, පඤ්චමෙසත්තාහෙ පඤ්චප්පසාඛා ජායන්ති, එකාදසමෙසත්තාහෙ චත්තාරි ආයතනානි ජායන්ති, මජ්ඣෙපන පඤ්චසත්තාහා අත්ථි. තත්ථ කථන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. ‘‘ඡසත්තාහා’’ති එකාදසමෙන සද්ධිං ඡසත්තාහා. එකාදසමෙපි හි පච්ඡිමදිවසෙ ජාතත්තා ඡදිවසානි අවසිට්ඨානි හොන්ති. ‘‘පරිණතකාලා’’ති පරිපක්කකාලා. පරිපාකගතා එව හි කම්මජමහාභූතා සුප්පසන්නා හොන්ති. තෙසඤ්ච පසාදගුණා පසාදරූපා හොන්තීති. ‘‘තස්සා’’ති කලලස්ස. වණ්ණජාතං වා සණ්ඨානං වාති සම්බන්ධො. ‘‘ආකාසකොට්ඨාසිකො’’ති මනුස්සෙහි ආකාසකොට්ඨාසෙ ඨපිතො. හුත්වාති පාඨසෙසො. කථං පරමාණුතො පරිත්තකං සියාති ආහ ‘‘සොහී’’තිආදිං. ‘‘සො’’ති පරමාණු. පටිසන්ධික්ඛණෙ කලලරූපං කලාපත්තයපරිමාණං. පරමාණු පන [Pg.222] එකූනපඤ්ඤාසකලාපපරිමාණො. තස්මා තං තතො පරිත්තකන්ති වුත්තං හොති. පටිසන්ධික්ඛණතො පරං පන තංපි ඛණෙඛණෙ උපචිතමෙව හොති. ‘‘ධාතූනං’’ති චතුධාතුවවත්ථානෙ ආගතානං චතුන්නං මහාභූතානං. කලලස්සවා උපචිතප්පමාණං ගහෙත්වා වුත්තන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘වත්ථුස්මිං’’ති අබ්බුදාදිවත්ථුම්හි. ‘‘ජලාබුමූලානුසාරෙනා’’ති ජලාබුජාතකාලෙ තස්ස මූලානු සාරෙනාති අධිප්පායො. ගාථායං. ‘‘මාතුතිරො කුච්ඡිගතො’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධවසෙන ‘‘මාතුකුච්ඡිගතො තිරො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මාතුයා තිරොකුච්ඡි ගතො’’ති. ‘‘ඡිද්දො’’ති සුඛුමෙහි ඡිද්දෙහි සමන්නාගතො. ලද්ධංවා පානභොජනං. ‘‘තතො පට්ඨායා’’ති සත්තරසමභවඞ්ගචිත්තතො පට්ඨාය. ‘‘රූපසමුට්ඨානෙ වුත්තමෙවා’’ති රූපසමුට්ඨානෙ මූලටීකාවාද විචාරණායං ‘යං පිතත්ථ න ච යුත්ත’න්තිආදිනා වුත්තමෙව. ‘‘අජ්ඣොහටාහාරාභාවතො’’ති බහිද්ධාහාරාභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘තත්ථා’’ති රූපබ්‍රහ්මලොකෙ. අභාවං වණ්ණෙති. කස්මාපන වණ්ණෙති, නනු වණ්ණෙන්තස්ස අට්ඨකථා විරොධො සියාති. විරොධො වා හොතු, අවිරොධො වා. පාළියෙව පමාණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘රූපධාතුයා’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ පාළිං ආහරි. තත්ථ ‘‘රූපධාතුයා’’ති රූපලොකධාතුයා. රූප බ්‍රහ්මලොකෙති වුත්තං හොති. ‘‘උපපත්තික්ඛණෙ’’ති පටිසන්ධික්ඛණෙ. ආචරියස්ස අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘එත්ථචා’’තිආදිමාහ. ‘‘ඵොට්ඨබ්බෙ පටික්ඛිත්තෙපී’’ති පඤ්චායතනානීති වා පඤ්චධාතුයොති වා පරිච්ඡෙදකරණමෙව පටික්ඛි පනං දට්ඨබ්බං. ‘‘කිච්චන්තර සබ්භාවා’’ති ඵොට්ඨබ්බකිච්චතො කිච්චන්තරස්ස විජ්ජමානත්තා. කිම්පන කිච්චන්තරන්ති. රූපකායස්ස පවත්තියා හෙතුපච්චයකිච්චං. මහාභූතා හෙතූ මහාභූතා පච්චයා රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායාති හි භගවතා වුත්තං. තත්ථ හෙතුකිච්චං නාම රූපජනනකිච්චං. පච්චය කිච්චං නාම රූපූපත්ථම්භන කිච්චං. කිච්චන්තරමෙවනත්ථීති ඝානාදීනං විසය ගොචරභාවකිච්චං තෙසං කිච්චං නාම, තතො අඤ්ඤං කිච්චං නාම නත්ථි. ‘‘යෙනා’’ති කිච්චන්තරෙන. ‘‘තෙ’’ති ගන්ධාදයො. ඉදානි අට්ඨක තානුගතං [Pg.223] වාදං දස්සෙන්තො ‘‘යථාපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘යෙන කිච්චවිසෙසෙනා’’ති විසයගොචරභාවකිච්චවිසෙසෙන. රූපජනනරූපූපත්ථම්භන කිච්චවිසෙසෙන ච. ‘‘සබ්බත්ථා’’ති සබ්බස්මිං පාළිප්පදෙසෙ. ‘‘තෙසං’’ති ගන්ධාදීනං. ‘‘තත්ථා’’ති රූපලොකෙ. ‘‘නිස්සන්ද ධම්මමත්තභාවෙනා’’ති එත්ථ යථා අග්ගිම්හි ජාතෙ තස්ස නිස්සන්දා නාම ඉච්ඡන්තස්සපි අනිච්ඡන්තස්සපි ජායන්තියෙව. වණ්ණොපි ජායති, ඔභාසොපි, ගන්ධොපි, රසොපි, ධූමොපි, පුප්ඵුල්ලානිපි කදාචි ජායන්තියෙව. තෙහි වණ්ණාදීහි කරණීයෙ කිච්චවිසෙසෙ සතිපි අසතිපි. තථා මහාභූතෙසු ජාතෙසු තෙසං නිස්සන්දා නාම ඉච්ඡන්තස්සපි අනිච්ඡන්තස්සපි කිච්චවිසෙසෙ සතිපි අසතිපි ජායන්තියෙව. එවං නිස්සන්දධම්මමත්තභාවෙන. අනුප්පවෙසො යුත්තො සියා අජ්ඣත්ත සන්තානෙති අධිප්පායො. බහිද්ධා සන්තානෙ පන වත්ථා භරණ විමානාදීසු තෙසං භාවො ඉච්ඡි තබ්බො සියා. අජ්ඣත්තෙපි වා කායං ඔළාරිකං කත්වා මාපිතකාලෙති. එත්ථ ච ‘‘ධම්මායතන ධම්මධාතූසු අනුප්පවෙසො’’ති එත්ථ අට්ඨසාලිනියං තාව. යෙ පන අනාපාතාගතා රූපාදයොපි ධම්මාරම්මණමිච්චෙව වදන්තීති වුත්තං. තං තත්ථ පටික්ඛිත්තං. අනාපාතාගමනං නාම විසයගොචර කිච්චරහිතතා වුච්චති. තඤ්ච මනුස්සානම්පි දෙවානම්පි බ්‍රහ්මානම්පි පසාදරූපෙසු අනාපාතා ගමනමෙව අධිප්පෙතං. තං පන අත්ථිනත්ථීති විචාරෙත්වා කථෙතබ්බං. අපි ච නිස්සන්දධම්මා නාම ඔළාරිකානං මහාභූතානං විවිධාකාරාපි භවෙය්‍යුං. බ්‍රහ්මානං පන අජ්ඣත්ත රූපං අප්පනා පත්තකම්මවිසෙසෙන පවත්තං අතිසුඛුමං හොති. තස්මා කාමසත්ත සන්තානෙ විය තත්ථ පරිපුණ්ණං නිස්සන්දරූපං නාම විචාරෙතබ්බමෙව. ධම්මා රම්මණඤ්ච මුඛ්‍යධම්මාරම්මණං අනුලොම ධම්මායතනන්ති පාළියං වුත්තං නත්ථි යෙවාති. ‘‘ජීවිත ඡක්කඤ්චා’’ති වත්තබ්බං රූපලොකෙ. ‘‘තත්ථා’’ති අසඤ්ඤසත්තෙ. කාමලොකෙ ජීවිතනවකං කස්මා විසුං න වුත්තන්ති. පටිසන්ධික්ඛණෙ කස්මා න වුත්තං. පවත්තිකාලෙපි විසුං න වුත්තමෙව. ‘‘ආහාරූපත්ථම්භකස්සා’’ති ආහාරසඞ්ඛාතස්ස රූපූපත්ථම්භකස්ස. ‘‘සකලසරීර බ්‍යාපිනො අනුපාලකජීවිතස්සා’’ති කායදසකභාවදසකෙසු පරියාපන්නස්ස ජීවිතස්ස. ‘‘එත දෙවා’’ති [Pg.224] ජීවිතනවකමෙව. ‘‘තත්ථා’’ති රූපලොකෙ. උදයභූතස්සා’’ති වඩ්ඪිභූතස්ස. ‘‘ද්වීසු අග්ගීසූ’’ති පාචකග්ගිස්මිඤ්ච කායග්ගිස්මිඤ්ච. ආතඞ්කො වුච්චති රොගො. බහුකො ආතඞ්කො යස්සාති විග්ගහො. ‘‘විසමවෙපාකිනියා’’ති විසමං පාචෙන්තියා. ‘‘ගහණියා’’ති උදරග්ගිනා. ‘‘පධානක්ඛමායා’’ති පධාන සඞ්ඛාතං භාවනාරබ්භකිච්චං ඛමන්තියා. ‘‘එතං’’ති ජීවිතනවකං. ‘‘ථෙරෙන චා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන ච. ‘‘එතං’’ති ජීවිත නවකං. ‘‘නිරොධක්කමො’’ති මරණාසන්නකාලෙ නිරොධක්කමො. ‘‘එත්ථා’’ති රූපලොකෙ. කළෙවරං වුච්චති මතසරීරං. තස්ස නික්ඛෙපො කළෙවරනික්ඛෙපො. අඤ්ඤෙසඤ්ච ඔපපාතිකානං කළෙවරනික්ඛෙපො නාම නත්ථි. කස්මා පන තෙසං කළෙවරනික්ඛෙපො නාම නත්ථීති ආහ ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදිං. විභාවනිපාඨෙ. සබ්බෙසංපි රූපබ්‍රහ්මානං. ආහාරසමුට්ඨානානං රූපානං අභාවතො තිසමුට්ඨානානීති වුත්තං. අසඤ්ඤසත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානම්පි අභාවතො ද්විසමුට්ඨානානීති වුත්තං. ‘‘තානී’’ති මරණාසන්න චිත්තසමුට්ඨානානි. තං පරිමාණං අස්සාති තාවත්තකං. ‘‘ලහුකගරුකතාදිවිකාරො’’ති සකලරූපකායස්ස ලහුකගරුකාදිවිකාරො. අපි ච තත්ථ දන්ධත්තාදිකර ධාතුක්ඛොභපච්චයානං සබ්බසො අභාවතො නිච්චකාලම්පි සකලසරීරස්ස ලහුතාදිගුණො වත්තතියෙව. කිං තත්ථ පටිපක්ඛ ධම්මප්පවත්ති චින්තාය. තථා අසඤ්ඤසත්තෙපි රුප්පනවිකාර චින්තායාති.

Trong Pāḷi của Yakkhasaṃyutta trong Saṃyutta Nikāya. Trong các kệ ngôn. ‘Kalalā’ nghĩa là từ kalala (giai đoạn phôi giọt dầu). ‘Abbudā’ nghĩa là từ abbuda (giai đoạn phôi bọt nước). ‘Pesiyā’ nghĩa là từ pesi (giai đoạn phôi thịt mềm). ‘Ghanā’ nghĩa là từ ghana (giai đoạn phôi thịt cứng). ‘Jātiuṇṇaṃsūhī’ nghĩa là bằng những sợi lông tơ của con cừu thuần chủng. ‘Paripakkasamūhakaṃ’ nghĩa là sau giai đoạn kalala, đã trở nên hơi chín muồi và có hình dạng tụ lại. ‘Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ’ nghĩa là đang biến chuyển, sau khi đã từ bỏ trạng thái kalala. ‘Vilīnati pusadisā’ nghĩa là giống như thiếc bị nấu chảy trong lửa. ‘Muccatī’ nghĩa là không dính vào nồi. ‘Những thứ này sanh khởi’—như vậy cũng đã được nói trong Chú giải. ‘Trong tuần lễ thứ bốn mươi hai’ nghĩa là vào ngày thứ hai mươi sau khi đã trải qua chín tháng. Nếu vậy, trong tuần lễ thứ năm, năm chi phần sanh khởi, trong tuần lễ thứ mười một, bốn xứ sanh khởi, và ở giữa có năm tuần lễ. Trong trường hợp đó thì thế nào? Vị ấy đã nói ‘ettha cā’ (và ở đây) v.v... ‘Sáu tuần lễ’ nghĩa là sáu tuần lễ cùng với tuần thứ mười một. Vì ngay cả trong tuần lễ thứ mười một, do chúng sanh khởi vào ngày cuối cùng, nên còn lại sáu ngày. ‘Thời kỳ chín muồi’ nghĩa là thời kỳ trưởng thành. Vì chỉ khi các đại hiển sắc do nghiệp sanh đã đạt đến độ chín muồi thì chúng mới trở nên rất trong trẻo. Và phẩm chất trong trẻo của chúng trở thành sắc thần kinh. ‘Của nó’ nghĩa là của kalala. Mối liên hệ là ‘loại màu sắc hoặc hình dạng’. ‘Ākāsakoṭṭhāsiko’ (được đặt trong một phần không gian) nghĩa là được con người đặt trong một phần không gian. ‘Hutvā’ (sau khi đã trở thành) là phần còn lại của bài đọc. Làm thế nào nó có thể nhỏ hơn một nguyên tử? Vị ấy đã nói ‘so hī’ (vì nó) v.v... ‘So’ nghĩa là nguyên tử. Vào sát-na tái tục, sắc kalala có kích thước bằng ba tổng hợp sắc. Nhưng một nguyên tử lại có kích thước bằng bốn mươi chín tổng hợp sắc. Do đó, được nói rằng nó nhỏ hơn cái kia. Tuy nhiên, sau sát-na tái tục, nó cũng tăng trưởng trong từng khoảnh khắc. ‘Của các đại’ nghĩa là của bốn đại hiển sắc được đề cập trong phần phân tích tứ đại. Hoặc cũng hợp lý khi nói rằng điều này được nói sau khi lấy kích thước tăng trưởng của kalala. ‘Trong vật nền’ nghĩa là trong vật nền của abbuda v.v... ‘Jalābumūlānusārenā’ (theo gốc rễ của thai sanh) có nghĩa là ‘vào thời điểm sanh ra từ bào thai, tùy theo gốc rễ của nó’. Trong kệ ngôn. Khi đáng lẽ phải nói là ‘mātutiro kucchigato’ (đã đi vào trong bụng mẹ), thì do cấu trúc của kệ ngôn, đã được nói là ‘mātukucchigato tiro’. Do đó, vị ấy đã nói ‘mātuyā tirokucchi gato’ (đã đi vào trong bụng của mẹ). ‘Chiddo’ (có lỗ) nghĩa là có những lỗ nhỏ li ti. Hoặc, thức ăn và đồ uống đã được hấp thụ. ‘Tato paṭṭhāyā’ (kể từ đó) nghĩa là kể từ tâm hữu phần thứ mười bảy trở đi. ‘Đã được nói trong phần nguồn sanh của sắc’ nghĩa là đã được nói trong phần khảo sát quan điểm của Mūlaṭīkā về nguồn sanh của sắc, bắt đầu bằng câu ‘điều mà ở đây cũng không hợp lý’ v.v... ‘Ajjhohaṭāhārābhāvato’ (do không có vật thực được nuốt vào) có nghĩa là ‘do không có vật thực từ bên ngoài’. ‘Ở đó’ nghĩa là trong cõi Phạm thiên Sắc giới. Vị ấy mô tả sự không có. Nhưng tại sao vị ấy lại mô tả? Chẳng phải khi mô tả như vậy sẽ có sự mâu thuẫn với Chú giải sao? Dù có mâu thuẫn hay không, để chỉ ra rằng chính Thánh điển Pāḷi là thẩm quyền, vị ấy đã trích dẫn Pāḷi từ bộ Phân Tích, bắt đầu bằng ‘rūpadhātuyā’ (trong sắc giới). Trong đó, ‘rūpadhātuyā’ nghĩa là trong cõi Sắc giới. Có nghĩa là trong cõi Phạm thiên Sắc giới. ‘Upapattikkhaṇe’ (vào sát-na sanh) nghĩa là vào sát-na tái tục. Để giải thích ý định của vị thầy, vị ấy đã nói ‘ettha ca’ (và ở đây) v.v... ‘Dù cho xúc xứ đã bị loại trừ’—sự loại trừ nên được hiểu chính là hành động giới hạn nó trong ‘năm xứ’ hoặc ‘năm giới’. ‘Kiccantara sabbhāvā’ (do có sự hiện hữu của phận sự khác) nghĩa là do có sự hiện hữu của một phận sự khác với phận sự của xúc. Phận sự khác đó là gì? Đó là phận sự làm nhân và duyên cho sự tiếp diễn của thân sắc. Vì Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Các đại hiển sắc là nhân, các đại hiển sắc là duyên để chế định sắc uẩn.’ Trong đó, phận sự làm nhân là phận sự sanh ra sắc. Phận sự làm duyên là phận sự nâng đỡ sắc. ‘Không có phận sự nào khác’ nghĩa là phận sự làm đối tượng và cảnh cho khứu giác v.v... là phận sự của chúng, ngoài ra không có phận sự nào khác. ‘Yenā’ (bởi cái đó) nghĩa là bởi phận sự khác. ‘Te’ (chúng) nghĩa là hương v.v... Bây giờ, để trình bày quan điểm theo Chú giải, vị ấy đã nói ‘yathā pana’ (nhưng như thế nào) v.v... ‘Bởi phận sự đặc biệt nào’ nghĩa là bởi phận sự đặc biệt làm đối tượng và cảnh. Và bởi phận sự đặc biệt sanh ra và nâng đỡ sắc. ‘Sabbatthā’ (khắp nơi) nghĩa là trong mọi đoạn Pāḷi. ‘Tesaṃ’ (của chúng) nghĩa là của hương v.v... ‘Tatthā’ (ở đó) nghĩa là trong cõi Sắc giới. ‘Nissanda dhammamattabhāvenā’ (chỉ do bản chất là một sự tuôn chảy) — ở đây, ví như khi lửa sanh khởi, những sự tuôn chảy của nó sanh khởi dù người ta muốn hay không muốn. Sắc (màu) cũng sanh, ánh sáng cũng sanh, hương cũng sanh, vị cũng sanh, khói cũng sanh, và đôi khi tia lửa cũng sanh. Điều này xảy ra dù có hay không có một phận sự đặc biệt cần được thực hiện bởi các sắc (màu) ấy v.v... Tương tự, khi các đại hiển sắc sanh khởi, những sự tuôn chảy của chúng sanh khởi dù người ta muốn hay không muốn, và dù có hay không có một phận sự đặc biệt. Như vậy, ‘chỉ do bản chất là một sự tuôn chảy’. Ý muốn nói rằng, sự bao gồm chúng trong dòng tương tục nội thân là hợp lý. Nhưng trong dòng tương tục ngoại thân, sự hiện hữu của chúng trong những vật như y phục, đồ trang sức, và cung điện v.v... có thể là điều được mong muốn. Hoặc ngay cả trong nội thân, vào lúc tạo ra một thân thể thô. Và ở đây, về ‘sự bao gồm trong pháp xứ và pháp giới’, trước hết trong bộ Aṭṭhasālinī có nói: ‘Nhưng có người nói rằng ngay cả các sắc v.v... không đi vào tầm hoạt động cũng chính là pháp trần.’ Điều đó đã bị bác bỏ ở đó. ‘Không đi vào tầm hoạt động’ được gọi là sự thiếu vắng phận sự làm đối tượng và cảnh. Và điều đó được hiểu là ‘không đi vào tầm hoạt động’ đối với sắc thần kinh của người, chư thiên, và phạm thiên. Nhưng điều đó có hay không, cần phải được nói sau khi đã khảo sát. Hơn nữa, các pháp tuôn chảy của các đại hiển sắc thô có thể có nhiều hình thái khác nhau. Nhưng sắc nội thân của các vị phạm thiên, vốn diễn tiến do một nghiệp đặc biệt đã đạt đến an chỉ, thì lại vô cùng vi tế. Do đó, việc có hay không một sắc tuôn chảy hoàn toàn ở đó giống như trong dòng tương tục của một chúng sanh cõi Dục, thực sự là điều cần phải được khảo sát. Và trong Pāḷi hoàn toàn không có nói rằng pháp trần là pháp trần chính yếu (hay) là pháp xứ tương ứng. ‘Và sáu sắc mạng quyền’ nên được nói trong cõi Sắc giới. ‘Ở đó’ nghĩa là trong chúng sanh vô tưởng. Tại sao chín sắc mạng quyền không được nói riêng trong cõi Dục? Tại sao không được nói vào sát-na tái tục? Ngay cả trong thời kỳ diễn tiến, nó cũng không được nói riêng. ‘Của vật nâng đỡ là vật thực’ nghĩa là của vật nâng đỡ sắc được gọi là vật thực. ‘Của mạng quyền nuôi dưỡng và lan khắp toàn thân’ nghĩa là của mạng quyền được bao gồm trong mười sắc thân và mười sắc tính. ‘Chính cái này’ nghĩa là chính là chín sắc mạng quyền. ‘Ở đó’ nghĩa là trong cõi Sắc giới. ‘Đã sanh khởi’ nghĩa là đã tăng trưởng. ‘Trong hai ngọn lửa’ nghĩa là trong lửa tiêu hóa và lửa thân nhiệt. ‘Ātaṅka’ được gọi là bệnh. Phân tích là ‘người có nhiều bệnh’. ‘Visamavepākiniyā’ nghĩa là của cái tiêu hóa không đều. ‘Gahaṇiyā’ nghĩa là bởi lửa dạ dày. ‘Padhānakkhamāyā’ nghĩa là của người có khả năng tinh tấn, tức là phận sự bắt đầu hành thiền. ‘Điều này’ nghĩa là chín sắc mạng quyền. ‘Và bởi Trưởng lão’ nghĩa là và bởi Trưởng lão Anuruddha. ‘Điều này’ nghĩa là chín sắc mạng quyền. ‘Tiến trình đoạn diệt’ nghĩa là tiến trình đoạn diệt vào lúc cận tử. ‘Ở đây’ nghĩa là trong cõi Sắc giới. ‘Kaḷevaraṃ’ được gọi là tử thi. Việc đặt xuống tử thi đó là ‘kaḷevaranikkhepo’ (sự đặt xuống tử thi). Đối với các chúng sanh hóa sanh khác, không có cái gọi là sự đặt xuống tử thi. Nhưng tại sao đối với họ lại không có cái gọi là sự đặt xuống tử thi? Vị ấy đã nói ‘tesaṃ hi’ (vì của họ) v.v... Trong bản văn Vibhāvanī. Của tất cả các vị Phạm thiên Sắc giới. Do không có các sắc sanh từ vật thực, nên được nói là ‘sanh từ ba nguồn’. Trong chúng sanh vô tưởng, do cũng không có các sắc sanh từ tâm, nên được nói là ‘sanh từ hai nguồn’. ‘Tānī’ (những cái đó) nghĩa là những sắc sanh từ tâm cận tử. ‘Có chừng mực đó’ nghĩa là chừng ấy. ‘Sự biến đổi như nhẹ nhàng, nặng nề v.v...’ nghĩa là sự biến đổi như nhẹ nhàng, nặng nề v.v... của toàn bộ thân sắc. Hơn nữa, vì ở đó hoàn toàn không có các duyên gây xáo trộn các đại như sự chậm chạp v.v..., nên phẩm chất nhẹ nhàng v.v... của toàn thân luôn luôn hiện hành. Việc suy xét về sự khởi lên của các pháp đối nghịch ở đó có ích gì? Tương tự, trong chúng sanh vô tưởng cũng vậy, (có ích gì) việc suy xét về sự biến đổi do bị hoại não (ruppana).

රූපප්පවත්තික්කමානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần luận giải về trình tự diễn tiến của sắc pháp đã hoàn tất.

161. නිබ්බානසඞ්ගහෙ. ද්වීසු නිබ්බානපදෙසු පථමපදං අවිඤ්ඤාතත්ථං සාමඤ්ඤ පදං. දුතීයං විඤ්ඤා තත්ථං විසෙසපදං. කිලෙසෙ සමෙතීති සමණො. අරියපුග්ගලො. සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. අරියමග්ගො. සාමඤ්ඤස්ස ඵලානි සාමඤ්ඤඵලානි. ලොකතො උත්තරති අතික්කමතීති ලොකුත්තරං. ලොකෙ න පඤ්ඤාවීයතීති පඤ්ඤත්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘නහී’’තිආදිමාහ[Pg.225]. චත්තාරිමග්ගඤ්ඤාණානි චතුමග්ගඤ්ඤාණන්ති එවං සමාසවසෙන එකවචනන්තං පදං වාක්‍යං පත්වා බහුවචනන්තං හොතීතිආහ ‘‘චතූහි අරියමග්ගඤ්ඤාණෙහී’’ති. ‘‘තාදිසම්හා’’ති අරියමග්ගසදිසම්හා. ‘‘විමුඛානං’’ති පරම්මුඛානං. ‘‘ජච්චන්ධානං වියා’’ති ජච්චන්ධානං චන්දමණ්ඩලස්ස අවිසයභාවො විය. ‘‘තස්සා’’ති නිබ්බානස්ස. තත්ථ ‘‘ජච්චන්ධානං’’ති අවිසයපදෙ සාමිපදං. ‘‘තස්සා’’ති භාවපදං. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති කිඤ්චියං අත්ථජාතං. අස්සනිබ්බානස්ස සිද්ධතන්ති සම්බන්ධො. අපාකටස්ස ධම්මස්ස. වායාමොපි නාම න අත්ථි. කුතො තස්ස සච්ඡිකරණං භවිස්සතීති අධිප්පායො. ‘‘යෙනා’’ති වායාමෙන. ‘‘නිබ්බානෙන විනා’’ති නිබ්බානාරම්මණං අලභිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘අකිච්චසිද්ධිං’’ති කිලෙසප්පහාන කිච්චස්ස අසිද්ධිං. ‘‘තතො’’ති තස්මා. ‘‘වධායා’’ති වධිතුං. ‘‘පරිසක්කන්තා’’ති වායමන්තා. ගාථායං. ‘‘අන්තොජටා’’ති අජ්ඣත්තසන්තානෙ තණ්හාජටා, තණ්හාවිනද්ධා. ‘‘බහිජටා’’ති බහිද්ධාසන්තානෙ තණ්හාජටා, තණ්හාවිනද්ධා. ‘‘තස්සා’’ති තණ්හාය. ‘‘වත්ථුතො’’ති විසුංවිසුං ජාතසරූපතො. පරිනිබ්බායිංසු, පරිනිබ්බායන්ති, පරිනිබ්බායිස්සන්තීති පරිනිබ්බුතා. තකාරපච්චයස්ස කාලත්තයෙපි පවත්තනතො. යථා දිට්ඨා, සුතා, මුතා, විඤ්ඤාතා,ති. විසිට්ඨං කත්වා ජානිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණං. න නිදස්සිතබ්බන්ති අනිදස්සනං. නත්ථි අන්තො එතස්සාති අනන්තං. සබ්බතො පවත්තා ගුණප්පභා එතස්සාති සබ්බතොපභං. ‘‘භගවතා වුත්තං’’ති දීඝනිකායෙ කෙවට්ටසුත්තෙ වුත්තං. ‘‘සවන්තියො’’ති මහානදියො වා කුන්නදියො වා. ‘‘අප්පෙන්තී’’ති පවිසන්ති. ‘‘ධාරාති’’ මෙඝවුට්ඨිධාරා. බුද්ධෙසු අනුප්පජ්ජන්තෙසු එකසත්තොපි පරිනිබ්බාතුං න සක්කොතීති ඉදං බුද්ධුප්පාදකප්පෙ එව පච්චෙක සම්බුද්ධාපි උප්පජ්ජන්තීති කත්වා වුත්තං. අපදාන පාළියං පන බුද්ධසුඤ්ඤකප්පෙපි පච්චෙකසම්බුද්ධානං උප්පත්ති ආගතා එව. ‘‘එකසත්තොපී’’ති වා සාවකසත්තො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි සති අපදානපාළියා අවිරොධො හොති. ‘‘ආරාධෙන්තී’’ති සාධෙන්ති පටිලභන්ති. සබ්බතො පවත්තා ගුණප්පභා එතස්සාති අත්ථං සන්ධාය ‘‘සබ්බතොපභා සම්පන්නං’’ති [Pg.226] වුත්තං. ‘‘ජොති වන්ත තරොවා’’ති ඔභාසවන්තතරො වා. සබ්බත්ථ පභවති සංවිජ්ජතීති සබ්බතොපභන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය සබ්බතො වා පභුතමෙව හොතීති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න කත්ථචි නත්ථී’’ති. ‘‘එවංසන්තෙ පී’’ති එවං වුත්තනයෙන එකවිධෙ සන්තෙපි. ‘‘උපචරිතුං’’ති උපචාරවසෙන වොහරිතුං. ‘‘යථාහා’’ති තස්මිං යෙවසුත්තෙ පුන කිං ආහ. භවං නෙතීති භවනෙත්ති. භවතණ්හා එව. ‘‘සම්පරායිකා’’ති චුතිඅනන්තරෙ පත්තබ්බා. ද්වින්නං ඛීණාසවානං අනුපාදිසෙසතා වුත්තාති සම්බන්ධො. එත්ථ ‘‘අනුපාදිසෙසතා’’ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං වුච්චති. සෙක්ඛෙසු අරහත්තමග්ගට්ඨස්ස සෙක්ඛස්ස කිලෙසුපාදිසෙස වසෙන අනුපාදිසෙසතා වුත්තා. ‘‘කිලෙසුපාදිසෙසො’’ති ච කිලෙස සඞ්ඛාතො උපාදිසෙසො. තථා ඛන්ධුපාදිසෙසොපි. අන්තරාපරිනිබ්බායීතිආදීසු පරිනිබ්බානං නාම කිලෙසපරිනිබ්බානං වුත්තං. උභතො භාග විමුත්තාදීනං පදත්ථො නවමපරිච්ඡෙදෙ ආගමිස්සති. ‘‘කිලෙසක්ඛයෙන සහෙව ඛිය්‍යන්තී’’ති පච්චුප්පන්නභවෙ අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසක්ඛයෙන සද්ධිං එව ඛිය්‍යන්ති. අනුප්පාද ධම්මතං ගච්ඡන්ති. තථා අනාගාමි පුග්ගලස්ස කාමපටිසන්ධික්ඛන්ධාපි අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ, සොතාපන්නස්ස සත්තභවෙඨපෙත්වා අවසෙස කාමපටිසන්ධික්ඛන්ධා සොතාපත්ති මග්ගක්ඛණෙ තං තං කිලෙසක්ඛයෙ න සහෙව ඛිය්‍යන්තීති. පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධා පන කිලෙසක්ඛයෙන සහඛිය්‍යන්ති. ඛන්ධුපාදිසෙසා නාම හුත්වා යාවමරණකාලා ඛීණාසවානම්පි පවත්තන්ති. කස්මා පවත්තන්තීති ආහ ‘‘යාවචුතියා පවත්තමානං’’තිආදිං. පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධසන්තානං පන ධම්මතාසිද්ධන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඵලනිස්සන්දභූතං’’ති විපාකඵලභූතඤ්ච නිස්සන්දඵලභූතඤ්ච හුත්වා. ‘‘තෙනසහෙවා’’ති කිලෙසක්ඛයෙන සහෙව. ‘‘යස්මාපනා’’තිආදීසු. පරිසමන්තතො බුන්ධන්ති නීවාරෙන්ති, සන්තිසුඛස්ස අන්තරායං කරොන්තීති පලිබොධා. කිලෙසාභිසඞ්ඛරණ කිච්චානි, කම්මාභිසඞ්ඛරණකිච්චානි, ඛන්ධාභිසඞ්ඛරණ කිච්චානි ච. පලිබොධෙහි සහ වත්තන්තීති සපලිබොධා. සඞ්ඛාර නිමිත්තෙහි සහ වත්තන්තීති සනිමිත්තා. තණ්හාපණිධීහි සහ වත්තන්තීති සපණිහිතා[Pg.227].‘‘තතො’’ති පාපකම්මතො, අපායදුක්ඛතො ච. ‘‘කොචී’’ති කොචිධම්මො. ‘‘නිරොධෙතුං සක්කොතී’’ති සක්කායදිට්ඨියා නිරුද්ධාය තෙ නිරුජ්ඣන්ති. අනිරුද්ධාය නනිරුජ්ඣන්ති. තස්මා සක්කායදිට්ඨි නිරොධො නිබ්‍යාපාරධම්මොපි සමානො තෙ පලිබොධෙ නිරොධෙති නාම. ‘‘නිරොධෙතුං සක්කොතී’’ති ච අබ්‍යාපාරෙ බ්‍යාපාරපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. සක්කායදිට්ඨිනිරොධොයෙව තෙ පලිබොධෙ නිරොධෙතුං සක්කොතීති එත්ථ ද්වින්නම්පි නිරොධො එකොයෙව. එවං සන්තෙපි අවිජ්ජා නිරොධා සඞ්ඛාර නිරොධොතිආදීසු විය අභෙදෙ භෙදපරිකප්පනා හොතීති. උප්පාදො ච පවත්තො ච උප්පාදප්පවත්තා. තෙ මූලං යස්සාති විග්ගහො. යෙන ඔළාරිකාකාරෙන. මාරෙන්තීති මාරා. වධකපච්චත්ථිකාති වුත්තං හොති. කිලෙසමාරාදයො. මාරා දහන්ති තිට්ඨන්ති එතෙසූති මාරධෙය්‍යා. මාරෙති චාවෙති චාති මච්චු. මරණමෙව. මච්චුදහති තිට්ඨති එතෙසූති මච්චුධෙය්‍යා. ‘‘නත්ථි තස්මිං නිමිත්තං’’ති වුත්තෙ පඤ්ඤත්තිධම්මෙසුපි උප්පාදප්පවත්තමූලං නිමිත්තං නාම නත්ථි. එවංසති, තෙහි නිබ්බානස්ස අවිසෙසො ආපජ්ජතීති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘තඤ්හී’’තිආදිමාහ. විද්ධංසෙත්වාති ච සාධෙන්තන්ති ච අත්ථවිසෙස පාකටත්ථාය අබ්‍යාපාරෙ බ්‍යාපාර පරිකප්පනා එව. පණීතාදිභෙදෙ. ඉදං බුද්ධානං නිබ්බානං පණීතං. ඉදං පච්චෙකබුද්ධානං නිබ්බානං මජ්ඣිමං. ඉදං බුද්ධසාවකානං නිබ්බානං හීනන්ති භින්නං න හොතීති යොජෙතබ්බං. නානප්පකාරෙන චිත්තං නිධෙති එතෙනාති පණිහිතං. ‘‘නිධෙතී’’ති ආරම්මණෙසු නින්නං පොණං පබ්භාරං කත්වා ඨපෙතීති අත්ථො. තථා පණිධානපණිධීසු. අත්ථතො එකං ආසාතණ්හාය නාමං. ‘‘ලබ්භමානාපී’’ති භවසම්පත්ති භොගසම්පත්තියො ලබ්භමානාපි. ‘‘පිපාසවිනය ධම්මත්තා’’ති පාතුං පරිභුඤ්ජිතුං ඉච්ඡා පිපාසා. පිපාසං විනෙති විගමෙතීති පිපාසවිනයො. ‘‘වෙදයිතසුඛං’’ති වෙදනාසුඛං. ‘‘කතමං තං ආවුසො’’ති පාළිපාඨෙ ‘‘තං’’ති තස්මා. ‘‘යදෙත්ථ වෙදයිතං නත්ථී’’ති යස්මා එත්ථ වෙදයිතං නත්ථි. තස්මා නිබ්බානෙ සුඛං නාම කතමන්ති යොජනා. ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං නිබ්බානෙ. ‘‘එතදෙවෙත්ථා’’තිආදිම්හි. ‘‘එත දෙවා’’ති [Pg.228] එසොඑව. යස්මා එත්ථ වෙදයිතං නත්ථි. තස්මා එසො වෙදයිතස්ස නත්ථිභාවො එව එත්ථනිබ්බානෙ සුඛන්ති යොජනා.

161. Trong phần tổng hợp về Niết-bàn. Trong hai thuật ngữ về Niết-bàn, thuật ngữ đầu tiên là thuật ngữ chung có ý nghĩa không được biết rõ. Thuật ngữ thứ hai là thuật ngữ đặc biệt có ý nghĩa được biết rõ. Vị làm lắng dịu các phiền não được gọi là Sa-môn. (Đó là) bậc Thánh nhân. Trạng thái của Sa-môn là Sa-môn quả. (Đó là) Thánh đạo. Các quả của Sa-môn quả là các quả Sa-môn. Vượt qua, vượt khỏi thế gian nên gọi là siêu thế. Nhắm đến ý nghĩa này "không được biết đến trong thế gian nên gọi là chế định", ngài đã nói câu bắt đầu bằng "nahī". Ngài nói "bởi bốn Thánh đạo trí" vì thuật ngữ "bốn đạo trí", vốn là một từ ở số ít do là một hợp từ, khi đi vào câu thì trở thành số nhiều. "Từ cái tương tự như vậy" nghĩa là từ cái tương tự như Thánh đạo. "Của những người quay lưng" nghĩa là của những người ngoảnh mặt đi. "Giống như những người mù từ khi sinh" nghĩa là giống như việc mặt trăng không phải là đối tượng của những người mù từ khi sinh. "Của cái đó" nghĩa là của Niết-bàn. Ở đây, "của những người mù từ khi sinh" là sở thuộc cách trong thuật ngữ "không phải là đối tượng". "Của cái đó" là thuật ngữ chỉ trạng thái. "Bất cứ cái gì" nghĩa là bất cứ loại ý nghĩa nào. Mối liên hệ là "sự thành tựu của Niết-bàn này". Đối với một pháp không hiển lộ. Ngay cả sự cố gắng cũng không có. Huống chi làm sao có thể có sự chứng ngộ nó? - đó là chủ ý. "Bởi cái đó" nghĩa là bởi sự cố gắng. "Không có Niết-bàn" có nghĩa là "không đạt được đối tượng Niết-bàn". "Sự không thành tựu phận sự" nghĩa là sự không thành tựu phận sự đoạn trừ phiền não. "Do đó" nghĩa là vì vậy. "Để giết" nghĩa là để sát hại. "Những người nỗ lực" nghĩa là những người cố gắng. Trong bài kệ. "Rối ren bên trong" là sự rối ren của ái dục trong dòng tương tục nội tâm, bị ái dục trói buộc. "Rối ren bên ngoài" là sự rối ren của ái dục trong dòng tương tục bên ngoài, bị ái dục trói buộc. "Của nó" nghĩa là của ái dục. "Về phương diện đối tượng" nghĩa là về phương diện bản chất phát sinh riêng biệt. Các vị đã Bát-niết-bàn, đang Bát-niết-bàn, sẽ Bát-niết-bàn, (tất cả đều được gọi là) đã Bát-niết-bàn. Do hậu tố 'ta' có thể được dùng trong cả ba thời. Ví dụ như: đã thấy, đã nghe, đã cảm nhận, đã biết. Cái biết một cách đặc biệt được gọi là thức. Không thể chỉ ra được nên gọi là vô kiến. Không có kết thúc nên gọi là vô biên. Ánh sáng của các đức tính lan tỏa khắp nơi nên gọi là tỏa sáng khắp nơi. "Được Đức Thế Tôn nói" nghĩa là được nói trong kinh Kevaṭṭa thuộc Trường Bộ Kinh. "Các dòng sông" nghĩa là các sông lớn hoặc sông nhỏ. "Chảy vào" nghĩa là đi vào. "Dòng" nghĩa là dòng mưa từ mây. Câu "khi các vị Phật không xuất hiện, không một chúng sanh nào có thể Bát-niết-bàn" được nói ra vì cho rằng các vị Phật Độc Giác cũng chỉ xuất hiện trong kiếp có Phật ra đời. Tuy nhiên, trong kinh Apadāna Pāḷi, sự xuất hiện của các vị Phật Độc Giác cũng được đề cập ngay cả trong kiếp không có Phật. Hoặc "không một chúng sanh nào" nên được hiểu là chúng sanh Thinh văn. Khi hiểu như vậy thì không có mâu thuẫn với kinh Apadāna Pāḷi. "Thành tựu" nghĩa là hoàn thành, chứng đắc. Nhắm đến ý nghĩa "ánh sáng của các đức tính lan tỏa khắp nơi", nên đã nói là "hoàn hảo với sự tỏa sáng khắp nơi". "Sáng chói hơn" hoặc là "rực rỡ hơn". Nhắm đến ý nghĩa "có mặt, hiện hữu ở khắp nơi nên gọi là sabbatopabhaṃ", nên đã nói là "hoặc là có mặt ở khắp nơi". Do đó, ngài nói "không nơi nào là không có". "Mặc dù là như vậy" nghĩa là mặc dù chỉ có một loại theo cách đã nói như vậy. "Để gọi theo quy ước" nghĩa là để nói theo cách dùng quy ước. "Như đã nói" nghĩa là trong chính kinh đó, ngài lại nói điều gì nữa. Cái dẫn đến cõi hữu là bhavanetti. Chính là hữu ái. "Thuộc về đời sau" nghĩa là cái sẽ đạt được ngay sau khi chết. Mối liên hệ là "trạng thái vô dư y của hai vị lậu tận đã được nói đến". Ở đây, "trạng thái vô dư y" được gọi là Vô dư y Niết-bàn. Đối với các bậc hữu học, trạng thái vô dư y được nói đến đối với vị hữu học đang ở trong A-la-hán đạo theo nghĩa là vô dư y phiền não. Và "dư y phiền não" là dư y được gọi là phiền não. Tương tự cũng có dư y uẩn. Trong các trường hợp như "vị Bát-niết-bàn trung gian", Bát-niết-bàn được nói đến là sự Bát-niết-bàn của phiền não. Ý nghĩa của các thuật ngữ như "vị câu phần giải thoát" sẽ được đề cập trong chương thứ chín. "Bị tiêu diệt cùng với sự tận diệt của phiền não" nghĩa là trong kiếp hiện tại, vào sát-na của A-la-hán đạo, chúng bị tiêu diệt cùng với sự tận diệt của phiền não. Chúng đi đến trạng thái không còn sanh khởi. Tương tự, các uẩn tái sanh trong cõi Dục của vị Bất lai cũng không bị tiêu diệt cùng với sự tận diệt phiền não tương ứng vào sát-na của Bất lai đạo; và các uẩn tái sanh trong cõi Dục còn lại của vị Nhập lưu, ngoại trừ bảy kiếp, cũng không bị tiêu diệt cùng với sự tận diệt phiền não tương ứng vào sát-na của Nhập lưu đạo. Tuy nhiên, các uẩn hiện tại thì bị tiêu diệt cùng với sự tận diệt của phiền não. (Các uẩn) được gọi là dư y uẩn, sau khi đã trở thành như vậy, vẫn tiếp tục tồn tại cho đến lúc chết, ngay cả đối với các vị lậu tận. Tại sao chúng vẫn tiếp tục tồn tại? Ngài nói câu bắt đầu bằng "tiếp tục tồn tại cho đến khi chết". Mối liên hệ là "dòng tương tục của các uẩn hiện tại thì được thành tựu do pháp tánh". "Là quả và là kết quả đẳng lưu" nghĩa là vừa là quả dị thục vừa là quả đẳng lưu. "Cùng với cái đó" nghĩa là cùng với sự tận diệt của phiền não. Trong câu bắt đầu bằng "Bởi vì...". Những cái trói buộc, ngăn cản từ mọi phía, gây trở ngại cho sự an lạc tịch tịnh, được gọi là các chướng ngại. (Đó là) các phận sự tạo tác phiền não, các phận sự tạo tác nghiệp, và các phận sự tạo tác uẩn. Tồn tại cùng với các chướng ngại nên gọi là có chướng ngại. Tồn tại cùng với các tướng của hành nên gọi là có tướng. Tồn tại cùng với ái và nguyện nên gọi là có nguyện. "Từ đó" nghĩa là từ ác nghiệp và từ khổ ở cõi dữ. "Bất cứ cái gì" nghĩa là bất cứ pháp nào. "Có thể diệt trừ" nghĩa là khi thân kiến bị diệt trừ thì chúng (các chướng ngại) cũng bị diệt trừ. Khi (thân kiến) chưa bị diệt trừ thì chúng cũng không bị diệt trừ. Do đó, sự diệt trừ thân kiến, mặc dù là một pháp không có tác ý, nhưng được gọi là diệt trừ các chướng ngại đó. Và "có thể diệt trừ" nên được hiểu là sự gán ghép tác ý cho cái không có tác ý. Ở đây, trong câu "chính sự diệt trừ thân kiến có thể diệt trừ các chướng ngại đó", sự diệt trừ của cả hai thực ra chỉ là một. Mặc dù vậy, đây là sự gán ghép sự khác biệt cho cái không khác biệt, giống như trong các câu "do vô minh diệt nên hành diệt". Sanh và chuyển là sanh-chuyển. Phân tích cú pháp là "cái có chúng làm gốc rễ". Bằng cách thức thô thiển nào. Những cái giết chết được gọi là ma. Có nghĩa là những kẻ thù giết người. Các loại ma như phiền não ma. Ma ngự trị, tồn tại trong những cái này nên gọi là địa phận của ma. Cái giết chết và làm rơi rụng là tử thần. Chính là sự chết. Tử thần ngự trị, tồn tại trong những cái này nên gọi là địa phận của tử thần. Khi nói "trong đó không có tướng", thì trong các pháp chế định cũng không có tướng gọi là gốc rễ của sanh-chuyển. Nếu vậy, sẽ dẫn đến sự vấn nạn rằng Niết-bàn không có gì khác biệt so với chúng. Để giải quyết vấn nạn đó, ngài nói câu bắt đầu bằng "bởi vì cái đó". Cả "sau khi phá hủy" và "thành tựu" đều là sự gán ghép tác ý cho cái không có tác ý, nhằm mục đích làm rõ ý nghĩa đặc biệt. Về sự khác biệt như cao thượng, v.v. Nên hiểu rằng không có sự khác biệt rằng "Niết-bàn này của các vị Phật là cao thượng, Niết-bàn này của các vị Phật Độc Giác là trung bình, Niết-bàn này của các vị Thinh văn của Phật là thấp kém". Cái mà tâm hướng đến bằng nhiều cách khác nhau được gọi là nguyện. "Hướng đến" có nghĩa là đặt tâm vào các đối tượng, làm cho nó nghiêng về, xuôi về, hướng về. Tương tự trong các từ paṇidhāna và paṇidhi. Về mặt ý nghĩa, chúng là một tên gọi khác của ái dục. "Mặc dù có được" nghĩa là mặc dù có được các tài sản trong cõi hữu và các tài sản vật chất. "Vì có đặc tính dập tắt sự khao khát": sự mong muốn uống, hưởng thụ là sự khao khát. Cái dập tắt, loại bỏ sự khao khát là sự dập tắt khao khát. "Lạc do cảm thọ" nghĩa là lạc thọ. Trong đoạn kinh Pāḷi "Này chư hiền, cái đó là gì?", từ "taṃ" có nghĩa là "do đó". Cách giải thích là: "Bởi vì ở đây không có cảm thọ", do đó, cái gọi là lạc trong Niết-bàn là gì? "Ở đây" nghĩa là trong Niết-bàn này. Trong câu bắt đầu bằng "Chính cái này ở đây". "Eta devā" (etaṃ eva) nghĩa là "chính cái này". Cách giải thích là: Bởi vì ở đây không có cảm thọ, do đó, chính sự không có cảm thọ này là lạc trong Niết-bàn này.

‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. යදෙතං ඛිය්‍යනං නිරුජ්ඣනං අත්ථීති සම්බන්ධො. කෙචි පන තංඛිය්‍යන නිරුජ්ඣන ක්‍රියාමත්තං නිබ්බානං න හොති. අභාව පඤ්ඤත්තිමත්තං හොතීති වදන්ති. තං පටිසෙධෙන්තො ‘‘න හිතං’’තිආදිමාහ. ‘‘පඤ්ඤත්තිරූපං’’ති පඤ්ඤත්තිසභාවො. පාළිපාඨෙ. ‘‘පදහතී’’ති වීරියං දළ්හං කරොති. පහිතො අත්තා අනෙනාති පහිතත්තො. ‘‘පහිතො’’ති පදහිතො. අනිවත්තභාවෙ ඨපිතො. පෙසිතොතිපි වණ්ණෙන්ති. ‘‘කායෙනා’’ති නාමකායෙන. තණ්හාවසෙ වත්තන්තීති තණ්හාවසිකා. ‘‘තෙසං පී’’ති තෙසං වාදෙපි. තස්මිං ඛය නිරොධමත්තෙ අනන්තගුණා නාම නත්ථීති ඉමං වාදං විසොධෙතුං ‘‘නිබ්බානස්ස චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පටිපක්ඛවසෙන සිජ්ඣන්තී’’ති එතෙන වට්ටධම්මෙසු මහන්තං ආදීනවං පස්සන්තා එව තෙසං නිරොධෙ මහන්තං ගුණානිසංසං පස්සන්තීති දීපෙති. යෙ පන යථාවුත්තං ඛයනිරොධං පරමත්ථනිබ්බානන්ති න ජානන්ති, තෙසං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එවං ගුණපදානං ගම්භීරත්තා තංඛයනිරොධමත්තං අනන්තගුණානං වත්ථු න හොතීති මඤ්ඤන්ති. ඉදානි නිබ්බානං පරමං සුඛන්ති වුත්තං. කථං තං ඛයනිරොධමත්තං පරමසුඛං නාම භවෙය්‍යාති ඉමං වාදං විසොධෙතුං ‘‘සන්තිසුඛඤ්චනාමා’’තිආදි වුත්තං. අත්ථිභික්ඛවෙති සුත්තෙ. ‘‘නොචෙතං අභවිස්සා’’ති එතං අජාතං නොචෙ සන්තං විජ්ජමානං න භවෙය්‍ය. ‘‘නයිමස්සා’’ති න ඉමස්ස. පච්චක්ඛභූතං ඛන්ධපඤ්චකං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමස්සා’’ති වදති. නිස්සක්කත්ථෙ ච සාමිවචනං. ඉමස්මා ජාතා භූතා කතා සඞ්ඛතා සත්තානං නිස්සරණං නාම න පඤ්ඤායෙය්‍යාති යොජනා. පරත්ථපි එසනයො. එසනයො සබ්බෙසූතිආදීසු. දුච්චරිත ධම්මා නාම පච්චයෙ සති, ජායන්ති. අසති, න ජායන්තීති එවං ජාතං විය අජාතම්පි තෙසං අත්ථි. යදි ච අජාතං නාම නත්ථි. ජාතමෙව අත්ථි. එවංසති, අත්තනි දුච්චරිතානං අජාතත්ථාය සම්මාපටිපජ්ජන්තානංපි සබ්බෙ දුච්චරිත ධම්මා අත්තනි ජාතායෙව සියුං, නො අජාතා. කස්මා, අජාතස්ස නාම නත්ථිතායාතිආදිනා යොජෙතබ්බං.

Trong câu "Ettha cā" và các câu tương tự. Có sự liên kết rằng sự đoạn diệt và sự chấm dứt này là có thật. Tuy nhiên, một số người cho rằng Niết-bàn không phải chỉ là hành động đoạn diệt và chấm dứt. Họ nói rằng đó chỉ là một khái niệm về sự không tồn tại. Để bác bỏ điều đó, ngài nói "na hitaṃ" và các câu tương tự. "Paññattirūpaṃ" có nghĩa là bản chất của khái niệm. Trong bản kinh Pāli. "Padahatī" có nghĩa là làm cho sự tinh tấn trở nên vững chắc. Người có tự thân đã nỗ lực được gọi là pahitatto. "Pahito" có nghĩa là người đã nỗ lực. Được thiết lập trong trạng thái không thoái chuyển. Cũng có giải thích là người được phái đi. "Kāyenā" có nghĩa là bằng danh thân. Những người sống dưới sự kiểm soát của ái dục được gọi là taṇhāvasikā. "Tesaṃ pī" có nghĩa là ngay cả trong quan điểm của họ. Để làm sáng tỏ quan điểm cho rằng trong sự đoạn diệt và chấm dứt đơn thuần ấy không có những phẩm chất vô lượng, ngài đã nói "nibbānassa cā" và các câu tương tự. Bằng câu "paṭipakkhavasena sijjhantī", ngài chỉ ra rằng chính những người thấy được sự nguy hại to lớn trong các pháp luân hồi mới thấy được lợi ích to lớn trong sự chấm dứt của chúng. Còn những người không biết sự đoạn diệt và chấm dứt như đã nói là Niết-bàn tối hậu, thì không có gì để nói về họ. Như vậy, do sự sâu xa của các từ chỉ phẩm chất, họ cho rằng sự đoạn diệt và chấm dứt đơn thuần ấy không phải là nền tảng của những phẩm chất vô lượng. Bây giờ, đã nói rằng Niết-bàn là hạnh phúc tối thượng. Làm thế nào sự đoạn diệt và chấm dứt đơn thuần ấy có thể được gọi là hạnh phúc tối thượng? Để làm sáng tỏ quan điểm này, ngài đã nói "santisukhañcanāmā" và các câu tương tự. Trong kinh "Atthi bhikkhave". "Nocetaṃ abhavissā" có nghĩa là nếu cái bất sanh này không có, không hiện hữu. "Nayimassā" là "na imassa". Ngài nói "imassā" để chỉ năm uẩn đang hiện hữu rõ ràng. Và sở hữu cách được dùng với ý nghĩa xuất xứ cách. Cần được hiểu là: sự giải thoát khỏi cái đã sanh, đã hiện hữu, đã được tạo tác, đã được cấu thành này của chúng sanh sẽ không được biết đến. Phương pháp này cũng áp dụng ở nơi khác. Phương pháp này trong tất cả các trường hợp, v.v. Các pháp ác hạnh, khi có duyên thì sanh khởi. Khi không có duyên thì không sanh khởi. Như vậy, đối với chúng, cũng có cái bất sanh giống như có cái đã sanh. Và nếu không có cái gọi là bất sanh, chỉ có cái đã sanh. Nếu vậy, đối với những người thực hành đúng đắn để các pháp ác hạnh không sanh khởi nơi mình, thì tất cả các pháp ác hạnh vẫn sẽ sanh khởi nơi họ, chứ không phải là không sanh khởi. Tại sao? Cần được hiểu theo cách nói "ajātassa nāma natthitāyā" (vì không có cái gọi là bất sanh) và các câu tương tự.

‘‘එත්තාවතා’’ති[Pg.229], අත්ථි භික්ඛවෙ අජාතංතිආදිනා පාළිවචනෙන. සබ්බෙසඞ්ඛාරා සමන්ති වූපසමන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාර සමථො. සබ්බෙ උපධයො එත්ථ නිස්සජ්ජන්ති අරියාජනාති සබ්බුපධිනිස්සග්ගො. ‘‘උපලබ්භමානො’’ති සන්තිලක්ඛණෙන ඤාණෙන උපලබ්භමානො. ‘‘එසිංසූ’’ති කත්වා එසනකිච්චස්ස සිඛාපත්තං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අධිගච්ඡිංසූ’’ති වුත්තං.

"Ettāvatā" có nghĩa là: bằng lời kinh Pāli "atthi bhikkhave ajātaṃ" (có cái bất sanh, này các Tỳ-khưu) và các câu tương tự. Nơi mà tất cả các pháp hữu vi được lắng dịu, được dập tắt, đó là sự lắng dịu tất cả các pháp hữu vi (sabbasaṅkhāra samatho). Nơi mà tất cả các phiền não căn bản được các bậc Thánh từ bỏ, đó là sự từ bỏ tất cả các phiền não căn bản (sabbupadhinissaggo). "Upalabbhamāno" có nghĩa là được nhận biết bằng trí tuệ có đặc tính tịch tịnh. Để chỉ ra ý nghĩa rằng việc tìm cầu đã đạt đến đỉnh điểm, sau khi nói "esiṃsū" (họ đã tìm cầu), ngài đã nói "adhigacchiṃsū" (họ đã chứng đắc).

නිබ්බානසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Phụ Chú Giải về Tổng Hợp Niết-bàn đã hoàn tất.

රූපසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Phụ Chú Giải về Chú Giải Tổng Hợp Sắc Pháp đã hoàn tất.

7. සමුච්චයසඞ්ගහඅනුදීපනා

7. Phụ Chú Giải về Tổng Hợp Các Pháp Hỗn Hợp

162. සමුච්චයසඞ්ගහෙ[Pg.230]. අත්තනො ආවෙණිකභූතෙන සාමඤ්ඤ ලක්ඛණෙනති ච සම්බන්ධො. අඤ්ඤාපදෙසෙන එව තදුභයලක්ඛණෙන සලක්ඛණානි නාම වුච්චන්තීති අධිප්පායො. ‘‘නිබ්බානස්සපි සරූපතො ලබ්භමානසභාවතා’’ති අඤ්ඤනිස්සය රහිතෙන ලබ්භමානසභාවතා. නනු නිබ්බානම්පි රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොතිආදිනා අඤ්ඤනිස්සයදස්සනං අත්ථි යෙවාති. දස්සනමත්තං අත්ථි. නිබ්බානං පන රාගාදීහි පටිබද්ධං න හොති. අථ ඛො තෙහි දූරතරං හොති. පටිපක්ඛතරං, පටිවිරුද්ධතරං. යඤ්හි රූපස්ස ඛයො වයො භෙදො අනිච්චාති වුත්තං. තත්ථ රූපස්ස උප්පජ්ජිත්වා ඛයො වුත්තොති සො රූපස්ස නිස්සිතො එව හොති. ඉධ පන රාගාදීනං පුන උප්පාදස්සපි අභාවො වුත්තොති සො රාගාදීසු අනිස්සිතො එව. න කෙවලං අනිස්සිතො. අථ ඛො තෙහි දූරතරො ච පටිපක්ඛතරො ච තෙසං පටිපක්ඛගුණෙහි ඉමස්සසිද්ධත්තාති. අනිප්ඵන්නරූපානිපි අධිප්පෙතානි එව තෙසම්පි ඛන්ධායතනධාතු සච්චෙසු සඞ්ගහිතත්තා.

162. Trong phần Tổng Hợp Các Pháp Hỗn Hợp. Có sự liên kết với "bằng đặc tính chung đã trở thành riêng của nó". Ý nghĩa là: các tự tướng được gọi tên bằng cả hai đặc tính ấy chỉ bằng một sự chỉ định khác. "Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā" (bản chất có thể đạt được của Niết-bàn theo tự thể của nó) có nghĩa là bản chất có thể đạt được mà không cần nương tựa vào cái khác. Chẳng phải Niết-bàn cũng có sự biểu thị nương tựa vào cái khác qua các câu như "sự đoạn diệt tham, sự đoạn diệt sân, sự đoạn diệt si" hay sao? Chỉ có sự biểu thị mà thôi. Nhưng Niết-bàn không bị ràng buộc bởi tham, sân, si. Trái lại, nó còn xa hơn, đối nghịch hơn, chống trái hơn những thứ đó. Thật vậy, khi nói rằng "sự hủy diệt, sự hoại diệt, sự tan rã của sắc là vô thường", ở đó sự hủy diệt của sắc sau khi sanh khởi được nói đến, do đó nó nương tựa vào sắc. Nhưng ở đây, sự không sanh khởi trở lại của tham, sân, si được nói đến, do đó nó không nương tựa vào tham, sân, si. Không chỉ không nương tựa, mà còn xa hơn và đối nghịch hơn chúng, vì Niết-bàn được thành tựu bởi các phẩm chất đối nghịch với chúng. Các sắc pháp không do nghiệp tạo cũng được bao hàm, vì chúng cũng được thu nhiếp trong các uẩn, xứ, giới, và đế.

ආසවාදීසු. ‘‘පාරිවාසියට්ඨෙනා’’ති පරිවාසකරණට්ඨෙන. ‘‘මදනීයට්ඨෙනා’’ති මදනජනකට්ඨෙන. ‘‘පරිවාසං ගණ්හන්තී’’ති දොසවෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. පුන ‘‘පරිවාසං’’ති දුග්ගන්ධතාදිපරිවාසං. ‘‘ආසවභරිතමෙවා’’ති ආසවෙහි පූරිතමෙව. ‘‘ඡළාරම්මණානි දූසෙන්තී’’ති තානි සාසවාදිභාවං පාපෙන්තීති අධිප්පායො. ‘‘භවතො’’ති භූමිතො ඉච්චෙවත්ථො. අවධීයති පරිච්ඡින්දීයති එතස්මාති අවධි. අපාදානං වුච්චති. මරියාදො නාම පරියන්තපරිච්ඡෙදො. මරියාදමත්තභූතො ක්‍රියාවිසයො මරියාදවිසයො. අවධි නාම බ්‍යාපන විධානං, ක්‍රියා බ්‍යාපනස්ස විසයො අභිවිධිවිසයො. ‘‘යස්සා’’ති අවධි වත්ථුස්ස. ‘‘අත්තානං’’ති අවධිවත්ථුං. ‘‘බහිකත්වා’’ති සම්පත්තමත්තං කත්වාති අධිප්පායො. අවධිවිචාරණායං. ‘‘සද්දස්සා’’ති [Pg.231] භගවතො කිත්තිසද්දස්ස. ‘‘තං’’ති අවධිභූතං අත්ථං. ‘‘යසො’’ති කිත්තිසද්දො. ‘‘ඉතරං’’ති අනභිවිධිවිසයං බහි කත්වා පවත්තති.

Trong phần về lậu hoặc và các pháp tương tự. "Pārivāsiyaṭṭhenā" có nghĩa là theo ý nghĩa làm cho phải ở biệt trú. "Madanīyaṭṭhenā" có nghĩa là theo ý nghĩa gây ra sự say đắm. "Parivāsaṃ gaṇhantī" có nghĩa là rơi vào tình trạng lỗi lầm nặng nề. Lại nữa, "parivāsaṃ" có nghĩa là sự ướp nhiễm mùi hôi thối, v.v. "Āsavabharitamevā" có nghĩa là chỉ đầy dẫy lậu hoặc. "Chaḷārammaṇāni dūsentī" (làm ô nhiễm sáu đối tượng của giác quan) có ý nghĩa là làm cho chúng trở thành đối tượng của lậu hoặc, v.v. "Bhavato" có nghĩa là từ cõi. Cái mà từ đó được giới hạn, được phân định, đó là giới hạn (avadhi). Được gọi là xuất xứ cách. Giới hạn (mariyādo) là sự phân định ranh giới. Phạm vi của hành động chỉ là giới hạn (mariyāda) được gọi là mariyādavisayo. Giới hạn (avadhi) là phương pháp bao trùm, phạm vi của sự bao trùm của hành động được gọi là abhividhivisayo. "Yassā" có nghĩa là của đối tượng giới hạn. "Attānaṃ" có nghĩa là đối tượng giới hạn. "Bahikatvā" có ý nghĩa là chỉ làm cho đạt đến. Trong phần khảo sát về giới hạn. "Saddassā" có nghĩa là của tiếng tăm của Đức Thế Tôn. "Taṃ" có nghĩa là ý nghĩa đã trở thành giới hạn. "Yaso" là tiếng tăm. "Itaraṃ" có nghĩa là nó diễn ra bằng cách loại trừ phạm vi không bao trùm.

කාමාසවාදීසු. ‘‘තන්නාමෙනා’’ති කාමනාමෙන. ‘‘තදාරම්මණා’’ති කාමධම්මාරම්මණා. ‘‘අයමත්ථො වා’’ති කාමීයතීතිආදිනා වුත්තො පච්ඡිමත්ථොව. ‘‘මහග්ගතකුසලධම්මා’’ති ඉධාධිප්පෙතං කම්මභවං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘තං නිබ්බත්තා’’ති තෙන නිබ්බත්තා. ‘‘තදාරම්මණා’’ති දුවිධභවාරම්මණා. ‘‘තණ්හා එවා’’ති භවතණ්හා එව. ‘‘භවො එවා’’ති භවාරම්මණතාය භවනාමිකා තණ්හා එව. ‘‘ඉමෙ එවා’’ති තණ්හාදිට්ඨි අවිජ්ජා එව. ‘‘පරිවුත්ථෙ සතී’’ති පරිවසිතෙ සති. ‘‘කාමවිසයා’’ති කාමධම්මවිසයා. ‘‘තස්මිං’’ති කාමාසවෙ. භවවිසයා මානාදයො පරිවුත්ථා එවාතිආදිනා යොජෙතබ්බං. තථා දිට්ඨිවිසයාති පදෙපි.

Trong các dục lậu v.v... “Tannāmenā” nghĩa là bằng tên gọi dục. “Tadārammaṇā” nghĩa là có các pháp dục làm đối tượng. “Ayamattho vā” là ý nghĩa sau cùng đã được nói đến qua câu “kāmīyati” v.v... “Mahaggatakusaladhammā” được nói đến ở đây là nhắm đến nghiệp hữu được ngụ ý. “Taṃ nibbattā” nghĩa là được sanh ra bởi cái ấy. “Tadārammaṇā” nghĩa là có hai loại hữu làm đối tượng. “Taṇhā evā” chính là hữu ái. “Bhavo evā” chính là ái có tên gọi là hữu do có hữu làm đối tượng. “Ime evā” chính là ái, tà kiến, và vô minh. “Parivutthe sati” nghĩa là khi đã được huân tập. “Kāmavisayā” nghĩa là đối tượng là các pháp dục. “Tasmiṃ” nghĩa là trong dục lậu. Cần được liên kết như sau: “mānādayo parivutthā evā” (mạn v.v... đã được huân tập) là đối tượng của hữu. Tương tự như vậy, trong câu “diṭṭhivisayā” cũng thế.

‘‘අනස්සාසිකං කත්වා’’ති අස්සාසපස්සාසරහිතං කත්වා. ‘‘අවහනනට්ඨෙනා’’ති අජ්ඣොත්ථරිත්වා මාරණට්ඨෙන. අධොකත්වා මාරණට්ඨෙනාතිපි යුජ්ජති. ‘‘දුත්තරට්ඨෙනා’’ති තත්ථ පතන්තස්ස තරිතුං දුක්කරට්ඨෙන. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ආසවෙසු වුත්තනයෙන.

“Anassāsikaṃ katvā” nghĩa là làm cho không còn hơi thở ra vào. “Avahananaṭṭhenā” có nghĩa là nhấn chìm và làm cho chết. Cũng hợp lý khi nói là có nghĩa là dìm xuống và làm cho chết. “Duttaraṭṭhenā” có nghĩa là khó vượt qua đối với người rơi vào đó. “Vuttanayenā” nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong các lậu hoặc.

‘‘වට්ටස්මිං’’ති තිවිධවට්ටස්මිං. ‘‘භවයන්තකෙ’’ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිකෙ භවචක්කෙ. ‘‘ආමසනං’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති ‘‘තථා තථා කප්පෙත්වා ගහණ’’න්ති. ‘‘සාසනෙ’’ති පරියත්තිසාසනෙ තස්මිං තස්මිං සුත්තන්තෙ. ‘‘දිට්ඨියො දිට්ඨුපාදානං’’ති දිට්ඨිවත්ථූසු දළ්හග්ගාහට්ඨෙන දිට්ඨියො එව දිට්ඨුපාදානං. අත්තවාදුපාදානෙ. පරිකප්ප බුද්ධි නාම මිච්ඡාඤාණං වුච්චති. ‘‘ඉස්සර නිම්මිතං’’ති සකලලොකිස්සරෙන මහාබ්‍රහ්මුනා ආදිකප්පකාලෙ නිම්මිතං. ‘‘අධිච්ච සමුප්පන්නං’’ති අහෙතු අපච්චයා සමුප්පන්නං. ‘‘අච්චන්තසස්සතං’’ති භවපරම්පරාසු සස්සතං. ‘‘එකච්චසස්සතං’’ති භවවිසෙසං පත්වා එකච්චානං සත්තානං සස්සතං. ‘‘උච්ඡින්නං’’ති යත්ථකත්ථචි පරම්මරණා උච්ඡින්නං. පුරාණඤ්චකම්මං පරික්ඛීණං, නවඤ්චකම්මං අකතං. එවං සංසාර සුද්ධීතිආදිනා [Pg.232] ගහණන්ති අත්ථො. සන්තො කායො සක්කායො. ‘‘සන්තො’’ති පරමත්ථතො විජ්ජමානො. ‘‘කායො’’ති රූපකායො, නාමකායො. අත්තනො අත්තනො කායො වා සක්කායො. පච්චත්තකායො, පාටිපුග්ගලික කායොති වුත්තං හොති. යථාවුත්තකාය ද්වයමෙව. සක්කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි. තත්ථ ‘‘සක්කායෙ දිට්ඨී’’ති පුබ්බන්තාපරන්ත කප්පිකානං විය පුබ්බන්තා පරන්තෙඅචින්තෙත්වා සබ්බසත්තානංපි අත්තනො ඛන්ධෙසු එව ‘රූපං මෙ අත්තාති වා’ අත්තා මෙ රූපවාති වා, අත්තනි මෙ රූපන්ති වා, රූපස්මිං මෙ අත්තාති වා, එවමාදිනා ධම්මතා සිද්ධා දිට්ඨීති වුත්තං හොති. ‘‘අස්සුතවා’’ති ඛන්ධදෙසනාදිකෙ සුඤ්ඤතධම්මප්පටිසං යුත්තෙ දෙසනා ධම්මෙ අස්සුත පුබ්බත්තා නත්ථි සුතං එතස්සාති අස්සුතවා. ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ලොකියමහාජනො. තත්ථ පරියාපන්නො පන එකපුග්ගලොපි පුථුජ්ජනොත්වෙව වුච්චති. සො සුතවාපි අත්ථි, අස්සුතවාපි අත්ථි. ඉධ අස්සුතවා අධිප්පෙතො. අරිය පුග්ගලො පන තත්ථ පරියාපන්නො න හොති. අහන්තිවා, මමාති වා, මයීති වා, මෙති වා, පරාමසන පදානි නාම. ‘‘සෙසධම්මෙවා ගහෙත්වා’’ති රූපතො අවසෙසෙ නාමක්ඛන්ධ ධම්මෙ අත්තා මෙති ගහෙත්වා වා. ‘‘ධම්ම මුත්තකං වා අත්තානං ගහෙත්වා’’ති පඤ්චක්ඛන්ධධම්මවිමුත්තං පරිකප්පසිද්ධං අත්තානං වා ගහෙත්වා. චතස්සො අවත්ථා යස්සාති චතුරාවත්ථිකා. වෙදනාය සම්භොගරසත්තා ‘‘සංභුඤ්ජිං’’ති වුත්තං. ‘‘සුඛිතො’’ති සුඛවෙදනාය සමඞ්ගීපුග්ගලො. ධම්මතො ඛන්ධ පඤ්චකමෙව. තත්ථ පන සුඛවෙදනාපධානත්තා තථා සමනුපස්සන්තො වෙදනං අත්තාති සමනුපස්සති නාම. ‘‘සමූහතො ගහෙත්වා’’ති අහමස්මි, අහං එකො සත්තොතිආදිනා සමූහතො. ‘‘වත්ථූ’’ති පඤ්චක්ඛන්ධා වුච්චන්ති. ඤාතපරිඤ්ඤාදිවසෙන අපරිඤ්ඤාතානි වත්ථූනි එතෙහීති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා. එකමුහුත්තමත්තෙපි කාලෙ. රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීතිආදිකං චතුරාවත්ථං සන්ධාය ‘‘කදාචි අත්තතො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අත්තනිමිත්තං’’ති අභික්කමනාදීසු කායවචීමනො ක්‍රියාසු අහං අභික්කමාමි, අහං පටික්කමාමීතිආදිනා චිත්තෙ දිස්සමානා අත්තච්ඡායා වුච්චති.

“Vaṭṭasmiṃ” nghĩa là trong ba loại luân hồi. “Bhavayantake” nghĩa là trong bánh xe sinh hữu gồm vô minh, hành v.v... Cho thấy ý nghĩa của từ “āmasanaṃ” là “sự nắm giữ sau khi đã tưởng định như thế này, như thế kia”. “Sāsane” nghĩa là trong giáo pháp học, trong các kinh điển này kia. “Diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ” nghĩa là chính các tà kiến là kiến thủ do ý nghĩa chấp chặt vào các đối tượng của tà kiến. Trong ngã chấp thủ. Trí tuệ tưởng định được gọi là tà trí. “Issara nimmitaṃ” nghĩa là được tạo ra bởi Đại Phạm Thiên, đấng chúa tể của toàn thế giới, vào thời sơ kiếp. “Adhicca samuppannaṃ” nghĩa là sanh khởi không do nhân, không do duyên. “Accantasassataṃ” nghĩa là thường hằng trong các dòng sinh hữu. “Ekaccasassataṃ” nghĩa là thường hằng đối với một số chúng sanh khi đã đạt đến một cảnh giới đặc biệt. “Ucchinnaṃ” nghĩa là đoạn diệt sau khi chết ở bất cứ nơi nào. Ý nghĩa là sự nắm giữ rằng “nghiệp cũ đã cạn kiệt, nghiệp mới không được tạo ra, như vậy là sự thanh tịnh của luân hồi” v.v... Thân đang hiện hữu là thân kiến. “Santo” nghĩa là đang hiện hữu theo chân đế. “Kāyo” là sắc thân, danh thân. Hoặc thân của chính mình là thân kiến. Được nói là thân riêng biệt, thân cá nhân. Chính là hai loại thân đã được nói đến. Tà kiến trong thân kiến là thân kiến kiến. Ở đây, “sakkāye diṭṭhī” được nói là tà kiến đã thành tựu một cách tự nhiên trong các uẩn của chính mình đối với tất cả chúng sanh, không suy tư về quá khứ và vị lai như những người chủ trương quá khứ và vị lai, qua các cách như ‘sắc là tự ngã của tôi’, hoặc ‘tự ngã của tôi có sắc’, hoặc ‘sắc ở trong tự ngã của tôi’, hoặc ‘tự ngã của tôi ở trong sắc’ v.v... “Assutavā” là người chưa từng nghe, vì chưa từng nghe các pháp thuyết giảng liên quan đến tánh không như thuyết giảng về các uẩn v.v..., nên người này không có sự nghe. “Puthujjano” là đại chúng thuộc thế gian. Tuy nhiên, một cá nhân thuộc về đó cũng được gọi là phàm phu. Người ấy có khi là người có nghe, có khi là người không nghe. Ở đây, người không nghe được ngụ ý. Nhưng bậc Thánh nhân không thuộc về đó. “Ahanti”, “mamāti”, “mayīti”, “meti” được gọi là những từ ngữ của sự chấp thủ. “Sesadhammevā gahetvā” nghĩa là hoặc nắm giữ các pháp danh uẩn còn lại ngoài sắc là tự ngã của tôi. “Dhamma muttakaṃ vā attānaṃ gahetvā” nghĩa là hoặc nắm giữ một tự ngã được thành tựu do tưởng định, thoát khỏi các pháp ngũ uẩn. Người có bốn trạng thái được gọi là người có bốn trạng thái. Do thọ có vị hưởng thụ nên được nói là “saṃbhuñjiṃ” (tôi hưởng thụ). “Sukhito” là người có đầy đủ lạc thọ. Về mặt pháp, chỉ có ngũ uẩn. Nhưng ở đó, do lạc thọ là chính, người quán xét như vậy được gọi là quán xét thọ là tự ngã. “Samūhato gahetvā” nghĩa là nắm giữ một cách tổng hợp qua các cách như “tôi là”, “tôi là một chúng sanh”. “Vatthū” được gọi là ngũ uẩn. Những người có các đối tượng chưa được liễu tri bằng liễu tri v.v... được gọi là những người có đối tượng chưa được liễu tri. Ngay cả trong một khoảnh khắc thời gian. “Kadāci attato” v.v... được nói đến nhắm đến bốn trạng thái như “quán xét sắc là tự ngã”. “Attanimittaṃ” được gọi là hình bóng của tự ngã xuất hiện trong tâm qua các cách như “tôi đi tới, tôi đi lui” trong các hành động của thân, khẩu, ý như đi tới v.v...

‘‘කාමනට්ඨෙනා’’ති [Pg.233] ඉච්ඡනට්ඨෙන. ‘‘ඡන්දනට්ඨෙනා’’ති පත්ථනට්ඨෙන. ලීනභාවො නාම චිත්තචෙතසිකානං පටිකුටනං. ආපාදීයතෙ ආපාදනං. ලීනභාවස්ස ආපාදනන්ති විග්ගහො. ‘‘තන්දී’’ති ආලස්‍යං වුච්චති. ‘‘විජම්භිතතා’’ නාම කිලෙසවසෙන කායඞ්ගානං විජම්භනං සමිඤ්ජනප්පසාරණාදිකරණං. සා එව පච්චයො එතස්සාති විග්ගහො.

“Kāmanaṭṭhenā” có nghĩa là ước muốn. “Chandanaṭṭhenā” có nghĩa là mong cầu. Trạng thái co rút là sự co lại của tâm và tâm sở. Sự làm cho sanh khởi là āpādanaṃ. Phân tích cú pháp là “sự làm cho sanh khởi trạng thái co rút”. “Tandī” được gọi là sự lười biếng. “Vijambhitatā” là sự vươn vai, co duỗi các chi phần của thân thể do phiền não. Phân tích cú pháp là “chính cái đó là duyên của cái này”.

අනුසයපදත්ථෙ. ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති උප්පජ්ජිතුං සක්කොන්ති. න පන එකන්තතො උප්පජ්ජන්ති. සන්තෙසුහි එකන්තතො උප්පජ්ජන්තෙසු අනුසයා නාම න හොන්ති සයනකිච්චස්සෙව අභාවතො. ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වා උප්පජ්ජිතුං පහොන්ති. පත්ථොදනො බහූනං ජනානං පහොතීතිආදීසු විය. පඤ්ඤත්තියොහි අසභාවධම්මජාතිකත්තා කාරණ ලාභෙපි උප්පජ්ජිතුං නප්පහොන්ති. ඉමෙ පන සභාවධම්මජාතිකත්තා කාරණ ලාභෙ සති උප්පජ්ජිතුං පහොන්තීති. එවඤ්හිසති, උප්පාදං අපත්තානංපි තෙසං පරමත්ථජාතිකතා සිද්ධා හොතීති. ‘‘සහ අනුසෙන්තී’’ති එකතො අනුසෙන්තීති වුත්තා කාමරාගානුසයො ච පටිඝානුසයො ච මානානුසයො ච දිට්ඨානුසයො ච විචිකිච්ඡානුසයො ච. ඉමෙසං සත්තානං සත්තසන්තානෙ අනුසයකිච්චමත්තං ඨපෙත්වා එකතො උප්පත්ති නාම නත්ථි. යදි එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං. ද්වාදසා කුසලචිත්තානි සත්තසන්තානෙ නිච්චකාලම්පි එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං. න ච උප්පජ්ජන්ති. තස්මා විඤ්ඤායති උප්පජ්ජනං නාම අප්පහීනට්ඨෙන උප්පජ්ජනාරහභාවො වුත්තොති. සෙන්තීති වත්වා තදත්ථං දස්සෙති ‘‘විසුං’’තිආදිනා. ‘‘අවුට්ඨිතා’’ති උප්පාදං අපත්තා. ‘‘තථාපවත්තා’’ති චාලනාකාරෙන පවත්තා. පුන ‘‘තථාපවත්තා’’ති ජවනසහජාතාකාරෙන පවත්තා. ‘‘යෙසං’’ති කාමරාගානුසයාදීනං. ‘‘ආවජ්ජනං’’ති ආවජ්ජනචිත්තං. ‘‘දමථං’’ති සුදන්තභාවං. ‘‘තථා පවත්තා’’ති චිත්තසන්තානානුසයනාකාරෙන පවත්තා. තාඅවත්ථා යෙසං තෙ තදවත්ථිකා. යදි තෙ උප්පාදං අපත්තා. එවංසති, තෙ පරමත්ථාපි නාම න භවෙය්‍යුන්ති චොදනං පරිහරති ‘‘තෙ පනා’’තිආදිනා. සචෙ තෙ කුසලාබ්‍යාකත චිත්තසන්තානම්පි අනුගතා. එවංසති, තෙ කුසලාබ්‍යාකතානි නාම [Pg.234] සියුන්ති චොදනං පරිහරති ‘‘න චා’’තිආදිනා. අථ තෙ එකන්ත අකුසලා සියුං. එවංසති, කුසලාබ්‍යාකතෙහි විරුද්ධා භවෙය්‍යුංති චොදනං පරිහරති ‘‘නාපී’’තිආදිනා. යදි උප්පාදං අපත්තා. එවංසති, කාලවිමුත්තා සියුන්ති ආහ ‘‘නාපිකාලත්තය විනිමුත්තා’’තිආදිං. ‘‘සානුසයෙ චිත්තසන්තානෙ’’ති සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චිත්තසන්තානෙ. ‘‘සහ මග්ගුප්පාදා’’ති මග්ගුප්පාදෙන සහෙව. ‘‘තත්ථ තත්ථ වුත්තො’’ති අට්ඨකථාටීකාසු වුත්තො. ‘‘අනාගතසාමඤ්ඤං’’ති අනාගතසදිසං. න එකන්ත අනාගතන්තිපි වදන්ති. කථං තෙ සඞ්ඛතජාතිකා හොන්තීති ආහ ‘‘තෙහි මග්ගෙ’’තිආදිං. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘අප්පහීනා’’ති මග්ගෙන අප්පහීනා. ‘‘තදවත්ථා’’ති උප්පජ්ජනාරහාවත්ථා. ‘‘තං සභාවත්තා’’ති කාමරාගාදි සභාවත්තා. ‘‘තථා වුච්චන්තී’’ති අනුසයාති වුච්චන්ති. අනාගතා නාම න හොන්ති. චිත්තසන්තානෙ වත්තමානභාවෙන සිද්ධත්තා. ‘‘හඤ්චි පජහතී’’ති යදිපජහති. ‘‘තෙනහී’’ති තතො එව. ‘‘රත්තො’’ති රාගසමඞ්ගී හුත්වා. ‘‘දුට්ඨො’’ති දොසසමඞ්ගී හුත්වා. ‘‘මුළ්හො’’ති මොහසමඞ්ගී හුත්වා පජහතීති දොසො ආපජ්ජතීති වුත්තං හොති. පරියුට්ඨාන පත්තානං රාගාදීනං. ‘‘මග්ගවජ්ඣං’’ති මග්ගෙන වධිතබ්බං. ‘‘උප්පන්නං’’ති පච්චුප්පන්නං. වත්තමානඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති වත්තමානුප්පන්නං. ‘‘භුත්වා’’ති ආරම්මණං පරිභුඤ්ජිත්වා. විගච්ඡතීති විගතං. භුත්වා විගතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති භුත්වා විගතුප්පන්නං. විපච්චනත්ථාය ඔකාසං කරොන්තීති ඔකාසකතං. ඔකාසකතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති ඔකාසකතුප්පන්නං. සමුදාචාරො වුච්චති භිය්‍යො පවත්තනං. සමුදාචාරො ච සො උප්පන්නඤ්චාති සමුදාචාරුප්පන්නං. ඛන්ධපඤ්චක සඞ්ඛාතං භූමිං ලභතීති භූමිලද්ධං. භූමිලද්ධඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති භූමිලද්ධුප්පන්නං. ආරම්මණං අධිකතරං ගණ්හාතීති ආරම්මණාධිග්ගහිතං. ආරම්මණාධිග්ගහිතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං. මහග්ගතජ්ඣානෙන අවික්ඛම්භිතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං. මග්ගෙන අසමුග්ඝාටිතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති අසමුග්ඝාටිතුප්පන්නං. එවං මග්ගවජ්ඣානං අනුසයානං උප්පන්නභාවෙන වුත්තත්තා පච්චුප්පන්නතා [Pg.235] පරියායොව තෙසං වත්තබ්බොති. ‘‘සෙක්ඛා’’ති සත්තසෙක්ඛපුග්ගලා.

Về nghĩa của từ tùy miên. ‘Chúng sanh khởi’ có nghĩa là chúng có thể sanh khởi. Nhưng chúng không nhất định sanh khởi. Vì nếu chúng hiện hữu và nhất định sanh khởi, thì chúng sẽ không được gọi là tùy miên, do không có phận sự ngủ ngầm. Hoặc ‘chúng sanh khởi’ có nghĩa là chúng có khả năng sanh khởi, giống như trong các câu như ‘một đấu cơm đủ cho nhiều người’. Bởi vì các pháp chế định, do thuộc loại pháp không có tự tánh, nên dù có được nhân duyên cũng không có khả năng sanh khởi. Còn những pháp này, do thuộc loại pháp có tự tánh, nên khi có được nhân duyên, chúng có khả năng sanh khởi. Khi như vậy, bản chất chân đế của chúng, ngay cả khi chưa đạt đến sự sanh khởi, cũng được thành tựu. ‘Cùng nhau ngủ ngầm’ có nghĩa là cùng nhau tùy miên, được nói đến là dục ái tùy miên, sân tùy miên, mạn tùy miên, kiến tùy miên, và nghi tùy miên. Đối với bảy (tùy miên) này, trong dòng tâm thức của chúng sanh, ngoài phận sự ngủ ngầm, không có cái gọi là sự sanh khởi cùng lúc. Nếu chúng sanh khởi cùng lúc, thì mười hai tâm bất thiện cũng sẽ sanh khởi cùng lúc trong dòng tâm thức của chúng sanh vào mọi thời điểm. Nhưng chúng không sanh khởi (như vậy). Do đó, cần hiểu rằng ‘sự sanh khởi’ được nói đến ở đây là trạng thái có khả năng sanh khởi với ý nghĩa là chưa được đoạn trừ. Sau khi nói ‘chúng ngủ ngầm’, ngài chỉ ra ý nghĩa của nó bằng câu bắt đầu với ‘riêng biệt’. ‘Chưa trỗi dậy’ nghĩa là chưa đạt đến sự sanh khởi. ‘Diễn tiến như vậy’ nghĩa là diễn tiến theo cách thức dao động. Lại nữa, ‘diễn tiến như vậy’ nghĩa là diễn tiến theo cách thức đồng sanh với tốc hành tâm. ‘Của những pháp nào’ nghĩa là của dục ái tùy miên v.v... ‘Sự hướng tâm’ nghĩa là hướng tâm. ‘Sự điều phục’ nghĩa là trạng thái được khéo điều phục. ‘Diễn tiến như vậy’ nghĩa là diễn tiến theo cách thức ngủ ngầm trong dòng tâm thức. Những pháp nào có trạng thái đó, chúng được gọi là ‘có trạng thái ấy’. Nếu chúng chưa đạt đến sự sanh khởi, trong trường hợp đó, chúng cũng không thể được gọi là pháp chân đế. Ngài giải quyết sự chất vấn này bằng câu bắt đầu với ‘nhưng chúng...’. Nếu chúng cũng đi theo dòng tâm thiện và vô ký, trong trường hợp đó, chúng phải được gọi là thiện và vô ký. Ngài giải quyết sự chất vấn này bằng câu bắt đầu với ‘và không...’. Vậy thì, chúng phải hoàn toàn là bất thiện. Trong trường hợp đó, chúng sẽ đối nghịch với các pháp thiện và vô ký. Ngài giải quyết sự chất vấn này bằng câu bắt đầu với ‘cũng không...’. Nếu chúng chưa đạt đến sự sanh khởi, trong trường hợp đó, chúng phải là pháp thoát khỏi ba thời. Ngài nói câu bắt đầu với ‘cũng không thoát khỏi ba thời’. ‘Trong dòng tâm có tùy miên’ nghĩa là trong dòng tâm của các bậc hữu học và phàm phu. ‘Cùng với sự sanh khởi của Đạo’ nghĩa là cùng lúc với sự sanh khởi của Đạo. ‘Được nói ở chỗ này chỗ kia’ nghĩa là được nói trong các sách Chú giải và Phụ chú giải. ‘Tương tự vị lai’ nghĩa là giống như vị lai. Họ cũng nói rằng chúng không hoàn toàn là vị lai. Làm thế nào chúng thuộc loại pháp hữu vi? Ngài nói câu bắt đầu với ‘bởi các Đạo ấy’. Trong đoạn văn giải thích. ‘Chưa được đoạn trừ’ nghĩa là chưa được đoạn trừ bởi Đạo. ‘Trạng thái ấy’ nghĩa là trạng thái có khả năng sanh khởi. ‘Do có tự tánh ấy’ nghĩa là do có tự tánh của dục ái v.v... ‘Được gọi như vậy’ nghĩa là được gọi là tùy miên. Chúng không được gọi là vị lai, vì chúng được thành tựu do sự hiện hữu trong dòng tâm thức. ‘Nếu người ấy từ bỏ’ nghĩa là nếu từ bỏ. ‘Vậy thì’ nghĩa là do đó. ‘Với tham’ nghĩa là trở thành người có tham. ‘Với sân’ nghĩa là trở thành người có sân. ‘Với si’ nghĩa là trở thành người có si mà từ bỏ, điều này được nói là dẫn đến lỗi lầm. Của các pháp tham v.v... đã đạt đến sự trói buộc. ‘Đối tượng bị Đạo sát trừ’ nghĩa là cái cần được sát trừ bởi Đạo. ‘Đã sanh khởi’ nghĩa là hiện tại. Vừa là hiện tại, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là hiện tại-đã sanh khởi. ‘Sau khi đã hưởng’ nghĩa là sau khi đã hưởng dụng đối tượng. Nó diệt đi, nên gọi là đã diệt. Vừa là đã hưởng rồi diệt, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là đã-hưởng-rồi-diệt-đã-sanh-khởi. Chúng tạo cơ hội để trổ quả, nên gọi là đã-tạo-cơ-hội. Vừa là đã tạo cơ hội, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là đã-tạo-cơ-hội-đã-sanh-khởi. Sự vi phạm được gọi là sự diễn tiến mạnh mẽ hơn. Vừa là sự vi phạm, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là vi-phạm-đã-sanh-khởi. Nó có được nền tảng gọi là năm uẩn, nên gọi là đã-có-nền-tảng. Vừa là đã có nền tảng, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là đã-có-nền-tảng-đã-sanh-khởi. Nó bắt lấy đối tượng một cách mạnh mẽ hơn, nên gọi là đã-bắt-lấy-đối-tượng. Vừa là đã bắt lấy đối tượng, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là đã-bắt-lấy-đối-tượng-đã-sanh-khởi. Vừa là chưa được trấn áp bởi thiền siêu thế, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là chưa-được-trấn-áp-đã-sanh-khởi. Vừa là chưa được nhổ bật bởi Đạo, vừa là đã sanh khởi, nên gọi là chưa-được-nhổ-bật-đã-sanh-khởi. Như vậy, vì các tùy miên là đối tượng bị Đạo sát trừ được nói là ở trong trạng thái đã sanh khởi, nên cần phải nói rằng tính chất hiện tại chỉ là một cách nói khác về chúng. ‘Các bậc hữu học’ nghĩa là bảy hạng hữu học.

ඔරම්භාගො වුච්චති කාමලොකොචෙව පුථුජ්ජනභාවො ච. ඔරම්භාගෙ සන්දිස්සන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධංභාගො වුච්චති මහග්ගතභාවොචෙව අරියභාවො ච. උද්ධංභාගෙ සන්දිස්සන්තීති උද්ධංභාගියානි. තත්ථ. කාමච්ඡන්දො, බ්‍යාපාදො,ති ඉමානි ද්වෙසං යොජනානි කාමලොකසඞ්ඛාතෙ ඔරම්භාගෙ එව සන්දිස්සන්ති. දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසො,ති ඉමානි තීණි පුථුජ්ජනභාව සඞ්ඛාතෙ. සෙසානි පන පඤ්ච මහග්ගතභාවසඞ්ඛාතෙ ච අරියභාවසඞ්ඛාතෙච උද්ධංභාගෙපි සන්දිස්සන්ති. අථවා. පුරිමානි පඤ්චයස්ස තානි මග්ගෙන අප්පහීනානි, තං උපරිභවග්ගෙ ඨිතංපි කාමලොකසඞ්ඛාතං ඔරම්භාගං ආකඩ්ඪන්ති, තස්මා ඔරම්භාගාය සංවත්තන්තීති ඔරම්භාගියානි. පච්ඡිමානි පඤ්ච යස්ස තානි අප්පහීනානි, තං කාමලොකෙ ඨිතංපි උද්ධංභාගං ආකඩ්ඪන්ති, තස්මා උද්ධංභාගාය සංවත්තන්තීති උද්ධංභාගියානි. තත්ථහි ද්වෙරූපාරූපරාගා එකන්තෙන මහග්ගතභාවං ආකඩ්ඪන්තියෙව. මානො ච උද්ධච්චඤ්ච අවිජ්ජාචාති ඉමානි ච රූපාරූපරාගසහගතානි හුත්වා ආකඩ්ඪන්ති. ඔරං හෙට්ඨිමං කාමලොකං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධං රූපාරූපලොකං භජන්තීති උද්ධංභාගියානීතිපි වණ්ණෙන්ති. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති ද්වෙ ඉස්සා සංයොජන මච්ඡරියසංයොජනානි. ‘‘කමොපන ද්වින්නං පී’’ති ඉධ සඞ්ගහෙ ද්වින්නංපි අනුක්කමොපන.

Hạ phần (orambhāgo) được gọi là cõi Dục và cả trạng thái phàm phu. (Những pháp) được thấy ở hạ phần là hạ phần kiết sử (orambhāgiyāni). Thượng phần (uddhaṃbhāgo) được gọi là trạng thái đại hành và cả trạng thái bậc Thánh. (Những pháp) được thấy ở thượng phần là thượng phần kiết sử (uddhaṃbhāgiyāni). Trong ấy, dục tham (kāmacchando), sân (byāpādo), hai kiết sử này chỉ được thấy ở hạ phần được gọi là cõi Dục. Thân kiến (diṭṭhi), hoài nghi (vicikicchā), giới cấm thủ (sīlabbataparāmāso), ba (kiết sử) này (được thấy) ở (hạ phần) được gọi là trạng thái phàm phu. Còn lại năm (kiết sử) kia được thấy cả ở thượng phần được gọi là trạng thái đại hành và được gọi là trạng thái bậc Thánh. Hoặc là, năm (kiết sử) đầu tiên của người nào mà chưa được đoạn trừ bởi đạo, chúng lôi kéo người ấy, dầu đang ở trong hữu cao nhất, xuống hạ phần được gọi là cõi Dục; do đó, chúng dẫn đến hạ phần nên được gọi là hạ phần kiết sử. Năm (kiết sử) sau cùng của người nào mà chưa được đoạn trừ, chúng lôi kéo người ấy, dầu đang ở trong cõi Dục, lên thượng phần; do đó, chúng dẫn đến thượng phần nên được gọi là thượng phần kiết sử. Ở đây, hai ái sắc và ái vô sắc chắc chắn chỉ lôi kéo đến trạng thái đại hành. Và ngã mạn, trạo cử, và vô minh này, khi đi cùng với ái sắc và ái vô sắc, cũng lôi kéo (lên thượng phần). Người ta cũng giải thích rằng: (Chúng) lui tới cõi Dục thấp kém ở dưới nên là hạ phần kiết sử. (Chúng) lui tới cõi Sắc và cõi Vô Sắc ở trên nên là thượng phần kiết sử. Cụm từ ‘itarāni panā’ (còn lại những pháp khác) là hai kiết sử tật đố và kiết sử bỏn xẻn. Cụm từ ‘kamopana dvinnaṃ pī’ (tại sao cả hai không được kể) có nghĩa là cả hai không được kể đến trong bộ sưu tập này.

‘‘විබාධෙන්තී’’ති විහිංසන්ති. ‘‘උපතාපෙන්තිචා’’ති උපගන්ත්වා සන්තාපෙන්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

‘Vibādhentī’ (chúng bức hại) có nghĩa là vihiṃsanti (chúng làm tổn hại). ‘Upatāpenti ca’ (và chúng làm phiền não) có nghĩa là upagantvā santāpenti (đến gần rồi làm cho nóng nảy). Phần còn lại ở đây nên được hiểu là dễ dàng.

අකුසලසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần diễn giải về Bất Thiện Pháp Toát Yếu đã kết thúc.

163. මිස්සකසඞ්ගහෙ. ‘‘චිත්තප්පටිපාදනං චිත්තනියොජනං. ‘‘සුගති දුග්ගති විවට්ටසඞ්ඛාතාසු චා’’ති සුගතිභව දුග්ගති භවනිබ්බානසඞ්ඛාතාසු ච. නිබ්බානඤ්හි වට්ටතො ගිගතත්තා විවට්ටන්ති වුච්චති. ‘‘දස්සනාදීහි එවා’’ති දස්සනසඞ්කප්පනාදීහි එව. උජුගති නාම [Pg.236] හිතසුඛසංවත්තනිකා පවත්ති වුච්චති. වඞ්කගතිනාම අහිත දුක්ඛසංවත්තනිකා පවත්ති. ‘‘පථඞ්ගානී’’ති පථස්සමග්ගස්ස අඞ්ගානි. මග්ගොති ච උපායො වුච්චතීති ආහ ‘‘උපායඞ්ගානී’’ති. ‘‘ඉතරානී’’ති සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පාදීනි අඞ්ගානි. උජුගතියා ගමනස්ස උපායඞ්ගානි. ඉමෙපි චත්තාරො මග්ගඞ්ග ධම්මා ධම්මා නාම ආගතා. ‘‘තථා තථා පවත්තානං’’ති මුසාවාදාදිවසෙන පවත්තානං. ‘‘නා නාමග්ගොවා’’ති මිච්ඡාමග්ගො ච සම්මාමග්ගො ච.

163. Trong phần Hỗn Hợp Pháp Toát Yếu. ‘Cittappaṭipādanaṃ’ là cittaniyojanaṃ (sự hướng tâm). ‘Sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsu cā’ (và trong các cảnh giới được gọi là thiện thú, ác thú, và thoát ly) có nghĩa là trong các cảnh giới được gọi là thiện hữu, ác hữu, và Niết-bàn. Quả vậy, Niết-bàn được gọi là vivaṭṭa (thoát ly) vì đã thoát khỏi vòng luân hồi (vaṭṭa). ‘Dassanādīhi evā’ (chỉ bằng thấy, v.v.) có nghĩa là chỉ bằng thấy, tư duy, v.v. Ujugati (đường thẳng) được gọi là sự thực hành dẫn đến lợi ích và hạnh phúc. Vaṅkagati (đường cong) là sự thực hành dẫn đến bất lợi và đau khổ. ‘Pathaṅgānī’ (đạo phần) là các chi phần của con đường (pathassamaggassa aṅgāni). Và vì con đường (maggo) được gọi là phương tiện (upāyo), nên nói là ‘upāyaṅgānī’ (các chi phần của phương tiện). ‘Itarāni’ (những chi phần khác) là chánh kiến, chánh tư duy, v.v. (Chúng là) các chi phần của phương tiện để đi trên đường thẳng. Bốn pháp đạo phần này cũng được gọi là các pháp (dhammā). ‘Tathā tathā pavattānaṃ’ (của những pháp diễn tiến như vậy và như vậy) có nghĩa là của những pháp diễn tiến theo cách nói dối, v.v. ‘Nā nāmaggovā’ (các con đường khác nhau) có nghĩa là tà đạo và chánh đạo.

‘‘අත්තාධීනවුත්තිකෙ’’ති අත්තායත්තප්පවත්තිකෙ. අත්තනො ගති නාම චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං දස්සනාදි කිච්චමෙව වුච්චති. ‘‘ඉස්සරා අධිපතිනො’’ති ඉදං ආධිප්පච්චත්ථපාකටත්ථං වුත්තං. අත්ථො පන භාවප්පධානවසෙන ගහෙතබ්බො. ඉන්ද්‍රියං ඉස්සරියං ආධිප්පච්චන්තිහි ඉමෙ එකත්ථාති. ‘‘ඉත්ථාකාරානි’’ නාම ඉත්ථිලිඞ්ගපුරිසලිඞ්ගාදි. ‘‘අඤ්ඤථා අප්පවත්තියං’’ති ඉත්ථිසණ්ඨානෙ පුරිසලිඞ්ගාදීනං, පුරිසසණ්ඨානෙ ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනං අප්පවත්තියං. තෙනාහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. මනො විජානනකිච්චෙ සම්පයුත්තධම්මානං ඉස්සරො හොති අනඤ්ඤාභිභවනීයභාවෙන පවත්තනතොති සම්බන්ධො. එවං පරත්ථ. ‘‘ආරම්මණාධිමුච්චනෙ’’ති ආරම්මණෙ නිරාසඞ්කප්පවත්තියං. ‘‘ආරම්මණුපට්ඨානෙ’’ති චිත්තෙ බුද්ධගුණාධිකස්ස ආරම්මණස්ස උපට්ඨානෙ. ‘‘චතුසච්චධම්මො’’ති තෙන පුග්ගලෙන අනඤ්ඤාත පුබ්බො චතුසච්ච ධම්මො. අනඤ්ඤාත පුබ්බං අමතං වා පදං. අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමි ඉති පවත්තං ඉන්ද්‍රියන්ති සමාසො. පටිපන්නස්සාති පන අත්ථතො සිද්ධත්තා වුත්තං. ‘‘විප්පකතභාවෙනා’’ති අනිට්ඨඞ්ගතභාවෙන. පුනප්පුනං ජානනකිච්චයුත්තානං මජ්ඣෙ ඡන්නංසෙක්ඛානං. එතෙන අවසද්දස්සයාව සබ්බකිලෙසප්පහානා ජානනන්ති අත්ථං දීපෙති. පථම මග්ගෙන ඤාතං මරියාදං අනතික්කම්ම ජානනන්තිපි වණ්ණෙන්ති. ආජානිතත්ථාති අඤ්ඤාතාවී. අරහා ඛීණාසවො කතකිච්චො වුසිත බ්‍රහ්මචරියො. අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පරිනිට්ඨිත ආජානනකිච්චස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තබ්බිමුත්තී’’ති අත්තග්ගාහ විමුත්ති. ‘‘තස්මිං වා’’ති තස්මිං අත්තනිවා. ‘‘සංකිලිට්ඨො’’ති නානාකිලෙසෙහි සංකිලෙසිතො. ‘‘විප්ඵන්දිතො’’ති නානාසුඛදුක්ඛෙහි [Pg.237] සංකම්පිතො. ‘‘වොදානපත්තියා’’ති විසුද්ධිපත්තත්ථාය. ‘‘තායපටි පත්තියා’’ති කරණත්ථෙ, හෙතු අත්ථෙ වා කරණවචනං. ‘‘වොදානපත්තියා’’ති සාමිඅත්ථෙ සාමිවචනං.

‘Attādhīnavuttike’ (có sự vận hành tùy thuộc vào tự thân) có nghĩa là attāyattappavattike (có sự diễn tiến phụ thuộc vào tự thân). Gati (sự đi) của tự thân được gọi chính là phận sự thấy, v.v., của nhãn căn, v.v. ‘Issarā adhipatino’ (những bậc cai quản, những bậc thủ lĩnh) điều này được nói để làm rõ nghĩa về quyền tối thượng. Nhưng ý nghĩa nên được hiểu theo nghĩa là trạng thái. Vì rằng indriyaṃ (quyền), issariyaṃ (quyền cai quản), ādhippaccaṃ (quyền tối thượng), những từ này có cùng một nghĩa. ‘Itthākārāni’ (các tướng trạng nữ) là nữ căn, nam căn, v.v. ‘Aññathā appavattiyaṃ’ (trong sự không diễn tiến khác đi) có nghĩa là trong sự không diễn tiến của nam căn, v.v., ở hình tướng nữ, và sự không diễn tiến của nữ căn, v.v., ở hình tướng nam. Do đó, ngài nói ‘tathāhī’ (quả vậy), v.v. Ý (mano) là chủ của các pháp tương ưng trong phận sự nhận biết, do sự diễn tiến theo cách không thể bị các pháp khác chi phối; đây là mối liên hệ. Tương tự ở nơi khác. ‘Ārammaṇādhimuccane’ (trong sự hướng đến đối tượng) có nghĩa là trong sự diễn tiến không do dự đối với đối tượng. ‘Ārammaṇupaṭṭhāne’ (trong sự hiện khởi của đối tượng) có nghĩa là trong sự hiện khởi của đối tượng có phẩm chất cao hơn như Phật đức, v.v., đối với tâm. ‘Catusaccadhammo’ (pháp Tứ đế) là pháp Tứ đế trước đây chưa được biết bởi người ấy. Hoặc là trạng thái bất tử trước đây chưa được biết. Hợp từ (samāso) là: quyền (indriyaṃ) khởi lên rằng ‘tôi sẽ biết (ñassāmi) điều chưa được biết (anaññātaṃ)’. Còn từ ‘paṭipannassa’ (của người đang thực hành) được nói ra vì đã được xác lập về mặt ý nghĩa. ‘Vippakatabhāvenā’ (do trạng thái chưa hoàn tất) có nghĩa là do trạng thái chưa đi đến chỗ kết thúc. Giữa những người có phận sự biết đi biết lại là sáu bậc hữu học. Qua đó, từ ‘ava’ chỉ ra ý nghĩa là biết cho đến khi đoạn trừ tất cả phiền não. Người ta cũng giải thích là biết mà không vượt qua giới hạn đã được biết bởi đạo đầu tiên. Ājānitatthāti aññātāvī (người đã biết rõ). Bậc A-la-hán, bậc lậu tận, đã làm việc cần làm, đã sống đời phạm hạnh. Để chỉ ra ý nghĩa của aññātāvindriyaṃ là quyền của người đã biết rõ (aññātāvino indriyaṃ), ngài nói ‘pariniṭṭhita ājānanakiccassā’ (của người có phận sự biết rõ đã hoàn tất), v.v. ‘Tabbimuttī’ (sự giải thoát khỏi điều đó) là sự giải thoát khỏi chấp thủ về tự ngã. ‘Tasmiṃ vā’ (hoặc trong đó) là trong tự ngã đó. ‘Saṃkiliṭṭho’ (bị ô nhiễm) là bị làm cho ô nhiễm bởi nhiều loại phiền não. ‘Vipphandito’ (bị rung động) là bị dao động bởi nhiều loại khổ và lạc. ‘Vodānapattiyā’ (để đạt đến sự trong sạch) là vì mục đích đạt đến sự thanh tịnh. ‘Tāyapaṭipattiyā’ (bởi sự thực hành đó) là ở nghĩa công cụ cách, hoặc là công cụ cách ở nghĩa nguyên nhân. ‘Vodānapattiyā’ (của sự đạt đến trong sạch) là sở thuộc cách ở nghĩa sở hữu.

‘‘බලීයන්තී’’ති නාමධාතුනිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘බලසා කරොන්තී’’ති. ‘‘බලසා’’ති බලෙන. පරිතො සමන්තතො සෙන්ති පරිවාරෙන්තීති පරිස්සයා. අස්සද්ධස්ස භාවො අස්සද්ධියං. කොසජ්ජසඞ්ඛාතෙන පටිපක්ඛධම්මෙන. මුට්ඨා නට්ඨා සති යස්සාති මුට්ඨස්සති. මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං. ‘‘සෙසදුක ද්වයං’’ති අහිරිකදුකං හිරිදුකඤ්ච.

‘Balīyantī’ (chúng trở nên mạnh) là sự chỉ định của danh động từ. Do đó, ngài nói ‘balasā karonti’ (chúng hành động bằng sức mạnh). ‘Balasā’ có nghĩa là balena (bằng sức mạnh). Parissayā (những hiểm nguy) là chúng trói buộc (senti) hoặc bao vây (parivārenti) khắp xung quanh (parito samantato). Assaddhiyaṃ (vô tín) là trạng thái của người không có đức tin (assaddhassa bhāvo). Bởi pháp đối nghịch được gọi là sự lười biếng (kosajja). Muṭṭhassati (người thất niệm) là người có niệm bị mất, bị hủy hoại (muṭṭhā naṭṭhā sati yassa). Muṭṭhassaccaṃ (sự thất niệm) là trạng thái của người thất niệm (muṭṭhassatissa bhāvo). ‘Sesaduka dvayaṃ’ (hai cặp còn lại) là cặp vô tàm và cặp tàm.

ගහපති, ජායම්පතී, තිආදීසු විය පතිසද්දො සාමිඉස්සර පරියායොති ආහ ‘‘පතීති සාමිඉස්සරො’’ති. ‘‘පරෙසං’’ති සහජාතෙසු පරෙසං ඉන්ද්‍රියානං. ‘‘පරෙහී’’ති කම්මත්ථෙ කරණවචනං. පරෙ සහජාතෙ ඉන්ද්‍රිය ධම්මෙති අත්ථො. ‘‘අධිකො’’ති අධිකතරො. ‘‘අත්තාධීන වුත්තීනං’’ති අත්තායත්තවුත්තීනං. ‘‘ඡන්දාගමනවසෙන වා’’ති එත්ථ ආගච්ඡති ඵලං එතෙනාති ආගමනං. ආදිකාරණං, මූලකාරණං, පභවකාරණං. ඡන්දො එව ආගමනං ඡන්දාගමනං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ අතීතභවෙසූ’’තිආදිං. සම්පයුත්ත ධම්මෙ අත්තපරාධීනෙ කත්වාති සම්බන්ධො. මහොඝො තිණපණ්ණකසටෙ අත්තපරාධීනෙ කරොන්තො වියාති යොජනා. තත්ථ ‘‘අත්තපරාධීනෙ’’ති අත්තසඞ්ඛාතොපරො අත්තපරො. අත්තපරෙන අධීනා අත්තපරාධීනාති අත්ථො. ‘‘සෙසෙසුපී’’ති සෙසෙසු වීරිය චිත්ත වීමංසාධිපතීසුපි. එතෙන ‘වීරියමෙව අධිපති වීරියාධිපති. වීරියවතො කිං නාම කම්මං න සිජ්ඣතීති එවං පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන වා පුබ්බෙ අතීතභවෙසු සුට්ඨු ආසෙවිතවීරියාගමනවසෙන වා තෙසු තෙසු කල්‍යාණ පාපකම්මෙසු සම්පයුත්ත ධම්මෙ මහොඝො විය තිණපණ්ණකසටෙ අත්තපරාධීනෙ නිච්චං පග්ගහිතධුරෙකත්වා පවත්තං වීරිය’න්තිආදිනයං අතිදිසති. ‘‘පච්ඡිමා තයො ධම්මා’’ති වීරිය චිත්ත වීමංසා ධම්මා. පරවසෙපි වත්තන්ති, තදා තෙසං අධිපතිභාවො නත්ථීති චොදනා. අධිපති කිච්චං නාම ධුරවාහිතාති සම්බන්ධො. ‘‘තං තං කිච්ච විසෙසං [Pg.238] අනපෙක්ඛිත්වා’’ති චක්ඛුන්ද්‍රියං දස්සන කිච්චෙ ඉස්සරො, සොතින්ද්‍රියං සවන කිච්චෙතිආදීසු තං තං කිච්චවිසෙසං අපෙක්ඛති, තථා අනපෙක්ඛිත්වා. ‘‘විජානනාදි කිච්චං’’ති ‘මනො ආරම්මණ විජානනෙ’තිආදිනා වුත්තං සබ්බං ඉන්ද්‍රිය කිච්චං.

Này gia chủ, giống như trong các từ ‘jāyampatī’ (vợ chồng), v.v..., từ ‘pati’ là từ đồng nghĩa với ‘sāmi’ (chủ) và ‘issara’ (bá chủ), nên ngài đã nói: “‘Patīti sāmiissaro’ (Pati có nghĩa là chủ, là bá chủ).” Cụm từ “paresaṃ” (của các pháp khác) có nghĩa là của các quyền khác đồng sanh. Cụm từ “parehī” (bởi các pháp khác) là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa đối cách. Ý nghĩa là: các pháp quyền đồng sanh khác. “Adhiko” (vượt trội) có nghĩa là vượt trội hơn. “Attādhīna vuttīnaṃ” (có sự vận hành tùy thuộc vào chính nó) có nghĩa là có sự vận hành lệ thuộc vào chính nó. Trong câu “chandāgamanavasena vā” (hoặc do sự đến của dục), ‘āgamanaṃ’ (sự đến) là cái mà quả đến do nó. (Nó là) nhân ban đầu, nhân căn bản, nhân phát sanh. Dục chính là sự đến, (nên gọi là) ‘chandāgamanaṃ’ (sự đến của dục). Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “pubbe atītabhavesū” (trong các kiếp quá khứ trước đây), v.v... Mối liên hệ là: sau khi làm cho các pháp tương ưng trở nên lệ thuộc vào chính nó. Cách giải thích là: giống như dòng lũ lớn làm cho cỏ, lá, và rác rưởi trở nên lệ thuộc vào chính nó. Ở đây, trong từ “attaparādhīne” (lệ thuộc vào chính nó), ‘attaparo’ là chính nó được xem như là cái khác. Ý nghĩa là: lệ thuộc vào chính nó được xem như là cái khác. “Sesesupī” (trong các trường hợp còn lại) có nghĩa là trong các chủ còn lại là tinh tấn, tâm, và trí tuệ. Bằng điều này, ngài mở rộng phương pháp như sau: ‘Tinh tấn chính là chủ, (nên gọi là) tinh tấn chủ. Đối với người có tinh tấn, nghiệp nào lại không thành tựu? Như vậy, do sự cố ý tạo tác từ trước, hoặc do sự đến của tinh tấn đã được thực hành thuần thục trong các kiếp quá khứ trước đây, tinh tấn đã vận hành trong các thiện nghiệp và ác nghiệp ấy, sau khi làm cho các pháp tương ưng trở nên lệ thuộc vào chính nó, luôn đảm nhận vai trò dẫn đầu, giống như dòng lũ lớn (làm cho) cỏ, lá, và rác rưởi (trở nên lệ thuộc vào chính nó).’ “Pacchimā tayo dhammā” (ba pháp sau cùng) là các pháp tinh tấn, tâm, và trí tuệ. Có sự chất vấn rằng: (Chúng) cũng vận hành dưới sự kiểm soát của pháp khác, khi đó chúng không có vai trò làm chủ. Mối liên hệ là: phận sự của chủ được gọi là sự dẫn đầu. “Taṃ taṃ kicca visesaṃ anapekkhitvā” (không tùy thuộc vào phận sự đặc biệt này hay kia) có nghĩa là: nhãn quyền làm chủ trong phận sự thấy, nhĩ quyền (làm chủ) trong phận sự nghe, v.v..., (các quyền này) tùy thuộc vào phận sự đặc biệt này hay kia; (chủ thì) không tùy thuộc như vậy. “Vijānanādi kiccaṃ” (phận sự nhận biết, v.v...) là tất cả phận sự của quyền đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng ‘mano ārammaṇa vijānane’ (ý trong việc nhận biết đối tượng).

භුසො හරන්ති වහන්තීති ආහාරා. ‘‘භුසො’’ති අතිරෙකතරන්ති අත්ථො. කථං පන භුසො හරන්තීති ආහ ‘‘සහජාතාදී’’තිආදිං. තෙතෙ පච්චය ධම්මා තෙතෙ පච්චයුප්පන්න ධම්මා චාති යොජනා. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමිස්සං පාළියං. ‘‘පච්චයාහාරො වා’’ති එත්ථ හෙතු ආරම්මණාදිකො සබ්බොපච්චයො පච්චයාහාරො නාම. ආහාර පච්චයොපන විසුං එකො පච්චයවිසෙසො. ‘‘පච්චයට්ඨෙනා’’ති හෙතු ආරම්මණාදි පච්චයට්ඨෙන. ‘‘ආහාරභූතා’’ති උපත්ථම්භනකිච්චවිසෙසභූතාති වුත්තං හොති. ‘‘කළීරඞ්කුරානං’’ති කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. ‘‘වඩ්ඪියා’’ති වඩ්ඪනත්ථාය. ‘‘ඨිතියා’’ති ඨිතත්ථාය. ඉමෙසත්තා වට්ටෙ පවත්තන්තීති සම්බන්ධො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පක්ඛෙ වියූහිත්වා’’ති පක්ඛෙ සඤ්චාලෙත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘පක්ඛෙ’’ති වා පක්ඛෙහි වාතං බ්‍යූහිත්වා. ‘‘තදනුසයිතස්සා’’ති තස්මිං විපාක සන්තානෙ අනුසයි තස්ස. ‘‘විභාවෙත්වා’’ති පච්චක්ඛතො විභූතං පාකටං කත්වා. ‘‘අලභිත්වා’’ති චක්ඛුම්හි අලභිත්වා. අපස්සිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘තත්ථෙවා’’ති නිවාසට්ඨානෙ එව. ‘‘සම්පයුත්තා’’ති විඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තා. භවිංසු වඩ්ඪිං සූති භූතා. සම්භවං වුඩ්ඪිකාරණං එසන්ති ගවෙසන්තීති සම්භවෙසිනො. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ‘යථා යවබීජානං වා සාලිබීජානං වා’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ‘‘ආහාරෙතී’’ති පවත්තෙති. ‘‘මනොසඤ්චෙතනාහාරො’’ති කුසලාකුසල කම්මභූතො මනොසඤ්චෙතනාහාරො. ‘‘තයො භවෙ’’ති තයො කාමභවාදිකෙ උපපත්තිභවෙ. ඨිතියාති ච අනුග්ගහායාති ච වුත්තං. ඉතරථා උප්පත්තියාති ච වුත්තං සියාති අධිප්පායො.

Chúng mang lại, chúng chuyên chở một cách mạnh mẽ, vì vậy (chúng được gọi là) ‘āhārā’ (các vật thực). “Bhuso” (một cách mạnh mẽ) có nghĩa là một cách vượt trội hơn. Nhưng làm thế nào chúng mang lại một cách mạnh mẽ? Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “sahajātādī” (đồng sanh, v.v...). Cách giải thích là: các pháp duyên này và các pháp do duyên sanh này. “Etthā” (ở đây) có nghĩa là trong đoạn Pāli này. Trong câu “Paccayāhāro vā” (hoặc duyên thực), tất cả các duyên như nhân, đối tượng, v.v... được gọi là ‘paccayāhāro’ (duyên thực). Còn ‘āhāra paccayo’ (thực duyên) là một loại duyên đặc biệt riêng biệt. “Paccayaṭṭhenā” (với ý nghĩa là duyên) có nghĩa là với ý nghĩa của các duyên như nhân, đối tượng, v.v... “Āhārabhūtā” (trở thành vật thực) có nghĩa là đã trở thành phận sự đặc biệt là nâng đỡ. “Kaḷīraṅkurānaṃ” (của các chồi măng tre) là cách dùng sở hữu cách trong ý nghĩa đối cách. “Vaḍḍhiyā” (cho sự tăng trưởng) có nghĩa là vì mục đích tăng trưởng. “Ṭhitiyā” (cho sự tồn tại) có nghĩa là vì mục đích tồn tại. Mối liên hệ là: các chúng sanh này luân chuyển trong vòng luân hồi. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. “Pakkhe viyūhitvā” (sau khi vẫy cánh) có nghĩa là sau khi chuyển động cánh. Hoặc “pakkhe” (cánh) có nghĩa là sau khi khuấy động gió bằng đôi cánh. “Tadanusayitassā” (của chúng sanh ấy đang tiềm ẩn trong đó) có nghĩa là của chúng sanh ấy đang tiềm ẩn trong dòng tương tục của quả dị thục đó. “Vibhāvetvā” (sau khi làm cho hiển lộ) có nghĩa là sau khi làm cho trở nên rõ ràng, hiển nhiên một cách trực tiếp. “Alabhitvā” (sau khi không nhận được) có nghĩa là sau khi không nhận được ở mắt. Có nghĩa là sau khi không thấy. “Tatthevā” (ngay tại nơi đó) có nghĩa là ngay tại nơi ở. “Sampayuttā” (tương ưng) có nghĩa là tương ưng với thức. ‘Bhaviṃsu vaḍḍhiṃ sūti bhūtā’ (những chúng sanh đã sanh, đã tăng trưởng). ‘Sambhavesino’ (những chúng sanh tìm cầu sự tái sanh) là những chúng sanh tìm kiếm, truy cầu sự tái sanh, nguyên nhân của sự tăng trưởng. “Vuttanayenā” (theo phương pháp đã được nói) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói qua câu bắt đầu bằng ‘yathā yavabījānaṃ vā sālibījānaṃ vā’ (giống như hạt lúa mạch hoặc hạt lúa gạo). “Āhāretī” (mang lại) có nghĩa là làm cho vận hành. “Manosañcetanāhāro” (tư niệm thực) là tư niệm thực, vốn là nghiệp thiện và bất thiện. “Tayo bhave” (ba cõi) là ba cõi tái sanh như dục hữu, v.v... Đã được nói là ‘ṭhitiyā’ (cho sự tồn tại) và ‘anuggahāya’ (cho sự hỗ trợ). Ý muốn nói là, nếu không thì đã có thể được nói là ‘uppattiyā’ (cho sự sanh khởi).

‘‘දුබ්බලකිච්චට්ඨානවත්ථුකත්තා’’ති දුබ්බලකිච්චත්තා දුබ්බලට්ඨානත්තා දුබ්බලවත්ථුකත්තා. ‘‘අභිනිපාත මත්තානි හොන්තී’’ති දස්සන සවනාදි මත්තානි [Pg.239] හොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘විතක්ක පච්ඡිමකං ඣානං’’ති ඣානානි නාම විතක්කස්ස පච්ඡානුගතං හොතීති අත්ථො. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසුපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු. ‘‘තා’’ති වෙදනා එකග්ගතා. ‘‘තං’’ති ඣානකිච්චං. එකග්ගතා බලවතී න හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘මග්ගින්ද්‍රිය බලභාවායා’’ති මග්ගින්ද්‍රිය බලභාවත්ථාය. ලොකුත්තරවිපාකානි ජවනකිච්චානි ච සාධිපතිකානි ච හොන්තීති වුත්තං ‘‘තිභූමකානී’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුබොධං.

“Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā” (do có phận sự, nơi chốn, và vật yếu ớt) có nghĩa là do có phận sự yếu ớt, do có nơi chốn yếu ớt, do có vật yếu ớt. “Abhinipāta mattāni hontī” (chúng chỉ là sự va chạm) có ý nghĩa là chúng chỉ là sự thấy, sự nghe, v.v... “Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ” (thiền theo sau tầm) có nghĩa là các thiền được gọi là theo sau tầm. “Tatthā” (trong chúng) có nghĩa là trong năm thức ấy. “Tā” (chúng) là thọ và nhất tâm. “Taṃ” (điều đó) là phận sự của thiền. Mối liên hệ là: nhất tâm không có mạnh mẽ. “Maggindriya balabhāvāyā” (cho sự trở thành quyền và lực của đạo) có nghĩa là vì mục đích trở thành quyền và lực của đạo. Đã được nói rằng các quả siêu thế và các phận sự tốc hành có chủ qua câu bắt đầu bằng “tibhūmakānī” (thuộc ba cõi). Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

මිස්සකසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Giải Thích Về Tạp Loại Tập Yếu Đã Chấm Dứt.

164. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ. ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති එත්ථ පසද්දො පමුඛත්ථො පධානත්ථොති ආහ ‘‘පමුඛා පධානා හුත්වා’’ති. ඨාසද්දො ගතිනිවත්ති අත්ථොති ආහ ‘‘චිත්තගමනං නිවත්තෙත්වා පවත්තන්තී’’ති. ‘‘කායෙ අනුපස්සනා’’ති කායෙ පවත්තා අනුපස්සනා. පුනප්පුනං පස්සන්ති යොගිනො එතායාති අනුපස්සනා. කතමං පස්සන්තීති ආහ ‘‘අස්සාසපස්සාසාදිකස්සා’’තිආදිං. කථඤ්චතං පස්සන්තීති වුත්තං ‘‘තං තං කායභාවෙනා’’තිආදි. ඉදානි පුනප්පුන සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යාවා’’තිආදිමාහ. වෙදනානු පස්සනාදීසුපි එසෙවනයො. තං න සුන්දරං. කස්මා, සකලස්ස රූපකායස්ස අධිප්පෙතත්තා. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. යදි එවන්තිආදීසු. ‘‘ඉතරාපි සිද්ධා’’ති කායානුපස්සනාදයොපි සිද්ධා. කස්මා, ධම්මානුපස්සනාය අන්තොගධත්තා. ‘‘තථා අනුපස්සන්තස්සා’’ති රූප්පනලක්ඛණතො අනුපස්සන්තස්ස. ‘‘තං තං සමූහභූතරූපධම්මවසෙනා’’ති අස්සාසපස්සාසාදි සමූහභූතස්ස රූප ධම්මස්ස වසෙන. ‘‘සුභාදිවිපල්ලාසස්සා’’ති සුභ සුඛ නිච්චවිපල්ලාසස්ස. ‘‘ඔළාරිකස්සා’’ති සුපාකටවසෙන ඔළාරිකස්ස. ‘‘අත්තූපනිබන්ධා’’ති අත්තෙන උපනිබන්ධා, පටිබද්ධා.

164. Trong phần tóm lược các pháp giác chi. Trong câu ‘‘Satipaṭṭhānā’’, tiếp đầu ngữ ‘pa’ có nghĩa là chính yếu, là hàng đầu, nên nói ‘‘pamukhā padhānā hutvā’’ (trở nên chính yếu, hàng đầu). Từ ‘ṭhā’ có nghĩa là sự dừng lại của sự chuyển động, nên nói ‘‘cittagamanaṃ nivattetvā pavattantī’’ (ngăn chặn sự đi của tâm rồi khởi lên). ‘‘Kāye anupassanā’’ (quán trên thân) là sự quán chiếu khởi lên trên thân. Các hành giả thấy đi thấy lại bằng pháp này, nên gọi là anupassanā (quán chiếu). Thấy cái gì? Nói rằng ‘‘assāsapassāsādikassā’’ (của hơi thở vô, hơi thở ra, v.v...). Thấy nó như thế nào? Đã được nói ‘‘taṃ taṃ kāyabhāvenā’’ (như là trạng thái của thân này hay thân kia, v.v...). Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa của từ ‘punappuna’ (thấy đi thấy lại), ngài nói ‘‘yāvā’’ (cho đến khi, v.v...). Phương pháp này cũng tương tự trong các pháp quán thọ, v.v... Điều đó không hay. Tại sao? Vì toàn bộ sắc thân được nhắm đến. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Trong các câu như ‘‘Yadi evanti’’ (Nếu vậy thì...). ‘‘Itarāpi siddhā’’ (các pháp khác cũng được thành tựu) có nghĩa là quán thân, v.v... cũng được thành tựu. Tại sao? Vì chúng được bao hàm trong pháp quán. ‘‘Tathā anupassantassā’’ (của người quán như vậy) là của người quán theo đặc tính bị biến hoại. ‘‘Taṃ taṃ samūhabhūtarūpadhammavasenā’’ (theo cách của pháp sắc đã được tập hợp này hay kia) là theo cách của pháp sắc đã được tập hợp của hơi thở vô, hơi thở ra, v.v... ‘‘Subhādivipallāsassā’’ (của sự điên đảo về tịnh, v.v...) là của sự điên đảo về tịnh, lạc, thường. ‘‘Oḷārikassā’’ (của sự thô) là của sự thô theo nghĩa là rất rõ ràng. ‘‘Attūpanibandhā’’ (bị ràng buộc vào tự ngã) là bị ràng buộc, bị trói buộc bởi tự ngã.

‘‘කාමං’’ති එකන්තෙන. උපසුස්සතූති සම්බන්ධො. ‘‘යන්තං’’ති ඣානාභිඤ්ඤා මග්ගඵලනිබ්බානං. ‘‘වීරියස්ස සණ්ඨානං’’ති වීරියගමනස්ස වීරියප්පවත්තනස්ස නිවත්තිවසෙන සණ්ඨානං. උප්පන්නසද්දෙන අතීත කිලෙසාපි [Pg.240] පච්චුප්පන්න කිලෙසාපි ගහෙතබ්බා හොන්තීති ආහ ‘‘අසුකස්මිං කාලෙ’’තිආදිං. ‘‘මය්හං උප්පන්නං’’ති ඉදානි උප්පන්නං. ‘‘පහානායා’’ති එත්ථ සමුච්ඡෙදප්පහානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අනුප්පාද ධම්මතාපාදනකරණත්ථං’’ති. තත්ථ අනුප්පාදො ධම්මො යෙසං තෙ අනුප්පාද ධම්මා. මග්ගෙන පහීනා අකුසල ධම්මා. අනුප්පාද ධම්මානං භාවොති විග්ගහො. අනුප්පාද ධම්මතාය ආපාදනං. තස්ස කරණන්ති සමාසො. ‘‘දිස්වා’’ති තෙසං උප්පත්ති වත්ථුං දිස්වා. ‘‘පච්චයසමුච්ඡින්දනත්ථං’’ති පච්චයභූතස්ස අනුසයස්ස සමුච්ඡින්දනත්ථං. ‘‘අපත්තා’’ති ඉදානි අපත්තා. ‘‘සමයෙ’’ති බුද්ධුප්පාදනවමක්ඛණෙ. ‘‘නියාමං න ඔක්කමන්තී’’ති අරියමග්ගසඞ්ඛාතං සම්මත්තනියාමං න ඔක්කමන්ති. නප්පවිසන්ති. කිලෙසෙහි අකොපෙතබ්බතාය අකුප්පො ධම්මො යස්සාති අකුප්ප ධම්මො. ඛීණාසවො. අකුප්ප ධම්මස්ස භාවො අකුප්ප ධම්මතා. අරහත්ත ඵලං. ‘‘තෙසං’’ති කුසලානං ධම්මානං. උප්පන්නානං පාපකානං පහානායාති කත්වා විසුද්ධිධම්මෙසු යොගං කරොන්තස්ස අනුක්කමෙන භාවනා කම්මෙ මත්ථකං පත්තෙආදිතො පට්ඨාය උප්පන්නාපි පාපකා පහිය්‍යන්ති. අනුප්පන්නාපි නුප්පජ්ජන්ති. අනුප්පන්නාපි කුසලා උප්පජ්ජන්ති. උප්පන්නාපි භාවනා පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. එසනයො අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදායාතිආදීසු. එවං චතූසු මුඛෙසු එකෙකමුඛෙනපි සම්මා පදහන්තස්ස සම්මප්පධානං චතුකිච්චසාධකං හොති. තෙනාහ ‘‘එතෙසු පනා’’තිආදිං.

‘‘Kāmaṃ’’ có nghĩa là chắc chắn. Nó liên quan đến từ ‘upasussatu’ (hãy khô cạn đi). ‘‘Yantaṃ’’ (cái nào) là thiền, thắng trí, đạo, quả và Niết-bàn. ‘‘Vīriyassa saṇṭhānaṃ’’ (hình thái của sự tinh tấn) là hình thái theo cách ngăn chặn sự đi tới của tinh tấn, sự diễn tiến của tinh tấn. Bằng từ ‘uppanna’ (đã sanh khởi), cả phiền não quá khứ và phiền não hiện tại đều phải được hiểu, nên nói ‘‘asukasmiṃ kāle’’ (vào thời điểm này hay thời điểm kia, v.v...). ‘‘Mayhaṃ uppannaṃ’’ (đã sanh khởi trong tôi) là đã sanh khởi bây giờ. Trong câu ‘‘Pahānāyā’’ (để đoạn trừ), sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt được nhắm đến, nên nói ‘‘anuppāda dhammatāpādanakaraṇatthaṃ’’ (với mục đích làm cho đạt đến trạng thái không sanh khởi). Ở đây, ‘anuppāda dhammā’ là những pháp có bản chất không sanh khởi. Các pháp bất thiện đã được đoạn trừ bởi đạo. Phân tích là ‘anuppāda dhammānaṃ bhāvo’ (trạng thái của các pháp không sanh khởi). ‘Anuppāda dhammatāya āpādanaṃ’ (sự làm cho đạt đến trạng thái không sanh khởi). ‘Tassa karaṇanti’ là hợp từ. ‘‘Disvā’’ (sau khi thấy) là sau khi thấy nền tảng cho sự sanh khởi của chúng. ‘‘Paccayasamucchindanatthaṃ’’ (với mục đích cắt đứt duyên) là với mục đích cắt đứt tùy miên vốn là duyên. ‘‘Apattā’’ (chưa đạt được) là chưa đạt được bây giờ. ‘‘Samaye’’ (vào thời điểm) là vào chín thời điểm của sự xuất hiện của Đức Phật. ‘‘Niyāmaṃ na okkamantī’’ (họ không đi vào định lý) là họ không đi vào, không bước vào chánh định tụ được gọi là thánh đạo. ‘Akuppa dhammo’ là người có pháp không bị lay chuyển bởi không thể bị phiền não làm lay động. Bậc lậu tận. Trạng thái của ‘akuppa dhammo’ là ‘akuppa dhammatā’. Quả A-la-hán. ‘‘Tesaṃ’’ (của chúng) là của các pháp thiện. Đối với người nỗ lực trong các pháp thanh tịnh để đoạn trừ các pháp ác đã sanh khởi, theo thứ tự, khi việc tu tập đạt đến đỉnh điểm, từ ban đầu, các pháp ác đã sanh khởi cũng được đoạn trừ. Các pháp chưa sanh khởi cũng không sanh khởi. Các pháp thiện chưa sanh khởi cũng sanh khởi. Các pháp đã sanh khởi cũng đi đến viên mãn. Đây là phương pháp trong các câu như ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāyāti’’ (để không sanh khởi các pháp ác chưa sanh khởi), v.v... Như vậy, đối với người chánh cần dù chỉ trong một trong bốn phương diện, chánh cần cũng hoàn thành bốn nhiệm vụ. Do đó, nói rằng ‘‘etesu panā’’ (nhưng trong những điều này, v.v...).

අභිවිසිට්ඨෙන ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණෙන ඤාතබ්බා සබ්බෙ පරමත්ථ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. ‘‘අභිඤ්ඤා සිද්ධී’’ති අභිජානන කිච්චසිද්ධි. විසුං විසුං පරිච්ඡින්දිත්වා ඤාතබ්බා චතුසච්ච ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. තෙහි දුක්ඛසච්ච ධම්මා පරිඤ්ඤාතබ්බභාවෙන, සමුදය සච්ච ධම්මා පහාතබ්බ භාවෙන, නිරොධසච්ච ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බ භාවෙන, මග්ගසච්ච ධම්මා භාවෙතබ්බභාවෙන ඤාතබ්බා හොන්තීති. ‘‘භාවනාසිද්ධී’’ති භාවනාකිච්ච සිද්ධි. තං සංයුත්තකෙ ඉමායපාළියා සමෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘විභඞ්ගෙ පනා’’ති ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ පන. ‘‘චිත්ත චෙතසිකරාසී’’ති සහ පුබ්බභාගභාවනාය උත්තරි මනුස්ස ධම්මපරියා පන්නා [Pg.241] චිත්තචෙතසිකරාසි. ‘‘තත්ථ පනා’’ති විභඞ්ගෙ තස්මිං උත්තරචූළභාජනීයෙ පන. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං සඞ්ගහෙ.

Tất cả các pháp chân đế cần được biết bởi trí tuệ phân tích các pháp một cách đặc biệt thù thắng được gọi là ‘abhiññeyyā’ (pháp cần được thắng tri). ‘‘Abhiññā siddhī’’ (sự thành tựu thắng tri) là sự thành tựu phận sự thắng tri. Các pháp Tứ đế cần được biết bằng cách phân định riêng biệt được gọi là ‘pariññeyyā’ (pháp cần được liễu tri). Trong đó, các pháp thuộc Khổ đế cần được biết theo cách cần được liễu tri; các pháp thuộc Tập đế theo cách cần được đoạn trừ; các pháp thuộc Diệt đế theo cách cần được chứng ngộ; các pháp thuộc Đạo đế theo cách cần được tu tập. ‘‘Bhāvanāsiddhī’’ (sự thành tựu tu tập) là sự thành tựu phận sự tu tập. Nó liên quan đến câu ‘‘Taṃ saṃyuttake imāyapāḷiyā sameti’’ (Điều đó phù hợp với bản kinh Pāli này trong Tương Ưng Bộ). ‘‘Vibhaṅge panā’’ (còn trong bộ Phân Tích) có nghĩa là còn trong Iddhipādavibhaṅga (Phân Tích Thần Túc). ‘‘Citta cetasikarāsī’’ (tổng hợp tâm và tâm sở) là tổng hợp tâm và tâm sở bao gồm trong các pháp siêu nhân cùng với sự tu tập giai đoạn đầu. ‘‘Tattha panā’’ (còn ở đó) có nghĩa là còn trong bộ Phân Tích đó, trong phần Uttaracūḷabhājanīya. ‘‘Idhā’’ (ở đây) có nghĩa là trong bộ tóm lược này.

චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි නාම බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො. ධම්මෙ, සඞ්ඝෙ, අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතොති එවං වුත්තානි සොතාපත්තියා අඞ්ගානි. තත්ථ ‘‘අරියකන්තෙහී’’ති අරියජනෙහි කාමිතෙහි ඉච්ඡිතෙහි. ‘‘සීලෙහී’’ති පඤ්චනිච්චසීලෙහි, ආජීවට්ඨමකසීලෙහි වා. ‘‘සම්මප්පධානෙසූ’’ති සම්මප්පධානකිච්චෙසු.

Bốn chi phần của Dự lưu được gọi là: người sở hữu niềm tin bất động vào Đức Phật, vào Pháp, vào Tăng, và người sở hữu các giới được các bậc Thánh yêu mến. Như vậy là các chi phần của Dự lưu đã được nói. Trong đó, ‘‘ariyakantehī’’ (được các bậc Thánh yêu mến) là được các bậc Thánh mong muốn, ước ao. ‘‘Sīlehī’’ (bởi các giới) là bởi năm giới thường xuyên, hoặc bởi các giới có chánh mạng là thứ tám. ‘‘Sammappadhānesū’’ (trong các chánh cần) là trong các phận sự của chánh cần.

‘‘සොළසහිකිච්චෙහී’’ති එකෙකස්මිං සච්චෙ චත්තාරි චත්තාරි කත්වා සොළසහි කිච්චෙහි. පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, තිආදීහි සොළසහි අත්ථෙහීති වුත්තං හොති. තෙ ච අත්ථා පරතො ආගමිස්සන්ති. සති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති වුත්තං, කථං පන සාසති සම්බොධිං සමුට්ඨාපෙතීති ආහ ‘‘සාහී’’තිආදිං. එසනයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසුපි. ‘‘තෙසු ධම්මෙසූ’’ති අජ්ඣත්තබහිද්ධා ධම්මෙසු. ‘‘ලීනසඞ්කොච කොසජ්ජපක්ඛං’’ති ලීනපක්ඛ සඞ්කොච පක්ඛකොසජ්ජ පක්ඛං. ධුරං සුට්ඨු පග්ගණ්හාති උක්ඛිපතීති ධුරසම්පග්ගහො. ‘‘ධුරං’’ති සමථධුරං විපස්සනා ධුරඤ්ච. ‘‘අරති උක්කණ්ඨ පක්ඛං’’ති අරතිපක්ඛ නිබ්බිදාපක්ඛං. ධම්මෙ රති ධම්මරති. ධම්මෙ නන්දී ධම්මනන්දී. ධම්මෙ ආරාමො ධම්මාරාමො. ‘‘සාරම්භො’’ නාම චිත්තවිහෙසා. ‘‘දරථො’’ නාම චිත්තසන්තාපො. සමාහිතො භික්ඛවෙ යථාභූතං පජානාති පස්සතීති වචනතො පඤ්ඤාය සමාධි පාදකතා පාකටාති වුත්තං ‘‘තස්සා’’තිආදිං. සමං අවිසමං අත්තනො කිච්චං වහති සීලෙනාති සමවාහී. සමවාහිස්ස භාවො සමවාහිතා.

"Soḷasahikiccehīti" có nghĩa là với mười sáu phận sự, bằng cách thực hiện bốn phận sự trong mỗi đế. Được nói là với mười sáu ý nghĩa như là ý nghĩa bức bách, ý nghĩa hữu vi, v.v. Và những ý nghĩa ấy sẽ được đề cập sau. Đã được nói rằng niệm chính là giác chi, nhưng làm thế nào nó khởi lên sự giác ngộ trong giáo pháp? Ngài nói "sāhī" v.v. Phương pháp này cũng áp dụng cho các giác chi còn lại. "Tesu dhammesūti" có nghĩa là trong các pháp nội và ngoại. "Līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃti" có nghĩa là phe thụ động, phe co rút, phe lười biếng. Dhurasampaggaho là người nâng đỡ, nhấc bổng gánh nặng một cách tốt đẹp. "Dhuraṃti" là gánh nặng chỉ và gánh nặng quán. "Arati ukkaṇṭha pakkhaṃti" là phe bất mãn, phe chán nản. Thích thú trong pháp là dhammarati. Hân hoan trong pháp là dhammanandī. Vui thích trong pháp là dhammārāmo. "Sārambho" là sự phiền não của tâm. "Daratho" là sự thiêu đốt của tâm. Do câu "Này các Tỳ khưu, người có định tĩnh biết và thấy như thật", nên sự kiện định là nền tảng cho tuệ đã được làm rõ, như đã nói "tassā" v.v. Samavāhī là người mang gánh nặng của mình một cách đồng đều, không bất bình đẳng, bằng giới. Trạng thái của samavāhī là samavāhitā.

සා පන චතුබ්බිධා හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්සා’’ති සම්මාදිට්ඨියා. ‘‘විසාඛා’’ති ආලපන පදං. ‘සබ්බෙ ලොකුත්තරෙ හොන්තී’ති වචනස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘තෙ පන සත්තතිංසප්පභෙදා’’තිආදිමාහ. න වට්ඨානානි අස්ස අත්ථීති නවට්ඨානිකං. ‘‘ලොකුත්තරෙ’’ති ලොකුත්තර චිත්තෙ. ‘‘අත්තප්පටිපක්ඛානං’’ති අත්තනා උජුප්පටිපක්ඛානං. ‘‘තෙ’’ති බොධිපක්ඛිය ධම්මා. එතෙන දස්සෙතීති [Pg.242] සම්බන්ධො. ‘‘කුණ්ඩලියා’’ති එවං නාමකං බ්‍රාහ්මණං ආලපති. ‘‘විජ්ජා’’ති මග්ගවිජ්ජා. ‘‘විමුත්තී’’ති ඵලවිමුත්ති.

Mối liên hệ là "Sā pana catubbidhā hoti" (Nó có bốn loại). "Tassāti" là của chánh kiến. "Visākhāti" là từ hô cách. Để chỉ ra mối liên hệ của câu "Sabbe lokuttare hontī" (Tất cả đều là siêu thế), ngài nói "te pana sattatiṃsappabhedā" (chúng có ba mươi bảy loại) v.v. Navaṭṭhānikaṃ là cái không có chín cơ sở. "Lokuttareti" là trong tâm siêu thế. "Attappaṭipakkhānaṃti" có nghĩa là của những pháp đối nghịch trực tiếp với chính chúng. "Teti" là các pháp trợ Bồ-đề. Mối liên hệ là "Etena dasseti" (Bằng điều này, ngài chỉ ra). "Kuṇḍaliyāti" là ngài gọi vị Bà-la-môn tên như vậy. "Vijjāti" là minh đạo. "Vimuttīti" là giải thoát quả.

බොධිපක්ඛියානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Về Các Pháp Trợ Bồ-đề đã hoàn tất.

165. සබ්බසඞ්ගහෙ. ‘‘පඤ්චරාසයො’’ති පඤ්චසඞ්ගහා. ‘‘අතීතාදිභෙදභින්නානං’’ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නභෙදෙන, අජ්ඣත්ත බහිද්ධාභෙදෙන, ඔළාරිකසුඛුමභෙදෙන, හීනපණීතභෙදෙන, දූරසන්තිකභෙදෙන ච භින්නානං. ‘‘උපපත්ති ද්වාරෙසූ’’ති චක්ඛාදි ද්වාරෙසු. ‘‘කම්මද්වාරෙසූ’’ති කායකම්මද්වාරාදීසු. ‘‘සඞ්ගම්මා’’ති සඞ්ගන්ත්වා. ‘‘සමාගම්මා’’ති සමාගන්ත්වා. ‘‘සාධාරණ කිච්චානි වා’’ති සබ්බිරියාපථෙහි සාධාරණ කිච්චානිවා. පාළිපාඨෙ. ‘‘කිඤ්චා’’ති කස්මා ච. ‘‘සඞ්ඛාරෙවදෙථා’’ති සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරා ඉති තුම්හෙ වදෙථ. ‘‘කිඤ්චසඞ්ඛතං’’ති කතමඤ්චසඞ්ඛතං. ‘‘රූපං රූපත්ථායා’’ති රූපවිකතියා ජාතත්ථාය රූපසඞ්ඛාතං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. උපභොගො නාම වත්ථාභරණාදිකො අන්තොභොගො. පරිභොගො නාම මඤ්චපීඨාදිකො බාහිර පරිභොගො. සම්පරායිකඤ්ච වෙදනන්ති අධිකාරො. සෙසෙසුපි සඤ්ඤාසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණෙසුපි. ‘‘දානං දානත්ථායා’’ති දානපුඤ්ඤස්ස ජාතත්ථාය. දානසඞ්ඛාතං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. අථවා දානස්ස අත්ථො දානත්ථො. ‘‘අත්ථො’’ති ච විපාකත්ථො ඵලත්ථො. දානවිපාකත්ථාය දානඵලත්ථාය දානපුඤ්ඤසඞ්ඛාතං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘අනුයුඤ්ජන්තා’’ති විපස්සනා කම්මං අනුයුඤ්ජන්තා. ‘‘තීසු ධම්මෙසු කිලමිස්සන්තී’’ති වුත්තං. කථං කිලමිස්සන්තීති ආහ ‘‘තථාහි යථා’’තිආදිං. ‘‘සුඛසඤ්ඤිතෙසු පටිසරණෙසූ’’ති චිත්තසාතචිත්තරති පටිලාභත්ථාය පටිසරණෙසු ආරම්මණෙසු. ‘‘තාහී’’ති සම්පත්තීහි. ‘‘තා’’ති සම්පත්තියො. පරමුක්කංසගතං සුඛසඤ්ඤිතට්ඨානං හොති. තස්මා තත්ථ දුක්ඛානුපස්සනාඤාණං අතිරෙකතරං පවත්තෙතබ්බන්ති තදත්ථාය භගවා තං වෙදනං විසුං එකං ඛන්ධං කත්වා ඛන්ධ [Pg.243] දෙසනං දෙසෙතීති අධිප්පායො. එසනයො පරත්ථපි. ‘‘ඤාණසම්මතං’’ති පුථුජ්ජනෙහි ඤාණසම්මතං. ‘‘පරමං අත්තානං කත්වා’’ති ලොකෙ විඤ්ඤුත්තං පරමං හොති, තස්මා විජානනං පරමං අත්තානං කත්වා. සෙසමෙත්ථ සුපාකටං. ‘‘යත්ථභුඤ්ජතී’’තිආදීසු. ‘‘යත්ථ භුඤ්ජතී’’ති යස්මිං භාජනෙ භුඤ්ජති. ‘‘යඤ්ච භුඤ්ජතී’’ති යඤ්ච භොජනං භුඤ්ජති. ‘‘යෙන ච භුඤ්ජතී’’ති යෙනබ්‍යඤ්ජනෙන භුඤ්ජති. ‘‘යො ච භොජකො’’ති සමීපෙ ඨත්වා පරිවෙසකො. ‘‘යො ච භුඤ්ජිතා’’ති යො ච භුඤ්ජකො.

165. Trong phần Tổng hợp tất cả. "Pañcarāsayoti" là năm nhóm. "Atītādibhedabhinnānaṃti" là của những pháp được phân biệt bởi các sự khác biệt như quá khứ, vị lai, hiện tại; nội, ngoại; thô, tế; thấp kém, cao thượng; và xa, gần. "Upapatti dvāresūti" là trong các cửa như mắt, v.v. "Kammadvāresūti" là trong các cửa nghiệp như thân nghiệp, v.v. "Saṅgammāti" là saṅgantvā (sau khi gặp gỡ). "Samāgammāti" là samāgantvā (sau khi tụ họp). "Sādhāraṇa kiccāni vāti" là hoặc các phận sự chung cho tất cả các oai nghi. Trong bản Pāli. "Kiñcāti" là và tại sao. "Saṅkhārevadethāti" là các ngươi hãy nói "hành, hành". "Kiñcasaṅkhataṃti" là cái gì là hữu vi? "Rūpaṃ rūpatthāyāti" có nghĩa là họ tạo tác cái hữu vi được gọi là sắc vì mục đích phát sinh sự biến đổi của sắc. Upabhogo là sự hưởng thụ bên trong như y phục, trang sức, v.v. Paribhogo là sự hưởng thụ bên ngoài như giường, ghế, v.v. Chủ đề là "và cảm thọ liên quan đến đời sau". Cũng vậy trong các pháp còn lại là tưởng, hành và thức. "Dānaṃ dānatthāyāti" có nghĩa là họ tạo tác cái hữu vi được gọi là bố thí vì mục đích phát sinh phước báu bố thí. Hoặc, ý nghĩa của bố thí là dānattho. Và "attho" là ý nghĩa quả, ý nghĩa kết quả. Có nghĩa là họ tạo tác cái hữu vi được gọi là phước báu bố thí vì mục đích quả của bố thí, vì mục đích kết quả của bố thí. Tương tự trong các trường hợp còn lại. "Anuyuñjantāti" là những người thực hành công việc thiền quán. Đã được nói "họ mệt mỏi trong ba pháp". Họ mệt mỏi như thế nào? Ngài nói "tathāhi yathā" v.v. "Sukhasaññitesu paṭisaraṇesūti" là trong các đối tượng nương tựa để đạt được sự hài lòng của tâm, sự thích thú của tâm. "Tāhīti" là bởi những thành tựu ấy. "Tāti" là những thành tựu. Đó là nơi được gọi là lạc đã đạt đến đỉnh cao nhất. Do đó, để tuệ quán khổ được tiến hành một cách vượt trội hơn ở đó, với mục đích ấy, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về uẩn bằng cách tách thọ đó ra thành một uẩn riêng biệt, đó là ý định. Phương pháp này cũng áp dụng ở nơi khác. "Ñāṇasammataṃti" là được phàm phu cho là trí tuệ. "Paramaṃ attānaṃ katvāti" là vì sự nổi tiếng là tối thượng trong thế gian, do đó, sau khi xem sự nhận biết là tự ngã tối thượng. Phần còn lại ở đây rất rõ ràng. Trong các câu như "Yatthabhuñjatī" v.v. "Yattha bhuñjatīti" là trong vật chứa nào người ấy ăn. "Yañca bhuñjatīti" là và thức ăn nào người ấy ăn. "Yena ca bhuñjatīti" là và với món ăn kèm nào người ấy ăn. "Yo ca bhojakoti" là người phục vụ đứng gần bên. "Yo ca bhuñjitāti" là và người ăn.

‘‘සාසවා එවා’’ති සාසවා නාම ලොකිය ධම්මා. ‘‘උස්සාහන්තා විය හොන්තී’’ති අබ්‍යාපාර ධම්මත්තා වුත්තං. න හි අබ්‍යාපාර ධම්මානං එකන්තෙන උස්සාහො නාම අත්ථි. ඵලස්ස නිබ්බත්තනතො ඵලත්ථාය උස්සාහන්තා විය හොන්තීති. ‘‘ආකිරිත්වා’’ති පත්ථරිත්වා. සෙසමෙත්ථ සුබොධං.

"Sāsavā evāti" là các pháp thế gian được gọi là hữu lậu. "Ussāhantā viya hontīti" được nói như vậy vì chúng là các pháp không có tác ý. Quả thật, các pháp không có tác ý hoàn toàn không có sự nỗ lực. Vì chúng tạo ra quả, nên chúng giống như đang nỗ lực vì quả. "Ākiritvāti" là pattharitvā (sau khi trải ra). Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

ධාතුසඞ්ගහෙ. ‘‘අත්තනො එව සභාවං’’ති අත්තනො සභාවං එවාතිපි යුජ්ජති. ‘‘ඊහා ච බ්‍යාපාරො චා’’ති අභික්කමාමි පටික්කමාමීතිආදිනා උස්සාහො ච, අභික්කමනාදි බ්‍යාපාරො ච. ‘‘න ච ජීවයොගා’’ති න ච ලොකියමහාජන සම්මතෙන ජීවෙන යුත්තා. අට්ඨකථාපාඨෙ. යායති එත්ථාති යන්තං. උදුක්ඛලං. යන්ත චක්කයට්ඨිනාම යන්ත චක්කසම්බන්ධා මුසලයට්ඨි. අරණී වුච්චති අග්ගිනිබ්බත්තකත්ථාය කතා ද්වෙ සාරඝටිකා. අධරාරණී නාම හෙට්ඨාරණී. උත්තරාරණී නාම උද්ධාරණී. ‘‘සල්ලමිවා’’ති කණ්ඩොවිය. ‘‘සූලමිවා’’ති විජ්ඣනකදණ්ඩො විය. ‘‘ආතුරාවියා’’ති තෙහිසල්ලසූලෙහි විද්ධගිලානා විය. අයථාභුච්ච නිමිත්තං නාම අයථාභූතං සත්තපුග්ගලාදිනිමිත්තං. ‘‘වනමිගො වියා’’ති තිණ රූපෙ පුරිස සඤ්ඤාලාභො වනමිගො විය. ‘‘අඞ්ගාරකාසුයං’’ති අඞ්ගාරකූපෙ. ‘‘නානාවිධුපද්දව නිමිත්තතො’’ති නානාවිධානං උපද්දවානං උප්පත්ති පච්චයතො. ‘‘වනමක්කටො වියා’’ති වනවානරො විය. දුක්ඛෙන දමනං අස්සාති දුද්දමනො. ‘‘අස්සඛළුඞ්කො’’ති දුට්ඨ අස්සො. ‘‘යත්ථ කාමනිපාතිතො’’ති යස්මිං යස්මිං ආරම්මණෙ පතිතුං කාමෙති ඉච්ඡති, තත්ථ තත්ථ නිපාතිතො. පුග්ගලවසෙ [Pg.244] අවත්තිත්වා ආරම්මණෙසු යදිච්ඡකං නිපතනතොති වුත්තං හොති. ‘‘රඞ්ගනටො වියා’’ති සමජ්ජනටකො විය. සභාවතො අත්ථි සංවිජ්ජතීති සන්තො. තථොති ච අවිතථොති ච අත්ථතො එකං. අඤ්ඤො පකාරො අඤ්ඤථා. නත්ථි අඤ්ඤථා අස්සාති අනඤ්ඤථං. දුක්ඛදුක්ඛං නාම කායිකදුක්ඛ චෙතසිකදුක්ඛං. ‘‘කම්මජානං’’ති විපාකක්ඛන්ධකටත්තා රූපානං. ‘‘උප්පත්තියා’’ති උප්පාදත්ථාය. ‘‘පගෙවා’’ති පුරෙතරමෙව. ‘‘උප්පන්නං පී’’ති උප්පන්නම්පි චක්ඛු. ‘‘පවත්තියා’’ති සන්තානට්ඨිතියා ඨිතත්ථාය. ‘‘පටිජග්ගන දුක්ඛං’’ති සොධන දුක්ඛං. පච්චයවෙකල්ලං නාම ආහාරච්ඡෙදාදිකං. නනු භිජ්ජනභයෙන පගෙව පච්චයසම්පාදනං නාම සඞ්ඛාර දුක්ඛමෙව සියාති. සච්චං. ඉධ පන ආසන්නෙ භිජ්ජනනිමිත්තං දිස්වා කතං පච්චය සම්පාදනං අධිප්පෙතං. ‘‘රක්ඛාවරණගුත්ති සංවිධාන දුක්ඛං’’ති නානාභයතො රක්ඛණස්ස ච ආවරණස්ස ච ගොපනස්ස ච සංවිධාන දුක්ඛං. ‘‘තදුභයෙන සහෙව සිජ්ඣතී’’ති කසිගොරක්ඛාදීනි සඞ්ඛාර කම්මානි වා රක්ඛාවරණ ගුත්තිසං විධානාදීනිවා කරොන්තානං තං දුක්ඛ දුක්ඛං තදුභයෙන දුක්ඛෙන සහෙව සිජ්ඣති. ‘‘තෙසං’’ති චක්ඛාදීනි අස්සාදෙන්තානං න මුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘පවත්ති නිරොධ භූතස්සා’’ති පවත්තියා නිරොධ භූතස්ස. ‘‘තං පජහති යෙවා’’ති තං ලොභං පජහතියෙව. ‘‘යාවදෙවා’’ති උපරිමපරියන්තෙන. අහං අස්මීති පවත්තො මානො අස්මිමානො. තස්ස සමුග්ඝාතනං සමුච්ඡින්දනං. ‘‘පරිඤ්ඤාතෙසූ’’ති තෙසු අනුසයිතාය තණ්හාය පහානවසෙන පරිඤ්ඤාතෙසු. ‘‘තබ්බිපරීතෙන පනා’’ති තතො විපරීතෙන පන. අස්මිමානස්ස අනධිට්ඨානභූතාතිආදි අත්ථෙන. අනින්ද්‍රියබද්ධ ධම්මා නාම පථවීපබ්බතාදීසු පවත්තා රූප ධම්මා.

Trong Dhātusaṅgaha. Cụm từ “attano eva sabhāvaṃ” cũng hợp lý khi hiểu là “attano sabhāvaṃ eva” (chính tự tánh của nó). “Īhā ca byāpāro ca” (sự cố gắng và sự hoạt động) là sự nỗ lực qua các câu như “tôi đi tới, tôi đi lui” v.v..., và sự hoạt động như đi tới v.v... “Na ca jīvayogā” (và không do sự kết hợp của sinh mạng) là không được kết hợp với sinh mạng theo quan niệm của đa số người đời. Trong bản văn Chú giải. Cái mà trong đó nó được vận hành, đó là máy (yanta). Cái cối. Yantacakkayaṭṭhi là cái chày (musalayaṭṭhi) được nối kết với bánh xe của máy (yantacakka). Araṇī được gọi là hai thanh gỗ cứng được làm ra để tạo lửa. Adharāraṇī là thanh gỗ dưới. Uttarāraṇī là thanh gỗ trên. “Sallamiva” (như mũi tên) là như mũi tên. “Sūlamiva” (như cái cọc) là như cái cọc nhọn để đâm. “Āturāviya” (như người bệnh) là như người bệnh bị đâm bởi những mũi tên và cọc nhọn ấy. Ayathābhuccanimittaṃ là tướng không như thật, tức là tướng chúng sanh, cá nhân v.v... “Vanamigo viya” (như con nai rừng) là như con nai rừng có được tưởng về người trong hình nộm bằng cỏ. “Aṅgārakāsuyaṃ” (trong hố than) là trong hố than. “Nānāvidhupaddava nimittato” (do là tướng của nhiều tai họa khác nhau) là do là nhân sanh của nhiều loại tai họa khác nhau. “Vanamakkaṭo viya” (như con khỉ rừng) là như con vượn rừng. Cái khó điều phục, đó là duddamano (khó điều phục). “Assakhaḷuṅko” (con ngựa bất kham) là con ngựa xấu. “Yattha kāmanipātito” (nó rơi vào bất cứ nơi nào nó muốn) là nó rơi vào đối tượng nào mà nó muốn, nó ước ao rơi vào. Điều được nói là nó rơi vào các đối tượng một cách tùy tiện, không theo sự kiểm soát của cá nhân. “Raṅganaṭo viya” (như một diễn viên) là như một diễn viên trên sân khấu. Cái hiện hữu, có mặt về tự tánh, đó là santo (có thật). Tatho (như vậy) và avitatho (không khác như vậy) có cùng một nghĩa. Một cách khác là aññathā (khác). Cái không có cách khác, đó là anaññathaṃ (không khác). Khổ khổ là khổ về thân và khổ về tâm. “Kammajānaṃ” (của những cái do nghiệp sanh) là của các sắc pháp được tạo ra bởi các uẩn quả. “Uppattiyā” (cho sự sanh khởi) là vì mục đích sanh khởi. “Pageva” (trước tiên) là trước hết. “Uppannaṃ pi” (dù đã sanh) là dù con mắt đã sanh. “Pavattiyā” (cho sự tiếp diễn) là vì mục đích duy trì sự tồn tại của dòng tương tục. Paṭijagganadukkhaṃ (khổ trong việc chăm sóc) là khổ trong việc làm sạch. Sự thiếu thốn duyên là sự cắt đứt vật thực v.v... Chẳng phải việc chuẩn bị các duyên từ trước vì sợ bị hoại diệt chính là hành khổ hay sao? Đúng vậy. Nhưng ở đây, việc chuẩn bị các duyên được thực hiện sau khi thấy tướng hoại diệt gần kề mới được chủ ý đến. Rakkhāvaraṇaguttisaṃvidhānadukkhaṃ (khổ trong việc sắp đặt sự bảo vệ, che chở, phòng hộ) là khổ trong việc sắp đặt sự bảo vệ, sự che chở, và sự phòng hộ khỏi nhiều nỗi sợ hãi khác nhau. “Tadubhayena saheva sijjhatī” (nó thành tựu cùng với cả hai) là đối với những người làm các hành nghiệp như cày cấy, chăn bò v.v... hoặc sắp đặt sự bảo vệ, che chở, phòng hộ v.v..., khổ khổ ấy thành tựu cùng với cả hai loại khổ đó. “Tesaṃ” (của họ) có liên hệ là “không được giải thoát” đối với những người thưởng thức mắt v.v... “Pavattinirodhabhūtassa” (của cái đã trở thành sự diệt của sự tiếp diễn) là của sự diệt của sự tiếp diễn. “Taṃ pajahati yeva” (chắc chắn từ bỏ nó) là chắc chắn từ bỏ lòng tham ấy. “Yāvadeva” (cho đến khi) là cho đến giới hạn cao nhất. Ngã mạn diễn tiến rằng “tôi là”, đó là asmimāna (ngã mạn). Sự nhổ bật nó lên là sự đoạn trừ. “Pariññātesu” (khi đã được liễu tri) là khi đã được liễu tri bằng cách đoạn trừ ái tùy miên trong chúng. “Tabbiparītena pana” (nhưng do ngược lại với điều đó) là nhưng do ngược lại với điều đó. Với ý nghĩa là không phải là nền tảng của ngã mạn v.v... Các pháp không liên hệ đến quyền là các sắc pháp diễn tiến trong đất, núi v.v...

සත්තෙ අනුක්කණ්ඨමානෙ කරොතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. තෙසං සත්තානං. දුජ්ජහො නාම නත්ථි. තස්මා ලොභොයෙව දුක්ඛසමුදයාරිය සච්චං නාමාති යොජනා. සාසවා කුසලා කුසල ධම්මා සමුදයසච්චං නාම, දුක්ඛ සච්චභූතානං විපාකක්ඛන්ධකටත්තා රූපානං සමුදයත්තා සංවඩ්ඪනත්තා. මූලභාවෙන වුත්තා [Pg.245] ‘අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා’තිආදීසු. ‘‘නන්දනසදිසං’’ති දෙවලොකෙ නන්දනවනුය්‍යානසදිසං. ‘‘ආදිපභවපධානභූතා’’ති දුක්ඛ ධම්මානං ආදිභූතා, පභවභූතා, පධානභූතා. ‘‘පභවභූතා’’ති ච පථමුප්පත්තිහෙතුභූතා. ‘‘තෙසං’’ති දුක්ඛ ධම්මානං.

Có liên hệ là “nó làm cho chúng sanh không nhàm chán”. “Iti” (như vậy) là do đó. Của các chúng sanh ấy. Không có gì gọi là khó từ bỏ. Do đó, nên hiểu rằng chính lòng tham là Thánh đế về Nguồn Gốc của Khổ. Các pháp thiện và bất thiện hữu lậu được gọi là Tập đế, vì chúng là nguồn gốc, là sự tăng trưởng của các sắc pháp được tạo ra bởi các uẩn quả, vốn là Khổ đế. Được nói là gốc rễ trong các câu như “vô minh duyên hành” v.v... “Nandanasadisaṃ” (tương tự như Nandana) là tương tự như vườn Nandana ở cõi trời. “Ādipabhavapadhānabhūtā” (là khởi đầu, là nguồn gốc, là chủ yếu) là khởi đầu, là nguồn gốc, là chủ yếu của các pháp khổ. Và “pabhavabhūtā” (là nguồn gốc) là nhân sanh khởi đầu tiên. “Tesaṃ” (của chúng) là của các pháp khổ.

‘‘කත්ථචී’’ති කාමභවාදීසු කිස්මිඤ්චිභවෙ. ‘‘කදාචී’’ති අතීතාදිකාලෙසු කිස්මිඤ්චිකාලෙ. ‘‘කෙසඤ්චී’’ති දෙවමනුස්සාදීසු සත්තෙසු කෙසඤ්චිසත්තානං. ‘‘කුතොචී’’ති බහූසුකාරණෙසු කුතොචිකාරණා. ‘‘කථඤ්චී’’ති කෙනචිපකාරෙන.

“Katthaci” (ở đâu đó) là trong một cõi nào đó, như cõi Dục v.v... “Kadāci” (khi nào đó) là trong một thời điểm nào đó, trong các thời quá khứ v.v... “Kesañci” (của ai đó) là của một chúng sanh nào đó, trong các chúng sanh như chư thiên, loài người v.v... “Kutoci” (từ đâu đó) là từ một nguyên nhân nào đó, trong nhiều nguyên nhân. “Kathañci” (bằng cách nào đó) là bằng một cách thức nào đó.

‘‘පරිණාමො’’ති පරිණමනං අඤ්ඤථාභාවො. ‘‘තං සමඞ්ගීනං’’ති තෙහි චක්ඛාදීහි සමඞ්ගීනං පුග්ගලං. පාළිපාඨෙ. ‘‘ආදිත්තං’’තිආදීපිතං සමුජ්ජලන්තං. ‘‘කෙනා’’ති කරණභූතෙන කෙන අග්ගිනා. තථා අරියමග්ගො විපරිණාම ධම්මො ච හොති. සොවිපරිණාම දුක්ඛෙනපි පුග්ගලං භුසං පීළෙතියෙවාති යොජනා. ‘‘නා’’ති න සියා. සමනං වූපසමනං සන්ති. සබ්බදුක්ඛානං සන්තීති විග්ගහො. සබ්බං වට්ටදුක්ඛන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තස්සා’’ති අරියමග්ගස්ස. ‘‘පවත්තමානා චා’’ති සන්තතිඨිතිවසෙන වත්තමානා ච. ‘‘මහන්තං පරිළාහදුක්ඛං’’ති සොක පරිදෙව දුක්ඛ දොමනස්සුපායාසානං පවත්තිවසෙන මහන්තං පරිළාහ දුක්ඛං. නිබ්බානස්ස අනුප්පාද ධම්මත්තා උප්පාදත්ථාය පච්චයො නාම නත්ථි. තථා අප්පවත්ති ධම්මත්තා පවත්තත්ථාය. සම්පාපුණිතබ්බත්තා පන සම්පාපනත්ථාය පච්චයො අත්ථීති ආහ ‘‘සම්පාපක පච්චයාභිසඞ්ඛරණලෙසං’’ති. සම්පාපක පච්චයා නාම අරිය මග්ගො ච තස්ස පච්චයා ච.

“Pariṇāmo” có nghĩa là sự biến đổi, sự trở thành khác. “Taṃ samaṅgīnaṃ” có nghĩa là cá nhân có đầy đủ các pháp ấy tức là nhãn căn v.v... Trong bài kinh Pāḷi. “Ādittaṃ” có nghĩa là bị đốt cháy, đang bừng cháy. “Kenā” có nghĩa là bởi ngọn lửa nào, ngọn lửa là công cụ. Tương tự, thánh đạo cũng là pháp có sự biến hoại. Cách nối kết là: Pháp ấy cũng áp bức cá nhân một cách dữ dội bởi khổ biến hoại. “Nā” có nghĩa là không thể có. Sự làm cho lắng dịu, sự làm cho an tịnh, sự tịch tịnh. Phân tích cú pháp là: “sự tịch tịnh của tất cả các khổ”. Mối liên hệ là: “tất cả khổ luân hồi”. “Tassā” có nghĩa là của thánh đạo. “Pavattamānā ca” có nghĩa là và đang hiện hành do sự tồn tại của dòng tương tục. “Mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ” có nghĩa là khổ ưu não lớn lao do sự diễn tiến của sầu, bi, khổ, ưu, não. Do Nibbāna là pháp không sanh khởi, nên không có duyên cho sự sanh khởi. Tương tự, do là pháp không diễn tiến, nên (không có duyên) cho sự diễn tiến. Tuy nhiên, do là pháp cần được chứng đắc, nên có duyên cho sự chứng đắc. Vì vậy, ngài nói “một chút tạo tác các duyên để chứng đắc”. Các duyên để chứng đắc chính là thánh đạo và các duyên của thánh đạo ấy.

භවාභවසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති සම්බන්ධො. ‘‘තදෙවා’’ති තං දුක්ඛක්ඛන්ධං එව. අනුපුනප්පුනං පදීයතෙ අනුප්පදානං. ‘‘නිය්‍යාතනට්ඨො’’ති හන්ද ගණ්හාති සම්පටිච්ඡාපනට්ඨො. ‘‘තතො’’ති වට්ටදුක්ඛතො. ‘‘මුච්චනූපායස්සා’’ති දානසීලනික්ඛමාදිකස්ස මුච්චනූපායස්ස. ‘‘නිස්සරණවිමුත්තියා’’ති නිස්සරණ සඞ්ඛාතාය විමුත්තියා. සඞ්ඛාර දුක්ඛස්ස අභාවට්ඨො. ‘‘සම්මොහස්ස පහානවසෙනා’’ති එතෙන ඉධ දස්සනං නාම ඉතො පට්ඨාය චතූසු සච්චෙසු අසම්මොහ භාවපත්ති එව ආලොකපත්ති එව වුච්චතීති දස්සෙති[Pg.246]. තෙනාහ ‘‘පටිවිජ්ඣනට්ඨො’’ති. තණ්හාය දාසො තණ්හාදාසො. තණ්හාදාසස්ස භාවො තණ්හාදාසබ්‍යං. පරවසතො විමුත්තිවසෙන අපරාධීනතා භුජිස්සභාවො නාම. ලොකියමග්ගාහි තණ්හාදාසබ්‍යං නාතිවත්තන්ති. තණ්හාවසං පූරයමානා තණ්හාවිසයං විපාකං ජනෙන්ති. අයං අරියමග්ගො එව තණ්හාය අනාරම්මණභාවෙ ඨිතො තණ්හාදාසබ්‍යං අතිවත්තති. තණ්හාවසං භින්දමානො තණ්හාය අවිසයං විපාකං ජනෙතීති අධිප්පායො. ‘‘දුක්ඛමුත්තියා’’ති දුක්ඛතො මුච්චනත්ථං. ‘‘දුක්ඛවඩ්ඪියා’’ති දුක්ඛවඩ්ඪනත්ථාය. සෙසමෙත්ථ සුබොධං. ‘‘ඛයවිරාග නිරොධ භූතො’’ති එත්ථ කිලෙස ධම්මානං විරජ්ජනං විගමනං අන්තරධානං විරාගො. ‘‘අනත්ථ පදානී’’ති අහිතපදානි. භයාදීනවපදානි. ‘‘ද්වාරඡක්කආරම්මණ ඡක්කභෙදෙනා’’ති ද්වාරඡක්කං ධම්මාරම්මණං හොති. එවංසති, ආරම්මණ ඡක්කන්ති න වත්තබ්බං ධම්මාරම්මණස්ස විසුං ගහිතත්තාති. නො නවත්තබ්බං. කස්මා, ද්වාරඡක්කතො සෙසානං ධම්මාරම්මණානං අත්ථිතායාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. පරතො ‘‘එත්ථපී’’තිආදීසු එසෙවනයොති.

Mối liên hệ là “của khối khổ được gọi là hữu và phi hữu”. “Tadevā” có nghĩa là chính khối khổ ấy. Anupunappunaṃ padīyate là anuppadānaṃ (sự trao đi lập đi lập lại). “Niyyātanaṭṭho” có nghĩa là “này, hãy nhận lấy”, có nghĩa là làm cho chấp nhận. “Tato” có nghĩa là từ khổ luân hồi. “Muccanūpāyassā” có nghĩa là của phương tiện giải thoát như là bố thí, trì giới, xuất gia v.v... “Nissaraṇavimuttiyā” có nghĩa là của sự giải thoát được gọi là sự xuất ly. Có nghĩa là sự vắng mặt của khổ hành. “Sammohassa pahānavasenā”: Bằng câu này, ngài chỉ ra rằng ở đây “dassanaṃ” được gọi là sự chứng đạt trạng thái không si mê trong bốn sự thật, chính là sự chứng đạt ánh sáng. Do đó, ngài nói “paṭivijjhanaṭṭho”. Kẻ nô lệ của ái là “taṇhādāso”. Tình trạng là kẻ nô lệ của ái là “taṇhādāsabyaṃ”. Tình trạng làm chủ chính là sự không lệ thuộc, do được giải thoát khỏi sự kiểm soát của người khác. Các đạo thế gian không vượt qua được tình trạng nô lệ cho ái. Khi làm tròn đầy quyền lực của ái, chúng sanh ra quả là đối tượng của ái. Chỉ có thánh đạo này, đứng trong trạng thái không phải là đối tượng của ái, mới vượt qua được tình trạng nô lệ cho ái. Ý nghĩa là: khi phá vỡ quyền lực của ái, nó sanh ra quả không phải là đối tượng của ái. “Dukkhamuttiyā” có nghĩa là để giải thoát khỏi khổ. “Dukkhavaḍḍhiyā” có nghĩa là để làm tăng trưởng khổ. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Trong câu “khayavirāga nirodha bhūto”, ở đây “virāgo” là sự phai nhạt, sự ra đi, sự biến mất của các pháp phiền não. “Anattha padāni” có nghĩa là những trạng thái bất lợi. Những trạng thái của sự sợ hãi và nguy hiểm. “Dvārachakkaārammaṇa chakkabhedenā”: sáu cửa trở thành pháp trần. Khi như vậy, không nên nói “sáu đối tượng”, vì pháp trần đã được lấy riêng. Không, không phải là không nên nói. Tại sao? Để chỉ ra rằng ngoài sáu cửa, còn có các pháp trần khác, nên đã nói “ettha cā” v.v... Về sau, trong các câu như “etthapī” v.v..., phương pháp cũng tương tự.

සබ්බසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Phụ Chú Về Toàn Bộ Yếu Pháp đã chấm dứt.

සමුච්චයසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Phụ Chú Về Yếu Pháp Tập Yếu đã chấm dứt.

8. පච්චයසඞ්ගහඅනුදීපනා

8. Phần Trình Bày Phụ Chú Về Yếu Pháp Duyên Hệ

166. යෙහිපකාරෙහි [Pg.247] යථා. තෙසං විභාගො තං විභාගො. අයඤ්චනිද්දෙසො එකසෙසනිද්දෙසො, විච්ඡාලොපනිද්දෙසොවාති දස්සෙතුං ‘‘තෙසං’’තිආදිමාහ. න සමෙති. ගාථායං ‘යෙසං’තිආදිනා තීහි-ය-සද්දෙහි දස්සිතානං තිණ්ණං අත්ථානං-ත-සද්දත්ථ සම්භවතො. ත-සද්දත්ථානඤ්ච අනුසන්ධියං පරිපුණ්ණං කත්වා වත්තබ්බතො. ‘‘සමුප්පජ්ජතී’’ති සුට්ඨු පරිපුණ්ණං කත්වා උප්පජ්ජති, පාතුභවති. ‘‘අවිනා’’ති අවිනා හුත්වා. ‘‘සහජාත ධම්මෙහී’’ති අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු සඞ්ඛාරාදීනං සහජාත ධම්මෙහි සහෙව උප්පජ්ජනං. ‘‘කලාපවසෙනා’’ති සුද්ධ ධම්ම කලාපවසෙන. ‘‘සාමඤ්ඤ ලක්ඛණං’’ති සාධාරණ ලක්ඛණං. ‘‘අත්ථො’’ති ඉදප්පච්චයතා සද්දස්ස අත්ථො. ‘‘අයමත්ථො පටික්ඛිත්තො’’ති ‘සමුප්පජ්ජනං සමුප්පාදො’ති අයංභාවසාධනත්ථො පටික්ඛිත්තො. ‘‘අයමෙවා’’ති අයං භාවසාධනත්ථො එව. ජරාමරණං සම්භවතීති යොජනා. ‘‘උප්පාදාවා තථාගතානං’’ති සම්මාසම්බුද්ධානං උප්පාදෙවා සති. ‘‘අනුප්පාදාවා’’ති අනුප්පාදෙවා සති. ‘‘ඨිතාව සාධාතූ’’ති ජාතියා සති ජරාමරණස්ස පවත්තිසභාවො ලොකෙ ඨිතොයෙව. කතමා පන සාධාතූති ආහ ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති කෙනචි අකතා සභාවට්ඨිතතා. ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති සභාවනියාමතා. ‘‘තත්‍ර තථතා’’ති තස්මිං සාමඤ්ඤලක්ඛණෙ සඞ්ඛත ධම්මානං තථතා. සාමඤ්ඤ ලක්ඛණමෙව පටිච්චසමුප්පාදො නාමාති දස්සෙති, න අවිජ්ජාදිකො පච්චය ධම්මො. කස්මා, තෙහි වචනෙහි ධම්මනියාමතා මත්තස්ස දස්සිතත්තා. අවිජ්ජාදීනං ධම්ම සරූපානං අදස්සිතත්තා. ‘‘ධම්මනියාමතාමත්තං’’ති ච යථා වුත්තසාමඤ්ඤ ලක්ඛණමෙව වුච්චති. යදි භාවසාධනං ඉච්ඡෙය්‍ය, භාවසාධනං නාම කත්තුරහිතං භවෙය්‍ය. කත්තුරහිතෙ ච සති, කථං පටිච්ච ක්‍රියාය සමානකත්තුකතා ලබ්භති. අලද්ධෙ ච සමානකත්තුකත්තෙ කථඤ්ච පුබ්බකාලෙත්වා [Pg.248] පච්චයසම්භවොති. අයං භාවසාධනං ඉච්ඡන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනයුත්තිවිරොධො. තං පරිහරන්තො න චෙත්ථාතිආදිමාහ. ගම්භීරොචානන්ද පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාව භාසොචාති භගවතා වුත්තං. භාවසාධනෙ ච කතෙ උප්පජ්ජන ක්‍රියාමත්තං නාම විසුං එකො ධම්මො න හොතීති කථං තං ගම්භීරං සියාති. අයං භාවසාධනං ඉච්ඡන්තස්ස ගම්භීරවචන විරොධො. තං පරිහරන්තො ‘‘සඞ්ඛත ධම්මෙසු චා’’තිආදිමාහ. අපි ච සඞ්ඛත ලක්ඛණං නාම සඞ්ඛත ධම්මතොපි ගම්භීරං හොති. තථාහි චිත්තං නාම සඞ්ඛත ධම්මො. තඤ්ච අත්ථි මෙචිත්තං නාමාති සත්තානං පාකටං හොති. තස්ස පන අනිච්චතා සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං අපාකටං හොති සුට්ඨු සන්තතියා පටිච්ඡන්නං. තථා වෙදනා නාම සුඛාවා දුක්ඛාවා සඞ්ඛත ධම්මො. සා ච අත්ථි මෙවෙදනාති සත්තානං පාකටා හොති. තස්සා පන අනිච්චතා සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං අපාකටං හොති සුට්ඨු සන්තතියා පටිච්ඡන්නං. එවං සෙසෙසු නාමධම්මෙසු ච රූපධම්මෙසු ච. යතො සත්තසු විසුද්ධීසු සඞ්ඛත ධම්ම වවත්ථාන සඞ්ඛාතං දිට්ඨිවිසුද්ධිඤාණඤ්ච අවිජ්ජාදිපච්චය පරිග්ගහ සඞ්ඛාතං කඞ්ඛාවිතරණ විසුද්ධිඤාණඤ්ච පථමං සම්පාදෙත්වා පච්ඡා දසවිධානි සඞ්ඛත ලක්ඛණානුපස්සනා ඤාණානි සම්පාදෙතබ්බානි හොන්තීති. යථා ච අනිච්චතා සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං සඞ්ඛත ධම්මතො ගම්භීරං හොති. තථා ඉදම්පි පටිච්චසමුප්පාද සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං සඞ්ඛත ධම්මතො ගම්භීරං හොතීති දට්ඨබ්බං.

166. Bằng những cách thức nào, như thế nào. Sự phân tích về chúng là sự phân tích ấy. Và để chỉ ra rằng lời giải thích này là lời giải thích theo phép tỉnh lược (ekasesaniddesa) hoặc lời giải thích theo phép loại bỏ (vicchālopaniddesa), ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tesaṃ” (của chúng). (Điều này) không phù hợp. Bởi vì trong câu kệ, ý nghĩa của đại từ ‘ta’ (ấy) có thể áp dụng cho ba ý nghĩa được chỉ ra bởi ba đại từ ‘ya’ (nào) bắt đầu bằng ‘yesaṃ’ (của những pháp nào). Và cũng vì ý nghĩa của đại từ ‘ta’ cần được trình bày sau khi đã kết nối một cách trọn vẹn. “Samuppajjati” (đồng sanh khởi) có nghĩa là sanh khởi một cách tốt đẹp, trọn vẹn; tức là biểu hiện. “Avinā” (bất ly) có nghĩa là trở nên không tách rời. “Cùng với các pháp đồng sanh” (sahajāta dhammehi) có nghĩa là sự sanh khởi của các hành (saṅkhāra), v.v... cùng với các pháp đồng sanh của chúng trong công thức “vô minh duyên hành” (avijjā paccayā saṅkhārā), v.v... “Theo nhóm” (kalāpavasena) có nghĩa là theo nhóm các pháp thuần túy. “Đặc tính chung” (sāmaññalakkhaṇaṃ) có nghĩa là đặc tính phổ biến (sādhāraṇalakkhaṇaṃ). “Ý nghĩa” (attho) là ý nghĩa của từ “idappaccayatā” (tính duyên khởi này). “Ý nghĩa này bị bác bỏ” (ayamattho paṭikkhitto) có nghĩa là ý nghĩa được tạo thành theo cách danh từ trừu tượng (bhāvasādhana) này, tức là ‘sự đồng sanh khởi là lý duyên khởi’ (samuppajjanaṃ samuppādo), bị bác bỏ. “Chính điều này” (ayamevā) có nghĩa là chính ý nghĩa được tạo thành theo cách danh từ trừu tượng này. Cách kết nối là: “già và chết xảy ra”. “Dù các Như Lai có xuất hiện” (uppādā vā tathāgatānaṃ) có nghĩa là khi các bậc Chánh Đẳng Giác xuất hiện. “Hay không xuất hiện” (anuppādā vā) có nghĩa là khi các ngài không xuất hiện. “Yếu tố ấy vẫn tồn tại” (ṭhitāva sā dhātu) có nghĩa là khi có sanh (jāti), bản chất diễn tiến của già và chết vẫn tồn tại trong thế gian. Nhưng yếu tố ấy là gì? Ngài nói câu bắt đầu bằng “tính ổn định của pháp” (dhammaṭṭhitatā). Trong đó, “tính ổn định của pháp” (dhammaṭṭhitatā) là tính ổn định tự nhiên, không do ai tạo ra. “Tính quyết định của pháp” (dhammaniyāmatā) là tính quyết định tự nhiên. “Tính như thật ở đó” (tatra tathatā) là tính như thật của các pháp hữu vi trong đặc tính chung ấy. Ngài chỉ ra rằng chính đặc tính chung mới được gọi là lý duyên khởi, chứ không phải các pháp làm duyên bắt đầu bằng vô minh. Tại sao? Vì qua những lời ấy, chỉ có tính quyết định của pháp được chỉ ra, còn bản chất của các pháp như vô minh, v.v... thì không được chỉ ra. Và “chỉ là tính quyết định của pháp” (dhammaniyāmatāmattaṃ) được nói đến chính là đặc tính chung đã được đề cập. Nếu muốn hiểu theo cách tạo thành danh từ trừu tượng (bhāvasādhana), thì danh từ trừu tượng (bhāvasādhana) sẽ không có chủ thể. Và khi không có chủ thể, làm sao có thể có được tính đồng chủ thể cho hành động ‘duyên vào’ (paṭicca)? Và khi không có được tính đồng chủ thể, làm sao có thể có bất biến quá khứ phân từ (pubbakāle tvā) và điều kiện (paccaya)? Đây là sự mâu thuẫn về mặt ngữ pháp đối với người muốn hiểu theo cách tạo thành danh từ trừu tượng. Để tránh điều đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “na cettha” (và ở đây không). Đức Thế Tôn đã dạy rằng: “Này Ānanda, lý duyên khởi này thâm sâu, và nó biểu hiện cũng thâm sâu”. Và khi được hiểu theo cách tạo thành danh từ trừu tượng, thì bản thân hành động sanh khởi không phải là một pháp riêng biệt, vậy làm sao nó có thể thâm sâu được? Đây là sự mâu thuẫn với lời dạy về tính thâm sâu đối với người muốn hiểu theo cách tạo thành danh từ trừu tượng. Để tránh điều đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “và trong các pháp hữu vi” (saṅkhata dhammesu ca). Hơn nữa, đặc tính của pháp hữu vi (saṅkhatalakkhaṇaṃ) còn thâm sâu hơn cả chính pháp hữu vi (saṅkhatadhamma). Thật vậy, tâm là một pháp hữu vi. Và việc “có tâm của ta” thì hiển nhiên đối với chúng sanh. Nhưng đặc tính hữu vi của nó, tức là tính vô thường, thì không hiển nhiên, vì bị dòng tương tục che giấu kỹ lưỡng. Tương tự, thọ, dù là lạc hay khổ, là một pháp hữu vi. Và việc “có thọ của ta” thì hiển nhiên đối với chúng sanh. Nhưng đặc tính hữu vi của nó, tức là tính vô thường, thì không hiển nhiên, vì bị dòng tương tục che giấu kỹ lưỡng. Cũng như vậy đối với các danh pháp và sắc pháp còn lại. Do đó, trong bảy thanh tịnh, sau khi trước tiên thành tựu kiến thanh tịnh trí (diṭṭhivisuddhiñāṇa) tức là sự xác định các pháp hữu vi, và đoạn nghi thanh tịnh trí (kaṅkhāvitaraṇavisuddhiñāṇa) tức là sự nắm bắt các duyên như vô minh, v.v..., thì sau đó mười loại tuệ quán về đặc tính của pháp hữu vi mới cần được thành tựu. Và cũng như đặc tính hữu vi được gọi là vô thường thì thâm sâu hơn pháp hữu vi, cũng vậy, cần phải hiểu rằng đặc tính hữu vi được gọi là lý duyên khởi này cũng thâm sâu hơn pháp hữu vi.

‘‘තබ්භාවභාවීභාවො’’ති එත්ථ භවති සංවිජ්ජතීති භාවො. සො සො අවිජ්ජාදිකො භාවො තබ්භාවො. තබ්භාවෙ භවන්ති සම්භවන්ති සීලෙනාති තබ්භාවභාවිනො. සඞ්ඛාරාදයො. ‘‘භාවො’’ති උප්පත්තිකාරණං. තබ්භාවභාවීනං භාවොති තබ්භාවභාවි භාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිං තස්මිං’’තිආදිමාහ. අපි ච ‘‘භාවො’’ති විජ්ජමානතා වුච්චති. තස්ස තස්ස පච්චය ධම්මස්ස භාවොති තබ්භාවො. තබ්භාවෙ සති භවන්ති සම්භවන්ති ධම්මතායාති තබ්භාවභාවිනො. තෙසං භාවොතිපි යුජ්ජතියෙව. ‘‘හෙත්වාදි පච්චය සත්තිනියාමං’’ති හෙතුපච්චයො, ආරම්මණ පච්චයො, තිආදීසු හෙතුසද්ද ආරම්මණ සද්දාදයො ලොභාදීනං රූපාරම්මණාදීනඤ්ච [Pg.249] ධම්මානං තං තං පච්චය සත්තිවිසෙසං දීපෙන්ති. තෙසඤ්ච සො සො පච්චය සත්තිවිසෙසො විසුං ධම්මනියාමො හොති, එවං හෙත්වාදි පච්චයසත්තිනියාමං නිවත්තෙති. ‘‘තථා තථා’’ති මූලට්ඨගොචරවිසයට්ඨාදිකෙන තෙන තෙන පච්චයාකාරෙන. සො හි වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘පච්චය ධම්මුද්ධාර මත්තෙ අඨත්වා’’ති පච්චය ධම්මානං නාම සඤ්ඤාවසෙන උද්ධරණමත්තං අකත්වාති අධිප්පායො. ‘‘ආහච්චා’’ති ආහනිත්වා තං තං පච්චයසත්ති විසෙසං පාපෙත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මත්ථකං පාපෙත්වා’’ති. පච්චයසත්ති විසෙසො හි හෙතුඵලදීපනෙ තතො උත්තරි වත්තබ්බ කිච්චාභාවතො මත්ථකං නාම හොතීති. ‘‘අනොසක්කමානා’’ති අනිවත්තමානා. ‘‘එතායා’’ති පච්චය සත්තියා. පපඤ්චෙන්තෙ ආචරියෙ.

Trong cụm từ ‘‘Tabbhāvabhāvībhāvo’’, ‘bhāvo’ có nghĩa là có mặt, hiện hữu. ‘Tabbhāvo’ là trạng thái đó, tức là vô minh v.v... ‘Tabbhāvabhāvino’ là những pháp có mặt, sanh khởi trong trạng thái đó, do bản chất đó; đó là các hành v.v... ‘Bhāvo’ là nguyên nhân sanh khởi. Để chỉ rõ ý nghĩa ‘tabbhāvabhāvīnaṃ bhāvo’ tức là ‘tabbhāvabhāvi bhāvo’ (trạng thái của những pháp có mặt trong trạng thái đó), ngài đã nói ‘tasmiṃ tasmiṃ’ (trong cái đó, trong cái đó) v.v... Hơn nữa, ‘bhāvo’ được gọi là sự hiện hữu. ‘Tabbhāvo’ là trạng thái của pháp duyên đó. Khi có trạng thái đó, các pháp có mặt, sanh khởi theo pháp tánh, đó là ‘tabbhāvabhāvino’. Trạng thái của chúng cũng hợp lý. ‘‘Hetvādi paccaya sattiniyāmaṃ’’ (sự xác định năng lực duyên của nhân v.v...): trong các duyên như nhân duyên, sở duyên duyên v.v..., các từ như ‘hetu’ (nhân), ‘ārammaṇa’ (sở duyên) v.v... chỉ rõ năng lực duyên đặc biệt của các pháp như tham v.v... đối với các pháp như sở duyên sắc v.v... Và năng lực duyên đặc biệt đó của chúng là một pháp định riêng biệt; như vậy, nó hoàn thành sự xác định năng lực duyên của nhân v.v... ‘‘Tathā tathā’’ (như thế, như thế) có nghĩa là theo cách thức duyên đó, với ý nghĩa là đối tượng căn bản v.v... ‘So hi vuccati’ (nó được nói) có liên quan như vậy. ‘‘Paccaya dhammuddhāra matte aṭhatvā’’ có nghĩa là không chỉ đơn thuần nêu lên tên gọi của các pháp duyên. ‘‘Āhaccā’’ có nghĩa là sau khi tác động, làm cho đạt đến năng lực duyên đặc biệt đó. Do đó, ngài nói ‘‘matthakaṃ pāpetvā’’ (làm cho đạt đến đỉnh điểm). Năng lực duyên đặc biệt, trong việc chỉ rõ nhân và quả, được gọi là đỉnh điểm vì không có gì cần nói thêm nữa. ‘‘Anosakkamānā’’ là không thoái lui. ‘‘Etāyā’’ là bởi năng lực duyên này. Các vị thầy đã giải thích chi tiết.

එතස්මා කාරණා ඵලං එතදෙව පටිච්ච අනාගතපක්ඛතො පච්චුප්පන්නපක්ඛං ආගච්ඡති පාතුබ්භවතීති පච්චයො. උප්පත්තිකාරණං පවත්තිකාරණඤ්ච. තත්ථ උප්පත්තිකාරණං ජනකපච්චයො. පවත්තිකාරණං උපත්ථම්භක පච්චයො. ‘‘එතෙනා’’ති හෙතුනා. ‘‘කායවචී මනොකම්මං’’ති එත්ථ ‘‘කම්මං’’ති ක්‍රියාවුච්චති, ගමන ඨාන නිසජ්ජසයනාදිකං කායික ක්‍රියඤ්ච. ආලාප සල්ලාප කථන සජ්ඣායන ගායනාදිකං වාචසික ක්‍රියඤ්ච. විජානන චින්තන වීමංසනාදිකං මානසික ක්‍රියඤ්ච. ‘‘අභිසඞ්ඛරොන්තී’’ති අභිනිප්ඵාදෙන්ති. ‘‘එතෙහී’’ති එතෙහි ලොකියකුසලා කුසල චෙතනා ධම්මෙහි. අපි ච සඞ්ඛරොන්ති සත්තා එතෙහීති සඞ්ඛාරා. ‘‘සඞ්ඛරොන්තී’’ති කිං සඞ්ඛරොන්ති. අත්තභාවං සඞ්ඛරොන්ති. භවාභවං සඞ්ඛරොන්ති. දිට්ඨධම්මිකම්පි අත්ථං වා අනත්ථං වා සඞ්ඛරොන්ති. සම්පරායිකම්පි අත්ථං වා අනත්ථං වා සඞ්ඛරොන්තීතිආදිනා. චක්ඛුම්පි සඞ්ඛරොන්ති, සොතංපි සඞ්ඛරොන්තීතිආදිනා. දස්සනම්පි සඞ්ඛරොන්ති, සවනම්පි සඞ්ඛරොන්තීතිආදිනා ච වත්තුං වට්ටතියෙව. ‘‘විජානාතී’’ති විවිධෙන ජානාති. භූතෙනපි ජානාති, අභූතෙනපි ජානාති. ‘‘නමතී’’ති ගොචර විසයත්ථාය නමති. ‘‘රුප්පතී’’ති කුප්පති, ඛොභති. ‘‘ඵුසතී’’ති සංහනති. ‘‘වෙදයතී’’ති විදිතං කරොති. තං තං ආරම්මණං ලග්ගනවසෙන භුසං නහති බන්ධති, මුඤ්චිතුං න දෙතීති තණ්හාතිපි යුජ්ජති. ‘‘උපාදියතී’’ති [Pg.250] දළ්හං ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘අමුඤ්චග්ගාහං ගණ්හාතී’’ති. භවතීති භවො. උපපත්තිභවො. භවන්ති එතෙනාති භවො. කම්මභවො. ‘‘ජනනං’’ති අභිනවස්ස පාතුබ්භවනං. ‘‘ජීරණං’’ති අභිනවභාවතො හායනං. ‘‘සොචනං’’ති චිත්තසන්තාපනං. ‘‘පරිදෙවනං’’ති රොදනං. ‘‘දුක්ඛං’’ති කායරුජ්ජනං. ‘‘දොමනස්සං’’ති චිත්තරුජ්ජනං. ‘‘විසීදනං’’ති බාළ්හං චිත්තකිලමථභාවෙන විරූපං හුත්වා චිත්තස්සසීදනං. ථාමබලඛිය්‍යනං. යතො අස්සාසපස්සාසානං විරූපප්පවත්තිවා තඞ්ඛණෙ සබ්බසො උපරුජ්ඣනං වා හොතීති. ‘‘කෙනචි සුඛෙනා’’ති දුක්ඛසච්චතො විමුත්තෙන කෙනචි සන්තිසුඛෙන.

Vì lý do này, quả duyên theo chính cái này mà đi từ phần vị lai đến phần hiện tại, tức là xuất hiện, nên gọi là duyên (paccayo). (Đó là) nguyên nhân sanh khởi và nguyên nhân duy trì. Trong đó, nguyên nhân sanh khởi là sanh duyên. Nguyên nhân duy trì là trợ duyên. ‘‘Etenā’’ là bởi nhân này. Trong cụm từ ‘‘Kāyavacī manokammaṃ’’, ‘kammaṃ’ được gọi là hành động; hành động thuộc thân là đi, đứng, ngồi, nằm v.v...; hành động thuộc lời nói là nói chuyện, đàm luận, kể chuyện, tụng đọc, ca hát v.v...; và hành động thuộc ý là nhận biết, suy nghĩ, thẩm xét v.v... ‘‘Abhisaṅkharontī’’ là tạo tác, làm cho thành tựu. ‘‘Etehī’’ là bởi những pháp tư tâm sở hiệp thế thiện và bất thiện này. Hơn nữa, chúng sanh tạo tác bởi những pháp này, nên gọi là hành (saṅkhārā). ‘‘Saṅkharontī’’ (tạo tác): tạo tác cái gì? Tạo tác tự thể. Tạo tác hữu này hữu kia. Tạo tác lợi ích hay bất lợi trong hiện tại. Tạo tác lợi ích hay bất lợi trong tương lai, v.v... Cũng có thể nói: tạo tác con mắt, tạo tác cái tai, v.v... và tạo tác sự thấy, tạo tác sự nghe, v.v... ‘‘Vijānātī’’ là biết theo nhiều cách. Biết cái có thật, và biết cái không có thật. ‘‘Namatī’’ là nghiêng về đối tượng. ‘‘Ruppatī’’ là bị khuấy động, bị xáo trộn. ‘‘Phusatī’’ là tiếp xúc. ‘‘Vedayatī’’ là làm cho biết. Cũng hợp lý khi nói rằng ái (taṇhā) là cái bám chặt, trói buộc đối tượng đó một cách mạnh mẽ, không cho buông ra. ‘‘Upādiyatī’’ là nắm giữ một cách chắc chắn. Do đó, ngài nói ‘‘amuñcaggāhaṃ gaṇhātī’’ (nắm giữ không buông). Có mặt nên gọi là hữu (bhavo). Sanh hữu. Do cái này mà chúng sanh có mặt, nên gọi là hữu. Nghiệp hữu. ‘‘Jananaṃ’’ là sự xuất hiện của cái mới. ‘‘Jīraṇaṃ’’ là sự suy giảm từ trạng thái mới. ‘‘Socanaṃ’’ là sự thiêu đốt tâm. ‘‘Paridevanaṃ’’ là sự khóc lóc. ‘‘Dukkhaṃ’’ là sự đau đớn của thân. ‘‘Domanassaṃ’’ là sự đau đớn của tâm. ‘‘Visīdanaṃ’’ là sự chìm đắm của tâm, trở nên biến dạng do trạng thái mệt mỏi tâm trí quá mức; là sự suy giảm sức mạnh và năng lực. Do đó, hơi thở ra vào trở nên bất thường hoặc ngừng hẳn vào lúc đó. ‘‘Kenaci sukhenā’’ là bởi một sự an lạc nào đó đã giải thoát khỏi khổ đế, bởi một sự an lạc tịch tịnh nào đó.

‘‘දුක්ඛප්පටිච්ඡාදිකා’’ති භයට්ඨෙන දුක්ඛභූතානං තෙභූමික ධම්මානං දුක්ඛභාවප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘සමුදයප්පටිච්ඡාදිකා’’ති තණ්හාය දුක්ඛ සමුදය භාවප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘නිරොධප්පටිච්ඡාදිකා’’ති තණ්හානිරොධස්සෙව දුක්ඛනිරොධ භාවප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘මග්ගප්පටිච්ඡාදිකා’’ති අට්ඨඞ්ගීක මග්ගස්සෙව දුක්ඛනිරොධ මග්ගභාවප්පටිච්ඡාදිකා. පුබ්බන්තො වුච්චති අතීතෙකාලෙ භවපරම්පරා. අපරන්තො වුච්චති අනාගතෙ භවපරම්පරා. පුබ්බන්තා පරන්තො වුච්චති තදුභයං. ‘‘පටිච්චසමුප්පාදප්පටිච්ඡාදිකා’’ති පච්චුප්පන්නභවෙ ඛන්ධානං පටිච්චසමුප්පාදප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘සුත්තන්තිකනයෙනා’’ති අභිධම්මෙපි විභඞ්ගෙ සුත්තන්ත භාජනීයං නාම ආගතං. තෙන සුත්තන්ත භාජනීයනයෙන. සාසවා කුසලා කුසල චෙතනා සඞ්ඛාරා නාමාති යොජනා. ‘‘අභිධම්මනයෙනා’’ති විභඞ්ගෙ අභිධම්මභාජනීයනයෙන. අට්ඨකථාපාඨෙ. අවිජ්ජා කිරිය ධම්මානං නෙව උපනිස්සය පච්චයත්තං ලභති. කුසලා කුසලමූලානි කිරිය ධම්මානං න උපනිස්සය පච්චයත්තං ලභන්තීති යොජනා. කිරිය ධම්මා අවිජ්ජාතො ච කුසලා කුසල මූලෙහි ච උපනිස්සය පච්චයං න ලභන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘පච්චයාකාරො’’ති පටිච්ච සමුප්පාදො. ‘‘අවිජ්ජාවිරාගා’’ති අවිජ්ජා විගමනතො. තෙසංපිකිරිය ධම්මානං. විඤ්ඤාණාදීසුපි කිරිය විඤ්ඤාණං, කිරිය නාමං, කිරිය මනායතනං, කිරියඵස්සො, කිරිය වෙදනාති අත්ථිතාය ‘‘එසනයො විඤ්ඤාණාදීසුපී’’ති වුත්තං. ‘‘කුසලා කුසල විපාකසම්පයුත්තං’’ති කුසල විඤ්ඤාණ සම්පයුත්තං, අකුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං[Pg.251], විපාක විඤ්ඤාණ සම්පයුත්තං. ‘‘තං අනුපපන්නං’’ති පවත්තිවිපාකවිඤ්ඤාණ සහගතස්ස ඛන්ධත්තයස්ස තං සහජාතස්ස චිත්තජරූපස්ස ච අවසිට්ඨත්තා තං න සම්පන්නංති අත්ථො. තත්ථ හි විඤ්ඤාණපදෙ පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාමාති වුත්තං. එවඤ්චසති, නාම රූපපදෙපි පවත්තිවසෙන තදුභයං පවත්තිවිඤ්ඤාණසහගතංපි ගහෙතබ්බමෙවාති. ‘‘තං තං විඤ්ඤාණ සම්පයුත්තා’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ පවත්ති විඤ්ඤාණසම්පයුත්තා. ‘‘තණ්හුපාදානානිපාකටානී’’ති ඡ තණ්හා රූපතණ්හා සද්දතණ්හාදිවසෙන. චත්තාරි උපාදානානි කාමුපාදානාදිවසෙනාති එවං පාකටානියෙව. ‘‘ලක්ඛණමත්තානී’’ති සඞ්ඛත ධම්මානං සඞ්ඛතභාවසල්ලක්ඛණ නිමිත්තමත්තානි. ‘‘ඤාතිබ්‍යසනාදීහී’’ති ඤාතිවිනාසනාදීහි. ‘‘ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං’’ති ඤාතිවිනාසනාදිකාරණා.

“Là sự che đậy khổ” có nghĩa là sự che đậy trạng thái khổ của các pháp tam giới vốn là khổ, theo ý nghĩa đáng sợ. “Là sự che đậy tập” có nghĩa là sự che đậy trạng thái tập khởi khổ của ái. “Là sự che đậy diệt” có nghĩa là sự che đậy trạng thái diệt khổ của chính sự diệt ái. “Là sự che đậy đạo” có nghĩa là sự che đậy trạng thái đạo diệt khổ của chính Bát chi Thánh đạo. Tiền biên được gọi là dòng tương tục của các kiếp sống trong thời quá khứ. Hậu biên được gọi là dòng tương tục của các kiếp sống trong thời vị lai. Tiền biên và hậu biên được gọi là cả hai điều ấy. “Là sự che đậy duyên khởi” có nghĩa là sự che đậy duyên khởi của các uẩn trong kiếp sống hiện tại. “Theo phương pháp Kinh Tạng” có nghĩa là trong A-tỳ-đàm, trong bộ Phân Tích, có phần gọi là Suttantabhājanīya (phần phân tích theo Kinh Tạng). Theo phương pháp Suttantabhājanīya ấy. Cần được hiểu rằng: Các tư thiện và bất thiện hữu lậu được gọi là các hành. “Theo phương pháp A-tỳ-đàm” có nghĩa là theo phương pháp Abhidhammabhājanīya (phần phân tích theo A-tỳ-đàm) trong bộ Phân Tích. Trong bản Chú giải. Vô minh không thể có được tính chất làm duyên y chỉ cho các pháp duy tác. Cần được hiểu rằng: Các căn thiện và bất thiện không thể có được tính chất làm duyên y chỉ cho các pháp duy tác. Điều này có nghĩa là: Các pháp duy tác không nhận được duyên y chỉ từ vô minh và từ các căn thiện, bất thiện. “Trạng thái của duyên” có nghĩa là duyên khởi. “Do sự ly tham vô minh” có nghĩa là do sự chấm dứt vô minh. Cũng của các pháp duy tác ấy. Trong thức và các chi phần khác cũng vậy, vì có sự tồn tại của thức duy tác, danh duy tác, ý xứ duy tác, xúc duy tác, thọ duy tác, nên được nói là “phương pháp này cũng áp dụng cho thức và các chi phần khác”. “Tương ưng với thiện, bất thiện, dị thục” có nghĩa là tương ưng với thức thiện, tương ưng với thức bất thiện, tương ưng với thức dị thục. “Điều đó không thành tựu” có nghĩa là vì ba uẩn đi kèm với thức dị thục trong giai đoạn diễn tiến và sắc do tâm sanh đồng sanh với nó vẫn còn sót lại, nên điều đó không thành tựu. Bởi vì ở đó, trong chi phần thức, theo cách diễn tiến, ba mươi hai loại tâm dị thục được gọi là thức. Khi như vậy, trong chi phần danh sắc cũng vậy, theo cách diễn tiến, cả hai điều ấy, tức là cả danh sắc đi kèm với thức diễn tiến, cũng phải được nắm bắt. “Tương ưng với thức này thức kia” có nghĩa là tương ưng với thức tái sanh và thức diễn tiến. “Ái và thủ là rõ ràng” có nghĩa là sáu ái theo cách sắc ái, thinh ái, v.v. Bốn thủ theo cách dục thủ, v.v. như vậy là rõ ràng. “Chỉ là tướng trạng” có nghĩa là chỉ là dấu hiệu để nhận biết trạng thái hữu vi của các pháp hữu vi. “Bởi các tai họa liên quan đến thân quyến, v.v.” có nghĩa là bởi sự mất mát thân quyến, v.v. “Dấu hiệu của tai họa liên quan đến thân quyến, v.v.” có nghĩa là nguyên nhân của sự mất mát thân quyến, v.v.

‘‘ඛන්ධදුක්ඛෙ’’ති පච්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ දුක්ඛසච්චෙ. ඛන්ධප්පවත්ති මග්ගො නාම තණ්හාසමුදයො එව. ඛන්ධනිරොධ මග්ගො නාම අරියමග්ගො. ‘‘ඛන්ධ සමුදයභූතා’’ති ඛන්ධප්පවත්තියා කාරණභූතා. ‘‘අවිජ්ජානි වුටානං’’ති අවිජ්ජායනීවාරිතානං පිහිතානං. ‘‘අප්පහීන භවාභිලාසානං’’ති මග්ගෙන අප්පහීන භවපත්ථනානං. අප්පහීනභවතණ්හානන්ති වුත්තං හොති. ‘‘විබන්ධො’’ති අන්තරායො. ‘‘උදයභූතානං’’ති වඩ්ඪිභූතානං. ‘‘අවස්සයො’’ති නිස්සයො. සුඛවෙදනා විසෙසතො තණ්හාය පච්චයො හොතීති වුත්තං ‘‘සුඛවෙදනාසදිසො’’තිආදි. දොමනස්සානං පන තස්සා පච්චයභාවො පරතො පරියෙට්ඨිතණ්හායං පාකටො භවිස්සති. උපෙක්ඛා වෙදනාපි දුක්ඛෙන පීළිතස්ස සුඛඨානෙ තිට්ඨති. සුඛං විය තං පත්ථෙතීති. සමුදා චරිත්වා පරිචයිත්වා. ‘‘තණ්හා එවා’’ති කාමතණ්හා එව. ‘‘අත්තනි චා’’ති දිට්ඨියඤ්චාති අධිප්පායො. ‘‘අත්තනො ආරම්මණෙසූ’’ති අත්ත ජීව ලොකාදීසු දිට්ඨියාගහිතා රම්මණෙසු. ‘‘අස්සාදන ඛමනරොචනභූතායා’’ති සාධුවතායං මමදස්සනන්ති එවං රජ්ජන තුස්සන කන්තිභූතාය. ‘‘උපාදානීයස්සා’’ති දළ්හං ගහෙතබ්බස්ස. ‘‘අත්ථස්සා’’ති අත්තනො අත්තාදිකස්ස අත්ථස්ස. ගාථායං[Pg.252].‘‘භවං හොතී’’ති භවන්තො වඩ්ඪන්තො හොති. ‘‘පරාභවො’’ති විනාසන්තො.

“Trong khổ uẩn” có nghĩa là trong khổ đế được gọi là năm uẩn. Con đường của sự diễn tiến các uẩn chính là sự tập khởi của ái. Con đường của sự đoạn diệt các uẩn chính là Thánh đạo. “Là sự tập khởi của uẩn” có nghĩa là là nguyên nhân cho sự diễn tiến của các uẩn. “Của những người bị vô minh che lấp” có nghĩa là của những người bị vô minh ngăn che, che đậy. “Của những người chưa đoạn trừ lòng khao khát kiếp sống” có nghĩa là của những người chưa đoạn trừ sự mong cầu kiếp sống bằng đạo. Điều này có nghĩa là: của những người chưa đoạn trừ ái hữu. “Sự trói buộc” có nghĩa là sự chướng ngại. “Của những gì đang sanh khởi” có nghĩa là của những gì đang tăng trưởng. “Nơi nương tựa” có nghĩa là nơi y chỉ. Lạc thọ đặc biệt là duyên cho ái, điều này được nói đến trong câu “tương tự như lạc thọ”, v.v. Còn về trạng thái làm duyên của ưu cho ái ấy sẽ trở nên rõ ràng sau này trong phần ái tìm cầu. Xả thọ cũng đứng ở vị trí của lạc đối với người bị khổ bức não. Người ấy mong cầu nó như mong cầu lạc. Samudācaritvā (thực hành) có nghĩa là paricayitvā (làm cho quen thuộc). “Chính là ái” có nghĩa là chính là dục ái. “Và trong tự ngã” có nghĩa là và trong tà kiến. “Trong các đối tượng của tự ngã” có nghĩa là trong các đối tượng được tà kiến chấp thủ như tự ngã, sinh mạng, thế giới, v.v. “Của cái có khả năng nếm vị, chịu đựng, và ưa thích” có nghĩa là của cái có bản chất say đắm, hoan hỷ, và đáng yêu theo cách “quan điểm của ta là tốt đẹp”. “Của cái đáng được chấp thủ” có nghĩa là của cái đáng được nắm giữ một cách chắc chắn. “Của đối tượng” có nghĩa là của đối tượng của chính mình như tự ngã, v.v. Trong câu kệ. “Trở thành sự thịnh vượng” có nghĩa là đang thịnh vượng, đang tăng trưởng. “Sự suy vong” có nghĩa là đang bị hủy diệt.

‘‘අද්ධානවන්තෙ ධම්මෙ’’ති තෙකාලිකසඞ්ඛත ධම්මෙ. අපතමානෙ කත්වාති පාඨසෙසො. යථා උපාදානංති දිස්වා උපාදාරූපංති පදෙ ආදාසද්දො විඤ්ඤායති. න උපුබ්බ පදසද්දො. ඉතරථා උපාදානන්ති නසිජ්ඣති. එවං අද්ධා, අද්ධාන, පදෙසුපි. තෙනාහ ‘‘අද්ධානං’’ති නසිජ්ඣතීති. සංඛිපන්ති වීසතාකාරා එතෙසූති සඞ්ඛෙපා. සඞ්ගහා. ‘‘වට්ටධම්මා’’ති සඞ්ඛාරාදයො ධම්මා. ‘‘එත්ථා’’ති එතාසු අවිජ්ජාතණ්හාසු. කථං තිට්ඨන්තීති ආහ ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ති. ‘‘පතිට්ඨා’’ති සුප්පතිට්ඨිතට්ඨානානි. ‘‘පභවා’’ති වට්ටධම්මපරම්පරප්පවත්තියා මූල පධාන කාරණානි. තත්ථ හෙතු ච දෙසෙතබ්බො හොති. ඉතරථා ඉස්සරනිම්මානදිට්ඨි අහෙතුක දිට්ඨීනං ඔකාසො සියාති. ඵලඤ්ච දෙසෙතබ්බං හොති. ඉතරථා උච්ඡෙදදිට්ඨියා ඔකාසො සියාති. ‘‘අද්ධුනො’’ති දීඝකාලස්ස. ‘‘නිවත්තෙතී’’ති සමුච්ඡින්දති. ‘‘අහෙතූ අපච්චයා සත්තා පවත්තන්තී’’ති පුබ්බහෙතුරහිතා පුබ්බපච්චයරහිතා හුත්වා ඉමෙසත්තා පවත්තන්ති. ‘‘අවිජ්ජාදීහි සාධෙතබ්බො න හොතී’’ති භවපරම්පරාසු නිච්චො හුත්වා සන්ධාවන්තස්ස අවිජ්ජාදීහි කත්තබ්බ කිච්චං න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘කෙසඤ්චි න සම්භවන්තියෙවා’’ති අනාගාමීනං අරහන්තානඤ්ච න සම්භවන්තියෙව. මහාආදීනවරාසිදස්සනත්ථං සොකාදිවචනං හොතීති යොජනා. ‘‘තෙසං’’ති අඤ්ඤෙසං පච්චයානං. ‘‘ලද්ධා’’ති අත්ථතො ලද්ධා. ‘‘තදවිනාභාවිභාවලක්ඛණෙනා’’ති එත්ථ තෙන තෙන පච්චයෙන අවිනාභාවීනං භාවො, සො එව ලක්ඛණන්ති විග්ගහො. ‘‘පරත්ථ පී’’ති ඉතො පරෙසු තණ්හුපාදාන භවග්ගහණෙනාතිආදීසුපි. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො’’ති කිලෙසභාවෙන සමානත්තා සදිසත්තා. ‘‘ලක්ඛිතබ්බ ධම්මෙහී’’ති විඤ්ඤාණාදීහි. ‘‘පථමෙන දුතීයස්සා’’ති පථමසඞ්ඛෙපෙන සද්ධිං දුතීයස්ස සඞ්ඛෙපස්ස එකා සන්ධීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘ලොකස්ස පාකට වොහාරෙනා’’ති [Pg.253] කිලෙසධම්මා කම්මධම්මා ච ලොකෙ හෙතූති පාකටා හොන්ති. විපාකධම්මා පන ඵලන්ති පාකටා. එවං ලොකෙ පාකට වොහාරෙන. ඉධ පන කිලෙසධම්මකම්මධම්මා වා හොන්තු, විපාකධම්මා වා, යො යො පච්චයපක්ඛෙ ඨිතො, සො සො හෙතූතිපි වත්තබ්බොයෙව. යො යො පච්චයුප්පන්න පක්ඛෙ ඨිතො, සො සො ඵලන්තිදස්සෙන්තො ‘‘හෙතුඵලසද්දාපනා’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘සජ්ජන්තස්සා’’ති සංවිදහන්තස්ස. ‘‘ආයූහන සඞ්ඛාරා නාමා’’තිආදිතො පට්ඨාය සමුච්චයනසඞ්ඛාරා නාම. ‘‘දක්ඛිණං’’ති දානවත්ථුං. දක්ඛිණොදකං වා. ‘‘එත්ථ චා’’ති ඉමස්මිං තතීයපඤ්චකෙ ච. ‘‘වුත්තනයෙනෙ වා’’ති පථමපඤ්චකෙ වුත්තනයෙනෙව. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාමා’’ති ඉදං උද්දෙසපාළියං යථාදිට්ඨපාඨවසෙනෙව වුත්තං. තථා පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරා නාමාති ඉදඤ්ච. ඉධ පන පුබ්බෙයෙව ද්වීසුහෙතුපඤ්චකෙසු ද්වින්නං සඞ්ඛාර කම්මභවානං සඞ්ගහිතත්තා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව ද්වින්නං සඞ්ඛාර කම්මභවානං විසෙසො යුත්තො. තෙනාහ ‘‘තං ඉධ න යුජ්ජතී’’ති. ‘‘සඞ්ගහිතත්තා’’ති පුබ්බෙයෙව සඞ්ගහිතත්තා. ‘‘එතං’’ති විභාවනි වචනං. ‘‘ධම්මවිභාගරක්ඛණත්ථං’’ති විභඞ්ගෙ භවපදෙ උපපත්තිභවස්සපි විභත්තත්තා එවං විභත්තස්ස ධම්මවිභාගස්ස රක්ඛණත්ථං. ඵලපඤ්චකතො අනඤ්ඤංපි උපපත්තිභවං අඤ්ඤංවිය කත්වා ‘උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො’ති වුත්තං. සො ච උපපත්තිභවො නාම පච්චුප්පන්නහෙතූහි නිබ්බත්තත්තා චතුත්ථෙ ඵලපඤ්චකෙ එව සඞ්ගහිතො. තස්මා තෙන උපපත්තිභවසද්දෙන චතුත්ථ පඤ්චකමෙව ගහිතන්ති යුත්තං. ඉතරථා ද්වෙ ඵලපඤ්චකානි විපාකවට්ටන්ති වුත්තෙ සිද්ධමෙව හොති. එවඤ්චසති අවසෙසා චාති එත්ථ දුතීයඵලපඤ්චකමෙව අවසිට්ඨං හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘අවිජ්ජා නාම මොහො, සො ච අකුසල මූල’’න්තිආදි අභිධම්මෙ මූලයමකෙ මූලනාමෙන ආගතත්තා වුත්තං. ද්වීසුපනභව චක්කෙසු පුරිමචක්කෙ අවිජ්ජා ආදි හොති. පච්ඡිමචක්කෙ තණ්හා. ආදි ච නාම මූලන්ති ච සීසන්ති ච වත්තුං වට්ටතීති පරියායං දස්සෙතුං ‘‘අථවා’’තිආදි වුත්තං[Pg.254].‘‘ආගමනසම්භාරෙසූ’’ති අතීතභවතො ඉමංභවං ආගමනසම්භාරෙසු. තණ්හා එව සීසං කත්වා වුත්තාති යොජනා. ‘‘තෙසං අන්තරෙ’’ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ. තණ්හාය ඔකාසො නත්ථීති කස්මා වුත්තං. නනු අවිජ්ජාය සති, තණ්හා නාම එකන්තෙන සම්භවතියෙව. සා ච සඞ්ඛාරානං බලවපච්චයො හොති. තස්මා සා අවිජ්ජා පච්චයා තණ්හා, තණ්හා පච්චයා සඞ්ඛාරාති වත්තබ්බා සියාති. තං පරිහරිතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිවුත්තං. පටිලොමපටිච්චසමුප්පාදො නාම අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධොති එවං පවත්තො පටිච්චසමුප්පාදො. ‘‘ජරාමරණමුච්ඡයාතිආදි නවත්තබ්බං සියා’’ති ජරාමරණමුච්ඡායාතිආදිවචනං අනුලොමපටිච්චසමුප්පාද සම්බන්ධ වචනන්ති කත්වා වුත්තං. ‘‘උපරිවට්ටමූල ධම්මප්පටිපාදකානං’’ති උපරි දුතියානාගතභාවාදීසු අවිජ්ජාතණ්හා සඞ්ඛාතානං වට්ටමූලධම්මානං නියොජකානං. ‘‘තෙ පී’’ති සොකාදයො දුක්ඛධම්මාපි. ‘‘ආසවසම්භූතා’’ති ආසවෙහි සම්භූතා සඤ්ජාතා. ‘‘තෙසං’’ති සොකාදීනං දුක්ඛධම්මානං. ‘‘ජරාමරණඞ්ගෙ ගහණං’’ති ද්වාදසසු අඞ්ගෙසු ජරාමරණඞ්ගෙ සඞ්ගහණං. ‘‘පවඩ්ඪතී’’ති භුසං වඩ්ඪති. ‘‘ආසවසමුදයා’’ති ආසවසමුප්පාදා. ‘‘අවිජ්ජාසමුදයො’’ති අවිජ්ජාසමුප්පාදො. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාතී’’ති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. ‘‘නානාබ්‍යසන ඵුට්ඨස්සා’’ති ඤාතිබ්‍යසනාදීහි නානාබ්‍යසනෙහි ඵුට්ඨස්ස, විහිංසිතස්ස. ‘‘යතො’’ති යං කාරණා, අවිජ්ජාතණ්හානං වඩ්ඪනකාරණා. ‘‘වට්ටං’’ති සඞ්ඛාරාදිකං භවචක්කං. සංමුය්හනං සම්මොහො. පරියෙසනං පරියෙට්ඨි. විපච්චතීති විපාකො. විපාකො එව වෙපක්කං. සම්මොහො වෙපක්කං අස්සාති සම්මොහවෙපක්කං. තථා පරියෙට්ඨිවෙ පක්කඤ්චාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘තදුභයං’’තිආදිනා. තදුභයං විපාකං එතස්සාති කත්වා දුක්ඛං සම්මොහවෙපක්කන්ති ච පරියෙට්ඨිවෙපක්කන්ති ච වුච්චතීති යොජනා. අපි ච, සම්මොහං විපාචෙති සඤ්ජනෙතීති සම්මොහ වෙපක්කං. එවං පරියෙට්ඨිවෙපක්කන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘කිච්ඡං’’ති කසිරං දුක්ඛං ආපන්නො. ‘‘මිය්‍යතී’’ති මරති. ‘‘ච වතී’’ති සඞ්කමති. ‘‘උපපජ්ජතී’’ති භවන්තරං උපෙති. ‘‘අථ ච පනා’’ති එවංභූතස්ස [Pg.255] සතො. ‘‘ජරාමරණස්සා’’ති ජරාමරණ සඞ්ඛාතස්ස ඉමස්ස දුක්ඛස්සාති සම්බන්ධො. ‘‘නිස්සරණං’’ති නිග්ගමනං. ‘‘නප්පජානාතී’’ති අයං ලොකො නප්පජානාති. ‘‘ආගතියා’’ති ඉමස්මිං භවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණුප්පත්තිවසෙන ආගමනෙන. ‘‘ගතියා චා’’ති අනාගතභවෙ ජාතිපාතුබ්භාවවසෙන ගමනෙන ච. ආදිසඞ්ඛාතො පුබ්බපරියන්තො යස්ස අත්ථීතිආදිමන්තං. න ආදිමන්තං අනාදිමන්තං. ‘‘වට්ටප්පවත්තස්සා’’ති තිවිධවට්ටසඞ්ඛාතස්ස පබන්ධප්පවත්තස්ස. ජාතියා වුත්තාය සබ්බානි තස්සා නිදානානි වුත්තානි එව හොන්තීති කත්වා ‘‘ජාතියා එව වා’’ති වුත්තං. ‘‘ඉච්චෙවං’’ති ඉති එවං. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිනා නයෙන පට්ඨපෙසි මහාමුනීති සම්බන්ධො. ආචරිය වාදෙපන ‘‘ඉච්චෙවං’’ති ජරාමරණ මුච්ඡායාතිආදිනානයෙන. ආබන්ධං අනාදිකන්ති සම්බන්ධො. ඉධපි තමෙව සම්බන්ධං ගහෙත්වා යොජෙති ‘‘ඉච්චෙවං ආබන්ධන්ති. ල. පුනප්පුනං ආබන්ධං’’ති. අවිජ්ජා ආදිම්හි වුත්තා. තස්මා සා සයං අහෙතු අපච්චයා හුත්වා වට්ටස්ස ආදිපච්චයභූතා හොතීති චොදනා. තං පරිහරති ‘‘වට්ටස්සා’’තිආදිනා. ‘‘වට්ටකථාය සීසභූතත්තා’’ති වට්ටස්ස ආදිනාම නත්ථි. තස්ස පන පවත්ති නිවත්තියො අත්ථි. ජානන්තෙහි තාසං පකාසනත්ථාය පටිච්චසමුප්පාදකථානාම වට්ටකථා එකන්තෙන කථෙතබ්බා හොති. කථෙන්තෙහි ච වට්ටධම්මානං මජ්ඣෙ කතමස්ස ධම්මස්ස කිච්චං වට්ටප්පවත්තත්ථාය පධානතරං හොතීති ජානිතබ්බං හොති. තදා කිච්චවසෙන පධානතරං එකං ධම්මං මූලං සීසං කත්වා වට්ටකථා කථෙතබ්බාති. ඉදං වට්ටකථාය සීසං නාම. තත්ථ අවිජ්ජා නාම මොහො. සො ච මුය්හනකිරියා. අන්ධභාවකරණඤ්චස්ස කිච්චං. න ච පඤ්ඤා චක්ඛුස්ස අන්ධභාවකරණ සදිසං අඤ්ඤං වට්ටස්ස පවත්තත්ථාය පධානකිච්චං නාම අත්ථි. තස්මා අවිජ්ජා එවෙත්ථ සබ්බප්පධාන කිච්චත්තා වට්ටකථාය සීසභූතා හොති. එවං වට්ටකථාය සීසභූතත්තා සා ආදිම්හි වුත්තාති. ‘‘අනාදිකභාවො එව දස්සිතො’’ති අනාදිකභාවො දස්සිතො එව. නො න දස්සිතොති අත්ථො. ඉති එතං අත්ථජාතං පච්චක්ඛතො සිද්ධං. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිංභවෙ. ‘‘තස්සා’’ති අතීත භවපරියාපන්නාය [Pg.256] අවිජ්ජාය. ‘‘අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය එවා’’ති අතීතභවතොපි පුරිමභවෙ සිද්ධාය අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය එව. ‘‘තස්සාපී’’ති පුරිමතරභවෙ අවිජ්ජායපි. ‘‘අත්තභාවො’’ති පුරිමතරො අත්තභාවො. ‘‘පධාන පච්චයභූතත්තා’’ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන අන්ධභාවකරණ කිච්චත්තා වට්ටප්පවත්තියා පධාන පච්චයභූතා හොති. එවං පධානපච්චයභූතත්තා. ‘‘තස්ස තස්සාති නිට්ඨානමෙව න පඤ්ඤායෙය්‍යා’’ති තස්ස පච්චයස්ස පච්චයො වත්තබ්බො. තස්සපි පච්චයස්ස පච්චයො වත්තබ්බොති එවං වස්සසතම්පි වස්සසහස්සංපි නිට්ඨානමෙව න පඤ්ඤායෙය්‍ය. ‘‘වුත්තොයෙවා’’ති අවිජ්ජාය පච්චයො වුත්තොයෙව. ‘‘පඤ්චනීවරණාතිස්සවචනීයං’’ති පඤ්චනීවරණ ධම්මා අවිජ්ජාය ආහාරොති වචනීයං භවෙය්‍ය. තත්ථ ‘‘ආහාරො’’ති බලවපච්චයො වුච්චතීති.

“Addhānavante dhamme” nghĩa là các pháp hữu vi thuộc ba thời. Apatamāne katvāti là phần còn lại của câu. Giống như khi thấy upādānaṃ, trong từ upādārūpaṃ, âm ādā được nhận biết, không phải là âm của từ upubba. Nếu không, upādānanti sẽ không thành tựu. Tương tự như vậy trong các từ addhā, addhāna. Do đó, ngài nói “addhānaṃ” sẽ không thành tựu. Saṅkhepā (các tóm lược) là vì hai mươi phương diện được tóm tắt trong chúng, tức là các sự thu nhiếp. “Vaṭṭadhammā” (các pháp luân hồi) là các pháp như hành, v.v. “Etthā” (ở đây) là trong vô minh và ái này. Để trả lời câu hỏi “chúng tồn tại như thế nào?”, ngài nói “tadāyattavuttitāyā” (do sự tồn tại phụ thuộc vào chúng). “Patiṭṭhā” (nền tảng) là những nơi được thiết lập vững chắc. “Pabhavā” (nguồn gốc) là những nguyên nhân chính, căn bản cho sự tiếp diễn của chuỗi các pháp luân hồi. Ở đó, nhân cũng cần được chỉ dạy. Nếu không, sẽ có cơ hội cho tà kiến về sự sáng tạo của Thượng đế và tà kiến vô nhân. Và quả cũng cần được chỉ dạy. Nếu không, sẽ có cơ hội cho tà kiến đoạn diệt. “Addhuno” là của thời gian dài. “Nivattetī” là đoạn trừ. “Ahetū apaccayā sattā pavattantī” (chúng sanh diễn tiến không nhân không duyên) nghĩa là những chúng sanh này diễn tiến mà không có nhân quá khứ, không có duyên quá khứ. “Avijjādīhi sādhetabbo na hotī” (không cần được thực hiện bởi vô minh, v.v.) có ý nghĩa là, đối với người luân chuyển, trở thành thường hằng trong chuỗi các kiếp sống, không có phận sự nào cần được thực hiện bởi vô minh, v.v. “Kesañci na sambhavantiyevā” (đối với một số người, chúng hoàn toàn không phát sinh) nghĩa là đối với các vị Bất lai và A-la-hán, chúng hoàn toàn không phát sinh. Cách kết nối là: lời nói về sầu, v.v. được dùng để thấy được khối nguy hại to lớn. “Tesaṃ” là của các duyên khác. “Laddhā” là đã được đắc về mặt ý nghĩa. Ở đây, “Tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenā” được phân tích là: trạng thái không thể tách rời khỏi duyên này hay duyên kia, chính đó là đặc tính. “Parattha pī” (ở nơi khác nữa) là ở những nơi sau đây, như trong việc nắm bắt ái, thủ, hữu, v.v. “Ādito” là ở lúc đầu, trong đoạn văn giải thích. “Kilesabhāvasāmaññato” (do sự tương đồng về bản chất phiền não) là do sự giống nhau, tương tự về bản chất phiền não. “Lakkhitabba dhammehī” (bởi các pháp cần được ghi nhận) là bởi thức, v.v. “Pathamena dutīyassā” (của cái thứ hai với cái thứ nhất) nên được kết hợp như sau: có một sự liên kết của tóm lược thứ hai với tóm lược thứ nhất, v.v. “Lokassa pākaṭa vohārenā” (theo cách nói thông thường của thế gian) là các pháp phiền não và các pháp nghiệp được biểu hiện là nhân trong thế gian, còn các pháp dị thục thì được biểu hiện là quả. Như vậy là theo cách nói thông thường trong thế gian. Nhưng ở đây, dù là các pháp phiền não, pháp nghiệp, hay pháp dị thục, bất cứ pháp nào đứng về phía duyên, pháp đó cũng nên được gọi là nhân. Bất cứ pháp nào đứng về phía pháp do duyên sanh, pháp đó là quả. Để chỉ ra điều này, ngài nói “hetuphalasaddāpanā”, v.v. Trong bản văn Chú giải. “Sajjantassā” là của người đang sắp đặt. Bắt đầu từ “Āyūhana saṅkhārā nāmā”, có nghĩa là các hành tích tập. “Dakkhiṇaṃ” là vật thí, hoặc là nước cúng dường. “Ettha cā” (và ở đây) là và trong nhóm năm thứ ba này. “Vuttanayene vā” (hoặc theo phương pháp đã nói) là theo đúng phương pháp đã nói trong nhóm năm thứ nhất. Trong đoạn văn giải thích. “Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāmā” (tư duy là duyên cho sự tái sanh trong tương lai được gọi là hữu) - điều này được nói trong bản Pāli đề mục theo đúng như bản văn đã thấy. Tương tự, “purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārā nāmāti” (tư duy trong nghiệp hữu quá khứ là duyên cho sự tái sanh ở đây được gọi là hành) cũng vậy. Nhưng ở đây, vì hành và nghiệp hữu đã được bao gồm trong hai nhóm năm về nhân trước đó, nên sự phân biệt giữa hành và nghiệp hữu theo phương pháp đã nói trong Chú giải là hợp lý. Do đó, ngài nói “taṃ idha na yujjatī” (điều đó không hợp lý ở đây). “Saṅgahitattā” (vì đã được bao gồm) là vì đã được bao gồm từ trước. “Etaṃ” là lời của Vibhāvanī. “Dhammavibhāgarakkhaṇatthaṃ” (để bảo vệ sự phân loại pháp) là vì trong Vibhaṅga, ở mục hữu, sinh hữu cũng đã được phân loại, nên để bảo vệ sự phân loại pháp đã được phân loại như vậy. Mặc dù sinh hữu không khác với nhóm năm về quả, nhưng nó được xem như khác và được nói là ‘upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso’ (một phần của hữu được gọi là sinh hữu). Và sinh hữu đó, vì được tạo ra bởi các nhân hiện tại, nên được bao gồm trong nhóm năm về quả thứ tư. Do đó, hợp lý là từ “sinh hữu” chỉ nên hiểu là nhóm năm thứ tư. Nếu không, khi nói rằng hai nhóm năm về quả là vòng dị thục, điều đó đã được xác lập. Khi như vậy, ở đây trong “avasesā cā”, nên hiểu rằng chỉ có nhóm năm về quả thứ hai là còn lại. “Avijjā nāma moho, so ca akusala mūla” (vô minh là si, và đó là gốc bất thiện), v.v. được nói vì nó xuất hiện với tên gọi “gốc” trong Mūlayamaka của Abhidhamma. Trong hai vòng sinh hữu, ở vòng trước, vô minh là khởi đầu. Ở vòng sau, là ái. Để chỉ ra cách nói khác rằng “khởi đầu” cũng có thể được gọi là “gốc” và “đầu”, ngài đã nói “athavā” (hoặc là), v.v. “Āgamanasambhāresū” (trong các yếu tố của sự đến) là trong các yếu tố của sự đến từ kiếp quá khứ đến kiếp này. Cách kết nối là: ái được lấy làm đầu và được nói đến. “Tesaṃ antare” (giữa chúng) là giữa vô minh và hành. Tại sao lại nói rằng không có chỗ cho ái? Chẳng phải khi có vô minh, ái chắc chắn sẽ phát sinh sao? Và nó là một duyên mạnh mẽ cho các hành. Do đó, nên nói rằng: vô minh là duyên cho ái, ái là duyên cho hành. Để giải quyết điều này, ngài đã nói “ayañhī”, v.v. Lý duyên khởi nghịch là lý duyên khởi diễn tiến như sau: do vô minh diệt nên hành diệt. “Jarāmaraṇamucchayātiādi navattabbaṃ siyā” (Jarāmaraṇamucchayā, v.v. không nên được nói) được nói vì cho rằng lời nói “Jarāmaraṇamucchayā”, v.v. là lời liên quan đến lý duyên khởi thuận. “Uparivaṭṭamūla dhammappaṭipādakānaṃ” (của những pháp dẫn đến các pháp gốc của luân hồi ở trên) là của những pháp dẫn đến các pháp gốc của luân hồi được gọi là vô minh và ái trong kiếp vị lai thứ hai, v.v. ở trên. “Te pī” (chúng cũng vậy) là các pháp khổ như sầu, v.v. cũng vậy. “Āsavasambhūtā” (sanh từ lậu hoặc) là được sanh ra, phát sinh từ các lậu hoặc. “Tesaṃ” (của chúng) là của các pháp khổ như sầu, v.v. “Jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ” (sự bao gồm trong chi phần già-chết) là sự thu nhiếp trong chi phần già-chết trong số mười hai chi phần. “Pavaḍḍhatī” là tăng trưởng mạnh mẽ. “Āsavasamudayā” (do sự sanh khởi của lậu hoặc) là do sự phát sinh của lậu hoặc. “Avijjāsamudayo” (sự sanh khởi của vô minh) là sự phát sinh của vô minh. Ở đây trong “Avijjāpaccayāsaṅkhārātī”, từ “iti” có nghĩa là “v.v.”. “Nānābyasana phuṭṭhassā” (của người bị các tai họa khác nhau chạm đến) là của người bị chạm đến, bị tổn hại bởi các tai họa khác nhau như tai họa liên quan đến quyến thuộc, v.v. “Yato” (do đó) là do nguyên nhân đó, do nguyên nhân làm tăng trưởng vô minh và ái. “Vaṭṭaṃ” (luân hồi) là vòng sinh hữu bắt đầu bằng hành, v.v. Sự si mê là sammoha. Sự tìm cầu là pariyeṭṭhi. Cái chín muồi là vipāka. Vipāka chính là vepakkaṃ. “Sammohavepakkaṃ” là cái có si mê làm quả. Tương tự là “pariyeṭṭhivepakkaṃ”. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài nói “tadubhayaṃ”, v.v. Cách kết nối là: vì cho rằng “cả hai đó là quả của cái này”, nên khổ được gọi là “sammohavepakkaṃ” và “pariyeṭṭhivepakkaṃ”. Hơn nữa, “sammohavepakkaṃ” là cái làm cho si mê chín muồi, tức là làm cho nó phát sinh. Tương tự, “pariyeṭṭhivepakkaṃ” cũng hợp lý. “Kicchaṃ” là đã gặp phải sự khó khăn, đau khổ. “Miyyatī” là chết. “Ca vatī” là di chuyển. “Upapajjatī” là đi đến một kiếp sống khác. “Atha ca panā” (và hơn nữa) là của người đã trở thành như vậy. “Jarāmaraṇassā” (của già-chết) có liên quan là “của cái khổ này được gọi là già-chết”. “Nissaraṇaṃ” (sự thoát ly) là sự ra đi. “Nappajānātī” (không biết) là thế gian này không biết. “Āgatiyā” (bởi sự đến) là bởi sự đến trong kiếp này thông qua sự phát sinh của thức tái sanh. “Gatiyā cā” (và bởi sự đi) là bởi sự đi trong kiếp vị lai thông qua sự xuất hiện của sanh. “Ādimantaṃ” là cái có điểm khởi đầu, được gọi là giới hạn trước. Cái không có điểm khởi đầu là “anādimantaṃ”. “Vaṭṭappavattassā” (của sự diễn tiến của luân hồi) là của sự diễn tiến liên tục của cái được gọi là ba loại luân hồi. Vì khi sanh đã được nói đến, tất cả các nguyên nhân của nó cũng đã được nói đến, nên ngài nói “jātiyā eva vā” (hoặc chỉ bởi sanh). “Iccevaṃ” là “như vậy”. Ở đó, mối liên hệ là: bậc Đại Mâu Ni đã thiết lập theo phương pháp “vô minh là duyên cho hành”, v.v. Nhưng trong quan điểm của các vị A-xà-lê, “iccevaṃ” là theo phương pháp “bị mê mờ bởi già-chết”, v.v. Mối liên hệ là “sự ràng buộc là vô thủy”. Ở đây cũng vậy, ngài lấy cùng mối liên hệ đó và áp dụng: “iccevaṃ ābandhanti. La. Punappunaṃ ābandhaṃ” (như vậy là sự ràng buộc. v.v. sự ràng buộc lặp đi lặp lại). Vô minh được nói ở đầu. Do đó, có sự chất vấn rằng: nó tự mình không có nhân, không có duyên, trở thành duyên khởi đầu của luân hồi. Ngài giải quyết điều đó bằng câu “vaṭṭassā”, v.v. “Vaṭṭakathāya sīsabhūtattā” (vì là phần đầu của bài thuyết giảng về luân hồi) có nghĩa là: luân hồi không có cái gọi là khởi đầu. Nhưng nó có sự diễn tiến và sự chấm dứt. Đối với những người biết, để làm sáng tỏ chúng, bài thuyết giảng về duyên khởi, tức là bài thuyết giảng về luân hồi, chắc chắn phải được thuyết giảng. Và những người thuyết giảng cần phải biết rằng, trong số các pháp luân hồi, phận sự của pháp nào là quan trọng hơn cả cho sự diễn tiến của luân hồi. Khi đó, bài thuyết giảng về luân hồi nên được thuyết giảng bằng cách lấy một pháp quan trọng hơn về mặt phận sự làm gốc, làm đầu. Đây là cái gọi là phần đầu của bài thuyết giảng về luân hồi. Trong đó, vô minh là si. Và đó là hành động mê mờ. Phận sự của nó là làm cho mù quáng. Và không có phận sự chính nào khác cho sự diễn tiến của luân hồi tương tự như việc làm cho con mắt trí tuệ bị mù quáng. Do đó, chính vô minh ở đây, vì có phận sự quan trọng nhất, nên trở thành phần đầu của bài thuyết giảng về luân hồi. Như vậy, vì là phần đầu của bài thuyết giảng về luân hồi, nên nó được nói ở đầu. “Anādikabhāvo eva dassito” (chính trạng thái vô thủy đã được chỉ ra) nghĩa là trạng thái vô thủy đã được chỉ ra. Ý nghĩa là không phải không được chỉ ra. Như vậy, tập hợp ý nghĩa này được xác lập một cách trực tiếp. “Idhā” (ở đây) là trong kiếp này. “Tassā” (của nó) là của vô minh thuộc về kiếp quá khứ. “Aññāya avijjāya evā” (chính bởi một vô minh khác) là chính bởi một vô minh khác đã được xác lập trong kiếp trước cả kiếp quá khứ. “Tassāpī” (của nó nữa) là của vô minh trong kiếp trước đó nữa. “Attabhāvo” (thân mạng) là thân mạng trước đó nữa. “Padhāna paccayabhūtattā” (vì là duyên chính) là vì có phận sự làm cho mù quáng theo phương pháp đã nói trước đây, nên nó trở thành duyên chính cho sự diễn tiến của luân hồi. Như vậy, vì là duyên chính. “Tassa tassāti niṭṭhānameva na paññāyeyyā” (của cái đó, của cái đó... sự kết thúc sẽ không được thấy) nghĩa là duyên của duyên đó phải được nói. Duyên của duyên đó nữa cũng phải được nói. Như vậy, dù một trăm năm hay một ngàn năm, sự kết thúc cũng sẽ không được thấy. “Vuttoyevā” (đã được nói) là duyên của vô minh đã được nói. “Pañcanīvaraṇātissavacanīyaṃ” (nên được nói là năm triền cái) là nên nói rằng năm pháp triền cái là vật thực của vô minh. Ở đó, “āhāro” (vật thực) được gọi là duyên mạnh mẽ.

පටිච්චසමුප්පාදනයානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về phương pháp duyên khởi đã hoàn tất.

167. පට්ඨානනයෙ. ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති එත්ථ ලොභො හෙතුජාතිකත්තා හෙතු ච හොති. ආරම්මණානන්තරාදි පච්චයෙන අඤ්ඤධම්මස්ස පච්චයො ච හොතීති අත්ථස්ස සම්භවතො ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති වණ්ණෙති. එවං වණ්ණිතෙපි ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති හෙතු හොන්තො පච්චයොති අත්ථෙ සති, සො යෙවත්ථො සම්භවතීති ‘‘පුන හෙතුභාවෙන පච්චයො’’ති වණ්ණෙති. එත්ථ සියා, හෙතු ච සො පච්චයො චාති එත්ථ පද ද්වයං එකධම්මාධිකරණත්තා තුල්‍යාධිකරණං හොති. හෙතුභාවෙන පච්චයොති එත්ථ පන පදද්වයං තුල්‍යාධිකරණං න හොති. පුරිම පදඤ්හි ධම්ම භාවප්පධානං, පච්ඡිමං ධම්මප්පධානන්ති. එවං සන්තෙ තුල්‍යාධිකරණං වාක්‍යං භින්නාධිකරණං කත්වා වණ්ණෙතීති න යුත්තමෙතන්ති. නො න යුත්තං. මුඛ්‍යොපචාරමත්තෙන නානත්ථත්තා. පච්ඡිමවාක්‍යංහි මුඛ්‍යවචනං. පුරිමවාක්‍යං උපචාර වචනං. උපචාරවචනෙ ච උපචාරත්ථො යුජ්ජති. මුඛ්‍යවචනෙ මුඛ්‍යත්ථොති. ‘‘හෙට්ඨාවුත්තමෙවා’’ති පකිණ්ණකසඞ්ගහෙ වුත්තමෙව. හිනොන්ති එත්ථාති හෙතු. හිනොන්ති එතෙනාති හෙතු. [Pg.257] තත්ථ ‘‘හිනොන්තී’’ති සුට්ඨුපතිට්ඨහන්ති. කෙ පතිට්ඨහන්තීති ආහ ‘‘සහජාත ධම්මා’’ති. කථඤ්ච සුට්ඨුපතිට්ඨහන්තීති ආහ ‘‘වුද්ධි විරුළ්හි වෙපුල්ලපත්තවසෙනා’’ති. කස්මා තෙ සුට්ඨු පතිට්ඨහන්තීති. පතිට්ඨිතට්ඨානස්ස පතිට්ඨිතකාරණස්ස වා ථාමබලසම්පන්නත්තාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණෙ දළ්හනිපාතිනා ථාමබලසම්පන්නෙනා’’ති වුත්තං. හෙතුවිසෙසනඤ්චෙතං. ආරම්මණෙ දළ්හනිපාතිම්හි ථාමබලසම්පන්නෙ එත්ථ ධම්මෙතිපි යොජෙතබ්බං. උපකාරකොති ච උපලද්ධියෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘යාදිසෙනසභාවෙනා’’ති හෙතුභාවාදිසභාවෙන. ‘‘උපලද්ධියෙවා’’ති කස්මා වුත්තං. නනු උපකාරක සද්දො කත්තාරං වා කාරෙතාරං වා වදතීති. වොහාරමත්තෙන වදති. ධම්මතො පන කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘න හි සභාව ධම්මෙසූ’’තිආදිමාහ. යදි ධම්මතො කත්තාවා කාරෙතාවා නත්ථි. කස්මා උපකාරකොති වුච්චතීති ආහ ‘‘තථා උපලද්ධියං පනා’’තිආදිං.

167. Trong phương pháp Vô Tỷ Pháp (Paṭṭhāna). Ở đây, trong câu «Nó là nhân và cũng là duyên», tham (lobha) là nhân vì thuộc nhóm nhân, và vì có thể có ý nghĩa rằng nó cũng là duyên cho pháp khác bằng cảnh duyên, vô gián duyên, v.v., nên được giải thích là «là nhân rồi làm duyên». Ngay cả khi được giải thích như vậy, vì có ý nghĩa rằng «là nhân rồi làm duyên» tức là «đang là nhân, nó là duyên», và chính ý nghĩa đó có thể có, nên lại giải thích là «làm duyên bằng trạng thái nhân». Ở đây có thể nói rằng: trong câu «Nó là nhân và cũng là duyên», hai từ này có cùng một sở y (tulyādhikaraṇa) vì chúng quy về một pháp. Nhưng trong câu «làm duyên bằng trạng thái nhân», hai từ này không có cùng một sở y. Vì từ trước có nghĩa chính là trạng thái của pháp, còn từ sau có nghĩa chính là pháp. Khi như vậy, giải thích một câu có cùng sở y thành một câu có sở y khác biệt là không hợp lý. (Đáp:) Không phải là không hợp lý. Vì sự khác biệt chỉ do nghĩa chính và nghĩa bóng. Câu sau là lời nói theo nghĩa chính. Câu trước là lời nói theo nghĩa bóng. Trong lời nói theo nghĩa bóng thì ý nghĩa bóng là hợp lý. Trong lời nói theo nghĩa chính thì ý nghĩa chính là hợp lý. «Như đã nói ở dưới» tức là như đã nói trong phần Tạp Loại Tập Yếu (Pakiṇṇakasaṅgaha). Nhân (hetu) là nơi mà (các pháp) được thiết lập. Nhân là cái mà nhờ đó (các pháp) được thiết lập. Ở đó, «được thiết lập» (hinonti) có nghĩa là được an lập vững chắc. Cái gì được an lập? Ngài nói «các pháp đồng sanh». Và chúng được an lập vững chắc như thế nào? Ngài nói «nhờ sự tăng trưởng, phát triển, và viên mãn». Tại sao chúng được an lập vững chắc? Để chỉ ra rằng nơi an lập hoặc nguyên nhân an lập có đầy đủ sức mạnh và năng lực, nên đã nói «bởi (nhân) bám chặt vào đối tượng, có đầy đủ sức mạnh và năng lực». Đây là tính từ của nhân. Cũng cần được liên kết là: trong pháp này, nơi bám chặt vào đối tượng, có đầy đủ sức mạnh và năng lực. Và có sự liên kết rằng «người hỗ trợ» (upakārako) chỉ là sự nhận thức. «Bằng bất kỳ bản chất nào» tức là bằng bản chất của trạng thái nhân, v.v. Tại sao nói «chỉ là sự nhận thức»? Chẳng phải từ «người hỗ trợ» (upakāraka) chỉ người làm hoặc người khiến làm sao? (Đáp:) Nó chỉ nói theo quy ước. Để chỉ ra rằng về mặt pháp tánh thì không có người làm hay người khiến làm, ngài đã nói câu bắt đầu bằng «vì trong các pháp tự tánh...». Nếu về mặt pháp tánh không có người làm hay người khiến làm, tại sao lại gọi là «người hỗ trợ»? Ngài đã nói câu bắt đầu bằng «nhưng trong sự nhận thức như vậy...».

ආරම්මණපච්චයෙ. ‘‘අජ්ඣොලම්බමානා’’ති ආරම්මණ කරණවසෙන අධිඔලම්බමානා. ‘‘ආරම්මණභාවෙනා’’ති ගොචරවිසයභාවෙන.

Về Cảnh Duyên. «Nương tựa vào» (Ajjholambamānā) có nghĩa là bám víu vào theo cách lấy làm đối tượng. «Bằng trạng thái làm đối tượng» (Ārammaṇabhāvenā) có nghĩa là bằng trạng thái làm cảnh giới, làm đối tượng.

අධිපතිපච්චයෙ. ‘‘ගරුකතා’’ති අස්සාදනාභිනන්දනාදිවසෙන වා සද්ධාපසාදාදිවසෙන වා ගරුකතා. ‘‘සාමිනො විය දාසෙ’’ති සාමිනො අත්තනොදාසෙ අත්තනොවසෙ වත්තයමානා විය. සහජාතාධිපති පන හෙට්ඨා සමුච්චය සඞ්ගහෙ වුත්තොති ඉධ න වුත්තො.

Về Trưởng Duyên. «Sự xem trọng» (Garukatā) là sự xem trọng theo cách thưởng thức, hoan hỷ, v.v., hoặc theo cách có đức tin, tịnh tín, v.v. «Như chủ đối với nô lệ» (Sāmino viya dāse) có nghĩa là như người chủ điều khiển những người nô lệ của mình, những người dưới quyền của mình. Còn Câu Sanh Trưởng Duyên đã được nói đến ở dưới trong phần Toát Yếu Tập Yếu, nên không được đề cập ở đây.

අනන්තරපච්චයද්වයෙ. ‘‘අන්තරං’’ති ඡිද්දං විවරං. ‘‘සන්තානං’’ති චිත්තසන්තානං. ‘‘සන්තානානුබන්ධවසෙනා’’ති චිත්තසන්තානං පුනප්පුනං බන්ධනවසෙන. උප්පාදනන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ධම්මන්තරස්සා’’ති නාමක්ඛන්ධ ධම්මන්තරස්ස. ‘‘අනන්තර පච්චයතා’’ති අනන්තරපච්චය කිච්චන්ති වුත්තං හොති. යං කිඤ්චි ධම්මන්තරං. ‘‘පුරිමපච්ඡිමභාගප්පවත්තානං’’ති නිරොධස්ස අසඤ්ඤීභවස්ස ච පුරිමභාගෙ ච පච්ඡිමභාගෙ ච පවත්තානං. ‘‘චිත්තුප්පාදානං පී’’ති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කුසල ක්‍රිය චිත්තුප්පාදානං. පච්ඡාභාගෙ අනාගාමිඵල අරහත්තඵලචිත්තුප්පාදානං[Pg.258]. අසඤ්ඤීභවස්ස පුබ්බභාගෙ කාමභවෙ චුති චිත්තුප්පාදානං. පච්ඡාභාගෙ කාමභවෙ එව පටිසන්ධි චිත්තුප්පාදානං. තෙසු පන කථං අනන්තරං නාම සියා. ද්වින්නං ද්වින්නං පුරිමභාග පච්ඡිම භාගානං මජ්ඣෙ අචිත්තකස්ස කාලස්ස අචිත්තකස්ස රූපසන්තානස්ස ච අන්තරිකත්තාති චොදනා. තං පරිහරිතුං ‘‘න හි අභාවභූතො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තෙසං’’ති ද්වින්නං ද්වින්නං චිත්තුප්පාදානං. රූපධම්මො අන්තරං න ච කරොති නාම. අරූපධම්මානං අනන්තරතා නාමාතිආදිනා යොජනා හොති. ‘‘තථාපවත්තන සමත්ථතා’’ති එකීභූතානං විය අත්තනො අනන්තරෙ ධම්මන්තරං උප්පාදනෙ සමත්ථතා.

Về hai Duyên Vô Gián. «Gián đoạn» (Antaraṃ) có nghĩa là kẽ hở, khoảng trống. «Dòng tương tục» (Santānaṃ) là dòng tương tục của tâm. «Theo cách nối kết dòng tương tục» (Santānānubandhavasenā) có nghĩa là theo cách nối kết dòng tâm lặp đi lặp lại. Có sự liên kết với từ sanh khởi (uppādanaṃ). «Của một pháp khác» (Dhammantarassā) là của một pháp khác thuộc danh uẩn. «Trạng thái vô gián duyên» (Anantara paccayatā) có nghĩa là phận sự của vô gián duyên. Bất kỳ pháp nào khác. «Của những (tâm) sanh khởi ở phần trước và phần sau» là của những (tâm) sanh khởi ở phần trước và phần sau của sự diệt và của cõi vô tưởng. «Cũng của các tâm sanh khởi» (Cittuppādānaṃ pī): ở phần trước của sự diệt là các tâm sanh khởi thiện và duy tác thuộc cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ; ở phần sau là các tâm sanh khởi quả A-na-hàm và quả A-la-hán. Ở phần trước của cõi vô tưởng là các tâm sanh khởi tử ở cõi dục; ở phần sau là các tâm sanh khởi tục sinh cũng ở cõi dục. Nhưng trong những trường hợp đó, làm sao có thể gọi là vô gián? Sự chất vấn là: vì ở giữa hai phần trước và sau có một khoảng thời gian không có tâm và một dòng sắc pháp không có tâm xen vào. Để giải quyết vấn đề đó, câu bắt đầu bằng «vì không phải là không có...» đã được nói. «Của chúng» (Tesaṃ) là của hai hai tâm sanh khởi. Sắc pháp không tạo ra sự gián đoạn. Sự vô gián là của các phi sắc pháp, sự giải thích là như vậy. «Khả năng diễn tiến như vậy» (Tathāpavattana samatthatā) là khả năng sanh khởi một pháp khác ngay sau mình, như thể chúng là một.

සහජාතපච්චයෙ. ‘‘යෙ පන ධම්මා’’ති පච්චයුප්පන්න ධම්මා. ‘‘අත්තනී’’ති පච්චය ධම්මො වුච්චති.

Về Câu Sanh Duyên. «Còn những pháp nào» (Ye pana dhammā) là các pháp do duyên sanh. «Trong chính mình» (Attanī) được gọi là pháp duyên.

‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භන්තං තිදණ්ඩං වියා’’ති භූමියං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය උස්සිතා තයොදණ්ඩා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භන්තා විය. ‘‘පුරිමෙනා’’ති පුරිමෙන සහජාත පච්චයෙන. ‘‘ඉතරීතරො පත්ථම්භනං’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤො පත්ථම්භනං.

«Như ba cây gậy chống đỡ lẫn nhau» có nghĩa là như ba cây gậy được dựng lên trên mặt đất, nương tựa vào nhau, chống đỡ lẫn nhau. «Bởi cái trước» (Purimenā) là bởi Câu Sanh Duyên trước đó. «Sự chống đỡ lẫn nhau» (Itarītaro patthambhanaṃ) là sự hỗ trợ tương hỗ.

‘‘සූදො’’ති භත්තකාරකො. ‘‘උක්ඛලී’’ති භත්තපචනකුම්භී. ‘‘වුට්ඨිධාරා’’ති මෙඝවුට්ඨිධාරා. ‘‘උපනිස්සයො’’ති භත්තුප්පත්තියා උපනිස්සයො. ‘‘තාසු අසතී’’ති සාලික්ඛෙත්ත වුට්ඨිධාරාසු අසති. ‘‘බලවතරට්ඨෙනා’’ති බලවතරනිස්සයට්ඨෙන. ‘‘පකතූපනිස්සයො’’ති එත්ථ ‘‘පකතො’’ති භුසං කතො. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨුකතො’’ති. කරණඤ්ච අත්තනො සන්තානෙ සුට්ඨුඋප්පාදනඤ්ච සුට්ඨුඋපසෙවනඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තප්පකාරෙනා’’ති ‘යථා කතෙ සතී’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන.

“Sūdo” có nghĩa là người nấu cơm. “Ukkhalī” có nghĩa là cái nồi nấu cơm. “Vuṭṭhidhārā” có nghĩa là dòng mưa từ đám mây. “Upanissayo” có nghĩa là duyên trợ sanh cho cơm. “Tāsu asatī” có nghĩa là khi không có những thứ ấy, tức là ruộng lúa và dòng mưa. “Balavataraṭṭhenā” có nghĩa là theo nghĩa duyên trợ mạnh hơn. Trong câu “pakatūpanissayo”, “pakato” có nghĩa là được làm một cách mạnh mẽ. Do đó, ngài nói “suṭṭhukato” (được làm tốt đẹp). Và sự thực hành nên được hiểu là sự làm cho sanh khởi tốt đẹp và sự thực hành thuần thục tốt đẹp trong dòng tương tục của chính mình, đây là mối liên hệ. “Vuttappakārenā” có nghĩa là theo cách đã được nói đến, bắt đầu bằng ‘yathā kate satī’ (khi được thực hành như vậy).

‘‘නිස්සයාරම්මණ ධම්මා එවා’’ති නිස්සය පච්චය ධම්ම ආරම්මණ පච්චය ධම්මා එව. ‘‘පුරෙජාතතාමත්තවිසිට්ඨා’’ති එත්ථ මත්තසද්දෙන නිස්සයාරම්මණසත්තිතො විසුං පුරෙජාතසත්ති නාම නත්ථීති දස්සෙති. විසුං පුරෙජාතසත්ති නාම අත්ථීතිපි වදන්ති. තං වාදං දස්සෙතුං ‘‘ආචරියානන්දත්ථෙරෙනා’’තිආදිමාහ. එත්ථ පඤ්චවත්ථූනි ච පඤ්චාරම්මණානි ච පුරෙජාතත්තා එව සුට්ඨුබලවතාය පඤ්චවිඤ්ඤාණානං වත්ථු කිච්ච ආරම්මණ කිච්චානි සාධෙන්ති. තථා හදයවත්ථු ච මනොධාතු [Pg.259] මනොවිඤ්ඤාණධාතූ නන්ති. අයං විසුං පුරෙජාතසත්ති විසෙසොති වදෙය්‍ය. සච්චං. සුද්ධමනො ද්වාරෙපන ඉධ ඨත්වා නිරයෙසු එවරූපානි නිරයග්ගිරූපානි අත්ථි. ඉදානි දෙවෙසු ච එවරූපානි දිබ්බරූපානි අත්ථීති චින්තයන්තානම්පි, තෙසු පුරෙ එවරූපානි උප්පජ්ජිංසූති වා, තෙසු අනාගතෙ එවරූපානි උප්පජ්ජිස්සන්තීති වා චින්තයන්තානංපිතානි රූපානි නිබ්බිසෙසානි හුත්වා මනොවිඤ්ඤාණානං ආරම්මණ පච්චයත්තං ගච්ඡන්ති. තත්ථ පුරෙ ජාතානි හුත්වා තදා විජ්ජමානානි පච්චුප්පන්නරූපානි ආරම්මණ පුරෙජාතපච්චයො. ඉතරානි ආරම්මණ පච්චයො එව. න චෙත්ථ පුරෙජාතානං පච්චුප්පන්නරූපානං පුරෙජාතත්තෙන විසෙසො අත්ථි. න ච තානි පුරෙජාතපච්චයො න හොන්ති. යදි විසුං පුරෙජාතසත්තිවිසෙසො පුරෙජාතපච්චයොති වදෙය්‍ය. තානි පුරෙජාතපච්චයො නාම න භවෙය්‍යුං. කස්මා, තාදිසස්ස විසෙසස්ස නත්ථිතාය. න ච නභවන්ති. කස්මා, පුරෙජාතමත්තවිසෙසස්ස අත්ථිතාය. එත්ථ වදෙය්‍යුං, පඤ්චද්වාරෙසු පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන විසුං පුරෙජාතසත්තිවිසෙසො දිස්සතීති. කිඤ්චාපිදිස්සති. සො පන බහුවිධානං නිස්සය පච්චය ආරම්මණපච්චයානං මජ්ඣෙ නිස්සය සත්තිවිසෙසො එව, ආරම්මණ සත්තිවිසෙසො එව චාති. අපි ච විසුං පුරෙජාත සත්තිවිසෙසො නාම නත්ථීති ඉදං යථාවුත්තෙ සුද්ධමනොද්වාරෙ තබ්බිසෙසාභාවං සන්ධාය වුත්තං. විසුං පුරෙජාත සත්තිවිසෙසො නාම අත්ථීති ඉදං පඤ්චද්වාරෙසු තබ්බිසෙසස්ස අත්ථිභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං.

“Nissayārammaṇa dhammā evā” có nghĩa là các pháp duyên y chỉ và các pháp duyên sở duyên. Trong câu “purejātatāmattavisiṭṭhā”, từ “matta” chỉ ra rằng không có năng lực sanh trước riêng biệt nào ngoài năng lực y chỉ và sở duyên. Cũng có người nói rằng có một năng lực sanh trước riêng biệt. Để trình bày quan điểm đó, ngài nói “ācariyānandattherenā” và các câu tiếp theo. Ở đây, năm vật và năm cảnh, do sanh trước và có năng lực rất mạnh, thực hiện các chức năng vật và chức năng cảnh cho năm thức. Tương tự, ý vật đối với ý giới và ý thức giới. Người ta có thể nói rằng đây là một năng lực sanh trước đặc biệt riêng biệt. Đúng vậy. Tuy nhiên, trong lộ trình thuần ý môn, đối với những người đang ở đây mà suy tư rằng ‘ở các địa ngục có những sắc lửa địa ngục như vậy’, hoặc ‘hiện nay ở các cõi trời có những sắc trời như vậy’, hoặc đối với những người suy tư rằng ‘trước đây ở các cõi ấy đã sanh khởi những sắc như vậy’, hoặc ‘trong tương lai ở các cõi ấy sẽ sanh khởi những sắc như vậy’, thì những sắc ấy, không có sự khác biệt, trở thành duyên sở duyên cho các ý thức. Trong đó, các sắc hiện tại đã sanh trước và đang hiện hữu vào lúc đó là duyên sở duyên sanh trước. Các sắc còn lại chỉ là duyên sở duyên. Ở đây, không có sự khác biệt nào đối với các sắc hiện tại sanh trước do tính chất sanh trước của chúng. Và không phải là chúng không phải là duyên sanh trước. Nếu người ta nói rằng một năng lực sanh trước đặc biệt riêng biệt là duyên sanh trước, thì những sắc ấy sẽ không phải là duyên sanh trước. Tại sao? Vì không có sự đặc biệt như vậy. Nhưng không phải là chúng không trở thành duyên. Tại sao? Vì có sự đặc biệt của tính chất chỉ là sanh trước. Ở đây, người ta có thể nói rằng, tuy nhiên, trong năm môn, theo cách đã nói ở trên, một năng lực sanh trước đặc biệt riêng biệt được thấy rõ. Mặc dù được thấy rõ, nhưng nó, giữa nhiều loại duyên y chỉ và duyên sở duyên, chỉ là một năng lực y chỉ đặc biệt và một năng lực sở duyên đặc biệt. Hơn nữa, câu nói ‘không có năng lực sanh trước đặc biệt riêng biệt’ được nói liên quan đến sự vắng mặt của sự đặc biệt đó trong lộ trình thuần ý môn. Câu nói ‘có một năng lực sanh trước đặc biệt riêng biệt’ được nói liên quan đến sự hiện hữu của sự đặc biệt đó trong năm môn. Điều nào hợp lý, hãy chấp nhận điều đó.

පච්ඡාජාතපච්චයෙ. ‘‘රුක්ඛපොතකානං වියා’’ති පච්ඡා ආසිඤ්චියමානං උදකං රුක්ඛපොතකානං වුද්ධවිරුළ්හභාවං පාපෙත්වා උපත්ථම්භනවසෙන උපකාරකො වියාති යොජනා. ආහාරං ආසිං සතීති ආහාරාසා. ජිඝච්ඡා, පිපාසා, තණ්හා. තාය සම්පයුත්තා චෙතනාති විග්ගහො. සා පන ආහාරාසා චෙතනා උපත්ථම්භති යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘අයමත්ථො’’ති ‘සුපාකටෙනා’තිආදිනා වුත්තො අයමත්ථො. සබ්බාචෙසාවිචාරණා ගිජ්ඣොපමාය උපමාමත්තභාවං නීවාරෙතා හොතීති.

Trong duyên sanh sau. “Rukkhapotakānaṃ viyā” (giống như những cây non) có nghĩa là: giống như nước được tưới sau đó, bằng cách làm cho những cây non đạt đến trạng thái tăng trưởng và phát triển, nó trở thành người hỗ trợ theo cách nâng đỡ, đây là cách kết nối. “Āhārāsā” là “āhāraṃ āsiṃ satīti” (mong muốn thức ăn). Đó là sự đói, sự khát, sự ái dục. Phân tích là: tư tâm sở tương ưng với ái dục ấy. Và mối liên hệ là: tư tâm sở mong muốn thức ăn ấy chắc chắn nâng đỡ. “Ayamattho” (ý nghĩa này) là ý nghĩa này đã được nói đến, bắt đầu bằng “supākaṭenā” (bởi điều rất rõ ràng). Và tất cả sự xem xét này ngăn chặn việc ví dụ về con kên kên chỉ đơn thuần là một ví dụ.

ආසෙවන්ති [Pg.260] තං පච්චය ධම්මං පච්චයුප්පන්නා ධම්මාති ආසෙවනං. එතෙන භුසො පච්චයුප්පන්න ධම්මෙහි ආසෙවිතබ්බත්තා ආසෙවනන්ති වුච්චතීති දස්සෙතීති. ‘‘තං’’ති තං පුරිමං පුරිමං පච්චය ධම්මං. ‘‘භජන්තී’’ති උපෙන්ති. කෙ භජන්තීති ආහ ‘‘අපරාපරං උප්පජ්ජමානා ධම්මා’’ති. ‘‘ධම්මා’’ති ච අනන්තරුප්පන්නා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා. කථඤ්ච තං තෙභජන්තීති ආහ ‘‘සුට්ඨුසෙවමානා විය භජමානා විය පවත්තන්තී’’ති. විය සද්දෙන ලොකෙ කිඤ්චිජනං කෙචිජනා කෙනචි අත්ථෙන සුට්ඨුසෙවන්තා වියාති දස්සෙති. කථං සුට්ඨුසෙවියමානා විය හොන්තීති ආහ ‘‘තස්ස පුරිමස්සා’’තිආදිං. පුරිමස්ස අනන්තරස්ස චිත්තුප්පාදස්සාති අත්ථො. ‘‘සබ්බපරිපූරං ආකාරං’’ති ජවවෙගසහිතෙහි විජානන ඵුසනාදීහි සාවජ්ජාන වජ්ජාදීහි ච සබ්බෙහි ජවනගුණෙහි පරිපූරං ආකාරං. ‘‘ආසෙවෙතී’’ති මං සුට්ඨු සෙවථාති නියොජෙන්තං විය හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනො වාසං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘වාසං’’ති වාසනං. ‘‘සුට්ඨු ගාහාපෙතී’’ති පරිපුණ්ණං දෙතීති වුත්තං හොති. එතෙන යථා ලොකෙ එකො පරෙසං යථිච්ඡිතං දෙති. එවං දෙන්තං පන පරෙ භජන්තියෙව. මං භජථාති නියොජනකිච්චං නත්ථි. එවමෙව ඉධපි සුට්ඨුවාසදානමෙව භජාපනං නාමාති දස්සෙති. ‘‘වඩ්ඪෙති වා’’ති එතෙන ආසෙවනා භාවනා වඩ්ඪනාති ඉමංපරියායත්ථං වදති. පුරිමාභියොගො නාම ආදිතො පට්ඨාය සජ්ඣායනාදිකම්මෙසු යථාසත්ති යථාබලං වා යාමකරණං. තථා කරොන්තස්ස තං උග්ගහණ කම්මං උපරූපරි පගුණභාවං ගච්ඡතීති. ‘‘ආසෙවනට්ඨෙනා’’ති වඩ්ඪාපනට්ඨෙන, උපකාරකොති සම්බන්ධො. ‘‘සජාතියානං’’ති කුසලාදිභාවෙන සමානජාතිකානං.

Các pháp do duyên sanh lặp lại pháp duyên ấy, nên gọi là Trùng dụng. Do điều này, câu ấy chỉ rằng được gọi là Trùng dụng vì các pháp do duyên sanh phải được lặp lại nhiều lần. ‘Ấy’ là pháp duyên đi trước trước. ‘Thân cận’ là đến gần. Ai thân cận? Vị ấy nói ‘các pháp sanh khởi nối tiếp nhau’. ‘Các pháp’ là các pháp tâm và sở hữu tâm sanh khởi ngay sau đó. Và làm thế nào chúng thân cận với pháp ấy? Vị ấy nói ‘chúng diễn tiến như thể đang thực hành kỹ lưỡng, như thể đang thân cận’. Với từ ‘như thể’ (viya), câu ấy chỉ rằng giống như trong đời, một số người phục vụ kỹ lưỡng một người nào đó vì một mục đích nào đó. Làm thế nào mà chúng lại giống như được thực hành kỹ lưỡng? Vị ấy nói ‘của cái trước ấy’ v.v... Nghĩa là, của tâm sanh khởi ngay trước đó. ‘Trạng thái hoàn toàn đầy đủ’ là trạng thái đầy đủ với tất cả các phẩm chất của tốc hành tâm (javana), như tốc độ của tốc hành tâm cùng với sự nhận biết, xúc chạm, v.v., và có lỗi hay không có lỗi, v.v... ‘Lặp lại’ giống như là nó đang ra lệnh ‘hãy thực hành ta cho tốt’. Do đó, vị ấy nói ‘sự huân tập của chính nó’ v.v... Ở đây, ‘sự huân tập’ (vāsaṃ) là sự ướp hương (vāsanaṃ). ‘Làm cho nắm bắt tốt’ được nói là có nghĩa là cho đi một cách trọn vẹn. Do điều này, câu ấy chỉ rằng giống như trong đời, một người cho người khác theo ý muốn. Khi người ấy cho như vậy, những người khác chỉ thân cận với người ấy. Không có phận sự ra lệnh ‘hãy thân cận với ta’. Tương tự như vậy ở đây, chính sự cho đi sự huân tập tốt đẹp được gọi là làm cho thân cận. ‘Hoặc làm tăng trưởng’, với câu này, vị ấy nói lên ý nghĩa đồng nghĩa này: Trùng dụng là sự tu tập, là sự tăng trưởng. Sự nỗ lực ban đầu là việc thực hiện các công việc như tụng đọc, v.v., từ lúc bắt đầu, tùy theo khả năng và sức lực. Đối với người làm như vậy, công việc học hỏi đó ngày càng trở nên thuần thục. ‘Với ý nghĩa Trùng dụng’ là với ý nghĩa làm tăng trưởng; mối liên hệ là ‘nó có ích’. ‘Của cùng loại’ là của cùng loại theo phương diện thiện, v.v...

කායඞ්ගාභිසඞ්ඛරණං නාම කායසඤ්චෙතනාකිච්චං. වාචඞ්ගාභිසඞ්ඛරණං වචීසඤ්චෙතනාකිච්චං. චිත්තඞ්ගාභිසඞ්ඛරණං මනොසඤ්චෙතනාකිච්චං. ‘‘කිරියාභාවෙනා’’ති දස්සනසවනාදිකිච්චෙසු ගමනඨාන නිසජ්ජාදිකිච්චෙසු සංවිධානකිරියාභාවෙන. ‘‘වත්ථුම්හී’’ති ගබ්භවත්ථුම්හි. යථාවුත්තාභිසඞ්ඛරණකිච්චං නාම කායඞ්ගවාචඞ්ග චිත්තඞ්ගාභිසඞ්ඛරණ කිච්චං. ‘‘තදභිසඞ්ඛරණවෙගජනිතං’’ති තස්ස කායඞ්ගාදිකස්ස [Pg.261] අභිසඞ්ඛරණවෙගෙන ජනිතං කිරියාවිසෙස නිධානකිච්චන්ති සම්බන්ධො. ‘‘සන්තානෙ’’ති චිත්තසන්තානෙ.

Sự tác thành nhóm thân (kāyaṅgābhisaṅkharaṇaṃ) là phận sự của thân tư (kāyasañcetanā). Sự tác thành nhóm lời nói (vācaṅgābhisaṅkharaṇaṃ) là phận sự của khẩu tư (vacīsañcetanā). Sự tác thành nhóm tâm (cittaṅgābhisaṅkharaṇaṃ) là phận sự của ý tư (manosañcetanā). ‘Do trạng thái hành động’ là do trạng thái hành động sắp đặt trong các phận sự thấy, nghe, v.v., trong các phận sự đi, đứng, ngồi, v.v... ‘Trong vật nền’ là trong vật nền của bào thai. Phận sự tác thành như đã nói là phận sự tác thành nhóm thân, nhóm lời nói, và nhóm tâm. ‘Được sanh ra bởi mãnh lực của sự tác thành ấy’ có liên hệ là: phận sự lưu giữ một hành động đặc biệt được sanh ra bởi mãnh lực của sự tác thành nhóm thân ấy, v.v... ‘Trong dòng tương tục’ là trong dòng tương tục của tâm.

විපච්චනභාවො ච නාම පාතුභාවොති සම්බන්ධො. නිරුස්සාහ සන්තභාවො නාම කුසලා කුසලානං විය කායඞ්ගවාචඞ්ගාභිසඞ්ඛරණ කිච්චෙසු ච ආයතිං විපච්චන කිච්චෙසු ච නිරුස්සාහභාවෙන සන්තභාවො. න කිලෙසු පසන්තභාවෙන. චිත්තාභිසඞ්ඛරණ කිච්චෙසුපන සම්පයුත්තචෙතනාවසෙන යථොපට්ඨිතෙසු ආරම්මණෙසු සම්පයුත්තධම්මානං එකතො සන්නිපාතගමනුස්සාහමත්තං අත්ථි. තතොපරං පන සුපින දස්සන කිච්චංපි නත්ථීති. ‘‘මන්දමන්දාකාරෙනා’’ති මන්දතො අතිමන්දාකාරෙන. කිඤ්චිජානන චිත්තං නාම කම්මාදි ආරම්මණං අප්පමත්තකංපි ජානනං වීථිචිත්තං. තස්ස පවත්තියා.

Trạng thái chín muồi được liên kết với sự biểu hiện. Trạng thái tĩnh lặng không nỗ lực là trạng thái tĩnh lặng do không có nỗ lực trong các phận sự tác thành nhóm thân và nhóm lời nói, và trong các phận sự chín muồi trong tương lai, giống như các pháp thiện và bất thiện. Không phải do sự lắng dịu trong các phiền não. Tuy nhiên, trong các phận sự tác thành tâm, theo năng lực của tư tương ưng, chỉ có sự nỗ lực của các pháp tương ưng cùng nhau hội tụ trên các đối tượng khi chúng hiện khởi. Ngoài ra, thậm chí không có phận sự thấy một giấc mơ. ‘Theo cách rất chậm chạp’ là theo cách cực kỳ chậm chạp từ chỗ chậm chạp. Tâm biết một chút gì đó là tâm lộ trình (vīthicitta) biết dù chỉ một chút về đối tượng như nghiệp, v.v... Về sự diễn tiến của nó.

‘‘අරූපිනො’’ති අරූපලක්ඛණ සමඞ්ගිනො. නාමලක්ඛණ සමඞ්ගීනොති වුත්තං හොති. ‘‘ජනයන්තාපී’’ති සහජාත ධම්මෙ ජනෙන්තාපි. ‘‘සන්තානට්ඨිතියා’’ති පබන්ධප්පතිට්ඨානස්ස.

‘Của các pháp vô sắc’ là có đặc tính vô sắc. Được nói là có nghĩa là có đặc tính của danh. ‘Dù đang sanh ra’ là dù đang sanh ra các pháp đồng sanh. ‘Để cho dòng tương tục được ổn định’ là để cho chuỗi tương tục được thiết lập.

‘‘කස්මාපනෙත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘භාවින්ද්‍රිය ද්වයං’’ති ඉත්ථින්ද්‍රිය පුරිසින්ද්‍රිය ද්වයං. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ. කස්මා න ගහිතං. නනු ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනං පවත්තිකාරණත්තා ඉධ ගහෙතබ්බමෙවාති අධිප්පායො. ජනකත්තං නාම ජනක කිච්චං. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘එතංතයංපි නත්ථී’’ති ජනකත්තාදිකිච්චත්තයංපි නත්ථි. එවංසන්තෙකථං ලිඞ්ගාදීනං පවත්තිකාරණං හොතීතිආහ ‘‘කෙවලං පනා’’තිආදිං. ‘‘ද්වයං’’ති ඉත්ථිභාවපුම්භාව ද්වයං. න ඉන්ද්‍රිය පච්චයත්තෙන ඉන්ද්‍රියං නාම හොති. යථාහි එකො රාජා අත්තනො විජිතෙ ගෙහානි කරොන්ති. එවං කරොන්තූති ගෙහසණ්ඨානං පට්ඨපෙති. සබ්බෙජනා තථෙව කරොන්ති, නො අඤ්ඤථා. තත්ථ රාජා ගෙහුප්පත්තියා ච ගෙහට්ඨිතියා ච කිඤ්චි කිච්චං න කරොති. ගෙහසාමිකාවා ගෙහවඩ්ඪකිනො වා කරොන්ති. කරොන්තා පන රඤ්ඤා පට්ඨපිතං සණ්ඨානං අනතික්කමිත්වාව කරොන්ති. එවමෙව මිදං දට්ඨබ්බං. උපගන්ත්වා ඣායනට්ඨෙනාති සම්බන්ධො. උපසද්දො උපනිස්සය පදෙවිය උපරි අත්ථො. ‘‘උපරී’’ති ච ථාමබලවුද්ධිවසෙනාති ආහ ‘‘තස්මිං වා’’තිආදිං. ‘‘තස්මිං’’ති ආරම්මණෙ.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Tại sao ở đây...’. ‘Hai sắc tính căn’ là nữ căn và nam căn. ‘Ở đây’ là trong Quyền duyên này. Tại sao không được kể đến? Ý muốn nói: ‘Chắc chắn rằng, vì nữ tính v.v... là nguyên nhân cho sự tiếp diễn, nên chúng phải được kể đến ở đây’. ‘Tính cách sanh ra’ là phận sự sanh ra. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. ‘Cả ba điều này đều không có’ là cả ba phận sự sanh ra, v.v., đều không có. Khi như vậy, làm thế nào mà các tính, v.v., lại là nguyên nhân cho sự tiếp diễn? Vị ấy nói ‘Tuy nhiên, chỉ đơn thuần...’ v.v... ‘Hai’ là hai trạng thái nữ tính và nam tính. Nó không được gọi là quyền (indriya) theo nghĩa là quyền duyên (indriya paccaya). Ví như một vị vua trong vương quốc của mình, ngài thiết lập một kiểu mẫu cho các ngôi nhà, nói rằng ‘Hãy xây dựng như thế này’. Tất cả mọi người đều xây dựng đúng như vậy, không khác. Ở đó, vị vua không làm bất cứ việc gì cho sự sanh khởi hay sự ổn định của ngôi nhà. Chủ nhà hoặc thợ mộc làm điều đó. Nhưng trong khi làm, họ không vượt ra ngoài kiểu mẫu do vua đã thiết lập. Điều này nên được hiểu theo cách tương tự. Mối liên hệ là ‘với ý nghĩa thiền quán sau khi đã đến gần’. Tiếp đầu ngữ ‘upa’ có nghĩa là ‘trên’, như trong từ ‘upanissaya’ (y chỉ duyên). Và ‘trên’ có nghĩa là theo năng lực của sức mạnh, quyền lực, và sự tăng trưởng. Vị ấy nói ‘trong cái đó...’ v.v... ‘Trong cái đó’ là trong đối tượng.

‘‘සුගති [Pg.262] දුග්ගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. සො අත්ථො අබ්‍යාකතමග්ගඞ්ගෙසු නත්ථි. එවඤ්චසති තානි කථං මග්ගපච්චයත්තං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. ‘‘සම්මාදස්සනාදිනා’’ති සම්මාදස්සන සඞ්කප්පනාදිනා. ‘‘තෙසං’’ති සම්මාදිට්ඨීනං. ‘‘තෙසං පී’’ති අබ්‍යාකත භූතානං සම්මාදිට්ඨීනම්පි. ‘‘තෙනෙවට්ඨෙනා’’ති සම්මාදස්සනාදිනා ලක්ඛණට්ඨෙන. අථවා. ‘‘තෙනෙවට්ඨෙනා’’ති සුගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙනෙ වාති අත්ථො. එවඤ්චසති සහෙතුකා විපාක ක්‍රියා බ්‍යාකතධම්මාපි තෙනෙවට්ඨෙන සබ්බසො කුසලසදිසා සියුන්ති. න සියුං, පච්චය වෙකල්ලත්තා. විපාකාබ්‍යාකතාහි කම්මවෙගෙන සන්තානෙ පතිතමත්තත්තා නිරුස්සාහසන්තසභාවතො තං සම්පයුත්තා චෙතනා නානක්ඛණික කම්මපච්චයත්තං න ගච්ඡති. කිරියාබ්‍යාකතා ච නිරනුසයසන්තානෙ උප්පන්නත්තා තං සම්පයුත්තචෙතනාපි තප්පච්චයත්තං න ගච්ඡතියෙව. තස්මා තෙසු විපාක ක්‍රියාබ්‍යාකතෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනිපි සුගති සම්පාපකට්ඨං න සාධෙන්ති. කිලෙසප්පහාන කිච්චස්ස අභාවතො නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨම්පි නසාධෙන්ති. සභාව ලක්ඛණවෙකල්ලතාපන තෙසං සම්මාදිට්ඨාදීනං නත්ථියෙව. තස්මා තානි මග්ගපච්චයෙ සඞ්ගහිතානීති. ඉන්ද්‍රිය ධම්මෙසු අරූපින්ද්‍රියානං ආධිප්පච්ච කිච්චං අරූපධම්මෙ ස්වෙව ඵරති. රූපධම්මා පන තං සමුට්ඨිතත්තා එව තප්පච්චයුප්පන්නෙසු වුත්තා. තථා හෙතු කම්ම මග්ග ඣානෙසු. තෙන වුත්තං ‘‘එසනයො කම්මින්ද්‍රියඣානපච්චයෙසුපී’’ති. තත්ථ කම්මසද්දෙන නානක්ඛණික පච්චයො ගහෙතබ්බො.

Đã được nói rằng: ‘với ý nghĩa là sự dẫn đến thiện thú, ác thú, và Nibbāna’. Ý nghĩa ấy không có trong các đạo chi vô ký. Nếu vậy, làm thế nào chúng trở thành đạo duyên? Ngài nói ‘ettha ca’ v.v... ‘Bởi chánh kiến v.v...’ là bởi chánh kiến, chánh tư duy v.v... ‘Của chúng’ là của các chánh kiến. ‘Cũng của chúng’ là cũng của các chánh kiến đã trở thành vô ký. ‘Bởi chính ý nghĩa ấy’ là bởi ý nghĩa đặc tính của chánh kiến v.v... Hoặc là, ‘bởi chính ý nghĩa ấy’ có nghĩa là bởi ý nghĩa dẫn đến thiện thú và Nibbāna. Nếu vậy, các pháp vô ký dị thục và duy tác có nhân, bởi chính ý nghĩa ấy, phải chăng sẽ hoàn toàn tương tự như pháp thiện? Không phải vậy, do sự thiếu sót về duyên. Vì các pháp dị thục vô ký, do chỉ rơi vào dòng tương tục bởi lực của nghiệp, có bản chất tĩnh lặng không cần nỗ lực, nên tư tương ưng với chúng không trở thành dị thời nghiệp duyên. Và các pháp duy tác vô ký, do sanh khởi trong dòng tương tục không có tùy miên, nên tư tương ưng với chúng cũng không trở thành duyên cho quả ấy. Do đó, trong các pháp dị thục và duy tác vô ký ấy, chánh kiến v.v... cũng không thực hiện được ý nghĩa dẫn đến thiện thú. Do không có phận sự đoạn trừ phiền não, chúng cũng không thực hiện được ý nghĩa dẫn đến Nibbāna. Và cũng không có sự thiếu sót về đặc tính tự nhiên của các chánh kiến v.v... ấy. Do đó, chúng được bao gồm trong đạo duyên. Trong các pháp quyền, phận sự làm chủ của các vô sắc quyền chỉ lan rộng trong chính các pháp vô sắc. Còn các sắc pháp, do được sanh khởi từ chúng, nên được nói là trong số các pháp sanh từ duyên ấy. Tương tự như trong nhân, nghiệp, đạo, và thiền. Do đó, đã được nói rằng: ‘phương pháp này cũng áp dụng cho các duyên nghiệp, quyền, và thiền’. Ở đây, bởi từ ‘nghiệp’, nên hiểu là dị thời duyên.

‘‘සම්පයුත්තාසඞ්කා සම්භවතී’’ති සහජාතා නාමධම්මා තං සමුට්ඨාන රූපෙහි, පච්ඡාජාතා ච අත්තනො අත්තනො පච්චයුප්පන්නරූපෙහි, වත්ථු ධම්මා ච තන්නිස්සිතනාමධම්මෙහි කාලතො ච ඨානතො ච එක සම්බන්ධත්තා තෙසු සම්පයුත්තාසඞ්කා සම්භවති. ‘‘විප්පයුත්තපච්චයප්පසඞ්ගො නත්ථී’’ති ආරම්මණානන්තරාදිපච්චයාපි අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි සම්පයුත්තා න හොන්ති. තස්මා තෙපි විප්පයුත්තපච්චය භාවෙන වත්තබ්බාති එවරූපො විප්පයුත්තපච්චයප්පසඞ්ගො තෙසු ආරම්මණ පච්චයාදීසු නත්ථීති අධිප්පායො.

‘Sự nghi ngờ về tương ưng có thể sanh khởi’ có nghĩa là: các danh pháp đồng sanh với các sắc pháp do chúng sanh khởi, và các pháp hậu sanh với các sắc pháp do chính chúng làm duyên sanh, và các pháp vật với các danh pháp nương nơi chúng, do có sự liên quan làm một về thời gian và nơi chốn, nên sự nghi ngờ về tương ưng có thể sanh khởi nơi chúng. ‘Không có trường hợp của bất tương ưng duyên’ có nghĩa là: các duyên như cảnh duyên, vô gián duyên v.v... cũng không tương ưng với các pháp do chúng làm duyên sanh. Do đó, chúng cũng nên được gọi là bất tương ưng duyên. Ý muốn nói rằng trường hợp của bất tương ưng duyên như vậy không có nơi các cảnh duyên v.v... ấy.

‘‘හෙට්ඨාවුත්තප්පකාරෙසු එවා’’ති එත්ථ එවසද්දෙන පච්චයන්තරං න හොතීති [Pg.263] දස්සෙති. යදි පච්චයන්තරං න හොති, න වත්තබ්බොයෙව. කස්මා, දෙසකස්ස පුනරුත්තිනිරත්ථකවාදිතා පත්තිතොති. නො න වත්තබ්බො. කස්මා, ලොකෙ යො සයං නත්ථි, විගතො හොති. සො කස්ස පච්චයො භවිතුං අරහතීති එවරූපස්ස මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස පහානතො. තෙන ඉමමත්ථං ඤාපෙති, ලොකෙ කෙචිධම්මා සයං අත්ථිකාලෙ එව අඤ්ඤෙසං පච්චයා හොන්ති, නො නත්ථිකාලෙ. කෙචි ධම්මා සයං නත්ථිකාලෙ එව අඤ්ඤෙසං පච්චයා හොන්ති, නො අත්ථිකාලෙති අයඤ්චවිභාගො අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බො යෙවාති. ‘‘ඔකාසදානසඞ්ඛාතෙනා’’ති තස්ස අඤ්ඤස්ස චිත්තුප්පාදස්ස උප්පත්තියා ඔකාසදානසඞ්ඛාතෙන.

Trong câu ‘chỉ trong các loại đã được nói ở dưới’, ở đây bởi từ ‘eva’ (chỉ), ngài chỉ ra rằng không có duyên nào khác. Nếu không có duyên nào khác, thì không nên nói như vậy. Tại sao? Vì người thuyết giảng sẽ mắc phải lỗi nói lặp lại vô ích. Không phải là không nên nói. Tại sao? Vì để đoạn trừ tà kiến loại này: ‘Ở đời, cái gì tự nó không có, đã diệt mất, thì làm sao có thể là duyên cho cái gì được?’. Bởi điều đó, ngài cho biết ý nghĩa này: ở đời, có những pháp chỉ là duyên cho các pháp khác khi tự chúng hiện hữu, chứ không phải khi không hiện hữu. Có những pháp chỉ là duyên cho các pháp khác khi tự chúng không hiện hữu, chứ không phải khi hiện hữu. Sự phân biệt này chắc chắn phải được chấp nhận. ‘Bởi cái được gọi là sự tạo cơ hội’ có nghĩa là bởi cái được gọi là sự tạo cơ hội cho sự sanh khởi của tâm sanh khác ấy.

සුත්තන්තෙ, අත්ථීති අය මෙකො අන්තොති සත්තානං සෙට්ඨසාරභූතො අත්තානාම අනමතග්ගෙ සංසාරෙ නිච්චකාලං අත්ථි. උච්ඡෙදො වා විමොක්ඛො වා සබ්බසො නත්ථි. අයං සස්සතවාදො නාම එකොවිසමන්තො එකාවිසමාකොටි. නත්ථීති සත්තොනාම එකභවපරමො හොති, මරණතො පරං නත්ථි. එකන්තෙන උච්ඡිජ්ජති. අයං උච්ඡෙදවාදො නාම දුතීයො විසමන්තො දුතීයාවිසමකොටි. ඉමෙ පටිච්ච සමුප්පාදං අජානන්තානං උභොවිසමන්තා නාම. ජානන්තානං පන තාදිසො අත්තානාම නත්ථි, යො අත්ථීති වා නත්ථීති වා වත්තබ්බො භවෙය්‍ය. සුද්ධධම්මප්පබන්ධො එව අත්ථි. තස්ස ච යාව අවිජ්ජා අප්පහීනා හොති, තාව උච්ඡෙදො නාම නත්ථි. අවිජ්ජාය පන පහීනාය තතොපරං න පවත්තති. අත්ථි නාම න හොති. අයං අන්තද්වයමුත්තො මජ්ඣිමඤායො නාම. බහුං නානත්ථ සම්භවං වණ්ණෙන්තියෙව. වණ්ණෙන්තානංපි තෙසං බහු පයොජනං නත්ථි යෙවාති අධිප්පායො.

Trong Kinh tạng, ‘có’ là một cực đoan. Một tự ngã, là phần tốt nhất và cốt lõi của chúng sanh, tồn tại vĩnh viễn trong vòng luân hồi vô thủy. Hoàn toàn không có sự đoạn diệt hay giải thoát. Đây gọi là thường kiến, một cực đoan không đồng đều, một điểm cuối không đồng đều. ‘Không có’ có nghĩa là chúng sanh chỉ giới hạn trong một kiếp sống, sau khi chết thì không có gì nữa. Nó bị đoạn diệt hoàn toàn. Đây gọi là đoạn kiến, cực đoan không đồng đều thứ hai, điểm cuối không đồng đều thứ hai. Đối với những người không biết về duyên khởi, đây là hai cực đoan không đồng đều. Nhưng đối với những người biết, không có một tự ngã như vậy để có thể nói là ‘có’ hay ‘không có’. Chỉ có một dòng tương tục của các pháp thuần túy. Và đối với dòng tương tục ấy, chừng nào vô minh chưa được đoạn trừ, thì không có cái gọi là đoạn diệt. Nhưng khi vô minh đã được đoạn trừ, nó không tiếp diễn nữa. Nó không phải là cái được gọi là ‘có’. Đây được gọi là trung đạo, thoát khỏi hai cực đoan. Ý muốn nói rằng họ chỉ mô tả nhiều khả năng khác nhau. Nhưng ngay cả đối với những người mô tả chúng, cũng không có nhiều lợi ích.

පච්චයුද්දෙසානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Sơ Lược Về Duyên đã kết thúc.

168. පච්චයනිද්දෙසෙ. ‘‘පඤ්චධා’’ති පඤ්චවිධෙහි පච්චයෙහි. ‘‘එකධා’’ති එකවිධෙන පච්චයෙන. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති අවිච්ඡෙදත්ථාය. ‘‘පටිපාදනායා’’ති යොජනත්ථාය. යො කොචි චිත්තුප්පාදො අවිරුද්ධස්ස යස්ස කස්සචි චිත්තුප්පාදස්ස [Pg.264] පච්චයො න න හොතීති යොජනා. ‘‘පුනුප්පන්නානං’’ති නිරුජ්ඣිත්වා පුන උප්පන්නානං. ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ති එත්ථ මග්ගො ගොත්‍රභුතො ආසෙවන පච්චයං ලභති. ඵලස්ස පන සො භින්නජාතිකත්තා ආසෙවන පච්චයො න හොති. ඵලං පන සබ්බසො ආසෙවන මුත්තං හොති. තස්මා තදුභයං ඉධ පුරිමජවනසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘මග්ග ඵලජවනවජ්ජානී’’ති. ඵලජවනවජ්ජානං පච්ඡිමානං ජවනානං. ‘‘සබ්බාකාරපාරිපූරං’’ති එත්ථ කුසලාදිජාතිපි සඞ්ගහිතාති වුත්තං ‘‘ජාතිමත්තෙනපී’’ති. අභින්නා එව සියුං. න පන භින්නා හොන්ති. කදාචි කෙචිභින්නා එව හොන්ති. තස්මා භින්නජාතිකා ධම්මා. ල. න සක්කොන්තීති යොජනා. ‘‘කාමාවචරභාවතො මහග්ගතානුත්තරභාවපත්ති නාමා’’ති චිත්තසන්තානස්සාති අධිප්පායො. ගොත්‍ර භුචිත්තං කාමභූමි. ඣානචිත්තං මහග්ගතභූමි. මග්ගචිත්තං ලොකුත්තර භූමි. කම්මචෙතනාය නිරුද්ධායපි තස්සා පවත්තාකාරො නනිරුජ්ඣති. චිත්තසන්තානං අනුගච්ඡති. සො එව ආයතිං විපාකධම්මරාසි හුත්වා පාතුබ්භවති. තස්මා සො විපාකස්ස බීජසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සො ච යාව න විපච්චති. තාව සංසාරප්පවත්තියා සති, අන්තරා විනට්ඨො නාම න හොති. තස්මා කම්මචෙතනා උප්පජ්ජමානා චිත්තසන්තානෙ තස්ස බීජස්ස නිධානත්ථාය උප්පජ්ජති, නිරුජ්ඣමානා ච නිදහිත්වා එව නිරුජ්ඣතීති වුත්තං ‘‘අත්තනො පවත්තාකාරසඞ්ඛාත බීජනිධානඤ්චා’’ති. ‘‘චෙතනාය හොතී’’ති චෙතනාය සාධාරණං හොති. පුරෙජාතා සාලරුක්ඛපොතකා පච්චයා හොන්තීති සම්බන්ධො. පුරිමචිත්තක්ඛණෙසු උප්පන්නා චතුසමුට්ඨානිකරූපධම්මාති සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘ආහාරජකායො’’ති එවං වුත්තාති පාඨසෙසො. ‘‘පච්ඡා ජාතෙනා’’ති පච්ඡාජාතපච්චයෙන පයොජනං නත්ථි. ජිණ්ණපතරුක්ඛස්ස උදකාසිඤ්චනං විය හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යදග්ගෙනා’’ති යෙනකාරණ කොට්ඨාසෙන. ‘‘වත්ථු රූපං’’ති නිරොධාසන්නං හදයවත්ථු රූපං. ‘‘එවමයං පී’’ති එවං අයං පච්ඡාජාතපච්චයොපි. විවිධෙන ආකාරෙන ඵරණං කාලන්තර දෙසන්තර ගමනං විප්ඵාරො. මහන්තො විප්ඵාරො යස්සාති සමාසො. ‘‘වත්ථුම්හී’’ති හදයවත්ථුම්හි. පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වොකිණ්ණො සම්මිස්සොති පඤ්චවොකාරො. කාම රූපභවො[Pg.265]. විනා උප්පජ්ජිතුං න සක්කොති. රූපවිරාගභාවනාබලෙන රූපස්ස අවික්ඛම්භිතත්තාති අධිප්පායො. ‘‘පුරෙජාතං වා’’ති එකචිත්තක්ඛණාතීතෙ පුරෙජාතං වා. ‘‘වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං වා’’ති තතො පච්ඡා යාව අට්ඨම චිත්තක්ඛණා වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං වා. ‘‘උප්පන්නං වත්ථූ’’ති උප්පන්නං වත්ථුරූපං. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමස්මිං පුරෙජාත පච්චයෙ. කිඤ්චාපි දිස්සතීති සම්බන්ධො. ‘‘පච්චනීයෙ’’ති පච්චනීය වාරෙ. ‘‘තං’’ති ආරම්මණපුරෙජාතං. තස්ස ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තත්තාවාති සම්බන්ධො. කාරණං වදන්ති පට්ඨානටීකාචරියා. අරූපභවෙ මරණාසන්නකාලෙ කස්සචි ගතිනිමිත්තු පට්ඨානං අට්ඨකථාසු වුත්තමෙව. එවඤ්චසති, තත්ථ ආරම්මණ පුරෙජාතං ලද්ධබ්බමෙව. පට්ඨානෙපන තස්මිංභවෙ සබ්බං පුරෙජාතපච්චයං පටික්ඛිපති. කස්මා ඉති චෙ, වත්ථු පුරෙජාතපච්චයස්ස තත්ථ අලද්ධබ්බත්තාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘ආරුප්පෙවියා’’ති වුත්තං. එත්ථ ච පට්ඨානෙ අරූපභවෙ ද්වෙපි පුරෙජාතපච්චයා පටික්ඛිත්තා, තස්මා සබ්බෙපි අරූප පුග්ගලා සබ්බංපි රූපධම්මං ආරම්මණං න කරොන්තීතිපි වදන්ති. එවඤ්ච කත්වා ආරම්මණ සඞ්ගහදීපනියං ‘අසඤ්ඤීභවතො චුතානං විය අරූපභවතො චුතානංපි ගතිනිමිත්තභූතං කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං භවන්තරෙ කෙනචිද්වාරෙන අග්ගහිතං, කෙවලං කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපිත’න්ති වුත්තං. ‘‘ගූථකුණපාදීනී’’ති ගූථඤ්ච මතපූතිසරීරානි ච. ‘‘එවං වුත්තෙහී’’ති පට්ඨානෙ වුත්තෙහි. තෙ පන අකුසලා ධම්මා කථං චතුභූමික කුසලානං උපනිස්සය පච්චයා හොන්තීති ආහ ‘‘තත්ථ ආනන්තරිය වජ්ජානී’’තිආදිං. තත්ථ ආනන්තරිය කම්මකතානං කිලෙසාවරණ කම්මාවරණෙහි සමන්නාගතත්තා ඣානමග්ගප්පටිලාභො නාම නත්ථීති වුත්තං ‘‘ආනන්තරිය වජ්ජානී’’ති. ‘‘තානී’’ති රාගාදීනි අකුසලානි චතුභූමික කුසලානං උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්තීති යොජනා. ‘‘සමතික්කමමුඛෙනා’’ති පට්ඨානෙ අකුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සය පච්චයෙන පච්චයොති එතස්ස පඤ්හස්ස විභඞ්ගෙ පාණං හන්ත්වා තස්ස පටිඝා තත්ථාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙතීති වුත්තං. තත්ථ ‘‘තස්ස [Pg.266] පටිඝාතත්ථායා’’ති තස්ස පාණාතිපාතකම්මස්ස පටිහනනත්ථාය පහානත්ථාය සමතික්කමනත්ථායාති වුත්තං හොති. සො චෙ පාණාතිපාතී පුග්ගලො පුන සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා තස්ස කම්මස්ස සමතික්කමනත්ථාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථ කම්මං කරොති. තදා තං පාණාති පාතකම්මං තං පුග්ගලං දානකම්මෙනියොජෙති නාම. තථා සීලකම්මෙ උපොසථ කම්මෙති. යථාහි රාජා එවං වදෙය්‍ය ඉමස්මිං දිවසෙ යො උපොසථං නුපවසති, තං ඝාතෙස්සාමීති. තදා සබ්බෙපි නාගරා උපොසථං උපවසෙය්‍යුං. එවමිදං දට්ඨබ්බං. රාජාවිය හි තස්ස පාණාතිපාතකම්මං. නාගරා විය සො පාණඝාතකො. උපොසථ කම්ම කුසලානි විය තස්ස දානසීල උපොසථ කම්ම කුසලානීති. ‘‘ඣානං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙතී’’ති පදෙසුපි එසෙවනයො. එවං සමතික්කමමුඛෙන එකංපි අකුසලං සබ්බානි චතුභූමික කුසලානි උපනිස්සය සත්තියා ජනෙති පවත්තෙතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තානියෙව සබ්බානී’’ති ආනන්තරිය කම්මසහිතානිසබ්බානි අකුසලානියෙව සබ්බෙසං අකුසලානං අබ්‍යාකත ධම්මානං උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්තීති යොජනා. දානසීලාදයො කුසලා ධම්මා. සුට්ඨු බලවං කම්මං අධිප්පෙතං, න දුබ්බලං. උපනිස්සයට්ඨානත්තා. තෙසංපි රූපධම්මානං බලවනිස්සයා නනුහොන්තීති සම්බන්ධො. කථං හොන්තීති ආහ ‘‘බහිද්ධාරුක්ඛතිණාදීනං’’තිආදිං. තත්ථ පථවීරස ආපොරසවස්සොදක බීජානි රුක්ඛතිණාදීනං බලවනිස්සයා හොන්ති. මූලභෙසජ්ජාදීනි අජ්ඣත්තං සන්තානං බලවනිස්සයා හොන්තීති යොජනා. ‘‘පකතස්සෙවා’’ති පථමතරං කතස්ස උප්පාදනාදිකම්මස්සෙව. ‘‘න එවං රූපසන්තානෙනා’’ති එවං රූපසන්තානෙන උප්පාදිතා උපසෙවිතා ධම්මා නත්ථි. ‘‘තං’’ති උතුබීජාදිකං. කම්මාදිකඤ්ච. ‘‘පකතං’’ති පුරෙතරං උප්පාදිතඤ්ච උපසෙවිතඤ්ච. සචෙතනස්සෙව චෙතනං පකප්පනං පකරණන්ති සම්බන්ධො. චෙතනං පකප්පනං පකරණං නාමාති අත්ථො. ‘‘පකප්පනං’’ති ච සංවිධානං. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිකම්මාදිකං උතුභොජනාදිකඤ්ච. අත්තනො ච උප්පන්නා රාගාදයො පරස්ස ච සන්තානෙ පරස්ස ච උප්පන්නා රාගාදයො අත්තනො ච සන්තානෙති යොජනා[Pg.267]. ‘‘නිදස්සනං’’ති උදාහරණං හොති. මනොපදොසිකදෙවා අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා අත්තනො මනං පදූසෙන්ති. බාළ්හං ඉස්සාධම්මං උප්පාදෙන්ති. තස්මිංයෙව ඛණෙ චවන්ති. තෙසං ද්වෙ ඉස්සාධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස බලවනිස්සයා හොන්තීති. කාමාවචර කුසලස්ස බලවනිස්සයා හොන්තීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. විභාවනිපාඨෙ. ඣාන මග්ග ඵල විපස්සනාදිභෙදං ආලම්බණං පච්චවෙක්ඛන අස්සාදනාදි ධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති යොජනා. ‘‘අත්තාධීනෙ’’ති අත්තායත්තෙ අත්තාබද්ධෙ. පට්ඨානෙ පඤ්හවාරෙ දානං දත්වා සීලංසමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තීතිආදිනා ආගතත්තාදාන සීල. ල. නිබ්බානානි චෙවාති වුත්තං. රාගං ගරුංකත්වා අස්සාදෙන්ති, අභිනන්දතීතිආදිනා, චක්ඛුං ගරුං කත්වා අස්සාදෙන්තීතිආදිනා ච ආගතත්තා ‘‘රාග දිට්ඨි චක්ඛු සොතාදීනිචා’’ති වුත්තං. ‘‘පරත්ථ පී’’ති පරතො නිස්සය පච්චයාදීසුපි. ‘‘සො එවා’’ති පච්චුපත්ථම්භකො එව. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිමත්තංපි. මහාභූතෙ කිඤ්චි උපත්ථම්භෙතුං න සක්කොන්තීති යොජනා. නනු ආහාර රූපං මහාභූතෙ උපත්ථම්භෙතුං සක්කොති. ජීවිතරූපඤ්ච කම්මජමහාභූතෙ අනුපාලෙතුන්ති. සච්චං. ඉධ පන සහජාතපච්චය කිච්චං අධිප්පෙතං. තෙසඤ්ච ද්වින්නං සහජාතපච්චය කිච්චං නත්ථි. තං පරතො ආවී භවිස්සතීති. ‘‘වත්ථු විපාකානං’’ති වත්ථුරූපං විපාකානං. පට්ඨානපාඨෙ. ආරම්මණඤ්ච, නිස්සයො ච, පුරෙජාතඤ්ච, විප්පයුත්තො ච, අත්ථි ච, අවිගතො චා,ති ඡසුපච්චයෙසු ඝටිතෙසු තීණි විසජ්ජනානි ලබ්භන්තීති යොජනා. තීණි විසජ්ජනානි නාම වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං ඡ හි පච්චයෙහි පච්චයො. වත්ථු අකුසලානං, වත්ථු අබ්‍යාකතානන්ති. එත්ථ ච අත්තනො අජ්ඣත්තං වත්ථුං ආරබ්භ වත්ථු මෙ අනිච්චන්තිආදිනා සම්මසන්තස්ස වත්ථුරූපං කුසලානං ඛන්ධානං ඡහි පච්චයෙහි පච්චයො. එතං මම, එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තා,ති උපාදියන්තස්ස වත්ථු රූපං අකුසලානං. උභයත්ථපි ආවජ්ජනක්ඛණෙ අබ්‍යාකතානං. අරහතො පන තං අනිච්චන්තිආදිනා සම්මසන්තස්ස ක්‍රියාබ්‍යාකතානං ඛන්ධානන්ති. තෙනාහ ‘‘පච්චුප්පන්නං වත්ථුං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘පච්චුප්පන්නං වත්ථුං’’ති [Pg.268] අත්තනො පච්චුප්පන්නං වත්ථුං. අධිට්ඨානවිධානෙ පන ආකාස ගමනෙ රූපකායං ආරබ්භචිත්තං විය කායං ලහුකං අධිට්ඨහන්තස්ස තප්පරියාපන්නං වත්ථු අභිඤ්ඤාචිත්ත ද්වයස්සාති යොජෙතබ්බං. ‘‘අනිට්ඨෙඨානෙ’’ති ජවනචිත්තස්ස ආවජ්ජනෙන විනා උප්පජ්ජනං නාම කත්ථචි ඉච්ඡිතබ්බං හොති. කත්ථචි අනිච්ඡිතබ්බං. තත්ථ නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානෙ, මග්ගවීථීසු ගොත්‍රභුවොදානට්ඨානෙ, ආගන්තුක භවඞ්ගට්ඨානෙති ඉදං ඉච්ඡිතබ්බට්ඨානං නාම. ඉතො අඤ්ඤං අනිච්ඡිතට්ඨානං නාම. එවං අනිච්ඡිතබ්බෙ ඨානෙති අත්ථො. ‘‘පකතිකාලෙ’’ති මරණාසන්නකාලතො අඤ්ඤස්මිංකාලෙ. ‘‘තානිවා’’ති අත්තනො අත්තනො නිස්සයවත්ථූනිවා. ‘‘අඤ්ඤං වා’’ති වත්ථුතො අඤ්ඤං රූපාදිකං වා. ‘‘භින්නාරම්මණානි නාමා’’ති අඤ්ඤං ආවජ්ජනස්ස ආරම්මණං, අඤ්ඤං ජවනානන්ති එවං ජවනානි ආවජ්ජනෙන භින්නාරම්මණානි වා. තෙන වුත්තං ‘‘පච්ඡාඋප්පන්නානී’’තිආදි. ‘‘තෙසං’’ති වීථිචිත්තානං. ‘‘තදෙවා’’ති තං එවවත්ථු රූපං. ‘‘වත්ථු චා’’ති නිස්සයො ච. ‘‘තෙසං’’ති අට්ඨකථාචරියානං. න හි ගහෙතුං සක්කොන්තීති සම්බන්ධො. සෙසමෙත්ථ සුබොධං. ‘‘කස්මා වුත්තං’’තිආදීසු. ‘‘තස්ස යක්ඛස්සා’’ති ඉන්දකනාමස්ස තස්සයක්ඛස්ස. ‘‘ඉතරෙසංපී’’ති සංසෙදජොපපාතිකානංපි. ‘‘දුවිධෙනා’’ති රූපජනන කිච්චං රූපූපත්ථම්භන කිච්චන්ති එවං දුවිධෙන. අථවා ‘‘දුවිධෙනා’’ති අජ්ඣත්තාහාරස්ස උපත්ථම්භනං බහිද්ධාහාරස්ස උපත්ථම්භනන්ති එවං දුවිධෙන. ‘‘තථාරූපානඤ්චා’’ති අප්පනාපත්තකම්මවිසෙසෙන සිද්ධානඤ්ච. ‘‘අජ්ඣත්තාහාරොපී’’ති පිසද්දෙන යථාවුත්තජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච අරූපාහාරෙ ච සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘වත්ථුවිපාකානං’’ති වත්ථුරූපං විපාකානං. ‘‘සබ්බථා’’ති අබ්‍යායපදං. තඤ්ච සබ්බවිභත්තියුත්තං. ඉධ පන පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘සබ්බථා’’ති සබ්බප්පකාරන්ති. පකාරො ච වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘තිවිධො’’තිආදිං. ‘‘සහජාතෙ සඞ්ගහෙතබ්බං’’ති පච්චයභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බං. සහජනනං නාම අත්තනා සහ ජනෙන්තස්ස සහජනනං. තඤ්ච කම්මචිත්තාදීනං විය විසුං ජනනකිච්චං න හොති. අත්තනි උප්පජ්ජන්තෙ එව ඉතරානි රූපානි උප්පජ්ජන්ති. අනුප්පජ්ජන්තෙ න උප්පජ්ජන්තීති එවරූපං ජනනකිච්චං වෙදිතබ්බං[Pg.269].‘‘විනාව සහුප්පාදනකිච්චෙනා’’ති අත්තනා සහුප්පාදනකිච්චෙ ආහාරස්ස බ්‍යාපාරො නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනෙව සහජාතානි උපත්ථම්භන්තොපි සහජාතපච්චයත්තං න ගච්ඡතීති. එසනයො රූපජීවිතින්ද්‍රියෙපි. තෙන වුත්තං ‘‘ජීවිතංපී’’තිආදි. ‘‘තීසූ’’ති ආරම්මණඤ්ච උපනිස්සයො ච අත්ථිචාති ඉමෙසු තීසු. ආරම්මණාධිපතිම්හි පුරෙජාතා රම්මණාධිපතිපි අත්ථි. සො පුරෙජාතත්ථි පච්චයො එවාති අත්ථිපච්චයෙ සඞ්ගහිතො. ‘‘තස්මිං කතෙ පවත්තමානානං’’ති තස්මිං කම්මෙ කතෙ තස්ස කතත්තා එව පවත්තමානානං. ආරම්මණාකාරො ගොචරවිසයාකාරො. ‘‘සන්තානවිසෙසං කත්වා’’ති බීජනිධානං කත්වාති අධිප්පායො. ‘‘තෙ’’ති ආරම්මණපච්චය කම්ම පච්චයා. ‘‘අකාලිකො’’ති මග්ගචෙතනාවසෙන අකාලිකො. සොහි අත්තනො අනන්තරෙඵලං ජනෙති. තස්මා ආගමෙතබ්බස්ස ආයතිකාලස්ස අභාවා අකාලිකොති වුච්චති. අවසෙසො නානක්ඛණිකපච්චයො කාලිකො. ‘‘පච්චයට්ඨෙනා’’ති පච්චයකිච්චෙන. ලොකප්පවත්තියා කම්මහෙතුකත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘ඵලහෙතූ පචාරෙනා’’ති ඵලභූතාය සබ්බලොකප්පවත්තියා හෙතුභූතස්ස කම්මස්ස නාමං ඵලම්හි ආරොපෙත්වා වොහාරෙන සබ්බෙපි තෙවීසතිපච්චයා කම්මසභාවං නාතිවත්තන්තීති යොජනා. කම්මපච්චය සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘විජ්ජමානා යෙවා’’ති අත්ථිපච්චයා එවාති වුත්තං හොති. ‘‘සාසනයුත්තියා විරුද්ධමෙවා’’ති එත්ථ සාසනයුත්ති නාම තීණිපිටකානි. ‘‘විරුද්ධමෙවා’’ති ආරම්මණ පච්චයභූතා සබ්බෙ පථවී පබ්බත නදීසමුද්ද අජටාකාසාදයො ච සබ්බාපඤ්ඤත්තියො ච නිබ්බානඤ්ච කම්මසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති වදන්තො ච, සබ්බෙ අතීතානාගත ධම්මා අත්ථිපච්චයා එවාති වදන්තො ච, තීහි පිටකෙහිපි විරුජ්ඣතියෙව. පට්ඨානපාළියා පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අත්ථි සද්දොහි පට්ඨානෙ පච්චුප්පන්නභාවෙන විජ්ජමානත්ථො. න පරමත්ථ ධම්ම භාවෙන. නාපිලොක සම්මුතිවසෙන. න හි පරමත්ථ ධම්ම භූතාපි අතීතානාගතධම්මා ඉධ අත්ථි සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. නාපිපඤ්ඤත්ති හොති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිබද්ධඔකාසෙ’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයනිස්සිතභාවෙ න පටිබද්ධෙ [Pg.270] කාමරූපභවොකාසෙ. ‘‘යතො’’ති යම්හාපටිසන්ධි විඤ්ඤාණතො. ‘‘යතො’’ති වා යම්හාසීසතො, යම්හාබීජතො නිබ්බත්තීති යොජනා. ‘‘බීජතො විය මහාරුක්ඛස්සා’’ති බීජපච්චයා කළීරඞ්කුරාදිකස්ස මහාරුක්ඛසන්තානස්ස නිබ්බත්තිවිය. පාළිපාඨෙ. ‘‘න ඔක්කමිස්සථා’’ති සචෙ න ඔක්කමෙය්‍ය. ‘‘සමුච්චිස්සථා’’ති අපිනුඛො සමුච්චෙය්‍ය, වඩ්ඪෙය්‍ය. ‘‘වොක්කමිස්සථා’’ති සචෙ විගමෙය්‍ය, විනාසෙය්‍ය. ‘‘අභිනිබ්බත්තිස්සථා’’ති අපිනුඛො අභිනිබ්බත්තෙය්‍ය, පාතුභවෙය්‍ය. ‘‘වොච්ඡිජ්ජිස්සථා’’ති සචෙඋච්ඡිජ්ජෙය්‍ය. ‘‘ආපජ්ජිස්සථා’’ති අපිනුඛො ආපජ්ජෙය්‍ය. ‘‘යදිදං’’ති යං ඉදං. ‘‘ඉදං’’ති නිපාතමත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණං’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. යං විඤ්ඤාණං අත්ථි. එසෙව විඤ්ඤාණ ධම්මොති යොජනා. ‘‘රූපුප්පත්තියා’’ති රූපුප්පාදස්ස. විඤ්ඤාණං පච්චයො එතස්සාති විඤ්ඤාණ පච්චයා. රූපුප්පත්ති. ‘‘රූපප්පවෙණියා’’ති කම්මජරූපසන්තතියා. ‘‘උතුආහාරාපී’’ති අජ්ඣත්ත උතුඅජ්ඣත්ත ආහාරාපි. ඉදඤ්ච සම්භවයුත්ති වසෙන වුත්තං. අත්ථතො පන පුරිමුප්පන්නාය රූපප්පවෙණියා අසති, අජ්ඣත්තං තෙ උතුආහාරාපි නත්ථියෙව. බහිද්ධා උතුපන අසතිපි පුරිමුප්පන්නාය රූපප්පවෙණියා රූපං න ජනෙතීති න වත්තබ්බං. ටීකාපාඨෙ. ‘‘අරූපං පනා’’ති අරූපභූමිපන. ‘‘යස්මිංරූපෙ’’ති කම්මජරූපෙ. ‘‘පච්චයභාවො අත්ථී’’ති පච්ඡිමරූපුප්පත්තියා පච්චයසත්ති අත්ථි. කස්මා විඤ්ඤායතීති චෙ. ‘‘පුත්තස්සා’’තිආදිමාහ. ‘‘බීජභාවසඞ්ඛාතං’’ති අම්බබීජාදීනං බීජභාවසඞ්ඛාතං. ‘‘නියාමරූපං නාමා’’ති උතුවිසෙසමාහ. ‘‘යථා වා තථා වා’’ති අනියමතොති වුත්තං හොති. ‘‘යොනිභාවසඞ්ඛාතං’’ති තං තං ගොත්තකුලජාතීනං ජාතිභාවසඞ්ඛාතං. ‘‘නියාමරූපං’’ති උතුවිසෙස සඞ්ඛාතං නියාමරූපං. සදිසානි රූපසණ්ඨානානි යෙසන්ති විග්ගහො. ‘‘පටිසන්ධිරූපස්සෙව ආනුභාවො’’ති කලලකාලාදීසු උප්පන්නස්ස පටිසන්ධිරූපස්සෙව ආනුභාවො. පුන තමෙවත්ථං විසෙසෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ‘‘සමුදාගතං’’ති සුට්ඨු උපරූපරිආගතං. ඉත්ථිභාවාදිරූපං බීජරූපඤ්ච නියාමෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘නියාමකං’’ති නානාවණ්ණසණ්ඨානාදීනං නියාමකං. ‘‘තත්ථ [Pg.271] ඉමස්මිං භවෙ’’තිආදීසු. ධනඤ්ච ධඤ්ඤඤ්ච තතො අවසෙසා සබ්බෙඋපභොගපරිභොගාචාති විග්ගහො. විජ්ජා ච සිප්පඤ්ච නානාබහුස්සුතඤ්ච පරියත්ති චාති ද්වන්දො. ‘‘අනාගතානං තාසං’’ති තාසං අභිනවධනධඤ්ඤාදිසම්පත්තීනං. ‘‘උපනිස්සය පච්චයතා’’ති පුබ්බයොගකම්මස්ස උපනිස්සය පච්චයතා. තත්ථ ධනධඤ්ඤභොගානං පටිලාභත්ථාය පුබ්බයොගකරණං නාම කසිකම්ම වාණිජ්ජකම්මාදීනං කරණං. තත්ථ කසිකම්මෙ තාව ධනධඤ්ඤභොගානං පටිලාභත්ථාය කසිකම්මකරණෙ ධනධඤ්ඤභොගා අනාගතූපනිස්සය පච්චයො. ඉදානි කසිකම්මකරණං තස්ස පච්චයුප්පන්නං. ධනධඤ්ඤ භොගානං පටිලාභපරිභොගකාලෙසු කසිකම්මකරණං අතීතූපනිස්සය පච්චයො. තෙසං පටිලාභො ච පරිභොගො ච තස්ස පච්චයුප්පන්නො. කසිකම්මකරණක්ඛණෙ පන ඛෙත්ත, වත්ථු, බීජ, මෙඝවුට්ඨියො ච නඞ්ගලාදීනි කසිභණ්ඩානි ච ගොමහිංසා ච කම්මකාරක පුරිසා ච පච්චුප්පන්නූපනිස්සයො. කසිකම්මකරණං තස්ස පච්චයුප්පන්නං. කම්මසාධිකස්ස මාතාපිතාදයො පුබ්බපුරිසා තස්ස කම්මස්ස අතීතූපනිස්සය පච්චයො. තං කම්මං තස්ස පච්චයුප්පන්නන්ති. එවං සෙසෙසුපි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

168. Trong phần giải thích về duyên. “Năm cách” nghĩa là bằng năm loại duyên. “Một cách” nghĩa là bằng một loại duyên. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. “Để không gián đoạn” nghĩa là với mục đích không gián đoạn. “Để thiết lập” nghĩa là với mục đích kết nối. Cách nối kết là: “Bất kỳ sự sanh khởi nào của tâm mà không phải là không phải là duyên cho bất kỳ sự sanh khởi nào của tâm không đối nghịch.” “Của những cái đã sanh lại” nghĩa là của những cái đã diệt rồi sanh lại. “Các tốc hành tâm đi trước” - ở đây, đạo (magga), là chuyển tộc (gotrabhū), nhận được duyên tập hành (āsevana paccaya). Tuy nhiên, đối với quả (phala), nó (đạo) không phải là duyên tập hành vì thuộc loại khác. Còn quả thì hoàn toàn thoát khỏi duyên tập hành. Do đó, cả hai ở đây không được tính vào số các tốc hành tâm đi trước, vì vậy được nói là “ngoại trừ các tốc hành tâm đạo và quả”. Của các tốc hành tâm sau, ngoại trừ các tốc hành tâm quả. “Sự viên mãn về mọi phương diện” - ở đây, vì các loại như thiện, v.v., cũng được bao gồm, nên được nói là “ngay cả chỉ bằng loại”. Chúng chỉ có thể là không khác biệt. Nhưng chúng không phải là khác biệt. Đôi khi một số chỉ là khác biệt. Do đó, chúng là các pháp thuộc loại khác biệt. ... Cách nối kết là “chúng không thể”. “Sự chứng đắc trạng thái đại hành (mahaggata) và siêu thế (anuttara) từ trạng thái dục giới (kāmāvacara)” - ý nghĩa là, của dòng tâm thức. Tâm chuyển tộc (gotrabhū) thuộc dục giới. Tâm thiền (jhāna) thuộc đại hành giới. Tâm đạo (magga) thuộc siêu thế giới. Ngay cả khi tư nghiệp (kammacetanā) đã diệt, phương thức diễn tiến của nó vẫn không diệt. Nó đi theo dòng tâm thức. Chính nó trong tương lai, trở thành một khối các pháp quả, sẽ hiện khởi. Do đó, nó được kể là hạt giống của quả. Và chừng nào nó chưa trổ quả, khi sự luân chuyển của vòng sanh tử còn tồn tại, nó không được gọi là bị hủy hoại giữa chừng. Do đó, tư nghiệp khi sanh khởi, sanh khởi với mục đích gieo hạt giống đó vào dòng tâm thức, và khi diệt, nó chỉ diệt sau khi đã gieo xong. Vì vậy được nói là “và sự gieo hạt giống được gọi là phương thức diễn tiến của chính nó”. “Là do tư” nghĩa là nó chung cho tư. Cách liên kết là: “Những cây sala non, sanh trước, là những duyên”. Cần được liên kết là: “các pháp sắc do bốn nguồn sanh, đã sanh khởi trong các sát-na tâm trước”. “Thân do vật thực sanh” - được nói như vậy, đây là phần còn lại của đoạn văn. “Bởi cái sanh sau” nghĩa là không có ích lợi gì với duyên hậu sanh. Ý nghĩa là, nó giống như tưới nước cho một cây đã khô lá. “Bởi điểm nào” nghĩa là bởi phần nguyên nhân nào. “Vật sắc” nghĩa là sắc ý vật gần kề sự diệt. “Như vậy, cái này cũng” nghĩa là như vậy, duyên hậu sanh này cũng vậy. Sự lan tỏa theo nhiều cách, đi đến thời gian khác và nơi khác, là sự khuếch tán (vipphāro). “Cái có sự khuếch tán lớn” là cách ghép từ. “Trong vật” nghĩa là trong ý vật. Bị trộn lẫn, hòa lẫn với năm uẩn, là ngũ uẩn (pañcavokāra). Cõi dục và cõi sắc. Nó không thể sanh khởi nếu không có (sắc). Ý nghĩa là, vì sắc không bị đè nén bởi sức mạnh của việc tu tập ly tham đối với sắc. “Hoặc sanh trước” nghĩa là hoặc sanh trước, đã trôi qua một sát-na tâm. “Hoặc đang trong giai đoạn tăng trưởng” nghĩa là hoặc đang trong giai đoạn tăng trưởng từ đó cho đến sát-na tâm thứ tám. “Vật đã sanh” nghĩa là vật sắc đã sanh. “Ở đây” nghĩa là trong duyên tiền sanh này. Cách liên kết là “mặc dù được thấy”. “Trong phần phủ định” nghĩa là trong chương phủ định. “Cái đó” nghĩa là duyên cảnh tiền sanh. Cách liên kết là “vì đối tượng đó chưa cạn kiệt”. Các vị sớ giải Paṭṭhāna nói lý do. Trong cõi vô sắc, vào lúc cận tử, đối với một người nào đó, tướng sanh thú (gatinimitta) quả thực đã được đề cập trong các sớ giải Paṭṭhāna. Khi như vậy, duyên cảnh tiền sanh quả thực phải có được ở đó. Nhưng trong Paṭṭhāna, nó bác bỏ tất cả các duyên tiền sanh trong cõi đó. Nếu hỏi tại sao, là vì duyên vật tiền sanh không thể có được ở đó. Với ý nghĩa này, nó được nói là “cũng trong cõi vô sắc”. Và ở đây trong Paṭṭhāna, trong cõi vô sắc, cả hai duyên tiền sanh đều bị bác bỏ, do đó một số người cũng nói rằng tất cả các chúng sanh vô sắc không lấy bất kỳ pháp sắc nào làm đối tượng. Và làm như vậy, trong Ārammaṇasaṅgahadīpanī có nói: ‘Giống như những người chết từ cõi vô tưởng, những người chết từ cõi vô sắc cũng vậy, đối tượng cho sự tái sanh ở cõi dục, vốn là tướng sanh thú, không được nắm bắt bởi bất kỳ cửa nào trong một kiếp sống khác, mà chỉ được trình bày bởi sức mạnh của nghiệp’. “Phân, thây ma, v.v.” nghĩa là phân và các xác chết thối rữa. “Bởi những điều đã được nói như vậy” nghĩa là bởi những điều đã được nói trong Paṭṭhāna. Nhưng làm thế nào những pháp bất thiện đó trở thành duyên y chỉ vững mạnh cho các pháp thiện của bốn cõi? Ngài nói “Trong đó, ngoại trừ (nghiệp) vô gián” v.v. Trong đó, đối với những người đã tạo nghiệp vô gián, vì họ bị chướng ngại bởi phiền não và chướng ngại bởi nghiệp, nên không có sự chứng đắc thiền và đạo. Do đó được nói là “ngoại trừ (nghiệp) vô gián”. “Những cái đó” - cách nối kết là: các pháp bất thiện như tham, v.v., là y chỉ vững mạnh cho sự sanh khởi của các pháp thiện thuộc bốn cõi. “Thông qua cách vượt qua”: Trong Paṭṭhāna, trong phần phân tích câu hỏi “Pháp bất thiện làm duyên cho pháp thiện bằng duyên y chỉ vững mạnh như thế nào?”, có nói: “Sau khi sát sanh, để đối trị lại việc đó, người ấy bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới (uposatha), phát triển thiền, phát triển đạo, phát triển thắng trí.” Ở đó, “để đối trị lại việc đó” có nghĩa là để chống lại, để từ bỏ, để vượt qua nghiệp sát sanh đó. Nếu người sát sanh đó, sau khi cảm thấy hối hận, bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới để vượt qua nghiệp đó, thì nghiệp sát sanh đó được gọi là thúc đẩy người đó vào hành động bố thí. Tương tự như vậy trong hành động giữ giới và thực hành ngày trai giới. Giống như một vị vua nói rằng: “Trong ngày hôm nay, ai không giữ ngày trai giới, ta sẽ xử tử người đó.” Khi đó tất cả dân chúng sẽ giữ ngày trai giới. Điều này nên được hiểu như vậy. Nghiệp sát sanh của người đó giống như vị vua. Người sát sanh đó giống như dân chúng. Các việc thiện bố thí, giữ giới, thực hành ngày trai giới của người đó giống như việc giữ ngày trai giới. Trong các đoạn “phát triển thiền, phát triển đạo, phát triển thắng trí” cũng theo phương pháp này. Như vậy, cần phải hiểu rằng thông qua cách vượt qua, ngay cả một pháp bất thiện cũng sanh khởi và thúc đẩy tất cả các pháp thiện của bốn cõi bằng năng lực của duyên y chỉ vững mạnh. “Tất cả chính những điều đó” - cách nối kết là: tất cả các pháp bất thiện, bao gồm cả các nghiệp vô gián, là y chỉ vững mạnh cho sự sanh khởi của tất cả các pháp bất thiện và pháp vô ký. Các pháp thiện như bố thí, giữ giới, v.v. Ở đây muốn nói đến nghiệp rất mạnh, không phải nghiệp yếu. Vì nó là nền tảng cho duyên y chỉ vững mạnh. Cách liên kết là: “Chúng không phải là y chỉ vững mạnh cho cả những pháp sắc đó sao?” Chúng là như thế nào? Ngài nói “Của cây cối, cỏ, v.v. bên ngoài” và các thứ khác. Trong đó, tinh chất của đất, tinh chất của nước, nước mưa, và hạt giống là y chỉ vững mạnh cho cây cối, cỏ, v.v. Rễ cây, thuốc men, v.v., là y chỉ vững mạnh cho dòng tương tục bên trong. Đây là cách nối kết. “Của cái đã được làm” nghĩa là của nghiệp sản sanh, v.v., đã được làm trước tiên. “Không phải bởi dòng sắc như vậy” nghĩa là không có pháp nào được sanh khởi hay tu tập bởi một dòng sắc như vậy. “Cái đó” nghĩa là thời tiết, hạt giống, v.v. Và nghiệp, v.v. “Đã làm” nghĩa là đã được sanh khởi và tu tập trước đó. Cách liên kết là: “tư, hoạch định, hành động chỉ có ở người có tư”. Ý nghĩa là: “nó được gọi là tư, hoạch định, hành động”. Và “hoạch định” nghĩa là sắp đặt. “Bất cứ điều gì” nghĩa là bất kỳ nghiệp nào, v.v., và thời tiết, vật thực, v.v. Cách nối kết là: “tham, v.v., sanh khởi trong tự thân (là duyên cho những thứ đó) trong dòng tương tục của người khác, và tham, v.v., sanh khởi trong người khác (là duyên cho những thứ đó) trong dòng tương tục của chính mình”. “Ví dụ” nghĩa là một minh họa. Các vị trời Manopadosika, khi thấy nhau, làm ô nhiễm tâm của chính mình. Họ sanh khởi một trạng thái ganh tỵ mạnh mẽ. Ngay trong khoảnh khắc đó, họ mệnh chung. Hai trạng thái ganh tỵ của họ là y chỉ vững mạnh cho nhau. Cần được nối kết với “chúng là y chỉ vững mạnh cho thiện dục giới”, v.v. Trong phần giải thích. Cách nối kết là: “Nó làm cho đối tượng, được phân biệt là thiền, đạo, quả, tuệ quán, v.v., và các pháp như phản khán, thưởng thức, v.v., phụ thuộc vào chính mình”. “Phụ thuộc vào chính mình” nghĩa là tùy thuộc vào chính mình, bị ràng buộc vào chính mình. Trong Paṭṭhāna, ở phần câu hỏi: “Sau khi bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới, coi trọng việc đó, người ấy phản khán lại.” Vì nó đến từ đoạn “coi trọng những việc đã thực hành tốt trong quá khứ, họ phản khán lại chúng”, v.v., nên bố thí, giới... v.v... và Niết Bàn đã được đề cập. Vì nó đến từ các đoạn như “coi trọng tham ái, họ thưởng thức, hoan hỷ”, v.v., và “coi trọng mắt, họ thưởng thức”, v.v., nên được nói là “tham, tà kiến, mắt, tai, v.v.”. “Ở nơi khác cũng vậy” nghĩa là ở những nơi khác như duyên y chỉ, v.v. “Chính nó” nghĩa là chính vật nâng đỡ. “Bất cứ điều gì” nghĩa là dù chỉ một chút. Cách nối kết là: “Chúng không thể nâng đỡ các đại hiển trong bất kỳ cách nào”. Nhưng chắc chắn, sắc vật thực có thể nâng đỡ các đại hiển? Và sắc mạng căn bảo tồn các đại hiển do nghiệp sanh? Đúng vậy. Nhưng ở đây, ý muốn nói đến chức năng của duyên câu sanh. Và đối với hai thứ đó, không có chức năng của duyên câu sanh. Điều đó sẽ trở nên rõ ràng sau này. “Vật cho các quả” nghĩa là vật sắc cho các quả. Trong kinh văn Paṭṭhāna. Cách nối kết là: “Khi sáu duyên - cảnh, y chỉ, tiền sanh, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly - được kết hợp, ba câu trả lời được thu nhận”. Ba câu trả lời là: vật là duyên cho các uẩn thiện bằng sáu duyên; vật cho các (uẩn) bất thiện; vật cho các (uẩn) vô ký. Và ở đây, đối với người quán chiếu “vật của ta là vô thường”, v.v., lấy vật bên trong của mình làm đối tượng, vật sắc là duyên cho các uẩn thiện bằng sáu duyên. Đối với người chấp thủ “đây là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi”, vật sắc là (duyên) cho các (uẩn) bất thiện. Trong cả hai trường hợp, vào sát-na hướng môn, (nó là duyên) cho các (uẩn) vô ký. Nhưng đối với một vị A-la-hán quán chiếu “nó là vô thường”, v.v., (nó là duyên) cho các uẩn duy tác-vô ký. Do đó ngài nói “vật hiện tại”, v.v. Ở đó, “vật hiện tại” nghĩa là vật hiện tại của chính mình. Nhưng trong phương pháp quyết định, đối với người quyết định thân thể trở nên nhẹ nhàng, giống như tâm lấy thân sắc làm đối tượng khi đi trong không trung, vật bao gồm trong đó cần được nối kết là (duyên) cho cặp tâm thắng trí. “Ở nơi không mong muốn”: Sự sanh khởi của tâm tốc hành mà không có hướng môn đôi khi là điều mong muốn, đôi khi không mong muốn. Trong đó, khi xuất khỏi diệt tận định, trong lộ trình đạo tại nơi chuyển tộc và thanh tịnh, tại nơi của hữu phần khách - đây được gọi là nơi mong muốn. Ngoài ra thì được gọi là nơi không mong muốn. Như vậy, ý nghĩa là “ở một nơi không mong muốn”. “Vào lúc bình thường” nghĩa là vào lúc khác ngoài lúc cận tử. “Hoặc những cái đó” nghĩa là các vật y chỉ tương ứng của chính mình. “Hoặc cái khác” nghĩa là khác với vật, như sắc, v.v. “Được gọi là có đối tượng khác nhau” nghĩa là đối tượng của hướng môn là một, và của các tốc hành tâm là một khác; như vậy các tốc hành tâm có đối tượng khác với hướng môn. Do đó được nói là “những cái sanh sau”, v.v. “Của chúng” nghĩa là của các tâm lộ trình. “Chính cái đó” nghĩa là chính vật sắc đó. “Và vật” nghĩa là và y chỉ. “Của họ” nghĩa là của các vị sớ giải. Cách liên kết là “họ quả thực không thể nắm bắt”. Phần còn lại ở đây dễ hiểu. Trong “Tại sao được nói?”, v.v. “Của dạ-xoa đó” nghĩa là của dạ-xoa tên là Indaka. “Của những loài khác cũng vậy” nghĩa là của loài thấp sanh và hóa sanh cũng vậy. “Bằng hai cách” nghĩa là bằng hai cách như sau: chức năng sanh sắc và chức năng nâng đỡ sắc. Hoặc, “bằng hai cách” nghĩa là bằng hai cách như sau: sự nâng đỡ của vật thực bên trong và sự nâng đỡ của vật thực bên ngoài. “Và của những thứ như vậy” nghĩa là và của những thứ đã thành tựu bởi một nghiệp đặc biệt đã đạt đến an chỉ định. “Vật thực bên trong cũng vậy” - bởi từ ‘pi’ (cũng), nó bao gồm mạng quyền như đã nói và các vật thực vô sắc. “Của vật-quả” nghĩa là vật sắc cho các quả. “Bằng mọi cách” là một bất biến từ. Và nó được dùng với tất cả các cách. Nhưng ở đây nó theo nghĩa công cụ cách, nên ngài nói “'bằng mọi cách' nghĩa là theo mọi phương cách”. Cách liên kết là “và phương cách cần được biết”. Cần được biết như thế nào? Ngài nói “ba loại”, v.v. Cần được biết như thế nào? Ngài nói “ba loại”, v.v. “Nên được bao gồm trong câu sanh” nghĩa là nên được bao gồm với tư cách là một duyên. Đồng sanh khởi nghĩa là sự sanh khởi của cái gì đó cùng với chính nó. Và đó không phải là một chức năng sanh khởi riêng biệt như của nghiệp, tâm, v.v. Đó là một chức năng sanh khởi kiểu như sau: khi chính nó sanh khởi, các sắc pháp khác sanh khởi; khi nó không sanh khởi, chúng không sanh khởi. Cần phải hiểu như vậy. “Không có chức năng đồng sản sanh” - ý nghĩa là vật thực không có hoạt động trong chức năng đồng sản sanh với chính nó. Chính vì lý do đó, ngay cả khi nâng đỡ những thứ câu sanh, nó cũng không đạt được trạng thái của duyên câu sanh. Đây cũng là phương pháp trong trường hợp của sắc mạng quyền. Do đó được nói là “mạng căn cũng vậy”, v.v. “Trong ba” nghĩa là trong ba duyên này: cảnh, y chỉ vững mạnh, và hiện hữu. Trong cảnh trưởng, cũng có cảnh trưởng tiền sanh. Đó chính là duyên hiện hữu tiền sanh, vì vậy nó được bao gồm trong duyên hiện hữu. “Của những cái diễn tiến khi việc đó được làm” nghĩa là của những cái diễn tiến chỉ vì nghiệp đó đã được làm. Phương thức của đối tượng là phương thức của phạm vi, của lĩnh vực. “Sau khi tạo ra một dòng tương tục đặc biệt” - ý nghĩa là, sau khi đã gieo một hạt giống. “Chúng” nghĩa là duyên cảnh và duyên nghiệp. “Vô thời” nghĩa là vô thời theo nghĩa của tư đạo. Vì nó sanh ra quả ngay sau chính nó. Do đó, vì không có thời gian tương lai nào phải chờ đợi, nó được gọi là vô thời. Duyên dị thời còn lại là có thời. “Theo nghĩa của duyên” nghĩa là theo chức năng của một duyên. Cách liên kết là: “vì nghiệp là nguyên nhân cho sự tiếp diễn của thế gian”. “Bằng cách dùng ẩn dụ nguyên nhân cho kết quả” - cách nối kết là: bằng cách áp dụng tên của nghiệp, vốn là nguyên nhân cho toàn bộ sự tiếp diễn của thế gian là kết quả, cho kết quả, theo quy ước, tất cả hai mươi ba duyên đều không vượt qua bản chất của nghiệp. Điều đó có nghĩa là chúng được tính là duyên nghiệp. “Chỉ những cái đang hiện hữu” có nghĩa là chỉ những duyên hiện hữu. “Quả thực trái với lý luận của giáo pháp” - ở đây, lý luận của giáo pháp có nghĩa là Tam Tạng. “Quả thực trái ngược” - người nói rằng tất cả đất, núi, sông, biển, hư không, v.v., vốn là duyên cảnh, và tất cả các chế định, và Niết Bàn, đều được tính là nghiệp; và người nói rằng tất cả các pháp quá khứ và vị lai chỉ là duyên hiện hữu, thì quả thực mâu thuẫn với Tam Tạng. Còn đối với kinh văn Paṭṭhāna, thì không cần phải nói gì thêm. Vì từ ‘atthi’ (hiện hữu) trong Paṭṭhāna có nghĩa là hiện hữu trong khoảnh khắc hiện tại, không phải theo nghĩa là một thực tại tối hậu, cũng không phải theo quy ước thế gian. Vì ngay cả các pháp quá khứ và vị lai, vốn là các pháp chân đế, cũng không được tính là ‘hiện hữu’ ở đây. Các chế định cũng không. “Trong một cơ hội không ràng buộc lẫn nhau” nghĩa là trong cơ hội của các cõi dục và sắc, vốn không bị ràng buộc trong trạng thái tương hỗ và được hỗ trợ. “Từ đó” nghĩa là từ thức tái sanh nào. Hoặc “từ đó” - cách nối kết là: “từ cái đầu nào, từ hạt giống nào nó được sanh ra”. “Giống như (sự sanh khởi) của một cây lớn từ một hạt giống” nghĩa là giống như sự sản sanh của dòng tương tục của một cây lớn, với chồi, mầm, v.v., từ duyên là hạt giống. Trong kinh văn Pāḷi. “Sẽ không nhập vào” nghĩa là nếu nó không nhập vào. “Nó sẽ tích lũy chăng?” nghĩa là nó có thực sự tích lũy, có tăng trưởng không? “Sẽ rời đi” nghĩa là nếu nó rời đi, bị hủy diệt. “Nó sẽ được sanh ra chăng?” nghĩa là nó có thực sự được sanh ra, có xuất hiện không? “Sẽ bị cắt đứt” nghĩa là nếu nó bị cắt đứt. “Nó sẽ đạt được chăng?” nghĩa là nó có thực sự đạt được không? “Cái mà là đây” nghĩa là cái này. “Đây” chỉ là một tiểu từ. “Thức” nghĩa là thức tái sanh. Thức nào tồn tại. Cách nối kết là: “Chính cái đó là pháp thức”. “Cho sự sanh của sắc” nghĩa là của sự sản sanh sắc. Thức là duyên của nó, do đó “duyên bởi thức”. Sự sanh của sắc. “Của dòng dõi sắc” nghĩa là của dòng tương tục của sắc do nghiệp sanh. “Thời tiết và vật thực cũng vậy” nghĩa là thời tiết bên trong và vật thực bên trong cũng vậy. Và điều này được nói theo cách có thể và hợp lý. Nhưng trên thực tế, nếu dòng dõi sắc đã sanh trước không tồn tại, thì những thời tiết và vật thực bên trong đó cũng không tồn tại. Nhưng không nên nói rằng thời tiết bên ngoài, ngay cả khi dòng dõi sắc đã sanh trước không tồn tại, cũng không sanh ra sắc. Trong sớ giải phụ. “Nhưng vô sắc” nghĩa là cõi vô sắc. “Trong sắc nào” nghĩa là trong sắc do nghiệp sanh. “Có trạng thái của một duyên” nghĩa là có năng lực của một duyên cho sự sanh khởi của sắc sau này. Nếu hỏi, làm sao biết được điều này? Ngài nói “Của một người con trai”, v.v. “Được gọi là trạng thái hạt giống” nghĩa là được gọi là trạng thái hạt giống của hạt xoài, v.v. “Được gọi là sắc quyết định” nghĩa là một loại thời tiết đặc biệt. “Bất kể cách nào” có nghĩa là nó được nói là không xác định. “Được gọi là trạng thái nguồn gốc” nghĩa là được gọi là trạng thái sanh của thị tộc, gia đình, hoặc loài này hay loài khác. “Sắc quyết định” nghĩa là sắc quyết định được gọi là một loại thời tiết đặc biệt. Phân tích là: “những cái có hình dạng và hình thù tương tự”. “Uy lực của chính sắc tái sanh” nghĩa là uy lực của chính sắc tái sanh đã sanh khởi trong giai đoạn phôi thai, v.v. Để chỉ ra ý nghĩa tương tự một cách đặc biệt, ngài nói “hơn nữa”, v.v. “Hội tụ” nghĩa là hội tụ tốt đẹp nhiều lần. Cách liên kết là: “nó quyết định sắc nữ tính, v.v., và sắc hạt giống”. “Vật quyết định” nghĩa là vật quyết định các màu sắc, hình dạng khác nhau, v.v. Trong “Ở đó, trong kiếp sống này”, v.v. Phân tích là: “tài sản và ngũ cốc, và từ đó, tất cả những thứ còn lại để sử dụng và hưởng thụ”. Hợp từ đẳng lập là: “minh và nghệ, và các loại đa văn khác nhau, và giáo pháp học”. “Của những cái trong tương lai đó” nghĩa là của những sự thành tựu mới về tài sản, ngũ cốc, v.v. “Trạng thái là duyên y chỉ vững mạnh” nghĩa là trạng thái là duyên y chỉ vững mạnh của một nghiệp đã làm trước đây. Trong đó, việc nỗ lực trước đây để có được tài sản, ngũ cốc, và các vật hưởng thụ được gọi là làm nông nghiệp, thương mại, v.v. Trong đó, về nông nghiệp, khi làm công việc nông nghiệp để có được tài sản, ngũ cốc, và các vật hưởng thụ, thì tài sản, ngũ cốc, và các vật hưởng thụ là duyên y chỉ vững mạnh trong tương lai. Việc làm nông nghiệp hiện tại là trạng thái được duyên của nó. Vào những lúc có được và hưởng thụ tài sản, ngũ cốc, và các vật hưởng thụ, việc làm nông nghiệp là duyên y chỉ vững mạnh trong quá khứ. Sự có được và hưởng thụ của chúng là trạng thái được duyên của nó. Nhưng vào lúc làm nông nghiệp, ruộng, đất, hạt giống, mây và mưa, các nông cụ như cày, v.v., trâu bò, và những người làm công là duyên y chỉ vững mạnh trong hiện tại. Việc làm nông nghiệp là trạng thái được duyên của nó. Đối với người hoàn thành công việc, cha, mẹ, và tổ tiên là duyên y chỉ vững mạnh trong quá khứ cho công việc đó. Công việc đó là trạng thái được duyên của nó. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Phần còn lại dễ hiểu.

‘‘පඤ්චවිධ’’න්තිආදීසු. ‘‘සණ්ඨානත්තං’’ති අණු, තජ්ජාරී, රථරෙණු, ලික්ඛාදීනි උපාදාය සබ්බෙසං රූපසණ්ඨානානං භාවො සණ්ඨානත්තං. ‘‘භාවො’’ති ච තෙසං පවත්ති වුච්චති. ‘‘පවත්ති හෙතූ’’ති ච පරමත්ථ රූප ධම්මා එව. ‘‘අනුපගමනතො’’ති එත්ථ සභාවතො අතිසුඛුමත්තා අනුපගමනං වෙදිතබ්බං. අධිවචනසඞ්ඛාතං නාමාභිධානන්ති විග්ගහො. ‘‘අධිවචනං’’ති ච අත්ථප්පකාසකත්තා අධිකං වචනං අධිවචනං. ‘‘නාමාභිධාන’’න්ති ච නාමපඤ්ඤත්ති වුච්චති. ‘‘ගහෙතබ්බ භාවො’’ති ඉදං චිත්තං නාම, අයං ඵස්සොනාමාතිආදිනා කථෙන්තානං සන්තිකා නාමාභිධානං සුත්වා තදනුරූපස්ස සභාවත්ථස්ස ජානනවසෙන ඤාණෙන ගහෙතබ්බභාවො. නාම පඤ්ඤත්තානුසාරෙන ජානිතබ්බත්තා නාමන්ති වුච්චතීති වුත්තං හොති. ආරම්මණෙ නමතීති නාමං. ආරම්මණික ධම්මා වා එත්ථ නමන්තීති නාමන්තිපි යුජ්ජති.

Trong (các câu) bắt đầu bằng ‘Năm loại’ v.v... ‘Trạng thái hình thể’ là trạng thái của tất cả các hình thể sắc, dựa vào các vi trần, tajjārī, hạt bụi xe, trứng chấy, v.v... Và ‘trạng thái’ được gọi là sự diễn tiến của chúng. Và ‘nguyên nhân của sự diễn tiến’ chính là các pháp sắc chân đế. Ở đây, (cụm từ) ‘do không đi đến’ nên được hiểu là sự không đi đến do tự tánh cực kỳ vi tế. (Câu) ‘danh xưng được gọi là sự biểu thị tên’ là sự phân tích cú pháp. Và ‘danh xưng’ là lời nói cao hơn vì làm sáng tỏ ý nghĩa, (nên gọi là) danh xưng. Và ‘sự biểu thị tên’ được gọi là danh chế định. ‘Trạng thái có thể được nắm bắt’ là trạng thái có thể được nắm bắt bởi trí tuệ, bằng cách biết được thực thể có tự tánh tương ứng, sau khi nghe sự biểu thị tên từ những người nói rằng ‘đây là tâm’, ‘đây là xúc’, v.v... Điều này có nghĩa là: vì có thể được biết theo danh chế định nên được gọi là ‘danh’. Nó hướng về đối tượng, vì vậy (gọi là) danh. Hoặc cũng hợp lý (khi nói) rằng: các pháp thuộc về đối tượng hướng về đây (về đối tượng), vì vậy (gọi là) danh.

ඉමස්මිං [Pg.272] පච්චයසඞ්ගහෙ පච්චයධම්මෙසු පඤ්ඤත්තීනංපි සඞ්ගහිතත්තා පඤ්ඤත්ති සඞ්ගහොපි ථෙරෙන ඉධ නික්ඛිත්තො. තත්ථ ‘‘පඤ්ඤාවීයතී’’ති එත්ථ පඤ්ඤාපනං නාම වොහාරට්ඨපනං. තඤ්චඨපනං ද්වීහිකාරණෙහි සිජ්ඣති වදන්තානං වොහාරෙන ච, සුණන්තානං සම්පටිච්ඡනෙන චාති දස්සෙතුං ‘‘අයං පී’’තිආදිමාහ. ‘‘සම්පටිච්ඡීයතී’’ති යථා පුබ්බපුරිසෙහි වොහරීයති, තථා පච්ඡිම ජනපරම්පරාහි වොහරීයතීති වුත්තං හොති. පකාරෙන ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීතිපි යුජ්ජති. ‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථො’’ති මනුස්ස, දෙව, පථවී, පබ්බතාදිකො සද්දත්ථො. ‘‘පඤ්ඤා පීයන්තී’’ති පකාරෙන ඨපීයන්ති. සද්දපඤ්ඤත්තිං ආහාති අධිකාරො. අධිමත්තභාවප්පකාරො නාම පථවීපබ්බතාදීසු පථවීධාතුයා අධිමත්ත භාවවිසෙසො. නදී සමුද්දොදකාදීසු ආපොධාතුයා. අග්ගික්ඛන්ධෙසු තෙජොධාතුයා. වාතක්ඛන්ධෙසු වායොධාතුයාති එවං අධිමත්ත භාවවිසෙසො. විවිධෙන පකාරෙන පරිණමනං විපරිණාමොති ආහ තථා තථා විපරිණාමාකාරන්ති. පථවීපබ්බතාදිවොහාරො සණ්ඨිතාකාරං නිස්සාය පවත්තො න හොති. පථවී නාම එවං සණ්ඨානා, පබ්බතො නාම එවං සණ්ඨානොති සණ්ඨානනියමො නත්ථි. පංසුසිලානං රාසිපුඤ්ජප්පවත්තිමත්තෙන වොහාරො සිද්ධොති වුත්තං ‘‘න හි ඉධ සණ්ඨානං පධානං’’ති. ‘‘කට්ඨාදයො එව වුච්චන්තී’’ති තෙ එවසණ්ඨානනානත්තං පටිච්ච නානාවොහාරෙන වුච්චන්ති. පථවී පබ්බත නදී සමුද්දාදීසු විය භූතානං පවත්තිවිසෙසාකාරෙනාති වුත්තං ‘‘න හි ඉධ සමූහො පධානං’’ති. ‘‘උපාදාපඤ්ඤත්තී’’ති පඤ්චක්ඛන්ධ ධම්මෙ උපාදාය තෙහි අනඤ්ඤං එකීභූතං කත්වා පඤ්ඤත්ති. න ආකාස පඤ්ඤත්ති දිසාදෙසපඤ්ඤත්තියො විය තෙහි ඛන්ධෙහි මුඤ්චිත්වා පඤ්ඤත්ති. ‘‘යතො’’ති යම්හාදිසතො. ‘‘ලද්ධප්පකාසත්තා’’ති ලද්ධප්පභාසත්තා. ‘‘අහස්සා’’ති දිවසස්ස. උද්ධුමාතකාදීනි ‘උද්ධුමාතකං පටිකූලං’තිආදිනා පටිකූලවසෙන මනසිකරොන්තස්සපි නිමිත්තං උපට්ඨහන්තං භූතවිකාරප්පකාරෙන උපට්ඨහතීති කත්වා භූතනිමිත්තෙ සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති පුග්ගලපඤ්ඤත්ති අට්ඨකථායං. ‘‘තාසං’’ති භූමිපබ්බතාදිකානං අත්ථ පඤ්ඤත්තීනං. ‘‘තථා තථා’’ති [Pg.273] අයං භූමි, අයං පබ්බතො, තිආදිනා තෙන තෙන වොහාරෙන. අත්ථානං පරමත්ථානං ඡායාති අත්ථච්ඡායා. ‘‘ඡායා’’ති ච නිමිත්තච්ඡායායො වුච්චන්ති. අත්ථච්ඡායානං ආකාරො අත්ථච්ඡායාකාරො. ‘‘ආකාරො’’ති ච නානාසමූහ නානාසණ්ඨානාදිකො ආකාරො. අත්ථොති වා සද්දාභිධෙය්‍යො වචනත්ථො. සොයෙව සමූහාකාරාදි නිමිත්ත මත්තත්තා අත්ථච්ඡායාකාරොති වුච්චතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සද්දාභිධෙය්‍ය සඞ්ඛාතෙනා’’තිආදිනා. ‘‘දබ්බප්පටිබිම්බාකාරෙනා’’ති දබ්බසඞ්ඛාතෙන පටිබිම්බාකාරෙන. ‘‘ඔලම්බියා’’ති අවලම්බිත්වා. ‘‘ගණනූපගං කත්වා’’ති අය මෙකො අත්ථො, ඉදමෙකං වත්ථූති එවං ගණනූපගං කත්වා. ‘‘ඉමෙඡා’’ති ඉමෙ ඡසද්දපඤ්ඤත්ති වොහාරා නාම නාමකම්මාදි නාම. ‘‘අත්තනී’’ති නාමපද සඞ්ඛාතෙ අත්තනි. අත්ථ විසයං එව හුත්වා පවත්තති භාසඤ්ඤූනන්ති අධිප්පායො. ‘‘නාමෙ සතී’’ති අක්ඛරසමූහො පදං, පදසමූහො වාක්‍යන්ති එවං වුත්තෙ නාමපදෙ විජ්ජමානෙ සති. ‘‘තදුග්ගණ්හන්තානං’’ති තං තං නාමපදං වාචුග්ගතකරණ වසෙන උග්ගණ්හන්තානං ජනානං. ‘‘තදත්ථා’’ති තස්ස තස්ස නාම පදස්ස අත්ථා. ‘‘ආගච්ඡන්ති යෙවා’’ති භාසඤ්ඤූනං ඤාණාභිමුඛං ආගච්ඡන්තියෙව. එතෙන අත්තනි අත්ථස්ස නාමනං නාම අත්ථජොතන කිච්චමෙවාති දීපෙති. ‘‘සුණන්තානං ඤාණං’’ති එත්ථ ‘‘ඤාණං’’ති උපලක්ඛණ වචනං, අකුසල විඤ්ඤාණස්සපි අධිප්පෙතත්තා. ‘‘තං තං අත්ථාභිමුඛං නාමෙතී’’ති ආරම්මණ කරණවසෙන නාමෙති. ‘‘නාමග්ගහණ වසෙනා’’ති අයං අසුකොනාම හොතූති එවං නාමග්ගහණවසෙන. ‘‘ධාරීයතී’’ති යාවජීවංපි අප්පමුස්සමානං කත්වා ධාරීයති. නීහරිත්වා වුච්චති අත්ථො එතායාති නිරුත්ති. ‘‘එතායා’’ති කරණභූතාය එතායනාමජාතියා. ‘‘අවිදිතපක්ඛෙ’’ති නාමපදං අස්සුතකාලෙ අවිඤ්ඤාතපක්ඛෙ. ‘‘තතො නීහරිත්වා’’ති අවිදිතපක්ඛතො ඤාණෙන නීහරිත්වා. ‘‘කථීයතී’’ති තං සුතකාලෙ වදන්තෙන සුණන්තස්ස ආචික්ඛීයති ජානාපීයති. ‘‘අත්ථස්සා’’ති අවිදිතපක්ඛෙ ඨිතස්ස අත්ථස්ස. ‘‘එතස්සෙ වා’’ති නාමපදස්සෙව. නාමපදන්ති ච ක්‍රිය පදංපි[Pg.274], උපසග්ගපදම්පි, නිපාතපදම්පි, පාටිපදිකපදංපි, ඉධ නාමපදන්ත්වෙව වුච්චති. ‘‘විසෙසනභූතානං’’ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ සමාසපදානං අත්ථා විසෙසනා නාම. එවං විසෙසනභූතානං. ‘‘පුග්ගලස්සා’’ති අඤ්ඤපදත්ථභූතස්ස අභිඤ්ඤාලාභී පුග්ගලස්ස. ‘‘වදන්තී’’ති ආනන්දාචරියං සන්ධාය වුත්තං. සො හි ධම්මසඞ්ගණියං පඤ්ඤත්තිදුකනිද්දෙසෙ මූලටීකායං තථා වදති. ‘‘තබ්භාවං’’ති අක්ඛර පදබ්‍යඤ්ජනභාවං. ‘‘අස්සා’’ති නාමපඤ්ඤත්තියා. අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනං ගොචරො ආරම්මණං අස්සාති විග්ගහො. ‘‘අනුසාරෙනා’’ති අනුගමනෙන. ‘‘ලොකසඞ්කෙත නිම්මිතා’’ති ලොකසඞ්කෙතඤ්ඤාණෙන පවත්තිතා. ‘‘ලොකසඞ්කෙතඤ්ඤාණං’’ති ච ඉදං නාමං ඉමස්සත්ථස්ස නාමං, අයමත්ථො ඉමස්ස නාමස්ස අත්ථොති එවං පුරෙතරං ලොකසඤ්ඤාණ ජානනකඤ්ඤාණං. ‘‘අතීත සද්දමත්තාරම්මණා’’ති සොතවිඤ්ඤාණ වීථියා ආරම්මණං හුත්වා නිරුද්ධං අතීත සද්දමත්තං කුරුමානා. ‘‘තෙන වුත්තවචනෙ’’ති තෙන සික්ඛං පච්චක්ඛන්තෙන භික්ඛුනා සික්ඛං පච්චක්ඛාමීති වුත්තවචනෙ. පච්චුප්පන්නං සද්දං සොතවිඤ්ඤාණ වීථියා, අතීතඤ්ච සද්දං මනොවිඤ්ඤාණ වීථියාති යොජනා. ‘‘තානි අක්ඛරානී’’ති සික්ඛං පච්චක්ඛාමීති වාක්‍යෙ අවයවක්ඛරානි. ‘‘අයං අක්ඛර සමූහො’’ති ඉදං නාමපදන්ති වුත්තං හොති. එතස්ස අත්ථස්ස. ‘‘විනිච්ඡයවීථිං’’ති අක්ඛර පදසල්ලක්ඛණවීථිඤ්ච. ‘‘එකක්ඛරෙ සද්දෙ’’ති ‘ගො’ ඉච්චාදිකෙ එකක්ඛරෙ පඤ්ඤත්ති සද්දෙ. ‘‘යා’’ති නාම පඤ්ඤත්ති. ‘‘වදන්තස්ස මනසා’’ති සම්බන්ධො. ‘‘පුබ්බභාගෙ’’ති යං කිඤ්චි අත්ථං පරෙසං වත්තුකාමො වදන්තො තස්ස තස්ස අත්ථස්ස නාමං පථමං මනොද්වාරවීථියා නියමෙත්වා එව වදති, තං නාමං පුබ්බභාගෙ වදන්තෙන මනසා වවත්ථාපිතා නාමපඤ්ඤත්තීති වුච්චති. පටිපාටිකථනං පවත්තික්කමකථනං. ‘‘වුත්තං’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තථා අද්ධමත්තිකන්ති ච වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තං’’ති ච සද්දසත්ථෙසු වුත්තං.

Trong phần tóm lược về các duyên này (Paccayasaṅgaha), vì các chế định (paññatti) cũng được bao gồm trong các pháp làm duyên (paccayadhamma), nên phần tóm lược về chế định cũng được Trưởng lão (Thera) đặt vào đây. Trong đó, ở câu "paññāvīyati" (được làm cho biết), sự làm cho biết (paññāpana) có nghĩa là sự thiết lập một quy ước (vohāra). Và để chỉ ra rằng sự thiết lập ấy được thành tựu do hai nguyên nhân: do quy ước của người nói và do sự chấp nhận của người nghe, ngài đã nói "ayaṃ pi" (cái này cũng vậy), v.v. Câu "Sampaṭicchīyati" (được chấp nhận) có nghĩa là: như đã được những người xưa quy ước, cũng vậy nó được các thế hệ sau này quy ước theo. Cũng hợp lý khi nói rằng "paññatti" là vì nó được làm cho biết theo nhiều cách (pakārena ñāpīyati). "Ý nghĩa của văn tự" (byañjanattha) là ý nghĩa của các từ như người, trời, đất, núi, v.v. "Paññāpīyanti" (được làm cho biết) có nghĩa là được thiết lập theo nhiều cách. Bối cảnh là (ngài) nói về danh chế định (saddapaññatti). Cách thức của trạng thái trội vượt (adhimattabhāvappakāra) có nghĩa là, trong đất, núi, v.v., đó là trạng thái đặc biệt trội vượt của địa đại. Trong sông, biển, nước, v.v., là (trạng thái trội vượt) của thủy đại. Trong các khối lửa, là của hỏa đại. Trong các khối gió, là của phong đại. Như vậy đó là trạng thái đặc biệt trội vượt. Ngài nói rằng sự biến đổi theo nhiều cách khác nhau là 'vipariṇāma' (biến đổi), tức là hình thái biến đổi theo cách này hay cách khác. Quy ước về đất, núi, v.v., không phải phát sinh dựa vào hình thái của hình dạng. Không có quy tắc cố định về hình dạng rằng 'đất' có hình dạng như thế này, 'núi' có hình dạng như thế kia. Quy ước được thành lập chỉ bằng sự hiện hữu của một đống hay một khối đất bụi và đá, do đó có nói rằng: "Ở đây, hình dạng không phải là chính yếu". Câu "gỗ, v.v., được gọi" có nghĩa là chúng được gọi bằng nhiều quy ước khác nhau tùy thuộc vào sự đa dạng của các hình dạng ấy. (Quy ước được thành lập) bởi hình thái đặc biệt trong sự vận hành của các đại, giống như trong trường hợp đất, núi, sông, biển, v.v., do đó có nói rằng: "Ở đây, sự tập hợp không phải là chính yếu". "Y chỉ chế định" (upādāpaññatti) là chế định được tạo ra bằng cách y cứ vào các pháp ngũ uẩn, làm cho nó không khác biệt, hợp nhất với chúng. Nó không phải là một chế định tách rời khỏi các uẩn ấy, như chế định về không gian, chế định về phương hướng và nơi chốn. "Yato" (từ đâu) có nghĩa là từ phương hướng nào. "Laddhappakāsattā" (vì đã có được ánh sáng) có nghĩa là vì đã có được sự rạng rỡ. "Ahassa" có nghĩa là của ban ngày. Ngay cả đối với người đang tác ý theo phương diện ghê tởm bằng cách (quán) "tử thi sình trương là vật ghê tởm", v.v., tướng (nimitta) hiện khởi cũng hiện khởi theo cách thức biến dạng của các đại; do đó, ngài bao gồm các tướng như tử thi sình trương (uddhumātaka), v.v., vào trong 'tướng của các đại' (bhūtanimitta). "Trong Chú giải" có nghĩa là trong Chú giải của bộ Nhân Chế Định (Puggalapaññatti). "Tāsaṃ" (của chúng) có nghĩa là của các nghĩa chế định (atthapaññatti) như đất, núi, v.v. "Tathā tathā" (theo cách này hay cách khác) có nghĩa là bằng quy ước này hay quy ước khác, như "đây là đất", "đây là núi", v.v. Bóng của các ý nghĩa, tức là của các pháp chân đế, được gọi là 'atthacchāyā' (bóng của nghĩa). Và "chāyā" (bóng) được gọi là những cái bóng của các tướng (nimitta). Hình thái của những cái bóng của nghĩa là 'atthacchāyākāra' (hình thái của bóng của nghĩa). Và "ākāra" (hình thái) là hình thái của các sự tập hợp khác nhau, các hình dạng khác nhau, v.v. Hoặc 'attha' (nghĩa) là ý nghĩa của lời nói, cái được biểu thị bởi âm thanh. Chính cái đó, vì chỉ là một tướng của sự tập hợp, hình thái, v.v., nên được gọi là 'atthacchāyākāra' (hình thái của bóng của nghĩa). Để chỉ ra ý nghĩa này, (ngài đã nói) bằng câu bắt đầu bằng "saddābhidheyya saṅkhātena" (bởi cái được gọi là đối tượng biểu thị của âm thanh), v.v. "Dabbappaṭibimbākārenā" (bởi hình thái phản ảnh của thực thể) có nghĩa là bởi hình thái phản ảnh được gọi là thực thể. "Olambiyā" có nghĩa là avalambitvā (sau khi nương tựa). "Gaṇanūpagaṃ katvā" (sau khi đưa vào sự đếm) có nghĩa là sau khi đưa vào sự đếm như vầy: "đây là một nghĩa", "đây là một vật". "Ime cha" (sáu điều này) có nghĩa là sáu quy ước về danh chế định này là các tên gọi như danh (nāma), danh nghiệp (nāmakamma), v.v. "Attani" (trong chính nó) có nghĩa là trong chính cái được gọi là danh từ. Ý định là nó vận hành đối với những người biết ngôn ngữ, sau khi đã trở thành đối tượng của ý nghĩa. "Nāme sati" (khi có tên gọi) có nghĩa là khi danh từ hiện hữu, theo như đã nói: "tập hợp các chữ cái là một từ, tập hợp các từ là một câu". "Taduggaṇhantānaṃ" (của những người học thuộc nó) có nghĩa là của những người học thuộc lòng danh từ này hay danh từ khác. "Tadatthā" (ý nghĩa của nó) có nghĩa là ý nghĩa của danh từ này hay danh từ khác. "Āgacchanti yeva" (chắc chắn đến) có nghĩa là chúng chắc chắn đến trước trí tuệ của những người biết ngôn ngữ. Bằng điều này, ngài làm sáng tỏ rằng việc đặt tên cho ý nghĩa trong chính nó chính là phận sự làm sáng tỏ ý nghĩa. Ở đây, trong câu "trí tuệ của người nghe" (suṇantānaṃ ñāṇaṃ), "trí tuệ" (ñāṇaṃ) là một từ chỉ sự bao hàm (upalakkhaṇa), vì ngay cả tâm thức bất thiện cũng được bao hàm. "Nó hướng về ý nghĩa này hay ý nghĩa khác" (taṃ taṃ atthābhimukhaṃ nāmeti) có nghĩa là nó hướng về bằng cách lấy (ý nghĩa đó) làm đối tượng. "Nāmaggahaṇa vasena" (bằng cách nắm giữ tên gọi) có nghĩa là bằng cách nắm giữ tên gọi như vầy: "mong rằng đây là tên gọi như thế này". "Dhārīyati" (được ghi nhớ) có nghĩa là được ghi nhớ suốt đời, làm cho không thể quên được. 'Nirutti' (ngữ nguyên, từ nguyên học) là vì ý nghĩa được nói ra sau khi được rút ra bởi nó. "Etāya" (bởi cái này) có nghĩa là bởi loại tên gọi này, vốn đã trở thành một công cụ. "Aviditapakkhe" (trong phạm vi chưa được biết) có nghĩa là trong phạm vi chưa được nhận biết, vào lúc danh từ chưa được nghe đến. "Tato nīharitvā" (sau khi rút ra từ đó) có nghĩa là sau khi dùng trí tuệ rút ra khỏi phạm vi chưa được biết. "Kathīyati" (được nói ra) có nghĩa là vào lúc nghe nó, người nói giải thích, làm cho người nghe biết. "Atthassa" (của ý nghĩa) có nghĩa là của ý nghĩa đang nằm trong phạm vi chưa được biết. "Etassa vā" (hoặc của cái này) có nghĩa là của chính danh từ ấy. Và ở đây, động từ, tiếp đầu ngữ, bất biến từ, và từ cơ bản (pāṭipadika) cũng được gọi chung là 'nāmapada' (danh từ). "Visesanabhūtānaṃ" (của những cái đã trở thành định ngữ) có nghĩa là: trong một đa phức hợp (aññapadatthasamāsa), ý nghĩa của các từ trong hợp từ được gọi là định ngữ. Như vậy, (câu này nói về) những cái đã trở thành định ngữ. "Puggalassa" (của người) có nghĩa là của người đã chứng đắc thắng trí, người đã trở thành ý nghĩa của từ khác (tức là đối tượng được chỉ đến bởi đa phức hợp). "Vadanti" (họ nói) được nói ra có ý chỉ đến Trưởng lão Ānanda. Vì chính ngài đã nói như vậy trong Mūlaṭīkā, ở phần giải thích về song đề chế định trong bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī). "Tabbhāvaṃ" (trạng thái của nó) có nghĩa là trạng thái là chữ cái, từ, và văn tự. "Assā" (của nó) có nghĩa là của danh chế định. Phân tích (của từ 'gocara') là: chữ cái, từ, và văn tự là cảnh giới, là đối tượng của nó. "Anusārena" (tùy theo) có nghĩa là bằng sự đi theo. "Lokasaṅketa nimmitā" (được tạo ra bởi quy ước thế gian) có nghĩa là được vận hành bởi trí tuệ về quy ước thế gian. Và "trí tuệ về quy ước thế gian" (lokasaṅketaññāṇa) là trí tuệ biết về quy ước thế gian có từ trước, rằng: "tên gọi này là tên của ý nghĩa này", "ý nghĩa này là ý nghĩa của tên gọi này". "Atīta saddamattārammaṇā" (lấy âm thanh quá khứ đơn thuần làm đối tượng) có nghĩa là lấy âm thanh quá khứ đơn thuần, vốn đã là đối tượng của lộ trình nhĩ thức rồi diệt đi, làm đối tượng của mình. "Tena vuttavacane" (trong lời nói được vị ấy nói ra) có nghĩa là trong lời nói "tôi xin xả giới" được nói ra bởi vị tỳ khưu đang xả giới ấy. Cách kết nối là: âm thanh hiện tại (là đối tượng) của lộ trình nhĩ thức, và âm thanh quá khứ (là đối tượng) của lộ trình ý thức. "Tāni akkharāni" (những chữ cái ấy) có nghĩa là các chữ cái thành phần trong câu "sikkhaṃ paccakkhāmi" (tôi xin xả giới). "Ayaṃ akkhara samūho" (tập hợp chữ cái này) có nghĩa là "đây là một danh từ". (Và câu tiếp theo là) của ý nghĩa này. "Vinicchayavīthiṃ" (lộ trình quyết định) có nghĩa là lộ trình nhận biết các chữ cái và từ. "Ekakkhare sadde" (trong âm thanh một chữ cái) có nghĩa là trong âm thanh chế định một chữ cái như 'go' (bò), v.v. "Yā" (cái mà) chỉ về danh chế định. Cần kết nối với "vadantassa manasā" (bởi tâm của người nói). "Pubbabhāge" (trong giai đoạn đầu) có nghĩa là: khi một người muốn nói một ý nghĩa nào đó cho người khác, người ấy trước hết xác định tên gọi của ý nghĩa đó trong một lộ trình ý môn rồi mới nói ra; tên gọi đó, được thiết lập bởi tâm của người nói trong giai đoạn đầu, được gọi là danh chế định. Sự trình bày theo thứ tự (paṭipāṭikathana) là sự trình bày về trình tự diễn tiến. "Vuttaṃ" (được nói) có nghĩa là được nói trong các Chú giải. Cần kết nối là: "và cũng được nói là nửa trường độ" (addhamattikanti ca vuttaṃ). Và "vuttaṃ" (được nói) có nghĩa là được nói trong các luận về ngữ pháp.

ගාථායං. ‘‘මත්තා’’ති එකවිජ්ජුප්පාදක්ඛණං වුච්චති. එකා මත්තායස්සාති එකමත්තො. ‘‘දීඝමුච්චතෙ’’ති දීඝො නාම වුච්චතෙ. ‘‘ප්ලුතො’’ති නානප්පකාරෙන රුතො ගායිතොති පරුතො[Pg.275]. සො එව රකාරස්ස ලකාරං කත්වා පකාරෙ ච සරලොපං කත්වා ප්ලුතොති වුච්චති. ගීතන්ති වුත්තං හොති. ‘‘පරමත්ථ සද්දසඞ්ඝාටානං’’ති පරම්පරා පවත්තානං පරමත්ථ සද්දරාසීනං. ‘‘අනෙකකොටිසතසහස්සානි චිත්තානී’’ති ජවනවීථීනං අන්තරන්තරා භවඞ්ගචිත්තෙහි සද්ධිං අනෙකකොටිසතසහස්සානි චිත්තානි.

Trong câu kệ. “Mattā” được gọi là khoảnh khắc một tia chớp phát sinh. Có một mattā là ekamatto (một trường độ). “Dīghamuccate” được gọi là dīgha (trường âm). “Pluto” là paruto, nghĩa là được hát, được ngân nga theo nhiều cách khác nhau. Chính từ đó, do biến đổi âm 'ra' thành 'la' và lược bỏ nguyên âm trong âm 'pa', được gọi là pluto. Có nghĩa là được hát. “Paramattha saddasaṅghāṭānaṃ” có nghĩa là các tập hợp âm thanh siêu lý đã diễn tiến theo truyền thống. “Anekakoṭisatasahassāni cittāni” có nghĩa là nhiều trăm ngàn ức tâm, cùng với các tâm hữu phần ở giữa các lộ trình tốc hành tâm.

පට්ඨානනයානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Phương Pháp Duyên Hệ đã hoàn tất.

පච්චයසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Tổng Hợp Duyên đã hoàn tất.

9. කම්මට්ඨානසඞ්ගහඅනුදීපනා

9. Phần Trình Bày Tổng Hợp Đề Mục Thiền Định

170. කම්මට්ඨානසඞ්ගහෙ[Pg.276]. විදිතො විඤ්ඤාතො නාමරූප විභාගො යෙනාති විග්ගහො. යොගී පුග්ගලො. ‘‘කිලෙසෙ සමෙතී’’ති කාමච්ඡන්දාදිකෙ නීවරණකිලෙසෙ උපසමෙති. ‘‘තථා පවත්තො’’ති භාවනාවසෙන පවත්තො. වූපසමනවසෙන වා පවත්තො. ‘‘තායා’’ති තායභාවනා පඤ්ඤාය, පස්සන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘පස්සිතං’’ති සමනුපස්සිතං. කථං කසිණභාවනාදිකං යොගකම්මං අත්තාව අත්තනො ඨානං හොතීති වුත්තං ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානානංහී’’තිආදි. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘පදට්ඨානතායා’’ති එතෙන තිට්ඨති අනිවත්තමානං පවත්තති එතෙනාති ඨානන්ති අත්ථෙන පදට්ඨානමෙව ඨානන්ති වුච්චතීති දීපෙති. ‘‘සුඛවිසෙසානං’’ති ඣානසුඛ මග්ගසුඛ ඵලසුඛානං. ‘‘දසකසිණානී’’තිආදීසු මුඛ්‍යතො වා උපචාරතො වා ද්විධාපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘දසකසිණානී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සෙසානිපී’’ති අප්පමඤ්ඤාදීනි සෙසකම්මට්ඨානානිපි. යං යං අනුරූපං යථානුරූපං. ‘‘සමුදාචරණං’’ති පුනප්පුනං භුසං පවත්තනං. ‘‘සංසග්ග භෙදො’’ති එකමෙකස්ස පුග්ගලස්ස කස්සචි ද්වෙචරියා, කස්සචි තිස්සොතිආදිනා සම්මිස්ස විභාගො. අට්ඨකථායං’’ති විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථායං. ‘‘සබ්බායපි අප්පනායා’’ති ඣානප්පනාය ච මග්ගප්පනාය ච ඵලප්පනාය ච. ‘‘යා ආසන්නෙ පවත්තා දූරෙ පවත්තාති අධිකාරො. ‘‘ඉතරා පනා’’ති දූරෙ පවත්තාපන. ‘‘තාසං පනා’’ති තිස්සන්නං භාවනානං පන. ‘‘තෙසං පී’’ති ද්වින්නං නිමිත්තානංපි. ‘‘විදත්ථිචතුරඞ්ගුලං’’ නාම විත්ථාරතො චතුරඞ්ගුලාධිකං විදත්ථිප්පමාණං. විදත්ථිප්පමාණං වා චතුරඞ්ගුලප්පමාණං වාතිපි යුජ්ජති. තථාහි විසුද්ධිමග්ගෙ වායොකසිණ විධානෙ චතුරඞ්ගුලප්පමාණං සීසං වාතෙන පහරියමානං දිස්වාති වුත්තං. ඛලමණ්ඩලං නාම කස්සකානං කස්සමද්දනභූමිභාගමණ්ඩලං. ‘‘කතං වා’’ති නීලාදිවණ්ණවිසෙසරහිතං අරුණවණ්ණං මත්තිකක්ඛණ්ඩං උදකෙන මද්දිත්වා චක්කමණ්ඩලං විය පරිමණ්ඩලං සුමට්ඨතලං [Pg.277] පථවිමණ්ඩලං කරොන්ති. එවං කතං වා. ‘‘අකතං වා’’ති කත්ථචි භූමිභාගෙ කෙනචි අකතං සයං ජාතං වා. ‘‘කසිණෙන ජම්බුදීපස්සා’’ති එත්ථ.

170. Trong phần Tổng Hợp Đề Mục Thiền Định. Phân tích cú pháp là: “Người mà sự phân biệt danh sắc đã được biết rõ, được liễu tri”. (Nghĩa là) hành giả. “Làm lắng dịu các phiền não” có nghĩa là làm lắng dịu các phiền não triền cái như dục tham, v.v. “Diễn tiến như vậy” có nghĩa là diễn tiến do năng lực của sự tu tập, hoặc diễn tiến do năng lực của sự an tịnh. “Bằng tuệ ấy” có nghĩa là bằng tuệ tu tập ấy, có liên hệ với (động từ) “thấy”. “Đã thấy” có nghĩa là đã quán xét. Làm thế nào mà nghiệp thiền định như tu tập kasiṇa, v.v., lại là nơi nương tựa của chính nó? Điều này được nói đến trong câu bắt đầu bằng “ādimajjhapariyosānānaṃhī”. Trong bản chú giải Vibhāvanī. “Do là nền tảng” — bằng từ này, nó chỉ ra rằng nền tảng (padaṭṭhāna) được gọi là nơi nương tựa (ṭhāna) với ý nghĩa là “nơi mà người ta đứng vững, diễn tiến không thoái lui”. “Của các lạc đặc biệt” có nghĩa là của thiền lạc, đạo lạc, và quả lạc. Trong câu “mười kasiṇa”, v.v., để chỉ ra ý nghĩa theo cả hai cách, hoặc theo nghĩa chính hoặc theo nghĩa phụ, nên đã nói “mười kasiṇa”, v.v. “Các đề mục còn lại” có nghĩa là các đề mục thiền định còn lại như vô lượng tâm, v.v. Tùy theo sự tương thích. “Sự thực hành” có nghĩa là sự diễn tiến mạnh mẽ, lặp đi lặp lại. “Sự phân biệt về sự kết hợp” là sự phân chia hỗn hợp, theo đó đối với mỗi cá nhân, có người có hai hạnh, có người có ba hạnh, v.v. “Trong Chú giải” có nghĩa là trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo. “Của tất cả các loại an chỉ” có nghĩa là của an chỉ thiền, an chỉ đạo, và an chỉ quả. “Cái nào diễn tiến gần, cái nào diễn tiến xa” là chủ đề. “Còn cái kia” là cái diễn tiến xa. “Còn của chúng” có nghĩa là của ba sự tu tập. “Cũng của chúng” có nghĩa là cũng của hai tướng. “Một gang tay và bốn ngón tay” có nghĩa là có kích thước một gang tay cộng thêm bốn ngón tay về chiều rộng. Cũng hợp lý khi nói là kích thước một gang tay hoặc kích thước bốn ngón tay. Thật vậy, trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần phương pháp tu tập phong đại, có nói rằng: “thấy ngọn lúa có kích thước bốn ngón tay bị gió thổi”. “Vòng tròn sân đập lúa” là vòng tròn trên khu đất đập lúa của nông dân. “Hoặc được làm” có nghĩa là họ lấy một cục đất sét màu bình minh, không có màu sắc đặc biệt như xanh, v.v., nhào với nước và làm thành một vòng tròn đất có bề mặt nhẵn bóng, tròn trịa như bánh xe. Hoặc được làm như vậy. “Hoặc không được làm” có nghĩa là ở một khu đất nào đó, không do ai làm mà tự nhiên sinh ra. Ở đây, trong câu “kasiṇena jambudīpassā”.

බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සාපීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්සාති.

Đối với người đang tán dương “Đức Phật”, hỷ nào khởi lên trong thân; hỷ ấy thật là cao quý, (hơn cả) toàn cõi Diêm Phù Đề.

ගාථාසෙසො. තත්ථ ජම්බුදීපස්ස කසිණතො සාපීතිවරා එවාති යොජනා. ‘‘කසිණතො’’ති ච සකලමණ්ඩලතො. සකලස්ස ජම්බුදීපමණ්ඩලස්ස ඉස්සරියාධිපතිතො පීති වුත්තං හොති. ‘‘සන්නිවිට්ඨා’’ති සමං සණ්ඨිතා. ‘‘සණ්ඨාන පඤ්ඤත්තී’’ති මණ්ඩලසණ්ඨානෙන උපට්ඨිතා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති එව වුච්චති. ‘‘ඵුට්ඨට්ඨානෙ’’ති කායෙවා රුක්ඛග්ගාදීසුවා වාතෙන පහතට්ඨානෙ. ‘‘වායු වට්ටී’’ති වාතපරිමණ්ඩලං. චන්දසූරියානං අග්ගිස්ස ච ඔභාසෙන විසිට්ඨාති සමාසො. ‘‘විසිට්ඨා’’ති විසෙසිතා.

Phần còn lại của câu kệ. Ở đó, cách kết nối câu là: “hỷ ấy cao quý hơn toàn cõi Diêm Phù Đề”. “Kasiṇato” có nghĩa là từ toàn bộ vòng tròn. Có nghĩa là (cao quý hơn) hỷ phát sinh từ quyền lực và sự thống trị toàn bộ cõi Diêm Phù Đề. “Được sắp đặt” có nghĩa là được thiết lập đồng đều. “Chế định về hình dạng” được gọi chính là tướng chế định hiện khởi với hình dạng vòng tròn. “Ở nơi bị xúc chạm” có nghĩa là ở nơi bị gió thổi trên thân hoặc trên ngọn cây, v.v. “Vòng xoáy gió” là vòng tròn gió. Đây là một hợp từ có nghĩa là “đặc biệt bởi ánh sáng của mặt trăng, mặt trời và lửa”. “Đặc biệt” có nghĩa là được làm cho đặc biệt.

‘‘ධූමාතං’’ති ධූමායිතං. ධූමපූරිතපටං වියාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සූනභාවං ගතං’’ති. අන්තෙ කකාරො නින්දත්ථජොතකොති වුත්තං ‘‘කුච්ඡිතත්තා’’ති. ජෙගුච්ඡි තබ්බත්තාති අත්ථො. ‘‘ඡවසරීරස්සා’’ති ලාමකසරීරස්ස. ‘‘තදෙවා’’ති ඡවසරීරමෙව. විපුබ්බකං විච්ඡින්නකං නාමාති සම්බන්ධො. තත්ථ විසෙසෙන නීලන්තිවිනීලං. තමෙව කුච්ඡිතත්තා විනීලකං. ‘‘තදෙව පුන පච්චිත්වා’’ති විනීලකසරීරමෙව පුන කාලාතික්කමෙ පච්චිත්වා. පූතිලොහිතානං පරිපක්කභාවං පත්වාති අත්ථො. තතො තතො ද්වාරච්ඡිද්දතො. යුත්තං තදෙව සරීරන්ති සම්බන්ධො. විච්ඡින්නකං නාම, විච්ඡිද්දකන්තිපි පඨන්ති. ‘‘අපකඩ්ඪිත්වා’’ති ඛණ්ඩානි සරීරතො මොචෙත්වා තං තං පදෙසං කඩ්ඪිත්වා. ‘‘පග්ඝරිතලොහිත සරීරං’’ති ඡින්නවිද්ධට්ඨානෙසු වණමුඛෙහි පග්ඝරිතලොහිතසරීරං.

“Bị ám khói” có nghĩa là bốc khói. Có nghĩa là được nói như một tấm vải đầy khói. Do đó, nói rằng “đã trở nên sưng phồng”. Âm 'ka' ở cuối có ý nghĩa chỉ sự đáng chê trách, điều này được nói đến qua từ “kucchitattā” (do tính chất đáng ghê tởm). Ý nghĩa là đáng ghê tởm do bản chất của nó. “Của tử thi” có nghĩa là của thân thể thấp hèn. “Chính nó” có nghĩa là chính tử thi. Có mối liên hệ là (tử thi) chảy mủ và bị đứt đoạn. Trong đó, đặc biệt là màu xanh thẫm. Chính nó, do tính chất đáng ghê tởm, được gọi là vinīlaka (xanh bầm). “Chính nó lại chín muồi” có nghĩa là chính tử thi xanh bầm ấy, sau một thời gian, lại chín muồi. Ý nghĩa là đạt đến trạng thái chín muồi của máu mủ thối rữa. Từ các lỗ hở ở chỗ này chỗ kia. Có mối liên hệ là “chính thân thể ấy là phù hợp”. Gọi là “bị đứt đoạn”, cũng có bản đọc là “bị thủng lỗ”. “Kéo đi” có nghĩa là tách các mảnh ra khỏi thân thể và kéo chúng đến nơi này nơi kia. “Thân thể có máu chảy ra” có nghĩa là thân thể có máu chảy ra từ miệng các vết thương ở những chỗ bị cắt, bị đâm.

‘‘බුද්ධානුස්සතී’’ති එත්ථ බුද්ධසද්දො ගුණ්‍යූපචාර වචනං හොති. ගුණිනො දබ්බස්ස නාමෙන ගුණානං ගහෙතබ්බත්තාති වුත්තං ‘‘බුද්ධගුණස්ස අනුස්සති බුද්ධානුස්සතී’’ති. එසනයො ධම්මානුස්සතාදීසු. ‘‘අරහතාදී’’ති අරහතාදිගුණො. විගතානි දුස්සිල්‍යාදි මලානි [Pg.278] ච මච්ඡෙරඤ්ච යස්ස තං විගතමලමච්ඡෙරං. තස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘අත්තනා අධිගතනිබ්බානඤ්චා’’ති එතෙන අරියපුග්ගලානං කිලෙසානං අච්චන්තවූපසමො වුත්තො. ‘‘යං ආරබ්භා’’ති යං පුග්ගලං ආරබ්භ. හිතූපසංහාරො නාම අයං පුග්ගලො අවෙරො හොතු, අබ්‍යාපජ්ජො හොතූතිආදිනා අවෙරතාදීනි හිතසුඛානි තස්මිං පුග්ගලෙ චිත්තෙන උපසංහරණං. කරුණා, මුදිතා, හෙට්ඨා චෙතසිකසඞ්ගහෙ වුත්තත්ථා එව. හිතූපසංහාරො ච හිතමොදනා ච අහිතාපනයනඤ්චාති ද්වන්දො. තත්ථ හිතූපසංහාරො මෙත්තාය කිච්චං. හිතමොදනා මුදිතාය. අහිතාපනයනං කරුණාය කිච්චං. තත්ථ පරං හිතසුඛසම්පන්නං දිස්වා තෙන පරහිතෙන අත්තනි පීතිපාමොජ්ජවඩ්ඪනං හිතමොදනා නාම. පරං දුක්ඛිතං දිස්වා අයං ඉමම්හාදුක්ඛා මුච්චතු, මාකිලමතූති එවං චිත්තෙන පරස්මිං අහිතස්ස දුක්ඛස්ස අපනයනං අහිතාපනයනං නාම. ‘‘තෙසං’’ති පරසත්තානං. සස්ස අත්තනො ඉදන්ති සකං. ‘‘ඉදං’’ සුඛදුක්ඛකාරණං. අත්තනා කතකම්මං එව සකං යෙසං තෙ කම්මස්සකා. පරසත්තා එව. තෙසං භාවො. තස්ස අනුබ්‍රූහනන්ති විග්ගහො. ‘‘සීමසම්භෙදො’’ති අත්තා ච පියපුග්ගලො ච මජ්ඣත්තපුග්ගලො ච වෙරිපුග්ගලො චාති චතස්සො සීමා. සම්භින්දනං සම්භෙදො. සම්මිස්සනං අනානත්තකරණන්ති අත්ථො. සීමානං සම්භෙදො සීමසම්භෙදො. සබ්බා ඉත්ථියො, සබ්බෙපුරිසාතිආදිනා ඔධිසො පරිච්ඡෙදතො ඵරණං ඔධිසොඵරණං නාම. සබ්බෙසත්තා, සබ්බෙපාණා, සබ්බෙභූතාතිආදිනා අනොධිසො අපරිච්ඡෙදතො ඵරණං අනොධිසොඵරණං නාම. පුරත්ථිමායදිසාය සබ්බෙසත්තා අවෙරාහොන්තූතිආදිනා දිසාවිභාගවසෙන ඵරණං දිසාඵරණං නාම. ‘‘තං සමඞ්ගීනො චා’’ති තාහි අප්පමඤ්ඤාහි සමඞ්ගීනො පුග්ගලා. ‘‘නිච්චං සොම්මහදයභාවෙනා’’ති සබ්බකාලං සන්තසීතල හදයභාවෙන. බ්‍රහ්මසද්දො වා සෙට්ඨපරියායො ‘බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤං පසවතී’තිආදීසු විය. අසිතබ්බං භුඤ්ජිතබ්බන්ති අසිතං. පඤ්චභොජනං. පාතබ්බන්ති පීතං. අට්ඨවිධං පානං. දන්තෙන ඛායිතබ්බං ඛාදිතබ්බන්ති ඛායිතං. පූවක්ඛජ්ජඵලක්ඛජ්ජාදිකං නානාඛාදනීයං[Pg.279]. අඞ්ගුලීහිපි ගහෙත්වා සායිතබ්බං ලෙහිතබ්බන්ති සායිතං. මධුප්ඵාණිතාදිකං සායනීයං. සරසප්පටිකූලතා නාම අත්තනො සභාවතො පටිකූලතා. චතුබ්බිධොපි හි ආහාරො භාජනෙසු වා හත්ථමුඛාදීසු වා යත්ථ යත්ථ සම්මක්ඛෙති, ලග්ගති, ලිම්පති. තං උදකෙන ධොවිතබ්බං හොති. අධොතං පන තම්පි ජෙගුච්ඡනීයං හොති. ආසයතො පටිකූලතා නාම තස්ස අජ්ඣොහරීයමානස්ස කණ්ඨාදීසු ඨිතෙහි පිත්තසෙම්හාදීහි ආසයෙහි සම්මිස්සනවසෙන පටිකූලතා. නිධානතො පටිකූලතා නාම නිධානතො පටිකූලතා. ‘‘නිධානං’’ති ච ආමාසයො වුච්චති. පක්කතො පටිකූලතා නාම තස්ස නිධානගතස්ස පරිපක්කකාලෙ ගූථමුත්තාදිභාවපත්තිතො පටිකූලතා. අපක්කතො පටිකූලතා නාම තස්මිං අපරිපක්කෙ අජිණ්ණෙ සති සරීරෙ නානාරොගුප්පත්තිවසෙන පටිකූලතා. ඵලතො පටිකූලතා නාම තස්ස පරිපක්කකාලතො පට්ඨාය සරීරෙ කෙසලොමාදීනං පටිකූලරාසීනං වඩ්ඪනවසෙන පටිකූලතා. නිස්සන්දතො පටිකූලතා නාම තස්ස න වහිද්වාරෙහි වා ලොමකූපෙහිවා අඤ්ඤෙහි නානාවණමුඛෙහි වා උග්ඝරණ පග්ඝරණාදිවසෙන පටිකූලතා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං චතුබ්බිධෙ ආහාරෙ. ‘‘නිකන්තිප්පහානසඤ්ඤා’’ති කන්තාරමග්ගෙ මාතාපිතූනං කන්තාරනිත්තරණත්ථාය පුත්ත මංසඛාදනෙ විය අති මනුඤ්ඤෙපි ආහාරෙ රසතණ්හා පහානවසෙන පවත්තා සඤ්ඤා. ‘‘සලක්ඛණාදිවසෙනා’’ති සලක්ඛණසසම්භාරාදිවසෙන. ‘‘රාගෙන චරතී’’ති එත්ථ ‘‘රාගෙනා’’ති කරණත්ථෙ, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙවා කරණ වචනං. තත්ථ කරණත්ථෙතාව ‘‘රාගෙන චරතී’’ති චතූසු ඉරියාපථෙසු යෙභූය්‍යෙන රාගචිත්තෙන චරති. රාගචිත්තෙන නිය්‍යමානො විචරතීති වුත්තං හොති. ඉත්ථම්භූත ලක්ඛණෙ පන ‘‘රාගෙන චරතී’’ති තෙසු රාගකෙතු රාගධජො හුත්වා විචරතීති වුත්තං හොති. ‘‘අස්සා’’ති තස්සපුග්ගලස්ස. ‘‘උස්සන්නො’’ති උග්ගතො පාකටතරො. බහුතරොතිපි වදන්ති. ‘‘පහානායා’’ති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදි අත්ථො. තෙන කරුණා භාවෙතබ්බා විහිංසාය පහානාය. මුදිතා [Pg.280] භාවෙතබ්බා අරතියා පහානායාති ඉමං පාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘නිස්සරණතාවචනතො’’ති නිස්සරණඤ්හෙතං බ්‍යාපාදස්ස යදිදං මෙත්තාචෙතො විමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං විහෙසායයදිදං කරුණා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං අරතියා යදිදං මුදිතා චෙතො විමුත්තීති එවං නිස්සරණ භාවවචනතො ච. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො. ල. දොස චරිතස්සාති වුත්තං. ‘‘දොස වත්ථුත්තාභාවතො චා’’ති දොසුප්පත්තියා වත්ථු භාවස්සකරණ භාවස්ස අභාවතො ච. නීලාදීනි චත්තාරි කසිණානි දොස චරිතස්සාති වුත්තං. කස්මාපනෙත්ථ දොස චරිතස්ස උපෙක්ඛා සප්පායකාරණං විසුං න වුත්තන්ති. අඤ්ඤකාරණත්තා න වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘තිස්සො’’ති තිස්සො අප්පමඤ්ඤායො. ‘‘මනාපියරූපානී’’ති මනාපියවණ්ණානි. වික්ඛිත්තචිත්තො ච හොතීති අධිකාරො. ‘‘තස්සා’’ති පමාද බහුලස්ස වික්ඛිත්තචිත්තස්ස ච පුග්ගලස්ස. වුත්තං සියා. විසුද්ධි මග්ගෙ පන එවං වුත්තං නත්ථීති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘බුද්ධිවිසය භාවෙනා’’ති වුත්තං. යදි බුද්ධිවිසයත්තා මොහචරිතස්ස සප්පායං. බුද්ධිවිසයභූතානි මරණ උපසමසඤ්ඤා වවත්ථානානිපි මොහචරිතස්ස සප්පායානි සියුන්ති වුත්තං ‘‘එවඤ්හිසතී’’තිආදිං. ‘‘භූතකසිණානී’’ති පථවීකසිණාදීනි මහාභූතකසිණානි. ‘‘තත්ථාපී’’ති වා තෙසු චත්තාලීස කම්මට්ඨානෙසුපි. එවංසති වණ්ණකසිණානං පුථුලඛුද්දකතාපි එත්ථ සඞ්ගහිතා හොතීති. ‘‘මහන්තං’’ති විදත්ථි චතුරඞ්ගුලතො මහන්තං. යදි එවසද්දො යථාරුතමෙව යුජ්ජෙය්‍ය. එවංසති ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙව සප්පායං, න බුද්ධිචරිතාදීනන්ති එවමත්ථොපි ගණ්හෙය්‍ය. අථ බුද්ධිචරිතස්ස පන අසප්පායං නාම නත්ථීති අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣෙය්‍යාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘ඛුද්දකන්ති පදෙයුජ්ජතී’’ති වුත්තං. අථවා, පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙව, නමොහචරිතස්සාති අත්ථෙ සති, බුද්ධිචරිතාදීනං පන පුථුලංපි ඛුද්දකංපි අනුඤ්ඤාතං හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘සබ්බඤ්චෙතං’’ති සබ්බඤ්ච එතංචරිතවිභාගවචනං. උජුවිපච්චනීකවසෙන තීසු අකුසල චරිතෙසු පුග්ගලෙසු. විතක්ක චරිතෙ [Pg.281] ච අතිසප්පායතාය සද්ධාබුද්ධි චරිතෙසූති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා’’තිආදිං.

Ở đây, trong cụm từ “Buddhānussatī” (Niệm Phật), từ “buddha” là một từ được dùng theo nghĩa ẩn dụ chỉ cho các phẩm hạnh. Vì rằng các phẩm hạnh được lấy theo tên của thực thể (người) sở hữu các phẩm hạnh, nên được nói rằng “sự tùy niệm các phẩm hạnh của Đức Phật là Buddhānussati”. Phương pháp này cũng áp dụng trong các trường hợp như Dhammānussati (Niệm Pháp), v.v. Cụm từ “Arahatādi” (A-la-hán, v.v.) có nghĩa là các phẩm hạnh của bậc A-la-hán, v.v. Người nào đã đoạn trừ các cấu uế như ác giới, v.v., và sự bỏn xẻn, người đó là ‘vigatamalamaccheraṃ’ (người không còn cấu uế và bỏn xẻn). Sự phân tích (của từ này) là trạng thái của người đó. Bằng cụm từ “và Niết-bàn do tự mình chứng ngộ”, sự lắng dịu hoàn toàn các phiền não của các bậc Thánh nhân được nói đến. Cụm từ “Yaṃ ārabbhā” (liên quan đến ai) có nghĩa là liên quan đến người nào. “Hitūpasaṃhāro” (sự mang lại lợi ích) có nghĩa là sự áp dụng bằng tâm đến người đó những lợi ích và an lạc như không còn oán thù, v.v., bằng cách (nghĩ rằng) “mong cho người này không có oán thù, không có sân hận”, v.v. Karuṇā (bi) và muditā (hỷ) có ý nghĩa đã được nêu trong phần phân loại tâm sở ở dưới. (Đây là) một hợp từ kép (dvanda): “hitūpasaṃhāro” (sự mang lại lợi ích), “hitamodanā” (sự hoan hỷ với lợi ích), và “ahitāpanayanaṃ” (sự loại bỏ điều bất lợi). Trong đó, “hitūpasaṃhāro” là phận sự của tâm từ (mettā). “Hitamodanā” là (phận sự) của tâm hỷ (muditā). “Ahitāpanayanaṃ” là phận sự của tâm bi (karuṇā). Trong đó, khi thấy người khác được lợi ích và an lạc, sự gia tăng niềm vui và hân hoan trong chính mình nhờ vào lợi ích của người khác đó được gọi là “hitamodanā” (sự hoan hỷ với lợi ích). Khi thấy người khác đau khổ, sự loại bỏ điều bất lợi và đau khổ nơi người khác bằng tâm (nghĩ rằng) “mong cho người này thoát khỏi khổ đau này, mong họ đừng mệt mỏi” được gọi là “ahitāpanayanaṃ” (sự loại bỏ điều bất lợi). “Tesaṃ” (của họ) có nghĩa là của các chúng sanh khác. “Sakaṃ” có nghĩa là “của chính mình”. “Điều này” là nguyên nhân của hạnh phúc và đau khổ. Những ai mà nghiệp do chính họ tạo ra là của riêng họ, họ là “kammassakā” (những người thừa tự nghiệp). (Điều này chỉ) chính là các chúng sanh khác. Trạng thái của họ. Sự phân tích là “sự vun bồi trạng thái đó”. “Sīmasambhedo” (sự phá vỡ các ranh giới) có nghĩa là bốn ranh giới: bản thân, người thân yêu, người trung lập, và người thù địch. Sự phá vỡ là “sambhedo”. Ý nghĩa là sự hòa trộn, sự không tạo ra khác biệt. Sự phá vỡ các ranh giới là “sīmasambhedo”. Sự biến mãn có xác định, có giới hạn, bằng các cụm từ như “tất cả phụ nữ, tất cả nam giới”, v.v., được gọi là “odhisopharaṇaṃ” (biến mãn có chỉ định). Sự biến mãn không xác định, không giới hạn, bằng các cụm từ như “tất cả chúng sanh, tất cả sinh vật, tất cả loài hữu tình”, v.v., được gọi là “anodhisopharaṇaṃ” (biến mãn không chỉ định). Sự biến mãn theo cách phân chia các phương hướng, bằng các cụm từ như “mong cho tất cả chúng sanh ở phương đông không có oán thù”, v.v., được gọi là “disāpharaṇaṃ” (biến mãn theo phương hướng). “Và những người được trang bị điều đó” có nghĩa là những người được trang bị các vô lượng tâm ấy. “Bằng việc luôn có một trái tim hiền hòa” có nghĩa là bằng việc có một trái tim an tịnh và mát mẻ vào mọi lúc. Hoặc từ “brahma” là một từ đồng nghĩa với “cao thượng”, giống như trong cụm từ “tạo ra phước báu cao thượng”, v.v. Vật có thể ăn được là “asitaṃ” (vật thực). Năm loại vật thực. Vật có thể uống được là “pītaṃ” (thức uống). Tám loại thức uống. Vật có thể nhai bằng răng là “khāyitaṃ” (vật nhai). Nhiều loại vật nhai khác nhau như bánh, trái cây, v.v. Vật có thể liếm, được lấy cả bằng ngón tay, là “sāyitaṃ” (vật liếm). Những vật có thể liếm như mật ong, đường phèn, v.v. “Sự ghê tởm do tự tính” (sarasappaṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do bản chất của nó. Thật vậy, cả bốn loại vật thực, bất cứ nơi nào nó dính, bám, hay vấy bẩn trên bát đĩa, tay, miệng, v.v., nơi đó phải được rửa bằng nước. Nếu không được rửa, nó cũng trở nên đáng ghê tởm. “Sự ghê tởm do nơi chứa” (āsayato paṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do sự hòa trộn với các nơi chứa như mật, đờm, v.v., nằm ở cổ họng, v.v., khi nó đang được nuốt vào. “Sự ghê tởm do nơi lưu trữ” (nidhānato paṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do nơi lưu trữ. Và “nơi lưu trữ” được gọi là dạ dày. “Sự ghê tởm do tiêu hóa” (pakkato paṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do nó trở thành phân, nước tiểu, v.v., vào thời điểm tiêu hóa trong nơi lưu trữ. “Sự ghê tởm do không tiêu hóa” (apakkato paṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do sự phát sinh của nhiều bệnh tật khác nhau trong cơ thể khi nó không được tiêu hóa, còn khó tiêu. “Sự ghê tởm do kết quả” (phalato paṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do sự phát triển của các khối ghê tởm như tóc, lông, v.v., trong cơ thể, bắt đầu từ thời điểm nó được tiêu hóa. “Sự ghê tởm do sự bài tiết” (nissandato paṭikūlatā) có nghĩa là sự ghê tởm do sự rỉ ra, chảy ra, v.v., từ chín cửa (cửu khiếu), từ các lỗ chân lông, hoặc từ các miệng vết thương khác nhau. “Tattha” (trong đó) có nghĩa là trong bốn loại vật thực đó. “Nikantippahānasaññā” (tưởng về sự đoạn trừ ái luyến) là tưởng khởi lên theo cách đoạn trừ ái dục về vị, ngay cả đối với vật thực rất ngon lành, giống như việc cha mẹ ăn thịt con trên đường sa mạc để vượt qua sa mạc. “Salakkhaṇādivasenā” (theo cách tự tướng, v.v.) có nghĩa là theo cách tự tướng, các thành phần của nó, v.v. Ở đây, trong cụm từ “rāgena caratī” (hành xử với tham ái), “rāgena” ở cách công cụ, hoặc là cách công cụ chỉ trạng thái đặc trưng. Trong đó, theo nghĩa công cụ, “rāgena caratī” có nghĩa là trong bốn oai nghi, người đó thường hành xử với tâm tham. Có nghĩa là người đó đi lại, bị dẫn dắt bởi tâm tham. Còn theo nghĩa chỉ trạng thái đặc trưng, “rāgena caratī” có nghĩa là người đó đi lại giữa họ, trở thành ngọn cờ, lá cờ của tham ái. “Assa” có nghĩa là “của người đó”. “Ussanno” (trội vượt) có nghĩa là đã khởi lên, rõ ràng hơn. Một số cũng nói là “nhiều hơn”. Ở đây, trong từ “pahānāya” (để đoạn trừ), từ “iti” có nghĩa là “vân vân”. Do đó, nó bao gồm phần còn lại của bản văn Pāli này: “tâm bi nên được tu tập để đoạn trừ sự hãm hại. Tâm hỷ nên được tu tập để đoạn trừ sự bất mãn”. “Vì có lời nói về tính chất giải thoát” có nghĩa là: “đây là sự giải thoát khỏi sân hận, tức là tâm giải thoát từ. Đây là sự giải thoát khỏi sự hãm hại, tức là tâm giải thoát bi. Đây là sự giải thoát khỏi sự bất mãn, tức là tâm giải thoát hỷ”, và vì có lời nói về tính chất giải thoát như vậy. Bốn vô lượng tâm. (v.v.) Được nói là (thích hợp) cho người có sân tánh. “Và vì không có cơ sở cho sân hận” có nghĩa là và vì không có việc trở thành cơ sở, trở thành nguyên nhân cho sự phát sinh của sân hận. Bốn biến xứ xanh, v.v., được nói là (thích hợp) cho người có sân tánh. Nhưng tại sao ở đây tâm xả không được nói riêng là một nguyên nhân thích hợp cho người có sân tánh? Để chỉ ra rằng nó không được đề cập vì một lý do khác, ngài nói “và ở đây”, v.v. “Ba” có nghĩa là ba vô lượng tâm. “Các sắc vừa ý” có nghĩa là các màu sắc vừa ý. Đề mục là “và người có tâm tán loạn”. “Tassa” (của người đó) có nghĩa là của người có nhiều sự dễ duôi và có tâm tán loạn. Có thể đã được nói như vậy. Nhưng ý định là trong Thanh Tịnh Đạo thì không có nói như vậy. Trong Vibhāvani-ṭīkā. Được nói là “vì là đối tượng của trí tuệ”. Nếu nó thích hợp cho người có si tánh vì là đối tượng của trí tuệ, thì các tưởng về sự chết và sự an tịnh, và sự phân tích (tứ đại), vốn cũng là đối tượng của trí tuệ, cũng sẽ thích hợp cho người có si tánh. (Do đó) được nói là “nếu như vậy”, v.v. “Các biến xứ đại” có nghĩa là các biến xứ đại chủng, như biến xứ đất, v.v. Hoặc “tatthāpi” (cũng trong đó) có nghĩa là cũng trong bốn mươi đề mục thiền định đó. Nếu vậy, sự lớn và nhỏ của các biến xứ màu sắc cũng được bao gồm ở đây. “Lớn” có nghĩa là lớn hơn một gang tay và bốn ngón tay. Nếu từ “eva” (chỉ) được hiểu theo đúng nghĩa đen, thì người ta có thể hiểu rằng (biến xứ) nhỏ chỉ thích hợp cho người có tầm tánh, chứ không phải cho người có giác tánh, v.v. Khi đó, điều này sẽ mâu thuẫn với lời của sớ giải rằng không có gì là không thích hợp cho người có giác tánh. Với ý định này, đã được nói rằng “từ ‘nhỏ’ là phù hợp”. Hoặc, nếu có ý nghĩa rằng (biến xứ) rộng lớn là cho người có si tánh, và (biến xứ) nhỏ chỉ cho người có tầm tánh, không phải cho người có si tánh, thì nên hiểu rằng đối với những người có giác tánh, v.v., cả (biến xứ) rộng lớn và nhỏ đều được cho phép. “Tất cả điều này” có nghĩa là tất cả lời nói về sự phân chia các tánh này. (Áp dụng) cho những người có ba tánh bất thiện theo cách đối trị trực tiếp. Và cho người có tầm tánh vì sự cực kỳ thích hợp. Ý định là (nó cũng áp dụng) cho những người có tín tánh và giác tánh. Do đó, ngài đã nói “nhưng chúng không phải là những thứ chế ngự tham ái, v.v.”, và các câu tương tự.

‘‘බුද්ධධම්ම. ල. ගුණානං’’ති එත්ථ ගුණසද්දො පුබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො බුද්ධගුණානඤ්ච ධම්මගුණානඤ්චාතිආදිනා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං ගුණපදෙ. න තප්පෙතීති අතප්පනීයො. තප්පනං සන්තුට්ඨිං න ජනෙතීති අත්ථො. සංවෙජනං සංවෙගං ජනෙතීති සංවෙජනියො. ‘‘ධම්මො’’ති සභාවො. සංවෙජනියො ධම්මො යස්සාති සංවෙජනිය ධම්මං. මරණං. ‘‘පඤ්චමජ්ඣානසමාධිස්සා’’ති රූපාවචර පඤ්චමජ්ඣාන සමාධිස්ස. ‘‘උදයමත්තානී’’ති වඩ්ඪිතමත්තානි. ‘‘තත්ථා’’ති පටිකූලාරම්මණෙසු. ‘‘පුබ්බච්ඡට්ටකස්සා’’ති පුරාණච්ඡට්ටකස්ස. ගූථමුත්තවිස්සජ්ජන කස්සාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘ගූථරාසි දස්සනෙ වියා’’ති. න තෙ කදාචි සොමනස්සෙන විනා අප්පනං පාපුණන්ති. බ්‍යාපාදවිහිංසා අරතීනං දූරිභාවෙන සොමනස්සුප්පත්තියා අතිසුකරත්තා පඤ්චමජ්ඣානෙ විය සුඛසොමනස්සානඤ්ච අවික්ඛම්භනතො. ‘‘උදාසිනපක්ඛෙ’’ති අජ්ඣුපෙක්ඛනපක්ඛෙ. ‘‘දළ්හං’’ති භුසං. ‘‘විභූතං’’ති පාකටං. නිමිත්තං දළ්හවිභූතං කත්වා ගහණං දළ්හ විභූතග්ගහණං. ‘‘කස්සචි ආරම්මණස්සා’’ති බුද්ධගුණාදි ආරම්මණස්ස. ‘‘පටිභාගනිමිත්තං’’ති එත්ථ පටිභාගසද්දො තස්ස දිසෙ පවත්තොති ආහ ‘‘තාදිසෙ’’තිආදිං. ‘‘තංසණ්ඨානෙ’’ති එතෙන පථවිමණ්ඩලාදීසු විය සණ්ඨානාකාරෙන ඨිතෙසු සභාව ධම්ම පුඤ්ජෙසු එව තස්සදිසං පටිභාගනිමිත්තං නාම සිජ්ඣතීති දස්සෙති. ‘‘එව’’න්ති සමථසඞ්ගහෙ තාව දසකසිණානි, දසඅසුභාතිආදිනා වුත්තෙන වචනක්කමෙන. ‘‘උග්ගහකොසල්ලං’’ති භාවනාකම්මං ආරභිතුකාමෙන භික්ඛුනා ආචරියස්ස සන්තිකෙ සබ්බස්ස කම්මට්ඨාන විධානස්ස උග්ගහණං උග්ගහො. තස්මිං කොසල්ලං උග්ගහකොසල්ලං. අපිචෙත්ථ. සබ්බං උග්ගහිතුං අසක්කොන්තෙන යං අත්තනා ආරභිස්සති. තස්ස එකස්ස විධානං පරිපුණ්ණං උග්ගහෙතබ්බං. ‘‘උග්ගණ්හන්තස්සා’’ති එත්ථ උකාරො උපරි අත්ථො. ‘‘ගහණං’’ති ච යථා චිත්තෙ අවිනස්සමානං හුත්වා ලබ්භති, තථා කත්වා චිත්තෙන ගහණන්ති දස්සෙතුං ‘‘උපරූපරී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සමනුපස්සන්තස්සා’’ති [Pg.282] සම්මා පුනප්පුනං චක්ඛුනා දස්සනසදිසං කරොන්තස්ස. පරිතො සමන්තතො කරණං පරිකම්මං. තස්මිං නිමිත්තග්ගහණකම්මෙ යං යං කත්තබ්බවිධානං අත්ථි, තං තං පරිපුණ්ණං කත්වා ගහණන්ති වුත්තං හොති. භාවනාති වඩ්ඪනාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදිමාහ. ‘‘නිරන්තරං පදහන්තස්සා’’ති රත්තිදිවං නිරන්තරං ආරභන්තස්ස. උග්ගහ නිමිත්තෙ සණ්ඨානං ගණ්හන්තොපි වණ්ණරූපාදිනා සභාව ධම්මෙන සහෙව ගණ්හාති. පටිභාගනිමිත්තෙ පන සභාවධම්මං මුඤ්චිත්වා තස්ස දිසං නිමිත්ත පඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාතං සුද්ධසණ්ඨානමෙව ගණ්හාති. එත්ථ සියා, පටිභාගනිමිත්තෙපි වණ්ණො නාම සන්දිස්සති යෙවාති. සච්චං. සො පන පටිභාගමත්තං හොති. න එකන්තවණ්ණො. තෙනාහ ‘‘තප්පටිභාගං වත්ථු ධම්මවිමුච්චිතං’’ති. ‘‘සන්නිසින්නං’’ති අචලං. ‘‘පවෙසිතං’’ති භාවනාචිත්තස්ස අබ්භන්තරෙ පක්ඛිත්තං විය හොතීති අධිප්පායො. ඔභාසතීති ඔභාසො. ඔභාසො හුත්වා ජාතන්ති ඔභාසජාතං. ඔභාසනං වා ඔභාසො. ජාතො ඔභාසො අස්සාති ඔභාසජාතං. ‘‘පාතෙන්තී’’ති පටිපාතෙන්ති. පුන උප්පජ්ජනවසෙන උට්ඨාතුං න දෙන්ති. ‘‘එතායා’’ති කත්තු අත්ථෙ කරණවචනං. ‘‘නිමිත්තරක්ඛණවිධානං’’ති සමුප්පන්නස්ස නිමිත්තස්ස අනස්සනත්ථාය සත්තවිධෙහි පලිබොධ ධම්මෙහි රක්ඛණත්ථං. කතමෙ පන තෙසත්තවිධා පලිබොධධම්මා නාමාති. ඉධ අම්හෙහි වත්තබ්බං නත්ථි. විසුද්ධි මග්ගෙ එව තෙ වුත්තාති දස්සෙතුං ගාථමාහ. ‘‘ආවාසො’’ති අසප්පායාවාසො. ‘‘ගොචරො’’ති අසප්පායගොචරගාමො. ‘‘භස්සං’’ති අසප්පායවචනං. එවං පුග්ගලාදීසු. ‘‘සෙවෙථා’’ති සෙවෙය්‍ය. ‘‘එවඤ්හිපටිපජ්ජතො’’ති එවංහිවජ්ජිතබ්බෙ වජ්ජනවසෙන සෙවිතබ්බෙ සෙවනවසෙන පටිපජ්ජන්තස්ස. ‘‘කාමතණ්හාය විසයභාවං අතික්කමිත්වා’’ති එතෙන කාමභූමි කාමභවසමතික්කමො, රූපභූමිරූපභව ඔක්කමො ච වුත්තො. වසනං වසී. සත්ති. සාමත්ථියන්ති අත්ථො. වසිං භූතං පත්තන්ති වසිභූතං. වසී එව වසිතා. යථා පාරමිතාති. ‘‘තතො විචාරන්ති’’ එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන තතො පීතිංතිආදිං සඞ්ගණ්හාති. ඉච්ඡන්තානං තෙසං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං. ‘‘යත්ථා’’ති [Pg.283] යෙසුද්වීසුභවඞ්ගෙසු. ‘‘භවඞ්ගචාරෙ’’ති භවඞ්ගප්පවත්තියං. ‘‘දන්ධායිතත්තං’’ති දන්ධං හුත්වා අයති පවත්තතීති දන්ධායිතං. තස්ස භාවො දන්ධායිතත්තං. ‘‘ඨපෙතුං’’ති අධිට්ඨානං කත්වා ඨපෙතුං. තතො අනතික්කමිතුං. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’තිආදීනි ක්‍රියාවිසෙසනපදානි. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’ති යත්ථ යත්ථ ඨානෙ ඉච්ඡානු රූපං. යදිච්ඡකන්තියස්මිං යස්මිං ඛණෙ ඉච්ඡානු රූපං. ‘‘යාවතිච්ඡකං’’ති යත්තකෙන පමාණෙන ඉච්ඡානු රූපං. ‘‘විතක්කාදිකං ඔළාරිකඞ්ගං පහානායා’’ති එත්ථ කස්ස බලෙන පහානං හොති. තං තං විරාග භාවනා බලෙන පහානං හොති. කාච තං තං විරාගභාවනා නාම හොති. අජ්ඣාසය විසෙස පරිග්ගහිතා උපචාරභාවනා එවාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පථමජ්ඣානං තාවා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආතාපවීරියං’’ති යෙනවීරියෙන යොගිනො අත්තානං වා කිලෙස ධම්මෙ වා ආතාපෙන්ති පරිතාපෙන්ති. තං ආතාපවීරියං නාම. උග්ඝාටීයමානම්පි ආකාසමෙව හොති. තං ආරබ්භ උපරිඣානන්තරුප්පත්තියා භාවනං කරොන්තස්සපි පුනප්පුනං තමෙව පඤ්චමජ්ඣානං උප්පජ්ජති. ආරම්මණෙ ච අනතික්කන්තෙ ඣානංපි අනතික්කන්තමෙව හොතීති. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං ආකාසකසිණෙ. ‘‘තදතික්කමනසම්භවො’’ති කසිණ නිමිත්තාතික්කමනසම්භවො. ‘‘යථාදිට්ඨෙ’’ති ඣානචක්ඛුනා දිට්ඨප්පකාරෙ. ‘‘සම්භාවෙත්වා’’ති ථොමෙත්වා. සම්මා අනුස්සරණං සමනුස්සරණං. ‘‘ඉතරෙසංපි වා’’ති පුථුජ්ජන පණ්ඩිතානංපි වා. මරණ සඤ්ඤා වවත්ථානෙසු පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති යොජනා තික්ඛපඤ්ඤානං පන පුථුජ්ජනානංපි සතං බුද්ධගුණාදීසුපි උපචාර සම්භවො අට්ඨකථායං වුත්තොයෙව. ‘‘සමථජ්ඣානෙසූ’’ති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං. විපස්සනා කම්මංපි ගහෙතබ්බමෙවාති දට්ඨබ්බං. පුබ්බෙදානං දත්වා ඉමිනා පුඤ්ඤෙන ආයතිං ඣානාභිඤ්ඤායො වා මග්ගඵලානි වා පටිලභිස්සාමීති පත්ථනං කත්වා ආගතොපි කතාධිකාරො එවාතිපි වදන්ති. කතමො පන කතාධිකාරො නාමාති ආහ ‘‘ආසන්නභවෙ’’තිආදිං. අට්ඨවිධෙසු චතුක්කනයවසෙන, නවවිධෙසු පඤ්චකනයවසෙන වුත්තොති තෙසං වාදීනං සාධකවචනං. විචාරෙත්වා පන ගහෙතබ්බං. ආකාස කසිණෙන [Pg.284] විනා අරූපජ්ඣානානි ලභිත්වා පුන අභිඤ්ඤත්ථාය පරිකම්මෙකතෙ ආකාසකසිණෙපි කත්තබ්බත්තා තස්ස අභිඤ්ඤාපාදකතා සම්භවො වුත්තොති අත්ථස්ස සම්භවතො. පුබ්බෙ අභාවිත භාවනොති ච අකතාධිකාරොති ච අත්ථතො එකං. ‘‘ආදිකම්මිකො’’ති අභිඤ්ඤාකම්මෙ ආදිකම්මිකො. ‘‘තාදිසානං’’ති පුබ්බෙ අකතාධිකාරානං අභාවිතභාවනානං ඉදානි ඉද්ධිවිකුබ්බනං කරිස්සාමීති ආරභන්තානං අභිඤ්ඤාකම්මෙ ආදිකම්මිකකුලපුත්තානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉද්ධිවිකුබ්බනං’’ති ච උපලක්ඛණවචනං. දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සවනං කරිස්සාමීතිආදිකංපි ගහෙතබ්බං. ඉදඤ්ච ආදිකම්මිකවිධානාධිකාරත්තා වුත්තං. අභිඤ්ඤාසු වසිපත්තානම්පි තං පඤ්චමජ්ඣානං ඡසුආරම්මණෙසු යථාරහං අප්පෙතියෙව. ‘‘අධිට්ඨාතබ්බං’’ති යථිච්ඡිත නිප්ඵත්තත්ථාය සතං හොතු සහස්සං හොතූතිආදිනා චිත්තෙන අභිවිධාතබ්බං. අභිනීහරිතබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමීති වා’’ති අත්තානං සතං වා සහස්සං වා නිම්මිනනවසෙන වුත්තං. සෙසං පන අඤ්ඤථානිම්මිනනවසෙන. සොතුං වා සද්දං, පස්සිතුං වා රූපං, ජානිතුං වා පරචිත්තං. අනුස්සරිතුං වා පුබ්බෙනිවුත්ථං. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘අධිට්ඨාතී’’ති අභිඤ්ඤාය අධිට්ඨාති. අභිවිධාති නිබ්බත්තෙතීති වුත්තං හොති. දුවිධංහි අධිට්ඨානං පරිකම්මෙන අධිට්ඨානං අභිඤ්ඤාය අධිට්ඨානන්ති. ඉධ පන අභිඤ්ඤාය අධිට්ඨානං වුත්තං. ‘‘අධිට්ඨාන චිත්තෙනා’’ති අභිඤ්ඤාචිත්තෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘පරිකම්මචිත්තස්සා’’ති පුබ්බභාගෙ ආවජ්ජන පරිකම්ම අධිට්ඨානපරිකම්මචිත්තස්ස. පච්ඡිමං පන පාදකජ්ඣාන සමාපජ්ජනං. පරිකම්මචිත්තස්ස සමාධානත්ථායාති වුත්තං. පරිකම්මචිත්තෙ සමාහිතෙ කිං පයොජනන්ති ආහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. ‘‘සෙසාභිඤ්ඤාසුපි යථාරහං වත්තබ්බො’’ති දිබ්බසොතපරිකම්මෙ තෙනෙවපරිකම්ම සමාධිඤ්ඤාණසොතෙන ආසන්නෙ දිබ්බවිසයංපි සද්දං සුණාතීතිආදිනා වත්තබ්බො. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉති මනසිකත්වා. ‘‘තං’’ති පච්ඡිමං පාදකජ්ඣාන සමාපජ්ජනං. ‘‘ඉධ නගහිතන්ති දට්ඨබ්බං’’ති ථෙරස්ස මතෙන දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉධ පන ආදිකම්මිකවිධානප්පධානත්තා පච්ඡිමංපි පාදකජ්ඣාන සමාපජ්ජනං [Pg.285] වත්තබ්බමෙවාති. ‘‘කායගතිකං අධිට්ඨහිත්වා’’ති අයං කායො විය ඉදං චිත්තංපි දන්ධගමනං හොතූති එවං චිත්තං කායගතිකං කරණෙන අධිට්ඨහිත්වා. ‘‘දිස්සමානෙන කායෙනා’’ති දන්ධගමනෙන ගච්ඡන්තත්තා බහුජනානම්පි දිස්සමානෙන රූපකායෙන. තබ්බි පරීතෙන සීඝගමනං වෙදිතබ්බං. ‘‘ආරම්මණමත්තං හොතී’’ති අනිප්ඵන්නරූපං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ආරම්මණ පුරෙජාතං’’ති නිප්ඵන්නරූපං. ඉතරං පන හදය වත්ථුරූපං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පරචිත්ත විජානනට්ඨානෙ අට්ඨකථාටීකාචරියානං විචාරණා අත්ථීති තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ ච අට්ඨකථායං තාවා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති ධම්මසඞ්ගණි අට්ඨකථායංපි විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථායංපි. ‘‘ඛණිකවසෙනා’’ති ඛණිකපච්චුප්පන්නවසෙන. ආවජ්ජනෙ නිරුද්ධෙති සම්බන්ධො. ‘‘එකං චිත්තං’’ති පරස්ස චිත්තං. තදෙව අතීතං චිත්තං ගණ්හන්ති. ‘‘තානී’’ති ජවනානි. ‘‘තෙසං’’ති ජවනානං. ‘‘තෙනා’’ති ආවජ්ජනෙන. ‘‘ඉතරථා’’ති අඤ්ඤථා සන්තති අද්ධාවසෙන වුත්තන්ති ගහිතෙ සති. වුත්තො සියා. කස්මා, සන්තති අද්ධාවසෙන පච්චුප්පන්නෙ ගහිතෙ සති, සබ්බාය එකජවනවීථියා එකපච්චුප්පන්නත්තා. ‘‘සබ්බානි චිත්තානී’’ති ජවනචිත්තානි. ‘‘සහුප්පන්නානී’’ති ඉදං සහුප්පන්නානංපි අත්ථිතාය වුත්තං. ආවජ්ජනාදීනි පන ඛණභෙදං නගණ්හන්ති. සබ්බං පරස්ස චිත්තං එකචිත්තමිව ගණ්හන්ති. තස්මා කාලභෙදොපි නත්ථීති දට්ඨබ්බං. ‘‘නිබ්බානඤ්චා’’ති වුත්තං, කථං නිබ්බානං පුබ්බෙනිවුත්ථං නාම සියාති. අතීතෙ පරිනිබ්බුතානං මග්ගඵලානි අනුස්සරණකාලෙ තෙසං ආරම්මණභූතං නිබ්බානංපි අනුස්සරතියෙව. තත්ථ තෙසං මග්ගඵලානං අතීතත්තා නිබ්බානංපි පුබ්බෙනිවුත්ථං නාම හොතීති.

Trong câu «Buddhadhamma. La. Guṇānaṃ», từ «guṇa» (phẩm tính) nên được kết hợp với các từ đứng trước, như là «các phẩm tính của Đức Phật» và «các phẩm tính của Giáo Pháp», v.v. «Tattha» có nghĩa là «trong từ 'guṇa' ấy». «Atappanīyo» có nghĩa là «không làm cho thỏa mãn». Nghĩa là «nó không tạo ra sự hài lòng (santuṭṭhi)». «Saṃvejaniyo» có nghĩa là «nó tạo ra sự cảm động tâm linh (saṃvega)». «Dhammo» có nghĩa là «bản chất». «Saṃvejaniya dhammaṃ» có nghĩa là «cái có bản chất gây cảm động tâm linh». «Maraṇaṃ» (sự chết). «Pañcamajjhānasamādhissā» có nghĩa là «của định thuộc thiền thứ năm cõi sắc giới». «Udayamattānī» có nghĩa là «đã được tăng trưởng mức độ». «Tattha» có nghĩa là «trong các đối tượng đáng ghê tởm». «Pubbacchaṭṭakassā» có nghĩa là «của hố xí cũ». Được nói là hố chứa phân và nước tiểu. Do đó, có câu nói «giống như thấy một đống phân». Các pháp ấy không bao giờ đạt đến an chỉ định nếu không có hỷ. Bởi vì hỷ khởi lên rất dễ dàng do sự loại bỏ sân, hại và bất lạc, và cũng vì lạc và hỷ không bị chế ngự như trong thiền thứ năm. «Udāsinapakkhe» có nghĩa là «về phương diện xả». «Daḷhaṃ» có nghĩa là «vững chắc». «Vibhūtaṃ» có nghĩa là «rõ ràng». «Daḷhavibhūtaggahaṇaṃ» là sự nắm bắt tướng sau khi đã làm cho nó vững chắc và rõ ràng. «Kassaci ārammaṇassā» có nghĩa là «của một đối tượng nào đó», như là các phẩm tính của Đức Phật. Về «paṭibhāganimittaṃ» (tợ tướng), từ «paṭibhāga» (tợ) diễn tiến theo sự tương tự của đối tượng ấy, do đó có nói «tādise» (tương tự như vậy), v.v. Bằng từ «taṃsaṇṭhāne» (trong hình dạng của nó), câu này cho thấy rằng tợ tướng, vốn tương tự như đối tượng ấy, chỉ thành tựu trong các tập hợp pháp tự nhiên tồn tại dưới một hình dạng nhất định, giống như biến xứ đất, v.v. «Evaṃ» (như vậy) là theo thứ tự ngôn từ đã được nói trong Toát Yếu về Chỉ, bắt đầu bằng «mười biến xứ, mười pháp bất tịnh», v.v. «Uggahakosallaṃ» (sự thiện xảo trong việc nắm bắt): «uggaha» là việc một vị tỳ khưu muốn bắt đầu công phu tu tập, học hỏi toàn bộ phương pháp của đề mục thiền từ một vị thầy. Sự thiện xảo trong việc đó là «uggahakosallaṃ». Hơn nữa, ở đây, người không thể học hỏi tất cả, thì nên học hỏi một cách trọn vẹn phương pháp của một đề mục mà mình sẽ thực hành. Trong từ «uggaṇhantassa», tiếp đầu ngữ «u-» có nghĩa là «trên». «Gahaṇaṃ» (sự nắm bắt) là sự nắm bắt bằng tâm theo cách mà nó được ghi nhận và không biến mất khỏi tâm. Để chỉ điều này, các từ như «uparūparī» (lặp đi lặp lại) đã được nói đến. «Samanupassantassā» có nghĩa là «của người quán xét đúng đắn, lặp đi lặp lại, làm cho giống như thấy bằng mắt». «Parikammaṃ» là sự chuẩn bị, thực hiện một cách toàn diện, trọn vẹn. Điều này có nghĩa là, trong hành động nắm bắt tướng ấy, bất kỳ phương pháp nào cần phải làm, thì nên nắm bắt sau khi đã thực hiện nó một cách trọn vẹn. Để chỉ rõ ý nghĩa «bhāvanā (tu tập) là sự phát triển (vaḍḍhanā)», tác giả nói «punappunaṃ» (lặp đi lặp lại), v.v. «Nirantaraṃ padahantassā» có nghĩa là «của người tinh tấn không gián đoạn, ngày và đêm». Trong học tướng (uggahanimitta), người tu tập khi nắm bắt hình dạng cũng nắm bắt nó cùng với các pháp tự nhiên như màu sắc, hình tướng, v.v. Nhưng trong tợ tướng (paṭibhāganimitta), sau khi đã buông bỏ các pháp tự nhiên, người ấy chỉ nắm bắt hình dạng thuần túy, được gọi là tướng chế định (nimitta paññatti), vốn là sự tương tự của đối tượng ấy. Ở đây có thể có ý kiến rằng: «Trong tợ tướng cũng có màu sắc». Đúng vậy. Nhưng đó chỉ là sự tương tự. Nó không phải là một màu sắc xác định. Do đó, có câu nói: «sự tương tự của nó, đã được giải thoát khỏi các pháp của đối tượng». «Sannisinnaṃ» có nghĩa là «bất động». «Pavesitaṃ» có nghĩa là «đã đi vào»; ý muốn nói là nó giống như được đặt vào bên trong tâm tu tập. «Obhāso» là «cái chiếu sáng». «Obhāsajātaṃ» là «cái đã sinh khởi như một ánh sáng». Hoặc, «obhāso» là «sự chiếu sáng». «Obhāsajātaṃ» là «cái có ánh sáng đã sinh khởi». «Pātentī» có nghĩa là «chúng làm cho rơi rụng». Chúng không cho phép các pháp ấy khởi lên trở lại bằng cách tái sinh. «Etāyā» là cách công cụ được dùng với nghĩa của tác nhân. «Nimittarakkhaṇavidhānaṃ» có nghĩa là «để bảo vệ tướng đã khởi lên khỏi sự hủy hoại bởi bảy loại pháp trở ngại (palibodha)». «Bảy loại pháp trở ngại ấy là gì?». Ở đây, chúng tôi không cần phải nói gì. Để chỉ ra rằng chúng đã được nói đến trong Thanh Tịnh Đạo, tác giả đã trích dẫn một câu kệ. «Āvāso» là trú xứ không thích hợp. «Gocaro» là làng khất thực không thích hợp. «Bhassaṃ» là lời nói không thích hợp. Tương tự đối với người, v.v. «Sevethā» có nghĩa là «nên thân cận». «Evañhipaṭipajjato» có nghĩa là «của người thực hành như vậy, tránh những gì cần tránh và thân cận những gì cần thân cận». Bằng câu «vượt qua khỏi trạng thái là đối tượng của ái dục», sự vượt qua cõi dục và hữu dục, và sự đi vào cõi sắc và hữu sắc đã được nói đến. «Vasī» là sự làm chủ. Năng lực. Nghĩa là khả năng. «Vasibhūtaṃ» là «đã đạt đến trạng thái làm chủ». «Vasitā» chính là «vasī». Giống như «pāramitā» (ba-la-mật). Trong câu «tato vicāraṃ» (từ đó, tứ), từ «iti» có nghĩa là «v.v.». Do đó, nó bao gồm cả «từ đó, hỷ (pīti)», v.v. Của các vị Phật Toàn Giác, những người mong muốn như vậy. «Yatthā» có nghĩa là «trong hai hữu phần (bhavaṅga) nào». «Bhavaṅgacāre» có nghĩa là «trong dòng diễn tiến của hữu phần». «Dandhāyitattaṃ» là trạng thái chậm chạp; «dandhāyitaṃ» là cái diễn tiến một cách chậm chạp. Trạng thái của nó là «dandhāyitattaṃ». «Ṭhapetuṃ» có nghĩa là «để thiết lập», sau khi đã quyết định. Không để vượt qua nó. «Yatthicchakaṃ» v.v. là các trạng từ. «Yatthicchakaṃ» có nghĩa là «bất cứ nơi nào, tùy theo ý muốn». «Yadicchakaṃ» có nghĩa là «bất cứ khoảnh khắc nào, tùy theo ý muốn». «Yāvaticchakaṃ» có nghĩa là «đến bất cứ mức độ nào, tùy theo ý muốn». Trong câu «để từ bỏ các chi thiền thô thiển bắt đầu bằng tầm», sự từ bỏ xảy ra nhờ sức mạnh của cái gì? Sự từ bỏ xảy ra nhờ sức mạnh của sự tu tập ly tham đối với từng chi thiền tương ứng. Và sự tu tập ly tham đối với từng chi thiền tương ứng ấy là gì? Để chỉ ra rằng đó chính là sự tu tập cận hành (upacārabhāvanā) được thực hiện với một khuynh hướng đặc biệt, câu «trước hết, sơ thiền...» v.v. đã được nói đến. «Ātāpavīriyaṃ» (tinh tấn nhiệt tâm): Sự tinh tấn mà nhờ đó hành giả đốt cháy hoặc làm khổ não chính mình hay các pháp phiền não, được gọi là «ātāpavīriyaṃ». Ngay cả khi được mở ra, nó vẫn chỉ là không gian. Đối với người lấy đó làm đối tượng, tu tập để khởi sinh một tầng thiền cao hơn, thì chính thiền thứ năm ấy lại khởi lên lặp đi lặp lại. Và khi đối tượng chưa được vượt qua, thì tầng thiền cũng chưa được vượt qua. «Tattha» có nghĩa là «trong biến xứ không gian ấy». «Tadatikkamanasambhavo» có nghĩa là «khả năng vượt qua nó», tức là khả năng vượt qua tướng biến xứ. «Yathādiṭṭhe» có nghĩa là «theo cách đã được thấy bằng mắt thiền». «Sambhāvetvā» có nghĩa là «sau khi tán thán». «Samanussaraṇaṃ» là «sự tùy niệm đúng đắn». «Itaresaṃpi vā» có nghĩa là «hoặc của các phàm nhân có trí tuệ khác». Mối liên hệ là: trong việc xác định tưởng về cái chết, cả sự chuẩn bị (parikamma) được tập trung và cận hành định (upacāra) cũng được thành tựu. Đối với những phàm nhân có trí tuệ sắc bén, khả năng đạt cận hành định ngay cả trên các đề mục như phẩm tính của Đức Phật, v.v., thực sự đã được nói đến trong Chú giải. «Samathajjhānesū» (trong các thiền chỉ) được nói theo ngữ cảnh. Cần phải hiểu rằng công phu tu tập minh sát (vipassanā) cũng phải được bao gồm. Một số người cũng nói rằng, người đã đến sau khi phát nguyện rằng: «Do đã bố thí trong quá khứ, mong rằng nhờ phước báu này, trong tương lai tôi sẽ chứng đắc các thiền và thắng trí, hoặc các đạo và quả,» cũng là người đã tạo nền tảng (katādhikāro). «Vậy, ai là người đã tạo nền tảng?» Tác giả nói «āsannabhave» (trong một kiếp gần đây), v.v. Lời chứng minh cho quan điểm của họ là điều đó được nói theo phương pháp tứ thiền trong hệ thống tám thiền, và theo phương pháp ngũ thiền trong hệ thống chín thiền. Nhưng điều này cần được chấp nhận sau khi đã xem xét. Bởi vì có khả năng, nên được nói rằng [biến xứ không gian] có thể là nền tảng cho thắng trí, vì sau khi đã đắc các thiền vô sắc mà không có biến xứ không gian, khi thực hiện sự chuẩn bị vì mục đích thắng trí, người ấy cũng phải thực hành trên biến xứ không gian. «Người chưa từng tu tập trước đây» và «người chưa tạo nền tảng» có cùng một ý nghĩa. «Ādikammiko» có nghĩa là người mới bắt đầu trong công phu tu tập thắng trí. «Tādisānaṃ» (của những người như vậy) có liên quan đến «của các thiện gia nam tử là người mới bắt đầu trong công phu tu tập thắng trí, những người chưa tạo nền tảng trong quá khứ, chưa tu tập, và bây giờ đang bắt đầu với ý nghĩ 'Tôi sẽ thực hiện các phép thần thông'». «Iddhivikubbanaṃ» (sự biểu diễn thần thông) là một thuật ngữ được dùng để chỉ chung. Các câu như «Tôi sẽ nghe âm thanh bằng thiên nhĩ giới», v.v., cũng nên được bao gồm. Và điều này được nói đến vì ngữ cảnh là phương pháp dành cho người mới bắt đầu. Đối với những người đã đạt được sự thuần thục trong các thắng trí, thiền thứ năm ấy thực sự được áp dụng vào sáu đối tượng một cách thích hợp. «Adhiṭṭhātabbaṃ» (nên được quyết định): vì mục đích thành tựu điều mong muốn, nó nên được tạo ra bằng tâm với ý nghĩ «Mong rằng có một trăm, mong rằng có một nghìn», v.v. Điều này có nghĩa là «nó nên được hướng đến». «Tôi trở thành một trăm, hoặc tôi trở thành một nghìn» được nói theo nghĩa tạo ra một trăm hoặc một nghìn bản thân. Phần còn lại, tuy nhiên, là theo nghĩa tạo ra theo cách khác. Để nghe một âm thanh, hoặc để thấy một hình sắc, hoặc để biết tâm người khác, hoặc để nhớ lại các kiếp quá khứ. Trong bản văn Chú giải: «Adhiṭṭhāti» có nghĩa là «vị ấy quyết định bằng thắng trí». Điều này có nghĩa là «vị ấy tạo ra, vị ấy sản sinh ra». Vì sự quyết định có hai loại: quyết định bằng sự chuẩn bị và quyết định bằng thắng trí. Tuy nhiên, ở đây, sự quyết định bằng thắng trí được nói đến. «Adhiṭṭhānacittena» có nghĩa là «bằng tâm thắng trí». «Parikammacittassa» có nghĩa là «của tâm chuẩn bị quyết định, sự chuẩn bị hướng tâm, trong giai đoạn sơ khởi». Tuy nhiên, phần sau là sự nhập vào thiền nền tảng. Được nói là «vì mục đích tập trung tâm chuẩn bị». «Khi tâm chuẩn bị đã được định tĩnh, mục đích là gì?» Tác giả nói «tathā hi» (vì như vậy), v.v. «Phương pháp cũng nên được áp dụng cho các thắng trí khác một cách thích hợp» có nghĩa là: trong sự chuẩn bị cho thiên nhĩ, với chính tai trí tuệ từ định chuẩn bị đó, người ấy nghe được cả âm thanh cõi trời ở gần, v.v. - đó là cách áp dụng phương pháp. «Iti katvā» có nghĩa là «sau khi đã tác ý như vậy». «Taṃ» có nghĩa là «sự nhập vào thiền nền tảng sau đó». «Cần hiểu rằng nó không được đề cập ở đây» - ý muốn nói là cần hiểu theo quan điểm của vị Trưởng lão. Tuy nhiên, ở đây, vì phương pháp dành cho người mới bắt đầu là chính, nên sự nhập vào thiền nền tảng sau đó thực sự nên được đề cập đến. «Sau khi đã quyết định cho nó phù hợp với thân» có nghĩa là: sau khi đã quyết định cho tâm phù hợp với thân bằng cách làm cho nó như vậy, với ý nghĩ rằng: «Giống như thân này di chuyển chậm chạp, mong rằng tâm này cũng di chuyển chậm chạp». «Với thân có thể thấy được» có nghĩa là: với sắc thân có thể thấy được bởi nhiều người vì nó đang di chuyển với dáng đi chậm chạp. Ngược lại với điều đó, cần hiểu là dáng đi nhanh. «Chỉ là đối tượng» được nói đến với ý chỉ sắc chưa được tạo ra. «Đối tượng là pháp sanh trước» chỉ sắc đã được tạo ra. Tuy nhiên, cần hiểu rằng trường hợp khác được nói đến với ý chỉ sắc ý vật (hadayavatthu). Để chỉ ra rằng có sự khảo sát của các vị Chú giải và Phụ chú giải về vấn đề biết tâm người khác, câu «Và ở đây, trước hết trong Chú giải...» v.v. đã được nói đến. «Trong Chú giải» có nghĩa là cả trong Chú giải Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī) và Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). «Khaṇikavasena» có nghĩa là «theo cách hiện tại sát-na». Mối liên hệ là «khi tâm hướng môn (āvajjana) đã diệt». «Một tâm» có nghĩa là tâm của người khác. Chúng nắm bắt chính cái tâm quá khứ ấy. «Tāni» là các tốc hành tâm (javana). «Tesaṃ» là «của các tốc hành tâm». «Tena» là «bởi tâm hướng môn ấy». «Itarathā» có nghĩa là «nếu không»; nếu được hiểu là được nói theo cách hiện tại tương tục. Nó sẽ được nói. Tại sao? Bởi vì nếu hiện tại được hiểu theo cách hiện tại tương tục, thì toàn bộ một lộ trình tốc hành tâm là một hiện tại duy nhất. «Tất cả các tâm» có nghĩa là các tốc hành tâm. «Sahuppannāni» (đồng sanh) được nói đến vì cũng có những pháp đồng sanh. Nhưng tâm hướng môn, v.v., không nắm bắt sự khác biệt về sát-na. Chúng nắm bắt toàn bộ tâm của người khác như thể đó là một tâm duy nhất. Do đó, cần hiểu rằng không có sự khác biệt về thời gian. «Và cả Nibbāna» đã được nói đến. Làm thế nào Nibbāna có thể được gọi là «đã từng trú ngụ trong quá khứ»? Khi nhớ lại các đạo và quả của những vị đã nhập Vô Dư Niết Bàn trong quá khứ, người ấy cũng nhớ lại Nibbāna, vốn là đối tượng của các vị ấy. Trong trường hợp đó, vì các đạo và quả của các vị ấy đã thuộc về quá khứ, nên Nibbāna cũng được gọi là «đã từng trú ngụ trong quá khứ».

‘‘යං යං අධිට්ඨාතී’’ති යං යං සතාදිකං සංවිධාති. ‘‘යථා යථා අධිට්ඨාතී’’ති යෙන යෙන ආවිභාවාදිකෙන පකාරෙන සංවිධාති. ‘‘පකතිවණ්ණං’’ති පකතිසණ්ඨානං. ‘‘තස්සෙවා’’ති පකතිවණ්ණස්සෙව. දෙවානං පසාදසොතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ආරම්මණ සම්පටිච්ඡන සමත්ථං’’ති ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං සම්පටිච්ඡන සමත්ථං. තදෙව චෙතොපරියඤාණන්තිපි වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘චෙතො’’ති චිත්තං. ‘‘පරිච්ඡිජ්ජා’’ති ඉදං සරාගචිත්තං, ඉදං විරාගචිත්තන්තිආදිනා [Pg.286] පරිච්ඡින්දිත්වා. ‘‘ගොචර නිවාසවසෙනා’’ති ගොචරං කත්වා නිවසනවසෙන. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං අනාගතං සඤ්ඤාණන්ති අධිප්පායො. අනාගතෙ සත්තදිවසතො ඔරිමා චිත්තචෙතසික ධම්මා චෙතොපරියඤ්ඤාණස්ස විසයොති කත්වා අනාගතෙ සත්තදිවසතොති වුත්තං. පට්ඨාය පවත්තමානාති පාඨසෙසො. ඉමස්මිං දිවසෙ ච අනාගතපක්ඛෙ සබ්බංපි ආරම්මණං පකතිඤාණස්ස විසයොති කත්වා ‘‘දුතීයදිවසතො පට්ඨායා’’ති වුත්තං. ‘‘එතං’’ති එතං අනාගතං සඤ්ඤාණං. ‘‘යථා චෙතං’’ති යථා ච එතං ඉමස්මිං භවෙ අනාගත ධම්මෙ ජානාති. ‘‘අසාධාරණකාලවසෙනා’’ති අඤ්ඤෙනඤාණෙන අසාධාරණ කාලවසෙන. පච්චුප්පන්නභවොහි අඤ්ඤඤ්ඤාණසාධාරණොති.

‘‘Yaṃ yaṃ adhiṭṭhātī’’ti (vị ấy quyết định điều nào điều nào) là vị ấy sắp đặt điều nào điều nào như là một trăm v.v... ‘‘Yathā yathā adhiṭṭhātī’’ti (vị ấy quyết định như thế nào như thế nào) là vị ấy sắp đặt theo cách thức nào cách thức nào như là sự hiển lộ v.v... ‘‘Pakativaṇṇaṃ’’ti (sắc tướng thông thường) là hình dạng thông thường. ‘‘Tassevā’’ti (của chính sắc tướng ấy) là của chính sắc tướng thông thường ấy. Có sự liên kết là dòng suối trong sạch của chư Thiên. ‘‘Ārammaṇa sampaṭicchana samatthaṃ’’ti (có khả năng tiếp nhận đối tượng) là có khả năng tiếp nhận sự hiện khởi của đối tượng. Có sự liên kết là chính điều ấy cũng được gọi là Tha tâm thông. ‘‘Ceto’’ti (tâm) là citta (tâm). ‘‘Paricchijjā’’ti (sau khi đã phân biệt) là sau khi đã phân biệt theo cách này: “Đây là tâm có tham, đây là tâm không có tham” v.v... ‘‘Gocara nivāsavasenā’’ti (do năng lực trú ngụ ở cảnh) là do năng lực trú ngụ sau khi đã lấy làm cảnh. Ý nghĩa là trí tuệ biết được tương lai của các bậc Chánh Đẳng Giác có chiều hướng đi đến Nhất thiết chủng trí. Do vì các pháp tâm và tâm sở ở tương lai trong vòng bảy ngày là đối tượng của Tha tâm thông, nên đã được nói là “trong tương lai trong vòng bảy ngày.” Phần còn lại của bài kệ là paṭṭhāya pavattamānā (kể từ khi đang diễn tiến). Do vì trong ngày này và trong vế tương lai, tất cả đối tượng đều là đối tượng của trí tuệ thông thường, nên đã được nói là ‘‘dutīyadivasato paṭṭhāyā’’ti (kể từ ngày thứ hai). ‘‘Etaṃ’’ti (điều này) là trí tuệ biết được tương lai này. ‘‘Yathā cetaṃ’’ti (và như thế nào điều này) là và như thế nào điều này biết được các pháp tương lai trong kiếp sống này. ‘‘Asādhāraṇakālavasenā’’ti (do năng lực của thời gian không chung) là do năng lực của thời gian không chung với trí tuệ khác. Bởi vì kiếp sống hiện tại là chung với trí tuệ khác.

සමථකම්මට්ඨානානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Trình Bày Thêm Về Các Đề Mục Thiền Chỉ Tịnh đã chấm dứt.

171. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ. ‘‘යථාදිට්ඨං’’ති සක්කායදිට්ඨියා යථාදිට්ඨං. නිච්චනිමිත්තං නාම සත්තපුග්ගලාදිනිමිත්තමෙව. සත්තනිමිත්තඤ්හි පඤ්ඤත්ති ධම්මත්තා ඛණෙඛණෙ ඛයවයභෙදාභාවතො සො එවගච්ඡති සො එව තිට්ඨතීතිආදිනා නිච්චාකාරසණ්ඨිතං හොතීති. ‘‘ධුවනිමිත්තං’’ති ථිරනිමිත්තං. ඉදම්පි සො ගච්ඡන්තොපි නනස්සති, තිට්ඨන්තොපි නනස්සතීතිආදිනා ථිරාකාරසණ්ඨිතං සත්තනිමිත්තමෙව. ‘‘සුඛනිමිත්තං’’ති ඛණෙඛණෙ ඛයවයභෙද දුක්ඛානං අභාවතො සුඛිතො නිද්දුක්ඛො නිබ්භයොතිආදිනා සුඛාකාරසණ්ඨිතං සත්තනිමිත්තමෙව. ‘‘අත්තනිමිත්තං’’ති ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡති, ඨාතුං ඉච්ඡන්තො තිට්ඨතීතිආදිනා වසවත්තනාකාර සණ්ඨිතං සත්තනිමිත්තමෙව. ‘‘කිරියා’’ති භාවනාකිරියා.

171. Trong đề mục thiền minh sát. ‘‘Yathādiṭṭhaṃ’’ti (như đã được thấy) là như đã được thấy bởi thân kiến. Tướng thường hằng chính là tướng chúng sanh, cá nhân v.v... Bởi vì tướng chúng sanh, do là pháp chế định, không có sự hủy hoại, tiêu vong, và tan rã trong từng khoảnh khắc, nên nó được định hình theo cách thức thường hằng qua các câu như: “Chính người ấy đi, chính người ấy đứng” v.v... ‘‘Dhuvanimittaṃ’’ti (tướng bền vững) là tướng kiên cố. Tướng này cũng chính là tướng chúng sanh được định hình theo cách thức kiên cố qua các câu như: “Người ấy đang đi cũng không bị hoại diệt, người ấy đang đứng cũng không bị hoại diệt” v.v... ‘‘Sukhanimittaṃ’’ti (tướng an lạc) là chính tướng chúng sanh được định hình theo cách thức an lạc qua các câu như: “Người ấy được an lạc, không có đau khổ, không có sợ hãi” v.v... do không có sự đau khổ của việc hủy hoại, tiêu vong, và tan rã trong từng khoảnh khắc. ‘‘Attanimittaṃ’’ti (tướng tự ngã) là chính tướng chúng sanh được định hình theo cách thức có quyền làm chủ qua các câu như: “Người muốn đi thì đi, người muốn đứng thì đứng” v.v... ‘‘Kiriyā’’ti (hành động) là hành động tu tiến.

විසුජ්ඣතීති විසුද්ධි. විසොධෙතීති වා විසුද්ධි. සීලමෙව විසුද්ධි සීලවිසුද්ධීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘නිච්චසීලමෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිච්චසීලමෙව උපරිඣානාදිවිසෙසානං අධිට්ඨාන කිච්චසාධකත්තා ඉධ අධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘නිච්චසීලමෙවා’’ති. සමාධි අධිප්පෙතො[Pg.287]. වක්ඛතිහි ‘‘දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාමා’’ති. එතෙන විසුජ්ඣති එතායාති විසුද්ධි. චිත්තස්ස විසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි. සමාධි එවාතිපි දීපෙති. විසුජ්ඣනං වා විසුද්ධි. චිත්තස්ස විසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි. අත්ථතොපන විසුද්ධචිත්තමෙව වුච්චතීතිපි යුජ්ජති. විසුද්ධිසද්ද සම්පන්නෙ හි සති, චිත්තවිසුද්ධි ඉච්චෙව වුච්චති. න සමාධිවිසුද්ධීති. ‘‘සොළසවිධං කඞ්ඛං’’ති අහොසිං නු ඛො අහ මතීතමද්ධානන්තිආදිනා සුත්තන්තෙආගතං සොළසවිධං විචිකිච්ඡං. ‘‘අට්ඨවිධං වා කඞ්ඛං’’ති සත්ථරිකඞ්ඛතීතිආදිනා අභිධම්මෙ ආගතං අට්ඨවිධං විචිකිච්ඡං. විසමහෙතුදිට්ඨි නාම සත්තානං උප්පත්තියා අකාරණමෙව කාරණං කත්වා ගහණදිට්ඨි. ‘‘මනසිකාරවිධී’’ති අනිච්චලක්ඛණාදීසු මනසිකාරවිධි. අනුපායභූතො මනසිකාරො නාම නිච්චාදිවසෙන මනසිකාරො. අධිමානවත්ථු නාම ඔභාසාදීනි. ‘‘මග්ගතො’’ති මග්ගභාවෙන. ‘‘අමග්ගතො’’ති අමග්ගභාවෙන. ‘‘දස්සනඤ්චා’’ති තෙසංඅධිමානවත්ථූනං අනිච්චතාදිදස්සනඤ්ච. තමෙව විසුද්ධිනාමාති සම්බන්ධො. ‘‘සම්මොහමලතො’’ති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදක සම්මොහමලතො. නනු දස්සනන්ති ඤාණමෙව. එවංසති, ඤාණන්ති වුත්තෙ සිද්ධෙ කත්වා දස්සනසද්දෙන සහ ඤාණදස්සනන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථචා’’තිආදිං. ‘‘සුතමයාදිවසෙනා’’ති සුතමය චින්තාමයවසෙන. තත්ථ යථාසුතස්ස පාළිධම්මස්ස අත්ථමත්තජානනං සුතමයඤ්ඤාණං නාම. අත්ථං ඤත්වා අත්ථානුරූපස්ස සභාවලක්ඛණස්ස චින්තනාවසෙන උප්පන්නං ඤාණං චින්තාමයඤ්ඤාණං නාම. ‘‘අනුමානාදිඤාණංපී’’ති නාමරූප ධම්මෙසු සභාවානුමානඤ්ඤාණ සභාවජානනඤ්ඤාණංපි. ‘‘අත්තපච්චක්ඛඤ්ඤාණමෙවා’’ති අත්තනා පච්චක්ඛකරණඤ්ඤාණමෙව. ‘‘සබ්බත්ථා’’ති මග්ගාමග්ගඤ්ඤාණදස්සනාදීසු සබ්බෙසු ඨානෙසු. එත්ථ ච දසසු විපස්සනාඤාණෙසුපි විපස්සනා වචනෙන පච්චක්ඛදස්සනමෙව අධිප්පෙතන්ති කත්වා සබ්බත්ථග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. සම්මසනඤ්ඤාණතො පට්ඨාය හි දස්සනමෙව අධිප්පෙතං. න සභාවජානනමත්තං. යතො චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව සුට්ඨු පච්චක්ඛතො දස්සනත්ථාය පුනප්පුනං භාවනා කම්මං නාම තත්ථ ඉච්ඡිතබ්බං හොති.

Visuddhi (sự trong sạch) là visujjhati (nó được trong sạch). Hoặc visuddhi (sự trong sạch) là visodheti (nó làm cho trong sạch). Để trình bày ý nghĩa này: “Giới chính là sự trong sạch, là Giới thanh tịnh,” ngài đã nói: ‘‘niccasīlamevā’’ti (chính thường giới) v.v... Ở đây, do vì chính thường giới hoàn thành phận sự làm nền tảng cho các pháp đặc biệt như các tầng thiền cao hơn v.v..., nên được nói là ‘‘niccasīlamevā’’ti (chính thường giới) với ý định nói đến điều này. Định được chủ ý. Sẽ được nói rằng: “Cả hai loại định được gọi là Tâm thanh tịnh.” Visuddhi (sự trong sạch) là visujjhati etena (nó được trong sạch bởi cái này) hoặc etāya (bởi cái này). Sự trong sạch của tâm là Tâm thanh tịnh. Điều này cũng làm sáng tỏ rằng đó chính là định. Hoặc visuddhi (sự trong sạch) là visujjhanaṃ (sự trở nên trong sạch). Sự trong sạch của tâm là Tâm thanh tịnh. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, cũng hợp lý khi nói rằng chính tâm đã được trong sạch. Bởi vì khi có từ visuddhi (sự trong sạch), nó chỉ được gọi là cittavisuddhi (Tâm thanh tịnh), chứ không phải là samādhivisuddhi (Định thanh tịnh). ‘‘Soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ’’ti (mười sáu loại hoài nghi) là mười sáu loại hoài nghi đã được đề cập trong Kinh tạng qua các câu như: “Phải chăng ta đã có mặt trong quá khứ?” v.v... ‘‘Aṭṭhavidhaṃ vā kaṅkhaṃ’’ti (hoặc tám loại hoài nghi) là tám loại hoài nghi đã được đề cập trong Vi Diệu Pháp qua các câu như: “Vị ấy hoài nghi về bậc Đạo Sư” v.v... Tà kiến về nhân không tương xứng là tà kiến chấp thủ bằng cách lấy cái không phải là nhân làm nhân cho sự sanh khởi của chúng sanh. ‘‘Manasikāravidhī’’ti (phương pháp tác ý) là phương pháp tác ý về các tướng vô thường v.v... Tác ý không phải là phương tiện là tác ý theo cách thức thường hằng v.v... Các đối tượng của sự ngã mạn là ánh sáng v.v... ‘‘Maggato’’ti (theo cách của đạo) là theo bản chất của đạo. ‘‘Amaggato’’ti (theo cách không phải đạo) là theo bản chất không phải đạo. ‘‘Dassanañcā’’ti (và sự thấy) là và sự thấy tính vô thường v.v... của các đối tượng của sự ngã mạn ấy. Có sự liên kết là chính điều ấy được gọi là sự trong sạch. ‘‘Sammohamalato’’ti (từ cấu uế của si mê) là từ cấu uế của si mê che lấp bốn sự thật. Chẳng phải dassana (sự thấy) chính là ñāṇa (trí tuệ) sao? Khi đã như vậy, do vì khi nói ñāṇa (trí tuệ) thì đã thành tựu, tại sao lại nói ñāṇadassana (trí kiến) cùng với từ dassana (sự thấy)? Ngài đã nói ‘‘etthacā’’ti (và ở đây) v.v... ‘‘Sutamayādivasenā’’ti (do năng lực của văn tuệ v.v...) là do năng lực của văn tuệ và tư tuệ. Ở đây, sự biết được chỉ ý nghĩa của pháp Pāli đã được nghe được gọi là văn tuệ. Trí tuệ sanh khởi do năng lực suy xét về đặc tính tự nhiên tương ứng với ý nghĩa sau khi đã biết được ý nghĩa được gọi là tư tuệ. ‘‘Anumānādiñāṇaṃpī’’ti (cũng cả trí tuệ suy luận v.v...) là cũng cả trí tuệ suy luận về bản chất và trí tuệ biết được bản chất trong các pháp danh và sắc. ‘‘Attapaccakkhaññāṇamevā’’ti (chính trí tuệ tự mình chứng nghiệm) là chính trí tuệ thực hiện việc chứng nghiệm bởi chính mình. ‘‘Sabbatthā’’ti (trong tất cả các trường hợp) là trong tất cả các nơi như là Đạo phi đạo trí kiến v.v... Và ở đây, cần phải được hiểu rằng việc dùng từ sabbattha (trong tất cả) đã được thực hiện do vì trong mười loại trí tuệ minh sát, chính sự thấy một cách chứng nghiệm được chủ ý bởi từ vipassanā (minh sát). Bởi vì kể từ trí tuệ phân biệt, chính sự thấy được chủ ý, chứ không phải chỉ là sự biết được bản chất. Do đó, ở đây, hành động tu tiến lặp đi lặp lại được mong muốn nhằm mục đích thấy một cách rõ ràng và chứng nghiệm, giống như người đang nhìn bằng mắt.

‘‘ධම්මා’’ති [Pg.288] සඞ්ඛත ධම්මා. අනිච්චතා එව ලක්ඛණන්ති අනිච්චලක්ඛණං. අනිච්චානං වා සඞ්ඛත ධම්මානං ලක්ඛණන්ති අනිච්චලක්ඛණන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘අභිණ්හසම්පටිප්පීළනාකාරො’’ති යථා සීඝසොතායං නදියං නාවාය උද්ධං ගච්ඡන්තං සානාවා අභිසඞ්ඛරණදුක්ඛෙන අභිණ්හං සුට්ඨු පටිප්පීළෙති. කස්මා, අසති අභිසඞ්ඛාරෙ තඞ්ඛණෙ එව අධොවුය්හනතො. අධොවුය්හනඤ්හි නාවාය පකති කිච්චං. උද්ධං ආරූහනං අභිසඞ්ඛාර සිද්ධං. එවමෙවං සීඝසොතෙ සංසාරෙ අත්තභාවෙන උද්ධං ඛණතො ඛණං දිවසතො දිවසං ගච්ඡන්තං පුග්ගලං අයං අත්තභාවො අභිසඞ්ඛරණ දුක්ඛෙන අභිණ්හං සුට්ඨු පටිප්පීළෙති. කස්මා, අසති අභිසඞ්ඛාරෙ, පච්චයවෙකල්ලෙ ච සති, තඞ්ඛණෙ එව විපරිණමනතො. විපරිණමනඤ්හි අත්තභාවස්ස පකති කිච්චං. උද්ධංගමනං අභිසඞ්ඛාර සිද්ධං. එවං අභිණ්හ සම්පටිප්පීළනං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච සංසාරස්ස සීඝසොතතා නාම අත්තභාවපරියාපන්නානං නාම රූපධම්මානං පවත්තිනිවත්ති සීඝතා වුච්චති. එත්ථ ච මරණං දුවිධං සම්මුති මරණඤ්ච පරමත්ථ මරණඤ්ච. තත්ථ සම්මුති මරණං නාම සම්මුති සච්චභූතස්ස සත්තස්ස මරණං. තං එකභවපරියන්තෙ සන්දිස්සති. පරමත්ථ මරණං නාම පරමත්ථ සච්චභූතානං නාමරූප ධම්මානං මරණං. ඉදමෙව එකන්තමරණං, සච්චමරණං, සභාවමරණං හොති. ඉමස්මිං විපස්සනා කම්මෙ ඉදං පරමත්ථ මරණං එව අනිච්චතාති ච වුච්චති. ධම්මානං සුසානක්ඛෙත්තන්ති ච සුසානභූමීති ච වුච්චතීති. සා ච සුසානභූමිනාම සත්තානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය සන්තානං අනුබන්ධතියෙව. අනුබන්ධත්තා ච සත්තානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය සො නාම සමයො නත්ථි, යත්ථ සත්තා න මරන්තීති. ඉදඤ්ච අනුබන්ධනං සත්තානං අභිණ්හසම්පටිප්පීළනමෙව හොති. තෙසං සබ්බිරියාපථෙසු ජීවිතස්ස ච අඞ්ගපච්චඞ්ගානඤ්ච කායවචීමනො කම්මානඤ්ච සම්බාධපත්තිතො. අවසවත්තනාකාරො පන අභිසඞ්ඛාර දුක්ඛං අභිණ්හං පච්චනුභවන්තානං පාකටොයෙව. වසවත්තනෙහි සති, අභිසඞ්ඛරණ කිච්චස්ස ඔකාසො නත්ථි. වසවත්තනෙනෙව යථිච්ඡි තස්ස කිච්චස්ස සම්පජ්ජනතො. ලොකස්මිඤ්හි සබ්බංපි අභිසඞ්ඛාර කිච්චං නාම අන්තමසො අස්සාසනපස්සාසන කිච්චං උපාදාය ධම්මානං වසවත්තනාභාවතො කරොන්තීති.

“Các pháp” là các pháp hữu vi. Chính sự vô thường là tướng trạng nên gọi là tướng vô thường. Hoặc là tướng trạng của các pháp hữu vi vô thường, nên cũng hợp lý khi gọi là tướng vô thường. “Trạng thái bị bức bách thường xuyên” là như sau: Giống như trên dòng sông chảy xiết, chiếc thuyền đi ngược dòng thường xuyên bị bức bách một cách dữ dội bởi cái khổ của sự cố gắng tạo tác. Tại sao? Vì nếu không có sự cố gắng tạo tác, ngay lập tức nó sẽ bị cuốn trôi xuôi dòng. Việc bị cuốn trôi xuôi dòng là phận sự tự nhiên của chiếc thuyền. Việc đi lên ngược dòng được thành tựu nhờ sự cố gắng tạo tác. Cũng vậy, trong dòng luân hồi chảy xiết, cá nhân đang đi lên từng khoảnh khắc, từng ngày với thân thể này, chính thân thể này thường xuyên bức bách một cách dữ dội bởi cái khổ của sự cố gắng tạo tác. Tại sao? Vì nếu không có sự cố gắng tạo tác, và khi các duyên thiếu khuyết, ngay lập tức nó sẽ biến hoại. Việc biến hoại là phận sự tự nhiên của thân thể. Việc đi lên được thành tựu nhờ sự cố gắng tạo tác. Sự bức bách thường xuyên nên được hiểu như vậy. Ở đây, sự chảy xiết của luân hồi được gọi là sự nhanh chóng của việc sinh và diệt của các pháp danh sắc thuộc về thân thể. Ở đây, cái chết có hai loại: cái chết chế định và cái chết chân đế. Trong đó, cái chết chế định là cái chết của chúng sinh, vốn là một sự thật chế định. Nó được thấy ở cuối một kiếp sống. Cái chết chân đế là cái chết của các pháp danh sắc, vốn là những sự thật chân đế. Chính cái chết này là cái chết tuyệt đối, cái chết thực sự, cái chết tự nhiên. Trong pháp hành thiền minh sát này, chính cái chết chân đế này được gọi là vô thường. Và được gọi là bãi tha ma của các pháp, hay vùng đất nghĩa địa. Và vùng đất nghĩa địa ấy thực sự theo đuổi dòng tương tục của chúng sinh kể từ lúc tái sanh. Và vì sự theo đuổi ấy, kể từ lúc tái sanh của chúng sinh, không có một thời điểm nào mà chúng sinh không chết. Và sự theo đuổi này chính là sự bức bách thường xuyên đối với chúng sinh, do sự chật vật của mạng sống, của các chi phần lớn nhỏ, và của các nghiệp thân, khẩu, ý trong tất cả các oai nghi của họ. Hơn nữa, trạng thái không tự chủ là điều hiển nhiên đối với những người thường xuyên trải nghiệm cái khổ của sự cố gắng tạo tác. Khi có sự tự chủ, không có chỗ cho phận sự cố gắng tạo tác, vì nhờ sự tự chủ mà phận sự mong muốn được thành tựu. Thật vậy, trong thế gian, tất cả phận sự cố gắng tạo tác, cho đến cả phận sự thở ra hít vào, người ta làm là do sự không tự chủ của các pháp.

අනිච්චස්ස [Pg.289] ධම්මස්ස අනුඅනුපස්සනාති සම්බන්ධො. ‘‘අනුඅනුපස්සනා’’ති ච ඤාණචක්ඛුනා පුනප්පුනං නිජ්ඣායනා ඔලොකනා. ‘‘ධම්මානං’’ති පඤ්චක්ඛන්ධ ධම්මානං. ‘‘යත්ථ යත්ථා’’ති යස්මිං යස්මිං සරීරඞ්ගෙ. ‘‘පුරාණ ධම්මානං’’ති පුරාණානං පාතුබ්භූතානං, වඩ්ඪිතානඤ්ච ධම්මකොට්ඨාසානං අන්තරධානං වයො වුච්චති. විපස්සනා කම්මං පත්වා ඛණිකවසෙන එකෙකධම්මවිභාගවසෙන ච අනුපස්සනා කිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘සමූහ සන්තතිවසෙන පනා’’ති. එකෙකධම්මවිභාගවසෙන අනුපස්සනාපි පන පකතියා සුපාකටෙසු චිත්තවෙදනාදීසු ඉච්ඡිතබ්බායෙව. ‘‘අනිච්චතාය පරමාකොටී’’ති තතො උත්තරි අනිච්චතා නාම නත්ථීති අධිප්පායො. ධම්මානං තථා තථා භායිතබ්බප්පකාරො නාම පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතො, තිආදිනා වුත්තො භායිතබ්බප්පකාරො. තස්ස සමනුපස්සනාඤාණං භයඤාණං. එතෙන අපායදුක්ඛ සංසාර දුක්ඛභීරුකෙහි ජනෙහි භායිතබ්බන්ති භයං. තෙ වා භායන්ති එතස්මාති භයං. භයස්ස සමනු පස්සනාඤාණං භයඤාණන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ‘‘කිඤ්චිභයවත්ථුං’’ති සීහබ්‍යග්ඝාදිකං භයවත්ථුං. ‘‘පටිස්සරණෙ’’ති ගුහාලෙණාදිකෙ පටිස්සරණෙ. ‘‘තෙසං’’ති භිජ්ජනසභාවානං ධම්මානං. ‘‘තෙහී’’ති භිජ්ජනසභාවෙහි. උක්කණ්ඨතා නාම චිත්තස්ස විරුද්ධතා නික්ඛමාභිමුඛතා. ‘‘චත්තාලීසාය ආකාරෙහී’’ති පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතො, පරතො, පලොකතො, ඊතිතො,. උපද්දවතො, භයතො, උපසග්ගතො, චලතො, පභඞ්ගුතො, අද්ධුවතො, අතාණතො, අලෙණතො, අස්සරණතො, රිත්තතො,. තුච්ඡතො, සුඤ්ඤතො, අනත්තතො, ආදීනවතො, විපරිණාම ධම්මතො, අසාරකතො, අඝමූලතො, වධකතො, විභවතො, සාසවතො,. සඞ්ඛතතො, මාරාමිසතො, ජාතිධම්මතො, ජරාධම්මතො, බ්‍යාධිධම්මතො, මරණධම්මතො, සොකපරිදෙවධම්මතො, දුක්ඛදොමනස්ස ධම්මතො, උපායාස ධම්මතො, සංකිලෙසික ධම්මතො, පස්සන්තො සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛතීති එවං මහානිද්දෙසෙ [Pg.290] මොඝපඤ්හනිද්දෙසෙ ආගතෙහි චත්තාලීසාය ආකාරෙහි. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො පස්සන්තොතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘අනිච්චතො’’ති ච අනිච්චභාවෙනාති අත්ථො. සබ්බෙපි පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා එවාති පස්සන්තොති වුත්තං හොති. කථං පන අනිච්චතො පස්සන්තො සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛතීති. නිච්චගුණ සුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො පඤ්චක්ඛන්ධභූතං ලොකං අවෙක්ඛති. සෙසපදෙසුපි එසෙවනයො. තත්ථ ‘‘අනිච්චා එවා’’ති පටිසන්ධික්ඛණතො පට්ඨාය යදාකදාචි මරණ ධම්මත්තා අනිච්චා එව. ‘‘දුක්ඛා එවා’’ති අනිච්ච ධම්මත්තායෙව දුක්ඛා එව. යදනිච්චං, තං දුක්ඛංතිහි වුත්තං. දුක්ඛ සච්චධම්මත්තා වා. ‘‘රොගා එවා’’ති රොගජාතිකත්තා රොගා එව. යෙහි කෙචි ලොකෙ චක්ඛු රොගාදිකා අනෙකසහස්සා රොගා නාම සන්දිස්සන්ති. සබ්බෙතෙ ඉමෙපඤ්චක්ඛන්ධා එව. ඉතො අඤ්ඤොකොචි රොගො නාම නත්ථි. තස්මා තෙ එකන්තෙන රොගජාතිකා එවාති. අපි ච, දුක්ඛසච්ච ධම්මත්තාතීහි දුක්ඛතාහි චතූහි දුක්ඛට්ඨෙහි ච අභිණ්හසම්පටිප්පීළනතො රුජ්ජනට්ඨෙන රොගා එව. තත්ථ ‘‘තීහි දුක්ඛතාහී’’ති දුක්ඛදුක්ඛතා සඞ්ඛාර දුක්ඛතා විපරිණාම දුක්ඛතාති ඉමාහි තීහිදුක්ඛතාහි. ‘‘චතූහි දුක්ඛට්ඨෙහී’’ති දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො,ති ඉමෙහි චතූහි දුක්ඛට්ඨෙහි. දුක්ඛ කිච්චෙහීති අත්ථො. එසනයො ගණ්ඩාදීසු. තත්ථ ගණ්ඩොනාම පීළකාබාධො. සල්ලං නාම විජ්ඣනට්ඨෙන කිලෙස සල්ලඤ්ච දුක්ඛසල්ලඤ්ච. අඝන්ති නිරත්ථකං. ඉමෙ ච ඛන්ධා විපත්තිපරියොසානත්තා නිරත්ථකා එව හොන්ති. සබ්බාසම්පත්තියො විපත්තිපරියොසානාති හි වුත්තං. අවිස්සාසිකට්ඨෙන පරෙ එව. න හි තෙ එතං මම, එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තාති එවං විස්සාසං අරහන්ති. තථා විස්සාසං කරොන්තස්ස නානාදුක්ඛෙහි නිච්චං විහිංසනතො. පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යදාකදාචි පලුජ්ජනධම්මත්තා පලොකධම්මා එව. ‘‘ඊතී’’ති අන්තරායො වුච්චති. ඛන්ධා අන්තරාය ජාතිකා එවාති වුත්තං හොති. අජ්ඣත්තභාවං උපගන්ත්වා දුතත්තා විබාධකත්තා උපද්දවා එව. භායිතබ්බත්තා භයා එව. අනත්තා එව සමානා අජ්ඣත්තභාවං උපගන්ත්වා සජ්ජනතො ලග්ගනතො දුම්මො චයතො [Pg.291] උපසග්ගා එව. නිච්චකාලං ලොකධම්මෙහි චලනත්තා විප්ඵන්දනත්තා චලාඑව. නානප්පකාරෙන භඤ්ජනධම්මත්තා පභඞ්ගුනො එව. ඛණමත්තම්පි අථිරත්තා අද්ධුවා එව. ජරාමරණාදිතො අපායවිනිපතනාදිතො භයතො තායති රක්ඛතීති තාණං. තෙ ච ඛන්ධා කස්සචිතාණා න හොන්ති. තෙසඤ්ච කිඤ්චිතාණං නාම නත්ථි. තස්මා අතාණා එව. භයතො භීරුකා ජනා ලීයන්ති නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණං. තෙ ච කස්සචිලෙණා න හොන්ති. තෙසඤ්ච කිඤ්චිලෙණං නාම නත්ථි. තස්මා අලෙණා එව. භයං සරතිහිංසතීති සරණං. තෙ ච කස්සචිසරණං න හොන්ති. තෙසඤ්ච කිඤ්චිසරණං නාම නත්ථි. තස්මා අස්සරණා එව. නිච්චතාදීහි සබ්බෙහි සොභණගුණෙහි සබ්බසො රහිතත්තා තුච්ඡත්තා සුඤ්ඤත්තාරිත්තා එව. තුච්ඡා එව. සුඤ්ඤා එව. අත්තා වුච්චති යස්සකස්සචි කොචි සාරභූතො පටිස්සරණො. තෙ සයඤ්ච කස්සචි අත්තාන හොන්ති. අත්තනො ච කොචි අත්තානාම නත්ථි. තස්මා අනත්තා එව. අනිච්චතාදීහි ආදීනවෙහි දොසෙහි සම්පුණ්ණත්තා ආදීනවා එව. විපරිණාම සභාවත්තා විපරිණාමා එව. සාරභූතස්ස කස්සචි අධිට්ඨානස්ස අභාවා අසාරාඑව. අඝස්ස සබ්බනිරත්ථකස්ස පතිට්ඨානත්තා අඝමූලා එව. තෙ සයං මරණ ධම්මසමඞ්ගීනො හුත්වා තෙන මරණසත්ථෙන මරණාවුධෙන සංසාරෙ සත්තානං නිච්චං මාරකත්තා ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකත්තා වධකා එව. නිච්චසුඛහිත වුඩ්ඪිවිගතත්තා විභවා එව. ආසවෙහි පරිග්ගහිතත්තා සාසවා එව. නිච්චකාලං පච්චයායත්තවුත්තිකත්තා සඞ්ඛතා එව. කිලෙසමාරමච්චුමාරානං ආමිසාහාරත්තා මාරාමිසා එව. අනිච්ඡන්තස්සෙව සතො චක්ඛුරොගාදිභාවෙන අපායභවාදිභාවෙන ජාතසභාවත්තා ජාතිධම්මා එව. අනිච්ඡන්තස්සෙව සතො හායනමරණසභාවත්තා ජරාමරණ ධම්මා එව. සොකාදීනං වත්ථුභාවෙන ධාරණත්තා සොකාදි ධම්මා එව. තණ්හා සංකිලෙස දිට්ඨිසංකිලෙස දුච්චරිත සංකිලෙසෙහි නියුත්තත්තා සංකිලෙසික ධම්මා එවාති. තෙන වුත්තං ‘‘චත්තාලීසාය ආකාරෙහී’’ති. ‘‘පටිසඞ්ඛානවසෙනා’’ති පරිවීමංසනවසෙන[Pg.292].‘‘නිකන්තියා’’ති නිකන්තිතණ්හාය. ‘‘පරියාදින්නායා’’ති සුක්ඛභාවපත්තාය. ‘‘භයඤ්චා’’ති භයඤාණවසෙන උප්පන්නං ඔත්තප්පභයඤ්ච.

Sự liên hệ là: ‘sự tùy quán liên tục đối với pháp vô thường’. Và ‘tùy quán liên tục’ là sự suy xét, sự quan sát lặp đi lặp lại bằng con mắt trí tuệ. ‘Của các pháp’ nghĩa là của các pháp năm uẩn. ‘Ở nơi nào, nơi nào’ nghĩa là trong bất cứ bộ phận nào của cơ thể. ‘Của các pháp cũ’ nghĩa là sự biến mất của các phần pháp cũ đã sanh khởi và đã tăng trưởng được gọi là sự hoại diệt. Khi đã đến công việc của thiền minh sát, không có phận sự tùy quán theo cách từng sát-na và theo cách phân chia từng pháp một, do đó nói rằng: ‘nhưng là theo cách tổng thể và dòng tương tục’. Tuy nhiên, sự tùy quán theo cách phân chia từng pháp một cũng thực sự được mong muốn đối với những gì vốn đã rất rõ ràng như tâm, thọ, v.v. ‘Đỉnh cao nhất của sự vô thường’ có nghĩa là: ngoài điều đó ra, không có cái gì gọi là vô thường nữa. Cách thức đáng sợ hãi của các pháp như thế này, như thế kia chính là cách thức đáng sợ hãi đã được nói đến đối với năm uẩn qua các từ như: ‘là vô thường, là khổ, là bệnh, là ung nhọt, là mũi tên, là điều ác, là bệnh hoạn’ v.v. Trí tuệ quán xét điều đó là trí về sự đáng sợ (bhayañāṇa). Bởi điều này, nó cho thấy ý nghĩa này: ‘Nó đáng bị sợ hãi bởi những người sợ khổ trong cõi dữ và khổ trong luân hồi, nên gọi là sự đáng sợ (bhayaṃ). Hoặc họ sợ hãi vì điều này, nên gọi là sự đáng sợ. Trí tuệ quán xét sự đáng sợ là trí về sự đáng sợ (bhayañāṇa)’. ‘Bất cứ đối tượng đáng sợ nào’ nghĩa là đối tượng đáng sợ như sư tử, cọp, v.v. ‘Trong nơi nương tựa’ nghĩa là trong nơi nương tựa như hang động, hang đá, v.v. ‘Của chúng’ nghĩa là của các pháp có bản chất tan rã. ‘Bởi chúng’ nghĩa là bởi những thứ có bản chất tan rã. Sự bất mãn (ukkaṇṭhatā) là sự chống đối của tâm, là sự hướng đến việc thoát ly. ‘Bởi bốn mươi phương diện’ nghĩa là bởi bốn mươi phương diện đã được đề cập trong Đại Xiển Minh (Mahāniddesa), trong phần giải thích câu hỏi của Mogha, như sau: ‘nhìn thấy thế gian là trống không’ đối với năm uẩn: là vô thường, là khổ, là bệnh, là ung nhọt, là mũi tên, là điều ác, là bệnh hoạn, là của người khác, là tan rã, là tai họa, là tai ương, là đáng sợ, là nguy hiểm, là dao động, là mong manh, là không bền vững, là không có nơi nương náu, là không có hang trú ẩn, là không có nơi nương tựa, là trống rỗng, là rỗng tuếch, là trống không, là vô ngã, là nguy hiểm, là có tính biến đổi, là không có lõi, là gốc rễ của điều ác, là kẻ sát nhân, là có tính hoại diệt, là có lậu hoặc, là hữu vi, là mồi của Ma vương, là có tính sanh, là có tính già, là có tính bệnh, là có tính chết, là có tính sầu bi, là có tính khổ ưu, là có tính não, là có tính ô nhiễm. Ở đó, cần phải được liên kết với các câu như ‘thấy năm uẩn là vô thường’ v.v. Và ‘là vô thường’ có nghĩa là ‘do bản chất vô thường’. Điều được nói là: ‘thấy rằng tất cả năm uẩn thực sự là vô thường’. Nhưng làm thế nào mà ‘thấy là vô thường, lại nhìn thế gian là trống không’? Vì trống không đặc tính thường hằng, nên người ấy nhìn thế gian, vốn là năm uẩn, là trống không. Đối với các thuật ngữ còn lại, phương pháp cũng tương tự. Ở đó, ‘thực sự là vô thường’ có nghĩa là: bắt đầu từ sát-na tái sanh, vì có bản chất phải chết vào một lúc nào đó, nên chúng thực sự là vô thường. ‘Thực sự là khổ’ có nghĩa là: chính vì có bản chất vô thường nên chúng thực sự là khổ. Vì đã được nói rằng: ‘Cái gì vô thường, cái đó là khổ’. Hoặc vì chúng là pháp thuộc về Khổ đế. ‘Thực sự là bệnh’ có nghĩa là: vì có bản chất là bệnh, nên chúng thực sự là bệnh. Bất cứ bệnh nào trên đời, như bệnh mắt v.v., hàng ngàn bệnh được tìm thấy, tất cả chúng đều chính là năm uẩn này. Ngoài chúng ra, không có bệnh nào khác. Do đó, chúng hoàn toàn có bản chất là bệnh. Hơn nữa, vì là pháp thuộc Khổ đế, do bị áp bức liên tục bởi ba loại khổ và bốn ý nghĩa của khổ, nên chúng thực sự là bệnh theo nghĩa là sự đau đớn. Ở đó, ‘bởi ba loại khổ’ nghĩa là bởi ba loại khổ này: khổ khổ (dukkhadukkhatā), hành khổ (saṅkhāradukkhatā), và hoại khổ (vipariṇāmadukkhatā). ‘Bởi bốn ý nghĩa của khổ’ nghĩa là bởi bốn ý nghĩa của khổ này: ý nghĩa áp bức, ý nghĩa bị tạo tác, ý nghĩa thiêu đốt, và ý nghĩa biến đổi. Nghĩa là bởi các chức năng của khổ. Phương pháp này cũng áp dụng cho ‘ung nhọt’ v.v. Ở đó, ‘ung nhọt’ là một căn bệnh đau đớn. ‘Mũi tên’ có nghĩa là, theo nghĩa đâm xuyên, mũi tên của phiền não và mũi tên của khổ. ‘Điều ác’ nghĩa là vô giá trị. Và các uẩn này, vì kết thúc trong tai họa, nên thực sự là vô giá trị. Vì đã được nói rằng: ‘Mọi thành tựu đều kết thúc trong tai họa’. Theo nghĩa không đáng tin cậy, chúng là ‘của người khác’. Vì chúng không đáng để tin tưởng rằng ‘đây là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi’. Bởi vì đối với người tin tưởng như vậy, chúng luôn gây ra nhiều đau khổ khác nhau. Bắt đầu từ lúc tái sanh, vì có bản chất tan rã vào một lúc nào đó, nên chúng thực sự là ‘tan rã’. ‘Tai họa’ được gọi là chướng ngại. Điều được nói là các uẩn có bản chất là chướng ngại. Sau khi trở thành bản thể của một người, vì là sứ giả và kẻ áp bức, chúng thực sự là ‘tai ương’. Vì đáng sợ hãi, chúng thực sự là ‘đáng sợ’. Mặc dù là vô ngã, sau khi trở thành bản thể của một người, do sự bám víu, dính mắc, và khó loại bỏ, chúng thực sự là ‘nguy hiểm’. Vì luôn bị các pháp thế gian làm cho dao động và rung chuyển, chúng thực sự là ‘dao động’. Vì có bản chất tan vỡ theo nhiều cách khác nhau, chúng thực sự là ‘mong manh’. Vì không bền vững dù chỉ trong một khoảnh khắc, chúng thực sự là ‘không bền vững’. Cái gì bảo vệ, che chở khỏi sự sợ hãi già, chết, v.v., và khỏi sự rơi vào các cõi dữ, được gọi là ‘nơi nương náu’. Và các uẩn này không phải là nơi nương náu cho bất kỳ ai. Và đối với chúng, cũng không có nơi nương náu nào cả. Do đó, chúng thực sự là ‘không có nơi nương náu’. Nơi mà những người sợ hãi ẩn náu và che giấu mình được gọi là ‘hang trú ẩn’. Và chúng không phải là hang trú ẩn cho bất kỳ ai. Và đối với chúng, cũng không có hang trú ẩn nào cả. Do đó, chúng thực sự là ‘không có hang trú ẩn’. Cái gì tiêu diệt, làm hại sự sợ hãi, được gọi là ‘nơi nương tựa’. Và chúng không phải là nơi nương tựa cho bất kỳ ai. Và đối với chúng, cũng không có nơi nương tựa nào cả. Do đó, chúng thực sự là ‘không có nơi nương tựa’. Vì hoàn toàn không có tất cả các phẩm chất tốt đẹp như thường hằng, v.v., nên chúng thực sự là ‘trống rỗng’, ‘rỗng tuếch’, ‘trống không’. Thực sự là rỗng tuếch. Thực sự là trống không. ‘Tự ngã’ được gọi là một nơi nương tựa có thực chất cho bất kỳ ai. Bản thân chúng không phải là tự ngã của bất kỳ ai. Và đối với chính chúng, cũng không có cái gì gọi là tự ngã. Do đó, chúng thực sự là ‘vô ngã’. Vì chứa đầy những lỗi lầm và nguy hiểm như vô thường, v.v., chúng thực sự là ‘nguy hiểm’. Vì có bản chất biến đổi, chúng thực sự là ‘có tính biến đổi’. Vì không có bất kỳ nền tảng thực chất nào, chúng thực sự là ‘không có lõi’. Vì là nền tảng cho mọi điều vô giá trị và đau khổ, chúng thực sự là ‘gốc rễ của điều ác’. Bản thân chúng, được phú cho bản chất của cái chết, với vũ khí của cái chết, khí giới của cái chết đó, luôn là kẻ giết người, kẻ hủy diệt mạng căn của chúng sanh trong luân hồi, do đó chúng thực sự là ‘kẻ sát nhân’. Vì không có hạnh phúc, lợi ích và sự tăng trưởng lâu dài, chúng thực sự là ‘có tính hoại diệt’. Vì bị các lậu hoặc chiếm giữ, chúng thực sự là ‘có lậu hoặc’. Vì sự tồn tại của chúng luôn phụ thuộc vào các duyên, chúng thực sự là ‘hữu vi’. Vì là mồi và thức ăn cho Ma phiền não và Ma chết, chúng thực sự là ‘mồi của Ma vương’. Mặc dù không mong muốn, vì có bản chất sanh ra dưới dạng bệnh mắt, v.v., và trong các cõi dữ, v.v., chúng thực sự là ‘có tính sanh’. Mặc dù không mong muốn, vì có bản chất suy tàn và chết, chúng thực sự là ‘có tính già và chết’. Vì là đối tượng và mang chứa sầu, v.v., chúng thực sự là ‘có tính sầu, v.v.’. Vì liên kết với sự ô nhiễm của ái dục, sự ô nhiễm của tà kiến, và sự ô nhiễm của hành vi xấu, chúng thực sự là ‘có tính ô nhiễm’. Do đó, đã được nói là ‘bởi bốn mươi phương diện’. ‘Theo cách thẩm sát’ nghĩa là theo cách xem xét. ‘Của sự ham muốn’ nghĩa là của ái ham muốn. ‘Đã được khắc phục’ nghĩa là đã đạt đến trạng thái khô cạn. ‘Và sự sợ hãi’ nghĩa là sự sợ hãi do hổ thẹn (ottappa) đã sanh khởi theo cách của trí về sự đáng sợ.

ලොකෙ අත්තජීවා නාම සත්තානං අජ්ඣත්ත ධම්මෙසු සාරධම්මා හොන්ති. තෙසු විගතෙසු සෙසධම්මා නිස්සත්ත නිජ්ජීවභාවං පත්වා ඵෙග්ගුභූතා කචවරභූතාති ලොකස්ස අභිමානො. තෙ ච අත්තජීවා නාම සබ්බසො නත්ථීති දිට්ඨෙ ඛන්ධෙසු කචවරභාවදස්සනං අත්තජීව සුඤ්ඤතා දස්සනං නාම. ‘‘විමුච්චමානො’’ති එතෙන විමුච්චතීති විමොක්ඛොති අත්ථං දස්සෙති. විමුච්චන්ති එතෙනාති විමොක්ඛොතිපි යුජ්ජති. ‘‘නිමිත්තානී’’ති විපල්ලාසධම්මෙහි නිම්මිතානි නිච්චනිමිත්ත සුඛනිමිත්ත අත්තනිමිත්ත ජීවනිමිත්තානි. සත්ත පුග්ගල ඉත්ථි පුරිස හත්ථ පාද සීස ගීවාදීනි නිමිත්තානි ච. තත්ථ සඞ්ඛාරානං ඛණික ධම්මත්තා අනිච්චානංයෙව සතං සන්තති ඝනෙන පටිච්ඡන්නත්තා හිය්‍යොපි සො එව, අජ්ජපි සො එවාතිආදිනා නිච්චාකාරෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තං නාම. කිලෙසමලෙහි පරිග්ගහිතත්තා අසුභානංයෙව සතං අවිජ්ජාය පටිච්ඡන්නත්තා ඉදං ඉට්ඨං, කන්තං, මනාපං, පියරූප, න්තිආදිනා සුභාකාරෙන උපට්ඨානං සුභනිමිත්තං නාම. භයට්ඨෙන අඛෙමට්ඨෙන දුක්ඛානංපි සතං තායෙව පටිච්ඡන්නත්තා ඉදං සුඛං, නිබ්භයං, ඛෙමං, සාතරූප, න්තිආදිනා සුඛාකාරෙන උපට්ඨානං සුඛනිමිත්තං නාම. පච්චයා යත්තවුත්තිකත්තා පච්චයෙන විනා කෙවලං අත්තනො වසායත්තවුත්තිතා භාවතො අනත්තානංයෙව සතං අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන කරොති, කථෙති, චින්තෙති, ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡති, ඨාතුං ඉච්ඡන්තො තිට්ඨතී, තිආදිනා වසවත්තනාකාරෙන උපට්ඨානං අත්තනිමිත්තං නාම. තථා සත්තොනාම සත්තාහංපි ජීවති, මාසංපි ජීවති, සංවච්ඡරංපි ජීවතීතිආදිනා ජීවාකාරෙන උපට්ඨානං ජීවනිමිත්තං නාම. නනු චෙත්ථ අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන කරොතීතිආදීසු ඉච්ඡානාම තණ්හාවාඡන්දො වා. තදුභයම්පි චිත්තසම්පයුත්තං. කරණඤ්ච නාම කායිකක්‍රියාභූතානං චිත්තජරූපකලාපානං පවත්තිවිසෙසො. එවඤ්චසති තෙසං චිත්තවසෙන පවත්තත්තා අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන කරොතීති ඉදං අභිධම්මවිරුද්ධං න හොතීති. න න හොති. අත්තනොති ච කරොතීති ච [Pg.293] වුත්තත්තා. න හි අත්තානාම අත්ථි, යො අත්තනොති වුච්චෙය්‍ය. න ච කත්තානාම අත්ථි, යො කරොතීති වුච්චෙය්‍ය. ඉධ පන තස්මිං සමයෙ පවත්තං ඛන්ධපඤ්චකමෙව අත්තාති ච කත්තාති ච ගහෙත්වා අත්තනොති ච කරොතීති ච වුත්තං. ‘‘අවස්සයො හොතී’’ති පතිට්ඨා හොති. ‘‘විධමිත්වා’’ති ඤාණෙන අන්තරධාපෙත්වා. සභාවතො විජ්ජමානානි න හොන්තීති දස්සනඤාණෙන විනිච්ඡයං පාපෙත්වාති වුත්තං හොති. භාවදස්සනං නාම සොකදුක්ඛාදීනං අභාවදස්සනං.

Ở đời, cái được gọi là tự ngã và sinh mạng là những pháp cốt lõi ở trong các pháp nội tại của chúng sanh. Khi chúng vắng mặt, các pháp còn lại trở nên không có chúng sanh, không có sự sống, trở thành đồ bỏ, thành rác rưởi, đó là sự ngã mạn của thế gian. Và khi thấy rằng cái gọi là tự ngã và sinh mạng ấy hoàn toàn không có, thì sự thấy các uẩn là rác rưởi được gọi là sự thấy về tính không của tự ngã và sinh mạng. ‘Vimuccamāno’ (đang được giải thoát), do từ này, nó cho thấy ý nghĩa ‘vimuccati’ (được giải thoát) là ‘vimokkho’ (sự giải thoát). Cũng hợp lý khi nói ‘vimuccanti etena’ (người ta được giải thoát nhờ cái này) là ‘vimokkho’ (sự giải thoát). ‘Nimittāni’ (các tướng) là những tướng do các pháp điên đảo tạo ra: thường tướng, lạc tướng, ngã tướng, sinh mạng tướng. Và các tướng như chúng sanh, cá nhân, nữ, nam, tay, chân, đầu, cổ, v.v. Trong đó, mặc dù các hành là pháp có tính sát-na nên vô thường, nhưng do sự liên tục bị che lấp bởi tính chất khối, sự hiện khởi theo cách thường còn như ‘hôm qua cũng là người ấy, hôm nay cũng là người ấy’ v.v. được gọi là thường tướng. Mặc dù các pháp là bất tịnh do bị các cấu uế phiền não chi phối, nhưng do bị vô minh che lấp, sự hiện khởi theo cách trong sạch như ‘đây là đáng ưa, đáng yêu, đáng hài lòng, là sắc đáng mến’ v.v. được gọi là tịnh tướng. Mặc dù các pháp là khổ, có nghĩa là đáng sợ, không an ổn, nhưng do bị chính vô minh ấy che lấp, sự hiện khởi theo cách an lạc như ‘đây là lạc, không đáng sợ, an ổn, là sắc dễ chịu’ v.v. được gọi là lạc tướng. Mặc dù các pháp là vô ngã, do sự vận hành của chúng phụ thuộc vào duyên và không có trạng thái vận hành hoàn toàn theo ý muốn của tự thân mà không cần duyên, sự hiện khởi theo cách có thể điều khiển như ‘làm, nói, suy nghĩ theo ý muốn của mình; muốn đi thì đi, muốn đứng thì đứng’ v.v. được gọi là ngã tướng. Tương tự, sự hiện khởi theo cách có sinh mạng như ‘chúng sanh sống được bảy ngày, sống được một tháng, sống được một năm’ v.v. được gọi là sinh mạng tướng. Chẳng phải ở đây, trong câu ‘làm theo ý muốn của mình’ v.v., ‘ý muốn’ là ái hoặc là dục sao? Cả hai đều tương ưng với tâm. Và ‘sự làm’ là một sự diễn tiến đặc biệt của các tổng hợp sắc do tâm sanh, vốn là hành động của thân. Nếu vậy, vì chúng diễn tiến theo sự điều khiển của tâm, câu ‘làm theo ý muốn của mình’ này không trái với Vi Diệu Pháp sao? Không phải là không trái. Vì đã nói ‘bởi tự ngã’ và ‘làm’. Vì không có cái gọi là tự ngã để có thể nói là ‘bởi tự ngã’. Và không có cái gọi là người làm để có thể nói là ‘làm’. Nhưng ở đây, người ta đã nắm lấy chính năm uẩn đang diễn tiến vào thời điểm đó là ‘tự ngã’ và ‘người làm’, rồi nói là ‘bởi tự ngã’ và ‘làm’. ‘Avassayo hoti’ (trở thành nơi nương tựa) có nghĩa là trở thành nền tảng. ‘Vidhamitvā’ (sau khi xua tan) có nghĩa là làm cho biến mất bằng trí tuệ. Điều này có nghĩa là: đã đi đến quyết định bằng trí tuệ thấy rằng ‘chúng không tồn tại theo tự tánh’. Sự thấy về sự hiện hữu là sự thấy về sự không hiện hữu của sầu, khổ, v.v.

‘‘තං තං ඝනවිනිබ්භුජ්ජනවසෙනා’’ති සමූහසන්තති ඝනාදීනං භින්දන ඡින්දනවසෙන. තත්ථ සමූහඝනභින්දනං ආදිතො ධම්මවවත්ථානඤාණකිච්චං. තදා අත්තදිට්ඨි වික්ඛම්භිතා හොති. ජීවදිට්ඨි ච නාම සුඛුමතරා අත්තදිට්ඨි එව වුච්චති. මග්ගක්ඛණං පත්වා එව තදුභයංපි සබ්බසො සමුච්ඡින්දතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘පණිහිතගුණස්සා’’ති පත්ථිතගුණස්ස.

‘Taṃ taṃ ghanavinibbhujjanavasenā’ (do năng lực phân tích các khối đặc ấy) có nghĩa là do năng lực phá vỡ, cắt đứt các khối đặc như khối tập hợp, khối liên tục, v.v. Trong đó, việc phá vỡ khối đặc tập hợp ngay từ đầu là phận sự của trí tuệ xác định các pháp. Khi đó, ngã kiến bị đè nén. Và cái gọi là sinh mạng kiến được gọi là một loại ngã kiến vi tế hơn. Cần phải hiểu rằng chỉ khi đạt đến sát-na đạo, cả hai mới bị đoạn trừ hoàn toàn. ‘Paṇihitaguṇassā’ (của người có phẩm chất đã được hướng đến) có nghĩa là của người có phẩm chất được mong cầu.

‘‘පාතිමොක්ඛ’’න්ති එත්ථ ‘‘පතී’’ති ජෙට්ඨකො වුච්චති. ‘‘මුඛං’’ති මූලකාරණං. පති ච සො මුඛඤ්චාති පතිමුඛං. පතිමුඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තං හී’’තිආදිමාහ. සබ්බලොකියසීලානි නාම චතුපාරිසුද්ධිසීලානි. තෙසං මජ්ඣෙ. ‘‘ජෙට්ඨකත්තා’’ති ජෙට්ඨකසීලත්තා. ‘‘තමෙවා’’ති විනයපඤ්ඤත්තිසීලමෙව +. ‘‘යෙසං ධම්මානං’’ති උද්ධච්ච මුට්ඨස්සච්චාදි ධම්මානං. ‘‘විප්ඵන්දිතානි නාමා’’ති විප්පකිණ්ණානි නාමාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘ලොලානි නාමා’’ති. ‘‘තදනුබන්ධා’’ති තානිවිප්ඵන්දිතානි ඉන්ද්‍රියානි අනුගතා. ‘‘බුද්ධප්පටිකුට්ඨෙහී’’ති බුද්ධෙනභගවතා පටික්කොසිතෙහි නීවාරිතෙහි. ‘‘මිච්ඡාපයොගෙහී’’ති අට්ඨකුලදූසනකම්මෙහි චෙව එකවීසතිඅනෙසනකම්මෙහි ච. ‘‘තිවිධකුහනවත්ථූහී’’ති පච්චයප්පටිසෙවනඤ්ච, සාමන්තජප්පනඤ්ච, ඉරියා පථ සන්නිස්සිතඤ්චාති ඉමෙහි තිවිධෙහි කුහනවත්ථූහි. තිවිධෙහි අච්ඡරිය කම්මවිධානෙහීති වුත්තං හොති. පරිසුජ්ඣතීති පරිසුද්ධි. පරිසුද්ධි එව පාරිසුද්ධි. ‘‘සම්මොහස්සා’’ති ධාතුමනසිකාරාදීසු සම්මුය්හනස්ස. ‘‘ගෙධස්සා’’ති සම්මොහත්තායෙව පච්චයෙසු භත්තනික්ඛිත්තකා කස්සවිය ගෙධස්ස, අභිකඞ්ඛස්ස. ‘‘මදස්සා’’ති ලාභසක්කාරා දිමූලකස්ස [Pg.294] මානමදස්ස. ‘‘පමාදස්සා’’ති කුසලෙසු ධම්මෙසු පමාදස්ස මුට්ඨස්සච්චස්ස. තං තං පයොජන මරියාදො නාම චීවරපච්චයෙ තාව සීතප්පටිඝාතාදිකො පයොජනමරියාදො. ‘‘මරියාදො’’ති ච යාවදෙවාති පදෙන දස්සිතො සීතප්පටිඝාතාදිකො චීවරප්පයොජන පරිච්ඡෙදො. සො ච චීවරපච්චයෙ සම්මොහාදිකෙ සාවජ්ජපක්ඛෙ අපතනත්ථාය ඨපිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සම්මොහස්ස ගෙධස්ස මදස්ස පමාදස්ස පහානත්ථං’’ති. එසනයො පිණ්ඩපාතපච්චයාදීසුපි. එතෙන පච්චවෙක්ඛනාපාඨෙසු අයමත්ථො දස්සිතො. ඉධ භික්ඛු චීවරං පටිසෙවති යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය උණ්හස්ස පටිඝාතායාතිආදීසු යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය පටිසෙවති. න තතො උත්තරි සම්මොහත්ථාය ගෙධත්ථාය මදත්ථාය පමාදත්ථාය පටිසෙවතීතිආදි. එවඤ්චසති, යං චීවරං පටිසෙවන්තස්ස සම්මොහගෙධමදප්පමාදා උප්පජ්ජන්ති. තං න සෙවිතබ්බං. ඉතරං සෙවිතබ්බන්ති දස්සිතං හොතීති.

Ở đây, trong từ ‘Pātimokkha’, ‘pati’ được gọi là bậc trưởng thượng. ‘Mukhaṃ’ là nguyên nhân gốc rễ. Vừa là bậc trưởng thượng, vừa là nguyên nhân gốc rễ, nên gọi là ‘patimukhaṃ’. Chính ‘patimukhaṃ’ là ‘pātimokkha’. Để chỉ rõ ý nghĩa này, vị ấy đã nói ‘taṃ hi’ (ấy vậy) v.v... Tất cả các giới thuộc thế gian được gọi là bốn loại giới thanh tịnh. Ở giữa các giới ấy. ‘Do là bậc trưởng thượng’ có nghĩa là do là giới bậc trưởng thượng. ‘Chính giới ấy’ có nghĩa là chính giới được chế định trong Luật tạng. ‘Của các pháp nào’ có nghĩa là của các pháp như trạo cử, thất niệm v.v... ‘Các trạng thái dao động’ có ý nghĩa là các trạng thái bị phân tán. Do đó, vị ấy nói ‘các trạng thái biến đổi’. ‘Theo sau đó’ có nghĩa là đi theo các căn bị dao động ấy. ‘Bởi những điều Đức Phật quở trách’ có nghĩa là bởi những điều bị Đức Phật, đấng Thế Tôn, khiển trách và ngăn cấm. ‘Bởi sự áp dụng sai lầm’ có nghĩa là bởi tám hành vi làm hư hỏng gia đình và hai mươi mốt cách tìm cầu bất chánh. ‘Bởi ba cơ sở của sự lừa dối’ có nghĩa là bởi ba cơ sở lừa dối này: sự thọ dụng vật dụng, sự nói bóng gió, và sự liên quan đến oai nghi. Điều này được nói là bởi ba loại phương cách hành động đáng kinh ngạc. Thanh tịnh, nên gọi là sự thanh tịnh. Chính sự thanh tịnh là sự trong sạch. ‘Của sự si mê’ có nghĩa là của sự mê mờ trong việc tác ý đến các giới v.v... ‘Của sự tham lam’ có nghĩa là, chính do sự si mê, nên có sự tham lam, sự khao khát các vật dụng giống như con quạ đã đánh rơi miếng ăn. ‘Của sự say sưa’ có nghĩa là của sự say sưa kiêu mạn bắt nguồn từ lợi lộc, danh vọng v.v... ‘Của sự dễ duôi’ có nghĩa là của sự dễ duôi, sự thất niệm đối với các pháp thiện. Giới hạn của mục đích sử dụng này hay kia, chẳng hạn đối với vật dụng y, giới hạn của mục đích là để ngăn ngừa cái lạnh v.v... Và ‘giới hạn’ là sự phân định mục đích sử dụng y, như ngăn ngừa cái lạnh, được chỉ ra bằng cụm từ ‘chỉ để’. Và điều đó được thiết lập để không rơi vào phe có lỗi là si mê v.v... đối với vật dụng y. Do đó, có lời nói rằng ‘để đoạn trừ sự si mê, tham lam, say sưa, và dễ duôi’. Phương pháp này cũng áp dụng cho vật dụng vật thực khất thực v.v... Qua đó, ý nghĩa này được chỉ ra trong các bài quán tưởng. Ở đây, vị tỳ khưu thọ dụng y ‘chỉ để ngăn ngừa cái lạnh, để ngăn ngừa cái nóng’ v.v..., có nghĩa là vị ấy thọ dụng chỉ để ngăn ngừa cái lạnh. Vị ấy không thọ dụng vượt ngoài mục đích đó vì sự si mê, vì sự tham lam, vì sự say sưa, vì sự dễ duôi v.v... Khi như vậy, y nào mà khi thọ dụng làm phát sinh si mê, tham lam, say sưa, và dễ duôi, thì y đó không nên được thọ dụng. Y còn lại nên được thọ dụng. Điều này được chỉ ra như vậy.

‘‘පච්චත්තසභාවො’’ති පච්චෙකසභාවො. ‘‘කාරියසඞ්ඛාතං’’ති කාතබ්බං අභිනිප්ඵාදෙතබ්බන්ති කාරියං. ආසන්නප්ඵලං. තෙනාහ ‘‘අග්ගිස්සධූමොවියා’’ති. ආසන්නකාරණං පදට්ඨානං නාම අග්ගිකාරකො විය. පජ්ජති ගච්ඡති පවත්තති ඵලං එතෙනාති පදං. තිට්ඨති ඵලං එත්ථාති ඨානං. උභයංපි කාරණ පරියායො එව. තෙන අතිස්සයත්ථොපි සිජ්ඣතීති ආහ ‘‘ආසන්නකාරණං’’ති. ‘‘සද්ධිං සඤ්ඤා චිත්ත විපල්ලාසෙහී’’ති දිට්ඨිසම්පයුත්තෙහීති අධිප්පායො. දිට්ඨිවිප්පයුත්තා පන සඤ්ඤා චිත්ත විපල්ලාසා වික්ඛම්භිතුං සක්කොතීති න වත්තබ්බා. ‘‘සාසන ධම්මෙ’’ති අනත්තලක්ඛණ සුත්තන්තාදිකෙ සුඤ්ඤත ධම්මප්පටිසංයුත්තෙ දෙසනාධම්මෙ. ‘‘දිට්ඨිවිපල්ලාසො වික්ඛම්භිතො’’ති තාදිසං ධම්මදෙසනං සුත්වා දෙසකෙ සත්ථරි ච දෙසිතෙ ධම්මෙ ච සද්ධං පටිලභිත්වා සච්චමෙව භගවා ආහ, අහං පන එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා,ති ගණ්හාමි, මිච්ඡාවතායං මමගාහොති එවං වික්ඛම්භිතො හොති. තතො පට්ඨාය එසො මෙ අත්තාති වදන්තොපි දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තෙන න වදති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන එව වදතීති අධිප්පායො. ඉදම්පන දළ්හග්ගාහ වික්ඛම්භනමත්තං එව[Pg.295]. න අත්තදස්සන වික්ඛම්භනං. තං පන ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණෙ සිද්ධෙ එව සිජ්ඣතීතිපි වදන්ති. චතුන්නං ආහාරානං වසෙන චතුධා නාමරූපං පරිග්ගහෙතබ්බමෙව. කස්මා, චත්තාරො ආහාරෙ පරිග්ගහෙත්වා තෙස්වෙව ලක්ඛණත්තයං සමනුපස්සන්තස්ස අන්තෙ ලොකුත්තරඤ්ඤාණදස්සනප්පටිලාභකිච්චස්ස සිද්ධත්තාති අධිප්පායො. පඤ්චධාතිආදීසු එසනයො. ආදිකම්මිකානං අවිසයො, විසුං විසුං ලක්ඛණ රසාදීහි පරිග්ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. පරිග්ගහණෙ සක්කොන්තස්සපි විපස්සනා කම්මෙ විසුං විසුං පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච. තථාහි වක්ඛති ‘‘කලාපවසෙන සංඛිපිත්වා’’ති. ‘‘අඤ්ඤස්ස කස්සචී’’ති අත්තජීවාදිකස්ස. සො කරොති කුසලාකුසලං කම්මං. සො පටිසංවෙදෙති භවන්තරං පත්වා තබ්බිපාකං. සංසරති භවතො භවං. සන්ධාවති කම්මවෙගෙන ඛිත්තො. සුද්ධෙ නාමෙ එව වා රූපෙ එව වා ඊහාබ්‍යාපාරානං අභාවදස්සනතොති යොජනා. පුග්ගලසත්තානං ක්‍රියායොති සඤ්ඤිතාති විග්ගහො. ‘‘අත්තාති පවත්තා දිට්ඨී’’ති කාරක දිට්ඨි. ‘‘තදත්ථා භිනිවෙසවසෙනා’’ති සත්තො, පුග්ගලො, තිආදි වොහාරස්ස සබ්භාවතො තස්ස අත්ථභූතො සත්තපුග්ගලාදිකොපි සභාවතො අත්ථියෙව. නො නත්ථීති එවං දළ්හං හදයෙ සන්නිධානකරණ වසෙන. ‘‘අතිධාවනඤ්චා’’ති වොහාර පඤ්ඤත්තිමත්තෙ අට්ඨත්වා තං අතික්කමිත්වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ සත්තාදිභාවෙන ගහණඤ්චාති අධිප්පායො.

“Paccattasabhāvo” có nghĩa là trạng thái riêng biệt. “Kāriyasaṅkhātaṃ” (được gọi là quả) có nghĩa là kāriyaṃ (quả) vì nó là cái phải được làm, phải được hoàn thành. (Nó là) quả gần. Do đó, ngài nói “giống như khói của lửa”. Nhân gần được gọi là padaṭṭhāna (cận nhân), giống như tác nhân của lửa. Quả đi đến, tiến hành, diễn tiến do cái này, vì vậy (nó được gọi là) padaṃ (nhân). Quả đứng vững ở nơi này, vì vậy (nó được gọi là) ṭhānaṃ (trú). Cả hai đều là từ đồng nghĩa của nhân. Do đó, để cho ý nghĩa đặc biệt cũng được thành tựu, ngài nói “nhân gần”. “Cùng với tưởng điên đảo và tâm điên đảo” có nghĩa là (những cái) tương ưng với tà kiến. Còn tưởng điên đảo và tâm điên đảo không tương ưng với tà kiến thì không thể nói là có thể được chế ngự. “Trong giáo pháp” có nghĩa là trong các pháp thuyết giảng tương ưng với pháp tánh không như là kinh Vô Ngã Tướng. “Kiến điên đảo được chế ngự” có nghĩa là: sau khi nghe một bài thuyết pháp như vậy, có được niềm tin nơi bậc Đạo Sư là người thuyết giảng và nơi pháp được thuyết giảng, (vị ấy nghĩ rằng) “Thật vậy, Đức Thế Tôn đã nói sự thật, còn ta thì lại chấp thủ rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’. Ôi, sự chấp thủ này của ta thật là sai lầm!”, như vậy (kiến điên đảo) được chế ngự. Kể từ đó, dù có nói “đây là tự ngã của tôi”, vị ấy cũng không nói với tâm tương ưng tà kiến. Ý nghĩa là, vị ấy chỉ nói với tâm không tương ưng tà kiến. Tuy nhiên, đây chỉ là sự chế ngự sự chấp thủ kiên cố, không phải là sự chế ngự cái thấy về tự ngã. Cũng có người nói rằng, điều đó chỉ thành tựu khi tuệ xác định danh sắc được thành tựu. Danh và sắc nên được nắm bắt theo bốn cách, dựa vào bốn loại vật thực. Tại sao? Ý nghĩa là, vì đối với người sau khi đã nắm bắt bốn loại vật thực và quán chiếu ba tướng ngay trong chúng, thì vào lúc cuối, phận sự chứng đắc tuệ kiến siêu thế sẽ được thành tựu. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp như “theo năm cách”, v.v. (Đây) không phải là đối tượng của những người mới bắt đầu, vì họ không có khả năng nắm bắt riêng biệt từng tướng, dụng, v.v. Và cũng vì, ngay cả người có khả năng nắm bắt, cũng không có khả năng thấy riêng biệt từng thứ trong công phu thiền minh sát. Thật vậy, ngài sẽ nói “sau khi tóm thâu theo từng nhóm”. “Của một ai khác” có nghĩa là của tự ngã, sinh mạng, v.v. Nó (tự ngã) tạo nghiệp thiện và bất thiện. Nó cảm thọ quả của nghiệp ấy sau khi đạt đến một kiếp sống khác. Nó luân hồi từ kiếp này sang kiếp khác. Nó trôi lăn, bị ném đi bởi năng lực của nghiệp. Nên được hiểu là do thấy được sự không có của sự cố gắng và hoạt động trong chỉ riêng danh hoặc chỉ riêng sắc. Phân tích cú pháp là: (nó) được gọi tên là hành động của chúng sanh, cá nhân. “Tà kiến khởi lên rằng ‘có một tự ngã’” có nghĩa là tác giả kiến. “Do sự cố chấp vào ý nghĩa của nó” có nghĩa là: do sự tồn tại của các cách nói thông thường như “chúng sanh”, “cá nhân”, v.v., nên chúng sanh, cá nhân, v.v., là ý nghĩa của các cách nói ấy, cũng thực sự tồn tại về mặt bản chất. (Sự cố chấp là) do việc xác lập một cách kiên cố trong tâm rằng “chúng có thật, chứ không phải không có”. “Và sự vượt qua” có nghĩa là không dừng lại ở mức độ chế định của cách nói thông thường, mà vượt qua nó để chấp thủ năm uẩn như là chúng sanh, v.v.

‘‘කම්මචිත්තොතුකාහාරවසෙනා’’ති එත්ථ කකාරො සන්ධි වසෙන ආගමො. කම්මවසෙන චිත්තවසෙන උතුවසෙන ආහාරවසෙනාති අත්ථො. අනුරූපානං පච්චයානං සාමග්ගීති විග්ගහො. ‘‘අඤ්ඤථා පවත්තියා’’ති අඤ්ඤෙන පකාරෙන පවත්තනස්ස. ‘‘හෙතුසම්භාරපච්චයෙහී’’ති හෙතුපච්චය සම්භාරපච්චයෙහි. ජනක පච්චයා හෙතුපච්චයා නාම. පරිවාරපච්චයා සම්භාරපච්චයා නාම. ‘‘කම්මප්පවත්තියා’’ති කම්මප්පවත්තිතො. ‘‘විපාකප්පවත්තියා’’ති විපාකප්පවත්තිතො. එකස්ස සත්තස්ස අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සංසරන්තස්ස රූපකායොපි අත්ථි නාමකායොපි අත්ථි. තතො අඤ්ඤො කොචිසභාවො [Pg.296] නාම නත්ථි. ද්වෙ ච කායා පඤ්චවොකාරෙ සංසරන්තස්ස එකතො පවත්තන්ති. අසඤ්ඤසත්තෙ සංසරන්තස්ස රූපකායො එව පවත්තති. සො එව තත්ථ එකොසත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. අරූපෙ සංසරන්තස්ස නාම කායො එව පවත්තති. සො එව තත්ථ එකො සත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ‘‘සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතී’’ති ච පඤ්ඤත්තිමත්තං ගච්ඡතීති අධිප්පායො. තෙසු ච කායෙසු රූපකායෙ චුති පටිසන්ධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තර පච්චයතා නාම නත්ථි. එකමෙකස්මිං භවෙ එකමෙකො හුත්වා චුතිකාලෙ භිජ්ජති. රූපසන්තති ඡිජ්ජති. පටිසන්ධිරූපෙන සහ පච්චය පච්චයුප්පන්නතා පබන්ධො නප්පවත්තති. නාම කායෙ පන චුති පටිසන්ධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයතා අත්ථි. චුතිකාලෙපි නාමසන්තති න ඡිජ්ජති. පටිසන්ධි නාමෙන සහ පච්චය පච්චයුප්පන්නතා පබන්ධො පවත්තතියෙව. තත්ථ පටිච්චසමුප්පාද කුසලො භික්ඛු පටිච්චසමුප්පාදඤ්ඤාණෙ ඨත්වා එකස්මිංභවෙ එකස්ස සත්තස්ස පවත්තිං පස්සන්තො සත්තං නාම න පස්සති. පුග්ගලං නාම න පස්සති. අහන්තිපි න පස්සති. පරොතිපි න පස්සති. අහං අතීතෙසු භවෙසු අහොසින්තිපි න පස්සති. ඉමස්මිංභවෙ අස්මීතිපි න පස්සති. අනාගතෙසු භවිස්සාමීතිපි න පස්සති. අථ ඛො අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති. සඞ්ඛාර පච්චයා භවන්තරෙ විඤ්ඤාණං පවත්තතීතිආදිනා නයෙන නාමරූප ධම්මානං හෙතුඵල පරම්පරාවසෙන අවිච්ඡෙදප්පවත්තිමෙව පස්සති. එකස්මිංභවෙ පවත්තිං පස්සන්තෙ සති, අනමතග්ගෙසංසාරෙ අනන්තෙසු භවෙසු තස්ස සත්තස්ස පවත්ති දිට්ඨා එව හොති තත්ථපි එවමෙව, තත්ථපි එවමෙවාති. තදා තස්ස සොළසවිධා කඞ්ඛා පහීයතීති ඉමමත්ථං ‘‘දස්සෙන්තො අනමතග්ගෙ සංසාරෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ කතමා සොළසවිධා කඞ්ඛාති. අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානං. න නු ඛො අහොසිං. කිං නු ඛො අහොසිං. කථං නු ඛො අහොසිං. කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානන්ති එවං පුබ්බන්තෙ පඤ්චවිධා කඞ්ඛාවුත්තා. භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං. න නු ඛො භවිස්සාමි. කිං නු ඛො භවිස්සාමි. කථං නු ඛො භවිස්සාමි. කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානන්ති එවං අපරන්තෙ පඤ්චවිධා කඞ්ඛා වුත්තා[Pg.297]. අහං නු ඛො ස්මි. නො නු ඛො ස්මි. කින්නු ඛො ස්මි. කථං නු ඛො ස්මි. අහං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො. සො කුහිං ගාමී භවිස්සාමීති එවං පච්චුප්පන්නෙ ඡබ්බිධා කඞ්ඛා වුත්තා. ඉමා සොළසවිධා කඞ්ඛාති. තත්ථ අහොසිං නු ඛො, න නු ඛො අහොසින්ති ඉමිනා පදද්වයෙන අතීතකාලෙ අත්තනො අත්ථි නත්ථිභාවෙ කඞ්ඛති. සචෙ අත්ථි, කිං නු ඛො අහොසින්ති කඞ්ඛති. කෙනචි හෙතුනා පච්චයෙන වා අහොසිං. කෙනචි ඉද්ධිමන්තෙන වා නිම්මිතො අහොසිං. අහෙතු අපච්චයා වා අනිම්මිතො වා සයංජාතො අහොසින්ති අත්ථො. යදි තෙසුපකාරෙසු අඤ්ඤතරෙන අහොසිං. කථං නු ඛො අහොසිං. අපාදකොවා අහොසිං. ද්විපාදකො වා. චතුප්පාදකොවා. බහුප්පාදකොවා. රූපීවා. අරූපීවා. සඤ්ඤීවා. අසඤ්ඤීවා ඉච්චාදි. අථ තෙසු අපාදකාදීසු අඤ්ඤතරො අහං අහොසිං. කිං හුත්වා කිං අහොසිං. පථමභවෙ කිං හුත්වා දුතීය භවාදීසු කිං අහොසින්ති ඉදං භවපරම්පරාවසෙන වුත්තං. එසනයො අපරන්තෙපි. පච්චුප්පන්නෙ ‘‘අහං නු ඛො ස්මි, නො නු ඛො ස්මී’’ති යථා ඛුද්දකවත්ථු විභඞ්ගෙ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතෙසු. සතස්මීති හොති. සීතස්මීති හොතීති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සතස්මී’’ති අහං සස්සතො වා භවාමි. ‘‘සීතස්මී’’ති අහං උච්ඡින්නොවා භවාමීති අත්ථො. යථා ච. අත්ථීති ඛො එකො අන්තො. නත්ථීති ඛො දුතීයො අන්තොති වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්ථී’’ති අත්තානාම භවාභවෙසු නිච්චකාලං අත්ථි. ‘‘නත්ථී’’ති තථා නත්ථි, උච්ඡිජ්ජති. න හොති පරම්මරණාති අත්ථො. තථා ඉධාපි අහං නු ඛො ස්මි. නො නු ඛො ස්මීති කඞ්ඛති. තත්ථ ‘‘අහං නු ඛොස්මී’’ති අයං අහං නාම භවාභවෙසු නිච්චකාලං අස්මි නු ඛො, මම අත්තානාම සස්සතො හුත්වා සබ්බකාලං අත්ථි නු ඛොති වුත්තං හොති. ‘‘නො නු ඛො ස්මී’’ති තථා නො අස්මි නු ඛො. මම අත්තා තථා නත්ථි නු ඛොති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘භවාභවෙසූ’’ති පවත්තෙපි පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානං අත්තානං ගහෙත්වා පවත්තා පච්චුප්පන්නෙ සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘කිං නු ඛො ස්මී’’ති අහං නාම සන්තො ජාතො කිං නු ඛො අස්මි. කෙනචි හෙතුනා පච්චයෙන වා අස්මි නු ඛො. කෙනචි ඉද්ධිමන්තෙන වා නිම්මිතො භවාමි නු ඛො. උදාහු අහෙතු අපච්චයා වා [Pg.298] කෙනචි අනිම්මිතො වා සයං නු ඛො භවාමි නු ඛොති අත්ථො. ‘‘කථං නු ඛො ස්මී’’ති එත්ථ පන අපදාදීහි අයොජෙත්වා අහං නු ඛො කිං ගොත්තො භවාමි. ගොතමගොත්තො වා වාසෙට්ඨ ගොත්තො වා තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ආදි කප්පකාලෙ තානි ගොත්තානි එතරහි සම්භෙදං ගච්ඡන්ති. තස්මා තෙසු කඞ්ඛන්තො කඞ්ඛතියෙව. ‘‘අහං කුතො ආගතො’’ති අහං අතීතෙ කුතොභවතො ආගතො අස්මි. ‘‘සොකුහිංගාමී භවිස්සාමී’’ති සො අහං ආයතිං භවෙ කුහිං ගාමිකො භවිස්සාමීති කඞ්ඛති. ‘‘කඞ්ඛාය අතික්කමො’’ති සො භික්ඛු පටිච්චසමුප්පාදෙ අවිජ්ජාදිකං අතීතහෙතු පඤ්චකං පස්සන්තො තස්මිංභවෙ සබ්බංපි පටිච්චසමුප්පාදං පස්සතියෙව. එවං පස්සන්තො න තත්ථ අහං නාම කොචි අත්ථි, යං පටිච්ච අතීත විසයා පඤ්චවිධා කඞ්ඛා උප්පජ්ජති. ධම්ම මත්තමෙව තත්ථ අත්ථීති එවං අතීතෙ කඞ්ඛා වත්ථුස්ස අභාවදස්සනෙන පඤ්චවිධාය කඞ්ඛාය අතික්කමො හොති. නනු තථා පස්සන්තස්සපි කථං නු ඛො ස්මි, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛොති අයං කඞ්ඛා අත්ථියෙව. තථා පස්සන්තොපි හි විනා පුබ්බෙනිවාසඤ්ඤාණෙන අතීතෙ භවෙ අහං ද්විපාදකො අහොසින්තිවා චතුප්පාදකො අහොසින්ති වා තතො චුතො අසුකභවෙ උප්පන්නොති වා න ජානාති න පස්සතීති. වුච්චතෙ. සා පන කඞ්ඛා ධම්ම මත්තප්පවත්ති දස්සනතො පට්ඨාය අන්තරායික කඞ්ඛා න හොති. විචිකිච්ඡා පටිරූපිකා එව. සා හි අරියානංපි ලබ්භති යෙවාති. තථා අනාගතෙ ඵලපඤ්චකං පස්සන්තො අපරන්තෙ පඤ්චවිධං කඞ්ඛං අතික්කමති. පච්චුප්පන්නෙ ඵලපඤ්චකඤ්ච හෙතුපඤ්චකඤ්ච පස්සන්තො පච්චුප්පන්නෙ කඞ්ඛා ඡක්කං අතික්කමති. සෙසං සබ්බං පුබ්බන්තෙ වුත්තනයමෙවාති. අට්ඨවිධාය කඞ්ඛාය අතික්කමනෙ පන පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමප්පටිලොමං පස්සන්තො දෙසනා ධම්මෙ ච ලොකුත්තර ධම්මෙසු ච කඞ්ඛං අතික්කමති. ධම්මෙ කඞ්ඛාතික්කමනෙන සහෙව දෙසෙන්තෙ සත්ථරි ච, යථානුසිට්ඨං පටිපන්නෙ සඞ්ඝෙ ච, තීසු සික්ඛාසු ච, යථාවුත්තෙ පුබ්බන්තෙ ච, අපරන්තෙ ච, පුබ්බන්තා පරන්තෙසු ච, පටිච්චසමුප්පාදෙන සහ පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ච සබ්බං කඞ්ඛං අතික්කමතියෙව. තෙනාහ ‘‘සභාව [Pg.299] ධම්මප්පවත්තියා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘සභාවධම්මප්පවත්තියා චා’’ති පච්චයපරම්පරාවසෙන සභාවධම්මානං පරම්පරප්පවත්තියා ච. ධම්මසු ධම්මතා නාම දෙසනා ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතාදිභාවෙන සුන්දර ධම්මතා. අනවජ්ජධම්මතා. බුද්ධසුබුද්ධතා නාම තං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස බුද්ධස්ස සබ්බඤ්ඤුබුද්ධතා.

Trong câu “Kammacittotukāhāravasenā’ti”, mẫu tự 'ka' được thêm vào do nối âm. Nghĩa là: do nghiệp, do tâm, do thời tiết, do vật thực. Phân tích cú pháp là “sự hòa hợp của các duyên tương ứng”. “Aññathā pavattiyā’ti” có nghĩa là “của sự diễn tiến theo cách khác”. “Hetusambhārapaccayehī’ti” có nghĩa là “do nhân duyên và trợ duyên”. Các duyên sinh khởi được gọi là nhân duyên. Các duyên tùy tùng được gọi là trợ duyên. “Kammappavattiyā’ti” có nghĩa là “từ sự diễn tiến của nghiệp”. “Vipākappavattiyā’ti” có nghĩa là “từ sự diễn tiến của quả dị thục”. Đối với một chúng sinh đang trôi lăn trong vòng luân hồi vô thủy, có cả sắc thân và danh thân. Ngoài những thứ đó ra, không có một thực thể nào khác. Và hai thân này cùng diễn tiến trong cõi năm uẩn của chúng sinh đang trôi lăn. Đối với chúng sinh đang trôi lăn trong cõi vô tưởng, chỉ có sắc thân diễn tiến. Chỉ riêng nó ở đó được kể là một chúng sinh. Đối với chúng sinh đang trôi lăn trong cõi vô sắc, chỉ có danh thân diễn tiến. Chỉ riêng nó ở đó được kể là một chúng sinh. Và “được kể là” có ý nghĩa là chỉ đạt đến mức độ chế định. Trong các thân ấy, đối với sắc thân, không có cái gọi là tính chất vô gián duyên giữa tử và tục sinh. Trong mỗi kiếp sống, nó trở thành một rồi tan rã vào lúc chết. Dòng tương tục của sắc bị cắt đứt. Sự liên kết giữa duyên và quả của duyên không diễn tiến cùng với sắc tục sinh. Nhưng đối với danh thân, có tính chất vô gián duyên giữa tử và tục sinh. Ngay cả vào lúc chết, dòng tương tục của danh không bị cắt đứt. Sự liên kết giữa duyên và quả của duyên vẫn diễn tiến cùng với danh tục sinh. Ở đây, vị tỳ khưu thiện xảo về lý duyên khởi, khi an trú trong trí tuệ về lý duyên khởi, nhìn thấy sự diễn tiến của một chúng sinh trong một kiếp sống, vị ấy không thấy có chúng sinh, không thấy có cá nhân (ngã), không thấy có “ta”, cũng không thấy có “người”. Vị ấy không thấy rằng “ta đã từng tồn tại trong các kiếp quá khứ”. Vị ấy không thấy rằng “ta đang tồn tại trong kiếp này”. Vị ấy cũng không thấy rằng “ta sẽ tồn tại trong các kiếp tương lai”. Thay vào đó, vị ấy chỉ thấy sự diễn tiến không gián đoạn của các pháp danh và sắc theo chuỗi nhân quả, theo phương thức: do vô minh làm duyên, các hành diễn tiến; do hành làm duyên, thức diễn tiến trong kiếp sau, v.v. Khi thấy được sự diễn tiến trong một kiếp, sự diễn tiến của chúng sinh ấy trong vô số kiếp trong vòng luân hồi vô thủy cũng được xem như đã thấy, rằng “ở đó cũng như vậy, ở đó cũng như vậy”. Khi ấy, mười sáu loại hoài nghi của vị ấy được đoạn trừ. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “trong vòng luân hồi vô thủy”. Ở đây, mười sáu loại hoài nghi là gì? “Ta đã từng tồn tại trong quá khứ chăng? Ta đã không từng tồn tại chăng? Ta đã là gì chăng? Ta đã như thế nào chăng? Từng là gì, ta đã trở thành gì trong quá khứ chăng?” – như vậy, năm loại hoài nghi về quá khứ đã được nói đến. “Ta sẽ tồn tại trong tương lai chăng? Ta sẽ không tồn tại chăng? Ta sẽ là gì chăng? Ta sẽ như thế nào chăng? Từng là gì, ta sẽ trở thành gì trong tương lai chăng?” – như vậy, năm loại hoài nghi về tương lai đã được nói đến. “Ta có tồn tại chăng? Ta không tồn tại chăng? Ta là gì chăng? Ta như thế nào chăng? Chúng sinh này là ta, đã từ đâu đến? Nó sẽ đi về đâu?” – như vậy, sáu loại hoài nghi về hiện tại đã được nói đến. Đây là mười sáu loại hoài nghi. Trong đó, qua hai cụm từ “ta đã từng tồn tại chăng, ta đã không từng tồn tại chăng”, người ấy hoài nghi về sự hiện hữu và không hiện hữu của mình trong quá khứ. Nếu đã tồn tại, người ấy hoài nghi “ta đã là gì chăng?”. Nghĩa là: ta đã tồn tại do một nhân hay một duyên nào đó chăng? Hay ta được tạo ra bởi một vị có thần thông nào đó chăng? Hay ta đã tồn tại không do nhân, không do duyên, không được tạo ra, mà tự sinh chăng? Nếu ta đã tồn tại bằng một trong những cách đó, “ta đã như thế nào chăng?”. Ta là loài không chân chăng? Hay hai chân? Hay bốn chân? Hay nhiều chân? Hay có sắc? Hay không có sắc? Hay có tưởng? Hay không có tưởng?, v.v. Nếu ta đã là một trong những loài không chân v.v. đó, “từng là gì, ta đã trở thành gì?”. Trong kiếp đầu tiên đã là gì, rồi trong các kiếp thứ hai v.v. đã trở thành gì? – điều này được nói theo chuỗi các kiếp sống. Phương pháp này cũng áp dụng cho tương lai. Trong hiện tại, câu “ta có tồn tại chăng, ta không tồn tại chăng” cũng giống như trong phần phân tích các đối tượng nhỏ (Khuddakavatthu Vibhaṅga) về một trăm tám loại ái. Có câu “Satasmīti hoti” (có ý nghĩ 'ta là thường hằng'). Có câu “Sītasmīti hoti” (có ý nghĩ 'ta là đoạn diệt'). Ở đây, “satasmī” có nghĩa là “ta là thường hằng chăng?”. “Sītasmī” có nghĩa là “ta là đoạn diệt chăng?”. Và cũng như đã được nói: “Có tồn tại là một cực đoan. Không tồn tại là cực đoan thứ hai”. Ở đây, “có tồn tại” có nghĩa là tự ngã tồn tại vĩnh viễn qua các kiếp sống. “Không tồn tại” có nghĩa là không tồn tại như vậy, nó bị đoạn diệt, không còn tồn tại sau khi chết. Tương tự, ở đây người ấy hoài nghi “ta có tồn tại chăng, ta không tồn tại chăng?”. Trong đó, “ta có tồn tại chăng” có nghĩa là: “cái gọi là ta này có tồn tại vĩnh viễn qua các kiếp sống chăng, tự ngã của ta có phải là thường hằng và tồn tại mọi lúc chăng?”. “Ta không tồn tại chăng” có nghĩa là: “ta không tồn tại như vậy chăng, tự ngã của ta không tồn tại như vậy chăng?”. Ở đây, cần hiểu rằng “qua các kiếp sống” bao gồm cả hiện tại, bằng cách nắm bắt tự ngã đang hiện hữu trong hiện tại. “Ta là gì chăng?” có nghĩa là: “cái gọi là ta này, đã sinh ra, là gì chăng? Ta tồn tại do một nhân hay một duyên nào đó chăng? Hay ta được tạo ra bởi một vị có thần thông nào đó chăng? Hay ta tồn tại không do nhân, không do duyên, không được ai tạo ra, mà tự sinh chăng?”. Còn trong câu “ta như thế nào chăng?”, không nên liên kết với các loài không chân v.v., mà nên hiểu là: “ta thuộc dòng họ nào chăng? Dòng họ Gotama hay dòng họ Vāseṭṭha?”, v.v. Vào thời sơ kiếp, các dòng họ đó nay đã bị pha trộn. Do đó, người hoài nghi về chúng thì vẫn cứ hoài nghi. “Ta từ đâu đến?” có nghĩa là: “trong quá khứ, ta đã từ kiếp nào đến đây?”. “Nó sẽ đi về đâu?” có nghĩa là: “ta đó, trong kiếp tương lai, sẽ đi về đâu?”. “Sự vượt qua hoài nghi” có nghĩa là: vị tỳ khưu ấy, khi thấy năm nhân quá khứ như vô minh v.v. trong lý duyên khởi, vị ấy cũng thấy toàn bộ lý duyên khởi trong kiếp sống đó. Khi thấy như vậy, vị ấy thấy rằng không có cái gọi là “ta” ở đó, thứ mà dựa vào đó năm loại hoài nghi về quá khứ khởi sinh. Ở đó chỉ có các pháp mà thôi. Như vậy, do thấy được sự không tồn tại của đối tượng hoài nghi trong quá khứ, sự vượt qua năm loại hoài nghi xảy ra. Nhưng chẳng phải người thấy như vậy vẫn còn hoài nghi rằng “ta như thế nào chăng, từng là gì, ta đã trở thành gì chăng?” sao? Vì người thấy như vậy, nếu không có túc mạng minh, thì không biết, không thấy rằng “trong kiếp quá khứ, ta là loài hai chân” hay “là loài bốn chân”, hay “sau khi chết ở đó, ta đã sinh vào kiếp kia”. Xin thưa. Hoài nghi đó, kể từ khi thấy được sự diễn tiến của các pháp đơn thuần, không phải là hoài nghi gây chướng ngại. Nó chỉ là hoài nghi tương tự (vicikicchā paṭirūpikā). Vì nó cũng được tìm thấy nơi các bậc Thánh. Tương tự, khi thấy năm quả trong tương lai, vị ấy vượt qua năm loại hoài nghi về tương lai. Khi thấy năm quả và năm nhân trong hiện tại, vị ấy vượt qua sáu loại hoài nghi trong hiện tại. Phần còn lại hoàn toàn theo phương pháp đã nói về quá khứ. Về việc vượt qua tám loại hoài nghi, khi thấy lý duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch, vị ấy vượt qua hoài nghi trong giáo pháp và trong các pháp siêu thế. Cùng với việc vượt qua hoài nghi trong Pháp, vị ấy cũng vượt qua tất cả hoài nghi đối với bậc Đạo Sư là người thuyết giảng, đối với Tăng chúng là những người thực hành theo lời chỉ dạy, đối với ba học giới, đối với quá khứ, tương lai, cả quá khứ và tương lai như đã nói, và đối với các pháp do duyên khởi sinh cùng với lý duyên khởi. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “do sự diễn tiến của các pháp tự nhiên”. Trong đó, “sabhāvadhammappavattiyā cā’ti” có nghĩa là “và do sự diễn tiến liên tục của các pháp tự nhiên theo chuỗi các duyên”. “Dhammasu dhammatā” (pháp tánh trong các pháp) là pháp tánh tốt đẹp, pháp tánh không thể chê trách của giáo pháp, do tính chất được khéo thuyết giảng v.v. “Buddhasubuddhatā” (sự giác ngộ viên mãn của Đức Phật) là trí tuệ toàn giác của Đức Phật, người đã thuyết giảng pháp đó.

පරියුට්ඨිතානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං වික්ඛම්භනං නාම හෙට්ඨා ධම්මවවත්ථාන වසෙන පච්චයපරිග්ගහවසෙන ච සිජ්ඣති. විපස්සනා කම්මං පන අනුසයභූතානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං සල්ලිඛනත්ථාය කරීයතීති වුත්තං ‘‘අනුසය සමූහනනත්ථඤ්චා’’තිආදි. ‘‘තත්ථ පනා’’ති තස්මිං පටිසම්භිදා මග්ගෙ පන. විභත්තෙසූති පාඨසෙසො. ‘‘යස්සා’’ති යොගී පුග්ගලස්ස. ‘‘යං දූරෙ සන්තිකෙවා’’ති යං දූරෙ පවත්තං රූපං වා, සන්තිකෙ පවත්තං රූපංවාති පාඨසෙසො. ‘‘තදත්ථස්ස පනා’’ති සම්මසිතධම්මුද්ධාරත්ථස්ස. ‘‘ඤාණෙන දළ්හං ගහෙත්වා’’ති ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණෙන සුට්ඨුවිභූතං කත්වාති අධිප්පායො. ඉදානි යං යං දළ්හං ගහෙතබ්බං. තං තං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. පුන දළ්හං ගහිතස්ස රූපස්ස අනිච්චලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘සා ච ක්‍රියා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘නස්සන්තී’’ති භිජ්ජන්ති. අනිච්චතං ගච්ඡන්ති. ‘‘විත්ථම්භන ක්‍රියා’’ති එත්ථ විවිධෙන ථම්භනං විත්ථම්භනං. නානාදිසාභිමුඛවසෙන ථම්භනං වහනන්ති අත්ථො. ‘‘ඉමාසඤ්චා’’ති චතුන්නං මහාභූතානඤ්ච. විසුං විසුන්ති වුත්තත්තා තාසං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච සහජාතෙසු ගහණං සම්භවතීති වුත්තං ‘‘ආපාදීනං’’ති. ආපාදීනං සෙසමහාභූතානඤ්චාති අත්ථො. සන්තතියා සරීරානි සන්තති සරීරානි. ‘‘තථා තථා කප්පෙත්වා’’ති රූපධම්මානං සන්තති පරිවත්ති නාම අභික්කමන්තස්ස එවං භවෙය්‍ය, පටික්කමන්තස්ස එවං භවෙය්‍ය, තථා සමිඤ්ජන්තස්ස පසාරෙන්තස්සාතිආදිනා පරිකප්පෙත්වා. ‘‘සෙසඛන්ධෙසුපි තං තං සන්තති නානත්තං’’ති වෙදනාක්ඛන්ධෙ තාව කායෙ කායිකසුඛසන්තති දුක්ඛසන්තතීනං නානත්තං. චිත්තෙ සොමනස්ස දොමනස්ස සන්තතීනං. උපෙක්ඛා සන්තති පන අවිභූතා හොති. කප්පෙත්වා ගහෙතබ්බා. යදා චිත්තෙ සොමනස්ස දොමනස්සානි න සන්දිස්සන්ති, තදා ඉදානි උපෙක්ඛා මෙ වෙදනා පවත්තතීති වා, යදා තානි සන්දිස්සන්ති[Pg.300], තදා සා නිරුජ්ඣතීති වා එවං තක්කෙත්වා සම්මසිතබ්බාති වුත්තං හොති. සඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ රූපසඤ්ඤාසද්දසඤ්ඤාදීනං වසෙන. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ රූපසඤ්චෙතනා සද්දසඤ්චෙතනාදීනං වසෙන, නානාවිතක්ක විචාරාදීනං වසෙන, ලොභාලොභ දොසාදොස මොහාමොහාදීනං වසෙන ච. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං, කුසලා කුසලවිඤ්ඤාණාදීනඤ්ච වසෙන සන්තති නානත්තං වෙදිතබ්බං. විස්සාසං කරොතීති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘එතං මෙ’’තිආදිනා. තත්ථ තයොවිස්සාසා තණ්හාවිස්සාසො, මානවිස්සාසො, දිට්ඨිවිස්සාසො. තත්ථ එතං මමාති තණ්හාවිස්සාසො. එසොහමස්මීති මානවිස්සාසො. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිවිස්සාසො. ‘‘පරිහරතී’’ති භවාභවෙසු පරිග්ගහෙත්වා හරති වහති. ‘‘පරමජ්ඣත්තභාවෙනා’’ති පධානඅජ්ඣත්තභාවෙන. අජ්ඣත්තසාරභාවෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘පරිග්ගහිතො’’ති එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිපරිග්ගහෙන පරිග්ගහිතො. තයො හි පරිග්ගහා තණ්හා පරිග්ගහො, මානපරිග්ගහො, දිට්ඨිපරිග්ගහොති. වසෙ සබ්බසො වත්තන්තො නාම කෙවලං වසායත්තවුත්තිකො එව සියා, න පච්චයායත්තවුත්තිකොති දස්සෙන්තො ‘‘යථාවුත්තෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යථාවුත්තෙහී’’ති සබ්බසඞ්ගහෙ වුත්තප්පකාරෙහි කම්මාභිසඞ්ඛරණාදීහි. ‘‘තථාපරිග්ගහෙතබ්බො’’ති එසො මෙ අත්තාති එවං පරමජ්ඣත්තභාවෙන පරිග්ගහෙතබ්බො. තථා හි යො අත්තනො වසෙන වත්තති, තස්මිං අත්තනො සාමිභාවො නත්ථි. යස්මිඤ්ච සාමිභාවො නත්ථි, තස්මිං රූපාදිකෙ ධම්මෙ අත්තානං සාමිකං කත්වා එසො මම අත්තාති පරිග්ගහො නාම මිච්ඡා එව. තථා යො ච ඛණික ධම්මො හොති, ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජති, තං රූපාදිකං ඛන්ධපඤ්චකං අත්තනො සාරං කත්වා තථා පරිග්ගහොපි මිච්ඡා එව. එත්ථ ච ‘‘මිච්ඡා එවා’’ති පරමත්ථ සච්චං පත්වා මිච්ඡා එව. විපල්ලාසො එවාති වුත්තං හොති. ‘‘සුඛං විද්ධංසෙතී’’ති කායිකසුඛඤ්ච චෙතසික සුඛඤ්ච විද්ධංසෙති. විනාසෙති. ‘‘නානාදුක්ඛං ජනෙතී’’ති කායිකදුක්ඛඤ්ච චෙතසික දුක්ඛඤ්ච ජනෙති උප්පාදෙති. ‘‘ඉදඤ්ච රූපං එදිසමෙව හොතී’’ති කථං හොති. මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතානං සත්තානං යථාපවත්තං [Pg.301] මනුස්ස සුඛං විද්ධංසෙති, ජිණ්ණභින්නභාවං පාපෙති, නානාදුක්ඛං ජනෙති. සයං අපායත්තභාවං ගහෙත්වා තෙසං නානාඅපාය දුක්ඛං ජනෙති. තථා දෙවත්තභාවෙ සක්කත්තභාවෙ බ්‍රහ්මත්තභාවෙ ඨිතානන්තිආදිනා වත්තබ්බං. තථා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතානං නානාවිපරිණාම කිච්චෙහි යථාපවත්තං සුඛං විද්ධංසෙති, නානාපච්චයාභිසඞ්ඛරණකිච්චෙහි නානාදුක්ඛං ජනෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉදඤ්ච රූපං එදිසමෙවා’’ති. ‘‘සාරොනාම ථාමබලවිසෙසො වුච්චතී’’ති එතෙන ථාමබලවිසෙසෙන සම්පන්නං වත්ථුංපි සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අසාරකට්ඨෙනා’’ති එත්ථ සාරො එව සාරකං, න සාරකං අසාරකන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘රූපං පන සයංපි එවරූපො සාරො න හොතී’’ති වුත්තං. සත්තානං අත්තසාරො ජීවසාරො න හොතීති අත්ථො. නත්ථි සාරො එතස්සාති අසාරකන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘න ච එවරූපෙන සාරෙන යුත්තං’’ති වුත්තං. අත්තසාරෙන ජීවසාරෙන සංයුත්තං හොතීති අත්ථො. තත්ථ පුරිමො අත්ථො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉදං සන්ධාය වුත්තො. පච්ඡිමො රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානංති ඉමානි සන්ධාය වුත්තො. එතෙන අසාරකට්ඨෙනාති අසාරභාවෙන, අසාරයුත්තභාවෙන වාති ච. අනත්තාති එත්ථපි න අත්තා අනත්තා, නත්ථි අත්තා එතස්සාති වා අනත්තාති ච ද්විධා අත්ථො සිජ්ඣති. ‘‘යඤ්චා’’ති යඤ්ච රූපං. ‘‘පීළෙතී’’ති තං සමඞ්ගී පුග්ගලං පීළෙති. එතෙන අනත්තභාවෙ සිද්ධෙ දුක්ඛභාවොපි සිද්ධොති දස්සෙති. ‘‘තිණ්ණං වයානං වසෙන අද්ධාභෙදො යොජෙතබ්බො’’ති පථමවයෙ පවත්තං රූපං දුතීයවයං න පාපුණාති, පථමවයෙ එව නිරුජ්ඣතීතිආදිනා අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ අන්තොගධභෙදො යොජෙතබ්බො. ‘‘සභාගෙකසන්තානවසෙනා’’ති සභාගානං ධම්මානං සභාගට්ඨෙන එකීභූතා සන්තති සභාගෙකසන්තති. ‘‘සභාගානං ධම්මානං’’ති ච චිත්තජෙසුතාව නිරන්තරප්පවත්තෙන ලොභසම්පයුත්තචිත්තෙන සහජාතා රූපධම්මා සභාගරූපධම්මා නාම. තථා නාම ධම්මා ච. එවං දොසසම්පයුත්තාදීසුපි. උතුජෙසු නිරන්තරප්පවත්තෙන සීතඋතුනා සමුට්ඨිතා රූපධම්මා සභාගරූප ධම්මා නාම. තථා උණ්හඋතුනා සමුට්ඨිතා. එසනයො ආහාරජෙසුපීති [Pg.302] එවං සභාගෙකසන්තතිවසෙන. ‘‘සම්පාපුණිතුං’’ති ඤාණෙන සම්පාපුණිතුං. ‘‘අද්ධාසන්තතිවසෙනා’’ති එත්ථ සන්තතිවසෙන සම්මසනං විසෙසතො අධිප්පෙතං. එවඤ්ච කත්වා හෙට්ඨා අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති පදෙ චතුන්නං මහාභූතානං සන්තති විභාගනයො සුට්ඨු දස්සිතොති. ‘‘අනිච්චලක්ඛණ දස්සනමෙව පධානං’’ති ඉමස්මිං ඤාණෙපි උදයබ්බයඤ්ඤාණෙපි භඞ්ගඤ්ඤාණෙපි අනිච්චලක්ඛණ දස්සනමෙව පධානං. භයඤ්ඤාණෙ ච ආදීනවඤ්ඤාණෙ ච නිබ්බිදාඤාණෙ ච දුක්ඛලක්ඛණ දස්සනං පධානං. උපරි චතූසු ඤාණෙසු අනත්තලක්ඛණ දස්සනං පධානන්ති. ‘‘සමුදිතෙසූ’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාවසහායභාවෙන සමුප්පන්නෙසු. ඉදඤ්ච අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො. තණ්හාසමුදයා උපාදාන සමුදයො. ආහාර සමුදයා රූපසමුදයොති පාළිවසෙන වුත්තං. අප්පහීන වසෙනාති පාළිපදෙ පන අවිජ්ජා තණ්හා දිට්ඨානුසයානං අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ විජ්ජමානතා එව පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සමුදෙන්තී’’ති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය එකතො උදෙන්ති. උපරූපරි එන්ති. ආගච්ඡන්තීති අත්ථො. එකභවභාවෙන පාතුබ්භවන්තීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යාවමරණකාලා’’තිආදිං. ‘‘පසවන්තී’’ති පවඩ්ඪමානා සවන්ති, පවත්තන්ති, සන්දන්ති. ‘‘තෙසු පනා’’ති අවිජ්ජා තණ්හුපාදාන කම්මෙසු. ‘‘නිරුජ්ඣන්තී’’ති තස්මිංභවෙ එව නිරුජ්ඣන්ති. තස්මිං භවෙ නිරොධො නාම භවන්තරෙ පුන අනුප්පාදො යෙවාති වුත්තං ‘‘භවන්තරෙ’’තිආදි. ‘‘තං සන්තතියං’’ති තස්මිං පච්චුප්පන්න භවෙති වුත්තං හොති. ‘‘පුන අනුප්පාදසඞ්ඛාතං නිරොධං’’ති සන්තති නිරොධො නාම වුත්තො. න නිබ්බාන නිරොධො. එතාහි පච්චයෙ සති, භවන්තරෙ උප්පජ්ජීස්සන්ති යෙවාති. ඉදානි යථාපවත්ත සන්තතීසු පරියාපන්නානං සබ්බපච්ඡිමානං නාමරූපානං ඛණිකනිරොධවසෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘යථාපවත්ත සන්තතියො වා ඡිජ්ජන්ති භිජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස චා’’ති එත්ථ කතමො උදයො නාම, කතමො වයො නාම, කථඤ්ච තදුභයං සමනුපස්සතීති ආහ ‘‘උදයබ්බයං පස්සන්තස්සාති එත්ථ යථා නාමා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තමො ඛන්ධො’’ති තමොරාසි. ‘‘වෙතී’’ති විගච්ඡති. අන්තර ධායති[Pg.303].‘‘උදයො’’ති උප්පාදො චෙව වඩ්ඪි ච. ‘‘වයො’’ති විගමනං, අන්තරධානං. ‘‘නානාපයොගවසෙනවා’’ති සමිඤ්ජනප්පසාරණාදි නානාපයොගවසෙන වා. උදයපක්ඛානං නානාසන්තතීනං උදයඤ්ච උදයතො. වයපක්ඛානං නානාසන්තතීනං වයඤ්ච වයතොති යොජනා.

Việc trấn áp các tà kiến và hoài nghi đã khởi lên được thành tựu ở dưới bằng cách xác định các pháp và bằng cách nắm bắt các duyên. Còn công việc minh sát được thực hiện nhằm mục đích bào mòn các tà kiến và hoài nghi đã trở thành tùy miên, điều này được nói đến trong câu “và nhằm mục đích nhổ bật tùy miên” v.v... “Còn ở đó” nghĩa là: còn trong Tuệ Phân Tích Đạo ấy. `Vibhattesu` (khi đã được phân chia) là phần còn lại của câu. “Của người nào” nghĩa là: của hành giả. “Dù xa hay gần” nghĩa là: sắc pháp nào đang diễn tiến ở xa, hoặc sắc pháp đang diễn tiến ở gần, đây là phần còn lại của câu. “Còn vì mục đích ấy” nghĩa là: vì mục đích rút ra pháp đã được quán xét. “Sau khi nắm bắt vững chắc bằng trí tuệ” có ý nghĩa là: sau khi làm cho thật rõ ràng bằng trí xác định các pháp. Bây giờ, để chỉ ra về tự tướng những gì cần được nắm bắt vững chắc, ngài nói “trong đó” v.v... Lại nữa, để chỉ ra đặc tính vô thường của sắc pháp đã được nắm bắt vững chắc, câu “và hành động ấy” v.v... đã được nói đến. “Chúng bị hoại diệt” nghĩa là: chúng bị tan vỡ, chúng đi đến sự vô thường. Trong câu “hành động chống đỡ”, `vitthambhana` là sự chống đỡ bằng nhiều cách. Nghĩa là sự chống đỡ, mang vác theo hướng các phương khác nhau. “Và của những cái này” nghĩa là: và của bốn đại chủng. Vì đã nói “riêng biệt, riêng biệt”, nên việc nắm bắt chúng lẫn nhau và trong các pháp đồng sanh là có thể, do đó đã nói “của nước v.v...”. Nghĩa là: của nước v.v... và của các đại chủng còn lại. Các thân của dòng tương tục là các thân tương tục. “Sau khi sắp đặt như thế như thế” nghĩa là: sau khi tưởng định sự biến chuyển của dòng tương tục của các sắc pháp rằng: ‘đối với người đi tới thì nó như thế này, đối với người đi lui thì nó như thế này’, và tương tự đối với người co vào, duỗi ra v.v... “Sự đa dạng của dòng tương tục ấy trong các uẩn còn lại cũng vậy” nghĩa là: trước hết, trong thọ uẩn, có sự đa dạng của các dòng tương tục lạc thuộc thân và khổ thuộc thân ở trong thân. (Trong) tâm, (có sự đa dạng) của các dòng tương tục hỷ và ưu. Còn dòng tương tục xả thì không rõ ràng, cần phải tưởng định để nắm bắt. Điều này có nghĩa là: khi hỷ và ưu không được thấy trong tâm, thì cần phải suy xét và quán rằng ‘bây giờ thọ xả của ta đang diễn tiến’, hoặc khi chúng được thấy, thì (thọ xả) ấy diệt đi. Trong tưởng uẩn, (sự đa dạng của dòng tương tục) là do các tưởng về sắc, tưởng về tiếng v.v... Trong hành uẩn, là do các tư về sắc, tư về tiếng v.v..., do các tầm, tứ khác nhau v.v..., và do tham/vô tham, sân/vô sân, si/vô si v.v... Trong thức uẩn, sự đa dạng của dòng tương tục cần được biết là do các nhãn thức v.v..., và do các thức thiện, bất thiện v.v... Sau khi nói “tạo ra sự tin cậy”, ngài giải thích ý nghĩa của nó bằng câu “đây là của tôi” v.v... Trong đó, có ba sự tin cậy: tin cậy do ái, tin cậy do mạn, tin cậy do kiến. Trong đó, “đây là của tôi” là tin cậy do ái. “Đây là tôi” là tin cậy do mạn. “Đây là tự ngã của tôi” là tin cậy do kiến. “Mang đi” nghĩa là: nắm giữ rồi mang đi, chuyên chở trong các kiếp sống. “Với bản chất nội tại tối cao” nghĩa là: với bản chất nội tại chủ yếu. Có nghĩa là: với bản chất cốt lõi bên trong. “Được nắm giữ” nghĩa là: được nắm giữ bằng sự chấp thủ của tà kiến rằng ‘đây là tự ngã của tôi’. Vì có ba sự chấp thủ: chấp thủ do ái, chấp thủ do mạn, và chấp thủ do kiến. Để chỉ ra rằng một cái gì đó gọi là hoàn toàn vận hành theo ý muốn thì chỉ có thể có sự tồn tại phụ thuộc vào ý muốn, chứ không phải có sự tồn tại phụ thuộc vào duyên, ngài nói “bởi những điều đã được nói” v.v... Trong đó, “bởi những điều đã được nói” nghĩa là: bởi các nghiệp hành v.v... theo cách đã được nói trong phần tổng hợp tất cả. “Cần được nắm giữ như vậy” nghĩa là: cần được nắm giữ với bản chất nội tại tối cao rằng ‘đây là tự ngã của tôi’. Thật vậy, cái gì không vận hành theo ý muốn của mình, thì không có quyền làm chủ đối với nó. Và đối với cái gì mà không có quyền làm chủ, thì việc chấp thủ rằng ‘đây là tự ngã của tôi’ bằng cách tự cho mình làm chủ đối với pháp ấy như sắc v.v... chỉ là sai lầm. Tương tự, pháp nào là pháp nhất thời, tan vỡ trong từng khoảnh khắc, thì việc chấp thủ năm uẩn như sắc v.v... ấy bằng cách coi nó là cốt lõi của mình cũng chỉ là sai lầm. Và ở đây, “chỉ là sai lầm” nghĩa là: xét theo chân đế thì chỉ là sai lầm. Có nghĩa là: chỉ là sự điên đảo. “Phá hủy hạnh phúc” nghĩa là: phá hủy, tiêu diệt cả lạc thuộc thân và lạc thuộc tâm. “Sinh ra nhiều đau khổ” nghĩa là: sinh ra, làm phát sinh cả khổ thuộc thân và khổ thuộc tâm. “Và sắc này cũng như vậy” là như thế nào? Nó phá hủy hạnh phúc của loài người đang diễn tiến đối với các chúng sinh đang ở trong thân phận người, đưa đến tình trạng già nua, tan vỡ, sinh ra nhiều đau khổ. Tự nó mang lấy thân phận cõi dữ, sinh ra nhiều đau khổ cõi dữ cho họ. Tương tự, cần phải nói về những chúng sinh đang ở trong thân phận chư thiên, thân phận Đế Thích, thân phận Phạm thiên v.v... Tương tự, đối với những chúng sinh đang ở trong thân phận người, nó phá hủy hạnh phúc đang diễn tiến bằng các công việc biến đổi khác nhau, sinh ra nhiều đau khổ bằng các công việc tạo tác do nhiều duyên khác nhau. Do đó đã nói “và sắc này cũng như vậy”. “Cốt lõi được gọi là một loại sức mạnh và năng lực đặc biệt” - bằng câu này, nó cũng bao hàm cả vật thể được phú cho loại sức mạnh và năng lực đặc biệt ấy. Trong câu “với ý nghĩa không có cốt lõi”, dựa vào ý nghĩa rằng ‘cốt lõi chính là cái có lõi, không có lõi là cái vô lõi’, nên đã nói rằng “còn sắc, tự nó cũng không phải là loại cốt lõi như vậy”. Nghĩa là: nó không phải là cốt lõi tự ngã, cốt lõi sinh mạng của chúng sinh. Dựa vào ý nghĩa rằng ‘cái này không có cốt lõi, nên là vô lõi’, nên đã nói rằng “và cũng không hợp với loại cốt lõi như vậy”. Nghĩa là: nó không tương ưng với cốt lõi tự ngã, cốt lõi sinh mạng. Trong đó, ý nghĩa trước được nói liên quan đến câu “quán thấy sắc là tự ngã”. Ý nghĩa sau được nói liên quan đến các câu “tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc”. Do đó, “với ý nghĩa không có cốt lõi” có nghĩa là: do bản chất vô lõi, hoặc do bản chất hợp với sự vô lõi. Ở đây, “vô ngã” cũng có hai ý nghĩa được thành tựu: ‘không phải là tự ngã là vô ngã’, hoặc ‘cái này không có tự ngã, nên là vô ngã’. “Và cái nào” nghĩa là: và sắc pháp nào. “Bức bách” nghĩa là: nó bức bách người có nó. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng khi bản chất vô ngã được chứng minh, thì bản chất khổ cũng được chứng minh. “Sự phân chia thời gian cần được áp dụng theo ba giai đoạn tuổi” nghĩa là: sự phân chia bao hàm trong thời hiện tại cần được áp dụng rằng: sắc pháp diễn tiến trong giai đoạn tuổi đầu không đạt đến giai đoạn tuổi thứ hai, nó diệt ngay trong giai đoạn tuổi đầu, v.v... “Theo dòng tương tục đồng nhất” nghĩa là: dòng tương tục được thống nhất theo nghĩa đồng loại của các pháp đồng loại được gọi là dòng tương tục đồng nhất. Và “của các pháp đồng loại” nghĩa là: trước hết, trong các pháp do tâm sanh, các sắc pháp đồng sanh với tâm tương ưng tham diễn tiến không gián đoạn được gọi là các sắc pháp đồng loại. Các danh pháp cũng vậy. Tương tự trong các (tâm) tương ưng sân v.v... Trong các pháp do thời tiết sanh, các sắc pháp được phát sinh bởi thời tiết lạnh diễn tiến không gián đoạn được gọi là các sắc pháp đồng loại. Tương tự, (các sắc pháp) được phát sinh bởi thời tiết nóng. Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp do vật thực sanh. Như vậy là theo dòng tương tục đồng nhất. “Để đạt đến” nghĩa là: để đạt đến bằng trí tuệ. Trong câu “theo dòng tương tục thời gian”, việc quán xét theo dòng tương tục được đặc biệt chủ ý. Và làm như vậy, ở dưới, trong câu “vô thường theo nghĩa hủy diệt”, phương pháp phân chia dòng tương tục của bốn đại chủng đã được chỉ ra rất rõ ràng. “Việc thấy đặc tính vô thường là chính” nghĩa là: trong tuệ này, trong tuệ sanh diệt, và trong tuệ hoại diệt, việc thấy đặc tính vô thường là chính. Và trong tuệ về sự đáng sợ, tuệ về sự nguy hại, và tuệ về sự nhàm chán, việc thấy đặc tính khổ là chính. Ở trên, trong bốn tuệ, việc thấy đặc tính vô ngã là chính. “Khi đã cùng sanh khởi” nghĩa là: khi đã cùng sanh khởi với bản chất tương trợ bất ly nhau. Và điều này được nói theo Kinh văn rằng: “do vô minh tập khởi nên sắc tập khởi”, “do ái tập khởi nên thủ tập khởi”, “do vật thực tập khởi nên sắc tập khởi”. Còn trong câu Kinh văn “do chưa được đoạn trừ”, cần phải hiểu rằng sự hiện hữu trong dòng tương tục do chưa đoạn trừ các tùy miên vô minh, ái, và kiến chính là tiêu chuẩn. “Chúng cùng sanh khởi” nghĩa là: bắt đầu từ lúc tái sanh, chúng cùng sanh khởi, chúng đến lớp này đến lớp khác, chúng đến. Ý nghĩa là chúng xuất hiện với bản chất của một kiếp sống. Do đó, ngài nói “cho đến lúc chết” v.v... “Chúng tuôn chảy” nghĩa là: chúng tuôn chảy, diễn tiến, trôi chảy trong khi tăng trưởng. “Còn trong những cái đó” nghĩa là: trong vô minh, ái, thủ, và nghiệp. “Chúng diệt” nghĩa là: chúng diệt ngay trong kiếp sống ấy. Sự diệt trong kiếp sống ấy chính là sự không sanh trở lại trong kiếp sống khác, do đó đã nói “trong kiếp sống khác” v.v... “Trong dòng tương tục ấy” có nghĩa là: trong kiếp sống hiện tại ấy. “Sự diệt được gọi là không sanh trở lại” nghĩa là: sự diệt của dòng tương tục đã được nói đến, không phải là sự diệt của Nibbāna. Vì khi có các duyên này, chúng chắc chắn sẽ sanh khởi trong kiếp sống khác. Bây giờ, khi nói về ý nghĩa theo sự diệt trong khoảnh khắc của các danh sắc cuối cùng nhất, bao gồm trong các dòng tương tục đang diễn tiến, câu “hoặc các dòng tương tục đang diễn tiến bị cắt đứt, bị tan vỡ” đã được nói. Trong câu “và của người đang quán xét sự sanh diệt”, thế nào là sanh, thế nào là diệt, và làm thế nào để quán xét cả hai điều đó? Ngài nói “ở đây, đối với người thấy sự sanh diệt, ví như” v.v... Trong đó, “khối bóng tối” nghĩa là: đống bóng tối. “Tan biến” nghĩa là: nó ra đi, nó biến mất. “Sanh” nghĩa là: sự phát sinh và sự tăng trưởng. “Diệt” nghĩa là: sự ra đi, sự biến mất. “Hoặc do các cố gắng khác nhau” nghĩa là: hoặc do các cố gắng khác nhau như co vào, duỗi ra v.v... Cách kết nối câu là: (quán xét) sự sanh của các dòng tương tục khác nhau thuộc phần sanh là sanh, và sự diệt của các dòng tương tục khác nhau thuộc phần diệt là diệt.

බොජ්ඣඞ්ග ධම්මෙහි සම්පන්නත්තා ආරාධෙති අත්තනො චිත්තංති ආරද්ධො. තුට්ඨචිත්තොති අත්ථො. විපස්සතීති විපස්සකො. ආරද්ධො හුත්වා විපස්සකො ආරද්ධවිපස්සකො. දුවිධොහි විපස්සකො තරුණ විපස්සකො ච ආරද්ධ විපස්සකො ච. තත්ථ ඛන්ධානං උදයබ්බයං සුට්ඨු අපස්සන්තො දුබ්බලවිපස්සකො තරුණ විපස්සකො නාම. ඛන්ධානං උදයබ්බයං සුට්ඨු පස්සන්තො විපස්සනා කම්මෙ ආරාධිත චිත්තො බලවවිපස්සකො ආරද්ධවිපස්සකො නාම. යං සන්ධාය වුත්තං.

Do được trang bị các pháp giác chi, làm cho tâm của mình được hài lòng, nên gọi là người tinh cần. Nghĩa là người có tâm hoan hỷ. Người thực hành minh sát được gọi là hành giả minh sát. Người tinh cần và là hành giả minh sát thì gọi là hành giả minh sát tinh cần. Có hai loại hành giả minh sát: hành giả minh sát non trẻ và hành giả minh sát tinh cần. Trong đó, người không thấy rõ sự sanh diệt của các uẩn, có minh sát yếu kém, được gọi là hành giả minh sát non trẻ. Người thấy rõ sự sanh diệt của các uẩn, có tâm hài lòng trong công phu minh sát, có minh sát mạnh mẽ, được gọi là hành giả minh sát tinh cần. Điều này đã được nói đến.

[ක]

[Ka]

‘සුඤ්ඤාගාරෙ පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්ම ධම්මං විපස්සතො,ති ච.

‘Vị Tỳ khưu vào trú nơi nhà trống, có tâm an tịnh; có được niềm vui phi nhân, khi thấy rõ chánh pháp.’

[ඛ]

[Kha]

‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං උදයබ්බයං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො උදයබ්බයං,ති ච.

‘Người nào sống một trăm năm, không thấy được sự sanh diệt; tốt hơn là sống một ngày, thấy được sự sanh diệt.’

අයමිධ අධිප්පෙතො. විපස්සනං උපෙච්ච කිලෙසෙන්ති, මලීනභාවං ගමෙන්තීති විපස්සනුපක්කිලෙසා. පරිබන්ධන්ති නීවාරෙන්තීති පරිබන්ධකාති හෙට්ඨා වුත්තමෙව අන්තරායික ධම්මානං නාමං. ‘‘සරීරොභාසො’’ති සකලසරීරතො නික්ඛන්තො ඔභාසො. ‘‘පඤ්චවිධා පීතී’’ති ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකා පීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණා පීතීති. ‘‘දුවිධා පස්සද්ධී’’ති අතිබලවන්තී කායපස්සද්ධිචෙව චිත්තපස්සද්ධි ච. විපස්සනා කම්මෙ ඔකප්පනාකාරප්පවත්තා සද්ධාඑව අධිමුච්චනට්ඨෙන අධිමොක්ඛො සද්ධාධිමොක්ඛො. ‘‘වීරියං’’ති තස්මිං කම්මෙ අනික්ඛිත්තධුරං පග්ගහිතසීසං වීරියං. ‘‘සුඛං’’ති චිත්තසුඛං. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සං’’ති. ‘‘විපස්සනාඤාණං’’ති ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං බලවවිපස්සනාඤාණං. ‘‘සතී’’ති තස්මිං කම්මෙ අප්පමුට්ඨා සති. ‘‘තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා’’ති චිත්තස්ස [Pg.304] ලීනුද්ධච්චාදීහි විසමන්තෙහි විමුත්තා තත්‍රමජ්ඣත්තතාසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. ‘‘ආවජ්ජනුපෙක්ඛා’’ති වසිභාවපත්තා ආවජ්ජනසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. ‘‘ආලයං’’ති තණ්හාලයං. ‘‘කුරුමානා’’ති කරොන්තී. ‘‘සුඛුමා තණ්හා’’ති කුසලෙහි මිස්සකත්තා ඉදං අකුසලන්තිපි ජානිතුං අසක්කුණෙය්‍යා සුඛුමතණ්හා. ‘‘න වතමෙ’’ති මම න උප්පන්නපුබ්බොවතාති යොජනා. ‘‘අස්සාදසහිතා’’ති ඔභාසාදීසු අස්සාදතණ්හා සහිතා. ‘‘අධිමාන වසෙනා’’ති අධිකතරං මඤ්ඤනාවසෙන. ‘‘තාවදෙවා’’ති නිකන්තියා උප්පත්තික්ඛණෙයෙව. ‘‘නිකාමනාකාරො’’ති ඉච්ඡනාකාරො. අස්සාදනාකාරො. ‘‘නිකාමනස්සවත්ථූ’’ති නිකන්තියා වත්ථු. ‘‘අද්ධා’’ති එකන්තෙන. ‘‘හන්දා’’ති චිත්තවිස්සට්ඨකරණෙ නිපාතපදං. ඉදානෙව නං විසොධෙමි, න චිරං පවත්තිතුං දස්සාමීති ඉමමත්ථං දීපෙති. ‘‘තෙස්වෙවා’’ති තෙසුඔභාසාදීසු එව. අට්ඨකථාය න සමෙති. අට්ඨකථායං නිකන්ති වික්ඛම්භනස්ස විසුං වුත්තත්තාති අධිප්පායො. විපස්සනාපරිපාකො නාම විසෙසන්තරප්පවත්තෙන පාකටොති දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්තා’’තිආදිමාහ. වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනාභාවපත්තෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘ද්වෙ විපස්සනා චිත්තානී’’ති උපචාරානුලොමචිත්තානි. සො හි වුට්ඨානන්ති වුච්චතීති සම්බන්ධො. සඞ්ඛාර නිමිත්තතො වා වුට්ඨාති. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තිතො. යදි එවං ගොත්‍රභුපි වුට්ඨානං නාම සියාති. න සියා. මග්ගස්ස ආවජ්ජනමත්තෙ ඨිතත්තා. පටිවෙධකිච්චස්සච සම්මොහ සමුච්ඡෙදකිච්චස්ස අභාවතො. ‘‘සයං’’ති මග්ගසඞ්ඛාතො සයං. ‘‘තං සමඞ්ගීපුග්ගලං වා’’ති තෙන මග්ගෙන සමඞ්ගීපුග්ගලං වා. ‘‘වට්ටප්පවත්තතො චා’’ති ආයතිං භවෙසු අපායවට්ටප්පවත්තතො වා, අට්ඨම භවතො පට්ඨාය කාමසුගති වට්ටප්පවත්තතො වා. අවස්සං වුට්ඨානං ගමෙති සම්පාපෙතීති වුට්ඨානගාමිනීති වචනත්ථො. ‘‘අවස්සං වුට්ඨානං ගච්ඡන්තී’’ති ඉධ ඨිතානං වුට්ඨානතො නිවත්ති නාම නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච පච්චෙකබුද්ධානං බුද්ධසාවකානඤ්ච වසෙන දට්ඨබ්බං. සබ්බඤ්ඤු බොධිසත්තා පන පුබ්බබුද්ධානං සාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනා කම්මං ආරභන්තා අනුලොමඤ්ඤාණං ආහච්ච ඨපෙන්තීති අට්ඨක ථාසු [Pg.305] වුත්තං. තත්ථ ‘‘ආහච්චා’’ති ඉදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස මත්ථකපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘ආවජ්ජනට්ඨානියං’’ති තතො පුබ්බභාගෙ කෙනචි චිත්තෙන අග්ගහිතෙ නිබ්බානා රම්මණෙ ආවජ්ජනට්ඨානියං. ‘‘තං’’ති ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං. ගොත්තං භවති අභිභවති ඡින්දතීති ගොත්‍රභු. ගොත්තං වා අභිසම්භුණාති පාපුණාතීති ගොත්‍රභූති වචනත්ථො. කථං පන ගොත්‍රභු චිත්තං ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං පුථුජ්ජනගොත්තං ඡින්දති, අරියගොත්තං පාපුණාතීති යුජ්ජෙය්‍ය, සොහි පුග්ගලො තස්මිංඛණෙ පුථුජ්ජනගොත්තපරියාපන්නොඑවාති. සච්චං. අත්තනි පන ඡින්නත්තා සයං ඡින්දති නාම. නිබ්බානස්ස ච අරියගොචරත්තා තං ආරම්මණ කරණවසෙන අරියගොත්තං පාපුණාති නාමාති දට්ඨබ්බං. පච්චයසත්තිවිසෙසෙන අත්තනො අනන්තරෙ අරියගොත්තං භාවෙති, පාතුභාවෙතීති ගොත්‍රභූතිපි යුජ්ජති. ‘‘පරිච්ඡිජ්ජා’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදීහි සබ්බවිප්ඵන්දනෙහි මුඤ්චිත්වාති වුත්තං හොති. සම්මොහස්ස පහානමෙව දට්ඨබ්බං. න තෙ ධම්මෙ ආරම්මණ කරණ වසෙන ජානනං. කථං තෙ ධම්මෙ ආරම්මණං අකරොන්තො මග්ගො තෙ ධම්මෙ පරිජානාති නාමාති. කිච්චසිද්ධි වසෙන. සො හි සම්මොහං පජහන්තො ආරම්මණං කරොන්තානිපි හි පුබ්බභාගඤ්ඤාණානි තප්පහානකිච්චස්ස අසාධකත්තා දුක්ඛ සච්චං පරිජානන්තානීති න වුච්චන්ති. මග්ගො පන ආරම්මණං අකරොන්තොපි තප්පහානකිච්චස්ස සාධකත්තාතං සච්චං පරිජානාතීති වුච්චති. කස්මා. තතො පට්ඨාය තස්සපුග්ගලස්ස සබ්බකාලං තස්මිංසච්චෙ පරිජානන කිච්චස්ස සිද්ධත්තා. යථාහි එකො පුරිසො චක්ඛුම්හි පිත්තසෙම්හාදිදොසෙහි පලිබුද්ධත්තා අන්ධො හොති. න කිඤ්චි පස්සති. යදා පන සො එකං තෙජවන්තං අඤ්ජනං ලභිත්වා චක්ඛුං අඤ්ජයන්තො සබ්බරත්තිං නිද්දායති. තස්ස නිද්දායන්තස්සෙව චක්ඛුම්හි සබ්බදොසා නස්සන්ති. චක්ඛු විප්පසන්නං හොති. තඞ්ඛණතො පට්ඨාය සො නිද්දායන්තොපි රූපානි පස්සතීති වුච්චති. කස්මා, අන්ධභාවවිගමෙන දස්සනකිච්චස්ස සිද්ධත්තා. එවමෙවමිදං දට්ඨබ්බන්ති. එකදෙසෙන වා හෙට්ඨිමමග්ගෙසු, අනවසෙසෙන වා අරහත්තමග්ගෙ. ‘‘අපච්ඡාවත්තිකං’’ති එත්ථ පච්ඡතො ආවත්තනං පච්ඡාවත්තං. නත්ථි පච්ඡාවත්තං අස්සාති අපච්ඡාවත්තිකන්ති [Pg.306] විග්ගහො. ‘‘පුන අනුප්පාදධම්මතාපත්තිවසෙන නිරොධසඞ්ඛාතං’’ති මග්ගක්ඛණෙ එව තානිවට්ටානි පුන අනුප්පාදසභාවං ආපජ්ජන්ති, නිරුජ්ඣන්ති. තථා නිරොධසඞ්ඛාතං. ‘‘උප්පාදනසඞ්ඛාතාය භාවනායා’’ති එතෙන මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා වඩ්ඪනසඞ්ඛාතාය භාවනාය ඔකාසො නත්ථීති කත්වා වුත්තං. අරියමග්ගං පටිලාභත්ථාය පන පවත්තිතා පුබ්බභාගභාවනාපි මග්ගභාවනා එව. සා ච අරියමග්ගං පත්වා මත්ථකපත්තා හොති. තස්මා අරියමග්ගො එව මත්ථකපත්තො භාවනානුත්තරො හොතීති ඉමිනාපරියායෙන වඩ්ඪන සඞ්ඛාතාය භාවනායාතිපි යුජ්ජතියෙව. අත්තනො අනන්තරෙ පවත්තං ආනන්තරිකං. ආනන්තරිකං ඵලං එතස්සාති විග්ගහො. තස්ස ච තතොපරං ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි පවත්තන්තීති ඉමිනා සම්බන්ධො. අපනීතො අග්ගි එතස්මාති අපනීතග්ගිකො. ‘‘නිබ්බාපෙන්තො වියා’’ති එතෙන පටිප්පස්සම්භනප්පහානකිච්චෙන මග්ගානුකුලප්පවත්තිං දස්සෙති. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං චක්ඛූනං. තං රූපං තස්ස පාකටං න තාව හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්සා’’ති තස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘පච්චවෙක්ඛනවාරෙසූ’’ති එත්ථ පසාදචක්ඛුනා දිට්ඨෙ පවත්තා අනුබන්ධක වීථියොපි සඞ්ගය්හන්ති.

Ở đây, đây là điều được ám chỉ. (Chúng) đến gần tuệ quán, làm ô nhiễm, làm cho trở thành trạng thái ô uế, vì vậy (gọi là) các tùy phiền não của tuệ quán. (Chúng) trói buộc, ngăn che, vì vậy (gọi là) các pháp trói buộc. Đây chính là tên gọi của các pháp chướng ngại đã được nói ở dưới. ‘Hào quang của thân’ là hào quang phát ra từ toàn thân. ‘Năm loại hỷ’ là: tiểu hỷ, sát-na hỷ, ba lãng hỷ, bay bổng hỷ, và sung mãn hỷ. ‘Hai loại khinh an’ là thân khinh an và tâm khinh an rất mạnh mẽ. Chính đức tin khởi lên theo cách thức tin chắc vào công phu tuệ quán, do ý nghĩa quyết đoán nên là thắng giải, (tức là) tín thắng giải. ‘Tinh tấn’ là sự tinh tấn không từ bỏ gánh nặng, được đề cao trong công phu ấy. ‘Lạc’ là tâm lạc. Do đó, nói là ‘hỷ’. ‘Tuệ quán’ là tuệ quán mạnh mẽ, giống như kim cang do trời Đế Thích phóng ra. ‘Niệm’ là niệm không quên trong công phu ấy. ‘Hành xả’ là sự xả được giải thoát khỏi các (trạng thái) không quân bình như hôn trầm, trạo cử, v.v... của tâm, được gọi là trạng thái trung lập ở đó. ‘Hướng tâm xả’ là sự xả được gọi là hướng tâm, đã đạt đến trạng thái thuần thục. ‘Ái luyến’ là ái luyến do tham ái. ‘Kurumānā’ là đang làm. ‘Vi tế tham ái’ là tham ái vi tế mà do vì trộn lẫn với các (pháp) thiện nên không thể biết được rằng ‘đây là bất thiện’. ‘Na vata me’ nên được liên kết là: ‘Quả thật, (điều này) chưa từng sanh khởi nơi ta trước đây’. ‘Cùng với sự thưởng thức’ là cùng với tham ái thưởng thức trong hào quang, v.v... ‘Do tăng thượng mạn’ là do sự tưởng nghĩ một cách cao hơn. ‘Ngay lúc ấy’ là ngay trong sát-na sanh khởi của sự ham muốn. ‘Cách thức ham muốn’ là cách thức mong muốn, cách thức thưởng thức. ‘Đối tượng của sự ham muốn’ là đối tượng của sự ham muốn. ‘Chắc chắn’ là một cách dứt khoát. ‘Handa’ là một bất biến từ dùng để thể hiện sự quyết tâm. Nó biểu thị ý nghĩa này: ‘Ta sẽ thanh lọc nó ngay bây giờ, ta sẽ không để nó tiếp diễn lâu dài’. ‘Tesveva’ là chính trong những thứ ấy, tức là trong hào quang, v.v... (Điều này) không phù hợp với Chú giải. Ý nghĩa là, trong Chú giải, việc chế ngự sự ham muốn được nói đến một cách riêng biệt. Để chỉ ra rằng sự chín muồi của tuệ quán được biểu hiện qua sự tiến triển của một sự khác biệt hơn nữa, (ngài) đã nói ‘đã đạt đến trạng thái hành xả’, v.v... Được nói rằng: ‘do đã đạt đến trạng thái tuệ quán dẫn đến xuất khởi’. ‘Hai tâm tuệ quán’ là tâm cận hành và tâm thuận thứ. Mối liên hệ là: ‘Vì rằng điều đó được gọi là sự xuất khởi’. Hoặc nó xuất khởi từ tướng của các hành, do nó khởi lên lấy Níp-bàn làm đối tượng. Nếu vậy, tâm chuyển tộc cũng có thể được gọi là sự xuất khởi chăng? Không thể. Vì nó chỉ đứng ở mức độ hướng đến đạo, và vì nó không có phận sự thông đạt và phận sự đoạn trừ si mê. ‘Tự nó’ là tự thân đạo. ‘Hoặc người thành tựu nó’ là hoặc người thành tựu đạo ấy. ‘Và từ sự tiếp diễn của vòng luân hồi’ là hoặc từ sự tiếp diễn của vòng luân hồi khổ cảnh trong các kiếp vị lai, hoặc từ sự tiếp diễn của vòng luân hồi dục giới thiện thú bắt đầu từ kiếp thứ tám. Ý nghĩa của từ ‘dẫn đến xuất khởi’ là nó chắc chắn dẫn đến, đưa đến sự xuất khởi. ‘Chắc chắn đi đến sự xuất khởi’ có nghĩa là, ý nghĩa là đối với những người đã đứng ở đây, không có việc quay lui khỏi sự xuất khởi. Và điều này nên được hiểu theo trường hợp của các vị Độc Giác Phật và các vị Thinh Văn của Đức Phật. Còn các vị Bồ-tát Toàn Giác, sau khi xuất gia trong giáo pháp của các vị Phật quá khứ và bắt đầu công phu tuệ quán, được nói trong các Chú giải rằng các vị ấy dừng lại sau khi đã đạt đến thuận thứ trí. Ở đó, từ ‘āhacca’ (đã đạt đến) này nên được hiểu là được nói với mục đích chỉ ra sự đạt đến đỉnh cao của hành xả trí. ‘Ở vị trí hướng tâm’ là ở vị trí hướng đến đối tượng Níp-bàn, vốn chưa được bất kỳ tâm nào trong giai đoạn trước đó bắt lấy. ‘Nó’ là chuyển tộc trí. Nó trở thành, nó vượt qua, nó cắt đứt dòng tộc, vì vậy (gọi là) chuyển tộc. Hoặc ý nghĩa của từ ‘chuyển tộc’ là nó đạt đến, chứng ngộ dòng tộc. Nhưng làm thế nào tâm chuyển tộc, chuyển tộc trí, lại có thể cắt đứt dòng tộc phàm phu và đạt đến dòng tộc Thánh nhân, vì rằng người ấy trong sát-na đó quả thật vẫn thuộc về dòng tộc phàm phu? Đúng vậy. Nhưng vì nó bị cắt đứt nơi chính nó, nên được gọi là ‘nó cắt đứt’. Và vì Níp-bàn là cảnh giới của các bậc Thánh, nên cần hiểu rằng do việc lấy Níp-bàn làm đối tượng, nó được gọi là ‘đạt đến dòng tộc Thánh nhân’. Cũng hợp lý (khi gọi là) ‘chuyển tộc’ vì bằng năng lực đặc biệt của duyên, nó phát triển, làm hiển lộ dòng tộc Thánh nhân ngay sau chính nó. ‘Sau khi phân định’ là sau khi đã phân định. Được nói rằng: ‘sau khi đã giải thoát khỏi tất cả các sự dao động như tà kiến, hoài nghi, v.v...’. Nên được hiểu chỉ là sự đoạn trừ si mê, không phải là sự biết các pháp ấy bằng cách lấy chúng làm đối tượng. Làm thế nào mà đạo, không lấy các pháp ấy làm đối tượng, lại được gọi là ‘nó liễu tri các pháp ấy’? Do sự thành tựu phận sự. Vì rằng, trong khi đoạn trừ si mê, ngay cả các trí ở giai đoạn đầu, dù lấy (chúng) làm đối tượng, cũng không được gọi là ‘liễu tri khổ đế’ vì chúng không thành tựu được phận sự đoạn trừ nó. Còn đạo, dù không lấy (nó) làm đối tượng, vẫn được gọi là ‘liễu tri chân đế ấy’ vì nó thành tựu được phận sự đoạn trừ nó. Tại sao? Vì từ đó trở đi, đối với người ấy, phận sự liễu tri chân đế ấy được thành tựu mãi mãi. Ví như một người bị mù do mắt bị che lấp bởi các bệnh như đàm, dãi, v.v... Anh ta không thấy gì cả. Nhưng khi anh ta có được một loại thuốc nhỏ mắt hiệu nghiệm, sau khi nhỏ vào mắt, anh ta ngủ suốt đêm. Trong khi anh ta đang ngủ, tất cả các bệnh trong mắt đều tiêu tan. Mắt trở nên trong sáng. Kể từ khoảnh khắc đó, ngay cả khi đang ngủ, anh ta cũng được cho là ‘thấy các sắc’. Tại sao? Vì với sự chấm dứt của tình trạng mù lòa, phận sự thấy đã được thành tựu. Điều này cũng nên được hiểu đúng như vậy. Hoặc một phần ở các đạo thấp hơn, hoặc hoàn toàn ở đạo A-la-hán. Ở đây, ‘không quay trở lại’, sự quay lại từ phía sau là ‘sự quay lại’. Phân tích là: ‘Không có sự quay lại đối với nó’, vì vậy là ‘không quay trở lại’. ‘Được gọi là sự diệt do đạt đến trạng thái không sanh khởi lại’ là ngay trong sát-na đạo, các vòng luân hồi ấy đạt đến trạng thái không sanh khởi lại, chúng diệt tận. Do đó, được gọi là sự diệt. Bằng ‘sự tu tập được gọi là sự phát sanh’ này, được nói như vậy vì, do đạo chỉ có một sát-na tâm, nên không có cơ hội cho sự tu tập được gọi là ‘sự tăng trưởng’. Tuy nhiên, sự tu tập ở giai đoạn đầu được thực hiện vì mục đích chứng đắc Thánh đạo cũng chính là sự tu tập đạo. Và sự tu tập ấy, sau khi đạt đến Thánh đạo, thì đạt đến đỉnh điểm. Do đó, theo phương pháp này, cũng hợp lý khi nói ‘bằng sự tu tập được gọi là sự tăng trưởng’, vì chính Thánh đạo, sau khi đã đạt đến đỉnh điểm, là sự tu tập vô thượng. Cái khởi lên ngay sau chính nó là ‘vô gián’. Phân tích là: ‘Quả của nó là vô gián’. Mối liên hệ với điều này là: ‘và sau đó, hai hoặc ba tâm quả khởi lên cho vị ấy’. Lửa đã được dập tắt khỏi nó, vì vậy là ‘người có lửa đã được dập tắt’. ‘Như thể đang dập tắt’ là, bằng điều này, ngài chỉ ra sự tiến triển phù hợp với đạo thông qua phận sự đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh. ‘Của chúng’ là của những con mắt ấy. Mối liên hệ là: ‘sắc ấy vẫn chưa hiển hiện đối với vị ấy’. ‘Của vị ấy’ là của người ấy. Ở đây, ‘trong các lần phản khán’, các lộ trình tâm nối tiếp khởi lên trên đối tượng được thấy bởi nhãn thanh triệt cũng được bao gồm.

උපරිමග්ගෙහි වධිතබ්බා මාරෙතබ්බාති උපරිමග්ගවජ්ඣා. ‘‘කිලෙසවිභාගෙසූ’’ති අසුකමග්ගෙන අසුකාකිලෙසා පහීයන්තීති එවං කිලෙසවිභාගෙසු. ‘‘පාළියං’’ති පටිසම්භිදා මග්ගපාළියං. වුච්චමානෙ පන වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගාදීනං පච්චවෙක්ඛනං නාම මග්ගපච්චවෙක්ඛනමෙව. තථා පච්ඡා වා පවත්තතීති සිද්ධං. ‘‘අවිරුද්ධා හොතී’’ති විසුද්ධිමග්ගෙන අසමෙන්තාපි පච්චවෙක්ඛන්තානං ඉච්ඡානුරූපසම්භවතොති අධිප්පායො. ‘‘අධිමානනිද්දෙස අට්ඨකථාසූ’’ති විනයෙ චතුත්ථපාරාජිකෙ අධිමානපදනිද්දෙස අට්ඨකථාසු. ‘‘සො’’ති අරියභූතො භික්ඛු. ‘‘නො ලද්ධුං න වට්ටතී’’ති අලද්ධුං න වට්ටතීති අත්ථො. ලද්ධුං නො න වට්ටතීති වා යොජනා. චතුබ්බිධං මග්ගඤ්ඤාණං ගහිතං. ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාමාති වුත්තත්තා.

Uparimaggavajjhā có nghĩa là cần được sát hại, cần được giết chết bởi các đạo thượng. ‘Kilesavibhāgesu’ (trong sự phân tích về phiền não) có nghĩa là trong sự phân tích về phiền não theo cách này: “Các phiền não như vầy như vầy được đoạn trừ bởi đạo như vầy như vầy.” ‘Pāḷiyaṃ’ (trong Chánh tạng) có nghĩa là trong Chánh tạng của bộ Vô Ngại Giải Đạo. Còn mối liên hệ là (điều này) nên được nói khi (điều kia) đang được nói đến. Việc quán xét các đạo chi, giác chi, và các pháp tương tự chính là việc quán xét đạo. Do đó, điều được xác lập là nó khởi sanh về sau. Ý nghĩa của câu ‘Aviruddhā hoti’ (là không mâu thuẫn) là: vì có sự khả dĩ tương ứng với ý muốn của những vị đang quán xét, ngay cả khi không đồng nhất với (bộ) Thanh Tịnh Đạo. ‘Adhimānaniddesa aṭṭhakathāsu’ (trong các Chú giải về sự giải thích tăng thượng mạn) có nghĩa là trong các Chú giải về sự giải thích thuật ngữ tăng thượng mạn ở điều Ba-la-di thứ tư trong Luật tạng. ‘So’ (vị ấy) là vị tỳ khưu đã trở thành bậc Thánh. Ý nghĩa của câu ‘No laddhuṃ na vaṭṭati’ là không nên không chứng đắc. Hoặc cách cú pháp là: không phải là không nên chứng đắc. Bốn loại đạo trí được kể đến, vì nó đã được gọi là Tri Kiến Thanh Tịnh.

‘‘අභිනිවිසනං’’ති අජ්ඣත්තං දළ්හතරං පතිට්ඨානං. ‘‘නිඛාතසිනෙරුපා දස්සවියා’’ති [Pg.307] තස්ස පවත්තනං විය. ‘‘කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතාය අදිට්ඨත්තා’’ති එතෙන එසො මෙ අත්තා, න පරස්ස අත්තාති එවං අත්තානං අත්තස්ස සාමිකං කත්වා ගහණකාරණං වදති. තත්ථ කෙවලසද්දෙන පරමත්ථ සච්චං පත්වා අත්තස්සෙව අභාවතො ඛන්ධපඤ්චකස්ස අත්තනොවසායත්ත වුත්තිතං නිවත්තෙති. සම්මුති සච්චං පන පත්වා අත්තස්ස විජ්ජමානත්තා මහාජනො අත්තනො ඛන්ධපඤ්චකං අත්තනො වසායත්ත වුත්තිං මඤ්ඤමානො එසො මෙ අත්තාති ගණ්හාති. ‘‘ඛණභඞ්ගස්ස ච අදිට්ඨත්තා’’ති එතෙන එසො මෙ සාරට්ඨෙන අත්තා. එසො මම සාරො. එතං මම සරීරං. යාව වස්සසතංපි වස්සසහස්සම්පි එතං ඛන්ධපඤ්චකං න භිජ්ජති, න විනස්සති. තාව අහං න මරාමි. යදා එතං භිජ්ජති, විනස්සති. තදා අහං මරාමි. අහඤ්ච මම ඛන්ධපඤ්චකඤ්ච අද්වයං අනානත්තන්ති එවං ගහණකාරණං වදති. තත්ථ ‘‘ඛණභඞ්ගස්සා’’ති නාමරූපධම්මානං ඛණෙ ඛණෙ භඤ්ජනස්ස භිජ්ජනස්ස මරණස්ස. ඉදම්පනමරණං සම්මුති සච්චෙ නත්ථි. පරමත්ථ සච්චෙ එව අත්ථි. තස්මා තං අපස්සන්තො මහාජනො අත්තනො ඛන්ධපඤ්චකං අත්තනොසාරං මඤ්ඤමානො එසො මෙ අත්තාති ගණ්හාතීති. ‘‘තං ද්වයං සුදිට්ඨං කත්වා’’ති ඛන්ධපඤ්චකස්ස කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතඤ්ච ඛණභඞ්ගඤ්ච ඤාණ චක්ඛුනා සුට්ඨුදිට්ඨං කත්වා. තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පටිච්චසමුප්පාදං සුට්ඨුපස්සන්තො කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතඤ්ච අවසායත්ත වුත්තිතඤ්ච සුට්ඨු පස්සති. යො ච අත්තනො වසායත්තවුත්ති න හොති. සො පරමත්ථසච්චං පත්වා එසො මම සන්තකන්තිපි වත්තුං නාරහති. කුතො මම අත්තාති. අපි ච, සත්තො නාම සභාවතො නත්ථි. පඤ්ඤත්තිමත්තං හොති. යො ‘අහන්ති වා, මෙති වා, මමාති වා, ගය්හෙය්‍ය. අසන්තෙ ච අත්තස්මිං කො මම අත්තා නාම භවෙය්‍යාති. ඛණභඞ්ගො හොති. ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජති. සත්තො ච නාම එකස්මිංභවෙ ආදිම්හි සකිං එව ජායති. අන්තෙ සකිං එව මරති. අන්තරා වස්සසතංපි වස්සසහස්සංපි මරණං නාම නත්ථි. අඤ්ඤාහි ඛණිකධම්මානං ගති. අඤ්ඤා සත්තස්ස. එවංසන්තෙ කථං ඛණිකධම්මා සත්තස්ස සාරට්ඨෙන අත්තානාම භවෙය්‍යුන්ති. තස්මා තෙ අවසවත්තනට්ඨෙන අසාරකට්ඨෙන ච අනත්තා එව. අපිච [Pg.308] ‘‘අවසවත්තනට්ඨෙනා’’ති එත්ථ වසො නාම සත්තසන්තානෙ එකො පධානධම්මො. සචෙ අත්තානාම අත්ථි. සො එව පධානභූතස්ස වසස්සපි අත්තා භවෙය්‍ය. එවංසති, යො වසො, සො අත්තා. යො අත්තා, සො වසොති භවෙය්‍ය. තථා ච සති, රූපං අත්තාති ගණ්හන්තො රූපඤ්ච වසඤ්ච අත්තානඤ්ච එකත්තං කත්වා ගණ්හාති නාම. තථා වෙදනං අත්තාති. සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තාති ගණ්හන්තෙපි. එවඤ්චසති, සත්තො ච ඛන්ධපඤ්චකඤ්ච වසො ච අත්තා ච සබ්බමෙතං එකත්තං ගච්ඡති, එකො සත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. න හි ඉමස්මිං වසවත්තනට්ඨෙ එකස්සසත්තස්ස ද්වෙ අත්තා තයො අත්තා බහූඅත්තාති සක්කා භවිතුං. අථ යථා යථා සත්තස්ස වසො වත්තති, ඉච්ඡා පවත්තති. තථා තථා ඛන්ධපඤ්චකම්පි නිච්චකාලං සත්තස්සවසං අනුගච්ඡෙය්‍ය. කස්මා, සත්තස්ස ච ඛන්ධපඤ්චකස්ස ච වසස්ස ච නානත්තාභාවතො. එවං අනුගච්ඡන්තෙ සති. රූපං මෙ අත්තා, වෙදනා මෙ අත්තාතිආදිග්ගහණං වට්ටෙය්‍ය. සභාවතො අවිරුද්ධං භවෙය්‍ය. න පන තථා අනුගච්ඡති. න හි දුබ්බණ්ණො දුරූපො පුරිසො අත්තනො රූපකායං අත්තනො වසෙනෙව සුවණ්ණං සුරූපං කාතුං සක්කොති. තථා දුස්සද්දොවා සුසද්දං, දුග්ගන්ධොවා සුගන්ධං. න ච අන්ධොවා අනන්ධං. බධිරොවා අබධිරං. රොගීවා අරොගං. කුට්ඨීවා අකුට්ඨං. ගණ්ඩීවා අගණ්ඩං. ජිණ්ණොවා තරුණං. අජරං වා අමරණං වා කාතුං සක්කොති. නාපි අපායෙසු ච අපතන්තං. පතිත්වා වා තතො විමුත්තං කාතුං සක්කොති. තථා දෙවො වා දෙවත්තා අචාවෙතුං. සක්කොවා සක්කත්තා, මාරො වා මාරත්තා, බ්‍රහ්මා වා බ්‍රහ්මත්තාති. එසනයො සෙසඛන්ධෙසුපි. තථා පන අවසානුගමනතො පරමත්ථ සච්චං පත්වා ඛන්ධපඤ්චකෙ අත්තනො සාමිකිච්චං ඉස්සරකිච්චං නාම නත්ථි. අසාමිකමෙව තං හොති, අනිස්සරං. තථා ච සති, අත්තානං තස්ස සාමිං ඉස්සරං කත්වා රූපං මෙ අත්තාති ගහණං මිච්ඡාගහණං නාම හොතීති. ලොකෙ පන මහාජනො ධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදං න ජානන්ති, න පස්සන්ති, න පටිවිජ්ඣන්ති. තෙසං පරම්පර පච්චයවසෙන පවත්තමානෙ ඛන්ධසන්තානෙ සම්මුති සච්චවසෙන නානාවසවත්තනාකාරා නාම සන්ති. නානාසාමි ඉස්සරාධිපතිවොහාරා ච ලොකෙ සන්දිස්සන්ති. තෙ [Pg.309] සම්මුති සච්චවසෙන උප්පන්නෙසු තෙසු සාමිඉස්සරාධිපති වොහාරෙසු වොහාරමත්තෙ අඨත්වා සභාවසච්චං මඤ්ඤන්තා මිච්ඡාගහණං ගණ්හන්ති. එත්ථ සියා. න නු වසොනාම ඉච්ඡා. සත්තො ච ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡති. ඨාතුං ඉච්ඡන්තො තිට්ඨති. එවංසති. තස්ස ඛන්ධපඤ්චකං තස්ස වසායත්ත වුත්ති එව හොතීති. න හොති. කස්මා, පච්චයායත්ත වුත්තිත්තා එව. තථාහි ගන්තුං ඉච්ඡානාම බහිද්ධා ධනහෙතුවා උප්පජ්ජෙය්‍ය. නානාභොගහෙතු වා. අඤ්ඤෙන වා නානාකාරණෙන. තත්ථ යෙසං ධනෙ අසති, යං යං දුක්ඛං ආගච්ඡෙය්‍ය කායිකං වා චෙතසිකං වා. තෙසං තං තං දුක්ඛපච්චයා ධනිච්ඡා නාම උප්පජ්ජති. ධනිච්ඡා පච්චයා ගන්තිච්ඡාදයො උප්පජ්ජන්ති. තථා නානාභොගිච්ඡා නානාකම්මිච්ඡාසු චාති. නානාදුක්ඛභයුපද්දවමූලිකාසු ඉච්ඡාසු වත්තබ්බ මෙව නත්ථි. තථා නානාරම්මණානං පලොභන දුක්ඛමූලිකාසු ච නානාවිතක්කානං විප්ඵන්දනමූලිකාසු ච ඉච්ඡාසු. එවං වසොපි පච්චයායත්ත වුත්තිකො එව හොති. ‘‘ගමනං’’ති ගමනාකාරෙන පවත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. යෙනයෙනධනාදිහෙතුනා සො සො වසො උප්පජ්ජති. ගමනම්පි තෙන තෙනෙව උප්පජ්ජති ආහාරුපත්ථම්භනාදිපච්චයෙන ච. වසො පන ගමනස්ස පච්චයෙක දෙසමත්තං හොති. සො හි තදඤ්ඤපච්චයෙහි විනා සයං උප්පජ්ජිතුං න සක්කොති. කුතො ගමනං උප්පාදෙතුං. එවං ඨානාදීසු. එවඤ්ච සති, ඉදං ඛන්ධපඤ්චකං පච්චයායත්ත වුත්තිකන්තිච්චෙව වත්තුං අරහති. නො වසායත්ත වුත්තිකන්ති. අපි ච ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡතීති පඤ්ඤත්ති මත්තභූතො සත්තො ගච්ඡති. ඛන්ධපඤ්චකං පන ඛණික ධම්මත්තා න ගච්ඡති. උප්පන්නුප්පන්නං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජති. සන්තති වසෙන ගමනාකාර නිමිත්තං පඤ්ඤායති. එවං අවසවත්තනං හොතීති. හොතු තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තියා සති, ගමනං සම්පජ්ජතියෙව. ගමනෙ ච සම්පජ්ජමානෙ ඛණිකභිජ්ජනෙන දොසො නත්ථීති චෙ. අත්ථි. ඛණිකමරණඤ්හි සත්තස්ස සුසානභූමි නාම හොති. අන්තරායෙවා ආගතෙ පක්ඛලන්තෙ වා සති, ගච්ඡන්තො සත්තො යදා කදාචි මරණං වා නිගච්ඡති මරණ මත්තං වා දුක්ඛන්ති. කිලෙසෙ නිමිනාති පවත්තෙතීති නිමිත්තන්ති වචනත්ථො. ‘‘විපල්ලාසනිමිත්තං’’ති ච විපල්ලාස ධම්මානං වසෙන උපට්ඨිතං කිච්ච නිමිත්තං. තණ්හා එව පණිධීති [Pg.310] සම්බන්ධො. මහන්තානං ආදීනවානං රාසි මහාආදීනවරාසි. ඛන්ධෙසු සුඤ්ඤතලක්ඛණං නාම අති ගම්භීරං හොති. ඤාණස්සෙව විසයභූතං. සුඤ්ඤත දස්සනඤ්ච දිට්ඨියා උජුප්පටිපක්ඛන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතදස්සනවසෙනා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘අත්ථ සිද්ධි නාමා’’ති මග්ගඵලප්පටිලාභසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස සිද්ධි නාම. අත්තාති අභිනිවෙසො අත්තාභිනිවෙසො. ගණ්හාතීති ගාහො. උපාදීයතීති අත්ථො. දිට්ඨිසඞ්ඛාතො ගාහො දිට්ඨිග්ගාහො. අත්ථාභිනිවෙසො ච සො දිට්ඨිග්ගාහො චාති විග්ගහො. තස්ස පටිපක්ඛං අනත්තානුපස්සනාඤාණං. අනු අනු භවනං ආනුභාවො. පරම්පරතො වඩ්ඪනන්ති අත්ථො. ‘‘තථා සමනුපස්සිත්වා’’ති සුඤ්ඤතා කාරෙන සමනුපස්සිත්වා. විමුඤ්චන්තස්ස අරියපුග්ගලස්ස. ‘‘අනිච්චලක්ඛණං නාම නාති ගම්භීරං හොති. සද්ධායපි විසයභූතං. උන්නතිලක්ඛණො ච අහං මානො ඛන්ධෙසු නිච්චධුවවිපල්ලාසමූලකො සද්ධාය ච පටිපක්ඛොති ආහ ‘‘අනිච්චදස්සනවසෙනා’’තිආදිං. ‘‘නිමිත්තාභිනිවෙසභූතස්සා’’ති නිච්චධුවනිමිත්තාභිනිවෙසභූතස්ස. ‘‘මානග්ගාහස්සා’’ති මානසඞ්ඛාතස්ස ගාහස්ස. ‘‘සද්ධාය පී’’තිපිසද්දෙන ඤාණං සම්පිණ්ඩෙති. දුක්ඛලක්ඛණං නාම භයසංවෙග ජනකං හොති. ආරම්මණෙසු තණ්හාලොලස්ස තණ්හාවිප්ඵන්දනස්ස පටිපක්ඛං. විසෙසතො සමාධිස්ස අනුරූපන්ති ආහ ‘‘දුක්ඛදස්සන වසෙනා’’තිආදිං. ‘‘තිණ්ණං ධම්මානං’’ති පඤ්ඤින්ද්‍රිය සද්ධින්ද්‍රිය සමාධින්ද්‍රිය සඞ්ඛාතානං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රිය ධම්මානං. ‘‘විපස්සනා ගමනවසෙනෙ වා’’ති වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනා සඞ්ඛාතස්ස ආගමන කාරණස්ස වසෙනෙව.

“Abhinivisanaṃ” (chấp chặt) có nghĩa là sự an trú vững chắc hơn ở bên trong. “Nikhātasinerupā dassaviyā” (nên được thấy như núi Sineru được chôn chặt) là ví như sự diễn tiến của nó. Bằng câu “Kevalaṃ paccayāyatta vuttitāya adiṭṭhattā” (do không thấy rằng sự tồn tại chỉ tùy thuộc vào các duyên), (chú giải) nói lên nguyên nhân của sự chấp thủ bằng cách xem tự ngã là chủ nhân của tự ngã, như là “đây là tự ngã của tôi, không phải tự ngã của người khác”. Ở đó, bằng từ “kevala” (chỉ là), khi đạt đến chân lý tối hậu, do sự không tồn tại của tự ngã, (chú giải) bác bỏ rằng năm uẩn có sự tồn tại dưới sự kiểm soát của chính nó. Nhưng khi đạt đến chân lý quy ước, do sự tồn tại (theo quy ước) của tự ngã, quần chúng cho rằng năm uẩn của mình tồn tại dưới sự kiểm soát của chính mình và chấp thủ rằng “đây là tự ngã của tôi”. Bằng câu “Khaṇabhaṅgassa ca adiṭṭhattā” (và do không thấy sự hủy diệt trong từng khoảnh khắc), (chú giải giải thích sự chấp thủ rằng) “đây là tự ngã của tôi theo nghĩa cốt lõi. Đây là cốt lõi của tôi. Đây là thân thể của tôi. Chừng nào trăm năm hay ngàn năm mà năm uẩn này không tan rã, không hoại diệt, chừng đó tôi không chết. Khi nào nó tan rã, hoại diệt, khi đó tôi chết. Tôi và năm uẩn của tôi là không hai, không khác biệt” - bằng cách này, (chú giải) nói lên nguyên nhân của sự chấp thủ. Ở đó, “khaṇabhaṅgassā” (của sự hủy diệt trong từng khoảnh khắc) có nghĩa là sự tan vỡ, sự phân rã, sự chết của các pháp danh và sắc trong từng khoảnh khắc. Nhưng cái chết này không có trong chân lý quy ước. Nó chỉ có trong chân lý tối hậu. Do đó, vì không thấy điều đó, quần chúng cho rằng năm uẩn của mình là cốt lõi của mình và chấp thủ rằng “đây là tự ngã của tôi”. “Taṃ dvayaṃ sudiṭṭhaṃ katvā” (sau khi đã thấy rõ hai điều ấy) có nghĩa là sau khi đã thấy rõ bằng tuệ nhãn sự tồn tại chỉ tùy thuộc vào các duyên và sự hủy diệt trong từng khoảnh khắc của năm uẩn. Ở đó, người thấy rõ lý duyên khởi của năm uẩn thì thấy rõ sự tồn tại chỉ tùy thuộc vào các duyên và sự tồn tại không dưới quyền kiểm soát. Và cái gì không tồn tại dưới sự kiểm soát của chính mình, khi đạt đến chân lý tối hậu, cái đó không đáng được gọi là “cái này là của tôi”. Huống nữa là “tự ngã của tôi”? Hơn nữa, cái gọi là chúng sinh không tồn tại theo tự tánh. Nó chỉ là một khái niệm. Cái mà có thể được chấp thủ là ‘tôi’, ‘của tôi’, hay ‘thuộc về tôi’. Và khi tự ngã không tồn tại, thì cái gì có thể được gọi là “tự ngã của tôi”? Có sự hủy diệt trong từng khoảnh khắc. (Các pháp) tan rã trong từng khoảnh khắc. Nhưng cái gọi là chúng sinh, trong một kiếp sống, chỉ sinh một lần lúc ban đầu, và chỉ chết một lần lúc cuối cùng. Ở giữa, dù trăm năm hay ngàn năm, không có cái gọi là cái chết. Quả thật, tiến trình của các pháp sát-na là một đằng, tiến trình của chúng sinh là một nẻo. Khi sự việc là như vậy, làm sao các pháp sát-na có thể là tự ngã theo nghĩa cốt lõi của một chúng sinh? Do đó, chúng (các uẩn) quả thật là vô ngã theo nghĩa không thể kiểm soát và theo nghĩa không có cốt lõi. Hơn nữa, về câu “avasavattanaṭṭhenā” (theo nghĩa không thể kiểm soát), ở đây, cái gọi là sự kiểm soát (vaso) là một pháp chủ yếu trong dòng tương tục của một chúng sinh. Nếu có cái gọi là tự ngã, thì chính nó sẽ là tự ngã của sự kiểm soát, vốn là pháp chủ yếu. Khi như vậy, cái gì là sự kiểm soát, cái đó là tự ngã; cái gì là tự ngã, cái đó là sự kiểm soát. Và khi như vậy, người chấp thủ “sắc là tự ngã” thực sự đã chấp thủ sắc, sự kiểm soát, và tự ngã là một. Tương tự như vậy đối với người chấp thủ “thọ là tự ngã”, “tưởng là tự ngã”, “hành là tự ngã”, “thức là tự ngã”. Và khi như vậy, chúng sinh, năm uẩn, sự kiểm soát, và tự ngã, tất cả những thứ này trở thành một, được tính là “một chúng sinh”. Vì trong ý nghĩa về sự kiểm soát này, không thể có chuyện một chúng sinh lại có hai tự ngã, ba tự ngã, hay nhiều tự ngã. Vậy thì, khi sự kiểm soát của chúng sinh diễn tiến, khi ý muốn diễn tiến, thì năm uẩn cũng phải luôn luôn tuân theo sự kiểm soát của chúng sinh. Tại sao? Vì không có sự khác biệt giữa chúng sinh, năm uẩn, và sự kiểm soát. Khi chúng tuân theo như vậy, sự chấp thủ “sắc là tự ngã của tôi”, “thọ là tự ngã của tôi”, v.v... sẽ là hợp lý. Về bản chất, điều đó sẽ không mâu thuẫn. Nhưng chúng không tuân theo như vậy. Thật vậy, một người xấu xí, hình tướng khó coi không thể chỉ bằng sự kiểm soát của mình mà làm cho thân hình của mình trở nên đẹp đẽ, hình tướng ưa nhìn. Tương tự, người có giọng nói khó nghe không thể làm cho nó thành dễ nghe, người có mùi hôi không thể làm cho nó thành thơm tho. Người mù không thể làm cho mình hết mù, người điếc không thể làm cho mình hết điếc, người bệnh không thể làm cho mình hết bệnh, người cùi không thể làm cho mình hết cùi, người có mụn nhọt không thể làm cho mình hết mụn nhọt, người già không thể làm cho mình trẻ lại, hay làm cho mình không già, không chết. Cũng không thể làm cho mình không rơi vào các cõi khổ, hoặc khi đã rơi vào rồi thì không thể làm cho mình thoát khỏi đó. Tương tự, một vị trời không thể làm cho mình không bị rơi khỏi cảnh trời, Sakka không thể (làm cho mình không bị rơi) khỏi địa vị Sakka, Māra không thể (làm cho mình không bị rơi) khỏi địa vị Māra, Brahmā không thể (làm cho mình không bị rơi) khỏi địa vị Brahmā. Phương pháp này cũng áp dụng cho các uẩn còn lại. Nhưng vì chúng không tuân theo sự kiểm soát như vậy, nên khi đạt đến chân lý tối hậu, trong năm uẩn không có cái gọi là quyền sở hữu hay quyền làm chủ của chính mình. Chúng quả thật không có chủ, không có người cai quản. Và khi như vậy, việc xem tự ngã là chủ nhân, là người cai quản của chúng và chấp thủ “sắc là tự ngã của tôi” quả thật là một sự chấp thủ sai lầm. Nhưng trong thế gian, quần chúng không biết, không thấy, không thâm nhập lý duyên khởi của các pháp. Trong dòng tương tục của các uẩn của họ, vốn diễn tiến theo cách thức của các duyên nối tiếp nhau, theo chân lý quy ước, có những cái gọi là các hình thái kiểm soát khác nhau. Và trong thế gian, người ta thấy có nhiều cách nói khác nhau về quyền sở hữu, quyền làm chủ, và quyền tối cao. Họ, không dừng lại ở mức độ chỉ là cách nói trong những cách nói về quyền sở hữu, quyền làm chủ, quyền tối cao vốn phát sinh theo chân lý quy ước, mà lại cho đó là chân lý về tự tánh, nên họ có sự chấp thủ sai lầm. Ở đây có thể có câu hỏi: Chẳng phải sự kiểm soát (vaso) được gọi là ý muốn (icchā) sao? Và một chúng sinh, muốn đi thì đi, muốn đứng thì đứng. Khi như vậy, năm uẩn của người ấy quả thật tồn tại dưới sự kiểm soát của người ấy. Không phải vậy. Tại sao? Chính vì sự tồn tại của chúng tùy thuộc vào các duyên. Thật vậy, cái gọi là ý muốn đi có thể phát sinh do nguyên nhân bên ngoài là của cải, hoặc do các sự hưởng thụ khác nhau, hoặc do nhiều nguyên nhân khác. Ở đó, đối với những người không có của cải, bất cứ khổ nào về thân hay tâm có thể đến, đối với họ, do chính cái khổ đó làm duyên mà phát sinh cái gọi là ý muốn có của cải. Do ý muốn có của cải làm duyên, các ý muốn đi lại v.v... phát sinh. Tương tự như vậy đối với các ý muốn hưởng thụ khác nhau và các ý muốn hành động khác nhau. Đối với các ý muốn bắt nguồn từ các nỗi khổ, sự sợ hãi, và tai họa khác nhau, thì không cần phải nói. Tương tự như vậy đối với các ý muốn bắt nguồn từ cái khổ của sự quyến rũ bởi các đối tượng khác nhau, và các ý muốn bắt nguồn từ sự dao động của các tầm tư khác nhau. Như vậy, ngay cả sự kiểm soát (vaso) cũng có sự tồn tại tùy thuộc vào các duyên. “Gamanaṃ” (sự đi) có nghĩa là năm uẩn đang diễn tiến trong trạng thái đi. Do bất cứ nguyên nhân nào như của cải v.v... mà sự kiểm soát tương ứng phát sinh, thì sự đi cũng phát sinh do chính nguyên nhân đó và do các duyên như sự hỗ trợ của vật thực v.v... Nhưng sự kiểm soát (vaso) chỉ là một phần trong các duyên của sự đi. Vì nó không thể tự mình phát sinh nếu không có các duyên khác. Huống nữa là làm phát sinh sự đi? Tương tự như vậy trong việc đứng, v.v... Và khi như vậy, năm uẩn này chỉ đáng được gọi là “có sự tồn tại tùy thuộc vào các duyên”, chứ không phải là “có sự tồn tại dưới sự kiểm soát”. Hơn nữa, khi nói “muốn đi thì đi”, chính chúng sinh, vốn chỉ là một khái niệm, đi. Còn năm uẩn, do là các pháp sát-na, nên không đi. Chúng vừa sinh lên đã hoại diệt ngay tại chỗ. Do dòng tương tục mà tướng trạng của sự đi được nhận biết. Như vậy, có sự không thể kiểm soát. (Nếu có người nói:) Cứ cho là có sự hoại diệt ngay tại chỗ. Khi có sự diễn tiến không gián đoạn, sự đi vẫn được thành tựu. Và khi sự đi đang được thành tựu, thì không có lỗi gì với sự hoại diệt trong từng khoảnh khắc. Có (lỗi). Vì cái chết trong từng khoảnh khắc được gọi là bãi tha ma của chúng sinh. Khi có chướng ngại xảy đến hoặc bị vấp ngã, chúng sinh đang đi đôi khi đi đến cái chết hoặc (chịu) cái khổ tương đương với cái chết. Ý nghĩa của từ “nimitta” (tướng) là “nó làm cho phiền não phát sinh, nó làm cho chúng vận hành”. Và “Vipallāsanimittaṃ” (tướng của sự điên đảo) là tướng của phận sự đã hiện khởi do các pháp điên đảo. Mối liên hệ là “chính ái là nguyện vọng (paṇidhi)”. “Mahāādīnavarāsi” (đống nguy hại lớn) là một đống những nguy hại lớn. Trong các uẩn, đặc tính gọi là tánh không thì vô cùng sâu sắc. Nó chỉ là đối tượng của trí tuệ. Và vì thấy tánh không là đối nghịch trực tiếp với tà kiến, nên (chú giải) nói “saṅkhāresu suññatadassanavasenā” (do thấy tánh không trong các pháp hữu vi), v.v... Ở đó, “attha siddhi nāmā” (sự thành tựu mục đích) có nghĩa là sự thành tựu mục đích được gọi là sự chứng đắc đạo và quả. “Attābhiniveso” là sự chấp chặt vào “tự ngã”. “Gāho” là vì nó “nắm giữ” (gaṇhāti); có nghĩa là “chấp thủ” (upādīyati). Sự nắm giữ được gọi là tà kiến là “diṭṭhiggāho” (kiến chấp). Phân tích (của từ ‘atthābhinivesadiṭṭhiggāha’) là: “đó là sự chấp chặt vào tự ngã và đó là kiến chấp”. Đối nghịch với nó là trí tuệ quán vô ngã. “Ānubhāvo” (uy lực, ảnh hưởng) là sự trở thành liên tục (anu anu bhavanaṃ). Nghĩa là sự tăng trưởng tuần tự. “Tathā samanupassitvā” (sau khi quán xét như vậy) có nghĩa là sau khi quán xét theo phương diện tánh không. Của bậc thánh nhân đang giải thoát. Đặc tính gọi là vô thường thì không quá sâu sắc. Nó cũng là đối tượng của đức tin. Và vì ngã mạn ‘tôi là’, vốn có đặc tính là sự tự cao, bắt nguồn từ sự điên đảo về tính thường hằng, bền vững trong các uẩn, và là đối nghịch với đức tin, nên (chú giải) nói “aniccadassanavasenā” (do thấy vô thường), v.v... “Nimittābhinivesabhūtassā” (của cái đã trở thành sự chấp chặt vào tướng) có nghĩa là của cái đã trở thành sự chấp chặt vào tướng thường hằng, bền vững. “Mānaggāhassā” (của sự chấp thủ ngã mạn) có nghĩa là của sự chấp thủ được gọi là ngã mạn. Trong câu “Saddhāya pī” (cũng bằng đức tin), từ “pi” (cũng) bao hàm cả trí tuệ. Đặc tính gọi là khổ thì tạo ra sự sợ hãi và sự chấn động tâm linh (saṃvega). (Nó) là đối nghịch với sự tham lam của ái dục, sự dao động của ái dục đối với các đối tượng. Và vì nó đặc biệt thích hợp cho định, nên (chú giải) nói “dukkhadassana vasenā” (do thấy khổ), v.v... “Tiṇṇaṃ dhammānaṃ” (của ba pháp) có nghĩa là của ba pháp quyền được gọi là tuệ quyền, tín quyền, và định quyền. “Vipassanā gamanavasene vā” (hoặc do tiến trình của tuệ quán) có nghĩa là do chính nguyên nhân của sự xuất hiện của cái được gọi là tuệ quán dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminī vipassanā).

ඉදානි පුබ්බෙ යං වුත්තං ‘සත්තඅරිය පුග්ගලවිභාගස්ස පච්චයභාවපත්තියා චා’ති. තත්ථ සත්ත අරියපුග්ගලවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ධම්මානුසාරී නාමාති එත්ථ ‘‘ධම්මො’’ති පඤ්ඤා වුච්චති ‘සච්චං, ධම්මො, ධීති, චාගො,ති එත්ථ විය. තික්ඛතරං ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. පඤ්ඤාබලානුසාරෙන ආදිම්හි මග්ගං ලභතීති වුත්තං හොති. අථවා. ‘‘ධම්මො’’ති නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සඞ්ඛාර ධම්මො වුච්චති. සුඤ්ඤතදස්සනඤ්ච නාම විසෙසතො සුද්ධධම්ම දස්සනං නාම. ඉති සුද්ධධම්මං [Pg.311] අනුස්සරති, ඤාණගතියා අනුගච්ඡතීති ධම්මානුසාරී. දිට්ඨිපත්තොති එත්ථ දිට්ඨිනාම දස්සනඤ්ඤාණං වුච්චති. ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධ දස්සනසම්පන්නත්තා දිට්ඨිබලෙනෙව සුඛෙන තං තං මග්ගඵලං පත්තොති දිට්ඨිපත්තො. තෙනෙව දස්සන පඤ්ඤාබලෙන කිලෙසබන්ධනතො විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො. සඞ්ඛාර ධම්මානං ඛණික ධම්මභාවෙ සුට්ඨු සද්දහනං අවෙච්චප්පසාදො සද්ධා නාම. තත්ථ ‘‘අවෙච්චප්පසාදො’’ති ඤාණසම්පයුත්තප්පසාදො. ‘‘ඤාණං’’ති ච සඞ්ඛාර ධම්මානං ඛණිකභාවනිමිත්තානං දස්සනඤ්ඤාණං. තාදිසෙ හි ඤාණෙ සති, තත්ථ අවෙච්චප්පසාදො නාම ජායති, නො අඤ්ඤථාති. සද්ධං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. සද්ධාබලෙනෙව ආදිම්හි අරියමග්ගං පාපුණාතීති වුත්තං හොති. සද්ධාබලෙන විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. ‘‘කායසක්ඛි නාමා’’ති එත්ථ සක්ඛංති සන්දිට්ඨං. යං සාධකන්තිපි වුච්චති. අත්තනො කායෙ එව ලද්ධං සක්ඛං යස්සාති කායසක්ඛී. දුක්ඛානු පස්සී පුග්ගලො හි සංවෙග බහුලො හොති. සංවෙගො ච පධාන වීරියස්ස පදට්ඨානං. සංවිග්ගො යොනිසො පදහතීති හි වුත්තං. තස්මා සො සංවෙගවසෙන භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො යං යං පුරිසථාමෙන පත්තබ්බං හොති. තං තං පාපුණාති. පාපුණන්තො ච අත්තනො කායෙ එව සක්ඛං ලභති. සන්දිට්ඨං ඣානසුඛං වා මග්ගඵලසුඛං වා ලභතීති වුත්තං හොති. ‘‘උභතොභාග විමුත්තො’’ති අරූපජ්ඣානෙහි රූපකායතො අරහත්තමග්ගඵලෙහි නාමකායතොති එවං උභොහි කායභාගෙහි විමුත්තො. එත්ථ ච තයො අරියපුග්ගලා පඤ්ඤාධිකො ච සද්ධාධිකො ච වීරියාධිකො ච. තත්ථ ධම්මානුසාරී ච දිට්ඨිපත්තො ච පඤ්ඤාවිමුත්තො ච පඤ්ඤාධිකො නාම. සද්ධානුසාරී ච සද්ධාවිමුත්තො ච සද්ධාධිකො නාම. කායසක්ඛී ච උභතොභාගවිමුත්තො ච වීරියාධිකො නාමාති දට්ඨබ්බං. අයඤ්ච පුග්ගලවිභාගනයො පටිසම්භිදාමග්ගනයෙන වුත්තො. අභිධම්මෙ පන පුග්ගල පඤ්ඤත්තියං සද්ධාවිමුත්තො ච කායසක්ඛී ච ද්වෙපුග්ගලා සෙක්ඛෙසු එව වුත්තා. අරහත්තං පත්තා පන එතෙ ද්වෙපි පඤ්ඤාවිමුත්තා එවාති දට්ඨබ්බා. එත්ථ සියා, සඞ්ඛාර ධම්මානං ඛණික ධම්මභාවෙ සුට්ඨු සද්දහනං අවෙච්චප්පසාදො සද්ධා නාමාති වුත්තං. කිං පන තාදිසෙන සද්ධාමත්තෙන සොතාපත්ති මග්ගං [Pg.312] පාපුණාතීති. එත්ථ අම්හෙහි වත්තබ්බං නත්ථි. භගවතා එව වුත්තං. යථාහ මහාවග්ගෙ ඔක්කන්ත සංයුත්තෙ චක්ඛු භික්ඛවෙ අනිච්චං විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී, යො එවං සද්දහති, එවං අධිමුච්චති. අයං වුච්චති සද්ධානුසාරී. ඔක්කන්තො අරියභූමිං. අතික්කන්තො පුථුජ්ජනභූමිං. සො යෙනකම්මෙන අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං උප්පජ්ජෙය්‍ය. න තං කම්මං කරොතීති. සොතං භික්ඛවෙ අනිච්චං. විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවීතිආදිනා ද්වාදසායතනානි විත්ථාරෙ තබ්බානි. තත්ථ ‘‘විපරිණාමී’’ති විපරිණාමො යස්ස අත්ථීති විපරිණාමී. විපරිණාමොති ච ඛණෙ ඛණෙ ජීරණතා භිජ්ජනතා වුච්චති. ‘‘අඤ්ඤථාභාවී’’ති තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘එවං අධිමුච්චතී’’ති එතෙන ඤාණසම්පයුත්තසද්ධං දීපෙති. සා එව සොතාපත්තියඞ්ගෙසු බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො, ධම්මෙ, සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොති වුත්තා. තත්ථ ඤාණසම්පයුත්තසද්ධා නාම චක්ඛාදීනං අනිච්චනිමිත්ත දස්සනඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තා ඔකප්පනසද්ධා. අනිච්චනිමිත්තඤ්ච නාම රූපං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාතිපදෙ වුත්තනයෙන චක්ඛාදිනිස්සයානං මහාභූතානං සන්තති පරිවත්තනාදිකං වුච්චති. තඤ්හි පස්සන්තො චක්ඛාදීනං අනිච්චභාවෙ සද්දහති, අධිමුච්චති. තානිපි ඛණෙ ඛණෙ එකන්තෙන භිජ්ජති යෙවාති සද්ධාධිමොක්ඛං සද්ධාවිනිච්ඡයං පටිලභතීති අත්ථො. ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙනා’’ති එත්ථ පන අරහතා සම්මාසම්බුද්ධතාදීනං බුද්ධගුණාදීනං දස්සනඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තො පසාදො අවෙච්චප්පසාදො නාම. අරියභූමි නාම දිට්ඨානුසය විචිකිච්ඡානුසයෙහි පරිසුද්ධා අවත්ථාභූමි වුච්චති. තෙහි සහිතා අවත්ථාභූමි පුථුජ්ජනභූමි නාම. කථං පන තස්ස පුග්ගලස්ස පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තතා අරියභූමිං ඔක්කන්තතා ච විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘සො යෙනා’’තිආදිං. යො අත්තනො ජීවිතහෙතුපි කිඤ්චි කම්මපථපත්තං අපායගාමි කම්මං න කරොති. සො එකන්තෙන පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො, අරියභූමිං ඔක්කන්තොති විඤ්ඤායතීති වුත්තං හොති. ඉදං සද්ධානුසාරිසුත්තං. අපරංපි වුත්තං චක්ඛු භික්ඛවෙ විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යස්ස එවං මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමති. අයං වුච්චති ධම්මානුසාරී තිආදි. තත්ථ ‘‘මත්තසො [Pg.313] නිජ්ඣානං ඛමතී’’ති සද්ධානුසාරීවිය සද්දහනමත්තෙ අට්ඨත්වා චක්ඛාදීනං තාදිසං අනිච්චතං සමනුපස්සන්තො ථොකං ථොකං දස්සනං ලභතියෙව. එවංසති, චක්ඛාදීනි තස්ස පුග්ගලස්ස නිජ්ඣානං ඔලොකනං මත්තසො ඛමන්ති නාම. ඉදං ධම්මානුසාරිසුත්තං. අපරංපි වුත්තං චක්ඛු භික්ඛවෙ අනිච්චං විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො එවං පජානාති පස්සති. අයං වුච්චති සොතාපන්නො තිආදි. තත්ථ ‘‘පජානාති පස්සතී’’ති ධම්මානුසාරීවිය මත්තසො නිජ්ඣානක්ඛමමත්තෙ අට්ඨත්වා පඤ්ඤාය පජානාති, ඤාණචක්ඛුනො පච්චක්ඛතො පස්සතීති අත්ථො. ඉදං දිට්ඨිපත්තාදීනං සුත්තං.

Nay, điều đã được nói trước đây: ‘và do sự thành tựu trạng thái làm duyên cho sự phân chia bảy hạng Thánh nhân’. Ở đây, để trình bày sự phân chia bảy hạng Thánh nhân, câu bắt đầu bằng ‘tatthā’ (ở đây) đã được nói đến. Về câu ‘Vị Tùy Pháp hành (Dhammānusārī) là’, ở đây ‘pháp’ (dhammo) được gọi là trí tuệ (paññā), giống như trong câu ‘sự thật, pháp, sự kiên định, sự xả ly’. Vị Tùy Pháp hành là người tùy niệm pháp một cách sắc bén hơn. Điều này có nghĩa là vị ấy đắc được đạo lộ lúc ban đầu bằng sức mạnh của trí tuệ. Hoặc là, ‘pháp’ được gọi là pháp hữu vi (saṅkhāra dhammo) theo nghĩa vô ngã, vô hồn. Và cái thấy về tánh không đặc biệt được gọi là cái thấy về các pháp thuần túy. Do đó, vị Tùy Pháp hành là người tùy niệm các pháp thuần túy, đi theo sự vận hành của trí tuệ. Về câu ‘Vị Kiến Đáo (Diṭṭhipatto)’, ở đây ‘kiến’ (diṭṭhi) được gọi là tri kiến thấy biết. Do được trang bị tri kiến thanh tịnh ngay từ đầu, vị ấy dễ dàng đạt được các đạo và quả tương ứng bằng chính sức mạnh của tri kiến, nên gọi là Kiến Đáo. Vị được giải thoát khỏi sự trói buộc của phiền não bằng chính sức mạnh của trí tuệ thấy biết ấy được gọi là Tuệ giải thoát (Paññāvimutto). Sự tin tưởng vững chắc vào bản chất sát-na của các pháp hữu vi được gọi là tín với niềm tin bất động (aveccappasādo saddhā). Ở đây, ‘niềm tin bất động’ là niềm tin tương ưng với trí tuệ. Và ‘trí tuệ’ là tri kiến thấy biết các tướng trạng về bản chất sát-na của các pháp hữu vi. Bởi vì khi có trí tuệ như vậy, niềm tin bất động mới sanh khởi, ngoài ra thì không. Vị Tùy Tín hành (Saddhānusārī) là người tùy niệm tín. Điều này có nghĩa là vị ấy đạt đến Thánh đạo lúc ban đầu bằng chính sức mạnh của tín. Vị được giải thoát bằng sức mạnh của tín được gọi là Tín giải thoát (Saddhāvimutto). Về câu ‘Vị Thân chứng (Kāyasakkhī) là’, ở đây ‘chứng’ (sakkhaṃ) có nghĩa là tự mình thấy rõ. Điều này cũng được gọi là ‘sự chứng thực’. Vị Thân chứng là người có sự chứng thực được thành tựu ngay trong thân của mình. Thật vậy, người quán xét khổ thì có nhiều sự chấn động tâm linh (saṃvega). Và sự chấn động tâm linh là nền tảng cho sự tinh tấn tối thượng. Vì đã được nói rằng: ‘Người có tâm chấn động thì nỗ lực như lý’. Do đó, vị ấy thực hành thiền định nhờ vào sự chấn động tâm linh, và những gì cần phải đạt được bằng nỗ lực của con người, vị ấy đều đạt được. Và trong khi đạt được, vị ấy thành tựu sự chứng thực ngay trong thân của mình. Điều này có nghĩa là vị ấy đạt được lạc của thiền-na hoặc lạc của đạo và quả mà có thể tự mình thấy rõ. ‘Vị Câu phần giải thoát (Ubhatobhāgavimutto)’ là vị được giải thoát khỏi sắc thân nhờ các thiền vô sắc, và được giải thoát khỏi danh thân nhờ đạo và quả A-la-hán; như vậy là được giải thoát khỏi cả hai phần thân. Và ở đây có ba hạng Thánh nhân: vị trội về tuệ, vị trội về tín, và vị trội về tấn. Trong đó, vị Tùy Pháp hành, vị Kiến Đáo, và vị Tuệ giải thoát được gọi là những vị trội về tuệ. Vị Tùy Tín hành và vị Tín giải thoát được gọi là những vị trội về tín. Vị Thân chứng và vị Câu phần giải thoát được gọi là những vị trội về tấn, cần phải được hiểu như vậy. Phương pháp phân chia các hạng người này được nói theo cách của Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga). Tuy nhiên, trong A-tỳ-đàm, ở bộ Nhân Chế Định (Puggalapaññatti), hai hạng người là Tín giải thoát và Thân chứng chỉ được nói đến trong hàng Hữu học (sekha). Nhưng khi đã đạt đến A-la-hán, cả hai vị này cần được hiểu là những vị Tuệ giải thoát. Ở đây, có thể có câu hỏi: Đã nói rằng sự tin tưởng vững chắc vào bản chất sát-na của các pháp hữu vi được gọi là tín với niềm tin bất động. Nhưng liệu chỉ với niềm tin như vậy có thể đạt được đạo Tu-đà-hoàn không? Về điều này, chúng tôi không có gì để nói. Chính Đức Thế Tôn đã nói. Như Ngài đã nói trong Đại Phẩm, Tương Ưng Nhập (Okkanta Saṃyutta): ‘Này các Tỳ khưu, con mắt là vô thường, biến đổi, trở thành khác. Người nào tin như vậy, xác tín như vậy, người ấy được gọi là Tùy Tín hành. Đã nhập vào Thánh địa, đã vượt qua địa vị phàm phu. Vị ấy không làm nghiệp nào mà do nghiệp ấy có thể sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ.’ ‘Này các Tỳ khưu, tai là vô thường, biến đổi, trở thành khác’, v.v., mười hai xứ cần được trình bày chi tiết. Ở đây, ‘biến đổi’ (vipariṇāmī) có nghĩa là cái có sự biến đổi. Và sự biến đổi được gọi là sự già đi, sự tan rã trong từng khoảnh khắc. ‘Trở thành khác’ (aññathābhāvī) là một từ đồng nghĩa của nó. Bằng câu ‘xác tín như vậy’, Ngài chỉ ra niềm tin tương ưng với trí tuệ. Chính niềm tin ấy được nói đến trong các chi phần của Tu-đà-hoàn là ‘thành tựu niềm tin bất động nơi Đức Phật, thành tựu niềm tin bất động nơi Pháp, nơi Tăng’. Ở đây, tín tương ưng với trí tuệ là niềm tin xác quyết tương ưng với tri kiến thấy biết tướng vô thường của mắt, v.v. Và tướng vô thường, theo cách đã nói trong đoạn ‘sắc là vô thường theo nghĩa hủy hoại’, được gọi là sự biến đổi liên tục, v.v., của các đại chủng làm nền tảng cho mắt, v.v. Thật vậy, khi thấy điều đó, người ấy tin tưởng, xác tín vào bản chất vô thường của mắt, v.v. Nghĩa là, người ấy đạt được sự quyết tín của đức tin, sự phán đoán của đức tin rằng những thứ ấy cũng chắc chắn tan rã trong từng khoảnh khắc. Còn ở đây, về câu ‘với niềm tin bất động nơi Đức Phật’, niềm tin bất động là sự trong sạch tương ưng với tri kiến thấy biết các đức tính của Đức Phật như là bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác, v.v. Thánh địa là giai đoạn được gọi là đã thanh tịnh khỏi các tùy miên về tà kiến và hoài nghi. Giai đoạn còn đi cùng với chúng được gọi là địa vị phàm phu. Nhưng làm thế nào để biết được rằng người đó đã vượt qua địa vị phàm phu và đã nhập vào Thánh địa? Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘vị ấy, do nghiệp nào...’. Người nào, ngay cả vì mạng sống của mình, cũng không làm bất cứ nghiệp nào thuộc về nghiệp đạo mà dẫn đến cõi dữ, thì được biết rằng vị ấy chắc chắn đã vượt qua địa vị phàm phu và đã nhập vào Thánh địa, điều này có nghĩa như vậy. Đây là kinh về Tùy Tín hành. Một kinh khác cũng được nói: ‘Này các Tỳ khưu, con mắt là biến đổi, trở thành khác. Người nào chấp nhận sự quán xét điều này ở một mức độ nào đó, người ấy được gọi là Tùy Pháp hành’, v.v. Ở đây, ‘chấp nhận sự quán xét ở một mức độ nào đó’ có nghĩa là: không chỉ dừng lại ở mức độ tin tưởng như vị Tùy Tín hành, mà trong khi quán xét tính vô thường như vậy của mắt, v.v., vị ấy thực sự đạt được một chút thấy biết. Khi như vậy, mắt, v.v., được gọi là có thể chấp nhận được ở một mức độ nào đó cho sự quán xét và quan sát của người đó. Đây là kinh về Tùy Pháp hành. Một kinh khác cũng được nói: ‘Này các Tỳ khưu, con mắt là vô thường, biến đổi, trở thành khác. Người nào tuệ tri và thấy biết như vậy, người ấy được gọi là bậc Tu-đà-hoàn’, v.v. Ở đây, ‘tuệ tri và thấy biết’ có nghĩa là: không chỉ dừng lại ở mức độ chấp nhận sự quán xét ở một mức độ nào đó như vị Tùy Pháp hành, mà là tuệ tri bằng trí tuệ, thấy một cách trực tiếp bằng tuệ nhãn. Đây là kinh về các vị Kiến Đáo, v.v.

‘‘යථා සකං ඵලං’’ති එත්ථ සස්ස අත්තනො ඉදං සකං. යං යං සකං යථාසකන්ති අත්ථං දස්සෙති සොතාපන්නස්සාතිආදිනා. ඵලසමාපත්ති වීථියං පන අනුලොමජවනානි එව ඵලානං ආසන්නකාරණානි, න මග්ගජවනානීති ආහ ‘‘න මග්ගාගමනවසෙනා’’ති. ‘‘සො’’ති මග්ගො. සන්තො සංවිජ්ජමානො සබ්භාවො. ‘‘අස්සා’’ති මග්ගස්ස.

Ở đây, trong câu «Yathā sakaṃ phalaṃ» (Tùy theo quả của mình), (từ) sakaṃ này là của chính mình (sassa attano). Bằng (câu) «của bậc Dự lưu» v.v..., (Chú giải) cho thấy ý nghĩa «yathāsakaṃ» là «tùy theo cái gì là của mình». Tuy nhiên, trong lộ trình nhập quả định, chính các tốc hành thuận thứ là nhân cận của các quả, chứ không phải các tốc hành đạo, nên (Chú giải) nói «na maggāgamanavasenā» (không phải do sự đi đến của đạo). «So» (ấy) là đạo. Santo là đang hiện hữu, là thực thể. «Assā» (của nó) là của đạo.

අනිච්චානුපස්සනා කිච්චතො අනිමිත්තා හොති. සභාවතො සනිමිත්තාඑව. නිච්චනිමිත්තසහිතාඑව. යතො සා එසොහමස්මීතිග්ගහණං ලභති. ඉදංපි විපස්සනාඤාණං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති සමනුපස්සිතබ්බා ච හොතීති. තත්ථ ච අභිධම්මං පත්වා සභාවප්පධානං හොති, න කිච්චප්පධානං. තස්මා අභිධම්ම නයෙන විපස්සනා අත්තනො නිමිත්ත නාමං මග්ගස්ස දාතුං න සක්කොති. අයං අට්ඨකථාය අධිප්පායො. කිලෙස ධම්මා නාම යස්ස උප්පජ්ජන්ති, තං පුග්ගලං පලිබුන්ධන්ති. සම්බාධං කරොන්ති. තස්මා පලිබොධකරානාම. තං පුග්ගලං නිච්චනිමිත්ත සුභනිමිත්ත සුඛනිමිත්ත අත්තනිමිත්තානි ගාහෙන්ති. තස්මා නිමිත්තකරානාම. තං පුග්ගලං ආරම්මණෙසු භුසං නිහිතං නිවිට්ඨං කරොන්ති. තස්මා පණිධිකරානාම. තෙ ච මග්ගඵලානි ආරම්මණං න කරොන්ති. මග්ගඵලෙහි ච සම්පයොගං න ගච්ඡන්ති. එවං ආරම්මණකරණා දිවසෙන මග්ගඵලෙසු තෙසං අභාවො. අභාවත්තාඑව ච තානි මග්ගඵලානි අත්තනො ධම්මතාය තීණිනාමානි ලභන්තීති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණ කරණවසෙනවා’’තිආදි [Pg.314] වුත්තං. ‘‘අත්තනො සභාවෙනා’’ති අත්තනො ධම්මතාය.

Quán vô thường, xét về phận sự, là vô tướng. Xét về tự tánh, nó chính là hữu tướng. Nó chính là đi cùng với tướng thường. Bởi vì nó có được sự nắm giữ 'đây là ta'. Và tuệ quán này cũng phải được quán xét là 'vô thường theo nghĩa hoại diệt'. Và ở đó, khi nói đến A-tỳ-đàm, tự tánh là chính, không phải phận sự là chính. Do đó, theo phương pháp của A-tỳ-đàm, tuệ quán không thể trao cho đạo cái tên 'tướng' của chính nó. Đây là chủ ý của Chú giải. Các pháp phiền não, khi sanh khởi cho người nào, chúng trói buộc người ấy, làm cho người ấy bị chật hẹp. Do đó, chúng được gọi là những thứ gây chướng ngại. Chúng làm cho người ấy nắm giữ các tướng thường, tướng tịnh, tướng lạc, tướng ngã. Do đó, chúng được gọi là những thứ tạo ra tướng. Chúng làm cho người ấy đặt để, an trú sâu xa vào các đối tượng. Do đó, chúng được gọi là những thứ tạo ra sự ước nguyện. Và chúng không lấy đạo và quả làm đối tượng, và chúng không tương ưng với đạo và quả. Như vậy, do cách thức lấy đối tượng v.v..., chúng không có mặt trong đạo và quả. Và chính vì sự vắng mặt ấy mà các đạo và quả ấy, do tự tánh của chúng, có được ba tên gọi, để chỉ rõ điều này, câu «ārammaṇa karaṇavasenavā» (do cách thức lấy đối tượng) v.v... đã được nói đến. «Attano sabhāvenā» (do tự tánh của nó) có nghĩa là do pháp tánh của nó.

‘‘අත්තදිට්ඨියා උප්පන්නාය උප්පජ්ජන්තී’’ති ඉදං තාසං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං අත්තදිට්ඨියා අවිනාභාවං දීපෙති. න පන අත්තදිට්ඨියා තාහි අවිනාභාවන්ති දට්ඨබ්බං. විපච්චන්තීති අපායෙසු විපච්චන්ති. අපායපටිසන්ධිං ජනෙන්ති. දිට්ඨසච්චානඤ්ච අරියපුග්ගලානං. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසම්පයුත්තා අකුසලධම්මා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා විප්පයුත්තා’’ති. ‘‘අකුසලධම්මාචෙ වා’’ති පච්චුප්පන්නභූතා දසාකුසලකම්මපථ ධම්මා චෙව. ‘‘සත්තහි භවෙහී’’ති ක්‍රියාපවග්ගෙ කරණවචනං. යථා සත්තහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙතීති. ක්‍රියාපවග්ගොතිච ක්‍රියායසීඝතරං නිට්ඨාපනං වුච්චති. ‘‘සත්තක්ඛත්තුං’’ති සත්තවාරා. තීණි සංයොජනානිනාම ‘සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනානි,. ‘‘අවිනිපාත ධම්මො’’ති විරූපං හුත්වා පතනං විනිපාතො. අපායනිපාතොති වුත්තං හොති. ‘‘ධම්මො’’ති සභාවො. නත්ථි විනිපාතො ධම්මො යස්සාති විග්ගහො. ‘‘නියතො’’ති සුගතිභවෙසු නියත ගතිකො. සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධි. මග්ගඤ්ඤාණං. ‘‘පරායනං’’ති පරභාගෙ ගන්තබ්බට්ඨානං වුච්චති. සම්බොධිසඞ්ඛාතං පරායනං අස්සාති සම්බොධිපරායනො. ‘‘අනියමත්ථො’’ති වාසද්දත්ථොති වුත්තං හොති. වා සද්දත්ථෙසු ච අනියමත්ථො. න විකප්පත්ථො. විකප්පත්ථෙහි සති ද්වෙ එව සත්තක්ඛත්තුපරමා ලබ්භන්ති. මිස්සකභවොන ලබ්භති. අනියමත්ථෙ තයොපි ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං පන සමුච්චයත්ථස්ස ගහිතත්තා එකො මිස්සකභවො එව ලබ්භති. නනු ච සද්දො නාම සමුච්චයත්ථෙ පාකටො, න අනියමත්ථෙ. තස්මා සමුච්චයත්ථොව ඉධ යුත්තොති චෙ. න යුත්තො. කස්මා. ද්වින්නං අසඞ්ගහිතත්තා. අට්ඨකථායං පන සමුච්චයත්ථං ගහෙත්වා තෙ ද්වෙ පුග්ගලා ඉමස්මිං පාඨෙ අසඞ්ගහිතාති වුත්තං. යදි තෙ ඉමස්මිං පාඨෙ අසඞ්ගහිතා. කත්ථතෙ සඞ්ගහිතා භවෙය්‍යුං. න හි කොචි සත්තක්ඛත්තු පරමො නාම ඉධ අසඞ්ගහිතොති යුත්තොති. ‘‘අස්සා’’ති තස්සපාළිපාඨස්ස. ‘‘එත්ථ ච යස්මා. ල. පරමො නාම වුත්තො’’ති ඉදං උපරි ‘යෙ කාමභවෙ යෙවා’තිආදිනා [Pg.315] ‘යෙදිට්ඨ ධම්මෙ වා’තිආදිනා ච යොජෙතබ්බං. සො ච සුක්ඛවිපස්සකො වා පරිහීනජ්ඣානො වා දට්ඨබ්බොති සම්බන්ධො. ‘‘පාළියං’’ති පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළියං. ‘‘ඉධ නිට්ඨා’’ති ඉමස්මිං කාමලොකෙ ආසවක්ඛයං පත්වා ඛන්ධපරිනිබ්බානපත්ති වසෙන නිට්ඨා. නිට්ඨානං පරියොසානන්ති අත්ථො. කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. භවතො භවං ගච්ඡතීති අත්ථො. එකමෙව පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං භවබීජං අස්ස අත්ථීති එකබීජී. යො ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහා. තස්ස ච ඉධ නිට්ඨාති යොජනා. කෙන පන තිණ්ණං සොතාපන්නානං විසෙසො කතොති. සත්තක්ඛත්තු පරමො තාව කෙවලං පථමමග්ග සම්පයුත්තෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි කතො. ඉතරෙ ද්වෙ උපරිමග්ගත්ථාය පවත්තිතෙහි විපස්සනින්ද්‍රියෙහි කතොති. තත්ථ සත්තක්ඛත්තු පරමො සබ්බමුදුකො හොති. තතො කොලංකොලො තික්ඛො. සො පන ඡ භවිකො, පඤ්චභවිකො, චතුභවිකො, තිභවිකො, ද්විභවිකොති පඤ්චවිධො. තත්ථ පඤ්චභවිකො තික්ඛො. සෙසා අනුක්කමෙන තික්ඛතරාති දට්ඨබ්බා. එකබීජී පන එකභවිකො සබ්බතික්ඛො. තත්ථ සත්තක්ඛත්තු පරමො කෙවලෙන පථමමග්ගානුභාවෙන සිද්ධත්තා සබ්බමුදුකො හොති. ඉතරෙ ද්වෙපකතියා සත්තක්ඛත්තු පරමභාවෙ ඨත්වා උපරිමග්ගත්ථාය විපස්සනා කම්මං පට්ඨපෙන්ති. තදා තෙසං ඉන්ද්‍රියානි පුන විසෙස පත්තානි හොන්ති, තික්ඛානි. තස්මා තෙ සත්තක්ඛත්තු පරමතො තික්ඛානාම හොන්තීති. ‘‘සත්තවාරතො ඔරං වා’’ති ඉදං කොලංකොල එකබීජිනො සන්ධාය වුත්තං. ‘‘උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා නියාමෙතී’’ති ඉදං උපරිමෙ ද්වෙසොතාපන්නෙ සන්ධාය වුත්තං. සත්තක්ඛත්තු පරමොපන පථමමග්ගෙනෙව නියමිතොති දට්ඨබ්බං. තථාහි සොයෙව සඞ්ගහපාඨෙ සරූපතො ආගතො සොතාපත්ති මග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තු පරමො සොතාපන්නො නාම හොතීති. ඉතරෙ පන ද්වෙ පාළියං සොතාපන්න පුග්ගලවිභාගට්ඨානෙස්වෙව ආගතාති. ‘‘යෙ පනා’’ති යෙ සොතාපන්න පුග්ගලාපන. ගාථායං ‘‘ඉතොසත්තා’’ති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ සත්ත සංසරානි. ‘‘තතොසත්තා’’ති තස්මිං දෙවලොකෙ [Pg.316] සත්තාති අත්ථො. අඞ්ගුත්තරපාඨෙ ‘‘තෙනචිත්තප්පසාදෙනා’’ති මහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සමත්ථස්ස සත්ථුගුණෙ චිත්තප්පසාදො ජායති. තෙන චිත්තප්පසාදෙන. ‘‘තෙන පරියායෙනා’’ති සචෙ සො දෙවෙසු එව සංසරති. සත්තක්ඛත්තුං ඔපපාතික පටිසන්ධියො ගණ්හිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායිස්සති. යදි මනුස්සෙසු එව සංසරති. සත්තගබ්භසෙය්‍යක පටිසන්ධියො ගණ්හිත්වා එත්ථෙව පරිනිබ්බායිස්සති. එවං දෙසනා වාරෙන චුද්දස කත්වා දෙසිතෙන පරියායෙනාති අත්ථො. ‘‘තං වීමංසිතබ්බං’’ති වදන්තෙන ටීකාචරියෙන සයං චුද්දසපටිසන්ධියොව ඉච්ඡතීති දීපෙති. ඉදානි තං චුද්දසපටිසන්ධිවාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘විභඞ්ගෙ පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘විභඞ්ගෙ’’ති අභිධම්මෙ ඤාණවිභඞ්ගෙ. නත්ථි ඨානමස්සාති අට්ඨානං. ‘‘ඨානං’’ති මූලකාරණං. නත්ථි අවකාසො අස්සාති අනවකාසො. ‘‘අවකාසො’’ති පච්චයකාරණං. ‘‘යං’’ති ක්‍රියාපරාමසනං. යං නිබ්බත්තෙය්‍ය, තං නිබ්බත්තනං අට්ඨානං. සො නිබ්බත්තන ධම්මො අනවකාසොති යොජනා. ‘‘අභිසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණස්සා’’ති සත්තභවතො උද්ධං කාමභවෙ පටිසන්ධිජනකස්ස කුසලා කුසලකම්ම විඤ්ඤාණස්ස. ‘‘නිරොධෙනා’’ති සොතාපත්ති මග්ගක්ඛණෙ එව නිරොධනෙන. නිරුජ්ඣන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති යෙ නාම රූපධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එතෙ නාම රූපධම්මා එත්ථ එතස්මිං අභිසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණ නිරොධක්ඛණෙ නිරුජ්ඣන්තීති යොජනා. ‘‘යථාවුත්තනයෙනෙවා’’ති තෙන පරියායෙනාති වුත්තප්පකාරනයෙනෙව. ‘‘තදෙකට්ඨමොහස්සා’’ති තෙන රාගෙන තෙන දොසෙන එකස්මිං චිත්තෙ එකතො ඨිතස්ස මොහස්ස. න දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා සම්පයුත්තස්ස මොහස්ස. තස්ස පථමමග්ගෙ එව පහීනත්තා. නාපි උද්ධච්චචිත්තසම්පයුත්තස්ස මොහස්ස. තස්ස චතුත්ථමග්ගෙ එව පහාතබ්බත්තා. උප්පජ්ජන්තා රාගදොසමොහා. ‘‘ධම්මිකෙසූ’’ති ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නෙසු. ‘‘යතො’’ති යංකාරණා. බලවන්තකාරණාති අත්ථො. ‘‘තෙසං’’ති සොතාපන්නානං. ‘‘සල්ලිඛන වසෙනා’’ති බහලපක්ඛං ථූලභාගං සුට්ඨුලිඛනවසෙන. අධිච්චුප්පත්ති නාම පුබ්බෙ යථාපවත්තං කාලං අධිච්ච අතික්කම්ම උප්පත්ති[Pg.317]. උප්පජ්ජන්තානම්පි රාගදොසමොහානං. ‘‘තෙසං පී’’ති සකදාගාමීනම්පි. ‘‘මෙථුනවත්ථු සමායොගො ඉච්ඡිතො’’ති ජායම්පතීනං මෙථුනකම්මසමායොගො නාම සකදාගාමීනං අත්ථීති ඉච්ඡිතො. ථෙරොහි අධිච්චුප්පත්තිමත්තං ඉච්ඡති. පරියුට්ඨානමන්දතං න ඉච්ඡති. සකදාගාමීනං පුත්තධීතරොපි සන්දිස්සන්තීති වදති. ‘‘මහාඅට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තො’’ති ථෙරස්ස මනොරථමත්තංති වත්වා පටික්ඛිත්තො. ඉදං සබ්බං අට්ඨසාලිනියං වුත්තං. ‘‘ඡක්කනිපාතෙ’’ති අඞ්ගුත්තරෙ ඡක්කනිපාතෙ. ‘‘මිගාසාළවත්ථුම්හී’’ති මිගාසාළනාමිකාය උපාසිකාය වත්ථුම්හි. කෙචි ඉමං වත්ථුං දිස්වා මහාඅට්ඨකථාවාදං න රොචෙන්ති. මහාසිවත්ථෙරවාදං රොචෙන්ති. ‘‘අබ්‍රහ්මචාරිනො’’ති මෙථුන ධම්මා අප්පටිවිරතස්ස. ‘‘සකදාගාමිත්තං බ්‍යාකතං’’ති තස්මිං කාලඞ්කතෙ සො බ්‍රාහ්මණො ඉධ සකදාගාමිභාවං පත්වා තුසිතාකායං උපපන්නොති එවං තස්ස යං සකදාගාමිත්තං භගවතා බ්‍යාකතං. ‘‘අධිගමවසෙනා’’ති සකදාගාමිභාවං පටිලාභවසෙන. න පන අබ්‍රහ්මචාරිනො සතො අධිගමවසෙනාති අධිප්පායො. මරණාසන්නකාලෙපි හි සික්ඛාපදාධිට්ඨානෙන සහ උපරිමග්ගඵලාධිගමනං නාම තික්ඛපඤ්ඤස්ස අරියසාවකස්ස න දුක්කරන්ති. එතෙන කෙසඤ්චි ථෙරවාදරොචනං පටික්ඛිත්තං හොති. ‘‘සකිංදෙව ඉමංලොකං ආගන්ත්වා’’ති එතෙන ඉතො පරලොකං ගමනස්ස ච තතො පුන ඉධාගමනස්ස ච සිද්ධත්තා අයං පුග්ගලො සුද්ධෙන මග්ගනියාමෙන කාමභවෙ ද්වික්ඛත්තු පරමොනාම හොතීති සිද්ධො. කථං. ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායීති. සෙසාපන චත්තාරො විපස්සනානියාමෙන සිද්ධා හොන්තීති විඤ්ඤායති. කතමෙ චත්තාරො. ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී. තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී. ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී. තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති. එත්ථ ච තීසු සොතාපන්නෙසු එකොසත්තක්ඛත්තු පරමො එව මග්ගනියාමෙන සිද්ධො. සෙසා පන ද්වෙ සොතාපන්නා විපස්සනානියාමෙන සිද්ධා. ඡ සකදාගාමීසු ද්වෙ එව මග්ගනියාමෙන සිද්ධා. සෙසා පන චත්තාරො විපස්සනානියාමෙන සිද්ධා. තත්ථ මග්ගසිද්ධෙසු සොතාපන්න සකදාගාමීසු [Pg.318] සඞ්කරො නත්ථි. විපස්සනාසිද්ධෙසු පන සඞ්කරො අත්ථි. අත්ථතො අවිරුද්ධෙ සති, වොහාරමත්තෙන සඞ්කරෙ දොසො නත්ථීති දට්ඨබ්බං. ආගන්ත්වාති පාඨවසෙන ආගමනතොති වුත්තං. ආගන්තාති පන පාඨො යුත්තො. ආගමනසීලො ආගමන ධම්මො හුත්වා සකදාගාමී නාමාති අත්ථො. අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති එත්ථපි එසෙවනයො. අරහතො භාවො අරහත්තං. අරහත්ත මග්ගං. දක්ඛිණාය විපත්තිකරානාම අප්පප්ඵල අප්පානිසංසකරා. සම්පත්තිකරා නාම මහප්ඵල මහානිසංසකරා. සීලක්ඛන්ධාදිගුණා නාම සීලක්ඛන්ධ සමාධික්ඛන්ධ පඤ්ඤාක්ඛන්ධ විමුත්තික්ඛන්ධ විමුත්තිඤ්ඤාණ දස්සනක්ඛන්ධගුණා. ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යෙසූ’’ති දක්ඛිණාරහ පුග්ගලෙසු. ‘‘ධුරං’’ති පධානසීසට්ඨානියං වුච්චති. සද්ධා එව ධුරං අස්සාති සද්ධාධුරො. එවං පඤ්ඤාධුරො. කස්මා පනෙත්ථ වීරියධුරො න ගහිතොති. පාළියං සද්ධාවාහී මග්ගං භාවෙති, පඤ්ඤාවාහී මග්ගං භාවෙතීති වුත්තං. න පන වුත්තං වීරියවාහී මග්ගං භාවෙතීති. තස්මා න ගහිතොති. කස්මා පන වීරියවාහී මග්ගං භාවෙතීති න වුත්තන්ති. වුච්චතෙ. මග්ගං භාවෙන්තස්ස නාම ආදිම්හි දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහානාය කම්මං මහන්තං හොති. කස්මා, අපායමූලකත්තා. තත්ථ සද්ධා ච විචිකිච්ඡා ච ද්වෙ උජුප්පටිපක්ඛා හොන්ති. යස්මිං ආරම්මණෙ සද්ධා නිවිසති, තස්මිං විචිකිච්ඡා නත්ථි. යස්මිං විචිකිච්ඡා නිවිසති, තස්මිං සද්ධා නත්ථි. තථා පඤ්ඤාදිට්ඨියො ච උජුප්පටිපක්ඛා. යත්ථ පඤ්ඤා, න තත්ථ දිට්ඨි. යත්ථ දිට්ඨි, න තත්ථ පඤ්ඤාති. අපි ච සද්ධා අත්තනො විසයෙ දිට්ඨිං විධමතියෙව. පඤ්ඤාය විචිකිච්ඡාවිධමනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මා ආරද්ධ විපස්සකො අනිච්චාදීසු අවෙච්චප්පසාදමත්තෙනපි දිට්ඨිවිචිකිච්ඡායො පජහිත්වා සද්ධානුසාරිභාවඤ්ච සුට්ඨුතරං පසීදිත්වා සද්ධාවිමුත්තභාවඤ්ච පාපුණාති. පඤ්ඤාය අනිච්චාදීනි නිජ්ඣානක්ඛමං කත්වා ධම්මානුසාරිභාවඤ්ච සුට්ඨුතරං පස්සිත්වා දිට්ඨිපත්තපඤ්ඤා විමුත්තභාවඤ්ච පාපුණාති. වීරියං පන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පටිපක්ඛමත්තම්පි න හොති. අථ ඛො තාසං සහායොපි හොති, ධුරභූතඤ්ච. පග්ගහලක්ඛණඤ්හි වීරියං. තං සද්ධංපි පග්ගණ්හාති, පඤ්ඤංපි පග්ගණ්හාති, දිට්ඨිංපි පග්ගණ්හාති, විචිකිච්ඡම්පි පග්ගණ්හාතියෙව. කුතොපන අත්තනො සභාවෙන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡායො [Pg.319] පජහිතුං සක්ඛිස්සති. තස්මා ඉමස්මිං ඨානෙ වීරියවාහීති ච වීරියධුරොති ච න වුත්තොති. කායසක්ඛිම්හි පන සද්ධා ච පඤ්ඤා ච සමබලා හොන්ති. වීරියඤ්ච සයං සම්මප්පධානට්ඨානෙ ඨත්වා තදුභයං උපබ්‍රූහෙති. සො ච පුග්ගලො තදුභයබලෙන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදයො පජහිත්වා කායසක්ඛිභාවං පාපුණාති. අට්ඨවිමොක්ඛෙ වා උප්පාදෙත්වා උභතොභාග විමුත්තභාවං පාපුණාති. ඉමෙසු පන ද්වීසු පුග්ගලෙසු වීරියස්ස ථාමො සුට්ඨු පාකටො. තස්මා ඉමෙ ද්වෙ වීරියාධිකාත්වෙව වත්තබ්බා. න වීරියධුරොති. චතුප්පටිපදා නාම දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා. දුක්ඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා. සුඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා. සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා. තිවිධවිමොක්ඛො නාම සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො. අනිමිත්තො විමොක්ඛො. අප්පණිහිතො විමොක්ඛො. ‘‘තයො අන්තරා පරිනිබ්බායිනො’’ති එත්ථ ආයුකප්පස්ස පරියන්තං අපත්වා අන්තරා එව කිලෙසපරිනිබ්බානපත්තා අන්තරාපරිනිබ්බායී නාම. සො තිවිධො. ආයුකප්පස්ස පථමභාගෙ පරිනිබ්බායී, දුතීයභාගෙ, තතීයභාගෙති. ඉමෙ තයො අන්තරා පරිනිබ්බායිනො නාම. උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම ආයුකප්ප පරියන්තෙ පරිනිබ්බායී. උද්ධං මුඛො වට්ටසොතො එතස්සාති උද්ධංසොතො. අකනිට්ඨං අවස්සං ගමිස්සතීති අකනිට්ඨගාමී. විපස්සනා කම්මං සසඞ්ඛාරං සප්පයොගං කත්වා පරිනිබ්බායී සසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී. සඞ්ඛාරරහිතෙන සුඛෙන විපස්සනා කම්මෙන පරිනිබ්බායී අසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී. ‘‘ද්වාදස සොතාපන්නා’’ති එකබීජිකා තයො. තෙ එව චතූහි පටිපදාහි ගුණිතා ද්වාදස. ද්වාදස සකදාගාමිනො පුබ්බෙ වුත්තනයා එව.

Câu "Khi thân kiến sanh khởi, chúng (tà kiến và hoài nghi) sanh khởi" này chỉ rõ sự không thể tách rời của tà kiến và hoài nghi ấy với thân kiến. Nhưng cần phải hiểu rằng không phải là sự không thể tách rời của thân kiến với chúng. "Chúng trổ quả" nghĩa là chúng trổ quả trong các cõi khổ, chúng tạo ra sự tái sanh vào cõi khổ. Và đối với các bậc Thánh nhân đã thấy chân lý. (Vì) các pháp bất thiện tương ưng với tà kiến và hoài nghi đã được bao gồm bởi việc đề cập đến tà kiến và hoài nghi, nên (Ngài) đã nói "bất tương ưng với tà kiến và hoài nghi". "Hoặc là các pháp bất thiện" chính là mười pháp bất thiện nghiệp đạo đã trở thành hiện tại. "Bởi bảy kiếp sống" là công cụ cách trong ý nghĩa hoàn thành hành động. Giống như câu "hoàn thành ngôi tịnh xá trong bảy tháng". Và "hoàn thành hành động" được gọi là sự hoàn tất hành động một cách nhanh chóng hơn. "Bảy lần" là bảy lần. Ba kiết sử là: thân kiến, hoài nghi, và giới cấm thủ kiết sử. "Pháp không đoạ lạc": sự rơi vào một cách xấu xa là đoạ lạc, có nghĩa là rơi vào cõi khổ. "Pháp" là bản chất. Phân tích cú pháp là "người không có bản chất đoạ lạc". "Chắc chắn" là có xu hướng chắc chắn đến các cõi thiện. Giác ngộ một cách chân chánh là Chánh Giác, (đó là) Đạo tuệ. "Nơi nương tựa tối hậu" được gọi là nơi cần đến ở phần sau. "Người có Chánh Giác là nơi nương tựa tối hậu" là người hướng đến Chánh Giác. "Ý nghĩa không xác định" có nghĩa là ý nghĩa của từ "vā". Trong các ý nghĩa của từ "vā", có ý nghĩa không xác định, không phải ý nghĩa lựa chọn. Nếu có ý nghĩa lựa chọn, chỉ có hai hạng Thất lai tối đa được tìm thấy, hạng có kiếp sống hỗn hợp không được tìm thấy. Với ý nghĩa không xác định, cả ba hạng đều được tìm thấy. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì ý nghĩa tập hợp được lấy, chỉ có một hạng có kiếp sống hỗn hợp được tìm thấy. Chẳng phải từ "ca" mới rõ ràng trong ý nghĩa tập hợp, chứ không phải (từ "vā") trong ý nghĩa không xác định sao? Do đó, nếu nói rằng ý nghĩa tập hợp là phù hợp ở đây, (thì) không phù hợp. Tại sao? Vì hai (hạng kia) không được bao gồm. Tuy nhiên, trong Chú giải, sau khi lấy ý nghĩa tập hợp, đã nói rằng hai hạng người kia không được bao gồm trong đoạn kinh này. Nếu họ không được bao gồm trong đoạn kinh này, họ sẽ được bao gồm ở đâu? Thật không hợp lý khi nói rằng có hạng Thất lai tối đa nào đó không được bao gồm ở đây. "Của nó" nghĩa là của đoạn kinh Pāli đó. Câu "Và ở đây, vì... được gọi là tối đa" này cần được kết hợp với các câu ở trên như "những người chỉ ở trong cõi Dục" và "hoặc những người trong hiện tại". Mối liên hệ là, cần phải hiểu rằng người đó là hành giả thuần quán hoặc người đã suy giảm thiền. "Trong kinh Pāli" nghĩa là trong kinh Nhân Chế Định. "Hoàn tất ở đây" là sự hoàn tất theo nghĩa đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc và sự viên tịch của các uẩn trong cõi Dục này. Ý nghĩa là sự hoàn tất, sự kết thúc. "Đi từ gia tộc này đến gia tộc khác" là Gia-gia. Ý nghĩa là đi từ kiếp này sang kiếp khác. "Người chỉ có một mầm mống của kiếp sống được gọi là sự tái sanh" là Nhất chủng. Và người nào là bậc A-la-hán ngay trong hiện tại, cần kết hợp rằng người đó cũng hoàn tất ở đây. Sự khác biệt giữa ba hạng Dự lưu được tạo ra bởi điều gì? Trước hết, hạng Thất lai tối đa được tạo ra chỉ bởi các căn tương ưng với Sơ đạo. Hai hạng còn lại được tạo ra bởi các tuệ quán căn được phát triển vì mục đích của các đạo cao hơn. Trong số đó, hạng Thất lai tối đa là độn căn nhất. Sau đó, hạng Gia-gia là lợi căn hơn. Hạng này lại có năm loại: người còn sáu kiếp, năm kiếp, bốn kiếp, ba kiếp, hai kiếp. Trong đó, người còn năm kiếp là lợi căn. Cần hiểu rằng những người còn lại lần lượt lợi căn hơn nữa. Còn hạng Nhất chủng, người còn một kiếp, là lợi căn nhất. Trong đó, hạng Thất lai tối đa là độn căn nhất vì được thành tựu chỉ bởi năng lực của Sơ đạo. Hai hạng còn lại, sau khi đã ở trong trạng thái Thất lai tối đa một cách tự nhiên, bắt đầu công việc tu tập minh sát vì mục đích của các đạo cao hơn. Khi đó, các căn của họ lại đạt đến sự đặc biệt, trở nên sắc bén. Do đó, họ được gọi là lợi căn hơn hạng Thất lai tối đa. Câu "Hoặc ít hơn bảy lần" này được nói nhắm đến hạng Gia-gia và Nhất chủng. Câu "Minh sát quyết định cho ba đạo ở trên" này được nói nhắm đến hai hạng Dự lưu cao hơn. Cần hiểu rằng hạng Thất lai tối đa thì được quyết định chỉ bởi Sơ đạo. Thật vậy, chính hạng đó đã được đề cập một cách cụ thể trong đoạn kinh tổng hợp: "Sau khi tu tập Dự lưu đạo, do đoạn trừ tà kiến và hoài nghi, người đã từ bỏ việc đi đến cõi khổ, được gọi là bậc Dự lưu Thất lai tối đa". Còn hai hạng kia chỉ được đề cập trong kinh Pāli ở những nơi phân loại các hạng người Dự lưu. "Còn những ai" nghĩa là còn những hạng người Dự lưu nào. Trong bài kệ, "bảy từ đây" là bảy lần luân hồi trong cõi người này. "Bảy từ đó" có nghĩa là bảy (lần luân hồi) trong cõi trời đó. Trong đoạn kinh Tăng Chi Bộ, "Với tâm tịnh tín đó" (nghĩa là) tâm tịnh tín sanh khởi đối với các đức hạnh của bậc Đạo Sư, người có khả năng làm cho đại thiên thế giới biết đến bằng giọng nói của mình. Với tâm tịnh tín đó. "Theo phương pháp đó" có nghĩa là: nếu người đó chỉ luân hồi trong cõi chư thiên, sau khi nhận lấy bảy lần tái sanh hóa sanh, sẽ viên tịch ngay tại đó. Nếu người đó chỉ luân hồi trong cõi người, sau khi nhận lấy bảy lần tái sanh thai sanh, sẽ viên tịch ngay tại đây. Ý nghĩa là theo phương pháp đã được thuyết giảng, tạo thành mười bốn (trường hợp) theo cách thức thuyết pháp. Vị Sớ giải chủ, khi nói "Điều đó cần được xem xét", đã chỉ ra rằng chính ngài chấp nhận mười bốn lần tái sanh. Bây giờ, để bác bỏ học thuyết về mười bốn lần tái sanh đó, ngài nói câu bắt đầu bằng "Còn trong bộ Phân Tích...". "Trong bộ Phân Tích" nghĩa là trong Trí Phân Tích của tạng Vi Diệu Pháp. "Không có cơ sở" là vô lý. "Cơ sở" là nguyên nhân gốc. "Không có cơ hội" là không thể. "Cơ hội" là nguyên nhân duyên. "Việc mà" là sự đề cập đến hành động. Việc mà nó có thể sanh khởi, sự sanh khởi đó là vô lý. Cần kết hợp rằng pháp sanh khởi đó là không thể. "Của hành thức" là của nghiệp thức thiện và bất thiện tạo ra sự tái sanh trong cõi Dục sau kiếp thứ bảy. "Bởi sự diệt" là bởi sự diệt ngay trong sát-na Dự lưu đạo. Mối liên hệ là "chúng diệt". "Và danh và sắc": những pháp danh và sắc nào có thể sanh khởi. Cần kết hợp rằng những pháp danh và sắc này diệt ngay tại đây, trong sát-na diệt của hành thức này. "Chính theo phương pháp đã nói" chính là theo phương pháp, theo cách thức đã được nói. "Của si cùng trú với chúng" là của si đứng cùng với tham đó, sân đó trong cùng một tâm. Không phải của si tương ưng với tà kiến và hoài nghi, vì nó đã được đoạn trừ ngay ở Sơ đạo. Cũng không phải của si tương ưng với tâm phóng dật, vì nó chỉ được đoạn trừ ở Tứ đạo. (Đây là) tham, sân, si đang sanh khởi. "Trong những (trường hợp) hợp pháp" là trong những (trường hợp) sanh khởi một cách hợp pháp, công bằng. "Bởi vì" là do nguyên nhân nào, ý nghĩa là do nguyên nhân mạnh mẽ. "Của họ" là của các bậc Dự lưu. "Do sự gọt giũa" là do sự gọt giũa tốt phần dày, phần thô. Sự sanh khởi bất thường là sự sanh khởi vượt qua, bỏ qua thời gian đã diễn ra trước đây. Của cả tham, sân, si đang sanh khởi. "Của họ cũng vậy" là của cả các bậc Nhất lai. "Sự giao hợp liên quan đến dâm dục được chấp nhận" có nghĩa là sự giao hợp dâm dục của vợ chồng được chấp nhận là có đối với các bậc Nhất lai. Vị Trưởng lão chỉ chấp nhận sự sanh khởi bất thường, ngài không chấp nhận sự yếu ớt của phiền não. Ngài nói rằng con trai và con gái của các bậc Nhất lai cũng được thấy. "Bị bác bỏ trong Đại Chú giải" có nghĩa là bị bác bỏ bằng cách nói rằng đó chỉ là ý muốn của vị Trưởng lão. Tất cả điều này đã được nói trong sách Pháp Tụ Chú giải. "Trong chương Sáu Pháp" là trong chương Sáu Pháp của Tăng Chi Bộ. "Trong câu chuyện về Migasālā" là trong câu chuyện về nữ cận sự tên Migasālā. Một số người, sau khi thấy câu chuyện này, không ưa thích học thuyết của Đại Chú giải, họ ưa thích học thuyết của Trưởng lão Mahāsiva. "Của người không sống phạm hạnh" là của người không từ bỏ pháp dâm dục. "Quả Nhất lai đã được tuyên bố" là quả Nhất lai của người đó đã được Đức Thế Tôn tuyên bố như sau: "Khi người đó qua đời, vị Bà-la-môn đó, sau khi đạt được quả Nhất lai ở đây, đã sanh vào cõi trời Đâu-suất". "Do sự chứng đắc" là do sự đạt được quả Nhất lai, ý nghĩa là không phải do sự chứng đắc khi đang là người không sống phạm hạnh. Vì rằng, ngay cả vào lúc cận tử, việc chứng đắc đạo quả cao hơn cùng với sự quyết tâm giữ gìn học giới không phải là điều khó khăn đối với một vị Thánh đệ tử có trí tuệ sắc bén. Bằng điều này, sự ưa thích học thuyết của một số Trưởng lão đã bị bác bỏ. "Sau khi đến thế gian này chỉ một lần": bởi câu này, vì việc đi từ đây đến thế giới bên kia và việc từ đó trở lại đây đã được xác lập, nên đã xác lập rằng người này, theo sự quyết định thuần túy của đạo, là người tối đa hai lần trong cõi Dục. Như thế nào? (1) Đạt được (quả) ở đây, sanh ra ở đó, rồi viên tịch ở đây; (2) Đạt được (quả) ở đó, sanh ra ở đây, rồi viên tịch ở đó. Có thể hiểu rằng bốn hạng còn lại được xác lập theo sự quyết định của minh sát. Bốn hạng nào? (1) Đạt được ở đây, viên tịch ở đây; (2) Đạt được ở đó, viên tịch ở đó; (3) Đạt được ở đây, viên tịch ở đó; (4) Đạt được ở đó, viên tịch ở đây. Và ở đây, trong ba hạng Dự lưu, chỉ có một hạng Thất lai tối đa được xác lập theo sự quyết định của đạo. Hai hạng Dự lưu còn lại được xác lập theo sự quyết định của minh sát. Trong sáu hạng Nhất lai, chỉ có hai hạng được xác lập theo sự quyết định của đạo. Bốn hạng còn lại được xác lập theo sự quyết định của minh sát. Trong số những người được xác lập bởi đạo, không có sự lẫn lộn giữa Dự lưu và Nhất lai. Nhưng trong số những người được xác lập bởi minh sát, có sự lẫn lộn. Cần hiểu rằng, khi không có sự mâu thuẫn về mặt ý nghĩa, không có lỗi trong sự lẫn lộn chỉ về mặt danh xưng. "Āgantvā" được nói là "do sự đến" theo cách đọc của bản kinh. Nhưng cách đọc "Āgantā" thì hợp lý hơn. Ý nghĩa là, người có thói quen đến, có bản chất đến, được gọi là Nhất lai. Trong câu "Không trở lại trạng thái này", cũng theo phương pháp này. Trạng thái của bậc A-la-hán là A-la-hán quả. (Ở đây chỉ) A-la-hán đạo. "Những người làm hỏng vật cúng dường" là những người làm cho (vật cúng dường) có ít quả, ít lợi ích. "Những người làm cho (vật cúng dường) thành tựu" là những người làm cho (nó) có quả lớn, lợi ích lớn. "Các đức hạnh như giới uẩn v.v." là các đức hạnh: giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, và giải thoát tri kiến uẩn. "Trong những người đáng nhận cúng dường" là trong những người xứng đáng nhận cúng dường. "Cái ách" được gọi là vị trí đứng đầu, chủ yếu. "Người có tín là cái ách" là người lấy tín làm đầu. Tương tự là người lấy tuệ làm đầu. Tại sao ở đây người lấy tấn làm đầu không được đề cập? Trong kinh Pāli, đã nói rằng "người được dẫn dắt bởi tín tu tập đạo", "người được dẫn dắt bởi tuệ tu tập đạo". Nhưng không nói rằng "người được dẫn dắt bởi tấn tu tập đạo". Do đó, (hạng đó) không được đề cập. Tại sao lại không nói "người được dẫn dắt bởi tấn tu tập đạo"? Xin thưa. Đối với người tu tập đạo, công việc đoạn trừ tà kiến và hoài nghi ở giai đoạn đầu là rất lớn. Tại sao? Vì chúng là gốc rễ của cõi khổ. Trong đó, tín và hoài nghi là hai đối nghịch trực tiếp. Trong đối tượng nào tín an trú, ở đó không có hoài nghi. Trong (đối tượng) nào hoài nghi an trú, ở đó không có tín. Tương tự, tuệ và tà kiến cũng là những đối nghịch trực tiếp. Nơi nào có tuệ, nơi đó không có tà kiến. Nơi nào có tà kiến, nơi đó không có tuệ. Hơn nữa, tín chắc chắn phá tan tà kiến trong đối tượng của nó. Về việc tuệ phá tan hoài nghi thì không cần phải nói. Do đó, hành giả đã bắt đầu tu tập minh sát, chỉ bằng sự tịnh tín không lay chuyển đối với vô thường v.v., từ bỏ tà kiến và hoài nghi, và đạt đến trạng thái Tùy tín hành; và sau khi tịnh tín một cách tốt đẹp hơn, đạt đến trạng thái Tín giải thoát. Bằng tuệ, sau khi làm cho vô thường v.v. có thể quán xét, đạt đến trạng thái Tùy pháp hành; và sau khi thấy một cách tốt đẹp hơn, đạt đến trạng thái Kiến đáo và Tuệ giải thoát. Còn tinh tấn, nó thậm chí không phải là đối nghịch của tà kiến và hoài nghi. Trái lại, nó còn là bạn đồng hành và là yếu tố dẫn đầu của chúng. Vì tinh tấn có đặc tính là sách tấn. Nó sách tấn cả tín, sách tấn cả tuệ, sách tấn cả tà kiến, và cũng sách tấn cả hoài nghi. Vậy làm sao nó có thể tự bản chất của mình mà từ bỏ được tà kiến và hoài nghi? Do đó, ở chỗ này, "người được dẫn dắt bởi tấn" và "người lấy tấn làm đầu" đã không được nói đến. Nhưng đối với bậc Thân chứng, tín và tuệ có sức mạnh ngang nhau. Và tinh tấn, tự nó đứng ở vị trí của chánh cần, làm tăng trưởng cả hai điều đó. Và người đó, bằng sức mạnh của cả hai, từ bỏ tà kiến, hoài nghi v.v., và đạt đến trạng thái Thân chứng. Hoặc sau khi làm sanh khởi tám giải thoát, đạt đến trạng thái Câu phần giải thoát. Nhưng ở hai hạng người này, sức mạnh của tinh tấn rất rõ ràng. Do đó, hai hạng này chỉ nên được gọi là những người có tinh tấn trội hơn, chứ không phải là "người lấy tấn làm đầu". Bốn con đường là: Khổ hành đạo, độn thắng trí; Khổ hành đạo, tốc thắng trí; Lạc hành đạo, độn thắng trí; Lạc hành đạo, tốc thắng trí. Ba loại giải thoát là: Không giải thoát, Vô tướng giải thoát, Vô nguyện giải thoát. Ở đây, "Ba hạng Trung gian Bát-niết-bàn": người chưa đến cuối tuổi thọ mà đã đạt được sự viên tịch của phiền não ở giữa chừng được gọi là Trung gian Bát-niết-bàn. Hạng này có ba loại: người viên tịch trong phần đầu của tuổi thọ, trong phần thứ hai, và trong phần thứ ba. Ba hạng này được gọi là Trung gian Bát-niết-bàn. Tổn hại Bát-niết-bàn là người viên tịch vào cuối tuổi thọ. "Người có dòng luân hồi hướng lên trên" là Thượng lưu. "Người chắc chắn sẽ đến cõi Sắc Cứu Cánh" là người đến cõi Sắc Cứu Cánh. Người viên tịch sau khi thực hành minh sát với sự nỗ lực, với sự cố gắng, là Hữu hành Bát-niết-bàn. Người viên tịch bằng công phu minh sát một cách dễ dàng, không cần nỗ lực, là Vô hành Bát-niết-bàn. "Mười hai hạng Dự lưu": là ba hạng Dự lưu. Chính ba hạng đó được nhân với bốn con đường thành mười hai. Mười hai hạng Nhất lai cũng theo phương pháp đã nói trước đây.

එකච්චානං එව අනාගාමි අරහන්තානං එව. ‘‘අජ්ඣොසිතස්සා’’ති අධිඔසිතස්ස. මමෙවිදන්ති නිට්ඨානං කත්වා ඨපිතස්ස. ගිලිත්වා ඨපිතස්සාති වුත්තං හොති. බහලෙන ථූලෙන කාමරාගෙන විමුත්තා බහලරාගවිමුත්තා. ආරුප්පෙසු ච තස්සො අරූපසමාපත්තියො එව අත්ථි. න චතස්සො රූපසමාපත්තියො. තස්මා තත්ථ අනුපුබ්බනිරොධො න ලබ්භති. ‘‘ආදිතො පට්ඨායා’’ති අට්ඨසු සමාපත්තීසු පථමජ්ඣාන සමාපත්තිආදි. තතො පට්ඨාය. අනුපුබ්බනිරොධො නාම [Pg.320] පථමජ්ඣානෙ පටිඝසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤානං නිරොධො. පටිඝසඤ්ඤා නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණසඤ්ඤා. නානත්තසඤ්ඤා නාම කසිණ නිමිත්තතො අඤ්ඤෙසු නානාරම්මණෙසු පවත්තමනොවිඤ්ඤාණ සඤ්ඤා. දුතීයජ්ඣානෙ විතක්ක විචාරානං නිරොධොතිආදිනා අනුපුබ්බ නිරොධො. ‘‘තතො පඤ්චමජ්ඣානං’’ති පඤ්චකනයෙන වුත්තං. අට්ඨසමාපත්ති වචනං පන චතුක්කනයෙන වුත්තං. තදුභයංපි පුග්ගලානුරූපං ලබ්භතියෙව. යුගනන්ධං නාම ද්වන්දබන්ධනං, සමථවිපස්සනානං යුගනන්ධන්ති විග්ගහො. ‘‘සමාපජ්ජන වුට්ඨාන විපස්සනාවසෙනා’’ති එත්ථ වසිභාවපත්තං සමාපජ්ජනඤ්ච වුට්ඨානඤ්ච ගහෙතබ්බං. අත්තනො සරීරා බද්ධෙසු පරික්ඛාරෙසු සමාපත්තිබලෙනෙව අන්තරායාභාවතො විසුං අධිට්ඨාතබ්බ කිච්චං නත්ථීති වුත්තං ‘‘අත්තනො සරීරාබද්ධෙ පරික්ඛාරෙ ඨපෙත්වා’’ති. ‘‘නානාබද්ධානී’’ති නානාඨානෙහි ආබද්ධානි. නානාඨානෙසු ඨපිතානීති වුත්තං හොති. ‘‘පරිස්සයෙනා’’ති අන්තරායෙන. මාවිනස්සන්තූති වා නානාබද්ධ අවිකොපනං අධිට්ඨාතබ්බං. තදා වුට්ඨහාමීතිවා සඞ්ඝප්පතිමානනං අධිට්ඨාතබ්බං. එවං සත්ථුපක්කොසනංපි. ‘‘අද්ධානපරිච්ඡෙදො’’ති අත්තනො ජීවිතකාලස්ස උපපරික්ඛණං. මරණඤ්හි නාම සමාපත්තිබලෙනපි පටිබාහිතුං න සක්කාහොති. අන්තො සමාපත්තියඤ්ච මරණෙ සති සබ්‍රහ්මචාරීසු කත්තබ්බවත්තං න කරෙය්‍ය. එතඤ්හි වත්තං යං අරියසාවකානං මරණාසන්නෙ සබ්‍රහ්මචාරීනං වා උපට්ඨාකානං වා අප්පමාදකථානු සාසනිකම්මං. සමාපත්තියං වා අඤ්ඤතිත්ථියානං ගරහා විවජ්ජනත්ථං. එවඤ්හි තෙ ගරහෙය්‍යුං. ගොතමසාවකානං නිරොධසමාපත්ති නාම එකං මරණමුඛං. යං සමාපජ්ජන්තො අසුකො භික්ඛු මරණං ගච්ඡති. අනරිය කම්මං හෙතන්ති.

Chỉ đối với một số vị Bất Lai, chỉ đối với các vị A-la-hán. ‘Ajjhositassā’ có nghĩa là adhiositassa (đã an trú). Đã được thiết lập với quyết định ‘đây là của ta’. Được nói là đã được thiết lập sau khi nuốt chửng. Những vị giải thoát khỏi ái dục thô dày được gọi là bahalarāgavimuttā. Và trong các cõi vô sắc, vị ấy chỉ có các định vô sắc, không có bốn định sắc giới. Do đó, sự diệt tuần tự không thể đạt được ở đó. ‘Ādito paṭṭhāyā’ có nghĩa là bắt đầu từ sơ thiền trong tám định. Kể từ đó. Diệt tuần tự có nghĩa là sự diệt của đối ngại tưởng và dị biệt tưởng trong sơ thiền. Đối ngại tưởng là tưởng của năm thức. Dị biệt tưởng là tưởng của ý thức khởi lên trong các đối tượng khác nhau ngoài tướng kasina. Diệt tuần tự là sự diệt của tầm và tứ trong nhị thiền, v.v. ‘Tato pañcamajjhānaṃ’ được nói theo hệ thống ngũ thiền. Còn lời nói về tám định được nói theo hệ thống tứ thiền. Cả hai đều thực sự đạt được tùy theo cá nhân. Yuganandhaṃ có nghĩa là sự ràng buộc thành cặp; phân tích là samathavipassanānaṃ yuganandhaṃ (sự song hành của chỉ và quán). Ở đây, trong ‘samāpajjana vuṭṭhāna vipassanāvasenā’, cần hiểu là sự nhập và xuất đã đạt đến thuần thục. Câu ‘trừ các vật dụng gắn liền với thân mình’ được nói ra vì không có việc phải chú nguyện riêng, do không có nguy hiểm đối với các vật dụng gắn liền với thân mình nhờ vào sức mạnh của định. ‘Nānābaddhānī’ có nghĩa là được buộc ở nhiều nơi khác nhau. Được nói là có nghĩa là được đặt ở nhiều nơi khác nhau. ‘Parissayenā’ có nghĩa là bởi sự nguy hiểm. Hoặc, nên chú nguyện sự không hư hoại của những vật được buộc ở nhiều nơi, với ý nghĩ ‘Mong chúng đừng bị hư hoại’. Hoặc, nên chú nguyện theo lời thỉnh cầu của Tăng chúng, với ý nghĩ ‘Khi đó tôi sẽ xuất định’. Tương tự như vậy, cả lời triệu tập của bậc Đạo Sư. ‘Addhānaparicchedo’ có nghĩa là sự xem xét tuổi thọ của chính mình. Vì cái chết không thể ngăn chặn được ngay cả bằng sức mạnh của định. Và nếu cái chết xảy ra trong khi nhập định, vị ấy sẽ không thể làm các phận sự cần làm đối với các bạn đồng phạm hạnh. Đây là phận sự, tức là việc giáo huấn bằng bài pháp về sự không dể duôi cho các Thánh đệ tử gần chết, do các bạn đồng phạm hạnh hoặc các thị giả thực hiện. Hoặc, để tránh sự chỉ trích của các ngoại đạo về việc nhập định. Vì họ sẽ chỉ trích như thế này: ‘Đối với các đệ tử của Gotama, diệt tận định là một cửa ngõ của cái chết. Khi nhập định ấy, tỳ khưu này tỳ khưu nọ đi đến cái chết. Đó là một hành vi không cao thượng.’

‘‘යදත්ථං’’ති පටිපත්ති රසස්සාදත්ථං. ‘‘තදත්ථෙ’’ති තස්මිං අත්ථෙ. නිරාමිස සුඛං නාම ආමිසරහිත සුඛං. දුවිධඤ්හි සුඛං සාමිසසුඛඤ්ච නිරාමිසසුඛඤ්ච. තත්ථ යෙ ලොකෙ ඉට්ඨ කන්ත මනාපියා පඤ්චකාමගුණා නාම අත්ථි. තෙ කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බත්තා ආමිසා නාම. යඤ්චසුඛං තෙ ආමිසෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති, තං සාමිසසුඛං නාම. යං ලොකෙ දිබ්බං සුඛං මානුසකං සුඛන්ති මමායන්ති. යඤ්ච අනුභවන්තං [Pg.321] මහාජනං සබ්බානි අපායභය වට්ටභයානි සම්පරිවාරෙන්ති. ඣානසුඛ මග්ගසුඛ ඵලසුඛ නිබ්බානසුඛං පන නිරාමිසසුඛං නාම. යං නෙක්ඛම්මසුඛන්ති ච පවිවෙකසුඛන්ති ච උපසමසුඛන්ති ච සම්බොධිසුඛන්ති ච විමුත්තිසුඛන්ති ච අරියසුඛන්ති ච අනවජ්ජසුඛන්ති ච වුච්චති. යඤ්ච අනුභවන්තං අරියජනං සබ්බානි අපායභය වට්ටභයානි සම්පරිවජ්ජන්ති. ‘‘අස්සාදිතබ්බට්ඨෙනා’’ති කිලෙසපලිබොධෙහි විමුත්තත්තා විපුල ගම්භීර සන්ත පණීතරසත්තා ච අහොසුඛං අහොසුඛන්ති උදාහරන්තෙනපි අස්සාදිතබ්බට්ඨෙනාති.

‘Yadatthaṃ’ có nghĩa là vì mục đích nếm trải hương vị của sự thực hành. ‘Tadatthe’ có nghĩa là trong ý nghĩa đó. Nirāmisa sukhaṃ (phi vật thực lạc) có nghĩa là hạnh phúc không có vật thực. Vì hạnh phúc có hai loại: sāmisasukha (vật thực lạc) và nirāmisasukha (phi vật thực lạc). Trong đó, những gì trong thế gian được gọi là năm dục công đức, là những thứ đáng mong muốn, đáng yêu, đáng hài lòng. Chúng được gọi là āmisā (vật thực) vì chúng bị các phiền não chạm đến. Và hạnh phúc nào sanh khởi do duyên với những vật thực ấy, thì được gọi là sāmisasukha (vật thực lạc). Cái mà trong thế gian người ta trân quý như là hạnh phúc của chư thiên và hạnh phúc của loài người. Và khi trải nghiệm nó, tất cả những nỗi sợ hãi của cõi khổ và nỗi sợ hãi của vòng luân hồi vây quanh đám đông. Còn hạnh phúc của thiền, hạnh phúc của đạo, hạnh phúc của quả, và hạnh phúc của Niết-bàn được gọi là nirāmisasukha (phi vật thực lạc). Cái mà cũng được gọi là hạnh phúc của sự xuất ly, hạnh phúc của sự viễn ly, hạnh phúc của sự an tịnh, hạnh phúc của sự giác ngộ, hạnh phúc của sự giải thoát, hạnh phúc của bậc Thánh, và hạnh phúc không bị chê trách. Và khi được các bậc Thánh nhân trải nghiệm, tất cả những nỗi sợ hãi của cõi khổ và nỗi sợ hãi của vòng luân hồi đều được tránh xa. ‘Assāditabbaṭṭhenā’ có nghĩa là đáng để nếm trải, vì nó đã giải thoát khỏi những chướng ngại của phiền não, và vì hương vị rộng lớn, sâu xa, an tịnh, và cao thượng của nó, ngay cả khi thốt lên ‘Ôi, hạnh phúc thay! Ôi, hạnh phúc thay!’.

කම්මට්ඨානසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

Phần Diễn Giải về Toát Yếu Đề Mục Thiền Định đã hoàn tất.

නිගමගාථාසු.

Trong các kệ kết luận.

262. චරිතබ්බන්ති චාරිත්තං. දසකුසලකම්මපථධම්මජාතං. ‘‘කුලාචාරෙනා’’ති කුලපරම්පරතො ආගතෙන ආචාරෙන. ‘‘ඤාති මිත්ත ධන භොගසම්පත්තියා’’ති හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං. ‘‘විසාලෙ’’ති විපුලෙ. ‘‘තෙනා’’ති තස්සපදස්ස විභත්‍යන්ත දස්සනං. ‘‘සද්ධායා’’ති රතනත්තයෙ අවෙච්චප්පසාදසද්ධාවසෙන. ‘‘අභිවුඩ්ඪානං’’ති හානභාගිය ඨිතිභාගියභාවං අතික්කම්මවිසෙසභාගිය නිබ්බෙධභාගිය භාවපත්තිවසෙන අතිස්සය වුඩ්ඪානං. ‘‘පරිසුද්ධානඤ්චා’’ති අත්තුක්කංසන පරවම්භනාදි දොසෙහි පරිසුද්ධානඤ්ච. නං නං ජනං පාතිරක්ඛතීති නම්පො. දිට්ඨදිට්ඨෙසු මෙත්තාවිහාරීති වුත්තං හොති. ආව්හාතබ්බොති අව්හයො. නාමං. නම්පො ඉති අව්හයො අස්සාති නම්පව්හයොති වචනත්ථො. ‘‘පණිධායා’’ති පත්ථෙත්වාති අත්ථං නිවත්තෙති ‘‘භුසං නිධායා’’තිආදිනා. ‘‘උපාදාය පටිච්චා’’ති තස්ස පදස්ස පරියායදස්සනමෙතං. ‘‘අත්තනො මන්දබුද්ධීනං’’ති පච්චක්ඛෙ ධරමානානන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පච්ඡිම ජනානං වා’’ති. අනුකම්පනං අනුකම්පො. කථං නු ඛො ඉමෙ ජනා අභිධම්මත්ථෙසු සුඛෙන ආජානෙය්‍යුන්ති එවං පවත්තො චිත්තබ්‍යාපාරො. අත්ථතො අනුදයසඞ්ඛාතා කරුණායෙව. තෙනාහ ‘‘අනුදයං [Pg.322] කාරුඤ්ඤං’’ති. ‘‘පත්ථිතං’’ති වා සාධුවතස්ස යං ථෙරො එවරූපං පකරණං කරෙය්‍යාති එවං චිරකාලං පත්ථිතං ආසිංසිතන්ති අත්ථො. ‘‘ඛුද්දසික්ඛාටීකායං’’ති පොරාණටීකං සන්ධාය වුත්තං. සොමවිහාරොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ තස්මිං දීපෙති අධිප්පායො. ගාථායං ‘‘අථා’’ති තස්මිංකාලෙ. ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං නගරෙ. ‘‘සද්දො’’ති කස්මා රාජා එවරූපං මඞ්ගලහත්ථිං බ්‍රාහ්මණානං අදාසි. නෙතං පතිරූපං යං රඤ්ඤා කතන්ති එවං පවත්තො අමනාපසද්දො. ‘‘භෙරවො’’ති භීරුතාජනකො භයානකො. ‘‘සිවීනං’’ති සිවිරට්ඨවාසීනං. ‘‘රට්ඨවඩ්ඪනෙ’’ති රට්ඨං වඩ්ඪෙතීති රට්ඨවඩ්ඪනො. හත්ථිනාගො. සො හි ලක්ඛණසම්පන්නො ආජානියො හොති. යස්මිං රට්ඨෙ තං අභිමඞ්ගලං කරොන්ති, තස්මිං රට්ඨෙ දෙවො සම්මා වස්සති, නානාභයුපද්දවා තස්මිං නුප්පජ්ජන්තීති ලොකසම්මතො මඞ්ගලහත්ථී හොති. තෙන වුත්තං ‘‘සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪනෙ’’ති. ‘‘විත්ථිණ්ණො’’ති විත්ථාරිතො. අතිවිත්ථාරොති වුත්තං හොති. ධනීයන්ති මහාජනෙහි දට්ඨුං පත්ථීයන්තීති ධඤ්ඤා. මහිද්ධිකා. අධිවසන්ති එත්ථාති අධිවාසො. ධඤ්ඤානං අධිවාසොති සමාසො. අජ්ඣාවසිංසු එත්ථාති අජ්ඣාවුත්ථං. කිත්තිගුණවසෙන උදෙන්ති උග්ගච්ඡන්තීති උදිතා. උදිතානංපි උදිතොති විග්ගහො. තෙනාහ ‘‘නභමජ්ඣෙ’’තිආදිං. සාරජ්ජනං සාරදො. විගතො සාරදො යස්සාති විසාරදො. විසාරදස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. පරියත්තියං වෙසාරජ්ජං පරියත්තිවෙසාරජ්ජං. තෙපිටකපරියත්තියං වෙය්‍යත්තියඤ්ඤාණං. තං ආදි එතිස්සා පඤ්ඤායාති පරියත්තිවෙසාරජ්ජාදි පඤ්ඤා. පාපතො ලජ්ජනසීලාති ලජ්ජිනොති ආහ ‘‘පාපගරහිනො’’ති. පාපං ධම්මං ගරහන්තිආදීනවං කථයන්ති සීලෙනාති පාපගරහිනො. ‘‘අනුස්සරන්තූ’’ති පුනප්පුනං සරන්තු. විසෙසෙන භවන්ති වෙපුල්ලං ගච්ඡන්තීති විභවා. පුඤ්ඤානි ච තානි විභවාචාති පුඤ්ඤවිභවා. විපුලපුඤ්ඤානීති දස්සෙතුං ‘‘විපුලානං’’තිආදිමාහ. අනුත්තරිය ධම්මා නාම දස්සනානුත්තරිය සවනානුත්තරියාදයො. ලොකෙ බහූසු දස්සනෙසු ඉතො උත්තරං අඤ්ඤං දස්සනං නාම නත්ථීති දස්සනානුත්තරියං. රතනත්තයදස්සනං. චතුසච්චදස්සනඤ්ච. රතනත්තයගුණකථාසවනං[Pg.323], ඛන්ධායතන ධාතු සච්චපටිච්චසමුප්පාදකථාසවනඤ්ච සවනානුත්තරියං නාම. තෙසු රතනත්තයාදීසු සද්ධා පටිලාභො ලාභානුත්තරියං නාම. තෙසමෙව පුනප්පුනං සරණං අනුස්සතානුත්තරියං නාම. රතනත්තයෙ චතූහි පච්චයෙහි වා වත්තප්පටිවත්තකරණෙන වා පරිචරණං පාරිචරියානුත්තරියං නාම. බුද්ධපඤ්ඤත්තාසු තීසු සික්ඛාසු සමාදාය සික්ඛනං සික්ඛානුත්තරියං නාම. තාදිසෙ පඤ්ඤාවදාතගුණසොභාදිකෙ ගුණෙ අවස්සං භජන්ති පාපුණන්තීති තාදිසගුණභාගිනො. ‘‘භවිස්සාමා’’ති භවිතුං උස්සාහං කරිස්සාමාති වුත්තං හොති.

262. Caritanti là cārittaṃ. (Đó là) loại pháp mười thiện nghiệp lộ. “Kulācārena” là bằng cách hành xử đã được truyền thừa từ dòng dõi gia tộc. “Ñāti mitta dhana bhogasampattiyā” là sử dụng cách ở trong ý nghĩa nguyên nhân. “Visāle” là rộng lớn. “Tenā” là sự trình bày biến cách của từ ấy. “Saddhāyā” là do bởi niềm tin bất động ở Tam Bảo. “Abhivuḍḍhānaṃ” là những người tăng trưởng vượt bậc do bởi đã đạt đến trạng thái đặc thù và trạng thái thể nhập, vượt qua trạng thái tổn giảm và trạng thái trì trệ. “Parisuddhānañcā” là và những người trong sạch khỏi các điều xấu là tự tán và hủy báng v.v... Naṃ naṃ janaṃ pātirakkhatīti nampo (người bảo hộ chúng sanh này và chúng sanh kia là nampo). Được nói là người có tâm từ ở trong những chúng sanh đã được thấy và chưa được thấy. Āvhātabboti avhayo (nên được gọi là avhayo). (Đó là) tên gọi. Nampo iti avhayo assāti nampavhayoti vacanattho (người có tên gọi là nampo, do đó là nampavhayo) là ý nghĩa của từ ngữ. “Paṇidhāyā” là đã ước nguyện, (chú giải) đã bác bỏ ý nghĩa ấy bằng câu “bhusaṃ nidhāyā” v.v... “Upādāya paṭiccā” là sự trình bày từ đồng nghĩa của từ ấy. “Attano mandabuddhīnaṃ” là những người đang hiện hữu trước mắt, đó là chủ ý. Do đó, ngài đã nói “pacchima janānaṃ vā” (hoặc những người thế hệ sau). Anukampanaṃ là anukampo (sự thương xót). Tâm hành đã được khởi lên như vầy: “Làm thế nào để những người này có thể biết được các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp một cách dễ dàng?” Về mặt ý nghĩa, chính là lòng bi được gọi là sự khởi sanh theo sau. Do đó, ngài đã nói “anudayaṃ kāruññaṃ” (lòng bi mẫn khởi sanh theo sau). “Patthitaṃ” là hoặc đã được mong mỏi, đã được ước nguyện từ lâu như vầy: “Lành thay, mong rằng vị trưởng lão sẽ thực hiện bộ luận như thế này,” đó là ý nghĩa. “Khuddasikkhāṭīkāyaṃ” là được nói đến liên quan đến bản Chú Giải xưa. Somavihārotveva paññāyittha (chỉ được biết đến là Somavihāra), ở nơi ấy, đó là chủ ý. Ở trong câu kệ, “athā” là vào lúc ấy. “Etthā” là ở trong thành phố này. “Saddo” là tiếng động không hài lòng đã được khởi lên như vầy: “Tại sao đức vua đã ban cho các vị Bà-la-môn con voi báu như thế này? Điều mà đức vua đã làm là không thích hợp.” “Bheravo” là đáng sợ, làm phát sanh sự kinh hãi. “Sivīnaṃ” là của những người dân ở xứ Sivi. “Raṭṭhavaḍḍhane” là raṭṭhaṃ vaḍḍhetīti raṭṭhavaḍḍhano (làm cho xứ sở được phồn thịnh, do đó là raṭṭhavaḍḍhano). (Đó là) con voi chúa. Con voi ấy quả là con voi thuần chủng, hội đủ các tướng tốt. Ở xứ sở nào mà người ta xem con voi ấy là điềm lành tối thượng, ở xứ sở ấy trời mưa thuận gió hòa, các tai họa và nguy hiểm khác nhau không sanh khởi ở nơi ấy, (do đó) được thế gian công nhận là con voi báu. Do đó, được nói là “sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane” (làm cho xứ Sivi được phồn thịnh). “Vitthiṇṇo” là được trải rộng. Được nói là rất rộng rãi. Dhanīyanti mahājanehi daṭṭhuṃ patthīyantīti dhaññā (được đại chúng mong muốn nhìn thấy, do đó là dhaññā). (Họ là) những người có đại thần lực. Adhivasanti etthāti adhivāso (họ sống ở nơi này, do đó là adhivāso). Dhaññānaṃ adhivāsoti samāso (nơi ở của những người có phước là hợp từ). Ajjhāvasiṃsu etthāti ajjhāvutthaṃ (họ đã sống ở nơi này, do đó là ajjhāvutthaṃ). Kittiguṇavasena udenti uggacchantīti uditā (họ nổi bật, họ vươn lên do bởi các phẩm chất danh tiếng, do đó là uditā). Uditānaṃpi uditoti viggaho (nổi bật trong số những người nổi bật là cách phân tích). Do đó, ngài đã nói “nabhamajjhe” v.v... (ở giữa bầu trời). Sārajjanaṃ là sārado (sự rụt rè). Vigato sārado yassāti visārado (người đã đoạn trừ sự rụt rè, do đó là visārado). Visāradassa bhāvo là vesārajjaṃ (trạng thái của người không rụt rè là vesārajjaṃ). Pariyattiyaṃ vesārajjaṃ là pariyattivesārajjaṃ (sự vô úy trong pháp học là pariyattivesārajjaṃ). (Đó là) trí thông thạo ở trong pháp học Tam Tạng. Taṃ ādi etissā paññāyāti pariyattivesārajjādi paññā (trí tuệ ấy là đứng đầu, do đó là trí tuệ vô úy trong pháp học v.v...). Pāpato lajjanasīlāti lajjinoti āha “pāpagarahino”ti (người có tính hổ thẹn đối với điều ác là lajjino, ngài đã nói là “pāpagarahino”). Pāpaṃ dhammaṃ garahantiādīnavaṃ kathayanti sīlenāti pāpagarahino (họ khiển trách pháp ác, họ nói lên sự nguy hại bằng giới hạnh, do đó là pāpagarahino). “Anussarantū” là hãy tùy niệm nhiều lần. Visesena bhavanti vepullaṃ gacchantīti vibhavā (chúng hiện hữu một cách đặc biệt, chúng trở nên dồi dào, do đó là vibhavā). Puññāni ca tāni vibhavācāti puññavibhavā (chúng là các phước thiện và chúng là các sự dồi dào, do đó là puññavibhavā). Để trình bày (ý nghĩa) các phước thiện dồi dào, ngài đã nói “vipulānaṃ” v.v... (của những điều dồi dào). Các pháp vô thượng là sự thấy vô thượng, sự nghe vô thượng v.v... Ở thế gian, trong nhiều sự thấy, không có sự thấy nào khác vượt hơn sự thấy này, do đó là sự thấy vô thượng. (Đó là) sự thấy Tam Bảo và sự thấy Tứ Đế. Sự nghe về các phẩm chất của Tam Bảo, sự nghe về uẩn, xứ, giới, đế, và duyên khởi là sự nghe vô thượng. Sự chứng đắc niềm tin ở trong Tam Bảo v.v... ấy là sự chứng đắc vô thượng. Sự tùy niệm nhiều lần về chính những điều ấy là sự tùy niệm vô thượng. Sự phục vụ ở trong Tam Bảo bằng bốn vật dụng hoặc bằng cách thực hành các phận sự và các phận sự đáp lại là sự phục vụ vô thượng. Sự học tập bằng cách thọ trì ở trong ba học pháp đã được đức Phật chế định là sự học tập vô thượng. Tādise paññāvadātaguṇasobhādike guṇe avassaṃ bhajanti pāpuṇantīti tādisaguṇabhāgino (họ chắc chắn thành tựu, họ đạt đến các phẩm chất như là sự trong sạch của trí tuệ, sự tốt đẹp của phẩm hạnh v.v..., do đó là tādisaguṇabhāgino). “Bhavissāmā” là chúng tôi sẽ nỗ lực để trở thành, được nói là như vậy.

දීපනියා නිගමගාථාසු.

Trong các câu kệ kết luận của (bộ) Dīpanī.

‘‘බස්හ්‍යුසුඤ්ඤචම්මෙකම්හී’’ති එත්ථ ‘‘බස්හ්‍යූ’’ති අට්ඨසඞ්ඛ්‍යාය සඞ්කෙත වචනං. ‘‘චම්මං’’ති ද්විසඞ්ඛ්‍යාය. එකඤ්ච දුකඤ්ච සුඤ්ඤඤ්ච අට්ඨචාති ගණනක්කමො. සහස්ස ද්විසත අට්ඨසඞ්ඛාතෙ සාකෙති අත්ථො. එසනයො පරතො ‘‘නවපඤ්ච චම්මෙකම්හී’’ති පදෙපි. ගාථාවණ්ණනාසු. නගරති න චවතීති නගරං. ථාවරියන්ති වුත්තං හොති. ‘‘රඤ්ජෙතී’’ති රමෙති. ඛෙමසුභික්ඛතාදිගුණෙහි අනාගතෙ ජනෙ ගමාපෙති, ආගතෙ අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න දෙතීති වුත්තං හොති. රොහිතමිගා නාම සුවණ්ණවණ්ණමිගා. ‘‘සාකෙ’’ති සාකනාමෙන රඤ්ඤා පුන සඞ්ඛතත්තා ඉමං කලියුගං සාකන්ති වුච්චති. යං එතරහි සාක්‍රරාජන්තිපි වොහරන්ති. සාකරාජා ච නාම උත්තරාපථෙසු එකො ගන්ධාරරාජා. යං ජෙට්ඨකං කත්වා භින්නලද්ධිකා වජ්ජීභික්ඛූ ඉමං ධම්ම විනයං මහාසඞ්ඝීකං නාම සඞ්ගහං ආරොපෙන්ති. සො ච ධම්මවිනයසඞ්ගහො උත්තරාපථෙසු වත්තති. වෙසාලියං යසත්ථෙර සඞ්ගහො පන දක්ඛිණාපථෙසූති. චත්තාරියුගානි නාම ලොකෙ පඤ්ඤපෙන්ති සත්‍යයුගං, ද්වාපරයුගං, තෙත්‍රයුගං, කලියුග,න්ති. යුගන්ති ච ආයුපරිමාණං වුච්චති. ඉදානිපන කලියුගං වත්තති. තෙන වුත්තං ‘‘සාකෙති කලියුගෙ’’ති. පාපයුගෙති අත්ථො. ‘‘ල තී’’ති සාලික්ඛෙත්තානං සොධනට්ඨානත්තා එවං ම්‍රම්මදෙසවොහාරෙන ලද්ධනාමං [Pg.324] අරඤ්ඤං. තං පන මුංර්වානගරස්ස එසන්නෙ පඤ්චධනුසතිකෙ පදෙසෙ ජාතං. ‘‘විස්සුතෙ’’ති විසෙසෙන කිත්තිතෙ. සාරඤ්ච අසාරඤ්ච විවෙචෙන්ති විචාරෙත්වා ජානන්තිසීලෙනාති සාරාසාර විවෙකිනොති වචනත්ථොති.

Ở đây, trong câu ‘‘Bashyusuññacammekamhī’’, ‘‘bashyū’’ là từ ám chỉ con số tám. ‘‘Cammaṃ’’ là con số hai. Trình tự đếm là một, hai, không, và tám. Nghĩa là, trong kỷ nguyên Sāka được tính là một ngàn hai trăm lẻ tám. Phương pháp này cũng tương tự trong câu ‘‘navapañca cammekamhī’’ ở sau. Trong phần giải thích kệ. Nagarati na cavatīti nagaraṃ (không di chuyển, không lay động, nên gọi là thành phố). Có nghĩa là được nói là vững chắc. ‘‘Rañjetī’’ có nghĩa là làm cho vui thích. Có nghĩa là được nói rằng: bởi các phẩm chất như an ổn, sung túc v.v... nó làm cho những người chưa đến phải đến, và những người đã đến thì không cho đi nơi khác. Rohitamigā là loài nai có màu vàng. ‘‘Sāke’’: bởi vì được tái lập bởi một vị vua tên là Sāka, nên thời mạt pháp (kaliyuga) này được gọi là Sāka. Thời nay cũng được gọi là Sākrarāja. Sākarājā là một vị vua xứ Gandhara ở phương bắc. Các vị tỳ khưu Vajjī có quan điểm khác biệt đã lấy vị này làm người đứng đầu rồi biên tập Pháp và Luật này thành một bộ sưu tập gọi là Mahāsaṅghika (Đại Chúng Bộ). Và bộ sưu tập Pháp và Luật ấy được lưu hành ở phương bắc. Còn bộ sưu tập của trưởng lão Yasa ở Vesālī thì ở phương nam. Bốn thời đại (yuga) được quy định ở trên đời là: satyayuga, dvāparayuga, tetrayuga, và kaliyuga. Và yuga được gọi là sự đo lường tuổi thọ. Hiện nay là thời kaliyuga đang diễn ra. Do đó, đã được nói rằng ‘‘sāketi kaliyuge’’ (trong kỷ nguyên Sāka, vào thời kaliyuga). Nghĩa là trong thời đại xấu ác. ‘‘La tī’’ là khu rừng có tên gọi theo cách nói của xứ Miến Điện vì là nơi dọn dẹp các thửa ruộng lúa. Khu rừng ấy lại nằm trong một vùng cách thành Muṃrvā năm trăm tầm cung. ‘‘Vissute’’ là được tán dương một cách đặc biệt. Ý nghĩa của từ sārāsāra vivekino là ‘những người có bản tánh biết được sau khi đã suy xét và phân biệt điều cốt lõi và điều không cốt lõi’.

ඉති පරමත්ථදීපනියා අනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Như vậy, phần phụ chú giải về Paramatthadīpanī đã hoàn tất.

1. පරමත්ථදීපනී නාම, යෙන ථෙරෙන සා කතා.

1. Tác phẩm tên là Paramatthadīpanī, đã được vị trưởng lão nào thực hiện.

තෙනෙවෙ සා කතා හොති, අයං තස්සානු දීපනී.

Thì chính vị ấy đã thực hiện, phần phụ chú giải này của tác phẩm ấy.

2. අට්ඨසත්තද්වයෙකම්හි, සාකෙ සා ජෙට්ඨමාසකෙ.

2. Vào kỷ nguyên Sāka năm một ngàn hai trăm bảy mươi tám, vào tháng Jeṭṭha.

කාළෙ නවමියං දිවා, මජ්ඣන්හිකෙ නිට්ඨං ගතා.

Vào ngày thứ chín của hắc nguyệt, vào ban ngày, vào lúc giữa trưa, (tác phẩm) đã được hoàn tất.

අනුදීපනී නිට්ඨිතා.

Phần phụ chú giải đã hoàn tất.