නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අනුදීපනීපාඨ

The Anudīpanī Text

1. චිත්තසඞ්ගහඅනුදීපනා

1. The Elucidation of the Compilation of Consciousness

අනන්තඤ්ඤාණං [Pg.1] නත්වාන, ලොකාලොකකරං ජිනං;

කරිස්සාමි පරමත්ථ-දීපනියා නුදීපනිං.

Having paid homage to the Jina of infinite knowledge, the illuminator of the world, I shall compose a sub-commentary on the Paramatthadīpanī.

[තත්ථ, ලොකාලොකකරන්ති දසසහස්සිලොකධාතුයං චතුස්සච්චධම්මදෙසනාලොකකාරකං. පරමත්ථදීපනීති එත්ථ අත්ථො දුවිධො පධානත්ථොච පරියායත්ථොච. තත්ථ පධානත්ථො පරමත්ථොනාම, පධානත්ථොතිච පදවාක්‍යානං මුඛ්‍යත්ථො උජුකත්ථො. පරියායත්ථොපි කොචි, යුත්තරූපො අත්ථො පරමත්ථො යෙව. පරමත්ථංදීපෙතිපකාසෙතීතිපරමත්ථදීපනී]. තංපර මත්ථදීපනිංකරොන්තොආචරියො පථමංතාව බුද්ධස්සභගවතො පණාමංකරොති ‘‘උදයායස්සා’’තිආදිනා.

[Here, `lokālokakaraṃ` means the one who brings the light of the teaching of the Four Noble Truths to the ten-thousandfold world-system. In `Paramatthadīpanī`, the meaning is twofold: the principal meaning and the contextual meaning. Therein, the principal meaning is called the ultimate meaning (`paramattha`); that is, the principal meaning is the primary, direct meaning of words and sentences. There is also a contextual meaning; a suitable meaning is the ultimate meaning itself. Because it illuminates and reveals the ultimate meaning, it is called the Paramatthadīpanī.] The teacher, while composing this Paramatthadīpanī, first pays homage to the Blessed Buddha with the words beginning 'udayāyassā.'

තත්ථ ‘‘උදයා’’ති උදයතොඋග්ගමනතො. ‘‘යස්සා’’ති යස්ස සබ්බඤ්ඤුබුද්ධමහාසූරස්ස. ‘‘එකස්සා’’ති අදුතීයස්ස, අසදි සස්සවා[Pg.2]. ‘‘සද්ධම්මරංසිජාලිනො’’ති එත්ථසද්ධම්මොතිසත්ථුසා සනධම්මොවුච්චති. තත්ථච චතුරාසීතිසහස්සධම්මක්ඛන්ධසඞ්ඛාතො දෙසනාසද්ධම්මොඉධාධිප්පෙතො. සද්ධම්මසඞ්ඛාතංරංසිජාලංඅස්ස අත්ථීති සද්ධම්මරංසිජාලී. තස්සසද්ධම්මරංසිජාලිනො. ‘‘පබුජ්ඣිංසූ’’ති විකසිංසු, චතුස්සච්චඤ්ඤාණවිකාසංතඤ්ඤාණසම්ඵුල්ලං පාපුණිංසු. ‘‘ජනම්බුජා’’ති ජනසඞ්ඛාතාඅම්බුජා. තත්ථජනානාම ඉධබොධනෙය්‍යසත්තා අධිප්පෙතා, යෙසබ්බඤ්ඤුදෙසනං සුත්වා චතුස්සච්ච ධම්මං බුජ්ඣිස්සන්ති. අම්බුජාතිපදුමා. ‘‘ජාතික්ඛෙත්තෙමහාසරෙති’’ ජාතික්ඛෙත්ත සඞ්ඛාතෙ ජනම්බුජමහාසරෙ. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං නාමදසසහස්ස චක්කවාළං, යං එකං බුද්ධක්ඛෙත්තන්ති වුච්චති. යත්ථ ච මහාබොධිසත්තානං බුද්ධභාවත්ථාය පථමමහාභිනීහාරකාලාදීසු එකප්පහාරෙනපථවිකම්පනාදීනිපවත්තන්ති. යත්ථචවසන්තාදෙවබ්‍රහ්මානො බුද්ධපරිසාහොන්ති. ජාතික්ඛෙත්තෙමහාසරෙයස්ස එකස්ස සද්ධම්මරංසිජාලිනො මහාසූරස්ස උදයා තස්මිං ජාතික්ඛෙත්තෙ මහාසරෙ ජනම්බුජාපබුජ්ඣිංසූතියොජනා.

Here, `udayā` means from rising, from appearing. `Yassā` refers to that All-Knowing Buddha, the Great Sun. `Ekassā` means of the one without a second, the unequalled one. Regarding `saddhammaraṃsijālino`: here, `saddhamma` refers to the Teacher's teaching. In this context, the teaching-Saddhamma, consisting of the 84,000 aggregates of the Dhamma, is intended. One who possesses a net of rays that is the Saddhamma is a `saddhammaraṃsijālī`; thus, of the one with the net of rays of the Saddhamma. `Pabujjhiṃsū` means they blossomed; they attained the blossoming of the knowledge of the Four Noble Truths, the full flowering of that knowledge. `Janambujā` means lotuses that are people. Here, `janā` (people) refers to those beings to be awakened, who will understand the Dhamma of the Four Noble Truths upon hearing the All-Knowing One's teaching. `Ambujā` means lotuses. `Jātikkhettemahāsare` means in the great lake that is the field of birth. Here, `jātikkhetta` (field of birth) means the ten-thousandfold world-system, which is called a single Buddha-field. It is where, for great bodhisattas from the time of their first great aspiration for Buddhahood, the quaking of the earth and other such events occur with a single impulse. It is also where devas and brahmās who are in attendance on the Buddha dwell. The construction is: By the rising of that one Great Sun, the possessor of the net of rays of the Saddhamma, in that great lake that is the field of birth, the people-lotuses blossomed.

‘‘තං මහාසූර’’න්ති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධමහාසූරියමණ්ඩලං. ජනම්බුජ සන්තානෙසුපවත්තං මහන්තං මොහතමංනූදති අපනෙති, සද්ධම්මරංසිජාලං විස්සජ්ජන්තො අන්තරධාපෙතීති මහාමොහතමොනුදො. තං ‘‘මහාමොහතමොනුදං’’.

`Taṃ mahāsūraṃ` means that great sun-disc of the All-Knowing Buddha. He dispels and removes the great darkness of delusion present in the continuums of the people-lotuses; by emitting the net of rays of the Saddhamma, he makes it vanish. Thus he is the `mahāmohatamonudo`, the dispeller of the great darkness of delusion. Thus: `taṃ mahāmohatamonudaṃ` (that dispeller of the great darkness of delusion).

එවං බුද්ධස්සපණාමං කත්වා අත්තනා ඉච්ඡිතං පණාමප්පයොජනං පරිණාමෙන්තො ‘‘සඤ්ජාත’’න්තිආදිමාහ. ‘‘සොමහාසූරොමය්හං හදයෙ සඤ්ජාතං තමොඛන්ධං පනූදත’’න්තියොජනා. තත්ථ ‘‘සඤ්ජාත’’න්ති සුට්ඨුජාතං, අනමතග්ගෙසංසාරෙ දළ්හං පවත්තන්ති අත්ථො. ‘‘තමොඛන්ධ’’න්ති මහාමොහතමොඛන්ධං. සබ්බකිලෙසතමොඛන්ධං වා. අන්තරායකරානි උපවීළකොපඝාතකකම්මානිපි තමොඛන්ධෙ සඞ්ගහිතානි එව. තථා රොගාදයො අන්තරාය ධම්මාපි තමොජාතිකාඑවතමොතමපරායනොතිආදීසු. ‘‘පනූදත’’න්ති පනූදතු, අපනෙතු, අන්තරධාපෙතු.

Having thus paid homage to the Buddha, and dedicating the desired purpose of the homage to himself, he speaks the words beginning `sañjāta`. The construction is: 'May that Great Sun dispel the mass of darkness arisen in my heart.' Here, `sañjāta` means well-arisen; the meaning is 'firmly established in beginningless saṃsāra.' `Tamokhandha` means the great mass of the darkness of delusion, or the mass of the darkness of all defilements. Actions that are obstructive, oppressive, and destructive are also included in the mass of darkness. Likewise, illnesses and other obstructive phenomena are of the nature of darkness, as in such passages as 'of the nature of darkness, having darkness as their final destination.' `Panūdata` means 'may he dispel, may he remove, may he make disappear.'

එවං සප්පයොජනං පණාමං කත්වා ඉදානි සනිදානං ගන්ථප්පටිඤ්ඤං කරොන්තො ‘‘පොරාණකෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිදානං නාම ගන්ථප්පටිඤ්ඤාය [Pg.3] ආසන්නකාරණං. කතධංපනතන්ති, සාරත්ථාභිමානීනං යාචනඤ්චසඞ්ගහස්සවිපුලත්ථතා ච.

Having thus paid homage with purpose, he now makes a declaration about the book along with its reason, speaking the words beginning `porāṇakehi`. Here, `nidāna` means the proximate cause for the declaration about the book. And what is that? The request of those who esteem the essence, and the vastness of the meaning of the Compendium.

තත්ථ ද්වීහි ගාථාහි සකාරණං යාචනං දස්සෙති. පුන ද්වීහි ගාථාහි සඋපමංවිපුලත්ථතංදස්සෙති. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා ගන්ථප්පකාර ගන්ථගුණෙහි සහගන්ථප්පටිඤ්ඤං දස්සෙති. තත්ථ ආදිගාථායං ‘‘අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පොරාණකෙහි විඤ්ඤූහි වණ්ණිතා බහූවණ්ණනා ඉධලොකම්හිදිස්සන්තී’’ති යොජනා. ‘‘වණ්ණනා’’ති පොරාණටීකායො වුච්චන්ති. එවඤ්චසති කස්මා අභිනවං වණ්ණනං යාචන්තීති. ‘‘යෙ සාරත්ථාභිමානිනො, තෙ තාහිබහූහි පොරාණවණ්ණනාහිතුට්ඨිං නවින්දන්ති. තස්මා තං යාචන්තී’’තියොජනා. එතෙන අප්පසාරත්ථා එව තාපොරාණවණ්ණනායොතිපි දීපෙතියෙව. තත්ථ ‘‘තුට්ඨි’’න්ති සන්තුට්ඨිං. නවින්දන්තිනපටිලභන්ති. ‘‘යෙ’’තියෙජනා.

Here, with two verses, he shows the request along with its reason. Then, with another two verses, he illustrates the vastness of the meaning with a simile. With the words beginning `Tasmā`, he shows the declaration about the book, along with the book's nature and qualities. In the first verse, the construction is: 'In this world are seen many explanations of the Abhidhammatthasaṅgaha, praised by the wise of old.' `Vaṇṇanā` refers to the ancient sub-commentaries. This being so, why do they request a new explanation? The construction is: 'Those who esteem the essence do not find satisfaction in those many ancient explanations. Therefore, they request it.' By this, he also indicates that those ancient explanations are indeed of little essential meaning. Here, `tuṭṭhi` means contentment. `Na vindanti` means they do not obtain. `Ye` refers to those people.

සාරත්ථමෙව අභිමානෙන්ති, විසෙසෙන නන්දන්තිසීලෙනාති සාරත්ථාභිමානිනො. තෙනවින්දන්තීතිපුරිමෙනසම්බන්ධො. පුන ‘‘තෙ’’ති තාහි තුට්ඨිං අවින්දන්තා තෙජනා. ‘‘ම’’න්ති අත්තානං නිද්දිසති. ‘‘සඞ්ගම්මා’’ති සමාගන්ත්වා. යස්මා පරමත්ථස්සදීපනං යාචන්ති, තස්මා ඉමිස්සාටීකාය ‘‘පරමත්ථදීපනී’’ති නාමංපි සිද්ධංහොති. ‘‘මහණ්ණවෙ’’ති මහාසමුද්දෙ. ‘‘රතනානී’’ති සුවණ්ණරජතාදීනි රතනානි. ‘‘උද්ධරිත්වා’’ති උද්ධං ආහරිත්වා. ‘‘යථිච්ඡකංවී’’තියථිච්ඡිතංපි. යත්තකං ඉච්ඡන්ති, තත්තකංවීති අධිප්පායො. ‘‘දජ්ජෙය්‍යුං’’ති දදෙය්‍යුං. කාමං දදන්තූති අත්ථො. එය්‍යාදිවචනානං අනුමති අත්ථෙපවත්තනතො. ‘‘නවත්තබ්බාවඌනතා’’ති මහණ්ණවෙරතනානං ඌනතාහානිතා නවත්තබ්බාව. කස්මා, අපරිමාණ රතනාධිට්ඨානත්තා මහාසමුද්දස්ස. යතො සො සාගරොති වුච්චති, සානංධනරතනානං ගෙහගබ්භසදිසත්තාසාගරොති හිස්ස අත්ථො.

`Sāratthābhimānino` means those who esteem the essence itself and by nature especially delight in it. The connection with the preceding is `tena na vindanti` (therefore they do not find satisfaction). Again, `te` means those people who, not finding satisfaction in those commentaries... `Maṃ` indicates himself. `Saṅgamma` means having come together. Because they request an elucidation of the ultimate meaning, the name `Paramatthadīpanī` for this sub-commentary is also established. `Mahaṇṇave` means in the great sea. `Ratanāni` means jewels such as gold and silver. `Uddharitvā` means having brought up. `Yathicchakaṃ vī` means 'as much as they wish.' The intention is: 'however much they wish, that much.' `Dajjeyyuṃ` means 'they would give.' The meaning is 'let them give as they please,' because words with the `eyya` ending are used in the sense of permission. `Na vattabbā va ūnatā` means the deficiency or diminution of jewels in the great ocean is indeed not to be spoken of. Why? Because the great ocean is the repository of immeasurable jewels. Since it is called `sāgara`, its meaning is that it is like a house or womb for its treasures of jewels.

‘‘තථෙවෙත්ථා’’ති එතස්මිං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙතථෙව. ‘‘විපුලත්ථා’’ති මහන්තා අත්ථා. ‘‘රතනූපමා’’ති මහණ්ණවෙ රතනසදිසා. ‘‘සතක්ඛත්තුංපී’’ති අනෙකසතවාරංපි. ‘‘වණ්ණෙය්‍යුං’’ති කාමංවණ්ණෙන්තු. ‘‘පරියාදින්නා’’ති පරිතො අනවසෙසතො ආදින්නා ගහිතා. පරික්ඛීණාති වුත්තං හොති. ‘‘නහෙස්සරෙ’’ති නහෙස්සන්ති [Pg.4] නභවිස්සන්ති. ‘‘තස්මා’’ති යස්මාච යාචන්ති, යස්මාච පරියාදින්නානහෙස්සන්ති, තස්මා. ‘‘තාසුවණ්ණනාසූ’’ති තාසු පොරාණටීකාසු. ‘‘වණ්ණන’’න්ති අභිනවවණ්ණනං, අභිනවටීකංකරිස්සන්ති සම්බන්ධො. කීදිසංවණ්ණනං කරිස්සතීති ආහ ‘‘නානාසාරත්ථ සම්පුණ්ණ’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘උත්තානපදබ්‍යඤ්ජන’’න්ති උත්තානපදඤ්ච උත්තානවාක්‍යඤ්ච. ‘‘නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාර’’න්ති නාතිසඞ්ඛෙපංනාතිවිත්ථාරඤ්ච. මන්දා බුද්ධි යෙසං තෙ මන්දබුද්ධිනො. ‘‘මන්දා’’ති මුදුකා. ‘‘බුද්ධී’’ති ඤාණං. මන්දබුද්ධිනො සොතුජනෙ පබොධෙති විකාසෙති, ඤාණ විකාසංපාපෙතීති මන්දබුද්ධිප්පබොධනා. ‘‘කරිස්ස’’න්ති කරිස්සාමි. ‘‘ත’’න්ති තංවණ්ණනං. ‘‘පරමත්ථෙසුපාටවත්ථිනොසුණන්තූ’’ති යොජනා. පටුනොභාවොපාටවං. පටුනොති බ්‍යත්තස්සපණ්ඩිතස්ස. පාටවෙන අත්ථො යෙසං තෙ පාටවත්ථිනො. ඉතිසද්දො පරිසමාපනජොතකො. සො හි ගන්ථාරබ්භවිධානස්ස ඉධපරිසමාපනං පරිනිට්ඨානං ඤාපෙතුං ගන්ථාරබ්භවාක්‍යස්සපරියන්තෙ යොජිතො. අවයව වාක්‍යානං පියොජීයතියෙව. එසනයොසබ්බත්ථ.

`Tatheva ettha` means 'just so in this Abhidhammatthasaṅgaha.' `Vipulatthā` means great meanings. `Ratanūpamā` means similar to jewels in the great ocean. `Satakkhattuṃ pi` means even many hundreds of times. `Vaṇṇeyyuṃ` means 'let them explain as they please.' `Pariyādinnā` means taken all around, without remainder; that is to say, exhausted. `Na hessare` means they will not be, they will not become. `Tasmā` means: because they request, and because the meanings will not be exhausted, therefore. `Tāsu vaṇṇanāsu` means in those ancient sub-commentaries. `Vaṇṇanaṃ` means a new explanation; the connection is 'he will make a new sub-commentary.' What kind of explanation will he make? He says, 'filled with various essential meanings,' etc. Here, `uttānapadabyañjana` means clear words and clear sentences. `Nātisaṅkhepavitthāra` means neither too brief nor too extensive. `Mandabuddhino` are those whose intelligence is slow. `Mandā` means slow. `Buddhi` means intelligence. `Mandabuddhippabodhanā` means that which awakens and develops the listening people of slow intelligence, causing their knowledge to develop. `Karissanti` means `karissāmi` ('I will make'). `Taṃ` means that explanation. The construction of `Paramatthesu pāṭavatthino suṇantū` is 'Let those who have a need for skill in the ultimate meanings listen.' `Pāṭavaṃ` is the state of being `paṭu` (skilled). `Paṭuno` means of one who is clever, wise. `Pāṭavatthino` are those who have a need for skill. The word `iti` is an indicator of conclusion. It is placed at the end of the opening statement of the text to show that the arrangement of the book's beginning is here concluded and finished. It is also used with constituent sentences. This is the method everywhere.

ගන්ථාරබ්භගාථාවණ්ණනානිට්ඨිතා.

The explanation of the introductory verses is finished.

1. එවං ගන්ථාරබ්භවිධානං කත්වා ඉදානි ආදිගාථාය සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්තිආදිමාහ. සම්බන්ධන්ති කාරණප්ඵලසංයොගං. තත්ථ ගාථාපවත්තනං කාරණං නාම. පඤ්චපිණ්ඩත්ථ දස්සනං ඵලං නාම. කාරණප්ඵලසංයොගො සම්බන්ධොනාම. ‘‘සප්පයොජනෙ’’ති ඵලප්පයොජනසහිතෙ. ගන්ථෙන අභිධාතබ්බො කථෙතබ්බොති ගන්ථාභිධෙය්‍යො. නිපතස්ස කම්මං නිපච්චං. නිපච්ච කිරියා, නිපච්චාකාරො, නිපච්චකාරස්සකරණන්ති සමාසො. ‘‘සා’’ති රතනත්තයවන්දනා. දස්සිතාතිසම්බන්ධො. ‘‘අභිහිතා’’ති කථිතා. පකාසිතාති වුත්තං හොති. ‘‘පධානත්ථභූතා’’ති අධිප්පෙතත්ථභූතාති අධිප්පායො. දුවිධොහි අත්ථොවචනත්ථො ච අභිධානත්ථොච. තත්ථ ගච්ඡතීති ගතො, පුරිසොති වුත්තෙගච්ඡති පදෙන වුත්තො යොකොචි ගච්ඡන්තො වචනත්ථොනාම. පුරිසොති පදෙනදස්සිතො [Pg.5] පධානත්ථො අධිප්පෙතත්ථො අභිධෙය්‍යත්ථො නාමාති. ‘‘අභිධම්මත්ථා’’ති.

1. Having thus established the method for commencing the work, now, showing the connection with the introductory verse, he says, “Abhidhammatthasaṅgaha,” etc. “Connection” means the conjunction of cause and effect. Herein, the utterance of the verse is the cause; the showing of the fivefold meaning is the effect. The conjunction of cause and effect is called connection. “With a purpose” means together with the fruit and purpose. What is to be expressed or stated by the text is the text’s subject matter (ganthābhidheyyo). The function of an indeclinable is nipacca. Nipacca kiriyā, nipaccākāro, nipaccakārassakaraṇam is the compound. “Sā” (that) refers to the homage to the Triple Gem. The connection is thus shown. “Abhihitā” means spoken; it is said to be declared. “Being the principal meaning” means being the intended meaning; this is the intention. For meaning is twofold: the literal meaning and the expressed meaning. Therein, what is spoken by the word gacchati (he goes), that is, any being that goes, is the literal meaning. What is shown by the word puriso (a man) is the principal meaning, the intended meaning, the meaning to be expressed. “The matters of the Abhidhamma.”

තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො;

චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා. ති

Therein, the matters of the Abhidhamma that have been mentioned are, in the ultimate sense, fourfold in all respects: consciousness, mental factors, matter, and Nibbāna.

එවං වුත්තා අභිධම්මත්ථා. එවං වුත්තත්තායෙවච තෙචත්තාරො අභිධම්මත්ථා එව ඉධපධානත්ථභූතාති ච, - පධානත්ථාඑව ඉධගන්ථාභිධෙය්‍ය භාවෙන අධිප්පෙතාති චවිඤ්ඤායතීති අධිප්පායො.

Thus the matters of the Abhidhamma have been stated. And just because they have been so stated, it is to be understood that these four matters of the Abhidhamma are the principal meaning here, and that these principal meanings are intended as the subject matter of this work. This is the intention.

කෙචිපනවදෙය්‍යුං, තෙඅභිධම්මත්ථා සඞ්ගහප්පකරණං පත්තා විසුං සඞ්ගහත්ථානාමභවෙය්‍යුං, නඅභිධම්මත්ථා නාම. ඉධ ච සඞ්ගහත්ථා එව අභිධෙය්‍යභාවෙන අධිප්පෙතාති වුත්තං අභිධෙය්‍යො අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහප්පදෙනාති. වුච්චතෙ. තෙඅභිධම්මත්ථා සඞ්ගහප්පකරණං පත්තාපි අභිධම්මත්ථා එවනාම හොන්ති, න විසුං සඞ්ගහත්ථානාම. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථාතිහි වුත්තං, නතුවුත්තං තත්ථ වුත්තාසඞ්ගහත්ථාති. එවඤ්චසති සඞ්ගහිතභාවමත්තං විසිට්ඨං හොති. තදෙව ඉධ අභිධෙය්‍යො නාම සියාති වුත්තං ‘‘සඞ්ගහිතභාවොපි අභිධෙය්‍යො යෙවා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘සඞ්ගහිතභාවො’’තිචිත්තසඞ්ගහො, චෙතසිකසඞ්ගහොතිආදිනා සඞ්ගහණකිරියා. සා සඞ්ගහිතෙහි ධම්මෙහි අඤ්ඤා නහොති. තෙස්වෙවධම්මෙසුසඞ්ගය්හතීති වුත්තං ‘‘සඞ්ගහිතභාවොපි අභිධෙය්‍යො යෙවා’’ති. කිඤ්චාපිතෙහි අඤ්ඤානහොති, තෙ ස්වෙව සඞ්ගය්හති. සාපන ගන්ථස්සපධානත්ථො නහොති. ඉධ ච පධානත්ථොව අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘තංනසුන්දර’’න්ති. කස්මා නසුන්දරන්ති ආහ ‘‘නහිසො’’තිආදිං. එත්ථචහිසද්දො ඉමස්ස වාක්‍යස්සහෙතුවාක්‍යභාවං ජොතෙති. එසනයොපරත්ථපි. ‘‘ඉතොපට්ඨාය චා’’තිආදි ගන්ථ ගරුදොසවිවජ්ජනං. තත්ථ ‘‘ඉමස්සසඞ්ගහස්සා’’ති ඉමස්සඅභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස. ‘‘දුතීයා’’තිදුතීයාටීකා. ‘‘ද්වෙපී’’ති ද්වෙපිටීකායො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙමහාටීකා’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන කතාපරමත්ථමඤ්ජූසානාමටීකා. සා බ්‍රම්මරට්ඨෙ තිරියපබ්බතවාසිනා ථෙරෙනකතං චූළටීකං උපාදාය මහාටීකාති පාකටා. තංසන්ධායෙතං වුත්තං.

Now, some might say: “Those matters of the Abhidhamma, having come into a treatise that is a compendium, would be separately named ‘matters of the compendium,’ not ‘matters of the Abhidhamma.’ And here, since it is said that the matters of the compendium themselves are intended as the subject matter, the subject matter is expressed by the term ‘Abhidhammatthasaṅgaha.’” To this, it is said in reply: Even though those matters of the Abhidhamma have come into a treatise that is a compendium, they are still named ‘matters of the Abhidhamma,’ not separately ‘matters of the compendium.’ For it was said, “Therein, the matters of the Abhidhamma that have been mentioned,” but it was not said, “Therein, the matters of the compendium that have been mentioned.” This being so, the mere state of being compiled is what is distinguished. It is said that this itself might be the subject matter here, with the words, “The state of being compiled, too, is indeed the subject matter,” etc. Therein, “the state of being compiled” is the action of compiling, as in “the compendium of consciousness,” “the compendium of mental factors,” etc. That action is not different from the compiled phenomena. It is said, “The state of being compiled, too, is indeed the subject matter,” because the compiling occurs within those very phenomena. Although it is not different from them and is compiled within them, that action is not the principal meaning of the text. And since the principal meaning is intended here, it is said, “That is not good.” Why is it not good? He says, “For it is not so,” etc. Here the particle hi (for) illuminates the fact that this statement is a causal statement. This method applies elsewhere too. “And from here on,” etc., is for the avoidance of the fault of textual cumbrousness. Therein, “of this compendium” means of this Abhidhammatthasaṅgaha. “The second” means the second subcommentary. “Both” means both subcommentaries. “The Great Subcommentary on the Visuddhimagga” is the subcommentary named Paramatthamañjūsā, composed by the Elder Ācariya Dhammapāla. With reference to the minor subcommentary composed by the elder who was a resident of Tiriyapabbata in the country of Burma, it became known as the Great Subcommentary. This was said with reference to that.

ගන්ථප්පකාරොච [Pg.6] පකාරවන්තෙහි ධම්මෙහි සහෙවසිජ්ඣති, විනා නසිජ්ඣතීති අධිප්පායෙන ‘‘සොඅභිධම්මත්ථපදෙනා’’ති වුත්තං. කාමඤ්ච සො තෙහි සහෙවසිජ්ඣති, විනානසිජ්ඣති. අභිධම්මත්ථපදං පන සඞ්ගහණකිරියාපකාරංන වදතීති වුත්තං ‘‘තං නසුන්දර’’න්ති. දුවිධං නාමං අන්වත්ථනාමං රුළිනාමන්ති. තත්ථ, අත්ථානුගතං නාමං අන්වත්ථනාමං, යථා සුඛිතස්සජනස්ස සුඛොතිනාමං. අත්ථරහිතං ආරොපිතං නාමං රුළිනාමං, යථා දුක්ඛිතස්සජනස්ස සුඛොති නාමං. ඉධ පන අන්වත්ථනා මන්තිදස්සෙතුං ‘‘අත්ථානුගතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්ථානුගතා’’ති සකත්ථානුගතා. සද්දප්පවත්තිනිමිත්තානුගතාති වුත්තං හොති. ‘‘ගන්ථසමඤ්ඤා’’ති ගන්ථසම්මුති. ගන්ථස්සනාමන්ති වුත්තං හොති. සඞ්ගහගන්ථොනාම පාළියංතත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණෙධම්මෙ එකත්ථ සභාගරාසිකරණවසෙන පවත්තො ගන්ථො. තං උග්ගණ්හන්තො අප්පකෙන ගන්ථෙනබහුකෙධම්මෙසුඛෙනජානාති. ‘‘තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙනා’’ති තස්සඋග්ගහොච පරිපුච්ඡාචාති ද්වන්දො. ආදිසද්දෙන ධාරණාදීනි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ පාඨස්සවාචුග්ගතකරණං උග්ගහොනාම. උග්ගහි තස්සපාඨස්ස අත්ථග්ගහණං පරිපුච්ඡානාම. ‘‘අනායාසතො’’ති නිද්දුක්ඛෙන. ‘‘ලද්ධබ්බංඵලානුඵල’’න්ති සම්බන්ධො. සරූපතො අවබුජ්ඣනං සරූපාවබොධො. ආදිසද්දෙන ලක්ඛණාවබොධො රසාව බොධොතිආදිං සඞ්ගණ්හාති. අනුපාදාපරිනිබ්බානං අන්තො පරියොසානං යස්සාති අනුපාදාපරිනිබ්බානන්තං. තත්ථ ‘‘අනුපාදාපරිනිබ්බාන’’න්ති තණ්හාදිට්ඨීහි ඛන්ධෙසු අනුපාදායපරිනිබ්බානං. අනුපාදිසෙස පරිනිබ්බානන්ති වුත්තං හොති. ‘‘ඵලානුඵල’’න්ති ඵලඤ්චෙව අනුඵලඤ්ච. තත්ථ ‘‘ඵල’’න්ති මූලප්ඵලං. ‘‘අනුඵල’’න්ති පරම්පරප්ඵලං. පයොජෙතීති ‘‘පයොජනං’’. පයොජෙතීති නියොජෙති. කිං නියොජෙති. ඵලත්ථිකංජනං. කත්ථ නියොජෙති. ඵලනිබ්බත්තකෙකම්මෙ. කිමත්ථාය නියොජෙති. තස්සකම්මස්ස කරණත්ථායාති. ඵලානුභවනත්ථාය තත්ථතත්ථ ඵලානුභවනකිච්චෙසු පයුජ්ජීයතීති පයොජනන්ති පිවදන්ති. ‘‘සාමත්ථියතො’’ති වචනසාමත්ථියතො. කිං වචනසාමත්ථියන්ති. කාරණවචනං ඵලංපිදීපෙති. ඵලවචනං කාරණංපිදීපෙති. යථාතං අසුකස්මිං රට්ඨෙ සම්මාදෙවො වුට්ඨොති වුත්තෙ තං රට්ඨංසු [Pg.7] භික්ඛන්ති විඤ්ඤායති. අසුකරට්ඨං සුභික්ඛන්තිවුත්තෙ තස්මිං රට්ඨෙ සම්මාදෙවො වුට්ඨොති විඤ්ඤායතීති. පයොජනං පන අභිධම්මත්ථ සද්දෙන දස්සෙතබ්බං නත්ථි, සඞ්ගහවචනසාමත්ථියෙනෙව සිද්ධං හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘සඞ්ගහසද්දෙනා’’ති වුත්තං. සාමත්ථියදස්සනෙ පන සුට්ඨු පරිපුණ්ණවචනං ඉච්ඡිතබ්බං හොති. ඉතරථා අනිට්ඨත්ථප්පසඞ්ගොපි සියාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තං න සුන්දර’’න්ති වත්වා ‘‘නහී’’තිආදිනා හෙතුවාක්‍යෙන තදත්ථං සාධෙති.

And the mode of a text succeeds only together with the phenomena that possess that mode; it does not succeed without them. With this intention it was said, “by that term for the matters of the Abhidhamma.” And although it succeeds together with them and does not succeed without them, the term “matters of the Abhidhamma” does not, however, speak of the mode which is the action of compiling. Therefore it was said, “That is not good.” A name is twofold: a derivative name (anvatthanāma) and a conventional name (ruḷināma). Therein, a name that follows the meaning is a derivative name, as when a happy person is named “Happy.” A name that is imposed without regard to meaning is a conventional name, as when a miserable person is named “Happy.” But here, to show that it is a derivative name, it was said, “following the meaning,” etc. Therein, “following the meaning” means following its own meaning; it is said to be following the reason for the word’s application. “Designation of the text” means the convention for the text; it means the name of the text. A compendium-text is a text that proceeds by way of making a collection in one place of similar phenomena that are scattered here and there in the Pāli canon. One who learns it easily comes to know many phenomena through a small text. “By way of its study, inquiry, etc.”: this is a dvanda compound of “its study” and “inquiry.” By the word “etc.” he includes retention and so on. Therein, making the recitation of the text one’s own is study. Grasping the meaning of the text one has studied is inquiry. “Without trouble” means without difficulty. The connection is with “the fruit and subsequent fruit to be obtained.” Understanding of the intrinsic nature is sarūpāvabodho. By the word “etc.” he includes understanding of the characteristic, understanding of the function, etc. That which has final Nibbāna without clinging as its end and conclusion is anupādāparinibbānantam. Therein, “final Nibbāna without clinging” is Nibbāna without clinging to the aggregates through craving and views. This is said to be Nibbāna-without-residue-remaining. “Fruit and subsequent fruit” means both the fruit and the subsequent fruit. Therein, “fruit” is the root fruit; “subsequent fruit” is the sequential fruit. It applies, thus it is “purpose” (payojana). “It applies” means it directs. What does it direct? A person who desires the fruit. To what does it direct? To the kamma that produces the fruit. For what purpose does it direct? For the sake of performing that kamma. They also say: it is “purpose” because it is applied in various activities for experiencing the fruit. “By capacity” means by the capacity of the word. What is the capacity of the word? A word for a cause also illuminates the fruit. A word for a fruit also illuminates the cause. For example, when it is said, “In such-and-such a country the deva has rained properly,” it is understood that the country has abundant almsfood. When it is said, “Such-and-such a country has abundant almsfood,” it is understood that in that country the deva has rained properly. However, the purpose does not need to be shown by the word “Abhidhammattha,” as it is established by the very capacity of the word “compendium.” With this intention it was said, “by the word ‘compendium.’” However, in showing the capacity, a very complete statement is desirable; otherwise, the contingency of an undesirable meaning might arise. To show this point, having said, “That is not good,” he establishes that meaning with the causal statement beginning with “For not…”

2. එවං සප්පයොජනෙ පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙති එත්ථ පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙ දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසංපඤ්චන්නං පිණ්ඩත්ථානං විසුංවිසුං පඤ්චප්පයොජනානි දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසුපඤ්චසු පිණ්ඩත්ථෙසු. නසඞ්ඛ්‍යාතබ්බන්ති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං. සඞ්ඛාතුංඅසක්කුණෙය්‍යන්ති අත්ථො. නපමෙතබ්බන්ති අප්පමෙය්‍යං. පමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යන්ති අත්ථො. එවං කිච්චපච්චයානං කත්ථචි සක්කත්ථ දීපනං හොති. සකවචනං පාළිවචනෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’ති පුච්ඡිත්වා පාළිගාථං ආහරි. තත්ථ ‘‘යථාහා’’ති කථං ආහ ඉච්චෙවත්ථො. අනන්තරෙ වුත්තස්ස අත්ථස්ස සාධකං වචනං කථං පාළියං ආහ, කථං අට්ඨකථායං ආහ, කථං ටීකායං ආහාති එවං යථාරහං අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘තෙතාදිසෙනිබ්බුතෙ අකුතොභයෙ පූජයතො’’ති යොජනා. තත්ථ ‘‘තෙ’’ති බුද්ධ බුද්ධ සාවකෙ. ‘‘තාදිසෙ’’ති තථා රූපෙසී ලක්ඛන්ධාදිගුණ සම්පන්නෙ. ‘‘නිබ්බුතෙ’’ති කිලෙස නිබ්බානෙන නිබ්බුතෙ. නත්ථි කුතොචි හෙතුතො භයං යෙසං තෙ අකුතො භයා. අනාගාමි ඛීණාසවා. ‘‘භය’’න්ති චිත්තුත්‍රාසභයං. ‘‘පූජයතො’’ති පූජෙන්තස්ස. ‘‘තං පයොජන’’න්තිතස්සාරතනත්තය වන්දනාය පයොජනං. ‘‘සඞ්ගහකාරා’’ති බුද්ධඝොසත්ථෙරාදයො පච්ඡිම අට්ඨකථාකාරා වුච්චන්ති. තෙහි පොරාණට්ඨකථාසු තත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණෙපකිණ්ණකවිනිච්ඡයෙයුත්තට්ඨානෙසු සඞ්ගහෙත්වා අභිනව අට්ඨකථායො කරොන්ති. තස්මා සබ්බාඅභිනවඅට්ඨකථායො සඞ්ගහා නාම හොන්ති. තෙ ච ආචරියා සඞ්ගහකාරා නාම. තෙන වුත්තං ‘‘සඞ්ගහකාරාති බුද්ධඝොස. පෙ… වුච්චන්තී’’ති. තෙ අන්තරාය නීවාරණමෙව ඉච්ඡන්තීති කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. තෙසං වචනෙන [Pg.8] විඤ්ඤායතීති දස්සෙතුං සඞ්ගහකාර ගාථං ආහරි. ‘‘රතනත්තයෙකතස්ස එතස්සනිපච්චකාරස්ස ආනුභාවෙන අන්තරායෙ අසෙසතොසොසෙත්වාති යොජනා. ‘‘හී’’ති ඤාපකහෙතු ජොතකො. ‘‘වුත්ත’’න්ති අට්ඨසාලිනියං වුත්තං.

2. Thus, regarding the phrase 'the fivefold summarized meaning with its purpose,' having shown the fivefold summarized meaning, now, in order to show the five purposes for each of those five summarized meanings separately, he begins with 'therein.' 'Therein' means among those five summarized meanings. 'Not to be counted' means innumerable; the meaning is 'it cannot be counted.' 'Not to be measured' means immeasurable; the meaning is 'it cannot be measured.' Thus, in some places, there is an elucidation of the meaning of the gerundive itself. To establish his own statement with the words of the Pāli, having asked, 'As it is said?', he adduces a Pāli verse. Here, 'as it is said' just means 'how did he say it?'. The meaning should be understood as appropriate to the case, namely: how is the statement that establishes the meaning just mentioned stated in the Pāli canon, how is it stated in the commentary, and how is it stated in the sub-commentary? The syntactical connection is: 'of one who honors those such ones, who are extinguished, fearless from any quarter.' Herein, 'those' means the Buddhas and the disciples of the Buddhas. 'Such ones' means those endowed with such qualities as the aggregate of virtue, etc. 'Extinguished' means extinguished by the Nibbāna of the defilements. Those for whom there is no fear from any cause whatsoever are 'fearless from any quarter'; they are non-returners and arahants. 'Fear' means the terror that agitates the mind. 'Of one who honors' means of one who is venerating. 'That purpose' means the purpose of that veneration of the Triple Gem. 'The Compilers' refers to the later commentators such as the Elder Buddhaghosa. They, having collected from the ancient commentaries the miscellaneous decisions scattered here and there in appropriate places, composed new commentaries. Therefore, all the new commentaries are called 'Compilations,' and those teachers are called 'Compilers.' Hence it is said: 'The Compilers, such as Buddhaghosa, etc., are spoken of.' If it is asked, 'How is it known that they desire only the prevention of obstacles?', to show that it is known through their own words, he adduces the verse of the Compilers. The syntactical connection is: '...having completely dried up the obstacles by the power of this respectful conduct shown towards the Triple Gem...' 'Hi' is a particle that illumines a known reason. 'It is said' means it is said in the Atthasālinī.

3. ‘‘කථඤ්චහොතී’’ති සම්බන්ධො. ඉති අයං පුච්ඡා. ‘‘වුච්චතෙ’’ති විසජ්ජනා කථීයතෙ. ‘‘හී’’තිවිත්ථාරජොතකො. ‘‘වන්දනා කිරියාභිනිප්ඵාදකො පුඤ්ඤප්පවාහො’’ති සම්බන්ධො. ‘‘අනෙක…පෙ… වාරෙ’’ති අච්චන්ත සංයොගත්ථෙ උපයොග වචනං. ‘‘පුඤ්ඤාභිසන්දො’’ති පුඤ්ඤාභිසොතො, පුඤ්ඤප්පවාහොති තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘සො ච පුඤ්ඤාතිස්සයො හොතී’’ති සම්බන්ධො. කස්මා සො පුඤ්ඤා තිස්සයො හොතීති. ඛෙත්ත සම්පත්තියා ච අජ්ඣාසය සම්පත්තියා ච හොතීති දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙසූ’’තිආදිමාහ. සංවඩ්ඪිත්ථාති සංවඩ්ඪිතො. පුඤ්ඤාභිසන්දො. සංවඩ්ඪිතස්සභාවො සංවඩ්ඪිතත්තං. සුගන්ධෙහිවිය සුපරිසුද්ධංවත්ථං පරිභාවීයිත්ථාති පරිභාවිතො. පුඤ්ඤාභිසන්දොයෙව. පරිභාවිතස්ස භාවො පරිභාවිතත්තං. උභයත්ථාපි හෙතු අත්ථෙ නිස්සක්කවචනං. ‘‘මහාජුතිකො’’ති මහාතෙජො. ‘‘මහප්ඵලො’’ති මූලප්ඵලෙන මහප්ඵලො. ‘‘මහානිසංසො’’ති ආනිසංසප්ඵලෙන මහානිසංසො. ආනිසංසප්ඵලන්ති ච පරම්පරා ඵලං වුච්චති. අඤ්ඤං පුඤ්ඤං අතික්කමන්තො සයති පවත්තතීති අතිස්සයො. පුඤ්ඤඤ්ච තං අතිස්සයොචාති පුඤ්ඤාතිස්සයො. අතිස්සයපුඤ්ඤං, අධික පුඤ්ඤන්ති අත්ථො. ‘‘සො අනුබලං දෙති, ඔකාසලාභං කරොතී’’ති සම්බන්ධො. කථඤ්ච අනුබලං දෙති, කථඤ්ච ඔකාසලාභං කරොතීති ආහ ‘‘සයං පයොග සම්පත්තිභාවෙඨත්වා’’තිආදිං. තත්ථ පයොගසම්පත්තිනාම අතීත පුඤ්ඤකම්මානං බලවතරං උපත්ථම්භකකම්මං හොති. ‘‘බහිද්ධා’’ති බහිද්ධසන්තානතො. ‘‘විපත්තිපච්චයෙ සම්පත්තිපච්චයෙ’’ති යොජෙතබ්බං. තත්ථ, විපත්තිපච්චයානාම-රාජතොවා චොරතොවා-තිආදිනා ආගතා දුක්ඛුප්පත්තිපච්චයා. සම්පත්තිපච්චයානාම කායචිත්තානං සප්පාය පච්චයා. චත්තාරො පච්චයා ච උපට්ඨාකකුලානි ච ආරක්ඛ දෙවතාදයො ච සුඛුප්පත්ති පච්චයා. තෙහි පච්චයෙහි පාමොජ්ජ බහු ලස්ස [Pg.9] ථෙරස්ස සන්තානෙ රත්තිදිවං පීතිපස්සද්ධිසුඛසමාධීනං පවත්තියා අජ්ඣත්තභූතා උතුචිත්තාහාරා ච අති පණීතා හොන්ති. තෙහි සමුට්ඨිතා සරීරට්ඨකධාතුයො ච අතිපණීතා එව හුත්වා උපබ්‍රූහන්ති. තත්ථ සරීරට්ඨකධාතුයො නාම පථවි ආදයො වාතපිත්තසෙම්හාදයොච. ‘‘අනුබලංදෙතී’’තිඅභිනවංථාමබලං පවත්තෙති. ‘‘පුඤ්ඤන්තරස්සා’’ති පවත්තිවිපාකජනකස්ස බහුවිධස්ස පුඤ්ඤ කම්මස්ස. ‘‘අථා’’ති තස්මිං කාලෙති අත්ථො. ‘‘බලවබලවන්තියො හුත්වා’’ති පකති බලතො අතිබලවන්තියො හුත්වා. ‘‘තස්මිං ථෙරසන්තානෙ’’ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉට්ඨප්ඵලඝනපූරිතෙ’’ති ඉට්ඨප්ඵලභූතානං රූපසන්තතීනං ඝනෙන පූරිතෙ. ‘‘ඔකාසො නාම නත්ථී’’ති පතිට්ඨානොකාසො නාම නත්ථි. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘දූරතො අපනීතානෙව හොන්තී’’ති සම්බන්ධො. ඉට්ඨප්ඵලසන්තානං විබාධන්ති නීවාරෙන්තීති ඉට්ඨප්ඵලසන්තානවිබාධකානි උපපීළකූපඝාතකකම්මානි. අනිට්ඨප්ඵල සන්තාන ජනකානි, අකුසල ජනක කම්මානි, අපුඤ්ඤ කම්මානීති තානිතිවිධානි අකුසලකම්මානි දූරතො අපනීතානෙව හොන්ති, තෙසං විපාකස්ස අනොකාසකරණෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නහී’’තිආදිං. ‘‘තතො’’ති තස්මා අපුඤ්ඤ කම්මානං දූරතො අපනීතත්තා. අභිවාදෙතබ්බානං මාතාපිතු සමණබ්‍රාහ්මණාදීනං අභිවාදනකම්මෙගරුංකරණං අභිවාදන සීලං නාම. තං අස්ස අත්ථීති අභිවාදනසීලී. ගුණවුද්ධවයවුද්ධෙ අපචෙති අත්තානං නීචවුත්ති කරණෙන පූජෙතිසීලෙනාති වුද්ධාපචායී. උභයත්ථාපිසම්පදාන වචනං. එවන්තිආදිනි ගමන වචනං. නිගමන්ති ච නිට්ඨඞ්ගමනං. තස්මාතිආදි ලද්ධගුණ වචනං. ලද්ධගුණොති ච තංතංපසඞ්ග විසොධනං පරිපුණ්ණං කත්වා ලද්ධොවිසුද්ධො අත්ථො වුච්චති. තථා වචන සාමත්ථියෙන ලද්ධො අත්ථන්තරොපි අයමිධ අධිප්පෙතො. ‘‘නකෙවලඤ්ච ථෙරස්සෙව අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථං හොතී’’ති යොජනා. ‘‘සොතූනඤ්චගහණ කිච්ච සම්පජ්ජනත්ථ’’න්තිසම්බන්ධො. සුණන්තීති සොතාරො. තෙසං. ‘‘ගණ්හන්තාන’’න්ති උග්ගණ්හන්තානං. ‘‘වන්දනාසිද්ධියා’’තිර තනත්තයෙවන්දනා පුඤ්ඤස්සසිද්ධිතො. ජවනවිනිච්ඡයෙ යස්මා අන්තරාය නීවාරණංනාම දිට්ඨධම්මෙ ඉච්ඡිතබ්බං ඵලං හොති. දිට්ඨ [Pg.10] ධම්මො ච පථම ජවනස්ස විපාකක්ඛෙත්තං. තස්මා උපත්ථම්භන කිච්චං පත්වාපි පථම ජවන චෙතනා එව ඉධපරියත්තාති අධිප්පායෙන ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා’’ති වුත්තං. සා පන පථම ජවන චෙතනා උපත්ථම්භන කිච්චං පත්වාපි සබ්බදුබ්බලා එවසියා. කස්මා, අලද්ධාසෙවනත්තා. සෙස චෙතනායො එව බලවතියො සියුං. කස්මා, ලද්ධා සෙවනත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සත්තජවනපක්ඛෙ අධිප්පෙතත්තා උපලද්ධබ්බත්තා තං නසුන්දර’’න්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතී’’ති වාක්‍යපරිසමාපනං. ‘‘යථා අප්පමත්තකං හොති. එවමෙවං අප්පමත්තකං හොතී’’ති යොජෙතබ්බං. ‘‘තථාහී’’ති තතො එවාති අත්ථො. පට්ඨානෙපි=කබළීකාරොආහාරො ඉමස්සකායස්ස ආහාර පච්චයෙනපච්චයො=තිවිභත්තො. ඉතරථා ‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානානං රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’ති විභත්තො සියාති. ‘‘අධුනාවා’’ති ඉමස්මිං භවෙ එව. එවං වන්දනායපයොජනං දීපෙත්වා ඉදානි සෙසානං පිණ්ඩත්ථානං පයොජනං දීපෙතුං ‘‘යස්මාපනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ, ‘‘ආදිතොවිදිතෙසතී’’තිආදිම්හි-භාසිස්සං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහ-න්ති පදං සුත්වා විඤ්ඤාතෙසති, ‘‘උස්සාහොජායති’’. ඉමං උග්ගහෙත්වා සුදුල්ලභෙ අභිධම්මත්ථෙ ච අනායාසෙන ජානිස්සාම, තම්මූලකස්ස ච අනුපාදා පරිනිබ්බානන්තස්ස පයොජනස්සභාගිනො භවිස්සාමාති චිත්තුප්පාද සම්භවතොති අධිප්පායො.

3. “How is it so?” is the connection. Thus, this is the question. “It is said” is the reply being explained. “Hi” is an expository particle. “Veneration is a stream of merit that brings the action to completion” is the connection. “Many… times” indicates continuous connection in meaning. “A flood of merit” means a stream of merit; “an outpouring of merit” is a synonym for it. “And that becomes a superabundance of merit”—this is the connection. Why does that become a superabundance of merit? To show that it arises from the perfection of the field and the perfection of the disposition, it is said, “in the unsurpassed…,” etc. “Developed” means increased. A flood of merit. The state of being developed is development. Just as a supremely pure cloth is imbued with fine scents, so it is imbued. The flood of merit itself. The state of being imbued is imbuement. In both cases, the word is in the instrumental case in the sense of cause. “Of great radiance” means of great splendor. “Of great fruit” means of great fruit by way of its primary fruit. “Of great benefit” means of great benefit by way of its resultant fruit. And resultant fruit is said to be successive fruit. Surpassing other merit, it proceeds and occurs—thus, it is a superabundance. That merit is a superabundance—hence, a superabundance of merit. The meaning is supreme merit, superior merit. “It provides supporting strength and creates an opportunity”—this is the connection. How does it provide supporting strength, and how does it create an opportunity? It is explained beginning with: “by being established in the perfection of application….” Here, “perfection of application” is a stronger supporting kamma for past meritorious kamma. “Externally” means from an external continuum. This should be connected with “in conditions of misfortune and in conditions of fortune.” Here, “conditions of misfortune” are causes for the arising of suffering that come from kings, thieves, and so on. “Conditions of fortune” are suitable conditions for body and mind. The four requisites, supporting families, guardian deities, and so on are causes for the arising of happiness. Because of these conditions, for the elder who is full of joy, due to the occurrence day and night of rapture, tranquility, happiness, and concentration, the internal conditions of temperature, mind, and nutriment become exceedingly refined. The bodily elements that arise from them, becoming exceedingly refined, also increase. Here, the “bodily elements” are the earth element and so on, and wind, bile, phlegm, and so on. “Provides supporting strength” means it generates fresh strength and power. “Of other merit” means of the various kinds of meritorious kamma that generate results in the course of existence. “Then” means at that time. “Becoming very strong” means becoming exceedingly strong, beyond their natural strength. “In the elder’s continuum” is the connection. “Filled with a mass of desirable fruit” means filled with a mass of continuities of matter that are desirable fruit. “There is no opportunity” means there is no opportunity for establishment. “Thus” means therefore. “They are kept far away” is the connection. Actions that obstruct the continuity of desirable results are those that hinder them; these are oppressive and destructive actions. Actions that produce the continuity of undesirable results, actions that produce the unwholesome, and demeritorious actions—these three kinds of unwholesome actions are kept far away. The meaning is that they are kept far away by not giving an opportunity for their results to arise. Therefore it is said: “Indeed not…,” etc. “Therefore” means because those demeritorious actions are kept far away. The practice of honoring those worthy of veneration—such as one’s mother and father, ascetics, and brahmins—is called the virtue of veneration. One who possesses this is called “one who has the virtue of veneration.” One who reveres those senior in virtue and senior in age, that is, one who honors them with the virtue of humble conduct, is a “reverer of elders.” In both cases, the word is in the dative case. The words beginning with “Thus…” are a statement of conclusion. And “conclusion” means final completion. The words beginning with “Therefore…” are a statement of an acquired quality. And an “acquired quality” is said to be the purified meaning that is obtained after having completely purified each respective context. Another meaning obtained here by the power of the statement is also intended. The connection is: “It serves for the completion of the work without obstruction, not only for the elder….” “…but also for the accomplishment of the listeners’ task of grasping” is the connection. They listen, thus they are “listeners.” For them. “Of those who grasp” means of those who are learning. “Through the success of veneration” means from the accomplishment of the merit of venerating the Triple Gem. In the analysis of impulsion, since the warding off of obstacles is a desirable fruit in this very life, and this very life is the field of result for the first impulsion, therefore, with the intention that even though it attains the function of supporting, it is the volition of the first impulsion that is comprised here, it is said, “become experienceable in this very life.” That volition of the first impulsion, however, even when it attains the function of supporting, would be the weakest of all. Why? Because it has not obtained repetition. The remaining volitions would be strong. Why? Because they have obtained repetition—this should be understood. “Because it is intended and obtainable in the case of the seven impulsions, that alternative view is not sound” is the connection. “Thus” marks the conclusion of the sentence. “Just as it is insignificant, so too it is insignificant”—this should be connected. “For so it is” means for that very reason. In the Paṭṭhāna, too, it is analyzed thus: “Physical nutriment is a condition for this body by way of nutriment condition.” Otherwise, it would be analyzed as: “Physical nutriment is a condition for nutriment-originated material phenomena by way of nutriment condition.” “Now” means in this very existence. Having thus explained the purpose of veneration, in order to now explain the purpose of the remaining summary points, the words beginning with “Because…” are stated. Here, in “when it is known from the beginning,” when the phrase “I shall speak the Compendium of the Meaning of Abhidhamma” is heard and understood, “enthusiasm arises.” The meaning is that the thought arises: “Having learned this, we will easily understand the meaning of the Abhidhamma, which is so difficult to obtain, and we will become partakers of the benefit that has that as its root and ends in final Nibbāna without clinging.”

පිණ්ඩත්ථානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Summary of Meanings is concluded.

4. පදත්ථෙ. ‘‘බුජ්ඣී’’ති අඤ්ඤාසි. ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං පදෙ. ච සද්දො වාක්‍යාරම්භ ජොතකො. වාක්‍යා රම්භොති ච මූලවාක්‍යෙ යං යං වත්තබ්බං අවුත්තං, තස්ස තස්ස කථනත්ථාය අනුවාක්‍යස්ස ආරම්භො. බුජ්ඣනකිරියාවුච්චතිඤාණං. කථංපනඅවිපරීතත්ථෙ පවත්තො සම්මාසද්දො අසෙස බ්‍යාපනං දීපෙතීති පුච්ඡාය පුරිමත්ථමෙ වබ්‍යතිරෙකතො ච අන්වයතො ච පුන විත්ථාරෙන්තො ‘‘තථාහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ, ‘‘තථාහී’’ති තස්ස වචනස්ස අයං විත්ථාරොති ජොතෙති. ‘‘අවිපරීත’’න්ති කිරියාවිසෙසන පදමෙතං. ‘‘අත්තනො [Pg.11] විසයෙ එවා’’ති අත්තනො ඤාණවිසයෙ එව තෙසං විසයොචාති සම්බන්ධො. යස්මා එකොපි ධම්මො කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනන්ත භෙදො හොති. තස්මා පදෙසඤාණිකා පච්චෙකබුද්ධාදයො එකධම්මංපි සබ්බාකාරතො ජානිතුං න සක්කොන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙහී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘සබ්බාකාරතො’’ති සභාවතො, හෙතුතො, පච්චයතො, ඵලතො, නිස්සන්දතො, කාලතො, දෙසතොතිආදිනා ආකාරෙන. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං අවිසයෙධම්මෙ. ‘‘තෙ විපරීතං බුජ්ඣෙය්‍යුං, සො අවිසයො නාමධම්මොනත්ථී’’තියොජනා. තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘තෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ, ‘‘තියද්ධගතෙ’’ති තීසුකාලෙසු ගතෙ පවත්තෙ. ‘‘අද්ධාමුත්තකෙ’’ති කාලත්තයවිමුත්තකෙ. ‘‘හත්ථමණිකෙවියා’’ති හත්ථ තලෙ ඨපිතමණිරතනානිවිය. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’තිආදි පාළිසාධකං. තත්ථ, ‘‘ආපාත’’න්ති අභිමුඛං පතනං. ආබාධන්තිපි පාඨො, ඔත්ථරිත්වා උපට්ඨානන්ති අත්ථො. ‘‘සබ්බඤ්ඤුමහාභවඞ්ග’’න්ති සබ්බෙසංසබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය පවත්තං අට්ඨසු මහාවිපාකෙසු පථමමහාවිපාකං භවඞ්ග චිත්තං. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං මහාභවඞ්ගෙ. ‘‘නිච්චකාලං උපට්ඨහන්තී’’ති සබ්බකාලං උපට්ඨානාකාර පත්තා හුත්වා තිට්ඨන්ති. කස්මා, කස්සචි ආවරණස්ස අභාවතො. ඉදංපිහි එකං උපට්ඨානං නාමාති. ‘‘ආවජ්ජනායා’’ති මනොද්වාරාවජ්ජන චිත්තෙන. ධම්මා මහන්තා. භවඞ්ගං පරිත්තකං. තස්මා පරිත්තකං භවඞ්ගං එකක්ඛණෙ මහන්තානං ධම්මානං නපහොතීති චොදකස්ස අධිප්පායො. ‘‘නචොදෙතබ්බමෙත’’න්ති එතං ඨානං නචොදෙතබ්බං. ‘‘පරමුක්කංසපත්තාන’’න්ති එත්ථ ‘‘උක්කංසො’’ති අච්චුග්ගමො අච්චුත්තරො. පරමො උක්කංසො පරමුක්කංසොතිවිග්ගහො.

4. In the meaning of the word. 'He understood' means he knew. 'Here' means in this word. The particle `ca` indicates the start of a sentence. The start of a sentence is the beginning of a subsequent sentence for the purpose of stating whatever was unstated but should have been said in the original sentence. The action of understanding is called knowledge. To the question, 'How then does the word `sammā`, proceeding in a non-perverse sense, indicate complete pervasion?' he replies, 'For thus…,' etc., further elaborating on the previous meaning by way of both exclusion and inclusion. Herein, 'For thus' illuminates that 'this is the detailed explanation of that statement.' 'Without perversion' is an adverbial term. 'In their own sphere only': the connection is that their object is only in their own sphere of knowledge. Because even a single phenomenon becomes infinitely varied by distinctions such as time, space, and continuity, those with partial knowledge, such as Paccekabuddhas, cannot know even one phenomenon in all its aspects. Hence it is said, 'by them,' etc. Herein, 'in all aspects' means by way of its nature, cause, condition, result, consequence, time, place, and so on. 'Where': in whatever phenomenon that is not their sphere. The construction is: 'There is no phenomenon, which is not their sphere, that they would understand wrongly.' Expanding on this, it is said, 'by them,' etc. Herein, 'encompassing the three times' means occurring in the three times. 'Beyond time' means liberated from the three times. 'Like a jewel in the hand' means like a jewel placed in the palm of the hand. 'All phenomena,' etc., is the supporting Pāli text. Herein, 'āpāta' means coming into range. There is also the reading `ābādhanti`, meaning 'they appear, having overwhelmed.' 'The great life-continuum of the Omniscient One' refers to the life-continuum consciousness that is the first of the eight great resultant types of consciousness, which has been proceeding since the rebirth-linking in the final existence of all Omniscient Buddhas. 'Therein' means in that great life-continuum. 'They are always present' means they stand having attained a state of readiness to appear at all times. Why? Because of the absence of any obstruction. For this too is a kind of presence. 'With attention' means with the mind-door adverting consciousness. The phenomena are vast; the life-continuum is limited. Therefore, the objector's intention is that the limited life-continuum is not capable of encompassing vast phenomena in a single moment. 'This should not be objected to' means this point should not be challenged. 'Of those who have attained the highest excellence': here 'excellence' means supreme ascent, the utmost. The highest excellence is `paramukkaṃsa`—this is the analysis.

එවං සම්මාසද්දස්ස අත්ථං විචාරෙත්වා ඉදානි සංසද්දස්ස අත්ථං විචාරෙන්තො ‘‘සංසද්දොපනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ, ‘‘උපසග්ගො’’ති උපසග්ගපදං. ‘‘පටිවෙධධම්මෙසූ’’ති පටිච්චසමුප්පාදාදීනං පටිවිජ්ඣනඤ්ඤාණෙසු. නත්ථි ආචරියො එතස්සාති අනාචරියො. සමාසන්තෙ කකාරෙන සහ අනාචරියකො. අනාචරියකස්ස භාවො අනාචරියකතා. තං අනාචරියකතං. තතීයා රුප්පසමාපත්ති නාම [Pg.12] ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ්ඣානං. තං භගවා ආළාරස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හාති. චතුත්ථාරුප්පසමාපත්ති නාම නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනජ්ඣානං. තං උදකස්සසන්තිකෙ උග්ගණ්හාතීති වුත්තං ‘‘ආළාරුදකමූලිකා’’ති. ‘‘අනලඞ්කරිත්වා’’ති ආවජ්ජනසමාපජ්ජනාදිවසෙන අනලඞ්කරිත්වා. අනාසෙවිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘ඡඩ්ඩිතත්තා’’ති එතාසමාපත්තියොනාලං බොධාය, අථ ඛො යාවදෙව තතීය චතුත්ථාරුප්පභවප්පටිලාභාය සංවත්තන්තීති එවං ආදීනවං දිස්වා ඡඩ්ඩිතත්තා. ‘‘බුජ්ඣනකිරියායා’’ති පටිවෙධඤ්ඤාණස්ස. ‘‘කුතො පටිවෙධධම්මා’’ති තා කුතො පටිවෙධධම්මා හොන්ති. පටිවෙධධම්මා එව ච බුද්ධභාවායපදට්ඨානාහොන්තීති අධිප්පායො.

Having investigated the meaning of the word `sammā`, now investigating the meaning of the word `saṃ`, he begins with 'The word `saṃ`…,' etc. Here, 'prefix' refers to the prefix-word. 'In the phenomena of penetration' means in the knowledges that penetrate dependent origination and other such phenomena. He for whom there is no teacher is `anācariyo`. In the compound, with the `ka` suffix, it becomes `anācariyako`. The state of being without a teacher is `anācariyakatā`. That is `anācariyakataṃ`. The third formless attainment is the jhāna of the base of nothingness. The Blessed One learned this from Āḷāra. The fourth formless attainment is the jhāna of the base of neither-perception-nor-non-perception. He learned this from Uddaka, as is stated in the phrase 'based on Āḷāra and Uddaka.' 'Not having adorned it' means not having adorned it by way of adverting, attaining, etc.; it is said to mean 'not having cultivated it.' 'Because of having abandoned it' means because he abandoned these attainments after seeing the danger that they are not for awakening but conduce only to the attainment of existence in the third and fourth formless realms. 'Of the action of awakening' refers to the knowledge of penetration. 'From where are the phenomena of penetration?' means from where do those phenomena of penetration come? The intention is that the phenomena of penetration themselves are the proximate cause for the state of Buddhahood.

පාළියං. ‘‘පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසුධම්මෙසූ’’ති ඉමස්මිං භවෙ ඉතො පුබ්බෙ කස්සචිසන්තිකෙ අනනුස්සුතෙ සුචතුස්සච්ච ධම්මෙසු. ‘‘අභිසම්බුජ්ඣී’’තිපදෙ අභිසම්බොධිසඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගඤ්ඤාණං වුත්තං. තදෙව ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පදට්ඨානං හොති. තප්පච්චයා තදනන්තරා එවසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පාතුබ්භවතීති වුත්තං ‘‘තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණාතී’’ති. ‘‘තදනන්තරා’’ති ච අරහත්ත මග්ගවීථියාච චතුන්නං පච්චවෙක්ඛන වාරානඤ්ච අනන්තරෙ කාලෙති අත්ථො. ‘‘නිමිත්තත්ථෙ’’ති නිමිත්ත හෙත්වත්ථෙ. ‘‘භුම්ම’’න්ති අට්ඨකථාසුආගතං සත්තමීවිභත්තියානාමං. තාසු හි පච්චත්තවචනං, උපයොගවචනං, කරණ වචනං, සම්පදාන වචනං, නිස්සක්කවචනං, සාමිවචනං, සුම්මවචනන්ති එවං අනුක්කමෙන සත්තන්නං විභත්තීනං නාමානි ආගතානීති.

In the Pāli: 'In phenomena unheard of before' means in this existence, before this, the Four Noble Truths were unheard from anyone. 'Abhisambujjhī' refers to the knowledge of the path to arahantship, called 'full awakening.' That very knowledge is the proximate cause for the knowledge of omniscience. Conditioned by that, immediately afterward, the knowledge of omniscience arises—as stated in 'and there he attains omniscience.' 'Immediately after' means in the time immediately after the cognitive process of the path of arahantship and the four occasions of reviewing. 'In the sense of a sign' means in the sense of a sign or cause. `Bhumma` is a term for the locative case found in the commentaries. There, the names of the seven cases are given in order: the agentive (`paccattavacana`), objective (`upayogavacana`), instrumental (`karaṇavacana`), dative (`sampadānavacana`), ablative (`nissakkavacana`), genitive (`sāmivacana`), and locative (`summavacana`).

‘‘දසබලඤ්ඤාණෙසූ’’ති ඨානාඨාන කොසල්ලඤ්ඤාණාදීසු දස ඤාණබලෙසු. ‘‘වසිභාව’’න්ති එත්ථ අත්තනො වසං වත්තෙතුං සමත්ථතා සඞ්ඛාතොසත්ති විසෙසො වසොනාම. වසො එතස්ස අත්ථීති වසී-වසිගණෙහීතිආදීසුවිය. වසිනො භාවො වසිභාවො. තං වසිභාවන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘වසිභාව’’න්ති ඉස්සරභාවන්ති. කත්ථචි පන ‘‘වසී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගපදංපි දිස්සති=තත්‍රිමා පඤ්චවසියො ආවජ්ජනවසීසමාපජ්ජනවසී=තිආදීසු.

'In the ten knowledge-powers' refers to the ten knowledge-powers such as the knowledge of skill concerning the possible and the impossible, etc. 'Mastery': here, `vasa` is the name for the special power, the ability to exercise one's own control. One who has this power is a `vasī` (master), as in such terms as `vasigaṇehi`, etc. The state of a master is `vasibhāva`. That is the meaning of `vasibhāva`. Hence it is said, '`vasibhāva` means the state of sovereignty.' In some places, however, the word `vasī` is also seen as a feminine noun, as in such phrases as 'these five masteries: mastery in adverting, mastery in attaining,' etc.

සම්මාසම්බුද්ධපද.

The Term 'Perfectly Self-Enlightened One'.

5. අතුලපදෙ[Pg.13]. අනෙකෙහිගුණපදෙහි පවත්තිතාවන්දනා ‘‘අනෙකගුණපදවිසයානාම’’. ‘‘ඉතිකිංදුතීයෙනා’’ති ඉති තස්මා දුතීයෙන අතුලපදෙන කිං පයොජනං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘නන සමත්ථා’’ති නසමත්ථා න හොතීති යොජනා. සමත්ථා එවාති අධිප්පායො. ‘‘මත්තකාරිනො’’ති පමාණකාරිනො. ‘‘ථෙරො ච තෙසං අඤ්ඤතරො’’, තස්මා මත්තං න කරොති, දුතීයං අතුල පදං ආහරීති අධිප්පායො. ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘නකෙවලං වන්දනාය අන්තරායනීවාරණමෙව ඉච්ඡි තබ්බං හොතී’’ති යොජනා. ‘‘වන්දනායා’’ති වන්දනාහෙතු. සොපි පඤ්ඤාපාටවාදි අත්ථො. ‘‘ගන්ථපාරිසුද්ධියා’’ති ගන්ථදොසානාම පදදොස වාක්‍යදොස අත්ථදොසාදයො අත්ථි. තෙහි දොසෙහි ඉමස්ස ගන්ථස්ස පාරිසුද්ධියා. කථං පන වන්දනාය පඤ්ඤාපාටවාදි අත්ථොසම්භවතීති වුත්තං ‘‘අනුස්සතිට්ඨානෙසූ’’තිආදි. අනුස්සතිට්ඨානානි නාම බුද්ධ ධම්ම සඞ්ඝසීලාදීනි. චිත්තසමාධානං ආවහතීති චිත්තසමාධානාවහො. ‘‘තික්ඛාසූරාහුත්වාවහතී’’ති ගම්භීරෙසු අත්ථ බ්‍යඤ්ජන පදෙසු අමන්දා විස්සට්ඨා හුත්වා වහති. ‘‘තදත්ථායපී’’ති පඤ්ඤාපාටවාදි අත්ථායපි. ගුණනාමපදානං ගුණත්ථොනාමවිග්ගහ වාක්‍යෙසු පාකටො, සිද්ධපදෙසු අපාකටො. තස්මා තානි විග්ගහත්ථං අජානන්තානං සන්තිකෙ නාම මත්තානි සම්පජ්ජන්තීති වුත්තං ‘‘යථාවුත්ත වචනත්ථයොගෙපි…පෙ… පවත්තත්තා’’ති. ‘‘සභාවනිරුත්තිං ජානන්තාන’’න්ති මාගධ භාසං ජානන්තානං. මාගධභාසාහි මූලභාසාති ච අරියභාසාති ච මාගධභාසාති ච පාළිභාසාති ච ධම්මනිරුත්තීති ච සභාවනිරුත්තීති ච වුච්චති. ‘‘භාවත්ථසුඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ ගුණනාමානං ගුණත්ථො භාවත්ථො නාම. සො එවසකත්ථොති ච වචනත්ථොති ච විග්ගහත්ථොති ච වුච්චති. කිරියනාමාදීසූපි එසෙවනයො. ‘‘සත්ථූ’’ති සත්ථුනො. ‘‘සමඤ්ඤාමත්ත’’න්ති නාමසඤ්ඤාමත්තං භවිතුං නාරහති. තථාහි අනාථපිණ්ඩිකොසෙට්ඨි රාජගහං අනුපත්තො බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නොති සුත්වා උදානං උදානෙසි=ඝොසොපි ඛො එසොදුල්ලභො ලොකස්මිං යදිදං බුද්ධො=ති. තස්මා බුද්ධොති නාමංපි ලොකෙ මහන්තං සුදුල්ලභංගුණපදං හොති. සම්මාසම්බුද්ධ නාමෙවත්තබ්බමෙවනත්ථීති. ‘‘සභාවනිරුත්තිං [Pg.14] අජානන්තානං පන පදසහස්සං වුච්චමානංපී’’ති තිට්ඨතු එකං අතුලපදං, පදසහස්සංපි වුච්චමානං සත්ථුසමඤ්ඤාමත්තමෙව සම්පජ්ජති. තාදිසාහි ජනා ඉදං ලොකෙ මහන්තං ගුණපදන්තිපි නජානන්ති. භාවත්ථං කිංජානිස්සන්ති.

5. Regarding the word 'atula.' The veneration expressed with many terms of quality is called 'that which has many terms of quality as its object.' 'Itikiṃdutīyenā' means: 'Therefore, what is the purpose of the second word, atula?' The meaning is: 'What is its use?' 'Nana samatthā' is construed as 'na samatthā na hoti' (they are not incapable); the intention is that they are indeed capable. 'Mattakārino' means those who set a measure. 'The Elder is one of them'; therefore, he does not set a measure but brings forth the second word 'atula'—this is the intention. 'Apicā' means there is something more to be said. The construction is: 'Not only is the removal of obstacles to veneration to be desired.' 'Vandanāyā' means for the sake of veneration. That too is for the sake of such things as proficiency in wisdom. 'Ganthapārisuddhiyā' means for the purity of the text from faults. There are faults of the text, namely, faults of words, faults of sentences, faults of meaning, and so on; for the purity of this text from those faults. But how do such things as proficiency in wisdom arise from veneration? This is stated by 'in the bases for recollection,' etc. The bases for recollection are the Buddha, Dhamma, Saṅgha, virtue, and so on. It brings about concentration of mind, thus it is 'a bringer of concentration of mind.' 'Tikkhāsūrāhutvāvahatī' means it proceeds, having become sharp and fluent, through profound passages of text and meaning. 'Tadatthāyapī' means also for the sake of such things as proficiency in wisdom. The meaning of quality-terms is evident in their analytical sentences, but not evident in established usages. Therefore, for those who do not know their analytical meaning, they become mere names, as is said: 'yathāvutta vacanatthayogepi…pe… pavattattā.' 'Sabhāvaniruttiṃ jānantānaṃ' means for those who know the Māgadhī language. The Māgadhī language is called the root language, the noble language, the Māgadhī language, the Pāli language, the language of the Dhamma, and the natural mode of expression. 'Bhāvatthasuññaṃ': here, the meaning of quality of the quality-terms is called the essential meaning. This is also called its own meaning, the verbal meaning, and the analytical meaning. This is the method in the case of action-nouns and so on as well. 'Satthū' means of the Teacher. 'Samaññāmattaṃ': it is not fit to be a mere designation. Thus, when the householder Anāthapiṇḍika arrived at Rājagaha and heard, 'A Buddha has arisen in the world,' he uttered an inspired utterance: 'Indeed, this sound is rare in the world, that is, "Buddha"!' Therefore, even the name 'Buddha' is a great and exceedingly rare term of quality in the world. It is not that only the name 'Sammāsambuddha' should be spoken. 'Sabhāvaniruttiṃ ajānantānaṃ pana padasahassaṃ vuccamānaṃpī' means: let alone one word 'atula,' even if a thousand words are spoken to those who do not know the natural mode of expression, it becomes merely a designation of the Teacher. Such people do not even know that this is a great term of quality in the world. How will they know its essential meaning?

‘‘අතුලො’’ති අඤ්ඤෙන සො අසදිසොති වා, අඤ්ඤො වාතෙන සදිසොතස්සනත්ථීතිවා, - ද්විධාපිඅත්ථොලබ්භති. සාධකගාථායං ‘‘පටිපුග්ගලො’’ති යුගග්ගාහීපුග්ගලො. කිඤ්චාපි මක්ඛලි පූරණාදයො විසුංවිසුං - අහං සබ්බඤ්ඤූ සබ්බදස්සාවී - තිච, අහං සම්මාසම්බුද්ධො-තිච පටිජානන්තා යුගග්ගාහිනො හුත්වා විචරන්ති. ධම්මතො පන සිනෙරු පබ්බත රාජස්ස සන්තිකෙ සක්ඛර කථලානිවියසම්පජ්ජන්තීති. ‘‘අනච්ඡරිය’’න්ති නතාව අච්ඡරිතබ්බං හොතීති අත්ථො. ‘‘බුද්ධභූතස්සා’’ති බුද්ධභාවං භූතස්සපත්තස්ස. ‘‘යං බුද්ධ භූතස්ස අතුලත්තං, එතං අනච්ඡරිය’’න්ති යොජනා. යදි චෙතං අනච්ඡරියං හොති, කතමං පන තාව අච්ඡරියං භවතීති ආහ ‘‘සම්පතිජාතස්සා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘සම්පතිජාතස්සා’’ති අජ්ජෙවජාතස්සපි අස්ස භගවතො. කථං අතුලතා පඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තදාහී’’තිආදිං. ‘‘එකඞ්ගණානී’’ති එකතලානි. තදාහි බොධිසත්තස්සපුඤ්ඤානුභාවෙන අතිමහන්තො ඔභාසො පාතුබ්භවති. = උළාරො ඔභාසො පාතුරහොසි අතික්කම්මදෙවානං දෙවානුභාව=න්තිහි වුත්තං. තෙන ඔභාසෙන ඵරිතා සබ්බෙ පථවි පබ්බතාදයො ජාතිඵලිකක්ඛන්ධාවිය සුප්පසන්නා හොන්ති. දසසහස්ස චක්කවාළානි එකතලං හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අනෙකානි චක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසු’’න්ති. ‘‘පරමාය පූජායාති ථුතිමඞ්ගලවචනපූජාය. ‘‘ලොකස්සා’’ති සබ්බ සත්තලොකතො. එවං අච්ඡම්භි වාචං නිච්ඡාරෙසි ධම්මතාය සඤ්චොදිතත්තාති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘අච්ඡම්භිවාච’’න්ති විසාරදවාචං. ආසභිං වාචන්තිපි පාඨො. උත්තමවාචන්ති අත්ථො. ‘‘නිච්ඡාරෙසී’’ති උදාහරති. ඉදම්පි අනච්ඡරියං, අඤ්ඤං පිතතො අච්ඡරියතරං අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘යදාපනා’’තිආදි ආරද්ධං. පාරමිතා ගුණෙහි තෙන සදිසො කොචිනත්ථෙව ථපෙත්වා අඤ්ඤෙ ච මහාබොධි සත්තෙති අධිප්පායො[Pg.15]. ‘‘අස්සා’’ති තෙන සදිසස්ස. ‘‘නත්ථිභාවො දීපෙතබ්බො’’ති සම්බන්ධො. ‘‘දීපෙතබ්බො’’ති බුද්ධවංසපාළිතො ආහරිත්වා දීපෙතබ්බො. ‘‘කුතොසාවකබොධිසත්තානං සතසහස්සං සක්ඛිස්සතී’’ති යොජනා. පාරමියො පකාරෙනවිචිනන්ති එතෙනාති පාරමිපවිචයො. ඤාණං. තංපනඤාණං මහාබොධිසත්තානං එව උප්පන්නං නහොති. පච්චෙකබොධිසත්ත සාවකබොධිසත්තානංපි උප්පන්නමෙව. තදෙව ච සබ්බෙසංපි බොධිසත්තානං නියතබ්‍යාකරණප්පටිලාභෙ පධානකාරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘සාවකබොධිසත්තාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බොධිවුච්චතිවිමොක්ඛඤ්ඤාණං. අරියමග්ගස්සෙතං නාමං. බොධිම්හිසජන්ති ලග්ගන්තීති බොධිසත්තා. ‘‘ලග්ගන්තී’’ති තප්පටිලාභත්ථාය නියත චිත්තා හොන්තීති අත්ථො. බොධි අත්ථාය පටිපන්නා සත්තා බොධිසත්තාතිපි යුජ්ජති. බුද්ධ සුඤ්ඤෙපිලොකෙ කම්මස්සකතාඤාණෙ ඨත්වා වට්ටදුක්ඛතො මොක්ඛධම්මපරියෙසිනො සත්තාති වුත්තං හොති. ‘‘සම්භාර ධම්මෙ’’ති දසවිධෙ පාරමි ධම්මෙ. වට්ටං අනුසරන්ති අනුගච්ඡන්තීති වට්ටානුසාරිනො. පථවියං පංසුචුණ්ණානි විය පකතියා වපුථුභූතාජනාති පුථුජ්ජනා. මහන්තාපුථුජ්ජනාති මහාපුථුජ්ජනා. වට්ටානුසාරිනො ච තෙ මහාපුථුජ්ජනාචාති සමාසො. තෙසං භාවොති විග්ගහො. අයං භාවොයෙව තෙසං භූමීති ච වුච්චති. අත්ථතො පන මොක්ඛධම්මනිරපෙක්ඛතා එව. අච්ඡන්දිකතාතිපි වුච්චති. ‘‘ඔක්කන්තා’’ති පවිට්ඨා. තයොනියතා, බොධිසත්තනියතො ච චූළසොතාපන්නනියතො ච අරිය සොතාපන්නනියතො ච. තත්ථ බොධිසත්තනියතො බොධිසම්භාරබලෙන සිද්ධො. චූළසොතාපන්න නියතො පච්චයාකාරානුබොධඤ්ඤාණබලෙන. අරියසොතාපන්න නියතො සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණ බලෙන. තෙසු බොධිසත්තනියතො ඉධ අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’තිආදි. වත්තබ්බමෙවනත්ථිතෙසං ද්වින්නං බොධිසත්තානං පාරමි පවිචයඤ්ඤාණ සම්පත්තියා විනා නියතබ්‍යාකරණ ලාභා සඞ්කාය එව අභාවතොති අධිප්පායො.

'Atulo' means he is dissimilar to another, or that there is no other similar to him; the meaning is obtained in two ways. In the supporting verse, 'paṭipuggalo' means an individual who takes up the yoke. Although Makkhali, Pūraṇa, and others, each claiming, 'I am all-knowing, all-seeing,' and 'I am a Perfectly Enlightened One,' wander about having taken up the yoke, in terms of the Dhamma they are like gravel and pebbles in the presence of Sineru, king of mountains. 'Anacchariyaṃ' means it is not to be marveled at. 'Buddhabhūtassa' means of one who has become a Buddha, who has attained the state of a Buddha. The construction is: 'That this one who has become a Buddha is incomparable—this is not marvelous.' If this is not marvelous, then what is marvelous? To answer, he says, 'sampatijātassā,' etc. Therein, 'sampatijātassa' means of this Blessed One even when just born. How is his incomparability known? To answer, he says, 'tadāhi,' etc. 'Ekaṅgaṇāni' means a single courtyard. For at that time, through the meritorious power of the Bodhisatta, an exceedingly great radiance appeared. For it is said: 'A magnificent radiance appeared, surpassing the divine majesty of the devas.' Pervaded by that radiance, the entire earth, mountains, and so on, became perfectly clear like a mass of pure crystal. Ten thousand world-systems appeared as a single courtyard. Thus it is said: 'Many thousands of world-systems became a single courtyard.' 'Paramāya pūjāya' means with the highest honor, that is, with the honor of words of praise and blessing. 'Lokassā' means from the entire world of beings. The intention is that he uttered a fearless utterance in this way because he was impelled by the nature of things. Therein, 'acchambhi vācaṃ' means a fearless utterance. 'Āsabhiṃ vācaṃ' is another reading, meaning a supreme utterance. 'Nicchāresī' means he uttered. This too is not marvelous; to show that there is something else even more marvelous than that, the passage beginning 'yadā pana' was started. The intention is that in regard to the qualities of the perfections, there is no one similar to him, except for other great bodhisattas. 'Assā' means of one similar to him. The connection is: 'the non-existence should be shown.' 'Dīpetabbo' means it should be shown by bringing it from the Pāli of the Buddhavaṃsa. The construction is: 'How could a hundred thousand disciple-bodhisattas be able?' 'Pāramipavicayo' is the knowledge by which one investigates the perfections in detail. But that knowledge does not arise only for great bodhisattas; it arises also for paccekabodhisattas and disciple-bodhisattas. And to show that this very thing is the principal cause for all bodhisattas in obtaining the definite prediction, it is said, 'disciple-bodhisattas also,' etc. Therein, 'bodhi' is said to be the knowledge of liberation; this is a name for the noble path. They are attached (sajanti) to enlightenment (bodhi), thus they are 'bodhisattas.' 'Laggantī' means their minds are fixed on attaining it. 'Beings (sattā) who have entered upon the way for the sake of enlightenment (bodhi) are bodhisattas'—this also fits. This means beings who, even in a world void of a Buddha, stand in the knowledge of the ownership of kamma and seek the Dhamma of liberation from the suffering of the round. 'Sambhāra dhamme' means the requisites, that is, the ten perfections. 'Vaṭṭānusārino' means those who follow along with the round. People who are by nature manifold (puthu) like dust on the earth are 'worldlings' (puthujjanā). Great worldlings are 'mahāputhujjanā.' The compound is: 'they are followers of the round and they are great worldlings.' Their state is analyzed. This state is also called their plane. In meaning, however, it is simply indifference to the Dhamma of liberation. It is also called lack of aspiration. 'Okkantā' means entered. There are three with fixed destiny: the one with the bodhisatta's fixed destiny, the one with the minor stream-enterer's fixed destiny, and the one with the noble stream-enterer's fixed destiny. Among them, the one with the bodhisatta's fixed destiny is established by the power of the requisites for enlightenment. The one with the minor stream-enterer's fixed destiny is established by the power of the knowledge of comprehending the conditional structure. The one with the noble stream-enterer's fixed destiny is established by the power of the knowledge of the path of stream-entry. Among these, the one with the bodhisatta's fixed destiny is intended here, as is said: 'ekena pariyāyenā,' etc. The intention is that, for those two other kinds of bodhisattas, since there is no possibility of them obtaining the definite prediction without having attained the knowledge that investigates the perfections, there is no need to even mention any doubt about it.

පදසිද්ධිවිචාරෙයං වුත්තං විභාවනියං=තුලායසමිතොතුල්‍යො. තුල්‍යො එව තුලොයකාර ලොපවසෙනා=ති. තංසන්ධාය ‘‘ය කාරස්සවාවසෙනා’’ති [Pg.16] වුත්තං. යඤ්චවුත්තං තත්ථෙව=අථවාසමීතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලායසමීතොතුලො=ති. තං සන්ධාය ‘‘අකාරස්සවාවසෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘තුලායා’’ති ලොකෙ ධාරණතුලාසදිසාය පඤ්ඤායාති අත්ථො. ‘‘සමීතො’’ති සමං කතො. නහි තුලසද්දො භවිතුං නයුත්තො. යුත්තො එවාති අධිප්පායො. කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තුලයිතු’’න්තිආදිං. තත්ථහි ‘‘තුලයිතුං අසක්කුණෙය්‍යො’’තිවචනෙන තස්සකම්මසාධනත්තංදස්සෙති. ‘‘කම්මසාධනෙනෙවා’’ති පුබ්බෙ-තුලයිතබ්බො අඤ්ඤෙන සහ පමිතබ්බොති තුලොති එවං ඉධවුත්තෙන කම්ම සාධන වචනත්ථෙනෙව. ‘‘තදත්ථසිද්ධිතො’’ති තස්ස විභාවනියං වුත්තස්ස දුවිධස්ස අත්ථස්ස සිද්ධිතො. ‘‘තතො’’ති තුලසද්දතො. චින්තාය කිං පයොජනං අත්ථි. නත්ථියෙවාති අධිප්පායො. වදති සීලෙනාති වත්තා. වාදී පුග්ගලො. වත්තුනො ඉච්ඡාවත්තිච්ඡා. වත්තුං ඉච්ඡාවත්තිච්ඡාතිපිවදන්ති. වත්තිච්ඡං අනුගතො සම්මුති සඞ්කෙතවොහාර සිද්ධත්තාති සමාසො. ‘‘එත’’න්ති එතං ද්විධාසිද්ධවචනං. ‘‘චෙ’’ති චෙවදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති නයුත්තං. ‘‘යථාසුත’’න්ති තුල ඉති සුතං. ‘‘යුත්ත’’න්ති යථාසුත නියාමෙනෙව යුත්තං වජ්ජෙත්වා. ‘‘අස්සුතස්සා’’ති ධාරණතුලාපරියායස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතුලාසද්දස්ස. තතොයෙවයකාර යුත්තස්සතුල්‍යසද්දස්ස ච අස්සුතස්ස. ඉත්ථිලිඞ්ගෙසති, තතොපි එකො අකාරොති කත්වා සමීතත්ථෙ දුතීයො තද්ධිත අකාරොපි අස්සුතොයෙවනාමහොති. ‘‘පරිකප්පනායා’’ති පරිකප්පෙත්වා කථනාය. පයොජනාභාවතො න යුත්තන්තිසම්බන්ධො. අතුලපදං.

In the Vibhāvanī, in the investigation of the formation of words, it is said: tulāyasamitotulyo (equal to a balance, comparable). This means tulyo (equal) is just tulo by way of eliding the ya. With reference to this, it was said, 'by way of the ya.' And what was said in the same text: 'Alternatively, in the sense of "measured," by way of the suffix a, tulāyasamito becomes tulo.' With reference to this, it was said, 'by way of the a.' Therein, tulāyā means 'by the balance,' that is, by wisdom similar to a weighing scale in the world. Samīto means 'made equal' or 'measured.' The word tula is not unsuitable to exist; the intention is that it is indeed suitable. How is this known? He says, 'tulayituṃ,' etc. For there, the statement 'tulayituṃ asakkuṇeyyo' (unable to be weighed) shows that it is formed in the passive sense (kammasādhana). 'By the passive formation alone': because it was stated here previously that tulo means 'to be weighed, to be measured with another,' it has the meaning of a word formed in the passive. 'From the establishment of that meaning': from the establishment of the twofold meaning stated in the Vibhāvanī. 'From that': from the word tula. What is the use of such speculation? The intention is that there is none. One who speaks by nature is a vattā (speaker). A vādī is a person who speaks. Vatticchā is the wish of the speaker. They also say vatticchā is the wish to speak. The compound is formed as 'following the wish to speak,' established by conventional agreement and usage. 'This': this statement established in two ways. 'If': if one were to say. 'Not': it is not suitable. 'As heard': what is heard is tula. 'Suitable': avoiding what is suitable only by the rule of 'as heard.' 'Of what is unheard': of the feminine word tulā, a synonym for a weighing scale, which is unheard of; and of the word tulya, connected with the ya from that very word, which is also unheard of. If it were feminine, then taking one a from that, a second a as a taddhita suffix in the sense of 'measured' would also indeed be unheard of. 'By speculation': by speaking speculatively. The connection is: 'it is not suitable because there is no purpose.' The word atula.

6. එවං ද්වින්නං පදානං පදත්ථ සංවණ්ණනං කත්වා ඉදානි තෙසංයෙව අත්ථුද්ධාරසංවණ්ණනං කරොන්තො ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සම්පදා’’ති සම්පත්තියො. ‘‘බොධිසම්භාරසම්භරණං නාම’’ සමතිං සපාරමීනං පරිපූරණං. ‘‘මහාවජිරඤ්ඤාණ’’න්ති භගවතො ආසවක්ඛයඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. තස්ස පුබ්බභාගෙ බුද්ධභාවත්ථාය අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන ඡත්තිංස කොටි සතසහස්ස සඞ්ඛානං දෙවසිකං වළඤ්ජනකප්ඵලසමාපත්තීනං පුබ්බභාග විපස්සනාඤාණම්පි මහාවජිරඤ්ඤාණන්ති [Pg.17] වුච්චති. සබ්බම්පෙතං මහාටීකායං වුත්තං. ‘‘මහාබොධියා’’ති සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං අභිසම්බොධි සඞ්ඛාතස්ස අග්ගමග්ගඤ්ඤාණස්ස. පහිය්‍යන්ති පහාතබ්බා ධම්මා එතෙනාති පහානං. පජහන්ති පහාතබ්බෙධම්මෙඑතෙනාතිවා පහානන්ති කත්වා තං අග්ගමග්ගඤ්ඤාණම්පිතං විපස්සනාඤාණම්පි පහානන්ති වුච්චතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘පහානසම්පදායං වා සා සඞ්ගහිතා’’ති වුත්තං. පඤ්චසීලානි. පාණාතිපාතස්ස පහානංසීලං, වෙරමණිසීලං, චෙතසිකංසීලං, සංවරොසීලං, අවීතික්කමොසිලන්තිආදීසුවිය එත්ථහි පහානසීලං නාම යථා වුත්තෙන අත්ථෙන වෙරමණිසීලමෙවාති යුජ්ජති. පහානං නාම කොචිධම්මො නහොතීති අධිප්පායෙ පන සතිපහාන සීසෙන පහානසාධකං තදෙවඤාණද්වයං උපචාරෙනපහානන්ති ගහෙතබ්බං. ඉතරථා පහානසම්පදා නාම අසාරා අඵලාති ආපජ්ජෙය්‍යාති. පච්චෙකබුද්ධ බුද්ධසාවකා කිලෙසෙ පජහන්තාපි වාසනාය සහ අප්පජහනතො චිත්ත සන්තානෙ මොහවාසනාය විජ්ජමානත්තා සබ්බඤ්ඤු භාවං නගච්ඡන්ති. තස්මා යථාතෙසං කිලෙසප්පහානං පහානසම්පදා නාම නහොති. නතථාසබ්බඤ්ඤුබුද්ධානන්ති ආහ ‘‘සහවාසනායා’’තිආදිං. විභාවනියංඤාණසම්පදා පථමං වුත්තා. තතො පහාන සම්පදා. ටීකායං පන පහානසම්පදා පථමං වුත්තා. තතො අධිගම සම්පදානාම වුත්තා. තතො ඤාණසම්පදා. පහානසම්පදායඤ්ච අග්ගමග්ගඤ්ඤාණං දස්සිතං. අධිගම සම්පදාති ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභො වුත්තො. ඤාණසම්පදායම්පන තෙහි ද්වීහි ඤාණෙහි අවසෙසානිදසබලඤ්ඤාණාදීනිසබ්බඤ්ඤාණානිදස්සිතානි. ඉධපි ටීකානයමෙව සම්භාවෙන්තො ‘‘පහානසම්පදායෙවපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පදට්ඨාන’’න්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපදට්ඨානං, ආසන්න කාරණං. ‘‘න හි මග්ගඤ්ඤාණතො අඤ්ඤා පහානසම්පදානාම අත්ථි’’. පරමත්ථතො නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච විසුද්ධිමග්ගෙ=පහානන්ති කොචි ධම්මොනාම නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර වුත්තප්පකාරානං පාණාතිපාතාදීනං අනුප්පාදමත්තතො=ති ආගතත්තා වුත්තං. පහායකධම්මසමාදානෙන පන පහාතබ්බ ධම්මානං අනුප්පාදො නාම එකොපණීත ධම්මොහොති. එකං සන්ති පදං හොති. තථාහි වුත්තං පටිසම්භිදා මග්ගෙ=උප්පාදො භයං[Pg.18], අනුප්පාදො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. පවත්ති භයං, අප්පවත්ති ඛෙමන්ති සන්තිපදෙඤාණ=න්ති. තදඞ්ගප්පහානං පනතදඞ්ගඅනුප්පාදො නාම. වික්ඛම්භනප්පහානං වික්ඛම්භන අනුප්පාදො නාම. සමුච්ඡෙදප්පහානං සමුච්ඡෙද අනුප්පාදො නාමාති වත්තබ්බං. ඉධ පන අනුප්පාද සම්පාපකං විපස්සනා ඤාණඤ්ච මග්ගඤ්ඤාණඤ්ච උපචාරෙන පහානන්ති අධිප්පෙතං. කස්මා, උපරිඤාණ සම්පදාදීනං පච්චයත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සම්පදාසඞ්කරො’’ති සම්පදාසම්භෙදො, සම්පදාසම්මිස්සො. ‘‘ඤායාගත’’න්ති යුත්තිතො ආගතං. ‘‘සීලාදිගුණෙහී’’ති සීල සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත්තිඤ්ඤාණදස්සන ගුණෙහි. ‘‘ඉද්ධිධම්මෙහී’’ති ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාදීහි ඉද්ධිගුණෙහි. ‘‘ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතස්සා’’ති ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීති ඛුද්දකලක්ඛණෙහි ච පටිමණ්ඩිතස්ස. ‘‘ආසයො’’ති චිත්ත සන්තානෙ අධිසයිතො ඉච්ඡාවිසෙසො. ‘‘අජ්ඣාසයස්සා’’ති අලොභජ්ඣාසයාදිකස්සඅජ්ඣාසයස්ස. ‘‘උළාරතා’’ති පණීතතා. ‘‘හිතජ්ඣාසයතා’’තිහිතකාමතා. අපරිපාක ගතින්ද්‍රියානං සත්තානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච එත්ථ වත්තබ්බං. ‘‘අභිඤ්ඤාතාන’’න්ති අතිපාකටානං. ‘‘ද්වෙපහානසම්පදා’’ති ද්වෙපහාන සම්පදා ඤාණසම්පදා. සම්මාසම්බුද්ධපදෙ. ‘‘සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣී’’ති එත්ථ අභිසම්බොධිසඞ්ඛාතං අග්ගමග්ගඤ්ඤාණං ගහිතං. තඤ්ච පහානකිච්චප්පධානං හොති. ‘‘තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො’’ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘බලෙසු ච වසිභාව’’න්ති එත්ථ දසබලඤ්ඤාණානි ගහිතානි. තෙන වුත්තං ‘‘ද්වෙ…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධපදෙනවිභාවිතා’’ති.

6. Having thus commented on the meaning of the two terms, now, commenting on the summary of their meaning, he says, 'Imehi panā,' etc. Therein, sampadā means accomplishments. 'The accumulation of the requisites for enlightenment' means the fulfillment of the thirty perfections. 'The great diamond-like knowledge' also refers to the Blessed One's knowledge of the destruction of the taints. The insight knowledge that is its preliminary part—which consists of the daily attainment of the fruition attainments, numbering thirty-six hundred-thousand crores, by way of insight into the succession of dhammas for the sake of attaining Buddhahood—is also called 'the great diamond-like knowledge.' All this is stated in the Great Subcommentary. 'Of great enlightenment': of the supreme path knowledge, designated as the full enlightenment of the omniscient Buddhas. 'Abandonment' is that by which things to be abandoned are abandoned. Or, because they abandon things to be abandoned by means of it, both that supreme path knowledge and that insight knowledge are called 'abandonment.' With this intention it was said, 'Or it is included in the accomplishment of abandonment.' Five kinds of virtue. Just as in such passages as 'the virtue of abandoning the destruction of life, the virtue of abstinence, mental virtue, the virtue of restraint, the virtue of non-transgression,' here too 'the virtue of abandonment' is properly just the virtue of abstinence with the meaning as stated. However, with the intention that 'abandonment' is not some separate state, that same pair of knowledges, which accomplishes abandonment and is headed by mindfulness of abandonment, should be taken metaphorically as 'abandonment.' Otherwise, it would follow that the accomplishment of abandonment is insubstantial and fruitless. Although Paccekabuddhas and the disciples of the Buddha abandon the defilements, because they do not abandon them together with their latent dispositions, they do not attain the state of omniscience, as the latent disposition of delusion remains in their mental continuums. Therefore, just as their abandonment of defilements is not called the 'accomplishment of abandonment,' it is not so for the omniscient Buddhas. Thus he says, 'Sahavāsanāya,' etc. In the Vibhāvanī, the accomplishment of knowledge is stated first, then the accomplishment of abandonment. In the Subcommentary, however, the accomplishment of abandonment is stated first, then what is called the accomplishment of attainment, and then the accomplishment of knowledge. And in the accomplishment of abandonment, the supreme path knowledge is shown. The accomplishment of attainment is said to be the acquisition of the knowledge of omniscience. In the accomplishment of knowledge, by means of those two knowledges, the remaining knowledges—the ten powers, etc.—are all shown. Here too, honoring the method of the Subcommentary, he says, 'Pahānasampadāyeva panā,' etc. 'The proximate cause of the knowledge of omniscience' means the proximate cause, the immediate reason, for the knowledge of omniscience. 'For there is no accomplishment of abandonment other than the path knowledge.' The intention is that in an ultimate sense, there is none. This is said because it comes in the Visuddhimagga: 'Abandonment is not any state so-called, apart from the mere non-arising of the aforementioned kinds of things, such as the destruction of life.' But through undertaking the states that cause abandonment, the non-arising of the states to be abandoned is a sublime state; it is a peaceful state. For so it is said in the Paṭisambhidāmagga: 'Arising is fearful, non-arising is security: this is knowledge of the peaceful state. Occurrence is fearful, non-occurrence is security: this is knowledge of the peaceful state.' It should be said that abandonment by substitution of opposites is called non-arising by substitution of opposites; abandonment by suppression is called non-arising by suppression; and abandonment by eradication is called non-arising by eradication. Here, however, it is intended that insight knowledge and path knowledge, which bring about non-arising, are metaphorically called 'abandonment.' Why? It should be seen that it is because they are conditions for the higher accomplishments of knowledge, etc. 'A confusion of accomplishments' means a blending of accomplishments, a mixture of accomplishments. 'Arrived at by method' means arrived at by reasoning. 'By the qualities of virtue, etc.': by the qualities of virtue, concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation. 'By the states of power': by the qualities of power such as the kinds of supernormal power, the direct knowledges, etc. 'Of one adorned with the marks and minor characteristics': of one adorned with the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics. 'Inclination' is a particular wish that lies dormant in the mental continuum. 'Of the disposition': of the disposition of non-greed, etc. 'Excellence' means sublimity. 'The disposition for the welfare of others' means the wish for their welfare. And here should be mentioned the awaiting of the time for the maturation of the faculties of beings whose faculties have not yet matured. 'Of the well-known' means of the very manifest. 'The two accomplishments': the accomplishment of abandonment and the accomplishment of knowledge. In the term 'Perfectly Self-Enlightened One.' Here, in the phrase 'he fully awakens to the truths by himself,' the supreme path knowledge, designated as full enlightenment, is taken. And that has the function of abandonment as its chief role. Here, in 'and therein he attained omniscience,' the knowledge of omniscience is meant. Here, in 'and mastery over the powers,' the ten powers of knowledge are taken. Therefore it is said: 'The two... (etc.)... are explained by the term "Perfectly Self-Enlightened One".'

සම්පදානිට්ඨිතා.

The section on the Accomplishments is concluded.

7. සසද්ධම්මගණුත්තමපදෙ. යථා=සසඞ්ඝංලොකනායකං නමස්සිස්සං=ති එත්ථසහසද්දස්ස සමවායත්ථත්තා අහංලොකනායකඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච නමස්සිස්සන්ති එවං සමවායත්ථො විඤ්ඤායති. තථා ඉධපි සම්මාසම්බුද්ධඤ්චසද්ධම්මඤ්ච ගණුත්තමඤ්ච අභිවාදියාමීති එවං කිරියාසමවායත්ථො සහසද්දෙන දීපිතොති දස්සෙතුං ‘‘දූරතොහං…පෙ… එවමිදං දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉද’’න්ති සසද්ධම්මගණුත්තමපදං. එත්ථ [Pg.19] ච‘‘සමවායො’’ති ද්වින්නං තිණ්ණං බහූනං වා අත්ථානං එකස්මිං දබ්බෙවා ගුණෙවාකිරියායවාසමං අවෙච්ච අයනංපවත්තනං සමවායො. පච්චානුතාප පච්චානුමොදනාදිඨානෙසු=අහං පුබ්බෙදානං නදදිස්සං, සීලං නරක්ඛිස්සං. - අනෙකජාති සංසාරං සන්ධාවිස්ස=න්තිආදිනා අතීතෙපිකාලෙ අනාගතවචනං පයුජ්ජතීති ආහ ‘‘නමස්සිස්ස’’න්ති නමස්සිංති. ‘‘ගුණීභූතාන’’න්ති සමාසපදෙ විසෙසනභූතානං, අප්පධානභූතානන්ති අත්ථො. අබ්භූත තබ්භාවෙචායං ඊකාරො. යථා, කාකො සෙතී භවති, බකො කණ්හීභවතීති. එත්ථ ච ‘‘සෙතී භවතී’’ති අසෙතපුබ්බො සෙතොභවති. ‘‘කණ්හීභවතී’’ති අකණ්හපුබ්බො කණ්හොභවතීති අත්ථො. තථා ඉධපි. බුද්ධං ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්චවන්දිත්වා-තිආදීසු විසුංවිසුං පධානත්තා අගුණභූතාපි ධම්මසඞ්ඝා ඉධසමාසපදෙ අඤ්ඤපදත්ථස්සගුණභූතාහොන්ති. අයං අබ්භූතතබ්භාවත්ථො නාම. ‘‘අභිවාදිතභාවො’’ති වුත්තෙ තපච්චයස්ස බහුලං අතීතකාලවිසයත්තා පුබ්බෙගන්ථාරම්භකාලෙ ධම්ම සඞ්ඝානංපි ථෙරස්ස වන්දනාසිද්ධි දස්සිතා හොති. ‘‘අභිවාදෙතබ්බ භාවො’’ති වුත්තෙපන තබ්බපච්චයස්සකාලසාමඤ්ඤවිසයත්තාන තථා දස්සිතා හොති. දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බන්තිආදීසු විය ධම්මසඞ්ඝානාමසබ්බකාලංපි අභිවාදෙතබ්බාති. එවං ධම්මසඞ්ඝානං සබ්බකාලංපි අභිවාදනාරහගුණො එව දස්සිතොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ, ‘‘අභිවාදන’’න්ති ඉදං කිරියාසමවායදස්සනතො වුත්තං. කාලවිසෙසං පන නදීපෙතියෙව. ‘‘අත්තනො නිදස්සනෙනා’’ති සපුත්තදාරො ආගතොති අත්තනා නීහරිත්වා දස්සිතෙන පයොගෙන. සොහි පයොගො කිරියා සමවායස්සෙව. නගුණසමවායස්සාති. එත්ථ ච ථෙරස්ස වන්දනාවචනෙ ථෙරො ඉමෙහි යෙවපදෙහි රතනත්තයංතීහිද්වාරෙ හිවන්දතීති ගහෙත්වා ‘‘අභිවාදියා’’ති එත්ථ අභිවාදියාධීති ච අත්ථං නීහරන්ති. අප්පධාන කිරියාපදෙ පන තදත්ථ නීහරණං අසම්භාවෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථජොතනෙ අයං නිපාතසමුදයො. ‘‘ගන්ථප්පටිඤ්ඤායා’’ති ගන්ථප්පටිඤ්ඤාවචනෙන. ‘‘සහඝටෙත්වා’’ති එකතො සම්බන්ධිත්වා.

7. Regarding the phrase 'sasaddhammagaṇuttamapade.' As in the expression 'yathā=sasaṅghaṃlokanāyakaṃ namassissaṃ=ti' ('I will pay homage to the Leader of the World along with the Sangha'), the conjunctive meaning is understood from the word 'saha,' so that it means: 'I will pay homage to the Leader of the World and the Sangha.' Similarly here, to show that the conjunctive meaning of the action is indicated by the word 'saha'—as in 'I revere the Perfectly Self-Enlightened One, the good Dhamma, and the supreme community'—it is said: 'From afar I… etc. … thus this should be seen.' Here, 'this' refers to the phrase 'sasaddhammagaṇuttamapada.' In this context, 'samavāyo' (conjunction) is the unified proceeding of two, three, or many meanings in a single substance, quality, or action. In instances of regret or retrospective approval—such as 'I did not give alms in the past,' 'I did not guard my virtue,' or 'I will wander through the round of countless births'—the future tense is used to refer to the past. Thus it says 'namassissaṃ' ('I will pay homage'), meaning 'I would pay homage.' 'Guṇībhūtānaṃ' means 'of those that have become subordinate,' that is, secondary in a compound phrase. This suffix '-ī' is in the sense of becoming what one was not before. For example, 'a crow becomes white' and 'a heron becomes black.' Here, 'becomes white' means what was not previously white becomes white, and 'becomes black' means what was not previously black becomes black. Similarly here, although the Dhamma and the Sangha are primary when stated separately, as in 'having venerated the Buddha, the Dhamma, and the Sangha,' in this compound phrase they become subordinate to the meaning of the other term. This is called the sense of 'becoming what one was not before.' When 'abhivāditabhāvo' ('the state of having been revered') is stated, since the suffix '-ta' largely pertains to the past, it shows that the elder's veneration of the Dhamma and Sangha was accomplished before the start of the treatise. But when 'abhivādetabbabhāvo' ('the state of being fit to be revered') is stated, since the suffix '-tabba' pertains to time in general, it is not shown thus. Just as in 'gifts should be given' and 'virtue should be guarded,' it means that the Dhamma and Sangha are to be revered at all times. Thus, to show that the quality of the Dhamma and Sangha as being worthy of reverence at all times is what is indicated, it is said 'tatthā' ('in that case'), etc. Here, 'abhivādanaṃ' ('reverence') is stated from the perspective of the conjunction of action, but it does not indicate a specific time. 'Attano nidassanenā' means 'by his own demonstration,' as in the expression 'he came with his son and wife,' which is demonstrated by his own action. That expression pertains only to the conjunction of action, not to the conjunction of qualities. And here, in the elder's statement of veneration, taking it that the elder venerates the Triple Gem with these very terms through the three doors, they extract the meaning 'having revered' from 'abhivādiyā.' However, not considering it possible to extract that meaning in the case of a subordinate verb, he says 'apicā' ('moreover'), etc. Here, 'apicā' is a particle-cluster that illuminates the meaning, indicating that there is something more to be said. 'Ganthappaṭiññāyā' means 'by the statement pledging the treatise.' 'Sahaghaṭetvā' means 'having connected together.'

වචනත්ථෙ[Pg.20]. සධනො පුරිසො, ධනවාපුරිසො-ති ආදයො සමාසතද්ධිතසද්දා යෙභූය්‍යෙන අතිස්සයත්ථ දීපකා හොන්ති. නහි අප්පකෙන ධනෙන තථා වොහරන්ති. තස්මා ඉධාපි තථා රූපං අතිස්සයත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අත්තනානිම්මිතෙන…පෙ… සරණභූතෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ, ‘‘අත්තනානිම්මිතෙනා’’ති අත්තනා උප්පාදිතෙන. ‘‘නහී’’තිආදිනා තදත්ථමෙව බ්‍යතිරෙකතො විවරති. තත්ථ, ‘‘පරනිම්මිතෙනා’’ති බුද්ධනිම්මිතෙනාති අධිප්පායො. ‘‘තථා ථොමන’’න්ති සසද්ධම්ම ගණුත්තමන්ති ථොමනං. ‘‘ඉදංපී’’ති දුතීයත්ථ සම්පිණ්ඩනෙ අයංපිකාරො. නකෙවලං පුරිමපදද්වයමෙව සත්ථු අසාධාරණගුණපදං හොති. අථ ඛො ඉදංපි පදං සත්ථු පච්චෙකබුද්ධාදීහි අසාධාරණ පදමෙවහොතීති යොජනා.

Regarding the meaning of the expression. Phrases like 'sadhano puriso' ('a man with wealth') and 'dhanavā puriso' ('a wealthy man')—such compound and derivative words are, for the most part, indicative of a superlative meaning. For one is not described in this way on account of meager wealth. Therefore, here too, in order to show such a superlative meaning, it was said: 'by what is created by oneself… etc. … by what has become a refuge.' Here, 'by what is created by oneself' means produced by oneself. By means of 'Not…' etc., he explains that very meaning by way of contrast. Here, 'created by another' is intended to mean created by a Buddha. 'Such praise' is the praise: 'with the good Dhamma and the supreme community.' 'This too'—this particle 'pi' is for summing up the second meaning. The construction is: Not only are the first two terms a designation of a quality unique to the Teacher, but this term too is indeed a designation unique to the Teacher, not shared with Paccekabuddhas and others.

ධම්මවචනත්ථෙ. ‘‘ධාරෙතී’’ති වහති. ගාථායං ‘‘රක්ඛතී’’ති අපායාදිදුක්ඛතොරක්ඛති. ‘‘යෙස’’න්ති කිලෙසානං. ‘‘ඉමස්මිං අත්ථෙ’’ති කිලෙසසමුච්ඡින්දනසඞ්ඛාතෙ ධාරණත්ථෙ. ‘‘නිබ්බානඤ්චනිප්පරියායතො ධම්මො නාමා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු නිස්සරණප්පහානමෙව නිබ්බානස්ස කිච්චං, ඉදඤ්ච සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘අරියමග්ගාහී’’තිආදිමාහ. ‘‘නිබ්බානෙන සහෙව හුත්වා’’ති ආරම්මණාධිපතිභූතං ආරම්මණූ පනිස්සයභූතඤ්ච නිබ්බානං අත්තනො පතිට්ඨං කත්වාති අධිප්පායො. අපිච, සමුච්ඡෙදොති ච නිස්සරණන්ති ච අත්ථතො සමානගතිකං හොති. තස්මා නිස්සරණංපි මුඛ්‍යධාරණ මෙවාති දට්ඨබ්බං. නිස්සරණමෙවවා පධානධාරණන්ති පියුජ්ජතියෙව. ‘‘ධාරණූපායොයෙවහොති’’. නමුඛ්‍යධාරණං. කස්මා, සමුච්ඡෙද කිච්චාභාවතො. ‘‘එතෙපඤ්ච පරියායධම්මායෙව’’. කස්මා, නිබ්බානස්සවියමග්ගානං සමුච්ඡෙද කිච්චෙ අසහායත්තාති. එත්ථ ච ‘‘සාමඤ්ඤප්ඵලානී’’ති සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. අරියමග්ගස්සෙතං නාමං. සාමඤ්ඤස්සඵලං සාමඤ්ඤප්ඵලං. දුතීයවිකප්පෙ අකිච්ච පච්චයභූතාපි කෙචිකිතකපච්චයා කම්මත්ථෙගතා කිච්චපච්චයානංපි අත්ථං දීපෙති. යථා, දිට්ඨං, සුතං, මුතං, විඤ්ඤාතන්ති වුත්තං ‘‘ධාරණාරහො’’ති. ‘‘යථා වුත්ත ධම්මා යෙවා’’ති පඤ්චමුඛ්‍යධම්මා, පඤ්චපරියායධම්මායෙව. ‘‘කෙචී’’ති චත්තාරො මග්ගා. පුන ‘‘කෙචී’’ති නිබ්බානමෙව. බහුවචන සොතෙපතිතත්තා [Pg.21] එත්ථ බහුවචනං රුළං. පුන ‘‘කෙචී’’ති චත්තාරො සාමඤ්ඤප්ඵල ධම්මා. ‘‘කෙචී’’ති පරියත්ති ධම්මො. එත්ථාපි බහුවචනං සොතපතිතමෙව. ‘‘ධාරෙන්ත’’න්ති ධාරෙන්තං පුග්ගලං. තතීය විකප්පෙ ‘‘අපතමානං වහන්තී’’ති අපතමානං කත්වා වහන්ති. චතුත්ථ විකප්පෙ ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං ධම්මෙ. ධම්මොවදීපං එතෙසන්ති ධම්මදීපා. ධම්මොව පටිසරණං එතෙසන්ති ධම්මප්පටිසරණා. ධම්මදීපා භික්ඛවෙ භවථ ධම්මප්පටිසරණා, අනඤ්ඤප්පටිසරණා තිහි වුත්තං. ලද්ධා පතිට්ඨා එතෙසන්ති ලද්ධප්පතිට්ඨා. යුජ්ජතියෙව. ධම්මදීපපාඨානුලොමත්තාති අධිප්පායො. ධම්මවිචාරණායං, චොදකොපටිපත්ති ධම්මං දසවිධ ධම්මතො අඤ්ඤංමඤ්ඤමානො ‘‘කස්මා’’තිආදිනා චොදෙති. සො පන පටිපත්ති ධම්මො තතො අඤ්ඤොන හොති, තත්ථෙව අන්තොගධොති දස්සෙන්තො ‘‘සොපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘මග්ගස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදා හොතී’’ති යථා අම්බරුක්ඛො අම්බපුප්ඵඅම්බප්ඵලස්ස පතිට්ඨා භාවෙන පුබ්බභාග නිස්සයො හොති. කස්මා, ඉතොයෙවතස්ස පුප්ඵප්ඵලස්ස ජාතත්තා එත්ථෙවසං වඩ්ඪිතත්තා ච. තථා පටිපත්ති ධම්මොපි අරියමග්ගප්ඵලස්සපතිට්ඨාභාවෙන පුබ්බභාගූපනිස්සයප්පටිපදාහොති. කස්මා, ඉතොයෙව තස්සජාතත්තා එත්ථෙවසං වඩ්ඪිතත්තා ච. වුත්තඤ්හෙතං මහාවග්ග සංයුත්තෙ. සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ යෙකෙචි මෙබීජගාමභූතගාමාවුඩ්ඪිං විරුළිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති. සබ්බෙතෙ පථවිං නිස්සාය පථවිං පතිට්ඨාය. එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛුසීලං නිස්සාය සීලෙපතිට්ඨාය අරියං අට්ඨඞ්ගීකං මග්ගං භාවෙන්තො වුඩ්ඪිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති ධම්මෙසූති. ‘‘පුබ්බචෙතනාවියදානෙ’’ති යථා තිවිධං පුඤ්ඤං, දානමයං පුඤ්ඤං සීලමයං පුඤ්ඤං භාවනාමයං පුඤ්ඤන්ති වුත්තෙ දානවත්ථු පරියෙසනතො පට්ඨාය දානං ආරබ්භපවත්තා සබ්බා පුබ්බභාග චෙතනා දානවචනෙ සඞ්ගහිතා දානන්ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යංගතා. එවං සො පටිපත්ති ධම්මො අරිය මග්ගවචනෙ එවසඞ්ගහිතො, අරියමග්ගො ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතොති වුත්තං හොති.

In the meaning of the word 'Dhamma.' 'It upholds' (dhāreti) means it bears. In the verse, 'it protects' means it protects from the suffering of the planes of misery. 'Of those' refers to the defilements. 'In this sense' means in the sense of upholding, characterized as the cutting off of defilements. To refute the objection—'Why is it said, “Nibbāna, too, is Dhamma in the absolute sense”? Is not the function of Nibbāna simply escape and abandonment, whereas this is abandonment by cutting off?'—he says 'by the noble path,' etc. 'Being together with Nibbāna itself' means making Nibbāna—which is the dominant object and decisive support—one's own foundation. Moreover, 'cutting off' and 'escape' are semantically equivalent. Therefore, escape too should be seen as the principal 'upholding.' Or, it is fitting that escape itself is the primary 'upholding.' It is only the means of upholding, not the principal upholding. Why? Because it lacks the function of cutting off. 'These five are only Dhammas in a figurative sense.' Why? Because, like Nibbāna, the paths are not self-sufficient in the function of cutting off. And here, 'the fruits of recluseship' (sāmaññapphalāni): the state of a recluse is recluseship (sāmañña), a name for the noble path. The fruit of recluseship is the fruit-of-recluseship. In the second alternative, certain gerunds, though formed from roots not requiring an action, can still indicate the meaning of gerundives, which do, when used in the passive sense. For example, 'seen, heard, sensed, known' is said to mean 'worthy of being upheld.' 'The very Dhammas as stated' refers to the five principal Dhammas and the five figurative Dhammas. 'Some' refers to the four paths. Again, 'some' refers to Nibbāna alone; the plural is used here by convention. Again, 'some' refers to the four Dhamma-fruits of recluseship. 'Some' refers to the scriptural Dhamma; here too, the plural is conventional. 'Upholding' refers to the person who upholds. In the third alternative, 'they carry one who is not falling' means they carry one after having made them not fall. In the fourth alternative, 'herein' means in this Dhamma. 'Those for whom the Dhamma is an island' (dhammadīpā) and 'those for whom the Dhamma is a refuge' (dhammappaṭisaraṇā). For it is said: 'Monks, be islands of Dhamma, have the Dhamma as your refuge, have no other refuge.' 'Those who have obtained a footing' (laddhappatiṭṭhā) is also fitting, in accordance with the text on the Dhamma as an island. In the investigation of the Dhamma, an objector, thinking the Dhamma of practice is different from the tenfold Dhamma, asks 'Why?' etc. To show that this Dhamma of practice is not different but is included within it, he says 'a staircase,' etc. 'It is the preliminary-part practice for the path': just as a mango tree is the preliminary support for its flower and fruit by being their foundation, so too, the Dhamma of practice is the preliminary practice and decisive support for the noble path and its fruit by being their foundation, because they are born from it and grow there. This was stated in the Mahāvagga of the Saṃyutta Nikāya: 'Monks, just as whatever seeds and plants attain growth, development, and abundance, they all do so relying on the earth, established on the earth. So too, monks, a bhikkhu, relying on virtue, established in virtue, develops the noble eightfold path and attains growth, development, and abundance in the dhammas.' 'Like the prior volition in giving': just as, when it is said, 'There are three kinds of merit: merit consisting of giving, merit consisting of virtue, and merit consisting of mental development,' all prior volitions that have arisen concerning giving, starting from the search for the gift-object, are included in the word 'giving' and are counted simply as 'giving.' So too, that Dhamma of practice is included in the term 'noble path' and is reckoned simply as 'the noble path.' This is what is meant.

ඉමස්මිං ධම්මසංසන්දනෙ අපරම්පි වත්තබ්බං වදන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යදග්ගෙනා’’ති යෙනකාරණකොට්ඨාසෙන ධාරණූපායොතිආදිනා කාරණභාගෙනාති අත්ථො. වන්දනං අරහ තීති [Pg.22] වන්දනෙය්‍යො. තස්මිං වන්දනෙය්‍යෙ. ‘‘පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො’’ති එත්ථ තිවිධො කල්‍යාණකො විනයකල්‍යාණකො සුත්තන්තකල්‍යාණකො අභිධම්මකල්‍යාණකොති. තත්ථ විනයෙ පඤ්ඤත්තාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියා සමන්නාගතො භික්ඛු විනයකල්‍යාණකො නාම. සො ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛ සංවරසංවුතො විහරති ආචාර ගොචර සම්පන්නො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති එත්ථ වෙදිතබ්බො. තත්ථ විනයෙ පඤ්ඤත්තාකල්‍යාණප්පටිපත්තිදුවිධා, ආදි බ්‍රහ්මචරියකසීලං අභිසමචාරිකසීලන්ති. තත්ථ, උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං සීලං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං නාම. ඛන්ධකපරියාපන්නං සීලං අභිසමචාරිකං නාම.

In this discussion of the Dhamma, saying what more should be said, he begins with 'apicā,' etc. Therein, 'yadaggenā' means by which causal part, that is, by the causal factor such as 'the means of upholding,' etc. The meaning is 'he is worthy of veneration' (vandaneyyo) because 'he deserves veneration' (vandanaṃ arahati). 'Tasmiṃ vandaneyye' means 'in that one who is worthy of veneration.' In the phrase 'a virtuous worldling' (puthujjanakalyāṇako), there are three kinds of virtuous persons: the virtuous person in the Vinaya (vinayakalyāṇako), the virtuous person in the Suttanta (suttantakalyāṇako), and the virtuous person in the Abhidhamma (abhidhammakalyāṇako). Among them, a bhikkhu endowed with the good practice prescribed in the Vinaya is called a vinayakalyāṇako. He should be understood here as the bhikkhu who 'dwells restrained by the Pātimokkha restraint, perfect in conduct and resort, seeing danger in the slightest faults, undertakes and trains in the training rules.' Here, the good practice prescribed in the Vinaya is twofold: the virtue fundamental to the holy life (ādibrahmacariyakasīlaṃ) and the virtue concerning proper conduct (abhisamacārikasīlaṃ). Therein, the virtue comprised in the two Vibhaṅgas is called ādibrahmacariyakaṃ. The virtue comprised in the Khandhakas is called abhisamacārikaṃ.

සුත්තන්තෙසු වුත්තාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියා සමන්නාගතො ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා සුත්තන්ත කල්‍යාණකො නාම. සො චතූහි භික්ඛවෙ ධම්මෙහි සමන්නාගතො අරියසාවකො සබ්බං දුග්ගතිභයං සමතික්කන්තො හොති. කතමෙහි චතූහි. ඉධ භික්ඛවෙ අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති ඉති පිසො භගවා…පෙ… සත්ථාදෙවමනුස්සානං, බුද්ධො, භගවාති. ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො…පෙ… පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහීති. සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති. අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො හොතීති එත්ථ වෙදිතබ්බො. තත්ථ බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදො නාම අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො, තිආදිකානං ගුණපදානං අත්ථ ජානනඤ්ඤාණෙන යුත්තො පසාදො. අරියෙහිකාමීයන්ති ඉච්ඡීයන්තීති අරියකන්තානි. සුපරිසුද්ධස්ස ආජීවට්ඨමකසීලස්සෙතං නාමං. චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ සොතාපත්තියඞ්ගානි. කතමානි චත්තාරි. සප්පුරිසසංසෙවො, සද්ධම්මස්සවනං, යොනිසො මනසිකාරො, ධම්මානු ධම්මප්පටිපත්තීතිආදීනි බහූනි සුත්තන්තානි ඉධ වත්තබ්බානි.

A householder or one who has gone forth who is endowed with the good practice spoken of in the Suttas is called a suttantakalyāṇako. He should be understood here as the noble disciple who, 'Bhikkhus, endowed with four things, has overcome all fear of a bad destination. What four? Here, bhikkhus, a noble disciple is endowed with confirmed confidence in the Buddha thus: “The Blessed One is ... teacher of devas and humans, the Buddha, the Blessed One.” He is endowed with confirmed confidence in the Dhamma thus: “The Dhamma is well expounded by the Blessed One ... to be realized for oneself by the wise.” He is endowed with confirmed confidence in the Saṅgha thus: “The Saṅgha of the Blessed One’s disciples has entered on the good course ... the unsurpassed field of merit for the world.” He is endowed with the virtues dear to the noble ones.' Therein, confirmed confidence in the Buddha is the confidence connected with the knowledge of the meaning of the terms for the qualities such as 'Arahant, Perfectly Self-Enlightened One,' etc. Ariyakantāni means 'dear to the noble ones' because they are desired and wished for by the noble ones. This is a name for the virtue with livelihood as the eighth factor, which is perfectly pure. 'Bhikkhus, there are these four factors of stream-entry. What four? Association with superior persons, listening to the good Dhamma, wise attention, and practice in accordance with the Dhamma'—many such suttas should be cited here.

අභිධම්මෙ වා සුත්තන්තෙසු වා වුත්තාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියා සමන්නාගතොගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා අභිධම්මකල්‍යාණකො නාම. සො ඉධ සුතවා අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරිය ධම්මස්සකොවිදො [Pg.23] අරියධම්මෙසු විනීතො. සො රූපං අත්තතො න සමනුපස්සතීති එත්ථ වෙදිතබ්බො. තත්ථ, ‘‘සුතවා’’ති එත්ථ ඛන්ධා, යතන, ධාතු, පටිච්චසමුප්පාද, සතිපට්ඨානා, දීසු උග්ගහ පරිපුච්ඡා විනිච්ඡයඤ්ඤාණ සමන්නාගතො ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා සුත වා නාමාති අට්ඨකථාසු වුත්තො. සො එව පුථුජ්ජන කල්‍යාණකොති ච වුච්චති.

A householder or one who has gone forth who is endowed with the good practice spoken of in the Abhidhamma or in the Suttas is called an abhidhammakalyāṇaka. He is to be understood here as a learned noble disciple, a seer of the noble ones, skilled in the noble Dhamma, and disciplined in the noble Dhamma. He does not regard form as self. Therein, regarding 'learned' (sutavā), it is said in the commentaries: 'A householder or one who has gone forth who is endowed with the knowledge of learning, questioning, and deciding upon the aggregates, sense bases, elements, dependent origination, foundations of mindfulness, and so on, is called "learned".' He is also called a virtuous worldling.

දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො. ති

Two kinds of worldlings are spoken of by the Buddha, the Kinsman of the Sun: one is the blind worldling, the other is the virtuous worldling.

ච වුත්තං. අඞ්ගුත්තරෙ පන චතුක්කනිපාතෙ කතමො පුග්ගලො අප්පස්සුතො සුතෙන උපපන්නො හොති. ඉධෙකච්චො ධම්මං සුණාති එකායපි චාතුප්පදිකාය ගාථාය අත්ථ මඤ්ඤාය ධම්ම මඤ්ඤාය ධම්මා නු ධම්මප්පටිපන්නො හොති. අයං අප්පස්සුතොසුතෙන උපපන්නොති වුත්තං. සුතවාති ච සුතෙන උපපන්නොති ච අත්ථතො එකන්ති. පුථුජ්ජන කල්‍යාණකො සඞ්ඝෙ සෙක්ඛෙසුසඞ්ගහිතො. වුත්තංහෙතං පරිවාරෙ කෙ සික්ඛන්තීති. පුථුජ්ජන කල්‍යාණකෙන සද්ධිං සත්ත අරියපුග්ගලා සික්ඛන්ති. අරහා ඛීණාසවො සික්ඛිතසික්ඛොති. දක්ඛිණ විභඞ්ගසුත්ත අට්ඨකථායං පන. ති සරණ සරණං ගතො උපාසකොපි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ සඞ්ගහිතොති වුත්තං. තත්ථ, සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නොනාම සොතාපත්ති මග්ගට්ඨො අරියපුග්ගලො. ‘‘සොහිසඞ්ගහිතො’’ති සම්බන්ධො. ‘‘එත්තාවතා පටික්ඛිත්තං හොතී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සඞ්ඝෙ අසඞ්ගහිතො’’ති සඞ්ඝංසරණං ගච්ඡාමීති ච, සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝොති ච, එවරූපෙසු ඨානෙසු ආගතෙ සඞ්ඝ වචනෙ අසඞ්ගහිතො. ‘‘න හිතං සරණං ගච්ඡන්තස්සසරණගමනං සම්පජ්ජතී’’ති ඉදං සඞ්ඝංසරණං ගච්ඡාමීති එත්ථ සඞ්ඝ වචනෙතස්සපුග්ගලස්ස අසඞ්ගහිත භාවසාධනත්ථං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තං පටික්ඛිත්තං හොතී’’ති. සචෙ පන සබ්බං භගවතො සාවකසඞ්ඝං අනුද්ධිස්සතමෙව පුග්ගලං සඞ්ඝංසරණං ගච්ඡෙය්‍ය ආයස්මන්තං සරණං ගච්ඡාමීති. සරණ ගමනං න සම්පජ්ජතියෙව. අථ සබ්බං භගවතො සාවකසඞ්ඝං උද්දිස්ස තස්ස සන්තිකෙ සරණං ගච්ඡෙය්‍ය සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති. සම්පජ්ජතියෙව[Pg.24]. ඉදඤ්ච දහරකාලෙ සබ්බප්පථමං සරණගමනං සන්ධාය වුත්තං. ඉදඤ්හි සරණ ගමනං නාම සකිං ගහෙත්වා රතනත්තයෙ සද්ධං අජහන්තස්ස යාවජීවංපි න භිජ්ජති. පුනප්පුනං ගහණ කිච්චං නත්ථි. පුනප්පුනං ගණ්හන්තෙපි දොසොනත්ථි. පුනප්පුනං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. සබ්බප්පථමං ගහණකාලෙ ච අඤ්ඤෙන දින්නත්තා ලද්ධං නහොති. අත්තනොවචී භෙදෙන ලද්ධං හොති. තස්මා අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ අග්ගහෙත්වා සයමෙව වචීභෙදං ගණ්හන්තස්ස ගහට්ඨස්ස සරණ ගමනං සම්පජ්ජතියෙව. තථා සබ්බානි ගහට්ඨසීලානීති. සාමණෙර සරණ ගමනම්පන භික්ඛුනාදින්නමෙව ලබ්භති. තඤ්ච ඛො උභින්නංපිඨානකරණ සම්පත්තියා සති එවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘වො’’ති තුම්හාකං. යොධම්මො ච දෙසිතො යොවිනයොචපඤ්ඤත්තො. ‘‘මමච්චයෙනා’’ති මමාතික්කමෙන. මයි පරිනිබ්බුතෙති වුත්තං හොති. සත්ථා භවිස්සතීති පාඨසෙසො. ‘‘සංවණ්ණිතො’’ති සුට්ඨුතරංවණ්ණිතො ථොමිතො. ‘‘කල්‍යාණප්පටිපත්තියං ඨිතොපී’’ති තීසුකල්‍යාණප්පටිපත්තීසු අඤ්ඤතරප්පටිපත්තියං ඨිතොපි. ‘‘අට්ඨිතොපී’’ති සබ්බප්පටිපත්තිබාහිරො දුස්සීලොපාපධම්මොති අධිප්පායො. විසෙසතො පන විනයප්පටිපත්ති එව ඉධ පරියත්තාති දට්ඨබ්බා. ‘‘සො’’ති සොදුස්සීලො පාපධම්මො. අත්තනොපි සරණං නහොති. අවස්සං අපායගාමීයෙව සො හොතීති අධිප්පායො. ‘‘කුතො සරණං භවිස්සතී’’ති යොජනා. ‘‘අනෙකෙසු සුත්තසහස්සෙසූ’’ති විනයෙපි බහූනි ගරහසුත්තපදානි දිස්සන්ති සුත්තන්තෙසුපි. විසෙසතො පන අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදීසු.

And it is said. But in the Aṅguttara Nikāya, in the Book of the Fours, it is said: 'What kind of person has little learning but has profited by his learning? Here, a certain person hears the Dhamma, even a single four-line stanza; having understood the meaning and the Dhamma, he becomes one who practices in accordance with the Dhamma. This is called one who has little learning but has profited by his learning.' 'Learned' (sutavā) and 'profited by his learning' (sutena upapanno) are one in meaning. The virtuous worldling is included in the Saṅgha among the trainees (sekkha). It is said in the Parivāra: 'Who are the trainees? The seven noble persons together with the virtuous worldling are trainees. The Arahant, the one with taints destroyed, is one who has completed the training.' But in the commentary to the Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta it is said: 'A lay follower who has gone to the three refuges and is practicing for the realization of the fruit of stream-entry is also included.' Therein, 'one practicing for the realization of the fruit of stream-entry' is the noble person who is on the path of stream-entry. The connection is: 'He is included.' The connection is: 'By this much it is rejected.' 'Not included in the Saṅgha' means not included in the word 'Saṅgha' when it occurs in such places as 'I go for refuge to the Saṅgha' and 'The Saṅgha of the Blessed One’s disciples has entered on the good course.' This is said to establish the fact that this person is not included in the word 'Saṅgha' in the phrase 'I go for refuge to the Saṅgha,' for 'the going for refuge is not accomplished for one who goes to a refuge that is not beneficial.' Therefore he says, 'That is rejected.' But if, without referring to the entire Saṅgha of the Blessed One's disciples, one were to go for refuge to a single person, saying, 'I go for refuge to the venerable one,' the going for refuge would not be accomplished at all. But if, having referred to the entire Saṅgha of the Blessed One's disciples, one should go for refuge in their presence, saying, 'I go for refuge to the Saṅgha,' it is certainly accomplished. This is said with reference to the very first going for refuge in childhood. For this going for refuge, once taken, does not break for as long as one lives without abandoning faith in the Triple Gem. There is no need to take it again and again. But there is no fault in taking it again and again; merit increases again and again. And at the time of the very first taking, it is not obtained by being given by another; it is obtained by one's own utterance. Therefore, for a householder who takes it by his own utterance without receiving it from another, the going for refuge is certainly accomplished. So too with all the householder's virtues. But the going for refuge of a novice (sāmaṇera) is given only by a bhikkhu, etc. And it should be seen that this is so only when the conditions for both are fulfilled. 'Vo' means 'your.' 'The Dhamma that has been taught and the Vinaya that has been laid down.' 'After my passing' (mamaccayena) means after I have passed away; that is, 'when I have attained final Nibbāna.' The remainder of the text is: 'will be your Teacher.' 'Praised' (saṃvaṇṇito) means very well praised, extolled. 'Even one established in good practice' means established in one of the three good practices. 'One not established' means one who is outside all practice, an immoral person of evil character—this is the intention. But it should be understood that here it is especially the practice of the Vinaya that is meant. 'He' (so) is that immoral person of evil character. He is no refuge even for himself. The intention is that he is one who will certainly go to a bad destination. 'From where will there be a refuge?'—this is the connection. 'In many thousands of suttas': in the Vinaya too, and in the Suttas, many passages of censure are seen, especially in suttas such as the Aggikkhandhopama Sutta.

සද්ධම්මවචනත්ථෙ. කිලෙසෙසමෙන්ති වූපසමෙන්තීති සන්තොති වචනත්ථං සන්ධාය ‘‘සමිතකිලෙසාන’’න්ති වුත්තං. සන්ත සද්දො පන පසත්ථෙච, පූජිතෙච, සප්පුරිසෙච, පණ්ඩිතෙච, දිස්සතීති ඉමං අභිධානත්ථං සන්ධාය ‘‘පසත්ථාන’’න්තිආදිවුත්තං. ‘‘සච්චොවා ධම්මො සද්ධම්මො’’ති යොජනා. එතෙන සභාවතො අත්ථිසංවිජ්ජතීති සන්තොති දස්සෙති. ‘‘සො’’ති අඤ්ඤතිත්ථිය ධම්මො. ‘‘ධාරෙන්තස්සා’’ති සවනුග්ගහධාරණප්පටිපජ්ජනාදිවසෙන ධාරෙන්තස්ස. අහිතොයෙව සම්පජ්ජති, යෙභුය්‍යෙන දුග්ගති විපාකත්තාති අධිප්පායො. ‘‘අයං පනා’’ති සත්ථු සද්ධම්මො පන. ‘‘තථා ධාරෙන්තස්සා’’ති [Pg.25] අයං මෙ හිතොති ධාරෙන්තස්ස හිතොයෙවසම්පජ්ජති, සුගති නිබ්බාන සම්පාපකත්තාති අධිප්පායො.

On the meaning of the word 'good Dhamma' (saddhamma). With reference to the etymological meaning 'they pacify, they appease the defilements,' it is called santa (good); hence it is said 'of those whose defilements are pacified.' But with reference to the lexical meaning—for the word santa is seen in the sense of 'praiseworthy,' 'honored,' 'a superior person,' and 'wise'—it is said 'of the praiseworthy,' etc. The connection is: 'The true Dhamma is the good Dhamma.' By this he shows that santa means 'existing' because it exists and is found by way of its own nature. 'That' is the teaching of the sectarians. 'For one who upholds it' means for one who upholds it by way of listening, learning, retaining, practicing, etc. It brings only what is unbeneficial, the intention being that for the most part its result is a bad destination. 'But this' is the Teacher's good Dhamma. 'For one who upholds it in such a way' means for one who upholds it thinking, 'This is for my welfare.' It brings only what is beneficial, the intention being that it leads to a good destination and to the attainment of Nibbāna.

‘‘සමානදිට්ඨිසීලාන’’න්ති සමානදිට්ඨිකානං සමානසීලානඤ්ච. එතෙන සමානදිට්ඨිසීලා ජනා ගණීයන්ති එත්ථාති ගණො. සංහනීයන්ති එකතොකරීයන්ති එත්ථාති සඞ්ඝොති ඉමමත්ථං දීපෙති. සහ එකතො ධම්මං චරන්තීති සහධම්මිකා. එකස්ස සත්ථුනො ධම්ම විනයෙ පබ්බජිතා. තෙසං සහධම්මිකානං. භගවතො සාවකසඞ්ඝො උත්තමගණො නාම. යෙ කෙචි ලොකෙ සඞ්ඝාවා ගණාවා. තථාගතස්ස සාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායතීති හි වුත්තං. සොයෙව ඉධ ගණුත්තමොති වුච්චති විසෙසන පර නිපාත වසෙනාති අධිප්පායො. උත්තමසද්දස්ස ගුණනාමත්තා ‘‘ගුණම්හියෙව පවත්තතී’’ති වුත්තං. ‘‘තෙනා’’ති උත්තම සද්දෙන. ‘‘ගණොති සඞ්ඝොයෙව වුච්චති’’ සඞ්ඝසද්දස්සපි සමූහට්ඨෙ නිරුළ්හත්තා, ‘‘සො විනයකම්මෙසු පසිද්ධො’’ති පඤ්චසඞ්ඝා චතුවග්ගසඞ්ඝො, පඤ්චවග්ගසඞ්ඝො, දසවග්ගසඞ්ඝො, වීසතිවග්ගසඞ්ඝො, අතිරෙකවීසතිවග්ගසඞ්ඝො, චතුවග්ගකරණීයං කම්මං, පඤ්චවග්ගකරණීයං කම්මන්තිආදිනා පසිද්ධො පාකටො. දක්ඛිණා වුච්චති කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා ආයතිං විපාකප්ඵලප්පටි ලාභත්ථාය දින්නං දානකම්මං දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති සත්තා එතායාති කත්වා. තංදක්ඛිණං පටිග්ගණ්හිතුං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො. ‘‘අරහතී’’ති ච අනුත්තර පුඤ්ඤක්ඛෙත්ත විසෙසත්තාදායකෙන ඉච්ඡිත පත්ථිතස්ස ආයතිං ඵලස්ස සුට්ඨුසම්පාදනවසෙන දායකස්ස ච අවිරාධනතො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාප්පමෙය්‍යවඩ්ඪි ආවහනතො ච පටිග්ගණ්හිතුං අරහති. එවරූපංහිදානං නාම උළාරදානං හොති. තං යෙසුදුස්සීලෙසුදිය්‍යති. තෙසං ඛෙත්ත දුට්ඨත්තා දායකෙන ඉච්ඡිතපත්ථිතං ඵලං න සම්පාදෙති. නිප්ඵලං වා හොති. අප්පප්ඵලං වා. එවංසති, තෙ දායකඤ්ච විරාධෙන්ති නාම. පුඤ්ඤප්ඵලානි ච විනාසෙන්ති නාම. සයඤ්ච තංදානං පටිග්ගහණතො වා පරිභොගතො වා සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතනතො වා දුග්ගති භාගිනො හොන්ති. තස්මාතෙ එවරූපං දානං පටිග්ගණ්හිතුං නාරහන්තීති. ‘‘උපසම්පදාකම්මං සම්මුති නාමා’’ති එකෙන පරියායෙන සම්මුති කම්මං නාම. තඤ්හි කාමංතෙර සසුසම්මුති කම්මෙසුනාගතං. ඤත්ති චතුත්ථ කම්මවාචා සඞ්ඛාතාය [Pg.26] පන සඞ්ඝසම්මුතියා සිද්ධත්තා තෙන පරියායෙන සම්මුති කම්මන්ති වුච්චතීති. ‘‘උපසම්පන්නභූමිං පත්වා’’ති උපසම්පන්නභූමි සඞ්ඛාතං උපරිඨානන්තරං පත්වා. තථා හි වුත්තං විනයෙ භික්ඛු විභඞ්ගෙ. ඤත්ති චතුත්ථෙන කම්මෙන අකුප්පෙන ඨානාරහෙනාති. තත්ථ, ‘‘ඨානාරහෙනා’’ති උපසම්පන්න භූමිසඞ්ඛාතං ඨානන්තරං පාපෙතුං අරහෙනාති අත්ථො. ‘‘උපසම්පන්නභූමී’’ති ච උපසම්පන්න සීලං වුච්චති. ‘‘විනයකම්මෙසු පසිද්ධො’’ති. සුණාතුමෙභන්තෙ සඞ්ඝො තිආදීසු පාකටො. අපිච ‘‘සම්මුති සඞ්ඝො’’ති, දෙවසඞ්ඝාසමාගතාතිආදීසු විය බහූනං සමූහනට්ඨෙන ලොකසම්මුතියා සිද්ධොසඞ්ඝො සම්මුති සඞ්ඝොතිපි යුජ්ජති. ‘‘අරියපුග්ගලසමූහො’’ති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො භික්ඛු පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සොතාපත්ති මග්ගට්ඨෙ සඞ්ගහිතොති, තෙන සහ අට්ඨවිධො අරිය පුග්ගලසමූහො. ‘‘සම්මුති සඞ්ඝෙ අන්තොගධොයෙවා’’ති එතෙන දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඝො නාම විසුං නවත්තබ්බො. තස්මිඤ්ච නවත්තබ්බෙ සති, සම්මුති සඞ්ඝොතිපි වත්තබ්බ කිච්චං නත්ථි. භගවතො සාවකසඞ්ඝො ත්වෙව වත්තබ්බං හොතීති දස්සෙති. සච්චමෙතං. ඉධ පන සඞ්ඝවචනෙන ආගතට්ඨානස්ස දුවිධත්තා සඞ්ඝස්ස දුවිධතා වුත්තා. තත්ථ සම්මුති සඞ්ඝස්ස ආගතට්ඨානං විනයකම්මෙසූති වුත්තමෙව. ඉදානි අරියසඞ්ඝස්ස ආගතට්ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘තථාපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සරණ ගමන…පෙ… අනුස්සතිට්ඨානෙසු උපසම්පන්නභූතො භික්ඛුසඞ්ඝොව ගහෙතබ්බො. දක්ඛිණාවිසුද්ධිට්ඨානෙ පන පුග්ගලිකදානෙසු චතූහි සොතාපත්තියඞ්ගෙහි සමන්නාගතො උපාසකොපි සාමණෙරොපි යුජ්ජති. සඞ්ඝික දානෙසු පන භික්ඛුසඞ්ඝොව. ‘‘තථා තථා සංවණ්ණෙත්වා’’ති ආහුනෙය්‍යො, පාහුනෙය්‍යො, දක්ඛිණෙය්‍යො, අඤ්ජලීකරණීය්‍යො, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා, තිආදිනාසුට්ඨු ථොමෙත්වා. සො දක්ඛිණෙය්‍ය සඞ්ඝො. ‘‘පුථුජ්ජන සඞ්ඝො’’ති ඉදං අරිය සඞ්ඝෙන විනාකෙවලං පුථුජ්ජනසඞ්ඝං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ච සඞ්ඝ වචනෙන සඞ්ඝ පරියාපන්නො එකොපි භික්ඛු ගහෙතබ්බො. සො සචෙ පුථුජ්ජනො හොති, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං නහොති. යදි අරිය පුග්ගලො හොති, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං හොති.

“Of those with similar view and virtue” means of those with similar view and similar virtue. By this, people of similar view and virtue are reckoned as a group (`gaṇa`). They are bound together, united here, so it is a community (`saṅgha`)—this indicates the meaning. “Those who practice the Dhamma together” (`sahadhammikā`) are those who have gone forth in the Dhamma and Discipline of the one Teacher. Among them, the community of the Blessed One’s disciples is called the supreme group (`gaṇuttamo`). For it is said: “Whatever communities or groups exist in the world, the community of the Tathāgata’s disciples is declared to be the foremost among them.” Here, it is called the “supreme group” by way of a qualifier placed after—this is the intention. Since the word “supreme” (`uttama`) is a term for a quality, it is said, “it occurs only in the sense of a quality.” “By that” refers to the word “supreme.” “A group (`gaṇa`) is just called a community (`saṅgha`).” Since the word `saṅgha` is also established in the sense of a collection, “it is well-known in formal acts of the Vinaya.” It is well-known and evident through such phrases as: the fivefold Saṅgha, the four-member Saṅgha, the five-member Saṅgha, the ten-member Saṅgha, the twenty-member Saṅgha, the Saṅgha of more than twenty members; an act to be done by a four-member group, an act to be done by a five-member group, and so on. An offering (`dakkhiṇā`) is said to be an act of giving, given with faith in the act and its fruit for the sake of obtaining a resultant fruit in the future. It is so called because beings are augmented (`dakkhanti`) by it. One who is worthy (`arahati`) to receive such an offering is a `dakkhiṇeyya` (one worthy of offerings). “Is worthy” (`arahati`): because of being a special, unsurpassed field of merit, by way of perfectly producing the future fruit wished for and longed for by the donor, and by bringing about immeasurable and incalculable growth without disappointing the donor, one is worthy to receive it. Such a gift is indeed a magnificent gift. But when it is given to the immoral, because the field is corrupted, it does not produce the fruit wished for and longed for by the donor. It is either fruitless or of little fruit. This being so, they are said to disappoint the donor and to destroy the fruits of merit. And they themselves, from receiving or using that gift, from causing the ruin of a gift given in faith, become destined for a woeful state. Therefore, they are not worthy to receive such a gift. “The formal act of higher ordination is by name a ‘convention’”: in one way, it is a formal act by convention. For although it is not included among the formal acts of the three refuges, since it is accomplished by the Saṅgha's consent (`sammuti`), which is designated as a motion and three announcements, in that way it is called a formal act by convention. “Having reached the level of the fully ordained” means having reached the immediately higher level designated as the level of the fully ordained. For it is said in the Vinaya, in the Bhikkhu Vibhaṅga: “by the fourth formal act, which is unshakeable, fit for the state.” There, “fit for the state” means fit to bring one to the next state, designated as the level of the fully ordained. And “the level of the fully ordained” refers to the morality of the fully ordained. “Well-known in formal acts of the Vinaya”: evident in such phrases as “Venerable sirs, let the Saṅgha listen to me….” Moreover, “conventional Saṅgha” (`sammuti saṅgho`): just as in “the assembly of gods has gathered,” a Saṅgha established by worldly convention in the sense of a collection of many is also fittingly a “conventional Saṅgha.” “The assembly of noble individuals” (`ariyapuggalasamūho`): the worldling bhikkhu of good character is included with the one established on the path to stream-entry in the way stated before; together with him, it is the eightfold assembly of noble individuals. “Is included within the conventional Saṅgha”: by this he shows that the Saṅgha worthy of offerings (`dakkhiṇeyyasaṅgho`) should not be spoken of separately. And since it should not be spoken of, there is no need to speak of a “conventional Saṅgha” either. Only “the community of the Blessed One's disciples” should be spoken of. This is true. But here, since the context where the word “Saṅgha” appears is twofold, the Saṅgha is said to be twofold. The context for the conventional Saṅgha is in the formal acts of the Vinaya, as was already stated. Now, to show the context for the noble Saṅgha, he says, “Nevertheless…,” etc. There, in the context of going for refuge… and the recollections, the Saṅgha of fully ordained bhikkhus should be understood. But in the context of the purification of an offering, in the case of individual gifts, a lay follower or a novice endowed with the four factors of stream-entry is also suitable. In the case of gifts to the Saṅgha, however, it is only the Saṅgha of bhikkhus. “Having extolled them in such and such a way”: having praised them well with such terms as “worthy of gifts, worthy of hospitality, worthy of offerings, worthy of reverential salutation, an unsurpassed field of merit for the world.” That is the Saṅgha worthy of offerings. “The Saṅgha of worldlings” (`puthujjana saṅgho`): this is said in reference to the Saṅgha of mere worldlings, without the noble Saṅgha. And here, by the word “Saṅgha,” even a single bhikkhu included in the Saṅgha may be taken. If he is a worldling, he is not an unsurpassed field of merit. If he is a noble person, he is an unsurpassed field of merit.

දක්ඛිණවිභඞ්ගසුත්තෙ [Pg.27] සඞ්ඝිකදානෙ භවිස්සන්ති ඛො පනානන්ද ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා. තෙසංපි සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්ති. තදාපානන්ද සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යන්ති වදාමීති වුත්තත්තා සඞ්ඝිකට්ඨානං පත්වා කොචි භික්ඛු දක්ඛිණෙය්‍ය සඞ්ඝෙ අසඞ්ගහිතොති නත්ථීති දට්ඨබ්බො.

In the Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta it is said: ‘Ānanda, in the future there will be bhikkhus in name only, with ochre robes around their necks, immoral, of evil character. People will give gifts to them, dedicating them to the Saṅgha. Even then, Ānanda, I say that an offering made to the Saṅgha is incalculable, immeasurable.’ Because this was said, it should be understood that no bhikkhu who has attained a place in the Saṅgha is excluded from the Saṅgha worthy of offerings.

ඛෙත්තං දූසෙන්තීති ඛෙත්තදුට්ඨානි. තිණානි. ඛෙත්තදුට්ඨා කිලෙසා. වුත්තඤ්හිධම්මපදෙ.

They corrupt the field, thus they are ‘field-corrupters’: weeds. The defilements are the field-corrupters. For it is said in the Dhammapada:

තිණදොසානි ඛෙත්තානි, රාගදොසා අයංපජා;

තස්මාහි වීතරාගෙසු, දින්නං හොති මහප්ඵලං.

Fields are spoiled by weeds, this populace is spoiled by passion; Therefore, what is given to those free from passion is of great fruit.

තිණදොසානි ඛෙත්තානි, දොසදොසා අයංපජා;

තස්මාහි වීතදොසෙසු, දින්නං හොති මහප්ඵලං.තිණදොසානි ඛෙත්තානි, මොහදොසා අයංපජා;

තස්මාහි වීතමොහෙසු, දින්නං හොති මහප්ඵලන්ති.

Fields are spoiled by weeds, this populace is spoiled by hatred; Therefore, what is given to those free from hatred is of great fruit. Fields are spoiled by weeds, this populace is spoiled by delusion; Therefore, what is given to those free from delusion is of great fruit.

ඉධ පන සාතිස්සයතො ඛෙත්තදුට්ඨෙ කිලෙසෙ දස්සෙතුං ‘‘සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘සබ්භාවා’’ති සන්තස්ස විජ්ජමානස්සභාවො සබ්භාවොතිවිග්ගහො. ‘‘අස්සා’’ති පුථුජ්ජන සඞ්ඝස්ස. ‘‘සද්ධම්මපදෙ වුත්තනයෙනා’’ති අපිචයදග්ගෙනාති වුත්තනයෙන.

Here, however, to show with emphasis the defilements that corrupt the field, it is said: ‘of the underlying tendencies of identity view and doubt.’ ‘Existence’ (`sabbhāva`): the analysis is `sabbhāvo`, the state (`bhāvo`) of what is real (`santa`) and existing (`vijjamāna`). ‘Of this’ (`assā`) means of the Saṅgha of worldlings. ‘In the way stated in the section on the good Dhamma’ means in the way stated as ‘and also by that which is the peak.’

සසද්ධම්මගණුත්තමපදත්ථානුදීපනී නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Meaning of the Terms concerning the Supreme Group along with the Good Dhamma is concluded.

8. ‘‘අභිවාදියා’’ති සුඛීහොහිසප්පුරිසාති එවං අභිවදාපෙත්වා. අභිවාදනඤ්ච නාම වන්දනාමෙවාති වුත්තං ‘‘වන්දිත්වා’’ති. වන්දන්තොහි වන්දනෙය්‍යෙ වුද්ධෙ තථා වදාපෙති නාම. තථා වදනඤ්ච වන්දනෙය්‍යානංවුද්ධානං වත්තං. ‘‘පච්චුපට්ඨාපෙත්වා’’ති පටිමුඛං උපට්ඨාපෙත්වා. ‘‘තිවිධා’’ති ද්වාර භෙදෙන තිවිධා. ‘‘වන්දනෙය්‍යාන’’න්ති බුද්ධාදීනං. ‘‘නිපජ්ජන්තො’’ති නිපතන්තො. ‘‘අවන්දියෙසූ’’ති භික්ඛූහි අවන්දිතබ්බෙ සුනවකතරාදීසු. ‘‘ගුණපදානී’’ති ගුණදීපකානි අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදිපදානි. එත්ථචකායෙනවන්දතීතිආදි උපචාර වචනං හොති. යථා චක්ඛුනා රූපං පස්සතීති. තථාහි වුත්තං අට්ඨකථාසු [Pg.28] චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සන සමත්ථෙන චක්ඛු විඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු චක්ඛු රූපං න පස්සති, අචිත්තත්තා. චිත්තං න පස්සති, අචක්ඛුත්තා. ද්වාරාරම්මණ සඞ්ඝට්ටනෙ පන සති චක්ඛු පසාදවත්ථු කෙනචිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා කථා ධනුනා විජ්ඣතීතිආදීසු විය සසම්භාර කථානාම හොති. තස්මා චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛු විඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථොති. එත්ථහි ‘‘කායෙනා’’ති කාය විඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං ද්වාර රූපං කරණං හොති. තස්මා චක්ඛුනාති වචනෙ උපචාර වචනෙ සති කායෙනාති වචනංපි උපචාර වචනන්ති විඤ්ඤායති. තථා චක්ඛුනාති පදෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙනාති අත්ථෙ සති කායෙනාති පදෙපි කායකම්මෙනාති අත්ථො විඤ්ඤායති. වාචාය වන්දති, මනසාවන්දතී,ති පදෙසුපි එසනයො. එවඤ්ච සති, කාය කම්මෙනවන්දාමි, වචීකම්මෙන වන්දාමි, මනොකම්මෙන වන්දාමි, තීහි කම්මෙහි වන්දාමීති ඉදමෙව මුඛ්‍යවචනන්ති සිද්ධං හොති. සබ්බමිදං ඉන්ද්‍රිය සංවරසීලට්ඨානෙ අට්ඨකථාසු ආගතත්තා වුත්තං. චක්ඛුනාති ඉදං පන මුඛ්‍ය කරණ වචනමෙව සම්භවති. කස්මා, චක්ඛුස්ස දස්සනසඞ්ඛාතස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථු පුරෙජාතින්ද්‍රියපච්චයවිසෙසත්තා. සොතෙන සද්දංසුත්වාතිආදීසුපි එසනයො.

8. 'Having caused to pay homage' (Abhivādiyā): Having caused one to pay homage thus: 'May you be happy, good person.' And 'homage' (abhivādana) is said to be the same as 'veneration' (vandanā) by the word 'having venerated' (vanditvā). For one who venerates causes venerable elders to be addressed in such a way. And to address them thus is the proper conduct towards venerable elders. 'Having presented' (Paccupaṭṭhāpetvā): having presented oneself face-to-face. 'Threefold' (Tividhā): threefold by way of the doors of action. 'Of the venerable ones' (Vandaneyyānaṃ): of the Buddha and others. 'Prostrating' (Nipajjanto): falling down. 'Towards those not to be venerated' (Avandiyesū): towards those who should not be venerated by bhikkhus, such as very new novices and so on. 'Terms of quality' (Guṇapadānī): terms that indicate qualities, such as 'Arahant,' 'Perfectly Self-Enlightened One,' and so on. Here, 'one venerates with the body' and so on is a figurative expression, just like 'one sees a form with the eye.' For it is said in the commentaries: 'having seen a form with the eye' means having seen a form with eye-consciousness, which is capable of seeing form, by means of the eye, which is conventionally called the instrument. The ancients, however, say: 'The eye does not see form, as it is without mind; the mind does not see, as it is without the eye. But when there is a collision of the sense door and its object, the eye-sensitivity, which is the physical basis, sees with a certain consciousness.' Such a statement, like 'one shoots with a bow,' is called a statement that includes its components. Therefore, 'having seen a form with the eye' means 'having seen a form with eye-consciousness'; this is the meaning here. Herein, 'with the body' is the instrument, which is the door-matter reckoned as bodily intimation. Therefore, since the expression 'with the eye' is figurative, the expression 'with the body' is also understood to be figurative. Similarly, since the phrase 'with the eye' has the meaning 'with eye-consciousness,' the phrase 'with the body' is understood to have the meaning 'with bodily kamma.' This same method applies to the phrases 'one venerates with speech' and 'one venerates with mind.' This being so, it is established that 'I venerate with bodily kamma, I venerate with verbal kamma, I venerate with mental kamma, I venerate with the three kinds of kamma' is the literal expression. All this has been stated because it is found in the commentaries in the section on the virtue of restraint of the sense faculties. However, the phrase 'with the eye' can also be a literal instrumental expression. Why? Because the eye is a special condition of prenascent faculty as the physical basis for eye-consciousness, which is reckoned as seeing. This same method applies to 'having heard a sound with the ear' and so on.

කායෙනවන්දති, වාචායවන්දතී,ති එත්ථ තංකායවචීවිඤ්ඤත්ති රූප ද්වයං කිඤ්චාපි සහජාත චෙතනා කම්මෙන ජාතං හොති. න තං චෙතනාකම්මං විඤ්ඤත්ති ද්වයෙනජාතං. එවං සන්තෙපි තං රූප ද්වයං තස්සාචෙතනාය කායවන්දනාකම්ම, වචීවන්දනාකම්ම සිද්ධියා උපනිස්සය පච්චයවිසෙසො හොති. යථාතං මාතිතො ජාතො පුත්තො වුද්ධි පත්තො තං තං කම්මෙසු මාතුයා බල වූපනිස්සයො හොති. එවඤ්ච කත්වා තං රූපද්වයං අභිධම්මෙ ද්වාරරූපන්ති වුත්තං. තස්මා ‘කායෙන, වාචායා,ති ඉදංපි මුඛ්‍ය කරණ වචනමෙවාති දට්ඨබ්බං. කායෙනාති පන කායකම්මෙනාති අත්ථෙ සති, තස්සකම්මස්ස වන්දනාකිරියාය සහ අභෙදො ආපජ්ජතීති චෙ. නාපජ්ජති. කස්මා චෙතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොති ‘කායෙන, වාචාය, මනසාති ඉමස්මිං සුත්තෙ යථාහි ‘‘චෙතයිත්වා’’ති පුරිමචෙතනාහි චෙත යිත්වා[Pg.29]. ‘‘කම්මං කරොතී’’ති පච්ඡිමං සන්නිට්ඨාපන චෙතනා කම්මං කරොතීති අත්ථො. තථා ඉධපි පුරිමපච්ඡිමචෙතනා සම්භවතොති. එත්ථ හි ‘‘කායකම්මෙනා’’ති පුරිමචෙතනා කම්මං ගය්හති. ‘‘වන්දතී’’ති පච්ඡිම සන්නිට්ඨාපනචෙතනාකම්මන්ති.

Regarding 'one venerates with the body, one venerates with speech': here, although that twofold matter of bodily and verbal intimation is born from co-nascent volitional kamma, that volitional kamma is not born from the twofold intimation. Even so, that twofold matter is a special decisive support condition for the accomplishment of the kamma of bodily veneration and verbal veneration by that volition. It is just as a son, born from his mother, upon reaching maturity becomes a strong support for his mother in various tasks. For this reason, that twofold matter is called 'door-matter' in the Abhidhamma. Therefore, it should be understood that 'with the body' and 'with speech' are also literal instrumental expressions. But if 'with the body' has the meaning 'with bodily kamma,' does it follow that this kamma is identical with the act of venerating? It does not. Why? Because in the sutta that says: 'Bhikkhus, I say that volition is kamma. Having willed, one performs kamma by body, speech, and mind,' the meaning is that 'having willed' refers to willing with a preliminary volition, and 'one performs kamma' means one performs the kamma that is the final, conclusive volition. Similarly here, a preliminary and a final volition are possible. For here, 'with bodily kamma' refers to the kamma of preliminary volition, and 'venerates' refers to the kamma of the final, conclusive volition.

9. ‘‘රචයන්තො’’ති විදහන්තො. ‘‘රචයිස්සතී’’ති අපච්චක්ඛෙ අතීතෙ අනාගතවචනං. ‘‘පොත්ථකාරුළ්හ’’න්ති පොත්ථක පත්තෙසුලිඛනවසෙන ආරුළ්හං.

9. 'Composing' (Racayanto): arranging. 'He will compose' (Racayissati): this is a future tense expression used for the unperceived past. 'Set down in a book' (Potthakāruḷhaṃ): set down by way of being inscribed on book-leaves.

10. අභිධම්මත්ථපදෙ. ‘‘අභිධම්මෙ’’ති අභිධම්මප්පකරණෙ. ‘‘එත්ථ, එතෙනා’’ති වචනෙහි සඞ්ගහසද්දස්ස එකසෙසවිධානංපි විඤ්ඤායති. ‘‘අඤ්ඤංපාළිද්වයං වුච්චති’’. කස්මාතං පාළිද්වයං අභිධම්මො නාමාති වුත්තං ‘‘තඤ්චා’’තිආදි. ‘‘යථාපවත්තෙ’’ති අත්තනො පච්චයානුරූපං පවත්තෙ. ‘‘පරමත්ථධම්මෙ එවා’’ති ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ පුග්ගලා, තයොමෙභික්ඛවෙ පුග්ගලාතිආදිනා පඤ්ඤත්තිවොහාරෙන පවත්තාපි දෙසනා පරමත්ථ ධම්මෙහි විනා නපවත්තති. පරමත්ථ ධම්මානං නානත්තවසෙනෙව පුග්ගලානං නානත්තසම්භවතො. තස්මා පරමත්ථධම්මෙ එව දීපෙති. න ආණාවිධානං දීපෙති. ‘‘ද්වීසුධම්මෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. ‘‘යොඉතරතො’’ති නිද්ධාරණීයං. ‘‘යො’’ති යො ධම්මො. ‘‘ඉතරතො’’ති ඉතර ධම්මතො සුත්තන්ත ධම්මතො. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’ති ඉමිනාකාරණෙනාති අත්ථො. අට්ඨකථාසු වුත්තන්ති සම්බන්ධො. දෙසෙතබ්බප්පකාරානං අනවසෙසවිභත්තිවසෙන අතිරෙකතා, සුද්ධ ධම්මාධිට්ඨාන දෙසනා පවත්තිවසෙන විසෙසතා යොජෙතබ්බා. ‘‘යතො’’ති යස්මා අනවසෙසවිභත්තිතො, අතිවිත්ථාරදෙසනාභාවතොති වුත්තං හොති. කස්මා දෙවෙසු එව දෙසෙන්තීති ආහ ‘‘න හි මනුස්සා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘න හි මනුස්සා පටිග්ගහෙතුං සක්කොන්තී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘පවත්තනයොග්‍ය’’න්ති පවත්තනත්ථාය පහොන්තං. ‘‘කථාමග්ග’’න්ති දෙසනාකථාපබන්ධං. ‘‘එකමාතිකානු බන්ධා’’ති කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මාතිආදිකං එකං අභිධම්ම මාතිකං අනුගතා. ‘‘තස්සා’’ති අභිධම්මස්ස. අතිරෙක විසෙසතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තත්ථා’’ති තිස්සං අට්ඨසාලිනියං. ආදිම්හියෙවතත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො, ධම්මාතිරෙක ධම්මවිසෙසට්ඨෙ නා-ති [Pg.30] වත්වා තදත්ථං විත්ථාරෙන්තො සුත්තඤ්හි පත්වා පඤ්චක්ඛන්ධා එකදෙසෙනෙව විභත්තා, නනිප්පදෙසෙන. අභිධම්මං පත්වා පන නිප්පදෙසතොව විභත්තා-ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ධම්මනාමිකාන’’න්තිආදිං. ‘‘ධම්මො පනා’’ති පාළිද්වයමාහ.‘‘එවං සන්තෙපී’’ති අට්ඨසාලිනියං එවං විචාරිතෙපිසති. ‘‘සබ්බජෙට්ඨකො’’ති තිණ්ණං පිටකානං මජ්ඣෙසබ්බජෙට්ඨකො. කස්මා සබ්බජෙට්ඨකො සියාති ආහ ‘‘විනයං විවණ්ණෙන්තස්සහී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘විවණ්ණෙන්තස්සා’’ති ගරහන්තස්ස. චරති පවත්තතීති චක්කං. ලොකස්මිං කෙනචි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පටිනිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යං ආණාවිධානං ආණාචක්කං නාම. තථා අසක්කුණෙය්‍යං දෙසනා විධානං ධම්මචක්කං නාම. තත්ථ, යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, පාරාජිකො හොති අසංවාසො-තිආදිනා නයෙන පවත්තං ආණාවිධානං ආණාචක්කං නාම. චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ අරියසච්චානී-තිආදිකං දෙසනාවිධානං ධම්මචක්කං නාම. තදුභයංපි කොචි භින්දිතුං පාරාජිකං වා භික්ඛුං අපාරාජිකං කාතුං චතුස්සච්චං වා ධම්මං අසච්චං කාතුං නසක්කොති. අථ ඛො කරොන්තොයෙව දෙවදත්තොවිය ආපායිකො හොති. පාරාජිකොච භික්ඛු අත්තානං සුද්ධං අකරොන්තො අපායගාමීයෙව හොති. එවං සබ්බෙසු විනය සික්ඛාපදෙසු. එවං කෙනචි පටිනිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තදුභයංපි අප්පටිවත්තියං චක්කං නාම හොති. ‘‘විනයො නාම සාසනස්ස මූල’’න්ති විනයෙ ඨිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො පඤ්ඤායති. භික්ඛු සඞ්ඝෙ පඤ්ඤායන්තෙ තිවිධොපිසද්ධම්මොපඤ්ඤායති, තිවිධංපි සත්ථුසාසනං තිට්ඨති. එවං විනයො තිවිධස්සසාසනස්ස මූලං හොතීති. කථඤ්චපරියත්තිසද්ධම්මෙ පඤ්ඤායන්තෙ තිවිධංපි සාසනං තිට්ඨතීති. වුච්චතෙ. තත්ථ සාසනං තිට්ඨතීති කිත්තකංකාලං තිට්ඨතීති. පඤ්චවස්සසහස්සානි තිට්ඨතීති පොරාණට්ඨකථාසුකථයිංසු. මිච්ඡාවාදිනොපනවදන්ති විනයෙ චූළවග්ගෙභික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ සචෙ ආනන්ද මමසාසනෙමාතුගාමො පබ්බජ්ජං නලභෙය්‍ය. වස්සසහස්සං සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. ඉදානි මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතා ගොතමියා පුනප්පුනං ආයාචනං උපාදාය. පඤ්චෙවදානි ආනන්ද වස්සසතානි සද්ධම්මොඨස්සතීති වුත්තං. තස්මා බුද්ධසාසනං [Pg.31] පඤ්චවස්සසතානි එව තිට්ඨති. තතොපරං එකදිවසංපි න තිට්ඨති. ඉදානි සාසනප්පටි රූපකමත්තං හොතීති. තං තෙසං මිච්ඡා වචනමත්තං. ‘‘පඤ්චෙවවස්සසතානී’’ති ඉදං පන සන්නිට්ඨාන වචනං නහොති. මාතුගාමානං ආදීනව දීපනමත්තවචනං. සො ච ආදීනවො අට්ඨගරුධම්මෙ සණ්ඨපෙත්වා සත්ථාරා එව පටිබාහිතො. පුන ‘‘වස්සසහස්ස’’න්ති ඉදමෙවසන්නිට්ඨාන වචනං ජාතන්ති. එත්ථපිකෙචිවදන්ති වස්සසහස්සමෙව සාසනං තිට්ඨති, තතොපරං එකදිවස මත්තංපි න තිට්ඨති, අන්තරධායති. තදා සීමායොපි අසීමා හොන්ති. පච්ඡාතාසු උපසම්පාදිතාපි අනුපසම්පන්නා හොන්ති. ඉදානි සාසනප්පටි රූපකමත්තං හොතීති. ඉදංපි තෙසං අත්ථඤ්චකාරණඤ්ච අදිස්වා අජානිත්වා වුත්තත්තා මිච්ඡා වචනමත්තං හොති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො. ‘‘වස්සසහස්සං සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති වස්සසහස්සමෙව සද්ධම්මො අපරිහායමානො තිට්ඨෙය්‍ය. තතොපරං පන න තිට්ඨෙය්‍ය, අනුක්කමෙන පරිහායමානො ගච්ඡෙය්‍යාති. කථං පන අපරිහායමානො තිට්ඨති, කථඤ්ච පරිහායමානො ගච්ඡතීති. වුච්චතෙ. පඤ්චසඞ්ඝා වෙදිතබ්බා. යෙසු සඞ්ඝෙ සුසද්ධම්මො තිට්ඨති. කතමෙ පඤ්ච. ඛීණාසවසඞ්ඝො, අනාගාමිසඞ්ඝො, සකදාගාමිසඞ්ඝො, සොතාපන්නසඞ්ඝො, පුථුජ්ජනකල්‍යාණකසඞ්ඝො,ති. තත්ථ, වස්සසහස්සබ්භන්තරෙ සබ්බෙපඤ්චසඞ්ඝා පඤ්ඤායන්ති. එවං වස්සසහස්සං සද්ධම්මො අපරිහායමානො තිට්ඨති. තතොපරං ඛීණාසවසඞ්ඝො න පඤ්ඤායති. සෙසානි චත්තාරිවස්සසහස්සානි අනුක්කමෙන සෙසානං චතුන්නං සඞ්ඝානං ඛෙත්තානි ජාතානි. එවං තතොපරං පරිහායමානො ගච්ඡතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. කාරණං වුච්චතෙ. ‘‘සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍යා’’ති එත්ථ තිවිධො සද්ධම්මො ‘පරියත්තිසද්ධම්මො, පටිපත්තිසද්ධම්මො, පටිවෙධසද්ධම්මො,ති. සො එව තිවිධං සාසනන්ති ච වුච්චති. තත්ථ, පරියත්ති සද්ධම්මො නාම සාට්ඨකථානිතීණිපිටකානි. සොච එතරහි පරිපුණ්ණො තිට්ඨති. කථං පරියත්ති සාසනං පටිරූපකමත්තං භවෙය්‍ය. භික්ඛූ ච පරියත්තිකම්මිකා අනෙක සතසහස්සමත්තා පඤ්ඤායන්ති. කථඤ්චිදං සාසනං තතොපරං එකදිවසංපි න තිට්ඨෙය්‍ය. තෙ ච භික්ඛූ සීලප්පටිපත්තියං ඨිතා අනෙක සතසහස්සමත්තා එතරහි සන්ධිස්සන්ති. කථඤ්ච පටිපත්ති සාසනං තතොපරං [Pg.32] න තිට්ඨෙය්‍ය. පරියත්තියාච පටිපත්තියාච තිට්ඨමානායපටිවෙධසද්ධම්මොපි න තිට්ඨතීති න වත්තබ්බො. යථාහි-එකො ධනසෙට්ඨි නාම අත්ථි. සො පුත්තධීතු පරම්පරානං අත්ථාය මහන්තාරතනනිධයො භූමියං බහූසුට්ඨානෙසු නිදහිත්වා ඨපිතා හොන්ති. පොත්ථකෙසු ච තෙසං පවත්තිං පරිපුණ්ණං ලිඛිත්වා ඨපෙති. තත්ථ නිමීසු ච පොත්ථකෙසු ච අක්ඛරෙසු ච ධරන්තෙසු තෙනිධයො නස්සන්ති අන්තරධායන්තීති න වත්තබ්බායෙව. එවමිදං සාසනං දට්ඨබ්බං. තත්ථහි නිධීනංනිධානභූමිසදිසං තෙපිටකං බුද්ධවචනං, ධනරතනසදිසානි ධම්මරතනානි. යථා ච සෙට්ඨිවංසෙජාතො බලසම්පන්නො පුරිසො පොත්ථකං පස්සිත්වා සුට්ඨු ඛණන්තො තානිරතනානි ලභිස්සතියෙව. එවමිධපි බලසම්පන්නො භික්ඛු දෙසනාධම්මං සුත්වා සුට්ඨු පටිපජ්ජන්තො තානිධම්මරතනානි ලභිස්සතියෙව. ලභමානෙ ච සති, කථං තානිධම්මරතනානි අන්තරහිතානි. සීමානඤ්ච පවත්තිවානිවත්ති වා ආණාචක්කස්සෙව විසයො හොති. න ධම්මචක්කස්ස. යඤ්ච වුත්තං-පඤ්චෙවවස්සසතානිසද්ධම්මො ඨස්සතීති ච, - වස්සසහස්සං සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍යාති ච. ඉදඤ්ච වචනං ධම්මචක්කමෙව හොති, න ආණාචක්කං. බද්ධසීමායො ච නිවත්තමානා ද්වීහි කාරණෙහි නිවත්තන්ති අන්තරධායන්ති. ආණාචක්කභූතාය කම්මවාචාය සමූහනනෙන වා, සාසනස්ස වා අන්තරධානෙන. තත්ථ වස්සසහස්සපරියන්තෙ කම්මවාචාය සමූහනනඤ්ච නත්ථි. සාසනන්තරධානඤ්ච නාම අනාගතෙ ධාතුපරිනිබ්බානෙන පරිච්ඡින්නං හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙහි ජාතෙ සබ්බං ආණාචක්කං විගතං හොති, අන්තරධායති. ධම්මචක්කං පන දෙවලොකෙසු යාවානාගතබුද්ධකාලාපි පවත්තිස්සතියෙව ආළවකපුච්ඡාගාථායො විය. අපිචයො වො ආනන්ද මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො. සො වො මමච්චයෙන සත්ථා-ති වුත්තං. සොචති පිටකභූතො ධම්මවිනයො සත්ථා එතරහි තිවිධංපි සාසනං ලොකස්ස දීපෙන්තො පකාසෙන්තො තිට්ඨති. යතොබුද්ධභාසිකානං දෙවමනුස්සානං නානා බාහිරකෙහි ජනෙහි අසාධාරණො මහන්තො ඤාණාලොකො එතරහි විජ්ජොතමානො පවත්තති. තෙහි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන දෙසිතානි එතරහිධරමානානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධ සහස්සානි සුත්වා අනමතග්ගෙසංසාරෙ [Pg.33] අනන්තාසු ලොකධාතූසු සබ්බංලොකත්තයප්පවත්තිඤ්ච, සබ්බංධම්මප්පවත්තිඤ්ච, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුගතිකෙන සුතමයඤ්ඤාණෙන ජානන්ති. ආයතිඤ්ච සග්ගත්ථාය ච මග්ගඵලනිබ්බානත්ථාය ච නානාපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි ආරභන්ති, පබ්බජන්ති. පරියත්තිං පරියාපුණන්ති. පටිපත්තිං පූරෙන්ති. භාවනංභාවෙන්ති. ඉදං සබ්බං සාසනප්පටිරූපකමත්තංන හොති. එකන්ත සාසනං හොති. කස්මා, යථා ධම්මං යථා විනයං පටිපජ්ජනතො. ඉමාය ච පටිපත්තියා ආයතිං සග්ගමග්ගඵල නිබ්බානප්පටිලාභාය සංවත්තනිකත්තාති. එත්තාවතා සබ්බං මිච්ඡාවාදීනං මිච්ඡාවචනං විධමිතංවිද්ධංසිතං හොතීති.

10. In the section on the meaning of Abhidhamma. 'In the Abhidhamma' means in the Abhidhamma treatise. By the words 'here, by this,' the application of the rule of ellipsis to the word 'saṅgaha' is also to be understood. 'Another pair of texts is mentioned.' Why is that pair of texts called Abhidhamma? It is said, 'Because of that,' etc. 'As it occurs' means occurring in accordance with its own conditions. 'Only in ultimate realities': a discourse that proceeds by way of conventional designation, such as 'Monks, there are these two persons,' or 'Monks, there are these three persons,' does not proceed without ultimate realities. This is because the diversity of persons is possible only through the diversity of ultimate realities. Therefore, it explains only ultimate realities; it does not explain the method of command. 'In the two Dhammas' is the locative case used for specification. 'Which, from the other' is what is to be specified. 'Which' means which Dhamma. 'From the other' means from the other Dhamma, that is, from the Suttanta Dhamma. 'And having done thus' means 'for this reason.' The connection is 'it is said in the commentaries.' The superiority should be understood as consisting in the exhaustive analysis of the matters to be taught, and the distinction as consisting in the discourse proceeding from a basis of pure phenomena. 'Since' means because of the exhaustive analysis; it is said that this is why it is not an overly detailed teaching. Why do they teach only among the devas? He says, 'For humans…,' etc. The connection is: 'For humans are not able to grasp it.' 'Suitable for exposition' means capable for the purpose of teaching. 'The path of discourse' means the sequence of the teaching discourse. 'Following a single matrix' means following one Abhidhamma matrix, such as 'wholesome phenomena, unwholesome phenomena,' etc. 'Of that' means of the Abhidhamma. The connection is with the superiority and distinction. 'There' means in the Aṭṭhasālinī. At the very beginning, after stating, 'In what sense is it Abhidhamma? In the sense of surpassing phenomena and distinguished phenomena,' he elaborates on that meaning, saying: 'In the Suttas, the five aggregates are analyzed only partially, not exhaustively. But in the Abhidhamma, they are analyzed exhaustively.' Hence, he says, 'of those named phenomena,' etc. 'The Dhamma, however,' refers to the pair of texts. 'Even so' means even when this is examined in the Aṭṭhasālinī. 'The most senior of all' means the most senior among the three Piṭakas. Why would it be the most senior of all? He says, 'For one who disparages the Vinaya…,' etc. Here, 'disparaging' means censuring. A wheel (cakka) is so called because it turns or proceeds. The wheel of command (āṇācakka) is the method of command that cannot be turned back in this world by any ascetic or brahmin, by any deva, Māra, or Brahmā. Similarly, the wheel of Dhamma (dhammacakka) is the method of teaching that cannot be turned back. Here, the wheel of command is the method of command that proceeds by way of such statements as: 'Whatever bhikkhu should engage in sexual intercourse is defeated and no longer in communion.' The wheel of Dhamma is the method of teaching such as: 'These, monks, are the Four Noble Truths.' No one can break either of these two—one cannot make a bhikkhu who has committed a Pārājika offense not have committed one, nor can one make the Four Truths untrue. And if one tries, like Devadatta, one becomes destined for the plane of misery. A bhikkhu who has committed a Pārājika offense, by not purifying himself, is indeed bound for the plane of misery. So it is with all the training rules of the Vinaya. Thus, because they cannot be turned back by anyone, both are called irreversible wheels. 'The Vinaya is the root of the Dispensation': when the Vinaya is established, the Saṅgha of bhikkhus is manifest. When the Saṅgha of bhikkhus is manifest, the threefold Good Dhamma is manifest, and the threefold Dispensation of the Teacher stands firm. Thus, the Vinaya is the root of the threefold Dispensation. And how, when the Good Dhamma of learning is manifest, does the threefold Dispensation stand firm? It is said. For how long does the Dispensation stand firm? The ancient commentaries said it stands for five thousand years. But those with wrong views object, saying: 'In the Cūḷavagga of the Vinaya, in the Bhikkhunīkkhandhaka, it is said: “Ānanda, if women had not obtained the going forth in my Dispensation, the Good Dhamma would have lasted for a thousand years. But now, Ānanda, since women have been allowed to go forth on account of Gotamī’s repeated requests, the Good Dhamma will last for only five hundred years.” Therefore, the Buddha’s Dispensation lasts for only five hundred years. After that, it does not last for even a single day. What exists now is merely a semblance of the Dispensation.' This is merely their wrong speech. The statement 'only five hundred years' is not a definitive statement. It is a statement merely pointing out the danger concerning women. And that danger was averted by the Teacher himself when he established the eight heavy rules. Thus, the statement 'a thousand years' has become the definitive one. On this point, some say that the Dispensation lasts for exactly one thousand years, and after that it does not last for even a single day but disappears. Then even established boundaries become non-boundaries. Those ordained afterwards are not truly ordained. What exists now is merely a semblance of the Dispensation. This too is merely their wrong speech, spoken without seeing or knowing the meaning and the reason. Herein, this is the meaning: 'The Good Dhamma would last for a thousand years' means that for a thousand years the Good Dhamma would stand without declining. After that, it would not stand thus, but would proceed while gradually declining. How does it stand without declining, and how does it proceed while declining? It is said. Five kinds of Saṅgha are to be understood, in which the Good Dhamma stands. What five? The Saṅgha of Arahants, the Saṅgha of Non-returners, the Saṅgha of Once-returners, the Saṅgha of Stream-enterers, and the Saṅgha of virtuous worldlings. Among these, within a thousand years, all five Saṅghas are manifest. Thus for a thousand years the Good Dhamma stands without declining. After that, the Saṅgha of Arahants is no longer manifest. The remaining four thousand years become the successive fields for the remaining four Saṅghas. Thus, after that, it proceeds while declining. This is the meaning here. The reason is stated. In the phrase 'the Good Dhamma would last,' the Good Dhamma is threefold: the Good Dhamma of learning, the Good Dhamma of practice, and the Good Dhamma of realization. This itself is also called the threefold Dispensation. Therein, the Good Dhamma of learning refers to the three Piṭakas with their commentaries. And this stands complete even today. How could the Dispensation of learning be a mere semblance? Bhikkhus dedicated to learning are manifest in many hundreds of thousands. How could this Dispensation not last for even a single day after that? And those bhikkhus established in the practice of virtue will be found in many hundreds of thousands even today. How could the Dispensation of practice not last after that? And while the learning and the practice stand firm, it cannot be said that the Good Dhamma of realization does not stand firm. For it is like a wealthy treasurer who has buried great treasures of gems in many places in the earth for the sake of his line of sons and daughters. He has a complete record of them written down in books. As long as the inscriptions and the letters in the books endure, it cannot be said that those treasures are lost or have disappeared. In the same way, this Dispensation should be seen. Herein, the Tipiṭaka, the word of the Buddha, is like the ground where the treasures are buried; the gems of the Dhamma are like the gems of wealth. Just as a strong man born in the treasurer’s lineage, seeing the book and digging properly, will certainly find those gems, so too a bhikkhu endowed with strength, having heard the teaching of the Dhamma and practicing it properly, will certainly obtain those gems of the Dhamma. And while they can be obtained, how can those gems of the Dhamma be said to have disappeared? The establishment and cessation of boundaries is the domain of the wheel of command, not of the wheel of Dhamma. And the statements—'the Good Dhamma will last for only five hundred years' and 'the Good Dhamma would last for a thousand years'—are themselves the wheel of Dhamma, not the wheel of command. Established boundaries cease for two reasons: either by being uprooted by a formal act of the Saṅgha, which constitutes the wheel of command, or by the disappearance of the Dispensation. At the end of a thousand years, there is no uprooting by a formal act. The disappearance of the Dispensation is defined by the future final Nibbāna of the relics. When the final Nibbāna of the relics occurs, the entire wheel of command ceases and disappears. The wheel of Dhamma, however, will continue to turn in the deva worlds even until the time of a future Buddha, like the verses of Āḷavaka’s questions. Moreover, it was said: 'Ānanda, the Dhamma and the Vinaya that I have taught and laid down for you, that will be your Teacher after my passing.' And that Teacher, the Dhamma-and-Vinaya embodied in the Tipiṭaka, stands even today, explaining and illuminating the threefold Dispensation for the world. Because of this, a great light of knowledge, uncommon to outsiders and shared by the disciples of the Buddha, now shines forth. Having heard the eighty-four thousand sections of the Dhamma taught with omniscient knowledge, which endure even today, they know, with knowledge based on hearing that follows the Omniscient One’s knowledge, the entire process of the three worlds in the beginningless round of saṃsāra through the infinite world-systems, and the entire process of the Dhamma. In the future, for the sake of heaven and for the sake of the path, fruit, and Nibbāna, they undertake various grounds for meritorious action; they go forth; they master the learning; they fulfill the practice; they develop meditation. All this is not a mere semblance of the Dispensation. It is the Dispensation for certain. Why? Because they practice in accordance with the Dhamma and the Vinaya. And this practice leads in the future to the attainment of heaven, the path, the fruit, and Nibbāna. Thus, by all this, the wrong speech of those with wrong views is refuted and demolished.

පණාමගාථාවණ්ණනා.

Commentary on the Verse of Homage.

11. දුතීයගාථාවණ්ණනායං. ‘‘ආදිගාථායා’’ති පථමගාථාවාක්‍යෙන. ‘‘තං තං පයොජනසහිතෙ’’ති තෙනතෙනපයොජනෙන සහිතෙ. ‘‘පඤ්ච අත්ථෙ’’ති පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙ. ‘‘තෙඅභිධම්මත්ථෙ’’ති අභිධම්මත්ථපදෙ දීපිතෙ තෙඅභිධම්මත්ථෙ. ‘‘තත්ථා’’ති තිස්සං දුතීයගාථායං. ‘‘නතු වුත්ත’’න්ති නපනපකරණංපි පුබ්බෙවුත්තං හොති. අභිධම්මත්ථා කුතොපුබ්බෙවුත්තා හොන්තීති යොජනා. එවංතීසු අත්ථවිකප්පෙසු පථමස්ස කාලවිරොධං දස්සෙත්වා ඉදානි දුතීය තතීයානං සද්දතොවිරොධං වත්තුං ‘‘නචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ආදිම්හි යෙවා’’ති එතෙන යදාකදාචි පච්චාමසනං අප්පධානන්ති දස්සෙති. ‘‘අප්පධානපදානී’’ති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහන්ති ඉමස්මිං එකස්මිං සමාසපදෙ පුරිමානි විසෙසන පදානි. තත්ථ සබ්බථාපි වුත්තාති යොජිතෙ සති, තස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහප්පකරණෙ තස්මිං අභිධම්මත්ථ පදෙවා සබ්බථා මයා වුත්තාති අත්ථො හොති. සො න යුජ්ජති. තස්මිං අභිධම්මෙ බුද්ධෙන භගවතා සබ්බථා වුත්තාති අත්ථො යුජ්ජති. අප්පධානපදං පච්චාමසතීති දොසොපන ආපජ්ජතෙව. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හිසතී’’තිආදිං. තත්ථ, ‘‘එවඤ්හිසතී’’ති අට්ඨසාලිනියං විය ඉධ අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදං පච්චාමසන්තෙ සති. හිසද්දො ඵල වාක්‍යජොතකො. ලද්ධගුණජොතකොතිපි යුජ්ජති. ‘‘පටික්ඛිත්තා හොති’’ [Pg.34] තස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදෙ මයා සබ්බථා වුත්තාති අත්ථස්ස සම්භවතො. න කෙවලං සො එව දොසො ආපජ්ජති. අපරොපිදොසො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සාහී’’තිආදිමාහ. ධාතුකථායං වුත්තෙනසඞ්ගහාසඞ්ගහාදිප්පකාරෙනාතියොජනා.

11. In the commentary on the second verse: 'Ādigāthāyā' means by the statement in the first verse. 'Taṃ taṃ payojanasahite' means together with each particular purpose. 'Pañca atthe' means the fivefold meaning. 'Te abhidhammatthe' means those meanings of Abhidhamma when the term 'abhidhammattha' is explained. 'Tatthā' means in this second verse. 'Na tu vuttaṃ' means that not even the Paññattipakaraṇa was previously stated. How could the meanings of the Abhidhamma have been previously stated? This is the construction. Having thus shown the temporal contradiction in the first of the three alternative meanings, now, to state the verbal contradiction in the second and third, it says 'nacā', etc. Therein, by 'ādimhi yeva' it shows that the reference is sometimes to a non-principal term. 'Appadhānapadāni' (non-principal terms): in this single compound word, 'abhidhammatthasaṅgaha', the preceding words are qualifying terms. Therein, when one connects 'sabbathāpi vuttā', the meaning becomes: 'in this treatise, the Abhidhammatthasaṅgaha,' or 'in this very term 'abhidhammattha', they have been stated in every way by me.' That is not tenable. The tenable meaning is: 'In that Abhidhamma, they have been stated in every way by the Buddha, the Blessed One.' But the fault of referring back to a non-principal term certainly arises. Hence, it says 'evañ hi sati', etc. Therein, 'evañ hi sati' means: this being so, when one here refers back to the term 'abhidhammatthasaṅgaha' just as in the Aṭṭhasālinī. The particle 'hi' illuminates the resultant clause; it is also tenable that it illuminates an acquired quality. 'Paṭikkhittā hoti' (it is rejected) because of the possible meaning, 'stated in every way by me in this term 'abhidhammatthasaṅgaha'.' Not only does that fault arise, but to show that there is another fault as well, it says 'sā hi', etc. The construction is: in the manner of inclusion, non-inclusion, etc., as stated in the Dhātukathā.

12. පරමත්ථපදවණ්ණනායං. විසෙසනපදං නාම කත්ථචි භූතකථනත්ථායවා පයුජ්ජති කණ්හොකාකො, සෙතොබකො,ති. කත්ථචි අඤ්ඤනිවත්තනත්ථාය වා පයුජ්ජති නීලොපටො, නීලංපුප්ඵ, න්ති. ඉධ පන අඤ්ඤ නිවත්තනත්ථායාති දස්සෙතුං ‘‘දුවිධානිහිසච්චානී’’තිආදිමාහ. පඤ්ඤාපීයතීතිපඤ්ඤත්ති. පඤ්ඤාපනඤ්ච නාම සමග්ගානං ජනානං වොහාරෙන ච සම්පටිච්ඡනෙන චාති ද්වීහි අඞ්ගෙහි සිජ්ඣතීති ආහ ‘‘තෙචමහාජනා’’තිආදිං. ‘‘තස්මාතෙ සම්මුති සච්චන්ති වුච්චන්තී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සම්මතත්තා’’ති වොහරිතත්තාචෙව සම්පටිච්ඡිතත්තා ච. ‘‘වචීසච්චවිරතිසච්චාන’’න්ති එත්ථ වචීසච්චං නාම මුසාවාදරහිතං සච්චවචනං. විරතිසච්චං නාම සම්මාවාචාවිරති. සාහි මුසාවාදාදීහි වචීදුච්චරිතෙහි විරමණමත්තෙන වචීසච්චන්ති වුච්චති. ‘‘වත්ථුභූතත්තා’’ති අධිට්ඨානභූතත්තා. සම්මුතිසච්චන්ති වුච්චන්ති, සම්මතත්තා සම්මුති ච, සා සච්චානං වත්ථුභූතත්තා සච්චඤ්චාති කත්වා. සම්මුතියා සිද්ධං සච්චං සම්මුතිසච්චන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘සම්මාපටිපජ්ජන්තා’’ති පාණො නහන්තබ්බො, සබ්බෙසත්තා අවෙරා හොන්තූතිආදිනා සම්මාපටිපජ්ජන්තා. ‘‘සබ්බලොකියසම්පත්තියො’’ති දානසීලාදීනං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං ඵලවිපාකභූතා සබ්බලොකියසම්පත්තියො. සබ්බෙ ‘‘බොධිසම්භාරධම්මෙ’’ති දානපාරමිසීලපාරමිආදිකෙපාරමිධම්මෙ. ‘‘ආරාධෙන්තී’’ති සම්පාදෙන්ති. ‘‘මිච්ඡාපටිපජ්ජන්තා’’ති දුච්චරිත දුරාජීවමිච්ඡාජීවාදීනං වසෙන මිච්ඡාපටිපජ්ජන්තා. ‘‘එවං මහන්තං සම්මුති සච්ච’’න්ති එතෙන අහං පරමත්ථ සච්චමෙවගණ්හාමීති සම්මුති සච්චං නභින්දිතබ්බං. භින්දන්තොහි සබ්බසම්පත්තීහි පරිබාහිරො අස්සාති දස්සෙති. කථඤ්ච තං භින්දතීති. සත්තො නාම නත්ථි. සත්තස්ස භවතොසඞ්කන්ති නාම නත්ථි. භවනිබ්බත්තකං කුසලාකුසලකම්මං නාම නත්ථීති ගණ්හන්තො උච්ඡෙදදිට්ඨියං තිට්ඨති. සබ්බසම්පත්තීහි පරිබාහිරො හොති. අපාය පූරකො භවතීති. ‘‘විජ්ජමානන්ත්වෙව ගණ්හාපෙතී’’ති සඤ්ඤා චිත්තදිට්ඨි [Pg.35] විපල්ලාසානං වත්ථුභාවෙන ගණ්හාපෙති. තෙනාහ ‘‘සක්කායදිට්ඨී’’තිආදිං. ‘‘එවං විපරීතඤ්හි සම්මුතිසච්ච’’න්ති එතෙනසම්මුති සච්චමෙවදළ්හං ගහෙත්වා පරමත්ථ සච්චං නභින්දිතබ්බං. භින්දන්තොහි තාහි දිට්ඨීහි නමුච්චති. කථඤ්ච තං භින්දති. ඛන්ධෙ වා ඛන්ධමුත්තකෙවා අත්තජීවෙ ගහෙත්වා තෙච අත්තජීවා පරම්මරණා උච්ඡිජ්ජන්තීති ගණ්හන්තො උච්ඡෙදදිට්ඨියං තිට්ඨති. තෙ ච අත්තජීවා භවාභවෙසුසස්සතා හුත්වා භවතොභවං සංසරන්ති සන්ධාවන්තීති ගණ්හන්තොසස්සතදිට්ඨියං තිට්ඨති. ‘‘නවිසංවාදෙන්තී’’ති විපරීතං නාපාදෙන්ති. ‘‘තං පනා’’ති සභාවසච්චං පන. අනුභවනභෙදමත්තං උපාදායෙව වෙදනා සුඛාති වුත්තා. සබ්බාකාරතො සුඛභූතත්තා වෙදනා සුඛාති වුත්තා නහොති. ‘‘සබ්බාපිවෙදනා දුක්ඛා එවා’’ති පධානත්ථො. තත්ථ අනුභවනභෙදො තිවිධො. සාතතො වා අනුභවනං, අස්සාතතො වා, මජ්ඣත්තතො වා. ‘‘දුක්ඛා එවා’’ති භයට්ඨෙන දුක්ඛා එව. භයට්ඨෙනාති ච සංසාර භයදස්සීහිභායිතබ්බට්ඨෙන. සුඛො විපාකො යෙසං තෙ සුඛවිපාකා. තෙභූමකකුසලා. ‘‘කුසලසම්මතා’’ති එතෙන සභාවසච්චෙපි එතෙවොහාරා ලොකසම්මුති නිස්සිතාති දීපෙති. ‘‘සාසවතා’’ති ආසවෙහි සහිතභාවො. ‘‘සංකිලෙසි කතා’’ති සංකිලෙස ධම්මෙහි සංයුත්තභාවො. ඔඝෙහි ච යොගෙහි ච උපාදානෙහි ච පත්තබ්බභාවො ‘‘ඔඝනීයයොගනීය උපාදානීයතා’’. අධිකා අත්තා අජ්ඣත්තා. බහිද්ධාරුක්ඛෙරූපධම්මාරුක්ඛස්ස අත්තානාම සාරට්ඨෙන. සාඛායං රූපධම්මා සාඛාය අත්තානාම සාරට්ඨෙන. සත්තසන්තානපරියාපන්නා පන රූපාරූපධම්මා තණ්හාපරිග්ගහ දළ්හට්ඨෙන තතො බහිද්ධා අත්තතො අධිකා අත්තාති අත්ථෙන අජ්ඣත්තාති ලොකසම්මුති හොති. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්තතිකඤ්චා’’තිආදිං. දුක්ඛනිරොධ මග්ගභාවො ච, ඉති ඉදං චතුක්කං අරියසච්චං නාමාති යොජනා. ‘‘ඉදමෙවා’’ති ඉදං චතුක්කමෙව. ‘‘අචලමාන’’න්ති එතෙන අරියසද්දස්ස අත්ථං දීපෙති. තෙභූමක ධම්මානං සුඛතා නාම චලා හොති. කස්මා, අනිච්ච ධම්මත්තා. තෙ ධම්මෙසුඛාති ගහෙත්වා අත්තනො අජ්ඣත්තඞ්ගං කරොන්තා අචිරෙනෙව දුක්ඛං පාපුණන්ති. තෙ ධම්මෙ දුක්ඛාති ඤත්වා තෙහිවිමුත්තා පුන දුක්ඛං පාපුණන්තීති නත්ථි. එසනයො සෙසඅරියසච්චෙසු[Pg.36]. ‘‘තෙසූ’’තිආදිම්හි දුවිධානිහි සච්චානීති වුත්තෙසු ද්වීසු සච්චෙසු. ‘‘තෙන වුත්ත’’න්තිආදි ලද්ධගුණවචනං. ‘‘යො විනා අඤ්ඤාපදෙසෙනා’’ති එත්ථ අඤ්ඤාපදෙසො නාම අට්ඨධම්ම සමොධානං නිස්සාය ඝටසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, පටසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, තං සණ්ඨානං අත්තනො සභාවෙන විනා අඤ්ඤාපදෙසෙන සිද්ධං හොති. යාපනචින්තන කිරියා නාම අත්ථි. යං චිත්තන්ති වුච්චති. සා අඤ්ඤාපදෙසෙන සිද්ධා න හොති. අත්තනො සභාවෙනෙවසිද්ධා. එසනයො ඵුසනකිරියා, වෙදයිතකිරියා, දීසූති. ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යොවිනා අඤ්ඤාපදෙසෙනා’’තිආදිමාහ. ‘‘චිත්තෙනපරිකප්පෙත්වා’’ති මනොවිඤ්ඤාණ චිත්තෙන අවිජ්ජමානං සණ්ඨානං විජ්ජමානං කත්වා. ‘‘සවිග්ගහං කත්වා’’ති සරීරං කත්වා. වත්ථු දබ්බසහිතං කත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘චිත්තමයොචිත්තනිම්මිතො’’ති සුපිනන්තෙ දිට්ඨරූපානි විය චිත්තෙනපකතො චිත්තෙන නිම්මිතො. කස්මා සභාවසිද්ධො පරමත්ථො නාමාති ආහ ‘‘සොහී’’තිආදිං. ‘‘සන්තී’’ති එතෙන අසධාතු වසෙන අත්ථොති සිද්ධං වුත්තං. සද්දාබුද්ධීහි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථොතිපිවදන්ති. ‘‘ඉතරතො’’ති පරිකප්පසිද්ධතො. ‘‘පරමො’’ති අධිකො. තෙනාහ ‘‘උක්කංසගතො’’ති. එතෙන පරමසද්දස්ස අධිකත්ථං වදති. ඉදානි තස්ස උත්තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිවුත්තං. තත්ථ, ඉමස්මිං බුද්ධසාසනෙ පඤ්චසාසන කිච්චානි මහන්තානි අභිඤ්ඤෙය්‍යානං ධම්මානං අභිජානනං. පරිඤ්ඤෙය්‍යානං පරිජානනං. පහාතබ්බානං පහානං. සච්ඡි කාතබ්බානං සච්ඡිකරණං. භාවෙතබ්බානං භාවනාති. තත්ථ සබ්බෙපි පරමත්ථ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. දුක්ඛ සච්චධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. සමුදය සච්චධම්මා පහාතබ්බා නාම. සාමඤ්ඤප්ඵලානි ච නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකාතබ්බා නාම. මග්ගසච්චධම්මා භාවෙතබ්බා නාම. තෙසු ධම්මෙසු තෙසං කිච්චානං සිද්ධියා ඉමස්මිං සාසනෙ සාසනකිච්චං සිද්ධං හොති. නිට්ඨානං ගච්ඡති. තෙ ච ධම්මා එව රූපානං සාසන කිච්චානං අවිරාධකත්තා අවිසංවාදකත්තා උත්තමට්ඨෙන පරමත්ථා නාම හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යෙ’’තියෙජනා. ‘‘අය’’න්ති අයං ධම්මො. ‘‘තස්සා’’ති තස්සඅභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස, තස්සපරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස, තස්සපහාතබ්බස්ස, තස්සසච්ඡිකා තබ්බස්ස [Pg.37] තස්සභාවෙතබ්බස්සාති සම්බන්ධො. පරමත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. In the explanation of the term 'ultimate' (paramattha). The term 'qualifying word' (visesanapada) is sometimes used for the purpose of stating what is actual, as in 'a black crow,' 'a white heron.' Sometimes it is used for the purpose of differentiation, as in 'a blue cloth,' 'a blue flower.' Here, however, to show that it is for the purpose of differentiation, he said: “For there are two kinds of truths,” and so on. 'It is made known,' thus it is a 'designation' (paññatti). And the making known is accomplished by two factors: by the conventional usage of a consensus of people and by their acceptance. Thus he said: “those great people,” and so on. The connection is: “Therefore they are called conventional truths.” “Because of being agreed upon” means because of being used in communication and because of being accepted. In the phrase “of verbal truth and the truth of abstinence,” verbal truth is truthful speech devoid of falsehood. The truth of abstinence is the abstinence that is right speech. Indeed, it is called 'verbal truth' simply by way of refraining from verbal misconduct such as lying. “Because of being the basis” means because of being the foundation. They are called 'conventional truths' (sammutisacca) because they are agreed upon (sammuti) and, since that convention is the basis (vatthu) of truths, it is also a truth (sacca). Thus, it is also fitting that a truth established by convention is called a conventional truth. “Those who practice rightly” means those who practice rightly by way of [thinking]: 'A living being should not be killed,' 'May all beings be free from enmity,' and so on. “All worldly attainments” are the fruits and results of the grounds for meritorious action such as giving and virtue. “All the qualities that are requisites for enlightenment” are the perfections (pāramī) such as the perfection of giving, the perfection of virtue, and so on. “They accomplish” means they fulfill. “Those who practice wrongly” means those who practice wrongly by way of misconduct, wrong livelihood, and so on. By the words “Thus this great conventional truth,” it is shown that one should not violate conventional truth with the thought, “I will grasp only the ultimate truth.” For it shows that one who violates it would be excluded from all attainments. And how does one violate it? By holding that 'there is no such thing as a being,' 'there is no such thing as the transmigration of a being from one existence to another,' and 'there is no such thing as wholesome and unwholesome kamma that generates existence,' one becomes established in the annihilationist view. One becomes excluded from all attainments and becomes a filler of the planes of misery. “It causes [one] to grasp [it] as actually existing” means it causes it to be grasped as a basis for the distortions of perception, thought, and view. Therefore he said: “personality view,” and so on. By the words “Thus conventional truth is indeed deceptive,” it is shown that one should not violate ultimate truth by firmly grasping only conventional truth. For one who violates it is not freed from those views. And how does one violate it? By grasping the aggregates, or what is apart from the aggregates, as a self or a soul, and holding that this self or soul is annihilated after death, one becomes established in the annihilationist view. And by holding that this self or soul, being eternal, transmigrates and runs on from one existence to another, one becomes established in the eternalist view. “They do not mislead” means they do not lead to what is contrary. “But that” refers to the truth in its own nature. Feeling is called 'pleasant' only with reference to the mere distinction in how it is experienced. It is not said that feeling is pleasant because of being pleasant in all aspects. The primary meaning is: “All feeling is indeed suffering.” Therein, the distinction in experience is threefold: experiencing as agreeable, as disagreeable, or as neutral. “Indeed suffering” means suffering in the sense of being fearful. And 'in the sense of being fearful' means in the sense of being something to be feared by those who see the fear of saṃsāra. Those [actions] of which the result is pleasant are 'of pleasant result'; these are the wholesome [actions] of the three planes. By “agreed upon as wholesome,” he shows that even in the case of ultimate truth, these expressions are dependent on worldly convention. “With taints” is the state of being together with the taints. “Made defiled” is the state of being conjoined with defiling states. “The state of being subject to the floods, yokes, and clingings” is the state of being attainable by the floods, yokes, and clingings. 'A superior (adhika) self (attā)' is what is 'internal' (ajjhatta). In an external tree, the form-phenomena are the 'self' of the tree in the sense of 'essence.' In a branch, the form-phenomena are the 'self' of the branch in the sense of 'essence.' But the material and immaterial phenomena included in the continuity of a being, because of the firmness of the grasp of craving, are 'internal' (ajjhatta) by worldly convention, in the sense that they are a 'self' (attā) superior (adhika) to that external 'self.' Therefore he said: “and the triad of the internal,” and so on. The construction is: '...and the state of being the cessation of suffering and the path'—thus this tetrad is called the Noble Truth. “This very [tetrad]” means this tetrad alone. By “unshakable,” he explains the meaning of 'noble' (ariya). The pleasantness of the phenomena of the three planes is shaky. Why? Because they are impermanent phenomena. Those who grasp those phenomena as pleasant, making them an internal part of themselves, soon attain suffering. Having known those phenomena as suffering and being liberated from them, there is no attaining suffering again. This is the method for the remaining Noble Truths. “Among these” refers to the two truths spoken of as “two kinds of truths.” “Therefore it was said,” etc., is a statement of the quality obtained. In the phrase “That which, without another designation…,” 'another designation' means that, for instance, depending on the combination of the eight inseparable material phenomena, the shape of a pot is cognized, or the shape of a cloth is cognized; that shape is established by 'another designation,' that is, without its own nature. But there exists the activity of cognizing and thinking, which is called 'mind.' It is not established by another designation; it is established by its own nature. This is the method for the activity of contact, the activity of feeling, and so on. To show this meaning, he said: “That which, without another designation…,” and so on. “Having conceptually constructed by the mind” means having made a non-existent shape existent with the mind-consciousness. “Having given it a body” means having made a body. This means having made it together with a physical basis and substance. “Mind-made, created by the mind” means made by the mind, created by the mind, like forms seen in a dream. Why is that which is established by its own nature called 'ultimate' (paramattha)? To answer this, he says: “For it…,” and so on. By “they are” (santi), it is said that 'existence' (atthi) is established by way of the root 'as' (to be). They also say 'thing' or 'meaning' (attha) because it is to be reached or approached by words and understanding. “From the other” refers to that which is established by conceptual construction. “Highest/superior” (parama) means 'superior' (adhika). Therefore he says “gone to the highest degree.” By this he states the meaning of 'parama' as 'superior.' Now, to show its meaning as 'supreme' (uttama), “Moreover,” etc., was said. In this Buddha’s dispensation, the five tasks of the teaching are great: the direct knowledge of things to be directly known; the full understanding of things to be fully understood; the abandoning of things to be abandoned; the realization of things to be realized; and the development of things to be developed. Therein, all ultimate phenomena are to be directly known. The phenomena of the truth of suffering are to be fully understood. The phenomena of the truth of the origin are to be abandoned. The fruits of recluseship and Nibbāna are to be realized. The phenomena of the truth of the path are to be developed. Since the accomplishment of these tasks with respect to these phenomena constitutes the accomplishment and completion of the tasks of the teaching in this dispensation, and since these very phenomena are non-conflicting with and non-deceptive in relation to these tasks, they are called 'ultimate' (paramattha) in the supreme (uttama) sense. To show this meaning, “Moreover,” etc., was said. Therein, “those” refers to those people. “This” refers to this Dhamma. “Of that” connects to: of that which is to be directly known, of that which is to be fully understood, of that which is to be abandoned, of that which is to be realized, and of that which is to be developed. The explanation of the ultimate truth is concluded.

‘‘තං නසුන්දර’’න්ති බ්‍යඤ්ජනතො නසුන්දරං. නකෙවලං බ්‍යඤ්ජනතොයෙව නසුන්දරං, අත්ථතොපි නසුන්දරමෙව. චතුසච්ච ධම්මාහි පච්චෙකබුද්ධඤ්ඤාණස්සපි ගොචරා හොන්ති. පඤ්චඤෙය්‍ය ධම්මා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව. තත්ථ චතුසච්ච ධම්මා නාම පරමත්ථ ධම්මා එව. පඤ්චඤෙය්‍යධම්මා පන සබ්බ පඤ්ඤත්තියා සහ සබ්බපරමත්ථ ධම්මා. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං චතුසච්චාභි සම්බොධො ධම්ම පඤ්ඤත්තියා සහ සිජ්ඣති. පච්චෙකබුද්ධානං චතුසච්ච සම්බොධො ධම්මපඤ්ඤත්තියා සහ නසිජ්ඣති. තස්මා තෙ සයං පටිවිද්ධං චතුසච්ච ධම්මං නාම පඤ්ඤත්තිං නීහරිත්වා පරෙසං දෙසෙතුං න සක්කොන්ති. තෙසං චතුසච්චසම්බොධො මූගස්ස සුපිනදස්සනං විය හොතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තස්මා පඤ්ඤත්තියා සහ පඤ්ච ඤෙය්‍ය ධම්මා එව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ගොචරාති සක්කාවත්තුන්ති.

“‘That is not beautiful’ means it is not beautiful in terms of the letter. Not only is it not beautiful in terms of the letter, but it is also not beautiful in terms of the meaning. The four truths are also a domain for the knowledge of Paccekabuddhas. The five knowables, however, are the domain of omniscient knowledge alone. Herein, the phenomena of the four truths are only ultimate phenomena. But the five knowables are all ultimate phenomena together with all conventional designations. For Omniscient Buddhas, the full awakening to the four truths is accomplished together with the conventional designation of the Dhamma. For Paccekabuddhas, the awakening to the four truths is not accomplished together with the conventional designation of the Dhamma. Therefore, they are unable to bring forth the conventional designation named ‘the four truths,’ which they have personally penetrated, and teach it to others. Their awakening to the four truths is like the dream seen by a mute person, as it is said in the commentaries. Therefore, it can be said that only the five knowables together with conventional designations are the domain of omniscient knowledge.”

පරමත්ථපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the term ‘ultimate’ is finished.

13. චිත්තවචනත්ථෙ. නහි සා ආරම්මණෙනවිනා ලබ්භති. චින්තෙතීති වුත්තෙ කිං චින්තෙති, ආරම්මණං චින්තෙතීති එවං ආරම්මණභූතෙන කම්මපදෙන විනා අසම්භවතො. තස්මා ඉධ චින්තනාති දට්ඨබ්බා, තස්මා අස්ස නාමං සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. සුතමයඤ්ඤාණං, චින්තාමයඤ්ඤාණ, න්ති එත්ථ ආරම්මණස්ස භූතසභාව චින්තාපි අත්ථි, සාපඤ්ඤාඑවාති තං නිවත්තෙතුං ‘‘ආරම්මණ…පෙ… ණූපලද්ධියෙවා’’ති වුත්තං. චිත්තං, මනො, මානසං, විඤ්ඤාණ, න්ති සබ්බං චිත්තස්ස නාමං. ආරම්මණ පච්චයප්පටිබද්ධං හොති. න අඤ්ඤපච්චයප්පටිබද්ධං. න ච අඤ්ඤපච්චයෙන ලද්ධං නාමං. එවරූපස්ස ආරම්මණ විජානන සඞ්ඛාතස්ස අත්ථන්තරස්සබොධකං නහොතීති දස්සෙතුං ‘‘සන්තෙසු චා’’තිආදිවුත්තං. ‘‘එතෙනා’’ති ඉදං කත්තුනො කිරියාසාධනෙ අතිස්සයූපකාරකං කරණ සාධනං වදතීති දස්සෙතුං ‘‘තඤ්හී’’තිආදිවුත්තං. ‘‘චින්තනමත්ත’’න්ති එත්ථ මත්තසද්දො විසෙසනිවත්ති අත්ථොති, තෙන නිවත්තිතං අත්ථං දස්සෙති ‘‘සබ්බෙපිහී’’තිආදිනා. ‘‘විග්ගහො වා’’ති සරීරං වා. පච්චයෙන [Pg.38] ආයත්තා පච්චයායත්තා. ‘‘ආයත්තා’’ති සම්බන්ධා. වත්තනං වුත්ති. උප්පජ්ජනං වා ඨිති වා. පච්චයායත්තා වුත්ති එතෙසන්ති ‘‘පච්චයායත්ත වුත්තිනො’’. ‘‘ථාමෙනා’’තිආදි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. ‘‘එකං භාවසාධනමෙව පධානතො ලබ්භතී’’ති ඉදං ධම්මානං තං තං කිරියා මත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං. කිරියාමත්තභූතාපි පන තෙ ධම්මාසයං නානාපච්චයා වත්ථායං ඨිතා වා හොන්ති නානාපච්චයුප්පන්නාවත්ථායං ඨිතා වා. තස්මා පරමත්ථ පදෙසුපි යථාරහං තදඤ්ඤසාධනානං පටිලාභො අවාරිතො හොති. ඉතරථා හෙතු පච්චයො, ආරම්මණ පච්චයො, සහජාතපච්චයො, නිස්සයපච්චයොතිආදීසු කථං භාවසාධනං යුත්තං සියාති. ‘‘පධානතො’’ති මුඛ්‍යතො. ‘‘අභෙදස්ස චින්තනස්සභෙදකරණ’’න්ති ඉදං චින්තෙතීති චිත්තන්තිකතං කත්තුසාධනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සිලාපුත්තකස්සා’’ති භෙසජ්ජමූලානං පිසනසිලාපොතකස්ස. තස්ස සරීරං නාම විසුං අඞ්ගං නත්ථි. අභින්නංපි භින්නං කත්වා වුච්චති ‘‘සිලාපුත්තකසරීර’’න්ති. ඉදං අභෙදස්සභෙදකරණං නාම අභූතරූපං හොති. පයොජනෙ සති වත්තබ්බං, අසති න වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘තථාකරණඤ්චා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘පරපරිකප්පිතස්සා’’ති පරෙහි අඤ්ඤතිත්ථා චරියෙහි පරිචින්තිතස්ස. ‘‘සතිහි…පෙ… කප්පනායා’’ති සචෙ අත්තා අත්ථි, අත්තා චින්තෙති, තස්මා අත්තා චිත්තොනාමාතිආදි වත්තබ්බං. න වත්තබ්බං චින්තෙතීති චිත්තන්ති, චිත්තස්ස කිරියාමත්තත්තා. න පන අත්තාදිකො කත්තා නාම අත්ථි. තස්මා කිරියා මත්තමෙව කත්තාරං කත්වා ‘‘චින්තෙතීති චිත්ත’’න්ති වුත්තං. තෙන විඤ්ඤායතිලොකෙ අත්තාදිකොකත්තා නාම නත්ථීති. ඉදං අභෙදස්සභෙද පරිකප්පනාය පයොජනන්ති වුත්තං හොති. ‘‘අත්තප්පධානො’’ති කිරියාසාධනෙ බහූනංකාරකානං මජ්ඣෙ සයංපධානො සයංජෙට්ඨකො හුත්වා. ‘‘තංකත්තුභාව’’න්ති ලොකෙසිද්ධං කත්තුභාවං. ‘‘පුන කරණභාව’’න්ති පුන ලොකෙ සිද්ධං කරණභාවං. එවං චිත්තස්ස වචනත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස අභිධානත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ. යථයිදං යෙ ඉමෙ තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තාවිචිත්තා. එවං චිත්තං විචිත්තං යං අඤ්ඤං අත්ථි, තං අඤ්ඤං එකනිකායංපි නසමනුපස්සාමී-ති යොජනා. ‘‘නිකාය’’න්ති සත්තජාතිසමූ හං[Pg.39].‘‘නිස්සක්කෙ කරණවචන’’න්ති විභත්තාපාදානත්ථෙ කරණවචනං. එතෙන තතො චරණතො චිත්තතොති අත්ථං වදති. ගාථායං. ‘‘තං තං සභාවො’’ති විජානනඵුසනාදිකො සභාවො, අග්ගිස්සඋණ්හොවිය. ‘‘කිච්චසම්පත්තියොරසො’’ති තෙන තෙන ධම්මෙන කරණකිච්චඤ්ච, තං කිච්චං කත්වා ලද්ධො සම්පත්තිගුණො ච. අග්ගිස්ස වත්ථුම්හි පරිපාචනකිච්චං විය, ඔභාසනගුණොවිය ච. ‘‘ගය්හාකාරො’’ති ඤාණෙන ගහෙතබ්බො තස්ස තස්ස ධම්මස්ස ධජභූතො ආකාරො. සම්පත්ති රසොයෙව වුච්චති. ‘‘ඵලංවාපී’’ති කාරියප්ඵලං වාපි, අග්ගිස්ස ධූමොවිය. ‘‘ආසන්නකාරණ’’න්ති අත්තනො අනන්තරෙ ඵලනිබ්බත්තකං කාරණං, අග්ගිස්ස අග්ගිකාරක පුරිසො විය. ‘‘අල’’න්ති සමත්ථා. ‘‘විබුද්ධිනො’’ති විසෙසබුද්ධි සම්පන්නස්ස පණ්ඩිතස්ස. ‘‘පුබ්බඞ්ගමරස’’න්ති ආරම්මණග්ගහණෙ පධානරස කිච්චං. ‘‘සන්ධාන පච්චුපට්ඨාන’’න්ති නිරන්තරප්පවත්තාකාරපච්චුපට්ඨානං. ‘‘නාම රූපපදට්ඨාන’’න්ති ඵස්සාදිනාමඤ්ච වත්ථු රූපඤ්චචිත්තස්සපදට්ඨානං.

13. On the meaning of the word citta. Indeed, it is not found without an object. When it is said, ‘it thinks,’ the question arises, ‘what does it think?’ The answer is, ‘it thinks an object.’ Thus it is impossible without an accusative term that is the object. Therefore, here it should be seen as ‘thinking,’ and thus it should be seen that its name is established; this is the connection. Herein, in the context of ‘knowledge based on learning’ and ‘knowledge based on thinking,’ there is also the thinking of the true nature of the object, and that is wisdom itself. To exclude that, it is said: ‘The object… is only the means of acquisition.’ Citta, mano, mānasa, viññāṇa—all are names for citta. It is bound to the object-condition, not to another condition. And the name is not obtained through another condition. To show that it is not indicative of a different meaning designated as ‘cognizing an object’ of this sort, it is said, ‘And among existing things…’ etc. To show that the word ‘etena’ (by this) speaks of the instrumental derivation which is exceedingly helpful in the accomplishment of the action of the agent, it is said, ‘For that…’ etc. Here, in ‘mere thinking,’ the word ‘matta’ (mere) has the meaning of excluding a qualifier. It shows the meaning excluded by it with ‘For all…’ etc. ‘Or analysis’ means or the body. Dependent on a condition is ‘conditionally dependent.’ ‘Dependent’ means connected. Occurrence is ‘vutti’ (mode of being), that is, arising or abiding. Those for whom there is a conditionally dependent mode of being are ‘those with a conditionally dependent mode of being.’ ‘By strength,’ etc., are synonyms for one another. ‘Primarily, only one abstract derivation is obtained’—this is said with reference to the state of being the mere action of this or that phenomenon. But even though those phenomena have become mere action, they themselves may abide in a state dependent on various conditions or in a state arisen from various conditions. Therefore, even in passages on ultimate realities, the acquisition of other derivations as is appropriate is not obstructed. Otherwise, in cases such as ‘root condition,’ ‘object condition,’ ‘conascence condition,’ ‘dependence condition,’ etc., how could an abstract derivation be suitable? ‘Primarily’ means chiefly. ‘Making a division of undivided thinking’—this is said with reference to the agent-derivation made as ‘citta is that which thinks.’ ‘Of the stone-son’ means of the small grinding stone for grinding medicinal roots. It does not have a body or separate limb. Though undivided, it is spoken of as ‘the body of the grinding stone’ by making a division. This ‘making a division of the undivided’ is an unreal form. It should be said when there is a purpose, and not said when there is no purpose. Thus he says, ‘And making it so…’ etc. Therein, ‘of that conceived by others’ means of that conceived by others, the adherents of other sects. ‘With the conception…’ etc., means if there is a self, the self thinks, therefore it should be said ‘the self is named citta,’ etc. It should not be said ‘citta is that which thinks,’ because citta is a mere action. But there is no agent such as a self. Therefore, having made mere action into the agent, it is said, ‘citta is that which thinks.’ By this it is understood that in the world there is no agent such as a self. This, it is said, is the purpose of the conception of division in the undivided. ‘Having itself as chief’ means having become itself the chief, itself the foremost, amidst the many grammatical factors in the accomplishment of the action. ‘That state of being an agent’ means the state of being an agent established in the world. ‘Again, the state of being an instrument’ means again, the state of being an instrument established in the world. Having thus shown the etymological meaning of citta, now, showing its literal meaning, he says, ‘Moreover, here…’ etc. The construal is: ‘Just as these beings gone to the animal realm are variegated and diverse, I do not see even a single other group so variegated as this citta is variegated.’ ‘Group’ means a collection of a class of beings. ‘The instrumental expression in the ablative’ means the instrumental expression in the sense of the ablative case. By this, it states the meaning ‘from that, because of proceeding, it is citta.’ In the verse: ‘Its own nature’ means the nature of cognizing, contacting, etc., like the heat of fire. ‘Its function is its activity and attainment’ means both the activity to be done by this or that phenomenon, and the quality of attainment obtained after having done that activity, like fire's function of maturing things and its quality of illumination. ‘The mode to be grasped’ means the mode of this or that phenomenon which is to be grasped by knowledge and which is like a banner. It is called the function of attainment. ‘Or the fruit’ means or the resultant fruit, like the smoke of fire. ‘Proximate cause’ means the cause that produces the fruit immediately after itself, like the person who makes the fire. ‘Alaṃ’ means capable. ‘Of one with developed wisdom’ means of a wise person endowed with special wisdom. ‘Its function is that it is the forerunner’ means its function is being chief in the grasping of an object. ‘Its manifestation is continuity’ means its manifestation is the mode of uninterrupted occurrence. ‘Its proximate cause is name-and-form’ means both name—that is, contact, etc.—and the physical basis—that is, form—are the proximate cause of citta.

චිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of citta is finished.

14. ‘‘චෙතසි භව’’න්ති චිත්තස්මිං පාතුභූතං. ‘‘එතෙන සිද්ධා හොන්තී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සා එව ඵස්සාදීනං ජාති. යාචිත්තස්සජරා, සා එව ඵස්සාදීනංජරා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘එකවණ්ටූපනි බන්ධානී’’ති එකෙන වණ්ටදණ්ඩකෙන උපනිබන්ධානි. ‘‘එකජාතියාදි උපනිබන්ධා’’ති එකජාතිකථා දිවසෙන උපනිබන්ධා. ‘‘චෙ’’ති චෙවදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න වත්තබ්බං. ගාථායං. ‘‘ධම්මා’’ති නාමක්ඛන්ධ ධම්මා. ‘‘මනසා එවා’’ති කත්තුභූතෙන මනෙන එව. ‘‘පකතා’’ති පවත්තිතා. ‘‘නිම්මිතා’’ති නිප්ඵාදිතා. ‘‘චිත්තකිරියා භූතා එවා’’ති ආරම්මණං විජානන්තං චිත්තං ඵුසනාකාරං ජනෙත්වාව විජානාති. සො ඵුසනාකාරො ඵස්සොති වුච්චති. අවසෙසා පන සබ්බෙපි චෙතසිකධම්මා ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උපාදාය. සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස උපාදායාති හි වුත්තං. එවං සන්තෙපි චිත්තමූලකත්තා චිත්තනිස්සිතත්තා ච තෙපිධම්මා චිත්තකිරි යාභූතා [Pg.40] එව හොන්තීති. ‘‘එතෙනා’’ති එතෙනගාථාපදෙන. විභාවනියං පන එකාලම්බණතා මත්තෙන විභාවෙති. පරිපුණ්ණානි චෙ තසිකඞ්ගානි උපරි ථෙරෙන සයමෙව වක්ඛමානත්තාති අධිප්පායො. ඉධ පන පදත්ථවිභාවනට්ඨානත්තා පරිපුණ්ණෙහි අඞ්ගෙහි විභාවෙතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘තං නසුන්දර’’න්ති. ‘‘වත්ථුම්හී’’ති පටකොට්ඨකාදිම්හි. ‘‘නානාචිත්තකම්මානී’’ති හත්ථි අස්සරූපාදීනි. විජානනමත්තං චිත්තං, කුසලන්ති වා අකුසලන්ති වා වත්තබ්බං නත්ථි. නානාචෙතසිකෙ හි යුත්තත්තා එව තථා වත්තබ්බං හොති. වුත්තංහෙතං භගවතා. පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ චිත්තං. තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨන්ති. තෙනාහ ‘‘උදකං වියචිත්ත’’න්තිආදිං.

14. “‘Arisen in the mind’ means appeared in the mind. The connection is, ‘by this they are established.’ It should be construed with: ‘That same birth is the birth of contact, etc. Whatever is the aging of citta, that same is the aging of contact, etc.’ ‘Bound to a single stalk’ means bound together by a single stalk-like stem. ‘Bound by a single birth, etc.’ means bound by way of the account of a single birth, etc. ‘Ce’ means ‘if one should say.’ ‘Nā’ means ‘should not be said.’ In the verse: ‘Phenomena’ means the phenomena of the name-aggregates. ‘By mind indeed’ means by the mind that has become the agent. ‘Made’ means set in motion. ‘Created’ means produced. ‘They have become the action of citta’ means: citta, while cognizing an object, cognizes only after having generated the mode of contacting. That mode of contacting is called contact. But all remaining mental factors arise in dependence on contact. For it is said: ‘Contact is the cause, contact is the condition for the arising of the feeling aggregate, of the perception aggregate, of the formations aggregate.’ Even so, because they have citta as their root and are dependent on citta, those phenomena have indeed become the action of citta. ‘By this’ means by this verse-passage. But the Vibhāvanī analyzes it merely by way of having a single object. The intention is that the complete mental factors will be spoken of later by the Elder himself. But here, because it is the place for analyzing the meaning of the terms, it is proper to analyze with the complete factors. Thus he says, ‘That is not beautiful.’ ‘On the ground’ means on a piece of cloth, etc. ‘Various artistic works’ means the forms of elephants, horses, etc. Mere consciousness, citta, cannot be called wholesome or unwholesome. For it can be spoken of thus only because of its association with various mental factors. For this was said by the Blessed One: ‘Luminous, monks, is this citta. And it is defiled by adventitious defilements.’ Therefore he says, ‘citta is like water,’ etc.”

චෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of mental factors is finished.

15. රුප්පතීති පදං කත්තරිවාහෙතුකම්මනිවාසිද්ධං. රුප්පනඤ්චවිකාරාපත්ති එවාති දස්සෙතුං ‘‘සීතුණ්හාදීහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘විසමප්පවත්තිවසෙනා’’ති ධාතූනං විසමප්පවත්තිවසෙන. ධාතුක්ඛො භවසෙනාති වුත්තං හොති, ‘‘කෙනරුප්පතී’’ති එත්ථ ‘‘කෙනා’’ති හෙතු අත්ථෙවා හෙතු කත්තරිවා කරණවචනං දට්ඨබ්බං. තථා සීතෙනාතිආදීසුපි. ඩංසමකසා නාම සූචිමුඛා ඛුද්දකමක්ඛිකාචෙව මහන්ත මක්ඛිකා ච. වාතා නාම පුරත්ථිමවාතාදයො. ආතපො නාම සූරියාතපො. සරිංසපානාම අහි විච්ඡික සතපදිකාදයො. තෙසං සම්ඵස්සෙහිපි රුප්පති. මරණං වා ගච්ඡති, මරණ මත්තං වා දුක්ඛං. ‘‘යෙ ධම්මා’’ති ද්වාදසවිධා සප්පටිඝරූපධම්මා. ‘‘අඤ්ඤෙස’’න්ති සොළසන්නං අප්පටිඝරූපානඤ්ච අරූපධම්මානඤ්ච. ‘‘තෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙභුම්මං. ඉදානි පාළියා සද්ධිං මුඛ්‍යරුප්පනං සංසන්දෙන්තො ‘‘සමාගමො චා’’තිආදිමාහ. සමාගමො ච නාම අඤ්ඤමඤ්ඤාභිඝට්ටනං වුච්චතීති සම්බන්ධො. ආපාතාගමනඤ්ච ආරම්මණකරණඤ්ච ඨපෙත්වාති යොජනා. ‘‘මහාභූතානමෙව වා’’ති ආපොධාතු වජ්ජිතානං තිණ්ණං මහාභූතානමෙව වා. ‘‘විකාරං ආපජ්ජතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං විවරන්තො ‘‘යස්මිං ඛණෙ’’තිආදිමාහ. ‘‘සයංපි විකාරපත්තා හොන්තී’’ති [Pg.41] තෙමහාභූතාසයංපි පකතිං විජහිත්වා ඔමත්තාධිමත්තභාවං පාපුණන්තීති අත්ථො. ‘‘ඔමත්තාධිමත්තරූපසන්තතීනඤ්චා’’ති පරම්පරතො උප්පජ්ජමානා රූපසන්තතියො සන්ධාය වුත්තං. එවං පාළිනයෙන විපත්තිවසෙන රුප්පනං වත්වා ඉදානි විපත්ති වා හොතු, සම්පත්ති වා. පුරිමපච්ඡි මසන්තතීනං විසදිසප්පවත්තිභූතො විකාරොපි එකෙන පරියායෙන රුප්පනංනාමාති කත්වා පුන තං රුප්පනං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘ඝට්ටනවසෙන රුප්පන ධම්මාන මෙවා’’ති ආපාතාගමනාදිවසෙන රුප්පනධම්මෙහිවිනා අභිඝට්ටනවසෙනරුප්පන සභාවානං රූපධම්මානමෙව සිද්ධන්ති පුච්ඡා. ‘‘සවිග්ගහා හොන්තී’’ති දබ්බ සණ්ඨානාකාරසහිතා හොන්ති. කස්මා, ඔළාරිකසභාවත්තා. බහූනඤ්චරූපකලාපානං එකක්ඛණෙ එකාබද්ධභාවෙනපවත්තත්තා. අරූපධම්මාහි සණ්හසුඛුමසභාවා ච හොන්ති. සචෙ අනෙකසතසහස්සානිපි එකතො පවත්තෙය්‍යුං. දබ්බසණ්ඨානභාවං නගමිස්සන්තියෙව. එකස්මිඤ්ච සත්තසන්තානෙ එකක්ඛණෙ එක කලාපොව පවත්තති. කස්මා, අනන්තර පච්චයූපනිබන්ධෙන පවත්තත්තා. තස්මාතෙ සවිග්ගහාන හොන්ති. රූපධම්මා පන ඔළාරික සභාවා ච හොන්ති. බහූනං සන්නිචයෙසති දබ්බසණ්ඨානත්ථාය සංවත්තන්ති. එකක්ඛණෙ ච බහුකලාපාපි එකාබද්ධාහුත්වා පවත්තන්ති. තස්මා තෙසවිග්ගහාහොන්තීති.

15. The word ‘ruppati’ is established in the active, causative, and passive voices. And ‘being afflicted’ is simply the occurrence of an alteration; to show this, it is said, “by cold, heat, etc.” Here, “by way of imbalanced occurrence” means by way of the imbalanced occurrence of the elements. It is said to be “by way of a disturbance of the elements.” In the phrase “by what is it afflicted?” the word “by what” should be seen as an instrumental expressing either cause or agent. The same applies to “by cold,” etc. Gadflies and mosquitoes are small flies with needle-like mouths and also large flies. Winds are the easterly winds, etc. Heat is the heat of the sun. Creeping things are snakes, scorpions, centipedes, etc. It is afflicted also by contact with them: one either goes to death or to suffering equivalent to death. “Which phenomena” means the twelve kinds of resistant material phenomena. “Of others” means of the sixteen kinds of non-resistant material phenomena and of immaterial phenomena. “Among them” is the locative of specification. Now, correlating the primary meaning of affliction with the Pāḷi, he says, “and coming together,” etc. And coming together is called mutual collision; this is the connection. The construction is: setting aside approach and taking as object. “Or of the great elements only” means of the three great elements only, excluding the water element. Having said, “it undergoes alteration,” he elaborates on that same meaning, saying, “at the moment when,” etc. “They themselves undergo alteration” means that those great elements, having abandoned their own natural state, reach a state of deficiency or excess. “And of continuities of matter with deficiency or excess” is said in reference to the continuities of matter arising in succession. Having thus spoken of affliction by way of destruction according to the Pāḷi, now, whether it is destruction or success, the alteration that is the dissimilar occurrence of preceding and succeeding continuities is also in one way called ‘being afflicted.’ To show this affliction again, he says, “Moreover, here,” etc. The question is: “Is it established that only material phenomena, which have the nature of being afflicted by way of impact, are afflicted by way of collision, to the exclusion of phenomena afflicted by way of approach, etc.?” “They are with bodies” means they possess substance, shape, and form. Why? Because of their gross nature, and because many groups of matter occur at one moment in a unified state. But immaterial phenomena are of a subtle and fine nature. Even if many hundreds of thousands were to occur together, they would not acquire the state of a substance. And in the continuity of one being, only one group occurs at one moment. Why? Because it occurs bound up with the contiguity condition. Therefore they are not with bodies. Material phenomena, however, are of a gross nature. When there is an accumulation of many, they conduce to having the state of a substance. And at one moment many groups also occur, having become unified. Therefore they are with bodies.

‘‘සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියෙනා’’ති සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතීතිආදිනා ලොකස්ස පච්චක්ඛතො පාකටස්ස සීතාදිවචනස්සසාමත්ථියෙන. තඤ්හි වචනං ලොකස්ස අපාකටං අරූපධම්මානං රුප්පනං ඉධනාධිප්පෙතන්ති දීපෙතීති අධිප්පායො. ‘‘වොහාරො නාමා’’ති නාමසඤ්ඤා නාමාති වුත්තං හොති. ‘‘ලොකොපචාරෙනා’’ති බහුජනස්ස උපචාරෙන වොහාරෙන කථනෙන. ‘‘පාකට නිමිත්තවසෙනෙවා’’ති පාකටස්ස සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස වසෙනෙව. ‘‘සීතාදිග්ගහණෙන විනාපී’’ති පිසද්දෙන සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියෙනපීති දීපෙති. එවං සන්තෙපි පාළිසාධකං නාම න සක්කාසබ්බත්ථ ලද්ධුං. පාකටනිමිත්ත වචනමෙව සබ්බත්ථ සාධාරණන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘තප්පසඞ්ගනිවත්තී’’ති තස්ස අරූපධම්මානං රූපතාපසඞ්ගස්ස නිවත්ති. ‘‘ඉද්ධිවිකුබ්බනාවසප්පවත්තා’’ති එත්ථ ඉද්ධිවිකුබ්බනානාමඉද්ධියානානප්පකාරමාපනං. ‘‘රූපතා සිද්ධී’’ති [Pg.42] රූපන්ති නාම සඤ්ඤාසිද්ධි. ‘‘ඉදං පනා’’ති ඉදං රූපං පන. ‘‘අනුග්ගහානං සීතාදීනං වසෙනා’’ති කිඤ්චාපිපාළියං සීතාදිවචනං උපඝාතකානං සීතාදීනං වසෙන වුත්තං. තෙච බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි. අනුග්ගාහකා එව අත්ථි. තෙසංවසෙනාති අධිප්පායො. ‘‘පාළියං නිද්දිට්ඨානී’’ති සඤ්ජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා සඤ්ඤාති වුච්චති. කිඤ්ච සඤ්ජානාති. නීලංපි සඤ්ජානාති, පීතම්පි සඤ්ජානාතී-තිආදිනා ච, විජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. කිඤ්ච විජානාති. මධුරංපි විජානාති, අම්බිලංපි විජානාතී-තිආදිනා ච-පාළියං නිද්දිට්ඨානි.

“By the capacity for grasping cold, etc.” means by the capacity of the expression “cold, etc.,” which is manifest to the world through direct experience, as in “it is afflicted by cold, it is afflicted by heat,” etc. The meaning is that this shows that that expression does not here intend the affliction of immaterial phenomena, which is not manifest to the world. “Conventional usage” means it is said to be a name and a designation. “By worldly convention” means by the convention, usage, and speech of the multitude. “By way of a manifest sign” means by way of a manifest sign for the occurrence of a word. “Even without the grasping of cold, etc.”: by the word “pi” (even), it indicates “even by the capacity for grasping cold, etc.” Even so, a proof from the Pāḷi cannot be found everywhere. It should be seen that only the expression of a manifest sign is common to all cases. “The removal of that contingency” means the removal of the contingency of immaterial phenomena being material. “Occurring by the power of psychic transformation”: here “psychic transformation” is the various creations of psychic power. “The establishment of materiality” means the establishment of the designation “material form.” “But this” means this material form. “By way of supportive cold, etc.”: although in the Pāḷi the expression “cold, etc.” is stated by way of destructive cold, etc., and these do not exist in the Brahmā-world—only supportive ones exist—the meaning is that it is by way of these. “Stated in the Pāḷi”: “Because it perceives, bhikkhus, it is called perception. And what does it perceive? It perceives blue, it perceives yellow,” etc. And: “Because it cognizes, bhikkhus, it is called consciousness. And what does it cognize? It cognizes sweet, it cognizes sour,” etc.—these are stated in the Pāḷi.

රූපපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the term 'material form' is finished.

16. නිබ්බානපදෙ. ‘‘ඛන්ධාවා’’ති භවන්තරෙ අපායාදීසු භවිස්සමානා ඛන්ධාවා. න හි අතීත ධම්මා, නිබ්බායන්ති නාම, සත්තෙ පීළෙත්වා නිරුද්ධත්තාති අධිප්පායො. පච්චුප්පන්නා ච ධම්මා එතරහි පීළෙන්ති, අවස්සං උප්පජ්ජමානා අනාගතධම්මා ච අනාගතෙ පීළෙස්සන්ති, කථං තෙ නිබ්බායන්ති නාමාති ආහ ‘‘පච්චුප්පන්නෙසු…පෙ… වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති. ‘‘විසයෙභුම්ම’’න්ති විසයාධාරෙභුම්මං. විසයාධාරො නාමමනුස්සාභූමියං ගච්ඡන්තීතිආදීසු විය මුඛ්‍යාධාරො නහොති. තෙන පන විනා අඤ්ඤත්ථ තං කිරියං කාතුං නසක්කොති. තස්මා ආධාරභාවෙන පරිකප්පිතො ආධාරොති දස්සෙතුං ‘‘යථාආකාසෙ’’තිආදිවුත්තං. යථා සකුණානං පක්ඛන කිරියා නාම ආකාසෙන විනා අඤ්ඤත්ථ නසිජ්ඣති. තථා වට්ටදුක්ඛධම්මානං නිබ්බුති කිරියාපි නිබ්බානෙන විනා අඤ්ඤත්ථ නසිජ්ඣතීති දස්සෙතුං ‘‘යෙහිතෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යෙ’’ති යෙතිවිධවට්ටදුක්ඛසන්තාපධම්මා. හිසද්දොනිපාතො. තෙසද්දො වචනාලඞ්කාරො. ‘‘තබ්බිනිමුත්ත’’න්ති නිබ්බානවිනිමුත්තං. නිබ්බුතිඨානං නාම නත්ථි. තස්මා නිබ්බානං තෙසං නිබ්බුති කිරියාය විසයා ධාරොහොතීති අධිප්පායො. යථා අයං පදීපො නිබ්බායති. තථාධීරා නිබ්බන්තීති යොජනා. ‘‘තං තං කිලෙසානං වා’’ති තෙ සංතෙසංකිලෙසානං වා. ‘‘ඛන්ධානං වා’’ති අනාගතභවෙසු ඛන්ධානං වා. ‘‘පුනඅප්පටිසන්ධිකභාව’’න්ති සන්තානස්ස පුන පටිසන්ධානාභාවං පාපුණන්ති [Pg.43] අරියා ජනා. යථා මග්ගෙ කරණවචනං දිස්සති අද්ධා ඉමායපටිපත්තියා ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමීතිආදීසු. න තථා නිබ්බානෙති ආහ ‘‘මග්ගෙවියා’’තිආදිං. නිබ්බානෙපනභුම්මවචනමෙව දිස්සති යත්ථනාමඤ්චරූපඤ්ච. අසෙසං උපරුජ්ඣතීතිආදීසු. තස්මා නිබ්බානෙ කරණ වචනං න දිස්සති, කරණ ලක්ඛණස්සෙව අභාවතොති දස්සෙතුං ‘‘න ච නිබ්බාන’’න්තිආදි වුත්තං. කරණ ලක්ඛණං නාමකත්තුනො සහකාරී පච්චයභාවො. නනු අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා නිබ්බායන්තීති දිස්සතීති. සච්චං, තත්ථ පන විසෙසනෙ කරණ වචනං. න කරණකාරකෙ. තඤ්හි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයානිවත්තනත්ථං වුත්තන්ති.

16. On the term Nibbāna. “The aggregates” means the aggregates that will be in a future existence in the planes of misery, etc. The meaning is that past phenomena are not what are extinguished, for they have ceased after having afflicted beings. Present phenomena afflict now, and future phenomena that will inevitably arise will afflict in the future. How can they be what are extinguished? Thus it is said: “Regarding the present … there is nothing to be said.” “The locative of sphere” means the locative of support for the sphere. The support for the sphere is not a primary support, as in such cases as “they go in the human plane.” But without that, one cannot perform that action elsewhere. Therefore, to show that it is a support conceived by way of being a basis, it is said, “as in space,” etc. Just as a bird's action of flying does not succeed elsewhere without space, so too the action of extinguishing the phenomena of suffering in the round does not succeed elsewhere without Nibbāna. To show this, he says, “by which they,” etc. Here, “which” refers to the three kinds of phenomena of the torment of suffering in the round. The word “hi” is a particle. The word “te” is a verbal embellishment. “Apart from that” means apart from Nibbāna. There is no such thing as a place of extinguishing. Therefore, the meaning is that Nibbāna is the support for the sphere of their action of extinguishing. The connection is: “Just as this lamp is extinguished, so the wise are extinguished.” “Of those very defilements” means of those very defilements. “Or of the aggregates” means of the aggregates in future existences. “The state of no further relinking”: noble persons attain the state of the continuity having no further relinking. Just as the instrumental case is seen in the case of the path, as in “Surely, by this practice I will be fully liberated from old age and death,” etc., it is not so in the case of Nibbāna. Thus he says, “like in the case of the path,” etc. But in the case of Nibbāna, only the locative case is seen, as in “where name-and-form cease without remainder,” etc. Therefore, the instrumental case is not seen in the case of Nibbāna, because the characteristic of an instrument is absent. To show this, it is said, “and Nibbāna is not,” etc. The characteristic of an instrument is the state of being an auxiliary condition for the agent. But is it not seen: “they are extinguished by the Nibbāna-element without residue remaining”? True, but there the instrumental case is in the qualifier, not in the instrumental factor. For that is said for the purpose of precluding the Nibbāna-element with residue remaining.

නිබ්බානපදවණ්ණනා.

The commentary on the term 'Nibbāna'.

දුතීයගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the second verse is finished.

18. කාමාවචරපදෙ. ‘‘කාමීයතී’’ති ඉච්ඡීයති. නිමිත්තස්සාදවත්ථු මජ්ඣිමට්ඨකථායං ආගතං. ‘‘තෙකාමීයන්තී’’ති තෙ අවීචිනිරයාදයො ඉච්ඡීයන්ති. ‘‘තත්ථ උප්පන්නානම්පී’’ති අවීචිනිරයාදීසු උප්පන්නානංපි සත්තානං. ‘‘භවනිකන්ති නාම හොතී’’ති භවසඞ්ඛාතං අත්තනො ඛන්ධං එතං මම, එසොහමස්මි, එසොමෙ අත්තාති ගණ්හන්තී තණ්හා භවනිකන්ති නාම. සා නෙරයිකසත්තානංපි අත්ථියෙව. ‘‘කාමෙ අවචරතී’’ති කාමෙපරියාපන්නං හොති. කාමෙ අන්තොගධං හොති. රූපාරූපභූමීසු උප්පන්නංපි රූපාරූපසඞ්ඛ්‍යං නගච්ඡති. කාමසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. කාමගණනමෙවගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘තීසුභවෙසු උප්පන්නානිපී’’ති කාමරූපාරූපසත්තසන්තානෙසු උප්පන්නානිපි න තත්‍රපරියා පන්නානෙව හොන්ති. තත්‍ර අපරියාපන්නානෙව හොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘කාමාවචරතාපත්තිදොසො’’ති කාමාවචර ධම්මාති වත්තබ්බතා පත්තිදොසො. ‘‘රූපාවචරතාදිමුත්තිදොසො’’ති ඉමෙ රූපාවචර ධම්මා න හොන්ති, අරූපාවචර ධම්මා න හොන්ති, ලොකුත්තර ධම්මා න හොන්තීති එවං වත්තබ්බතාපත්ති දොසොති වුත්තං හොති. එසනයො ‘‘රූපාරූපාවචරතාපත්ති දොසො කාමාවචරතාමුත්ති දොසො’’ තිපදෙසු[Pg.44]. අවචරසද්දස්ස උප්පන්නත්ථෙ ගහිතෙපි එතෙදොසා නාපජ්ජන්ති. කස්මා, ලොකෙ යෙභූය්‍යනයතබ්බහුලනයානංපි සබ්භාවාති ඉමමත්ථං වදන්තො ‘‘නනුයෙභූය්‍ය වුත්තිවසෙනපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘කෙසඤ්චී’’ති කෙසඤ්චි පුග්ගලානං වා ධම්මානං වා. යථාමිගලුද්දකො ගාමෙ චරන්තොපි වනෙ චරණබහුලත්තා වනචරකොති නාමං ලභති. රාජහත්ථී අඤ්ඤත්ථ චරන්තොපි සඞ්ගාමෙ චරණබහුලත්තා සඞ්ගාමාවචරොති නාමං ලභති. අයං යෙභූය්‍යනයො නාම. යස්මිං වනෙ අම්බරුක්ඛාපි අත්ථි, අඤ්ඤරුක්ඛාපි අත්ථි. අම්බරුක්ඛබහුලත්තා පන තං වනං අම්බවනන්ති නාමං ලභති. එවං සිම්බලිවනාදීසු. අයං තබ්බහුලනයො. ඉධ පන භූමියො තබ්බහුලනයෙන කාමරූපාරූප නාමං ලභන්ති, ධම්මා යෙභූය්‍යනයෙන කාමාවචරාදි නාමං ලභන්තීති. එවං ගහිතෙ සති, තෙ දොසානා පජ්ජන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා ඉධපි…පෙ… දොසොතී’’තිආහ. ‘‘නා’’ති න කොචිදොසො නත්ථි. අත්ථි එවාති අධිප්පායො. ‘‘තස්මාස්සා’’ති එත්ථ ‘‘අස්සා’’ති අවචරසද්දස්ස. ‘‘තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා’’ති උප්පජ්ජනත්ථං අග්ගහෙත්වා. ‘‘පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය කතො’’ති තථා පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය ගොචරවිසයත්තාතායතණ්හාය කතොනාම හොති. එතෙන කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා. අවචරති එත්ථාති අවචරං. කාමස්ස අවචරන්ති කාමාවචරං. කාම තණ්හාය ගොචරවිසයත්තා කාමාවචරන්ති අයමත්ථොපි සිජ්ඣති.

18. On the term 'sense-sphere'. ‘Is desired’ (kāmīyati) means is wished for (icchīyati). The object of enjoyment of the sign is found in the Majjhimaṭṭhakathā. ‘They are desired’ (tekāmīyantī) means those states such as the Avīci hell are desired. ‘Even of those born there’ (tattha uppannānampī) means of beings born in the Avīci hell and so on. ‘There is what is called delight in existence’ (bhavanikanti nāma hotī) means the craving that grasps one’s own aggregates, which are reckoned as existence, as ‘this is mine, this I am, this is my self,’ is called delight in existence (bhavanikanti). This exists even for beings in hell. ‘It ranges in the sense-sphere’ (kāme avacaratī) means it is included in the sense-sphere; it is comprised within the sense-sphere. Even if arisen in the form and formless planes, it does not go to the reckoning of form or formlessness; it goes only to the reckoning of the sense-sphere. The meaning is that it goes only to the count of the sense-sphere. ‘Even when arisen in the three kinds of existence’ (tīsu bhavesu uppannānipi) means even when arisen in the mental continuities of beings of the sense-sphere, form-sphere, and formless-sphere, they are not included therein. The intention is that they are not included there. ‘The fault of incurring [the designation] sense-sphere’ (kāmāvacaratāpattidoso) means the fault of having to say that they are sense-sphere phenomena. ‘The fault of being free from [the designation] form-sphere, etc.’ (rūpāvacaratādimuttidoso) means it is said to be the fault of having to state thus: ‘These are not form-sphere phenomena, they are not formless-sphere phenomena, they are not supramundane phenomena.’ This is the method in the phrases ‘the fault of incurring [the designation] form-sphere and formless-sphere’ and ‘the fault of being free from [the designation] sense-sphere.’ Even when the word ‘ranging’ (avacara) is taken in the sense of ‘arisen,’ these faults do not occur. Why? Because in the world there also exist the principles of predominance and abundance. Stating this point, he says: ‘Is it not also by way of the principle of predominance…?’ and so on. Therein, ‘of some’ means of some persons or phenomena. Just as a deer hunter, though he ranges in a village, is called a ‘forest-ranger’ (vanacara) because of his frequent ranging in the forest. A royal elephant, though he ranges elsewhere, is called a ‘battle-ranger’ (saṅgāmāvacara) because of his frequent ranging in battle. This is called the principle of predominance. A forest in which there are mango trees and also other trees is called a ‘mango grove’ (ambavana) because of the abundance of mango trees. So too in the case of a silk-cotton tree forest and so on. This is the principle of abundance. Here, however, the planes get their names—sense-sphere, form-sphere, formless-sphere—by the principle of abundance, while the phenomena get their names—sense-sphere-ranging, etc.—by the principle of predominance. When this is taken thus, to show that those faults do not occur, he says: ‘Therefore, here too… there is no fault.’ ‘No’ (nā) means it is not that there is no fault whatsoever. The intention is that there certainly is. In ‘Therefore of it’ (tasmāssā), ‘of it’ (assā) refers to the word ‘ranging’ (avacara). ‘Without taking the meaning thus’ (tathā atthaṃ aggahetvā) means without taking the meaning of ‘arising.’ ‘Made by grasping sensual craving’ (pariggāhiniyā kāmataṇhāya kato) means it is so called because it is made the range and object by grasping sensual craving. By this, the following meaning is also established: ‘It is desired (kāmeti), thus it is sensual pleasure (kāmo),’ that is, sensual craving. ‘It ranges herein (avacarati ettha), thus it is a range (avacaraṃ).’ ‘The range of sensual pleasure (kāmassa avacaraṃ) is the sense-sphere (kāmāvacaraṃ).’ Because it is the range and object of sensual craving, it is called sense-sphere (kāmāvacara).

රූපෙඅවචරතීති රූපාවචරං. ‘‘රූපෙ’’ති සොළසවිධායරූපභූමියා. ‘‘අවචරතී’’ති තත්ථ පරියාපන්නභාවෙන පවත්තති. අරූපෙ අවචරතීති අරූපාවචරං. ‘‘අරූපෙ’’ති චතුබ්බිධාය අරූපභූමියා. ‘‘අවචරතී’’ති තත්ථ පරියාපන්නභාවෙන පවත්තතීති ඉමමත්ථං වදති ‘‘රූපාරූපාවචරෙසුපි අයංනයො නෙතබ්බො’’ති. රූපෙ භවො රූපං. රූපතණ්හා. අරූපෙ භවො අරූපං, අරූපතණ්හා. රූපස්ස අවචරං රූපාවචරං. අරූපස්ස අවචරං අරූපාවචරන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති ‘‘තෙසු පනා’’තිආදිනා. ‘‘අත්‍රා’’ති ඉමස්මිං ඨානෙ. යදිපි ලොභො, රාගො, කාමො, තණ්හා, තිසබ්බම්පෙතං ලොභස්සවෙවචනං හොති. රූපරාගො අරූපරාගොති පන විසුං විභත්තත්තා ඉධ කාමසද්දෙන තං දඤ්ඤොලොභො [Pg.45] ගය්හති. ‘‘සබ්බොපි ලොභො’’ති එතෙනසස්සතුච්ඡෙද දිට්ඨිසහගතොපි සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බං.

‘It ranges in form, thus it is form-sphere’ (rūpe avacaratīti rūpāvacaraṃ). ‘In form’ (rūpe) means in the sixteenfold form plane. ‘It ranges’ (avacaratī) means it proceeds by way of being included there. ‘It ranges in the formless, thus it is formless-sphere’ (arūpe avacaratīti arūpāvacaraṃ). ‘In the formless’ (arūpe) means in the fourfold formless plane. He states this meaning—‘it ranges’ means it proceeds by way of being included there—when he says: ‘This method should be applied also to the form-sphere and formless-sphere.’ ‘Existence in form’ (rūpe bhavo) means ‘form’ (rūpaṃ), that is, form-craving (rūpataṇhā). ‘Existence in the formless’ (arūpe bhavo) means ‘formless’ (arūpaṃ), that is, formless-craving (arūpataṇhā). He clarifies this meaning—‘the range of form is the form-sphere; the range of the formless is the formless-sphere’—with the passage beginning ‘But in those cases….’ ‘Here’ (atra) means in this place. Although greed (lobha), lust (rāga), sensual desire (kāma), and craving (taṇhā) are all synonyms for greed (lobha), yet because passion for form and passion for the formless are distinguished separately, here by the word ‘sensual desire’ (kāma) a different kind of greed is to be understood. By ‘all greed’ (sabbopi lobho) it should be understood that even that which is associated with the views of eternalism and annihilationism is included.

19. ‘‘රූපාරූපසද්දා තාසු භූමීසු නිරුළ්හා’’ති අනිමිත්තා හුත්වා නිරුළ්හාති අධිප්පායො. ඉදානි සනිමිත්තං නයං වදති ‘‘අපිචා’’තිආදිනා. ‘‘නිස්සයොපචාරො’’ති ඨානූපචාරො, යථා සබ්බොගාමො ආගතොති. ‘‘නිස්සිතො පචාරො’’ති ඨාන්‍යූපචාරො. යථා ධජා ආගච්ඡන්තීති. ‘‘යං එතස්මිං අන්තරෙ’’ති යෙ එතස්මිං අන්තරෙ ඛන්ධධාතු ආයතනා. යං රූපං, යා වෙදනා, යාසඤ්ඤා, යෙ සඞ්ඛාරා, යංවිඤ්ඤාණන්ති යොජනා. ‘‘සුවිසද’’න්ති යෙභූය්‍යාදි නයෙහි අනාකුලත්තාසුවිසුද්ධං. ‘‘කිං වික්ඛෙපෙනා’’ති චිත්තවික්ඛෙපෙන කිං පයොජනන්ති අත්ථො.

19. ‘The terms “form” and “formless” are established usage in regard to those planes’ means the intention is that they are established usage without a cause. Now he states the method with a cause, beginning with ‘Moreover….’ ‘Metaphor based on the support’ (nissayopacāro) is a metaphor of place, as when one says, ‘The whole village has come.’ ‘Metaphor based on the supported’ (nissitopacāro) is a metaphor of the thing in the place, as when one says, ‘The banners are coming.’ ‘Whatever is in this interval’ means whatever aggregates, elements, and sense bases are in this interval. The construction is: whatever form, whatever feeling, whatever perception, whatever formations, whatever consciousness. ‘Very clear’ (suvisadaṃ) means very pure because it is unconfused by the principles of predominance and so on. ‘What need for elaboration?’ (kiṃ vikkhepena) means: what is the purpose of mental distraction?

20. ‘‘ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨෙනා’’ති භිජ්ජනප්පභිජ්ජනට්ඨෙන. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං තෙභූමකෙ ධම්මසමූහෙ. ‘‘නිවිසතී’’ති නිච්චං විසති, උපගච්ඡති. ‘‘තස්සා’’ති මිච්ඡාග්ගාහස්ස. ‘‘තෙස’’න්ති ලොකුත්තර ධම්මානං. ‘‘යෙස’’න්ති ලොකිය ධම්මානං. ‘‘ලුජ්ජන’’න්ති ඛණිකභඞ්ගෙන භිජ්ජනං. ‘‘පලුජ්ජන’’න්ති සණ්ඨානභෙදෙන සන්තතිච්ඡෙදෙන නානප්පකාරතො භිජ්ජනං. නිබ්බානං පන ඉධ න ලබ්භති චිත්තසඞ්ගහාධිකාරත්තාති අධිප්පායො. සො ච අපරියාපන්නභාවො, විසුං එකාචතුත්ථී අවත්ථා භූමිනාමාති යොජනා.

20. ‘In the sense of being afflicted and breaking up’ (lujjanappalujjanaṭṭhena) means in the sense of breaking and shattering. ‘Wherein’ (yattha) means in which collection of phenomena belonging to the three planes. ‘Settles’ (nivisati) means it constantly enters, it approaches. ‘Of that’ (tassā) means of wrong grasping. ‘Of those’ (tesaṃ) means of the supramundane phenomena. ‘Of which’ (yesaṃ) means of the mundane phenomena. ‘Being afflicted’ (lujjanaṃ) is breaking up with momentary dissolution. ‘Breaking up’ (palujjanaṃ) is breaking up in various ways through the disintegration of form and the cutting off of continuity. The intention is that Nibbāna, however, is not obtained here because the subject matter is the compendium of consciousness. And that state of being unincluded is to be construed as a separate, single, fourth state called a plane.

චතුබ්භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the division of the four planes is finished.

21. ‘‘හීන’’න්ති සද්ධාසතිආදීහි සොභණධම්මෙහි අයුත්තත්තාහීනං. ‘‘සබ්බහීන’’න්ති ලොභාදීහි පාපධම්මෙහි යුත්තත්තා සබ්බ චිත්තෙහි හීනතරං. ‘‘තදත්ථො’’ති උපරිමානං චිත්තානං සොභණසඤ්ඤාකරණසුඛත්ථො. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. ‘‘වීථිචිත්තවසෙනාති එතං මම, එසොහමස්මි, එසොමෙ අත්තාති එවං පවත්තස්ස භවනිකන්ති ජවනවීථිචිත්තස්ස වසෙන. එවඤ්චසති, කිං කාරණං ලොභමූලචිත්තස්සපථමං වචනෙති ආහ ‘‘අකුසලෙසු පනා’’තිආදිං[Pg.46].‘‘ද්වීහිවට්ටමූලෙහී’’ති ලොභමොහසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි වට්ටමූලෙහි.

21. ‘Inferior’ (hīnaṃ) means inferior because of its dissociation from beautiful qualities such as faith and mindfulness. ‘Most inferior of all’ (sabbahīnaṃ) means more inferior than all other consciousnesses because of its association with evil qualities such as greed. ‘For the sake of that’ (tadattho) means for the sake of facilitating the perception of the higher consciousnesses as beautiful. ‘From the beginning’ (ādito) means in the beginning. ‘By way of the process-consciousness’ means by way of the impulsion-process-consciousness of delight in existence of one who proceeds thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ This being so, what is the reason for stating the consciousness rooted in greed first? He says: ‘But among the unwholesome…’ and so on. ‘By the two roots of the round’ (dvīhi vaṭṭamūlehi) means by the two roots of the round reckoned as greed and delusion.

22. ‘‘සිනිද්ධචිත්ත’’න්ති සාතවෙදනායුත්තත්තාලූඛචිත්තං න හොතීති අධිප්පායො. සුමනස්සභාවොති වුත්තෙ කායිකසුඛවෙදනායපි පසඞ්ගො සියාති වුත්තං ‘‘මානසික…පෙ… නාම’’න්ති. ‘‘සුමනාභිධානස්සා’’ති සුමනනාමස්ස. ‘‘පවත්තිනිමිත්ත’’න්ති පවත්තියා ආසන්න කාරණං. කථං පන භාවො පවත්තිනිමිත්තං නාමහොතීති ආහ ‘‘භවන්ති…පෙ… කත්වා’’ති. නිමිත්තෙ භුම්මං. තථාහි භාවො නාම සද්දප්පවත්තිනිමිත්තන්ති වුත්තං. ඉදානි නිමිත්ත ලක්ඛණං දස්සෙන්තො ‘‘යථාහී’’තිආදිමාහ. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං පයොගෙ. ‘‘දන්ත නිමිත්ත’’න්ති දන්තකාරණා. ‘‘තං වෙදනා නිමිත්ත’’න්ති තං වෙදනාකාරණා. එත්ථ සියා, ‘‘එතස්මින්ති නිමිත්තෙ භුම්ම’’න්ති වුත්තං, නිමිත්තඤ්චනාම අකාරකං අසාධනං, තං කථං සාධනවිග්ගහෙ යුජ්ජතීති. අධිකරණ සාධනානුරූපත්තා සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්සාති දට්ඨබ්බං. එතෙනාති ච එතස්මාති ච හෙතු අත්ථෙ උභයවචනන්ති වදන්ති. ආසන්නහෙතු නාමසාධනරූපො භවතීති තෙසං අධිප්පායො. සුට්ඨු කරොති, පකතිපච්චයෙන අනිප්ඵන්නං කම්මං අත්තනො බලෙන නිප්ඵාදෙතීති සඞ්ඛාරො. ‘‘පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො’’ති පුබ්බභාගෙ අභිසඞ්ඛාරො. පයොජෙති නියොජෙතීති පයොගො. උපෙති ඵලසඞ්ඛාතො අත්ථො එතෙනාති උපායො. ‘‘ආණත්තියාවා’’ති පෙසනායවා. ‘‘අජ්ඣෙසනෙන වා’’ති ආයාචනෙන වා. ‘‘තජ්ජෙත්වා වා’’ති භයං දස්සෙත්වා වා. ‘‘තං තං උපායං පරෙ ආචික්ඛ’’න්ති. කථං ආචික්ඛන්තීති ආහ ‘‘අකරණෙ’’තිආදිං. ‘‘තස්මිං තස්මිං කම්මෙ පයොජෙතීතිකත්වා ඉධ සඞ්ඛාරො නාමා’’ති යොජනා. ‘‘පච්චය ගණො’’ති පකතිපච්චයගණො. ‘‘තෙනා’’ති සඞ්ඛාරෙන. ‘‘සාධාරණො’’ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානං සාධාරණො. ‘‘දුවිධෙන සඞ්ඛාරෙනා’’ති පයොගෙන වා උපායෙන වා. ‘‘යො පන තෙනසහිතො’’තිආදිනා පුබ්බෙවුත්තමෙවත්ථං පකාරන්තරෙනපාකටං කාතුං ‘‘සොපන යදා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉතී’’තිආදි ලද්ධගුණ වචනං. ‘‘පච්චයගණස්සෙවනාම’’න්ති පච්චයගණස්සෙව විසෙස නාමන්ති [Pg.47] වුත්තං හොති. උප්පන්නත්ථෙ ඉකපච්චයොති කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’තිආදිං. ‘‘පාළිය’’න්ති ධම්මසඞ්ගණිපාළියං. ‘‘අසල්ලක්ඛෙත්වා’’ති අචින්තෙත්වා ඉච්චෙවත්ථො. සබ්බමෙතං නයුජ්ජතියෙව. කස්මා, පාළිඅට්ඨකථාහි අසංසන්දනත්තා, අත්ථයුත්තිබ්‍යඤ්ජනයුත්තීනඤ්ච අවිසදත්තාති අධිප්පායො. ‘‘ත’’න්ති චිත්තං. ‘‘එතෙනා’’ති පුබ්බප්පයොගෙන. ‘‘යථාවුත්තනයෙනා’’ති තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන. ‘‘සො පනා’’ති පුබ්බප්පයොගො පන. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘තං නිබ්බත්තිතො’’ති තෙන පුබ්බප්පයොගෙන නිබ්බත්තිතො. ‘‘විරජ්ඣිත්වා’’ති අයුත්තපක්ඛෙපතිත්වා. එතෙනපටික්ඛිත්තා හොතීති සම්බන්ධො. ගාථායං. ‘‘චිත්තසම්භවී’’ති චිත්තස්මිං සම්භූතො. විසෙසො සඞ්ඛාරො නාමාති යොජනා. සලොමකො, සපක්ඛකොත්‍යාදීසුවියාති වුත්තං. සාසවා ධම්මා, සාරම්මණා ධම්මාත්‍යාදීසුවියාති පන වුත්තෙ යුත්තතරං. ‘‘පාළිඅට්ඨකථා සිද්ධ’’න්ති පාළිඅට්ඨකථාතො සිද්ධං. අපිචයත්ථවිසුද්ධිමග්ගාදීසු අසඞ්ඛාරං චිත්තං, සසඞ්ඛාරං චිත්තන්ති ආගතං. තත්ථ අයං පච්ඡිමනයො යුත්තො. උපායසමුට්ඨිතස්ස අනෙකසතසම්භවතො ‘‘ඉදඤ්ච නයදස්සනමෙවා’’ති වුත්තං. ‘‘උදාසිනභාවෙනා’’ති මජ්ඣත්තභාවෙන. ‘‘යතො’’ති යස්මා. විකාරපත්තො හොති. තතො අධිමත්තපස්සනං විඤ්ඤායතීති යොජනා.

22. ‘A smooth mind’ means that because it is associated with pleasant feeling, it is not a coarse mind—this is the intended meaning. When it is said to be ‘of a joyful nature,’ this might also imply bodily pleasant feeling; therefore it is stated ‘mental… etc. …name.’ ‘Of the name Sumana’ means of one named Sumana. ‘The sign for occurrence’ means the proximate cause for occurrence. But how can a state be called a sign for occurrence? It is explained: ‘they become… etc. …having made.’ The locative case is used for ‘sign.’ For indeed, it is said that a state is the sign for the occurrence of a word. Now, to show the characteristic of a sign, it is said: ‘just as… etc.’ ‘Therein’ means in that usage. ‘A sign of teeth’ means a cause of teeth. ‘That is a sign of feeling’ means that is a cause of feeling. Here, it might be said: ‘in this sign,’ using the locative case, but a sign is not an agent or an instrument; how then is it appropriate in an analysis of instruments? It should be understood that it is the sign for the occurrence of a word because of its conformity with the instrument of location. They say that both ‘by this’ and ‘from this’ are expressions used in the sense of cause. Their intention is that the proximate cause is in the form of an instrumental cause. It constructs well; a formation is what produces by its own power an action not produced by natural conditions. ‘Prior formation’ means a formation in the preceding stage. It applies, it engages; this is application. The goal, designated as the fruit, is reached by means of this; this is the means. ‘By command’ means by sending. ‘Or by request’ means by solicitation. ‘Or by intimidating’ means by showing danger. ‘They explain this or that means to others.’ How do they explain? It is said: ‘in the non-doing,’ etc. The connection is: ‘Because it applies one to this or that action, it is here called a formation.’ ‘Group of conditions’ means the group of natural conditions. ‘By that’ means by that formation. ‘Common’ means common to wholesome, unwholesome, and indeterminate. ‘By a twofold formation’ means either by application or by means. With ‘But that which is associated with it,’ etc., in order to clarify the meaning already stated in another way, ‘but when he…’ etc. is said. ‘Thus,’ etc. is a statement of an acquired quality. ‘The name of the group of conditions itself’ means it is said to be a special name for the group of conditions itself. How is the suffix ‘-ika’ understood in the sense of ‘arisen’? It is said: ‘at the time when,’ etc. ‘In the Pāḷi’ means in the Dhammasaṅgaṇī Pāḷi. ‘Without noticing’ means simply ‘without thinking.’ All this is indeed not tenable. Why? The intention is: because of its non-correspondence with the Pāḷi and the commentaries, and because of the lack of clarity in its meaning, reasoning, and phrasing. ‘That’ means the mind. ‘By this’ means by the prior application. ‘By the method stated’ means by the particular adornment designated as the state of sharpness. ‘But that’ means the prior application. ‘Thus’ means therefore. ‘Produced from it’ means produced from that prior application. ‘Having been disproven’ means having fallen into an untenable position. The connection is: ‘By this it is refuted.’ In the verse: ‘Arisen from the mind’ means arisen in the mind. The connection is: A special feature is called a formation. It is said to be like in the cases of ‘hairy,’ ‘feathered,’ etc. But it would be more fitting if it were said to be like in the cases of ‘tainted phenomena,’ ‘phenomena with an object,’ etc. ‘Established by the Pāḷi and commentaries’ means established from the Pāḷi and commentaries. Moreover, in the Visuddhimagga, etc., it is stated that there is unprompted consciousness and prompted consciousness. Therein, this latter method is appropriate. Because of the possibility of hundreds of ways it can be generated by means, it is said: ‘this is just a way of seeing.’ ‘By a state of indifference’ means by a state of neutrality. ‘Because’ means since. It becomes altered. The connection is: From that, an intense seeing is understood.

23. ඉදානි සහගතවචන සම්පයුත්තවචනානි විචාරෙන්තො ‘‘එත්ථචා’’තිආදිමාරභි. ‘‘න පන තෙ භෙදවන්තා හොන්තී’’ති කස්මා වුත්තං. න නු තෙපිචක්ඛු සම්ඵස්සො, සොතසම්ඵස්සො, තිආදිනා ච, කාමවිතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කො, තිආදිනා ච, දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ, න්තිආදිනාච භෙදවන්තා හොන්තීති. සච්චං. තෙ පන භෙදා ඉමං චිත්තං භින්නං න කරොන්ති. තස්මා තෙ භෙදවන්තාන හොන්තීති වුත්තා. න ච තෙසං අයං විකප්පො අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉමස්මිං චිත්තෙ’’ති ලොභමූලචිත්තෙ. ‘‘කත්ථචී’’ති කිස්මිඤ්චි චිත්තෙ. යෙවාපනාති වුත්තෙ සුධම්මෙසු ආගතානියෙවාපනකානි. ‘‘අඤ්ඤෙහී’’ති දොසමූලමොහමූලෙහි. නනුතානිපි ඉධ ගහෙතබ්බානීති සම්බන්ධො. ‘‘නා’’ති න ගහෙතබ්බානි. කස්මාති ආහ ‘‘තෙසුහී’’තිආදිං[Pg.48]. තෙපි ඉධ නගහෙතබ්බා සියුං. න පන න ගහෙතබ්බා. කස්මා, වෙදනාය ච සයං භෙදවන්තත්තා, දිට්ඨිසඞ්ඛාරානඤ්ච විකප්පසබ්භාවාති අධිප්පායො.

23. Now, investigating the terms ‘accompanied by’ and ‘associated with,’ he began with ‘And here…’ Why is it said, ‘But they are not distinct’? Are they not distinct, such as eye-contact, ear-contact, etc.; sensual thought, thought of ill will, etc.; and ignorance of suffering, ignorance of the origin of suffering, etc.? True. But those distinctions do not make this mind divided. Therefore it is said that they are not distinct. The connection is: And for them this alternative does not exist. ‘In this mind’ means in a mind rooted in greed. ‘In any’ means in any mind. When ‘yevāpanaka’ is said, it refers to the yevāpanaka terms that have come down in the good Dhamma. ‘By others’ means by those rooted in hatred and delusion. The connection is: Should they not also be included here? ‘No’ means they should not be included. Why? He says: ‘For in them…,’ etc. They too might not be included here. But it is not that they are not to be included. Why? The intention is: because feeling is itself distinct, and because alternatives exist for views and formations.

24. ‘‘සොමනස්සස්සකාරණ’’න්ති සොමනස්සුප්පත්තියා කාරණං. සොමනස්සුප්පත්තියා කාරණෙ වුත්තෙ තං සහගත චිත්තුප්පත්තියාපිකාරණං සිද්ධං හොතීති කත්වා තමෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සප්පටිසන්ධිකොහී’’තිආදිං. හීනෙන වා…පෙ… ආරම්මණෙන සමායොගො, තෙන සමායුත්තස්සාපි චිත්තං උප්පජ්ජමානන්තිආදිනා වත්තබ්බං. තථා බ්‍යසනමුත්තියංපි. උපෙක්ඛාකාරණෙ ‘‘බ්‍යසනමුත්තී’’ති ඉදං දොමනස්සප්පසඞ්ගපරිහාරවචනං. අජ්ඣාසයොවුච්චති අජ්ඣාවුත්තං ගෙහං. දිට්ඨිසඞ්ඛාතො අජ්ඣාසයොයස්සාති දිට්ඨජ්ඣාසයො. තස්ස භාවො දිට්ඨජ්ඣාසයතා. ‘‘අයොනිසො උම්මුජ්ජන’’න්ති අනුපායතො ආභුජනං, මනසිකරණං. ‘‘චින්තා පසුතවසෙනා’’ති ගම්භීරෙසු ධම්මෙසු චින්තාපසවනවසෙන, වීමංසා වඩ්ඪනවසෙන. ‘‘දිට්ඨකාරණමෙවා’’ති දිට්ඨං කාරණප්පටිරූපකමෙව. තෙනාහ ‘‘සාරතොසච්චතො උම්මුජ්ජන’’න්ති. ‘‘තබ්බිපරීතෙනා’’ති තතො විපරීතෙන. අදිට්ඨජ්ඣාසයතා, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සද්ධම්මසවනතා, සම්මාවිතක්කබහුලතා, යොනිසො උම්මුජ්ජනඤ්ච දිට්ඨිවිප්පයොගකාරණන්ති වත්තබ්බං.

24. ‘The cause of joy’ means the cause for the arising of joy. When the cause for the arising of joy is stated, it should be understood that because the cause for the arising of consciousness accompanied by it is also established, that very thing is stated. Hence he says: ‘For one with a rebirth-linking of joy,’ etc. It should be stated thus: ‘Association with an inferior… etc. …object; for one associated with that, the mind arises,’ etc. Similarly in the case of freedom from affliction. In the section on the cause of equanimity, the phrase ‘freedom from affliction’ is a statement to avoid the implication of displeasure. Inclination is so called because it is a frequented dwelling. One whose inclination is designated as view is ‘one with an inclination to views.’ The state of that is ‘inclination to views.’ ‘Unwise emergence’ means inclining, attending, in an improper way. ‘By way of being given to thought’ means by way of being devoted to thought on deep teachings, by way of increasing investigation. ‘Only the seen cause’ means only what has the semblance of a cause. Hence he says: ‘emergence from what is essential and true.’ ‘By its opposite’ means by the opposite of that. It should be stated that non-inclination to views, avoidance of persons whose views are corrupt, hearing the good Dhamma, abundance of right thought, and wise emergence are the causes for disassociation from views.

‘‘ඉමෙසං පන චිත්තානං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙගහෙතබ්බ’’න්ති විසුද්ධි මග්ගෙඛන්ධ නිද්දෙසතො ගහෙතබ්බං. වුත්තඤ්හිතත්ථ. යදා හිනත්ථිකාමෙසු ආදීනවොතිආදිනානයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරෙක්ඛිත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙවා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතොපච්චෙති සභාව තික්ඛෙන අනුස්සාහිතෙනචිත්තෙන. තදා පථමං අකුසල චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදාදුතීයං. යදා මිච්ඡා දිට්ඨිං අපුරෙක්ඛිත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පර සම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන. තදා තතීයං. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙනචිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතාහොන්ති[Pg.49], තදාසෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති.

‘The procedure for the arising of these types of consciousness should be understood from the Visuddhimagga’ means it should be understood from the Exposition of the Aggregates in the Visuddhimagga. For it is said there: When, having placed wrong view foremost with the reasoning ‘there is no danger in inferior sensual pleasures,’ etc., one joyfully and gladly enjoys sensual pleasures, or regards seen auspicious signs, etc., as essential, with a naturally sharp, unprompted mind, then the first unwholesome consciousness arises. When with a dull, prompted mind, then the second arises. When, without placing wrong view foremost, one merely joyfully and gladly engages in sexual intercourse, or covets another's property, or takes another's belongings, with a naturally sharp, unprompted mind, then the third arises. When with a dull, prompted mind, then the fourth arises. But when, on account of the non-attainment of sensual pleasures or the absence of other causes for joy, they are devoid of joy in all four alternatives, then the remaining four accompanied by equanimity arise.

ලොභමූලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of consciousness rooted in greed is finished.

25. දොසමූලචිත්තෙ. ‘‘විරූප’’න්ති දුට්ඨං, ලුද්දං. දුම්මනස්ස භාවොති වුත්තෙ කායිකදුක්ඛවෙදනායපි පසඞ්ගො සියාති වුත්තං ‘‘මානසික…පෙ… නාම’’න්ති. පටිහඤ්ඤති බාධති. ‘‘සන්තත්තෙ’’ති සන්තාපිතෙ.

25. On consciousness rooted in hatred. ‘Deformed’ means corrupt, fierce. When ‘a state of displeasure’ is said, since this might include bodily painful feeling, it is stated ‘mental… etc. …name.’ It strikes against; it oppresses. ‘On what is inflamed’ means on what is scorched.

26. ‘‘භෙදකරො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසෙසකරො. ‘‘භෙදකරාන හොන්තී’’ති ඉමස්ස චිත්තස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤවිසෙසකරාන හොන්ති. දොමනස්සග්ගහණං පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං ගහිතන්ති යොජනා. පසඞ්ගොති චනානප්පකාරතො සජ්ජනං ලග්ගනං. කථං පසඞ්ගොති ආහ ‘‘යදාහී’’තිආදිං. ‘‘තුට්ඨිං පවෙදෙන්තී’’ති තුට්ඨාමයං ඉමෙසං මරණෙනාතිආදි චික්ඛන්ති. එවං සහගතප්පසඞ්ගං නිවත්තෙත්වා සම්පයුත්තප්පසඞ්ගං නිවත්තෙතුං ‘‘පටිඝග්ගහණංපී’’තිආදි වුත්තං. තිරච්ඡානගතපාණවධෙ අපුඤ්ඤං නාම නත්ථි. ආදිකප්පතො පට්ඨාය මනුස්සානං යථාකාම පරිභොගත්ථාය ලොකිස්සරියෙනථාවරට්ඨායිනා නිම්මිතත්තාති අධිප්පායො. ‘‘විස්සට්ඨා’’ති අනාසඞ්කා. ‘‘අඤ්ඤෙවා’’ති අඤ්ඤෙ වා ජනෙ. විමති එව වෙමතිකං. වෙමතිකං ජාතං යෙසං තෙ වෙමතිකජාතා. පුරිමචිත්තස්සලොභසහගතභාවො ඉමානිඅට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානිනාමාති ඉමිනා චූළනිගමනෙ නෙව සිද්ධොවියාති යොජනා. චූළනිගමනෙන පටිඝසම්පයුත්ත භාවෙසිද්ධෙ දොමනස්සසහගතභාවොපි තෙනසිද්ධො යෙවාති කත්වා ‘‘තෙසං ගහණං’’ති වුත්තං. ‘‘තෙස’’න්ති දොනස්සපටිඝානං. ඉමස්මිං චිත්තෙ ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානිචථිනමිද්ධානි ච අනියතයොගීනි ච හොන්ති යෙවාපනකානි ච. තෙනාහ ‘‘පුරිමචිත්තෙ’’තිආදිං. දොමනස්සං ඉමස්මිං චිත්තෙ අත්ථි, අඤ්ඤචිත්තෙසු නත්ථි, තස්මා අසාධාරණ ධම්මො නාම. අනඤ්ඤසාධාරණ ධම්මොතිපි වුච්චති. ‘‘යථාතං’’ති තං නිදස්සනං තදුදාහරණං යථා කතමන්ති අත්ථො. ‘‘උපලක්ඛෙතී’’ති [Pg.50] සඤ්ඤාපෙති. ආතපංතායතිරක්ඛතීති ආතපත්තං. සෙතච්ඡත්තං. ලද්ධං ආතපත්තං යෙනාති ලද්ධාතපත්තො. රාජකුමාරො. සො ආතපත්තං ලද්ධොති වුත්තෙ සබ්බං රාජසම්පත්තිං ලද්ධොති විඤ්ඤායති. තස්මා ඉදං උපලක්ඛණ වචනං ජාතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘උභින්න’’න්ති ද්වින්නං දොමනස්ස පටිඝානං. පුබ්බෙ දොමනස්සසහගතන්ති වත්වා නිගමනෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානීති වුත්තත්තා ‘‘ඉමස්ස…පෙ… සිද්ධිතො’’ති වුත්තං.

26. “Maker of division” (bhedakaro) means one who makes a distinction between one another. “They are not makers of division” (bhedakarā na hontī) means they are not makers of distinction between one another for this consciousness. The taking up of displeasure is mentioned to avert an undesirable connection; this is the construction. A connection (pasaṅgo) is attachment or clinging in various ways. How is there a connection? He says, “as when,” etc. “They declare their satisfaction” (tuṭṭhiṃ pavedentī) means they announce, “We are pleased by the death of these,” and so on. Having thus averted the co-nascent connection, in order to avert the associated connection, it is said, “the taking up of resentment,” etc. In the killing of an animal, there is no demerit. The meaning is that from the beginning of the aeon they have been created by the Lord of the World, who is established in a permanent state, for the enjoyment of humans as they wish. “Released” (vissaṭṭhā) means without anxiety. “Or others” (aññe vā) means or other people. Uncertainty (vimati) is doubt (vematikaṃ). Those in whom doubt has arisen are vematikajātā. The fact that the preceding consciousness is accompanied by greed—that these are the eight types of consciousness accompanied by greed—is as if not established by this minor conclusion; this is the construction. Since the state of being associated with resentment is established by the minor conclusion, the state of being accompanied by displeasure is also established by it. Therefore, it is said, “the taking up of them.” “Of them” (tesaṃ) means of displeasure and resentment. In this consciousness, envy, avarice, and remorse, and also sloth and torpor, are occasional factors and are to be eliminated. Therefore, he says, “in the preceding consciousness,” etc. Displeasure exists in this consciousness but not in other consciousnesses; therefore, it is called a non-common factor. It is also called a factor not common to others. “As it is” (yathātaṃ) means: as that illustration, that example, is made; this is the meaning. “It signifies” (upalakkhetī) means it makes known. “It protects, it guards from the sun’s heat” (ātapaṃ tāyati rakkhatī’ti), thus it is a sunshade (ātapattaṃ). A white umbrella. He by whom a sunshade has been obtained is a laddhātapatto, a prince. When it is said, “He has obtained a sunshade,” it is understood that he has obtained all royal fortune. Therefore, this should be seen as a statement of synecdoche. “Of both” (ubhinnaṃ) means of the two, displeasure and resentment. Because it was previously said to be “accompanied by displeasure” and in the conclusion it is said to be “consciousness associated with resentment,” it is said, “of this… from its being established.”

27. ‘‘අනිට්ඨලොකධම්මෙහී’’ති අලාභො ච, අයසොච, නින්දාච, දුක්ඛඤ්චාති චතූහි අනිට්ඨලොකධම්මෙහි. ‘‘තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති අහං අලාභාදීහි මාසමාගච්ඡීති පත්ථෙන්තස්සපි කුතොමෙඑත්ථලොකෙතං පත්ථනා පූරණං සබ්බකාලං ලබ්භාති අත්ථො. ‘‘ලබ්භා’’ති ච කම්මත්ථදීපකං පාටිපදිකපදං. ඉමෙසං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ සඞ්ඛෙපතොව වුත්තං තස්ස පාණාති පාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ පවත්තිවෙදිතබ්බාති.

27. “By undesirable worldly conditions” means by the four undesirable worldly conditions: loss, disgrace, blame, and pain. “How can that be obtained here?” means: even for one who wishes, “May loss and so on not come to me,” how can the fulfillment of that wish be obtained at all times in this world? This is the meaning. “Obtainable” is a nominal stem indicating the object of the action. The method of their arising is stated briefly in the Visuddhimagga. Their occurrence should be understood at the time of their sharp or dull proceeding in regard to killing living beings and so on.

දොසමූලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of consciousness rooted in hatred is finished.

28. මොහමූලචිත්තෙ. ‘‘මූලන්තරවිරහෙනා’’ති අඤ්ඤමූලවිරහෙන. සංසප්පතීති සංසප්පමානා. එවං නු ඛො, අඤ්ඤථානු ඛොති එවං ද්විධා එරයති කම්පතීති අත්ථො. වික්ඛිපතීති වික්ඛිපමානං. ‘‘නියමනත්ථ’’න්ති ඉදං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං නාමාති නියමනත්ථං. ඉදඤ්හි පටිඝසම්පයුත්තං විය නිගමනෙන සිද්ධං න හොති. ‘‘ඉධ ලද්ධොකාසං හුත්වා’’ති මූලන්තර විරහත්තා එව ඉධලද්ධොකාසං හුත්වා. පකති සභාවභූතං, ඉති තස්මා නත්ථීති යොජනා. ‘‘අනොසක්කමාන’’න්ති පච්ඡතො අනිවත්තමානං. ‘‘අසංසීදමාන’’න්ති හෙට්ඨතො අපතමානං. උභයෙන අබ්බොච්ඡින්නන්ති වුත්තං හොති. ‘‘අතිසම්මුළ්හතායා’’ති මූලන්තර විරහෙන මොහෙන අතිසම්මුළ්හතාය. ‘‘අතිචඤ්චලතායා’’ති සංසප්පමානවික්ඛිපමානෙහිවිචිකිච්ඡුද්ධච්චෙහි අතිචඤ්චලතාය. ‘‘සබ්බත්ථපී’’ති සබ්බෙසුපි ආරම්මණෙසු. අට්ඨකථායං සඞ්ඛාර භෙදෙන අවිජ්ජාය දුවිධභාවොව වුත්තො. කථං වුත්තො. අවිජ්ජා අප්පටිපත්ති මිච්ඡා පටිපත්තිතො දුවිධා තථා සසඞ්ඛා රාසඞ්ඛාරතොති [Pg.51] වුත්තො. ‘‘තිවිධභාවොවා’’ති ඉමස්මිං චිත්තෙසඞ්ඛාරවිමුත්තාය අවිජ්ජාය සද්ධිං තිවිධභාවොව. ඉමෙසං ද්වින්නං චිත්තානං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙසඞ්ඛෙපතොවවුත්තං තස්සඅසන්නිට්ඨානවික්ඛෙපකාලෙපවත්ති වෙදිතබ්බාති.

28. On consciousness rooted in delusion: “Due to the absence of another root” means by the absence of another root. “Creeping along” (saṃsappamānā) is from saṃsappati. “Is it so, or is it otherwise?”—in this way it moves, it trembles in two ways; this is the meaning. “Scattering” (vikkhipamānaṃ) is from vikkhipati. “For the purpose of definition” means for the purpose of defining that this is what is called “associated with doubt.” For this is not established by a conclusion, like that which is associated with resentment. “Having found an opportunity here” means having found an opportunity here precisely because of the absence of another root. It is its natural state; thus, “therefore it is not”—this is the construction. “Not drawing back” means not retreating backwards. “Not sinking down” means not sinking down below. By both, it is said to be uninterrupted. “Due to extreme confusion” means due to extreme confusion by delusion because of the absence of another root. “Due to excessive agitation” means due to excessive agitation by doubt and restlessness, which creep and scatter. “In all cases” means in all objects. In the Commentary, a twofold nature of ignorance is stated by way of a division of formations. How is it stated? Ignorance is twofold from the point of view of non-practice and wrong practice; similarly, it is stated as with prompting and without prompting. “Or a threefold nature” means in this consciousness, along with the ignorance that is free from formations, it has a threefold nature. The method of arising of these two consciousnesses is stated briefly in the Visuddhimagga. Their occurrence should be understood at the time of indecision and distraction.

29. ‘‘සබ්බථාපී’’ති නිපාතසමුදායො වා හොතු අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනො වා, විසුං නිපාතොවාති එවං සබ්බප්පකාරතොපි. අකුසලපදෙ අකාරො විරුද්ධත්ථො. යථා අමිත්තො, අසුරො, තිදස්සෙතුං ‘‘අකුසලානී’’තිආදිමාහ. ‘‘පටිවිරුද්ධභාවො’’ති මොහාදීහි අකුසලෙහි විරුද්ධභාවො. භාවනංනාරහන්තීති ‘‘අභාවනාරහා’’. කථං පන භාවනංනාරහන්තීති ආහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදිං. ‘‘නියාමං ඔක්කමන්තාපී’’ති පඤ්චානන්තරිය කම්මභාවෙන නියතමිච්ඡාදිට්ඨිභාවෙන ච නියාමං ඔක්කමන්තාපි. අපායං භජන්තීති අපායභාගිනො. කම්මකාරකා. තෙසං භාවො. තාය. ‘‘වට්ටසොතනියතෙ’’ති සංසාරවට්ට සොතස්මිං නියතෙ. ‘‘ථිරතරපත්තා’’ති සමාධිවසෙන ථිරතරභාවං පත්තා. ඉදානි තමෙවත්ථං පකාරන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ‘‘සියු’’න්ති පදං ධාතුපච්චයෙහි සිද්ධං නිප්ඵන්නපදං නාම නහොති. කස්මා, ඉධපරිකප්පත්ථස්ස අසම්භවතො. නිපාතපදං හොති. කස්මා, අනෙකත්ථතා සම්භවතො. ඉධ පන භවන්ති සද්දෙන සමානත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිපාතපදං ඉධ දට්ඨබ්බ’’න්ති.

29. “In every way”: whether it is a collection of particles, or mutual synonyms, or a separate particle—thus, in every way. In the word “unwholesome” (akusala), the prefix “a-” has a contrary meaning, as in “non-friend” (amitto) or “asura” (asuro). To show this, he says “unwholesome,” etc. “State of being opposed” means the state of being opposed to unwholesome states such as delusion. “Unfit for development” is because they are not fit for development. But how are they not fit for development? He says, “again and again,” etc. “Even those entering the fixed course” means even those entering the fixed course by way of the five deeds with immediate result or by way of fixed wrong view. “Partaking of the plane of misery” is because they resort to the plane of misery. They are the doers of kamma. Their state. By that. “Carried in the stream of the round” means carried in the stream of the round of saṃsāra. “Having attained greater stability” means having attained a more stable state by means of concentration. Now, to clarify that same meaning in another way, he says, “moreover,” etc. The word “siyuṃ” (“they might be”) is not a derived word formed from a root and a suffix. Why? Because here the meaning of supposition is impossible. It is a particle. Why? Because the possibility of multiple meanings exists. Here, however, it has the same meaning as the word “bhavanti” (they are). Therefore he says, “here it should be seen as a particle.”

අකුසලවණ්ණනා.

The Explanation of the Unwholesome.

30. අහෙතුකචිත්තෙ. ‘‘සබ්බනිහීන’’න්ති සබ්බචිත්තෙහි හීනං. පුන ‘‘සබ්බනිහීන’’න්ති සබ්බාහෙතුකෙහි හීනං. ‘‘ත’’න්ති අකුසල විපාකං.

30. On rootless consciousness: “Most inferior of all” means inferior to all consciousnesses. Again, “most inferior of all” means inferior to all rootless consciousnesses. “That” means the unwholesome resultant.

31. සුත්තපාළියං, ‘‘කට්ඨ’’න්ති සුක්ඛදාරුං. ‘‘සකලික’’න්ති ඡින්දිතඵාලිතං කට්ඨක්ඛණ්ඩකං. ‘‘ථුස’’න්ති වීහිසුඞ්කං. ‘‘සඞ්කාර’’න්ති කචවරං. චක්ඛුඤ්චරූපෙ ච පටිච්ච යංවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ත්වෙව වුච්චතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. තත්ථ ‘‘රූපෙ’’ති රූපාරම්මණාන[Pg.52]. ‘‘සද්දෙ’’තිආදීසුපි එසනයො. එත්ථ ච විඤ්ඤාණානි එකවත්ථු නිස්සිතානි හොන්ති. තස්මා වත්ථු ද්වාරෙසු එකවචනං වුත්තං. ආරම්මණානි පන එකවිඤ්ඤාණෙනාපි බහූනි ගහිතානි. තස්මා ආරම්මණෙසු බහුවචනං. ‘‘දුක්ඛයතී’’ති දුක්ඛං කරොති. නාමධාතු පදඤ්හෙතං. යථා අත්තානං සුඛෙති වීණෙතීති සද්දවිදූ. ධාතුපාඨෙසු පන සුඛදුක්ඛතක්කිරියායංති වුත්තං. තක්කිරියාති ච සුඛකිරියා දුක්ඛ කිරියාති අත්ථො. සාතකිරියා අස්සාතකිරියාති වුත්තං හොති. ච සද්දො ඔකාසත්ථොති කත්වා ‘‘දුක්කරං ඔකාසදාන’’න්ති වුත්තං.

31. In the Sutta Piṭaka, “kaṭṭha” means dry wood. “Sakalika” means a splinter of wood that has been cut and split. “Thusa” means rice chaff. “Saṅkāra” means refuse. “Dependent on the eye and forms, the consciousness that arises, that is called eye-consciousness”—it should be connected in this way and so on. There, “forms” (rūpe) means form-objects. The same method applies to “sounds” (sadde), etc. Here the consciousnesses are dependent on a single basis. Therefore, in regard to the bases and doors, the singular is used. But many objects are grasped even by a single consciousness. Therefore, in regard to the objects, the plural is used. “It pains” means it causes pain. This is a denominative verb. Just as the grammarians say, “He makes himself happy” (attānaṃ sukheti), “He plays the lute” (vīṇeti). But in the Dhātupāṭha it is said, “in the action of that,” referring to pleasure and pain. “The action of that” means the action of pleasure and the action of pain. It is said to be the action of the agreeable and the action of the disagreeable. Taking the particle “ca” as having the meaning of “occasion,” it is said, “the giving of an occasion for what is difficult to bear.”

32. ‘‘චක්ඛුස්ස අසම්භින්නතා’’ති චක්ඛුපසාදරූපස්ස අභින්නතා. තස්මිඤ්හි භින්නෙසති අන්ධස්ස චක්ඛුස්ස රූපානිනුපට්ඨහන්තීති. ‘‘සොතස්සඅසම්භින්නතා’’තිආදීසුපි එසනයො. ‘‘ආලොකසන්නිස්සයප්පටිලාභො’’ති චක්ඛු ච ආලොකෙසති කිච්චකාරී හොති. අසති නහොති. තථා රූපඤ්ච. තස්මා ආලොකො තෙසං විසයවිසයීභාවූපගමනෙ සන්නිස්සයො හොති. තස්ස ආලොකසන්නිස්සයස්ස පටිලාභො. එසනයො ආකාසසන්නිස්සයාදීසු. ඉමෙසං අඞ්ගානං යුත්ති දීපනා උපරිරූපසඞ්ගහෙ ආගමිස්සති. ‘‘අට්ඨකථාය’’න්ති අට්ඨසාලිනියං. තත්ථ ‘‘තස්මිං පන ආපාතං ආගච්ඡන්තෙපි ආලොකසන්නිස්සයෙ අසති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතී’’ති වචනං අසම්භාවෙන්තො ‘‘තං විනා ආලොකෙනා’’තිආදිමාහ. ‘‘අභාවදස්සන පර’’න්ති අභාවදස්සනප්පධානං.

32. “The unbroken state of the eye” means the intactness of the material form of eye-sensitivity. For when that is broken, forms do not appear to the eye of a blind person. The same method applies to “the unbroken state of the ear,” and so on. “The attainment of the support of light” means the eye performs its function when there is light; when there is not, it does not. The same is true for form. Therefore, light is the support for their entering into the state of being object and subject. The attainment of this support of light. The same method applies to the support of space, and so on. The exposition of the suitability of these factors will come later in the Compendium of Matter. “In the Commentary” means in the Aṭṭhasālinī. There, disagreeing with the statement, “But even when a form comes into range, eye-consciousness does not arise in the absence of the support of light,” he says, “without that, by light,” etc. “Intent on seeing absence” means one for whom the seeing of absence is primary.

33. විපාකවචනත්ථෙ. විපච්චතීති විපාකං. විපච්චතීති ච විපක්කභාවං ආපජ්ජති. පුබ්බෙ කතකම්මං ඉදානි නිබ්බත්තිං පාපුණාතීති වුත්තං හොති. ඉදානි තදත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘අයඤ්ච අත්ථො’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං ආයූහන සමඞ්ගිතාපි ආගතා. ඉධ පනසා චෙතනා සමඞ්ගිතාය සඞ්ගහිතාති කත්වා ‘‘චතස්සො සමඞ්ගිථා’’ති වුත්තං. සමඞ්ගිතාති ච සම්පන්නතා. ‘‘තං තං කම්මායූහන කාලෙ’’ති පාණාති පාතාදිකස්ස තබ්බිරමණාදිකස්ස ච තස්ස තස්ස දුච්චරිතසුචරිතකම්මස්ස ආයූහනකාලෙ. සමුච්චිනනකාලෙති අත්ථො. ‘‘සබ්බසො අභාවං පත්වාන නිරුජ්ඣතී’’ති යථා අබ්‍යාකත [Pg.53] ධම්මානිරුජ්ඣමානා සබ්බසො අභාවං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති. තථා නනිරුජ්ඣන්තීති අධිප්පායො. ‘‘සබ්බාකාර පරිපූර’’න්ති පාණාතිපාතං කරොන්තස්ස කම්මානු රූපාබහූකාය වචීමනො විකාරා සන්දිස්සන්ති. එසනයො අදින්නාදානාදීසු. එවරූපෙහි සබ්බෙහි ආකාර විකාරෙහි පරිපූරං. ‘‘නිදහිත්වා වා’’ති සණ්ඨපෙත්වා එව. ‘‘යංසන්ධායා’’ති යංකිරියාවිසෙසනිධානං සන්ධාය.

33. Regarding the meaning of the word 'resultant.' 'What ripens' is a resultant. And 'it ripens' means it reaches the state of being ripe. This means that kamma done previously now attains its production. Now, making that meaning clear, he says, 'and this meaning,' etc. In the commentary, endowment with accumulation is also mentioned. Here, however, since that volition is included under 'endowment,' it is said, 'four endowments.' And 'endowment' means completeness. 'At the time of accumulating that kamma' means at the time of accumulating that particular unwholesome or wholesome kamma, such as the destruction of life or abstention from it, etc. The meaning is 'at the time of amassing.' 'It ceases having reached non-existence in every way': the intention is that it does not cease in the way that indeterminate states, when ceasing, cease having reached non-existence in every way. 'Complete in all aspects': for one who commits the destruction of life, many bodily, verbal, and mental modifications corresponding to the kamma are seen. This is the method in regard to taking what is not given, etc. It is complete with all such aspects and modifications. 'Or having deposited' means just having established. 'With reference to which' means with reference to the depositing of that specific action.

ගාථායං. ‘‘සජ්ජූ’’ති ඉමස්මිං දිවසෙ. ‘‘ඛීරං වමුච්චතී’’ති යථා ඛීරං නාම ඉමස්මිං දිවසෙ මුච්චති. පකතිං ජහති. විපරිණාමං ගච්ඡති. න තථා පාපං කතං කම්මන්ති යොජනා. කථං පන හොතීති ආහ ‘‘දහන්තං බාලමන්වෙතී’’ති. ‘‘භස්මාඡන්නොවපාවකො’’ති ඡාරිකා ඡන්නොවිය අග්ගි. ‘‘සො පනා’’ති කිරියා විසෙසො පන. ‘‘විසුං එකො පරමත්ථ ධම්මොතිපි සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති විසුං සම්පයුත්ත ධම්ම භාවෙන සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති අධිප්පායො. සො හි කම්මපච්චයධම්මත්තා පරමත්ථ ධම්මො න හොතීති න වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘අනුසයධාතුයො වියා’’ති. ‘‘සො’’ති කිරියාවිසෙසො. ‘‘ත’’න්ති කම්මං වා, කම්මනිමිත්තං වා, ගතිනිමිත්තං වා. ‘‘තදා ඔකාසං ලභතී’’ති විපච්චනත්ථාය ඔකාසං ලභති. ඔකාසං ලභිත්වා පච්චුපට්ඨාතීති අධිප්පායො. ‘‘තත්ථා’’ති තාසු ච තූසුසමඞ්ගිතාසු. ‘‘ඉතී’’ති ලද්ධගුණවචනං. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි පුන ලද්ධගුණවචනං. ‘‘පාළිය’’න්ති ධම්මසඞ්ගණි පාළියං. ‘‘කම්මසන්තානතො’’ති අරූපසන්තානං එව වුච්චති. ‘‘යෙ පනා’’ති ගන්ථකාරා පන. ‘‘තෙස’’න්ති ගන්ථකාරානං. ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. තෙසං වාදෙති වා යොජෙතබ්බං. යඤ්චඋපමං දස්සෙන්තීති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං වචනෙ. න ච න ලභන්තීති යොජනා. ‘‘තදා’’ති තස්මිං පරිණතකාලෙ. ‘‘නාළ’’න්ති පුප්ඵඵලානං දණ්ඩකං.

In the verse: 'Immediately' means on this very day. 'Milk curdles': just as milk, it is said, curdles on this day—it gives up its natural state, it undergoes a change—an evil deed that has been done is not like that. This is the connection. But how does it happen? He says: 'Burning, it follows the fool.' 'Like a fire covered by embers' means like a fire covered by ash. 'But that': 'but' indicates a specific quality of the action. 'It is not reckoned as a separate, single, ultimate reality': the intention is that it is not reckoned as a separate associated phenomenon. For it should not be said that it is not an ultimate reality because it is a state conditioned by kamma. Therefore he said: 'like the elements of the underlying tendencies.' 'That': a specific quality of the action. 'It': either kamma, the sign of kamma, or the sign of destination. 'Then it gets an opportunity': it gets an opportunity to ripen. The intention is that having gotten an opportunity, it presents itself. 'There': in those endowments. 'Thus': a statement of an acquired quality. 'And having done so,' etc., is again a statement of an acquired quality. 'In the Pāḷi': in the Dhammasaṅgaṇī Pāḷi. 'From the continuity of kamma': this refers specifically to the formless continuity. 'But those': the authors of the treatises. 'Of them': of the authors of the treatises. 'It arises' is the connection. Or it should be construed as 'in their theory.' And 'the simile they show' is the connection. 'There': in that statement. And 'it is not that they do not obtain' is the connection. 'Then': at that time of ripening. 'Stalk': the stem of flowers and fruits.

34. ‘‘සම්භවො’’ති පසඞ්ගකාරණං. අභිවිසෙසෙන චරණං පවත්තනං අභිචාරො. විසෙස වුත්ති. න අභිචාරො බ්‍යභිචාරො. සාමඤ්ඤ වුත්ති. පක්ඛන්තරෙන සාධාරණතාති වුත්තං හොති. පක්ඛන්තරෙන සාධාරණතා නාමපක්ඛන්තරස්ස නානප්පකාරතො සජ්ජනමෙව ලග්ගනමෙවාති වුත්තං බ්‍යභිචාරස්සාති පසඞ්ගස්ස ඉච්චෙවත්ථොති. එත්ථචාතිආදිනා [Pg.54] සම්භවබ්‍යභිචාරානං අභාවමෙව වදති. අකුසලහෙතූහි ච සහෙතුකතා සම්භවො නත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘තෙස’’න්ති අකුසලවිපාකානං. ‘‘අබ්‍යභිචාරොයෙවා’’ති බ්‍යභිචාරරහිතොයෙව.

34. 'Occurrence' means the reason for the contingency. `Abhicāra` is conduct or activity in a special sense, a specific function. `Byabhicāra` (inconstancy) is not `abhicāra`; it is a general function. It is said to be commonality with another side. Commonality with another side means just the adherence, just the attachment, to the other side in its various aspects; this is said to be the meaning of 'inconstancy,' that is, of 'contingency.' And here, by the passage beginning thus, he speaks only of the absence of occurrence and inconstancy. And because they are not caused by unwholesome roots, there is no 'occurrence'; this is the connection. 'Of them' means of the unwholesome resultants. 'Just without inconstancy' means just devoid of inconstancy.

35. ‘‘පඤ්චද්වාරෙ උප්පන්න’’න්ති පඤ්චද්වාරවිකාරං පටිච්ච උප්පන්නත්තා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදිං. එසනයො මනොද්වාරාවජ්ජනෙපි.

35. 'Arisen at the five doors' is said because it has arisen in dependence on a modification at the five doors. Therefore he says, 'For that...,' etc. This method applies also to mind-door adverting.

යදි හි අයමත්ථොසියා, එවඤ්චසති, අයමත්ථො ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තෙස’’න්ති වීථිචිත්තානං. උප්පාදසද්දොනියතපුල්ලිඞ්ගොති කත්වා ‘‘ටීකාසු පන…පෙ… නිද්දිට්ඨං’’ සියාති වුත්තං. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති සම්පයුත්තහෙතුවිරහතොති වුත්තනයෙන. විපච්චන කිච්චං නාම විපාකානං කිච්චං. විපාකුප්පාදනකිච්චං නාම කුසලාකුසලානං කිච්චං. ‘‘තං තං කිරියාමත්තභූතානී’’ති ආවජ්ජන කිරියා හසනකිරියාමත්තභූතානි. පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිචිත්තානි නාම කෙවලං කම්මවෙගුක්ඛිත්තභාවෙනසන්තානෙපතිතමත්තත්තා දුබ්බල කිච්චානි හොන්ති. පඤ්ච විඤ්ඤාණානි ච අසාරානං අබලානං පසාදවත්ථූනං නිස්සාය උප්පන්නත්තා දුබ්බලවත්ථුකානි හොන්ති. සම්පටිච්ඡනාදීනි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණානුබන්ධ මත්තත්තා දුබ්බල කිච්චට්ඨානානි හොන්ති. තස්මා තානි සබ්බානි අත්තනො උස්සාහෙනවිනා කෙවලං විපච්චනමත්තෙන පවත්තන්ති. ‘‘විපාකසන්තානතො’’ති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනඤ්ච මනොද්වාරාවජ්ජනඤ්ච භවඞ්ගවිපාකසන්තානතො ලද්ධපච්චයං හොති. වොට්ඨබ්බනං පඤ්චවිඤ්ඤාණාදි විපාකසන්තානතො ලද්ධපච්චයං. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති හසිතුප්පාදචිත්ත මහාකිරියචිත්තාදීනි. ‘‘නිරනුසයසන්තානෙ’’ති අනුසයරහිතෙ ඛීණාසවසන්තානෙ. ‘‘උස්සාහරහිතානි එවා’’ති යථා රුක්ඛානං වාතපුප්ඵානි නාම අත්ථි. තානි ඵලුප්පාදකසිනෙහරහිතත්තා ඵලානි න උප්පාදෙන්ති. තථා තානි ච විපාකුප්පාදකතණ්හාසිනෙහරහිතත්තා උස්සාහබ්‍යාපාර රහිතානි එව.

If this were the meaning, this being so, this meaning would follow; this is the connection. 'Of them' means of the process consciousnesses. Because the word `uppāda` is a fixed masculine noun, it is said: 'But in the subcommentaries... it is designated... it may be.' 'By the method stated' means by the method stated as 'the absence of associated roots.' The function of ripening is the function of resultants. The function of producing resultants is the function of wholesome and unwholesome states. 'Those which are mere functional states' means the functional adverting and the functional smiling, which are mere functional states. Rebirth-linking, life-continuum, and death consciousnesses are weak in function because they have merely fallen into the continuity by the impetus of kamma. And the five consciousnesses have weak bases because they arise in dependence on insubstantial and weak sensitive bases. And receiving consciousness, etc., are in a position of weak function because they are merely followers of the five consciousnesses. Therefore, all these proceed merely by way of ripening, without their own exertion. 'From the resultant continuity': the five-door adverting and mind-door adverting obtain their condition from the resultant life-continuum continuity. Determining consciousness obtains its condition from the resultant continuity of the five consciousnesses, etc. 'But the others': the smile-producing consciousness, the great functional consciousnesses, etc. 'In a continuity without underlying tendencies': in the continuity of one whose taints are destroyed, which is devoid of underlying tendencies. 'They are just devoid of exertion': it is as with trees that have so-called 'wind-flowers.' Since these are devoid of the sap that produces fruit, they do not produce fruit. So too, since those states are devoid of the 'sap' of craving that produces resultants, they are just devoid of exertion and activity.

36. වෙදනාවිචාරණායං. ‘‘පිචුපිණ්ඩකානං වියා’’ති ද්වින්නං කප්පාසපිචුපිණ්ඩකානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනං විය උපාදාරූපානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනං දුබ්බලමෙවාති යොජනා. ‘‘තෙසං ආරම්මණභූතාන’’න්ති තිණ්ණං මහාභූතානං. ‘‘කායනිස්සයභූතෙසූ’’ති කායනිස්සයමහාභූතෙසු[Pg.55].‘‘තෙහී’’ති පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි. ‘‘පුරිමචිත්තෙනා’’ති සම්පටිච්ඡනචිත්තතො. ‘‘ත’’න්ති අකුසලවිපාකසන්තීරණං. පටිඝෙන විනා නප්පවත්තති. කස්මා නප්පවත්තතීති ආහ ‘‘එකන්තාකුසලභූතෙනා’’තිආදිං. ‘‘අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො’’ති අබ්‍යාකත චිත්තෙසු යුජ්ජිතුං අසම්භවතො. කම්මානුභාවතො ච මුඤ්චිත්වා යථාපුරිමං විපාකසන්තානං කම්මානුභාවෙන පවත්තං හොති. තථා අප්පවත්තිත්වාති අධිප්පායො. ‘‘කෙනචී’’ති කෙනචි චිත්තෙන. ‘‘විසදිසචිත්තසන්තාන පරාවට්ටනවසෙනා’’ති පුරිමෙනවිපාක චිත්ත සන්තානෙන විසදිසං කුසලාදි ජවන චිත්තසන්තානං පරතො ආවට්ටා පන වසෙන. තථාහිදං චිත්තද්වයං පාළියං ආවට්ටනා, අන්වාවට්ටනා, ආභොගො, සමන්නාහාරොති නිද්දිට්ඨං. ‘‘සබ්බත්ථාපී’’ති ඉට්ඨාරම්මණෙපි අනිට්ඨාරම්මණෙපි. ‘‘අත්තනො පච්ඡා පවත්තස්ස චිත්තස්ස වසෙනා’’ති අත්තනො පච්ඡා පවත්තං චිත්තං පටිච්ච න වත්තබ්බොති අධිප්පායො. ‘‘අත්තනො පච්චයෙහි එව සො සක්කා වත්තු’’න්ති අත්තනො පච්චයෙසු බලවන්තෙසු සති, බලවා හොති. දුබ්බලෙසු සති, දුබ්බලො හොතීති සක්කාවත්තුන්ති අධිප්පායො. ‘‘විසදිස චිත්තසන්තාන’’න්ති වොට්ඨබ්බනකිරියචිත්තසන්තානං.

36. In the investigation of feeling: 'Like cotton wads'—the connection is that just as the mutual collision of two cotton wads is weak, so the mutual collision of derived material phenomena is weak. 'Of them that have become objects' means of the three great elements. 'In those that have become the body's support' means in the great elements that are the body's support. 'By them' means by the five consciousnesses. 'By the preceding consciousness' means from the receiving consciousness. 'It' means the unwholesome-resultant investigating consciousness. It does not proceed without aversion. Why does it not proceed? He says, 'Because it is entirely unwholesome,' etc. 'Because of the impossibility in indeterminate states' means because of the impossibility of its being connected with indeterminate consciousnesses. The intention is that, having been released from the influence of kamma, it does not proceed in the same way as the preceding resultant continuity proceeded by the influence of kamma. 'By any' means by any consciousness. 'By the power of the turning around of a dissimilar continuity of consciousness' means by the power of turning towards a dissimilar continuity of wholesome, etc., javana consciousness, from the preceding continuity of resultant consciousness. For so these two consciousnesses are designated in the Pāḷi as turning towards, turning back to, attending, and paying attention. 'In all cases' means in the case of both desirable and undesirable objects. 'By the power of the consciousness that proceeds after it': the intention is that it should not be spoken of in dependence on the consciousness that proceeds after it. 'It can be spoken of only by its own conditions': the intention is that it can be said that when its own conditions are strong, it is strong; when they are weak, it is weak. 'Dissimilar continuity of consciousness' means the continuity of the determining functional consciousness.

37. සඞ්ඛාර විචාරණායං ‘‘විපාකුද්ධාරෙ’’ති අට්ඨසාලිනියං විපාකුද්ධාර කථායං. ‘‘උභයකම්මෙනපී’’ති සසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි, අසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි. ‘‘ථෙරෙනා’’ති මහාදත්තත්ථෙරෙන. ‘‘තදුභයභාවාභාවො’’ති සසඞ්ඛාරික අසඞ්ඛාරිකභාවානං අභාවො. ‘‘තානිපි හි අපරිබ්‍යත්තකිච්චානියෙවා’’ති එත්ථ ආවජ්ජන ද්වයං ජවනානං පුරෙචාරික කිච්චත්තා අපරිබ්‍යත්තකිච්චං හොතු. හසිතුප්පාදචිත්තං පන ජවනකිච්චත්තා කථං අපරිබ්‍යත්තකිච්චං භවෙය්‍යාති. තම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදීනං අනුචාරිකමත්තත්තා අපරිබ්‍යත්තකිච්චං නාම හොතීති. ‘‘අට්ඨමහාවිපාකෙසු විය වත්තබ්බො’’ති මහාවිපාකානං සසඞ්ඛාරිකා සඞ්ඛාරිකභාවො පුරිමභවෙ මරණාසන්නකාලෙ ආරම්මණානං පයොගෙන සහ වා විනා වා උපට්ඨානං පටිච්ච වුත්තො, තථා වත්තබ්බොති අධිප්පායො.

37. In the investigation of formations: 'In the exposition of resultants' means in the discourse on the exposition of resultants in the Aṭṭhasālinī. 'By both kammas' means by both prompted kamma and unprompted kamma. 'By the Elder' means by the Elder Mahādatta. 'The absence of the state of being both' means the absence of the states of being prompted and unprompted. 'For those too have an unassigned function': here, let the two advertings have an unassigned function because their function is to be forerunners to the javanas. But since the smile-producing consciousness has the function of a javana, how could it have an unassigned function? It is said that it too has an unassigned function because it is a mere follower of the knowledge of omniscience, etc. 'It should be stated as in the case of the eight great resultants': the intention is that just as the prompted or unprompted nature of the great resultants is stated in dependence on the presentation of objects with or without exertion at the time near death in the previous existence, so it should be stated here.

38. ‘‘දුබ්බල කම්මනිබ්බත්තෙසූ’’ති පටිසන්ධි භවඞ්ග චුතිකිච්චානි සන්ධාය [Pg.56] වුත්තං. ‘‘දුබ්බලවත්ථු කිච්චට්ඨානෙසූ’’ති චක්ඛාදිවත්ථුකෙසු ආවජ්ජනාදි දුබ්බලකිච්ච දුබ්බලට්ඨානිකෙසු. ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා තදත්ථං විවරති. තත්ථ ‘‘වික්ඛෙපයුත්ත’’න්ති වික්ඛෙපකිච්චෙන උද්ධච්චෙනයුත්තං හුත්වා. ‘‘කප්පට්ඨිතිකං’’ නාම සඞ්ඝභෙදකම්මං. ඡසුවත්ථු රූපෙසු හදයවත්ථුමෙව සුවණ්ණරජතං විය සාරවත්ථු හොති. ඉතරානි ඵලිකානිවිය පසාදමත්තත්තා අසාරානි හොන්තීති වුත්තං ‘‘චක්ඛාදීසු දුබ්බලවත්ථූසූ’’ති. දස්සනාදීනි ච කිච්චානි ජවන කිච්චස්ස පුරෙචරත්තා ඛුද්දකිච්චානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘දස්සනාදීසූ’’තිආදිං.

38. ‘In those produced by weak kamma’ is said with reference to the functions of rebirth-linking, life-continuum, and death. ‘In weak bases and functional locations’ refers to weak locations for weak functions such as adverting in weak bases like the eye-base. The passage beginning ‘Therein’ explains its meaning. There, ‘associated with distraction’ means being associated with restlessness by way of the function of distraction. ‘Lasting for an eon’ refers to the kamma of creating a schism in the Saṅgha. Among the six physical bases, only the heart-base is a substantial base, like gold and silver; the others are insubstantial, being mere sensitivity, like crystal—hence it is said, ‘in weak bases such as the eye.’ The functions of seeing and so on are minor functions because they precede the function of impulsion. Therefore, it is said, ‘in seeing, etc.’

39. ඉධ දීපනියං ඉච්චෙවන්ති පදං අට්ඨාරසාතිපදස්සවිසෙසනන්ති කත්වා ‘‘සබ්බථාපීති පදස්ස…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. විභාවනියං පන තං සබ්බථාපීති පදස්ස විසෙසනන්ති කත්වා ‘‘සබ්බථා පීතිකුසලාකුසලවිපාකකිරියාභෙදෙනා’’ති වුත්තං.

39. Here, in the Dīpanī, taking the word ‘iccevaṃ’ as a qualifier of the eighteen ‘ati’ words, it is said: ‘the word “sabbathāpi” …pe… should be understood.’ But in the Vibhāvanī, taking that word as a qualifier of the word ‘sabbathāpi,’ it is said: ‘in all ways, by way of the distinctions of wholesome, unwholesome, resultant, and functional consciousness accompanied by joy.’”

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of rootless consciousness is concluded.

40. සොභණචිත්තෙසු. අවුත්තාපි සිද්ධා හොති. යථා අට්ඨචිත්තානි ලොකුත්තරානීති ච වුත්තෙ අවුත්තෙපිසිජ්ඣන්ති සෙසචිත්තානි ලොකියානීති ච සඋත්තරානීති චාති අධිප්පායො. ‘‘අත්තසමඞ්ගීනො’’ති අත්තනා පාපකම්මෙන සමන්නාගතෙ. ‘‘අනිච්ඡන්තෙ යෙවා’’ති සචෙපි අවීචිනිමිත්තස්සාදවත්ථු විය කෙචි ඉච්ඡන්තු. අජානන්තානං පන ඉච්ඡා අප්පමාණන්ති අධිප්පායො. ‘‘සොභග්ග පත්තියා’’ති එත්ථ සුභගස්ස භාවො සොභග්ගන්ති විග්ගහො. සුභගස්සාති ච සුසිරිකස්ස.

40. Regarding the beautiful consciousnesses. Even what is unstated is established. For example, when it is said that the eight consciousnesses are supramundane, it is established without being stated that the remaining consciousnesses are mundane and are ‘with something higher’—this is the intention. ‘Endowed with oneself’ means endowed with one's own evil kamma. ‘Even if they do not wish’: even if some might wish for it, like the object of enjoyment that is the sign of the Avīci hell, the desire of those who do not know is immeasurable—this is the intention. ‘For the attainment of good fortune’: here the analysis is ‘the state of one who is fortunate is good fortune.’ And ‘of one who is fortunate’ means of one who is very auspicious.

41. ‘‘යාථාවතො’’ති යථා සභාවතො. එත්ථ සියා ජානාතීති ඤාණන්ති වුත්තං, කිං සබ්බං ඤාණං යාථාවතො ජානාතීති. කිඤ්චෙත්ථ. යදි සබ්බං ඤාණං යාථාවතො ජානාති. එවං සති, ඤාණෙන චින්තෙන්තානං අජානනං නාම නත්ථි, විරජ්ඣනං නාම නත්ථීති ආපජ්ජති. අථ සබ්බං ඤාණං යාථාවතො න ජානාති, කත්ථචි ජානාති, කත්ථචි න ජානාති. එවඤ්චසති, යත්ථ ජානාති, තත්ථෙව තං ඤාණං හොති. යත්ථ න ජානාති, තත්ථ තං ඤාණමෙව න හොතීති ආපජ්ජතීති. වුච්චතෙ[Pg.57]. ඤාණෙන චින්තෙස්සාමීති චින්තෙන්තානංපි යත්ථ යත්ථ යාථාවතො ජානනං න හොති, තත්ථ තත්ථ ඤාණ විප්පයුත්ත චිත්තං හොති. ඤාණප්පටි රූපකා ච ධම්මා අත්ථි චිත්තඤ්ච විතක්කො ච, විචාරො ච, දිට්ඨි ච. එතෙහි චින්තෙන්තාපි අහං ඤාණෙන චින්තෙමීති මඤ්ඤන්ති. ‘‘දෙය්‍ය ධම්මපටිග්ගාහක සම්පත්තී’’ති දෙය්‍යධම්ම වත්ථු සම්පත්ති, පටිග්ගාහක පුග්ගල සම්පත්ති. ‘‘අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතා’’ති එත්ථ අබ්‍යාපජ්ජලොකො නාම කායිකදුක්ඛ චෙතසික දුක්ඛ රහිතො උපරිදෙවලොකො වා බ්‍රහ්මලොකො වා. උපපජ්ජනං උපපත්ති. පටිසන්ධිවසෙන උපගමනන්ති අත්ථො. අබ්‍යාපජ්ජලොකං උපපත්ති යස්ස සො අබ්‍යාපජ්ජ ලොකූපපත්ති. තස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘කිලෙස දූරතා’’ති සමාපත්ති බලෙන වා, අඤ්ඤතරප්පටිපත්තියා වා, වික්ඛම්භිත කිලෙසතා වා, අරියමග්ගෙන සමුච්ඡින්න කිලෙසතා වා.

41. ‘As it really is’ means according to its intrinsic nature. It might be said here: ‘Knowing is knowledge,’ but does all knowledge know as it really is? What of this? If all knowledge knows as it really is, it would follow that for those who think with knowledge there is no not-knowing and no dispassion. But if not all knowledge knows as it really is, it knows in some cases but not in others. If so, it would follow that only where it knows is there knowledge, and where it does not know, there is no knowledge at all. It is said: Even for those who think, ‘I will think with knowledge,’ wherever there is no knowing as it really is, there the consciousness is dissociated from knowledge. And there are states that resemble knowledge: consciousness, applied thought, sustained thought, and view. Even when thinking with these, people imagine, ‘I am thinking with knowledge.’ ‘The excellence of the gift and the recipient’ means the excellence of the object to be given and the excellence of the person who is the recipient. ‘Rebirth in a world without affliction’: here, a world without affliction is a higher celestial world or a brahmā world that is devoid of bodily and mental suffering. Rebirth (upapatti) is being reborn; the meaning is arrival by way of rebirth-linking. The analysis is: ‘the state of one who has rebirth in a world without affliction.’ ‘Remoteness from defilements’ means either the state of having defilements suppressed by the power of an attainment or by some practice, or the state of having them cut off by the noble path.

තෙසං උප්පත්ති විධානං විසුද්ධි මග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ එවං වුත්තං. යදාහි දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහකාදි සම්පත්තිං අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨතුට්ඨො අත්ථිදින්නන්තිආදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරෙක්ඛිත්වා අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතොපරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස සොමනස්සසහගතං ඤාණ සම්පයුත්තං චිත්තං අසඞ්ඛාරං හොති. යදා පන වුත්තනයෙන හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං පුරෙක්ඛිත්වා අමුත්ත චා ගතාදිවසෙන සංසීදමානො වා පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරං හොති. ඉමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සඞ්ඛාරොති එතං අත්තනො වා පරෙසං වා වසෙන පවත්තස්ස පුබ්බප්පයොගස්සාධිවචනං. යදා පන ඤාති ජනස්ස පටිපත්ති දස්සනෙන ජාතපරිචයාබාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්ස ජාතාසහසා කිඤ්චි දෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තතීයං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙථවන්දථාති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති. තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති.

The manner of their arising is stated thus in the Visuddhimagga, in the exposition of the aggregates: When, on account of the excellence of the gift, the recipient, etc., or some other cause for gladness, one is happy and delighted and, having placed right view at the forefront, performs meritorious deeds such as giving, in the way beginning, ‘There is what is given,’ without hesitating and unprompted by others, then one’s consciousness is unprompted, accompanied by gladness, and associated with knowledge. But when, in the way stated, one is happy and delighted and, having placed right view at the forefront, performs the act while hesitating on account of ungenerosity, etc., or prompted by others, then that same consciousness is prompted. In this sense, ‘prompting’ is a designation for a prior exertion that proceeds by way of oneself or others. When, however, young children who have become familiar by seeing the practice of their relatives see bhikkhus and, with gladness arising, spontaneously give whatever is in their hand or pay homage, then the third consciousness arises. But when, prompted by their relatives saying, ‘Give! Pay homage!’, they act thus, then the fourth consciousness arises. When, on account of the non-excellence of the gift, the recipient, etc., or the absence of other causes for gladness, they are devoid of gladness in all four alternatives, then the remaining four consciousnesses, accompanied by equanimity, arise.

42. අට්ඨපීති එත්ථ පිසද්දෙන ඉමානි චිත්තානි න කෙවලං අට්ඨෙව හොන්ති[Pg.58]. අථ ඛො තතො බහූනිපි බහුතරානිපි හොන්තීති ඉමං සම්පිණ්ඩනත්ථං දීපෙතීති දස්සෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදිවුත්තං. දසසු පුඤ්ඤකිරියාවත්ථූසු දිට්ඨුජු කම්මං නාම ඤාණ කිච්චං. තං කථං ඤාණ විප්පයුත්ත චිත්තෙහි කරොන්තීති. වුච්චතෙ. ඤාණ සම්පයුත්ත චිත්තෙහි දිට්ඨිං උජුංකරොන්තා තෙසං අන්තරන්තරා ඤාණසොතෙ පතිතවසෙන ඤාණවිප්පයුත්ත චිත්තෙහිපි කරොන්තියෙව. සබ්බෙසත්තා කම්මස්සකාතිආදිනා, බුද්ධො සොභගවා, ස්වාක්ඛාතො සො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සො සඞ්ඝො, තිආදිනා චාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘ඉමානි අට්ඨ චිත්තානී’’තිආදිං. තත්ථ දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි නාම ‘දානං, සීලං, භාවනා, අපචායනං, වෙය්‍යාවච්චං, පත්තිදානං, පත්තානුමොදනං, ධම්මස්සවනා, ධම්මදෙසනා, දිට්ඨුජු කම්මං,. තෙහි ගුණිතානි වඩ්ඪිතානි. තානි ච අට්ඨඡසු ආරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති. තීණි ච කම්මානි කරොන්තා තෙ හෙව අට්ඨහි කරොන්ති. තානියෙව ච සබ්බානි අත්ථි හීනානි, අත්ථි මජ්ඣිමානි, අත්ථි පණීතානි. තස්මා පුන අනුක්කමෙන ආරම්මණාදීහි වඩ්ඪනං කරොති. තත්ථ ‘‘තානි ඨපෙතබ්බානී’’ති සම්බන්ධො. ‘‘සුද්ධිකානී’’ති අධිපතීහි අමිස්සිතානි. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉති මනසි කරිත්වා. තථා ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වෙසහස්සානි සතං සට්ඨි ච හොන්තීති යොජනා. ‘‘වීමංසාවජ්ජිතෙහී’’ති වීමංසාධිපති වජ්ජිතෙහි. ‘‘තථාගුණිතානී’’ති සබ්බානි පුඤ්ඤකිරියාදීහි සමං ගුණිතානි. ‘‘කොසල්ලෙනා’’ති කොසල්ලසඞ්ඛාතෙන. ‘‘නානාවජ්ජනවීථිය’’න්ති ඤාණවිප්පයුත්ත වීථීහි විසුං භූතාය ආවජ්ජනාය යුත්ත වීථියං. ‘‘තෙනෙවා’’ති වීමංසාධිපතිභූතෙන තෙනෙව උපනිස්සයඤ්ඤාණෙන. එවං සන්තෙපි න සක්කාභවිතුන්ති සම්බන්ධො.

42. Here, the particle pi in aṭṭhapi indicates the collective sense that these consciousnesses are not merely eight but can be many, even very many. To show this, the passage beginning ‘Therefore’ is stated. Among the ten grounds for meritorious action, the act of straightening one’s view is a function of knowledge. How, then, do people perform it with consciousnesses dissociated from knowledge? It is said: While straightening their view with consciousnesses associated with knowledge, they also perform it with consciousnesses dissociated from knowledge, owing to these falling intermittently into the stream of knowledge. This should be understood through such phrases as: ‘All beings are owners of their kamma’; ‘That Blessed One is the Buddha’; ‘That Dhamma is well expounded’; ‘That Saṅgha is practicing well,’ etc. Hence it is said, ‘These eight consciousnesses,’ etc. Therein, the ten grounds for meritorious action are: giving, virtue, mental development, reverence, service, giving of merit, rejoicing in merit, listening to the Dhamma, teaching the Dhamma, and straightening one’s view. They are multiplied and augmented by these. And they arise in relation to the six objects. And those performing the three kinds of kamma do so with these eight. And all of them can be inferior, middling, or superior. Therefore, one makes them increase successively by way of objects, etc. Here, the connection is ‘they are to be set aside.’ ‘Simple ones’ means unmixed with predominants. ‘Having done thus’ means having attended to it thus. Similarly, the connection is that there are 2,160 consciousnesses dissociated from knowledge. ‘Excluding investigation’ means excluding the investigation-predominant. ‘Similarly multiplied’ means all are multiplied together with the grounds for meritorious action, etc. ‘By skill’ means by what is reckoned as skill. ‘In a process with a different adverting’ means in a process connected with an adverting that is separate from the processes dissociated from knowledge. ‘By that very thing’ means by that very knowledge which is the decisive support condition and has become the investigation-predominant. The connection is: ‘Even so, it cannot be.’

43. වචනත්ථෙ ‘‘රුජ්ජනට්ඨෙනා’’ති තුදනට්ඨෙන. ‘‘අහිතට්ඨෙනා’’ති හිතවිරුද්ධට්ඨෙන. ‘‘අනිපුණට්ඨෙනා’’ති අසණ්හා සුඛුමට්ඨෙන. ‘‘අනිට්ඨවිපාකට්ඨෙනා’’ති අනිට්ඨං විපාකං එතෙසන්ති අනිට්ඨ විපාකානි. තෙසං භාවො අනිට්ඨ විපාකට්ඨො. තෙන අනිට්ඨ විපාකට්ඨෙන. ‘‘තප්පටි පක්ඛත්තා’’ති රාගාදීහි පටිපක්ඛත්තා. එවං පරියායත්ථ සඞ්ඛාතං අභිධානත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨකථාසු ආගතං වචනත්ථං දස්සෙති කුච්ඡිතෙතිආදිනා. තත්ථ ‘‘කුච්ඡිතෙ’’ති ජෙගුච්ඡිතබ්බෙ, නින්දි තබ්බෙ [Pg.59] වා. චාලෙන්ති තදඞ්ගප්පහානවසෙන, කම්පෙන්ති වික්ඛම්භනප්පහානවසෙන, විද්ධංසෙන්ති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන. ‘‘තනුකරණට්ඨෙනා’’ති සල්ලිඛනට්ඨෙන. ‘‘අන්තකරණට්ඨෙනා’’ති පරියොසානකරණට්ඨෙන. ‘‘අපි චා’’තිආදි දීපනීනයදස්සනං. ‘‘කොසල්ල සම්භූතට්ඨෙනා’’ති මහාඅට්ඨකථානයො. තත්ථ, කුසලස්ස පණ්ඩිතස්ස භාවො එකාසල්ලං. ඤාණං. තෙන සම්භූතං සඤ්ජාතං කොසල්ල සම්භූතං තිවිග්ගහො.

43. In the meaning of the word: ‘in the sense of afflicting’ means in the sense of tormenting. ‘In the sense of being unbeneficial’ means in the sense of being opposed to benefit. ‘In the sense of being unskillful’ means in the sense of being not gentle or subtle. ‘In the sense of having a disagreeable result’: they have a disagreeable result, thus they are ‘with a disagreeable result’; their state is the sense of having a disagreeable result; by that sense of having a disagreeable result. ‘Because of being their opposite’ means because of being the opposite of lust, etc. Having thus shown the lexical meaning, which is reckoned as the synonymous meaning, he now shows the meaning of the word found in the commentaries, beginning with ‘reprehensible.’ There, ‘reprehensible’ means to be loathed or to be censured. They ‘shake’ by way of abandonment of the factor, ‘make tremble’ by way of suppression, and ‘destroy’ by way of cutting off. ‘In the sense of making thin’ means in the sense of scraping away. ‘In the sense of making an end’ means in the sense of bringing to a conclusion. The passage beginning ‘And also’ shows the method of the Dīpanī. ‘In the sense of being produced from skill’ is the method of the Great Commentary. There, the state of one who is skilled, of a wise person, is skill (kosallaṃ), i.e., knowledge. ‘Produced from skill’ is what is produced, what has arisen, from that. This is the threefold analysis.

44. ‘‘බලවකම්මෙනා’’ති තිහෙතු කුක්කට්ඨ කම්මෙන. ‘‘දුබ්බල කම්මෙනා’’ති තිහෙතුකොමකෙන වා ද්විහෙතුක කුසල කම්මෙන වා. ‘‘කෙහිචි ආචරියෙහී’’ති මොරවාපි වාසී මහාදත්තත්ථෙරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සඞ්ගහකාරෙනා’’ති භද්දන්ත බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන. ‘‘සන්නිහිත පච්චයවසෙනා’’ති ආසන්නෙ සණ්ඨිතපච්චය වසෙන. පච්චුප්පන්න පච්චයවසෙනෙවාති වුත්තං හොති. උපට්ඨිතානි කම්මාදීනි ආරම්මණානි. පවත්තානි මහාවිපාකානි. ‘‘අවිපාක සභාවතො’’ති අවිපච්චනසභාවතො. අවිපාකුප්පාදනසභාවතොති වුත්තං හොති. ‘‘අට්ඨකථාය’’න්ති ධම්මසඞ්ගණිට්ඨකථායං. ‘‘ඉධා’’ති මහාවිපාකචිත්තෙ. ‘‘තථා අප්පවත්තියා චා’’ති දානාදිවසෙන අප්පවත්තිතො ච.

44. ‘By strong kamma’ means by three-rooted weighty kamma. ‘By weak kamma’ means by three-rooted weak kamma or two-rooted wholesome kamma. ‘By some teachers’ refers to the Elder Mahādatta who resided at Moravāpi. ‘By the compiler’ refers to the Venerable Buddhaghosa. ‘Due to the presence of proximate conditions’ means due to conditions established nearby. This means it is due to presently existing conditions. The objects, such as kamma, are present. The great results are occurring. ‘By nature of not producing results’ means by its nature of not ripening. This means it is by its nature of not giving rise to results. ‘In the commentary’ refers to the Dhammasaṅgaṇī commentary. ‘Here’ means in the great resultant consciousness. ‘And likewise when not occurring’ means and also by its non-occurrence in the way of giving, etc.

45. මහාකිරියචිත්තෙ. ‘‘උපරී’’ති වීථිසඞ්ගහෙ තදා රම්මණ නියමෙ. ‘‘සයමෙවා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙනෙව. ‘‘වක්ඛතී’’ති වුච්චිස්සති. ‘‘යථාරහ’’න්ති ඛීණාසවසන්තානෙ උප්පන්නානං මහාකිරියානං අරහානුරූපං. භූතකථන විසෙසනං තෙන නිවත්තෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අභාවාති අධිප්පායො. ‘‘තං’’ති සහෙතුකග්ගහණං. ‘‘බ්‍යවච්ඡෙදකවිසෙසන’’න්ති අහෙතුක විපාකකිරිය චිත්තානඤ්ච සබ්භාවාතප්පසඞ්ගස්ස අවච්ඡෙදකං විසෙසනං. ‘‘යථා සක්ඛර කථලිකංපි මච්ඡගුම්බංපි තිට්ඨන්තංපි චරන්තංපි පස්සතී’’ති වචනෙ සක්ඛර කථලිකං තිට්ඨන්තං, මච්ඡගුම්බං තිට්ඨන්තංපි චරන්තංපි පස්සතීති එවං යථා ලාභ යොජනා හොති. තථා ඉධ පීති.

45. In the great functional consciousness. ‘Above’ refers to the determination of registration in the Compendium of Processes. ‘By himself’ means by the Elder Anuruddha himself. ‘Will explain’ means will be stated. ‘As is fitting’ means appropriate to arahants, for the great functional states that arise in the continuity of one whose taints are destroyed. The meaning is that the specification of stating what has occurred implies the absence of a thing to be abandoned by that. ‘That’ refers to the taking of what is rooted. ‘The distinctive qualifier’ is a distinguishing qualifier that cuts off the possibility of the existence of rootless resultant and functional consciousnesses. ‘Just as one sees gravel, pebbles, and shoals of fish, standing or moving,’ in that statement, the gravel and pebbles are seen as standing, and the shoal of fish is seen as standing or moving; thus, the connection is made as appropriate. Similarly here too.

46. ‘‘යදිද’’න්ති යා අයං දීපන සමත්ථතා, ‘‘ඉදං සාමත්ථිය’’න්ති යොජනා. අයං සමත්ථ භාවොති අත්ථො. භෙදවචනෙ චොදනායාති [Pg.60] සම්බන්ධො. රචනාගාථායං. ‘‘එතානී’’ති සොභණ කාමාවචර චිත්තානි. ‘‘පුඤ්ඤ පාප ක්‍රියාභෙදා’’ති පුඤ්ඤ පාප ක්‍රියභෙදෙන.

46. The phrase yadidaṃ (‘that which is’) refers to ‘this capability of explaining’; the connection is ‘this is the capability.’ The meaning is ‘this state of being capable.’ The connection is with the objection in the statement of division. In the composition of the verse: ‘These’ refers to the beautiful sense-sphere consciousnesses. The phrase puñña-pāpa-kiriyābhedā means ‘by the distinction of meritorious, demeritorious, and functional’.

47. කතමෙ ධම්මා කාමාවචරා. හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිත වසවත්තිදෙවෙ අන්තො කරිත්වාති එවං පාළියං නිද්දිට්ඨත්තා ඉධකාමසද්දෙන සහොකාසාකාමභූමි වුච්චතීති ආහ ‘‘කාමෙ කාමභූමිය’’න්ති. පරියාපන්නාති පාඨසෙසො. ‘‘ක්‍රියා චා’’ති එත්ථ ච සද්දො පන සද්දත්ථො. ඉති සද්දො ඉච්චෙවං සද්දත්ථො. එතෙන පටිසිද්ධාති සම්බන්ධො. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං චිත්තසඞ්ගහෙ. ‘‘තස්සා’’ති සබ්බථාසද්දස්ස. භවො නාම ඉන්ද්‍රිය බද්ධසන්තානගතො ධම්ම සමූහො වුච්චති. ඉධ පන කාමාවචරා ධම්මාති පදෙ කාමසද්දො. සො ච පථවි පබ්බතාදීහි සද්ධිං සබ්බං කාමභූමිං වදතීති වුත්තං ‘‘භූමිපරියායො චා’’තිආදි. ‘‘ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධ ධම්ම සමූහො’’ති ඉන්ද්‍රියබද්ධ ධම්ම සමූහො සත්තසන්තානාගතො, අනින්ද්‍රියබද්ධ ධම්ම සමූහො පථවි පබ්බතාදි ගතො. තත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියෙන අනාබද්ධො අනායත්තො අනින්ද්‍රියබද්ධොති.

47. Which states belong to the sense-sphere? Below, the limit is made by the Avīci hell; above, the limit is made by the Paranimmita Vasavatti devas. Thus, as stated in the text, here the term ‘kāma’ refers to the sense-sphere realm along with its space, as stated in ‘kāme kāmabhūmiyaṃ.’ ‘Included’ is the remainder of the reading. ‘And action’—here, the word ‘ca’ has the meaning of ‘pana.’ The word ‘iti’ has the meaning of ‘iccevaṃ.’ By this, it is refuted—this is the connection. ‘Here’ refers to this compendium of consciousness. ‘Of that’ refers to the word ‘sabbathā.’ ‘Existence’ refers to the aggregate of phenomena, bound by the faculties, that occur in a continuum. Here, in the phrase ‘sense-sphere phenomena,’ the term ‘kāma’ is used. And it is said to include the entire sense-sphere realm along with earth, mountains, etc., as stated: ‘And the synonym of realm,’ etc. ‘The aggregate of phenomena bound by faculties and not bound by faculties’—the aggregate of phenomena bound by faculties pertains to the continuum of beings; the aggregate of phenomena not bound by faculties pertains to earth, mountains, etc. Among these, what is not bound or dependent on the life faculty is ‘not bound by faculties.’

ඉතිකාමචිත්තසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Thus concludes the sub-commentary on the Dīpanī of the Compendium of Sense-Sphere Consciousness.

48. රූපාවචරචිත්තෙ. ‘‘සමුදිතෙනා’’ති පඤ්චඞ්ග සමුදිතෙන. පඤ්චන්නං අඞ්ගානං එකතො සාමග්ගිභූතෙනාති අත්ථො. පඤ්චන්නඤ්හි එකතො සාමග්ගියං සතියෙව අප්පනා හොති, නො අසති. සාමග්ගියන්ති ච සුට්ඨු බලවතාය සමග්ගභාවෙති අත්ථො. ‘‘පටිපජ්ජිතබ්බත්තා’’ති පත්තබ්බත්තා. ඣානං දුවිධං ආරම්මණූපනිජ්ඣානඤ්ච ලක්ඛණූ පනිජ්ඣානඤ්චාති ආහ ‘‘කසිණාදිකස්සා’’තිආදිං. ඉධ පන ආරම්මණූපනිජ්ඣානං අධිප්පෙතං. උපනිජ්ඣානන්ති ච කසිණ නිමිත්තාදිකං ආරම්මණං චෙතසා උපගන්ත්වානිජ්ඣානං ඔලොකනං. ඣානසද්දස්සඣාපනත්ථොපි සම්භවතීති වුත්තං ‘‘පච්චනීක ධම්මානඤ්ච ඣාපනතො’’ති. අග්ගිනා විය කට්ඨානං කිලෙසානං දය්හනතොති අත්ථො. එකග්ගතා එව සාතිස්සය යුත්තා අප්පනාපත්තකාලෙති අධිප්පායො. පුබ්බභාගෙ පන පථමජ්ඣානෙ [Pg.61] විතක්කස්ස බලවභාවො ඉච්ඡිතබ්බො. ‘‘සාහී’’තිආදිනා තදත්ථං විවරති. සාහි එකග්ගතාති ච වුච්චතීති සම්බන්ධො. එකො අත්තාසභාවො අස්සාති එකත්තං. එකත්තං ආරම්මණමස්සාති එකත්තා රම්මණා. එකග්ගතා. තස්ස භාවොති විග්ගහො.

48. Regarding the form-sphere consciousness. 'By that which is gathered' means by the five factors gathered. The meaning is: by the five factors having become harmonious together. For absorption (appanā) occurs only when the five factors are in harmony together, not otherwise. And 'harmony' means a state of unity that is exceedingly strong. 'Because it is to be entered upon' means because it is to be attained. Jhāna is of two kinds: close contemplation of the object (ārammaṇūpanijjhāna) and close contemplation of the characteristics (lakkhaṇūpanijjhāna), as stated in 'of kasiṇa, etc.' Here, however, close contemplation of the object is intended. 'Close contemplation' means approaching an object such as a kasiṇa sign with the mind and inspecting it. It is also said that the word 'jhāna' can have the meaning of burning, as in 'from the burning of opposing states.' The meaning is the burning of defilements, like fire burning wood. The intention is that at the time of attaining absorption, it is one-pointedness itself that is endowed with excellence. However, in the preliminary stage of the first jhāna, the strength of initial thought (vitakka) is to be intended. With 'For that...' etc., he explains its meaning. The connection is: 'For that is also called one-pointedness.' Having a single self-nature is oneness (ekattaṃ). Having a single object is one-pointedness of object (ekattārammaṇā), which is one-pointedness (ekaggatā). The state of that is the analysis.

අග්ගසද්දො කොටි අත්ථො. කොට්ඨාසට්ඨොවා. ‘‘තථා පවත්තනෙ’’ති චිත්තස්ස එකග්ගභාවෙන පවත්තියං. ‘‘ආධිප්පච්චගුණයොගෙනා’’ති අධිපතිභාවගුණයොගෙන. ඉන්ද්‍රියපච්චයතාගුණයොගෙනාති වුත්තං හොති. සායෙව එකග්ගතා එකග්ගතා, සමාධී,ති ච වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘සමාධී’’ති පදස්ස-සං-ආධී-ති-වා, සමආධීති-වා, ද්විධා පදච්ඡෙදො. තත්ථ සංඋපසග්ගො සම්මාසද්දත්ථො. සමසද්දො පන ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙතීතිආදීසු විය නාමිකසද්දොති ද්විධා විකප්පං දස්සෙන්තො ‘‘සායෙව චිත්ත’’න්තිආදිමාහ. සායෙව චිත්තං-සම්මා ච ආධියතීති සමාධි, සායෙව චිත්තං-සමඤ්ච ආධියතීති සමාධීති ද්විධා විකප්පො. තත්ථ සම්මා චාති සුන්දරෙන. ආධියතීති ආදහති. ආදහනඤ්ච ඨපනමෙවාති වුත්තං ‘‘ඨපෙතී’’ති. සමඤ්චාති අවිසමඤ්ච. ‘‘තත්ථෙවා’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ එව. ‘‘ලීනුද්ධච්චාභාවා පාදනෙනා’’ති ලීනස්ස ච උද්ධච්චස්ස ච අභාවො ලීනුද්ධච්චාභාවො. තස්ස ආපාදනං ආපජ්ජාපනන්ති විග්ගහො. විවිධෙන චිත්තස්ස සංහරණං විසාහාරො. න විසාහාරො අවිසාහාරො. සායෙව ච නිද්දිට්ඨා. ඉති එවං ඉමෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු එකග්ගතා එව සාතිස්සයයුත්තාති යොජෙතබ්බං. එවං පන සති, එකග්ගතා එව ඣානන්ති වත්තබ්බා, න විතක්කාදයොති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘විතක්කාදයොපනා’’තිආදිමාහ. අපිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. පනසද්දො පක්ඛන්තරත්ථො. තස්සා එකග්ගතාය. ‘‘සා තිස්සය’’න්ති අතිස්සයෙන සහ. ‘‘ඔසක්කිතු’’න්ති සංසීදිතුං. ‘‘නං’’ති චිත්තං. ‘‘සංසප්පිතු’’න්ති එවං නු ඛො අඤ්ඤථානු ඛොති ද්විධා චඤ්චලිතුං. ‘‘උක්කණ්ඨිතු’’න්ති අඤ්ඤාභිමුඛී භවිතුං. ආරමිතුන්ති වුත්තං හොති. ලද්ධං සාතං යෙනාති ලද්ධස්සාතං. ‘‘සාතං’’ති සාරත්තං. ‘‘උපබ්‍රූහිතං’’ති භුසංවඩ්ඪිතං. ‘‘සන්ත සභාවත්තා’’ති උපසන්ත සභාවත්තා. ‘‘තථා අනුග්ගහිතා’’ති ආරම්මණාභිමුඛකරණාදිවසෙන අනුග්ග හිතා[Pg.62]. සමාධිස්ස කාමච්ඡන්දනීවරණප්පටිපක්ඛත්තා ‘‘සයං…පෙ… නීවාරෙත්වා’’ති වුත්තං. ‘‘නිච්චලංඨත්වා’’ති අප්පනාකිච්චමාහ.

The term 'agga' means the highest or the tip; it also refers to a division or part. 'Tathā pavattane' means in the mind's progression by way of one-pointedness. 'Ādhippaccaguṇayogenā' refers to the connection by means of the quality of being a dominant factor. It is said to be the connection through the quality of the condition of the faculties. The connection is that that very one-pointedness is called 'one-pointedness' (ekaggatā) and 'concentration' (samādhi). The word 'samādhi' can be split in two ways: 'saṃ-ādhī' or 'sama-ādhī.' Here, the prefix 'saṃ' conveys the meaning of 'rightly.' The term 'sama,' however, can be interpreted in two ways, as seen in phrases like 'ruling justly by means of righteousness,' where it functions as a nominal term. To illustrate these two interpretations, he says: 'That very mind...' That very mind is rightly fixed—thus, 'samādhi.' Or, that very mind is evenly fixed—thus, 'samādhi.' Here, 'rightly' means beautifully. 'Fixed' means placed; placement here is explained as 'it establishes.' 'Evenly' means without imbalance. 'There itself' means precisely on that object. 'By bringing about the absence of sluggishness and restlessness' means: the absence of sluggishness and restlessness is 'līnuddhaccābhāvo'. Bringing that about is 'āpādanaṃ' or 'āpajjāpanaṃ'—this is the analysis. The mind’s being carried away in various ways is distraction (visāhāro). Not being carried away is non-distraction (avisāhāro). And that very one-pointedness has been pointed out. Thus, in these two meanings, one-pointedness alone should be understood as endowed with excellence. However, when this is the case, it should be said that one-pointedness itself is jhāna, not initial thought, etc. Addressing this objection, he says: 'But initial thought and so forth...' The particle 'api' has the meaning of inclusion. The particle 'pana' introduces a further distinction. Of that one-pointedness. 'Endowed with excellence' means accompanied by surpassing quality. 'To shrink back' means to sink down. 'It' refers to the mind. 'To waver' means to vacillate in two ways: 'Is it thus, or is it otherwise?' 'To become discontented' means to turn toward something else; it is said to be 'to take up an object.' 'Laddhassātaṃ' means that by which satisfaction has been obtained. 'Sātaṃ' means infatuation. 'Upabrūhitaṃ' means greatly increased. 'Due to its peaceful nature' means because of its tranquil essence. 'Thus supported' means assisted by making it face the object, etc. Because concentration is the antidote to the hindrance of sensual desire, it is said: 'Having restrained it oneself... having warded it off...' 'Remaining unmoved' states the function of absorption.

එවං උපනිජ්ඣානත්ථං දස්සෙත්වා ඣාපනත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු චා’’තිආදිමාහ. ‘‘තප්පච්චනීකා’’ති තෙසං ඣානඞ්ග ධම්මානං පච්චනීකා පටිපක්ඛා. ‘‘මනස්මිං පී’’ති මනොද්වාරෙපි. පගෙව කායවචීද්වාරෙසූති එවං සම්භාවනත්ථො චෙත්ථ පිසද්දො. අපිසද්දොපි යුජ්ජති. ‘‘ඣාපිතා නාම හොන්තී’’ති ඣානඞ්ග ධම්මග්ගීහි දඩ්ඪානාම හොන්ති. ‘‘එවං සන්තෙපි තෙසං සමුදායෙ එව ඣාන වොහාරො සිද්ධො’’ති යොජනා. ‘‘ධම්ම සාමග්ගිපධාන’’න්ති ඣානට්ඨානෙ ඣානඞ්ග ධම්මානං මග්ගට්ඨානෙ මග්ගඞ්ග ධම්මානං බොධිට්ඨානෙ බොජ්ඣඞ්ග ධම්මානං සමග්ගභාවප්පධානං.

Having thus shown the purpose of close contemplation, he now explains the purpose of burning by saying, 'And in them,' etc. 'Opposed to them' means opposed or antagonistic to those jhāna factors. 'Even in the mind' means even at the mind-door. How much more so at the body and speech doors—this is the implied meaning here, hence the word 'even.' The word 'also' can be applied. 'They are said to be burned' means they are indeed burned by the fire of the jhāna factors. 'Even so, when they are thus, the conventional term 'jhāna' is established only for their collection.' This is the interpretation. 'The harmony of dhammas is the principal' means the principal is the harmony of jhāna factors in the context of jhāna, path factors in the context of the path, and enlightenment factors in the context of enlightenment.

එවං සඞ්ගහකාරානං මතියා ඣානං වත්වා ඉදානි අපරෙසානං මතියා තං දස්සෙතුං ‘‘අපරෙ’’තිආදිමාහ. අපරෙ පන වදන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘යථා සකංකිච්චානී’’ති සස්ස ඉදං සකං. සස්සාති අත්තනො. ඉදන්ති සන්තකං. යානියානි අත්තනො සන්තකානීති අත්ථො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘පට්ඨානෙ ඣානපච්චයං පත්වා…පෙ… සාධෙන්තියෙව’’. වුත්තඤ්හි තත්ථ. ඣානපච්චයොති ඣානඞ්ගානිඣානසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො. මග්ගපච්චයොති මග්ගඞ්ගානි මග්ගසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයොති. ‘‘පඤ්චසමුදිතාදීනී’’ති පඤ්චසමූහ දසසමූහානි. ‘‘පථමජ්ඣානාදිභාවස්සෙවචා’’ති පථමජ්ඣානාදි නාමලාභස්සෙවචාති අධිප්පායො. ‘‘ඣානභාවස්සා’’ති ඣානනාමලාභස්ස. ‘‘තථාවිධකිච්චවිසෙසාභාවා’’ති තථාවිධානං ආරම්මණාභිනිරොපනාදීනං කිච්ච විසෙසානං අභාවතො.

Having thus explained jhāna according to the view of the collectivists, he now states 'Others,' etc., to present the view of others. The connection is 'But others say.' Here, regarding 'as their own functions' (yathā sakaṃkiccāni): 'sakaṃ' is derived from 'sassa idaṃ' (this of his). 'Sassa' means 'of one's own.' 'Idaṃ' means 'belonging to.' The meaning is 'whatever functions belong to oneself.' 'Iti' (thus) means 'therefore.' 'Having reached the jhāna condition in the Paṭṭhāna… they indeed accomplish.' For it is said there: 'The jhāna condition is a condition for the jhāna factors, for the states associated with jhāna, and for the material forms produced by them, by way of the jhāna condition. The path condition is a condition for the path factors, for the states associated with the path, and for the material forms produced by them, by way of the path condition.' 'The fivefold collections, etc.' (pañcasamuditādīnī) means the fivefold and tenfold groups. 'And of the state of the first jhāna, etc.' (pathamajjhānādibhāvassevacā) means the attainment of the name 'first jhāna,' etc.—this is the intention. 'Of the state of jhāna' (jhānabhāvassā) means the attainment of the name 'jhāna.' 'Due to the absence of such distinctive functions' (tathāvidhakiccavisesābhāvā) means due to the absence of such distinctive functions as applying the mind to the object, etc.

49. ‘‘එත්ථ සියා’’ති එතස්මිං ඨානෙ පුච්ඡාසියා. ‘‘අඞ්ග භෙදො’’ති පථමජ්ඣානෙ පඤ්ච අඞ්ගානි, දුතීයජ්ඣානෙ චත්තාරි අඞ්ගානී තිආදිකො අඞ්ගභෙදො. ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයෙනා’’ති පුග්ගලස්ස ඉච්ඡාවිසෙසෙන. ඉති අයං විසජ්ජනා. ‘‘සො’’ති සො පුග්ගලො. ‘‘හී’’ති විත්ථාර ජොතකො. විතක්කො සහායො යස්සාති විතක්කසහායො. ‘‘විතක්කෙ නිබ්බින්දතී’’ති ඔළාරිකොවතායං විතක්කො, නීවරණානං ආසන්නෙ ඨිතොති එවං විතක්කෙ ආදීනවං දිස්වා [Pg.63] නිබ්බින්දති. තස්ස අජ්ඣාසයොති සම්බන්ධො. විතක්කං විරාජෙති විගමෙති අතික්කමාපෙතීති විතක්කවිරාගො. විතක්කවිරාගො ච සො භාවනා චාති සමාසො. ‘‘උත්තරුත්තරජ්ඣානාධිගමනෙ’’ති උත්තරි උත්තරිඣානප්පටිලාභෙ. අජ්ඣාසය බලෙන පාදකජ්ඣානසදිසං න හොතීති සම්බන්ධො. චෙතොපණිධි ඉජ්ඣතීති සම්බන්ධො. ‘‘විසුද්ධත්තා’’ති සීලවිසුද්ධත්තා.

49. 'Ettha siyā' (here there might be) means there might be a question in this context. 'Aṅgabhedo' (the division of factors) means the division of factors such as five factors in the first jhāna, four factors in the second jhāna, and so on. 'Puggalajjhāsayenā' (according to a person’s inclination) means according to a person’s particular desire. This is the answer. 'So' (that) refers to that person. 'Hī' (indeed) is a particle indicating explanation. 'Vitakkasahāyo' (having thought as a companion) is one whose companion is thought. 'Grows disenchanted with thought' (vitakke nibbindati) means one grows disenchanted with thought, seeing its drawback thus: 'This thought is coarse and stands close to the hindrances.' The connection is: 'his inclination.' 'Dispassion toward thought' (vitakkavirāgo) means it causes thought to fade away, to depart, to be transcended. It is a compound (samāso): 'dispassion toward thought' (vitakkavirāgo) and 'that development' (so bhāvanā). 'In attaining higher and higher jhānas' (uttaruttarajjhānādhigamane) means in successively achieving higher jhānas. The connection is that due to the power of inclination, it does not become like the foundational jhāna. The connection is that the aspiration of the mind succeeds. 'Because of purity' (visuddhattā) means because of purity of virtue.

50. සඞ්ඛාර භෙදවිචාරණායං. ‘‘සඞ්ඛාර භෙදො න වුත්තො’’ති පථමජ්ඣාන කුසල චිත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්තිආදිනා න වුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘සො’’ති සඞ්ඛාර භෙදො. ‘‘සිද්ධත්තා’’ති සඞ්ඛාර භෙදස්ස සිද්ධත්තා. කථං සිද්ධොති ආහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. සුඛා පටිපදා යෙසං තානි සුඛප්පටිපදානි. තෙසං භාවොති විග්ගහො. ‘‘යො’’ති යොගීපුග්ගලො. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. ‘‘වික්ඛම්භෙන්තො’’ති විමොචෙන්තො වියොගං කරොන්තො. දුක්ඛෙන වික්ඛම්භෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘කාමාදීනවදස්සනාදිනා’’ති අඞ්ගාරකාසූ පමාකාමාබහුදුක්ඛාබහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථභිය්‍යොතිආදිනා කාමෙසුආදීනවං දිස්වා. ආදිසද්දෙන විතක්කාදීසු ආදීනවදස්සනං සඞ්ගය්හති. ‘‘තෙනෙවා’’ති කාමාදීනවදස්සනාදිනා එව. එත්ථ අභිඤ්ඤාභෙදෙන සඞ්ඛාර භෙදො න වත්තබ්බො, පටිපදා භෙදෙනෙව වත්තබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤජ්ඣානානංපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ, අභිජානනං අභිඤ්ඤා. ඛිප්පාසීඝා අභිඤ්ඤා යෙසං තානි ඛිප්පාභිඤ්ඤානි. දන්ධා අසීඝා අභිඤ්ඤා යෙසං තානි දන්ධාභිඤ්ඤානි. ඣානානි. ‘‘යදි එව’’න්ති එවං පටිපදා භෙදෙන සඞ්ඛාර භෙදො යදි සියාති අත්ථො. ‘‘වළඤ්ජනකාලෙ’’ති සමාපත්ති සමාපජ්ජනකාලෙ. පටිබන්ධකා නාම අන්තරායිකා. ‘‘සන්නිහිතාසන්නිහිතවසෙනා’’ති ආසන්නෙ සණ්ඨිතාසණ්ඨිතවසෙන. සුද්ධං විපස්සනායානං යෙසං තෙ සුද්ධවිපස්සනායානිකා. ‘‘සුද්ධං’’ති සමථජ්ඣානෙන අසම්මිස්සං. ‘‘සත්ථෙන හනිත්වා’’ති පරෙ න සත්ථෙන හනනතො ඡින්දනතො. ‘‘සහසා’’ති සීඝතරෙන. ‘‘මරන්තානං උප්පන්නං’’ති මරණාසන්නකාලෙ උප්පන්නංති අධිප්පායො. අනාගාමිනො හි සුද්ධ විපස්සනායානිකාපි සමානා [Pg.64] සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනො නාම හොන්ති. ඉච්ඡන්තෙ සුසති කිඤ්චි නිමිත්තං ආරබ්භමනසිකාර මත්තෙනපි ඣානං ඉජ්ඣති. තෙනාහ ‘‘තංපි මග්ගසිද්ධගතික’’න්ති. ‘‘රූපීබ්‍රහ්මලොකෙ’’ති ඉදං අට්ඨන්නං සමාපත්තීනංපි තත්ථ පාකතිකභාවං සන්ධාය වුත්තං. අරූපී බ්‍රහ්මලොකෙ පන එකා එව සමාපත්ති පාකතිකාසම්භවති. උපපත්තිසිද්ධජ්ඣානානං භවන්තරෙ සන්නිහිත පච්චයභෙදෙන සඞ්ඛාර භෙදො වුත්තො, සො කථං පච්චෙතබ්බොති ආහ ‘‘එකස්මිං භවෙපි…පෙ… යුත්තානි හොන්තී’’ති. එකස්මිං භවෙසබ්බප්පථමං ලද්ධකාලෙ සඞ්ඛාර භෙදස්ස ආසන්නත්තා වළඤ්ජනකාලෙපි සො එව සඞ්ඛාර භෙදො සියාති ආසඞ්කාසම්භවතො ඉදං වුත්තං. තෙන භවන්තරෙ උපපත්ති සිද්ධජ්ඣානානං සන්නිහිත පච්චයභෙදෙන සඞ්ඛාරභෙදෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ඉදානි තානි මග්ග සිද්ධජ්ඣාන උපපත්ති සිද්ධජ්ඣානානි සන්නිහිතපච්චයං අනපෙක්ඛිත්වා මග්ගක්ඛණ උපපත්තික්ඛණෙසු සිද්ධකාලෙ ඣානුප්පත්ති පටිපදාය එව සබ්බසො අභාවං ගහෙත්වා අපරං විකප්පං දස්සෙතුං ‘‘ඣානුප්පත්ති පටිපදා රහිතත්තා වා’’තිආදි වුත්තං. එවං මහග්ගතඣානානං අට්ඨකථාවසෙන සිද්ධං සඞ්ඛාර භෙදං වත්වා ඉදානි පාළිවසෙනාපි සො සිද්ධො යෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. දුක්ඛප්පටිපදාපුබ්බකානං ද්වින්නං දන්ධාභිඤ්ඤඛිප්පාභිඤ්ඤසමාධීනං. ‘‘එත්තාවතා’’ති එතං පරිමාණං අස්සාති එත්තාවං. එත්තාවන්තෙන. එත්ථ සියා, කස්මා ඉධ සඞ්ඛාරභෙදො න වුත්තොතිආදිනා වචනක්කමෙන සිද්ධො හොතීති සම්බන්ධො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

50. Regarding the investigation into the distinctions of volitional formations. 'The distinction of volitional formations is not stated' means that it is not stated in terms of the first jhāna wholesome consciousness being unprompted once, prompted once, and so on—this is the intention. 'That' refers to the distinction of volitional formations. 'By its being established' means the distinction of volitional formations is established. How it is established is explained by 'Thus indeed,' etc. 'Those for whom the practice is pleasant are those with pleasant practice.' 'Their state' is the analysis. 'Who' refers to the individual yogi. 'From the beginning,' etc., means 'suppressing' by liberating, by separating. The connection is 'suppresses with difficulty.' 'By seeing the dangers in sensual pleasures, etc.' means by seeing the dangers in sensual pleasures, such as in the simile of the pit of embers, which are full of much suffering and distress, and so on. The word 'etc.' includes seeing the dangers in thoughts, etc. 'By that alone' means by seeing the dangers in sensual pleasures, etc., alone. Here, the distinction of volitional formations should not be spoken of in terms of the distinction of direct knowledge, but rather should be spoken of in terms of the distinction of practice. To show this, 'even for the jhānas of quick direct knowledge,' etc., is stated. Therein, 'knowing directly' is direct knowledge. 'Those whose direct knowledge is quick and swift are those with quick direct knowledge.' 'Those whose direct knowledge is slow and not swift are those with slow direct knowledge.' These are the jhānas. 'If so' means if the distinction of volitional formations were thus in terms of the distinction of practice. 'At the time of using' means at the time of attaining absorption. 'Obstacles' are called hindrances. 'By way of being proximate or not proximate' means by way of being established near or not established. Those for whom the vehicle is pure insight are the pure-insight-vehicle practitioners. 'Pure' means unmixed with serenity jhāna. 'Having struck with a weapon' does not mean by another's striking or cutting with a weapon. 'Suddenly' means more swiftly. 'Arisen for the dying' means arisen near the time of death—this is the intention. For non-returners, even while being pure-insight-vehicle practitioners, are indeed called fulfillers in concentration. When they wish, the jhāna succeeds merely by attention directed towards some sign. Hence, it is said, 'that too is attained by the path.' 'In the fine-material Brahma world' refers to the natural state of the eight attainments there. In the immaterial Brahma world, however, only one attainment naturally occurs. The distinction of volitional formations for jhānas attained by rebirth is stated based on the distinction of proximate conditions in another existence. How should this be understood? It is explained by 'even in one existence… these are appropriate.' This is said because of the possibility of the doubt that, in one existence, due to the proximity of the distinction of formations at the time of first attainment, that same distinction of formations might also be present at the time of using. By this, he shows that there is nothing at all to be said about the distinction of formations for jhānas attained by rebirth in another existence based on the distinction of proximate conditions. Now, to show another alternative—taking the complete absence of the path of practice for the arising of jhāna at the time of its attainment at the moment of the path or the moment of rebirth for those path-attained jhānas and rebirth-attained jhānas, without depending on proximate conditions—'or due to the absence of the path of practice for the arising of jhāna,' etc., is stated. Having thus explained the distinction of formations for sublime jhānas according to the commentary, now to show that it is also established according to the Pāli Canon, 'furthermore,' etc., is begun. This refers to the two concentrations of slow direct knowledge and quick direct knowledge preceded by difficult practice. 'To this extent' means 'this is the measure.' By this much. Here, it might be asked how it is established by the sequence of statements such as 'why is the distinction of volitional formations not stated here?' This is the connection. The rest is easily understood.

51. විභාවනිපාඨෙ. පරිකම්මං නාම පථවී, පථවී, ආපො, ආපො-තිආදිකං, රූපං අනිච්චං, රූපං දුක්ඛං, රූපං අනත්තා-තිආදිකඤ්චභාවනාපරිකම්මං අධිකාරො නාම පුබ්බභවෙකතභාවනාකම්මං. පුබ්බභවෙඣානමග්ගඵලානිපත්ථෙත්වා කතං දානසීලාදි පුඤ්ඤකම්මඤ්ච. ‘‘ඉදං තාවනයුජ්ජතී’’ති එත්ථ තාවසද්දො වත්තබ්බන්තරාපෙක්ඛනෙ නිපාතො. තෙන අපරංපි වත්තබ්බං අත්ථීති දීපෙති. පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො දුවිධො පකති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො, පයොගපුබ්බාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථ පරිකම්ම පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො පකති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො නාම, අයං පකති පච්චයගණො එව. පුබ්බෙ වුත්තො පුබ්බප්පයොගො පයොගපුබ්බාභිසඞ්ඛාරො නාම[Pg.65]. සො එව ඉධාධිප්පෙතොති දස්සෙතුං ‘‘නහී’’තිආදිමාහ. ‘‘අන්තමසො’’ති අන්තිම පරිච්ඡෙදෙන. ‘‘ආලොපභික්ඛා’’ නාම එකා ලොපභික්ඛා. සො පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරො. ඣානානි ච සබ්බානි උප්පන්නානි නාම නත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘සො’’ති භාවනාභිසඞ්ඛාරො. ‘‘තෙසං’’ති සබ්බෙසංපි ඣානානං. න හි ලොකියජ්ඣානානි නාම…පෙ… අත්ථි, ඉමෙසං සත්තානං සබ්බකප්පෙසුපි කප්පවිනාසකාලෙ ඣානානි භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොක පරායනතා සබ්භාවාති අධිප්පායො. ‘‘පුබ්බෙ සමථකම්මෙසු කතාධිකාරස්සා’’ති ආසන්නභවෙකතාධිකාරං සන්ධාය වුත්තං. දූරභවෙ පන සමථකම්මෙසු අකතාධිකාරො නාම කොචි නත්ථීති. ‘‘එවමෙවා’’ති එවං එව. විපාකජ්ඣානෙසු සඞ්ඛාර භෙදස්ස පුබ්බ කම්මවසෙන වත්තබ්බත්තා ‘‘කුසල ක්‍රියජ්ඣානෙසූ’’ති වුත්තං. ‘‘අථවාතිආදිකො පච්ඡිම විකප්පො නාම’’ අථවා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස නකදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති අසඞ්ඛාරිකන්ති ච, බ්‍යභිචාරාභාවතො සසඞ්ඛාරිකන්ති ච න වුත්තන්ති අයං විකප්පො. තත්ථ අසඞ්ඛාරිකන්ති ච න වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘බ්‍යභිචාරා භාවතො’’ති අසඞ්ඛාරිකභාවෙන පසඞ්ගාභාවතො. සසඞ්ඛාරිකන්ති ච න වුත්තං. යදි වුච්චෙය්‍ය. නිරත්ථ කමෙවතංභවෙය්‍ය. කස්මා, සම්භව බ්‍යභිචාරානං අභාවතො. සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච. විසෙසනං සාත්ථකං සියාති හි වුත්තං. න ච නිරත්ථකවචනං පණ්ඩිතා වදන්ති. කස්මා, අපණ්ඩිතලක්ඛණත්තා. සති පන සම්භවෙ ච බ්‍යභිචාරෙ ච, තථා සක්කා වත්තුං. කස්මා, සාත්ථකත්තා. සාත්ථකමෙව පණ්ඩිතා වදන්ති. කස්මා, පණ්ඩිත ලක්ඛණත්තාති අධිප්පායො.

51. In the Vibhāvanī section. Preliminary work, namely, is 'earth, earth,' 'water, water,' and so on; and the meditation preliminary work 'form is impermanent, form is suffering, form is non-self,' and so on. Qualification, namely, is the kamma of meditation done in a previous existence, and also the meritorious kamma such as giving and morality, done having aspired for jhāna, path, and fruit in a previous existence. 'This much is suitable for now'—here, the word 'tāva' is a particle indicating the expectation of something else to be said. Thus, it indicates that there is something further to be said. Previous volition is of two kinds: natural previous volition and effort-based previous volition. Therein, the preliminary-work previous volition is called natural previous volition; this is just the group of natural conditions. The previously mentioned 'preliminary effort' is called effort-based previous volition. To show that this is what is intended here, he says, 'No,' and so on. 'Even down to' means by the final limit. 'A morsel of alms' means a single morsel of alms. That is the previous volition designated as preliminary work. And the connection is that none of all the jhānas have arisen. 'Thus' means therefore. 'That' is the volition of meditation. 'Of them' means of all the jhānas. For worldly jhānas do not exist... The intention is that for these beings, even throughout all eons, at the time of the eon's destruction, having developed jhānas, their destiny to the Brahma-world is a reality. 'Of one who has previously made a foundation in serenity practices'—this is said with reference to a foundation made in a recent existence. But in a distant existence, there is no one who has not made a foundation in serenity practices. 'Just so' means just so. In the resultant jhānas, since the distinction of formations is to be spoken of by way of previous kamma, it is said, 'in wholesome and functional jhānas.' 'Or, etc.' is the latter alternative. That is, for that which arises only through previous volition, an unprompted state is never possible, thus 'unprompted' is not said; and because there is no deviation, 'prompted' is also not said—this is the alternative. Here, the connection is that 'unprompted' is not said. 'Because of the absence of deviation' means because of the absence of the possibility of an unprompted state. And 'prompted' is not said. If it were said, it would be meaningless. Why? Because of the absence of possibility and deviation. For it is said that when there is possibility and deviation, a qualification would be meaningful. And the wise do not speak meaningless words. Why? Because it is a characteristic of the unwise. But when there is possibility and deviation, then it can indeed be said so. Why? Because it is meaningful. The wise speak only what is meaningful. Why? Because it is a characteristic of the wise—this is the intention.

52. පටිපදා අභිඤ්ඤාවවත්ථානෙ. ‘‘නිමිත්තුප්පාදතො’’ති පටිභාගනිමිත්තස්ස උප්පාදතො. සුඛාපන පටිපදා, පච්ඡාදන්ධං වා ඛිප්පං වා උප්පන්නං ඣානං සුඛප්පටිපදං නාම කරොතීති යොජනා. ‘‘පුබ්බභවෙ’’ති ආසන්නෙ පුබ්බභවෙ. අන්තරායිකධම්මා නාම ‘කිලෙසන්තරායිකො ච, කම්මන්තරායිකො ච, විපාකන්තරායිකො ච, පඤ්ඤත්ති වීතික්කමන්තරායිකො ච, අරියූපවාදන්තරායිකො ච. තත්ථ තිස්සො නියතමිච්ඡාදිට්ඨියොකිලෙසන්තරායිකො නාම. පඤ්චානන්තරිය කම්මානි [Pg.66] කම්මන්තරායිකො නාම. අහෙතුක ද්විහෙතුකප්පටිසන්ධිවිපාකා විපාකන්තරායිකො නාම. භික්ඛු භාවෙඨිතානං විනය පඤ්ඤත්තිං වීතික්කමිත්වා අකතප්පටිකම්මො වීතික්කමො පඤ්ඤත්තිවීතික්කමන්තරායිකො නාම. පටිකම්මෙපනකතෙ අන්තරායිකො න හොති. අරියපුග්ගලානං ජාතිආදීහි උපවදිත්වා අක්කොසිත්වා අකතප්පටිකම්මං අක්කොසනං අරියූපවාදන්තරායිකො නාම. ඉධපි පටිකම්මෙ කතෙ අන්තරායිකො න හොති. සෙසෙසු තීසු පටිකම්මං නාම නත්ථි. ඉමෙ ධම්මා ඉමස්මිං භවෙ ඣානමග්ගානං අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා නාම. තෙහි විමුත්තො අන්තරායික ධම්ම විමුත්තො නාම. ‘‘කල්‍යාණප්පටිපත්තියං ඨිතො’’ති සීලවිසුද්ධි ආදිකාය කල්‍යාණප්පටිපත්තියං පරිපූරණ වසෙන ඨිතො. ‘‘ඡින්නපලිබොධො’’ති ආවාසපලිබොධාදීනි දසවිධානි පලිබොධකම්මානි ඡින්දිත්වා ඨිතො. ‘‘පහිතත්තො’’ති, යන්තං පුරිසථාමෙන පුරිසපරක්කමෙන පත්තබ්බං, න තං අපත්වා වීරියස්ස සණ්ඨානං භවිස්සතීති එවං පවත්තෙන සම්මප්පධාන වීරියෙන සමන්නාගතො. සො හි පහිතො පෙසිතො අනපෙක්ඛිතො අත්තභාවො අනෙනාති පහිතත්තොති වුච්චති. ‘‘නසම්පජ්ජතීති නත්ථි’’. සචෙ පඤ්චපධානියඞ්ගසමන්නාගතො හොතීති අධිප්පායො. පඤ්චපධානියඞ්ගානි නාම සද්ධාසම්පන්නතා, අසාඨෙය්‍යං, ආරොග්‍යං, අලීනවීරියතා, පඤ්ඤවන්තතා,ති.

52. The path is for the establishment of higher knowledge. 'From the arising of the sign' means from the arising of the counterpart sign. The pleasant path makes the jhāna, whether it has arisen slowly or quickly, a pleasant path; this is the connection. 'In a previous existence' refers to a recent past life. Obstructive states are as follows: the hindrance of defilements, the hindrance of kamma, the hindrance of result, the hindrance of transgression of a precept, and the hindrance of slandering the noble ones. Among these, the three fixed wrong views are called the hindrance of defilements. The five heinous kammas are called the hindrance of kamma. Rootless and two-rooted rebirth-linking results are called the hindrance of result. For a monk, the transgression of a disciplinary precept without having made amends is the transgression called the hindrance of transgression of a precept. If amends are made, however, it is not a hindrance. The abuse of noble persons by reviling them concerning their birth, etc., without having made amends, is called the hindrance of slandering the noble ones. Here too, if amends are made, it is not a hindrance. For the remaining three, there is no making of amends. These states create an obstacle to jhāna and the path in this existence, thus they are called 'obstructive'. One freed from them is called 'freed from obstructive states'. 'Established in good practice' means being established by way of fulfilling the good practice beginning with the purification of virtue. 'With impediments cut off' means having severed the ten kinds of impediments, such as the impediment of the dwelling. 'With a resolute self' means possessing right effort that proceeds with the thought: 'What can be attained by human strength and human effort, I will not relax my energy before attaining it.' For by such a one the self has been sent forth, dispatched, and is unregarded; thus he is called 'pahitatta'. 'It does not succeed' is not the case. The meaning is, if one is endowed with the five factors of striving. The five factors of striving are: being endowed with faith, being without deceit, health, unflagging energy, and wisdom.

52. විපාකජ්ඣානෙ. ‘‘මුදුභූතං’’ති භාවනා බලපරිත්තත්තාමන්දභූතං. මන්දභූතත්තා ච දුබ්බලං. ‘‘නානා කිච්චට්ඨානෙසු චා’’ති දස්සනසවනාදීසු. ‘‘හීනෙසුපි අත්තභාවෙසූ’’ති අහෙතුක ද්විහෙතුකපුග්ගලෙසුපි. ‘‘අසදිසංපී’’ති තිහෙතුකුක්කට්ඨංපි කම්මං අහෙතුකවිපාකංපි ජනෙතීතිආදිනා අසදිසංපි විපාකං ජනෙති. ‘‘භවඞ්ගට්ඨානෙසු යෙවා’’ති එත්ථ භවඞ්ග සද්දෙන පටිසන්ධිට්ඨාන චුතිට්ඨානානිපි සඞ්ගය්හන්ති. ‘‘කුසලසදිසමෙවා’’ති පථමජ්ඣානකුසලං පථමජ්ඣාන විපාකමෙව ජනෙති, දුතීයජ්ඣාන කුසලං දුතීයජ්ඣාන විපාකමෙව ජනෙතීතිආදිනා කුසල සදිසමෙව විපාකං ජනෙති. ‘‘කුසලමෙව…පෙ… ක්‍රියජ්ඣානං නාම හොති’’ අභෙදූ පචාරෙනාති අධිප්පායො. භෙදම්පි අභෙදං කත්වා උපචාරො වොහාරො අභෙදූ පචාරො.

52. On Resultant Jhāna. 'Softened' means it is mild due to the scantiness of the power of development. And because it is mild, it is weak. 'And in various functional states' refers to seeing, hearing, etc. 'Even in inferior existences' includes rootless and two-rooted individuals. 'Even though dissimilar' means that even a superior three-rooted kamma can produce a rootless resultant, and so on—thus, it produces even a dissimilar result. 'Only in the states of life-continuum': here, the term 'life-continuum' also includes the moments of rebirth-linking and death. 'Only similar to the wholesome' means that first jhāna wholesome produces only first jhāna resultant, second jhāna wholesome produces only second jhāna resultant, and so on—thus, it produces a resultant only similar to the wholesome. 'Only wholesome... and so on... is called functional jhāna' is, it is meant, by way of figurative speech of non-difference. Figurative usage that treats what is different as non-different is figurative speech of non-difference.

54. සඞ්ගහගාථා [Pg.67] වණ්ණනායං. ඣානානං භෙදො ඣානභෙදො. අත්ථතො පන ඣානෙහි සම්පයොගභෙදො ඣානභෙදොති වුත්තො හොතීති ආහ ‘‘ඣානෙහි සම්පයොගභෙදෙනා’’ති. පථමජ්ඣානිකං චිත්තන්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘තමෙවා’’ති රූපාවචර මානසමෙව. විභාවනියං පන උපරිසඞ්ගහගාථායං ඣානඞ්ග යොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධාති වචනං දිස්වා ඉධ ඣාන භෙදෙනාති ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙනාති වුත්තං. එවං සන්තෙපි ඉධ ඣානභෙදස්ස විසුං අධිප්පෙතත්තා ‘‘අඤ්ඤොහි ඣානභෙදො’’තිආදි වුත්තං.

54. In the commentary on the summary verses. The difference of jhānas is 'jhāna-difference'. But in meaning, the difference of association with jhānas is said to be 'jhāna-difference'; thus he says, 'by the difference of association with jhānas'. It should be connected as 'a first-jhāna consciousness,' and so on. 'That very' refers only to the fine-material-sphere consciousness. However, in the Vibhāvanī, having seen the statement in the subsequent summary verse, 'by the difference of the combination of jhāna factors, but each one is made fivefold,' it is said here 'by jhāna-difference', meaning 'by the difference of association with jhāna factors'. Even so, since 'jhāna-difference' is here intended separately, it is said, 'For the jhāna-difference is other,' etc.

රූපාවචරචිත්තදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The sub-commentary on the elucidation of fine-material-sphere consciousness is concluded.

55. අරූපචිත්තදීපනියං. ‘‘භුසො’’ති අතිරෙකතරං. ‘‘සරූපතො’’ති පරමත්ථ සභාවතො. නත්ථි ජටා එත්ථාති අජටො. අජටො ආකාසොති අජටාකාසො. ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසො’’ති ද්වාරච්ඡිද්දවාතපානච්ඡිද්දාදිකො ආකාසො, යත්ථ ආකාස කසිණ නිමිත්තං උග්ගණ්හන්ති. කසිණ නිමිත්තං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධො ආකාසො කසිණුග්ඝාටිමාකාසො, කසිණං උග්ඝාටෙන නිබ්බත්තො කසිණුග්ඝාටිමොති කත්වා. රූපකලාපානං පරිච්ඡෙදමත්තභූතො ආකාසො රූපපරිච්ඡෙදාකාසො. ‘‘අනන්තභාවෙන ඵරීයතී’’ති චතුරඞ්ගුලමත්තොපිසො අනන්ත නාමං කත්වා භාවනාමනසිකාරෙන ඵරීයති. ‘‘දෙවානං අධිට්ඨානවත්ථූ’’ති මහිද්ධිකානං ගාමනගර දෙවානං බලිප්පටිග්ගහණට්ඨානං වුච්චති, යත්ථ මනුස්සා සමයෙ කුල දෙවතානං බලිං අභිහරන්ති. ‘‘බලිං’’ති පූජනීය වත්ථු වුච්චති. ‘‘තස්මිං’’ති කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ. ‘‘තදෙවා’’ති තං ආරම්මණමෙව. කුසලජ්ඣානං සමාපන්නස්සවා, විපාකජ්ඣානෙන උපපන්නස්සවා, ක්‍රියජ්ඣානෙන දිට්ඨධම්ම සුඛ විහාරිස්සවා, තියොජෙතබ්බං. අනන්තන්ති වුච්චති, යථාපථවීකසිණෙ පවත්තනතො ඣානං පථවීකසිණන්ති වුච්චතීති. ‘‘එකදෙසෙ’’ති උප්පාදෙවා ඨිතියං වා භඞ්ගෙවා. අන්තරහිතත්තා අනන්තන්ති වුච්චති. ‘‘අනන්ත සඤ්ඤිතෙ’’ති අනන්ත නාමකෙ. ‘‘අනන්තන්ති භාවනාය [Pg.68] පවත්තත්තා’’ති ඉදං පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තන්ති එවං පුබ්බභාග භාවනාය පවත්තත්තා. ‘‘අත්තනො ඵරණාකාර වසෙනා’’ති පුබ්බභාගභාවනං අනපෙක්ඛිත්වාති අධිප්පායො. ‘‘නිරුත්ති නයෙනා’’ති සකත්ථෙ යපච්චයං කත්වා නකාරස්සලොපෙන. ‘‘පාළියා නසමෙතී’’ති විභඞ්ග පාළියානසමෙති. ‘‘අනන්තං ඵරතී’’ති අනන්තං අනන්තන්ති ඵරති. ‘‘පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො’’ති තස්ස අභාව පඤ්ඤත්තිමත්තං. ‘‘නෙවත්ථී’’ති නත්ථි. ‘‘අස්සා’’ති චතුත්ථා රුප්පජ්ඣානස්ස. අථවාතිආදීසු ‘‘පටුසඤ්ඤා කිච්චස්සා’’ති බ්‍යත්තසඤ්ඤා කිච්චස්ස. ‘‘සඞ්ඛාරාවසෙස සුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා’’ති ඉමස්ස අත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘එත්ථචා’’තිආදිමාහ. ‘‘මුද්ධභූතං’’ති මත්ථකපත්තං. ‘‘දෙසනාසීසමත්තං’’ති රාජා ආගච්ඡතීතිආදීසු විය පධාන කථාමත්තන්ති වුත්තං හොති. ‘‘තස්සෙවා’’ති පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණස්සෙව. කුසලභූතං පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණං පුථුජ්ජනානඤ්ච සෙක්ඛානඤ්ච කුසලභූතස්ස දුතීයාරුප්පවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති. අරහා පන තිවිධො. තත්ථ, එකොපථමා රුප්පෙඨත්වා අරහත්තං පත්වා පථමාරුප්පං අසමාපජ්ජිත්වාව දුතීයා රුප්පං උප්පාදෙති. තස්ස කුසලභූතං පථමා රුප්පං ක්‍රියභූතස්ස දුතීයා රුප්පස්ස ආරම්මණං. එකොපථමා රුප්පෙඨත්වා අරහත්තං පත්වා පුන තමෙව පථමා රුප්පං සමාපජ්ජිත්වා දුතීයා රුප්පං උප්පාදෙති. එකො දුතීයා රුප්පෙඨත්වා අරහත්තං ගච්ඡති. තෙසං ද්වින්නං ක්‍රියභූතං පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණං ක්‍රියභූතස්සෙව දුතීයාරුප්පස්ස ආරම්මණං. තෙනාහ ‘‘විඤ්ඤාණං නාමා’’තිආදිං.

55. The Exposition on the Formless Consciousness. 'Bhuso' means exceedingly. 'Sarūpato' means in its ultimate nature. There are no entanglements here, hence 'ajaṭo.' The unentangled space is 'ajaṭākāso.' 'Paricchinnākāso' refers to the space confined by doorways, windows, ventilation apertures, and other openings, where the kasiṇa sign is taken up. The space obtained by removing the kasiṇa sign is called 'kasiṇugghāṭimākāso,' meaning the space produced by the removal of the kasiṇa. The space that merely delimits the groups of matter is called 'rūpaparicchedākāso.' 'Anantabhāvena pharīyatī' means it pervades by way of being infinite, considering even a four-finger-wide space as infinite through meditation and attention. 'Devānaṃ adhiṭṭhānavatthū' refers to the place where powerful village and town deities receive offerings, where people bring offerings to the clan deities at the proper time. 'Baliṃ' means an object of veneration. 'Tasmiṃ' refers to the space produced by the removal of the kasiṇa. 'Tadevā' means that very object. For one who has attained wholesome jhāna, or is reborn through resultant jhāna, or dwells happily in the present life through functional jhāna, it should be connected. It is called 'ananta' because, just as jhāna is called 'jhāna of the earth kasiṇa' due to its development in relation to the earth kasiṇa, so too here. 'Ekadese' means in arising, persisting, or ceasing. Because it is without limit, it is called 'ananta.' 'Ananta saññite' means named as infinite. 'Anantanti bhāvanāya pavattattā' means this first formless consciousness is called 'infinite' because it arises through preliminary meditation. 'Attano pharaṇākāra vasenā' means without relying on preliminary meditation—this is the intention. 'Nirutti nayenā' means according to etymology, by adding the affix 'ya' to its own meaning with the elision of the letter 'na'. 'Pāḷiyā nasametī' means it does not accord with the Vibhaṅga Pāḷi. 'Anantaṃ pharatī' means it pervades as infinite. 'Pathamā ruppaviññāṇābhāvo' means its absence is merely a concept. 'Nevatthī' means it does not exist. 'Assā' refers to the fourth formless jhāna. Alternatively, in 'paṭusaññā kiccassā,' it means the function of distinct perception. Explaining the meaning of this—'because of the existence of a subtle remainder of formations'—he said 'etthacā' and so on. 'Muddhabhūtaṃ' means the foremost. 'Desanāsīsamattaṃ' means just as in saying 'the king is coming,' it is merely the main point of the discourse. 'Tassevā' refers to the first formless consciousness itself. The wholesome first formless consciousness serves as the object for the wholesome second formless consciousness of ordinary people and trainees. However, an arahant is of three kinds. Among them, one attains arahantship after emerging from the first formless state without re-entering it and then produces the second formless state. For such a one, the wholesome first formless state serves as the object for the functional second formless state. Another attains arahantship after emerging from the first formless state, re-enters it, and then produces the second formless state. Yet another attains arahantship after emerging from the second formless state. For these two, the functional first formless consciousness serves as the object for the functional second formless consciousness. Hence it is said, 'viññāṇaṃ nāmā' and so on.

අරූපචිත්තානුදීපනා.

The Elucidation of the Immaterial Consciousness.

57. ලොකුත්තරචිත්තෙ. ‘‘ජලප්පවාහො’’ති උදකධාරාසඞ්ඝාටො. ‘‘පභවතො’’තිආදිපවත්තිට්ඨානතො. ‘‘යථාහා’’ති කථං පාළියං ආහ. ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්ති සො කතමො. ‘‘අයං පී’’ති අයං අරියමග්ගොපි. එකචිත්තක්ඛණිකො අරියමග්ගො, කථං යාව අනුපාදිසෙස නිබ්බානධාතුයාසවති සන්දතීති ආහ [Pg.69] ‘‘ආනුභාවප්ඵරණවසෙනා’’ති. පාළියං ගඞ්ගාදීනි පඤ්චන්නං මහානදීනං නාමානි. ‘‘සමුද්ද නින්නා’’ති මහාසමුද්දාභිමුඛං නින්නා නමිතා. ‘‘පොණා’’ති අනුපතිතා. ‘‘පබ්භාරා’’ති අධොවාහිතා. ‘‘කිලෙසානං’’ති අනුපගමනෙ කම්මපදං. පාළියං ‘‘ඝටො’’ති උදක පුණ්ණඝටො. ‘‘නිකුජ්ජො’’ති අධොමුඛං ඨපිතො. ‘‘නොපච්චාව මතී’’ති පුන නොගිලති. ‘‘න පුනෙතී’’ති න පුන එති නුපගච්ඡති අරියසාවකො. ‘‘න පච්චෙතී’’ති න පටි එති. තදත්ථං වදති ‘‘න පච්චාගච්ඡතී’’ති. එවං තං අනිවත්තගමනං පාළිසාධකෙහි දීපෙත්වා ඉදානි යුත්තිසාධකෙහි පකාසෙතුං ‘‘යථා චා’’තිආදිමාහ. ‘‘යතො’’ති යං කාරණා. ‘‘තෙ’’ති පුථුජ්ජනා. ‘‘දුස්සීලා’’ති නිස්සීලා. ‘‘උම්මත්තකා’’ති පිත්තුම්මත්තකා. ‘‘ඛිත්ත චිත්තා’’ති ඡට්ටිතපකති චිත්තායක්ඛුම්මත්තකා. ‘‘දුප්පඤ්ඤා’’ති නිප්පඤ්ඤා. ‘‘එළමූගා’’ති දුප්පඤ්ඤතාය එව පග්ඝරිතලාල මුඛ මූගා. ‘‘තස්මිං මග්ගෙ එවා’’ති අට්ඨඞ්ගීකෙ අරියමග්ගෙ එව. සො පන මග්ගො පථම මග්ගො, දුතීය මග්ගො, තතීය මග්ගො, චතුත්ථ මග්ගො,ති චතුබ්බිධො හොති. ‘‘ආදිතො පජ්ජනං’’ති චතූසු මග්ගෙසු ආදිම්හි පථම මග්ගසොතස්ස පජ්ජනං ගමනං. පටිලාභොති වුත්තං හොති. ‘‘සොතාපත්තියා’’ති සොතස්ස ආපජ්ජනෙන. ‘‘අධිගම්මමානො’’ති පටිලබ්භමානො. සබ්බෙ බොධිපක්ඛිය ධම්මා අනිවත්ත ගතියා පවත්තමානා සොතොති වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. සම්බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං. උපරිසම්බොධි එව පරායනං යෙසං තෙ උපරිසම්බොධි පරායනා. පරායනන්ති ච පටිසරණං. කථං සොතාපත්ති වචනං මග්ගෙන සමානාධිකරණං හොතීති වුත්තං ‘‘පථම මග්ග සඞ්ඛාතාය සොතාපත්තියා’’තිආදි. ‘‘මග්ගෙතී’’ති ගවෙසති. මාරෙන්ත ගමනොනිරුත්තිනයෙන මග්ගොති සිජ්ඣතීති වුත්තං ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති.

57. Regarding transcendent consciousness. 'Jalappavāho' means a mass of water flow. 'Pabhavato' and similar terms denote the place of origin. 'Yathāhā' means how it is said in the Pāḷi. 'Seyyathida' means which is that. 'Ayaṃ pī' means this Noble Path also. The Noble Path is of a single mind-moment; how does it flow on and proceed up to the Nibbāna element without residue? He said: 'By the power of its pervasive influence.' In the Pāḷi, there are names of the five great rivers, such as the Ganges. 'Samudda ninnā' means sloping, inclined toward the great ocean. 'Poṇā' means tending towards. 'Pabbhārā' means flowing downwards. The word 'kilesānaṃ' is the object in the sense of 'not approaching.' In the Pāḷi, 'ghaṭo' means a water-filled pot. 'Nikujjo' means placed upside down. 'Nopaccāva matī' means it does not swallow back. 'Na punetī' means the noble disciple does not come back or approach again. 'Na paccetī' means does not turn back. For that meaning he says, 'na paccāgacchatī'—he does not return. Thus, its non-returning nature is shown by those who establish it with the Pāḷi. Now, to show it through reasoning, 'yathā cā' and so on are stated. 'Yato' means for what reason. 'Te' refers to ordinary people. 'Dussīlā' means without morality. 'Ummattakā' means deranged by bile. 'Khitta cittā' means those whose minds are overthrown by madness due to spirits. 'Duppaññā' means without wisdom. 'Eḷamūgā' means fools, mouths dribbling saliva due to lack of wisdom. 'Tasmiṃ magge evā' means just in that Noble Eightfold Path. That path is fourfold: the first path, the second path, the third path, and the fourth path. 'Ādito pajjanaṃ' means the initial going into the stream of the first path among the four paths. It is said to be attainment. 'Sotāpattiyā' means by entering the stream. 'Adhigammamāno' means attaining. All the factors of enlightenment, proceeding with non-returning nature, are called the stream—this is the connection. Enlightenment is called knowledge in the four paths. Those whose final goal is the highest enlightenment are those with the highest enlightenment as their final goal. 'Parāyana' means refuge. How can the term 'stream-entry' be in apposition with the path? It is explained as 'stream-entry is designated as the first path,' and so on. 'Maggetī' means seeks. The etymology is established as 'it is called "path" because it destroys defilements while going'—thus, 'kilese mārento gacchatīti maggo.'

58. සකදාගාමි මග්ගෙ. ‘‘සකිං ආගච්ඡතී’’ති ඉතොගන්ත්වා පුන ඉධ ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘සීලෙනා’’ති පකතිසභාවෙන. කාමලොකං ආගච්ඡන්ති එතෙහීති කාමලොකාගමනා. කිලෙසා. තෙසං සබ්භාවෙන විජ්ජමානභාවෙන. පාළියං ‘‘එකච්චස්ස පුග්ගලස්සා’’ති කත්තු අත්ථෙසාමිවචනං. එකච්චෙන පුග්ගලෙන අප්පහීනා නීති සම්බන්ධො[Pg.70]. ‘‘සහබ්‍යතං’’ති සහායභාවං. ‘‘ආගාමීහොතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං වදති ‘‘ආගන්ත්වා ඉත්ථත්ත’’න්ති. ආගච්ඡති සීලෙනාති ආගන්ත්වා. ඉත්ථං භාවො ඉත්ථත්තං. ඉමං කාමත්තභාවං ආගන්ත්වා, තස්මා ආගාමී නාම හොතීති යොජනා. ‘‘අයඤ්ච අත්ථො’’ති පටිසන්ධිවසෙන සකිං ඉමං ලොකං ආගච්ඡතීතිආදිකො අත්ථො. ‘‘කිලෙස ගතිවසෙනා’’ති කාමලොකා ගමන කිලෙස ගතිවසෙන. මග්ගසහායෙන ඣානෙන වික්ඛම්භිතා කිලෙසා මග්ගෙන සමුච්ඡින්න ගතිකා හොන්ති. අයං මග්ගසහායොඣානානුභාවො නාම. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදිං. ‘‘දෙවලොකතො’’ති එත්ථ බ්‍රහ්මලොකොපි සඞ්ගහිතො. පච්ඡිමස්මිං පන අත්ථෙ සතීති යොජනා. ආගමනසීලො ආගන්ත්වා. න ආගන්ත්වා අනාගන්ත්වා. ‘‘තෙනා’’ති අනාගමනෙන. ‘‘නානත්ථා සම්භවතො’’ති ද්වීසු ඉත්ථත්තසද්දෙසු එකස්මිං ඉමං කාමාවචර ලොකන්ති එකස්මිං ඉමං මනුස්ස ලොකන්ති එවං නානත්ථානං අසම්භවතො. පාළියං ‘‘සබ්‍යා බජ්ඣො’’ති චෙතොදුක්ඛ සඞ්ඛාතෙන චෙතසිකරොගා බාධෙන සහිතො. තෙනාහ ‘‘තෙහි පටිඝානුසයස්සා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තෙ’’ති පුථුජ්ජන සොතාපන්න සකදාගාමිනො. සබ්‍යා බජ්ඣානාමාති සම්බන්ධො. ‘‘පච්ඡිමස්ස වාක්‍යස්සා’’ති ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං සොතාපන්න සකදාගාමිනො තෙන දට්ඨබ්බාති වාක්‍යස්ස. ‘‘ද්වීසු සකදාගාමීසූ’’ති ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති වුත්තත්තා තෙන අත්ථෙන සකදාගාමිනාමකෙසු ද්වීසු සොතාපන්න සකදාගාමීසු. ‘‘පුරිමස්සා’’ති සොතාපන්නස්ස. ‘‘අනඤ්ඤ සාධාරණෙ නෙවා’’ති දුතීය ඵලට්ඨාදීහි අසාමඤ්ඤෙනෙව. බ්‍රහ්මලොකෙඨිතානං සොතාපන්නානං සත්තක්ඛත්තු පරම තාදිභාවො නත්ථි විය දුතීය ඵලට්ඨානං සකදාගාමි භාවොපි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘පථම දුතීය ඵලට්ඨාපී’’තිආදිං. ‘‘තස්මා’’තිආදි ලද්ධගුණවචනං. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉමිනා කාරණෙන. ‘‘හෙට්ඨූ පරූපපත්තිවසෙනා’’ති උපරිතො ආගන්ත්වා හෙට්ඨූපපත්ති ච, හෙට්ඨතො ආගන්ත්වා උපරූපපත්ති චාති එවං හෙට්ඨූපරූපපත්තිවසෙන. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි දුතීය ලද්ධ ගුණවචනං. ‘‘පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා’’ති පඤ්චන්නං පුග්ගලානං ඉධ කාමලොකෙ නිට්ඨා අනුපාදිසෙස නිබ්බානපත්තීති වුත්තං [Pg.71] හොති. ‘‘සො පනා’’ති සකදාගාමි පුග්ගලො පන. යෙසං පන අට්ඨකථා චරියානං අත්ථො, තෙසං අත්ථෙසො සකදාගාමි පුග්ගලො පඤ්චවිධොව වුත්තො, න ඡට්ඨො පුග්ගලොති යොජනා. යෙසං පන ඉමං ලොකන්ති අත්ථො, තෙසං අත්ථෙ ඡට්ඨොපි ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘මහාපරිනිබ්බාන…පෙ… ආගතො යෙවා’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සකිං ආගමනට්ඨෙන ආගතො යෙවා’’ති සකිං ආගමනට්ඨෙන සකදාගාමීසු ආගතොයෙව. සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාපි පථම ඵලට්ඨ භූතා සත්තක්ඛත්තු පරමතායං සණ්ඨිතා වියාති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමතායං’’ති සත්තක්ඛත්තු පරමභාවෙ. ඉදඤ්ච නිදස්සන වචනමත්තං. සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාපි දුතීය ඵලට්ඨභූතා සකිං ආගමනප්පකතියං සණ්ඨිතායෙව හොන්ති. කස්මා, තස්මිං ඛණෙ තං සභාවානති වත්තනතොති අධිප්පායො. සබ්බොපි සො ඡබ්බීධො පුග්ගලො ඉධ…පෙ… දට්ඨබ්බො. එතෙන යං වුත්තං විභාවනියං පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකොව ඉධාධිප්පෙතොති. තං පටික්ඛිත්තං හොති. කස්මා, පඤ්චමකො එව ඉධ සකදාගාමිපදෙ අධිප්පෙතෙසති ඉතරෙ චත්තාරො කත්ථ අධිප්පෙතා සියුන්ති වත්තබ්බත්තා. ජනකභූතො සමානො. ‘‘ඤායාගතා එවා’’ති යුත්තිතො පරම්පරාගතා එව. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදිං. ‘‘අවිරුද්ධො’’ති ඤායෙන අවිරුද්ධො.

58. On the path of the Once-Returner. 'He comes once' means that having gone from here, he returns here again. 'By nature' means by his inherent disposition. 'That which leads to coming to the sense-sphere world' means that by which they come to the sense-sphere world; this refers to the defilements. By their actual existence. In the Pāḷi, 'of a certain person' is a genitive of the agent. The connection is: 'they are not abandoned by a certain person.' 'Companionship' means the state of being a companion. Having said 'he is a returner,' it explains the same meaning: 'having come to this state.' 'He comes by nature' means 'having come.' 'This state' (itthattaṃ) means the state of being thus. The construction is: having come to this state of sensual existence, he is therefore called a 'returner.' 'And this meaning' refers to the meaning that he comes to this world once by way of rebirth-linking, and so on. 'By the course of the defilements' means by the course of the defilements that lead to coming to the sense-sphere world. The defilements suppressed by the jhāna that accompanies the path have their course cut off by the path. This is called the power of the jhāna accompanying the path. Therefore, it is said, 'for indeed,' etc. 'From the heavenly world'—here, the Brahma-world is also included. In the latter meaning, it is to be connected with 'being.' One who has the nature of returning is one who has come. 'Not having come' means not returning. 'Therefore' means by not returning. 'Because of the impossibility of different meanings' refers to the two words 'itthatta' (this state), where one cannot mean 'this sense-sphere world' and the other 'this human world'; thus there is no possibility of different meanings. In the Pāḷi, 'sabyābajjho' means accompanied by the affliction of mental disease, which is designated as mental suffering. Therefore, it is said, 'by them, the latent tendency of aversion,' etc. There, 'them' refers to ordinary people, stream-enterers, and once-returners. The connection is that they are called 'afflicted.' 'Of the latter statement' refers to the statement: 'the stream-enterer and the once-returner who have come to this state are to be understood by that.' 'In the two once-returners' refers to the two, the stream-enterer and the once-returner, who are called 'once-returners' in that sense, because it is said 'having come to this state.' 'Of the former' refers to the stream-enterer. 'Not shared by others' means not common to those who have attained the second fruit and so on. Just as for stream-enterers established in the Brahma-world there is no such state as being at most a seven-times-returner, so for those who have attained the second fruit there is no state of being a once-returner. Therefore, it is said, 'even for those who attain the first and second fruits,' etc. 'Therefore,' etc., is a statement of the qualities obtained. 'Having done thus' means for this reason. 'By way of lower and higher rebirth' means having come from above and taking a lower rebirth, and having come from below and taking a higher rebirth; thus, 'by way of lower and higher rebirth.' 'And having done thus,' etc., is a second statement of the qualities obtained. 'The ending here of the five' means it is said that the ending here in the sense-sphere world for the five kinds of persons is the attainment of final Nibbāna without residue. 'But he' refers to the once-returner person. The construction is: for those commentary teachers whose meaning is such, this once-returner person is spoken of as fivefold only, not as a sixth person. But for those whose meaning is 'this world,' a sixth is also found—to show this, it is said, 'the Great Parinibbāna... indeed come.' There, 'indeed come by the meaning of coming once' means he is indeed included among the once-returners by the meaning of coming once. The construction is: even the Omniscient Buddhas, having become attainers of the first fruit, are as if established in the state of being at most a seven-times-returner. Here, 'in the state of being at most a seven-times-returner' means in the state of being limited to seven times. This is merely an illustrative statement. Even the Omniscient Buddhas, having become attainers of the second fruit, are established only in the nature of coming once. Why? The intention is that at that moment, they do not transcend that nature. All six kinds of persons should be seen here... etc. By this, what was said in the Vibhāvanī—that among the five kinds of once-returners, only the fifth is intended here—is refuted. Why? Because if only the fifth is intended here by the term 'once-returner,' where would the other four be intended? Being the one who generates it. 'Indeed come by the right method' means indeed come by way of reasoning and tradition. Therefore, it is said, 'just as,' etc. 'Not conflicting' means not conflicting with the method.

59. ඔරම්භාගො නාම හෙට්ඨාභාගො කාමලොකො. ඔරම්භාගාය සංවත්තන්තීති ඔරම්භාගියානි කාමරාග බ්‍යාපාද සංයොජනාදීනි. ‘‘සො’’ති අනාගාමි පුග්ගලො.

59. The lower part, namely the part below, is the sense-sphere world. They conduce to the lower part, thus they are 'pertaining to the lower part'; these are the fetters such as sensual desire and ill will. 'He' refers to the non-returner person.

60. මහප්ඵලං කරොන්ති සීලෙනාති මහප්ඵල කාරිනො. තෙසං භාවො ‘‘මහප්ඵල කාරිතා’’. සීලාදි ගුණො. ‘‘අරහතී’’ති පටිග්ගහිතුං අරහති. ‘‘අරහතො’’ති අරහන්තස්ස. ‘‘නිබ්බචනං’’ති නිරුත්ති. විග්ගහ වාක්‍යන්ති වුත්තං හොති. සුද්ධිකසුඤ්ඤතාය තථා න වචිත්තානි, සුඤ්ඤතප්පටිපදාය තථා න වචිත්තානීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. තත්ථ ‘‘සුද්ධික සුඤ්ඤතායා’’ති සුද්ධිකසුඤ්ඤතවාරෙ. ‘‘සුඤ්ඤතප්පටිපදායා’’ති සුඤ්ඤතප්පටිපදාවාරෙ. ‘‘සච්ච සතිපට්ඨාන විභඞ්ගෙසු පනා’’ති සච්ච විභඞ්ග සතිපට්ඨාන විභඞ්ගෙසු පන, සබ්බං චිත්ත වඩ්ඪනං පාළි අට්ඨකථාසු දෙසනාවාරෙ විචාරෙත්වා වෙදිතබ්බං.

60. They produce great fruit by their nature, thus they are 'producers of great fruit.' Their state is 'the production of great fruit,' a quality such as virtue. 'He is worthy' means he is worthy to receive. 'Of the worthy one' means of the Arahant. 'Etymology' means derivation; it is said to be an analytical statement. It should be connected thus: 'they are not so called because of mere emptiness,' 'they are not so called because of the practice of emptiness,' and so on. There, 'because of mere emptiness' refers to the section on mere emptiness. 'Because of the practice of emptiness' refers to the section on the practice of emptiness. But in the analyses of the truths and the foundations of mindfulness, everything that develops the mind should be understood by examining the Pāḷi and commentaries in the section on teaching.

61. ඵලචිත්තෙ[Pg.72]. සොතාපත්තියා අධිගතං ඵලං සොතාපත්ති ඵලං. තත්ථ ‘‘අධිගතං’’ති පටිලද්ධං. අට්ඨඞ්ගීක ඵලං සන්ධාය ‘‘තෙන සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘නිරුත්තී’’ති විග්ගහො.

61. In fruition-consciousness. The fruit attained through stream-entry is the fruit of stream-entry. There, 'attained' means obtained. 'Associated with it' is said with reference to the eightfold fruit. 'Derivation' means analysis.

62. තනුභූතෙපි කාතුං න සක්කොති, කුතො සමුච්ඡින්දිතුං. ‘‘තානී’’ති ඉන්ද්‍රියානි. ‘‘පටූ නී’’තිතික්ඛානි. ‘‘සො’’ති චතුත්ථ මග්ගො. ‘‘තා චා’’ති රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච, අවිජ්ජාදයො ච. ‘‘අඤ්ඤෙ චා’’ති තෙහි දසහි සංයොජනෙහි අඤ්ඤෙ අහිරිකානොත්තප්පාදිකෙ, සබ්බෙපි පාප ධම්මෙ ච.

62. Even when they are weakened, one cannot do it; how much less eradicate them? 'Those' refers to the faculties. 'Sharp' means keen. 'That' refers to the fourth path. 'And those' refers to lust for form, lust for the formless, conceit, restlessness, ignorance, and so on. 'And others' refers to others besides those ten fetters, such as shamelessness and lack of moral dread, and all evil qualities.

63. කිරිය චිත්ත විචාරණායං. න ගහිතං ඉති අයං පුච්ඡා. අභාවා ඉති අයං විසජ්ජනාතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘අස්සා’’ති කිරියානුත්තරස්ස. ‘‘නිරනුසයසන්තානෙපී’’ති අනුසය රහිතෙ අරහන්ත සන්තානෙපි. ‘‘ඉතී’’ති වාක්‍ය පරිසමාපනමත්තං. ‘‘වුච්චතෙ’’ති විසජ්ජනා කථීයතෙ. පුන අනුප්පජ්ජනං අනුප්පාදො. අනුප්පාදො ධම්මො සභාවො යෙසං තෙ අනුප්පාද ධම්මා. තෙසං භාවොති විග්ගහො. විපාකඤ්ච ජනෙතීති සම්බන්ධො. කථං ජනෙතීති ආහ ‘‘කුසල…පෙ… කත්වා’’ති. තත්ථ, ‘‘කත්වා’’ති සාධෙත්වා. සචෙපි කරෙය්‍යාති යොජනා. ‘‘කොචී’’ති අබ්‍යත්තො කොචි අරියසාවකො. තදා ඵල චිත්තමෙව පවත්තෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ‘‘පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යො’’ති අප්පටිබාහියො ආනුභාවො අස්සාති සමාසො.

63. In the investigation of functional consciousness. It should be connected thus: 'Is it not grasped?' is the question; 'Because of its absence' is the answer. 'Of this' refers to the unsurpassed functional consciousness. 'Even in a continuum without latent tendencies' means even in the continuum of an Arahant, which is devoid of latent tendencies. 'Thus' is merely for the conclusion of the sentence. 'It is said' means the answer is stated. Non-arising again is non-production. Those things whose nature is non-arising are 'things of a non-arising nature.' 'Their state' is the analysis. The connection is: 'and it produces a result.' How it produces is stated: 'wholesome... having done.' There, 'having done' means having accomplished. The construction is: 'if one were to do.' 'Someone' means some unproficient noble disciple. The connection is: 'then, only fruition-consciousness would occur.' 'Unable to prevent'—the compound means: 'its power is unrepellable.'

64. ‘‘ආදි අන්ත පදෙස්වෙ වා’’තිආදිම්හි ද්වාදසා කුසලානීති ච, අන්තෙ ක්‍රිය චිත්තානි වීසතීති ච පදෙසු. රූපෙ පරියා පන්නානි චිත්තානි. අරූපෙ පරියා පන්නානි චිත්තානි. ‘‘පථමාය භූමියා පත්තියා’’ති පථමභූමිං පාපුණිතුං. ‘‘සාමඤ්ඤ ඵලං අධිප්පෙතන්ති වුත්තං’’ අට්ඨසාලිනියං. අත්ථතො පන ධම්ම විසෙසොති සම්බන්ධො. මග්ග ඵල නිබ්බාන සඞ්ඛාතො ධම්ම විසෙසො ලොකුත්තරභූමි නාමාති යොජනා. අවත්ථා භූමි එව නිප්පරියායභූමි. කස්මා, අවත්ථා වන්තානං ධම්මානං සරූපතො ලද්ධත්තා. ඉතරා ඔකාසභූමි නිප්පරියාය භූමි න හොති. කස්මා, පඤ්ඤත්තියා මිස්සකත්තා. ‘‘ධම්මානං තං තං අවත්ථා විසෙසවසෙනෙව සිද්ධා’’ති එතෙන අවත්ථා භූමි එව පධාන භූමීති [Pg.73] දස්සෙති. කාමතණ්හාය විසයභූතො ඔළාරිකාකාරො කාමාවචරතා නාම. භවතණ්හාය විසයභූතො මජ්ඣිමාකාරො රූපාරූපාවචරතා නාම. තාසං තණ්හානං අවිසයභූතො සණ්හ සුඛුමාකාරො ලොකුත්තරතා නාම. හීනානං අකුසල කම්මානං වසෙන හීනා අපායභූමියො. පණීතානං කුසල කම්මානං වසෙන පණීතා සුගති භූමියො. තත්ථ ච නානා අකුසල කම්මානං වා නානා කුසල කම්මානං වා ඔළාරික සුඛුමතා වසෙන නානා දුග්ගති භූමියො නානා සුගති භූමියො ච සිද්ධා හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’තිආදිමාහ.

64. In the sections beginning with 'Ādi anta padesve vā'—at the beginning, there are the twelve wholesome states, and at the end, the twenty functional consciousnesses. Consciousnesses pertaining to the form realm. Consciousnesses pertaining to the formless realm. 'For the attainment of the first plane' means to reach the first plane. 'The fruit of recluseship is intended' is said in the Aṭṭhasālinī. In meaning, however, it is connected with a distinctive Dhamma. The distinctive Dhamma, designated as path, fruit, and Nibbāna, is called the supramundane plane—thus the connection is to be made. The state-plane is indeed the ultimate plane. Why? Because it is obtained in its own nature from phenomena that possess states. The other, the spatial plane, is not an ultimate plane. Why? Because it is mixed with concepts. By this, 'Established by virtue of the specific states of those respective phenomena,' it is shown that the state-plane is indeed the principal plane. The gross aspect, which is the object of sensual craving, is called the sensual-sphere state. The middling aspect, which is the object of craving for existence, is called the form and formless-sphere state. The subtle and refined aspect, which is not the object of those cravings, is called the supramundane state. Due to inferior unwholesome kamma, there are the inferior planes of misery. Due to superior wholesome kamma, there are the superior planes of happiness. There, due to the grossness or subtlety of various unwholesome kammas or various wholesome kammas, various planes of misery and various planes of happiness are established. To show this meaning, it is said, 'Moreover,' and so on.

65. ගාථාය පුබ්බද්ධං නාම-ඉත්ථ මෙකූන නවුති, ප්පභෙදං පන මානසන්ති පාදද්වයං. අපරද්ධං නාම එකවීසසතංවාථ, විභජන්ති විචක්ඛණාති පාදද්වයං. තං ඉමිනා න සමෙති. කථං න සමෙති. ඉමිනා වචනෙන සකලම්පි ගාථං එකූන නවුතිප්පභෙදං මානසං එකවීස සතං කත්වා විභජන්තී-ති එවං එකවාක්‍යං කත්වා යොජනං ඤාපෙති. ‘‘පථමජ්ඣාන සදිසට්ඨෙනා’’ති ලොකිය පථමජ්ඣාන සදිසට්ඨෙන. යං චතුරඞ්ගීකං, තං සයමෙව දුතීයජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං තියඞ්ගීකං, තං සයමෙව තතීයජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං දුවඞ්ගීකං, තං සයමෙව චතුත්ථජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං පුන දුවඞ්ගීකං, තං සයමෙව පඤ්චමජ්ඣානන්ති සිද්ධං. ‘‘එවං වුත්ත’’න්ති විභාවනියං ඣානඞ්ගවසෙන පථමජ්ඣාන සදිසත්තා පථමජ්ඣානඤ්චාති එවං වුත්තං. විතක්කාදි අඞ්ගපාතුභාවෙන පඤ්චධා විභජන්තීති සම්බන්ධො. න ඉතරානි ලොකියජ්ඣානානි සාතිස්සයතො ඣානානි නාම සියුං. කස්මාති ආහ ‘‘තානි හී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තානී’’ති ලොකියජ්ඣානානි. ‘‘උපෙච්චා’’ති උපගන්ත්වා. ‘‘ඣාපෙන්තී’’ති දහන්ති. පකතියා එව සිද්ධො හොති, න පාදකජ්ඣානාදිවසෙන සිද්ධො. ‘‘කිච්ච’’න්ති පඤ්චඞ්ගීක භාවත්ථාය කත්තබ්බ කිච්චං. ‘‘තෙන පච්චය විසෙසෙනා’’ති පාදකජ්ඣානාදිනා පච්චය විසෙසෙන. ‘‘තස්මිං’’ති පච්චය විසෙසෙ. යථාලොකියජ්ඣානෙසු උපචාරභූතා භාවනා කාචි විතක්ක විරාග භාවනා නාම හොති…පෙ… කාචි රූප විරාග භාවනා නාම. අසඤ්ඤි ගාමීනං පන සඤ්ඤා විරාග භාවනා නාම හොති. එවමෙවන්ති යොජනා. ‘‘සා’’ති උපචාර භාවනා[Pg.74].‘‘උපෙක්ඛා සහගතං වා’’ති එත්ථ වා සද්දෙන රූපසමතික්කමං වා සඤ්ඤා සමතික්කමං වාති අවුත්තං විකප්පෙති. ආදිකම්මිකකාලෙ එවං හොතු, වසිභූතකාලෙ පන කථන්ති ආහ ‘‘ඣානෙසූ’’තිආදිං. නානාසත්තියුත්තා හොතීති වත්වා නානාසත්තියො දස්සෙති ‘‘කාචී’’තිආදිනා. යා උපචාර භාවනා. ‘‘විතක්කං විරාජෙතුං’’ති විතක්කං විගමෙතුං. අත්තනො ඣානං අවිතක්කං කාතුන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘අතික්කාමෙතුං’’ති. සා උපචාර භාවනා. සෙසාසුපි උපචාර භාවනාසු.

65. The first half of the verse, namely the two lines, 'Herein, the mind is of eighty-nine kinds...' is called the `pubbaddha`. The latter half, namely the two lines, 'Or the wise analyze it as one hundred and twenty-one...' is called the `aparaddha`. That is not consistent with this. How is it not consistent? By this statement, it is shown that the connection is made by forming a single sentence, thus: '[The wise] analyze the mind of eighty-nine kinds, making it one hundred and twenty-one.' 'In the sense of being similar to the first jhāna' means in the sense of being similar to the worldly first jhāna. That which has four factors is itself established as the second jhāna. That which has three factors is itself established as the third jhāna. That which has two factors is itself established as the fourth jhāna. Again, that which has two factors is itself established as the fifth jhāna. 'Thus it is said' means: in the Vibhāvanī it is said thus because it is similar to the first jhāna by way of jhāna factors, and it is also the first jhāna. The connection is that they divide it into five based on the manifestation of factors such as initial thought. The other worldly jhānas would not be called jhānas in the pre-eminent sense. Why? He says, 'For they...' and so on. Therein, 'they' refers to the worldly jhānas. 'Upeccā' means having approached. 'Jhāpentī' means they burn. It is established naturally, not by way of a foundational jhāna, etc. 'Task' means the task to be done for the purpose of the five-factored state. 'By that special condition' means by the special condition of a foundational jhāna, etc. 'In that' means in that special condition. Just as in the worldly jhānas, a certain development that has become access concentration is called 'the development of dispassion for initial thought'... a certain one is called 'the development of dispassion for form.' For those going to the non-percipient realm, however, it is called 'the development of dispassion for perception.' Thus is the connection. 'That' means the access-concentration development. In 'Or accompanied by equanimity,' here the word 'or' suggests the unstated alternative of either transcending form or transcending perception. Let it be so at the time of a beginner, but how is it at the time of mastery? He says, 'In the jhānas...' and so on. Having said that it is endowed with various powers, he shows the various powers with 'a certain one...' and so on. That which is the access-concentration development. 'To become dispassionate towards initial thought' means to remove initial thought. This means to make one's own jhāna free from initial thought. Therefore, he says 'to transcend.' That is the access-concentration development. So too in the remaining access-concentration developments.

66. (ක) ‘‘සා විපස්සනා’’ති වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනා. ‘‘විපස්සනා පාකතිකා එවා’’තිකාචි විරාග භාවනා නාම න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘නියාමෙතුං’’ති අවිතක්කමෙව හොතූති වදමානා විය වවත්ථපෙතුං. ‘‘අධිප්පායො’’ති පාදකවාදිත්ථෙරස්ස අධිප්පායො. ‘‘සම්මසීයතී’’ති ඉදං ඣානං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති සම්මසීයති සමනුපස්සීයති. තං අට්ඨකථාය න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ. යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය යෙ යෙ සමාපත්ති ධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො හොති. තං තං සමාපත්ති සදිසොව හොති. සම්මසිතසමාපත්ති සදිසොති අත්ථොති. එත්ථ හි ‘‘යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨායා’’ති එතෙන පාදකජ්ඣානං කථිතං හොති. ‘‘පාදකජ්ඣානෙ සතී’’ති එතෙන අයං වාදොපි පාදකජ්ඣානෙන විනා නසිජ්ඣතීති දස්සෙති. ‘‘විපස්සනාපි…පෙ… පත්තා හොතී’’ති එතෙන ඉමස්මිං වාදෙපි විපස්සනා නියාමො ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යථාලොකියජ්ඣානෙසූ’’තිආදිං. කාමඤ්චෙත්ථ…පෙ… අවිරොධො වුත්තො විය දිස්සති. කථං. පඤ්චමජ්ඣානතො වුට්ඨාය හි පථමජ්ඣානාදීනි සම්මසතො උප්පන්නමග්ගො පථමත්ථෙරවාදෙන පඤ්චමජ්ඣානිකො, දුතීය වාදෙන පථමාදිජ්ඣානිකො ආපජ්ජතීති ද්වෙපි වාදා විරුජ්ඣන්ති. තතීය වාදෙන පනෙත්ථ යං ඉච්ඡති, තං ඣානිකො හොතීති තෙ ච වාදා න විරුජ්ඣන්ති, අජ්ඣාසයො ච සාත්ථකො හොතීති එවං අවිරුද්ධො වුත්තො හොතීති. එත්ථ පන යං ඉච්ඡති, තං ඣානිකො හොති. ඉච්ඡාය පන අසති, විරොධොයෙව. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ පන වාදා. …පෙ…[Pg.75]. විරොධො පරිහරිතුං’’ති. පාළියං ‘‘අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසි කරොතී’’ති අජ්ඣත්තසන්තානෙතං තං ඣානඤ්ච ඣානසහගතඤ්ච ඛන්ධ පඤ්චකං නිච්ච සුඛ අත්ත ජීවතො සුඤ්ඤතං මනසි කරොති. ‘‘න පක්ඛන්දතී’’ති න පවිසති. ‘‘සන්නිසාදෙතබ්බං’’ති සන්නිසින්නං කාතබ්බං. ‘‘එකොදිකාතබ්බං’’ති එකමුඛං කාතබ්බං. ‘‘සමාදහාතබ්බං’’ති සුට්ඨු ඨපෙතබ්බං. ‘‘නිස්සායා’’ති පාදකං කත්වාති අධිප්පායො.

66. (Ka) 'That insight' means the insight leading to emergence. 'Insight is merely natural'—the meaning is that it is not what is called a certain 'development of dispassion.' 'To determine' means to establish, as if saying, 'Let it be just without initial thought.' 'The intention' means the intention of the elder who is a proponent of the foundational-jhāna view. 'Is contemplated' means this jhāna is contemplated and seen as impermanent in the sense of destruction, as suffering in the sense of being fearsome, and as non-self in the sense of being without substance. That does not agree with the commentary. For it is said there: 'From whatever attainment one has emerged, having contemplated those very constituents of the attainment, the path is produced. It is similar to that very attainment. The meaning is: it is similar to the attainment that was contemplated.' Here, by 'From whatever attainment one has emerged,' the foundational jhāna is spoken of. By 'When there is a foundational jhāna,' it is shown that this view, too, does not succeed without a foundational jhāna. By 'Even insight... is attained,' it is shown that in this view, too, a determination of insight should be desired. Therefore, he says, 'As in the worldly jhānas,' and so on. And although here... it seems as if non-contradiction is spoken of. How? For when one has emerged from the fifth jhāna and contemplates the first jhāna and so on, the path that has arisen, according to the first elder's view, becomes one based on the fifth jhāna, and according to the second view, it becomes one based on the first jhāna, etc.—thus both views conflict. But according to the third view, whichever one he wishes, it becomes a jhāna of that kind, and so those views do not conflict, and the inclination is meaningful. Thus, non-contradiction is spoken of. Here, however, whichever one he wishes, it becomes a jhāna of that kind. But if there is no wish, there is indeed a conflict. Therefore, he says, 'But these views... the conflict is to be avoided.' In the Pāli, 'One attends to internal emptiness' means: in one's own mental continuum, one attends to that jhāna and the five aggregates associated with it as empty of permanence, pleasure, self, or a living soul. 'Does not enter' means does not penetrate. 'Should be settled' means should be made to settle down. 'Should be unified' means should be made single-pointed. 'Should be composed' means should be well-established. 'Having depended on'—the meaning is, having made it a foundation.

67. (ක) වාදවිචාරණායං. උපචාර භාවනා එව උපරිජ්ඣානෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති වුත්තං. හෙට්ඨා පන අජ්ඣාසයො එව උපරිජ්ඣානෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති වුත්තං. තත්ථ ‘‘අජ්ඣාසයො එවා’’ති එව සද්දෙන පාදකජ්ඣානං නිවත්තෙති. ‘‘ඉධ උපචාර භාවනා එවා’’ති එව සද්දෙන අජ්ඣාසයං නිවත්තෙති. එතෙසු හි ද්වීසු සහ භාවීසු උපචාර භාවනා එව පධානං හොති. අජ්ඣාසයො පන තස්ස නානා සත්තියොගං සාධෙති. ‘‘අජ්ඣාසය සාමඤ්ඤං සණ්ඨාතී’’ති මග්ගෙ යං ලද්ධබ්බං හොති, තං ලබ්භතු, මය්හං විසෙසො නත්ථීති එවං අජ්ඣාසය සාමඤ්ඤං සණ්ඨාති. ‘‘තස්මි’’න්ති අජ්ඣාසය විසෙසෙ. ‘‘සො’’ති අජ්ඣාසය විසෙසො. කස්මා යුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉච්ඡි තිච්ඡිත…පෙ… නිබ්බත්තනං’’ති. ‘‘සබ්බජ්ඣානෙසු චිණ්ණවසිභූතානං’’ති ඉදං සමාපජ්ජනන්ති ච නිබ්බත්තනන්ති ච පද ද්වයෙ සම්බන්ධ වචනං. ‘‘විපස්සනා විසෙසත්ථාය එවා’’ති වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනා විසෙසත්ථාය එව. යස්මා පන අට්ඨසු සමාපත්තීසු එකෙකාය සමාපත්තියා වුට්ඨාය වුට්ඨිත සමාපත්ති ධම්ම සම්මසනං ආගතං, න පන අඤ්ඤජ්ඣාන සම්මසනං. තස්මා පාදකජ්ඣානමෙව පමාණන්ති යොජනා. පාළිපදෙසු ‘‘ගහපතී’’ති ආලපන වචනං. ‘‘විවිච්චෙවා’’ති විවිච්චිත්වා එව. විවිත්තො විගතො හුත්වා එව. ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති සුට්ඨු සම්පාපුණිත්වා. ‘‘ඉති පටිසඤ්චික්ඛතී’’ති එවං පච්චවෙක්ඛති. ‘‘අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති සුසං සම්පිණ්ඩිතං, සංවිදහිතං. ‘‘තත්ථ ඨිතො’’ති තස්මිං පථමජ්ඣානෙ අපරිහීනො හුත්වා ඨිතො. ‘‘මෙත්තාචෙතො විමුත්තී’’ති මෙත්තාඣානසඞ්ඛාතා චෙතොවිමුත්ති, අඤ්ඤත්ථ අලග්ගනවසෙන චිත්තස්ස පවත්ති. තථා කරුණා චෙතොවිමුත්ති. මුදිතා චෙතොවිමුත්ති. ‘‘විවෙකජ’’න්ති කායවිවෙක චිත්තවිවෙකානං වසෙන ජාතං. ‘‘පීති සුඛං’’ති පීතියා ච සුඛෙන ච සම්පන්නං. අථවා, විවෙකෙහි ජාතානි [Pg.76] පීති සුඛානි අස්සාති විවෙකජං පීති සුඛං. මජ්ඣෙ නිග්ගහිතාගමො. රූපමෙව රූපගතං, වෙදනා එව වෙදනා ගතන්තිආදිනා සමාසො. ගතසද්දො ච පදපූරණමත්තෙ දට්ඨබ්බො. ‘‘තෙනෙව ධම්ම රාගෙන තායධම්මනන්දියා’’ති විපස්සනානි කන්තිමාහ. සහත්ථෙ ච කරණ වචනං. ඔපපාතිකො හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘තත්ථ පරිනිබ්බායී’’ති බ්‍රහ්මලොකෙ අවස්සං පරිනිබ්බාය න ධම්මො. තෙනාහ ‘‘අනාවත්ති ධම්මො තස්මා ලොකා’’ති. ‘‘පාදකජ්ඣානමෙව පමාණ’’න්ති පාදකජ්ඣානමෙව මග්ගෙඣානඞ්ගං නියාමෙස්සති, න සම්මසිතජ්ඣානන්ති අධිප්පායො. ‘‘පාදකං අකත්වා’’ති ආසන්නෙ අසමාපජ්ජිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘යං යං ඣානං ඉච්ඡන්තී’’ති මග්ගෙ ඉච්ඡන්ති.

67. (Ka) In the discussion of views, it is said that access concentration determines the jhāna factors in a higher jhāna. Below, however, it is said that the underlying disposition determines the jhāna factors in a higher jhāna. There, the phrase ‘the underlying disposition indeed’ with the word ‘indeed’ negates the foundational jhāna. The phrase ‘here access concentration indeed’ with the word ‘indeed’ negates the underlying disposition. For in these two, when occurring together, access concentration is predominant. The underlying disposition, however, facilitates its connection with various potencies. The phrase ‘the commonality of the underlying disposition is established’ means: whatever is to be attained on the path, let it be attained; there is no distinction for me—thus the commonality of the underlying disposition is established. ‘In that’ refers to the distinction of the underlying disposition. ‘That’ refers to the distinction of the underlying disposition. Why is it appropriate? It is said: ‘desiring… intending… producing.’ The phrase ‘for those who have become accustomed to all jhānas’ is related to both attaining and producing. ‘For the sake of the distinction of insight’ means insight leading to emergence is indeed for the sake of distinction. Because when emerging from each of the eight attainments, the contemplation of the dhammas of the attainment from which one has emerged arises, but not the contemplation of another jhāna. Therefore, the foundational jhāna alone is the measure—this is the connection. In the Pāḷi passages: ‘householder’ is a term of address. ‘Having secluded’ means ‘having indeed secluded,’ or ‘having become indeed separated.’ ‘Entering upon’ means ‘having thoroughly attained.’ ‘Thus he reflects’ means ‘he reviews thus.’ ‘Volitionally formed’ means well-gathered, well-prepared. ‘Established therein’ means not having fallen away from that first jhāna, he is established. ‘The mind-liberation through loving-kindness’ means the liberation of mind known as the jhāna of loving-kindness, the occurrence of the mind without clinging elsewhere. Similarly, the mind-liberation through compassion, and the mind-liberation through altruistic joy. ‘Born of seclusion’ means born from bodily seclusion and mental seclusion. ‘Rapture and happiness’ means endowed with rapture and happiness. Alternatively, for whom there are rapture and happiness born from seclusions—thus, ‘born of seclusion, rapture and happiness.’ There is the insertion of a nasal sound in the middle. ‘Form itself as form-gone, feeling itself as feeling-gone,’ etc., is a compound. And the word ‘gata’ should be understood as merely a word-filler. ‘By that very passion for those phenomena, by that delight in those phenomena’ refers to the desire for insight. And ‘with one’s own hand’ is an instrumental expression. The connection is that one is spontaneously reborn. ‘One who attains final Nibbāna there’ means one who will necessarily attain final Nibbāna in the Brahmā world, being of the nature not to return. Therefore it is said: ‘a non-returner from that world.’ ‘The foundational jhāna alone is the measure’ means the foundational jhāna alone will determine the jhāna factors on the path, not the contemplated jhāna—this is the meaning. ‘Without making the foundational’ means without having attained proximity (to jhāna)—this is said. ‘Whichever jhāna they wish’ means they wish for it on the path.

66. (ඛ) ‘‘තථා විධො’’ති තථා පකාරො. ආසන්නෙ වුට්ඨිතස්සෙව ඣානස්ස. ‘‘චිත්තසන්තානං විසෙසෙතුං’’ති සචෙ පාදකජ්ඣානං පථමජ්ඣානං හොති, තතො පරං පවත්තං චිත්තසන්තානං විතක්කෙ නින්නං හොති, විතක්කෙ පක්ඛන්දති. අථ පාදකජ්ඣානං දුතීයජ්ඣානං හොති. තතො පරං පවත්තං චිත්තසන්තානං විචාරෙ නින්නං හොති, විචාරෙ පක්ඛන්දතීතිආදිනා නයෙන චිත්තසන්තානං විසෙසෙතුං. ‘‘යං තත්ථ වුත්තං’’ තියං විභාවනියං වුත්තං.

66. (Kha) ‘Of such a kind’ means of such a type. It is of the jhāna that has just arisen in the access. ‘To differentiate the stream of consciousness’ means if the foundational jhāna is the first jhāna, then the subsequent stream of consciousness inclines towards initial application, plunges into initial application. Then, if the foundational jhāna is the second jhāna, then the subsequent stream of consciousness inclines towards sustained application, plunges into sustained application—in this way the stream of consciousness is differentiated. ‘What is said there’ refers to what is said in the Vibhāvanī.

වෙදනා විචාරණායං. ‘‘න සිද්ධො’’ති සිද්ධො න හොති. ‘‘අඤ්ඤථා’’ති අඤ්ඤෙන පකාරෙන. ගහිතෙ සතීති යොජනා. පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙන සිද්ධොති ගහිතෙ සතීති වුත්තං හොති. ‘‘යාය කාය චි වෙදනාය යුත්තා හුත්වා’’ති සොමනස්ස වෙදනාය වායුත්තා හුත්වා උපෙක්ඛා වෙදනාය වා යුත්තා හුත්වා. ‘‘තෙහි නියමිතාය එකෙකාය මග්ග වෙදනායා’’ති පාදකජ්ඣානාදීහි නියමිතාය මග්ගෙ සොමනස්ස වෙදනාය එව වාසද්ධිං ඝටියෙය්‍ය මග්ගෙ උපෙක්ඛා වෙදනාය එව වාති අත්ථො. වෙදනා නාම එකං ඣානඞ්ගං හොති. තස්මා මග්ගෙඣානඞ්ග නියමෙ සිද්ධෙ මග්ගෙ වෙදනා නියමොපි සිද්ධො. තානි පන පාදකජ්ඣානාදීනි මජ්ඣෙ වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනායං නකිඤ්චිනියාමෙන්ති. එවඤ්ච සති, පාදකජ්ඣානාදීහි නියමිතාය මග්ගෙ එකෙකාය වෙදනාය සද්ධිං ද්වෙ ද්වෙ විපස්සනා වෙදනායො ඝටියෙය්‍යුං. මග්ගෙ සොමනස්ස වෙදනාය වා සද්ධිං ද්වෙ විපස්සනා වෙදනායො ඝටියෙය්‍යුං. මග්ගෙ උපෙක්ඛා [Pg.77] වෙදනාය වා සද්ධිං ද්වෙ විපස්සනා වෙදනායො ඝටියෙය්‍යුංති වුත්තං හොති. එවඤ්චසති එකවීථියං ජවනානි භින්න වෙදනානි සියුං. තඤ්ච න යුජ්ජති. තස්මා මග්ගෙ වෙදනා නියමො පාදකජ්ඣානාදි නියමෙන සිද්ධො න හොති, විපස්සනා නියමෙනෙව සිද්ධොති අධිප්පායො. තානි පන පාදකජ්ඣානාදීනි මජ්ඣෙ වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනායං න කිඤ්චි න නියාමෙන්ති. වෙදනං නියාමෙන්ති යෙවාති දස්සෙතුං ‘‘තංපි න යුජ්ජතී’’ති වත්වා ‘‘පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙනෙවා’’තිආදිමාහ. ‘‘ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතා උපෙක්ඛා’’ති එකාව චතුත්ථජ්ඣානු පෙක්ඛා ඡසු ආරම්මණෙසු සොමනස්සානි පජහිත්වා පවත්තත්තා ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතා උපෙක්ඛා නාම හොති. ‘‘ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානි සොමනස්සානී’’ති එකං වපථමජ්ඣාන සොමනස්සං ඡසු ආරම්මණෙසු ඡ ගෙහස්සිතානි පජහිත්වා පවත්තත්තා ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානි සොමනස්සානි නාම හොන්ති. අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘පථමාදීනි ච තීණි ඣානානී’’ති චතුක්කනයෙ තීණි සොමනස්ස ඣානානි පාදකානි කත්වා. ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ ච පාදකෙකත්වා’’ති ආරම්මණ භාවෙන පාදකෙකත්වාති අධිප්පායො. අයඤ්ච පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙන වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනායඤ්ච මග්ගෙ ච වෙදනා පරිණාමො අට්ඨසාලිනියංපි විත්ථාරතො වුත්තො. ‘‘අමානුසී රතී හොතී’’ති මනුස්සානං ගෙහස්සිතරතිං අතික්කම්ම ඨිතත්තා අමානුසී නාම රති හොති. ‘‘සම්මධම්මං විපස්සතො’’ති සම්මා අනිච්ච ලක්ඛණ ධම්මං පස්සන්තස්ස භික්ඛුනොති සම්බන්ධො.

In the investigation of feeling. ‘Not established’ means ‘it is not established.’ ‘Otherwise’ means ‘in another way.’ The connection is ‘when grasped.’ It is said that through the basis of the foundational jhānas, etc., it is established when grasped. ‘Being yoked to any feeling whatsoever’ means being yoked either to pleasant feeling or to equanimous feeling. ‘By each path-feeling regulated by them’ means that in the path regulated by foundational jhānas, etc., one should associate either with pleasant feeling in the path or with equanimous feeling in the path—this is the meaning. Feeling is indeed one factor of jhāna. Therefore, when the jhāna factors of the path are regulated, the regulation of feeling in the path is also established. However, those foundational jhānas, etc., do not regulate anything in the insight that leads to emergence in the middle. Thus, if so, two insight-feelings should be associated in the path with each single feeling regulated by foundational jhānas, etc. Either two insight-feelings should be associated with pleasant feeling in the path, or two insight-feelings should be associated with equanimous feeling in the path—this is what is said. If so, in a single cognitive process, the impulsions would have different feelings. But this is not acceptable. Therefore, the regulation of feeling in the path is not established through the regulation of foundational jhānas, etc., but is established only through the regulation of insight—this is the intention. However, those foundational jhānas, etc., do regulate something in insight that leads to emergence in the middle. To show that they do regulate feeling, it is said, ‘That too is not acceptable,’ and then, ‘Through the basis of foundational jhānas, etc.,’ and so on. ‘Six equanimities based on renunciation’ refers to the single equanimity of the fourth jhāna, which, having abandoned the six pleasant feelings based on household life, arises in six objects—thus it is called six equanimities based on renunciation. ‘Six pleasant feelings based on renunciation’ refers to the single pleasant feeling of the first jhāna, which, having abandoned the six pleasant feelings based on household life, arises in six objects—thus they are called six pleasant feelings based on renunciation. The connection is that this is also stated in the commentary. ‘The first three jhānas’ means, in the fourfold system, the three pleasant jhānas are taken as foundational. ‘And taking pure formations as foundational’ means taking them as foundational by way of the object—this is the intention. This transformation of feeling in the foundational jhānas, etc., and in insight leading to emergence, as well as in the path, is also explained in detail in the Aṭṭhasālinī. ‘The delight is non-human’ means the delight is called non-human because it stands beyond the household-connected delight of humans. ‘Rightly discerning the Dhamma’ refers to a monk who sees the Dhamma with the characteristic of impermanence—this is the connection.

67. (ඛ) ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ති වුත්තං, ඣානයොගභෙදො පන අධිප්පෙතො. ‘‘පඤ්ච විධෙඣාන කොට්ඨාසෙ’’ති පඤ්චක නයවසෙන වුත්තං. ඉධ චිත්ත භෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා ඣානභෙදෙති ච ඣානන්ති ච වුත්තෙපි චිත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං.

67. (Kha) ‘By the distinction of the application of the jhāna factors’ is stated, but a distinction in the application of jhāna is intended. ‘In the fivefold division of jhāna parts’ is stated according to the fivefold method. Here, since a distinction of mind is intended, even when ‘jhāna distinction’ or ‘jhāna’ is mentioned, it should be understood that only mind is intended.

ගාථායොජනාසු. ‘‘අපරාපි යොජනා වුත්තා’’ති අථවා රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පථමාදිජ්ඣාන භෙදෙන යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙඣානෙ ගය්හතීති එවං අපරාපි යොජනා වුත්තා. ‘‘පඨිතත්තා’’ති උච්චාරිතත්තා. අන්තිමගාථා වණ්ණනායං. ‘‘යථා’’ති යෙන පකාරෙන. ‘‘තං සඞ්ගහං’’ති එක වීසසතසඞ්ගහං[Pg.78]. බුජ්ඣන්තීති බුධා. ‘‘ආහා’’ති ච ‘‘ආහූ’’ති ච වත්තමානකාලෙපි ඉච්ඡන්ති සද්දවිදූති වුත්තං ‘‘කථෙන්ති වා’’ති. ඉදඤ්ච වචනං පුබ්බෙ ‘‘ඉත්ථමෙකූන නවුති…පෙ… විභජන්ති විචක්ඛණා’’ති ගාථාය නිගමනන්ති ඤාපනත්ථං ‘‘විභජන්ති විචක්ඛණා’’ති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං.

In the explanations of the verses: ‘Another interpretation is also given’—alternatively, just as the form-sphere consciousness and the supramundane consciousness are included according to the distinctions of the first jhāna and so forth, so also the formless states are included in the fifth jhāna. Thus, another interpretation is given. ‘Because it is recited’ means ‘because it is uttered.’ In the commentary on the last verse: ‘Just as’ means ‘in which manner.’ ‘That compilation’ means ‘the compilation of one hundred and twenty-one.’ ‘They understand’ means ‘the wise.’ Regarding ‘āha’ and ‘āhū,’ it is said that grammarians wish for them even in the present tense, or ‘they declare.’ And this statement is for the purpose of showing that it is the conclusion of the earlier verse, ‘Thus the eighty-nine… the discerning ones analyze.’ It is said that ‘“the discerning ones analyze” is stated.’

ඉතිපරමත්ථදීපනියානාමටීකායඅනුදීපනියං

Thus ends the sub-commentary to the commentary named ‘Paramatthadīpanī’.

චිත්තසඞ්ගහස්සඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The sub-commentary on the Compendium of Consciousness is finished.

2. චෙතසිකසඞ්ගහඅනුදීපනා

2. The Sub-commentary on the Compendium of Mental Factors.

68. එවං [Pg.79] චිත්ත සඞ්ගහස්ස දීපනිං කත්වා චෙතසික සඞ්ගහස්ස දීපනිං කරොන්තො පථමං පුබ්බාපරානු සන්ධිඤ්ච ආදිගාථාය පයොජන සම්බන්ධඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එවං’’තිආදි මාරද්ධො. තත්ථ ‘‘අනුපත්ත’’න්තිආදිම්හි චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිතිසබ්බථාති එවං අනුක්කමො වුත්තො. තෙන අනුක්කමෙන අනුපත්තං. හෙතු විසෙසනඤ්චෙතං. යස්මා චිත්තසඞ්ගහානන්තරං චෙතසික සඞ්ගහො අනුපත්තො, තස්මා ඉදානි තං සඞ්ගහං කරොතීති දීපෙති. චත්තාරි සම්පයොග ලක්ඛණානි ‘එකුප්පාදතා, එක නිරොධතා, එකා රම්මණතා, එක වත්ථුකතා,ති. ‘‘චෙතසි යුත්තා’’ති චිත්තස්මිං නියුත්තා. චිත්තං නිස්සාය අත්තනො අත්තනො කිච්චෙසු උස්සුක්කං ආපන්නාති අත්ථො. ‘‘චෙතසා වායුත්තා’’ති චිත්තෙන වා සම්පයුත්තා. චිත්තෙන සහ එකීභාවං ගතාති අත්ථො. ‘‘සරූපදස්සන’’න්ති සඞ්ඛ්‍යාසරූපදස්සනං. සිද්ධපදං නාම පකති පච්චයෙහි නිප්ඵන්න පදං. ‘‘පුබ්බන්තතො’’ති එකස්සසඞ්ඛත ධම්මස්ස පථම භාගතො. උද්ධං පජ්ජනං නාම කතමන්ති ආහ ‘‘සරූපතො පාතුභවන’’න්ති. ධාතු පාඨෙසු-ජනිපාතුභාවෙ-ති වුත්තත්තා ආහ ‘‘ජාතීති වුත්තං හොතී’’ති. ‘‘සරූප විනාසො’’ති සරූපතො පාතුභවන්තස්ස භාවස්ස විනාසො අන්තරධානං. ‘‘එවං පරත්ථ පී’’ති පරස්මිං එකාලම්බණවත්ථුකාදිපදෙපි. ‘‘එක චිත්තස්සපි බහුදෙවා’’ති චක්ඛු විඤ්ඤාණං රූපං පස්සන්තං එකමෙව රූපං පස්සතීති නත්ථි. අනෙකානි එවරූපානි එකතො කත්වා පස්සති. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො. එවඤ්ච කත්වා පාළියං. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛු විඤ්ඤාණං. සොතඤ්ච පටිච්ච සද්දෙ ච උප්පජ්ජති සොතවිඤ්ඤාණන්තිආදිනා වත්ථුද්වාරෙසු එකවචනං වත්වා ආරම්මණෙසු බහුවචනං කතන්ති. ‘‘එකත්තං උපනෙත්වා’’ති චක්ඛු විඤ්ඤාණෙ බහූනිපි රූපාරම්මණානි රූපතා සමඤ්ඤෙන එකීභාවං කත්වා එකං ආරම්මණන්ත්වෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. සද්දාරම්මණාදීසුපි එසෙව නයො. තං න සුන්දරං. කස්මා. අත්ථ විසෙසස්ස අවිඤ්ඤාපනතො. කොපනායං අත්ථ විසෙසොති[Pg.80]. යාචිත්තස්ස ජාති, සායෙව ඵස්සාදීනන්තිආදිකො අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අථ ඛො’’තිආදිං. අධිප්පෙතා එකුප්පාදතා. එස නයො එක නිරොධතාදීසු. ‘‘මූලටීකාය’’න්ති රූපකණ්ඩමූලටීකායං. ‘‘සහෙවා’’ති එකතො එව. ‘‘උප්පාදාදිප්පවත්තිතො’’ති උප්පාදස්ස ච ජීරණස්ස ච නිරොධස්ස ච පවත්තිතො. ‘‘උප්පාදාදයො’’ති උප්පාද ජීරණ නිරොධා. ජාතිජරාමරණානීති වුත්තං හොති. ‘‘චෙතසිකාමතා’’ති චෙතසිකා ඉති විඤ්ඤාතා. ‘‘භාවප්පධානං’’ති එකුප්පාද භාවො එකුප්පාදොති වුත්තො. තථා එක නිරොධාදීසු. යථා ඉදංපි සඞ්ඝෙරතනං පණීත-න්තිආදීසු අයං රතන භාවො පණීතොති හෙත්ථ අත්ථො. ‘‘යෙ’’ති යෙ ධම්මා. ‘‘සහජාත පච්චයුප්පන්න රූපානි පී’’ති සහජාතපච්චයතො උප්පන්නානි රූපානිපි. චෙතසිකානි නාම සියුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තදා යත්ත වුත්තිතායා’’ති චිත්තායත්තවුත්තියාය. ‘‘චෙතොයුත්තානී’’ති හෙතු විසෙසනං. තදෙව හෙතුමන්ත විසෙසනන්ති ච හෙතු අන්තො නීතවිසෙසනන්ති ච හෙතු අන්තො ගධවිසෙසනන්ති ච වදන්ති. ‘‘තෙස’’න්ති චිත්තස්ස සහජාතපච්චයුප්පන්නරූපානං. ‘‘නානුභොන්තී’’ති නපාපුණන්ති. ‘‘න හි සක්කා ජානිතුං’’ති එතෙන භූතකථන විසෙසනානි එතානීති දීපෙති. භූතකථනංපි සමානං වත්තිච්ඡාවසෙන බ්‍යවච්ඡෙදකංපි සම්භවති. ‘‘වයොපඤ්ඤායතී’’ති විනාසො පකාසති. ‘‘ඨිතායා’’ති තිට්ඨ මානාය වෙදනාය. අඤ්ඤො පකාරො අඤ්ඤථා. අඤ්ඤථා භාවො අඤ්ඤථත්තං. ජරාවසෙන පරිණාමොති වුත්තං හොති. යො පථවීධාතුයා උප්පාදො, යා ඨිති, යා අභිනිබ්බත්ති, යො පාතුභාවො. එසො දුක්ඛස්ස උප්පාදො, එසා රොගානං ඨිති, එසො ජරාමරණස්ස පාතුභාවොති යොජනා. ‘‘ඉතරථා’’ති ඉතො අඤ්ඤථා ගහිතෙ සතීති අත්ථො. එකස්මිං රූපාරූපකලාපෙ නානා ධම්මානං වසෙන බහූසු උප්පාදෙසු ච නිරොධෙසු ච ගහිතෙසූති වුත්තං හොති. ‘‘විකාරරූපානං’’ති විඤ්ඤත්ති ද්වය ලහුතාදිත්තයානං. සබ්බානිපි උපාදාරූපානි චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පවත්තත්තා මහාභූත ගණනාය චත්තාරි චත්තාරි සියුංති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘සබ්බෙසම්පි වා’’තිආදිවුත්තං. සබ්බෙසම්පි වා චක්ඛාදීනං උපාදාරූපානං එකෙකස්මිං කලාපෙ [Pg.81] බහුභාවො වත්තබ්බො සියාති යොජනා. කස්මා බහුභාවො වත්තබ්බොති ආහ ‘‘චතුන්නං මහාභූතාන’’න්තිආදිං.

68. Having thus made an exposition of the Compendium of Consciousness, while making an exposition of the Compendium of Mental Factors, he has first begun with ‘evaṃ,’ etc., in order to show the connection between the preceding and succeeding sections and the connection of purpose of the introductory verse. Therein, in the phrase beginning with ‘anupatta,’ the sequence is stated as: consciousness, mental factors, matter, and Nibbāna. It is attained in that sequence. This is also a qualifier of the reason. Because the Compendium of Mental Factors is attained after the Compendium of Consciousness, he now indicates that he is making that compendium. The four characteristics of association are: co-arising, co-cessation, having one object, and having one basis. ‘Cetasi yuttā’ means engaged in consciousness. The meaning is that, relying on consciousness, they have undertaken their respective functions with diligence. ‘Cetasā vā yuttā’ means associated with consciousness. The meaning is that they have attained a state of oneness with consciousness. ‘Sarūpadassana’ means the showing of number and own-nature. A ‘siddhapada’ is a term formed from a base and suffixes. ‘Pubbantato’ means from the first part of a single conditioned phenomenon. What is meant by ‘uddhaṃ pajjanaṃ’? He says: ‘manifestation according to its own-nature.’ Because in the root-texts it is stated as ‘jani pātubhāve’ (the root ‘jan’ in the sense of manifestation), he says: ‘It is said to be birth.’ ‘Sarūpa vināso’ means the destruction and disappearance of a state that has manifested according to its own-nature. ‘Evaṃ parattha pī’ applies also to other phrases such as ‘having one object’ and ‘having one basis.’ ‘Eka cittassapi bahudevā’—when eye-consciousness sees a form, it does not see just one form. It sees many such forms, having made them one. This is also the method for ear-consciousness and so on. And so it is in the Pāli: ‘Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. Dependent on the ear and sounds, ear-consciousness arises,’ etc. Thus, the singular is used for the bases and doors, while the plural is used for the objects. ‘Ekattaṃ upanetvā’—the intention is that although there are many form-objects for eye-consciousness, having been brought to a state of oneness by the common designation of ‘form-ness,’ they are spoken of as a single object. This is also the method for sound-objects and so on. That is not good. Why? Because the specific meaning is not made known. What, then, is this specific meaning? The meaning is that whatever is the birth of consciousness, that itself is the birth of contact and so on. Therefore, he says, ‘atha kho,’ etc. Co-arising is intended. This is the method for co-cessation and so on. ‘Mūlaṭīkāya’ means in the root commentary on the section on matter. ‘Sahevā’ means together indeed. ‘Uppādādippavattito’ means from the occurrence of arising, aging, and cessation. ‘Uppādādayo’ means arising, aging, and cessation. It is said to be birth, aging, and death. ‘Cetasikāmatā’ means known as ‘mental factors.’ ‘Bhāvappadhānaṃ’ means the abstract noun is primary; the state of co-arising is called ‘co-arising.’ Likewise for co-cessation and so on. Just as in ‘this precious jewel of the Saṅgha is excellent,’ etc., the meaning here is that this state of being a jewel is excellent. ‘Ye’ means which phenomena. ‘Sahajāta paccayuppanna rūpāni pī’ means even material forms arisen from the co-nascence condition. The connection is that they might be called mental factors. ‘Tadā yatta vuttitāyā’ means because of having a function dependent on that consciousness. ‘Cetoyuttānī’ is a qualifier of the reason. Some say it is a qualifier possessing a reason, a qualifier led into the reason, or a qualifier fixed within the reason. ‘Tesaṃ’ refers to consciousness and material forms arisen from the co-nascence condition. ‘Nānubhonti’ means they do not attain. By ‘Na hi sakkā jānituṃ,’ he indicates that these are qualifiers of a statement of fact. Even a statement of fact can be distinguishing, depending on the speaker's intention. ‘Vayo paññāyati’ means destruction is manifest. ‘Ṭhitāya’ means for the persisting feeling. Another mode is ‘otherwise.’ The state of being otherwise is ‘otherness.’ It is said to be transformation by way of aging. The application is: whatever is the arising of the earth element, its duration, its production, its manifestation—this is the arising of suffering, this is the duration of diseases, this is the manifestation of aging and death. ‘Itarathā’ means when it is grasped otherwise than this. It is said that in a single material-immaterial aggregate, many arisings and cessations are grasped due to the diversity of phenomena. ‘Vikārarūpānaṃ’ refers to the two intimations and the triad beginning with lightness. The intention behind the phrase ‘sabbesampi vā,’ etc., is that since all derived material phenomena proceed in dependence on the four great elements, they would be four each in the counting of the great elements. The application is that for all derived material phenomena, such as the eye, etc., multiplicity should be stated in each aggregate. Why should multiplicity be stated? He says, ‘Because of the four great elements,’ etc.

යදි එවං, එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ ලහුතාදීනිපි එකෙකානි එව සියුං, අථ කිමත්ථං ද්වෙ ද්වෙ කත්වා වුත්තානීති ආහ ‘‘කායලහුතා චිත්ත ලහුතාදයොපනා’’තිආදිං. ‘‘ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඊදිසං විනිච්ඡයත්තං අචින්තෙත්වාති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ ‘‘චිත්තානුපරිවත්තිනො’’ති එතෙන චිත්තෙන උප්පජ්ජිත්වා තෙනෙව චිත්තෙන සහනිරුජ්ඣනවසෙන චිත්තං අනුපරිවත්තිස්ස. ‘‘පසඞ්ගා’’ති චෙතසිකතා පසඞ්ගො. ‘‘පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා’’ති පුරෙතරං එකෙන චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජිත්වාති අධිප්පායො. ‘‘චිත්තස්සභඞ්ගක්ඛණෙ’’ති අඤ්ඤස්ස සත්තර සම චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ. තථා රූපධම්මානං පසඞ්ගො න සක්කා නීවාරෙතුං තියොජනා. ‘‘පසඞ්ගො’’ති චෙතසිකතා පසඞ්ගො. ‘‘අලමති පපඤ්චෙනා’’ති අභිධම්මෙ වෙදනාත්තිකෙටීකාසු විය අති විත්ථාරෙන නිරත්ථකං හොතීති අත්ථො. ‘‘නිරත්ථකං’’ති විභාවනියං පපඤ්චො නිරත්ථකො එවාති අධිප්පායො.

If so, in a single arising of consciousness, lightness and the others would each be singular. Then why are they spoken of in pairs? He says: 'Corporeal lightness, mental lightness, and so on.' 'Not having marked this meaning' (imamatthaṃ asallakkhetvā) is intended to mean not having considered such a detailed analysis. In the text of the Vibhāvanī, 'following the mind' (cittānuparivattino) means that having arisen with a consciousness, it follows that consciousness by way of ceasing together with that very same consciousness. 'Because of the implication' (pasaṅgā) refers to the implication of being a mental factor. 'Having arisen earlier' (puretaramuppajjitvā) is intended to mean having arisen earlier, together with one consciousness. 'At the dissolution moment of the consciousness' (cittassabhaṅgakkhaṇe) refers to the dissolution moment of another, the seventeenth consciousness. Similarly, the implication for material phenomena cannot be prevented; this is the application. 'The implication' (pasaṅgo) refers to the implication of being a mental factor. 'Enough with proliferation' (alamati papañcenā) means that with excessive elaboration it becomes meaningless, just as in the sub-commentaries on the feeling triad in the Abhidhamma. 'Meaningless' (niratthakaṃ) is intended to mean that the proliferation in the Vibhāvanī is indeed meaningless.

69. ඵස්සවචනත්ථෙ. ‘‘ඵුසතී’’ති ආරම්මණං ආහනති, සඞ්ඝට්ටෙති. තඤ්ච සඞ්ඝට්ට නං නදොසපටිඝස්ස විය ආරම්මණස්ස විබාධනං හොති, අථ ඛො භමරස්ස පදුම පුප්ඵෙසු පුප්ඵර සග්ගහණං විය විජානන මත්තෙ අඨත්වා ආරම්මණ රසපාතුභාවත්ථං යථාරම්මණං සංහනන මෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ඵුසනඤ්චෙත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘ආහච්චා’’ති ආහනිත්වා සම්පාපුණිත්වා. ‘‘උපහච්චා’’ති තස්සෙව වෙවචනං. අයමත්ථො කථං පාකටොති ආහ ‘‘යතො’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘යතො’’ති යං කාරණා. ‘‘තදනුභවන්තී’’ති තං ආරම්මණ රසං අනුභවන්තී, වෙදනා පාතුභවති, වෙදනා පාතුභාවං දිස්වා ආරම්මණප්ඵුසනං ඤාණෙ පාකටං හොතීති අධිප්පායො. ස්වායං ඵුසන ලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො, සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ආපාතා ගතවිසය පදට්ඨානො. තත්ථ සන්නිපාතො නාම තිණ්ණං තිණ්ණං ද්වාරා රම්මණ විඤ්ඤාණානං සඞ්ගති සමාගමො සමොධානං. තථාහි වුත්තං. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛු විඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො තිආදි. ‘‘සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති ආරම්මණෙ සම්මදෙව ඝට්ටන [Pg.82] කිච්චො. සඞ්ඝට්ටන කිච්චත්තා එව තිණ්ණං සන්නිපාතො හුත්වා ධම්ම චින්තාඤාණස්ස පටිමුඛං උපට්ඨාති පකාසතීති. ‘‘සන්නිපාත පච්චුපට්ඨානො’’. පච්චුපට්ඨානන්ති වා පඤ්ඤාණං වුච්චති ධජොරථස්ස පඤ්ඤාණන්ති එත්ථ විය. සන්නිපාතාකාරො පච්චුපට්ඨානං යස්සාති සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො. වෙදනාපච්චු පට්ඨානො වා. ධූමොවිය අග්ගිස්ස. වෙදනාඵලං පච්චුපට්ඨානං යස්සාති විග්ගහො. අට්ඨසාලිනියං පන කස්මා පනෙත්ථ ඵස්සො පථමං වුත්තො තිපුච්ඡිත්වා මහාඅට්ඨකථා වාදොතාව දස්සිතො. චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතත්තා. ආරම්මණස්මිඤ්හි චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතො හුත්වා ඵස්සො ආරම්මණං ඵුසමානො උප්පජ්ජති. තස්මා පථමං වුත්තො. ඵස්සෙන ඵුස්සිත්වා වෙදනාය වෙදයති. සඤ්ඤාය සඤ්ජානාති. චෙතනාය චෙතති. තෙන වුත්තං ඵුට්ඨො භික්ඛවෙ වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතීති. අපි ච අයං ඵස්සො නාම යථාපාසාදං පත්වා ථම්භො නාම සෙසදබ්බ සම්භාරානං බලවපච්චයො. එවමෙව සහජාත සම්පයුත්ත ධම්මානං බලව පච්චයො හොති. තස්මා පථමං වුත්තොති. සඞ්ගහකාරෙන පන ඉදං පන අකාරණං, එකක්ඛණස්මිඤ්හි උප්පන්න ධම්මානං අයං පථමං උප්පන්නො අයං පච්ඡාති ඉදං වත්තුං න ලබ්භා. බලවපච්චයභාවෙපි ඵස්සස්සකාරණං න දිස්සතීති එවං තං වාදං පටික්ඛිපෙත්වා ඉදං වුත්තං දෙසනා වාරෙනෙව ඵස්සො පථමං වුත්තොති. තත්ථ ‘‘දෙසනාවාරෙ නෙවා’’ති දෙසනක්කමෙනෙව, තතො අඤ්ඤං කාරණං නත්ථීති අධිප්පායො. තෙසු පන ද්වීසු වාදෙසු මහාඅට්ඨකථා වාදො එව යුත්තො. යඤ්හි තත්ථ වුත්තං චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතො හුත්වාති. තත්ථ පථමාභිනිපාතොති ඉදං කිච්චප්පධානත්තා වුත්තං. න පනඤ්ඤෙහි චෙතසිකෙහි විනා විසුං පථමං උප්පන්නත්තා. යථා තං යෙ කෙචි භික්ඛවෙ ධම්මා අකුසලා අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා. සබ්බෙ තෙ මනොපුබ්බඞ්ගමා, මනො තෙසං ධම්මානං පථමං උප්පජ්ජතීති ඉමස්මිං සුත්තෙ කිච්චප්පධානත්තා මනො තෙසං ධම්මානං පථමං උප්පජ්ජතීති වුත්තං. න පන සබ්බචෙතසිකෙහි විනා විසුං පථමං උප්පන්නත්තාති දට්ඨබ්බං. බලවපච්චය භාවෙපි ඵස්සස්සකාරණං දිස්සතියෙව. ඵස්සොහෙතු ඵස්සො පච්චයො වෙදනාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤා පනාය. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤා නාය[Pg.83]. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායාති හි වුත්තං. තස්මා සබ්බෙසං චෙතසිකානං ධම්මානං ඵස්සප්පධානත්තා එව ඵස්ස බලවපච්චයත්තා එව ච ඵස්සො පථමං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච චිත්තං ආරම්මණ විජානනට්ඨෙන ඵස්සාදීනං සබ්බචෙතසික ධම්මානං පුබ්බඞ්ගමං හොති, පධානං, ජෙට්ඨකං. ඵස්සො පන ආරම්මණ සඞ්ඝට්ටනට්ඨෙන සබ්බෙසං චෙතසික ධම්මානං පුබ්බඞ්ගමො හොති, පධානො, ජෙට්ඨකොති අයං ද්වින්නං විසෙසොති. එත්ථ චොදකො ඵුසනං නාම සප්පටිඝරූපානං එව කිච්චන්ති මඤ්ඤමානො ‘‘නනුචා’’තිආදිනා චොදෙති. ‘‘නනුචා’’ති චොදෙධීති දීපෙති. ‘‘අප්පටිඝසභාවා’’ති හෙතුවිසෙසනං. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිවත්ථුං. අයං පන ඵස්සො. ‘‘චිත්තස්ස විකාරා පත්තිං’’ති චලන කම්පන ථම්භන ජෙගුච්ඡ භය තාස ඡම්භිතත්තා දිවසෙන විකාරා පජ්ජනං. ‘‘වෙදනා විසෙසුප්පත්තිං’’ති සුඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච සුඛවෙදනා, දුක්ඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච දුක්ඛ වෙදනාතිආදිනා නයෙන ඵස්ස විසෙසානුරූපං වෙදනා විසෙසුප්පත්තිං සාධෙති. එත්ථ ච ඵුසනං නාම දුවිධං රූපප්ඵුසනං, නාමප්ඵුසන, න්ති. තත්ථ රූපප්ඵුසනං නාම ඵොට්ඨබ්බ ධාතූනං කිච්චං. නාමප්ඵුසනං දුවිධං ඵස්සප්ඵුසනං, ඤාණප්ඵුසන, න්ති. තත්ථ ඤාණප්ඵුසනං නාම ඤාණප්පටිවෙධො. අපි ච ඣානමග්ග ඵල නිබ්බානානං පටිලාභොපි ඵුසනන්ති වුච්චති. ඵුසන්ති ධීරා නිබ්බානං. යොගක්ඛෙමං අනුත්තරං. ඵුසාමි නෙක්ඛමං සුඛං. අපුථුජ්ජන සෙවිතන්ති-ආදීසු. ඉදං උපමා මත්තං සියා, කස්සචි මන්ද පඤ්ඤස්සාති අධිප්පායො. ‘‘ඉද’’න්ති ඛෙළුප්පාද වචනං. විඤ්ඤුස්ස පන අතිපාකට ඵස්ස නිදස්සනෙන අප්පාකට ඵස්ස විභාවනං යුත්තමෙව. තෙනාහ ‘‘අතිපාකටාය පනා’’තිආදිං.

69. On the meaning of 'phassa' (contact) in the sense of touching. 'Phusati' (touches) means it strikes the object, it collides with it. That collision is not a harming of the object, as in the case of one with aversion and resistance, but rather, like a bee gathering pollen from a lotus flower, it does not stand merely in the act of knowing but is an impingement upon the object according to its nature for the purpose of the manifestation of its flavor. To show this, it is said: 'phusanañcetthā' (here, it is touching)... 'Āhacca' means having struck and reached. 'Upahacca' is a synonym for that. The meaning is clarified as follows: 'Yato' (because)—here, 'yato' means 'from which cause.' 'Tadanubhavantī' (experiencing that)—experiencing the flavor of that object, feeling arises. Seeing the manifestation of feeling, contact with the object becomes evident in knowledge—this is the intended meaning. This contact has the characteristic of touching, the function of colliding, the manifestation as the coming together (of sense organ, object, and consciousness), and its proximate cause is the object that has come into range. Here, 'coming together' (sannipāta) refers to the meeting, union, and convergence of the three—the sense door, the object, and the corresponding consciousness. As it is said: 'Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises; the meeting of the three is contact,' and so on. 'Collision as its function'—its function is precisely to strike the object. Because its function is collision, the coming together of the three occurs, and thus it manifests as the immediate condition for the knowledge of mental states. 'Manifestation as coming together'—'manifestation' here is called 'indication', as in 'the indication of a flag on a chariot'. It is called 'sannipātapaccupaṭṭhāna' because its manifestation is in the form of the coming together. Alternatively, it is 'vedanāpaccupaṭṭhāna' (manifestation as feeling), like smoke for fire. The analysis is: 'that for which feeling is the manifest result'. In the Aṭṭhasālinī, however, the question is raised: 'Why is contact mentioned first here?' The answer given in the Mahāaṭṭhakathā is: 'Because of the mind's first impact on the object.' For, the mind having first made an impact on the object, contact arises touching the object. Therefore, it is mentioned first. Having been touched by contact, one feels with feeling, perceives with perception, and intends with volition. Hence it is said: 'Touched, monks, one feels; touched, one perceives; touched, one intends.' Moreover, this contact is like a pillar in a palace, which is the strong supporting condition for the other building materials. Similarly, it is the strong condition for the co-arising and associated mental factors. Therefore, it is mentioned first. From the standpoint of the Saṅgaha, however, this is not a valid reason, because for phenomena arisen in a single moment, it cannot be said that this one arose first and that one later. Even if contact is a strong condition, no reason is seen for it [being first]. Thus, rejecting that argument, it is said that contact is mentioned first simply due to the order of teaching. Here, 'simply due to the order of teaching' means that it follows the sequence of instruction, and there is no other reason—this is the intended meaning. Between these two arguments, the position of the Mahāaṭṭhakathā is the correct one. For what is stated there—'the mind's first impact'—refers to its predominance in function, not that it arises first separately from the other mental factors. Just as in the sutta: 'Whatever unwholesome states there are, belonging to the unwholesome, allied with the unwholesome—all are preceded by mind; mind arises first among them.' Here, it is said that mind arises first due to its functional predominance, not that it arises separately before all other mental factors. This should be understood. Moreover, the strong conditioning role of contact is clearly seen. For it is said: 'Contact is the cause, contact is the condition for the designation of the feeling aggregate. Contact is the cause, contact is the condition for the designation of the perception aggregate. Contact is the cause, contact is the condition for the designation of the formations aggregate.' Therefore, because contact is the foremost among all mental factors and because contact is a strong condition, it is mentioned first. This should be understood. Here, the mind, in the sense of cognizing the object, is the forerunner, the leader, and the chief of all mental factors, including contact. But contact, in the sense of colliding with the object, is the forerunner, the leader, and the chief of all mental factors. This is the distinction between the two. Here, an objector, thinking that 'contact' applies only to objects with resistance, raises the objection: 'But is it not that...?'. 'But is it not that...?'—this is how the objection is indicated. 'Having a non-resistant nature'—this qualifies the reason. 'Something'—some thing. But this contact... 'reaches the alteration of the mind'—through agitation, trembling, stiffness, disgust, fear, terror, or bewilderment. 'Gives rise to a particular feeling'—depending on a pleasant contact, pleasant feeling arises; depending on a painful contact, painful feeling arises, and so on. Thus, the arising of a particular feeling corresponds to the particularity of contact. Here, 'contact' is of two kinds: contact with form and contact with name. Contact with form is the function of the tangible elements. Contact with name is of two kinds: contact through contact itself and contact through knowledge. Here, 'contact through knowledge' means penetration by knowledge. Moreover, the attainment of jhāna, path, fruition, and Nibbāna is also called 'contact.' 'The wise touch Nibbāna, the unsurpassed safety from bondage.' 'I touch the bliss of renunciation, not frequented by the ordinary,' and so on. This may be a mere analogy for someone of dull wisdom—this is the intended meaning. 'This'—this is a saliva-producing statement. For the wise, however, by illustrating obvious contact, it is appropriate to clarify subtle contact. Hence it is said: 'But due to its extreme obviousness...' and so on.

70. වෙදනාවචනත්ථෙ. ‘‘තංසමඞ්ගීපුග්ගලානං වා’’ති වෙදනා සමඞ්ගීපුග්ගලානං වා. ‘‘සාතං වා’’ති සාධුරසං වා. ‘‘අස්සාතං වා’’ති අසාධුරසං වා. ‘‘කිං වෙදයතී’’ති කතමං වෙදයති. ‘‘සුඛම්පි වෙදයතී’’ති සුඛම්පි වෙදනං වෙදයති. අථවා ‘‘කිඤ්චවෙදයතී’’ති කථඤ්චවෙදයති. ‘‘සුඛම්පි වෙදයතී’’ති සුඛං හුත්වාපි වෙදයති. සුඛ භාවෙන වෙදයතීති වුත්තං හොති. එවං සෙසපදෙසුපි. ‘‘කිච්චන්තරබ්‍යාවටා’’ති අඤ්ඤකිච්චබ්‍යාවටා. අධිපති භාවො ආධිපච්චං. ඉන්ද්‍රිය කිච්චං. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’ති ලද්ධගුණවචනං. රාජාරහ භොජනං [Pg.84] රාජග්ගභොජනං. ‘‘සූදසදිසතා’’ති රඤ්ඤොභත්තකාරසදිසතා. තත්ථ සූදො රඤ්ඤොභත්තං පචන්තො රසජානනත්ථං ථොකං ගහෙත්වා ජිව්හග්ගෙ ඨපෙත්වා රසං වීමංසති. යථිච්ඡිතං පන භුඤ්ජිතුං අනිස්සරො. රාජා එව යථිච්ඡිතං භුඤ්ජිතුං ඉස්සරො. රාජා විය වෙදනා. සූදො විය සෙසචෙතසික ධම්මා.

70. On the meaning of feeling. "For those endowed with it" means for persons endowed with feeling. "Pleasant" means good taste. "Unpleasant" means bad taste. "What does one feel?" means which feeling does one experience. "One feels pleasure" means one experiences pleasant feeling. Alternatively, "how does one feel?" means in what way does one experience. "One feels pleasure" means one experiences it as pleasant. It is said that one experiences in the mode of pleasure. The same applies to the remaining terms. "Engaged in other activities" means occupied with other duties. The state of dominance is mastery. Its function is that of a faculty. ‘Evañca katvā’ (And having done thus) is a term that has acquired a specific meaning. Food fit for a king is the best royal food. "Likeness to a cook" means likeness to the king's food-preparer. There, the cook, while preparing the king's meal, takes a little to test the flavor, placing it on the tip of his tongue to investigate the taste. Yet, he has no authority to eat as he pleases. The king alone has the authority to eat as he wishes. Feeling is like the king; the remaining mental factors are like the cook.

71. සඤ්ඤාවචනත්ථෙ. ‘‘සඤ්ජානාතී’’ති සුට්ඨු ජානාති. සුට්ඨුජානනඤ්ච නාම න විඤ්ඤාණස්ස විය විවිධජානනං හොති. න ච පඤ්ඤාය විය යථාභූතජානනං හොති. අථ ඛො භූතං වා හොතු, අභූතං වා. යං යං ඡ හි විඤ්ඤාණෙහි විජානාති, පඤ්ඤාය වා පජානාති. තස්ස තස්ස පච්ඡා අප්පමුස්සකරණ මෙවාති වුත්තං ‘‘පුනජානනත්ථං සඤ්ඤාණං කරොතී’’ති. තත්ථ ‘‘සඤ්ඤාණ’’න්ති නිමිත්ත කරණං. භවන්තරං පත්වාපි අප්පමුට්ඨභාවං සාධෙති ඔපපාතික පුග්ගලානන්ති අධිප්පායො. තෙහි පුරිමං අත්තනො භවං ජානන්ති. ගබ්භසෙය්‍යකාපි කෙචි පුරිමං භවං ජානන්ති, යෙජාතිස්සර පුග්ගලාති වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘අප්පමුට්ඨභාව’’න්ති අනට්ඨභාවං. මිච්ඡාභිනිවෙස සඤ්ඤා නාම අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිප්පවත්තා සඤ්ඤා. ‘‘බොධෙතු’’න්ති බුජ්ඣාපෙතුං. ‘‘දාරුතච්ඡකසදිසාති ච වුත්තා’’ති දාරුතච්ඡකො නාම කට්ඨවඩ්ඪකී. සො කට්ඨක්ඛන්ධෙසු නිමිත්තකාරීහොති. සුතච්ඡිතඡින්දිතෙසු කට්ඨෙසු නිමිත්තානි කත්වා ඨපෙති. පච්ඡාතානි ඔලොකෙත්වා කට්ඨානි කම්මෙ උපනෙති. ‘‘හත්ථි දස්සක අන්ධසදිසා’’ති එත්ථ එකො කිර රාජා කෙළිප්පසුතො හොති. සො ජච්චන්ධානංඨානෙ එකං හත්ථිං ආනෙත්වාඨපෙන්තො ජච්චන්ධෙ ආහ ජානාථ භො තුම්හෙ හත්ථින්ති. තෙ හත්ථිං ජානිස්සාමාති පරාමසිත්වා අත්තනො පරාමසිතං තං තං අඞ්ගමවහත්ථීති අභිනිවිසන්ති. දළ්හං සල්ලක්ඛෙන්ති. පුන රාජා තෙ පුච්ඡි කීදිසො භො හත්ථීති. තෙ රඤ්ඤො හත්ථිසණ්ඨානං ආචික්ඛන්තා විවාදං ආපජ්ජන්ති. ආචික්ඛනමෙව රඤ්ඤොහත්ථිදස්සනන්ති කත්වා තෙ හත්ථිදස්සක අන්ධාති වුච්චන්ති. ‘‘උපට්ඨිතවිසයග්ගහණෙ’’ති රත්තියං අන්ධකාරෙ රජ්ජුක්ඛණ්ඩං පස්සන්තස්ස සප්පසණ්ඨානං උපට්ඨාති. සො උපට්ඨිතං සණ්ඨානමත්තං සප්පොති ගණ්හාති. එවං උපට්ඨිතවිසයග්ගහණං හොති. මිගපොතකානඤ්ච අරඤ්ඤෙඛෙත්තමජ්ඣෙපුරිසසණ්ඨානං තිණ රූපං පස්සන්තානං පුරිසසණ්ඨා නං [Pg.85] උපට්ඨාති. තෙ උපට්ඨිතං සණ්ඨානමත්තං පුරිසොති ගණ්හිත්වා සො අම්හෙ පහරෙය්‍යාති පලායන්ති. වුත්තා අට්ඨසාලිනියං.

71. On the meaning of perception (saññā). "It perceives" means it knows well. But this "knowing well" is not like the knowing of consciousness (viññāṇa), which knows in various ways. Nor is it like the knowing of wisdom (paññā), which knows things as they truly are. Rather, whether something is real or unreal, whatever is known through the six types of consciousness or understood through wisdom, perception's function is merely to prevent it from being forgotten afterwards. Hence, it is said, "It makes a sign for the purpose of knowing again." Here, "making a sign" means creating a mark. The intention is that it brings about the state of not being forgotten even when reaching another existence, for spontaneously arisen beings. By it, they know their former existence. Even some beings in the womb recall past lives—these are called "those who remember past births." Here, "the state of not being forgotten" means the state of not being lost. Wrongly-adhered-to perception is perception that arises perceiving the impermanent as permanent, and so on. "To awaken" means to cause to understand. It is also said to be "like a wood-shaper." A wood-shaper is a woodworker. He is a maker of marks on logs of wood. After the logs are well-shaped and cut, he makes marks on them and sets them aside. Later, observing those marks, he applies the logs to the work. "Like the blind who show an elephant": here, a certain king, it is said, was fond of amusement. He brought an elephant to a place of men blind from birth and, placing it there, said to them, "Sirs, do you know the elephant?" They, thinking, "We will know the elephant," felt it, and each adhered to the particular limb they had felt as being the elephant. They marked it firmly. The king later asked them, "Sirs, what is the elephant like?" As they described the elephant’s form to the king, they fell into dispute. Because their very description constituted the showing of the elephant to the king, they are called 'the blind who show the elephant.' "In the grasping of a presented object": for one seeing a piece of rope in the dark of night, the form of a snake presents itself. He grasps the mere presented form as a snake. Thus occurs the grasping of a presented object. And for young deer in the middle of a field in the forest, seeing a grass figure in the form of a man, the form of a man presents itself. They, grasping the mere presented form as a man, flee, thinking, "He might strike us!" This is stated in the Aṭṭhasālinī.

72. චෙතනාවචනත්ථෙ. චෙතෙතීති චෙතනා. චෙතනඤ්චෙත්ථ අභිසන්ධානං වා වුච්චති පකප්පනං වා ආයූහනං වාති එවං තිධා අත්ථවිකප්පං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්ත ධම්මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අභිසන්දහතී’’ති අභිමුඛං සන්දහති, සංයොගං කරොති. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං ඝටෙතී’’ති. ‘‘ඝටෙතී’’ති සම්බන්ධති. ‘‘පකප්පෙති වාතෙ’’ති අථවා තෙ සම්පයුත්ත ධම්මෙ පකාරතො කප්පෙති, සජ්ජෙති. තෙනාහ ‘‘සංවිදහතී’’ති. ‘‘සංවිදහතී’’ති ත්වං ඵුසනකිච්චං කරොහි, ත්වං වෙදයිත කිච්චං කරොහි, ත්වං සඤ්ජානනකිච්චං කරොහීතිආදිනා වදමානා විය සංවිදහති. ‘‘ආයූහතිවාතෙ’’ති අථවා තෙසම්පයුත්ත ධම්මෙ භුසො බ්‍යූහයති, රාසිං කරොති. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ සම්පිණ්ඩෙතී’’ති. ‘‘සමොසරන්තෙ’’ති එකතො ඔසරන්තෙ. සඞ්ගමන්තෙ. ‘‘සා’’ති චෙතනා. ‘‘තායා’’ති චෙතනාය. ‘‘තස්මිං’’ති රූපාදිකෙවා ආරම්මණෙ. පුඤ්ඤාපුඤ්ඤ කිච්චෙවා. පවත්තමානාය සතියා. ජෙට්ඨසිස්සො නාම බහූසු සිස්සෙසු ජෙට්ඨභූතො සිස්සො. තස්මිං සජ්ඣායන්තෙ සෙසා සබ්බෙ සජ්ඣායන්තියෙව. තෙන සො උභයකිච්ච සාධකො හොති. එවං මහාවඩ්ඪකීපි.

72. On the meaning of volition (cetanā). 'It wills' (ceteti) is volition (cetanā). Here, volition is called either directing, planning, or accumulating. Thus, to show the threefold distinction in meaning, he says, 'associated states,' and so on. Therein, 'directs' (abhisandahati) means it directs towards, it makes a connection. Therefore, he says, 'it repeatedly joins.' 'Joins' (ghaṭeti) means it connects. 'Or it plans' (pakappeti vā) means it arranges or prepares those associated states in a particular way. Therefore, he says, 'it coordinates' (saṃvidahati). 'It coordinates' means it arranges things as if saying: 'You perform the function of contact, you perform the function of feeling, you perform the function of perception,' and so on. 'Or it accumulates' (āyūhati vā) means it vigorously assembles or makes a heap of those associated states. Therefore, he says, 'it gathers them together on the object.' 'Coming together' (samosarante) means descending together, meeting. 'She' (sā) refers to volition. 'By her' (tāya) means by that volition. 'In that' (tasmiṃ) refers to the object, such as form, etc., or to the wholesome and unwholesome tasks. 'While it is occurring' (pavattamānāya satiyā). A chief disciple is a disciple who is the eldest among many disciples. When he recites, all the others recite as well. Thus, he is an accomplisher of a twofold task. So too is a master carpenter.

73. එකග්ගතාවචනත්ථෙ. එකත්තාරම්මණං නාම එකාරම්මණස්සපි බහූසු සභාවෙසු එකසභාවසඞ්ඛාතං ආරම්මණං. ‘‘තස්මිං’’ චිත්තස්මිං. ‘‘නිවාතෙ’’ති වාතරහිතෙ පදෙසෙ. ‘‘දීපච්චීනං’’ති දීපජාලානං.

73. On the meaning of one-pointedness (ekaggatā). An object of oneness (ekattārammaṇaṃ) is an object designated as having a single nature, even among the many natures of a single object. 'In that' (tasmiṃ) means in that mind. 'In a windless place' (nivāte) means in a place devoid of wind. 'Of the flames of a lamp' (dīpaccīnaṃ) means of the flames of lamps.

74. ජීවිතින්ද්‍රියවචනත්ථෙ. ‘‘ඉස්සරභාවො වුච්චති’’ භාවප්පධාන නයෙනාති අධිප්පායො. ‘‘අභිභවිත්වා’’ති ජීවන කිච්චෙ අත්තනො වසං වත්තාපෙත්වාති වුත්තං හොති. චිත්ත සන්තානං ජීවන්තං හුත්වාති සම්බන්ධො.

74. On the meaning of the life faculty (jīvitindriya). 'The state of being a lord is spoken of'—the intention is that this is according to the method where the abstract state is primary. 'Having mastered' (abhibhavitvā) means having caused the function of living to proceed under one's own power; this is what is said. The connection is: 'the mental continuum, having become living.'

75. මනසීකාරවචනත්ථෙ. සමාසමජ්ඣෙ සකාරාගමො. කරධාතුයොගෙ ඊකාරාගමො ච දට්ඨබ්බො. අලුත්ත සත්තමී පදන්ථි කෙචි. එවං සති ඊදීඝත්තං නසිජ්ඣති. ‘‘අසුඤ්ඤං’’ති අරිත්තං. ‘‘පටිපාදෙතී’’ති [Pg.86] පටිපජ්ජනං කිච්චසාධනං කාරාපෙති. අත්ථතො නියොජෙති නාමාති ආහ ‘‘යොජෙතී’’ති. ‘‘ඉදමෙව ද්වයං’’ති ආවජ්ජන ද්වයං. ‘‘තං’’ති තං ද්වයං. උපත්ථම්භිතං හුත්වා ආරම්මණෙ නින්නං කරොතීති සම්බන්ධො. ‘‘යොනිසො’’ති උපායෙන හිතසුඛ මග්ගෙන. ‘‘අයොනිසො’’ති අනුපායෙන අහිත අසුඛ මග්ගෙන. ‘‘සමුදාචිණ්ණනින්නනියාමිතාදීහී’’ති එත්ථ සමුදාචිණ්ණං නාම ආචිණ්ණ කම්මවසෙන සුට්ඨු පුනප්පුනං ආචරිතං. නින්නං නාම ඉදං නාම පස්සාමි, ඉදං නාම කරිස්සාමීති පුබ්බෙ එව අජ්ඣාසයෙන නින්නං. නියාමිතං නාම ඉදං නාම කත්තබ්බං, ඉදං නාම න කත්තබ්බං, කත්තබ්බං කරොමි, අකත්තබ්බං නකරොමීති එවං නියාමිතං. ‘‘අසති කාරණ විසෙසෙ’’ති භවඞ්ග චිත්තං වීථිචිත්තුප්පත්තියා අසති, වීථිචිත්තානි ච කායචිත්තානං අකල්ලාදිකෙවා අධිමත්තස්ස ආරම්මණන්තරස්ස උපට්ඨානෙවා අසති. ‘‘සාධාරණා’’ති එත්ථ සංසද්දෙ බින්දු ලොපො, දීඝත්තඤ්චාති ආහ ‘‘සමං ධාරෙන්තීති සාධාරණා’’ති.

75. On the meaning of attention (manasikāra). An 's' is inserted in the middle of the compound. And in connection with the root 'kar,' the insertion of 'ī' should be seen. Some say it is a non-elided seventh case ending. If so, the lengthening to 'ī' is not accomplished. 'Not empty' (asuññaṃ) means not void. 'It brings about' (paṭipādeti) means it causes the accomplishment of the task of engaging. In meaning, it is called 'it directs' (niyojeti), hence he says 'it yokes' (yojeti). 'This very pair' (idameva dvayaṃ) means the pair of advertings. 'That' (taṃ) means that pair. The connection is that, being supported, it makes the mind incline towards the object. 'Systematic' (yoniso) means by a method, by the path of welfare and happiness. 'Unsystematic' (ayoniso) means by a non-method, by the path of harm and unhappiness. In 'by what is thoroughly practiced, inclined, determined, etc.' (samudāciṇṇaninnaniyāmitādīhī), 'thoroughly practiced' (samudāciṇṇa) means well and repeatedly practiced due to habitual action. 'Inclined' (ninna) means inclined beforehand by disposition, thinking, 'I will see this, I will do this.' 'Determined' (niyāmita) means determined thus: 'This should be done, this should not be done; I will do what should be done, I will not do what should not be done.' 'When there is no specific cause' (asati kāraṇa visese) means when there is no arising of process consciousness from the life-continuum consciousness, and when the process-consciousnesses are not fit for bodily and mental actions, or when another object of extreme intensity does not present itself. In 'common' (sādhāraṇā), here in the word 'saṃ,' the dot is elided and there is lengthening; thus he says, 'they bear equally (samaṃ dhārenti), hence sādhāraṇā.'

76. විතක්කවචනත්ථෙ. ‘‘තථා තථා සඞ්කප්පෙත්වා’’ති කාමසඞ්කප්පාදීනං නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීනඤ්චවසෙන තෙන තෙන පකාරෙන සුට්ඨු චින්තෙත්වා. ‘‘තං’’ති ආරම්මණං. ‘‘තෙ’’ති සම්පයුත්ත ධම්මෙ. ‘‘අවිතක්කම්පි චිත්තං’’ති පඤ්චවිඤ්ඤාණ චිත්තඤ්ච දුතීයා දිජ්ඣාන චිත්තඤ්ච. ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘දුතීයජ්ඣානාදීනි චා’’ති දුතීයජ්ඣාන චිත්තාදීනි ච. ‘‘උපචාර භාවනා වසෙනා’’ති සමුදාචිණ්ණ වසිභූතාය උපචාර භාවනාය වසෙන. ‘‘කිං වා එතායයුත්තියා’’ති සවිතක්ක චිත්තසන්තානෙතිආදිකාය යුත්තියා කිං පයොජනං අත්ථීති අත්ථො. කිඤ්චි පයොජනං නත්ථීති අධිප්පායො. ආරම්මණං ආරොහතියෙව ආරම්මණෙන අවිනාභාවවුත්තිකත්තා. ‘‘තං’’ති චිත්තං. නියාමකො නාම නාවං ඉච්ඡිත දිසාදෙසනියොජකො. ‘‘අකුසලං පත්වා’’ති වුත්තං. කුසලං පත්වා පන කථංති. කුසලං පත්වාපි පතිරූපදෙසාවාසාදිවසෙන සමුදා චිණ්ණ නින්නාදිවසෙන ච ලද්ධ පච්චයෙ සති චිත්තම්පි සද්ධාසති ආදයොපි ආරම්මණ රූහනෙ ථාමගතා එව. අලද්ධ පච්චයෙ පන සති අකුසල භාවෙ ඨත්වා ථාමගතං හොති. ‘‘මනසිකාර වීරිය සතීනං’’ති භාවනා බලපත්තා නන්ති අධිප්පායො[Pg.87]. එවං පන සති, විතක්කස්ස ඔකාසො නත්ථීති. අත්ථි. සඞ්කප්පන කිච්ච විසෙසත්තා. තඤ්හි කිච්චං අඤ්ඤෙසං අසාධාරණං, විතක්කස්සෙව කිච්චන්ති දස්සෙන්තො ‘‘විතක්කොපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘සාරම්මණ සභාවා’’ති හෙතු විසෙසනමෙතං. ‘‘තථා වුත්තො’’ති විතක්කොති වුත්තො.

76. On the meaning of initial thought (vitakka). 'Having applied the mind in such and such a way' means having thoroughly considered in various ways, by means of sensual thoughts, etc., and thoughts of renunciation, etc. 'That' refers to the object. 'Those' refers to the associated mental states. 'Even a mind without initial thought' refers to the five sense-consciousness minds and the second jhāna mind. 'Moreover' means there is something more to be said. 'And the second jhāna, etc.' refers to the second jhāna mind, etc. 'By means of access-development' means by means of access-development that has been repeatedly practiced and brought to mastery. 'What is the use of this reasoning?' means what is the purpose of the reasoning that begins with 'in the continuum of a mind accompanied by initial thought,' and so on. The intention is that there is no use whatsoever. It surely mounts the object, because its mode of being is inseparable from the object. 'That' refers to the mind. A 'pilot' is one who directs a boat to a desired direction and place. 'Having reached the unwholesome' is stated. But what of having reached the wholesome? Even having reached the wholesome, when conditions are obtained, such as dwelling in a suitable place and by way of habitual inclination, etc., the mind, along with faith, mindfulness, and so on, becomes firm in apprehending the object. But when conditions are not obtained, it becomes firm by remaining in an unwholesome state. 'Of attention, energy, and mindfulness'—the intention is that they have not attained the power of development. This being so, is there no opportunity for initial thought? There is. Because of the specific function of applying the mind. To show that this function is not common to others, that it is the function of initial thought alone, he says, 'But initial thought...' and so on. 'Because its nature is to have an object'—this is a qualification of the cause. 'Thus spoken' means spoken of as 'initial thought' (vitakka).

77. විචාරවචනත්ථෙ. ‘‘විචරතී’’ති එකමෙකස්මිං එව ආරම්මණෙ විවිධෙන චරති, පවත්තති. සභාවාකාරො නාම නීලපීතාදිකො අගම්භීරො ආරම්මණ සභාවො ච ආරම්මණස්ස නානා පවත්තාකාරො ච. ‘‘අනුමජ්ජනවසෙනා’’ති පුනප්පුනං මජ්ජනවසෙන සොධනවසෙන. විතක්කො ඔළාරිකො ච හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘ඔළාරිකො’’ති විචාරතො ඔළාරිකො. එවං සෙසපදෙසු. ‘‘ඝණ්ඩාභිඝාතො වියා’’ති ඝණ්ඩාභිඝාතෙන පථමුප්පන්නසද්දො වියාති වදන්ති. තථාහි විචාරො ඝණ්ඩස්ස අනුරවො විය වුත්තොති. දණ්ඩකෙන ඝණ්ඩස්ස අභිඝාත කිරියා වා ඝණ්ඩාභිඝාතො. තථාහි ආරම්මණෙ චෙතසො පථමාභි නිපාතො විතක්කොති ච, ආහනන පරියාහනන රසොති ච වුත්තං. ‘‘ඝණ්ඩානුරවො වියා’’ති ඝණ්ඩස්ස අනුරවසද්දො විය.

77. On the meaning of sustained thought (vicāra). 'It moves about' (vicarati) means it moves and operates in various ways upon a single object. The 'natural aspect' refers to the non-profound intrinsic nature of the object, such as blue or yellow, and the object's various modes of manifestation. 'By way of stroking' (anumajjanavasena) means by way of repeatedly stroking, by way of cleansing. The phrase 'initial thought is coarse' and so on should be connected herewith. 'Coarse' means coarse in relation to sustained thought. So too for the remaining terms. 'Like the striking of a bell'—they say this means like the first sound that arises from the striking of a bell. For sustained thought is said to be like the reverberation of a bell. Or, 'bell-striking' is the act of striking a bell with a stick. For the mind's initial impact upon the object is called 'initial thought,' and it is said to have the characteristic of striking and striking all around. 'Like the reverberation of a bell' means like the echoing sound of a bell.

78. අධිමොක්ඛවචනත්ථෙ. ‘‘සංසප්පනං’’ති අනවත්ථානං. ‘‘පක්ඛතො මුච්චනවසෙනා’’ති එවං නු ඛොති එකො පක්ඛො, නොනු ඛොති දුතීයො පක්ඛො. තාදිසම්හා පක්ඛතො මුච්චනවසෙන.

78. On the meaning of resolution (adhimokkha). 'Wavering' (saṃsappanaṃ) means instability. 'By way of release from a side' (pakkhato muccanavasena) means: 'Could it be so?' is one side; 'Could it not be so?' is the second side. It is by way of release from such a side.

79. වීරියවචනත්ථෙ. ‘‘වීරස්සා’’ති විස්සට්ඨස්ස. සො ච කායවචීමනො කම්මෙසු පච්චු පට්ඨිතෙසු සීතුණ්හාදි දුක්ඛ භයතො අලීන වුත්තිවසෙන පවත්තොති ආහ ‘‘කම්මසූරස්සා’’ති. එතෙන අනොත්තප්පිං නිවත්තෙති. අනොත්තව්වීහි පාපසූරො, අයං කම්ම සූරොති. ‘‘මහන්තං පිකම්ම’’න්ති කුසීතස්ස මහන්තන්ති මඤ්ඤිතං කම්මං. එවං සෙසෙසු. ‘‘අප්පකතො ගණ්හාතී’’ති අප්පකභාවෙන ගණ්හාති. අප්පකමෙවිදන්ති මඤ්ඤතීති වුත්තං හොති. ‘‘අත්ත කිලමථං’’ති කායචිත්තක්ඛෙදං. ‘‘තං’’ති වීරියං. ‘‘තථාපවත්තියා’’ති කම්මසූරභාවෙන පවත්තියා. ‘‘හෙතුචෙ වා’’ති එතෙන භාවසද්දස්ස අත්ථං වදති. ‘‘කායචිත්ත කිරියාභූතං’’ති එතෙන කම්මසද්දස්ස අත්ථං. ‘‘විධිනා’’ති [Pg.88] තස්ස පවත්තියා පුබ්බාභිසඞ්ඛාර විධානෙන. තමෙව විධානං කම්මෙසු නෙතබ්බත්තා නයොති ච, උපෙතබ්බත්තා උපායොති ච වුච්චතීති ආහ ‘‘නයෙන උපායෙනා’’ති. තමෙව විධානං දස්සෙති ‘‘වීරියවතො’’තිආදිනා. ‘‘ඊරන්තී’’ති එරයන්ති. ‘‘කිච්ච සම්පත්තියා’’ති ආරම්මණ විජානන ඵුසනාදි කිච්ච සම්පත්ති අත්ථාය. බ්‍යාවටානි කායචිත්තානි යෙසන්ති විග්ගහො. ‘‘බ්‍යාවටානී’’ති උස්සාහිතානි. ‘‘ථූණූපත්ථම්භන සදිසං’’ති ජිණ්ණස්ස ගෙහස්ස අපතනත්ථාය සාරත්ථම්භෙන උපත්ථම්භනසදිසං. උපත්ථම්භකත්ථම්භසදිසන්තිපි වදන්ති. ‘‘සබ්බ සම්පත්තීනං මූලං’’ති සබ්බාසං ලොකිය සම්පත්තීනං ලොකුත්තර සම්පත්තී නඤ්ච මූලං. කස්මා, පුඤ්ඤකම්ම සම්පත්තියා ච පාරමි පුඤ්ඤසම්පත්තියා ච පතිට්ඨානත්තා. සතිහි පුඤ්ඤකම්මසම්පත්තියා සබ්බා ලොකිය සම්පත්ති සිජ්ඣති. සති ච පාරමි පුඤ්ඤ සම්පත්තියා සබ්බාලොකුත්තර සම්පත්ති සිජ්ඣතීති. එතෙන හීන වීරියො නාම සබ්බ සම්පත්තිතො පරිබාහියොති දීපෙති.

79. On the meaning of energy (vīriya). 'Of a hero' (vīrassā) means of one who is resolute. And since that person, being engaged in bodily, verbal, and mental actions, proceeds without sluggishness out of fear of suffering from cold, heat, and so on, it is said, 'of one who is a hero in action' (kammasūrassā). By this, he dispels lack of moral dread. For one without moral dread is a hero in evil, but this one is a hero in action. 'Even a great task' refers to a task that a lazy person considers great. So too for the remaining terms. 'He takes it as a small thing' (appakato gaṇhāti) means he takes it as being a small thing. This means it is said that he thinks, 'This is just a small thing.' 'Self-mortification' (attakilamathaṃ) refers to weariness of body and mind. 'That' (taṃ) means energy. 'By way of such proceeding' (tathāpavattiyā) means by proceeding with the quality of being a hero in action. 'Or as a cause' (hetuce vā)—by this he states the meaning of the word 'bhāva' (state). 'Being a bodily and mental action' (kāyacittakiriyābhūtaṃ)—by this, the meaning of the word 'kamma' (action). 'By method' (vidhinā) means by the arrangement of preliminary preparation for its occurrence. That very arrangement, because it must be led into actions, is called 'method' (naya), and because it must be approached, it is called 'means' (upāya)—thus it is said, 'by method, by means.' He shows that very arrangement with 'of one possessing energy' (vīriyavato) and so on. 'They exert' (īranti) means they cause to move. 'For the accomplishment of the function' (kiccasampattiyā) means for the sake of accomplishing functions such as cognizing the object, contacting it, and so on. The analysis is: 'they whose body and mind are engaged.' 'Engaged' (byāvaṭāni) means exerted. 'Like the supporting with a pillar' (thūṇūpatthambhanasadisaṃ) is like the supporting of an old house with a strong pillar to prevent its collapse. Some also say it is like a supporting pillar. 'The root of all accomplishments' (sabbasampattīnaṃ mūlaṃ) means the root of all worldly and supramundane accomplishments. Why? Because it is the foundation for the accomplishment of meritorious actions and the accomplishment of the meritorious perfections. For when there is the accomplishment of meritorious actions, all worldly accomplishments are achieved. And when there is the accomplishment of the meritorious perfections, all supramundane accomplishments are achieved. By this, it is shown that one who is deficient in energy is excluded from all accomplishments.

80. පීතිවචනත්ථෙ. ‘‘පිනයතී’’ති පිනෙති, පිනං කරොතීති ආහ ‘‘තප්පෙතී’’ති. තොසෙතීති අත්ථො. ‘‘තුට්ඨිං’’ති තුසිතං, පහට්ඨං. ‘‘සුහිතං’’ති සුධාතං, සුපුණ්ණං, වද්ධිතං. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ‘‘වඩ්ඪෙතී’’ති වුත්තං. ‘‘පිනන්තී’’ති තප්පන්ති, ජොතන්ති, විරොචන්ති, දිවා තප්පතිආදිච්චොතිආදීසු විය. ඛුද්දිකා පීති නාම ලොමහංස න මත්තකාරිකා පීති. ඛණිකා පීති නාම ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා පීති. ඔක්කන්තිකා පීති නාම සරීරං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වාභිජ්ජන්තී පීති. උබ්බෙගාපීති නාම කායං උදග්ගං කත්වා ආකාසෙ උල්ලඞ්ඝාපෙන්තී පීති. ඵරණා පීති නාම කප්පාසවත්තියං ඵරණකතෙලං විය සකලකායං ඵරණවසෙන පවත්තා පීති.

80. On the meaning of rapture (pīti). 'It gladdens' (pinayati) means it makes plump, it makes full; hence it is said, 'it satisfies' (tappeti). The meaning is it gratifies. 'Contentment' (tuṭṭhi) means satisfied, delighted. 'Well-satisfied' (suhita) means well-satiated, well-filled, increased. Because roots have diverse meanings, it is said 'it increases' (vaḍḍheti). 'They gladden' (pinanti) means they satisfy, they shine, they radiate, just as in phrases like 'the sun shines by day' and so on. Minor rapture is rapture that only causes the hair to stand on end. Momentary rapture is rapture like the arising of lightning from moment to moment. Descending rapture is rapture that descends upon the body again and again, breaking forth. Uplifting rapture is rapture that makes the body elated, causing it to leap into the air. Pervasive rapture is rapture that proceeds by way of pervading the entire body, like oil spreading through a cotton wick.

81. ඡන්දවචනත්ථෙ. ‘‘අභිසන්ධී’’ති අභිලාසො, අභිකඞ්ඛනං. ‘‘කත්තුසද්දො’’ති කරධාතු වසෙන වුත්තං. ‘‘සබ්බකිරියා පදානී’’ති සබ්බානි තුමිච්ඡත්ථ කිරියා පදානි. ‘‘අත්ථිකො’’ති අසිද්ධො හුත්වා සාධෙතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො අස්සාති අත්ථිකො. ඉච්ඡන්තොතිපි වදන්ති. ‘‘ආරාධෙතුකාමතා වසෙනා’’ති සාධෙතු කාමතාවසෙන, සම්පාදෙතු කාමතා වසෙන. උසුං සරං අ සන්ති [Pg.89] ඛිපන්තීති ඉස්සාසා. ඉකාරස්ස උකාරො. ධනුග්ගහා. ‘‘යසෙන වා’’ති පරිවාරෙන වා, කිත්ති සද්දෙන වා. ‘‘සරෙ’’ති කණ්ඩෙ. විභාවනිපාඨෙ නානාවාද සොධනත්ථං අයඤ්චාතිආදිවුත්තං. ‘‘යදග්ගෙනා’’ති යෙන කාරණ කොට්ඨාසෙන. සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධො. ‘‘විස්සජ්ජිතබ්බ යුත්තකෙනා’’ති විස්සජ්ජිතබ්බ යොග්‍යෙන. ‘‘තෙන අත්ථිකො යෙවා’’ති පදුද්ධාරො. ‘‘සො න යුජ්ජතී’’ති සො අත්ථො න යුජ්ජති. ‘‘ඛිපිත උසූනං’’ති පුබ්බභාගෙ ඛිපිත උසූනං. ‘‘අත්ථතො පනා’’ති අධිප්පායත්ථතො පන. ‘‘හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති ලොකෙ කිඤ්චි ඉච්ඡන්තස්ස ජනස්ස හත්ථප්පසාරණං වියාති අධිප්පායො. ‘‘ථාමපත්තො’’ති අධිපති භාව පත්තොති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තථාහෙසා’’තිආදිං. ‘‘තණ්හාය හත්ථෙ ඨිතා’’ති උපචාර වචනමෙතං. තණ්හාය පරිග්ගහිතාති වුත්තං හොති. නසක්ඛිස්සන්තියෙව, නො නසක්ඛිස්සන්ති. තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ඡන්දොයෙව තණ්හාය බලවතරොති. කස්මා බලවතරොති. ආදීනවානිසංස දස්සනඤ්ඤාණෙන යුත්තත්තාති.

81. On the meaning of the word 'chanda.' 'Intention' (abhisandhi) means desire, longing. 'Agent noun' (kattusaddo) is said with reference to the root 'kar' (to do). 'All verbal forms' (sabbakiriyā padānī) refers to all verbal forms having the meaning of desiring to do something. 'Seeker' (atthiko) means one for whom there is a purpose that is desired to be accomplished, but is not yet accomplished. Some also say 'one who desires.' 'By way of the desire to accomplish' (ārādhetukāmatā vasena) means by way of the desire to accomplish, by way of the desire to bring about. 'Archers' (issāsā) are those who shoot (asanti) an arrow (usuṃ, saraṃ). The 'i' sound changes to 'u'. Bowmen. 'Or by fame' (yasena vā) means either by retinue or by the word 'fame.' 'On an arrow' (sare) means on an arrow (kaṇḍe). In the Vibhāvanī text, 'this too' and so on is stated for the purification of various doctrines. 'By which part' (yadaggenā) means by which reason-portion. 'It is included' is the connection. 'By what is fit to be released' (vissajjitabba yuttakenā) means by what is suitable to be released. 'That is indeed the seeker' is the extraction of the phrase. 'That is not suitable' (so na yujjatī) means that meaning is not suitable. 'Of arrows shot' (khipita usūnaṃ) refers to arrows shot in the former part. 'But in terms of meaning' (atthato panā) means but in terms of the intended meaning. 'Like the stretching out of a hand' (hatthappasāraṇaṃ viyā) means the intention is like the stretching out of a hand by people in the world who desire something. 'Having attained power' (thāmapatto) means it is said that he has attained the state of being a master. Therefore, he said 'thus indeed' and so on. 'Standing in the hand of craving' (taṇhāya hatthe ṭhitā) is a figurative expression; it means it is grasped by craving. The reading is `nasakkhissantiyeva` (they will certainly not be able), not `no nasakkhissanti`. Therefore, it should be understood that chanda is indeed stronger than craving. Why is it stronger? Because it is endowed with the knowledge of seeing danger and benefit.

82. ‘‘පකිරන්තී’’ති පත්ථරන්ති. ‘‘සමානා’’ති සාවජ්ජෙහි යුත්තා සාවජ්ජා, අනවජ්ජෙහි යුත්තා අනවජ්ජාති එවං සදිසා, සාධාරණා.

82. 'They scatter' (pakiranti) means they spread out. 'Similar' (samānā) means: when connected with what is faulty, they are faulty; when connected with what is faultless, they are faultless—thus, they are similar, common.

අඤ්ඤසමානරාසිම්හිඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The elucidation on the group of other similar qualities is finished.

83. අකුසලරාසිම්හි. ‘‘මුය්හතී’’ති ඤාතබ්බස්සඤෙය්‍ය ධම්මස්ස අඤ්ඤාණ වසෙන සම්මුය්හති, චිත්තස්ස අන්ධභාවො හොති. චතුරඞ්ගතමො නාම ‘කාළපක්ඛ චාතුද්දසි දිවසො, අඩ්ඪරත්ති සමයො, තිබ්බවනසණ්ඩො, බහලමෙඝච්ඡන්නො,ති අයං චතුරඞ්ගතමො. සො චක්ඛුස්ස අන්ධභාවං කරොති. එවං තස්ස තමස්ස චක්ඛුස්ස අන්ධභාවකරණං විය. ඤාණගතිකො හොතීති දට්ඨබ්බො අට්ඨකථා නයෙන. තමෙව අට්ඨකථා නයං දස්සෙතුං ‘‘තථා හෙසා’’තිආදි වුත්තං. අභිධම්මටීකායං පන මිච්ඡා ඤාණන්ති මිච්ඡා විතක්කො අධිප්පෙතො. සො හි මිච්ඡා සඞ්කප්පො හුත්වා නානප්පකාර චින්තා පවත්ති වසෙන ඤාණගතිකො හොති. මොහො පන චිත්තස්ස අන්ධී භූතො[Pg.90], නානාචින්තන කිච්ච රහිතො, කථං ඤාණගතිකො භවෙය්‍යාති තස්ස අධිප්පායො. ‘‘පාප කිරියාසූ’’ති දුච්චරිත කම්මෙසු. ‘‘උපාය චින්තාවසෙනා’’ති කතකම්මස්ස සිද්ධත්ථාය සත්ථාවුධාදිවිධානෙසු නානාඋපාය චින්තාවසෙන. අප්පටි පජ්ජනං අප්පටි පත්ති. ඤාණ ගතිං අගමනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤාණමෙව වුච්චතී’’ති. ‘‘ඤාණගතිකා’’ති ඤාණප්පවත්තියා සමානප්පවත්තිකා. ලොභො ඤාණ ගතිකො මායාසාඨෙය්‍ය කම්මෙසු විචිත්තප්පවත්තිකත්තා. විචාරො ඤාණ ගතිකො. තථාහි සො ඣානඞ්ගෙසු විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛොති වුත්තො. චිත්තස්ස ඤාණ ගති කතා විචිත්තත්ථවාචකෙන චිත්තසද්දෙන සිද්ධො. තෙ ච ධම්මා සබ්බ සත්තෙසු ඤාණ ගතිකා න හොන්ති. ඤාණූපනිස්සයං ලභිත්වා එව හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘තෙහී’’තිආදිමාහ. තෙ සාධෙන්තීති සම්බන්ධො. පකතියා විඤ්ඤුජාතිකා නාම තිහෙතුකප්පටි සන්ධිකා. අඤ්ඤප්පටි සන්ධිකාපි බොධිසත්ත භූමියං ඨිතා වා පඤ්ඤාපසුත භවතො ආගතා වා. සුතපරියත්ති සම්පන්නා නාම ද්විහෙතුකප්පටි සන්ධිකාපි ඉමස්මිං භවෙ බහුස්සුත සම්පන්නා ච පරියත්ති කම්ම සම්පන්නා ච.

83. In the group of unwholesome qualities. 'He is deluded' (muyhati) means he is utterly deluded by way of ignorance of the knowable and comprehensible phenomena; there is blindness of mind. The fourfold darkness is called 'the fourteenth day of the dark fortnight, midnight, a dense forest thicket, and thick cloud cover'—this is the fourfold darkness. It makes the eye blind. Thus, it is like the making blind of the eye by that darkness. It should be understood as 'knowledge-going' (ñāṇagatiko) according to the commentary method. To show that very commentary method, 'thus indeed' and so on is stated. In the Abhidhamma sub-commentary, however, 'wrong knowledge' refers to wrong initial thought. For that, having become a wrong intention, is knowledge-going by way of the occurrence of various kinds of thinking. But delusion, having become blindness of mind, is devoid of the function of varied thinking—how could it be knowledge-going? This is his intention. 'In evil actions' (pāpa kiriyāsu) refers to misconduct in actions. 'By way of strategic thinking' (upāya cintāvasena) refers to thinking of various means in arrangements of weapons, tools, and so on, for the success of an action already done. 'Not proceeding' is non-attainment. The meaning is not going towards knowledge. Therefore, it is said, 'it is called ignorance itself.' 'Knowledge-going' (ñāṇagatikā) means having a similar occurrence to the occurrence of knowledge. Greed is knowledge-going because of its varied occurrence in actions of deceit and trickery. Sustained thought is knowledge-going. For it is said to be the opponent of doubt among the jhāna factors. The mind's 'knowledge-going' is established by the word 'mind' which denotes varied objects. And those phenomena are not knowledge-going in all beings. To show that they become so only when they obtain knowledge as a strong support, 'by them' and so on is said. 'They accomplish' is the connection. By nature, those of intelligent birth are called those with a rebirth-linking consciousness rooted in three wholesome roots. Even others with different rebirth-linking consciousnesses are either established on the Bodhisatta plane or have come from a state of being devoted to wisdom. Those accomplished in learning and scripture are called those with a rebirth-linking consciousness rooted in two causes, and who in this existence are accomplished in much learning and accomplished in scriptural practice.

84. අහිරිකවචනත්ථෙ. ‘‘න හිරීයතී’’ති නාම ධාතු පදමෙතං. හරායති ලජ්ජතීති හිරී. හරෙ ලජ්ජායංති ධාතු. න හිරී අහිරීති වචනත්ථො. ‘‘රුචිං උප්පාදෙත්වා’’ති ගාමසූ කරස්ස ගූථරාසි දස්සනෙ විය චිත්තරොචන චිත්ත ඛමනං උප්පාදෙත්වා. අත්තානං පාපකම්ම ලිම්පතො චිත්තස්ස අලීනතා අජිගුච්ඡනං නාම. අත්තානං අසප්පුරිස භාවපත්තිතො චිත්තස්ස අලීනතා අලජ්ජා නාම.

84. On the meaning of the word 'ahirika.' 'He does not feel shame' (na hirīyati) is a denominative verbal stem. Hirī means to be ashamed (harāyati), to feel modesty (lajjati). The root 'hare' is in the sense of 'to be ashamed.' The meaning of the word ahirī is 'no shame' (na hirī). 'Having aroused inclination' means generating mental inclination and acceptance, like a village pig at the sight of a heap of dung. The mind's non-shrinking, its non-repugnance, when one defiles oneself with evil actions, is called lack of disgust (ajigucchanaṃ). The mind's non-shrinking, its lack of shame, when one has fallen into the state of an ignoble person, is called shamelessness (alajjā).

85. අනොත්තප්පවචනත්ථෙ. ‘‘න භායතී’’ති පාපකම්මං භයතො න උපට්ඨාති. ‘‘න උත්‍රසතී’’ති පාපකම්ම හෙතු න කම්පති. ‘‘තාසූ’’ති පාපකිරියාසු. ‘‘අසාරජ්ජමානං කත්වා’’ති සූරං විස්සට්ඨං කත්වා. අසාරජ්ජං නාම සූරභාවො. අනුත්තාසො නාම පාපකම්ම හෙතු චිත්තස්ස අකම්පනං. ගාථායං. අජිගුච්ඡනසීලො පුග්ගලො අජෙගුච්ඡී. ‘‘පාපා’’ති පාපකම්මතො. ‘‘සූකරො’’ති ගාමසූකරො. සො ගූථතො අජෙගුච්ඡී. අහිරිකො පාපතො අජෙගුච්ඡීති යොජනා. අභායනසීලො අභීරූ. ‘‘සලභො’’ති පටඞ්ගො. ‘‘පාවකා’’ති [Pg.91] දීපජාලම්හා. සලභො පාවකම්හා අභීරූ විය අනොත්තව්වී පාපතො අභීරූති යොජනා.

85. On the meaning of lack of moral dread. 'Does not fear' means an evil action does not present itself as fearful. 'Does not tremble' means one does not shake on account of an evil action. 'In those' refers to evil actions. 'Having made it fearless' means having made it brave, unrestrained. Fearlessness (asārajjaṃ) is the state of bravery. Lack of dread (anuttāso) is the mind's non-trembling on account of an evil action. In the stanza: A person whose nature is not to feel repugnance is unrepugnant (ajegucchī). 'From evil' means from evil deeds. 'A pig' means a village pig. That one is unrepugnant to dung. One who is shameless (ahiriko) is unrepugnant to evil—this is the connection. One whose nature is not to fear is fearless (abhīrū). 'A moth' means a flying insect (paṭaṅgo). 'From fire' means from a blazing flame. Just as a moth is unafraid of a blazing flame, so is one without moral dread (anottappī) unafraid of evil—this is the connection.

86. උද්ධච්චවචනත්ථෙ. ‘‘උද්ධරතී’’ති උක්ඛිපති. ආරම්මණස්මිං න සන්නි සීදති. වික්ඛිපතීති වුත්තං හොති. ‘‘වට්ටෙත්වා’’ති ආවට්ටෙත්වා. ‘‘විස්සට්ඨගෙණ්ඩුකො වියා’’ති විස්සජ්ජිතො සාරගෙණ්ඩුකො විය. ‘‘ධජපටාකා වියා’’ති වාතෙරිතා ධජපටාකා විය.

86. On the meaning of restlessness. 'It lifts up' (uddharati) means it raises up. It does not settle on the object. It is said that it scatters. 'Having rolled' (vaṭṭetvā) means having rolled around. 'Like a released ball' means like a pith ball that has been released. 'Like banners and flags' means like banners and flags agitated by the wind.

87. ලොභවචනත්ථෙ. ‘‘ලුබ්භතී’’ති ගිජ්ඣති, අභිකඞ්ඛති. අභිසජ්ජනං අභිලග්ගනං. මක්කටං ආලිම්පති බන්ධති එතෙනාති මක්කටා ලෙපො. ‘‘තත්ත කපාලෙ’’ති අග්ගිනාසන්තත්තෙ ඝට කපාලෙ. තෙලස්ස වත්ථම්හි අඤ්ජනං අභිලග්ගනං තෙලඤ්ජනං. රජ්ජනං පටිසජ්ජනං රාගො. තෙලඤ්ජන භූතො රාගො තෙලඤ්ජන රාගො. න කිලෙසරාගො. රත්ති දිවං පවත්තනට්ඨෙන තණ්හා එව නදීසොතසදිසත්තා තණ්හා නදී. ‘‘සත්තානං’’ති පුථුජ්ජන සත්තානං. ‘‘සුක්ඛකට්ඨසාඛාපලාසතිණකසටානී’’ති සුක්ඛ කට්ඨකසටානි, සුක්ඛ සාඛා කසටානීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. කසට සද්දෙන අසාරභාවං දීපෙති. ‘‘නදී වියා’’ති පබ්බතෙය්‍යා නදී විය.

87. On the meaning of greed. 'It is greedy' (lubbhati) means it craves, it longs for. Clinging is adhering. That by which a monkey is smeared and bound is called monkey-lime (makkaṭālepo). 'On a heated potsherd' means on a potsherd heated by fire. The smearing and adhering of oil on a cloth is an oil-stain (telañjanaṃ). Being impassioned, clinging—this is passion (rāgo). Passion that is like an oil stain is oil-stain passion. It is not defilement-passion (kilesarāgo). Because it flows day and night, craving (taṇhā), being like a river current, is a craving-river (taṇhā nadī). 'Of beings' means of ordinary folk. 'Dry sticks, branches, leaves, grass, and rubbish' should be connected as 'dry sticks and rubbish,' 'dry branches and rubbish,' and so on. The word 'rubbish' (kasaṭa) indicates worthlessness. 'Like a river' means like a mountain river.

88. දිට්ඨිවචනත්ථෙ. ‘‘දස්සනං’’ති පරිකප්පනා සිද්ධෙසු මිච්ඡා සභාවෙසු විපරීත දස්සනං. තෙනාහ ‘‘ධම්මානං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘ධම්මානං’’ති රූපාරූප ධම්මානං, අනිච්චතාදි ධම්මානඤ්ච. ‘‘යාථාව සභාවෙසූ’’ති භූතසභාවෙසු. භූතසභාවො හි යථා ධම්මං අවති රක්ඛතීති අත්ථෙන යාථාවොති වුච්චති. අත්තානං පණ්ඩිතං මඤ්ඤන්තීති පණ්ඩිත මානිනො. පටිවෙධඤ්ඤාණං නාම අරිය මග්ගඤ්ඤාණං. පරමං වජ්ජන්ති දට්ඨබ්බා ලොකෙ මහාසාවජ්ජට්ඨෙන තං සදිසස්ස අඤ්ඤස්ස වජ්ජස්ස අභාවතොති අධිප්පායො.

88. On the meaning of the word 'view.' 'View' (dassanaṃ) is a distorted perception concerning false natures established by speculation. Hence it is said, 'of phenomena,' etc. Therein, 'of phenomena' means material and immaterial phenomena, and also the phenomena of impermanence and so forth. 'In their true natures' means in their real natures. A real nature is called 'as it is' in the sense that it protects and guards in accordance with the Dhamma. 'Considering themselves wise' means they are conceited as wise. Penetrative knowledge (paṭivedhaññāṇaṃ) is the knowledge of the noble path. It should be seen as the 'supreme fault' in the world on account of its great blameworthiness, the meaning being that there is no other fault comparable to it.

89. මානවචනත්ථෙ. ‘‘මඤ්ඤතී’’ති භූතසභාවං අතික්කම්ම අධිකං කත්වා අහමස්මීතිආදිනා තෙන තෙන අභූතාකාරෙන මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘අහං ලොකෙ’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘කට්ඨකථිඞ්ගරො වියා’’ති සුක්ඛදාරුක්ඛන්ධො විය. සො පන උපත්ථම්භිතො මඤ්ඤතීති සම්බන්ධො. ‘‘අත්තානං අච්චුග්ගතං මඤ්ඤතී’’ති පුග්ගලං මානෙන අභින්නං කත්වා වුත්තං. ‘‘උන්නති ලක්ඛණො’’ති උන්නමන සභාවො.

89. On the meaning of conceit. 'He conceives' means that, transgressing the real nature and exaggerating it, he conceives in various unreal ways, such as 'I am.' Hence it is said, 'I in the world,' etc. Therein, 'like a piece of burnt wood' means like a log of dry wood. The connection is that it conceives when propped up. 'He conceives himself as highly elevated' is said by treating the person as inseparable from conceit. 'Characterized by elevation' means having the nature of rising up.

90. දොසවචනත්ථෙ[Pg.92]. චණ්ඩෙන කායවචී මනොකම්මෙන සමන්නාගතො චණ්ඩිකො. චණ්ඩිකස්ස භාවො චණ්ඩික්කං. ‘‘පහතාසීවිසො වියා’’ති දණ්ඩෙන පහතො ආසීවිසො විය. ‘‘විසප්පනට්ඨෙනා’’ති සකලකායෙ විවිධෙන සප්පනට්ඨෙන, ඵරණට්ඨෙන. ඉදඤ්ච තං සමුට්ඨාන රූපානං ඵරණ වසෙන වුත්තං. ‘‘අසනිපාතො වියා’’ති සුක්ඛා සනිපතනං විය. ‘‘දාවග්ගිවියා’’ති අරඤ්ඤග්ගි විය. ‘‘සපත්තො වියා’’ති දුට්ඨවෙරී විය. ‘‘විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං වියා’’ති යථා මුත්තං නාම පකතියා එව දුග්ගන්ධත්තා පටිකුලත්තා දූරෙ ඡට්ටනීයන්ති අහිතමෙව හොති. පුන පූතිභාවෙ සති, දූරතරෙ ඡට්ටෙතබ්බං. විසසංසට්ඨෙපන වත්තබ්බමෙවනත්ථි. සබ්බසො අහිතරාසි හොති. එවං දොසොපි තං සමඞ්ගීනො තස්මිං ඛණෙ පරෙසං අමනාපියතං ආපාදෙති. අත්තහිත පරහිත විනාසඤ්ච කාරෙති, පරම්මරණා අපායඤ්ච පාපෙතීති සබ්බසො අහිතරාසි හොති. තෙන වුත්තං ‘‘විසසංසට්ඨපූති මුත්තං විය දට්ඨබ්බො’’ති.

90. On the meaning of hatred. One endowed with fierce bodily, verbal, and mental action is a fierce person. The state of being a fierce person is fierceness. 'Like a beaten poisonous snake' means like a poisonous snake struck with a stick. 'In the sense of spreading' means in the sense of pervading and diffusing throughout the entire body in various ways. And this is said with reference to the diffusion of the material phenomena that originate from it. 'Like a thunderbolt strike' means like the falling of a dry thunderbolt. 'Like a forest fire' means like a jungle fire. 'Like an enemy' means like a wicked foe. 'Like urine mixed with poison and putridity' means that just as urine is by nature foul-smelling and repulsive, to be discarded far away, and is simply harmful; then, when it is putrid, it should be discarded even further away; but when mixed with poison, there is nothing more to be said—it is entirely a mass of harm. Similarly, hatred, for one endowed with it, at that moment causes unpleasantness to others. It brings about the destruction of one's own welfare and that of others, and after death leads to a state of loss—thus it is entirely a mass of harm. Therefore it is said, 'It should be seen as like urine mixed with poison and putridity.'

91. ඉස්සාවචනත්ථෙ. දුවිධා ඉස්සාලද්ධසම්පත්ති විසයා චලභිතබ්බ සම්පත්ති විසයා ච. තත්ථ ලද්ධ සම්පත්ති විසයං තාවදස්සෙති ‘‘පරෙසං පකතියා’’තිආදිනා. ලද්ධ සම්පත්තිග්ගහණෙන අතීත සම්පත්තිපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. ඉස්සාපකතිකාහි කෙචි අසුකො නාම පුබ්බෙ එවං සම්පත්තිකො අහොසීති වා, අහං පුබ්බෙ එවං සම්පත්තිකො අහොසින්ති වා සුත්වා නසහන්තියෙව. තං වචනං සොතුංපි න ඉච්ඡන්තීති. අසුකොතිආදිනා ලභිතබ්බසම්පත්ති විසයං දස්සෙති.

91. On the meaning of envy. Envy is twofold: that which has as its object success already attained, and that which has as its object success yet to be attained. Therein, it first shows the sphere of attained success by means of 'of others by nature,' etc. It should be understood that by the term 'attained success,' past success is also included. For some who are naturally envious, upon hearing, 'So-and-so was formerly so prosperous,' or, 'I was formerly so prosperous,' simply cannot bear it. They do not even wish to hear such words. By 'So-and-so,' etc., it shows the sphere of success yet to be attained.

92. මච්ඡරියවචනත්ථෙ. ‘‘මම එවා’’ති මමපක්ඛෙ එවාති අධිප්පායො. ‘‘ගුණජාතං’’වාති අත්තනිවිජ්ජමානං සිප්පවිජ්ජාදි සම්පත්ති ගුණජාතං වා. ‘‘වත්ථු වා’’ති ධනධඤ්ඤාදිවත්ථු වා. ‘‘අවිප්ඵාරිකතාවසෙනා’’ති අඤ්ඤෙන තං සිප්පවිජ්ජාදිකං වා ධනධඤ්ඤාදිකං වා මය්හං දෙහීති වුත්තෙ පරහිතත්ථාය දාතබ්බ යුත්තකං දස්සාමීති එවං චිත්තෙසති, පරහිතප්ඵරණාවසෙන තං චිත්තං විප්ඵාරිකං නාම හොති. දෙහීති වචනම්පි සොතුං අනිච්ඡන්තො පරහිතත්ථාය අවිප්ඵාරික චිත්තො නාම හොති. එවං අවිප්ඵාරිකතාවසෙන චරති පවත්තතීති මච්ඡරඤ්ච කාරස්ස ඡ කාරං [Pg.93] කත්වා. තථා පවත්තං චිත්තං. පුග්ගලො පන මච්ඡරීති වුච්චති. ‘‘තං’’ති ලද්ධසම්පත්තිං. ‘‘පරෙහි සාධාරණං දිස්වා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. සාධාරණන්ති ච ද්විසන්තකං වාති සන්තකං වා භවිස්සමානං, පරෙහි වා පරිභුඤ්ජියමානං. ‘‘නිග්ගුහනලක්ඛණං’’ති රක්ඛාවරණගුත්තීහිසඞ්ගොපන සභාවං. අත්තනා ලද්ධ සම්පත්ති නාම ඉස්සාය අවිසයො. ලභිතබ්බසම්පත්ති පන උභය සාධාරණං. තස්මා තත්ථ උභින්නං විසෙසො වත්තබ්බොති තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘යස්ස ලාභං න ඉච්ඡතී’’ති අත්තනා ලභතු වා මාවා, කෙවලං පර සම්පත්තිං අසහන්තො යස්ස පරස්ස ලාභං න ඉච්ඡති. ‘‘චිත්ත විඝාතො’’ති චිත්ත විහඤ්ඤනං. ‘‘අත්තනා ලද්ධුං ඉච්ඡතී’’ති පරො සම්පජ්ජතු වා මාවා, යත්ථ පරලාභෙසති, අත්තනා න ලභිස්සති, තත්ථ අත්තනාව ලද්ධුං ඉච්ඡති. යත්ථ අත්තනා ච ලභති, පරො ච ලභති, තත්ථ විඝාතො නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘අලබ්භමානකං චින්තෙත්වා’’ති අත්තනා අලභිස්සමානං සල්ලක්ඛෙත්වා.

92. On the meaning of stinginess. 'Only for me' means 'only on my side.' 'A store of qualities' refers to the wealth of qualities existing in oneself, such as skill or knowledge. 'Or a thing' means a thing such as wealth or grain. 'By way of non-diffusion' means: when another says, 'Give me that skill, knowledge, wealth, or grain of yours,' if one's mind is disposed to give what is proper for the welfare of others, then that mind is called 'diffused' in the sense of pervading for the welfare of others. But one who is unwilling even to hear the word 'give' has a mind that is 'non-diffused' for the welfare of others. Thus, to act and proceed by way of non-diffusion is stinginess. A mind that proceeds thus is stinginess, and the person is called stingy. 'That' refers to acquired prosperity. It should be connected with 'seeing it as common with others.' 'Common' means belonging to two, or what is going to belong to others, or what is being enjoyed by others. 'Having the characteristic of concealment' means having the nature of concealing, guarding, protecting, and hiding. Prosperity gained by oneself is not the domain of envy, but prosperity yet to be gained is common to both. Therefore, to show the distinction between the two, it is said, 'And here,' etc. 'For whose gain one does not wish' means that, whether one gains oneself or not, one does not wish for another's gain, simply being unable to tolerate that other's prosperity. 'Distress of mind' refers to mental affliction. 'Desiring to gain for oneself' means that, whether another succeeds or not, in a situation where there is gain for another and one will not gain oneself, one wishes to gain for oneself alone. The meaning is that where both oneself and another gain, there is no distress. 'Having considered what is unobtainable' means having reflected on what one will not obtain oneself.

93. කුක්කුච්චවචනත්ථෙ. ‘‘කිරියා කතං’’ති කත සද්දස්සභාව සාධනමාහ. එවං වචනත්ථං දස්සෙත්වා අභිධෙය්‍යත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථතො පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘අනුසොචන වසෙනා’’ති පච්ඡා පුනප්පුනං චිත්තසන්තාපවසෙන. සො කුකතන්ති වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘කුසල ධම්මෙසූ’’ති පුඤ්ඤ කිරියවත්ථු ධම්මෙසු චිත්ත පරියාදානාය එව සංවත්තති. කුක්කුච්ච සමඞ්ගී පුග්ගලො පුඤ්ඤකම්මං කරොන්තොපි චිත්ත සුඛං න ලභති. බහුජන මජ්ඣෙ වසිත්වා නානාකිච්චානි කරොන්තො නානා තිරච්ඡාන කථං කථෙන්තො චිත්ත සුඛං ලභති. තදා තස්ස පුඤ්ඤකම්ම කරණත්ථාය චිත්තං පරියාදීයති, පරික්ඛිය්‍යති. චිත්තවසං ගච්ඡන්තො විචරති. එවං චිත්ත පරියාදානාය එව සංවත්තති. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති අට්ඨසාලිනියං. ‘‘කතා කතස්ස සාවජ්ජානවජ්ජස්සා’’ති පුබ්බෙ කතස්ස සාවජ්ජකම්මස්ස, අකතස්ස අනවජ්ජ කම්මස්ස. කම්මත්ථෙසාමිවචනං. ‘‘අභිමුඛගමනං’’ති ආරම්මණ කරණවසෙන චිත්තස්ස අභිමුඛප්පවත්තනං. එතෙන පටිමුඛං සරණං චින්තනං පටිසාරොති දස්සෙති. ‘‘අකතං න කරොතී’’ති අකතං කාතුං න සක්කොතීති අධිප්පායො. එවං කතං න කරොතීති එත්ථපි. ‘‘විරූපො’’ති [Pg.94] වීභච්ඡො අසොභණො. ‘‘කුච්ඡිතො’’ති ගරහිතබ්බො. නනු පුබ්බෙ චිත්තුප්පාදො කුච්ඡිතොති වුත්තො. අට්ඨකථායං පන විප්පටිසාරො කුච්ඡිතොති වුත්තො. උභයමෙතං න සමෙතීති. නො න සමෙති, අඤ්ඤථානු පපත්තිතොති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘යෙන ච කාරණෙනා’’ති කතාකතං පටිච්ච නිරත්ථක චිත්තප්පවත්ති කාරණෙන. සො චිත්තුප්පාදොව කුකතපදෙ ගහෙතුං යුත්තො, නවිභාවනියං විය කතාකත දුච්චරිත සුචරිතන්ති අධිප්පායො. නනු විභාවනියම්පි සො චිත්තුප්පාදොව උපචාර නයෙන ගහිතොති චෙ. යුත්ති වසෙන ච අට්ඨකථාගමෙන ච මුඛ්‍යතො සිද්ධෙ සති, කිං උපචාර නයෙන. තෙනාහ ‘‘විභාවනියං පනා’’තිආදිං. කුකතස්සභාවො කුක්කුච්චං, අකාරස්ස උකාරං කත්වාති අයං අට්ඨකථානයො. ඉදානි සද්දසත්ථනයෙන අපරං වචනත්ථඤ්ච අධිප්පායත්ථඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ‘‘ධාතුපාඨෙසූ’’ති අක්ඛරධාතුප්පකාසනෙසු නිරුත්ති පාඨෙසු. පඨන්තියෙව, නො න පඨන්ති. තෙ ච අත්ථා චෙතසො විප්පටිසාරො මනො විලෙඛොති එවං පාළියං වුත්තෙහි කුක්කුච්චපරියායෙහි සමෙන්තියෙව. තස්මා අයං අපරොනයො ඉධ අවස්සං වත්තබ්බො යෙවාති දීපෙති. විප්පටි සාරිපුග්ගලො ච තං තං පුඤ්ඤකම්මං කරොන්තොපි විප්පටි සාරග්ගිනා දය්හමාන චිත්තො පුඤ්ඤකම්මෙ චිත්තප්පසාදං නලභති. චිත්ත සුඛං න වින්දති. කිං ඉමිනා කම්මෙනාති තං පහාය යත්ථ චිත්ත සුඛං වින්දති, තත්ථ විචරති. එවං විප්පටිසාරො පුඤ්ඤකම්මතො සඞ්කොචනං නාම හොතීති. කිලෙසසල්ලිඛනං නාම සන්තුට්ඨි සල්ලෙඛප්පටිපත්තියං ඨිතස්ස තදඞ්ගප්පහානාදිවසෙන තං තං කිලෙසප්පහානං වුච්චති. ‘‘අනුත්ථුනනාකාරෙනා’’ති පුනප්පුනං විලපනාකාරෙන. සඞ්කොචතීති වත්වා තස්ස උභයං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කුසලකම්ම සමාදානෙ’’තිආදිමාහ. නමිතුම්පි න දෙති. කුතො සමාදාතුං වා වඩ්ඪෙතුං වා දස්සතීති අධිප්පායො. ‘‘තනුකරණෙනා’’ති දුබ්බලකරණෙන. විසෙසනට්ඨෙකරණ වචනං. ‘‘සො’’ති ධම්මසමූහො. තං පන කුක්කුච්චං. කෙචි පන කුක්කුච්චං පච්චුප්පන්න සුචරිත දුච්චරිතා රම්මණම්පි අනාගත සුචරිත දුච්චරිතා රම්මණම්පි කප්පෙන්ති. තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘තෙනා’’තිආදිමාහ[Pg.95]. මහානිද්දෙසපාඨෙ ද්වීහාකාරෙහි උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛොති පාඨො. ‘‘කතත්තා චා’’ති අකත්තබ්බස්ස කතත්තා ච. ‘‘අකතත්තා චා’’ති කත්තබ්බස්ස අකතත්තා ච. කෙචි පන අයං විප්පටිසාරො නාම කදාචි කස්සචි කෙනචි කාරණෙන පුබ්බෙකත සුචරිතම්පි අකත දුච්චරිතම්පි ආරබ්භ උප්පජ්ජති. උම්මත්තකසදිසඤ්හි පුථුජ්ජන චිත්තන්ති වදන්ති. තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘එතෙනා’’තිආදිමාහ. සො පන කෙසඤ්චි වාදෙ විප්පටිසාරො නාම දොමනස්සං හොති, න කුක්කුච්චන්ති අධිප්පායො. සොච ඛො ද්විධා භාවො. අපායභයෙන තජ්ජීයන්ති තාසීයන්තීති අපායභය තජ්ජිතා. ‘‘න අඤ්ඤෙසං’’ති සුචරිත දුච්චරිතං අජානන්තානං අමනසිකරොන්තානඤ්ච න හොති. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. සුචරිතදුච්චරිත නාමෙන අනුසොචනාකාරස්ස දස්සිතත්තාති වුත්තං ‘‘අකතං මෙ’’තිආදි. යාථාවමානො නාම සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යො හමස්මීති සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති හීනස්ස හීනොහමස්මීතිආදිනා පවත්තො භූතමානො. යඤ්චකුක්කුච්චං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘අකත්වා’’ති තං කල්‍යාණ කම්මං අකත්වා. ‘‘කත්වා’’ති තං පාපකම්මං කත්වා. ඉදං පන පුබ්බෙකතා කතකාලෙ එව අයාථාවං හොති. අනුසොචන කාලෙපන යාථාවමෙව. ‘‘හත්ථ කුක්කුච්චං’’ති එත්ථ සඞ්කොචනත්ථො න ලබ්භති. කුච්ඡිත කිරියත්ථො එව ලබ්භති. හත්ථලොලතාහි හත්ථ කුක්කුච්චන්ති වුච්චති. පාදලොලතා ච පාදකුක්කුච්චං. තෙනාහ ‘‘අසංයත කුක්කුච්චං නාමා’’ති. යං පන කුක්කුච්චං. ‘‘තං’’ති තං වත්ථුං. කුක්කුච්චං කරොන්තීති කුක්කුච්චායන්තා. නාමධාතු පදඤ්හෙතං. කප්පති නු ඛො, න නු ඛො කප්පතීති එවං විනය සංසයං උප්පාදෙන්තාති අත්ථො. ‘‘කුක්කුච්චප්පකතතායා’’ති කුක්කුච්චෙන අපකතතාය අභිභූතතාය. ‘‘අත්තනො අවිසයෙ’’ති ආණාචක්කඨානෙ. ආණාචක්ක සාමිනො බුද්ධස්සවිසයත්තා අත්තනො සාවක භූතස්ස අවිසයෙති අත්ථො. යෙ පන කරොන්තියෙව කුක්කුච්චායන්තා පීති අධිප්පායො. ‘‘ආපත්තිං’’ති දුක්කටාපත්තිං.

93. On the meaning of the word 'kukkucca'. He states the derivation of the nature of the word 'kata' (done) as 'kiriyā kataṃ' (an action done). Having thus shown the verbal meaning, and now showing the denotative meaning, he says, 'but in meaning,' and so on. By 'through repeated remorse' is meant by way of repeated mental distress afterwards. The connection is that this is called 'kukata' (badly done). By 'in wholesome states' is meant that in the states that are grounds for meritorious action, it conduces only to the exhaustion of the mind. A person endowed with remorse, even while performing meritorious deeds, does not obtain mental happiness. Living among many people, engaged in various tasks and speaking various frivolous talks, he obtains mental happiness. At that time, his mind becomes exhausted and depleted for the performance of meritorious actions. He wanders about under the control of his mind. Thus, it only conduces to the exhaustion of the mind. By 'in the commentary' is meant in the Aṭṭhasālinī. By 'regarding what has been done and what has not been done, blameworthy and blameless' is meant previously committed blameworthy actions and uncommitted blameless actions. This is the genitive case in the sense of the object. By 'facing toward' is meant the mind's turning towards an object by way of making it an object. By this, it is shown that regret (`paṭisāra`) is remembering and thinking while facing towards the object. By 'what has not been done, he does not do' is meant that he is unable to do what has not been done. Similarly, this applies to 'what has been done, he cannot undo'. By 'ugly' is meant repulsive, unattractive. By 'blameworthy' is meant deserving censure. Was it not previously stated that a mental state is blameworthy? But in the commentary, remorse is called blameworthy. Do these two not agree? No, they are not inconsistent; to show that it is applicable in another way, he says, 'and here,' and so on. By 'because of which reason' is meant the reason for the futile mental activity concerning what has been done and not done. The meaning is that that mental state itself is fit to be taken in the term 'kukata', not what is to be analyzed, namely the good and bad deeds done and not done. But if it is said that even what is to be analyzed is that mental state taken by the method of extension, then when it is established primarily by logic and the commentarial tradition, what need is there for the method of extension? Hence, it is said, 'but what is to be analyzed,' and so on. The nature of 'kukata' is kukkucca, making the 'a' into 'u'—this is the commentarial method. Now, to explain another verbal meaning and the intended meaning according to the science of grammar, the phrase 'furthermore' is introduced. There, by 'in the Dhātupāṭha' is meant in the texts on etymology that expound letters and roots. They are indeed recited, not unrecited. And those meanings agree with the synonyms for kukkucca stated in the Pali, such as 'remorse of the mind' and 'mental agitation.' Therefore, it is shown that this alternative explanation must certainly be stated here. A remorseful person, even while performing meritorious deeds, with a mind burning with the fire of remorse, does not gain confidence in the meritorious action. He does not experience mental happiness. Thinking, 'What is the use of this deed?', abandoning it, he wanders where he finds mental happiness. Thus, remorse is called a shrinking away from meritorious deeds. The 'effacement of defilements' refers to the abandoning of this or that defilement by means of substitution of opposites, etc., for one established in the practice of contentment and austerity (`sallekha`). By 'in the manner of lamenting' is meant by way of repeatedly lamenting. Having said 'shrinks away,' showing both meanings, he then says, 'in undertaking wholesome deeds,' and so on. It does not even allow one to bow down. How then would it allow one to undertake or increase it? This is the meaning. By 'by weakening' is meant by making feeble. This is the instrumental case in the sense of an adverb. By 'that' is meant the group of states. That, however, is kukkucca. Some, however, consider kukkucca to have as its object present wholesome and unwholesome deeds, as well as future wholesome and unwholesome deeds. Rejecting this, he says, 'therefore,' and so on. In the Mahāniddesa text, the passage states that kukkucca, remorse of the mind, and mental agitation arise in two ways. By 'because of what has been done' is meant because of what should not have been done being done. By 'because of what has not been done' is meant because of what should have been done not being done. Some say that this remorse sometimes arises in some individuals due to some reason concerning even previously done wholesome deeds or uncommitted unwholesome deeds. For the mind of an ordinary person is like that of a madman, they say. Rejecting this, he says, 'by this,' and so on. But according to some, in some doctrines, remorse is sorrow, not kukkucca—this is the meaning. That sorrow is indeed of two kinds. Those who are threatened and terrified by the fear of the lower realms are called 'terrified by fear of the lower realms'. By 'not for others' is meant that it does not arise for those who do not know or pay attention to wholesome and unwholesome deeds. If it is asked, 'How is this known?', it is because the mode of remorse is shown with reference to good and bad conduct, as stated in 'what I have not done,' etc. Conceit based on fact (`yāthāvamāno`) is the actual conceit (`bhūtamāno`) that proceeds as 'I am better than the better,' 'I am equal to the equal,' 'I am inferior to the inferior,' and so on. And the connection is that kukkucca arises. By 'not having done' is meant not having done that good deed. By 'having done' is meant having done that evil deed. This, however, is inappropriate only at the time of committing the deed. At the time of remorse, it is appropriate. Here, in 'restlessness of hand,' the meaning of shrinking is not taken. Only the meaning of blameworthy action is taken. Restlessness of hands is called `hattha-kukkucca`, and restlessness of feet is `pāda-kukkucca`. Hence it is said, 'unrestrained kukkucca'. But that kukkucca—by 'that' is meant that object. 'Those who feel remorse' are `kukkuccāyantā`. This is a denominative verb. The meaning is that they arouse doubt about the discipline, thinking, 'Is it allowable or not allowable?' By 'due to being affected by kukkucca' is meant due to being overwhelmed, overpowered by remorse. By 'outside one's authority' is meant in the sphere of command. The meaning is that since the sphere of command belongs to the Buddha, its master, it is outside the authority of one who is a disciple. The meaning is that there are those who, even while feeling remorse, still do it. By 'an offense' is meant a dukkaṭa offense.

94-95. ථිනමිද්ධවචනත්ථෙසු. ‘‘චිත්තං මන්දමන්දං කත්වා’’ති චින්තන කිච්චෙ අතිමන්දං පරිදුබ්බලං කත්වා. චිත්තං ගිලානං මිලාතං කත්වාති [Pg.96] වුත්තං හොති. ‘‘අජ්ඣොත්ථරතී’’ති අභිභවති. ආරම්මණ විජානනෙ වා ජවනකිච්චෙ වා පරිහීනථාමබලං කරොති. ‘‘ථියතී’’ති පදං පාළිවසෙන සිද්ධන්ති ආහ ‘‘ථිනං ථියනා’’තිආදිං. ‘‘අකම්මඤ්ඤභූතෙ කත්වා’’ති කායකම්මාදීසු අකම්මක්ඛමෙ පරිදුබ්බලෙ කත්වා. [මුග්ගරෙන පොථෙත්වා වියාති වුත්තං හොති ]. ‘‘තෙ’’ති චිත්ත චෙතසිකෙ සම්පයුත්ත ධම්මෙ. ‘‘ඔලීයාපෙත්වා’’ති අවලීනෙ අවසීදන්තෙ කත්වා. තෙනාහ ‘‘ඉරියා පථං පී’’තිආදිං. ථිනං චිත්තං අභිභවති, විජානන කිච්චස්ස ගෙලඤ්ඤත්තා ථිනස්ස. මිද්ධං චෙතසිකෙ අභිභවති, ඵුසනාදි කිච්චස්ස ගෙලඤ්ඤත්තා මිද්ධස්සාති අධිප්පායො.

94-95. On the meanings of the words 'sloth' and 'torpor'. By 'making the mind very sluggish' is meant making it extremely sluggish and very feeble in the function of thinking. This means making the mind sick and withered. By 'it overwhelms' is meant it overpowers. It makes one deficient in strength and energy in either the knowing of the object or the function of impulsion. He says that the word 'thiyati' (stagnates) is established according to the Pāli text, as in 'sloth is the act of stagnating,' and so on. By 'making them unfit for action' is meant making them incapable and very feeble in bodily actions, etc. [This is said to be like striking with a mallet]. By 'them' is meant the mind and its associated mental factors. By 'making them inactive' is meant making them sluggish and causing them to sink down. Hence he says, 'even the posture,' and so on. Sloth overpowers the mind, due to its being a sickness of the function of knowing. Torpor overpowers the mental factors, due to its being a sickness of the function of contact, etc. This is the intended meaning.

96. විචිකිච්ඡාවචනත්ථෙ. ‘‘චිකිච්ඡනං’’ති රොගාපනය නත්ථෙ කිතධාතුවසෙන සිද්ධං සඞ්ඛත කිරියා පදන්ති ආහ ‘‘ඤාණප්පටිකාරොති අත්ථො’’ති. ‘‘පටිකාරො’’ති ච රොගස්ස පටිපක්ඛ කම්මං. ‘‘එතායා’’ති නිස්සක්කවචනං. විචිනන්ති ධම්මං විචිනන්තීති විචිනො. ධම්ම වීමංසකා. කිච්ඡති කිලමති එතායාති කිච්ඡා. විචිනං කිච්ඡාති විචිකිච්ඡාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සභාවං’’තිආදිමාහ. ‘‘විචිකිච්ඡතී’’ති සඞ්ඛතධාතුපදං. තඤ්ච කඞ්ඛායං වත්තතීති දස්සෙතුං ‘‘විචිකිච්ඡති වා’’තිආදි වුත්තං. ද්විධා එළයති කම්පතීති ද්වෙළකං. තථා පවත්තං චිත්තං. ද්වෙළකස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘බුද්ධාදීසු අට්ඨසූ’’ති බුද්ධෙ කඞ්ඛති, ධම්මෙ කඞ්ඛති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති, සික්ඛාය කඞ්ඛති, පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති, අපරන්තෙ කඞ්ඛති, පුබ්බන්තා පරන්තෙ කඞ්ඛති, ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛතීති එවං වුත්තෙසු අට්ඨසු සද්ධෙය්‍ය වත්ථූසු. තත්ථ ‘‘බුද්ධෙ කඞ්ඛතී’’ති ඉතිපි සො භගවා අරහංතිආදිනා වුත්තෙසු බුද්ධගුණෙසු අසද්දහන්තො බුද්ධෙ කඞ්ඛති නාම. ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මොතිආදිනා වුත්තෙසු ධම්ම ගුණෙසු අසද්දහන්තො ධම්මෙ කඞ්ඛති නාම. සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදිනා වුත්තෙසු සඞ්ඝගුණෙසු අසද්දහන්තො සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති නාම. තිස්සන්නං සික්ඛානං වට්ට දුක්ඛතො නිය්‍යානට්ඨෙසු අසද්දහන්තො සික්ඛාය කඞ්ඛති නාම. අත්තනො අතීත භවස්ස අත්ථි නත්ථිභාවෙ කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති නාම. අත්තනො පරම්මරණා අනාගත භවස්ස අත්ථි නත්ථිභාවෙ කඞ්ඛන්තො අපරන්තෙ කඞ්ඛති නාම. තදුභයස්ස අත්ථි නත්ථි භාවෙ [Pg.97] කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තා පරන්තෙ කඞ්ඛති නාම. ඉමස්මිං භවෙ අත්තනො ඛන්ධානං පටිච්ච සමුප්පාදෙ ච පටිච්ච සමුප්පන්නභාවෙ ච කඞ්ඛන්තො ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති නාම. ‘‘විමති වසෙනා’’ති වෙමතිකභාවෙන. පවත්තමානා විචිකිච්ඡා. විචිකිච්ඡා පටිරූපකා නාම සබ්බ ධම්මෙසු අප්පටිහතබුද්ධීනං සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං එව නත්ථීති වුත්තං ‘‘අසබ්බඤ්ඤූනං’’තිආදි.

96. On the meaning of the word 'vicikicchā.' 'Cikicchanaṃ,' in the sense of removing illness, is established from the root 'kit,' signifying a constructed verbal form. Thus it is said, 'Its meaning is a remedy for knowledge.' And 'paṭikāro' is an action opposed to illness. 'Etāyā' is a word in the ablative case. 'Vicinanti' means 'they investigate'; hence 'vicino' are investigators, those who examine the Dhamma. 'Kicchati' means 'to be weary'; thus 'kicchā' is weariness. 'Vicinaṃ kicchā' forms 'vicikicchā,' and to show this meaning, he says 'its nature,' etc. 'Vicikicchatī' is a constructed verbal form, and to indicate that it functions in the sense of doubt, it is said 'vicikicchati vā,' etc. 'Dvidhā eḷayati kampatīti' means 'it wavers and trembles in two ways,' hence 'dveḷakaṃ' (wavering). The mind proceeds in such a way. The analysis is 'the state of wavering.' 'In the eight cases beginning with the Buddha' refers to doubt in eight matters to be trusted: one doubts the Buddha, one doubts the Dhamma, one doubts the Saṅgha, one doubts the training, one doubts the past, one doubts the future, one doubts both the past and future, and one doubts phenomena that are conditionally arisen through specific conditionality and dependently originated. Among these, 'one doubts the Buddha' means not having faith in the qualities of the Buddha as stated in 'Thus is the Blessed One an Arahant,' etc. 'One doubts the Dhamma' means not having faith in the qualities of the Dhamma as stated in 'The Dhamma is well-expounded by the Blessed One,' etc. 'One doubts the Saṅgha' means not having faith in the qualities of the Saṅgha as stated in 'The Saṅgha of the Blessed One’s disciples is practicing well,' etc. 'One doubts the training' means not having faith in the three trainings in their aspect of leading out from the suffering of the round of existence. 'One doubts the past' means doubting whether one’s past existence was or was not. 'One doubts the future' means doubting whether one’s future existence after death will be or will not be. 'One doubts both the past and future' means doubting whether both were or were not. 'One doubts phenomena that are conditionally arisen through specific conditionality and dependently originated' means doubting the dependent origination and the dependently originated nature of one's own aggregates in this present life. 'By way of uncertainty' means through a state of doubt. Vicikicchā proceeds in this way. It is said that what is called a semblance of doubt does not exist for the omniscient Buddhas, whose wisdom is unobstructed in all phenomena, as stated in the passage beginning 'for those who are not omniscient,' etc.

අකුසලරාසිම්හිඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the accumulation of unwholesome qualities is concluded.

97. සද්ධාවචනත්ථෙ. ‘‘සන්නිසින්නං’’ති අචලිතං. ‘‘සුට්ඨූ’’ති අනස්සන්තං අචලන්තඤ්ච කත්වා. ‘‘ධාරෙතී’’ති එවමෙව හොතීති සල්ලක්ඛණවසෙන ධාරෙති. තථා ඨපෙතීති. සද්දහන්ති වා සද්ධා සම්පන්නා සත්තා. සද්ධාතුං අරහන්තීති සද්ධෙය්‍යානි. අකාලුස්සං වුච්චති අනාවිලං චිත්තං. අකාලුස්සං එව අකාලුස්සියං. තස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘ඔකප්පනා’’ති අහොසාධු අහොසුට්ඨූති අධිමුච්චනවසෙන චින්තනා. ‘‘මිච්ඡාධිමොක්ඛො යෙවා’’ති දිට්ඨිසම්පයුත්තො අධිමොක්ඛොයෙව. ‘‘විත්තෙ අසතී’’ති ධනෙ අසති. ධනඤ්හි විත්තන්ති වුච්චති. යං යං ඉච්ඡති, තං තං වින්දන්ති එතෙනාති කත්වා. ‘‘තෙසං’’ති මනුස්සානං.

97. On the meaning of the word 'faith.' 'Sannisinnaṃ' means unwavering. 'Suṭṭhū' means making it not perish and not waver. 'Dhāretī' means one maintains it by way of observing that it is just so. Thus, one establishes it. Or, beings endowed with faith, they believe. Things worthy of faith are called 'trustworthy.' 'Akālussaṃ' is said to be an unagitated mind. 'Akālussaṃ' is indeed 'akālussiyaṃ.' The analysis is 'the state of that.' 'Okappanā' is thinking by way of resolving, 'Oh, how good! Oh, how excellent!' 'Micchādhimokkho' is simply resolve associated with (wrong) view. 'Vitte asatī' means when there is no wealth. For wealth is indeed called 'vitta,' because by means of it, one finds whatever one desires. 'Tesaṃ' refers to people.

98. සතිවචනත්ථෙ. ‘‘සරතී’’ති අනුස්සරති. ‘‘කතානී’’ති පුබ්බෙකතානි. ‘‘කත්තබ්බානී’’ති ඉදානි වා පච්ඡා වා කත්තබ්බානි. කල්‍යාණ කම්මං නාමපකතියා චිත්තස්ස රතිට්ඨානං න හොති. පාප කම්මමෙව චිත්තස්ස රතිට්ඨානං හොති. තස්මා කල්‍යාණ කම්මෙ එව අප්පමජ්ජිතුං විසුං සතිනාම ඉච්ඡිතබ්බා. පාපකම්මෙ පන විසුං සතියා කිච්චං නත්ථි. සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අපමත්ත රූපා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉතරාපනා’’තිආදිං. ‘‘සතියෙව න හොතී’’ති විසුං සති නාමකො එකො චෙතසිකොයෙව න හොති. කතමා පන සා හොතීති ආහ ‘‘කතස්සා’’තිආදිං. තත්ථ කතස්ස අප්පමජ්ජනං නාම කෙසඤ්චි අනුමොදනවසෙන කෙසඤ්චි අනුසොචනවසෙන අප්පමජ්ජනං. කත්තබ්බස්ස අප්පමජ්ජනං නාම නිච්චකාලම්පි කාතුං අභිමුඛතා. ‘‘කතස්සා’’ති [Pg.98] වා භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං. තථා සෙසෙසු ද්වීසු පදෙසු. සබ්බෙසු රාජකම්මෙසු නියුත්තො සබ්බකම්මිකො. ‘‘නියුත්තො’’ති අප්පමත්තො හුත්වා බ්‍යාවටකාය චිත්තො. සබ්බෙසු ඨානෙසු ඉච්ඡිතබ්බාති සබ්බත්ථිකා. සා හි ඡසු ද්වාරෙසු චිත්තස්ස ආරක්ඛ කිච්චා හොති ඉන්ද්‍රිය සංවරණ ධම්මත්තා. තස්මා ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ලොභමූලචිත්තස්ස අනුප්පජ්ජනත්ථාය සා ඉච්ඡිතබ්බා, අනිට්ඨා රම්මණෙ දොසමූල චිත්තස්ස, මජ්ඣත්තාරම්මණෙ මොහමූල චිත්තස්සාති. අපි ච, බොජ්ඣඞ්ග භාවනා ඨානෙසු ඉදං සුත්ත පදං වුත්තං. තස්මා භාවනා චිත්තස්ස ලීනට්ඨානෙපි සා ඉච්ඡිතබ්බා ලීනපක්ඛතො චිත්තස්ස නීවාරණත්ථායාතිආදිනා යොජෙතබ්බා.

98. On the meaning of the word 'mindfulness.' 'Saratī' means one recollects. 'Katāni' refers to past deeds. 'Kattabbāni' refers to what must be done now or in the future. Wholesome deeds are not by nature a place of delight for the mind. Only unwholesome deeds are a place of delight for the mind. Therefore, a separate factor called mindfulness should be especially desired with regard to wholesome deeds, in order to be heedful. But for unwholesome deeds, there is no need for separate mindfulness. All states of mind and mental factors are of the nature of heedfulness. Hence, it is said, 'the others also,' etc. 'It is not just mindfulness' means that it is not only a single, separate mental factor named mindfulness. But what is it then? It is said, 'of what has been done,' etc. There, heedfulness regarding what has been done means heedfulness by way of rejoicing in some cases, and by way of regretting in others. Heedfulness regarding what should be done means a constant readiness to act. 'Katassā' is also a genitive case word used in the sense of the locative. Similarly, in the remaining two terms. One appointed to all royal duties is a 'doer of all tasks.' 'Niyutto' means the mind being heedful and active. It is to be desired in all situations, thus it is 'useful everywhere.' For it has the function of guarding the mind at the six sense doors, due to its nature as sense-restraint. Therefore, at the six sense doors, it is to be desired to prevent the arising of greed-rooted consciousness towards desirable objects, hatred-rooted consciousness towards undesirable objects, and delusion-rooted consciousness towards neutral objects. Moreover, this scriptural passage is spoken in the context of developing the factors of enlightenment. Therefore, even when the mind in meditation is in a state of sluggishness, mindfulness should be desired for the purpose of preventing the mind from siding with sluggishness, and so on; it should be applied accordingly.

99-100. හිරිඔත්තප්පවචනත්ථෙසු. ‘‘කායදුච්චරිතාදීහි ලජ්ජතී’’ති තානිකාතුං ලජ්ජති. තානි හීනකම්මානි ලාමකකම්මානීති හීළෙත්වා තතො අත්තානං රක්ඛිතුං ඉච්ඡති. තෙනාහ ‘‘ජිගුච්ඡතී’’ති. ‘‘උක්කණ්ඨතී’’ති විරුජ්ඣති, වියොගං ඉච්ඡති. ‘‘තෙහි යෙවා’’ති කාය දුච්චරිතාදීහියෙව. ‘‘උබ්බිජ්ජතී’’ති උත්තසති, භයතො උපට්ඨාති. ගාථාසු. ‘‘අලජ්ජියෙසූ’’ති අලජ්ජිතබ්බෙසු කල්‍යාණ කම්මෙසු. ‘‘ලජ්ජරෙ’’ති ලජ්ජන්ති. ‘‘අභයෙ’’ති අභායිතබ්බෙ කල්‍යාණකම්මෙ. යස්මා පන සප්පුරිසා අත්තානං පරිහරන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘හිරියා අත්තනි ගාරවං උප්පාදෙත්වා’’ති අත්තනො ජාතිගුණාදිකං වා සීල ගුණාදිකං වා ගරුං කත්වා මාදිසස්ස එව රූපං පාපකම්මං අයුත්තං කාතුං. යදි කරෙය්‍යං, පච්ඡා අත්තානං අසුද්ධං ඤත්වා දුක්ඛීදුම්මනො භවෙය්‍යන්ති එවං හිරියා අත්තනි ගාරවං උප්පාදෙත්වා. ‘‘ඔත්තප්පෙන පරෙසු ගාරවං උප්පාදෙත්වා’’ති පරානුවාදභයං භායිත්වාති අධිප්පායො. තත්ථ පරානුවාදභයං නාම පරෙසං සාධු ජනානං ගරහා භයං. අඤ්ඤම්පි අපායභයං සංසාර වට්ටභයඤ්ච එත්ථ සඞ්ගය්හතියෙව. ලොකංපාලෙන්තීති ලොකපාලා. ‘‘ලොකං’’ති සත්තලොකං. ‘‘පාලෙන්තී’’ති අපාය භයතො රක්ඛන්ති.

99-100. In the explanations of shame (hiri) and fear of wrongdoing (ottappa): 'Kāyaduccaritādīhi lajjatī' means one feels ashamed to commit bodily misconduct, etc. Those actions are lowly, inferior deeds, and one despises them, wishing to protect oneself from them. Hence it is said, 'one is disgusted.' 'Ukkaṇṭhatī' means one opposes, one desires separation. 'Tehi yevā' refers to bodily misconduct and the like. 'Ubbijjatī' means one is alarmed, fear arises. In the verses: 'Alajjiyesū' refers to wholesome actions where one should not be ashamed. 'Lajjare' means they feel shame. 'Abhaye' refers to wholesome actions where one should not fear. The connection is that noble people restrain themselves. 'Having cultivated respect for oneself through shame' means regarding one’s birth, virtues, or moral qualities as worthy of respect, thinking, 'For someone like me, it is improper to commit such evil deeds. If I were to do so, knowing afterward that I am impure, I would become sorrowful and distressed'—thus, having cultivated respect for oneself through shame. 'Having cultivated respect for others through fear of wrongdoing' means fearing the blame of others—this is the meaning. Here, 'fear of others' blame' refers to the fear of censure from good people. Also included here is the fear of falling into states of misery and the fear of the cycle of existence. 'They protect the world' (lokaṃ pālenti), thus they are world-protectors (lokapālā). 'The world' means the world of beings. 'They protect' (pālenti) means they guard from the fear of the plane of misery.

101. අලොභවචනත්ථෙ. අකාරො විරුද්ධත්ථොතිආහ ‘‘ලොභප්පටිපක්ඛො’’ති. ලොභස්ස පටිවිරුද්ධොති අත්ථො. පටිවිරුද්ධතා ච පහායක පහාතබ්බ භාවෙන වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘සොහී’’තිආදිමාහ[Pg.99]. තත්ථ සො නෙක්ඛම්මධාතුවසෙන හුත්වා පවත්තතීති සම්බන්ධො. ‘‘හිත සඤ්ඤිතෙසූ’’ති ඉදං මෙ අත්ථාය හිතාය සුඛායාති එවං සඤ්ඤිතෙසු. ‘‘ලග්ගනවසෙනා’’ති අමුඤ්චිතුකාමතාවසෙන. තෙස්වෙව පවත්තතීති සම්බන්ධො. ‘‘භවභොග සම්පත්තියො ගූථරාසිං විය හීළෙත්වා’’ති ඉදං බොධිසත්තානං වසෙන නිදස්සන වචනං. තත්ථ ‘‘හීළෙත්වා’’ති ගරහිත්වා. නික්ඛමන්ති එතෙනාති නෙක්ඛම්මො. සො එව ධාතූති නෙක්ඛම්මධාතු.

101. In the explanation of non-greed (alobha): Because the prefix 'a-' signifies the opposite, it is said, 'the counterpart of greed.' It means opposed to greed. And to show that this opposition should be understood by way of that which abandons and that which is to be abandoned, it is said, 'so hī,' and so on. Therein, the connection is that it proceeds by way of being the element of renunciation. 'In what is considered beneficial' means in things considered thus: 'This is for my purpose, for my welfare, for my happiness.' 'By way of clinging' means by way of the desire not to release them. The connection is that it proceeds in those very things. 'Despising existence, enjoyment, and prosperity as if they were a heap of excrement' is an illustrative statement with reference to Bodhisattas. Therein, 'hīḷetvā' means despising. 'One goes forth by means of this,' thus it is renunciation (nekkhamma). 'That very element,' thus it is the element of renunciation.

102. අයං නයො දොසප්පටිපක්ඛො, මොහප්පටිපක්ඛොතිආදීසුපි නෙතබ්බො.

102. This method should be applied in the same way to the counterparts of hate (dosa) and delusion (moha), etc.

103. තත්‍ර මජ්ඣත්තතායං. ‘‘ලීනුද්ධච්චානං’’ති චිත්තස්ස ලීනතා එකො විසමපක්ඛො. උද්ධටතා දුතීයො විසමපක්ඛො. ලීනං චිත්තං කොසජ්ජෙ විසමපක්ඛෙ පතති. උද්ධටං චිත්තං උද්ධච්චෙ විසමපක්ඛෙ පතති. තදුභයම්පි අකුසල පක්ඛිකං හොති. තථා චිත්තස්ස අති ලූඛතා එකො විසම පක්ඛො. අතිපහට්ඨතා එකොතිආදිනා සබ්බං බොජ්ඣඞ්ගවිධානං විත්ථාරෙතබ්බං. තත්‍ර මජ්ඣත්තතා පන සම්පයුත්ත ධම්මෙ උභොසු අන්තෙසු පාතෙතුං අදත්වා සයං මජ්ඣිමප්පටිපදායං දළ්හං තිට්ඨති.

103. In the context of equanimity: 'Līnuddhaccānaṃ' means sluggishness of the mind is one unbalanced aspect. Restlessness is the second unbalanced aspect. A sluggish mind falls into the unbalanced aspect of sloth. A restless mind falls into the unbalanced aspect of agitation. Both of these are on the side of the unwholesome. Similarly, excessive coarseness of mind is one unbalanced aspect, and excessive delight is another—all this should be elaborated in the section on the factors of enlightenment. Here, however, equanimity, without allowing the associated states to fall into either extreme, itself firmly stands in the middle path.

104. පස්සද්ධාදීසු. ‘‘තත්ථ තං වීන්දන්තී’’ති තෙසු පුඤ්ඤ කම්මෙසු තං චිත්ත සුඛං පටිලභන්ති.

104. Regarding tranquility, etc.: 'Tattha taṃ vīndantī' means they attain that mental happiness in those meritorious deeds.

105. ලහුතා ද්වයෙ. ‘‘තත්තපාසාණෙ’’ති සන්තත්තෙ පාසාණපිට්ඨෙ. ‘‘තත්ථා’’ති පුඤ්ඤකම්මෙසු.

105. Regarding the pair of lightness: 'Tattapāsāṇe' means on a heated stone surface. 'Tatthā' means in meritorious deeds.

106-110. මුදුතා ද්වයාදීසු සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

106-110. Regarding the pair of malleability and so on, all is easily understood.

111. විරතිත්තයෙ. ‘‘කථා, චෙතනා, විරති, වසෙනා’’ති ‘කථාසම්මාවාචා, චෙතනා සම්මාවාචා, විරති සම්මාවාචා, වසෙන. තං කථාවාචං සමුට්ඨාපෙතීති තං සමුට්ඨාපිකා. යා පන පාප විරමණාකාරෙන චිත්තස්ස පවත්තීති යොජනා. ‘‘සමාදියන්තස්ස වා’’ති මුසාවාදා විරමාමීතිආදිනා වචීභෙදං කත්වා සමාදියන්තස්ස වා. ‘‘අධිට්ඨහන්තස්ස වා’’ති වචීභෙදං අකත්වා චිත්තෙනෙව තථා අධිට්ඨහන්තස්ස වා. ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සමාදාන විරතිප්පවත්තිං වදති[Pg.100]. ‘‘අවීතික්කමන්තස්ස වා’’ති එතෙන සම්පත්ත විරතිප්පවත්තිං වදති. ‘‘එතායා’’ති සම්මාවාචා විරතියා. සා පන කත්තුනා ච ක්‍රියාය ච සහභාවිනී හුත්වා සමාදාන ක්‍රියං සුට්ඨුතරං සාධෙති. තස්මා සා කරණ සාධනං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘කරණත්ථෙවාකරණ වචන’’න්ති. බහූසුජවනවාරෙසු පවත්තමානෙසු පුරිම පුරිම ජවනවාරපරියාපන්නා සම්මාවාචා පච්ඡිම පච්ඡිම ජවනවාරසමුට්ඨිතාය සමාදාන ක්‍රියාය පච්චයො හොති. සා පන තාය ක්‍රියාය අසහභාවිත්තා කරණලක්ඛණං න සම්පජ්ජති. හෙතු ලක්ඛණෙ තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘හෙතු අත්ථෙවා කරණවචන’’න්ති. ඉදඤ්ච අත්ථතො ලබ්භමානත්තා වුත්තං. සම්මාවාචාති පදං පන කිතසාධන පදත්තාකරණත්ථෙ එවසිද්ධං. න හි අකාරක භූතො හෙතු අත්ථො සාධනං නාම සම්භවති. ‘‘සමාදාන වචනානී’’ති සම්මාවාචා සමුට්ඨිතානි සමාදාන වචනානි. ‘‘තතො’’ති තතොපරං. ‘‘තෙසං’’ති තෙ සංවදමානානං. ඉදඤ්ච සබ්බං සම්මාවාචාති වචනෙ වචීභෙදවාචං පධානං කත්වා වුත්තං. සම්පත්තවිරති සමුච්ඡෙද විරතිභූතාය පන සම්මාවාචාය වචීභෙදෙන කිච්චං නත්ථි. විරති කිච්ච මෙවපධානන්ති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පවත්තමානා’’ති පවත්තමානත්තා. විසෙසන හෙතු පදමෙතං.

111. Regarding the threefold abstinences: 'By way of speech, intention, and abstinence' means by way of 'right speech as speech, right speech as intention, right speech as abstinence.' That which gives rise to that speech-as-speech is its originator. The connection is that it is the proceeding of the mind in the manner of abstaining from evil. 'Or for one undertaking' means for one who undertakes by making a verbal declaration such as 'I abstain from false speech.' 'Or for one who resolves' means for one who resolves thus with the mind alone, without making a verbal declaration. With these two phrases, he speaks of the occurrence of abstinence by undertaking. 'Or for one who does not transgress'—with this, he speaks of the occurrence of abstinence by attainment. 'By this' refers to the abstinence that is right speech. Moreover, co-arising with both the agent and the action, it accomplishes the action of undertaking very well. Therefore, it is called an instrumental means. Hence it is said, 'the word "instrument" is in the sense of an instrument.' Among the many impulsions occurring, the right speech included in the earlier impulsions becomes a condition for the action of undertaking arising in the later impulsions. However, since it does not co-arise with that action, the characteristic of being an instrument is not fulfilled. The characteristic of a cause remains. Hence it is said, 'the word "instrument" is in the sense of a cause.' This is stated because it is obtainable from the meaning. The term 'right speech,' however, being a derivative term indicating an instrument, is established in the sense of an instrument. For a cause that is not an agent cannot possibly be called a means. 'The words of undertaking' means the words of undertaking arisen from right speech. 'Then' means after that. 'For them' means for those who are conversing. All this is said with verbal declaration as the main focus in the explanation of 'right speech.' But for right speech that is abstinence by attainment or abstinence by eradication, there is no need for a verbal declaration. To show that the function of abstinence itself is primary, 'moreover,' etc., is said. 'Occurring' means because it is occurring. This is a qualifying term indicating the cause.

112-113. සම්මාකම්මන්තෙපි සම්මාආජීවෙපි වත්තබ්බං නත්ථි.

112-113. Similarly, there is nothing further to be said regarding right action and right livelihood.

114. ‘‘සම්පත්තං වත්ථුං’’ති පාණාති පාතාදිකම්මස්ස වත්ථුං. සාපච්චුප්පන්නාරම්මණායෙව. කස්මා, අත්තනො පච්චක්ඛෙ සම්පත්ත වසෙනවත්ථුස්සධරමානත්තා. ‘‘සමාදියන්තස්ස වා උප්පන්නා’’ති පාණාති පාතාපටිවිරමාධීතිආදිනා සමාදියන්තස්සයා සමාදානක්ඛණෙ උප්පන්නා විරති. ‘‘සා පන පච්චුප්පන්නාරම්මණා හොතී’’ති එත්ථ කථං පච්චුප්පන්නා රම්මණා හොතීති. පාණාති පාතාපටිවිරමාධීති වදන්තස්ස චිත්තං අනුක්කමෙන පාණසද්දාදීනං අත්ථං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති. තත්ථ ‘‘පාණො’’ති වොහාරතො සත්තො. පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. සො ච සත්තො තඤ්චජීවිතින්ද්‍රියං ලොකෙ සබ්බකාලම්පි සංවිජ්ජතියෙව. එවරූපං ජීවිතින්ද්‍රිය සාමඤ්ඤං සන්ධාය පච්චුප්පන්නාරම්මණාති වුත්තං. අදින්නාදානා පටිවිරමාධීතිආදීසුපි එසෙව නයො. ‘‘අනාගතා රම්මණාවා’’ති [Pg.101] එත්ථ එකදිවසං නියමෙත්වා සමාදියන්තස්ස තස්මිං දිවසෙ ධරමාන සත්තාපි අත්ථි. උප්පජ්ජිස්සමානසත්තාපි අත්ථි. තදුභයම්පි පාණවචනෙ සඞ්ගහිතමෙව. පාණුපෙතං කත්වා සමාදියන්තස්ස වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අපි ච අනාගතකාලිකම්පි සමාදානං අත්ථියෙව. අහං අසුකදිවසතො පට්ඨාය යාවජීවම්පි පාණාතිපාතා විරමාධීතිආදි. එවං සමාදාන විරති අනාගතා රම්මණාපි හොතීති. ‘‘පච්චයසමුච්ඡෙදවසෙනා’’ති තං තං කිලෙසානුසය සඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස සමුච්ඡෙදවසෙන. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

114. “The present object” refers to the basis for the act of killing, etc. It has only a present object. Why? Because the object is present by virtue of being directly experienced. “Or it arises for one undertaking” refers to the abstinence that arises at the moment of undertaking, such as by saying, “I undertake to refrain from killing.” “But that has a present object”—here, how does it have a present object? The mind of one who declares, “I undertake to refrain from killing,” proceeds by sequentially taking as its object the meaning of terms like “living being.” Herein, “living being” in conventional terms is a sentient being. In ultimate terms, it is the life faculty. And that sentient being and that life faculty exist in the world at all times. It is with reference to such a general life faculty that it is said to have a present object. The same principle applies to undertaking to refrain from stealing, etc. “Or it may have a future object”—here, for one who undertakes this for a single day, there are beings existing on that day and beings who will come into existence. Both are included in the term “living being.” For one who undertakes this regarding beings endowed with life, there is nothing more to be said. Moreover, there is also undertaking for a future time, such as, “From such-and-such a day, I will refrain from killing for as long as I live.” Thus, the abstinence of undertaking may also have a future object. “By way of the destruction of conditions” refers to the destruction of the conditions, namely, the underlying tendencies of defilements. The rest here is easily understood.

115-116. අප්පමඤ්ඤාද්වයෙ. අපිචාතිආදීසු. ‘‘කලිසම්භවෙභවෙ’’ති දුක්ඛුප්පත්තිපච්චයභූතෙ සංසාරභවෙ. ‘‘පාපෙකලි පරාජයෙ’’ති කලිසද්දො පාපෙ ච පරාජයෙ ච වත්තතීති අත්ථො. සත්තෙහි කලිං අවන්ති රක්ඛන්ති එතායාති කරුණා. සත්තෙහීති ච රක්ඛණත්ථයොගෙ ඉච්ඡිතස්මිං අත්ථෙ අපාදාන වචනං. යථා-කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා-ති. සත්තෙවා කලිතො අවන්ති රක්ඛන්ති එතායාති කරුණා. කලිතොති ච රක්ඛණත්ථ යොගෙ අනිච්ඡිතස්මිම්පි අපාදානවචනං. යථා-පාපාචිත්තං නිවාරයෙති. එකස්මිං සත්තෙ පවත්තාපි අප්පමඤ්ඤා එව නාම හොන්ති. යථා තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං එකස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව හොතීති.

115-116. Regarding the two immeasurables. And so forth. ‘In an existence that is a source of strife’ refers to the cycle of existence, which is a condition for the arising of suffering. ‘In evil, defeat’ means that the term ‘kali’ applies to both evil and defeat. Karuṇā (compassion) is that by which they protect beings from strife (kali). And here, in connection with the meaning of protection, the word ‘sattehi’ (from beings) is an ablative expression in the desired sense, as in: ‘They protect the rice from the crows.’ Alternatively, karuṇā is that by which they protect beings from strife (kalito). And here, in connection with the meaning of protection, ‘kalito’ (from strife) is an ablative expression in the undesired sense, as in: ‘One restrains the mind from evil (pāpā).’ Even when directed toward a single being, they are still called immeasurables, just as the knowledge of omniscience, even when directed toward a single object, is still called the knowledge of omniscience.

117. පඤ්ඤින්ද්‍රියෙ වත්තබ්බං නත්ථි.

117. There is nothing to be said concerning the faculty of wisdom.

සොභණරාසිම්හිඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Sobhaṇarāsi is concluded.

118. එතං පරිමාණං අස්සාති එත්තාවං. ‘‘එත්තාවතා’’ති එත්තාවන්තෙන-ඵස්සො, වෙදනා, සඤ්ඤා,තිආදිවචනක්කමෙන. ‘‘චිත්තුප්පාදෙසූ’’ති එත්ථ-කතමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බා. චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්ත චිත්තුප්පාදා-තිආදීසු චිත්තචෙතසික සමූහො චිත්තුප්පාදොති වුච්චති. ඉධ පන චිත්තානි එව චිත්තුප්පාදාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘චිත්තුප්පාදෙසූති චිත්තෙසු ඉච්චෙව අත්ථො’’ති. ‘‘සබ්බදුබ්බලත්තා’’ති සබ්බචිත්තෙහි දුබ්බලතරත්තා. ‘‘භාවනා බලෙනා’’ති විතක්ක විරාගසත්ති [Pg.102] යුත්තෙන උපචාර භාවනා බලෙන, වුට්ඨාන ගාමිනි විපස්සනා භාවනා බලෙන ච. ‘‘බලනායකත්තා’’ති බල ධම්මානං නායකත්තා, ජෙට්ඨකත්තා.

118. ‘This is its measure,’ thus ‘this much.’ ‘By this much’ means by this much in the sequence of the statement: ‘contact, feeling, perception,’ and so on. Regarding ‘in the arisings of mind’: here, in passages such as, ‘Which states are to be abandoned by vision? The four arisings of mind associated with wrong view,’ the collection of mind and mental factors is called ‘mind-arising.’ Here, however, only minds themselves are called ‘mind-arisings’; therefore, it is said: ‘“In the arisings of mind” means simply “in the minds.”’ ‘Due to being the weakest of all’ means because it is weaker than all other minds. ‘By the power of development’ means by the power of access-development endowed with the capacity for dispassion towards initial thought, and by the power of insight-development leading to emergence. ‘Being the leader of the powers’ means because it is the leader and foremost among the powers.

119. අකුසල චෙතසිකෙසු. ‘‘පච්ඡිමං’’ති සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසල චිත්තෙසූති වචනං. ‘‘පුරිමස්සා’’ති සබ්බා කුසල සාධාරණා නාමාති වචනස්ස. ‘‘සමත්තන වචනං’’ති-කස්මා සබ්බාකුසල සාධාරණා නාමාති. යස්මා සබ්බෙසුපි. ල. චිත්තෙසු ලබ්භන්ති, තස්මා සබ්බා කුසල සාධාරණා නාමා-ති එවං සාධන වචනං. යස්මා පන ඉමෙහි චතූහි විනානුප්පජ්ජන්ති, තස්මා තෙ සබ්බෙසු තෙසු ලබ්භන්තීති යොජනා. කස්මා විනා නුප්පජ්ජන්තීති ආහ ‘‘න හිතානී’’තිආදිං. ‘‘තෙහී’’ති පාපෙහි. සබ්බ පාප ධම්මතොති අත්ථො. ‘‘තථා තථා ආමසිත්වා’’ති දිට්ඨි ඛන්ධෙසු නිච්චො ධුවො සස්සතොතිආදිනා ආමසති. මානො අහන්ති වා සෙය්‍යො සදිසොතිආදිනා වා ආමසති. එවං තථා තථා ආමසිත්වා. ‘‘තෙසූ’’ති දිට්ඨිමානෙසු. නිද්ධාරණෙ භුම්මං. දිට්ඨි පරාමසන්තී පවත්තතීති යොජනා. ‘‘තං ගහිතාකාර’’න්ති තං අහන්ති ගහිතං නිමිත්තාකාරං. සක්කාය දිට්ඨි එව ගති යෙසං තෙ දිට්ඨි ගතිකා. අවික්ඛම්භිත සක්කාය දිට්ඨිකා. ‘‘අහන්ති ගණ්හන්තී’’ති මානෙන ගණ්හන්ති. ‘‘න හි මානස්ස වියා’’ති යථා මානස්ස අත්තසම්පග්ගහණෙ බ්‍යාපාරො අත්ථි, න තථා දිට්ඨියා අත්තසම්පග්ගහණෙ බ්‍යාපාරො අත්ථීති යොජනා. එත්ථ ච අත්තසම්පග්ගහණං නාම පරෙහි සද්ධිං අත්තානං සෙය්‍යාදිවසෙන සුට්ඨුපග්ගහණං. ‘‘න ච දිට්ඨියා වියා’’ති යථා දිට්ඨියා ධම්මානං අයාථාවපක්ඛපරිකප්පනෙ බ්‍යාපාරො අත්ථීති යොජනා. තත්ථ අයාථාවපක්ඛො නාම අත්තා සස්සතො උච්ඡින්නොතිආදි. මච්ඡරියං අත්තසම්පත්තීසු ලග්ගනලොභසමුට්ඨිතත්තා ලොභසම්පයුත්තමෙව සියාති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘මච්ඡරියං පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තාසං’’ති අත්තසම්පත්තීනං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

119. Regarding unwholesome mental factors. ‘The latter’ refers to the statement ‘in all twelve unwholesome consciousnesses.’ ‘Of the former’ refers to the statement ‘are named common to all unwholesome states.’ ‘The statement of completeness’: Why are they named common to all unwholesome states? Because they are found in all… consciousnesses, therefore they are named common to all unwholesome states—this is the statement of proof. The connection is: because the unwholesome consciousnesses do not arise without these four, therefore they are found in all of them. Why do they not arise without them? To this, it is said, ‘for they are not,’ etc. ‘By them’ means by evil things. The meaning is that they are entirely of an evil nature. ‘Having misapprehended in various ways’ means: view misapprehends the aggregates as ‘permanent, stable, eternal,’ etc. Conceit misapprehends with thoughts like ‘I am,’ or ‘I am superior,’ ‘I am equal,’ etc. Thus, ‘having misapprehended in various ways.’ ‘In them’ refers to view and conceit. This is the locative of specification. The connection is: it proceeds by misapprehending through view. ‘That grasped characteristic’ means the characteristic of the sign grasped as ‘I am.’ Those who have view as their resort are called ‘view-bound’; they are those for whom identity view is unsuppressed. ‘They grasp as “I am”’ means they grasp with conceit. ‘Not like conceit’ means: just as conceit has the function of self-appropriation, view does not have such a function. Here, self-appropriation means the firm grasping of oneself as superior, etc., in comparison with others. ‘And not like view’ means: just as view has the function of wrongly conceptualizing phenomena. Here, ‘wrongly conceptualizing’ means such as ‘the self is eternal,’ ‘it is annihilated,’ etc. In order to refute the objection that avarice should be associated with greed because it arises from greed in the sense of attachment to one’s own possessions, it is said, ‘but avarice,’ etc. Here, ‘of them’ refers to one’s own possessions. The rest here is easily understood.

120. සොභණචෙතසිකෙසු. ‘‘තීසු ඛන්ධෙසු’’ති සීලක්ඛන්ධ සමාධික්ඛන්ධ පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙසු ච. ‘‘සම්මාදිට්ඨි පච්ඡිමකො’’ති සම්මාදිට්ඨියා පච්ඡතො අනුබන්ධකොති අත්ථො. සම්මාදිට්ඨියා පරිවා රමත්තොති [Pg.103] වුත්තං හොති. ‘‘තස්මිං අසති පී’’ති දුතීයජ්ඣානික මග්ගාදීසු තස්මිං සම්මාසඞ්කප්පෙ අසන්තෙපි. ‘‘සීලසමාධික්ඛන්ධ ධම්මෙසු පනා’’ති ‘සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්තො, සම්මාආජීවො,ති ඉමෙ තයො ධම්මා සීලක්ඛන්ධ ධම්මා නාම. සම්මා වායාමො, සම්මාසති, සම්මාසමාධී,ති ඉමෙ තයො ධම්මා සමාධික්ඛන්ධා නාම. ඉමෙසු සීලක්ඛන්ධ සමාධික්ඛන්ධෙසු. ‘‘එකො එකස්ස කිච්චං න සාධෙතී’’ති තෙසු සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තස්ස කිච්චං න සාධෙති. සම්මා ආජීවස්ස කිච්චං න සාධෙති. සම්මාකම්මන්තො ච සම්මාවාචාය කිච්චං න සාධෙතීතිආදිනා සබ්බං වත්තබ්බං. ‘‘සීලෙසු පරිපූරකාරිතා වසෙනා’’ති සීලප්පටිපක්ඛ ධම්මානං සමුච්ඡින්දකාරිතා වසෙනාති අධිප්පායො. මුසාවාද විරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති. න ඉතරානි පිසුණවාචාදීනීති යොජනා. එත්ථ සියා. මුසාවාදවිරති නාම කුසල ධම්මො හොති. කුසල ධම්මො ච නාම සබ්බස්ස අකුසල ධම්මස්ස පටිපක්ඛො. එකස්මිම්පි කුසල ධම්මෙ උප්පජ්ජමානෙ තස්මිං සන්තානෙ සබ්බානි අකුසලානි පජහිතුං සක්කොන්තීති වත්තබ්බානි. අථ ච පන මුසාවාද විරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති, න ඉතරානීති වුත්තං. කථමිදං දට්ඨබ්බන්ති. වුච්චතෙ. පජහිතුං සක්කොතීති ඉදං පඤ්චසු පහානෙසු තදඞ්ගප්පහාන වචනං. තදඞ්ගප්පහානන්ති ච තෙන තෙන කුසලඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අකුසලඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං නාම. ඉදං වුත්තං හොති, ඉධ සප්පුරිසො පාණාතිපාතා පටිවිරමාමීතිආදිනා විසුං විසුං සික්ඛාපදානි සමාදියිත්වා පාණාති පාතවිරති සඞ්ඛාතෙන කුසලඞ්ගෙන පාණාතිපාත සඞ්ඛාතං අකුසලඞ්ගං පජහති. අදින්නාදාන විරති සඞ්ඛාතෙන කුසලඞ්ගෙන අදින්නාදාන සඞ්ඛාතං අකුසලඞ්ගං පජහතීතිආදිනා විත්ථාරෙතබ්බං. එකස්මිම්පි කුසල ධම්මෙ උප්පජ්ජමානෙ තස්මිං සන්තානෙ සබ්බානි අකුසලානි න උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ පන අනොකාසත්තා එව න උප්පජ්ජන්ති, න පහානත්තා. න හි තස්මිං සන්තානෙ තස්මිං ඛණෙ තානි අකුසලානි එව න උප්පජ්ජන්ති. අථඛො සබ්බානි අඤ්ඤානි කුසල චිත්තානි ච න උප්පජ්ජන්ති. සබ්බානි අබ්‍යාකත චිත්තානි ච න උප්පජ්ජන්ති. තානි අනොකා සත්තා එව න උප්පජ්ජන්ති. න පහානත්තා න උප්පජ්ජන්ති. තදඞ්ගප්පහානාදි වසෙන පන පහානං සන්ධාය ඉධ [Pg.104] පජහිතුං සක්කොති-න සක්කොතීති වුත්තං. එත්තාවතා තදඞ්ගප්පහානං නාම සුපාකටං හොති. මුසාවාද විරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති. න ඉතරානීති ඉදඤ්ච සුට්ඨු උපපන්නං හොතීති. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු කායඞ්ගචොපනත්ථාය වාචඞ්ගචොපනත්ථාය ච පවත්තානි කායවචීචො පන භාගියානි නාම. කාමාවචර කුසලෙස්වෙව විරතියො සන්දිස්සන්ති. ‘‘කාමාවචර කුසලෙසු පී’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. කාමභූමියං උප්පන්නෙසු එව කාමාවචර කුසලෙසු සන්දිස්සන්ති. තිවිධ කුහනවත්ථූනි ච විරමිතබ්බවත්ථුට්ඨානෙඨිතානි. එත්ථ ච කුහනං නාම විම්හාපනං ලාභසක්කාර සිලොකත්ථාය මනුස්සානං නානාමායාසාඨෙය්‍ය කම්මානි කත්වා අච්ඡරියබ්භුත භාවකරණන්ති වුත්තං හොති. තං පන තිවිධං ‘පච්චයප්පටිසෙවනකුහනඤ්ච, සාමන්තජප්පන කුහනඤ්ච, ඉරියා පථසණ්ඨා පන කුහනඤ්ච. තත්ථ මහිච්ඡොයෙව සමානො අප්පිච්ඡාකාරං දස්සෙත්වා ආදිතො ආගතා ගතෙ චතුපච්චයෙ පටික්ඛිපිත්වා පච්ඡා බහුං බහුං ආගතෙ පච්චයෙ පටිග්ගණ්හාති. ඉදං පච්චයප්පටිසෙවන කුහනං නාම. පාපිච්ඡොයෙව සමානො අයං ඣානලාභීති වා අභිඤ්ඤාලාභීති වා අරහාති වා ජනො මං සම්භාවෙතූති සම්භාවනං ඉච්ඡන්තො අත්තානං උත්තරි මනුස්ස ධම්මානං සන්තිකෙ තෙ වා අත්තනො සන්තිකෙ කත්වා වඤ්චෙති. ඉදං සාමන්තජප්පන කුහනං නාම. පාපිච්ඡොයෙව සමානො අයං සන්තවුත්ති සමාහිතො ආරද්ධවීරියොති ජනො මං සම්භාවෙතූති සම්භාවනං ඉච්ඡන්තො ඉරියා පථ නිස්සිතං නානාවඤ්චනං කරොති. ඉදං ඉරියා පථ සණ්ඨාපන කුහනං නාම. ‘‘සික්ඛාපදස්ස වත්ථූනී’’ති සුරා පාන විකාල භොජන නච්චගීතවාදිත දස්සන සවනාදීනි. සුරාමෙරයපානා විරමාධීති සමාදියන්තස්ස සුරාමෙරයපාන චෙතනා විරමිතබ්බ වත්ථු නාම. විකාල භොජනා විරමාමීති සමාදියන්තස්ස විකාලෙ යාවකාලික වත්ථුස්ස පරිභුඤ්ජන චෙතනා විරමිතබ්බ වත්ථු නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ලොකුත්තර චිත්තෙසු. ‘සබ්බථාපී,ති ච ‘නියතා’ති ච ‘එකතො වා’ති ච තීණි විසෙසනානි. ලොකියෙසු පන ‘කදාචී’ති ච ‘විසුං විසුං’ති ච ද්වෙ ද්වෙ විසෙසනානි. තත්ථ ලොකුත්තරෙසු ‘සබ්බථාපී’ති ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහාන දස්සනං [Pg.105] ලොකියෙසුපි තබ්බිපරීතං තදඞ්ගප්පහාන දස්සනං අධිප්පෙතන්ති කත්වා ‘‘එකෙක දුච්චරිතප්පහානවසෙනෙ වා’’ති වුත්තං.

120. Regarding the beautiful mental factors. "In the three aggregates" refers to the aggregates of virtue, concentration, and wisdom. "Right view comes last" means it follows after right view, accompanying it. It is said to be a retinue of right view. "Even when that is absent" means even when right intention is absent in the path of the second jhāna and so forth. "However, regarding the factors of the aggregates of virtue and concentration": these three factors—right speech, right action, and right livelihood—are called the factors of the aggregate of virtue. Right effort, right mindfulness, and right concentration—these three factors are called the factors of the aggregate of concentration. In these aggregates of virtue and concentration, "one does not fulfill the function of another" means that among them, right speech does not fulfill the function of right action, nor the function of right livelihood. And right action does not fulfill the function of right speech, and so on—all this should be stated. "By way of fulfilling the virtues" means by way of eradicating the factors opposed to virtue—this is the intention. Abstaining from false speech can only abandon false speech, not other wrong speeches like divisive speech, etc.—this is the connection. Here it might be asked: Abstaining from false speech is a wholesome factor. A wholesome factor is indeed the opposite of all unwholesome factors. It should be said that when even a single wholesome factor arises in a mental continuum, all unwholesome factors can be abandoned in that continuum. Yet, it is said that abstaining from false speech can only abandon false speech, not others. How should this be understood? It is explained: "Can abandon" here refers to the abandoning called "temporary abandoning" (tadaṅgappahāna) among the five kinds of abandoning. And temporary abandoning means the abandonment of a particular unwholesome factor by a particular wholesome factor. This is what is meant: here, a good person, having undertaken the precepts individually with the resolve, "I abstain from killing living beings," etc., abandons the unwholesome factor called killing by means of the wholesome factor called abstaining from killing. Similarly, the unwholesome factor called stealing is abandoned by the wholesome factor called abstaining from stealing, and so on—this should be elaborated. However, when even a single wholesome factor arises in a mental continuum, all unwholesome factors do not arise in that continuum because there is no opportunity for them, not because they are abandoned. For at that moment in that continuum, not only do those unwholesome factors not arise, but all other wholesome states of consciousness and all indeterminate states of consciousness also do not arise. They do not arise simply because there is no opportunity, not because they are abandoned. However, here "can abandon" or "cannot abandon" is said with reference to abandoning by means of temporary abandoning, etc. In this way, temporary abandoning becomes very clear. And thus, "abstaining from false speech can only abandon false speech, not others" is well established. "In this case," etc., refers to factors pertaining to body and speech, which occur for the purpose of bodily and verbal activity. The abstinences are found only in wholesome sense-sphere states. "Even in wholesome sense-sphere states" is a locative case of specification. They are found only in wholesome sense-sphere states that arise in the sense-sphere plane. And the three kinds of deceptive grounds are placed in the position of things to be abstained from. Here, deception means causing astonishment in people for the sake of gain, honor, or praise, by performing various deceitful and fraudulent actions to create an impression of being wonderful and amazing. This is what is meant. This is threefold: deception in the use of requisites (paccayappaṭisevanakuhana), deception by hinting (sāmantajappanakuhana), and deception in posturing (iriyāpathasaṇṭhāpanakuhana). (1) A greedy person, pretending to have few desires, initially refuses the four requisites when offered but later accepts them in abundance—this is called deception in the use of requisites. (2) A wicked person, wishing to be esteemed by others as one who has attained jhāna, higher knowledge, or is an arahant, deceives by representing such attainments as being near him or himself near them—this is called deception by hinting. (3) A wicked person, wishing to be esteemed by others as one of serene conduct, concentrated, and energetic, performs various deceptions based on his posture. This is called deception in posturing. "The grounds of the precepts" refer to drinking liquor, eating at improper times, dancing, singing, music, watching and listening to shows, and so on. For one undertaking abstinence from liquor and intoxicants, the intention concerning liquor and intoxicants is called the object to be abstained from. For one undertaking abstinence from eating at improper times, the intention of consuming food allowable only for a limited time at an improper time is called the object to be abstained from. The same method applies to the rest. In supramundane consciousnesses, the three qualifiers are "in every way," "definitely," and "altogether." In mundane consciousnesses, however, the two qualifiers are "occasionally" and "separately." Here, in the supramundane, "in every way" indicates abandoning by eradication, while in the mundane, the opposite is intended, namely, the indication of temporary abandoning. Therefore, it is said, "by way of abandoning each single misconduct."

121. අප්පමඤ්ඤාසු. ‘‘විභඞ්ගෙ’’ති අප්පමඤ්ඤා විභඞ්ගෙ. ‘‘කාරුඤ්ඤප්පකතිකස්සා’’ති කාරුඤ්ඤසභාවස්ස. ‘‘අනිස්සුකිනො’’ති ඉස්සාධම්මරහිතස්ස. ථාමගතා කරුණා දොස සමුට්ඨිතං විහිංසං පජහති. ථාමගතා මුදිතා දොසසමුට්ඨිතං අරතිං පජහතීති වුත්තං ‘‘විහිංසා අරතීනං නිස්සරණ භූතා’’ති. එත්ථ ච අරති නාම සුඤ්ඤාගාරෙසු ච භාවනා කම්මෙසු ච නිබ්බිදා. දොස නිස්සරණෙ සති දොමනස්සනිස්සරණම්පි සිද්ධමෙව. නිස්සරණඤ්ච නාම පටිපක්ඛ ධම්ම සණ්ඨානෙන හොති. තස්මා පුබ්බභාගෙපි අප්පමඤ්ඤාසු නිච්චං සොමනස්ස සණ්ඨානං වෙදිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘දොමනස්සප්පටිපක්ඛඤ්චා’’තිආදිමාහ. ‘‘අට්ඨකථායපි සහ විරුද්ධො’’ති අට්ඨසාලිනියං උපෙක්ඛා සහගත කාමාවචර කුසල චිත්තෙසු කරුණා මුදිතා පරිකම්මකාලෙපි හි ඉමෙසං උප්පත්ති මහාඅට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතා එවා-ති වුත්තං. තාය අට්ඨකථායපි සහ විරුද්ධො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පටිකූලා රම්මණෙසු පන…පෙ… වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති පටිකූලා රම්මණානි නාම සොමනස්සෙන දූරෙ හොන්ති, තථා දුක්ඛිත සත්තා ච, තස්මා තදා රම්මණානි අසුභ භාවනා චිත්තානි ච කරුණා භාවනා චිත්තානි ච ආදිතො උපෙක්ඛා සහගතා නෙවාති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ‘‘සාහිවෙදනුපෙක්ඛා නාමා’’ති කාමාවචර වෙදනුපෙක්ඛා වුත්තා. විභාවනිපාඨෙ, ‘‘අඤ්ඤවිහිතස්ස පී’’ති අඤ්ඤං ආරම්මණං මනසිකරොන්තස්සපි. සජ්ඣායනං සම්පජ්ජති, සම්මසනං සම්පජ්ජතීති පාඨසෙසො. ඉති තස්මා. එත්ථ සියා ‘‘තං පටික්ඛිත්තං හොතී’’ති කස්මා වුත්තං. න නු තම්පි උපෙක්ඛා සහගත චිත්තෙසු කරුණා මුදිතානං සම්භවං සාධෙති යෙවාති. සච්චං සාධෙතියෙව. තෙන පන පරිචය වසෙන තෙසු තාසං සම්භවං දීපෙති. ඉධ පන ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා ‘‘පටිකූලා රම්මණෙසූ’’තිආදිනා ච පරිචයෙන විනා පකතියා තාසං උපෙක්ඛා වෙදනාය එව සහ පවත්ති බහුලතා වුත්තාති. ‘‘යොගකම්ම බලෙනා’’ති යුඤ්ජන වීරිය කම්ම බලෙන.

121. In the immeasurables. "In the Vibhaṅga" means the immeasurables in the Vibhaṅga. "Of one inclined to compassion" means of one whose nature is compassion. "Free from envy" means devoid of the quality of envy. Strengthened compassion abandons harm arisen from hatred. Strengthened sympathetic joy abandons discontent arisen from hatred, as it is said, "they are a means of escape from harm and discontent." Here, discontent refers to aversion in empty dwellings and weariness in meditation practices. When hatred is abandoned, the abandoning of sorrow is also accomplished. And abandoning occurs through the establishment of the opposing principle. Therefore, even in the preliminary stage of the immeasurables, a constant state of joy should be understood; hence the intention behind stating "and it is an antidote to sorrow" and so forth. "It contradicts even the commentary" refers to the Aṭṭhasālinī, where it is said that the arising of compassion and sympathetic joy in wholesome sense-sphere consciousnesses accompanied by equanimity, even during the preliminary practice, is indeed permitted in the Great Commentary. This contradicts even that commentary. The rest here is easily understood. "But in disagreeable objects...there is nothing to be said" means that disagreeable objects are far from joy, as are suffering beings. Therefore, it goes without saying that consciousnesses meditating on foulness and consciousnesses meditating on compassion are not accompanied by equanimity from the outset. "For that is equanimity of feeling" refers to sense-sphere equanimity of feeling. In the Vibhāvanipāṭha, "even of one attending to another object" means even of one who is attending to another object. "Recitation is accomplished, comprehension is accomplished"—this is the remainder of the text. Thus, therefore. Here one might ask, "Why is it said, 'that is rejected'?" Does that not also establish the possibility of compassion and sympathetic joy in consciousnesses accompanied by equanimity? Indeed, it does establish it. However, through familiarity, it reveals their arising in those consciousnesses. Here, however, with "here too" and so forth, and "in disagreeable objects" and so forth, it is stated that, without familiarity, their frequent occurrence naturally accompanies the feeling of equanimity. "By the power of yogic effort" means by the power of the effort of striving.

122. චෙතො [Pg.106] යුත්තානං චිත්ත චෙතසිකානං. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. හෙට්ඨා ච වුත්තො ‘කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං, කදාචි නානා හුත්වා ජායන්තී’ති. උපරි ච වක්ඛති ‘අප්පමඤ්ඤා විරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා’ති. ඉස්සාදීනඤ්ච නානා කදාචි යොගො උපරි ‘ඉස්සාමච්ඡෙර කුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානී’ති වක්ඛති. මානථින මිද්ධානං පන නානා කදාචි යොගො ඉධ වත්තබ්බො. ‘‘කදාචී’’ති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘තෙසං’’තිආදිනා. ‘‘තෙසං’’ති දිට්ඨි විප්පයුත්තානං. ‘‘නිද්දාභිභූත වසෙනා’’ති නිදස්සන වචනමෙතං. තෙන කොසජ්ජාදීනම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. ‘‘අකම්මඤ්ඤතායා’’ති අකම්මඤ්ඤභාවෙන. තෙහි ඉස්සාමච්ඡරිය කුක්කුච්චෙහි. තෙන ච මානෙන. කිච්ච විරොධෙ වා ආරම්මණ විරොධෙ වා නානාභාවො. අවිරොධෙ සහභාවො.

122. Of the associated consciousness and mental factors. In "ettha ca" and so on. Below it is said, "Sometimes they appear together, sometimes they arise separately." And above it will be stated, "Here, the immeasurables and all five abstinences should each be connected individually." And concerning the occasional separate association of envy and so on, it will be stated above: "Here, envy, avarice, and worry should each be connected individually." However, the occasional separate association of conceit, sloth, and torpor should be spoken of here. Having said "sometimes," it explains that meaning with "tesaṃ" and so on. "Tesaṃ" refers to those dissociated from wrong view. "By being overcome by torpor" is an illustrative statement. By that, the inclusion of laziness and so on should be understood. "Due to unworkability" means due to the state of unworkability. By those—envy, avarice, and worry. And by that—conceit. Separateness occurs when there is opposition in function or opposition in object. When there is no opposition, there is co-existence.

123. ‘‘යොගට්ඨානපරිච්ඡින්දන වසෙනා’’ති සබ්බචිත්ත සාධාරණා තාව සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු, විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤා සචිත්තෙසූතිආදිනා යුත්තට්ඨාන භූතානං චිත්තානං ගණනසඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදවසෙන. ‘‘යුත්ත ධම්මරාසි පරිච්ඡින්දන වසෙනා’’ති අනුත්තරෙ ඡත්තිංස, මහග්ගතෙ පඤ්චතිංසාතිආදිනා යුත්ත ධම්මරාසීනං ගණන සඞ්ඛ්‍යා පරිච්ඡෙද වසෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පාළියං’’ති ධම්මසඞ්ගණි පාළියං. ‘‘තෙසං නයානං’’ති චතුක්ක පඤ්චක නයානං.

123. "By way of defining the basis of application": that is, by way of defining, counting, and numbering the minds that serve as the basis of application, such as the mental factors common to all consciousness in all eighty-nine consciousness-arisings, and initial thought in the fifty-five consciousnesses, and so on. "By way of defining the aggregate of associated phenomena": that is, by way of defining, counting, and numbering the aggregates of associated phenomena, such as the thirty-six in the supramundane and the thirty-five in the sublime, and so on. The rest is easily understood. "In the Pāḷi" means in the Dhammasaṅgaṇī Pāḷi. "Of those methods" means of the fourfold and fivefold methods.

124. ‘‘කායවචී විසොධන කිච්චා’’ති කායද්වාරවචීද්වාර සොධන කිච්චා.

124. "The task of purifying body and speech" means the task of purifying the body-door and the speech-door.

125. ලොකුත්තර විරතීනං ලොකුත්තර විපාකෙසුපි උප්පජ්ජනතො ‘‘ඉදඤ්ච…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති. තාසං අප්පමඤ්ඤානං. තෙසු මහාවිපාකෙසු. සත්තපඤ්ඤත්තාදීනි ආරම්මණානි යස්සාති විග්ගහො. ‘‘තෙනා’’ති කුසලෙන. ‘‘විකප්ප රහිතත්තා’’ති විවිධාකාර චින්තන රහිතත්තා. අප්පනාපත්ත කම්ම විසෙසෙහි නිබ්බත්තා අප්පනාපත්තකම්ම විසෙස නිබ්බත්තා. පඤ්ඤත්ති විසෙසානි නාම පථවීකසිණ නිමිත්තාදීනි. ‘‘අපි චා’’තිආදීසු. න පඤ්ඤත්ති ධම්මෙහි අත්ථි. එවඤ්ච සති, කාමවිපාකානි කාමතණ්හාය ආරම්මණභූතා පඤ්ඤත්තියොපි ආලම්බෙය්‍යුන්ති. ‘‘සඞ්ගහනයභෙදකාරකා’’ති පථ මජ්ඣානික [Pg.107] චිත්තෙසු ඡත්තිංස. දුතීයජ්ඣානික චිත්තෙසු පඤ්චතිංසාතිආදිනා සඞ්ගහනයභෙදස්ස කාරකා.

125. Since the supramundane abstinences arise even in supramundane results, it is said, "this too... should be seen." Of those immeasurables. In those great results. The analysis is: 'that which has as its objects the concepts of beings, and so on'. "By that" means by the wholesome. "Devoid of discursive thought" means devoid of varied conceptual thinking. Produced by the special kammas that have attained absorption. The special concepts are the earth-kasiṇa sign, and so on. In "api ca" and so on. It does not concern conceptual phenomena. This being so, the sense-sphere results could even take as objects concepts that are the objects of sensual craving. "The makers of the distinction in the method of grouping": in the first jhāna minds, thirty-six; in the second jhāna minds, thirty-five, and so on, are the makers of the distinction in the method of grouping.

126. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘පඤ්චසු අසඞ්ඛාරිකෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. තථා පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකෙසූති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

126. In `ettha ca` and so on. "In the five unprompted" is a locative case indicating specification. Similarly, "in the five prompted." The rest here is easily understood.

128. ‘‘භූමි ජාති සම්පයොගාදිභෙදෙනා’’ති ඵස්සොතාව චතුබ්බිධො හොති කාමාවචරො, රූපාවචරො, අරූපාවචරො චාති. අයං භූමිභෙදො.

128. "By way of distinction of plane, birth, association, and so on": contact is fourfold: sense-sphere, form-sphere, formless-sphere, and supramundane. This is the distinction by plane.

ද්වාදසාකුසලා ඵස්සා, කුසලා එකවීසති;

ඡත්තිංසෙව විපාකා ච, වීසති ක්‍රියා මතා.

Twelve unwholesome contacts, twenty-one wholesome ones; Thirty-six are resultant, and twenty are reckoned as functional.

ඉති අයං ජාතිභෙදො. සොමනස්ස සහගතො, දිට්ඨිගත සම්පයුත්තො, අසඞ්ඛාරිකො ච, සසඞ්ඛාරිකො චාතිආදිනා සම්පයොගාදිභෙදො වත්තබ්බො. ‘‘චිත්තෙන සමං භෙද’’න්ති අත්තනා වා සම්පයුත්තෙන චිත්තභෙදෙන සමං භෙදං. එකූනන වුතියා චිත්තෙසු වා. එත්ථ ච විචිකිච්ඡා චෙතසිකං එකස්මිං චිත්තෙ යුත්තන්ති එකමෙව හොති. දොසො, ඉස්සා, මච්ඡරියං, කුක්කුච්චන්ති ඉමෙ චත්තාරො ද්වීසු චිත්තෙසු යුත්තාති විසුං විසුං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති. තථා දිට්ඨිමානා පච්චෙකං චත්තාරො. ථිනමිද්ධං පච්චෙකං පඤ්චාතිආදිනා සබ්බං වත්තබ්බන්ති.

Thus, this is the distinction by origin. Accompanied by joy, associated with wrong view, unprompted, and prompted—by these and so on, the distinction by association and so forth should be stated. "A division equal to that of consciousness" means a division equal to the division of the consciousness with which it is associated. Or, in the eighty-nine consciousnesses. Here, the mental factor of doubt is associated with one consciousness; thus, it is only one. Ill-will, envy, stinginess, and worry—these four are associated with two consciousnesses each, thus separately they are two each. Similarly, wrong view and conceit are each four. Sloth and torpor are each five, and so on—all should be stated.

චෙතසිකසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Supplementary Explanation of the Illuminator of the Compendium of Mental Factors is concluded.

3. පකිණ්ණකසඞ්ගහඅනුදීපනා

3. The Supplementary Explanation of the Miscellaneous Compendium.

129. පකිණ්ණකසඞ්ගහෙ[Pg.108]. උභින්නං චිත්ත චෙතසිකානං. ‘‘තෙපඤ්ඤාසා’’ති තෙපඤ්ඤාසවිධා. ‘‘භාවො’’ති විජ්ජමානකිරියා. යො ලක්ඛණ රසාදීසු ලක්ඛණන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘ධම්මානං’’තිආදිං. පවත්තොති පාඨසෙස පදං. එතෙන ‘වෙදනා භෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො’තිආදීසුපි වෙදනා භෙදෙන පවත්තො චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහොතිආදිනා සම්බන්ධං දස්සෙති. ‘‘වචනත්ථො දස්සිතො’’ති, කථං දස්සිතොති ආහ ‘‘වෙදනා භෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො’’තිආදි. ‘‘තෙසං දානි යථාරහං’’ති එත්ථ ‘‘තෙසං’’ති චිත්තචෙතසිකානං, සඞ්ගහො නාමාති සම්බන්ධො. එතෙන අයං සඞ්ගහො චිත්ත චෙතසිකානං එව සඞ්ගහොති සිද්ධං හොති. වෙදනා හෙතුතො. ල. ලම්බණවත්ථුතො සඞ්ගහො නාමාති සම්බන්ධො. එතෙන උපරි වෙදනා සඞ්ගහොතිආදීසු වෙදනාතො සඞ්ගහො වෙදනා සඞ්ගහො. ල. වත්ථුතො සඞ්ගහො වත්ථු සඞ්ගහොති සිද්ධං හොති, වෙදනාතොතිආදීසු ච වෙදනා භෙදතොතිආදි අත්ථතො සිද්ධං හොති. එවං ඡන්නං පකිණ්ණකසඞ්ගහානං වචනත්ථො දස්සිතො. තෙනාහ ‘‘වෙදනා භෙදෙනා’’තිආදිං. ආදිනා දස්සිතොති සම්බන්ධො. ‘‘සඞ්ගහො නාම නිය්‍යතෙ’’ති වුත්තත්තා ‘‘නීතො නාම අත්ථී’’ති වුත්තං. ‘‘නිය්‍යතෙ’’ති ච පවත්තීයතෙති අත්ථො. නනු තෙසං ‘‘සඞ්ගහො නාම නිය්‍යතෙ’’ති වුත්තත්තා ද්වීහි චිත්ත චෙතසිකෙහි එව අයං සඞ්ගහො නෙතබ්බොති. න. චිත්තෙන නීතෙ චෙතසිකෙහි විසුං නෙතබ්බ කිච්චස්ස අභාවතොති දස්සෙතුං ‘‘චිත්තෙ පන සිද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං.

129. In the Miscellaneous Compendium. Of both mind and mental factors. 'Fifty-three' means fifty-three types. 'Being' means the existing function. What is called 'characteristic' among characteristics, functions, and so on. Hence it is said, 'of phenomena,' and so on. 'Occurrence' is the remaining word in the text. By this, it shows the connection in phrases like 'the collection of mind and mental factors by the distinction of feeling,' and so on, with 'the collection of mind and mental factors occurs by the distinction of feeling,' and so on. 'The meaning of the words is shown'—how is it shown? It is said, 'the collection of mind and mental factors by the distinction of feeling,' and so on. In 'Now, of these, according to suitability,' 'of these' refers to mind and mental factors; the connection is 'what is called collection.' By this, it is established that this collection is indeed the collection of mind and mental factors. From feeling, from cause, and so on. From object, from basis, the connection is 'what is called collection.' By this, in what follows, such as 'the Feeling Compendium,' it is established that 'collection from feeling' is the Feeling Compendium, and so on, and that 'collection from basis' is the Basis Compendium. And in phrases like 'from feeling,' and so on, the meaning 'by the distinction of feeling,' and so on, is established. Thus, the meaning of the words for the six miscellaneous collections is shown. Hence it is said, 'by the distinction of feeling,' and so on. The connection is 'shown by 'and so on.'' Because it is said, 'a collection is led,' it is stated, 'what is called 'led' exists.' And 'is led' means 'proceeds.' But since it is said, 'a collection is led,' should this collection be led only by the two—mind and mental factors? No. To show that there is no separate function of leading by mental factors when led by mind, it is said, 'but when mind is established,' and so on.

130. වෙදනා සඞ්ගහෙ. වෙදනා භෙදං නිස්සාය ඉමස්ස සඞ්ගහස්ස පවත්තත්තා ‘‘නිස්සය ධම්ම පරිග්ගහත්ථ’’න්ති වුත්තං. ‘‘සංයුත්තකෙ’’ති වෙදනා සංයුත්තකෙ. ‘‘ආරම්මණං අනුභොන්තී’’ති ආරම්මණ රසං අනුභොන්ති. ‘‘තෙ’’ති තෙජනා. ‘‘තං’’ති තං ආරම්මණං. ‘‘සාතතො’’ති සුඛාකාරතො. ‘‘අස්සාතතො’’ති දුක්ඛා කාරතො[Pg.109]. තතො අඤ්ඤොපකාරො නත්ථි, තස්මා වෙදනා අනුභවන ලක්ඛණෙන තිවිධා එව හොතීති යොජනා. ‘‘ද්වෙ’’ති ද්වෙ වෙදනායො. උපෙක්ඛං සුඛෙ සඞ්ගහෙත්වා සුඛදුක්ඛවසෙන වා ද්වෙ වෙදනා වුත්තාති යොජනා. ‘‘සන්තස්මිං එසා පණීතෙ සුඛෙ’’ති ඣානසම්පයුත්තං අදුක්ඛම සුඛං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්ච භෙදාදීසු විත්ථාරො වෙදනා සංයුත්තෙ ගහෙතබ්බො. වෙදයිතන්ති ච වෙදනාති ච අත්ථතො එකං. ‘‘සබ්බං තං දුක්ඛස්මිං’’ති සබ්බං තං වෙදයිතං දුක්ඛස්මිං එව පවිට්ඨං හොති. සඞ්ඛාර දුක්ඛතං ආනන්ද මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාර විපරිණාමතඤ්ච, යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මිංති පාළි. ‘‘ඉන්ද්‍රියභෙදවසෙනා’’ති සොමනස්ස සහගතං, උපෙක්ඛාසහගතං, දොමනස්ස සහගතං, සුඛසහගතං, දුක්ඛ සහගතන්ති එවං ඉන්ද්‍රිය භෙදවසෙන. ‘‘යෙසු ධම්මෙසූ’’ති සම්පයුත්ත ධම්මෙසු. ‘‘තෙසං’’ති සම්පයුත්ත ධම්මානං. තත්ථ සුඛසම්පයුත්තා ධම්මා කායික සුඛ සම්පයුත්ත චෙතසික සුඛ සම්පයුත්ත වසෙන දුවිධා. එවං ඉස්සරට්ඨානභූතානං සම්පයුත්ත ධම්මානං දුවිධත්තා අනුභවන භෙදෙ තීසු වෙදනාසු එකං සුඛ වෙදනං ද්විධා භින්දිත්වා සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියන්ති වුත්තං. දුක්ඛසම්පයුත්ත ධම්මෙසුපි එසෙවනයො. ‘‘අපි චා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. ‘‘තෙපී’’ති උපෙක්ඛා සම්පයුත්තාපි ධම්මා. චක්ඛාදි පසාදකායා නාම චක්ඛු සොත ඝාන ජිව්හා පසාදකායා. තෙසු නිස්සිතා නාම චක්ඛු විඤ්ඤාණ චිත්තුප්පාදාදයො. ‘‘සබ්භාවා’’ති සන්තභාවතො සංවිජ්ජමාන භාවතො දුවිධා හොන්තීති යොජනා. ‘‘එක රසත්තා’’ති මජ්ඣත්තභාවෙන එකරසත්තා. ‘‘ඉතරානී’’ති සොමනස්ස දොමනස්ස උපෙක්ඛින්ද්‍රියානි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

130. In the Compendium of Feelings. Because this compendium occurs based on the division of feelings, it is said, 'for the purpose of comprehending the dependent phenomena.' 'In the Saṃyutta' refers to the Saṃyutta on feelings. 'Experiencing the object' means experiencing the taste of the object. 'They' refers to the burning ones. 'That' refers to that object. 'Pleasantly' means in the mode of pleasure. 'Unpleasantly' means in the mode of pain. There is no other benefit beyond this; therefore, feelings are indeed of three kinds by the characteristic of experiencing—this is the interpretation. 'Two' means two kinds of feelings. By including equanimity under pleasure, or by way of pleasure and pain, two feelings are spoken of—this is the interpretation. 'In the peaceful, sublime pleasure' refers to the neither-painful-nor-pleasant feeling associated with jhāna. The detailed explanation in the five divisions and so on should be taken from the Saṃyutta on feelings. 'That which is felt' and 'feeling' are one in meaning. 'All that is in suffering' means all that is felt is indeed included in suffering. It is because of the suffering of formations and their change, Ānanda, that I have spoken: 'Whatever is felt, all that is in suffering'—this is the Pāḷi. 'By way of the division of faculties' means accompanied by joy, accompanied by equanimity, accompanied by displeasure, accompanied by pleasure, accompanied by pain—thus, by way of the division of faculties. 'In those phenomena' means in the associated phenomena. 'Of those' means of the associated phenomena. Herein, phenomena associated with pleasure are twofold: associated with bodily pleasure and associated with mental pleasure. Thus, since the associated phenomena that are in the position of mastery are twofold, by dividing one pleasant feeling into two among the three feelings, based on the division of experience, the faculty of pleasure and the faculty of joy are spoken of. The same method applies to phenomena associated with pain. 'Moreover' means there is something further to be said. 'Those too' means phenomena associated with equanimity. The sensitive parts of the eye, and so on, are indeed the sensitive parts of the eye, ear, nose, and tongue. Dependent on them are eye-consciousness, arisings of consciousness, and so on. 'By nature' means they are of two kinds, by peaceful nature and by existing nature—this is the interpretation. 'Because of having a single taste' means because of having a neutral nature, being of a single taste. 'The others' are the faculties of joy, displeasure, and equanimity. The rest here is easily understood.

131. හෙතුසඞ්ගහෙ. ‘‘සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනං’’ති සුට්ඨු පතිට්ඨහන්තීති සුප්පතිට්ඨිතා. සුප්පතිට්ඨිත භාවසාධනං හෙතු කිච්චං නාමාති යොජනා. ‘‘ඉමෙපි ධම්මා’’ති ඉමෙපි ඡ හෙතු ධම්මා. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු ආරම්මණෙසු, සාධෙන්ති. තස්මා සුප්පතිට්ඨිත භාවසාධනං හෙතුකිච්චං නාමාති වුත්තං. ‘‘අපරෙ පනා’’ති පට්ඨානට්ඨ කථායං [Pg.110] ආගතො රෙවතත්ථෙර වාදො. ‘‘ධම්මානං කුසලාදි භාවසාධනං’’ති සහජාතධම්මානං කුසලභාවසාධනං අකුසලභාවසාධනං අබ්‍යාකතභාවසාධනං. ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදි තං වාදං පටික්ඛිපන්තානං පටික්ඛෙපවචනං. ‘‘යෙස’’න්ති මොහමූල චිත්ත ද්වයෙ මොහො ච අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානි ච. ‘‘න සම්පජ්ජෙය්‍යා’’ති සහජාත හෙතුනො අභාවා තස්ස මොහස්ස අකුසල භාවො, ඉතරෙ සඤ්ච අබ්‍යාකත භාවො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති. හෙතු නාම සහජාත ධම්මානං කුසලාදිභාවං සාධෙතීති වුත්තං. එවං සති, සො මොහො සම්පයුත්ත ධම්මානං අකුසල භාවං සාධෙය්‍ය. අත්තනො පන අකුසල භාවං සාධෙන්තො සහජාතො අඤ්ඤො හෙතු නත්ථි. තස්මා තස්ස අකුසලභාවො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. තථා අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානඤ්ච අබ්‍යාකතභාවං සාධෙන්තො කොචි සහජාතො හෙතු නාම නත්ථීති තෙසම්පි අබ්‍යාකත භාවො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. න ච න සම්පජ්ජති. තස්මා සො ථෙරවාදො න යුත්තොති. එත්ථ සියා. සොච මොහො අත්තනො ධම්මතාය අකුසලො හොති. තානි ච අහෙතුක චිත්තුප්පාදරූප නිබ්බානානි අත්තනො ධම්මතාය අබ්‍යාකතානි හොන්තීති. එවං සන්තෙ, යථා තෙ ධම්මා. තථා අඤ්ඤෙපි ධම්මා අත්තනො ධම්මතාය එව කුසලා කුසලා බ්‍යාකතා භවිස්සන්ති. න චෙත්ථ කාරණං අත්ථි, යෙනකාරණෙන තෙ එව ධම්මා අත්තනො ධම්මතාය අකුසලා බ්‍යාකතා හොන්ති. අඤ්ඤෙ පන ධම්මා අත්තනො ධම්මතාය කුසලා කුසලා බ්‍යාකතා න හොන්ති, හෙතූහි එව හොන්තීති. තස්මා තෙසං සබ්බෙසම්පි කුසලාදි භාවත්ථාය හෙතූහි පයොජනං නත්ථි. තස්මා සො ථෙරවාදො න යුත්තො යෙවාති. න කෙවලඤ්ච තස්මිං ථෙරවාදෙ එත්තකො දොසො අත්ථි. අථ ඛො අඤ්ඤොපි දොසො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘යානි චා’’තිආදිමාහ. තත්ථායං අධිප්පායො. සචෙ ධම්මානං කුසලාදි භාවො සහජාත හෙතුප්පටිබද්ධො සියා. එවං සති, හෙතු පච්චයෙ කුසල හෙතුතො ලද්ධ පච්චයානි රූපානි කුසලානි භවෙය්‍යුං. අකුසල හෙතුතො ලද්ධ පච්චයානි රූපානි අකුසලානි භවෙය්‍යුං[Pg.111]. න ච භවන්ති. තස්මා සො වාදො අයුත්තො යෙවාති. ඉදානි පුන තං ථෙරවාදං පග්ගහෙතුං ‘‘යථාපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘ධම්මෙසූ’’ති චතුස්සච්ච ධම්මෙසු. මුය්හනකිරියා නාම අන්ධකාර කිරියා. ධම්මච්ඡන්දො නාම දානං දාතුකාමො, සීලං පූරෙතුකාමො, භාවනං භාවෙතුකාමො ඉච්චාදිනා පවත්තො ඡන්දො. ‘‘අක්ඛන්තී’’ති අක්ඛමනං, අරොචනං, අමනාපො. පාප ධම්ම පාපා රම්මණ විරොධො නාම කාමරාගට්ඨානීයෙහි සත්තවිධ මෙථුන ධම්මාදීහි පාප ධම්මෙහි චෙව පඤ්චකාමගුණා රම්මණෙ හි ච චිත්තස්ස විරොධො, ජෙගුච්ඡො පටිකූලො. මුය්හනකිරියා පන එකන්ත අකුසල ජාතිකා එව හොති. එත්තාවතා මොහමූල චිත්ත ද්වයෙ මොහො අත්තනො ධම්මතාය අකුසලො හොතීති ඉමමත්ථං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිකං තත්ථ දොසාරොපනං විධමති. ඉදානි අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානි අත්තනො ධම්මතාය අබ්‍යාකතානි හොන්තීති ඉමමත්ථං පතිට්ඨාපෙතුං ‘‘යොච ධම්මො’’තිආදිමාහ. ‘‘එත්තකමෙවා’’ති අඤ්ඤං දුක්කර කාරණං නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘අහෙතුක චිත්තානං’’ති අහෙතුක චිත්තුප්පාදානං. අත්තනො ධම්මතාය එව සිද්ධො. එත්තාවතා-අහෙතුක. ල. නිබ්බානානි අත්තනො ධම්මතාය අබ්‍යාකතානි හොන්තී-ති ඉමමත්ථං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදි තත්ථ දොසාරොපනං අපනෙති. ඉදානි සබ්බොපි මොහො අත්තනො ධම්මතාය අකුසල භාවෙඨත්වා අඤ්ඤෙසං ඉච්ඡා නාම අත්ථි, අක්ඛන්ති නාම අත්ථීති එවං වුත්තානං ඉච්ඡා අක්ඛන්ති ධම්මානම්පි අකුසල භාවං සාධෙතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ මොහො’’තිආදිමාහ. ‘‘මුය්හන නිස්සන්දානි එවා’’ති මුය්හනකිරියාය නිස්සන්දප්ඵලානි එව. න කෙවලං සො ලොභාදීනං අකුසලභාවං සාධෙති, අථ ඛො අලොභාදීනම්පි කුසලභාවං සො එව සාධෙතීති දස්සෙතුං ‘‘අලොභාදීනඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අවිජ්ජානුසයෙන සහෙව සිද්ධො’’ති තානි සත්තසන්තානෙ අවිජ්ජානුසයෙ අප්පහීනෙ කුසලානි හොන්ති. පහීනෙ කිරියානි හොන්තීති අධිප්පායො. ඉදානි ලොභ දොසානං අලොභාදීනඤ්ච හෙතු කිච්චං දස්සෙතුං ‘‘තානි පන ලොභාදීනී’’තිආදි වුත්තං. රජ්ජන දුස්සනානං නිස්සන්දානි රජ්ජනාදිනිස්සන්දානි. ‘‘දිට්ඨි මානාදීනී’’ති [Pg.112] දිට්ඨි මාන ඉස්සා මච්ඡරියාදීනි. අරජ්ජන අදුස්සන අමුය්හනානං නිස්සන්දානි අරජ්ජනාදි නිස්සන්දානි. ‘‘සද්ධාදීනී’’ති සද්ධා සති හිරි ඔත්තප්පාදීනි. ‘‘හෙතුමුඛෙනපී’’ති අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානං අබ්‍යාකතභාවො අත්තනො ධම්මතාය සිද්ධොති වුත්තො. සහෙතුක විපාක ක්‍රියානං අබ්‍යාකත භාවො පන අත්තනො ධම්මතාය සිද්ධොතිපි සහජාත හෙතූනං හෙතු කිච්චෙන සිද්ධොතිපි වත්තුං වට්ටතීති අධිප්පායො. විභාව නිපාඨෙ. ‘‘මග්ගිතබ්බො’’ති ගවෙසිතබ්බො. අථ තෙසං කුසලාදි භාවො සෙසසම්පයුත්ත හෙතුප්පටි බද්ධො සියාති යොජනා. ‘‘අප්පටි බද්ධො’’ති හෙතුනා අප්පටි බද්ධො. ‘‘කුසලාදිභාවො’’ති කුසලාදිභාවො සියා. ‘‘සො’’ති කුසලාදිභාවො. ‘‘අහෙතුකානං’’ති අහෙතුක චිත්තුප්පාද රූප නිබ්බානානං. ඉදානි ‘යානි ච ලද්ධහෙතු පච්චයානී’තිආදි වචනං පටික්ඛිපන්තො ‘‘යථාචා’’තිආදිමාහ. ‘‘රූපාරූප ධම්මෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්ම වචනං. ‘‘අරූප ධම්මෙසු එවා’’ති නිද්ධාරණීයං. න රූප ධම්මෙසු ඵරන්ති. එවං සති, කස්මා තෙ රූප ධම්මා ඣානපච්චයුප්පන්නෙසු වුත්තාති ආහ ‘‘තෙ පනා’’තිආදිං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘තං පන තෙසං’’ති තෙසං හංසාදීනං තං වණ්ණවිසෙසං. ‘‘යොනියො’’ති මාතාපිතු ජාතියො. ‘‘අබ්‍යාකතානං පනාති සබ්බං’’ති අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසය සන්තානප්පටි බද්ධො, කම්මප්පටි බද්ධො, අවිපාකභාවප්පටි බද්ධො චාති දට්ඨබ්බන්ති ඉදං සබ්බං. ‘‘වුත්ත පක්ඛෙපතති යෙවා’’ති තස්මිං පක්ඛෙ අන්තොගධමෙවාති අධිප්පායො.

131. In the Collection of Causes. The term 'suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṃ' means 'well established,' that is, 'suppatiṭṭhitā' because they 'suṭṭhu patiṭṭhahanti' (stand firmly). The explanation is that the function of a cause is the establishing of the state of being well established. 'Imepi dhammā' means these six causal phenomena. 'Tattha' means in those objects, they accomplish. Therefore, it is said that establishing the state of being well established is called the function of a cause. 'Apare pana' refers to the view of the Elder Revata which appears in the Paṭṭhāna commentary. 'Dhammānaṃ kusalādi bhāvasādhanaṃ' means establishing the wholesome state, the unwholesome state, and the indeterminate state of co-arisen phenomena. 'Evaṃ sante' etc. is the statement of refutation for those refuting that view. 'Yesaṃ' refers to delusion in the two types of consciousness rooted in delusion, and to rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna. 'Na sampajjeyya' means that due to the absence of a co-arisen cause, the unwholesome nature of that delusion and the indeterminate nature of the others would not be accomplished. This is what is said. It is said that a cause accomplishes the wholesome nature etc. of co-arisen phenomena. If so, that delusion would accomplish the unwholesome nature of its associated phenomena, but there is no other co-arisen cause accomplishing its own unwholesome nature. Therefore, its unwholesome nature would not be accomplished. Likewise, since there is no co-arisen cause accomplishing the indeterminate nature of rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna, their indeterminate nature also would not be accomplished. But it is accomplished. Therefore, that view of the elders is not correct. Here it may be argued: That delusion is unwholesome by its own nature, and those rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna are indeterminate by their own nature. In that case, just as those phenomena are so by their own nature, other phenomena also will be wholesome, unwholesome, or indeterminate by their own nature. There is no reason why only those phenomena are unwholesome or indeterminate by their own nature and others are not wholesome, unwholesome, or indeterminate by their own nature, being only so due to causes. Therefore, for all of them, there is no need of causes for the sake of their wholesome nature etc. Therefore, that view of the elders is certainly incorrect. Not only is there this fault in that view of the elders, but there is another fault as well. To show this, it is stated beginning with 'Yāni cā'. Here, the meaning is this: If the wholesome nature etc. of phenomena were dependent on a co-arisen cause, then material phenomena that have obtained a cause as condition from a wholesome cause would be wholesome, and material phenomena that have obtained a cause as condition from an unwholesome cause would be unwholesome. But they are not so. Therefore, that view is certainly incorrect. Now, to again support that view of the elders, it is stated beginning with 'Yathāpanā'. 'Dhammesu' means in the four noble truths. Muyhanakiriyā means the action of obscuring, that is, the action of darkness. Dhammacchando is the desire that arises wishing to give alms, wishing to perfect virtue, wishing to cultivate meditation, etc. 'Akkhantī' means non-acceptance, disapproval, unpleasantness. Pāpa dhamma pāpā rammaṇa virodho means the mind's opposition, disgust, and repugnance towards evil phenomena, namely, the seven types of sexual misconduct etc., which are the foundation of sensual lust, and towards objects which are the five strands of sense pleasure. However, muyhanakiriyā is entirely of unwholesome nature. Up to this point, it is established that delusion in the two types of consciousness rooted in delusion is unwholesome by its own nature. 'Evaṃ sante' etc. dispels the imputation of faults there. Now, to establish that rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna are indeterminate by their own nature, it is stated beginning with 'Yoca dhammo'. 'Ettakameva' means there is no other difficult reason, that is, this is the intention. 'Ahetuka cittānaṃ' means of rootless consciousness-arisings. Accomplished by their own nature. Up to this point, it establishes that rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna are indeterminate by their own nature. 'Evaṃ sante' etc. removes the imputation of faults there. Now, to show that since all delusion is unwholesome by its own nature, it also accomplishes the unwholesome nature of those phenomena of desire and non-acceptance, which were stated as: 'There is desire, there is non-acceptance', it is stated beginning with 'Tattha moho'. 'Muyhana nissandāni evā' means they are certainly the resultant fruits of the action of obscuring. It not only accomplishes the unwholesome nature of greed etc., but it is indeed that which also accomplishes the wholesome nature of non-greed etc. To show this, it is stated beginning with 'Alobhādīnañca'. 'Avijjānusayena saheva siddho' means that in the continuum of beings, when the latent tendency of ignorance is not abandoned, these wholesome states exist; when it is abandoned, they are functional. This is the meaning. Now, to show the function of cause of greed, hatred, non-greed, etc., it is stated beginning with 'Tāni pana lobhādīnī'. Rajjana dussanānaṃ nissandāni means the resultants of lust and aversion. 'Diṭṭhi mānādīnī' means views, conceit, envy, stinginess, etc. Arajjana adussana amuyhanānaṃ nissandāni means the resultants of non-lust, non-aversion, and non-delusion. 'Saddhādīnī' means faith, mindfulness, moral shame, moral dread, etc. 'Hetumukhenapī' means it was said that the indeterminate nature of rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna is accomplished by their own nature, but it is suitable to also state that the indeterminate nature of resultant consciousness and functional consciousness with roots is accomplished by their own nature and also by the function of cause of co-arisen causes. This is the meaning. In the Vibhāva section: 'Maggitabbo' means to be investigated. Then, the explanation is that their wholesome nature etc. may be dependent on the remaining associated causes. 'Appaṭibaddho' means not dependent on a cause. 'Kusalādibhāvo' means the wholesome nature etc. 'So' means that wholesome nature etc. 'Ahetukānaṃ' means of rootless consciousness-arisings, materiality, and Nibbāna. Now, refuting the statement 'Yāni ca laddhahetu paccayānī' etc., it is stated beginning with 'Yathācā'. 'Rūpārūpa dhammesū' is a locative of determination. 'Arūpa dhammesu evā' is what is to be determined. It does not pervade material phenomena. In that case, why are those material phenomena said to arise dependent on jhāna as condition? It is stated beginning with 'Te panā'. The rest here is easily understood. 'Taṃ pana tesaṃ' means that particular color of those swans etc. 'Yoniyo' means the parental lineage. 'Abyākatānaṃ panāti sabbaṃ' means that the indeterminate nature of all indeterminate phenomena is to be understood as dependent on a continuum free from latent tendencies, dependent on kamma, and dependent on a non-resultant nature. 'Vutta pakkhepatati yevā' means it is included in that side.

132. කිච්චසඞ්ගහෙ. තස්මිං පරික්ඛීණෙති සම්බන්ධො. ‘‘කම්මස්සා’’ති කම්මන්තරස්ස. චුතස්ස සත්තස්ස අභිනිබ්බත්තීති සම්බන්ධො. ‘‘භවන්තරාදිප්පටි සන්ධාන වසෙනා’’ති භවන්තරස්ස ආදිකොටියා පටිසන්ධාන වසෙන. භවසන්තානස්ස පවත්තීති සම්බන්ධො. කථං පවත්තීති ආහ ‘‘යාව තං කම්මං’’තිආදිං. ‘‘අවිච්ඡෙදප්පවත්ති පච්චයඞ්ගභාවෙනා’’ති අවිච්ඡෙදප්පවත්තියා පධාන පච්චය සඞ්ඛාතෙන අඞ්ගභාවෙන. එතෙන භවඞ්ගපදෙ අඞ්ගසද්දස්ස අත්ථං වදති[Pg.113]. තෙනාහ ‘‘තස්සහී’’තිආදිං. ‘‘තස්සා’’ති භවඞ්ගස්ස. ආවජ්ජනං ආවට්ටනන්ති එකො වචනත්ථො. තං වා ආවජ්ජෙතීති එකො. ‘‘තං’’ති චිත්ත සන්තානං. ආවට්ටති වා තං එත්ථාති එකො. ආවට්ටති වා තං එතෙනාති එකො. ‘‘තං’’ති චිත්ත සන්තානං. ආවජ්ජෙති වාති එකො. ‘‘වොට්ඨබ්බනං’’ති වි-අව-ඨපනංති පදච්ඡෙදො. විභාවනි විචාරණායං. ‘‘එකාවජ්ජන පරිකම්ම චිත්තතො’’ති මග්ගෙන වා අභිඤ්ඤාය වා එකං සමානං ආවජ්ජනං අස්සාති විග්ගහො. තස්සං වීථියං ‘ආවජ්ජනං, පරිකම්මං, උපචාරො, අනුලොමං, ගොත්‍රභූ,ති එත්ථ පරිකම්ම ජවනචිත්තං ඉධ පරිකම්ම චිත්තන්ති වුත්තං. ‘‘තානී’’ති මග්ගා භිඤ්ඤාජවනානි. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං විභාවනි පාඨෙ. ‘‘දීඝං අද්ධානං’’ති සකලරත්තියං වා සකල දිවසං වා නිද්දොක්කමන වසෙන දීඝං කාලං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පටිසන්ධියාඨානං’’ති පටිසන්ධිකිච්චස්ස ඨානං. කාලොහි නාම විසුං චිත්තස්ස ආරම්මණ භූතො එකො පඤ්ඤත්ති ධම්මොති එතෙන කාලො නාම සභාවතො අවිජ්ජමානත්තා කථං කිච්චානං පවත්තිට්ඨානං නාම සක්කා භවිතුන්ති ඉමං ආසඞ්කං විසොධෙති. ‘‘ඉතරථා’’ති තථා අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා කිච්චට්ඨානානං අභෙදෙ ගහිතෙ සතීති අත්ථො. ‘‘සයං සොමනස්ස යුත්තංපී’’ති කදාචි සයං සොමනස්ස යුත්තංපි. ‘‘තං’’ති සොමනස්ස සන්තීරණං. ‘‘ලද්ධපච්චය භාවෙනා’’ති ලද්ධඅනන්තර පච්චයභාවෙන. ‘‘ආසෙවන භාව රහිතං පී’’ති ආසෙවන ගුණ රහිතම්පි. තඤ්හි ආසෙවන පච්චයෙ පච්චයොපි න හොති, පච්චයුප්පන්නම්පි න හොතීති. ‘‘පරිකම්ම භාවනා බලෙන ච පවත්තත්තා’’ති ඉදං ඵලසමාපත්ති වීථියං ඵලජවනෙසු පාකටං. සෙසමෙත්ථසුබොධමෙව.

132. In the Summary of Functions. The connection is 'in that, it is exhausted.' 'Of the deed' refers to the subsequent deed. The connection is 'the rebirth of the being who has passed away.' 'By way of connection with the subsequent existence, etc.' means by way of rebirth-connection with the beginning of the subsequent existence. The connection is 'the continuation of the stream of existence.' How it continues is explained by 'until that deed,' etc. 'By the condition of uninterrupted continuation as a constituent' means by being a constituent in the form of the primary condition for uninterrupted continuation. By this, he explains the meaning of the word 'constituent' in the term 'life-continuum.' Hence, it is said, 'for that,' etc. 'Of that' refers to the life-continuum. 'Attention is turning towards' is one meaning of the word. Or, 'it attends to that' is another. 'That' refers to the stream of consciousness. 'It turns towards that here' is another. 'It turns towards that by this' is another. 'That' refers to the stream of consciousness. 'Or it attends' is another. 'Determination' is the word division of 'vi-ava-ṭhapana.' Vibhāvani is in the sense of investigation. 'From the preliminary mind of single attention' is the analysis: 'with the path or direct knowledge, it has a single, uniform attention.' In that cognitive series, 'attention, preliminary, access, conformity, change-of-lineage'—herein, the preliminary impulsion-consciousness is called the preliminary mind. 'Those' refer to the path and direct-knowledge impulsions. 'There' refers to that passage of investigation. 'A long time' means a long period by way of passing the entire night or entire day without falling asleep. The rest here is easily understood. 'The occasion of rebirth' is the place of the rebirth function. 'Time, indeed, is a separate concept, an object of the mind, a mere conventional reality.' By this, since time does not exist by nature, how can it be possible for functions to have a place of occurrence? This doubt is cleared. 'Otherwise' means if not taken thus, but taken differently, if non-distinction of the places of functions is assumed, is the meaning. 'Even when it is itself associated with joy' means sometimes it is itself associated with joy. 'That' refers to the investigating-consciousness with joy. 'By the state of having obtained a condition' means by the state of having obtained an immediately proximate condition. 'Even devoid of the state of repetition' means even devoid of the quality of repetition. For that is neither a condition by way of the repetition-condition nor arisen from such a condition. 'Because it occurs by the power of preliminary development' — this is evident in the cognitive series of fruition-attainment regarding the fruition impulsions. The rest here is quite clear.

133. ද්වාරසඞ්ගහෙ. ‘‘ආදාසපට්ටමයො’’ති ආදාසපට්ටෙන පකතො. ‘‘ද්වෙ එවා’’ති ද්වෙ එව ද්වාරානි. ‘‘ද්වාර සදිසත්තා’’ති නගර ද්වාර සදිසත්තා. ‘‘කම්මවිසෙස මහාභූත විසෙස සිද්ධෙනා’’ති එත්ථ කම්මවිසෙසෙන ච මහාභූත විසෙසෙන ච සිද්ධොති විග්ගහො. ආවජ්ජනාදීනි ච වීථි චිත්තානි ගණ්හන්ති. ‘‘යම්හී’’ති යස්මිං [Pg.114] චක්ඛුම්හි. තදෙව චක්ඛු චක්ඛුද්වාරං නාමාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙසං ද්වින්නං’’ති රූප නිමිත්තානඤ්ච ආවජ්ජනාදි වීථිචිත්තානඤ්ච. ‘‘විසය විසයී භාවූපගමනස්සා’’ති එත්ථ රූප නිමිත්තානං විසයභාවස්ස උපගමනං නාම චක්ඛු මණ්ඩෙ ආපාතාගමනං වුච්චති. ආවජ්ජනාදීනං විසයී භාවස්ස උපගමනං නාම තෙසං නිමිත්තානං ආරම්මණ කරණං වුච්චති. ‘‘මුඛප්පථභූතත්තා’’ති මුඛමග්ගභූතත්තා. එවං ද්වාර සද්දස්ස කරණ සාධනයුත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අධිකරණ සාධන යුත්තිං දස්සෙති ‘‘අථවා’’තිආදිනා. ‘‘රූපානං’’ති රූප නිමිත්තානං. ‘‘චක්ඛුමෙව චක්ඛු ද්වාර’’න්ති එතෙන චක්ඛුමෙව ද්වාරං චක්ඛු ද්වාරන්ති අවධාරණ සමාසං දස්සෙති. ‘‘කාරණං වුත්තමෙවා’’ති හෙට්ඨා චිත්තසඞ්ගහෙ මනොද්වාරාවජ්ජනපදෙ වුත්තමෙව. සබ්බං එකූන නවුතිවිධං චිත්තං මනොද්වාරමෙව නාම හොති. තථාහි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං අයං නාමමනො මනොද්වාරං නාම න හොතීති න වත්තබ්බොති. ‘‘උපපත්ති ද්වාරමෙවා’’ති උපපත්තිභව පරියාපන්නං කම්මජද්වාරමෙව. ‘‘ඉධ චා’’ති ඉමස්මිං සඞ්ගහගන්ථෙ ච. යඤ්ච සාධක වචනන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තත්ථා’’ති විභාවනියං. ‘‘තත්ථෙව තං යුත්තං’’ති තස්මිං පාළිප්පදෙසෙ එව තං සාධක වචනං යුත්තං. ඉතරෙ ද්වෙ පච්චයාති සම්බන්ධො. ‘‘මනඤ්චාති එත්ථා’’ති මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණංති වාක්‍යෙ මනඤ්චාතිපදෙ. තත්ථ පන ජවන මනොවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා චතූසු පච්චයෙසු මනඤ්චාති එත්ථ ද්වාරභූතං භවඞ්ගමනො ච ආවජ්ජන මනො චාති ද්වෙ පච්චයා ලබ්භන්ති. ධම්මෙ චාති පදෙ ධම්මාරම්මණ සඞ්ඛාතො එකො පච්චයො ලබ්භති. ච සද්දෙන මනොවිඤ්ඤාණ සම්පයුත්තක්ඛන්ධා ගය්හන්ති. එවං චත්තාරො පච්චයා හොන්ති. ‘‘එත්ථ චා’’ති ඉමස්මිං අට්ඨකථා වචනෙ. ‘‘සන්නිහිත පච්චයානං එව තත්ථ අධිප්පෙතත්තා’’ති පටිච්ච සද්දසාමත්ථියෙන ආසන්නෙ ධරමානපච්චයානං එව තස්මිං පාළිවාක්‍යෙ අධිප්පෙතත්තා. ‘‘ද්වාරභාවාරහස්සා’’ති විසය විසයීනං වුත්ත නයෙන පවත්ති මුඛභාවාරහස්ස. එතෙන ආරම්මණානි ආපාතං ආගච්ඡන්තු වා, මාවා, වීථි චිත්තානි පවත්තන්තුවා, මාවා, අප්පමාණං. පභස්සරප්පසන්නභාවෙන ද්වාරභාවා රහතා එව පමාණන්ති දීපෙති. ‘‘නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං’’ති සන්නිට්ඨානං එත්ථ ගන්තබ්බං. ද්වාරවිකාර [Pg.115] මූලකානි තාදිසානි කිච්චානි යෙසං තානි තං කිච්චවන්තානි. ‘‘කම්මවසෙන සිජ්ඣන්තී’’ති සත්තසන්තානෙ පවත්තන්තීති අධිප්පායො. තං කිච්චවන්තානි චිත්තානි. විභාවනි පාඨෙ ‘‘මනොද්වාර සඞ්ඛාත භවඞ්ගතො’’ති මනොද්වාර සඞ්ඛාත භවඞ්ග භාවතො ච. ‘‘ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො’’ති පටිසන්ධි චිත්තෙන යථා ගහිතං කම්මකම්මනිමිත්තාදිකං ආරම්මණං මුඤ්චිත්වා පවත්තිකාලෙ ඡසු ද්වාරෙසු ආපාතාගතස්ස ආරම්මණන්තරස්ස ගහණ වසෙන අප්පවත්තිතො ච. හෙට්ඨාපි පඤ්චද්වාරා වජ්ජන චක්ඛු විඤ්ඤාණ සම්පටිච්ඡන සන්තීරණ වොට්ඨබ්බන කාමාවචරජවන තදා රම්මණ වසෙනාතිආදිනා කිච්චසීසෙනෙව. ල. වුත්තො. එත්ථහි ආවජ්ජන සම්පටිච්ඡනාදීනි කිච්ච විසෙසානං නාමානි හොන්ති. ‘‘චෙ’’ති චෙ වදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න වත්තබ්බං. ‘‘තථා අස්සුතත්තා’’ති එකූන වීසති ද්වාර විමුත්තානීති ච, ඡ ද්වාරිකානි චෙව ද්වාර විමුත්තානීති ච, මහග්ගත විපාකානි ද්වාර විමුත්තානෙ වාති ච, සුතං. න පන ද්වාරික විමුත්තානීති සුතං.

133. In the Summary of Doors. "Made of a mirror-like plate" means made with a mirror-like plate. "Only two" means there are indeed only two doors. "Similar to a city gate" means similar to the gates of a city. "Accomplished by the distinction of kamma and the distinction of the great elements"—here, the analysis is that it is accomplished by the distinction of kamma and the distinction of the great elements. The process-consciousnesses, such as adverting, also grasp them. "In which" means in which eye. That very eye is called the eye-door—this is the connection. "Of those two" means of the form-objects and the process-consciousnesses such as adverting. "The attainment of the state of object and subject"—here, the attainment of the state of object by the form-objects is called the arrival at the range of the eye-sensitivity. The attainment of the state of subject by the adverting, etc., is called making those form-objects into objects of consciousness. "Because it is the path of the mouth" means because it is the path of the mouth. Having thus shown the suitability of the instrumental derivation of the word 'door', now he shows the suitability of the locative derivation by "or," etc. "Of forms" means of form-objects. "The eye itself is the eye-door"—hereby he shows the determinative compound that the eye itself is the door, that is, the eye-door. "The reason has already been stated" means it has already been stated above in the summary of mind under the term 'mind-door adverting.' All the eighty-nine types of consciousness are indeed called the mind-door. Thus it is said in the Aṭṭhasālinī: "This is indeed called mind, but it is not called mind-door"—this should not be said. "Only the rebirth-door" means only the kamma-born door included in the rebirth existence. "And here" means and in this summary. The connection is "and that which is the supporting statement." "There" means in what is to be explained. "There itself that is suitable" means in that passage of the text itself, that supporting statement is suitable. The other two conditions—this is the connection. "And mind—here" means in the phrase "dependent on mind and phenomena, mind-consciousness arises," the phrase "and mind." There, however, for the arising of impulsive mind-consciousness, among the four conditions, in "and mind," two conditions are obtained: the mind as door, namely, the life-continuum mind and the adverting mind. In the phrase "and phenomena," one condition is obtained, namely, the object-condition called phenomena. By the word "and," the associated aggregates of mind-consciousness are included. Thus there are four conditions. "And here" means in this commentarial statement. "Because only the proximate conditions are intended there" means because in that Pāli statement, by the force of the word 'dependent,' only proximate and present conditions are intended. "Worthy of being a door" means worthy of being the mouth in the way stated for object and subject. Hereby, whether objects come into range or not, whether process-consciousnesses occur or not, is irrelevant. He explains that it is indeed the worthiness of being a door by its radiant and pure nature that is the measure. "Here, the conclusion should be reached" means the conclusion should be reached here. Those that have such functions are those whose functions are rooted in the modification of the door. "They are accomplished by way of kamma" means they proceed in the continuity of beings—this is the meaning. Those consciousnesses that have such functions. In the Vibhāvanī text, "from the life-continuum called mind-door" means from the state of the life-continuum called mind-door. "Because of non-occurrence due to the grasping of another object" means because, having released the object such as kamma or the sign of kamma grasped by the rebirth-linking consciousness, at the time of the life-process, it does not occur due to the grasping of another object that has come into range at the six doors. Below also, by terms such as 'five-door adverting, eye-consciousness, receiving, investigating, determining, sense-sphere impulsion, and registration,' it is indeed classified under the heading of function. Etc. It is said. Here, adverting, receiving, etc., are names of particular functions. "If" means if one should say. "No" means it should not be said. "Because it is not heard thus" means: it is heard that 'nineteen are door-freed'; and that 'six are with doors and others are door-freed'; and that 'the sublime resultants are door-freed.' But it is not heard that they are 'with-door-freed'.

134. ආරම්මණ සඞ්ගහෙ. ‘‘දුබ්බල පුරිසෙනා’’ති ගෙලඤ්ඤාභිභූතත්තා වා ජරාභිභූතත්තා වා දණ්ඩෙන වා රජ්ජුකෙන වා විනා උට්ඨාතුම්පි පතිට්ඨාතුම්පි අපරාපරං ගන්තුම්පි අසක්කොන්තෙන දුබ්බල පුරිසෙන දණ්ඩකං වා රජ්ජුකං වා ආලම්බියති. ආලම්බිත්වා උට්ඨාති. පතිට්ඨාති. අපරාපරං ගච්ඡති. එවමෙව. අමුඤ්ච මානෙහි හුත්වාති පාඨසෙසො. ‘‘ආගන්ත්වා’’ති ආරම්මණ කරණ වසෙන තතො තතො ආගන්ත්වා. ‘‘විසුං සිද්ධානී’’ති ආලම්බියතීති එතස්මිං අත්ථෙ සති, ආලම්බණන්ති සිජ්ඣති. ආරම්මණන්ති න සිජ්ඣති. තානි එත්ථ ආගන්ත්වා රමන්තීති එතස්මිං අත්ථෙ සති, ආරම්මණන්ති සිජ්ඣති. ආලම්බණන්ති න සිජ්ඣති. එවඤ්ච සති එකං පදං ද්වීහිවාක්‍යෙහි දස්සනං න සුන්දරන්ති. ‘‘අඤ්ඤානි ආරම්මණානී’’ති රූපාරම්මණතො අඤ්ඤානි සද්දාරම්මණාදීනි. ‘‘ආගච්ඡතී’’ති ආවිභාවං ගච්ඡති, උප්පාදප්පවත්ති වසෙන පච්චක්ඛභාවං පාපුණාති. ‘‘ආගච්ඡිත්ථා’’ති ආවිභාවං ගච්ඡිත්ථ, උප්පාදප්පවත්ති වසෙන පච්චක්ඛභාවං පාපුණිත්ථ. ‘‘අනාගතං’’ති එත්ථ න කාරො අවත්ථා වසෙන පටිසෙධො. යො ධම්මො [Pg.116] පච්චය සාමග්ගියං සති ආගමන ජාතිකො උප්පජ්ජන සීලො. සො එව ඉදානි ආගච්ඡති, ඉදානි ආගච්ඡිත්ථ, ඉදානි ආගමන ජාතියං ඨිතො, නාගච්ඡති නාගච්ඡිත්ථාති ඉමිනා අත්ථෙන සො අනාගතො නාම. නිබ්බාන පඤ්ඤත්තියො පන ආගමන ජාතිකා න හොන්ති. තස්මා ආගමනප්පසඞ්ගාභාවතො අනාගතාති න වුච්චන්තීති. තෙනාහ ‘‘උප්පාද ජාතිකා’’තිආදිං. ‘‘තං විචාරෙතබ්බං’’ති වත්වා විචාරණාකාරං දස්සෙති ‘‘සබ්බෙපිහී’’තිආදිනා. තෙ යදා වත්තබ්බ පක්ඛෙ තිට්ඨන්තීති සම්බන්ධො. උප්පාද ජාතිකානඤ්ඤෙව සඞ්ඛත ධම්මානං. තාසං නිබ්බාන පඤ්ඤත්තීනං. ‘‘න තථා ඉමෙසං’’ති ඉමෙසං ද්වාර විමුත්තානං ආරම්මණං පන තථා න හොතීති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං භව විසෙසෙ. විභාවනිපාඨෙ ‘‘ආවජ්ජනස්සවියා’’ති ආවජ්ජනස්ස ආරම්මණං විය. අග්ගහිතමෙව හුත්වා. ‘‘එකවජ්ජන වීථියං අග්ගහිත භාවො ඉධ න පමාණ’’න්ති ඡ ද්වාරග්ගහිතන්ති ඉධ අප්පමාණං. භවන්තරෙ ගහිතස්ස අධිප්පෙතත්තා. ‘‘කාලවිමුත්ත සාමඤ්ඤං’’වාති යං කිඤ්චිකාල විමුත්තං වා න හොතීති අධිප්පායො. ආගමසිද්ධි වොහාරො නාම ‘‘කම්මන්ති වා, කම්මනිමිත්තන්ති වා, ගති නිමිත්තන්ති වා, පසිද්ධො වොහාරො වුච්චති. අජාත සත්තුරාජා සඞ්කිච්චජාතකෙපි පිතරං මාරෙති. තස්මා ‘‘ද්වීසුභවෙසූ’’ති වුත්තං. ‘‘ඡ හි ද්වාරෙහී’’ති කරණ භූතෙහි ඡහි චක්ඛාදි ද්වාරෙහි. ‘‘මරණාසන්න ජවනෙහී’’ති කත්තු භූතෙහි මරණාසන්නෙ පවත්තෙහි ඡ ද්වාරික ජවනෙහි. ‘‘අනෙකං සභාවං’’ති අනෙකන්ත භාවං. යඤ්හි ආරම්මණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘කෙනචි ද්වාරෙන අග්ගහිතමෙව හොතී’’ති එත්ථ අසඤ්ඤී භවතො චුතානං සත්තානං කාමපටිසන්ධියා කම්මාදි ආරම්මණං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අග්ගහිතන්ති යුත්තං. කස්මා, තස්මිං භවෙ කස්සචිද්වාරස්සෙව අභාවතො. අරූපභවතො චුතානං පන කාමපටිසන්ධියා ගති නිමිත්ත සම්මතං ආරම්මණං කථං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අග්ගහිතං භවෙය්‍ය, මනොද්වාරග්ගහිතමෙව භවෙය්‍යාති ඉමං චොදනං විසොධෙතුං ‘‘එත්ථ ච යස්මා පට්ඨානෙ’’තිආදි වුත්තං. තතො චුතානං සත්තානං යා කාමපටිසන්ධි, තස්සාකාමපටි සන්ධියා. පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං [Pg.117] ආරම්මණං එතිස්සාති විග්ගහො. කාමපටිසන්ධි. පරෙසං පයොග බලෙනාපි කම්මාදීනං උපට්ඨානං නාම හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘සුට්ඨු ආසෙවිතානං’’ති චිරකාලං සඞ්ඝ වත්ත චෙතියවත්ත කරණාදිවසෙන තං තං භාවනා කම්මවසෙන ච සුට්ඨු ආසෙවිතානං කම්මකම්මනිමිත්තානං. ‘‘හොති යෙවා’’ති කම්මාදීනං උපට්ඨානං නාම හොතියෙව. ‘‘ආගන්ත්වා’’ති ඉමං මනුස්ස ලොකං ආගන්ත්වා ගණ්හන්තියෙව. තදාපි නිරයපාලෙහි දස්සිතං තං තං ගති නිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා චවන්ති. ‘‘තං’’ති රෙවතිං නාම ඉත්ථිං. නනු නිරයපාලා නාම තාවතිංසා භවනං ගන්තුං න සක්කුණෙය්‍යුන්ති. නො නසක්කුණෙය්‍යුං. කස්මා, මහිද්ධික යක්ඛ ජාතිකත්තාති දස්සෙතුං ‘‘තෙහී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘වෙස්සවණ දූතා’’ති වෙස්සවණමහාරාජස්ස දූතා. ‘‘උපචාරජ්ඣානෙඨත්වා’’ති අප්පනාඣානං අපත්තතාය උපචාරභාවනාභූතෙ කාමාවචරජ්ඣානෙඨත්වා. ‘‘තානෙව නිමිත්තානී’’ති පථවීකසිණ නිමිත්තාදීනි පටිභාග නිමිත්තානි. ‘‘කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං’’ති තෙහි නිමිත්තාරම්මණෙහි අඤ්ඤං උපචාර භාවනා කම්මං වා යං කිඤ්චි අනුරූපං ගති නිමිත්තං වා. ‘‘තානෙව නිමිත්තානි ගහෙත්වා’’ති වචනෙන තානි නිමිත්තානි මරණාසන්න ජවනෙහි ගහිතානීති දස්සෙති. තානි ච පඤ්ඤත්ති ධම්මත්තා කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං න හොන්තීති. ‘‘පච්චුප්පන්නගති නිමිත්තෙ සිද්ධෙ සිද්ධමෙවා’’ති තස්මිං භවෙ ගතස්ස තත්ථ යාවජීවම්පි අනු භවිතබ්බං ආරම්මණං නාම තස්මිං ඛණෙ ධරමානං පච්චුප්පන්නම්පි අත්ථි. තතො වඩ්ඪමානං අනාගතම්පි අත්ථි. තත්ථ පච්චුප්පන්නෙ උපට්ඨහන්තෙ පටිසන්ධියා ආරම්මණං සම්පජ්ජති. අනාගතං පන අනුපට්ඨහන්තම්පි පච්චුප්පන්නෙ අන්තොගධසදිසං හොතීති අධිප්පායො. විභාවනි පාඨෙන ච පච්චුප්පන්න ගතිනිමිත්තං විය ආපාතමාගතං, කස්මා, පච්චුප්පන්න ගති නිමිත්තෙනෙව කිච්ච සිද්ධිතො-ති අධිප්පායො. සෙසමෙත්ථ සුබොධං. ‘‘තානිහී’’තිආදීසු. කෙචි වදන්ති. අනෙජොසන්ති මාරබ්භ. යං කාලමකරීමුනීති වුත්තත්තා සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාදීනං පරිනිබ්බාන චුති චිත්තං සන්ති ලක්ඛණං නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති. තං සබ්බථාපි කාමාවචරා ලම්බණා නෙවාති ඉමිනා අපනෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තා නිහි [Pg.118] සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං උප්පන්නානි පී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ලොකුත්තර ධම්මා’’තිආදීසු. ‘‘තානී’’ති ද්වාදසා කුසල චිත්තානි අට්ඨඤාණ විප්පයුත්ත කුසල ක්‍රිය ජවනානි ච. අජ්ඣාන ලාභිනො පුථුජ්ජනා මහග්ගතජ්ඣානානිපි ආලම්බිතුං න සක්කොන්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤත්තියා සහ කාමාවචරා රම්මණානී’’ති. ‘‘තානෙ වා’’ති ඤාණ සම්පයුත්ත කාම කුසලානි එව. ඣානලාභීනං තානෙව ඤාණ සම්පයුත්තකාම කුසලානි. හෙට්ඨිම ඵලට්ඨානං තානෙව අත්තනා අධිගත මග්ගඵල නිබ්බානා රම්මණානි. ‘‘ඣානානි පත්ථෙන්තී’’ති ආයතිං ඣානලාභිනො භවෙය්‍යාමාති පත්ථනං කරොන්ති. ‘‘තෙසං පී’’ති තෙසං පුථුජ්ජනානම්පි. ‘‘තෙ’’ති තෙ ලොකුත්තර ධම්මා. ‘‘අනුභොන්තී’’ති සම්පාපුණන්ති. ‘‘නවනිපාතෙ’’ති අඞ්ගුත්තර නිකායෙ නවනිපාතෙ. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

134. In the Compendium of Objects: Regarding the phrase 'by a weak man': a stick or rope is grasped by a weak man, who, being overcome by illness or old age, is unable to rise, stand, or walk back and forth without a stick or rope. Having grasped it, he rises, stands, and walks back and forth. Just so. The remainder of the text is 'having been without abandoning conceit'. Regarding 'having come': having come from here and there by way of making it an object. Regarding 'separately accomplished': When there is the meaning 'it is grasped', then 'ālambaṇa' (support) is accomplished, but 'ārammaṇa' (object) is not accomplished. When there is the meaning 'they come here and delight', then 'ārammaṇa' is accomplished, but 'ālambaṇa' is not accomplished. And thus, to illustrate one word with two sentences is not elegant. Regarding 'other objects': other than the visual object, such as sound objects and so on. Regarding 'comes': it goes to manifestation, it reaches a state of being directly perceptible by way of arising and occurrence. Regarding 'had come': it had gone to manifestation, it had reached a state of being directly perceptible by way of arising and occurrence. Regarding 'not come': here the negative particle 'na' is a negation based on state. Whatever phenomenon, when there is a conjunction of conditions, is of the nature of coming, of the characteristic of arising—that very thing now comes, had come, stands in the nature of coming; by the meaning 'it does not come, it had not come', it is called 'not come'. But the concepts of Nibbāna are not of the nature of coming. Therefore, because there is no occasion for coming, they are not called 'not come'. Hence it is said, 'those of the nature of arising,' etc. Having said, 'that should be examined,' he shows the manner of examination with 'in all cases,' etc. The connection is: when they stand on the side to be stated. Only conditioned phenomena are of the nature of arising, not those concepts of Nibbāna. Regarding 'not so for these': the connection is that the objects of these, which are freed from the doors, are not like that. Regarding 'there': in that particular state of existence. In the text of the Vibhāvanī, regarding 'like the object of adverting': it is like the object of adverting, having been merely ungrasped. Regarding 'in the single-adverting cognitive series, the ungrasped state is not the measure here': that which is grasped by the six doors is not the measure here, because what is grasped in another existence is intended. Regarding 'or the commonality of time-freed': the meaning is that it is not just anything time-freed. The conventional usage established by tradition is called 'kamma,' or 'kamma-nimitta,' or 'gati-nimitta,' it is said. King Ajātasattu kills his father even in the Saṅkicca Jātaka. Therefore, 'in two existences' is stated. Regarding 'by the six doors': by the six doors such as the eye, which are instrumental. Regarding 'by the death-proximate javanas': by the six-door javanas occurring proximate to death, which are agents. Regarding 'of manifold nature': of indeterminate nature. The connection is: 'for what is the object'. Regarding 'by some door, it is merely ungrasped': here, for beings reborn into the sensuous sphere after passing away from the non-percipient existence, it is appropriate that the object of kamma, etc., for their sensuous rebirth-linking, is ungrasped by any door in another existence. Why? Because in that existence, there is no door whatsoever. But for those reborn into the sensuous sphere after passing away from the formless existence, how could the object designated as the sign of destination be ungrasped by any door in another existence? It should be grasped only by the mind-door. To clarify this objection, 'here, because in the Paṭṭhāna,' etc., is stated. For the beings who have passed away from there, whatever sensuous rebirth-linking there is, for that sensuous rebirth-linking, the present sign of destination is its object—this is the analysis. Sensuous rebirth-linking. It should be connected with 'the appearance of kamma, etc., occurs even by the power of others' effort,' etc. Regarding 'for those well-practiced': for those kamma and kamma-nimittas that have been well-practiced for a long time by way of performing monastic duties, shrine duties, etc., and by way of various development practices. Regarding 'it certainly occurs': the appearance of kamma, etc., certainly occurs. Regarding 'having come': having come to this human world, they certainly grasp it. Even then, they pass away having made that particular sign of destination, shown by the hell guardians, their object. Regarding 'that': the woman named Revatī. Surely, the hell guardians cannot go to the Tāvatiṃsa abode? No, they can. Why? To show that they are of the yakkha class with great psychic power, 'by them,' etc., is stated. Regarding 'messengers of Vessavaṇa': messengers of King Vessavaṇa. Regarding 'having been established in access jhāna': having been established in the sensuous-sphere jhāna, which is access development, due to not having attained absorption jhāna. Regarding 'those very signs': the counterpart signs such as the earth kasiṇa sign. Regarding 'object of sensuous rebirth-linking': any other access development kamma or any suitable sign of destination, apart from those sign-objects. By the statement 'having taken those very signs,' it is shown that those signs are grasped by the death-proximate javanas. And because they are conceptual phenomena, they are not objects of sensuous rebirth-linking. Regarding 'when the present sign of destination is accomplished, it is certainly accomplished': for one who has gone to that existence, the object to be experienced throughout life is called present, existing at that moment. From that, what is developing is also future. There, when the present appears, it becomes the object of rebirth-linking. But the future, even if not appearing, is like something included within the present—this is the meaning. And by the text of the Vibhāvanī, the present sign of destination is like one that has arrived at first sight—why? Because the purpose is accomplished by the present sign of destination itself—this is the meaning. All the rest here is easy to understand. In 'those indeed,' etc., some say. Beginning with 'the immovable peace,' because it is said, 'at the time the sage died,' the final-Nibbāna decease-consciousness of the Omniscient Buddhas, etc., makes Nibbāna, characterized by peace, its object. To show that this should be refuted by 'it is entirely not an object of the sensuous sphere,' 'those indeed, for the Omniscient Buddhas, arisen,' etc., is stated. In 'supramundane states,' etc. Regarding 'those': the twelve unwholesome consciousnesses and the eight wholesome and functional javanas dissociated from knowledge. It is stated that ordinary persons who have not attained jhāna cannot take even the exalted jhānas as objects, in the phrase 'with concepts, the sensuous-sphere objects'. Regarding 'or those': only the knowledge-associated sensuous wholesome states. For those who have attained jhāna, those very knowledge-associated sensuous wholesome states. For those standing in the lower fruitions, their objects are the very path, fruition, and Nibbāna that they have attained themselves. Regarding 'they aspire to jhānas': they make the aspiration, 'may we be jhāna attainers in the future'. Regarding 'for them too': for those ordinary persons as well. Regarding 'they': those supramundane states. Regarding 'they experience': they attain. Regarding 'in the Nipāta of Nines': in the Nipāta of Nines of the Aṅguttara Nikāya. All the rest is quite clear.

135. වත්ථුසඞ්ගහෙ. ‘‘වත්ථූ’’ති නිස්සය විසෙසො වුච්චති. තානි නිස්සය වත්ථූනි යෙසං තානි තබ්බත්ථුකානි. ‘‘තෙසඤ්ච සද්දො න යුජ්ජතී’’ති තෙසං වාදෙ ච සද්දො න යුජ්ජති. න හි අලුත්ත ච කාරං ද්වන්ද පදං නාම අත්ථීති. ‘‘පුබ්බපදෙසු ආනෙතබ්බො’’ති චක්ඛු වත්ථු ච සොතවත්ථු චාතිආදිනා ආනෙතබ්බො. සමාස පදං න යුජ්ජති. න හි සමාස පදතො එක දෙසං අඤ්ඤත්ථ ආනෙතුං යුජ්ජතීති. අවිභත්තික නිද්දෙසො නාම චක්ඛුං, සොතං, ඝානං, ජිව්හා, කායො, හදයං, වත්ථු චාති වත්තබ්බෙ පුබ්බපදෙසු අවිභත්තික නිද්දෙසො. එවඤ්චසති වත්ථු සද්දො ච සද්දො ච පුබ්බපදෙසු ආනෙතුං ලබ්භන්තීති. කාමතණ්හාය අධීනෙන ආයත්තෙන කාමාවචර කම්මෙන නිබ්බත්තා කාමතණ්හාධීන කම්ම නිබ්බත්තා. ‘‘රූපාදීනං පරිභොගො’’ති රූපාදීනං පඤ්චකාමගුණානං පරිභොගො. ‘‘පරිත්තකම්මං පී’’ති සබ්බං කාමාවචර කම්මම්පි. ‘‘පූරයමානං’’ති පරිපූරෙන්තං. චක්ඛු දස්සනානුත්තරියං නාම. සොතං සවනානුත්තරියං නාම. සබ්බෙසං දස්සන කිච්චානං මජ්ඣෙ බුද්ධ දස්සනා දිවසෙන අනුත්තරං දස්සනං ජනෙතීති දස්සනානුත්තරියං. එවං සවනානුත්තරියෙපි චතුසච්ච ධම්මස්සවනා දිවසෙනාති වත්තබ්බං. ‘‘අජ්ඣත්ත බහිද්ධ සන්තා නෙසු පී’’ති [Pg.119] අජ්ඣත්ත සන්තානෙපි බහිද්ධ සන්තානෙපි. ‘‘සුද්ධෙ’’ති කෙනචි ආලොකෙන ච අන්ධකාරෙන ච විරහිතෙ. ආලොකො හි එකො රූප විසෙසො. තථා අන්ධකාරො ච. තෙ ච තත්ථ නත්ථි. ‘‘ඉමස්මිං සඞ්ගහෙ’’ති වත්ථු සඞ්ගහෙ. විසිට්ඨං ජානනං විජානනං. තඤ්ච විජානනං තීසු මනොධාතූසු නත්ථීති වුත්තං ‘‘විජානන කිච්චාභාවතො’’ති. ආවජ්ජන කිච්චං කිමෙතන්ති, මනසිකාර මත්තං හොති. සම්පටිච්ඡන කිච්චඤ්ච පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි යථා ගහිතානෙව පඤ්චාරම්මණානි සම්පටිච්ඡන මත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘විසෙසජානන කිච්චානි න හොන්තී’’ති. දස්සනං, සවනං, ඝායනං, සායනං, ඵුසන, න්ති ඉමානි කිච්චානි ථොකං විසෙස ජානන කිච්චානි හොන්තීති වුත්තං ‘‘පච්චක්ඛතො දස්සනා දිවසෙනා’’තිආදිං. ථොකං විසෙස ජානන කිච්චානි හොන්ති. තස්මා තානි පඤ්චවිඤ්ඤාණානීති වුත්තානි. අවසෙසා පන සන්තීරණාදයො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො නාමාති සම්බන්ධො. නනු මනනට්ඨෙන මනො ච තං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණඤ්චාති වුත්තෙපි පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි විසෙසො නත්ථීති ආහ ‘‘අතිස්සය විසෙස ජානන ධාතුයොති අත්ථො’’ති. එවං සන්තෙපි සො අත්ථො සද්දයුත්තියා සිද්ධො න හොති. යදිච්ඡා වසෙන වුත්තො හොතීති ආහ ‘‘පරියාය පදානං’’තිආදි. එතෙන සො අත්ථො සද්දයුත්තියා එව සිද්ධො. න යදිච්ඡාවසෙන වුත්තොති දස්සෙති. ‘‘විසෙසන සමාසෙ’’ති මනො ච තං විඤ්ඤාණඤ්චාති මනොවිඤ්ඤාණන්ති එවරූපෙ කම්මධාරය සමාසෙ. ‘‘පදට්ඨානං’’ති එත්ථ පදන්ති ච ඨානන්ති ච කාරණත්ථ වචනානි, තස්මා පරියාය සද්දා නාම. පදඤ්ච තං ඨානඤ්චාති වුත්තෙ අතිස්සය කාරණන්ති අත්ථො විඤ්ඤායති. තථා දුක්ඛ දුක්ඛං, රූප රූපං, රාජ රාජා, දෙවදෙවොතිආදීනි. ‘‘කත්ථචි දිස්සති යුජ්ජති චා’’ති න හි කත්ථචි දිස්සති ච. සචෙපි කත්ථචි දිස්සෙය්‍ය, න හි යුජ්ජති චාති අත්ථො. ‘‘මනසො විඤ්ඤාණං’’ති එත්ථ පටිසන්ධි චිත්තතො පට්ඨාය යාවචුති චිත්තා අන්තරෙ සබ්බං චිත්ත සන්තානං සත්ත විඤ්ඤාණ ධාතූනං වසෙන විභාගං කත්වා අත්ථො වත්තබ්බො. පඤ්චද්වාරා වජ්ජනඤ්ච සම්පටිච්ඡන ද්වයඤ්ච මනොධාතු මත්තත්තා මනො නාම. පඤ්චවිඤ්ඤාණානි විඤ්ඤාණ මත්තානි නාම. අවසෙසානි සබ්බානි විඤ්ඤාණානි මනස්ස විඤ්ඤාණන්ති [Pg.120] අත්ථෙන මනොවිඤ්ඤාණානි නාම. තත්ථ ‘‘මනස්ස විඤ්ඤාණං’’ති අනන්තර පච්චය භූතස්ස වා මනස්ස පච්චයුප්පන්න භූතං විඤ්ඤාණං. එත්ථ සම්පටිච්ඡන ද්වයං පච්චයමනො නාම. සන්තීරණතො පට්ඨාය යාව ද්වාරන්තරෙ පඤ්චද්වාරා වජ්ජනං නාගච්ඡති, තාව අන්තරෙ සබ්බං මනොවිඤ්ඤාණ සන්තානං පච්චයුප්පන්න විඤ්ඤාණං නාම. පුන ‘‘මනස්ස විඤ්ඤාණ’’න්ති පච්චයුප්පන්න භූතස්ස මනස්ස පච්චය භූතං විඤ්ඤාණං. එත්ථ පඤ්චද්වාරා වජ්ජනං පච්චයුප්පන්න මනො නාම. තතො පුරෙ සබ්බං මනොවිඤ්ඤාණ සන්තානං පච්චය මනො නාම. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. අවසෙසාපනාතිආදීසු. ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු භාවං සම්භාවෙතී’’ති අවසෙසා පන ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච නාම හොන්ති, හදය වත්ථුඤ්ච නිස්සායයෙව වත්තන්තීති එවං තෙසං ධම්මානං මනොවිඤ්ඤාණධාතු භාවඤ්ච සම්භාවෙති, වණ්ණෙති. සුට්ඨු පකාසෙතීති අත්ථො. එත්ථ පනාතිආදීසු. ‘‘පාළියං’’ති ඉන්ද්‍රිය සංයුත්ත පාළියං. දුතීයජ්ඣානෙ එව අපරිසෙස නිරොධ වචනං විරුද්ධං සියා. කථං, සචෙ පටිඝො අනීවරණා වත්ථො නාම නත්ථි. පථමජ්ඣානතො පුබ්බෙ එව සො නිරුද්ධො සියා. අථ දුතීයජ්ඣානුපචාරෙපි සො උප්පජ්ජෙය්‍ය, පථමජ්ඣානම්පි පරිහීනං සියා. තස්මිං පරිහීනෙ සති, දුතීයජ්ඣානම්පි නුප්පජ්ජෙය්‍ය. එවං විරුද්ධං සියා. ‘‘පුරිම කාරණමෙවා’’ති අනීවරණා වත්ථස්ස පටිඝස්ස අභාවතොති කාරණං එව. පරතොඝොසො නාම සාවකානං සම්මාදිට්ඨිප්පටිලාභාය පධාන පච්චයො හොති. සො ච අරූපභවෙ නත්ථි. ධම්මාභිසමයො නාම චතුසච්ච ධම්මප්පටිවෙධො, බුද්ධා ච පච්චෙක සම්බුද්ධා ච සයම්භුනො පරතො ඝොසෙන විනා ධම්මං පටිවිජ්ඣන්ති. තෙ ච තත්ථ නුප්පජ්ජන්ති. ‘‘රූපවිරාග භාවනායා’’ති රූපවිරාග භාවනා බලෙන. තෙසං රූපාවචර චිත්තානං. ‘‘සමතික්කන්තත්තා’’ති තෙසු නිකන්තිප්පහානවසෙන සුට්ඨු අතික්කන්තත්තා. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

135. In the Compendium of Bases. 'Base' (vatthu) is said to be a specific support. Those things that have those supports as their bases are called 'having-that-as-a-basis' (tabbatthukāni). 'And the word 'ca' does not apply to them' means the word 'ca' does not apply in their statement. For there is no such thing as a dvandva compound with an unelided 'ca' particle. 'It should be brought from previous passages' means it should be brought in by way of 'the eye-base and the ear-base,' and so forth. A compound word is not appropriate, for it is not proper to bring one part of a compound word elsewhere. An uninflected designation means that in the previous passages, where it should be stated as 'eye, ear, nose, tongue, body, heart, and base,' there is an uninflected designation. This being so, the word 'base' and the particle 'ca' can be brought from the previous passages. `Kāmataṇhādhīnakammanibbattā`: produced by sense-sphere kamma that is dependent on and under the sway of craving for sensual pleasures. 'The enjoyment of forms, etc.' means the enjoyment of the five cords of sensual pleasure, namely forms, and so forth. 'Also, limited kamma' means all sense-sphere kamma as well. 'Fulfilling' means completing. The eye is called the unsurpassed of seeing. The ear is called the unsurpassed of hearing. Among all functions of seeing, because it generates unsurpassed seeing by means of seeing the Buddha, it is the unsurpassed of seeing. Similarly, for the unsurpassed of hearing also, it should be stated, 'by means of hearing the Dhamma of the Four Noble Truths'. 'In internal and external continua also' means in the internal continuum and in the external continuum. 'Pure' means devoid of any light and darkness. For light is a specific kind of form, and so is darkness. And these are not present there. 'In this compendium' means in the Compendium of Bases. Distinct knowing is 'vijānana'. And that 'vijānana' is not present in the three mind-elements; therefore, it is stated 'due to the absence of the function of distinct knowing'. What is the function of adverting? It is merely attention (manasikāra). And the function of receiving is merely receiving the five objects just as they have been apprehended by the five consciousnesses. Therefore, it is said, 'They do not have functions of distinct knowing'. Seeing, hearing, smelling, tasting, touching—these functions have a slight function of distinct knowing, as stated, 'on account of direct seeing,' and so forth. They have a slight function of distinct knowing. Therefore, they are called the five consciousnesses. But the remainder, such as investigating and so forth, are called the mind-consciousness elements—this is the connection. Is it not so that even when it is said that 'mind' is in the sense of thinking and 'consciousness' is in the sense of cognizing, there is no distinction from the five consciousnesses? To this, he says, 'The meaning is that it is the element of surpassing distinct knowing'. Even so, that meaning is not established by the logic of the word. It is stated according to one's arbitrary wish. Therefore, he says, 'of synonymous terms,' and so forth. By this, he shows that that meaning is indeed established by the logic of the word, not stated according to one's arbitrary wish. 'In the descriptive compound' means 'mind and that consciousness,' thus 'mind-consciousness'—in a karmadhāraya compound of this kind. 'Padaṭṭhānaṃ'—here, 'pada' and 'ṭhāna' are words denoting cause; therefore, they are called synonymous terms. When it is said 'pada and that ṭhāna,' the meaning is understood as the surpassing cause. Similarly, suffering-suffering, form-form, king of kings, god of gods, and so forth. 'It is seen and applies somewhere' means it is not seen anywhere, nor does it apply. Even if it were seen somewhere, it would not apply—this is the meaning. 'Consciousness of the mind'—here, the meaning should be explained by dividing the entire mental continuum, from the rebirth-linking consciousness up to the death consciousness, into the seven consciousness elements. The five-door adverting and the two receiving consciousnesses are called 'mind' because they are merely the mind-element. The five consciousnesses are called merely 'consciousness'. All the remaining consciousnesses are called 'mind-consciousness' in the sense of 'consciousness of the mind'. Therein, 'the consciousness of the mind' means the consciousness that is the resultant of the mind that has become the proximity condition. Here, the two receiving consciousnesses are called the 'conditioning mind'. From investigating onwards until the five-door adverting does not arise at another door, all the intervening mind-consciousness continuum is called 'resultant consciousness'. Again, 'the consciousness of the mind' means the consciousness that is the condition for the resultant mind. Here, the five-door adverting is called the 'resultant mind'. Before that, all the mind-consciousness continuum is called the 'conditioning mind'. The rest is easily understood. In 'But the remainder,' etc. 'It establishes the state of mind-consciousness element' means: but the remaining phenomena are called the mind-consciousness element and occur dependent only on the heart-basis. Thus, it establishes and describes the nature of those phenomena as the mind-consciousness element. The meaning is that it clarifies it well. In 'Here, however,' etc. 'In the Pāli' means in the Pāli of the Indriya Saṃyutta. In the second jhāna, the statement of cessation without remainder would be contradictory. How so? If there is no base called 'unobstructed resistance,' it would have ceased even before the first jhāna. Then, if it were to arise even in the access to the second jhāna, the first jhāna would have declined. When that has declined, the second jhāna would not arise either. Thus, it would be contradictory. 'The former reason alone'—the reason is simply the absence of the base of unobstructed resistance. The voice of another is a primary condition for disciples to attain right view. And that does not exist in the formless realm. Penetration of the Dhamma is the realization of the Dhamma of the Four Noble Truths. Buddhas and Paccekabuddhas, being self-awakened, realize the Dhamma without the voice of another. And they do not arise there. 'Through the cultivation of dispassion for form'—through the power of the cultivation of dispassion for form. Of those form-sphere consciousnesses. 'Because they have transcended'—because they have thoroughly transcended by means of abandoning delight in them. All the rest is easily understood.

පකිණ්ණකසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනානිට්ඨිතා.

The sub-commentary on the exposition of the Compendium of Miscellaneous Matters is concluded.

4. වීථිසඞ්ගහඅනුදීපනා

4. The Sub-commentary on the Compendium of Cognitive Processes.

136. වීථිසඞ්ගහෙ[Pg.121]. ‘‘තෙසඤ්ඤෙ වා’’ති චිත්ත චෙතසිකානං එව. ‘‘වුත්තප්පකාරෙනා’’ති ‘තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං, තිආදිනා ඉච්චෙවං වුත්තප්පකාරෙන. ‘‘පුබ්බා පරනියාමිතං’’ති වා ද්වත්තිංස සුඛ පුඤ්ඤම්හාතිආදිනා නයෙන පුබ්බා පරනියාමිතං. ‘‘ආරබ්භගාථායා’’ති.

136. In the Compendium of Cognitive Processes. 'Or of those others' means of consciousness and mental factors only. 'In the manner stated' means in the manner stated thus: 'Therein, consciousness is fourfold: sense-sphere, form-sphere,' and so forth. Or 'determined by prior and subsequent conditions' means determined by prior and subsequent conditions according to the method beginning with 'thirty-two happy meritorious [results]'. 'Of the introductory verse'.

වීථි චිත්තවසෙනෙවං, පවත්තිය මුදීරිතො;

පවත්ති සඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චතී.ති

Thus, by way of consciousness, the cognitive process has been expounded in the course of life. This is the Compendium of Occurrence by name; now that of rebirth-linking will be declared.

එවං පවත්තිකාලෙ පවත්ති සඞ්ගහො, පටිසන්ධිකාලෙ පවත්ති සඞ්ගහොති සිද්ධො හොති. කෙචි වාදෙ ‘‘පටිසන්ධි පවත්තියං’’ති නිද්ධාරණෙ ගහිතෙ ද්වීසු පටිසන්ධි සඞ්ගහ පවත්ති සඞ්ගහෙසු ඉදානි පවත්ති සඞ්ගහං පවක්ඛාමි, පච්ඡා පටිසන්ධි සඞ්ගහං පවක්ඛාමීති අත්ථො හොති. තත්ථ ‘‘පටිසන්ධි සඞ්ගහො’’ති පටිසන්ධිකාලෙ සඞ්ගහො. ‘‘පවත්ති සඞ්ගහො’’ති පවත්තිකාලෙ සඞ්ගහො. සො ච උපරිගාථාය න සමෙතීති දස්සෙතුං ‘‘එවං සතී’’තිආදිමාහ. ‘‘තානි තීණි ඡක්කානි නික්ඛිත්තානී’’ති ඡක්කමත්තානි නික්ඛිත්තානි, න සකලං. වත්ථු ද්වාරා ලම්බණ සඞ්ගහොති අධිප්පායො. ‘‘සා පනා’’ති සාවිසයප්පවත්ති පන. ‘‘කාචි සීඝතමා’’ති කාචි අතිරෙකතරං සීඝා. ‘‘දන්ධා’’ති සණිකා, චිරායිකා. ‘‘අනුපපන්නා’’ති අසම්පන්නා. අසම්පන්න දොසො ආගච්ඡතීති වුත්තං හොති. ‘‘ධාතුභෙදං’’ති සත්ත විඤ්ඤාණ ධාතූනං විභාගං. ‘‘ධාතුනානත්තං’’ති ධාරණ කිච්චනානත්තං. ඉති තස්මා මනොධාතු විසුං වුත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘මනනං’’ති විජානනභාවං අපත්තං. ආවජ්ජනමත්ත සම්පටිච්ඡනමත්ත සඞ්ඛාතං ජානනමත්තං. ‘‘යං කිඤ්චි මනනං’’ති අන්තමසො ආවජ්ජනමත්ත සම්පටිච්ඡනමත්තං පීති අධිප්පායො. ‘‘සුද්ධො පන මනොවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො’’ති මනොද්වාර විකාරං පටිච්ච පවත්තො මනොවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො. න භවඞ්ග මනොවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො. සො හි වීථිමුත්තත්තා ඉධ අප්පසඞ්ගොති[Pg.122]. මනොද්වාරෙ පන ද්විධාති සම්බන්ධො. බුද්ධස්ස භගවතො පථමාභිනීහාරකාලො නාම සුමෙධතාපසකාලෙ බුද්ධ භාවාය කාය චිත්තානං අභිනීහාරකාලො. ආදිසද්දෙන පච්ඡිම භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණාදිං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ජාති ඵලිකක්ඛන්ධා විය සම්පජ්ජන්තී’’ති තෙන ඔභාසෙන අජ්ඣොත්ථටත්තා ජාතිඵලිකක්ඛන්ධ සදිසා හොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘උපපත්ති දෙව බ්‍රහ්මානං පනා’’ති උපපත්තිප්පටිසන්ධිකානං ඔපපාතික දෙව බ්‍රහ්මානං පන. ‘‘පසාද නිස්සය භූතානං’’ති චක්ඛාදීනං පසාද වත්ථූනං නිස්සය මහාභූතානං.

Thus, the collection of occurrences is established at the time of occurrence, and the collection of rebirth-linking is established at the time of rebirth-linking. Some, in their argument, say, 'Rebirth-linking is included in occurrence.' But when this determination is made, the meaning is that among the two—the collection of rebirth-linking and the collection of occurrences—I will now explain the collection of occurrences, and later I will explain the collection of rebirth-linking. Herein, "collection of rebirth-linking" means the collection at the time of rebirth-linking. "Collection of occurrences" means the collection at the time of occurrence. And to show that this does not align with the above verse, it is said, "Thus, when this is so," etc. "Those three sets of six are laid down" means only the sixes are laid down, not the whole. The meaning is the collection of base, door, and object. "But that" refers to that occurrence with an object. "Some are very swift" means some are exceedingly swift. "Slow" means gradual, delayed. "Unattained" means incomplete. It is said that the fault of incompleteness arises. "Division of elements" means the division of the seven consciousness elements. "Diversity of elements" means diversity in the function of sustaining. Therefore, the mind-element is separately mentioned—this is the connection. "Thinking" means the state of not reaching full knowing. It is merely the knowing consisting of adverting or receiving. "Whatever thinking" means even mere adverting or receiving. "But the pure continuum of mind-consciousness" means the continuum of mind-consciousness that occurs dependent on the alteration of the mind-door. It is not the continuum of mind-consciousness of the life-continuum, for that is free from the cognitive process and thus has little connection here. But in the mind-door, it is twofold—this is the connection. For the Blessed One, the time of the first aspiration is the time when, as the ascetic Sumedha, he made the aspiration for Buddhahood with body and mind. The word "etc." includes the taking of rebirth-linking in the final existence and so on. "Like a mass of crystal at birth" means they become like a mass of crystal because they are suffused by that radiance—this is the meaning. "But for the spontaneous devas and brahmās" means for the rebirth-linking of those spontaneous devas and brahmās. "For those dependent on the sensitive matter" means for the great elements that are the support of the sensitive matter of the eye, etc.

‘‘යානි පනා’’තිආදීසු. ද්වත්ති චිත්තක්ඛණානි අතික්කම්ම ආපාතං ආගච්ඡන්තීති යොජනා. එවං පරත්ථපි. විභූතස්සාති ච අවිභූතස්සාති ච ඉදං ආදිම්හි මනොද්වාරෙ පන විභූතස්සාති ච අවිභූතස්සාති ච පදානං උද්ධරණං. ‘‘රූපා රූපානං’’ති රූප ධම්මානඤ්ච අරූප ධම්මානඤ්ච. ‘‘තාවා’’ති වීථි චිත්තප්පවත්ති දස්සනතො පථමතරං එවාති අත්ථො. ‘‘අද්ධාන පරිච්ඡෙදං’’ති ඛණකාල පරිච්ඡෙදං. විභාවනිපාඨෙ ‘‘අතිමහන්තා දිවසෙන විසය වවත්ථානං හොතී’’ති වචනෙන ආදිම්හි ‘ඡවත්ථූනි, ඡ ද්වාරානි, ඡ ආරම්මණානි, ඡ විඤ්ඤාණානි, ඡ වීථියො, ඡ ධාවිසයප්පවත්තී,ති එවං වුත්තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු ඡධාවිසයප්පවත්තීති පදමත්තං සඞ්ගණ්හාති. තං අනුපපන්නං හොති. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හි සතී’’තිආදිං. ‘‘විසය වවත්ථානත්ථ මෙවා’’ති අතිමහන්තාදි විසය වවත්ථානත්ථමෙව වුත්තන්ති න ච සක්කා වත්තුං. රූපා රූප ධම්මානං අද්ධාන පරිච්ඡෙදො නාම අභිධම්මෙ සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බො. තස්මා තස්ස දස්සනත්ථම්පි තං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සභාවප්පටිලාභො’’ති චින්තන ඵුසනාදීනං පාතුභාවො වුච්චති. ‘‘අනිවත්තී’’ති අනන්තරධානං වුච්චති. ‘‘පරිහායිත්වා’’ති ජරා කිච්චං ආහ. ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාටක්ඛණස්සා’’ති අඞ්ගුලීනං සඞ්ඝට්ටනක්ඛණස්ස. ආචරියානන්දත්ථෙරො නාම අභිධම්ම ටීකාකාරො වුච්චති. ‘‘අස්සා විජ්ජුයාඨිති නාම විසුං න පඤ්ඤායතී’’ති විජ්ජුප්පාදං පස්සන්තානං න පඤ්ඤායති. තථා චිත්තම්පි වඩ්ඪනානන්තරමෙව භිජ්ජතීති යොජනා. තෙනාහ ‘‘තං පී’’තිආදිං. උදයභාගො නාම වඩ්ඪනභාගො, වයභාගො නාම අන්තරධානභාගො. ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’ති ලද්ධගුණ වචනං. ‘‘එකංචිත්තං [Pg.123] දිවසං තිට්ඨතී’’ති පුච්ඡා වචනං. ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤා වචනං. ‘‘වයක්ඛණො’’ති පුච්ඡා. ‘‘න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති පටික්ඛෙපො. පච්චත්ත වචනස්ස එකාරත්තං. එවං නවත්තබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘මහාථෙරෙනා’’ති මොග්ගලි පුත්තතිස්ස මහාථෙරෙන. නනු සුත්තන්තෙසු වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නා’’ති න උපලබ්භති. ‘‘ඉමස්ස වුත්තත්තා’’ති ඉමස්ස වචනස්ස වුත්තත්තා. සඞ්ඛත ලක්ඛණං විසයො යෙසං තානි සඞ්ඛත විසය ලක්ඛණානි. සඞ්ඛත ධම්මමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. අයං අභිධම්මෙ ධම්මතාති අධිප්පායො. ‘‘සඞ්ගහ කාරෙනා’’ති ආචරිය බුද්ධඝොසත්ථෙරං වදති. ‘‘අත්ථික්ඛණං’’ති ඛණද්වයමෙව වුච්චති. ඉති වත්වා තමත්ථං සාධෙන්තීති සම්බන්ධො. ගාථායං. ‘‘තස්සෙවා’’ති තස්සා ඨිතියා එව භෙදො. සබ්බදා සබ්බපාණිනං මරණං නාම වුච්චතීති යොජනා. ‘‘තමත්ථං’’ති තානි අත්ථික්ඛණං උපාදාය ලබ්භන්තීති අත්ථං. ‘‘අථවා’’ති එකො ථෙරවාදො. ‘‘සන්තති වසෙන ඨානං’’ති ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති එත්ථ ඨිතභාවසඞ්ඛාතං ඨානං සන්තති ඨිතිවසෙන වෙදිතබ්බන්ති වදන්ති. ‘‘ඉමස්මිං පන සුත්තෙ’’ති වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති ඉදං සුත්තං වදති. ‘‘අප්පටිබාහෙත්වා’’ති අනීවාරෙත්වා. යාවඩ්ඪනස්ස නිවත්ති නාම අත්ථි. උදය පරියන්ත මත්තභූතා සා එව නිවත්ති. ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහී’’ති රූප ජරා රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතා. අරූප ජරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙනාති එවං ද්වීහි ඛන්ධෙහි. යඤ්ච තත්ථ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. රූපස්ස උප්පාදො ද්විධාභින්දිත්වා දෙසිතො. කථං, උපචයො සන්තතී තියොජනා. ‘‘විභාගා රහස්සා’’ති උප්පාදො උප්පජ්ජ නට්ඨෙන එකො සමානො රූපානං වඩ්ඪන සමයෙ උප්පාදො. උපරි වඩ්ඪනට්ඨෙන උපචයොති වුත්තො. අවඩ්ඪිත්වා ඨිත සමයෙ උප්පාදො යථා ඨිත නීහාරෙන චිරකාලං පවත්ති අත්ථෙන සන්තතීති වුත්තො. එවං විභාගා රහස්ස. ‘‘යථානුලොම සාසනං’’ති විනෙතබ්බ පුග්ගලානං අජ්ඣාසයානුලොම සාසනං.

"And regarding those" etc. It should be construed that they reach the object after passing over thirty-two mind-moments. Thus also elsewhere. And "of the manifest" and "of the unmanifest," these words are cited at the beginning in the case of the mind-door. "Of forms and formless phenomena"—of both form phenomena and formless phenomena. "As long as"—meaning before the cessation of the thought process. "Boundary of duration"—the boundary of the moment of time. In the Vibhāvanī commentary, with the statement: "The determining of the object occurs in a very long day," the single term "six types of cognitive series" is included in the six groups of six mentioned at the beginning, namely, six bases, six doors, six objects, six consciousnesses, six processes, and six types of cognitive series. That is untenable. Therefore, he says "for if it were so" etc. "The purpose is merely the determination of the object"—it cannot be said that the very long, etc., is stated merely for the purpose of determining the object. A boundary of duration of form phenomena and formless phenomena is to be accepted everywhere in the Abhidhamma. Therefore, it should be seen that it is also stated for the purpose of showing that. "Acquisition of own nature"—this is said to be the manifestation of thinking, touching, and so on. "Without turning back"—this is said to be immediate cessation. "Having deteriorated"—this refers to the function of decay. "Of the finger-snapping moment"—of the moment of the fingers snapping together. The Elder Ācariya Ananda is said to be the author of the Abhidhamma ṭīkā. "The duration of a lightning flash is not separately discernible"—it is not discernible to those who see the arising of lightning. Similarly, the mind too breaks immediately after increasing—this is the interpretation. Therefore, he says "that too" etc. The phase of arising is the phase of growth, the phase of dissolution is the phase of disappearance. "And having done so"—this is a statement describing an attribute. "Does one mind last a day?"—this is a question. "Certainly"—this is an affirmation. "The moment of dissolution"—this is a question. "It should not be said thus"—this is a denial. The word 'paccatta' is in the singular. Thus, it should not be said--this is the meaning. "By the Elder"—this refers to the Elder Moggaliputtatissa. "Is it not stated in the Suttas?"—this is a connection. "No"—it is not found. "Because of the statement of this"—because of the statement of this word. Whose objects are the characteristics of the conditioned—those are the characteristics having conditioned phenomena as their objects. It pertains only to conditioned phenomena. This is the intention in the Abhidhamma regarding the nature of phenomena. "By the compiler"—this refers to the Elder Ācariya Buddhaghosa. "'The moment of presence'"—this refers only to two moments. Having said this, they prove that meaning—this is the connection. In the verse, "Of that very"—dissolution is of that very stability. Death is always said to occur to all beings—this is the interpretation. "That meaning"—that meaning is obtained beginning with those two moments. "Alternatively"—this is one Theravāda opinion. "Stability by way of continuity"—they say that in this case, change is perceived in what is stable, therefore, stability, reckoned as the state of being stable, should be understood as stability through continuity. "But in this sutta"—this sutta states that the arising of feeling is seen, the cessation is seen, and the change in what is stable is seen. "Without obstructing"—without preventing. There is indeed a cessation of growth. That cessation is the limit consisting only of the extent of arising. "By two aggregates"—material decay is included in the material aggregate, and immaterial decay in the formations aggregate—thus, by two aggregates. "And what is stated there"—this is the connection. The arising of form is taught by analyzing it into two parts. How? By accumulation and continuity—this is the interpretation. "'The secret of the analysis'"—although arising is one in that it arises and perishes, the arising of forms at the time of growth is called 'accumulation' in the sense of further growth. The arising at the time of remaining stable without growing is called 'continuity' in the sense of proceeding for a long time in a stable manner. Thus, the secret of the analysis. "Teaching according to suitability"—the teaching should be in accordance with the inclinations of the persons to be trained.

‘‘අරූප’’න්තිආදීසු. ‘‘අරූපං’’ති සබ්බසො රූපසණ්ඨාන රහිතත්තා චිත්ත චෙතසිකං නාමං වුච්චති. ‘‘අරූපි සභාවත්තා’’ති අරූප ධම්ම සභාවත්තා ඉච්චෙවත්ථො. තත්ථ අරූප ධම්ම සභාවො නාම රූප ධම්මතො සතගුණෙනවාසහස්සගුණෙනවාසණ්හසුඛුමසභාවො[Pg.124]. විභාව නිපාඨෙ. ‘‘ගාහක ගහෙතබ්බ භාවස්ස තං තං ඛණවසෙන නිප්ඵජ්ජනතො’’ති එත්ථ පඤ්චද්වාර වීථීසු වීථි චිත්තානඤ්ච ආරම්මණානඤ්ච විසයී විසයභාවො ගාහක ගහෙතබ්බ භාවො නාම. ‘‘තං තං ඛණවසෙන නිප්ඵජ්ජනතො’’ති වීථි චිත්තානි ච එකස්මිං ආරම්මණෙපි ආවජ්ජනාදීහි නානා කිච්චෙහි ගණ්හන්තා එව ගහණ කිච්චං සම්පාදෙන්ති. නානා කිච්චානි ච නානා චිත්තානං වසෙන සම්පජ්ජන්ති. ආරම්මණානි ච පුරෙජාතානි හුත්වා යාව තානි කිච්චානි සම්පජ්ජන්ති, තාව පච්චුප්පන්නභාවෙන ධරමානානි එව ගහණං සම්පාදෙන්ති. එවං සති, ගාහකානං වීථි චිත්තානඤ්ච ඛණත්තයායුකත්තා එව ගාහක කිච්චං නිප්ඵජ්ජති, සිජ්ඣති. ගහෙතබ්බානං ආරම්මණානඤ්ච සත්තරස චිත්තක්ඛණායුකත්තා එව ගහෙතබ්බ කිච්චං නිප්ඵජ්ජති, සිජ්ඣති. එවං තං තං ඛණ වසෙන නිප්ඵජ්ජනතො. විඤ්ඤත්ති ද්වයං එක චිත්තක්ඛණිකං. කස්මා, චිත්තානු පරිවත්ති ධම්මත්තා. ‘‘උප්පාදමත්තා’’ති නිප්ඵන්න රූපානං උප්පාදමත්තා. ‘‘භඞ්ගමත්තා’’ති තෙසමෙව භඞ්ගමත්තා. ‘‘රූප ධම්මානං’’ති නිප්ඵන්න රූප ධම්මානං. ‘‘උප්පාදනිරොධ විධානස්සා’’ති උප්පාද නිරොධ විධානභූතස්ස මහාඅට්ඨකථාවාදස්ස පටිසිද්ධත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘තං’’ති තං මහාඅට්ඨකථා වචනං. ‘‘තස්මිං වාදෙ’’ති තස්මිං මහාඅට්ඨකථාවාදෙ. ‘‘තත්ථ ආගතා’’ති තස්මිං වාදෙ ආගතා. යං පන විභාවනියං කාරණං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තං ටීකානයං’’ති තං සොළස චිත්තක්ඛණායුක දීපකං මූලටීකානයං. තදත්ථං සාධෙන්තෙන විභාවනි ටීකාචරියෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සඞ්ගහකාරස්ස අට්ඨකථා චරියස්ස. ‘‘උපචරීයතී’’ති උපචාර වසෙන වොහරීයති. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘එතානී’’ති ආරම්මණානි. ‘‘තං’’ති තං එක චිත්තක්ඛණං. ‘‘තෙ චා’’ති රූප ධම්මා ච. ‘‘පරිපුණ්ණ පච්චයූපලද්ධා’’ති පරිපුණ්ණං පච්චයං උපලද්ධා. ‘‘සො’’ති ටීකාකාරො. ‘‘ඉතරානී’’ති ගන්ධරස ඵොට්ඨබ්බානි. ‘‘ගොචරභාවං’’ති පඤ්චද්වාරික චිත්තානං ගොචරභාවං. ‘‘පුරිමානි ද්වෙ’’ති රූපසද්දා රම්මණානි. ‘‘නිමිත්ත වසෙන ඝට්ටෙන්තී’’ති ආදාසං පස්සන්තස්ස මුඛසදිසං මුඛනිමිත්තං මුඛප්පටිබිම්බං ආදාසෙ උපට්ඨාති. එවං රූපාරම්මණං චක්ඛුපසාදෙ සද්දාරම්මණඤ්ච සොතපසාදෙ තං සදිස නිමිත්ත වසෙන ඝට්ටෙන්ති[Pg.125]. නවත්ථු වසෙන ඝට්ටෙන්ති. සයං ගන්ත්වා න ඝට්ටෙන්තීති අධිප්පායො. අසම්පත්තානඤ්ඤෙව ආරම්මණානං. ‘‘නිමිත්තු පට්ඨාන වසෙනා’’ති නිමිත්තස්ස උපට්ඨානවසෙන. ‘‘නිමිත්ත අප්පනාවසෙනා’’ති නිමිත්තස්ස පවෙසන වසෙන. මනොද්වාරෙ පන අසම්පත්තානියෙව හුත්වාති පාඨසෙසො. ‘‘ආපාතා ගමනඤ්චෙත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘ලඤ්ඡකානං’’ති ලඤ්ඡනකාරානං. ‘‘ලඤ්ඡනක්ඛන්ධං’’ති අයොමයං ලඤ්ඡනක්ඛන්ධං. සො ච ලඤ්ඡනක්ඛන්ධො තාලපණ්ණෙ ආපාතෙත්වා අක්ඛරං උපට්ඨාපෙති. තත්ථ ‘‘ආපාතෙත්වා’’ති අජ්ඣොත්ථරිත්වා. ‘‘චක්ඛාදිප්පථෙ’’ති චක්ඛාදීනං විසයක්ඛෙත්තෙ. න කෙවලං අත්තනො ද්වාරෙසු එව ආපාත මාගච්ඡන්ති. අථ ඛො මනොද්වාරෙපි ආපාත මාගච්ඡන්ති. න කෙවලං භවඞ්ග මනොද්වාරෙ එව ආපාත මාගච්ඡන්තීති යොජනා. ‘‘තෙසු පනා’’ති තෙසු ආරම්මණෙසු පන. තානි ආරම්මණානි යෙසං තානි තදා රම්මණානි. න එකක්ඛණෙ පඤ්චසු ආරම්මණෙසු වීථි චිත්තානි පවත්තන්ති, එකෙකස්මිං ආරම්මණෙ එවාති වුත්තත්තා න ද්වීසු, න තීසු, න චතූසූතිපි වත්තබ්බං. බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි පඤ්චාරම්මණානි බහුචිත්තක්ඛණාතීතෙ පඤ්චද්වාරෙති යොජනා. පඤ්චද්වාරෙති ච පඤ්චද්වාරෙසූති අත්ථො. ‘‘එවං සතී’’ති තෙසං පසාදානං ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පත්තියා සති. ‘‘ආදිලක්ඛණං’’ති පඤ්චාරම්මණානං පඤ්චද්වාරෙසු ආපාතා ගමන සඞ්ඛාතං විසයප්පවත්තියා ආදිලක්ඛණං. චලනඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යථා ගහිතං’’ති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය ගහිතප්පකාරං. විභාවනිපාඨෙ ‘‘යොග්‍ය දෙසාවට්ඨාන වසෙනා’’ති ආපාතං ආගන්තුං යුත්තට්ඨානෙ අවෙච්චට්ඨාන වසෙන. යුජ්ජනඤ්ච, මන්ථනඤ්ච, ඛොභකරණඤ්ච, ඝට්ටනන්ති ච ආපාතා ගමනන්ති ච වුච්චතීති යොජනා. හෙට්ඨා වුත්තොයෙව ආපාතා ගමනඤ්චෙත්ථාතිආදිනා. ‘‘නානා ඨානියෙසූ’’ති නානා ඨානෙසු ඨිතෙසු. ‘‘එකො ධම්මනියාමො නාමා’’ති යථා බොධිසත්තෙ මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හන්තෙ ධම්මනියාම වසෙන සකලෙ ජාතික්ඛෙත්තෙ පථවිකම්පනං අහොසි. තථා ඉධපි පඤ්චද්වාරෙසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ ආරම්මණෙ ඝට්ටෙන්තෙ ධම්මනියාම වසෙන භවඞ්ග චලනං හොති. අයං ධම්මනියාමො නාම. ‘‘සහෙවා’’ති එකතොයෙව. කථං [Pg.126] හදය වත්ථු නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං සියාති යොජනා. එත්ථ ච පඤ්චවිඤ්ඤාණස්ස චලනං සියාති ඉදං න වත්තබ්බං. කස්මා, තදා පඤ්චවිඤ්ඤාණස්ස අවිජ්ජමානත්තා. යදා ච තං විජ්ජති, තදා තං න චලතීති න වත්තබ්බං. සබ්බම්පි හි වීථිචිත්තං නාම චලති යෙවාති. සන්තති නාම පුබ්බා පරප්පබන්ධො. සණ්ඨානං නාම සහප්පවත්තානං එකතො ඨිති. ඉධ සණ්ඨානං අධිප්පෙතං. පඤ්චනිස්සය මහාභූතෙහි සද්ධිං හදය වත්ථු නිස්සයභූතානං එක සණ්ඨාන භාවෙන එකාබද්ධත්තාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සණ්ඨාන වසෙනාති පන වත්තබ්බං’’ති. ‘‘තාදිසස්ස අනුක්කම චලනස්සා’’ති විභාවනියං භෙරිසක්ඛරොපමාය සද්ධිං රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්ස යෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තං සම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදය වත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනා කාරෙන පවත්තිතොතීති එවං වුත්තස්ස අනුක්කම චලනස්ස. ‘‘භවඞ්ගප්පවාහං’’ති භවඞ්ග සන්තතිං. ‘‘කුරුමානං’’ති කරොන්තං. සල්ලක්ඛෙන්තං’’ති ඉදමෙවාති සන්නිට්ඨාපෙන්තං. ‘‘යොනි සොමනසිකාරාදිවසෙනා’’ති යොනි සොමනසිකාරො කුසල ජවනුප්පත්තියා පච්චයො. අයොනි සොමනසිකාරො අකුසල ජවනුප්පත්තියා පච්චයො. නිරනුසය සන්තානතා ක්‍රියජවනුප්පත්තියා පච්චයො. තෙසු ච සොමනස්ස ජවනාදීනං උප්පත්ති පච්චයොපි හෙට්ඨා චිත්ත සඞ්ගහෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

In the section beginning ‘The formless,’ and so forth: ‘The formless’ (arūpa) is said to be mentality (nāma), that is, consciousness and mental factors, because it is entirely devoid of any form or shape. ‘Because it has the nature of the formless’ (arūpi sabhāvattā) means because it has the intrinsic nature of formless phenomena; this is the meaning. Here, the intrinsic nature of formless phenomena is a nature a hundred times or a thousand times subtler than that of material phenomena. In the Vibhāvanī: ‘Due to the arising of the apprehending and the apprehended at each moment’ (gāhaka gahetabba bhāvassa taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato)—here, in the five-door cognitive processes, the relationship between the cognitive series and their objects, where consciousnesses and objects function as the apprehending and the apprehended, is called the ‘apprehending and apprehended nature.’ ‘Due to their arising at each moment’ (taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato)—the cognitive series, even when taking up a single object, perform distinct functions such as adverting, etc., thereby accomplishing the act of apprehending. These distinct functions are fulfilled by distinct consciousnesses. The objects, having arisen beforehand, persist in a present state until those functions are completed, thereby accomplishing the act of apprehension. Thus, because the apprehending cognitive series last for three moments, the function of apprehending arises and is accomplished. Because the apprehended objects last for seventeen moments of consciousness, the function of being apprehended arises and is accomplished. Hence, it is said to be ‘due to their arising at each moment.’ The two kinds of intimation (viññatti), bodily and verbal, last for a single moment of consciousness. Why? Because they are phenomena that follow consciousness. ‘Mere arising’ (uppādamattā) means the mere arising of produced material phenomena. ‘Mere cessation’ (bhaṅgamattā) means the mere cessation of those same phenomena. ‘Of material phenomena’ (rūpa dhammānaṃ) means of produced material phenomena. ‘Of the arrangement of arising and cessation’ (uppādanirodha vidhānassa)—the connection is that this is due to the refutation of the view of the Great Commentary, which constitutes this arrangement of arising and cessation. ‘That’ (taṃ) refers to that statement in the Great Commentary. ‘In that view’ (tasmiṃ vāde) means in that view presented in the Great Commentary. ‘Found there’ (tattha āgatā) means found in that view. The connection is to what has been stated as the reason to be clarified. ‘That is the method of the subcommentary’ (taṃ ṭīkānayaṃ) refers to that method of the root subcommentary, which illustrates sixteen moments of consciousness. The connection is that this was stated by the author of the Vibhāvanī subcommentary while establishing its meaning. Of the compiler, the commentary teacher. ‘Is figuratively spoken’ (upacarīyatī) means it is expressed figuratively. In the Vibhāvanī: ‘These’ (etāni) refers to the objects. ‘That’ (taṃ) refers to that single moment of consciousness. ‘And those’ (te ca) refers to the material phenomena. ‘Obtained with complete conditions’ (paripuṇṇa paccayūpaladdhā) means having obtained complete conditions. ‘He’ (so) refers to the subcommentary author. ‘The others’ (itarāni) refers to the objects of smell, taste, and touch. ‘The sphere of activity’ (gocarabhāvaṃ) refers to the sphere of activity for the five-door consciousnesses. ‘The first two’ (purimāni dve) refers to the objects of sight and sound. ‘Strike by way of the sign’ (nimitta vasena ghaṭṭenti)—just as when one sees a mirror, a face-like sign, a reflection of the face, appears in the mirror, so too the visual object strikes the eye-sensitivity and the auditory object strikes the ear-sensitivity by way of a similar sign. They do not strike by way of the physical object itself; the intention is that they do not strike by going there themselves. This is said of objects that do not reach the sense door. ‘By way of the presentation of the sign’ (nimittu paṭṭhāna vasena) means by way of the sign’s appearance. ‘By way of the entry of the sign’ (nimitta appanāvasena) means by way of the sign’s entry. In the mind-door, however, they are present without having reached it—this is the remainder of the passage. In the section beginning ‘Approaching and arriving,’ and so forth: ‘Of the engravers’ (lañchakānaṃ) means of those who engrave. ‘The block of engraving’ (lañchanakkhandhaṃ) refers to the iron block for engraving. That block, when pressed against a palm leaf, presents the letters. Here, ‘pressed’ (āpātetvā) means applied. ‘In the path of the eye, etc.’ (cakkhādippathe) means in the field of objects for the eye, etc. They do not merely approach their own doors but also approach the mind-door. The connection is that they do not merely approach the mind-door of the life-continuum. ‘Among them, however’ (tesu pana) means among those objects, however. Those consciousnesses for which those are the objects are `tadārammaṇa`s. Because it is said that cognitive series do not arise for five objects in a single moment but only for one object at a time, it should also be said that they do not arise for two, three, or four. The connection is that the five objects that have passed many moments of consciousness are in the five doors where many moments of consciousness have passed. ‘In the five doors’ (pañcadvāre) means in the five doors. ‘When this is so’ (evaṃ sati) means when the arising of those sensitivities is accompanied by adverting. ‘The initial characteristic’ (ādilakkhaṇaṃ) refers to the initial characteristic of the process of the object, known as the approach and arrival of the five objects at the five doors. The connection is that the vibration should also be seen. ‘As apprehended’ (yathā gahitaṃ) refers to the manner of apprehension starting from rebirth-linking. In the Vibhāvanī: ‘By way of suitable location and position’ (yogya desāvaṭṭhāna vasena) means by way of being firmly established in a place suitable for approaching. The connection is that yoking, stirring, agitating, and striking are also called approaching and arriving. This has already been explained previously with the passage beginning ‘Approaching and arriving,’ and so forth. ‘In different locations’ (nānā ṭhāniyesu) means established in different places. ‘There is one law of nature’ (eko dhammaniyāmo nāma)—just as when the Bodhisatta took rebirth-linking in his mother’s womb, the entire world-system trembled by the law of nature, so too here, when an object strikes one of the five doors, the life-continuum vibrates by the law of nature. This is called the law of nature. ‘Together’ (saheva) means as one. The connection is: ‘How can the life-continuum dependent on the heart-base vibrate?’ Here, it should not be said that the fivefold consciousness can vibrate. Why? Because at that time, the fivefold consciousness does not exist. Nor should it be said that when it exists, it does not vibrate. For indeed, any process-consciousness whatsoever vibrates. ‘Continuity’ (santati) means the connection of preceding and succeeding moments. ‘Cohesion’ (saṇṭhāna) means the unified stability of co-arisen phenomena. Here, cohesion is intended. What is meant is that this is due to being bound together as one, in a single cohesive state, with the great elements that are the support for the heart-base and the five sensitivities. Therefore, he says: ‘But it should be said by way of cohesion’ (saṇṭhāna vasenāti pana vattabbaṃ). ‘Of such successive vibration’ (tādisassa anukkama calanassā) refers to the successive vibration explained in the Vibhāvanī, illustrated by the simile of the drum and the gong, where when a visible object, etc., strikes the sensitivity, the great elements supporting it vibrate, and consequently, the remaining connected material phenomena also vibrate, causing the heart-base to vibrate, which occurs in the manner of a vibration of the life-continuum dependent on it. ‘The stream of the life-continuum’ (bhavaṅgappavāhaṃ) refers to the continuity of the life-continuum. ‘Performing’ (kurumānaṃ) means doing. ‘Determining’ (sallakkhentaṃ) means ascertaining it as such. ‘By way of proper attention, etc.’ (yoni somanasikārādivasena)—proper attention is a condition for the arising of wholesome impulsions. Improper attention is a condition for the arising of unwholesome impulsions. The continuity of mind being free from latent tendencies is a condition for the arising of functional impulsions. Among these, the conditions for the arising of impulsions accompanied by joy, etc., should be understood in the way stated earlier in the Compendium of Consciousness.

‘‘භවඞ්ගපාතො’’තිආදීසු. ‘‘ආවජ්ජනතො පට්ඨාය උට්ඨිතං’’ති කම්ම විපාකසන්තානතො ච තදාරම්මණතො ච මුඤ්චිත්වා විසුං ක්‍රියාමය බ්‍යාපාරෙන ආරම්මණන්තරං ගහෙත්වා උට්ඨිතං සමුට්ඨිතං. භවඞ්ග චලනම්පි උට්ඨානස්ස ආදි හොති. තස්මා තම්පි උට්ඨිතෙ චිත්ත සන්තානෙ සඞ්ගණ්හන්තො පථම භවඞ්ග චලනතොයෙව වාති වුත්තං. ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ’’ති වීථි චිත්තානං අනුක්කමෙන අත්තනො කිච්චෙහි ආරම්මණප්පවත්තිට්ඨානෙ. ‘‘දොවාරිකොපමා’’ති බධිරදොවාරිකොපමා. ‘‘ගාමිල්ලොපමා’’ති ගාමදාරකොපමා. ‘‘අම්බොපමා’’ති අම්බප්ඵලොපමා. අඤ්ඤාපි උපමා අත්ථි. මක්කටසුත්තොපමා, උච්ඡුයන්තොපමා, ජච්චන්ධොපමා. තාසබ්බාපි අට්ඨසාලිනියං විපාකුද්ධාර කථාතො [Pg.127] ගහෙතබ්බා. ‘‘යත්ථහී’’තිආදීසු. ‘‘කථං ඡ ඡක්ක යොජනා හොතී’’ති. චක්ඛු වත්ථු වචනඤ්ච, චක්ඛුද්වාර වචනඤ්ච, රූපා රම්මණ වචනඤ්ච, චක්ඛු විඤ්ඤාණ වචනඤ්ච, චක්ඛුද්වාර වීථි චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථි වචනඤ්ච, අතිමහන්තා රම්මණ වචනඤ්චා,ති එතානි ඡවචනානි. තෙහි ඡඡක්කෙහි ආහරිත්වා ඉමිස්සං වීථියං දස්සිතානි. සෙසවීථීසුපි යථාලාභං දස්සිතබ්බානි. එවං ඡඡක්කයොජනා හොති. ‘‘එත්ථ ච යත්තකානී’’තිආදීසු. ‘‘එකූන පඤ්ඤාස පරිමාණෙසූ’’ති එකස්සනිප්ඵන්න රූපධම්මස්ස එකපඤ්ඤාස මත්තෙසු ඛුද්දකක්ඛණෙසු උප්පාදක්ඛණඤ්ච භඞ්ගක්ඛණඤ්ච ඨපෙත්වා මජ්ඣෙ එකූන පඤ්ඤාස මත්තානි ඨිතික්ඛණානි සන්ති. තෙසු ඛණෙසු අනුක්කමෙන උප්පන්නා එකූන පඤ්ඤාස චක්ඛු පසාදා ච සන්ති. ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති තෙසු කතරස්මිං නාම චක්ඛු පසාදෙ න ඝට්ටෙන්තීති න වත්තබ්බානි. ‘‘තෙසු පනා’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං. ‘‘යදෙව එකං චක්ඛූ’’ති නිද්ධාරණීයං. තං පන කතමන්ති. අතීත භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පජ්ජිත්වා තං අතික්කම්ම භවඞ්ග චලනක්ඛණෙ ලද්ධඝටනං එකං චක්ඛු. තං පන චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස වත්ථු භාවඤ්ච ද්වාරභාවඤ්ච සාධෙති. සෙසවිඤ්ඤාණානං ද්වාරභාවං සාධෙතීති. තෙනාහ ‘‘යථාරහං’’ති. එතදෙව එතං එව චක්ඛු කිච්ච සාධනං නාම හොති වීථි චිත්තුප්පත්තියා වත්ථු කිච්චද්වාර කිච්චානං සාධනතො. ‘‘යං මජ්ඣිමායුකං’’ති මන්දායුක අමන්දායුකානං මජ්ඣෙ පවත්තත්තා යං මජ්ඣිමායුකන්ති වදන්ති. තං කිච්ච සාධනං නාමාති යොජනා. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති එකූන පඤ්ඤාස පරිමාණෙසු චක්ඛු පසාදෙසූති වුත්තානි, තෙසු එකං කිච්ච සාධනං ඨපෙත්වා සෙසානි ඉතරානි අට්ඨ චත්තාලීස චක්ඛූනි මොඝවත්ථූනි නාම හොන්ති. රූපා රම්මණෙහි සද්ධිං ලද්ධ ඝට්ටනානම්පි සතං වීථි චිත්තුප්පත්තියා වත්ථු කිච්චද්වාර කිච්චරහිතත්තා. තෙසු කතමානි මන්දායුකානි නාමාති ආහ ‘‘තානි පනා’’තිආදිං. කිච්ච සාධනතො පුරිමානි නාම අතීත භවඞ්ගතො පුරෙ තෙරසසු භවඞ්ගෙසු ආදි භවඞ්ගස්ස භඞ්ගක්ඛණතො පට්ඨාය ඛණෙ ඛණෙ උප්පන්නා සත්තතිංස චක්ඛු පසාදා. තානි මන්දායුකානීති වදන්ති. කස්මා, කිච්ච සාධනතො අප්පතරායුකත්තා. කිච්ච සාධනතො පච්ඡිමානි නාම අතීත භවඞ්ගස්ස ඨිතික්ඛණතො [Pg.128] පට්ඨාය ඛණෙ ඛණෙ උප්පන්නා එකාදස චක්ඛු පසාදා, තානි අමන්දායුකානීති වදන්ති. කස්මා, කිච්ච සාධනතො බහුතරායුකත්තා. තදුභයානිපි අට්ඨ චත්තාලීස මත්තානි වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. ‘‘තතො’’ති තෙහි අට්ඨචත්තාලීස මත්තෙහි. ‘‘පුරිමතරානී’’ති සත්තතිංස මන්දායුකෙහි පුරිමතරානි. තානි හි චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධත්තා ඉධ න ගහිතානි. ‘‘පච්ඡිමතරානී’’ති එකාදස අමන්දායුකෙහි පච්ඡිමතරානි. තානි ච චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නානිපි තස්මිං ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධත්තා ඉධ න ගහිතානි. කස්මා පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධානි තදුභයානි ඉධ න ගහිතානීති. චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන ධරමානානං අට්ඨචත්තාලීස මත්තානං චක්ඛූනං මජ්ඣෙ එව කතමං චක්ඛු චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස වත්ථු කිච්ච ද්වාර කිච්චං සාධෙතීති ආසඞ්කිතබ්බං හොති. එත්ථ ච පඤ්ච වත්ථූනි නාම අත්තනො ඨිතික්ඛණෙ එව පඤ්චවිඤ්ඤාණානං වත්ථුද්වාර කිච්ච සාධකත්තා චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන අනුපලද්ධත්තා ඉධ න ගහිතානීති ච, චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිති භාවෙන ධරමානානන්ති ච, වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

In the section beginning with 'Bhavaṅgapāto,' etc. 'Arisen starting from adverting' means that, having been released from the continuum of kamma-result and from its object, it has arisen, well-arisen, by taking up another object through a separate functional activity. Even the vibration of the bhavaṅga is the beginning of the arising. Therefore, including that also in the arisen mind-continuum, it is said, 'from the very first vibration of the bhavaṅga.' 'In this place' refers to the place where the process-minds, in sequence, perform their respective functions regarding the occurrence of the object. 'The simile of the gatekeeper' is the simile of a deaf gatekeeper. 'The simile of the villager' is the simile of a village boy. 'The simile of the mango' is the simile of a mango fruit. There are other similes too: the simile of the monkey's leash, the simile of the sugarcane press, and the simile of the one born blind. All these should be taken from the discussion on the extraction of results in the Aṭṭhasālinī. In the passage beginning with 'Yatthahī,' etc., 'How is there the application of the six sixes?' The six terms are: the term 'eye-base', the term 'eye-door', the term 'visible object', the term 'eye-consciousness', the term 'eye-door process' and 'eye-consciousness process', and the term 'very great object'. By means of these six sixes, they are brought and shown in this process. In the remaining processes, they should be similarly shown where applicable. Thus, there is the application of the six sixes. In the passage beginning with 'Ettha ca yattakānī,' etc., 'In the measure of forty-nine': for a single produced material phenomenon, among its fifty-one small moments, excluding the moments of arising and dissolution, there are forty-nine moments of duration in the middle. In these moments, forty-nine eye-sensitivities also arise in sequence. Regarding 'on any,' it cannot be said that they do not impinge on any particular eye-sensitivity among them. 'But among these' is the locative case used for specification. 'Whichever single eye' is that which is to be specified. But which one is it? The one single eye that, having arisen together with the past bhavaṅga, surpasses it and obtains impingement at the moment of the bhavaṅga’s vibration. That one accomplishes the state of being a base and the state of being a door for eye-consciousness. For the remaining consciousnesses, it accomplishes the state of being a door. Hence, it is said, 'as appropriate.' This very eye is called the 'function-accomplishing one' (kiccasādhana), because it accomplishes the base-function and door-function for the arising of process-consciousness. 'That which is of middling lifespan': because it occurs between those of short and long lifespans, it is called 'of middling lifespan.' The connection is: that is called the 'function-accomplishing one.' 'But the others': among the forty-nine eye-sensitivities mentioned, excluding the one function-accomplishing one, the remaining forty-eight eyes are called 'void bases' (moghavatthūni). This is because, although they have obtained impingement with visible objects, they are devoid of the base-function and door-function for the arising of process-consciousness. Among these, which are called 'short-lived'? He states the passage beginning with 'tāni panā,' etc. The ones prior to the function-accomplishing one are the thirty-seven eye-sensitivities that arose moment by moment, starting from the dissolution-moment of the initial bhavaṅga among the thirteen bhavaṅgas before the past bhavaṅga. These are called 'short-lived.' Why? Because they have a shorter lifespan than the function-accomplishing one. The ones subsequent to the function-accomplishing one are the eleven eye-sensitivities that arose moment by moment, starting from the duration-moment of the past bhavaṅga; these are called 'long-lived.' Why? Because they have a longer lifespan than the function-accomplishing one. The connection is that both together should be understood as forty-eight in number. 'From that' means from those forty-eight. 'The even earlier ones' are those prior to the thirty-seven short-lived ones. Indeed, they are not included here because they are not found in a state of duration at the arising-moment of eye-consciousness. 'The even later ones' are those subsequent to the eleven long-lived ones. And although they arise at the arising-moment of eye-consciousness, they are not included here because they are not found in a state of duration at that moment. But why are both not included here, since they are not found in a state of duration at the arising-moment of eye-consciousness? It should be questioned which eye, among the forty-eight eyes existing in a state of duration at the arising-moment of eye-consciousness, accomplishes the base-function and door-function for eye-consciousness. And here it should be seen that it is said: 'the five bases, because they accomplish the base-and-door function for the five consciousnesses only at their own duration-moment, are not included here because they are not found in a state of duration at the arising-moment of eye-consciousness,' and 'existing in a state of duration at the arising-moment of eye-consciousness.'

‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. ‘‘ඉමාය වීථියා’’ති ඉමාය අතිමහන්තා රම්මණ වීථියා. ‘‘සමුදායග්ගාහිකා’’ති රූපා රම්මණානං සමූහග්ගාහිකා. ‘‘වණ්ණසල්ලක්ඛණා’’ති වණ්ණවවත්ථානිකා. ‘‘වත්ථුග්ගාහිකා’’ති දබ්බ සණ්ඨානග්ගාහිකා. ‘‘නාමග්ගාහිකා’’ති නාම පඤ්ඤත්තිග්ගාහිකා. ‘‘අලාතචක්කස්ස ගාහිකා වියා’’ති රත්තන්ධකාරෙ එකො අලාතං ගහෙත්වා පරිබ්භමති. අඤ්ඤො තං පස්සන්තො චක්කං විය මඤ්ඤති. තත්ථ අලාතස්ස ගතගතට්ඨානෙ පච්චුප්පන්නං රූපං ආරබ්භ චක්ඛුද්වාර වීථියො උප්පජ්ජන්ති. මනොද්වාර වීථියො පන පුරිම පුරිමාහි චක්ඛුද්වාර වීථීහි ගහිතානි අතීත රූපානි අමුඤ්චිත්වා එකතො සණ්ඨානඤ්ච සන්තතිඤ්ච කත්වා ගණ්හන්ති. තදා පස්සන්තස්ස චක්කං විය උපට්ඨාති. එවං අයං සමුදායග්ගාහිකා දට්ඨබ්බා. ‘‘නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො’’තිආදීසු. ‘‘යස්සා’’ති යස්ස ආරම්මණස්ස. චිත්තානීති ච නානාරම්මණානීති ච කම්මපදානි. අවසෙසෙ තස්මිං [Pg.129] ආරම්මණෙ. ‘‘සඞ්ගහ කාරෙනා’’ති පොරාණ අට්ඨකථායො එකතො සඞ්ගහෙත්වා කතත්තා බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන කතා සබ්බා අට්ඨකථායො සඞ්ගහට්ඨකථා නාම. සො ච සඞ්ගහ කාරොති වුච්චති. ‘‘ඉධ පී’’ති ඉමස්මිං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙපි. ‘‘ථෙරෙනා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන. ‘‘එකම්පි ඉච්ඡති යෙවා’’ති. ‘‘යස්ස හි චත්තාරී’’තිආදීසු යස්ස ආරම්මණස්ස චත්තාරි වා පඤ්චවා ඡවාතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’තිආදීසු. ‘‘අත්තනො පධාන ක්‍රියායා’’ති අනුප්පජ්ජිත්වාති පදස්ස පරතො ‘යං පවත්තතී’ති අත්තනො පධාන ක්‍රියාපදං අත්ථි. තෙන අත්තනො ක්‍රියාපදෙන සද්ධින්ති අත්ථො. ‘‘කත්ථචි වුත්තා’’ති කත්ථචි සද්දගන්ථෙසු වුත්තා. අපි ච, හෙතුම්හි ත්වාපච්චයො ලක්ඛණෙ හෙතුම්හි ච මානන්ත පච්චයා ජොතනීයට්ඨෙන වුත්තා, න වචනීයට්ඨෙනාති දට්ඨබ්බා. ‘‘පකති නියාමෙනා’’ති එතෙන පච්චය විසෙසෙසති, චත්තාරි වා පඤ්චවා ඡවා ජවනානි උප්පජ්ජන්තීති දීපෙති. තෙනාහ ‘‘එත්ථපනා’’තිආදිං. ‘‘ද්වත්තික්ඛත්තුං’’ති වාසද්දත්ථෙ අඤ්ඤපදත්ථ සමාසපදන්ති වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ති. ‘‘වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනතා’’ති ආසෙවන පච්චයතාවා පච්චයුප්පන්නතාවා. ‘‘ආවජ්ජනායා’’ති එත්ථ වොට්ඨබ්බන කිච්චං ආවජ්ජනම්පි සඞ්ගණ්හාති. ඉධපි ආරම්මණ දුබ්බලතාය චතුප්පඤ්ච ජවනුප්පත්ති ඉච්ඡි තබ්බාති යොජනා. තත්ථ ‘‘ඉධ පී’’ති ඉමස්මිං පරිත්තා රම්මණ වාරෙපි. තිවොට්ඨබ්බනිකා පඤ්ච පරිත්තා රම්මණ වීථියොති යොජනා. ‘‘ඉතරානී’’ති පරිත්ත මහන්තාති මහන්තා රම්මණානි. ‘‘උභයථාපී’’ති ආපාතා ගමන වසෙනපි ආරම්මණ කරණ වසෙනපි. ඉමස්ස පදස්ස.

Here, in the section on 'there might be,' etc., 'this cognitive series' refers to this cognitive series of an excessively large object. 'Grasping the collective' means grasping the aggregate of visible objects. 'Perceiving color' refers to distinguishing colors. 'Grasping the base' means grasping the shape of objects. 'Grasping the name' means grasping conceptual designations. 'Like grasping a firebrand circle'—in pitch darkness, one person swings a firebrand, and another seeing it perceives it as a circle. There, eye-door processes arise based on the present form at each location of the firebrand’s movement. However, mind-door processes grasp past forms by not releasing those previously grasped by eye-door processes, combining them into a single shape and continuity. Then, it appears to the observer like a circle. Thus, this grasping of the collective should be understood. In the section on 'there is no arising of that object,' etc., 'whose' refers to 'of which object.' 'Minds' and 'various objects' are object terms. The remaining (words) refer to that object. 'By the Compiler' (Saṅgaha kārena) means that all the commentaries made by the Elder Buddhaghosa, having compiled the ancient commentaries together, are called the Saṅgaha Aṭṭhakathā. And he is called the Compiler. 'Here too' refers to this Abhidhammattha Saṅgaha as well. 'By the Elder' refers to the Elder Anuruddha. 'Even one is desired' means even one is acceptable. In the passage beginning with 'for whom four,' etc., it should be connected with 'four or five or six' etc. regarding the object. In the section on 'even without impulsion arising,' etc., 'by its own principal action' means that after the word 'anuppajjitvā' (not arising), there is the principal verb 'yaṃ pavattatī' (that which occurs). Therefore, the meaning is in connection with its own verb. 'Somewhere stated' means stated somewhere in grammatical texts. Moreover, it should be understood that the `tvā` suffix in the sense of cause, and the `māna` and `anta` suffixes in the sense of characteristic-cause, are stated with the meaning of 'indicating,' not with the meaning of 'being stated.' 'By natural order' (Pakati niyāmenā) specifies the conditions, and it explains that four, five, or six impulsions arise. Therefore, it is said, 'here too,' etc. 'Two or three times' (Dvattikkhattuṃ) is stated to be an `aññapadattha` compound in the sense of the word `vā` ('or'), meaning 'twice or thrice.' 'The repetition of the determining (consciousness)' (Voṭṭhabbanassa āsevanatā) means either the state of being a repetition condition or the state of being a conditioned resultant. In 'adverting,' the determining function includes adverting as well. Here too, due to the weakness of the object, it should be connected that the arising of four or five impulsions is desired. In that context, 'here too' refers to this section on minor object processes. It is to be connected as 'five minor object cognitive series with three determinings.' 'Others' refers to minor and major objects. 'In both ways' (Ubhayathāpi) means either by way of coming into range or by way of making an object. This is for this word.

137. ‘‘මනොද්වාරෙ පනා’’තිආදීසු. ‘‘පරිත්තක්ඛණා පී’’ති චිත්ත ඵස්සාදයො අප්පතරක්ඛණාපි. ‘‘අතීතානාගතා පී’’ති අතීතානාගත ධම්මාපි. ‘‘ඝට්ටනෙනා’’ති රූපාදීනං ඝට්ටනෙන. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං භවඞ්ගෙ. ‘‘පඤ්චද්වාරානු බන්ධකං’’ති පඤ්චද්වාර වීථි අනුගතං. අතීතං ආලම්බණං පවත්තෙති යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘යථාපාතා ගතමෙවා’’ති පකතියා ආපාතා ගතප්පකාරමෙව. ‘‘තථා තථා’’ති දිට්ඨ සම්බන්ධාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. ‘‘කිඤ්චී’’ති [Pg.130] කිඤ්චි ආරම්මණං. ‘‘දිස්වා’’ති පච්චක්ඛං කත්වා. පඤ්චද්වාරග්ගහිතඤ්හි ආරම්මණං පච්චක්ඛකතට්ඨෙන දිට්ඨන්ති වුච්චති. යං කිඤ්චි ආරම්මණං. ‘‘අනුමානෙන්තස්සා’’ති එවමෙව භවිත්ථ, භවිස්සති, භවතීති අනුමානඤ්ඤාණෙන චින්තෙන්තස්ස. තං සදිසං ආරම්මණං. ‘‘පරස්ස සද්දහනා’’ති පරවචනං සුත්වා යථා අයං වදති, තථෙ වෙතන්ති සද්දහනා. ‘‘දිට්ඨි’’ වුච්චති ඤාණං වා ලද්ධි වා. ‘‘නිජ්ඣානං’’ති සුට්ඨු ඔලොකනං. ‘‘ඛන්තී’’ති ඛමනං සහනං. අඤ්ඤථත්තං අගමනං. දිට්ඨියා නිජ්ඣානං දිට්ඨිනිජ්ඣානං. දිට්ඨිනිජ්ඣානස්ස ඛන්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ‘‘සෙසං’’ති නානාකම්ම බලෙනාතිආදිකං. ‘‘දෙවතො පසංහාරවසෙනා’’ති දෙවතා කදාචි කෙසඤ්චි සුපිනන්තෙ නානාරම්මණානි උපසංහරිත්වා දස්සෙන්ති. එවං දෙවතො පසංහාර වසෙනාපි. අනුබොධො නාම ලොකියඤ්ඤාණ වසෙන චතුස්සච්ච ධම්මානං අනුබුජ්ඣනං. පටිවෙධො නාම ලොකුත්තරඤ්ඤාණ කිච්චං. අනන්ත රූප නිස්සය පච්චයග්ගහණෙන පකතූ පනිස්සය පච්චයම්පි උපලක්ඛෙති. චිත්ත සන්තානස්ස අනන්තරූපනිස්සය පච්චයභාවො නාමාති සම්බන්ධො. අනන්ත රූප නිස්සය පච්චයසත්ති නාම අනන්තර පරම්පර විප්ඵරණවසෙන මහාගතිකා හොතීති වුත්තං හොති. අනන්ත රූප නිස්සය පච්චයානු භාවොතිපි යුජ්ජති. කථං මහාවිප්ඵාරොති ආහ ‘‘සකිං පී’’තිආදිං. ‘‘සුට්ඨු ආසෙවිත්වා’’ති එත්ථ පච්ඡා අප්පමුස්සමානං කත්වා පුනප්පුනං සෙවනං සුට්ඨු ආසෙවනං නාම. න කෙවලං පුරිම චිත්ත සන්තානස්ස සො උපනිස්සය පච්චයානුභාවො එව මහාවිප්ඵාරො හොති. පකතියා චිත්තස්ස විචිත්ත භාව සඞ්ඛාතං චින්තනා කිච්චම්පි මහාවිප්ඵාරං හොතීති දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්ච නාමා’’තිආදිවුත්තං. කථං මහාවිප්ඵාරං හොතීති ආහ ‘‘කිඤ්චි නිමිත්තං’’තිආදිං. ‘‘කිඤ්චි නිමිත්තං’’ති දිට්ඨාදීසු නානා රම්මණෙසු කිඤ්චි අප්පමත්තකං දිට්ඨාදිකං ආරම්මණ නිමිත්තං. ‘‘තෙහි චකාරණෙහී’’ති තෙහි කත්තුභූතෙහි දිට්ඨාදීහි කාරණෙහි. ‘‘චොදීයමානං’’ති පයොජීයමානං. ‘‘අජ්ඣාසය යුත්තං’’ති අජ්ඣාසයෙන සංයුත්තං. භවඞ්ග චිත්තස්ස ආරම්මණං නාම අවිභූතං හොති. භවඞ්ගං චාලෙත්වා ආවජ්ජනං නියොජෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘ලද්ධ පච්චයෙසූ’’ති ආලොකාදිවසෙන වා [Pg.131] දිට්ඨාදිවසෙන වා ලද්ධ පච්චයවන්තෙසු. තදභිනින්නාකාරො නාම නිච්චකාලම්පි තෙසු ආරම්මණෙසු අභිමුඛං නින්නාකාරො. තෙන ආකාරෙන පවත්තො මනසිකාරො. තෙන සම්පයුත්තස්ස. එතෙහි වචනෙහි සුද්ධමනොද්වාරෙ ආරම්මණානං අපාතාගමනඤ්ච භවඞ්ග චලනඤ්ච න කෙවලං ලද්ධ පච්චයානං ආරම්මණානං වසෙනෙව හොති. තාදිසෙන පන මනසිකාරෙන යුත්තස්ස සයඤ්ච වීථි චිත්ත චින්තනා කිච්චස්ස චිත්තස්ස වසෙනාපි හොතීති සිද්ධං හොති. න හි ආරම්මණන්තරෙ අභිනින්නාකාරො නාම නත්ථීති සක්කා වත්තුං. කස්මා, අභාවිත චිත්තානං පමාද බහුලානං ජනානං කදාචි කරහචි භාවනා මනසිකාරෙ කරීයමානෙපි වීථි චිත්ත සන්තානස්ස බහිද්ධා නානාරම්මණෙසු අභිනින්නාකාරස්ස සන්දිස්සනතොති. ‘‘යථා චෙත්ථා’’ති යථා එත්ථ මනොද්වාරෙ රූපාරූප සත්තානං විභූතා රම්මණෙපි තදා රම්මණුප්පාදො නත්ථි, එවන්ති යොජනා. ඤාණවිභඞ්ගට්ඨකථායං පන වොට්ඨබ්බනවාරොපි ආගතො. යථාහ සුපිනෙනෙව දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙති කථනකාලෙපි අබ්‍යාකතො යෙවාති. තත්ථ හි ‘‘අබ්‍යාකතො යෙවා’’ති සුපිනන්තෙ මනොද්වාරෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පන්නස්ස ආවජ්ජනස්ස වසෙන අබ්‍යාකතොයෙව. තතො පරං භවඞ්ගපාතො. අට්ඨසාලිනියම්පි වුත්තං අයං පන වාරො දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ තිආදීනි වදනකාලෙ ලබ්භතීති. තං පන පඤ්ච ද්වාරෙ පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පන්නස්ස වොට්ඨබ්බනස්ස වසෙන වුත්තං. ‘‘සොපි ඉධ ලද්ධුං වට්ටති යෙවා’’ති සොපි වාරො ඉමස්මිං මනොද්වාරෙ ලද්ධුං වට්ටතියෙව. ‘‘භවඞ්ගෙ චලිතෙ නිවත්තනකවාරානං’’ති ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ග චලනමත්තෙ ඨත්වා වීථි චිත්තානි අනුප්පජ්ජිත්වා භවඞ්ගපාතවසෙන නිවත්තනකානං මොඝවාරානං මනොද්වාරෙපි පමාණං න භවිස්සතියෙව. අථ ඉමස්මිංවාරෙ වීථි චිත්තප්පවත්ති නත්ථි. එවං සති, ඉමස්මිං වීථි සඞ්ගහෙ සො වාරො න වත්තබ්බොති චෙ. වත්තබ්බොයෙව. කස්මා, ඡධා විසයප්පවත්තීති ඉමස්මිං ඡක්කෙ සඞ්ගහිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘විසයෙ ච ආපාතාගතෙ’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති. එකෙකස්මිං අනුබන්ධකවාරෙ. ‘‘තදාරම්මණ වාරාදයො’’ති තදාරම්මණ වාරො ජවනවාරො වොට්ඨබ්බන වාරො [Pg.132] මොඝවාරො. තෙසු පන තදා රම්මණවාරො වත්ථුග්ගහණෙ ච නාමග්ගහණෙ ච න ලබ්භති. ‘‘වත්ථූ’’ති හි සණ්ඨාන පඤ්ඤත්ති. ‘‘නාමං’’ති නාම පඤ්ඤත්ති. න ච තදා රම්මණං පඤ්ඤත්තා රම්මණං හොතීති. තෙන වුත්තං ‘‘යථාරහං’’ති. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු දිට්ඨවාරාදීසු ඡසු වාරෙසු. එතරහි පන කෙචි ආචරියාති පාඨසෙසො. ‘‘අතීත භවඞ්ග වසෙනා’’ති එකං භවඞ්ගං අතික්කම්ම ආපාතා ගතෙ ආරම්මණෙ එකො වාරො, ද්වෙ භවඞ්ගානි අතික්කම්ම ආපාතා ගතෙ එකොතිආදිනා අතීත භවඞ්ග භෙදවසෙන. ‘‘තදා රම්මණ වසෙනා’’ති තදා රම්මණස්ස උප්පන්නවාරො අනුප්පන්න වාරොති එවං තදා රම්මණ වසෙන. කප්පෙන්ති චින්තෙන්ති, විදහන්ති වා. ‘‘ඛණ වසෙන බලවදුබ්බලතා සම්භවො’’ති යථා පඤ්චද්වාරෙ අතිමහන්තා රම්මණෙසුපි ආරම්මණ ධම්මා උප්පාදං පත්වා ආදිතො එකචිත්තක්ඛණමත්තෙ දුබ්බලා හොන්ති. අත්තනො ද්වාරෙසු ආපාතං ආගන්තුං න සක්කොන්ති. එක චිත්තක්ඛණං පන අතික්කම්ම බලවන්තා හොන්ති. අත්තනො ද්වාරෙසු ආපාතං ගන්තුං සක්කොන්ති. මහන්තා රම්මණාදීසු පන ද්වි චිත්තක්ඛණිකමත්තෙ දුබ්බලා හොන්තීතිආදිනා වත්තබ්බා. න තථා මනොද්වාරෙ ආරම්මණානං ඛණ වසෙන බලවදුබ්බලතා සම්භවො අත්ථි. කස්මා නත්ථීති ආහ ‘‘තදා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තදා’’ති තස්මිං වීථි චිත්තප්පවත්තිකාලෙ. ‘‘තත්ථා’’ති මනොද්වාරෙ.

137. "Regarding the mind-door," and so forth. "Even in a brief moment" refers to mental contact and so forth, even those of very short duration. "Past and future also" refers to past and future phenomena. "By impact" means by the impact of forms and so forth. "Where" refers to the life-continuum in which... "The connection to the five-door process" means following the five-door cognitive series. It makes past objects occur—this is the connection. "Just as they naturally appear" means in the manner of their natural appearance. "In various ways" refers to different methods such as seen connections and so forth. "Something" means some object. "Having seen" means having directly experienced. For an object grasped through the five doors is called "seen" because it is directly known. Whatever object. "For one who infers" means for one who reflects through inferential knowledge, thinking, "It was like this, it will be like this, it is like this." A similar object. "Trust in others" means hearing another's words and believing, "As this person says, so it is." "View" refers to knowledge or belief. "Thorough examination" means careful observation. "Acceptance" means forbearance, endurance—not deviating. The careful examination of a view is called "view-examination." The acceptance of view-examination is "view-examination-acceptance." "The rest" refers to various karmic strengths and so forth. "Through divine prompting" means that sometimes deities present various objects to certain people in dreams. Thus, even through divine prompting. "Understanding" refers to the comprehension of the Four Noble Truths by way of mundane knowledge. "Penetration" refers to the function of supramundane knowledge. By grasping the contiguity-decisive-support condition, it also indicates the natural decisive support condition. The state of the mental continuum being a contiguity-decisive-support condition—this is the connection. The power of the contiguity-decisive-support condition is said to be of great scope by way of uninterrupted successive diffusion. The influence of the contiguity-decisive-support condition is also applicable. How is it of great scope? It is explained with "even once," and so forth. "Well-cultivated" here means repeatedly cultivating without later forgetting—this is called "well-cultivated." Not only is the influence of the decisive support condition of the previous mental continuum of great scope, but even the natural function of thought, which is called the variegated nature of the mind, is of great scope. To show this, it is said, "The mind, indeed," and so forth. How is it of great scope? It is explained with "whatever sign," and so forth. "Whatever sign" refers to any small object-sign, such as a seen one, among various objects like those seen and so forth. "By those causes" means by those causes that are agents, such as seen and so forth. "Being urged" means being applied. "Connected to inclination" means associated with inclination. The object of the life-continuum is indistinct. It shakes the life-continuum and directs the adverting—this is the connection. "When conditions are obtained" means in those that have obtained conditions, by way of light and so forth, or by way of seen and so forth. "Directed inclination" means an inclination facing those objects, even constantly. The attention that has occurred with that inclination. Associated with that. By these statements, it is established that the non-arrival of objects at the pure mind-door and the stirring of the life-continuum do not occur only by way of objects that have obtained conditions, but it is established that it occurs also by way of the mind's own function of thought in the cognitive series, for one endowed with such attention. For it cannot be said that there is no inclination towards other objects. Why? Because even when meditation attention is occasionally being done by people whose minds are undeveloped and who are prone to negligence, an inclination towards various external objects is seen in the mental continuum of the cognitive series. "As here" means just as here in the mind-door, even when the object is clear for beings in the form and formless realms, the arising of tadārammaṇa does not occur—this is the connection. In the Ñāṇavibhaṅga commentary, the section on determining (voṭṭhabbana) has also appeared. As it is said, "It was as if seen by me in a dream, it was as if heard by me," even when speaking, it is only indeterminate. There, "indeterminate only" means that by way of the adverting that has arisen two or three times in the mind-door during a dream, it is only indeterminate. After that, there is a lapse into the life-continuum. In the Aṭṭhasālinī, it is also said that this section is obtained when saying, "It was as if seen by me, it was as if heard by me," and so forth. But that is said by way of the determining (voṭṭhabbana) that has arisen two or three times in the five doors with a limited object. "That too can be obtained here" means that section is indeed suitable to be obtained in this mind-door. "When the life-continuum is stirred, the returning processes" means that having remained merely in the stirring of the life-continuum twice, without cognitive series arising, there will indeed be no measure in the mind-door either for the futile processes that return by way of lapsing into the life-continuum. Now, if in this section no cognitive series arises, then if it is said that that section should not be mentioned in this cognitive summary, it must indeed be mentioned. Why? To show that it is included in this sixfold group, namely, the sixfold occurrence of objects, it is said, "and when objects have arrived," and so forth. The occurrence of sense-fields which have become objects. In each connected section. "The tadārammaṇa section and so forth" means the tadārammaṇa section, the javana section, the voṭṭhabbana section, and the futile section. Among these, the tadārammaṇa section is not obtained in the grasping of the base or the grasping of the name. "The base" refers to shape concepts. "The name" refers to name concepts. And tadārammaṇa does not have a concept as its object. Therefore, it is said, "as appropriate." "There" means in those six sections such as the seen section and so forth. Now, some teachers—this is the rest of the reading. "Through past life-continuum" means one section when an object has arrived having passed one life-continuum, one when it has arrived having passed two life-continua, and so forth, by way of the distinction of past life-continua. "Through tadārammaṇa" means the arisen section and the unarisen section of tadārammaṇa, thus by way of tadārammaṇa. They determine, reflect, or arrange. "The possibility of strength or weakness by moment" means just as in the five doors, even with very large objects, the phenomena of the object, having reached arising, are weak for merely one mind-moment at the beginning, unable to come to appearance at their own doors. But having passed one mind-moment, they become strong, able to come to appearance at their own doors. But in the case of large objects and so forth, it should be said that they are weak for merely two mind-moments, and so forth. But in the mind-door, there is no such possibility of strength or weakness of objects by moment. Why is it absent? It is explained with "then," and so forth. There, "then" means at the time of the occurrence of the cognitive series. "There" means in the mind-door.

‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. ‘‘සියා’’ති කෙසඤ්චි විචාරණා සියා. එකං ආවජ්ජනං අස්සාති එකාවජ්ජනා. ‘‘වීථී’’ති වීථිචිත්තප්පබන්ධො. එකාවජ්ජනා ච සා වීථි චාති විග්ගහො. ‘‘ආවජ්ජනං’’ති ආවජ්ජන චිත්තං. තං වා ආවජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තං තං ජවනෙනා’’ති තෙන තෙන ජවනෙන සහුප්පන්නං වා පරස්ස චිත්තං ආවජ්ජති කින්ති යොජනා. ‘‘කිඤ්චෙත්ථා’’ති එත්ථ වචනෙ කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. යදි තාව ආවජ්ජනඤ්ච ජවනානි චාති අධිකාරො. ‘‘තඤ්හි චිත්තං’’ති පරස්ස චිත්තං. ‘‘එවම්පි භින්නමෙවා’’ති ජවනානං ධම්මතො භින්නමෙව. එත්ථ අට්ඨකථායං විනිච්ඡිතන්ති සම්බන්ධො. තං චිත්තං නිරුද්ධම්පි ජවනානම්පි පච්චුප්පන්නමෙව හොතීති යොජනා. ‘‘අද්ධාවසෙන ගහිතං’’ති අද්ධා පච්චුප්පන්න වසෙන ගහිතං. ‘‘සන්තතිවසෙන ගහිතං’’ති සන්තති [Pg.133] පච්චුප්පන්නවසෙන ගහිතං. ආචරියානන්දමතෙ. සබ්බෙසම්පි ආවජ්ජන ජවනානං. චිත්තමෙව හොති, තස්මා ධම්මතො අභින්නං. පච්චුප්පන්නඤ්ච හොති, තස්මා කාලතො අභින්නන්ති වුත්තං හොති. අනන්තරපච්චයෙ අතීතො ච පච්චුප්පන්නො ච ඛණ වසෙන යුජ්ජති. යදි අද්ධාසන්තති වසෙන යුජ්ජෙය්‍ය, පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තර පච්චයෙන පච්චයොති වුත්තො භවෙය්‍ය. කස්මා, එකාවජ්ජන වීථියඤ්හි සබ්බානි චිත්තානි අද්ධාසන්තති වසෙන පච්චුප්පන්නානි එව හොන්තීති.

In contexts such as 'Ettha siyā'... 'Siyā' means there might be consideration for some. 'Ekāvajjanā' means it has a single adverting. 'Vīthī' refers to a series of process-consciousness. 'Ekāvajjanā ca sā vīthi ca' is the grammatical analysis. 'Āvajjanaṃ' means the adverting consciousness. Or, it adverts to that—this is the connection. 'Taṃ taṃ javanenā': The interpretation is, does it advert to another's consciousness that has arisen together with that very impulsion? 'Kiñcetthā': In this statement, is there anything to be said?—this is the meaning. If indeed adverting and impulsions are the topic. 'Tañhi cittaṃ' refers to another's consciousness. 'Evampi bhinnamevā': Even so, it is distinct from the impulsions by its nature. Here, it is decided in the commentary—this is the connection. The interpretation is that, even though that consciousness has ceased, it is still present for the impulsions. 'Addhāvasena gahitaṃ' means taken as present in terms of duration. 'Santativasena gahitaṃ' means taken as present in terms of continuity. According to the teacher Ānanda: For all adverting and impulsion moments, it is only consciousness, therefore it is not distinct by nature. And it is present, therefore it is not distinct by time—so it is said. In the contiguity condition, both past and present are applicable by way of moments. If it were applicable by way of duration and continuity, then it would be stated that a present phenomenon is a condition for a present phenomenon by way of the contiguity condition. Why? Because in a single-adverting process, all consciousnesses are indeed present in terms of duration and continuity.

138. අප්පනාවාරෙ. ‘‘අප්පනා ජවනං’’ති කම්මපදං. ‘‘තදා රම්මණං’’ති කත්තුපදං. ‘‘ඉන්ද්‍රිය සමතාදීහී’’ති සද්ධාදීනං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනති වත්තනවසෙන සමතාදීහි. ‘‘පරිතො’’ති සමන්තතො. ‘‘උපෙච්චා’’ති උපගන්ත්වා. අප්පනං වහිතුං ජනෙතුං සමත්ථ භාවො අප්පනාවහසමත්ථභාවො. ‘‘යස්ස පවත්තියා’’ති යස්ස උපචාර ජවනස්ස පවත්තිතො. ‘‘අචිරං කාලං’’ති අචිරෙකාලෙ. පරිත්ත ජාතිකා නාම කාමාවචරජාති. ‘‘ගොත්තං’’ති කම්මකත්තු පදං. ‘‘අභිභුය්‍යතී’’ති භාවනා බලෙන අභිභුය්‍යමානං හොති. අභිමද්දීයමානං හොතීති අත්ථො. ‘‘ඡිජ්ජතී’’ති ඉදං පන අභිභවනස්ස සිඛාපත්ත දස්සනං. යාව තං ගොත්තං ඡෙදං පාපුණාති, තාව අභිභුය්‍යති, මද්දීයතීති වුත්තං හොති. ගොත්තං අභිභවතීති ගොත්‍රභූතිපි යුජ්ජති. ‘‘පඤ්චමං’’ති පඤ්චමෙ චිත්තවාරෙ. ‘‘තදාහි ජවනං පතිතං නාම හොතී’’ති පකතියා ජවනප්පවත්තිනාම සත්තක්ඛත්තු පරමො හොති. චතුත්ථඤ්ච මුද්ධපත්තං. පඤ්චමතො පට්ඨාය පතිතං. තස්මා තස්මිං පඤ්චමවාරෙ ජවනං පතිතං නාම හොති. ‘‘දුතීයෙනා’’ති දුතීයෙන එව සද්දෙන. ‘‘දුතීයං’’ති දුතීයෙ චිත්තවාරෙ. තදා අනුලොමං පථමජවනං හොතීති වුත්තං ‘‘අලද්ධා සෙවනං අනුලොම’’න්ති. ‘‘එතෙනෙවා’’ති එතෙන එව සද්ද ද්වයෙ නෙව. අට්ඨසාලිනියං පන අනුඤ්ඤාතා විය දිස්සති. වුත්තඤ්හි තත්ථ. මන්දපඤ්ඤස්ස චත්තාරි අනුලොමානි හොන්ති, පඤ්චමං ගොත්‍රභු, ඡට්ඨං මග්ගචිත්තං, සත්තමං ඵලන්ති. ‘‘ඉතරට්ඨකථාසූ’’ති විනයට්ඨ කථාදීසු. ‘‘පටිසිද්ධත්තා’’ති පඤ්චමං ගොත්‍ර භුප්පවත්තියා පටිසිද්ධත්තා [Pg.134] ආදිම්හි අට්ඨන්නං අඤ්ඤත්‍රස්මිංති වුත්තත්තා ඉධ නිරුද්ධෙති පදං අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බමෙවාති වුත්තං ‘‘නිරුද්ධෙ අනන්තරමෙවාති පදච්ඡෙදො’’ති. අනන්තර සද්දස්ස ච නිච්චං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා තමෙවපදං විභත්ති පරිණාමෙන අධිකතන්ති ආහ ‘‘නිරුද්ධස්සාති අත්ථතො ලද්ධමෙවා’’ති. ‘‘වසිභූතාපී’’ති වසිභූතාපි සමානා. ‘‘එකවාරං ජවිත්වා’’ති ඉදං ලොකියප්පනාවසෙන වුත්තං. ලොකුත්තර අප්පනාපන සත්තමම්පි උප්පජ්ජතියෙව. මූලටීකා පාඨෙ ‘‘භූමන්තරපත්තියා’’ති ගොත්‍රභු චිත්තං කාමභූමි හොති. අප්පනාපන මහග්ගතභූමි වා ලොකුත්තරභූමි වා හොති. එවං භූමන්තරපත්තියා. ‘‘ආරම්මණන්තර ලද්ධියා’’ති ඵලසමාපත්ති වීථියං ඵලජවනං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථහි පුරිමානි අනුලොම ජවනානි සඞ්ඛාරා රම්මණානි හොන්ති. ඵලජවනං නිබ්බානාරම්මණං. ඉදඤ්ච කාරණමත්තමෙව. යථාවුත්ත ලෙඩ්ඩුපමා එව ඉධ යුත්තරූපාති දට්ඨබ්බං. ‘‘න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බ’’න්ති එතං අත්ථජාතං න ඛො එවං දට්ඨබ්බං. ‘‘අනද්ධනීයා’’ති අද්ධානං දීඝකාලං නඛ මන්තීති අනද්ධනීයා. අසාරා. අසාරත්තා එව සීඝතරං රුහන්ති. සීඝතරං වුද්ධිං විරුළ්හිං ආපජ්ජන්ති. සාරවන්තා පන සාරෙන සහ වඩ්ඪමානත්තා සීඝතරං නරුහන්ති. සීඝතරං වුද්ධිං විරුළ්හිං නා පජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘එකවස්සජීවිනො’’තිආදිං. ‘‘එවමෙවා’’තිආදීසු ‘‘පතිතජවනෙසූ’’ති පඤ්චම ඡට්ඨ සත්තම ජවනෙසු. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘සුපක්කසාලිභත්ත සදිසානී’’ති යථා සාලිභත්තානි සුපක්කත්තා එව මුදුතරානි හුත්වා දුබ්බලානි අචිරට්ඨිතිකානි. තස්මිං දිවසෙපි පූතිභාවං ගච්ඡන්ති. එවං අප්පනා ජවනානි. ‘‘යස්මා චා’’තිආදීසු. ‘‘දුවිධස්ස නියමස්සා’’ති ජවනනියමස්ස ච කාලනියමස්ස ච. ‘‘පටිසන්ධියා අනන්තර පච්චය භාවිනො’’ති සත්තම ජවන චෙතනා අනන්තර පච්චයො, තදනන්තරෙ පවත්තං විපාක සන්තානං පච්චයුප්පන්නො, තමෙව ච අවසානෙ චුති චිත්තං හුත්වා භවන්තරෙ පටිසන්ධි චිත්තස්ස අනන්තර පච්චයො. එවං පටිසන්ධි චිත්තස්ස අනන්තර පච්චය භාවෙන අවස්සං භවිස්සමානස්සාති අත්ථො. ඉදඤ්ච කාරණ මත්තමෙව. මහාටීකාවචනං පන කිඤ්චි වත්තබ්බ රූපන්ති න පටික්ඛිත්තං. ‘‘නිරන්තරප්පවත්තානං’’ති [Pg.135] ආදීසු. භින්නා අසදිසා වෙදනා යෙසං තානි භින්නවෙදනානි. ‘‘ආසෙවන පච්චනීකානං’’ති ආසෙවන පච්චයප්පටි පක්ඛානං. අභින්නා වෙදනා යෙසන්ති විග්ගහො. ක්‍රියජවනානන්තරං අරහත්තඵලං ඵලසමාපත්ති වීථියං දට්ඨබ්බං. සෙසමෙත්ථසුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

138. In the section on absorption. 'Appanā javanaṃ' is the object term. 'Tadā rammaṇaṃ' is the subject term. 'Through the balance of faculties, etc.': This refers to the balance, etc., of the five faculties beginning with faith, in terms of their not overstepping each other. 'Parito' means all around. 'Upeccā' means having approached. The state capable of producing and bearing absorption is the capability to induce absorption. 'By whose occurrence' means by the occurrence of that access impulsion. 'Aciraṃ kālaṃ' means in a short time. 'Limited birth' refers to the sense-sphere existence. 'Gottaṃ' is the object-agent term. 'Abhibhuyyatī' means it is being overpowered by the power of development; the meaning is that it is being crushed. 'Chijjatī' here shows the culmination of this overcoming. It is said that it is overcome and crushed until that lineage reaches the point of being cut off. 'Gotrabhū' is also appropriate, as in 'overcomes the lineage.' 'Pañcamaṃ' refers to the fifth thought-occasion. 'At that time, the impulsion is called fallen': By nature, the occurrence of impulsion is at most seven times. The fourth is the peak. From the fifth onwards, it is fallen. Therefore, in that fifth thought-occasion, the impulsion is called fallen. 'Dutīyenā' means by that very second word. 'Dutīyaṃ' refers to the second thought-occasion. At that time, the first impulsion is conformity—it is said 'anuloma' (conformity) because it has not obtained repetition. 'Etenevā' means by these very two words. However, in the Aṭṭhasālinī, it appears as though it is allowed. For it is stated there: For one of weak wisdom, there are four conformity moments, the fifth is change-of-lineage, the sixth is path-consciousness, and the seventh is fruition. 'In other commentaries' refers to the Vinaya commentary and so forth. 'Because it is excluded': Because the occurrence of the fifth change-of-lineage is excluded, and because it is stated 'in another of the initial eight,' therefore here the word 'ceased' must certainly be desired—this is said as 'the word-division is "immediately after cessation."' And because the word 'anantara' (immediately) always expects a connection, that very word, through inflectional change, is taken as additional—thus it is said: 'of the ceased,' meaning that the sense is obtained. 'Vasibhūtāpī' means even though they are mastered. 'Having impelled once' is said with reference to mundane absorption. But in supramundane absorption, even the seventh arises. In the Mūlaṭīkā reading, 'by reaching another plane': The change-of-lineage consciousness belongs to the sense-sphere plane. But absorption belongs either to the fine-material sphere or the supramundane sphere. Thus, by reaching another plane. 'By obtaining another object' is said with reference to the fruition attainment process, concerning fruition impulsion. There, the preceding conformity impulsions have formations as their object. The fruition impulsion has Nibbāna as its object. This is merely a reason. Here, the simile of the clod as stated should be seen as appropriate. 'But this should not be seen thus': This matter should not be seen in this way. 'Anaddhanīyā': They do not last for a long time—thus, they are not lasting. They are insubstantial. Because of their insubstantiality, they grow more quickly. They attain growth and development more rapidly. But the substantial, growing along with their substance, do not grow more quickly. They do not attain growth and development more rapidly. Therefore, it is said: 'living for one year,' etc. 'Evamevā,' etc.: Here refers to the fallen impulsions—the fifth, sixth, and seventh. 'Ettha cā,' etc.: 'Like well-cooked sāli rice' means just as sāli rice, being well-cooked, becomes softer, weaker, and short-lived. On that very day, they reach a state of decay. So too are the absorption impulsions. 'Yasmā cā,' etc.: 'Of the twofold limitation' refers to the limitation of impulsion and the limitation of time. 'Of that which will be the contiguity condition for rebirth-linking': The volition of the seventh impulsion is the contiguity condition. Immediately following that, the resultant continuum arises as conditionally arisen. That very consciousness, at the end, becomes the death consciousness and, in the next existence, is the contiguity condition for the rebirth-linking consciousness. Thus, the meaning is: of that which, by being the contiguity condition for the rebirth-linking consciousness, will certainly come to be. This is merely a reason. However, the statement of the Mahāṭīkā is not rejected as being something that should be said. 'Of those occurring without interval,' etc.: Those with dissimilar feelings are those whose feelings are distinct and dissimilar. 'Āsevana paccanīkānaṃ' means opposed to the repetition condition. The analysis is: those whose feelings are not distinct. Arahantship fruition following a functional impulsion should be seen in the fruition attainment process. The rest here is easily understood.

139. ‘‘සබ්බථා පී’’තිආදීසු. ලොකෙ මජ්ඣිමකෙ හි මහාජනෙහි ඉච්ඡිතම්පි කිඤ්චි ආරම්මණං අතිඋක්කට්ඨෙහි මන්ධාතු රාජාදීහි ඉච්ඡිතං න හොති. තථා තෙහි මහාජනෙහි අනිච්ඡිතම්පි කිඤ්චි ආරම්මණං අතිදුග්ගතෙහි පච්චන්ත වාසීහි ඉච්ඡිතං හොති. තස්මා ආරම්මණානං ඉට්ඨානිට්ඨ වවත්ථානං පත්වා අතිඋක්කට්ඨෙහි ච අතිදුග්ගතෙහි ච වවත්ථානං න ගච්ඡති, මජ්ඣිමකෙහි එව වවත්ථානං ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘තත්ථ චා’’තිආදිං. ‘‘ආරම්මණං’’ති කත්තුපදං. ‘‘විපාකචිත්තං’’ති කම්මපදං. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චි රූපං. ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති කස්මිංචි එකස්මිං පුප්ඵෙ. ‘‘තෙන වා’’ති තෙන වා සුඛසම්ඵස්සෙන වත්ථෙන. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

139. In the phrase 'Sabbathā pī,' etc. In the world, indeed, some object desired by the middle great multitude is not desired by those of extremely high status, such as King Mandhātu and others. Similarly, some object not desired by that great multitude is desired by those of extremely low status, such as border dwellers. Therefore, concerning the determination of objects as desirable or undesirable, this determination is not established by those of extremely high or extremely low status; it is established only by those in the middle. Hence, it is said, 'tattha cā,' etc. 'Ārammaṇaṃ' is the subject term. 'Vipākacittaṃ' is the object term. 'Kiñcī' means some form. 'Kismiñcī' means in some single flower. 'Tena vā' means by that cloth with pleasant contact. The rest here is easily understood.

‘‘වෙදනානියමොපනා’’තිආදීසු. ‘‘ආදාසෙ මුඛනිමිත්තස්ස වියා’’ති යථා ආදාසෙ මුඛ නිමිත්තස්ස චලන චවනාදියොගො නානාවණ්ණයොගො ච යථාමුඛමෙව සිද්ධො. තථා විපාකානං. වෙදනා යොගො පන යථාරම්මණමෙව සිද්ධොති යොජනා. තත්ථ ‘‘වෙදනායොගො’’ති නානාවෙදනායොගො. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති චින්තෙත්වා. ‘‘පකප්පෙත්වා’’ති නානප්පකාරතො චින්තෙත්වා. න කෙවලඤ්ච විපාකානං එව යථාරම්මණං වෙදනා යොගො හොතීති යොජනා.

In the sections beginning with 'Vedanāniyamopanā,' etc. 'Just as the image of the face in a mirror': Just as in a mirror, the connection with movement, passing away, and so forth, and the connection with various colors of the face's image are established solely according to the face itself, so too for the resultants. The connection with feeling, however, is established solely according to the object—this is the construction. Here, 'vedanāyogo' means the connection with various feelings. 'Kappetvā' means having thought. 'Pakappetvā' means having thought in various ways. And it is not only for resultant states that the connection with feeling occurs according to the object—this is the construction.

‘‘අයඤ්චා’’තිආදීසු. ‘‘අට්ඨකථායං පී’’ති පට්ඨාන අට්ඨකථායම්පි. ‘‘තදාරම්මණ වසෙනා’’ති තදාරම්මණවසෙන පවත්තානන්ති පාඨසෙසො. ‘‘පඤ්චන්නං’’ති සොමනස්ස සන්තීරණෙන සද්ධිං චත්තාරි මහාවිපාක සොමනස්සානි සන්ධාය වුත්තං. ‘‘පකති නීහාරෙනා’’ති පකතියා නිච්චකාලං පවත්තප්පකාරෙන. පාළිපාඨෙ. භාවිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙනාති භාවිතින්ද්‍රියො. ‘‘මනාපං’’ති මනොරම්මං. ‘‘අමනාපං’’ති අමනොරම්මං. විහරෙය්‍යන්ති සචෙ කඞ්ඛතීති සම්බන්ධො. ‘‘පටිකූලෙ’’ති [Pg.136] අමනාපෙ. ‘‘අප්පටිකූල සඤ්ඤී’’ති මනාපසඤ්ඤී. එවං සෙසෙසු. ‘‘තෙසං’’ති ඛීණාසවානං. පාළිපාඨෙ. ‘‘සුමනො’’ති සොමනස්සිතො. ‘‘දුම්මනො’’ති දොමනස්සිතො. පාළිපාඨෙ. ‘‘මෙත්තායවා ඵරතී’’ති අයං සත්තො අවෙරොහොතූතිආදිනා මෙත්තාචිත්තෙන වා ඵරති. ‘‘ධාතුසො උපසංහරතී’’ති යථා ම ම කායොපි චතුධාතු සමුස්සයො හොති. තත්ථ එකාපි ධාතු නාම පටිකූලා වා අප්පටිකූලා වා න හොති. කෙවලං තුච්ඡ සුඤ්ඤ සභාවමත්තා හොති. එවමෙව ඉමස්ස සත්තස්ස කායොපීතිආදිනා ධාතු සො උපසංහරති. ‘‘අසුභාය වා’’ති අසුභ භාවනාය වා. අසුභ භාවනා චිත්තෙන වාති වුත්තං හොති. ‘‘අසුභායා’’ති වා තස්ස අසුභභාවත්ථාය. දෙවනාටකා දෙවච්ඡරා නාම. කුථිතානි කුට්ඨානි යෙසං තානි කුථිත කුට්ඨානි. ‘‘සරීරානී’’ති කායඞ්ගානි. කුථිත කුට්ඨානි සරීරානි යස්ස සො කුථිතකුට්ඨසරීරො. ‘‘කුථිතානී’’ති අබ්භුක්කිරණානි. වෙදනා යුත්තානි හොන්ති ඉති අපරෙ වදන්තීති යොජනා. තස්මා පච්චයො හොතීති සම්බන්ධො. කථං පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘යථා ආනිසංස දස්සනෙනා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘අට්ඨකථායං’’ති විසුද්ධි මග්ගට්ඨකථායං. ‘‘බුද්ධසුබුද්ධතා දස්සනෙනා’’ති අත්තනො සත්ථුභූතස්ස බුද්ධස්ස සුබුද්ධතා දස්සනෙන. ‘‘අත්තසම්පත්ති දස්සනෙනා’’ති මයං පන එවරූපා දුක්ඛා මුත්තාම්හාති එවං අත්තනො සම්පත්ති දස්සනෙන. ‘‘අට්ඨිකඞ්කලිකපෙතරූපෙ’’ති නිම්මං සලොහිතෙ අට්ඨිපුඤ්ජපෙතසරීරෙ. ‘‘කුට්ඨිනො’’ති කුට්ඨසරීරස්ස. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති ධම්මපද අට්ඨකථායං. අති ඉට්ඨෙ දෙවච්ඡර වණ්ණාදිකෙ. අති අනිට්ඨෙ කුථිතකුට්ඨසරීරාදිකෙ. ‘‘වත්ථු භූතො’’ති උප්පත්තිට්ඨාන භූතො. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං’’ති කත්තු අත්ථෙසාමිවචනං. ‘‘තදුභයං පී’’ති උභයං තං ගහණංපි. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං ලොකිය මහාජනානං. ‘‘විපල්ලාසවසෙනෙව හොතී’’ති දෙවච්ඡරවණ්ණාදීසු අතිඉට්ඨෙසු අතිඉට්ඨාකාරතො ගහණම්පි විපල්ලාස වසෙනෙව හොති. කස්මා, දෙවච්ඡර වණ්ණාදීසු අති ඉට්ඨ සඤ්ඤාය විපල්ලාස සඤ්ඤාභාවතො.

In this and similar contexts. 'In the commentary as well' refers to the commentary on the Paṭṭhāna. 'By way of that object-support' implies 'arising by way of that object-support'; this is the remainder of the text. 'Of five' is said with reference to the four great resultant consciousnesses accompanied by joy, together with the investigating consciousness accompanied by joy. 'By the natural method' means in the way it naturally occurs continuously. In the Pāli text: 'One whose faculties are developed' is so called because the faculties have been developed by him. 'Pleasant' means agreeable to the mind. 'Unpleasant' means disagreeable to the mind. 'Would dwell' is connected with 'if one doubts.' 'Repulsive' means unpleasant. 'Perceiving it as not repulsive' means perceiving it as pleasant. The same applies to the rest. 'Theirs' refers to those whose taints are destroyed. In the Pāli text: 'Happy' means joyful. 'Unhappy' means sorrowful. In the Pāli text: 'Pervades with loving-kindness' means one pervades with a mind of loving-kindness, thinking, 'May this being be free from enmity.' 'Applies by way of elements' means one applies the element-method thus: 'Just as my own body is an aggregate of the four elements, wherein not a single element is repulsive or not repulsive, but is merely of an empty, void, intrinsic nature, so too is this being’s body,' and so forth. 'Or for foulness' means by meditation on foulness; or, it is said, with a mind of foulness meditation. 'For foulness' can also mean for the sake of its state of foulness. Divine dancers are called celestial nymphs. Festering sores are so called because they are sores that are festering. 'Bodies' refers to bodily limbs. One whose body has festering sores is one whose bodily limbs have festering sores. 'Festering' means covered over. Others say, 'They are connected with feeling'—this is the construction. Therefore, it is a condition; this is the connection. How is it a condition? He explains, 'As by seeing the benefit,' etc. Here, 'in the commentary' refers to the Visuddhimagga commentary. 'By seeing the Buddha’s perfect enlightenment' means by seeing the perfect enlightenment of the Buddha, who is one’s own teacher. 'By seeing one’s own attainment' means by seeing one’s own attainment thus: 'We are freed from such suffering.' 'In the form of a skeleton-ghost' refers to a ghost's body that is a heap of bones without flesh and blood. 'Of a leper' means of a leper's body. 'In the commentary' refers to the Dhammapada commentary. In the extremely desirable, such as the beauty of celestial nymphs, etc. In the extremely undesirable, such as a body with festering sores, etc. 'Become the basis' means becoming the place of origin. 'Of those various beings' is a genitive expression in the sense of the agent. 'Both of those' means both that apprehension as well. 'Theirs' refers to those worldly common people. 'It is merely due to distortion' means that even the apprehension of the extremely desirable aspect in the beauty of celestial nymphs and so forth arises merely by way of distortion. Why? Because the perception of extreme desirability in the beauty of celestial nymphs and so forth is, by its nature, a distorted perception.

විභාවනිපාඨෙ[Pg.137]. ‘‘පවත්තියා’’ති පවත්තනතො. අට්ඨකථාධිප්පායෙ ඨත්වා වුත්තත්තා අට්ඨකථාගාරවෙන’’තං විචාරෙතබ්බ මෙවා’’ති වුත්තං. අත්ථතො පන අයුත්තමෙවාති වුත්තං හොති. එසනයො අඤ්ඤත්ථපි. ‘‘ධම්ම චක්ඛුරහිතා’’ති ධම්ම වවත්ථානඤ්ඤාණ චක්ඛු රහිතා. ‘‘කුසලාකුසලානි යෙවා’’ති තෙසං ධම්ම චක්ඛු රහිතානං උප්පන්නානි කුසලාකුසලානියෙව. ගාථායං. ‘‘රූපා’’ති රූපතො නප්පවෙධන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘සද්දා’’තිආදීසුපි එසෙවනයො. නප්පවෙධන්තීති ච න චලන්ති, න කම්පන්ති, චිත්තඤ්ඤථත්තං න ගච්ඡන්ති. තථා උපෙක්ඛා ක්‍රියජවනානන්තරම්පි තදාරම්මණානි සොමනස්සු පෙක්ඛාවෙදනා යුත්තානි එව සියුන්ති යොජනා. මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘තදාරම්මණතා’’ති තදාරම්මණතාය තදාරම්මණභාවෙන. ‘‘කත්ථචී’’ති කත්ථචි අභිධම්ම පාළියං. ‘‘විජ්ජමානෙ ච තස්මිං’’ති තස්මිං ක්‍රියජවනානු බන්ධකෙ තදා රම්මණෙ විජ්ජමානෙ සති. එතං භවඞ්ගඤ්ච නාම අනුබන්ධතීති සම්බන්ධො. නදීසොතො පටිසොතගාමිනාවං අනුබන්ධති වියාති යොජනා. ‘‘සවිප්ඵාරිකං එවජවනං’’ති කිලෙස ධම්මානං විපල්ලාස ධම්මානඤ්ච වසෙන ඛණමත්තෙපි අනෙකසතෙසු ආරම්මණෙසු විවිධාකාරෙන ඵරණවෙගසහිතං කුසලාකුසල ජවනමෙව අනුබන්ධතීති යුත්තං. න පන ක්‍රියජවනං අනුබන්ධතීති යුත්තන්ති යොජනා. ‘‘ඡළඞ්ගු පෙක්ඛාවතො’’ති චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති, න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො විහරතී-තිආදිනා වුත්තාය ඡ ද්වාරිකවසෙන ඡළඞ්ග සමන්නාගතාය උපෙක්ඛාය සම්පන්නස්ස. වත්තනං වුත්ති. සන්තා වුත්ති අස්සාති සන්ත වුත්ති. තං විචාරෙන්තො ‘‘පට්ඨානෙ පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘යදි චෙතං වුච්චෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘එතං’’ති ක්‍රියා බ්‍යාකතෙතිආදිකං එතං වචනං. ‘‘තස්මිං’’ති තස්මිං වචනෙ. ‘‘එවමාදිනා’’ති එවමාදිනා නයෙන. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘උත්තරං’’ති පරිහාරං. ‘‘විපස්සනාචාර වසෙනා’’ති විපස්සනා පවත්ති වසෙන. ‘‘තෙසං’’ති සොමනස්ස දොමනස්සානං. ‘‘ඉතරීතරානන්තර පච්චයතා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤානන්තර පච්චයතාති අත්ථො. ‘‘ථෙරෙනා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන. සබ්බානි තදා රම්මණානි, සබ්බානි භවඞ්ගානි ච. ‘‘සමුදා චරන්තී’’ති චිරකාලං සඤ්චරන්ති[Pg.138]. ‘‘එතානිහී’’තිආදිනා තෙසං අට්ඨාරසන්නං ජවනානං අනන්තරං තදාරම්මණානං අනියමතො පවත්තියා කාරණයුත්තිං දස්සෙති. සම්භවති උප්පජ්ජති එතෙනාති සම්භවො. තදා රම්මණස්ස සම්භවො තදා රම්මණ සම්භවො. අථවා, සම්භවනං උප්පජ්ජනං සම්භවොති ඉමෙ ද්වෙ අත්ථෙ දස්සෙතුං ‘‘තදා රම්මණ සම්භවො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘යෙසං පනා’’තිආදීසු. ‘‘යෙසං’’ති යෙසං පුග්ගලානං. ‘‘ඉතරානී’’ති උපෙක්ඛා සන්තීරණ ද්වයතො අඤ්ඤානි. ‘‘න හොන්තීති න වත්තබ්බානී’’ති වුත්තං. එවංසති, කස්මා ථෙරෙන ඉධ න වුත්තානීති. අට්ඨසාලිනියං අවුත්තත්තා ඉධ න වුත්තානීති. අට්ඨසාලිනියං පන කස්මා න වුත්තානි. යෙභූය්‍ය නියමසොතෙ පතිතත්තා න වුත්තානි. න පන අලබ්භමානත්තා න වුත්තානීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණ ද්වයමෙව වුත්තං’’ති ආගන්තුක භවඞ්ගභාවෙන වුත්තං. යථාහ අථස්ස යදා සොමනස්ස සහගතප්පටිසන්ධිකස්ස පවත්තෙ ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා පමාදෙන පරිහීනජ්ඣානස්ස පණීත ධම්මො මෙ නට්ඨොති පච්චවෙක්ඛතො විප්පටිසාරි වසෙන දොමනස්සං උප්පජ්ජති, තදා කිං උප්පජ්ජති. සොමනස්සානන්තරඤ්හි දොමනස්සං, දොමනස්සානන්තරඤ්ච සොමනස්සං පට්ඨානෙ පටිසිද්ධං. මහග්ගත ධම්මං ආරබ්භ ජවනෙ ජවිතෙ තදා රම්මණම්පි තත්ථෙව පටිසිද්ධන්ති. කුසල විපාකාවා අකුසලවිපාකාවා උපෙක්ඛා සහගතා හෙතුකමනොවිඤ්ඤාණ ධාතු උප්පජ්ජති. කිමස්සා රම්මණන්ති. රූපාදීසු පරිත්ත ධම්මෙසු අඤ්ඤතරං. එතෙසු හි යදෙව තස්මිං සමයෙ ආපාතමාගතං හොති. තං ආරබ්භ එතං චිත්තං උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං-ති. එවං දොමනස්සසහගත ජවනානුරූපං උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණ ද්වයමෙව ආගන්තුක භවඞ්ගභාවෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්ති. ‘‘එතම්පි යුජ්ජති යෙවා’’ති අකුසල ජවනාවසානෙ එතං සහෙතුකං ආගන්තුක භවඞ්ගංපි යුජ්ජතියෙව. ‘‘දොමනස්ස ජවනානන්තරං භවඞ්ග පාතොව හොතී’’ති උපෙක්ඛා සහගත මූලභවඞ්ග පාතොව හොති. ආගන්තුක භවඞ්ගෙන කිච්චං නත්ථි. කස්මා, උපෙක්ඛා පටිසන්ධිකත්තා. නෙවතදාරම්මණ සම්භවො අත්ථි. කස්මා, තෙසු ආරම්මණෙසු තදාරම්මණවාරස්ස අසම්භවතො. න [Pg.139] හි මහන්තාරම්මණෙසු ච අවිභූතාරම්මණෙසු ච තදාරම්මණවාරො සම්භවති. න ච මූලභවඞ්ග සම්භවො අත්ථි. කස්මා, මූලභවඞ්ගභූ තස්ස සොමනස්ස භවඞ්ගස්ස දොමනස්ස ජවනෙන සහ විරුද්ධත්තා. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉමිනා කාරණෙන. ‘‘එකං’’ති එකං උපෙක්ඛාසහගත විපාකං. තථා තස්සෙව දොමනස්සං උප්පාදෙන්තස්ස නෙව තදාරම්මණ සම්භවො අත්ථි. න ච මූලභවඞ්ග සම්භවොති කත්වා දොමනස්සානන්තරං ඡසු…පෙ… පවත්තතීති යොජනා. තත්ථ ‘‘තස්සෙවා’’ති සොමනස්සප්පටිසන්ධිකස්සෙව. නෙවතදාරම්මණ සම්භවො අත්ථි. කස්මා, ආරම්මණානං අතිමහන්තත්තෙපි අතිවිභූතත්තෙපි සති සොමනස්ස තදාරම්මණස්ස ජවනෙන සහ විරුද්ධත්තා. උපෙක්ඛා තදා රම්මණස්ස ච ආරම්මණෙන සහ විරුද්ධත්තා. න හි අති ඉට්ඨාරම්මණෙ උපෙක්ඛා තදාරම්මණං පවත්තති. මහග්ගත පඤ්ඤත්තා රම්මණෙසු පන උභයම්පි තදාරම්මණං නුප්පජ්ජතියෙව. න ච මූලභවඞ්ග සම්භවො අත්ථි. කස්මා, ජවනෙන සහ විරුද්ධත්තාති.

In the Vibhāvanī section: “‘Pavattiyā’ means from the occurrence.” Standing in the commentary’s perspective, it is said, out of respect for the commentary, “‘that should indeed be considered.’” But in meaning, it is indeed said to be inappropriate. This method applies elsewhere as well. “‘Dhamma cakkhurahitā’ means devoid of the eye of knowledge that discerns the Dhamma.” “‘Kusalākusalāni yevā’ means for those devoid of the Dhamma-eye, only wholesome and unwholesome states arise.” In the verse: “‘Rūpā’: the connection is ‘they are not shaken by forms.’” The same method applies to “‘saddā’” and so on. And ‘Nappavedhantī’ means they do not waver, do not tremble, and do not undergo a change of mind. Similarly, even after functional impulsion of equanimity, the registering consciousnesses associated with joy and equanimity-feeling would indeed be so—this is the interpretation. In the Mūlaṭīkā section: “‘Tadārammaṇatā’ means by the state of having that object, by the nature of having that object.” “‘Katthacī’ means somewhere in the Abhidhamma Pāḷi.” “‘Vijjamāne ca tasmiṃ’ means when that registering consciousness, which follows functional impulsion, is present. The connection is that this life-continuum indeed follows. The interpretation is like a river current following a boat going upstream.” “‘Savipphārikaṃ evajavanaṃ’ means that due to defilements and distorted states, accompanied by the swiftness of spreading in diverse ways over hundreds of objects even in a single moment, it is fitting that only wholesome and unwholesome impulsion follows. But it is not fitting that functional impulsion follows—this is the interpretation.” “‘Chaḷaṅgupekkhāvato’ means of one endowed with equanimity comprising six factors by way of the six doors, as stated by ‘seeing a form with the eye, one is neither pleased nor displeased, but dwells equanimously,’ and so on.” “‘Vattanaṃ vutti’ means occurrence is course. ‘Santā vutti assāti santavutti’ means he has a peaceful course, thus ‘santavutti.’ Considering that, he said, ‘But in the Paṭṭhāna,’ and so on.” “‘Yadi cetaṃ vucceyyā’: here, ‘etaṃ’ refers to this statement, ‘functional, indeterminate,’ and so on. ‘Tasmiṃ’ means in that statement. ‘Evamādinā’ means by this method, and so on.” In the Vibhāvanī section: “‘Uttaraṃ’ means the reply. ‘Vipassanācāravasenā’ means by way of the occurrence of insight. ‘Tesaṃ’ means of joy and sorrow. ‘Itarītarānantara paccayatā’ means mutual sequential conditionality.” “‘Therenā’ means by the Elder Anuruddha. All are registering consciousnesses, and all are life-continuum states. ‘Samudācarantī’ means they persist for a long time.” “‘Etānihī’ and so on: by this, he shows the logical reason for the indeterminate occurrence of registering consciousnesses immediately after those eighteen impulsions. ‘Sambhavati uppajjati etenāti sambhavo’ means it arises, it is produced by this, thus ‘sambhavo.’ The arising of registering consciousness is ‘registering consciousness arising.’ Alternatively, to show these two meanings—‘arising’ and ‘production’—it is said, ‘tadārammaṇa sambhavo,’ and so on.” In “‘Yesaṃ pana’” and so on: “‘Yesaṃ’ means of which persons. ‘Itarānī’ means others than the two kinds of equanimous investigating consciousness. It is said, ‘It should not be said that they do not exist.’ If that is so, why were they not mentioned by the Elder here? Because they were not mentioned in the Aṭṭhasālinī, they were not mentioned here. But why were they not mentioned in the Aṭṭhasālinī? Because they mostly fall into the stream of common occurrence, they were not mentioned. But to show the meaning that they were not mentioned, not because they are unobtainable, he said, ‘But in the commentary,’ and so on.” “‘Upekkhāsahagata santīraṇadvayameva vuttaṃ’ means only the two kinds of equanimous investigating consciousness are mentioned as adventitious life-continuum. As he said: Then, when sorrow arises for one whose rebirth-linking consciousness was accompanied by joy, who, having produced jhāna in the course of life, and whose jhāna has declined through negligence, reflects, ‘My excellent state is lost,’ by way of regret, what then arises? For sorrow immediately after joy, and joy immediately after sorrow, are rejected in the Paṭṭhāna. And when impulsion has occurred regarding sublime states, registering consciousness is also rejected there. A root-caused mind-consciousness element, accompanied by equanimity, arises, being either a wholesome result or an unwholesome result. What is its object? Any one of the limited states such as forms, etc. For whichever of these has come into range at that time, it should be understood that this consciousness arises in relation to that. Thus, only the two kinds of equanimous investigating consciousness, suitable for sorrow-accompanied impulsion, are mentioned in the commentary as adventitious life-continuum.” “‘Etampi yujjati yevā’ means even this root-caused adventitious life-continuum is indeed fitting at the end of unwholesome impulsion.” “‘Domanassa javanānantaraṃ bhavaṅgapātova hotī’ means immediately after sorrow-accompanied impulsion, only the root life-continuum accompanied by equanimity arises. There is no purpose with adventitious life-continuum. Why? Because the rebirth-linking consciousness is equanimity-accompanied. There is no arising of registering consciousness. Why? Because the turn for registering consciousness does not arise in those objects. For the turn for registering consciousness does not arise in very large objects or indistinct objects. Nor is there an arising of the root life-continuum. Why? Because that root life-continuum, which is joy-accompanied life-continuum, is incompatible with sorrow-accompanied impulsion.” “‘Iti katvā’ means for this reason. ‘Ekaṃ’ means one equanimity-accompanied resultant. Similarly, for one producing sorrow for that very person, there is no arising of registering consciousness. And because there is no arising of the root life-continuum, the interpretation is that after sorrow, it occurs in the six [doors]... and so on. There, ‘tassevā’ means only for one whose rebirth-linking consciousness is joy-accompanied. There is no arising of registering consciousness. Why? Because even when the objects are very large or very distinct, the joy-accompanied registering consciousness is incompatible with impulsion. And the equanimity-accompanied registering consciousness is incompatible with the object. For equanimity-accompanied registering consciousness does not occur with extremely desirable objects. But regarding sublime and conceptual objects, neither type of registering consciousness arises. Nor is there an arising of the root life-continuum. Why? Because it is incompatible with impulsion.”

‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘සබ්බ ධම්මෙසූ’’ති සබ්බෙසු ආරම්මණ ධම්මෙසු. ‘‘පථම සමන්නාහාරො’’ති ආවජ්ජන කිච්චං ආහ. සුත්තන්ත පාඨෙ. ‘‘තජ්ජො’’ති තෙන ආරම්මණානං ආපාතා ගමනෙන ජාතො. ‘‘තජ්ජො’’ති වා තදනුරූපොතිපි වදන්ති. ‘‘විඤ්ඤාණභාගස්සා’’ති චක්ඛු ද්වාරික විඤ්ඤාණ කොට්ඨාසස්ස. ‘‘යතො’’ති යස්මිං කාලෙ. කථං ආවජ්ජනෙන විනා නුප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘සචෙ ආවජ්ජනෙනා’’තිආදිං. ‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. යථා පන නිරාවජ්ජනං හොති භින්නා රම්මණඤ්ච, එවං තථාති යොජනා. ‘‘එකස්සපී’’ති එකස්ස ආගන්තුක භවඞ්ගස්සපි නත්ථි දොසො. මහාඅට්ඨකථායඤ්ච නත්ථි. අට්ඨසාලිනියං පන අත්ථියෙව. ‘‘සවිප්ඵන්දනත්තා’’ති එත්ථ අත්ථො සවිප්ඵාරිකන්ති පදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘ඉතරෙ සඤ්චා’’ති මහග්ගතලොකුත්තර ජවනානඤ්ච. කානි චි පරිත්තාරම්මණානිපි සමානානි. යදි තදාරම්මණූ පනිස්ස යස්ස කාමභවඞ්ගස්ස අභාවතො තදාරම්මණානි රූපාරූප බ්‍රහ්මානං නුප්පජ්ජන්ති. එවං සති, චක්ඛුසොත ද්වාරික චිත්තානිපි රූප බ්‍රහ්මානං නුප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති ආහ ‘‘චක්ඛු සොතවිඤ්ඤාණානි පනා’’තිආදිං. ‘‘ඉන්ද්‍රියප්පවත්ති [Pg.140] ආනුභාවතො’’ති චක්ඛු වත්ථු සොතවත්ථු සඞ්ඛාතානං ඉන්ද්‍රිය වත්ථූනං රූප බ්‍රහ්ම සන්තානෙ පවත්තත්තා තෙසං පවත්ති ආනුභාවතො චක්ඛු සොතවිඤ්ඤාණානි රූපබ්‍රහ්මානං පවත්තන්තියෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘සම්පටිච්ඡන සන්තීරණානී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘විකප්පබලෙවා’’ති කාමකුසලා කුසලානං විය විවිධෙන ආකාරෙන කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ආරම්මණග්ගහසාමත්ථියෙවාසති. ‘‘අප්පනාපත්ත භාවනා කම්මවිසෙසෙ වා’’ති එත්ථ අභිඤ්ඤා ජවනානි විය මහග්ගත විපාක ලොකුත්තර විපාකානි විය චාති වත්තබ්බං. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති පටිච්ච සමුප්පාද විභඞ්ගට්ඨකථායං. ‘‘විභාවනියං වුත්ත කාරණානී’’ති අට්ඨකථාතො ආහරිත්වා විභාවනියං වුත්තානි ‘අජනකත්තා ජනක සමානත්තා භාවතො’තිආදීනි කාරණානි.

In 'Here too,' etc. 'In all phenomena' means in all object-phenomena. 'The first gathering' refers to the function of adverting. This is in the Suttanta text. 'Arising from it' means born from the impingement of that object. 'Arising from it' or 'conforming to it,' they also say. 'Part of consciousness' refers to the portion of eye-door consciousness. 'From when' means at which time. To explain how it does not arise without adverting, it is said: 'If by adverting,' etc. In 'Here it may be,' etc. Just as there is non-adverting when the object is different, so too in that case—this is the interpretation. 'Even for one' means there is no fault even for one adventitious life-continuum. It is also not found in the Mahāaṭṭhakathā. However, it is indeed found in the Aṭṭhasālinī. 'Because of vibrating,' here the meaning should be understood in the way stated in the term 'radiating.' 'And the others' refers to the great and supramundane javanas as well. Some limited objects are also similar. If, due to the absence of a sense-sphere life-continuum for that being, registering consciousnesses do not arise for form and formless Brahmās. If this is the case, then eye- and ear-door consciousnesses would also not arise for form Brahmās. Therefore, it is said: 'But eye and ear consciousnesses,' etc. 'Due to the power of the faculty’s occurrence' means because the sense-bases, namely the eye-base and ear-base, occur in the continuum of form Brahmās, due to the power of their occurrence, eye- and ear-consciousness do indeed arise for form Brahmās. To demonstrate this, 'receiving and investigating,' etc., is stated. 'By the power of conceptualization' means when there is the ability to grasp objects by variously arranging and constructing them, like wholesome and unwholesome states of the sense-sphere. 'Or in the case of a special kamma of development that has reached absorption,' here it should be stated: 'like the abhiññā javanas, or like the great resultant and supramundane resultant consciousnesses.' 'In the commentary' refers to the Paṭiccasamuppāda Vibhaṅga Commentary. 'The reasons stated in the Vibhāvanī' are the reasons, such as 'because of not being a generator, because of being similar to a generator, because of its nature,' etc., stated in the Vibhāvanī, having been brought from the commentary.

140. ජවන නියමෙ. අට්ඨකථායම්පි ඡක්ඛත්තුං පවත්ති වුත්තා. යථාහ සචෙ පන බලවා රම්මණං ආපාතාගතං හොති. ක්‍රියමනොධාතුයා භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති. ජවනට්ඨානෙ පන පථමකාමාවචර කුසල චිත්තං ජවනං හුත්වා ඡසත්තවාරෙ ජවිත්වා තදාරම්මණස්ස වාරං දෙතීති. ‘‘මුදුතර භාවෙනා’’ති මාතුකුච්ඡිම්හි ඨිතකාලෙවා සම්පති ජාතකාලෙ වා වත්ථුස්ස අතිමුදුභාවෙන. ‘‘කෙනචිඋපද්දුත භාවෙනා’’ති බාළ්හගෙලඤ්ඤජාතකාලෙ කෙනචි වාතපිත්තසෙම්හාදිනා උපද්දුත භාවෙන. ‘‘අජ්ඣොත්ථට භාවෙනා’’ති තස්ස වෙවචනමත්තං. මන්දීභූතො වෙගො යෙසං තානි මන්දීභූත වෙගානි. ‘‘අසය්හ රූපෙහී’’ති දුක්ඛමසභාවෙහි. අභිභූතානං සත්තානං. තඤ්ච ඛො වචනං පාකතික සත්තානං වසෙනෙව වුත්තං. න සත්තවිසෙසානං වසෙන. එවං සති, සත්තවිසෙසානං වසෙන කථං දට්ඨබ්බන්ති ආහ ‘‘යෙ පනා’’තිආදිං. ‘‘උපරී’’ති මරණුප්පත්තිට්ඨානෙ. ‘‘වුත්තඤ්හී’’ති විසුද්ධි මග්ගෙ වුත්තමෙව. ‘‘යමකප්පාටිහාරියං’’ති යුගළවත්ථූනං එකතො පවත්ත අච්ඡරිය කම්මං. ‘‘ද්වෙ ඣානඞ්ගානී’’ති උපෙක්ඛෙකග්ගතා ඣානඞ්ගානි.

140. Regarding the regularity of javana. In the commentary, too, its occurrence is stated to be six times. As it is said: 'But if a strong object comes into range, when the life-continuum is averted by the functional mind-element, eye-consciousness and so forth arise. In the javana stage, the first sense-sphere wholesome consciousness, having become javana, runs for six or seven times, and then gives way to the registering consciousness.' 'Due to extreme softness' refers to the extreme tenderness of the physical basis either when one is in the mother's womb or at the time of birth. 'Due to being afflicted by something' refers to being afflicted by wind, bile, phlegm, etc., at the time of severe illness. 'Due to being overwhelmed' is merely a synonym for that. Those whose impulse is weakened are those whose vigor has become feeble. 'By unbearable forms' means by painful and intolerable conditions, for beings who are overwhelmed. This statement, however, is made only with reference to ordinary beings, not special beings. Given this, how should it be understood with reference to special beings? It is said: 'But those...' etc. 'Above' refers to the place of death and rebirth. 'For it has been said' refers to what was stated in the Visuddhimagga. 'The twin miracle' refers to the marvelous act of producing pairs of things simultaneously. 'Two jhāna factors' refers to the jhāna factors of equanimity and one-pointedness.

‘‘යොගකම්මසිද්ධියා’’ති භාවනානු යොගකම්මසිද්ධස්ස. ඉද්ධි විකුබ්බනං නාම ඉද්ධියා නානාකම්මකරණං. ‘‘සිද්ධියා එවා’’ති සිජ්ඣ නත්ථාය එව[Pg.141]. අත්තනො අනන්තරෙ එව උප්පන්නං ඵලං එතිස්සාති ආනන්තරිකප්ඵලා. මග්ගචෙතනා. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘මන්දස්සා’’ති මන්ද පුග්ගලස්ස. ‘‘තික්ඛස්සා’’ති තික්ඛ පුග්ගලස්ස. තීණි ඵලචිත්තානි. ‘‘පයොගාභිසඞ්ඛාරස්සා’’ති පථමජ්ඣානතො පට්ඨාය සමථ විපස්සනායුගනන්ධප්පවත්ති සඞ්ඛාතස්ස පුබ්බප්පයොගාභිසඞ්ඛාරස්ස. ‘‘අකතාධිකාරස්සා’’ති ආසන්නෙ පුරිමභවෙ අකත ඣානපරිකම්මස්ස පුග්ගලස්ස. සබ්බෙසම්පි ඵලට්ඨානං චිණ්ණවසිභාවානෙව හොන්තීති යොජනා.

'For the accomplishment of the yogic practice' refers to one who has achieved success in the practice of development. The power of transformation is the performance of various deeds through psychic power. 'For the sake of success' means for the sake of attainment itself. That which has a fruit arising immediately after itself is 'having an immediate fruit.' This is path-volition. 'Thus' means therefore. 'For the dull' refers to a dull person. 'For the sharp' refers to a sharp person. Three fruition-consciousnesses. 'Of the preparatory effort' refers to the prior preparatory effort, described as the coupled practice of serenity and insight, beginning from the first jhāna. 'For one who has not made the preparation' refers to a person who has not done the preliminary work for jhāna in a recent previous existence. For all, the attainment of fruition is simply due to having cultivated mastery—this is the interpretation.

ජවනනියමොනිට්ඨිතො.

The section on the regularity of javana is concluded.

141. දුහෙතුකාදීසු. ජාති ද්විහෙතුකාදයො එව අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ සහගතා’’තිආදිං. ‘‘තෙසං ද්වින්නං පී’’ති ද්විහෙතුකානම්පි අහෙතුකානම්පි. භුසොඣාන මග්ගඵලානි වාරෙන්ති නීවාරෙන්තීති ආවරණානි. විපාකානි ච තානි ආවරණානි චාති විග්ගහො. ‘‘විපාකානී’’ති අහෙතුක ද්විහෙතුක විපාකානි. තෙහි ගහිතප්පටිසන්ධිකානං ඉමස්මිං භවෙඣාන මග්ගඵලප්පටිලාභො නාම නත්ථි. තෙනාහ ‘‘විපාකාවරණ සබ්භාවතො’’තිආදිං. ‘‘තෙසං’’ති දුග්ගති අහෙතුක පුග්ගලානං. පුග්ගලානන්ති වුත්තං හොති. න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතරෙසං’’ති තතො අඤ්ඤෙසං සුගති අහෙතුක පුග්ගලානං.

141. In 'two-rooted,' etc. It is said that only births that are two-rooted, etc., are intended by 'accompanied by rebirth-consciousness,' etc. 'Of these two' refers to both the two-rooted and the rootless. They strongly prevent and hinder the jhānas, paths, and fruits; hence they are called hindrances. The analysis is: 'Both results and those hindrances.' 'Results' refers to the rootless and two-rooted results. For those who have taken rebirth connected with these, there is no attainment of jhāna, path, or fruit in this life. Therefore, it is said: 'due to the existence of resultant hindrances,' etc. 'For them' refers to the unfortunate, rootless individuals. It is said to refer to individuals. 'They do not obtain' is the connection. 'As for the others' refers to other fortunate, rootless individuals.

‘‘එත්ථ සියා’’තිආදීසු. දුග්ගති පරියාපන්නානඤ්ච අහෙතුකානං. ‘‘මූලභවඞ්ගෙ’’තිආදිම්හි පටිසන්ධි චිත්තං හුත්වා ආගතෙ මූලභවඞ්ගෙ. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති යං කිඤ්චි භවඞ්ගං. ‘‘වුච්චතෙ’’ති විසජ්ජනා වුච්චතෙ. ‘‘සබ්බ අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තො’’ති අට්ඨසාලිනියං තාව විපාකුද්ධාරකථායං සොළසසු කාමාවචර කුසල විපාකෙසු අට්ඨන්නං අහෙතුක විපාකානං එව ආපායිකෙසු සත්තෙසු උප්පත්තිං දස්සෙති. න අට්ඨන්නං සහෙතුක විපාකානං. තථා පටිච්ච සමුප්පාදට්ඨ කථාසු ච විඤ්ඤාණ පදවණ්ණනාසු අඤ්ඤාසු ච අභිධම්මාවතාරාදීසූති එවං සබ්බට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තා නාම හොති. ‘‘යොගසා ධනීයත්තා’’ති [Pg.142] පයොගෙන සාධෙතබ්බත්තා. කුසලාකුසලානි හි වඩ්ඪෙතුං වා හාපෙතුං වා පයොගෙ කතෙ වඩ්ඪන්ති චෙව හායන්ති ච. ඤාණවිප්පයුත්තභූතං ගහෙතුං යුත්තං. කස්මා, අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්සාති වුත්තස්ස මූලභවඞ්ගස්ස අහෙතුකත්තා. ‘‘ද්වින්නම්පි අහෙතුකානං’’ති දුග්ගති අහෙතුකානඤ්ච සුගති අහෙතුකානඤ්ච. ‘‘අපරෙපනා’’තිආදි විභාවනියං ආගතො අපරෙ වාදො. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘අපරෙපන යථා අහෙතුකානං සහෙතුක තදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුක තදාරම්මණංපී’ති වණ්ණෙන්ති. තෙසංමතානුරොධෙන ච ඉධපි ඤාණසම්පයුත්ත විපාකප්පටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්තීති. තං පන විපාකුද්ධාරකථායං ‘එත්ථෙව ද්වාදස කමග්ගොපී’ති ච, එත්ථෙව දසකමග්ගොපී’ති ච ආගතෙහි න සමෙති. තත්ථ හි සොළසසුකුසලවිපාකෙසු ද්විහෙතුක කම්මනිබ්බත්තානං ද්වින්නං ද්විහෙතුකාහෙතුක පුග්ගලානං චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්ත විපාකානි වජ්ජෙත්වා ද්වාදස කමග්ගො නාම හොති. පුන සෙසෙසු ද්වාදස විපාකෙසුපි අසඞ්ඛාරික කම්මනිබ්බත්තානං ද්වෙ ඤාණවිප්පයුත්ත සසඞ්ඛාරික විපාකානි, සසඞ්ඛාරික කම්මනිබ්බත්තානඤ්ච ද්වෙ ඤාණවිප්පයුත්ත අසඞ්ඛාරික විපාකානි වජ්ජෙත්වා දුතියත්ථෙර වාදෙ දසකමග්ගො නාම හොතීති. එත්ථ පන ද්වි හෙතුකොපි පුග්ගලො අධිකෙන ඡන්දෙන වා වීරියෙන වා චිත්තෙන වා යුත්තො පරියත්ති ධම්මං වා නානාවිජ්ජාසිප්පානි වා බහුං ගණ්හෙය්‍ය, සුණෙය්‍ය, ධාරෙය්‍ය, වාචෙය්‍ය, චින්තෙය්‍ය. අථස්ස ඤාණසම්පයුත්ත ජවනං බහුලං සමුදා චරෙය්‍ය. තදා තස්ස නානාකම්මෙන ජවනානු රූපං ඤාණසම්පයුත්ත තදාරම්මණං න න සම්භවතීති වුත්තං. තං යුත්තං විය දිස්සතීති. ‘‘අට්ඨකථායං පිහි. ල. වුත්තා’’ති කථං වුත්තා. එතානි හි මනුස්සෙසු ච කාමාවචර දෙවෙසු ච පුඤ්ඤවන්තානං ද්විහෙතුකති හෙතුකානං පටිසන්ධිකාලෙ පටිසන්ධි හුත්වා විපච්චන්තීතිආදිනා වුත්තාති. තෙ පන තිවිධා, නවවිධාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙසං තබ්භාවො’’ති කුසලානං කුසලභාවො, අකුසලානං අකුසලභාවො. ‘‘සික්ඛන ධම්මයුත්තා’’ති තීහි සික්ඛාහි පහාතබ්බානං කිලෙසානං අත්ථිතාය සික්ඛිතබ්බතා පකතියං ඨිතාති අධිප්පායො[Pg.143].‘‘හෙට්ඨිමානඤ්චා’’ති හෙට්ඨිම ඵලානඤ්ච. යානියානිසකානි යථාසකං. ‘‘උපරිමානං’’ති උපරිමානං පුග්ගලානං. ‘‘පරිනිට්ඨිත සික්ඛා කිච්චත්තා’’ති සික්ඛා කිච්චං නාම කිලෙස ධම්මානං පහානත්ථාය එව හොතීති තෙසු සබ්බසො පහීනෙසු සික්ඛා කිච්චං පරිනිට්ඨිතං හොති. එවං පරිනිට්ඨිත සික්ඛා කිච්චත්තා. සුට්ඨු භබ්බොති සම්භවො. සම්භවොති විසෙසන පදමෙතන්ති ආහ ‘‘යථා සම්භවං’’ති.

‘Here it might be,’ and so forth, refers to those bound for the lower realms and the rootless. ‘In the root life-continuum,’ and so forth, refers to the rebirth-linking consciousness that has become and arrived as the root life-continuum. ‘Whatever’ means any life-continuum. ‘It is said’ means the reply is said. ‘Rejected in all commentaries’ means that, in the Aṭṭhasālinī, in the discussion on the extraction of results, among the sixteen wholesome resultant consciousnesses of the sense-sphere, only the eight rootless resultants are shown to arise in beings in the woeful realms, not the eight resultant consciousnesses with roots. Similarly, in the commentaries on dependent origination, in the explanations of the term ‘consciousness,’ and in other works like the Abhidhammāvatāra, etc., it is thus rejected in all commentaries. ‘Because it is to be achieved through effort’ means it is to be accomplished by exertion. For wholesome and unwholesome states indeed increase or decrease when exertion is applied to increase or decrease them. It is appropriate to take it as dissociated from knowledge. Why? Because the root life-continuum, which is said to be a rootless life-continuum, is rootless. ‘Of both rootless types’ refers to the rootless states of both the woeful destinies and the blissful destinies. ‘Others say,’ and so forth, refers to another view found in the Vibhāvanī. For it is said there: ‘Others explain that just as for the rootless, the registering consciousness is with roots, so too for those with two roots, the registering consciousness may also be with three roots.’ And following their opinion, they say that here too, the rejection of resultant consciousness associated with knowledge applies only when referring to the rootless. But this does not align with what is stated in the discussion on the extraction of results: ‘Here, the twelvefold path of kamma’ and ‘Here, the tenfold path of kamma.’ For there, among the sixteen wholesome resultant consciousnesses, for the two types of individuals with two roots and no roots born of kamma with two roots, excluding the four resultant consciousnesses associated with knowledge, there is the twelvefold path of kamma. Further, among the remaining twelve resultant consciousnesses, excluding the two resultant consciousnesses dissociated from knowledge and born of prompted kamma for those born of unprompted kamma, and the two resultant consciousnesses dissociated from knowledge and born of unprompted kamma for those born of prompted kamma, there is the tenfold path of kamma according to the view of the second elder. Here, however, even a person with two roots, if endowed with abundant desire, energy, or mind, may extensively learn, hear, retain, recite, and reflect on the scriptures or various arts and sciences. Then, their impulsions associated with knowledge would frequently arise. Thus, it is said that a registering consciousness associated with knowledge, corresponding to such varied kamma and in accordance with the impulsions, is not impossible. This seems reasonable. ‘As stated in the commentary,’ refers to how it is explained. How is it explained? For it is said that these arise as rebirth-linking and ripen in humans and sense-sphere devas endowed with merit, whether with two roots or three roots. They are connected as threefold and ninefold. ‘Their nature’ means the wholesome nature of wholesome states and the unwholesome nature of unwholesome states. ‘Connected with the training’ implies that because defilements to be abandoned by the three trainings exist, the natural state is one that must be trained, meaning it is in its basic state. ‘Of the lower ones’ refers to the lower fruitions. Each in its own way. ‘Of the higher ones’ refers to the higher individuals. ‘Because the function of the training is completed’ means that the function of the training is solely for the purpose of abandoning defilements. When these are completely abandoned, the function of the training is complete. Thus, because the training’s function is perfectly fulfilled. ‘Thoroughly possible’ means occurrence. ‘Occurrence’ is a qualifying term, as stated: ‘according to possibility.’

142. ‘‘එත්ථෙවා’’ති එතස්මිං කාමලොකෙ එව. ‘‘තං තං පසාදරහිතානං’’ති තෙනතෙන පසාදෙන රහිතානං. තස්මිං තස්මිං ද්වාරෙ උප්පන්නානි තං තං ද්වාරිකානි. චතුසට්ඨිවීථි චිත්තානි. ද්වෙ චත්තාලීස වීථි චිත්තානි. ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ වා’’තිආදීසු. ඉදං අට්ඨකථා වචනං. යථාහ රූපභවෙ චතුන්නං විඤ්ඤාණානං, තථෙව පච්චයො. පවත්තෙ, නොපටිසන්ධියං. සොච ඛො කාමාවචරෙ අනිට්ඨ රූපදස්සන සද්දසවනවසෙන, බ්‍රහ්මලොකෙ පන අනිට්ඨා රූපාදයො නාම නත්ථි. තථා කාමාවචර දෙවලොකෙ පීති. තානි චත්තාරි චිත්තානි. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං රූපලොකෙ. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං වචනෙ. ‘‘තං තං භූමි පරියාපන්නෙ’’ති තිස්සං තිස්සං භූමියං පරියාපන්නෙ. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

142. ‘Here indeed’ means in this sense-sphere world alone. ‘For those lacking that particular sensitivity’ means those devoid of that particular sensitivity. The corresponding door-consciousnesses arise at each respective door. Sixty-four process-consciousnesses. Forty-two process-consciousnesses. ‘Or in the Brahma world,’ and so forth—this is a commentary statement. As it says, in the form realm, for the four consciousnesses, the condition is the same. In the course of existence, not in rebirth-linking. And indeed, in the sense-sphere, by way of seeing unpleasant forms and hearing unpleasant sounds, but in the Brahma world, there are no unpleasant forms, etc. Similarly, in the sense-sphere deva world, there is joy. Those four consciousnesses. ‘There’ refers to that form realm. In the Vibhāvanī reading. ‘Here’ means in this statement. ‘Included in that particular plane’ refers to being included in each respective plane. The rest here is easily understood.

වීථිසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The sub-elucidation on the Vīthisaṅgaha-dīpanī is completed.

5. වීථිමුත්තසඞ්ගහඅනුදීපනා

5. The Sub-elucidation on the Summary of the Process-Freed.

143. වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ[Pg.144]. ‘‘පවත්තිසඞ්ගහං’’ති චිත්තුප්පාදානං පවත්තාකාරකථනසඞ්ගහං. ‘‘පටිසන්ධියං’’ති පටිසන්ධිකාලෙ. ‘‘තෙසං’’ති චිත්ත චෙතසිකානං. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘තදාසන්නතායා’’ති තායපටිසන්ධියා ආසන්නතාය. ‘‘තං ගහණෙනෙ වා’’ති සන්ධිග්ගහණෙන එව සන්ධිවචනෙන එව. ‘‘විසයප්පවත්ති නාමා’’ති කම්ම කම්මනිමිත්තාදීනං විසයානං ද්වාරෙසු ආපාතා ගමන වසෙන පවත්ති නාම. ‘‘මරණුප්පත්තියං එව සිද්ධා’’ති මරණුප්පත්තියං ජවනෙසු එව සිද්ධා. එතෙන මරණුප්පත්ති විධානං ජවනප්පධානං හොති, න චුතිප්පධානන්ති දීපෙති. න හි තස්මිං විධානෙ තස්සං චුතියං විසයප්පවත්ති වචනං නාම අත්ථි. ජවනෙසු එව අත්ථි. සා පන චුති තස්මිං භවෙ ආදිම්හි පටිසන්ධි පවත්තියා සිද්ධාය සිජ්ඣති යෙවාති. ‘‘තෙසං’’ති වීථිමුත්තානං. ‘‘භවන්තී’’ති පාතුබ්භවන්ති. ‘‘තතො’’ති අයතො. ‘‘ගන්තබ්බා’’ති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජිතබ්බා. ‘‘ගච්ඡන්තී’’ති පවත්තන්ති. ‘‘තිරො’’ති තිරියතො. ‘‘අඤ්ඡිතා’’ති ගතා පවත්තා, ආයතා වා. ‘‘සමානජාතිතායා’’ති තිරච්ඡාන ගතජාති වසෙන සමානජාති භාවෙන. ‘‘යුවන්තී’’ති මිස්සී භවන්ති. ‘‘සුඛසමුස්සයතො’’ති සුඛසමුදායතො. ‘‘දිබ්බන්තී’’ති විජ්ජොතන්ති. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉති වචනත්ථං කත්වා උපරිදෙවා සුරාති වුච්චන්තීති යොජනා. ‘‘වෙපචිත්තිපහාරාදාදයො’’ති වෙපචිත්ති අසුරින්ද පහාරාදඅසුරින්දාදිකෙ දෙවාසුරෙ. ‘‘සුරප්පටි පක්ඛා’’ති තාවතිංසාදෙවප්පටිපක්ඛා. ‘‘සුරසදිසා’’ති තාවතිංසාදෙව සදිසා. ‘‘වෙමානිකපෙතෙ’’ති වෙමානික නාමකෙ පෙතෙ. ‘‘විනිපාතිකෙ’’ති විනිපාතික නාමකෙ දුග්ගත දෙවජාතිකෙ. තෙසං පවත්ති උපරි ‘විනිපාතිකාසුරානඤ්චා’ති පදෙ ආවි භවිස්සති. ‘‘තෙපී’’ති ලොකන්තරික නෙරයික සත්තාපි. ‘‘කාලකඤ්චිකපෙතෙ’’ති කාලකඤ්චික නාමකෙ පෙතෙ. එවං කථාවත්ථු පාළියං ආගතා වෙස්සභු ආදයො යමරාජානොපනාති සම්බන්ධො. වෙස්සභූ [Pg.145] ච නොත්ති ච සොමො ච යමො ච වෙස්සවණො ච ඉති ඉමෙ පෙත්ති රාජානො. ‘‘රජ්ජ’’න්ති රාජභාවං රාජකිච්චං. යෙ ච යක්ඛරක්ඛසා නාම කරොන්තා විචරන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘කුරූරකම්මකාරිනො’’ති ලුද්දකම්මකාරිනො. ‘‘රෙවති විමානෙ’’ති රෙවති විමාන වත්ථුම්හි. ‘‘ඉතො’’ති මනුස්ස ලොකතො, සුගතිභවතො වා. තෙහි යක්ඛ රක්ඛසා නාම භූමට්ඨකාපි සන්ති, ආකාසට්ඨකාපි. ‘‘නානාකම්මකාරණායො’’ති ද්වත්තිංස විධානි කම්මකරණ කිච්චානි. තෙසම්පි නිරයපාලානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තිස්සන්නං’’ති තිස්සන්නං අපායභූමීනං. අපායභූමි.

143. In the Summary of the Process-Freed. ‘Summary of the Course of Existence’ refers to the summary of the explanation of the manner of occurrence of consciousness-moments. ‘In rebirth-linking’ means at the time of rebirth-linking. ‘Of them’ refers to the mind and mental factors. In the Vibhāvanī reading. ‘By its proximity’ means by its proximity to that rebirth-linking. ‘Or by grasping that’ means by grasping the linking, or by the word ‘linking’ itself. ‘Occurrence of objects’ refers to the occurrence of objects such as kamma or kamma-signs by way of their impinging upon and proceeding through the doors. ‘Established in the occurrence of death’ means it is established in the impulsions at the occurrence of death. By this, it is shown that the arrangement of the occurrence of death is primarily determined by impulsions, not by the dying consciousness. For in that arrangement, there is no mention of the occurrence of objects in that dying consciousness; it exists only in the impulsions. However, that dying consciousness is indeed accomplished by the rebirth-linking occurrence established at the beginning of that existence. ‘Of them’ refers to the process-freed. ‘They become’ means they appear. ‘From that’ means from this. ‘They are to be gone to’ means they are to be reborn by way of grasping rebirth-linking. ‘They go’ means they occur. ‘Across’ means from the side. ‘Drawn’ means gone, occurred, or extended. ‘By being of the same kind’ means by being of the same kind by way of the animal realm. ‘They join’ means they mingle. ‘From the accumulation of happiness’ means from the aggregate of happiness. ‘They shine’ means they illuminate. ‘Having done thus’ means having made the meaning of the word ‘thus,’ the gods above are called ‘surā’—this is the connection. ‘Vepacitti, Pahārāda, and so forth’ refers to the asuras such as Vepacitti, the lord of asuras, and Pahārāda, the lord of asuras, among the devas and asuras. ‘Opponents of the Suras’ means opponents of the Tāvatiṃsa devas. ‘Similar to Suras’ means similar to the Tāvatiṃsa devas. ‘Vemānika petas’ refers to the petas named Vemānika. ‘Vinipātika’ refers to the unfortunate beings of the deva class named Vinipātika. Their occurrence will become manifest later in the phrase ‘and of the Vinipātika asuras.’ ‘They too’ means even the beings in the Lokantarika hells. ‘Kālakañcika petas’ refers to the petas named Kālakañcika. Thus, the connection is made with the Yama kings such as Vessabhu, who are mentioned in the Kathāvatthu Pāḷi. Vessabhu, Nottā, Soma, Yama, and Vessavaṇa—these are the kings of the departed. ‘Kingship’ means the state of being a king, the duty of a king. And those who wander about as yakkhas and rākṣasas—this is the connection. ‘Those who commit cruel deeds’ means those who commit fierce deeds. ‘In the Revatī mansion’ refers to the story of the Revatī mansion. ‘From here’ means from the human world or from a fortunate existence. Among them, there are yakkhas and rākṣasas dwelling on the ground and in the sky. ‘Various kamma-based duties’ refers to the thirty-two kinds of kamma-causing functions. Their connection is with the hell-guardians. ‘Of the three’ refers to the three planes of misery. The plane of misery.

උස්සිතො මනො එතෙසන්ති වා, උස්සන්නො මනො එතෙසන්ති වා, ද්විධාවිග්ගහො. ‘‘උස්සිතො’’ති උග්ගතො. ‘‘උස්සන්නො’’ති විපුලො. කස්මා තික්ඛතර චිත්තා හොන්තීති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණානං’’තිආදිං. පුබ්බවාක්‍යෙ අනන්ත චක්කවාළසාධාරණ වසෙන වුත්තත්තා පුන ‘‘ඉමස්මිං’’තිආදි වුත්තං. වත්තබ්බං නත්ථි. ඉධෙව සබ්බඤ්ඤු බුද්ධාදීනං උප්පන්නතොති අධිප්පායො. ‘‘අධිග්ගණ්හන්තී’’ති අධිකං කත්වා ගණ්හන්ති. ‘‘සූරා’’ති පාපකල්‍යාණ කම්මෙසු සූරචිත්තා. ‘‘සතිමන්තො’’ති විපුලස්සතිකා. ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති ඉධෙව සික්ඛත්තයපූරණ සඞ්ඛාතස්ස බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස අත්ථිතා. ‘‘මරියාදධම්මෙසූ’’ති ලොකචාරිත්ත ධම්මෙසු. ‘‘ධතරට්ඨො’’ති ධතරට්ඨො මහාරාජා. එවං විරුළ්හකොතිආදීසු. ‘‘ගන්ධරුක්ඛාධි වත්ථා’’ති ගන්ධරුක්ඛෙසු අජ්ඣාවුත්ථා. ‘‘කුම්භණ්ඩා’’ති කුවුච්චති පථවී. පථවි ගතානි රතනභණ්ඩානි යෙසං තෙති විග්ගහො. ‘‘දානවරක්ඛසා’’ති දනුනාමදෙවධීතාය අපච්චන්ති අත්ථෙන දානව නාමකා රක්ඛසා. අවරුජ්ඣන්ති අන්තරායං කරොන්තීති අවරුද්ධකා. ‘‘විගච්ඡරූපො’’ති විපන්නවණ්ණො. ‘‘නිහීනකම්මකතා’’ති නිහීනානිපාපකම්මානි කත්වා ආගතා. කාචිගන්ධප්පියො ජායන්තීති සම්බන්ධො. යාගන්ධප්පියො ජොගිනීති ච වුච්චන්ති, ජුණ්හාති ච වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘අභිලක්ඛිතරත්තීසූ’’ති අභිඤ්ඤාතරත්තීසු. උපොසථරත්තීසූති වුත්තං හොති. ‘‘ගොචරප්පසුතකාලෙ’’ති ගොචරත්ථාය විචරිතකාලෙ. ‘‘ජුතිඅත්ථෙනා’’ති විජ්ජොතනට්ඨෙන. වසූනි [Pg.146] ධනානි ධාරෙන්තීති වසුන්ධරා. වසුන්ධරා ච තෙ දෙව යක්ඛා චාති විග්ගහො. ‘‘නාගාත්වෙව වුච්චන්තී’’ති පාළියං නාගෙසු සඞ්ගය්හන්තීති අධිප්පායො. ‘‘යා’’ති යා භුම්මදෙවයක්ඛ ජාතියො. ‘‘යාසං’’ති යාසං භුම්මදෙව යක්ඛජාතීනං. ‘‘කීළාපසුතවසෙනා’’ති බොධිසත්තානඤ්ච බුද්ධානඤ්ච අච්ඡරිය ධම්මජාතකාලෙ උග්ඝොසන කීළාකම්මවඩ්ඪනවසෙන. ‘‘යාසඤ්ච මන්තපදානී’’ති යාසං නිග්ගහ පග්ගහපූජනාදි වසෙන පවත්තානි මන්තපදානි. ‘‘තෙසූ’’ති + තෙසු චතූසු අවරුද්ධකෙසු. ‘‘කීළාසොණ්ඩවසෙනා’’ති කීළාධුත්තවසෙන. ‘‘ඝාසසොණ්ඩවසෙනා’’ති ඛාදනභුඤ්ජන ධුත්තවසෙන. සොණො වුච්චති සුනඛො. ‘‘සත්තෙ’’ නෙරයිකෙ වා පෙතෙවා. ‘‘කාමඤ්ච හොතී’’ති කිඤ්චාපි හොතීති අත්ථො. ‘‘නිබන්ධනොකාසො’’ති නිච්චසම්බන්ධනොකාසො. ‘‘සමුදාගතෙසූ’’ති පරම්පරතො ආගතෙසු. ‘‘දෙවරාජට්ඨානෙසූ’’ති ඉමස්මිං චක්කවාළෙ තාවතිංසාභවනෙ දෙවරාජට්ඨානෙසූති අධිප්පායො. ‘‘පාළියං එවා’’ති දීඝනිකායෙ ජනවසභසුත්තපාළියං එව. යච්ඡන්ති නියච්ඡන්ති එත්ථාති යාමො. ‘‘නියච්ඡන්තී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඉස්සාමච්ඡරිය මූලකෙහි කලහභණ්ඩනාදීහි විගච්ඡන්තීති අත්ථො. ‘‘තං සහචරිතත්තා’’ති තෙන යාම නාමකෙන ඉස්සරදෙවකුලෙන නිච්චකාලං සහ පවත්තත්තා. ‘‘වසං වත්තෙන්තී’’ති ඉච්ඡං පූරෙන්තීති වුත්තං හොති.

Or, ‘their mind is lofty,’ or ‘their mind is abundant’—this is the twofold analysis. ‘Lofty’ means exalted. ‘Abundant’ means extensive. Why is it said that they have sharper minds? He says, ‘of the complete,’ and so forth. Because it was stated in the previous sentence in a way common to infinite world-systems, it is again said, ‘in this,’ and so forth. There is nothing further to be said. The intention is that it is right here that omniscient Buddhas and others arise. ‘They comprehend’ means they grasp it as superior. ‘Valiant’ means having a valiant mind in evil and good deeds. ‘Mindful’ means having extensive mindfulness. ‘Here is the living of the holy life’ means it is right here that there is the existence of the holy life, which is designated as the fulfillment of the threefold training. ‘In the principles of conduct’ means in the principles of worldly custom. ‘Dhataraṭṭha’ means the great king Dhataraṭṭha. Likewise for Virūḷhaka and so forth. ‘Dwelling in fragrant trees’ means having taken up residence in fragrant trees. ‘Kumbhaṇḍas’: ‘ku’ is said of the earth. The analysis is: ‘those whose treasure-hoards are located in the earth.’ ‘Dānava rākṣasas’ means the rākṣasas named Dānava, in the sense that they are the offspring of the deva’s daughter named Danu. They obstruct, they cause obstacles; thus they are ‘obstructors.’ ‘Of faded appearance’ means of ruined complexion. ‘Having done base deeds’ means having come after doing base, evil deeds. The connection is that some gandhabbas are born. The connection is that those gandhabbas are also called ‘yoginīs’ and are also called ‘juṇhā.’ ‘On designated nights’ means on well-known nights. This means on Uposatha nights. ‘At the time of seeking pasture’ means at the time of wandering for the sake of pasture. ‘In the sense of brilliance’ means in the sense of illumination. They hold treasures, riches; thus, ‘treasure-holder’ (vasundharā). The analysis is: ‘they are treasure-holders and they are deva-yakkhas.’ ‘They are called nāgas’ means the intention is that in the Pāli text they are included among the nāgas. ‘Which’ refers to which classes of terrestrial devas and yakkhas. ‘Of which’ refers to of which classes of terrestrial devas and yakkhas. ‘By way of being devoted to sport’ means by way of increasing the act of sport by proclaiming at the time of the arising of the wonderful Dhamma of Bodhisattas and Buddhas. ‘And whose mantra-verses’ means the mantra-verses that proceed by way of their subduing, supporting, honoring, and so forth. ‘Among them’ means among those four obstructors. ‘By way of being addicted to sport’ means by way of being debauched in sport. ‘By way of being addicted to devouring’ means by way of being debauched in eating and consuming. ‘Soṇa’ is said of a dog. ‘Beings’ means beings in hell or petas. ‘Although it may be’ means ‘although it may be.’ ‘Opportunity for connection’ means an opportunity for constant connection. ‘Having arisen’ means having come down through tradition. ‘In the positions of deva-kings’ means the intention is in the positions of deva-kings in the Tāvatiṃsa realm in this world-system. ‘In the Pāli text itself’ means in the Pāli text of the Janavasabha Sutta in the Dīgha Nikāya. They restrain, they control here; thus, ‘Yāma.’ ‘They control’ means they depart from quarrels, disputes, and so forth, which are rooted in jealousy and avarice towards one another. ‘Because of co-existence with them’ means because of constantly co-existing with that ruling class of devas named Yāma. ‘They exercise control’ means they fulfill their wishes.

‘‘පුරෙ’’ති සම්මුඛට්ඨානෙ. තං පන ඨානං උච්චට්ඨානං නාම හොතීති ආහ ‘‘උච්චෙඨානෙ’’ති. ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසු අත්තනො සරීරොභාසෙන සහස්සං චක්කවාළ ලොකං ඵරන්තො සහස්සොනාමාති අට්ඨකථායං අධිප්පෙතං. කුලදෙවතායො නාම කුල පරම්පර පූජිත දෙවතායො නාම. ‘‘උපට්ඨහන්තී’’ති යුත්තට්ඨානෙ දෙවවත්ථු දෙවමාලකානි කත්වා සමයෙ සමයෙ තත්ථ ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙන්ති, වන්දන්ති, ථොමෙන්ති, වරං පත්ථෙන්තීති අත්ථො. ‘‘උපට්ඨකා එවසම්පජ්ජන්තී’’ති උපට්ඨකමත්තාවහොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘කස්සචී’’ති කස්සචි හෙට්ඨිමස්ස. ‘‘තත්ථා’’ති තාසු බ්‍රහ්මභූමීසු. පුන ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං දුතීයතලෙ. ‘‘ආභා’’ති සරීරාභා. නිච්ඡරන්ති අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි නිග්ගච්ඡන්ති. ‘‘අචල සණ්ඨිතා’’ති දුතීය තලෙ [Pg.147] විය චලිතා න හොති. අථ ඛො අචල සණ්ඨිතා. ‘‘තෙසං’’ති තෙසංවාදීනං පාඨෙ. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාතිආදිකං නාමං නසිද්ධංති යොජනා. ‘‘ඉඤ්ජනජාතිකෙහී’’ති චලනජාතිකෙහි. ‘‘හෙට්ඨිමතලානං ඉඤ්ජිතං පුඤ්ඤප්ඵලං අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ආනෙඤ්ජ ජාතිකෙනා’’ති අචලනජාතිකෙන උපෙක්ඛාඣානෙන නිබ්බත්තානං චතුත්ථතලානං. ‘‘කෙනචි අන්තරායෙනා’’ති තෙජොසංවට්ටාදිකෙන අන්තරායෙන. ‘‘එත්ථපී’’ති එතස්මිං චතුත්ථතලෙපි. ‘‘ආයු වෙමත්තතායා’’ති ආයුප්පමාණනානත්තස්ස. ‘‘ඔළාරිකානං’’ති ඉදං පකතියා ඔළාරික සභාවතාය වුත්තං. න සුඛුමානං අත්ථිතාය. නත්ථි විහඤ්ඤනං එතෙසන්ති අවිහා. කිං විහඤ්ඤනං නාමාති ආහ ‘‘සමථවිපස්සනා කම්මෙසු අවිප්ඵාරිකතා පත්තී’’ති. චිත්තස්ස අවිප්ඵාරතා පජ්ජනං නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. ‘‘පසාද දිබ්බ ධම්ම පඤ්ඤා චක්ඛූහී’’ති ‘පසාද චක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, පඤ්ඤා චක්ඛූ, හි. තත්ථ පසාදචක්ඛු එව ඉධ දිබ්බචක්ඛූතිපි වුච්චති. ‘‘ධම්ම චක්ඛූ’’ති හෙට්ඨිමමග්ගඤ්ඤාණං. ‘‘පඤ්ඤා චක්ඛූ’’ති විපස්සනා ඤාණපච්චවෙක්ඛනාඤාණෙහි සද්ධිං අවසෙසං සබ්බඤ්ඤාණං. ‘‘රූපීනං සත්තානං’’ති රූපකායවන්තානං සත්තානං. ‘‘කනිට්ඨභාවො’’ති අප්පතරභාවො. ‘‘අනාගාමිමග්ගට්ඨස්සපි පටික්ඛෙපො’’ති සකදාගාමිභාවෙඨත්වා භාවෙන්තස්සෙව අනාගාමිමග්ගො උප්පජ්ජති. නො අඤ්ඤථාති ආහ ‘‘සකදාගාමීනං පටික්ඛෙපෙනා’’තිආදිං.

'Pure' means in the immediate presence. That place is called a high place, hence it is said 'in a high place'. In 'the thousandfold Brahmā,' and so forth, it is intended in the commentary that one who pervades a thousand world-systems with the radiance of his own body is called 'thousandfold'. 'Kuladevatāyo' refers to family deities, meaning deities worshipped by a family through generations. 'Upaṭṭhahanti' means that at appropriate times, they go there, constructing divine abodes and divine pavilions, offering worship with perfumes, garlands, and so forth, paying homage, praising, and seeking blessings—this is the meaning. 'Upaṭṭhakā evasampajjanti' means they merely become attendants—this is the intent. 'Kassaci' refers to some lower one. 'Tatthā' means in those Brahmā realms. Again, 'tatthā' refers to that second level. 'Ābhā' means bodily radiance. 'Niccharanti' means they emanate, they issue forth from their major and minor limbs. 'Acala saṇṭhitā' means it does not waver like on the second level; rather, it is steadfastly established. 'Tesaṃ' refers to the reading of those who hold such views. The connection is that the terms 'Brahmā’s assembly,' and so forth, are not established. 'Iñjanajātikehi' means by those prone to movement. The connection is that the movement of the lower levels is the result of merit. 'Āneñja jātikenā' means by the immovable kind, referring to those born of the fourth jhāna, characterized by equanimity. 'Kenaci antarāyenā' means by any obstacle, such as destruction by heat. 'Etthapī' means even on this fourth level. 'Āyu vemattatāyā' refers to the diversity in lifespan. 'Oḷārikānaṃ' is said due to their naturally coarse nature, not because of the existence of subtle ones. 'Avihā' means there is no distress for them. What is meant by distress? He says: 'It is the lack of expansion in the practices of serenity and insight.' It is said that there is no lack of expansion of the mind. 'Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhi' refers to the eye of faith, the divine eye, the eye of the Dhamma, and the eye of wisdom. Here, the eye of faith itself is also called the divine eye. The eye of the Dhamma refers to the knowledge of the lower path. The eye of wisdom refers to insight knowledge and reviewing knowledge, together with all remaining knowledge. 'Rūpīnaṃ sattānaṃ' means among beings with material bodies. 'Kaniṭṭhabhāvo' means lesser status. Regarding 'the rejection of one standing on the path of non-returning': the path of non-returning arises only for one who, having attained the state of a once-returner, develops it; it does not arise otherwise. Therefore, he says, 'by rejecting the once-returners,' and so forth.

භූමිචතුක්කං නිට්ඨිතං.

The section on the Quartet of Grounds is concluded.

144. භවන්තරෙ ඔක්කමන්ති එතායාති ඔක්කන්තීති පියුජ්ජති. ‘‘සොතරහිතො’’ති පසාදසොතරහිතො. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘ආසිත්තකාදිභාවෙනා’’ති ආසිත්තකපණ්ඩකාදි භාවෙන. ‘‘ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනෙහී’’ති ද්වීහි නිමිත්තෙහි. ‘‘විබච්ඡවචනො’’ති විපන්නවචනො. ‘‘වත්ථු විපන්නස්සා’’ති එත්ථ ‘‘වත්ථූ’’ති සම්භාර චක්ඛු වුච්චති. තස්ස ආදිතො පට්ඨාය විපන්නත්තා තෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො වත්ථුවිපන්නොති වුච්චති. ‘‘තස්ස තස්සා’’ති චක්ඛුසො තාදිකස්ස[Pg.148].‘‘පසූතියං යෙවා’’ති විජායමානකාලෙයෙව. ‘‘පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියභාවස්සා’’ති එත්ථ බ්‍යත්තස්ස භාවො වෙය්‍යත්තියං. ‘‘බ්‍යත්තස්සා’’ති ඵරණඤ්ඤාණස්ස පුග්ගලස්ස. පඤ්ඤා සඞ්ඛාතං වෙය්‍යත්තියං අස්සාති විග්ගහො. ද්විහෙතුක තිහෙතුකානංපි න සක්කා නියමෙතුන්ති සම්බන්ධො. කථං න සක්කාති ආහ ‘‘මාතුකුච්ඡිම්හි විපත්ති නාම නත්ථී’’ති. කතමෙසං විපත්තීති. උප්පන්නානම්පි චක්ඛු සොතානං විපත්ති. කෙනකාරණෙන විපත්තීති. පරූපක්කමෙනවා මාතුයා විසම පයොගෙන වා නානාබාධෙන වා විපත්තීති යොජනා. ධාතුපාඨෙ යක්ඛ පූජායංති පඨිතත්තා ‘‘පූජනීයට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. එතෙන යක්ඛිතබ්බා පූජිතබ්බා යක්ඛාති දස්සෙති. යෙ පන කිච්ඡජීවිකපත්තා විචරන්ති, තෙ භූමස්සිතා නාම හොන්තීති යොජනා. ‘‘භූමිස්සිතා’’ති පාඨෙ භූමියං සිතා නිස්සිතාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පුඤ්ඤනිබ්බත්තස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘විරූපා හුත්වා’’ති තෙ වණ්ණතොපි දුබ්බණ්ණා හොන්ති. සණ්ඨානතොපි දුස්සණ්ඨානා. ජීවිකතොපි කිච්ඡජීවිකාතිආදිනා විපන්නරූපා හුත්වා. ‘විවසා හුත්වා නිපතන්තී’ති විනිපාතිකාතිපි වදන්ති. විවසාති ච අත්තනො වසෙන ඉච්ඡාය විනාති අත්ථො. ‘‘විවිත්තට්ඨානෙසූ’’ති ජනවිවිත්තෙසු ඨානෙසු. පරියෙසිත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්ති. පීළෙත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්ති. තාසෙත්වා පීළෙත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්තීති යොජනා. ‘‘වෙමානිකපෙතාපී’’ති අත්තනො පුඤ්ඤනිබ්බත්තං දිබ්බවිමානං යෙසං අත්ථි, තෙ වෙමානිකා. තෙ පන පුඤ්ඤාපුඤ්ඤමිස්සක කම්මෙන නිබ්බත්තත්තා කෙචි දිවා දිබ්බසුඛං අනුභවන්ති, රත්තිං පෙතදුක්ඛං. කෙචි රත්තිං දිබ්බසුඛං අනුභවන්ති, දිවා පෙතදුක්ඛන්ති. පරෙහි දත්තං දින්නං පුඤ්ඤප්ඵලං උපනිස්සාය ජීවන්තීති පරදත්තූපජීවිනො. ‘‘පරෙහි දින්නං පුඤ්ඤප්ඵලං’’ති ඤාතකෙහි පුඤ්ඤං කත්වා ඉදං මෙ පුඤ්ඤං පෙතානං කාලඞ්කතානං ඤාතීනං දෙධීති එවං දින්නං පුඤ්ඤප්ඵලං. ‘‘සකලචක්කවාළපරියාපන්නා එකභූමකා’’ති යථා තාවතිංසාභූමි නාම සබ්බ චක්කවාළෙසුපි අත්ථි. සබ්බාපි දිබ්බෙන වස්සසහස්සෙන එකආයු පරිච්ඡෙදො හොති. ඉමස්මිං චක්කවාළෙ වත්තබ්බං නත්ථි. න තථා නිරයෙසු වා තිරච්ඡාන යොනියං වා පෙත්තිවිසයෙවා අසුරකායෙවා මනුස්සෙසුවා භුම්මදෙවෙසු වා [Pg.149] එකපරිච්ඡෙදො නාම අත්ථි. චතුන්නං අපායානං ආයුප්පමාණ ගණනාය නියමො නත්ථීති වුත්තං, න නු බ්‍රහ්ම සංයුත්තෙ කොකාලිකං භික්ඛුං ආරබ්භ භගවතා වුත්තො දසන්නං නිරයානං විසුං විසුං අත්ථීති. සච්චං අත්ථි. තෙ පන දසනිරයා අවීචිනිරයෙ පරියාපන්නා හුත්වා තස්ස පදෙසමත්තා හොන්ති. න තෙහි පදෙ සමත්තෙහි සකලො අවීචිනිරයො නියතායු පරිමාණොති සක්කා වත්තුං. අපි ච සොපි තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො අවීචිභූමියා නියාමෙන සිද්ධො න හොති. තෙන තෙන කම්මවිසෙසෙනෙව සිද්ධො. තස්මා යං වුත්තං ‘‘තත්ථ යෙභූය්‍යෙන කම්මප්පමාණත්තා’’ති, තං සු වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තත්ථ නිරයෙසූ’’තිආදිං. ‘‘එවං සන්තෙ’’ති න ඉතර දීපවාසීනං ආයුකප්පස්ස ආරොහණඤ්ච ඔරොහණඤ්ච අත්ථීති වුත්තෙ සතීති අත්ථො. සමාචාරො නාම දසසුචරිතානි. විසමාචාරො නාම දසදුච්චරිතානි. තෙසං නිස්සන්දභූතා සම්පත්තිවිපත්තියොති සම්බන්ධො. ‘‘තෙසං පී’’ති ඉතර දීපවාසීනංපි. සො එවපරිච්ඡෙදොති ආපජ්ජති. න ච සක්කා තථා භවිතුං. ආදිකප්පකාලෙ සබ්බෙසම්පි චතුදීප වාසීනං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකතා සම්භවතොති. අථ ඉතරදීපවාසීනම්පි ආයුකප්පස්ස ආරොහණං ඔරොහණඤ්ච අත්ථි. එවං සති, එතරහිපි තෙසං ආයුකප්පො ජම්බුදීපවාසීනං ආයුකප්පෙන එකගතිකො සියාති චොදනා. නිස්සන්දමත්තත්තාතිආදි පරිහාරො. නත්ථි ඉදං මම ඉදං මමාති පවත්තා පාටිපුග්ගලිකතණ්හා එතෙසන්ති ‘‘අමමා’’. ‘‘අපරිග්ගහා’’ති පුත්තදාරාදිපරිග්ගහරහිතා. ‘‘උපරිමෙ චාතුමහාරාජිකෙ’’ති ආකාසට්ඨකචාතුමහාරාජිකෙ. දිවෙ දෙවලොකෙ සිද්ධානි දිබ්බානි. ‘‘යාව නිමිරාජකාලා’’ති යාව අම්හාකං බොධිසත්තභූතස්ස නිමිරඤ්ඤො උප්පන්නකාලා. කස්ස පබුද්ධො පුරිමෙ අන්තරකප්පෙ උප්පන්නො. නිමිරාජා පන ඉමස්මිං අන්තර කප්පෙ උප්පන්නො. ‘‘මනුස්ස ලොකෙහි පඤ්ඤාසවස්සානි චාතුමහාරාජිකෙ එකොදිබ්බරත්තිදිවො හොතී’’තිආදි අභිධම්මෙ ධම්ම හදය විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන වුත්තො. චතුග්ගුණවචනෙ. ‘‘උපරිමානං’’ති උපරිමානං දෙවානං. එකං වස්සසහස්සං ආයුප්පමාණං හොතීති [Pg.150] සම්බන්ධො. ‘‘ද්වෙ’’ති ද්වෙ වස්සසහස්සානි. ‘‘අට්ඨා’’ති අට්ඨවස්සසහස්සානි. ‘‘හෙට්ඨිමානං’’ති හෙට්ඨිමානං දෙවානං. ‘‘උපරිමානං’’ති උපරිමානං දෙවානං. යාමෙ එකො රත්තිදිවොතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘චත්තාරී’’ති මනුස්සලොකෙ චත්තාරි වස්සසතානි. එවං සෙසෙසු. ‘‘ආදිඅන්ත දස්සනවසෙනා’’ති චාතුමහාරාජිකෙ මනුස්සවස්සගණනා දස්සනං ආදිදස්සනං නාම. ඉදානි වසවත්තියං මනුස්සවස්සගණනා දස්සනං අන්ත දස්සනං නාම.

144. They enter into another existence, hence they are called "okkantī." "Devoid of the ear-faculty" means devoid of the sensitive ear-faculty. The same applies to the rest. "Due to the state of being an āsittaka-paṇḍaka, etc." refers to the state of being an āsittaka-paṇḍaka, and so on. "By two characteristics" means by two signs of gender. "A corrupted speech" means defective speech. "The basis is corrupted"—here, "basis" refers to the material eye. Because it is corrupted from the very beginning, a person endowed with it is called "one with a corrupted basis." "Of that or this" refers to the eye or similar faculties. "At the very moment of birth"—right at the time of being born. "The state of sharp wisdom": here, "sharpness" (veyyatti) means the state of being discerning. "Of the discerning one" refers to a person possessing penetrating knowledge. The analysis is: "wisdom (paññā) designated as sharpness (veyyatti) is his." The connection is: "It is not possible to determine whether they are two-rooted or three-rooted." How is it not possible? It is said: "There is no defect in the mother’s womb." What kind of defects? The defects of the eye and ear that have already arisen. Due to what cause are they defective? Due to external violence, the mother’s improper exertion, or various illnesses—this is the explanation. In the Dhātupāṭha, "yakkha" is read in the sense of worship, hence it is said: "in the sense of being worthy of worship." This shows that "yakkha" means "to be worshipped" or "worthy of worship." But those who wander due to difficult livelihoods are called "earth-bound"—this is the explanation. "Earth-bound" in the text means "dependent on the earth." To convey this meaning, it is said: "born of merit," etc. "Having become deformed"—they are ugly in appearance, misshapen in form, and their livelihood is wretched—thus, they are of corrupted form. They are also called "the fallen" (vinipātikā) because they "fall, being without control." "Vivasa" means without their own will or desire. "In secluded places"—in places devoid of people. They sustain life by searching or by oppressing. They sustain life by frightening or tormenting—this is the explanation. "Even celestial mansion-dwellers"—those who have divine mansions born of their own merit. But because these are produced by mixed wholesome and unwholesome kamma, some experience divine happiness by day and the misery of the departed by night, while others experience divine happiness by night and the misery of the departed by day. They live dependent on the fruit of merit given by others—thus, they are "dependent on others’ gifts." "The fruit of merit given by others" means the fruit of merit given thus: relatives, having performed a meritorious act, dedicate it, saying, "May this merit be for our departed kinsmen." "Pervading the entire world-system, they belong to one plane": Just as the Tāvatiṃsa plane exists in all world-systems, and for all its inhabitants the lifespan is fixed at one thousand divine years—there is nothing particular to say about this world-system. It is not so in the hells, the animal realm, the ghost realm, the realm of asuras, among humans, or among the terrestrial devas that there is a single fixed measure. It is said that there is no fixed measure for the lifespans of the four lower realms. But did not the Blessed One say in the Brahma Saṃyutta, regarding the monk Kokālika, that there are ten distinct hells, each with a specified lifespan? It is true. However, those ten hells are included within the Avīci hell and are only portions of it. One cannot say that the entire Avīci hell has a fixed lifespan based on those portions. Moreover, even their lifespans are not determined by the nature of the Avīci realm but by the specific kamma that produced them. Therefore, what was said—"there, mostly due to the measure of kamma"—is correct. Hence, it is stated: "there, in the hells," etc. "If this is so" means: when it is said that for the inhabitants of the other continents there is no increase and decrease of the lifespan. "Good conduct" refers to the ten wholesome courses of action. "Bad conduct" refers to the ten unwholesome courses of action. Their results are prosperity and misfortune—this is the connection. "Of them too"—even of those dwelling in other continents, it would follow that their lifespan is fixed in the same way. But this cannot be so, as in the beginning of the aeon, all beings in the four continents had incalculable lifespans. But if the lifespans of beings in other continents also increase and decrease, then even now their lifespans should be of the same course as those of Jambudīpa’s inhabitants—this is the objection. The reply is: "Because it is merely a result," etc. Because for them there is no personal craving that proceeds as 'this is mine, this is mine', they are called "amamā" (without mine-making). "Without attachment"—free from attachment to wife, children, etc. "In the higher Cātumahārājika realm"—the Cātumahārājika realm in the space above. In the divine world, divine things are accomplished. "Up to the time of King Nimira"—that is, up to the time of the arising of King Nimira, who was our Bodhisatta. Kassapa Buddha arose in a previous intermediate aeon, but King Nimira arose in this intermediate aeon. "Fifty human years equal one day and night in the Cātumahārājika realm," etc.—this is stated according to the method found in the Abhidhamma’s Dhammahadayavibhaṅga. In the fourfold statement: "Of the higher ones"—of the higher devas, the measure of lifespan is a thousand years—this is the connection. "Two"—two thousand years. "Eight"—eight thousand years. "Of the lower ones"—of the lower devas. "Of the higher ones"—of the higher devas, it should be connected with "one day and night in the Yāma realm," etc. "Four"—four hundred human years. The same applies to the rest. "By way of seeing the beginning and end"—seeing the calculation of human years in the Cātumahārājika realm is called "seeing the beginning," while now, seeing the calculation of human years in the Vasavattī realm is called "seeing the end."

න අතිදුබ්බලංති නාතිදුබ්බලං. ‘‘තං’’ති තං අවිතක්ක අවිචාරමත්තඣානං. ‘‘භූමන්තරෙ’’ති පථමජ්ඣානභූමිතො අඤ්ඤිස්සං දුතීයජ්ඣානභූමියං. කප්පවචනෙ. කප්පීයති වස්ස, උතු, මාස, පක්ඛ, රත්ති, දිවා, දිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජීයතීති කප්පො. කප්පීයන්ති වා නානාධම්මප්පවත්තියො අතීතා දිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජීයන්ති එතෙනාති කප්පො. කාලො. මහන්තො කප්පොති මහාකප්පො. වස්සානං සතභාගෙහිපි සහස්සභාගෙහිපි සතසහස්සභාගෙහිපි සඞ්ඛාතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො. එකස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස අන්තරෙ දිස්සමානො කප්පො අන්තරකප්පො. සත්තානං නානාආයුපරිච්ඡෙදො ආයුකප්පො. සො පන මනුස්සානං දසවස්සායුකකාලෙ දසවස්සෙන පරිච්ඡින්නො. නෙවසඤ්ඤා දෙවානං නිච්චකාලං චතුරාසීති කප්පසහස්සෙහි පරිච්ඡින්නො. අන්තරකප්පො නාම චූළකප්පා වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. වීසතිප්පභෙදා චූළකප්පා වුච්චන්තීති කෙචි වදන්තීතිආදිනා යොජනා. ‘‘යෙ’’ති යෙ චතුසට්ඨියාදිභෙදා අන්තරකප්පා. ‘‘යථාවිනට්ඨං’’ති විනට්ඨප්පකාරෙන විනට්ඨප්පකතියා. වඩ්ඪමානො කප්පො විවට්ටො. ‘‘යථාවිවට්ටං’’ති විවට්ටප්පකාරෙන විවට්ටප්පකතියා. අච්චයෙන අතික්කමනෙන. හරණෙන අපනයනෙන. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං කප්පවචනෙ. අට්ඨකථායං වුත්තත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙජෙනා’’ති අග්ගිනා. ‘‘සංවට්ටතී’’ති විනස්සති තදා. ‘‘හෙට්ඨා’’ති හෙට්ඨාලොකො. ‘‘චතුසට්ඨිවාරෙසූ’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං.

Not too weak means not extremely weak. 'That' refers to that jhāna which is merely without initial and sustained thought. 'In another realm' means from the first jhāna realm to another, the second jhāna realm. In the explanation of the term 'eon.' An eon is measured by years, seasons, months, fortnights, nights, or days, or divided by days. Or, it is called an eon because various phenomena that have passed are measured by days by means of it. It is time. A great eon is a mahākappa. Even with hundreds, thousands, or hundreds of thousands of parts, it is impossible to count the years—thus, it is incalculable. The eon appearing within the span of one incalculable is an intermediate eon (antarakappa). The varying lifespans of beings are lifespan eons (āyukappa). For humans, it is defined as ten years in the era of ten-year lifespans. For the devas of Neither-Perception-nor-Non-Perception, it is defined as always lasting eighty-four thousand eons. An intermediate eon is also called a minor eon (cūḷakappa)—this is the connection. Some say there are twenty types of minor eons—this is how it should be understood, etc. 'Those' refers to the sixty-four types of intermediate eons, etc. 'As it perishes' means in the manner of perishing, the way of perishing. The expanding eon is the unfolding (vivaṭṭa). 'As it unfolds' means in the manner of unfolding, the way of unfolding. By passing, by surpassing. By carrying away, by removing. 'There' refers to that term 'eon.' This is connected because it is stated in the commentary. 'By fire' means by fire. 'It contracts' means it is destroyed then. 'Below' means the lower world. 'In sixty-four instances' is a locative expression in the sense of determination.

ගාථාසු. ‘‘සත්තසත්තග්ගිනාවාරා’’ති සත්තසත්තවාරා අග්ගිනා විනස්සන්ති. අථවා, භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. සත්තසුසත්තසුවාරෙසු ලොකො [Pg.151] අග්ගිනා විනස්සතීති යොජනා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ’’ති. ‘‘දකා’’ති උදකෙන. අට්ඨමෙ අට්ඨමෙවාරෙ ලොකො දකෙන විනස්සතීති යොජනා. යදා චතුසට්ඨිවාරා පුණ්ණා, තදා එකො වායුවාරො සියා. තත්ථ ‘‘තදා’’ති තස්මිං චතුසට්ඨිවාරෙ. ‘‘විවට්ටමානං’’ති සණ්ඨහමානං. ‘‘විවට්ටතී’’ති සණ්ඨහති. ‘‘සංවට්ටමානං’’ති විනස්සමානං. ‘‘සංවට්ටතී’’ති විනස්සති. ‘‘ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’ති අඩ්ඪද්වයං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති කත්වා උපචාරෙන වුත්තං. යථාතං-ආභස්සරානං අට්ඨකප්පානීති. ‘‘උපඩ්ඪෙනා’’ති උදකවාරෙ හෙට්ඨිමභූමීසු උදකෙන විනස්සමානාසු දුතීයජ්ඣානභූමි න තාව විනස්සති. සංවට්ටකප්පෙපි චිරකාලං තිට්ඨතෙයෙව. ඉදං සන්ධාය වුත්තං. සබ්බඤ්චෙතං ලබ්භමානත්තා වුත්තං. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං සන්ධාය වුත්තන්ති. ඉදමෙව පමාණන්ති.

In verses. 'Seven times seven fire-cycles' means they perish by fire seven times seven. Alternatively, the singular is used in the sense of the locative. The world perishes by fire in seven times seven cycles—this is the interpretation. Hence it is said, 'in the eighth, in the eighth.' 'By water' means by water. The world perishes by water in the eighth cycle—this is the interpretation. When the sixty-four cycles are complete, then one wind cycle may occur. Here, 'then' refers to that sixty-fourth cycle. 'Expanding' means persisting. 'It expands' means it persists. 'Contracting' means perishing. 'It contracts' means it perishes. 'Two incalculable ages' is figuratively spoken by considering two half-aeons as one incalculable aeon. For example, the eight aeons of the Ābhassara beings. 'By half' means that during the water cycle, while the lower realms perish by water, the second jhāna realm does not yet perish. Even during the contraction aeon, it still remains for a long time. This is what is meant. All this is stated because it is obtainable. It refers to an incalculable aeon. This alone is the measure.

පටිසන්ධිචතුක්කං නිට්ඨිතං.

The section on rebirth-linking is completed.

145. කම්මචතුක්කෙ. ‘‘ජනෙතී’’ති අජනිතං ජනෙති. පාතුභාවෙති. ‘‘උපත්ථම්භතී’’ති ජනිතං උපත්ථම්භති. චිරට්ඨිතිකං කරොති. ‘‘උපපීළෙතී’’ති ජනිතං උපපීළෙති, පරිහාපෙති. ‘‘උපඝාතෙතී’’ති උපච්ඡින්දති. ‘‘කටත්තා රූපානං’’ති කටත්තානාමකානං කම්මජරූපානං. ‘‘කම්මපථපත්තාවා’’ති එත්ථ පටිසන්ධිජනෙන සති, සබ්බම්පි කම්මං කම්මපථපත්තං නාම හොතීති දට්ඨබ්බං. විපච්චිත්ථාති විපක්කං. විපක්කං විපාකං යෙසන්ති විපක්ක විපාකා. උපත්ථම්භමානා පවත්තති. සයංපි පච්චයලාභෙ සතීති අධිප්පායො. ‘‘අලද්ධොකාසස්සා’’ති ඉදං නිදස්සන මත්තං. ලද්ධොකාසස්සපි උපත්ථම්භනං නාම ඉච්ඡිතබ්බමෙව. අඤ්ඤං අකුසලකම්මං ඔකාසං ලභතීති යොජනා. ‘‘චායං’’ති චෙ අයං. ‘‘කාලඞ්කරියා’’ති කාලංකරෙය්‍ය. ‘‘අස්සා’’ති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘පසාදිතං’’ති පසන්නං. ‘‘පදූසිතං’’ති පදුට්ඨං. පුබ්බෙ ‘මරණාසන්න කාලෙ’ති වුත්තත්තා ඉධ ‘පවත්තිකාලෙපී’ති වුත්තං. ‘‘එතං’’ති කම්මන්තරස්ස උපත්ථම්භනං. ‘‘ජීවිතපරික්ඛාරෙ’’ති ජීවිතපරිවාරෙ පච්චයෙ. ‘‘සමුදානෙත්වා’’ති සමාහ රිත්වා[Pg.152].‘‘එත්ථා’’ති උපත්ථම්භක කම්මට්ඨානෙ. ඛන්ධසන්තානස්ස උපබ්‍රූහනන්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ‘ජීවිතන්තරායෙ අපනෙත්වා’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ඛන්ධසන්තානස්ස චිරතරප්පවත්තින්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තප්පකාරා’’ති ‘විපච්චිතුං අලද්ධොකාසාවා විපක්ක විපාකා වා සබ්බාපි කුසලා කුසල චෙතනා’ති එවං වුත්තප්පකාරා. ‘‘දුබ්බලතරං කත්වා වා විබාධමානා’’ති උපපීළක කම්මකිච්චං වුත්තං. ‘‘ජනක කම්මස්ස දුබ්බල ආයූහනකාලෙ’’ති සමුච්චයනකාලෙ. ‘‘විහත සාමත්ථියං’’ති විනාසිතසත්තිකං. ‘‘මහෙසක්ඛෙසූ’’ති මහානුභාවෙසු. ‘‘උපත්ථම්භකම්පි තබ්බිපරියායෙන වෙදිතබ්බං’’ති උපපීළක කම්මතො විපරියායෙන වෙදිතබ්බං. ‘උපරිභූමි නිබ්බත්තකම්පි සමානං හෙට්ඨාභූමියං නිබ්බත්තෙතී’තිආදීසු ‘හෙට්ඨාභූමි නිබ්බත්තකම්පි සමානං උපරිභූමියං නිබ්බත්තෙතී’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. අජාතසත්තුරාජවත්ථුම්හි තස්ස රඤ්ඤො පිතුඝාතකම්මං මහාඅවීචිනිරයෙ නිබ්බත්තනකම්පි සමානං පච්ඡා බුද්ධු පට්ඨාන කම්මෙන බාධීයමානං විහතසාමත්ථියං හුත්වා තං උස්සදනිරයෙ නිබ්බත්තෙති. ඛන්ධසන්තානස්ස විබාධනං නාම සත්තස්ස දුක්ඛුප්පත්ති කරණන්ති සම්බන්ධො. කථං ගොමහිංසාදීනං පුත්තදාරඤාතිමිත්තානඤ්ච විපත්තිකරණං තස්ස සත්තස්ස උපපීළක කම්මකිච්චං භවෙය්‍ය. අඤ්ඤොහි සො පුග්ගලො, අඤ්ඤෙ ගොමහිංසාදයො. න ච අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤෙසං සත්තානං දුක්ඛුප්පත්තිං වා සුඛුප්පත්තිං වා කරෙය්‍යාති චොදනා. දුවිධන්තිආදිනා තං විස්සජ්ජෙති. ආනන්ද සෙට්ඨිවත්ථුම්හි. සොසෙට්ඨි මහාමච්ඡරියො අහොසි. අඤ්ඤෙපි දානං දෙන්තෙ නීවාරෙසි. සො තතො චවිත්වා එකස්මිං ගාමකෙ එකිස්සා ඉත්ථියාකුච්ඡිම්හි ජාතො. තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය තස්ස පාපකම්මෙන මාතරං ආදිං කත්වා සකලගාමිකානං ජනානං දුක්ඛුප්පත්ති හොතීති ධම්මපද අට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා නිස්සන්දඵලවසෙන අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤෙසං සත්තානං දුක්ඛුප්පත්තිං වා සුඛුප්පත්තිං වා කරොති යෙවාති දට්ඨබ්බං. [‘‘කම්මජසන්තති සීසෙසූ’’ති පටිසන්ධිකාලතො පට්ඨාය උප්පන්නා එකෙකා කම්මජරූපසන්තති නාම අත්ථි. සා පච්ඡා අපරාපරං තාදිසාය කම්මජරූපසන්තතියා පවත්තත්ථාය සීසභූතත්තා [Pg.153] සන්තති සීසන්ති වුච්චති. යං කිඤ්චි එකං වාකම්මජසන්තති සීසං. ද්වෙ වාකම්මජසන්තති සීසානි ]. විසුද්ධිමග්ගපාඨෙ. ‘‘තදෙවා’’ති තං උපඝාතක කම්මමෙව. ‘‘ඉධ චා’’ති ඉමස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ. ‘‘ඉමස්ස පී’’ති ඉමස්ස උපඝාතක කම්මස්සපි. දුට්ඨගාමණි රඤ්ඤො වත්ථුම්හි ච සොණත්ථෙර පිතුනො වත්ථුම්හි ච තෙසං මරණාසන්නකාලෙ පථමං දුග්ගති නිමිත්තානි උපට්ඨහන්ති. පච්ඡා රඤ්ඤො එකං පුබ්බකතං කල්‍යාණ කම්මං අනුස්සරන්තස්ස ථෙරපිතු ච තඞ්ඛණෙ එව එකං කල්‍යාණ කම්මං කරොන්තස්ස තානි දුග්ගති නිමිත්තානි අන්තරධායන්ති. සග්ගනිමිත්තානි පාතුබ්භවන්ති. උභොපි චවිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තීති. කුසලා කුසල කම්මානං ඛයං කරොතීති කුසලා කුසල කම්මක්ඛයකරො. ‘‘ආයු කම්මෙසු විජ්ජමානෙසූ’’ති තස්ස සත්තස්ස ආයු පරිච්ඡෙදො ච පරියන්ත ගතො න හොති, කම්මානුභාවො ච පරික්ඛීණො න හොති. එවං ආයු කම්මෙසු විජ්ජමානෙසු. ‘‘අපරාධ කම්මස්සා’’ති මාතාපිතූසුවා ධම්මිකසමණ බ්‍රාහ්මණෙසු වා අපරජ්ඣනවසෙන කතස්ස අපරාධකම්මස්ස. ‘‘සො පනා’’ති මජ්ඣිමට්ඨකථාවාදො පන. ‘‘අරුච්චමානො වියා’’ති අනිච්ඡියමානොවිය. ‘‘සො’’ති මජ්ඣිමට්ඨකථා වාදො. ‘‘තත්ථ පනා’’ති මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන. ‘‘සබ්බඤ්චෙතං’’ති සබ්බඤ්ච එතං සුත්තවචනං, වසෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අනිච්ඡන්තෙහි ටීකා චරියෙහි. ‘‘විපාකං පටිඉච්ඡිතබ්බො’’ති විපාකං පටිච්ච ඉච්ඡි තබ්බො. එත්ථ ‘‘විපාකං’’ති කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධ සන්තානං වුච්චති. තස්ස ජනකං කම්මං ජනක කම්මන්ති වුච්චති. තස්සෙව ඛන්ධසන්තානස්ස උපත්ථම්භකං තස්සෙව උපපීළකං තස්සෙව උපඝාතකං කම්මං උපඝාතක කම්මන්ති වුච්චතීති අධිප්පායො. ‘‘සාකෙත පඤ්හෙ’’ති විපාකුද්ධාරෙ ආගතෙ සාකෙත පඤ්හෙ. ධම්මදින්නාය නාම උග්ගසෙන රඤ්ඤො දෙවියා වත්ථුම්හි සාදෙවී පුබ්බෙ එකං අජං ඝාතෙසි, තෙන කම්මෙන අපායෙසු පතිත්වා පච්ඡා පවත්ති විපාකවසෙන බහූසු භවෙසු අජසරීරෙ ලොමගණනාමත්තං අත්තනො සීසච්ඡෙදන දුක්ඛං අනුභොසීති. ‘‘සා පනා’’ති සා එකා පාණාතිපාත චෙතනා පන. මහාමොග්ගලාන වත්ථු නාම පඤ්චසත චොරානං ථෙරස්ස ඝාත න වත්ථු[Pg.154]. ථෙරොහි අත්තනා පුබ්බකතෙන උපච්ඡෙදක කම්මෙන චොරඝාතනං ලභිත්වා පරිනිබ්බුතො. සාමාවතිදෙවී ච වග්ගුමුදානදිතීරවාසිනො පඤ්චසත භික්ඛූ ච අත්තනො පුබ්බකතෙහි උපච්ඡෙදක කම්මෙහි තාදිසං පරූපක්කමං ලභිත්වා සග්ගෙසු නිබ්බත්තා. දුස්සිමාරො නාම කකුසන්ධ බුද්ධකාලෙ මාරදෙව පුත්තො වුච්චති. කලාබුරාජානාම ඛන්ති වාදිතා පසස්ස ඝාතකො වුච්චති. තෙ පන තඞ්ඛණෙ අත්තනා කතෙන උපච්ඡෙදක කම්මෙන තඞ්ඛණෙ එව චවිත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තා. තත්ථ පුරිම වත්ථූසු උපච්ඡෙදක කම්මං උපච්ඡින්දන මත්තං කරොති. න අත්තනො විපාකං දෙති. පච්ඡිමවත්ථූසු පන උපච්ඡින්දනඤ්ච කරොති, විපාකඤ්ච දෙතීති. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘උපච්ඡෙදන පුබ්බකං’’ති උපච්ඡෙදන පුබ්බකං විපාකං ජනෙතීති යොජනා. කම්මන්තරස්ස විපාකං උපච්ඡින්දිත්වාව අත්තනො විපාකං ජනෙතීති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘අත්තනො විපාකං ජනෙතී’’ති ඉධ කදාචි ජනෙති, කදාචි න ජනෙතීති එවං විභාගස්ස අකතත්තා ‘‘තං න සුන්දරං’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉධ පුබ්බකතෙනා’’තිආදිං. ‘‘අට්ඨකථාසුයෙව ආගතත්තා’’ති තෙසු වත්ථූසු තෙජනා උපච්ඡෙදක කම්මෙන මරන්තීති එවං වත්වා ආගතත්තා. විපාකං නිබ්බත්තෙතීති විපාක නිබ්බත්තකං. තස්ස භාවො විපාක නිබ්බත්තකත්තං. විපාක නිබ්බත්තකත්තස්ස අභාවොති විග්ගහො.

145. On the fourfold function of kamma. “Produces” (janeti) means it generates what was ungenerated. It manifests. “Supports” (upatthambhati) means it sustains what has been produced. It makes it endure for a long time. “Oppresses” (upapīḷeti) means it afflicts what has been produced, causing it to decline. “Destroys” (upaghāteti) means it cuts off. “Kaṭattā rūpānaṃ” refers to kamma-born forms, those called ‘kaṭatta’. “Kammapathapattāvā” (or having attained the kamma path)—here, with relinking generation present, all kamma is to be understood as having attained the kamma path. “Vipaccitthā” means ripened. “Vipakka vipākā” (ripened results) are those whose results have ripened. It continues while being supported. The meaning is that it also occurs when it itself obtains conditions. “Aladdhokāsassā” (not having obtained an opportunity)—this is merely illustrative. Even when an opportunity is obtained, support should still be desired. The explanation is that another unwholesome kamma obtains the opportunity. “Cāyaṃ” means ‘if this’. “Kālaṅkariyā” means ‘would die’. “Assā” refers to this individual. “Pasāditaṃ” means clear. “Padūsitaṃ” means impure. Because it was previously stated as ‘at the time of death’, here it is also stated as ‘during the course of existence’. “Etaṃ” refers to the supporting of another kamma. “Jīvitaparikkhāre” means the requisites for life. “Samudānetvā” means having accumulated. “Etthā” refers to the supporting function of kamma. The connection is the strengthening of the continuum of aggregates. “Vuttanayenā” means by the method stated, such as ‘removing the danger to life’. The connection is the prolonged continuation of the continuum of aggregates. “Vuttappakārā” refers to the kind stated: ‘all wholesome and unwholesome volitions, whether they have not obtained an opportunity to ripen or are ripened results’. “Dubbalataraṃ katvā vā vibādhamānā” refers to the oppressive function of kamma. “Janaka kammassa dubbala āyūhanakāle” means at the time of the generative kamma’s weak exertion, i.e., at the time of accumulation. “Vihata sāmatthiyaṃ” means its power is destroyed. “Mahesakkhesū” refers to those of great influence. “Upatthambhakampi tabbipariyāyena veditabbaṃ” means supporting should also be understood as the opposite of oppressive kamma. The meaning is that just as it is said, ‘though capable of producing in a higher realm, it produces in a lower realm’, so too it should be said, ‘though capable of producing in a lower realm, it produces in a higher realm’. In the story of King Ajātasattu, the kamma of killing his father, though capable of producing birth in the Great Avīci Hell, was later obstructed by the kamma of attending upon the Buddha; having lost its potency, it produced birth in the Ussada Hell. “Khandhasantānassa vibādhanaṃ” means causing suffering to the being—this is the connection. How could the causing of misfortune to one's cows, buffaloes, and so on, and to one's children, wife, relatives, and friends, be the oppressive function of kamma for that being? The objection is that one person is different, and cows, buffaloes, etc., are others. A kamma done by one cannot cause suffering or happiness for other beings. This is answered by the twofold explanation, etc. In the story of Ānanda the merchant, he was extremely miserly and prevented others from giving alms. After death, he was reborn in the womb of a woman in a certain village. From the moment of birth, due to his evil kamma, suffering arose for his mother and all the villagers, as stated in the Dhammapada commentary. Therefore, it should be understood that a kamma done by one can indeed cause suffering or happiness for other beings through the fruit of its natural outflow. [“Kammajasantati sīsesū”—from the moment of relinking, there arise individual continuities of kamma-produced material form. Later, for the continuation of such kamma-produced material forms, being the foremost, they are called ‘heads of continuities’. Whatever single kamma-produced continuity is one head; two kamma-produced continuities are two heads.] In the Visuddhimagga passage. “Tadevā” refers to that destructive kamma itself. “Idha cā” means here, in this Abhidhammattha Saṅgaha. “Imassa pī” means of this destructive kamma as well. In the story of King Duṭṭhagāmaṇi, and in the story of the elder Soṇa’s father, at the time of their death, signs of a bad destination first appeared. Later, when the king recollected a past good deed and the elder’s father performed a good deed at that very moment, those bad omens disappeared. Signs of heaven appeared. Both passed away and were reborn in heaven. “Kusalā kusala kammānaṃ khayaṃ karotīti kusalā kusala kammakkhayakaro” means it is the destroyer of wholesome and unwholesome kammas. “Āyu kammesu vijjamānesū” means for that being, the lifespan is not yet exhausted, and the power of kamma is not yet spent. Thus, while life and kamma are still present. “Aparādha kammassā” refers to a kamma done by offending against parents, righteous ascetics, or brahmins. “So panā” means this is the statement in the Majjhima commentary. “Aruccamāno viyā” means as if unwilling. “So” refers to the statement in the Majjhima commentary. “Tattha panā” means in the Majjhima commentary. “Sabbañcetaṃ” refers to all this Sutta passage, which is stated by means of (vasena)—this is the connection—by the disapproving subcommentators. “Vipākaṃ paṭiicchitabbo” means it should be desired in dependence on the result (vipākaṃ paṭicca icchi tabbo). Here, “vipākaṃ” refers to the continuum of aggregates produced by kamma. The kamma that produces it is called generative kamma. That which supports the same continuum of aggregates is called supportive kamma; that which oppresses it is called oppressive kamma; and that which destroys it is called destructive kamma—this is the meaning. “Sāketa pañhe” refers to the Sāketa question that arose regarding the extraction of results. In the story of Queen Dhammadinnā, the consort of King Uggasena, the queen had previously killed a goat. Due to that kamma, she fell into the lower realms and later, by way of the result in the course of existence, in many lives as a goat, she experienced the suffering of having her head cut off a number of times equal to the hairs on the goat's body. “Sā panā” refers to that single act of intention to kill. The story of Mahāmoggallāna is the account of the five hundred robbers who killed the elder. The elder himself, due to a past destructive kamma, met with such violence and attained final nibbāna. Queen Sāmāvatī and the five hundred monks living on the banks of the Vaggumudā river, due to their past destructive kammas, met with such assaults and were reborn in heaven. Dussīmāra, in the time of Kakusandha Buddha, is said to be the son of Māra. King Kalābu is said to be the killer of the sage Khantivāda. But at that moment, due to their own destructive kammas, they immediately died and were reborn in Avīci. In the former cases, the destructive kamma only cuts off but does not give its own result. In the latter cases, it both cuts off and gives its result. In the Vibhāvanī passage. “Upacchedana pubbakaṃ”—the explanation is that it produces a result preceded by destruction. The meaning is that it cuts off the result of another kamma and then produces its own result. There, regarding “attano vipākaṃ janetī”—because no distinction is made here as to whether it sometimes produces and sometimes does not produce, it is said, “that is not satisfactory.” Therefore, it is said, “idha pubbakatenā,” etc. “Aṭṭhakathāsuyeva āgatattā” means because it is stated in those stories that those individuals die by the destructive kamma. “Vipākaṃ nibbattetī” means it is result-producing (vipāka nibbattakaṃ). Its nature is the state of being result-producing (vipāka nibbattakattaṃ). The analysis is the absence of the state of being result-producing (vipāka nibbattakattassa abhāvoti viggaho).

ජනකචතුක්කං නිට්ඨිතං.

The Tetrad on Generative Kamma is concluded.

136. ‘‘නිකන්ති බලෙන වා පටිබාහියමානං විපාකං න දෙතී’’ති ඣානලාභිනො හුත්වාපි මරණකාලෙ උප්පජ්ජිතුං නිකන්තියා සති, තං ඣානං විපාකං න දෙතීති අධිප්පායො. ‘‘එකස්සා’’ති එකස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘තෙසං’’ති මහග්ගතකම්ම ආනන්තරිය කම්මානං. අන්තිම ජවනවීථියං කතං නාම වත්ථු දුබ්බලත්තා සයම්පි දුබ්බලං හොති. පටිසන්ධිං න ජනෙති. තෙනාහ ‘‘අන්තිම ජවනවීථිතො පුබ්බභාගෙ ආසන්නෙ කතං’’ති. ඉදඤ්ච කම්මසාමඤ්ඤ වසෙන වුත්තං. කම්මවිසෙසෙ පන සති, න දෙතීති න වත්තබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මං පනා’’තිආදි [Pg.155] වුත්තං. කතං ආසන්න කම්මං නාමාති ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. පාළිපාඨෙ. අස්සපුග්ගලස්ස මරණකාලෙවා සම්මාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නා, මිච්ඡාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නාති යොජනා. පරතො පරිපුණ්ණං ආගමිස්සති. සොමනස්ස ජනකං පරචෙතනා පවත්තිවසෙන. සන්තාප ජනකං කුක්කුච්චවිප්පටිසාරප්පවත්තිවසෙන. ඉදං ගරුක චතුක්කං නාම අනන්තරෙ භවෙ විපච්චනකානං කම්මානං වසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපපජ්ජවෙදනීය කම්මානි එවා’’ති. කම්මං නාම කුසලං වා හොතු, අකුසලං වා. පුනප්පුනං ලද්ධා සෙවනෙ සති, විපාකං දෙති. අසති න දෙති. කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං උප්පන්නං හොති චක්ඛු විඤ්ඤාණන්ති ච, අකුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං උප්පන්නං හොති චක්ඛු විඤ්ඤාණන්ති ච, පාළියං වුත්තං. එත්ථහි කතත්තාති වත්වා පුන උපචිතත්තාති වචනං පුනප්පුනං වඩ්ඪනසඞ්ඛාතෙ ආසෙවනෙ සති එව විපාකං දෙතීති ඤාපෙති. තස්මා කතමත්ත කම්මත්තා කටත්තා කම්මං නාමාති වුත්තෙපි අනන්තරභවෙ විපච්චනක කම්මස්සෙව ඉධ අධිප්පෙතත්තා පුනප්පුනං ලද්ධා සෙවනමෙව ඉධ ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනං’’ති වුත්තං.

136. The meaning of 'Being obstructed by the power of craving, it does not give a result' is that even for one who has attained jhāna, if at the time of death there is a craving to arise, that jhāna does not give its result. 'Of one' means of one person. 'Of them' means of sublime kamma and immediately effective kamma. Kamma performed in the final javana-process, due to the weakness of its basis, is itself weak. It does not generate rebirth-linking. Therefore, it is said, 'performed close to, in the part preceding the final javana-process.' And this is said in a general sense regarding kamma. However, to show that when there is a specific kamma, it cannot be said that 'it does not give a result,' the passage beginning with 'but the kamma of wrong view...' is stated. The connection is that it should be understood as 'what is called proximate kamma that has been performed.' In the Pāli text, the connection is: 'For a certain person, at the very time of death, right view is completely undertaken, or wrong view is completely undertaken.' Hereafter, it will come in full. Generative of mental pleasure, by way of the occurrence of another's volition. Generative of torment, by way of the occurrence of worry and remorse. This, called the weighty tetrad, is spoken of in terms of kammas that ripen in the immediately following existence; thus, it is said, 'they are indeed kammas to be experienced in the next life.' Kamma, whether it be wholesome or unwholesome, gives a result when it is repeatedly cultivated. When it is not, it does not give a result. In the Pāli it is said: 'Because a wholesome kamma of the sense-sphere has been done and accumulated, eye-consciousness arises as a result,' and 'Because an unwholesome kamma has been done and accumulated, eye-consciousness arises as a result.' Here, having said 'because it has been done,' the statement 'because it has been accumulated' again indicates that it gives a result only when there is cultivation, which is characterized by repeated development. Therefore, even though it is said 'what is called kamma that has been done' because it is merely kamma that has been performed, since it is kamma that ripens in the immediately following existence that is intended here, to show that repeated cultivation should be understood here, it is said in the commentary, 'repeated cultivation.'

‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදීසු. ‘‘යත්ථ තං පුබ්බකතං කම්මන්ති ආගතං’’ති යස්මිං අට්ඨකථා පදෙසෙ තං කටත්තා කම්මං පුබ්බකතං කම්මංති ආගතං. ‘‘කස්මා ඉධා’’තිආදීසු. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙ. පාළියං. යං ගරුකං, තං විපාකං දෙති. තස්මිං අසති, යං බහුලං. තස්මිං අසති, යං ආසන්නං. තස්මිං අසති, යං කටත්තා වා පන කම්මං, තං විපාකං දෙතීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

In passages like 'And having done so...' 'Where it comes as "that previously done kamma"' means: in which passage of the commentary that 'kamma that has been done' comes as 'previously done kamma.' In passages like 'Why here...' 'Here' means in this Abhidhammattha Saṅgaha. In the Pāli, the meaning is: Whatever is weighty, that gives a result. In its absence, whatever is habitual. In its absence, whatever is proximate. In its absence, whatever kamma has been done, that gives a result. The rest here is easily understood.

සුත්තන්තපාඨෙ. සුඛවෙදනං ජනෙතීති සුඛවෙදනීයං. ‘‘සමත්තා’’ති සුට්ඨුගහිතා. ‘‘සමාදින්නා’’ති තදත්ථවිවරණං. ‘‘පරියත්තං’’ති සමත්ථං. තම්බදාධිකස්ස යාවජීවං බහූනි පාපකම්මානි ආචිණ්ණානි. මරණ දිවසෙ පන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා චවිත්වා තෙන ආසන්න කම්මෙන සග්ගෙ නිබ්බත්ති. වාතකාලස්ස යාවජීවං බහූනි කල්‍යාණ කම්මානි ආචිණ්ණානි. මරණ දිවසෙපන බුද්ධසාසනෙ [Pg.156] විපරීත සඤ්ඤං කත්වා තෙන ආසන්න කම්මෙන අපායෙ නිබ්බත්ති.

In the Sutta recitation. It produces pleasant feeling, thus it is 'to be experienced as pleasant.' 'Completely' means well-grasped. 'Undertaken' is an explanation of that meaning. 'Sufficient' means capable. For Tambadāṭhika, throughout his life, many evil kammas were accumulated. But on the day of his death, having heard a Dhamma discourse from the Elder Sāriputta, he passed away and was reborn in heaven by that proximate kamma. For Vātakāla, throughout his life, many good kammas were accumulated. But on the day of his death, having formed a wrong perception regarding the Buddha's dispensation, he was reborn in a state of deprivation by that proximate kamma.

ගරුකචතුක්කං නිට්ඨිතං.

The Tetrad on Weighty Kamma is concluded.

147. දිට්ඨධම්මචතුක්කෙ. පස්සිතබ්බොති දිට්ඨො. ‘‘ධම්මො’’ති ඛන්ධායතන ධම්ම සමූහො. දිට්ඨො ධම්මොති දිට්ඨ ධම්මො. වත්තමානො ධම්මසමූහො. යො අත්තභාවොති වුච්චති. අත්තසඞ්ඛාතස්ස දිට්ඨියා පරිකප්පිතසාරස්ස භාවො පවත්ති කාරණන්ති කත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨ ධම්මො වුච්චතී’’තිආදිමාහ. ‘‘විපාකං පටිසංවෙදෙතී’’ති එතෙන කථං කම්මසාධනං දස්සෙති. පටිසංවෙදන ක්‍රියාපදෙ විපාකන්ති කම්මපදං දිස්වා විපාකං නාම වෙදිතබ්බං වෙදනීයං. පටිසංවෙදිතබ්බං පටිසංවෙදනීයන්ති විඤ්ඤාතත්තා. ‘‘උපෙච්චා’’ති උපගන්ත්වා. ‘‘උපපජ්ජිත්වා’’ති උපෙච්ච පජ්ජිත්වා. පාපුණිත්වාති අත්ථො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘දිට්ඨ ධම්මතො’’ති දිට්ඨ ධම්මස්ස. සාමිඅත්ථෙ පඤ්චමී. පාළියං වුත්තං. ‘‘එත්ථහී’’තිආදි පුබ්බවාක්‍යෙ වුත්ත නයමෙව. අපරසද්දො නිච්චං අපාදානා පෙක්ඛො. තඤ්ච අපාදානං නාම අනන්තරෙ වුත්තපදෙහි. ‘‘දිට්ඨධම්මා නාගතානන්තර භවෙහී’’ති දිට්ඨධම්මතො ච අනාගතානන්තර භවතො චාති අත්ථො. ‘‘පරිවත්තො’’ති පබන්ධො. අපරාපරියොති වා, අපරො ච අපරො ච අපරාපරො. අපරාපරෙ පවත්තො අපරාපරියොති අත්ථො. ‘‘උපපජ්ජභවං’’ති අනාගතානන්තරභවං. අහොසි කම්මෙ ‘‘අහොසී’’ති පදං අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤොති පදෙවිය රුළ්හීනාමපදන්ති ආහ ‘‘අහොසි නාමකං’’ති. තං පන රුළ්හිපදං කුතොපවත්තංති ආහ ‘‘අහොසි කම්මං’’තිආදිං. ‘‘එවං වුත්ත පාඨවසෙනා’’ති එත්ථ ඉධ වුත්තො පාඨො සා වසෙසො. පරිපුණ්ණපාඨො පන අහොසි කම්මං අහොසි කම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථිකම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසිකම්මං භවිස්සති කම්ම විපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්ම විපාකොතිආදිනා පටිසම්භිදා මග්ගෙ ආගතො. ‘‘සා’’ති පථම ජවන චෙතනා. ‘‘අප්පතර විපාකා චාතී’’ති එත්ථ ‘‘ඉතී’’ති හෙතු [Pg.157] අත්ථෙ නිපාතො, තස්මා අචිරට්ඨිති කත්තා දිට්ඨ ධම්මෙ එව ඵලං දත්වා විගච්ඡති, තස්මා අප්පතර විපාකත්තා අහෙතුකමත්තං ඵලං දත්වා විගච්ඡතීති යොජනා. ‘‘පච්චයොති චා’’ති පච්චයං ලද්ධාති වුත්තො පච්චයොති ච. ‘‘සො’’ති මහන්තං වුත්තො පච්චයො. ‘‘කාකවලියාදීනං වියා’’ති කාකවලියාදීනං පුග්ගලානං දිට්ඨවෙදනීය කම්මං විය. ‘‘පාකටතරප්ඵලදානං’’ති සත්තාහබ්භන්තරෙ එව සෙට්ඨිට්ඨානප්පටි ලාභාදිවසෙන පාකටතරප්ඵලදානකං කම්මවිසෙසං. කම්ම පථජවනසන්තානෙ පවත්තා පථමජවන චෙතනා වා ඉතරාපි පථම ජවන චෙතනා වාති යොජනා. ‘‘කාචී’’ති එකච්චා පථමජවන චෙතනා. සෙසානි දිට්ඨධම්ම වෙදනීය කම්මානි.

147. In the tetrad on the immediately visible. 'To be seen,' thus 'seen' (diṭṭha). 'Dhamma' means the collection of phenomena, namely aggregates and sense bases. 'Seen dhamma,' thus 'diṭṭhadhamma' (immediately visible). The present collection of phenomena, which is called 'the individual existence.' Showing this meaning—'the state or occurrence of that which is designated as self, the essence of which is conceived by view, is the cause'—he said the passage beginning with 'diṭṭhadhamma is said...' By this, 'experiences the result,' how does it show the objective case? Seeing the object-word 'result' (vipākaṃ) with the verb 'experiences' (paṭisaṃvedana), 'result' is indeed to be felt, experienceable, because it is understood as 'to be experienced.' 'Having approached' means having gone near. 'Having arisen' means having approached and arisen. The meaning is 'having attained.' In the Vibhāvanī text. 'From the immediately visible' means 'of the immediately visible.' The fifth case (ablative) is in the sense of the sixth (genitive). It is said in the Pāli. The passage beginning with 'Here indeed...' is just the method stated in the previous sentence. The word 'apara' (other, subsequent) always requires an ablative. And that ablative is with the words stated immediately before. 'From the immediately visible and the immediately subsequent future existences' means 'from the immediately visible and from the immediately subsequent future existence.' 'Round' means sequence. Or 'aparāpariya' (in succession): 'another and another' is 'aparāpara.' The meaning of 'aparāpariya' is 'occurring in succession.' 'The next existence' means the immediately subsequent future existence. In 'defunct kamma' (ahosikamma), the word 'ahosi' is a conventional term, like in the phrase 'Koṇḍañña understood' (aññāsi koṇḍañño); thus, he says 'called ahosi.' But from where did that conventional term originate? He says the passage beginning with 'the kamma was...' In 'by way of the text thus stated,' the text stated here is incomplete. But the complete text comes in the Paṭisambhidāmagga as follows: 'There was kamma, there was kamma-result; there was kamma, there was no kamma-result; there was kamma, there is kamma-result; there was kamma, there is no kamma-result; there was kamma, there will be kamma-result; there was kamma, there will not be kamma-result,' and so on. 'That' means the first javana-volition. In 'and has a lesser result,' here 'iti' is a particle in the sense of reason; therefore, because it is of short duration, it gives its fruit in the immediately visible and then ceases; therefore, because it has a lesser result, it gives a rootless fruit and ceases—this is the connection. 'And a condition' means 'having obtained a condition,' thus it is said 'and a condition.' 'That' means the condition called 'great.' 'Like that of Kākavaliya and others' means like the kamma to be experienced in the immediately visible of persons such as Kākavaliya. 'The giving of a more manifest fruit' means a specific kamma that gives a more manifest fruit by way of attaining the position of a treasurer, etc., within seven days. The connection is: the first javana-volition that occurred in the continuum of kamma-path javanas, or another first javana-volition. 'Some' means a certain first javana-volition. The remaining are kammas to be experienced in the immediately visible.

උපපජ්ජකම්මෙ. ‘‘අත්ථ සාධිකා’’ති සන්නිට්ඨානත්ථසාධිකා. පාණඝාතාදි කිච්චසාධිකාති වුත්තං හොති. සුට්ඨු නිට්ඨාපෙතීති සන්නිට්ඨාපිකා. ‘‘සෙසානි පී’’ති සෙසානි උපපජ්ජ වෙදනීය කම්මානිපි. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං මනුස්ස ලොකෙ. ‘‘මිස්සකකම්මානී’’ති කුසලා කුසලමිස්සකානි කම්මානි. වෙමානිකපෙතවත්ථූනි විමානවත්ථු පාළියං ආගතානි. ‘‘සුගතියං විපත්තිං අනුභවන්තානි වත්ථූනී’’ති එත්ථ ‘‘විපත්තිං’’ති චක්ඛු සොතාදීනං අඞ්ග පච්චඞ්ගානං වා විපත්තිං. නානා දුක්ඛුප්පත්තිභූතං වා විපත්තිං. ‘‘දුග්ගතියං සම්පත්තිං’’ති මහිද්ධීනං නාගසුපණ්ණාදීනං සම්පත්තිං. ‘‘යථා වුත්ත වත්ථූහී’’ති වෙමානික පෙතවත්ථාදීහි. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘තෙසං සඞ්කමනං නත්ථී’’ති තෙසං කම්මානං විපච්චනකාල සඞ්කන්ති නාම නත්ථි. ‘‘යථාඨානෙයෙව පතිට්ඨන්තී’’ති තානි දිට්ඨ ධම්මට්ඨානාදිවසෙන භගවතා යථා වුත්තට්ඨානෙ එව තිට්ඨන්ති. ‘‘එවං වුත්තං’’ති තෙසං සඞ්කමනං නත්ථීතිආදිනයෙන වුත්තං. ‘‘යුත්තියා වා අභාවතො’’ති එත්ථ දිට්ඨ ධම්ම වෙදනීයස්ස පටිසන්ධි විපාකාදි යුත්තියා අභාවතො.

Regarding kamma to be experienced upon rebirth. "Accomplishing the purpose" means accomplishing the purpose of establishing. It is said to mean accomplishing the task of killing living beings, and so on. "Establishing well" means it is what establishes well. "The remaining ones too" means the remaining kammas to be experienced upon rebirth as well. "Here" means in this human world. "Mixed kammas" means kammas that are a mixture of wholesome and unwholesome. The stories of mansion-dwelling pretas have come down in the Pāḷi of the Vimānavatthu. Here, in "stories of those experiencing misfortune in a happy destiny," "misfortune" means the misfortune of the major and minor limbs, such as the eyes and ears, or the misfortune that is the basis for the arising of various kinds of suffering. "Prosperity in a woeful destiny" means the prosperity of powerful nāgas, supaṇṇas, and so on. "By the stories as stated" means by the stories of mansion-dwelling pretas and so on. In the commentary text. "There is no transition for them" means there is no such thing as a transition of the time of ripening for those kammas. "They are established in their own place" means they are established in the very place stated by the Blessed One, by way of the state of being experienced in this very life, and so on. "Thus it is said" means it is said in the manner of "there is no transition for them," and so on. "Or due to the absence of logical possibility" means, here, due to the absence of logical possibility for a rebirth-linking result, and so on, for what is to be experienced in this very life.

දිට්ඨධම්මචතුක්කං.

The Tetrad on Kamma to be Experienced in This Very Life.

148. පාකට්ඨානචතුක්කෙ. ‘‘කායාදීනං’’ති චොපනකායාදීනං. කාය විඤ්ඤත්තාදීනන්ති වුත්තං හොති. ‘‘අතිපාතෙන්තී’’ති අතික්කම්ම [Pg.158] පයොගෙන අභිභවිත්වා පාතෙන්ති. තෙනාහ ‘‘අතිපාතනඤ්චෙත්ථා’’තිආදිං. ‘‘අදින්නං’’ති සාමිකෙනඅදින්නං පරසන්තකං. අගමනීයවත්ථූනි නාම අවීතික්කමනත්ථාය අනුපගන්තබ්බානි මාතුරක්ඛිතාදීනි ඉත්ථි පුරිසසරීරානි. ‘‘තස්සා’’ති පරපාණස්ස. ‘‘තතො’’ති පරපරිග්ගහිත භාවතො. ‘‘අච්ඡින්දක චෙතනා’’ති පරසන්තකස්ස අත්තනො සන්තකකරණවසෙන භුසං පරසන්තකා භාවච්ඡින්දක චෙතනා. විලුප්පන චෙතනාති වුත්තං හොති. ‘‘මග්ගෙන මග්ගප්පටිපාදකස්සා’’ති අත්තනො මග්ගෙන පරමග්ග සම්පයොජකස්ස. ‘‘එත්ථපී’’ති යථා අදින්නාදානෙ පරපරිග්ගහිත සඤ්ඤිනොති දුතීයං අඞ්ගපදං වුත්තං. එවං එත්ථපි. එත්ථ වදන්ති අගමනීය වත්ථු වසෙන චිත්තන්ති අවත්වා තස්මිං සෙවන චිත්තන්ති වුත්තං. තස්මා අගමනීය වත්ථු සඤ්ඤිතාති අවුත්තම්පි වුත්තසදිසං හොතීති. න හොති. න හි තස්මින්ති වචනං සඤ්ඤාවිසෙස සහිතං අත්ථං වදති. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු සචෙ සඤ්ඤාපධානං හොති. පාණසඤ්ඤිතා, පරපරිග්ගහිත සඤ්ඤිතා,ති අඞ්ග පදං විය ඉධපි අගමනීය වත්ථු සඤ්ඤිතාති දුතීයං අඞ්ගපදං අවස්සං වත්තබ්බං හොති. කස්මා, අඞ්ගනියමට්ඨානත්තා. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදිං. ‘‘චතුරඞ්ගීකොව වුත්තො’’ති තස්ස චත්තාරො සම්භාරා. අගමනීය වත්ථු, තස්මිං සෙවන චිත්තං, සෙවනප්පයොගො, මග්ගෙන මග්ගප්පටිපත්ති අධිවාසනන්ති. ‘‘සා’’ති භික්ඛුනී. ‘‘රක්ඛිතාසු සඞ්ගහිතා’’ති මාතුරක්ඛිත පිතු රක්ඛිතාදීසු සඞ්ගහිතා. ‘‘ටීකාසු පනා’’ති සුත්තන්තටීකාසු පන. ‘‘සා’’ති භික්ඛුනී. පාසණ්ඩා වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතාදීනි. තං වාදිනො පාසණ්ඩියා නාම. තෙසං ධම්මො පාසණ්ඩිය ධම්මො නාම. මිච්ඡාචාරොපි දුස්සීලාය ඉත්ථියා වීතික්කමො අප්පසාවජ්ජො. තතො ගොරූප සීලිකාය මහාසාවජ්ජො. තතො සරණඞ්ගතාය, පඤ්ච සික්ඛා පදිකාය, සාමණෙරියා, පුථුජ්ජන භික්ඛුනියාතිආදි. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමස්මිං අකුසලකායකම්මෙ. ‘‘න ගහිතං’’ති ථෙරෙන වා අට්ඨකථාචරියෙහි වා න ගහිතං. සුරඤ්ච මෙරයඤ්ච පිවන්ති එතෙනාති සුරාමෙරය පානං. තදජ්ඣොහරණ චෙතනා කම්මං. ‘‘සබ්බ ලහුකො’’ති සබ්බෙසං සුරාපාන කම්ම විපාකානං මජ්ඣෙ [Pg.159] යො විපාකො ලහුකතරො, පවත්තිවිපාකමත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘උම්මත්තකසංවත්තනිකො’’ති උම්මත්තභාව සංවත්තනිකො. ‘‘පඤ්චපී’’ති සුරාපාන කම්මෙන සහ පඤ්චපි. මූලටීකා වචනෙ. ‘‘තස්සා’’ති සුරාපාන කම්මස්ස. පටිසම්භිදා මග්ගටීකායං ඉමස්ස වාක්‍යස්ස සංවණ්ණනායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘තබ්බි රමණාදයො චා’’ති තතො සුරාපානතො විරමණාදයො ච. ‘‘මදස්සා’’ති මජ්ජනස්ස. ‘‘අපුඤ්ඤපථස්සා’’ති අකුසල කම්ම පථස්ස. ‘‘තබ්බිරති පී’’ති තතො සුරාපානතො විරතිපි. ‘‘නිම්මදතායා’’ති මජ්ජනරහිත භාවස්ස. ‘‘සා’’ති නිම්මදතා. ‘‘පුඤ්ඤපථස්සා’’ති කුසලකම්ම පථස්ස. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. ‘‘තානී’’ති සුරාපාන කම්මතබ්බිරති කම්මානි. ‘‘න ඉතරං’’ති කම්මපථෙහි අසම්බන්ධං. සුරාපානං විසුං පටිසන්ධිං න දෙතීති යොජනා. තබ්බිරති කම්මෙ පන සචෙ ඉදං සුරාපානං නාම පාපකම්මං දුච්චරිතන්ති ඤත්වා සමාදාන විරති සම්පත්තවිරති වසෙන තං සික්ඛාපදං රක්ඛති. තං සීලං අඤ්ඤෙහි පුඤ්ඤපථෙහි අසම්බන්ධම්පි විසුං පටිසන්ධිං න දෙතීති න වත්තබ්බං. ‘‘එවමිදං පී’’ති එවං ඉදම්පි සුරාපාන කම්මං කම්ම පථපත්තස්ස කම්මස්ස පරිවාරභූතං එව පටිසන්ධිං ජනෙතීති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති කම්මපථසුත්තෙසු. සරූපතො න වුත්තන්ති ච සක්කා වත්තුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යං’’ති යං සුරාපාන කම්මං. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු කම්මපථසුත්තෙසු. කම්ම ජනනං නාම දුච්චරිත කම්මානං ජනනං. සක්කෙන දෙවාන මින්දෙන තස්ස අපායගාමිතා වුත්තාති සම්බන්ධො. තස්සාසුරාය පුණ්ණං ඉමං සුරාකුම්භංකිණාථ. මූලං දෙථ ගණ්හාථාති අත්ථො. ‘‘තස්සා’’ති සුරාපාන කම්මස්ස. අපායං ගමෙති සම්පාපෙතීති අපාය ගාමී. ‘‘යදිදං’’ති යා අයං යථාලාභ යොජනා අත්ථි. මූලටීකා වචනෙ. ‘‘කම්මසහජාතා’’ති අකුසල කම්මසහජාතා තණ්හා. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං පඤ්චන්නං කම්මානං. ‘‘කොට්ඨාසතො’’ති ධම්මසඞ්ගණියං ඵස්සො හොති, වෙදනා හොතීතිආදිනා වුත්තෙ ධම්මුද්දෙසවාරෙ ඣානාදිකොට්ඨාසා නාම ආගතා. තෙසු පඤ්ච සික්ඛාපදා කොට්ඨාසතො කම්මපථ කොට්ඨාසිකා එව. කම්මපථ කොට්ඨාසෙ අන්තොගධාති අත්ථො. ‘‘පුරිමානං චතුන්නං’’ති පාණාති පාතාදීනං [Pg.160] චතුන්නං කම්මානං. ‘‘පටික්ඛිත්තො’’ති තස්ස කම්මපථභාවො පටික්ඛිත්තො. ‘‘තතීයං’’ති තතීය සුත්තං. එතාසුපි ච අට්ඨකථාසු.

148. In the tetrad on the place of ripening. "Of the body, etc." refers to the inciting body, etc. It is said to mean bodily intimation, etc. "They cause to fall excessively" means they cause to fall by overcoming with excessive application. Hence it is said, "and here, excessive causing to fall," etc. "What is not given" means what belongs to another, not given by the owner. "Unapproachable objects" refers to the bodies of women and men that should not be approached to avoid transgression, such as those protected by a mother, etc. "Of that" refers to another living being. "From that" means from the state of being possessed by another. "The intention to forcibly take" is the intention of strongly cutting off the state of being another's property, by way of making another's property one's own. It is said to be the intention of plundering. "By means of the path, for one who causes to reach the path" refers to one who connects another to the path by means of one's own path. "Here too," just as in the case of taking what is not given, the second factor is said to be "perception of another's possession." So too here. Here they say, without stating "the mind by way of an unapproachable object," "the mind engaging in that" is stated. Therefore, even if "perception of an unapproachable object" is not stated, it is like being stated. It is not so. For the statement "in that" does not convey a meaning accompanied by a specific perception. And in such places, if perception is primary, then just as "perception of a living being" and "perception of another's possession" are factors, so too here "perception of an unapproachable object" must necessarily be stated as the second factor. Why? Because it is a place for determining the factors. Hence it is said, "by this," etc. "It is said to be four-factored" refers to its four components: an unapproachable object, the mind engaging in it, the effort of engagement, and the endurance of the contact of path with path. "She" refers to a bhikkhunī. "Included among the protected ones" means included among those protected by mother, protected by father, etc. "But in the sub-commentaries," means but in the Suttanta sub-commentaries. "She" refers to a bhikkhunī. Heresies are said to be the sixty-two views, etc. Those who advocate them are called heretics. Their doctrine is called heretical doctrine. Misconduct, even the transgression of an immoral woman, is of slight fault. Then, for one who observes the cow-vow, it is of great fault. Then for one who has gone for refuge, for one who observes the five training rules, for a novice nun, for an ordinary bhikkhunī, etc. In the commentary text. "Here," means in this unwholesome bodily kamma. "Not included" means not included by the elder or by the commentary teachers. "They drink liquor and fermented drinks," hence the act of drinking liquor and fermented drinks. The intention of consuming that is the kamma. "The very lightest" means, among all the results of the kamma of drinking liquor, that result which is the lightest; it is said to be merely a result in the course of existence. "Leading to madness" means leading to the state of madness. "Five too," means five also, along with the kamma of drinking liquor. In the statement of the Root Sub-commentary. "Of that," means of the kamma of drinking liquor. The connection is that it is stated in the explanation of this passage in the Paṭisambhidāmagga Sub-commentary. There, "and abstaining from it, etc.," means and abstaining from that drinking of liquor, etc. "Of intoxication," means of intoxication. "Of the unwholesome course," means of the unwholesome kamma-path. "Abstaining from it too," means also abstinence from that drinking of liquor. "Of freedom from intoxication," means of the state free from intoxication. "That" refers to freedom from intoxication. "Of the wholesome course," means of the wholesome kamma-path. "Thus," means therefore. "Those," means the kammas of drinking liquor and abstaining from it. "Not the other," means unconnected with the kamma-paths. The interpretation is that drinking liquor does not give separate rebirth-linking. However, regarding the kamma of abstaining from that, if one, knowing that this drinking of liquor is an evil kamma, misconduct, observes that training rule by way of abstinence through undertaking or abstinence through attainment, it should not be said that that virtue, even if unconnected with other wholesome paths, does not give separate rebirth-linking. "Thus this too," means thus this kamma of drinking liquor also generates rebirth-linking only as an accessory to the kamma that has attained the kamma-path—this is the interpretation. "There," means in the Kamma-path Suttas. The connection is that it can be said that it is not stated in its own form. "Which," means which kamma of drinking liquor. "There," means in those Kamma-path Suttas. "Kamma-generation" refers to the generation of kammas of bad conduct. The connection is that its state of leading to the plane of misery was stated by Sakka, the lord of the devas. The meaning is: "Buy this liquor jar full of that liquor. Give the price, take it." "Of that," means of the kamma of drinking liquor. "Leading to the plane of misery" means it causes one to go to the plane of misery, causes one to reach it. "That is," means which is this interpretation as obtained. In the statement of the Root Sub-commentary. "Born together with kamma," means craving born together with unwholesome kamma. "Of those," means of those five kammas. "By section," means in the Dhammasaṅgaṇī, in the section on the enumeration of dhammas, where it is said "there is contact, there is feeling," etc., sections such as jhāna have come down. Among these, the five training rules are indeed sections of the kamma-paths by way of section. The meaning is that they are included within the kamma-path sections. "Of the first four," means of the four kammas beginning with the destruction of life. "Excluded," means its state of being a kamma-path is excluded. "The third," means the third sutta. In these commentaries as well.

කායකම්මාදීසු. සසම්භාරකායො නාම සකලො රූපකායො. පසාදකායො නාම කායපසාදො එව. කාය විඤ්ඤත්ති චොපනකායො නාම. ‘‘චොපන’’න්ති ච චලනං වුච්චති. ‘‘සො යෙවා’’ති චොපනකායොයෙව. කායකම්ම නාම ලාභො ච හොති, තස්මා සො කම්මානං පවත්ති මුඛන්ති වුච්චතීති යොජනා. ‘‘කම්මානි විසෙසෙතුං’’ති ඉදං කායකම්මං නාම, ඉදං වචීකම්මං නාමාති විසෙසෙතුං නියමෙතුං. ‘‘සක්කොන්තී’’ති කම්මානි විසෙසෙතුං සක්කොන්ති. තස්මා කායද්වාරෙ වුත්තිතොති ච වචීද්වාරෙ වුත්තිතොති ච වුත්තන්ති අධිප්පායො. මිච්ඡාචාරස්ස වචීද්වාරෙ අප්පවත්තිතො ‘‘පුරිමානි ද්වෙ’’ති වුත්තං. ‘‘මජ්ඣිමානි චත්තාරී’’ති මුසාවාදාදීනි චත්තාරි වචීකම්මානි. ‘‘ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජානීති’’ති ‘කායකම්මං ජහෙය්‍යු’න්තිආදීනි ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජානි. කථං එකමෙකෙන බාහුල්ල සද්දෙන ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජෙතීති. අන්වයතො ච බ්‍යතිරෙකතො ච වජ්ජෙති. කථං, පාණාතිපාත කම්මං කදාචි අප්පකෙන වචීද්වාරෙ උප්පන්නම්පි කායද්වාරෙ එව පවත්ති බහුලත්තා කායකම්මමෙව හොති. වචීකම්ම සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. ද්වෙ වා අස්ස නාමානි න භවන්ති. වචීද්වාරෙ පන අප්පකවුත්තිත්තා වචීකම්මං නාම න හොති. කායකම්මන්ති නාමං න ජහති. ද්වෙ වා අස්ස නාමානි න භවන්තීති එවං එකෙන කායද්වාරෙ බාහුල්ල වුත්තිවචනෙන පාණාතිපාත කම්මෙ ඡබ්බිධානි වජ්ජානි වජ්ජෙතීති. එවං සෙසෙසු. වනචරකො නාම වනලුද්දකො. සො පන කදාචි අප්පකෙන ගාමෙ චරන්තොපි වනෙ බාහුල්ල චාරිත්තා වනචරකො එව හොති. ගාමචරකොති නාමං න ලභති. ද්වෙ වා අස්ස නාමානි න භවන්ති. එවං සඞ්ගාමාවචරකාපි. සඞ්ගාමාවචරො නාම සඞ්ගාමෙ බාහුල්ලාවචරො හත්ථී වුච්චති. එත්ථ මනොද්වාරං සබ්බ කම්ම සාධාරණත්තා කම්මානි විසෙසෙතුං න සක්කොතීති වුත්තං. එවඤ්චසති, ‘අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති මනස්මිං වුත්තිතො මනොකම්මං නාමා’ති ඉදං න වත්තබ්බන්ති. නො න වත්තබ්බං. කම්ම සිද්ධිං පටිච්ච අඤ්ඤද්වාරෙහි අසාධාරණත්තා[Pg.161]. තෙනාහ ‘‘මනොකම්මානි පනා’’තිආදිං. ‘‘සිද්ධං’’ති නිබ්බත්තං. ‘‘කායකම්මද්වාරං’’ති එත්ථ තත්ථ චොපනකායො කායකම්මානං පවත්ති බහුලත්තා කායකම්ම ද්වාරං නාම. චොපනවාචා තත්ථ වචීකම්මානං පවත්ති බහුලත්තා වචීකම්මද්වාරං නාම. කුසලා කුසල ජවන චිත්තං පන මනොකම්මානං තත්ථෙව කම්ම කිච්ච සිද්ධිතො මනොකම්ම ද්වාරං නාමාති එවං කම්මෙන ද්වාර වවත්ථානං වෙදිතබ්බං. ‘‘තස්ස ද්වාරස්ස නාමං භින්දිතුං වා’’ති කායොති නාමං භින්දිතුං වා. ‘‘අත්තනො නාමං දාතුන්ති වා’’ති වචීති නාමං තස්ස දාතුං වා. ‘‘බ්‍රාහ්මණ ගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණ ගාමාදිභාවො වියා’’ති තස්මිං අඤ්ඤකුලෙසු වසන්තෙසුපි බ්‍රාහ්මණ කුලබහුලත්තා බ්‍රාහ්මණ ගාමොත්වෙව නාමං හොති. තස්මිං වනෙ අඤ්ඤරුක්ඛෙසු සන්තෙසුපි ඛදීරරුක්ඛ බහුලත්තා ඛදීරවනන්ත්වෙව නාමං හොතීති වත්තබ්බන්ති. කායකම්මං නිට්ඨිතං.

In bodily actions, etc. The entire physical body is called the “composite body.” The “sensitive body” refers specifically to the body’s sensitivity. Bodily intimation is called the “moving body,” where “moving” means motion. It is indeed the moving body. Bodily action is the acquisition of action, therefore it is called the “doorway for the occurrence of actions”; this is the connection. “To distinguish actions” means to specify and determine: this is called bodily action, this is called verbal action. “They are able” means they are able to distinguish actions. Therefore, the meaning is that it is said to be “stated through the bodily door” and “stated through the verbal door.” Due to sexual misconduct not occurring through the verbal door, the “first two” are mentioned. The “middle four” are the four verbal actions, such as false speech. “Those six kinds of faults” refers to the six kinds of faults, such as ‘one should abandon bodily action.’ How does one avoid those six faults by a single term of predominance? One avoids them by both inclusion and exclusion. How? The act of killing, though it may occasionally arise to a small extent through the verbal door, is predominantly performed through the bodily door and thus is considered bodily action itself. It does not fall into the category of verbal action. Nor does it have two names. However, due to its infrequent occurrence through the verbal door, it is not called verbal action. It does not abandon the name ‘bodily action.’ Nor does it have two names. Thus, by a single expression of predominant occurrence at the bodily door, one avoids the six kinds of faults in the act of killing. The same applies to the remaining cases. A “forest dweller” is a forest hunter. Even if he occasionally moves through villages to a small extent, because his wandering is predominantly in the forest, he is indeed a forest dweller. He does not acquire the name “village dweller.” Nor does he have two names. Similarly with those who frequent battlefields. A “battlefield frequenter” is an elephant that predominantly moves in battlefields. Here, it is said that because the mind-door is common to all actions, it cannot distinguish actions. If this is the case, then it should not be said that ‘covetousness, ill will, and wrong view are called mental actions because they are stated in the mind.’ No, it is not that it should not be said. This is because the accomplishment of the action is not common to other doors. Therefore, he said, “But mental actions,” etc. “Accomplished” means produced. “Bodily action door”: Here, the moving body is called the bodily action door because of the predominance of the occurrence of bodily actions there. Moving speech is called the verbal action door because of the predominance of the occurrence of verbal actions there. Wholesome and unwholesome impulsion consciousness, however, is called the mental action door because the function of mental actions is accomplished right there. Thus, the distinction of doors by action should be understood. ‘To break the name of that door’ means to break the name ‘body.’ ‘Or to give it its own name’ means to give it the name ‘speech.’ ‘Like the state of being a Brahmin village, etc., for Brahmin villages, etc.’: Even if members of other families live in it, because Brahmin families are predominant, it is still called a Brahmin village. Even if other trees are in that forest, because the khadira tree is predominant, it is called a khadira forest, it should be said. The section on bodily action is concluded.

149. වචීකම්මෙ. ‘‘මුසා වදන්තී’’ති අභූතතො වදන්ති. පිසති එතායාති පිසුණා. ‘‘නිරුත්ති නයෙනා’’ති එත්ථ පියසුඤ්ඤ කරණාති වත්තබ්බෙ අක්ඛර ලොපකරණං නිරුත්ති නයො නාම. ‘‘යෙනා’’ති යෙනජනෙන. ‘‘සම්ඵං’’ති එත්ථ සංසද්දො සම්මති දුක්ඛං එතෙනාති අත්ථෙන සුඛෙ හිතෙ වත්තතීති ආහ ‘‘සං සුඛං හිතඤ්චා’’ති. කීදිසං සුඛං හිතඤ්චාති ආහ ‘‘සාධුජනෙහි අධිගන්තබ්බං’’ති. එතෙන පාපජනෙහි අධිගන්තබ්බං හිතසුඛං පටික්ඛිපති. හිතසුඛස්ස විනාසනං නාම තස්ස ආගමන මග්ගභින්දනන්ති ආහ ‘‘හිතසුඛ මග්ගං භින්දතී’’ති. ‘‘තං වා’’ති එත්ථ ‘‘තං’’ති හිතසුඛං. ‘‘අත්ථ ධම්මා පගතස්සා’’ති අත්ථතො ච ධම්මතො ච අපගතස්ස. ‘‘පටිභාණ චිත්තස්සා’’ති සුණන්තානං චිත්තරති චිත්තහාසවඩ්ඪනත්ථාය පටිභාණඤ්ඤාණෙන චිත්තීකතස්ස. ‘‘යත්ථා’’ති යස්මිං කථා මග්ගෙ. ‘‘අත්ථ ධම්ම විනයපදං’’ති අත්ථ පදඤ්ච ධම්මපදඤ්ච විනය පදඤ්ච. තත්ථ අත්ථො නාම ආරොග්‍යසම්පත්ති, මිත්තසම්පත්ති, පඤ්ඤාසම්පත්ති, ධන සම්පත්ති, භොගසම්පත්තියො. තාසු කොසල්ලජනකං වාක්‍යපදං අත්ථපදං නාම. ඉදං සුචරිතං නාම සග්ගසංවත්තනිකං, ඉදං දුච්චරිතං නාම අපාය සංවත්තනිකන්ති එවං සභාව ධම්මෙසු කොසල්ල ජනකං වාක්‍ය පදං ධම්ම පදං නාම. එවං චිත්තං දමිතබ්බං, එවං ඉන්ද්‍රියානි දමිතබ්බානි, එවං [Pg.162] රාගො විනෙතබ්බො, එවං දොසො විනෙතබ්බොතිආදිනා විනෙතබ්බෙසු විනය කොසල්ලජනකං වාක්‍යපදං විනය පදං නාම. යත්ථ එවරූපං අත්ථ පදඤ්ච ධම්ම පදඤ්ච විනය පදඤ්ච කිඤ්චි නත්ථි. තස්ස වාචා වත්ථුමත්තස්ස එතංනාමං හොතීති යොජනා. ‘‘සම්ඵං’’ති වුත්තප්පකාරං නිරත්ථකවචනං. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු වචීකම්මෙසු. විසංවාදනං නාම විරජ්ඣා පනං. විසංවාදකො නාම විරජ්ඣාපනකො. අත්ථං භඤ්ජති විනාසෙතීති අත්ථ භඤ්ජනකො. ‘‘කම්මපථභෙදො’’ති පටිසන්ධි ජනකො කම්මපථවිසෙසො. ‘‘ඉතරො’’ති අත්ථ භඤ්ජනකතො අඤ්ඤො මුසාවාදො. ‘‘කම්ම මෙවා’’ති පවත්ති විපාක ජනකං වචීකම්මමෙව. ‘‘රජානං’’ති ධූලීනං. තාසු සුගති දුග්ගතීසු උප්පජ්ජන්තීති තදුප්පජ්ජනකානි. ‘‘පථභූතත්තා’’ති උප්පත්තිමග්ගභූතත්තා. ‘‘භෙද පුරෙක්ඛාරෙනා’’ති මිත්තභෙදපුරෙක්ඛාරෙන. මිත්තං භින්දතීති භෙදකො. ‘‘සංකිලිට්ඨ චෙතනා’’ති අත්ථ පුරෙක්ඛාර ධම්ම පුරෙක්ඛාර විනය පුරෙක්ඛාර අනුසාසනි පුරෙක්ඛාර රහිතා කෙවලං භෙදපුරෙක්ඛාර චෙතනා සංකිලිට්ඨ චෙතනා නාම. ‘‘පරෙ භින්නෙ යෙවා’’ති පරජනෙ පරජනෙන මිථුභෙදවසෙන භින්නෙයෙව. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති යං කිඤ්චි අක්කොසවත්ථු. ‘‘අයං පී’’ති අයං ඵරුසවාචාපි. එවං අක්කොසන කම්මංපි අක්කොසිතබ්බස්ස දූරෙ ඨිතස්සපි මතස්සපි සම්පජ්ජතීති යොජනා. අනත්ථං නිරත්ථකවාචා වත්ථු මත්තං විඤ්ඤාපෙතීති අනත්ථවිඤ්ඤාපනකො. ‘‘සච්චතො ගණ්හන්තෙ යෙවා’’ති යථා සො කථෙති, තථා තං වත්ථු උප්පන්න පුබ්බන්ති එවං සච්චතො ගණ්හන්තෙයෙව. කෙචි සච්චතො ගණ්හිත්වා කිඤ්චි වත්ථුං පූජනීය ඨානෙ ඨපෙත්වා ථොමෙන්තා පූජෙන්තා වන්දන්තා පරිහරන්ති. සම්පරායි කත්ථාය තං සරණං ගච්ඡන්ති. සබ්බමෙතං නිරත්ථකං හොති. ‘‘තදස්සාදවසෙනා’’ති තං රාජකථාදිං තත්ථ චිත්තරතිං ලභිත්වා අස්සාදවසෙන කථෙන්තස්සෙව කම්මං හොති. අනිච්ච ලක්ඛණ විභාවනත්ථාය වා රතනත්තය ගුණවිභාවනත්ථාය වා පාප ගරහ කල්‍යාණ සම්භාවනාය වා කථෙන්තස්ස පන සත්ථකමෙව හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අත්ථ ධම්ම විනය නිස්සිතං’’තිආදිං. සෙසමෙත්ථ කායද්වාරෙ දීපිතමෙව.

149. In verbal action. ‘Speaking falsely’ means speaking what is not true. It is called ‘slanderous speech’ (pisuṇā) because it crushes. In the phrase ‘according to linguistic rule’ (nirutti nayena), the omission of letters when one should say piyasuñña karaṇāti is called the linguistic rule (nirutti naya). ‘By whom’ (yenā) refers to the person by whom. ‘Idle chatter’ (samphaṃ): Here, the word saṃ is used in the sense of ‘that by which suffering is pacified,’ thus it refers to what is pleasant and beneficial, as it is said, ‘the saṃ is pleasant and beneficial.’ What kind of pleasant and beneficial? It is said, ‘to be attained by good people.’ By this, it rejects the pleasant and beneficial things that are attained by wicked people. The destruction of benefit and happiness is the breaking of the path leading to them, hence it is said, ‘it breaks the path of benefit and happiness.’ ‘That’ (taṃ vā): Here, ‘that’ (taṃ) refers to benefit and happiness. ‘Devoid of meaning and Dhamma’ (attha dhammāpagatassa) means devoid of meaning and Dhamma. ‘Of a mind with ready wit’ (paṭibhāṇa cittassa) refers to that which is made delightful by the knowledge of ready wit for the delight and increase of the listeners’ minds. ‘Where’ (yatthā) means in whatever path of speech. ‘A statement of meaning, Dhamma, and discipline’ (attha dhamma vinayapadaṃ) refers to a statement of meaning, a statement of Dhamma, and a statement of discipline. Herein, ‘meaning’ (attha) refers to success in health, success in friendship, success in wisdom, success in wealth, and success in possessions. A statement that generates skill in these is called a ‘statement of meaning’ (atthapada). This is good conduct leading to heaven, this is bad conduct leading to the lower realms—a statement that generates skill in the nature of things in this way is called a ‘statement of Dhamma’ (dhammapada). Similarly, a statement that generates skill in what should be disciplined, such as ‘the mind should be trained thus, the faculties should be restrained thus, lust should be removed thus, hatred should be removed thus,’ is called a ‘statement of discipline’ (vinayapada). Where there is no such statement of meaning, Dhamma, or discipline whatsoever, this is the name for that speech which is a mere topic; this is the construction. ‘Idle chatter’ (samphaṃ) refers to meaningless talk of the kind described. ‘Therein’ (tatthā) means in those verbal actions. ‘Causing disharmony’ (visaṃvādanaṃ) means causing estrangement. ‘One who causes disharmony’ (visaṃvādako) means one who causes estrangement. ‘He breaks meaning, he destroys it’ (atthaṃ bhañjati vināseti)—hence he is a ‘breaker of meaning’ (attha bhañjanako). ‘A distinct path of action’ (kammapathabhedo) refers to a distinct type of path of action that generates rebirth-linking. ‘The other’ (itaro) is another kind of false speech apart from the ‘breaker of meaning.’ ‘It is indeed action’ (kamma meva) means it is indeed verbal action that produces results in the course of life. ‘Of dusts’ (rajānaṃ) refers to dusts. They are called ‘those that arise therein’ (taduppajjanakāni) because they arise in happy or unhappy destinies. ‘Because they are a path’ (pathabhūtattā) means because they are a path of arising. ‘With the primary aim of division’ (bheda purekkhārena) means with the primary aim of breaking friendships. ‘He breaks friendships’ (mittaṃ bhindati)—hence he is a ‘breaker’ (bhedako). ‘Defiled intention’ (saṃkiliṭṭha cetanā) is an intention solely aimed at division, devoid of being preceded by meaning, Dhamma, discipline, or instruction. ‘When others are divided’ (pare bhinne yeva) means when people are divided among themselves by mutual division. ‘Whatever’ (yaṃ kiñci) means whatever grounds for abuse. ‘This too’ (ayaṃ pi) means this harsh speech too. Thus, the act of abuse (akkosana kamma) is accomplished even toward one who is far away or deceased; this is the construction. One who makes known a mere topic of useless speech, which is unbeneficial, is a ‘conveyor of the unbeneficial’ (anatthaviññāpanako). ‘When they accept it as true’ (saccato gaṇhante yeva) means when they accept it as true, thinking that the matter occurred in the past just as he says. Some, accepting it as true, place the matter in a venerable position, praising, honoring, venerating, and attending to it. They go for refuge to it for the sake of the future life. All this is meaningless. ‘By way of delight therein’ (tadassādavasena) means it becomes action only for one who speaks by way of delight, having obtained mental pleasure in royal talk and so on. But if one speaks to reveal the characteristic of impermanence, or to reveal the qualities of the Triple Gem, or to censure evil and praise good, then it is purposeful; this is the intention. Therefore, it is said, ‘based on meaning, Dhamma, and discipline,’ and so on. The rest here is as explained in the section on the bodily door.

150. මනොකම්මෙ[Pg.163]. ‘‘අභිඣායන්තී’’ති අතිරෙකතරං ඣායන්ති, චින්තෙන්ති, ඔලොකෙන්ති වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අස්සාදමත්තෙ අඨත්වා’’තිආදිමාහ. ‘‘බ්‍යාපාදෙන්තී’’ති විගතභාවං ආපාදෙන්ති සම්පාපෙන්ති. තඤ්ච ආපාදනං න කායවාචාහි. අථ ඛො චිත්තෙනෙවාති වුත්තං ‘‘චින්තෙන්තී’’ති. ‘‘තබ්බි පරීතතො’’ති සප්පුරිස පඤ්ඤත්තිතො විපරීතෙන. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු මනොකම්මෙසු. ‘‘ඉදං මමස්සා’’ති ඉදං සන්තකං මමසන්තකං භවෙය්‍ය, අහො සාධු වතාති යොජනා. ‘‘අත්තනො කත්වා’’ති අත්තනො සන්තකං කත්වා. ‘‘ලාභාවතිමෙ’’ති එත්ථ සුලාභං ලභන්තීති ලාභා. ‘‘අත්තනො කරෙය්‍යං’’ති අත්තනො සන්තකං කරෙය්‍යං. පරභණ්ඩං වත්ථු යස්සාති පරභණ්ඩ වත්ථුකො. ‘‘වත්ථූ’’ති ආරම්මණභූතං වත්ථු. යාව න පරිණාමෙති, තාව න කම්මපථභෙදො හොතීති යොජනා. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථාසූ’’ති අධිකාරො. ‘‘අයං’’ති අයං සත්තො. ‘‘තස්සා’’ති තස්ස සත්තස්ස. දසවත්ථුකාමිච්ඡාදිට්ඨි නාම ‘නත්ථිදින්නං, නත්ථියිට්ඨං, නත්ථිහුතං’තිආදිකා මිච්ඡාදිට්ඨි. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතෙසු කාචිදිට්ඨියො නත්ථිකාදි සභාවා හොන්ති. ඉධ පන තබ්බහුලනයෙන කම්මමෙවාති වුත්තං. යථාවුත්තොති සම්බන්ධො. ගච්ඡන්තස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘චිත්තුප්පාදො’’ති මග්ගචිත්තුප්පාදෙ. ‘‘පස්සන්තො’’ති තීණි ලක්ඛණානි පස්සන්තො. වුත්තොති සම්බන්ධො. ‘‘නියාමං’’ති සම්මත්ත නියාමං. අවිපරීතනියාමන්ති අත්ථො. පුන ‘‘නියාමං’’ති මිච්ඡත්තනියාමං. විපරීත නියාමන්ති අත්ථො. තිකිච්ඡිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අතෙකිච්ඡො. එකන්තෙන අපායගාමී හොතීති අත්ථො. ‘‘අපස්සිත්වා’’ති දිට්ඨිට්ඨානානං අපස්සිත්වා. ‘‘මිච්ඡාධිමොක්ඛමත්තෙනා’’ති තිත්ථා චරියෙසු සද්දහන මත්තෙනාති අධිප්පායො. ‘‘සකං ආචරියකං’’ති අත්තනො ආචරියස්ස සන්තකභූතං. ඨිතො පුග්ගලො. අට්ඨකථායං වුත්තො, යථාහ මිච්ඡත්තතිකෙ මිච්ඡාසභාවාති මිච්ඡත්තා. විපාකදානෙ සති, ඛන්ධභෙදානන්තරමෙව විපාකදානතො නියතා. මිච්ඡත්තා ච තෙ නියතා චාති මිච්ඡත්තනියතා. සම්මාස භාවාති සම්මත්තා. සම්මත්තා ච තෙ නියතා ච අනන්තරමෙව ඵලදාන නියමෙනාති සම්මත්තනියතාති[Pg.164]. ‘‘තස්සා’’ති මිච්ඡාදිට්ඨියා. ‘‘අචොපෙත්වා’’ති අචාලෙත්වා. ‘‘එතෙනා’’ති එතෙනපි සද්දෙන. ‘‘ඉමෙසං’’ති මනොකම්මානං. ‘‘එතෙනා’’ති මනස්මිං එවාති වචනෙන. ‘‘උපපන්නං’’ති පරිපුණ්ණං. ‘‘උපලක්ඛණාදිවසෙනා’’ති උපලක්ඛණනය නිදස්සනනය පධානනයාදිවසෙන. ‘‘අත්ථන්තරප්පසඞ්ගො හොතී’’ති කථං හොති. එවසද්දෙන විනා පාණාතිපාත කම්මං කායද්වාරෙ බාහුල්ල වුත්තිතො කායකම්මං නාමාති වුත්තෙ ඉදං ලද්ධාතපත්තො රාජකුමාරොති විය උපලක්ඛණනයමත්තං. තෙන සෙසද්වාරෙසුපි බාහුල්ල වුත්තිං උපසල්ලක්ඛෙතීති අත්ථන්තරප්පසඞ්ගො සියාති. එවං සෙසනයෙසුපීති. ‘‘අපිචා’’ති කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති ජොතෙති. ‘‘තෙසූ’’ති පාණවධාදීසු. ‘‘එකං අඞ්ගං’’ති උපක්කමොති චතුත්ථං අඞ්ගං. ‘‘තං සහජාතා චා’’ති චෙතනා සහජාතා ච. චෙතනා පක්ඛෙ භවාති චෙතනා පක්ඛිකා. චෙතනා විය කායකම්මභාවං ගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡන්තී’’ති මනොකම්මන්ති වොහරිතුං අප්පහොනකත්තං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අත්තා පධානං යෙසං තෙ අත්තප්පධානා. අභිජ්ඣාදයො. අත්තප්පධානා න හොන්ති. චෙතනා පධානා හොන්ති. ඉධෙව තෙ අත්තප්පධානා හොන්තීති අත්ථො. ‘‘තථා තථා’’ති අහොවත ඉදං මමස්සාතිආදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසු මනොකම්මෙසු. ‘‘සබ්බෙන සබ්බං’’ති පාටිපදිකපදමෙතං. සබ්බප්පකාරතොති අත්ථො. ‘‘ඉධා’’ති මනොකම්මට්ඨානෙ. ‘‘මනොකම්ම කිච්චවිසෙසෙනා’’ති අහොවත ඉදං මමස්සාතිආදිකෙන කිච්ච විසෙසෙන. මනොකම්ම දීපනා නිට්ඨිතා.

150. On Mental Action. 'Abhijhāyantī' means they contemplate excessively, think, or look upon—this meaning is shown by 'having stood in mere enjoyment' and so on. 'Byāpādentī' means they bring about a state of destruction, they cause to perish. And that bringing about is not by body or speech, but rather by the mind alone—thus it is said, 'thinking'. 'Tabbiparītato' means contrary to what is declared by good people. 'Tatthā' refers to those mental actions. 'Idaṃ mamassā' means 'May this be mine, my possession—oh, how good that would be!'—this is the construction. 'Attano katvā' means making it one's own possession. 'Lābhāvatime' here means they obtain a good gain, thus 'gains'. 'Attano kareyyaṃ' means 'I would make it my own possession'. 'Parabhaṇḍavatthuko' refers to one whose object is another's property. 'Vatthu' means the object that serves as the basis. As long as one does not appropriate it, there is no breach of the path of action—this is the construction. 'Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsu' is the heading. 'Ayaṃ' refers to this being. 'Tassa' refers to that being. The ten-factored wrong view is 'there is no giving, no offering, no sacrifice,' and so on—this is wrong view. Among the sixty-two views, some views are of a nihilistic nature, etc. Here, however, it is said that it is kamma itself, due to its prevalence. 'Yathāvutto' is the connection. For a person who is progressing. 'Cittuppādo' refers to the arising of path-consciousness. 'Passanto' means seeing the three characteristics. 'Vutto' is the connection. 'Niyāmaṃ' means right determination—the meaning is unerring determination. Again, 'niyāmaṃ' means wrong determination—the meaning is erroneous determination. 'Atekiccho' means incurable—the meaning is that one is absolutely bound for the lower realms. 'Apassitvā' means not relying on the bases of views. 'Micchādhimokkhamattenā' means by mere faith in the teachers of other sects—this is the intention. 'Sakaṃ ācariyakaṃ' means what belongs to one's own teacher. A person who is established. It is stated in the commentary, as it says in the triad of wrongness: 'having a wrong nature' means they are wrong. When the result is given, it is given immediately after the breakup of the aggregates, thus they are 'fixed'. They are wrong and they are fixed, thus they are 'fixed in wrongness'. 'Having a right nature' means they are right. They are right and they are fixed by the rule of giving the result immediately after, thus they are 'fixed in rightness'. 'Tassā' refers to wrong view. 'Acopetvā' means not shaking. 'Etenā' means by this very word. 'Imesaṃ' refers to these mental actions. 'Etenā' means 'in the mind itself'—by this expression. 'Upapannaṃ' means complete. 'Upalakkhaṇādivasenā' means by way of the method of indication, exemplification, prominence, and so on. 'Atthantarappasaṅgo hoti' means there is an implication of another meaning. How does this happen? Without the word 'eva', the action of killing living beings is predominantly through the body-door—thus it would be called bodily action. When this is said, it is merely a matter of indication, like saying 'the prince has attained sovereignty.' By this, one should also consider predominant activity in the remaining doors—thus there could be a shift in meaning. Similarly for the remaining methods. 'Apicā' indicates that there is something further to be said. 'Tesu' refers to killing living beings and so on. 'Ekaṃ aṅgaṃ' means the fourth factor, which is effort. 'Taṃ sahajātā ca' means and the co-nascent volition. 'Cetanāpakkhikā' means being on the side of volition. It is said that it attains the state of bodily action, like volition. 'Abbohārikattaṃ gacchantī' means they become incapable of being designated as 'mental action'—this is the meaning. 'Attappadhānā' are those for whom the self is prominent. Covetousness and so on are not self-prominent; volition is prominent. Here, they themselves become prominent—this is the meaning. 'Tathā tathā' means in such and such a way—'Oh, may this be mine!' and so on, by this and that manner. 'Tatthā' refers to those mental actions. 'Sabbena sabbaṃ' is an indeclinable word—the meaning is 'in every way'. 'Idhā' refers to the topic of mental action. 'Manokammakiccavisesena' means by the particular function of mental action, such as 'Oh, may this be mine!' and so on. The exposition of mental action is concluded.

151. ‘‘එත්ථ ච දසන්නං පී’’තිආදීසු. ‘‘තාපී’’ති තා පුබ්බාපරචෙතනායොපි. ආදිතො පට්ඨාය පවත්තා තාපීති සම්බන්ධො. ‘‘යානිපනා’’තිආදීසු. එකො එකස්ස වදති අහං ඉමං සත්තං මාරෙමි, ත්වං අසුකංසත්තං මාරෙහීති. එවං වත්වා උභොපි උපක්කමං කරොන්ති. කම්මං පන උභින්නම්පි න සිජ්ඣති. තත්ථ ආණාපකස්ස ත්වං අසුකං සත්තං මාරෙහීති ආණාපන කම්මං සචෙ සිජ්ඣති. වචීද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මන්ති වුච්චති. ඉධ පන අසිද්ධත්තා වචීද්වාරෙ දිස්ස මානං [Pg.165] වචීකම්මන්ති වුච්චති. වචීදුච්චරිතමත්තන්ති වුත්තං හොති. එසනයො සෙසෙසුපි.

151. In 'Here, too, regarding the ten,' etc. 'Tāpī' refers to those prior and subsequent volitions also. The connection is: those also, which have occurred from the beginning. In 'As for those,' etc. One person says to another, 'I will kill this being; you kill that being.' Having spoken thus, both make an attempt. However, the action does not succeed for either of them. In that case, if the action of ordering by the one who commands—'You kill that being'—succeeds, it is called bodily action occurring through the door of speech. Here, however, since it is unsuccessful, it is called verbal action appearing through the door of speech. It is said to be merely verbal misconduct. This method applies to the remaining cases as well.

‘‘දොසමූලෙනා’’තිආදීසු. දොසො එව මූලං දොසමූලං. දොසො මූලං මස්සාති දොසමූලං. තං සම්පයුත්ත චිත්තන්ති ද්විධා අත්ථො. බ්‍යාපාදො නාම දොසො එව. සො කථං දොසෙන මූලෙන ජායෙය්‍යාති වුත්තං ‘‘පුරිමො බ්‍යාපාදවජ්ජෙහී’’ති. පරතො අභිජ්ඣායම්පි එසනයො. විභාවනිපාඨෙ. නිධිපාඨකා නාම රාජනිධි විධායකා. තත්ථ චණ්ඩො නිග්ගහෙතබ්බොති ආගතත්තා දුට්ඨනිග්ගහත්ථන්ති වුත්තං. රාජූනං අදින්නාදානං මොහමූලෙන ජායතීති යොජනා. ‘‘බ්‍රාහ්මණානඤ්චා’’ති සකසඤ්ඤාය එව යං කිඤ්චි හරන්තානං බ්‍රාහ්මණානඤ්ච කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච. ‘‘ආහරණං’’ති අදින්නාදානවසෙන හරණං. අවහරණන්ති වුත්තං හොති. යො පන මොහො රාජූනං උප්පන්නො, යො ච බ්‍රාහ්මණානං උප්පන්නො, යො ච කම්ම ඵලසම්බන්ධා පවාදීනං උප්පන්නොති සම්බන්ධො. ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’ති ලොභො කම්මානං සුට්ඨුවඩ්ඪනාය නිදානං කාරණං හොතීති යොජනා. සඤ්ජාතා කඞ්ඛායෙසං තෙ සඤ්ජාතකඞ්ඛා. පරිතො උට්ඨාති එත්ථාති පරියුට්ඨානං. කඞ්ඛාය පරියුට්ඨානං කඞ්ඛාපරියුට්ඨානං. ජනානං තානිකම්මානීති සම්බන්ධො.

In 'rooted in hatred,' etc. Hatred itself is the root, thus 'hatred-rooted'. Hatred is its root, thus 'hatred-rooted'. That associated mind—thus, there are two meanings. Ill-will is indeed hatred. How could it arise from hatred as a root? It is said, 'by the faults preceding ill-will'. This same method applies also to covetousness hereafter. In the Vibhāvanī text. Those called 'treasure-reciters' are those who arrange royal treasures. Since it is stated there, 'The fierce should be restrained,' it is said to be for the purpose of restraining the wicked. The connection is: the taking of what is not given by kings arises from delusion as its root. 'And of brahmins' refers to brahmins who take anything with the perception that it is their own, and to those who deny the connection of action and its result. 'Taking' means taking by way of what is not given. It is said to be misappropriation. The connection is: the delusion that has arisen in kings, and that which has arisen in brahmins, and that which has arisen in those who deny the connection of action and its result. 'Greed is the basis for the arising of actions'—the construction is: greed is the basis, the cause, for the thorough increase of actions. 'Those in whom doubt has arisen' are those with arisen doubt. 'It arises all around here,' thus 'obsession'. The obsession of doubt is 'doubt-obsession'. The connection is: those actions of people.

අකුසලකම්මදීපනානිට්ඨිතා.

The exposition of unwholesome kamma is concluded.

157. කුසලකම්මෙ. අයං පන එවමාදීසු සුත්තපදෙසු ආගතොති සම්බන්ධො. ‘‘මෙත්තං කායකම්මං’’ති මෙත්තාසහගතං කායකම්මං. එවං වචීකම්මෙපි. චෙතනා හෙත්ථ කම්මන්ති අධිප්පෙතා. මනොකම්මෙ පන චෙතනාපි යුජ්ජති. අබ්‍යාපාදොපි යුජ්ජති. ඤාණං අනුපරිවත්තීති ඤාණානුපරිවත්තං. ඤාණානුපරිවත්තීතිපි පාඨො, සො යෙවත්ථො. ‘‘පදක්ඛිණං’’ති පවඩ්ඪිතං. අපරං පරියායං දස්සෙති ‘‘යස්මිං පනා’’තිආදිනා. දුස්සීලස්ස භාවො දුස්සිල්‍යං. පාණාතිපාතාදිකම්මං. ‘‘පවත්තමානෙ’’ති කායද්වාරෙ පවත්තමානෙ. ‘‘යං පන කුසලං’’ති පාණාති පාතාදිතො විරති කුසලං[Pg.166]. ‘‘පවත්තමානං’’ති චිත්තෙ පවත්තමානං. ‘‘කිච්ච සීසෙනා’’ති කිච්චප්පධානෙන. කිච්චං පධානං කත්වාති අධිප්පායො. සෙසමෙත්ථ කායකම්මෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

157. Regarding wholesome kamma. The connection here is that this explanation occurs in such sutta passages. “Bodily action of loving-kindness” refers to bodily action accompanied by loving-kindness. The same applies to verbal action. Here, volition is intended as kamma. In the case of mental action, however, both volition and non-ill-will are applicable. “Ñāṇaṃ anuparivattīti” means accompanied by knowledge. The reading “ñāṇānuparivattītipi” also occurs, with the same meaning. “Padakkhiṇaṃ” means increased or developed. Another explanation is given with “as for that which...” etc. The state of being unvirtuous is unvirtuousness, which is actions like killing living beings. “Pavattamāne” means occurring through the body door. “Yaṃ pana kusalaṃ” refers to the wholesome abstention from killing living beings, etc. “Pavattamānaṃ” means occurring in the mind. “Kicca sīsenā” means with duty as the chief. The intention is having made duty the foremost. The rest here regarding bodily action is easily understood.

‘‘වචීකම්මෙපි එසෙවනයො’’ති යස්මිං දුස්සිල්‍යෙ පවත්තමානෙ වාචා අපරිසුද්ධා හොති. වචී සංවරො භිජ්ජතීතිආදිනා වත්තබ්බං. ‘‘අවසෙසං පනා’’ති තීහි කායකම්මෙහි චතූහි වචීකම්මෙහි අවසෙසං. තත්ථ ‘‘තීහි කායකම්මෙහී’’ති තීහි කායදුච්චරිත විරති කම්මෙහි. ‘‘චතූහි වචීකම්මෙහී’’ති චතූහි වචීදුච්චරිත විරති කම්මෙහි. ‘‘සබ්බංපි කල්‍යාණ කම්මං’’ති සබ්බම්පි දානකම්මං, සබ්බම්පි භාවනා කම්මං, අපචායන කම්මං, වෙය්‍යාවච්චකම්මං, පත්තිදානකම්මං, පත්තානුමොදනාකම්මං, ධම්මසවන කම්මං, ධම්ම දෙසනා කම්මං, සබ්බම්පි දිට්ඨිජුකම්මං තීසුද්වාරෙසු පවත්තම්පි මනොකම්මං නාමාති යොජනා. ඉමෙසු පන ද්වීසු පරියායෙසු පච්ඡිමොයෙව පධානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යාව දෙවා’’ති අන්තිම පරිච්ඡෙද ජොතකො නිපාතො. මත්ථකපරිච්ඡෙදෙනාති අත්ථො.

“In verbal action, this is the method” means that when unvirtuousness is occurring, speech becomes impure. It should be said that verbal restraint is broken, and so on. “Avasesaṃ panā” refers to the remainder beyond the three bodily actions and four verbal actions. Therein, “tīhi kāyakammehī” means the three abstentions from bodily misconduct. “Catūhi vacīkammehī” means the four abstentions from verbal misconduct. “Sabbaṃpi kalyāṇa kammaṃ” means all wholesome actions, including all actions of giving, all actions of meditation, actions of reverence, actions of service, actions of dedicating merit, actions of rejoicing in merit, actions of listening to the Dhamma, actions of teaching the Dhamma, and all actions of straightening views; these, even when occurring through the three doors, are called mental action—this is the construction. In these two explanations, however, the latter alone is the main point—this is the connection. “Yāva devā” is a particle indicating the final limit. The meaning is by way of the ultimate limit.

සීලපදෙ. ‘‘සීලයතී’’ති සම්මා දහති ච උපධාරෙති චාති ද්විධා අත්ථො. ‘‘සුසමාහිතානී’’ති සුප්පතිට්ඨිතානි. ‘‘උපරිමෙ කුසල ධම්මෙ’’ති මහග්ගත ලොකුත්තර කුසලධම්මෙ. සත්තසු විසුද්ධීසු උපරිමෙ චිත්ත විසුද්ධාදි කුසලධම්මෙ. ‘‘අධිකුසල ධම්මෙ’’ති අධිකෙ බොධිපක්ඛිය කුසල ධම්මෙ. පරෙහි දින්නං, තදෙව පත්තිං. සබ්බානි පන තානි දානාදීනි කුසලානි. සොධෙන්ති සප්පුරිසාජනා. තානි එවපුඤ්ඤානි. එකමෙකං පුඤ්ඤක්‍රියවත්ථු. ‘‘ඉමිනා පච්චයෙනා’’ති චීවරාදි පච්චයෙන, අන්නපානාදි පච්චයෙන, ධන ධනඤ්ඤාදිපච්චයෙන වා. ‘‘සබ්බංපි චෙතං’’ති සබ්බම්පි එතං දසවිධං පුඤ්ඤං. ‘‘හීනෙන ඡන්දෙනා’’ති යසකාමතාදිවසෙන හීනෙන ඡන්දෙන, හීනෙන චිත්තෙන, හීනෙන වීරියෙන, හීනාය වීමංසාය. ‘‘මජ්ඣිමෙනා’’ති පුඤ්ඤප්ඵලකාමතාදිවසෙන මජ්ඣිමෙන. ‘‘පණීතෙනා’’ති කත්තබ්බමෙවිදන්ති අරියවංසානු බ්‍රූහනවසෙන පණීතෙන ඡන්දාදිනා පවත්ති තං පණීතන්ති යොජනා. ‘‘යසකාමතායා’’ති කිත්ති සද්දකාමතාය වා, පරිවාරකාමතාය වා. ‘‘පුඤ්ඤප්ඵලකාමතායා’’ති [Pg.167] භවසම්පත්ති භොගසම්පත්තිකාමතාය. ‘‘අරියභාවං නිස්සායා’’ති ඉදං දානං නාම අරියානං වංසො. අහම්පි අරියො. තස්මා මයාපි කත්තබ්බමෙවිදන්ති එවං අරියභාවං නිස්සායාති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘අරියො’’ති ආචාර අරියොපි යුජ්ජති දස්සන අරියොපි. තත්ථ ආචාර අරියො නාම සප්පුරිසො පුථුජ්ජන කල්‍යාණකො වුච්චති. දස්සන අරියො නාම පරමත්ථ අරියො. ‘‘පාරමිතා දානං’’ති සබ්බදානෙහි අග්ගපත්තං මහාබොධි සත්තානං පාරඞ්ගතදානං. තඤ්හි සබ්බ සත්තවිමොක්ඛත්ථාය පවත්ති තත්තා අග්ගපත්තං හොති, පාරඞ්ගතං. තතො උත්තරිතරස්ස කස්සචිදානස්ස අභාවතො. සෙසෙසුපි පුඤ්ඤ ක්‍රියවත්ථූසු. ‘‘තිකද්වයං’’ති පුරිමාදි හීනාදි තිකද්වයං. ‘‘අන්තිම වත්ථුනා’’ති අන්තිම වත්ථු අජ්ඣාපජ්ජනෙන වා. ‘‘දුස්සීලො නාමා’’ති දුස්සීල භික්ඛු නාම. සො හි යාවභික්ඛුප්පටීඤ්ඤං න විජහි. තාව භික්ඛු එව. න සාමණෙරො, න ගිහී. තං චෙ අඤ්ඤො භික්ඛු අමූලකෙන අන්තිම වත්ථුනා අනුද්ධංසෙති. අනුද්ධංසෙන්තස්ස සඞ්ඝාදි සෙසො. ඔමසවාදෙ පාචිත්තියං. සහසෙය්‍යට්ඨානෙ තෙන සහ අතිරෙක රත්තිං සයන්තස්සාපි ආපත්ති නත්ථි. තස්මා සො දුස්සීල භික්ඛුත්වෙව වත්තබ්බොති. ‘‘පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බන්ති නත්ථී’’ති යථා සික්ඛං පච්චක්ඛන්තස්ස සබ්බං සමාදානං භිජ්ජති. පුන භික්ඛුභාවං ඉච්ඡන්තෙන පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බං හොති. එවං පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බන්ති නත්ථි. ‘‘ඉතරෙසු පනා’’ති ලිඞ්ගනාසනඞ්ගතො අඤ්ඤෙසු දණ්ඩකම්මඞ්ගෙසු. නිච්චසීලාදීසු. ‘‘යං නිච්චමෙව වට්ටතී’’ති යං පාණාතිපාත විරති සීලං නිච්චමෙව රක්ඛිතුං වට්ටති. අනිච්චං න වට්ටති. කස්මා, පාණඝාතාදිං කරොන්තස්ස සබ්බකාලම්පි දුච්චරිත සම්භවතො. තෙනාහ ‘‘අනිච්චං සාවජ්ජං හොතී’’ති. දුච්චරිතං හොතීති අත්ථො. ‘‘යං නිච්චම්පි වට්ටතී’’ති පකති ගහට්ඨානං යං විකාල භොජනාදි විරති සීලං නිච්චම්පි වට්ටති. ‘‘අනිච්චම්පි වට්ටතී’’ති සමාදාන දිවසං අතික්කමිත්වා විකාල භොජනාදිං කරොන්තස්ස වීතික්කම දොසොවා දුච්චරිත දොසො වා නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘සාවජ්ජං න හොතී’’ති. දුච්චරිතං න හොතීති අත්ථො. තථා දසසීලඤ්ච පකති ගහට්ඨානං [Pg.168] අනිච්චසීලං නාමාති යොජනා. ‘‘අනිච්චසීලමෙව හොතී’’ති පකති ගහට්ඨානං තං දසසීලං යාවජීවං නිච්චං කත්වා සමාදියිත්වා රක්ඛන්තානම්පි අපබ්බජිතත්තා පබ්බජිතෙසු ජාති සභාවෙනෙව සිද්ධං නිච්චසීලං නාම න හොති. යාවජීවං කත්වා සමාදාන වසෙනෙව නිච්චං හොතීති අධිප්පායො. ‘‘වෙසධාරණෙන සහ සිද්ධත්තා’’ති එත්ථ කථං වෙසධාරණෙන සිද්ධං හොතීති. වෙසධාරණං නාම ගිහිවත්ථං පහාය කාසාය වත්ථ ධාරණං. කාසායවත්ථඤ්ච නාම අරහත්තධජො හොති. න ච අරහත්තධජං ධාරෙන්තස්ස සික්ඛාපදං අසමාදියන්තස්සපි විකාලෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති. තථා නච්චාදීනි පස්සිතුං, මාලාදීනි ධාරෙතුං, උච්චාසයනාදීසු වසිතුං, ජාතරූපාදීනි සාදිතුං. කස්මා ඉති චෙ, තෙසඤ්හි තං තං යථාසකං සීලං නිච්චං සුද්ධං කත්වා රක්ඛිතුමෙව වට්ටතීතිආදිනා කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති. ‘‘අප්පනං අපත්තාව අධිප්පෙතා’’ති අප්පනාපත්තානං මහග්ගතභාවනානං විසුං උපරි වක්ඛමානත්තාති අධිප්පායො. ‘‘එත්ථෙවා’’ති ඉමස්මිං භාවනා කම්මෙ එව. ‘‘තෙ සඤ්ඤෙවා’’ති රතනත්තයාදීනං එව ච. ගන්තුං ආරද්ධො ගමිකො. අද්ධානං දීඝමග්ගං ගච්ඡන්තො අද්ධිකො. ‘‘පරිසුද්ධෙනා’’ති ලාභසක්කාරාදි නිරපෙක්ඛතාය අත්තුක්කං සන පරවම්භනාදි රහිතතාය ච පරිසුද්ධෙන. ‘‘හිතප්ඵරණ චිත්තෙනා’’ති මයි කරොන්තෙ ඉමස්ස එත්තකං හිතසුඛං භවිස්සතීති එවං තෙසං හිතසුඛෙසු ඵරණ චිත්තෙන. මෙත්තචිත්තෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘අත්තනො කිච්චෙසු වියා’’ති එතෙන තෙසං සබ්බං කිච්චං අත්තනොභාරං කරොතීති දීපෙති. ‘‘සාධාරණ කරණං’’ති අත්තනො පුඤ්ඤං පරෙසං දානං. අත්ත මනතාපවෙදනියාධුසාධූති වචීභෙදකරණං. තඤ්හිදින්නඤ්චානුමොදිතඤ්ච දිට්ඨධම්මවෙදනීයං ජාතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යොනිසොමනසිකාරෙ ඨත්වාති එත්ථ සිලොකාදිපක්ඛිකං අයොනිසොමනසිකාරං ජහිත්වා සුණන්තස්ස ඉමං ධම්මං සුත්වා අත්ථරසධම්මරසප්පටිසංවෙදී භවිස්සාමීති, දෙසෙන්තස්ස ඉමං දෙසෙන්තො ධම්මස්ස ච සුණන්තානඤ්ච අනුග්ගහං කරිස්සාමීති යොනිසොමනසිකාරෙ ඨත්වා. ලාභ සක්කාරාදි පක්ඛිකො මනසිකාරො අයොනි සොමනසිකාරො [Pg.169] නාම. නිය්‍යානත්ථ නිස්සරණත්ථ පක්ඛිකො යොනිසොමනසිකාරො නාම. නිරවජ්ජ කම්මානි නාම කසිගොරක්ඛාදි කම්මානි. නිරවජ්ජසිප්පානි නාම වඩ්ඪකිසිප්පාදීනි වෙජ්ජසිප්පාදීනි ච. නිරවජ්ජ විජ්ජාඨානානි නාම පරූපරොධර හිතානි අඞ්ගවිජ්ජා වෙදවිජ්ජා මන්තවිජ්ජාදීනි. ‘‘වොදාන කරණං’’ති විසෙසෙන විසුද්ධකරණං. ‘‘තං සභාවත්තා’’ති දානසභාවත්තා. ‘‘චාරිත්ත සීලත්තා’’ති සප්පුරිසානං පකති චාරිත්ත සීලත්තා. පුන ‘‘තං සභාවත්තා’’ති භාවනා සභාවත්තා. තථාහි දෙසෙන්තස්ස ච සුණන්තස්ස ච දෙසනාසොතානුසාරෙන චිත්තභාවනා ඤාණභාවනාවහත්තා දෙසනාසවනා සභාවා හොන්ති. අත්තනො දිට්ඨිං සයමෙව උජුං කරොන්තස්ස ච ඤාණභාවනා කම්මමෙව. තථා පරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා උජුං කරොන්තස්සාපීති. ‘‘ධම්මො නාම නත්ථී’’ති දෙසනා ධම්මො නාම නත්ථි. කස්මා, දානසීලානි දෙසෙන්තෙනපි අන්තෙ ලක්ඛණත්තයෙන සහසච්චප්පකාසනස්ස කත්තබ්බත්තා. එතෙන දෙසනාසවනා අන්තෙ ලක්ඛණත්තයානුපස්සනා භාවනා කම්මට්ඨානෙ පතිට්ඨිතත්තා තං සභාවා හොන්තීති දස්සෙති. ‘‘මනොකම්ම මෙවා’’ති පදුද්ධාරො. ‘‘මනස්මිං එවා’’ති මනොද්වාරෙ එව. ‘‘කිච්චසිද්ධිතො’’ති අප්පනාකිච්චස්ස සිජ්ඣනතො. ‘‘අඞ්ගභාවා සම්භවතො’’ති අප්පනා කිච්චසිද්ධියං අඞ්ගභාවා සම්භවතො. ‘‘තඤ්චභාවනා මය’’න්ති පදුද්ධාරො. ‘‘දානාදිවසෙනා’’ති දානසීලවසෙන. දානවසෙන අප්පවත්තනතොති ඉදං තාව යුජ්ජති. සීලවසෙන අප්පවත්තනතොති ඉදං පන පාළියා න සමෙති. පාළියඤ්හි මහග්ගතජ්ඣානෙසුපි පහානං සීලං වෙරමණි සීලන්තිආදි වුත්තන්ති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘යං පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘පරියායෙන වුත්තං’’ති කෙනපරියායෙන වුත්තන්ති. පකති චාරිත්තං සීලන්ති වුච්චති. උප්පන්නෙ ච පථමජ්ඣානෙ නීවරණානං පහානං නාම පකතිචාරිත්තමෙව පකති නියාමෙන පවත්තමෙව. ඉති පකතිචාරිත්තත්තා සීලන්ති වුත්තං. පුන නීවරණානං පහානමෙව තෙහි විගමනට්ඨෙන වෙරමණීති ච, පිදහනට්ඨෙන සංවරොති ච, පහාන කිච්චං අවිජහනට්ඨෙන අවීතික්කමොති ච, වුත්තං. චෙතනාසීලන්ති එත්ථ පන ඣානසම්පයුත්ත චෙතනා එව වුච්චති. සා ච සීලජාති කත්තා [Pg.170] සීලන්ති වුත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘අප්පනාපත්ත’’න්ති පදුද්ධාරො. ‘‘ඣානභෙදෙනා’’ති පන වත්තබ්බං. රූපාවචරකුසලඤ්හි ඣානභෙදෙන පඤ්චවිධං, ඣානමෙව පන ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධන්ති.

In the section on virtue. The word 'sīlayati' has a twofold meaning: it properly establishes and it properly upholds. 'Susamāhitāni' means well-established. 'Uparime kusala dhamme' refers to the sublime and supramundane wholesome qualities. Among the seven purifications, it refers to the higher wholesome qualities such as purification of mind, and so forth. 'Adhikusala dhamme' means the superior wholesome qualities, namely, the factors of enlightenment. What is given by others, that very attainment. All those wholesome deeds, such as giving, and so forth, noble individuals purify. Those are indeed merits. Each one is a basis for meritorious action. 'Iminā paccayenā' means by means of requisites such as robes, and so forth, or by means of requisites such as food and drink, and so forth, or by means of requisites such as wealth and grain, and so forth. 'Sabbaṃpi cetaṃ' means all this tenfold merit. 'Hīnena chandenā' means with inferior intention, by way of desire for fame, and so forth; with inferior mind, with inferior energy, with inferior investigation. 'Majjhimenā' means with middling intention, by way of desire for the fruits of merit, and so forth. 'Paṇītenā' means that the explanation is 'refined' because it proceeds with refined intention, and so forth, by way of cultivating the noble lineage, thinking, 'This indeed is what should be done.' 'Yasakāmatāyā' means by way of desire for renown or praise, or by way of desire for a retinue. 'Puññapphalakāmatāyā' means by way of desire for prosperity in existence or prosperity in wealth. 'Ariyabhāvaṃ nissāyā' means relying on the noble state, with the meaning that 'this giving is indeed the lineage of the noble ones; I too am noble, therefore this indeed should be done by me.' Here, the term 'ariyo' is applicable to both the noble by conduct and the noble by vision. Among these, the noble by conduct is called a virtuous ordinary person. The noble by vision is the ultimate noble one. 'Pāramitā dānaṃ' refers to the giving that has attained the highest among all givings, the giving that has gone to the far shore by the great beings aspiring for enlightenment. For because it proceeds for the liberation of all beings, it is the highest and has gone to the far shore, there being no giving superior to it. Similarly, in the other bases of meritorious action. 'Tikadvayaṃ' refers to the twofold triad of initial, and so forth, and inferior, and so forth. 'Antima vatthunā' means by committing a final offense. 'Dussīlo nāmā' means he is called an immoral monk. For as long as he does not abandon the declaration of being a monk, he remains a monk—not a novice, not a layperson. If another monk falsely accuses him of a final offense, for the one who falsely accuses, there is a Sanghādisesa offense. In abusive speech, there is a Pācittiya offense. If one sleeps with him in the same lodging for more than one night, there is no offense. Therefore, he should still be called an immoral monk. 'Puna kammavācāya samādātabbanti natthī' means that just as for one who renounces the training, all commitments are broken, and if one wishes to regain monkhood, one must undertake the formal act again by means of a kammavācā; similarly, for the immoral monk, there is no 'must be undertaken again by kammavācā.' 'Itaresu panā' refers to other disciplinary measures apart from those involving expulsion from the order. In the case of permanent virtue, and so forth. 'Yaṃ niccameva vaṭṭatī' means that virtue of abstaining from killing living beings which should always be observed. It should not be temporary. Why? Because unwholesome conduct arises at all times for one who commits killing, and so forth. Therefore, it is said, 'temporary observance is blameworthy.' The meaning is, 'It is unwholesome conduct.' 'Yaṃ niccampi vaṭṭatī' refers to that virtue of abstaining from eating at improper times, and so forth, which is natural for ordinary householders, which can always be observed. 'Aniccampi vaṭṭatī' means that the intention is that for one who eats at improper times, and so forth, after the day of undertaking the precept has passed, there is no fault of transgression or fault of unwholesome conduct. Therefore, it is said, 'It is not blameworthy.' The meaning is, 'It is not unwholesome conduct.' Similarly, the explanation is that the ten precepts for ordinary householders are called temporary virtue. 'Aniccasīlameva hotī' means that even for ordinary householders who undertake and observe those ten precepts as permanent for life, because they are not ordained, it is not called permanent virtue that is established by the very nature of being ordained among the ordained. The intention is that it is permanent only by way of undertaking it for life. 'Vesadhāraṇena saha siddhattā' means how is it established by wearing the robe? Wearing the robe means abandoning householder's clothes and wearing the saffron robe. And the saffron robe is indeed the banner of arahantship. And it is not proper for one who wears the banner of arahantship to eat at improper times, even if one has not undertaken the training rules. Similarly, to watch dances, and so forth, to wear garlands, and so forth, to dwell in high beds, and so forth, to accept gold and silver, and so forth. If it is asked, 'Why?', the reason, namely, that 'for them, each respective virtue should always be observed purely,' and so forth, has already been stated below. 'Appanaṃ apattāva adhippetā' means the intention is that the sublime meditations that have attained absorption will be explained separately above. 'Etthevā' means only in this work of development. 'Te saññevā' means only of the Triple Gem, and so forth. A 'gamika' is one who has set out to go. An 'addhika' is one who is going a long journey. 'Parisuddhenā' means purified by being free from concern for gain and honor, and so forth, and by being free from self-exaltation and disparagement of others, and so forth. 'Hitappharaṇa cittenā' means with a mind pervading their welfare and happiness, thinking, 'By my doing this, so much welfare and happiness will come to them.' It is said to be a mind of loving-kindness. 'Attano kiccesu viyā' means by this, it is shown that one takes upon oneself all their duties as one's own burden. 'Sādhāraṇa karaṇaṃ' means the giving of one's merit to others. Making an utterance, such as 'sādhu,' which expresses one's satisfaction. The connection is that what is given and what is rejoiced in becomes experienceable in this very life. 'Yonisomanasikāre ṭhatvā' means abandoning unwise attention that is on the side of fame, and so forth; for the listener, standing in wise attention, thinking, 'Having heard this Dhamma, I will experience the taste of the meaning and the taste of the Dhamma'; and for the teacher, teaching this, thinking, 'I will benefit the Dhamma and the listeners.' Attention that is on the side of gain and honor, and so forth, is called unwise attention. Attention that is on the side of deliverance and escape is called wise attention. Blameless occupations are occupations such as farming and cattle-tending, and so forth. Blameless crafts are crafts such as carpentry, and so forth, and medical crafts, and so forth. Blameless fields of knowledge are fields of knowledge that are beneficial and do not oppress others, such as limb-knowledge, Vedic knowledge, and mantra knowledge, and so forth. 'Vodāna karaṇaṃ' means a special purification. 'Taṃ sabhāvattā' means because of the nature of giving. 'Cāritta sīlattā' means because of the natural virtuous conduct of noble individuals. Again, 'taṃ sabhāvattā' means because of the nature of development. For teaching and listening are of such a nature that they lead to the development of mind and the development of wisdom for both the teacher and the listener, in accordance with the stream of the teaching. And for one who straightens one's own view by oneself, it is indeed the work of developing wisdom. Similarly, for one who straightens their view after hearing the Dhamma teaching from another. 'Dhammo nāma natthī' means there is no Dhamma called 'teaching.' Why? Because even when teaching giving and virtue, ultimately, the revelation of the Four Noble Truths together with the three characteristics must be done. By this, it is shown that teaching and listening are of such a nature because they are established in the meditation subject of observing the three characteristics at the end. 'Manokamma mevā' is the extraction of the word. 'Manasmiṃ evā' means only in the mind-door. 'Kiccasiddhito' means from the accomplishment of the function of absorption. 'Aṅgabhāvā sambhavato' means because of the arising of the factors as limbs in the accomplishment of absorption. 'Tañcabhāvanā maya' is the extraction of the word. 'Dānādivasenā' means by way of giving and virtue. To say that it does not proceed by way of giving is indeed appropriate. But to say that it does not proceed by way of virtue does not accord with the Pali. For in the Pali, the objection is raised that even in the sublime jhānas, abandonment is called virtue, virtue of restraint, and so forth. Avoiding that, he says, 'But that which...' and so forth. 'Pariyāyena vuttaṃ' means by what mode is it said? Natural conduct is called virtue. And when the first jhāna arises, the abandoning of the hindrances is indeed natural conduct, proceeding by natural rule. Thus, because it is natural conduct, it is called virtue. Further, the abandoning of the hindrances is called 'restraint' by way of their removal, and 'restraint' by way of their suppression, and 'non-transgression' by way of not abandoning the function of abandoning. Here, 'volitional virtue' refers to the volition associated with jhāna. And it should be understood that it is called virtue because it is of the nature of virtue. 'Appanāpatta' is the extraction of the word. 'Jhānabhedenā' should be said. For wholesome form-sphere consciousness is fivefold by the distinction of jhāna, and jhāna itself is fivefold by the distinction of jhāna factors.

කුසලකම්මදීපනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of Wholesome Kamma is concluded.

153. ‘‘එත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ’’ති ධම්මසඞ්ගණි පාළියං. ‘‘දස්සනෙනා’’ති සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණෙන. ‘‘තං’’ති උද්ධච්ච චෙතනං. ‘‘භාවනායා’’ති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතාය භාවනාය. පාළිපාඨෙ. ‘‘චිත්තුප්පාදා’’ති චිත්තචෙතසිකා වුච්චන්ති. ‘‘සියා’’ති එකච්චෙති අත්ථෙ නිපාත පදං. ඉමෙසු ඡසු චිත්තුප්පාදෙසු එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා සොතාපත්ති මග්ගෙන පහාතබ්බා, එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා තීහි උපරි මග්ගෙහි පහාතබ්බාති අත්ථො. තත්ථ පථමපදෙ ‘‘එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා’’ති කම්මපථපත්තකම්මසහජාතා ඡ චිත්තුප්පාදා. දුතීය පදෙ ‘‘එකච්චෙ ඡ චිත්තුප්පාදා’’ති අකම්මපථ පත්තා ධම්මිකෙසු ඨානෙසු අස්සාදනාභි නන්දාදිවසෙන පවත්තා ඡ චිත්තුප්පාදා. ‘‘තත්ථා’’ති ධම්මසඞ්ගහෙ. ‘‘ඉතරත්ථා’’ති ඉතරෙසු භාවනාය පහාතබ්බෙසු. ‘‘තස්සා’’ති නානක්ඛණික කම්මපච්චයස්ස. පාළිපාඨෙ. ‘‘සහජාතා’’ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි සහජාතා. ‘‘නානක්ඛණිකා’’ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි අසහජාතා අතීතකාලභූතෙ නානක්ඛණෙ පවත්තා පාණාතිපාතාදි චෙතනා. ‘‘යදි එවං’’ති එවං යදි සියාති අත්ථො. යදි උද්ධච්ච චෙතනා දස්සන පදෙ අනුද්ධටත්තා පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪතීති විඤ්ඤායෙය්‍ය. එවං සතීති පාඨසෙසො. ‘‘චෙ’’ති චෙ වදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න සක්කා වත්තුං. ‘‘තස්සා විපාකස්සා’’ති තස්සා උද්ධච්ච චෙතනාය විපාකස්ස. පාළිපාඨෙ. ‘‘ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං’’ති ඉමෙ ධම්මෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නඤ්ඤාණං. ‘‘තෙසං විපාකෙ’’ති උද්ධච්ච සහගතානං විපාකෙ. ‘‘ඤාණං’’ති තං විපාකං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නඤ්ඤාණං. ‘‘සබ්බ දුබ්බලන්ති ච සක්කා වත්තුං’’ති සම්බන්ධො. ‘‘අතිවිය කාළකධම්මත්තා’’ති බුද්ධාදීසු මහන්තෙසු ඨානෙසු සද්ධාරතනස්ස [Pg.171] අන්තරායං කත්වා පවත්තනතො අතියෙවකණ්හ ධම්මත්තා. තස්සා විචිකිච්ඡා චෙතනාය පටිසන්ධි ආකඩ්ඪනම්පි විඤ්ඤාතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘සභාව විරුද්ධත්තා යෙවා’’ති විචිකිච්ඡා අසන්නිට්ඨාන සභාවා. අධිමොක්ඛො සන්නිට්ඨාන සභාවොති එවං සභාව විරුද්ධත්තායෙව.

153. In "Etthā," etc. "Dhammasaṅgahe" refers to the Dhammasaṅgaṇi Pāḷi. "Dassanenā" means by the knowledge of the path of stream-entry. "Taṃ" refers to the volition of restlessness. "Bhāvanāyā" means by the development consisting of the three higher paths. In the Pāḷi text, "cittuppādā" refers to consciousness and mental factors. "Siyā" is a particle in the sense of "some." Among these six arisings of consciousness, some six arisings of consciousness are to be abandoned by the path of stream-entry, and some six arisings of consciousness are to be abandoned by the three higher paths—this is the meaning. Therein, in the first part, "some six arisings of consciousness" refers to the six arisings of consciousness co-arisen with kamma that has reached the path of action. In the second part, "some six arisings of consciousness" refers to the six arisings of consciousness that have not reached the path of action, which have arisen by way of enjoying and delighting in lawful matters, etc. "Tatthā" refers to the Dhammasaṅgaṇi. "Itaratthā" refers to the others to be abandoned by development. "Tassā" refers to the kamma-condition of different moments. In the Pāḷi text, "sahajātā" means co-arisen with its own resultants. "Nānakkhaṇikā" refers to the volitions of killing living beings, etc., which are not co-arisen with their own resultants and have occurred at different moments in the past. "Yadi evaṃ" means "if it were so." If the volition of restlessness, not being eradicated in the stage of seeing, would not draw forth rebirth-linking—this should be understood. "Evaṃ sati" is the remainder of the text. "Ce" means "if one were to say." "Nā" means "it cannot be said." "Tassā vipākassā" refers to the result of that volition of restlessness. In the Pāḷi text, "imesu dhammesu ñāṇaṃ" means the knowledge that has arisen having taken these phenomena as its object. "Tesaṃ vipāke" refers to the result of those states associated with restlessness. "Ñāṇaṃ" means the knowledge that has arisen having taken that result as its object. The connection is: "and it is possible to say it is the weakest of all." "Ativiya kāḷakadhammattā" means because of being an extremely black phenomenon, since it arises by creating an obstruction to the jewel of faith in great matters such as the Buddhas. The application is that the drawing forth of rebirth-linking by the volition of doubt should also be understood. "Sabhāva viruddhattā yevā" means: doubt has the nature of indecisiveness, and resolution has the nature of decisiveness; thus, it is precisely because they are opposed in nature.

‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘විපච්චතීති විපාචෙතී’’ති වදන්ති. තං පන පදරූපෙන න සමෙතීති අඤ්ඤං අත්ථං වදන්තො ‘‘සබ්බම්පි වා’’තිආදිමාහ. ‘‘මහාසම්පත්තියො සමුට්ඨාපෙත්වා’’ති දෙවලොකෙ දෙවසම්පත්ති සදිසා දිබ්බවිමානාදිකා මහාසම්පත්තියො සමුට්ඨාපෙත්වා. ඉදං ‘‘ඔකාසං කත්වා’’ති පදෙ විසෙසනං. තත්ථ ‘‘සුඛ විපාකං’’ති ඉදං අට්ඨ අහෙතුක විපාකානි සන්ධාය වුත්තං. රූපලොකෙ බ්‍රහ්මානං රූපකායො රූපාවචර කම්මෙන නිබ්බත්තො. සො ච කාමාවචර ධම්ම සමූහො එව. එවං සන්තෙ තස්මිං ලොකෙ පඤ්ච අහෙතුක විපාකානිපි රූපාවචර කම්මෙන නිබ්බත්තානි සියුන්ති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘රූපාවචර කුසලංහී’’තිආදිමාහ. ‘‘තානී’’ති අපායභූමියං උප්පන්නානි අට්ඨ අහෙතුක විපාකානි. ‘‘සබ්බස්මිං කාමලොකෙ’’ති එකාදසවිධෙ කාමලොකෙ. ‘‘තෙසු චා’’ති තෙසු අට්ඨ අහෙතුක විපාකෙසු ච. ‘‘ආරම්මණන්තරෙ’’ති කසිණ නිමිත්තාදිතො අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ. ‘‘නිමිත්තා රම්මණෙ’’ති කසිණ නිමිත්තාදිකෙ නිමිත්ත පඤ්ඤත්තා රම්මණෙ. ‘‘තානි පඤ්චවිපාකානී’’ති චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච අහෙතුක විපාකානි කාමාවචර කුසල කම්මස්සෙව විපාකානි හොන්තීති යොජනා. ‘‘සොළසක මග්ගො’’ති සොළසකථා මග්ගො කථාපබන්ධො. එවං ද්වාදස කමග්ගො. ‘‘අහෙතුකට්ඨක’’න්ති අහෙතුක විපාකට්ඨකං. සම්මා පකාරෙන ජානාතීති සම්පජානං. ඤාණං. සම්පජානෙන කතන්ති විග්ගහො. න සම්පජානකතං අසම්පජානකතං. ‘‘සද්දහිත්වා’’ති එතෙන දිට්ඨුජු කම්මඤාණ සම්පත්තිං දීපෙති. න හි තෙන ඤාණෙන අසම්පන්නො කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච සද්දහතීති. ජානිත්වාති වා පාඨො සියා. ‘‘එකමෙකං’’ති එකමෙකං කුසලකම්මං. ‘‘කුසල සමයෙ’’ති කුසල කම්ම කරණකාලෙ. කුසලුප්පත්තිකාලෙ වා. යස්සමෙ ඊදිසං පුඤ්ඤං [Pg.172] පසුතං. තස්සමෙ භවලාභො භොගලාභො මිත්තලාභො සබ්බෙලාභා එකන්තෙන සුලාභාති අත්ථො. ‘‘සුලද්ධං’’ති ඉදං පුඤ්ඤං සුලද්ධං. දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු සංසරිත්වාති පාඨසෙසො. ‘‘සෙසෙනා’’ති තස්සකම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘එකපිණ්ඩපාතස්මිං’’ති එකවාරං පිණ්ඩපාතදානෙ. සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා යං වුත්තං ‘එකා චෙතනා එකමෙව පටිසන්ධිං දෙතී’ති, තං සුවුත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘පටිපක්ඛෙහී’’ති පටිපක්ඛෙහි අකුසලෙහි. විසෙසෙන භුසං මුළ්හො බ්‍යාමුළ්හො. අතිවිය බ්‍යාමුළ්හො අතිබ්‍යාමුළ්හො. අතිබ්‍යාමුළ්හත්ථාය පච්චයභූතන්ති විග්ගහො. අතිදුප්පඤ්ඤාය පච්චයභූතන්ති අත්ථො. සො හි ථෙරො වදතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉති කත්වා’’ති එවං මනසිකරිත්වා. ‘‘සන්නිහිතපච්චයමත්තෙනා’’ති ආසන්නෙ සණ්ඨිතපච්චය මත්තෙන. ‘‘පුබ්බපයොග පච්චයමත්තෙනා’’ති වුත්තං හොති. බලවකම්මවසෙන උප්පන්නත්තා තික්ඛතරං විපාකං. යදා පයොග රහිතෙන පච්චයගණෙන උප්පජ්ජති, තදා අසඞ්ඛාරිකං නාම. යදා පයොගසහිතෙන, තදා සසඞ්ඛාරිකං නාම. තත්ථ අසඞ්ඛාරිකං තික්ඛං නාම. සසඞ්ඛාරිකං මන්දං නාම. තථා දුබ්බල කම්මෙන උප්පන්නෙ මන්දවිපාකෙපි යොජෙතබ්බං. එවං තික්ඛමන්දානං මන්දතික්ඛතාපත්ති නාම සියා. න ච තථා සක්කා භවිතුන්ති අධිප්පායො. එත්ථ සියා, යදි පුබ්බකම්මවසෙන අට්ඨන්නං මහාවිපාකානං සඞ්ඛාරභෙදො සිද්ධො සියා, අට්ඨන්නං අහෙතුක විපාකානම්පි සොසඞ්ඛාරභෙදො සිද්ධො භවෙය්‍ය. තානිපි හි කානිචි අසඞ්ඛාරිකෙන කම්මෙන නිබ්බත්තානි, කානිචි සසඞ්ඛාරිකෙනාති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘අහෙතුක විපාකානං පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘උභයකම්ම නිබ්බත්තනං’’ති තෙසං සඞ්ඛාර භෙදරහිතත්තා අසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි විරොධො නත්ථි. සසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි විරොධො නත්ථි. අසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි නිබ්බත්තන්ති. සසඞ්ඛාරික කම්මෙනපි නිබ්බත්තන්ති. එවං උභයකම්ම නිබ්බත්තනං යුත්තං. ‘‘ඉති අධිප්පායො’’ති තස්ස ථෙරස්ස අධිප්පායො. ‘‘න කම්මාගමන වසෙනා’’ති කම්මසඞ්ඛාතස්ස චිරකාලතො ආගමන පච්චයස්ස වසෙන. ‘‘ආගමනං’’ති ච ආගච්ඡති එතෙනාති ආගමනන්ති විග්ගහො. ‘‘කම්මභවෙ’’ති අතීතෙ [Pg.173] කම්මකරණභවෙ. ‘‘කෙචනා’’ති කෙචි. අට්ඨසාලිනියං පන ආගතාති ච. පටිසම්භිදා මග්ගෙ පන ද්විහෙතුකා වුත්තාති ච සම්බන්ධො. ඉමස්මිං ඨානෙ පටිසම්භිදා මග්ගට්ඨකථා වචනම්පි වත්තබ්බන්ති වදන්තො ‘‘තත්ථ පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘තීසුඛණෙසූ’’ති කම්මක්ඛණෙ නිකන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධික්ඛණෙති තීසුඛණෙසු. ‘‘ටීකාකාරාපනා’’ති අභිධම්මටීකාකාරාපන. ‘‘සාවසෙසපාඨො’’ති පාළියං තිහෙතුකෙන කම්මෙන ද්විහෙතුක පටිසන්ධි, ද්විහෙතුකෙන කම්මෙන අහෙතුක පටිසන්ධි අවසෙසා හොති. එවං අවසෙස වාක්‍ය සහිතො පාඨො. සරික්ඛමෙව සරික්ඛකං. කම්මෙන සරික්ඛකං සදිසං කම්මසරික්ඛකං. විපාකං. ‘‘මහාථෙරෙනා’’ති සාරිපුත්ත මහාථෙරෙන. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා ටීකාකාරානං වචනං උපත්ථම්භෙති.

In 'Sabbatthā,' etc. They say, 'It ripens' means 'it causes to ripen.' But since that does not fit the word form, stating another meaning, he says 'all or,' etc. 'Having produced great prosperity' refers to producing great prosperity in the heavenly world, such as divine mansions, similar to the prosperity of the gods. This qualifies the phrase 'having made an opportunity.' Here, 'pleasant result' refers to the eight rootless resultant states. In the form realm, the Brahmā’s form body is produced by form-sphere kamma. And that too is merely a collection of sense-sphere phenomena. If so, then in that realm, the five rootless resultant states could also be produced by form-sphere kamma—this is an objection. To counter it, it is said, 'for form-sphere wholesome kamma…,' etc. 'Those' refers to the eight rootless resultant states arisen in the plane of misery. 'In all the sense-sphere world' means the elevenfold sense-sphere world. 'And among them' means among those eight rootless resultant states. 'With another object' means with an object other than a kasiṇa sign, etc. 'With a sign as object' means with a conceptualized object like a kasiṇa sign. 'Those five resultants' refers to the five rootless resultants—eye-consciousness, etc.—which are solely the results of sense-sphere wholesome kamma. This is the connection. 'The sixteenfold path' means the sixteenfold discourse, a connected discourse. Similarly, the twelvefold kamma path. 'The rootless octad' means the octad of rootless results. `Sampajāna` is one who knows rightly; it is knowledge. The analysis is 'done with thorough knowledge.' 'Not done with thorough knowledge' is `asampajānakata`. 'Having faith' indicates the perfection of right view and knowledge regarding kamma. For one not endowed with such knowledge does not have faith in kamma and its results. Alternatively, the reading could be 'having known.' 'One by one' means each wholesome kamma. 'At the time of wholesomeness' means at the time of performing wholesome kamma, or at the time of the arising of wholesomeness. 'For whom such merit is produced, for them the attainment of existence, wealth, friends, and all gains are certainly easy to obtain'—this is the meaning. 'Well-gained' means this merit is well-gained. 'Having wandered among gods and humans' is the remainder of the passage. 'With the remainder' means with the remaining result of that kamma. This is the commentary reading. 'In a single alms offering' means giving alms food once. This is stated in the Saṃyutta commentary. Therefore, what is said—'a single volition produces just one rebirth-linking'—is well said. This is the intention. 'By opposing factors' means by unwholesome opposing factors. `Byāmuḷho` means especially and greatly deluded; `atibyāmuḷho` means extremely bewildered. The analysis is that it is a condition for the state of being extremely bewildered. The meaning is that it is a condition for extreme lack of wisdom. 'That elder says thus' is the connection. 'Having done thus' means having attended to it thus. 'Merely with the condition present nearby' means merely with the condition established nearby. 'It is said to be merely the condition of prior effort.' Because it arises due to strong kamma, the result is more intense. When it arises from a group of conditions without effort, it is called 'unprompted.' When it arises with effort, it is called 'prompted.' Here, the unprompted is called 'sharp,' and the prompted is called 'mild.' Similarly, this should be applied even to a mild resultant produced by weak kamma. Thus, there could be an occurrence of the sharp becoming mild and the mild becoming sharp. But it is not possible for it to be so—this is the intention. Here, if, due to past kamma, the distinction of prompting for the eight great results were established, then the distinction of prompting for the eight rootless resultants would also be established. For some of them are produced by unprompted kamma, and some by prompted kamma—this is the objection. To counter it, it is said, 'but for the rootless resultants…,' etc. 'Produced by both kammas' means since they lack the distinction of prompting, there is no conflict with unprompted kamma or prompted kamma. They are produced by unprompted kamma and also by prompted kamma. Thus, it is fitting that they are produced by both kammas. 'This is the intention' means that elder’s intention. 'Not due to the arrival of kamma' means not due to the condition of the arrival after a long time of what is called kamma. 'Arrival' is analyzed as 'it comes by this.' 'In the kamma existence' means in the past existence of performing kamma. 'Some' means certain ones. And it is said in the Aṭṭhasālinī 'has come.' In the Paṭisambhidāmagga, however, 'the two-rooted are mentioned'—this is the connection. In this context, saying that the statement of the Paṭisambhidāmagga commentary should also be cited, he states, 'but there…,' etc. 'In the three moments' means the three moments: the kamma moment, the craving moment, and the rebirth-linking moment. 'The subcommentary’s explanation' means the explanation of the Abhidhamma subcommentary. 'The passage with a remainder' means in the text, with three-rooted kamma, two-rooted rebirth-linking occurs, and with two-rooted kamma, rootless rebirth-linking remains. Thus, the passage is accompanied by the remaining statement. `Sarikkhaka` is the same as `sarikkha` (similar). 'Similar to the kamma' (`kammasarikkhakaṃ`) means similar to the kamma; it refers to the result. 'By the great elder' means by the elder Sāriputta. 'And having done thus,' etc., supports the statement of the subcommentary’s authors.

කාමාවචරකම්මං නිට්ඨිතං.

Sense-sphere kamma is concluded.

154. රූපාවචරකම්මෙ. ‘‘අප්පගුණතායා’’ති අපරිචිතතාය. අවඩ්ඪතාය. ‘‘හීනෙහි ඡන්දාදීහී’’ති ලාභසක්කාර සිලොකාදි සාපෙක්ඛතාය හීනෙහි ඡන්දාදීහි. ‘‘තෙ ධම්මා’’ති ඡන්දාදයො ධම්මා. තානි ඉධ නාධිප්පෙතානි. කස්මා, උපපත්තිප්පභෙදස්ස අසාධකත්තාති අධිප්පායො. ‘‘ඉමානෙවා’’ති ඉමානි එව ඣානානි. ‘‘තිවිධාසූ’’ති එකස්මිංතලෙ බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදි වසෙන තිවිධාසු. ‘‘අට්ඨාරසප්පභෙදෙන විභජිත්වා’’ති තීසු හීන මජ්ඣිමපණීතෙසු එකෙකස්මිං හීන හීනං හීන මජ්ඣිමං හීන පණීතන්තිආදිනා විභත්තෙන නවවිධානි හොන්ති. පුන තෙසු තීණි මජ්ඣිමානි. මජ්ඣිමහීනං මජ්ඣිමමජ්ඣිමන්තිආදිනා විභත්තානි නවවිධානි හොන්ති. එවං අට්ඨාරසභෙදෙන විභජිත්වා. ‘‘කම්මද්වාරානි නාමා’’ති කම්මප්පවත්ති මුඛානි නාම. ‘‘ඉමෙහි පභාවිතත්තා’’ති ඉමෙහි පභාවෙහි මූලකාරණෙහි පභාවිතත්තා පවත්තාපිතත්තා. ‘‘අට්ඨාරසඛත්තියා’’ති හීනමජ්ඣිමාදිභෙදෙන අට්ඨාරස ඛත්තියා. තථා අට්ඨාරස බ්‍රාහ්මණාදයො. අට්ඨ චත්තාලීස ගොත්තානි නාම හීනමජ්ඣිමා දිවසෙන [Pg.174] විභත්තානි ගොතමගොත්තාදීනි අට්ඨචත්තාලීස ගොත්තානි. තෙසං චාරිත්ත පටිපත්තිභූතානි චරණානිපි අට්ඨචත්තාලීස හොන්තීති. එත්ථ සියා. පුරිම වචනෙ හීනාදීනි බ්‍රහ්මලොකෙ, අට්ඨකථා වචනෙහීනාදීනි මනුස්සලොකෙති සාධෙතබ්බං අඤ්ඤං, සාධකං අඤ්ඤන්ති චොදනා. තං පරිහරති ‘‘එතෙනහී’’තිආදිනා. ‘‘උපලක්ඛෙතී’’ති පච්චක්ඛතො පාකටං එකදෙසං දස්සෙත්වා අපාකටෙ තාදිසෙපි ජානාපෙතීති අත්ථො. ‘‘සමත්ථා සමත්ථං වා’’ති සමත්ථා සමත්ථභාවං වා. ‘‘තථා හානෙනා’’ති තථාහි අනෙන ආචරියෙන. අනුරුද්ධා චරියෙනාති වුත්තං හොති. නාම රූප පරිච්ඡෙදෙ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ සති, මහබ්බලෙ විජ්ජමානෙ මහග්ගතකම්මං විපාකං ජනෙති. තාදිසං හෙතුං අලද්ධා අලභිත්වා අභිඤ්ඤා චෙතනා විපාකං න පච්චතීති යොජනා. තත්ථ ‘‘සමානා සෙවනෙ’’ති භූමිසමානතා වසෙන සමානාසෙවනෙ. කාමජවනං කාමජවනෙන සමානාසෙවනං. රූපජවනං රූපජවනෙන. අරූපජවනං අරූපජවනෙනාති දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සමානභූමිකතො’’තිආදි. තත්ථ ‘‘තදභාවතො’’ති තාදිසස්ස බලවභාවස්ස අභාවතො. එකවාරමත්තභූතා මහග්ගත චෙතනා ච. ‘‘සබ්බ පථමභූතා’’ති සමාපත්ති වීථීසු ගොත්‍රභුස්ස අනන්තරෙ මහග්ගත ජවනං සන්ධාය වුත්තං. ලොකුත්තර මග්ගචෙතනා කදාචිපි සමානා සෙවනං න ලභති. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරතො පට්ඨාය යාවජීවම්පි භවන්තරෙපි අරියඵලං ජනෙතියෙව. එවමෙවාති වුත්තං හොති. ඉදං පවත්තිඵලං නාම හොති, ඉධ පන පටිසන්ධි ඵලං විචාරිතං, තස්මා අසමානං ඉදං නිදස්සනන්ති චෙ. වුච්චතෙ. මග්ගචෙතනා නාම තණ්හා සහායකං වට්ටගාමි කම්මං න හොති. අතණ්හා සහායකං විවට්ටගාමි කම්මං හොති. තස්මා පටිසන්ධිං න දෙති. සචෙ පන තං තණ්හා සහායකං වට්ටගාමිකම්මං භවෙය්‍ය. පටිසන්ධි කාලෙපි ඵලං දදෙය්‍ය. අසමානා සෙවනතා පමාණං න භවෙය්‍ය. එවං අඤ්ඤකාරණත්තා අසමානං නිදස්සනං හොති. න අසමානා සෙවනතායාති දට්ඨබ්බං. ‘‘උපචිතත්තා’’ති පුනප්පුනං ආසෙවන ලාභෙන වඩ්ඪිතත්තා. ‘‘සා චෙතනා’’තිආදිකම්මිකමහග්ගත චෙතනා ච. ‘‘නා’’ති චොදනා[Pg.175], න සියාති අත්ථො. න ච සාපි සමානභූමක ධම්මතො ලද්ධා සෙවනා හොති. එවං සන්තෙපි කතත්තා භාවිතත්තාති වුත්තං. භාවිතත්තාති ච පුනප්පුනං ආසෙවන ලාභෙන වඩ්ඪිතත්තා ඉච්චෙවත්ථො. තස්මා විඤ්ඤායති අසමානභූමිකෙහි පුබ්බභාගප්පවත්තෙහි කාමජවනෙහි පරම්පරතො පුනප්පුනං ලද්ධා සෙවනතාය එව ඉධ උපචිතත්තාති වුත්තන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘උභයත්ථ පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘උභයත්ථා’’ති උභයෙසු කතත්තා උපචිතත්තාති ච කතත්තා භාවිතත්තාති ච වුත්තෙසු පාඨෙසු. ‘‘පථම සමන්නාහාරතො පට්ටායා’’ති මහග්ගතජ්ඣානෙ අප්පනාවීථිතො පුරෙ ද්වීසු පරිකම්ම භාවනා උපචාර භාවනාසු පරිකම්ම භාවනං භාවෙන්තස්ස පථවී පථවීතිආදිනා පථම සමන්නාහාරතො පට්ඨාය. ලොකුත්තර මග්ගෙපන දසසු විපස්සනා ඤාණෙසු සබ්බපථමං සම්මසනඤ්ඤාණං භාවෙන්තස්ස රූපං අනිච්චං වෙදනා අනිච්චාතිආදිනා පථම සමන්නාහාරතො පට්ඨායාති අත්ථො. උපචිනිත්වාති ච භාවෙත්වාති ච වඩ්ඪෙත්වා ඉච්චෙව අත්ථො. ‘‘අබ්භුණ්හා’’ති අභිනවාති වුත්තං හොති. ‘‘අයං වාදො’’ති අනුරුද්ධා චරියස්ස වාදො. යදි එවං, අට්ඨකථාසු සඞ්ඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණ පද නිද්දෙසෙසු අභිඤ්ඤා චෙතනා පනෙත්ථ පරතො විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො න හොතීති න ගහිතාති වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤං යුත්තං කාරණං වත්තබ්බන්ති, තං වදන්තො ‘‘චතුත්ථජ්ඣාන සමාධිස්ස පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘ටීකාකාරා’’ති අභිධම්මටීකාකාරා. ‘‘තස්සා පනා’’තිආදි අත්තනොවාද දස්සනං. සාධෙන්තියා අභිඤ්ඤා චෙතනාය. අචිත්තකභව පත්ථනාසහිතං සඤ්ඤා විරාගන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉධා’’ති මනුස්ස ලොකෙ.

154. Regarding fine-material-sphere kamma. 'Due to lack of qualities' means due to unfamiliarity, due to non-development. 'By inferior desires, etc.' means by inferior desires, etc., due to being desirous of gain, honor, and praise. 'Those states' refers to states such as desire. These are not intended here. Why? The meaning is that they do not establish the distinction of rebirth. 'These very' means these very jhānas. 'Threefold' means threefold on a single plane, in terms of Brahmā's retinue, and so forth. 'Divided into eighteen distinctions' means that when divided into the three categories of inferior, middling, and superior, each of these becomes nine kinds, such as inferior-inferior, inferior-middling, inferior-superior, and so forth. Again, among these, the three middling ones, when divided into middling-inferior, middling-middling, and so forth, become nine kinds. Thus, they are divided into eighteen distinctions. 'The doors of kamma' refers to the entryways through which kamma proceeds. 'Because they are produced by these' means because they are produced and made to occur by these root causes, which are the influences. 'Eighteen kinds of khattiyas' refers to eighteen khattiyas distinguished as inferior, middling, and so forth. Similarly, there are eighteen brahmins, and so forth. Forty-eight clans refer to the forty-eight clans, such as the Gotama clan, divided by way of inferior, middling, and so forth. Their conduct and practices, which are their ways of life, also amount to forty-eight. Here, an objection might be raised: 'In the former statement, the inferior, and so forth, refer to the Brahmā world, while in the commentary, the inferior, and so forth, refer to the human world. The point to be established is different, and the means of establishing it is different.' This is addressed by saying, 'For this reason,' and so forth. 'He indicates' means that by directly showing a clear part, he also makes known even such unclear things—this is the meaning. 'Capable or capability' means capable or the state of being capable. 'Thus, by this' means, indeed, by this teacher. It is said to be by the teacher Anuruddha. The connection is that it is stated in the analysis of name-and-form. When similar repeated practice is attained, and when great strength is present, exalted kamma produces its result. Without obtaining such a cause, supernormal volition does not ripen a result—this is the interpretation. Here, 'similar repeated practice' refers to similar repeated practice by way of sameness of plane. Sense-sphere impulsion is similar repeated practice with sense-sphere impulsion, fine-material-sphere impulsion with fine-material-sphere impulsion, and immaterial-sphere impulsion with immaterial-sphere impulsion—this should be understood. Hence, it is said, 'due to being of the same plane,' and so forth. Here, 'due to its absence' means due to the absence of such a strong state. And even exalted volition that has arisen only once. 'The very first occurrence' is said with reference to the exalted impulsion immediately following the gotrabhū in the attainment processes. Supramundane path volition never attains similar repeated practice. Even so, starting from its immediate successor, it does indeed generate noble fruition throughout life and even in future existences. It is said to be just so. This is called a functional result, but here, a rebirth-linking result is being considered. Therefore, if it is said, 'This example is dissimilar,' then it is replied: Path volition is not kamma that leads to the round of existence, accompanied by craving. It is kamma that leads away from the round, unaccompanied by craving. Therefore, it does not give rebirth-linking. But if that were kamma leading to the round, accompanied by craving, it would give a result even at the time of rebirth-linking. The dissimilarity of repeated practice would not be the reason. Thus, the example is dissimilar due to other reasons. It should be understood that it is not due to the dissimilarity of repeated practice. 'Due to accumulation' means due to increase through obtaining repeated practice again and again. 'That volition,' and so forth, refers to the exalted volition of the beginner. 'Not' is an objection; the meaning is 'it should not be so.' Nor indeed does it obtain repeated practice from a state of the same plane. Even so, it is said to be due to being made and due to being developed. And 'developed' means due to increase through obtaining repeated practice again and again—this is the meaning. Therefore, it is understood that 'accumulation' here is said to be due to obtaining repeated practice again and again successively through sense-sphere impulsions occurring in the preliminary stage, which are of dissimilar planes. Hence, it is said, 'but in both cases,' and so forth. Here, 'in both cases' refers to both readings where it is said 'due to being made and accumulated' and 'due to being made and developed.' 'Starting from the first attention' means, in the case of exalted jhāna, starting from the first attention for one developing preparatory meditation in the two stages before the absorption process—namely, preparatory development and access development—with thoughts like 'earth, earth,' and so forth. And in the supramundane path, it means starting from the first attention for one developing the first of the ten insight knowledges, namely the knowledge of comprehension, with thoughts like 'form is impermanent, feeling is impermanent,' and so forth. And 'having accumulated' and 'having developed' mean having increased—this is the meaning. 'Fresh' means it is said to be new. 'This statement' refers to the statement of the Elder Anuruddha. If so, it is said that in the commentaries, in the expositions of the term 'consciousness' as conditioned by 'formations,' supernormal volition is not taken here as a condition for a subsequent consciousness. Here, another proper reason should be stated. Saying this, he states, 'but in the case of the fourth jhāna concentration,' and so forth. 'The sub-commentator' refers to the Abhidhamma sub-commentator. 'But regarding that,' and so forth, shows his own view. By the supernormal volition that establishes. The connection is with the fading away of perception accompanied by the aspiration for non-percipient existence. 'Here' means in the human world.

‘‘අනාගාමිනො පනා’’තිආදීසු. ‘‘එතෙනා’’ති එතෙන අත්ථ වචනෙන. ‘‘සද්ධාධිකො’’ති සන්ධින්ද්‍රියාධිකො. එවං වීරියාධිකාදීසුපි. ‘‘අත්තනා ලද්ධ සමාපත්තීනං’’ති එකස්සපි පුග්ගලස්ස බහූනං අත්තනා ලද්ධ සමාපත්තීනං. තෙසු පුථුජ්ජන සොතාපන්න සකදාගාමීසු. ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ඣානලාභි පුථුජ්ජනො. ‘‘නිකන්තියාසතී’’ති කාමභවනිකන්තියා සති. ‘‘ඉතරෙ පනා’’ති සොතාපන්න [Pg.176] සකදාගාමිනො පන. පරිහීනජ්ඣානා එව තත්ථ නිබ්බත්තන්ති. න නිකන්ති බලෙනාති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ ‘‘තෙසං පී’’ති ඣානලාභි සොතාපන්න සකදාගාමීනම්පි. ඉච්ඡන්තෙන ටීකාචරියෙන. තථා නිකන්තියා සති පුථුජ්ජනාදයො කාමාවචර කම්ම බලෙන කාමභවෙපි නිබ්බත්තන්තීති යොජනා. චෙතොපණිධි ඉජ්ඣති. කස්මා, විසුද්ධත්තා. සීලවිසුද්ධත්තාති අධිප්පායො. ‘‘තෙ’’ති ඣානලාභි සොතාපන්න සකදාගාමිනො. අඞ්ගුත්තර පාඨෙ. ‘‘සහදස්සනුප්පාදා’’ති සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණං දස්සනන්ති වුච්චති. දස්සනස්ස උප්පාදක්ඛණෙන සද්ධිං. නත්ථි තස්ස තං සංයොජනන්තිපි පාඨො. ‘‘ඉමං ලොකං’’ති ඉමං කාමලොකං. ‘‘විපස්සනා නිකන්ති තණ්හා’’ති තෙනෙව ධම්මරාගෙන තාය ධම්ම නන්දියාති එවං වුත්තා විපස්සනා සුඛෙ නිකන්ති තණ්හා. පච්චයෙ සති කුප්පන්ති නස්සන්තීති කුප්පා. කුප්පා ධම්මා යෙසං තෙ කුප්ප ධම්මා. ‘‘ධම්මා’’ති මහග්ගත ධම්මා. ඉමෙ ද්වෙ සොතාපන්න සකදාගාමිනො සීලෙසු පරිපූරකාරිනො නාම. සීලප්පටි පක්ඛානං කිලෙසානං සබ්බසො පහීනත්තා. තස්මා තෙ සීලෙසු අකුප්ප ධම්මාති වුච්චන්ති. සමාධිස්මිං පන කුප්ප ධම්මා එව. ‘‘මහාබ්‍රහ්මෙසු න නිබ්බත්තන්තී’’ති මහාබ්‍රහ්මත්තං න ලභන්තීති අධිප්පායො. ‘‘හීනජ්ඣාසයත්තා’’ති එත්ථ ඉත්ථියො නාම පකතියාව හීනජ්ඣාසයා හොන්ති නීච ඡන්දා නීච චිත්තා මන්දවීරියා මන්දපඤ්ඤා. කස්මා, හීනලිඞ්ගත්තා. කස්මා ච තා හීනලිඞ්ගා හොන්ති. දුබ්බල කම්මනිබ්බත්තත්තා. දුබ්බල කම්මන්ති ච පුරිසත්ත ජනකං කම්මං උපාදාය වුච්චති. බ්‍රහ්මපුරොහිතානම්පි සඞ්ගහණං වෙදිතබ්බං. කස්මා, බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානන්ති අට්ඨකථා වචනස්ස යෙභූය්‍යවචනත්තා. තෙනාහ ‘‘න මහාබ්‍රහ්මානං’’ති. ඉතරථා න බ්‍රහ්මපුරොහිතානං න ච මහාබ්‍රහ්මානන්ති වුත්තං සියා. න ච තථා සක්කා වත්තුං ‘බ්‍රහ්මත්තන්ති මහාබ්‍රහ්මත්ත’න්ති ඉමිනා වචනෙන විරුජ්ඣනතො. අයඤ්ච අත්ථො න කෙවලං යෙභූය්‍යනයමත්තෙන සිද්ධො. අථ ඛො බ්‍යඤ්ජන සාමත්ථියෙනාපි සිද්ධොති දස්සෙතුං ‘‘තෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තෙ’’ති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. සංයුත්තපාඨෙ. ‘‘පටිභාතුතං’’ති එත්ථ ‘‘තං’’ති තුය්හං. ධම්මීකථා තුය්හං පටිභාතු, පාතුබ්භවතු. කථෙතු ඉච්චෙව වුත්තං හොති[Pg.177]. ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති අභිභුං භික්ඛුං ආලපති. ‘‘බ්‍රහ්මුනො’’ති මහාබ්‍රහ්මුනො අත්ථාය. එවං සෙසෙසු ද්වීසු. ‘‘තෙසං’’ති බ්‍රහ්මපුරොහිතානං. විභාවනිපාඨෙ ‘‘ඉති අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති ‘‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු යෙවා’’ති පුල්ලිඞ්ග වචනත්තා පුග්ගලප්පධානං හොති. නභූමිප්පධානං. තස්මා අයමත්ථො යුත්තිවසෙන දට්ඨබ්බොති. ‘‘තීසුභවග්ගෙසූ’’ති වෙහප්ඵලභූමි පුථුජ්ජනභවග්ගො නාම හොති රූපලොකෙ. තතො උපරි පුථුජ්ජනභූමියා අභාවතො. අකනිට්ඨභූමි අරියභවග්ගො නාම. තත්ථ ඨිතානං අරියානං තත්ථෙව නිට්ඨානතො. නෙවසඤ්ඤාභූමි ලොකභවග්ගො නාම. තතො උපරි ලොකස්සෙව අභාවතොති.

Regarding 'non-returners' and so forth. "By this" means by this statement of meaning. "One strong in faith" refers to one strong in the faculty of faith. Similarly for "one strong in energy" and so on. "Meditative attainments attained by oneself" means even one individual may attain many meditative attainments by themselves. Among them are ordinary people, stream-enterers, and once-returners. "Ordinary person" refers to an ordinary person who has attained jhāna. "With delight in existence" means with delight in sensual existence. "But the others" refers to stream-enterers and once-returners. In their case, they are reborn there only with declined jhānas, not by the power of delight—this is the meaning. In the Vibhāvanī commentary, "for them too" includes stream-enterers and once-returners who have attained jhāna, as intended by the subcommentary master. Likewise, ordinary people and others, with delight, are reborn in the sensual realm due to the power of sensual-sphere kamma. Their aspirations succeed—why? Because of purity, meaning purity of virtue. "They" refers to stream-enterers and once-returners who have attained jhāna. In the Aṅguttara text, "with the arising of vision" means the knowledge of the path of stream-entry is called vision, with the arising of that moment. The reading "there is no fetter for him" also exists. "This world" refers to this sensual world. "Craving for delight in insight" means the craving for delight in the happiness of insight, as stated by "passion for the Dhamma" and "delight in the Dhamma." When conditions are present, they are liable to agitation and perish—thus, they are liable to agitation. Those whose phenomena are liable to agitation are called "those with phenomena liable to agitation." "Phenomena" here refers to exalted phenomena. These two, stream-enterers and once-returners, are called "fulfilled in virtue" because they have completely abandoned the defilements opposing virtue. Therefore, they are said to be "unshakable in virtue," but in concentration, however, they are still phenomena liable to agitation. "They are not reborn among the Great Brahmās" means they do not attain the state of a Great Brahmā—this is the meaning. "Due to inferior inclinations"—here, women are naturally of inferior inclinations, with low desires, base minds, feeble energy, and dull wisdom. Why? Because of their inferior gender. And why are they of inferior gender? Due to weak kamma. "Weak kamma" is said in relation to the kamma that generates maleness. The inclusion of Brahmā’s ministers should also be understood. Why? Because the commentary’s statement "among Brahmā’s attendants" is a majority expression. Hence, it is said, "not among the Great Brahmās." Otherwise, it might have been stated that they are not among Brahmā’s ministers and not among the Great Brahmās. But this cannot be said because it would contradict the statement "the state of a Brahmā means the state of a Great Brahmā." This meaning is not established merely by the majority principle but also by the force of the wording, as shown by "by them" and so on. Here, "them" refers to Brahmā’s ministers. In the Saṃyutta text, "may it occur to you" means "to you." "May a Dhamma talk occur to you, may it arise"—that is, it is said, "may you speak." "Brahmin" addresses the monk Abhibhū. "For Brahmā" means for the sake of Mahā Brahmā. Similarly in the other two cases. "For them" refers to Brahmā’s ministers. In the Vibhāvanī commentary, "thus the meaning should be seen" means that since the masculine form "among Brahmā’s attendants" is used, it refers primarily to individuals, not realms. Therefore, this meaning should be understood with reasoning. "In the three highest existences" refers to the Vehapphala realm, which is called the highest existence for ordinary persons in the form realm. Above that, there is no realm of ordinary persons. The Akaniṭṭha realm is called the highest existence for noble ones, where noble beings attain final liberation. The base of neither-perception-nor-non-perception is called the highest existence of the world, beyond which there is no further existence.

කම්මචතුක්කානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the four categories of kamma is completed.

155. මරණුප්පත්තියං. ‘‘ආයුපරිමාණස්සා’’ති ආයුකප්පස්ස. ‘‘තදුභයස්සා’’ති ආයුකප්පස්ස ච කම්මස්ස ච. ‘‘උපඝාතක කම්මෙනා’’ති බලවන්තෙන පාණාතිපාතකම්මෙන. ‘‘දුස්සිමාර කලාබුරාජාදීනං වියා’’ති තෙසං මරණං විය. උපරොධිතං ඛන්ධ සන්තාන මස්සාති විග්ගහො. ‘‘උපරොධිතං’’ති උපගන්ත්වා නිරොධාපිතං. කම්මං ඛිය්‍යතියෙව. එවං සති, සබ්බංපි මරණං එකෙන කම්මක්ඛයෙන සිද්ධං. තස්මා එකං කම්මක්ඛය මරණමෙව වත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘ඉතරෙපි වුත්තා’’ති ඉතරානිපි තීණි මරණානි වුත්තානීති චොදනා. වුච්චතෙ පරිහාරො. ‘‘සරසවසෙනෙවා’’ති අත්තනො ධම්මතාවසෙනෙව. නානා ආයු කප්පං විදහන්ති සඞ්ඛරොන්තීති නානාආයුකප්ප විධායකා. ‘‘සත්තනිකායෙ’’ති සත්තසමූහෙ. නිච්චකාලං ඨිතිං කරොන්තීති ඨිතිකරා. කදාචි වුද්ධිං කරොන්ති, කදාචි හානිං කරොන්තීති වුද්ධිකරා හානිකරා ච. ‘‘තෙසං වසෙනා’’ති තෙසං උතු ආහාරානං වසෙන. ‘‘තයොපි චෙතෙ’’ති එතෙතයොපි ඨිතිකරාදයො. කම්මං විපච්චමානං දත්වා ඛිය්‍යතීති සම්බන්ධො. එතෙන එවරූපෙඨානෙ කම්මං අප්පධානන්ති දීපෙති. ‘‘තදනුරූපං එවා’’ති තං දසවස්සකාලානු රූපං එව. ‘‘භො ගඤ්චා’’ති [Pg.178] ධනධඤ්ඤාදිපරිභොගඤ්ච. තෙසං උතුආහාරානං ගති එතෙසන්ති තග්ගතිකා. තෙසං උතුආහාරානං ගතිං අනුවත්තන්තීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තදනුවත්තිකා’’ති. සඞ්ඛාරවිදූහි අඤ්ඤත්‍රාති සම්බන්ධො. සඞ්ඛාරවිදුනො ඨපෙත්වාති අත්ථො. ඉද්ධියා පකතාති ඉද්ධිමයා. ‘‘ඉද්ධියා’’ති දෙවිද්ධියාවා භාවනාමයිද්ධියාවා. විජ්ජාය පකතාති විජ්ජාමයා. ‘‘විජ්ජායා’’ති ගන්ධාරිවිජ්ජාය. අට්ඨි න්හාරු මංස ලොහිතාදිකා රසධාතුයො අයන්ති වඩ්ඪන්ති එතෙහීති රසායනානි. තානි විදහන්ති එතෙහීති රසායන විධයො. නයූපදෙසා. චිරට්ඨිති කත්ථාය ජීවිතං සඞ්ඛරොන්ති එතෙහීති ජීවිත සඞ්ඛාරා. ඉද්ධිමය විජ්ජාමය ජීවිත සඞ්ඛාරෙසු ච රසායන විධිසඞ්ඛාතෙසු ජීවිත සඞ්ඛාරෙසු ච විදුනොති සමාසො. ‘‘ද්වි සමුට්ඨානික රූපධම්මෙසූ’’ති උතුසමුට්ඨානික රූපධම්මෙසු ච ආහාර සමුට්ඨානික රූපධම්මෙසු ච. ‘‘පරිණමන්තෙසූ’’ති විපරිණමන්තෙසු. තෙනාහ ‘‘ජිය්‍යමානෙසූ’’තිආදිං. ‘‘යාවමහන්තං පීති’’ සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං කම්මං විය කොටිපත්තවසෙන අතිමහන්තම්පි. ‘‘අස්සා’’ති කම්මස්ස. ‘‘උපච්ඡෙදක මරණෙපි නෙතබ්බො’’ති බලවන්තෙ උපච්ඡෙදක කම්මෙ ආගතෙ යාවමහන්තම්පි ජනක කම්මං අත්තනො විපාකාධිට්ඨාන විපත්තියා ඛිය්‍යතියෙව. සො චස්සඛයො න සරසෙන හොති, අථ ඛො උපච්ඡෙදක කම්ම බලෙන හොතීති ඉධ උපච්ඡෙදක මරණං විසුං ගහිතන්ති එවං උපච්ඡෙදක මරණෙපි නෙතබ්බො. ‘‘අකාල මරණං’’ති ආයුක්ඛයමරණාදීනි තීණි මරණානි කාලමරණානි නාම, මරණා රහකාලෙ මරණානීති වුත්තං හොති. තතො අඤ්ඤං යං කිඤ්චි මරණං අකාල මරණන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘තඤ්හි පවත්තමානං’’තිආදිං. ‘‘මූලභෙදතො’’ති මූලකාරණප්පභෙදතො. යස්මා පන මිලින්ද පඤ්හෙ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සන්නිපතන්තීති සන්නිපාතා. සන්නිපාතෙහි උප්පන්නා සන්නිපාතිකාති අත්ථං සන්ධාය ‘‘සන්නිපතිතානං’’ති වුත්තං. අථවා. සන්නිපතනං සන්නිපාතො. ද්වින්නං තිණ්ණං වා දොසානං මිස්සකභාවො. සන්නිපාතෙන උප්පන්නා සන්නිපාතිකාතිපි යුජ්ජති. ‘‘අනිසම්මකාරීනං’’ති අනිසාමෙත්වා අනුපධාරෙත්වා කරණ සීලානං. පවත්තා ආබාධා [Pg.179] විසමපරිහාරජානාමාති යොජනා. ‘‘අත්තනා වාකතානං පයොගානං’’ති සත්ථහරණ, විසඛාදන, උදකපාතනාදිවසෙන කතානං. ‘‘විනාසෙන්තී’’ති සත්ථවස්ස වාලුකවස්සාදීනි වස්සාපෙත්වාවා සමුද්ද වීචියො උට්ඨාපෙත්වාවා එවරූපෙ මහන්තෙ භයුපද්දවෙ කත්වා විනාසෙන්ති. ‘‘මනුස්ස පථෙ’’ති මනුස්ස පදෙසෙ. ‘‘තෙ’’ති චණ්ඩා යක්ඛා. ‘‘ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්තී’’ති මනුස්සානං වා ගොමහිංසානං වා මෙදලොහිතානි පාතබ්‍යත්ථාය තෙසු නානාරොගන්තර කප්පානි උප්පාදෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්තීති අත්ථො. ‘‘වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති සකලං රජ්ජං වා රට්ඨං වා දීපකං වා විනාසෙන්තීති වුත්තෙ සකලං ජනපදං වා නගරං වා නිගමං වා ගාමං වා තං තං පුග්ගලං වා විනාසෙන්තීති විසුං වත්තබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘සත්ථදුබ්භික්ඛරොගන්තර කප්පාපී’’ති සත්ථන්තර කප්පො දුබ්භික්ඛන්තර කප්පො රොගන්තර කප්පොති ඉමෙ තයො අන්තර කප්පාපි ඉධ වත්තබ්බාති අත්ථො. තෙසු පන රොගන්තර කප්පො යක්ඛා වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්ති, තෙන බහූ මනුස්සා කාලඞ්කරොන්තීති ඉමිනා එකදෙසෙන වුත්තොයෙව. ‘‘උපපීළකො පඝාතකානං කම්මානං විපච්චනවසෙනා’’ති එත්ථ තෙසං කම්මානං ඔකාසප්පටිලාභෙන සත්තසන්තානෙ සුඛසන්තානං විබාධෙත්වා මරණං වා පාපෙත්වා මරණ මත්තං වා දුක්ඛං ජනෙත්වා පීළනඤ්ච ඝාතනඤ්ච ඉධ විපච්චන නාමෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විපාකං පන ජනෙන්තුවා, මාවා, ඉධ අප්පමාණන්ති. එත්ථ සියා. අට්ඨසු කාරණෙසු ඔපක්කමිකට්ඨානෙ ‘කුප්පිතාහි දෙවතා සකලං රජ්ජාදිකං අසෙසං කත්වා විනාසෙන්තී’ති වුත්තං. තත්ථ විනාසිතා ජනා කිං නු ඛො අත්තනො අත්තනො කම්ම විපාකජෙහි ආබාධන දණ්ඩෙහි වා විනස්සන්ති, උදාහු විසුං ඔපක්කමිකෙහි ආබාධන දණ්ඩෙහි වා විනස්සන්ති. යඤ්චෙත්ථ වුත්තං ‘එවං අකාල මරණං උපච්ඡෙදක කම්මුනා වා අඤ්ඤෙහි වා අනෙක සහස්සෙහි කාරණෙහි හොතී’ති. තත්ථ යස්ස උපච්ඡෙදක කම්මං නාම නත්ථි. කිං තස්ස අඤ්ඤෙන කාරණෙන අකාල මරණං නාම භවෙය්‍යාති. එත්ථ වදෙය්‍යුං, තස්ස අඤ්ඤෙන කාරණෙන අකාල මරණං නාම න භවෙය්‍ය. සබ්බෙ සත්තා කම්මස්සකා, කම්මදායාදා, කම්මයොනී, කම්ම බන්ධූ, කම්මප්පටිස්සරණාතිහි වුත්තංති[Pg.180]. තෙසං තං වාදං භින්දන්තො ‘‘යෙහිකෙචි ලොකෙ දිස්සන්තී’’තිආදිමාහ. පුන තදත්ථං දළ්හං කරොන්තො ‘‘යථාහා’’තිආදිං වදති. තත්ථ දුවිධං කම්මඵලං, විපාක ඵලඤ්ච නිස්සන්ද ඵලඤ්ච. තත්ථ විපාක ඵලං නාම විපාකක්ඛන්ධා ච චක්ඛු සොතාදීනි කටත්තා රූපානි ච. තං යෙන පුබ්බෙ කම්මං කතං, තස්සෙව සාධාරණං හොති. තස්ස සන්තානෙ එව පවත්තති. නිස්සන්ද ඵලං නාම තස්ස සුඛුප්පත්තියා වා දුක්ඛුප්පත්තියා වා අත්තනො කම්මානුභාවෙන බහිද්ධා සමුට්ඨිතානි ඉට්ඨාරම්මණානි වා අනිට්ඨා රම්මණානි වා. තං පන අඤ්ඤෙසම්පි සාධාරණං හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සකකම්මසමුට්ඨිතා එව. ල. පරෙසං සාධාරණා එවා’’ති. ලොකෙ අට්ඨලොක ධම්මා නාම සබ්බෙ කම්ම විපාකජා එවාති න වත්තබ්බා. ඉමෙ ච සත්තා සංසාරෙ සංසරන්තා අට්ඨසුලොක ධම්මෙසු නිම්මුජ්ජන්තා සංසරන්ති, තස්මා තෙ විනාපි උපපීළක කම්මෙන අඤ්ඤෙහි කාරණෙහි නානාදුක්ඛං ඵුසන්තියෙව. තථා විනාපි උපච්ඡෙදක කම්මෙන මරණ දුක්ඛං පාපුණන්තියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘කම්මෙන විනා යතොකුතොචි සමුට්ඨිතා’’තිආදි.

155. On the occurrence of death. ‘Āyuparimāṇassā’ means ‘of the life-span.’ ‘Tadubhayassā’ refers to ‘of both lifespan and kamma.’ ‘Upaghātaka kammenā’ means ‘by a powerful kamma of destroying life.’ ‘Dussimāra kalāburājādīnaṃ viyā’ means ‘like the death of Dussimāra, Kalāburāja, and others.’ The analysis is: ‘Uparodhitaṃ khandhasantānam assā’ti. ‘Uparodhitaṃ’ means ‘having approached, it is caused to cease.’ Kamma is indeed exhausted. This being so, all death is accomplished by the exhaustion of a single kamma. Therefore, it is said that one should speak only of death by the exhaustion of one kamma. ‘Itarepi vuttā’ is an objection, meaning ‘the other three deaths are also mentioned.’ The reply is stated. ‘Sarasavasenevā’ means ‘simply by its own nature.’ Those who arrange or form various life-spans are ‘nānāāyukappavidhāyakā.’ ‘Sattanikāye’ means ‘in the multitude of beings.’ Those who cause stability for a constant time are ‘ṭhitikarā.’ Sometimes they cause growth, sometimes decline—thus, they are ‘vuddhikarā’ (growth-causers) and ‘hānikarā’ (decline-causers). ‘Tesaṃ vasenā’ means ‘by the power of them,’ that is, of climate and food. ‘Tayopi cete’ means ‘these three—stability-causers, etc.’ The connection is: kamma, while ripening, having given its fruit, is exhausted. By this, it is shown that in such a case, kamma is not the primary factor. ‘Tadanurūpaṃ evā’ means ‘just appropriate to that ten-year period.’ ‘Bhogañcā’ means ‘and the enjoyment of wealth, grain, etc.’ ‘Taggatikā’ means ‘those whose course is that of climate and food.’ It is said that they follow the course of that climate and food. Therefore, it is said, ‘tadanuvattikā’ (followers of that). The connection is ‘saṅkhāravidūhi aññatrā.’ The meaning is ‘except for those who are wise in formations.’ ‘Iddhimayā’ means ‘made of psychic power.’ ‘Iddhiyā’ means ‘either by divine psychic power or by psychic power developed through meditation.’ ‘Vijjāmayā’ means ‘made of knowledge.’ ‘Vijjāyā’ means ‘by the knowledge of Gandhāri.’ ‘Rasāyanāni’ (elixirs) are so called because ‘by these, the essential elements such as bone, sinew, flesh, and blood go and grow.’ ‘Rasāyanavidhayo’ (elixir methods) are so called because ‘by these, one prepares those elixirs.’ These are ‘instructions on method.’ ‘Jīvitasaṅkhārā’ (life-formations) are so called because ‘by these, one forms life for the sake of long-lastingness.’ The compound is ‘of one who is wise in life-formations that are made of psychic power and knowledge, and in life-formations known as elixir methods.’ ‘Dvisamuṭṭhānikarūpadhammesū’ means ‘in material phenomena arising from two sources,’ that is, from climate and from food. ‘Pariṇamantesū’ means ‘undergoing transformation.’ Therefore, it is said, ‘jiyyamānesū,’ etc. ‘Yāvamahantaṃ pīti’ means ‘even though it is extremely great, by way of reaching a koti, like the kamma of omniscient Buddhas.’ ‘Assā’ means ‘of this kamma.’ ‘Upacchedakamaraṇepi netabbo’ should be understood thus: when a powerful destructive kamma arises, even the vastest generative kamma is exhausted due to the failure of the basis for its result. And its exhaustion does not occur by its own nature, but rather by the power of the destructive kamma. Thus, destructive death is taken separately. ‘Akālamaraṇaṃ’: the three deaths beginning with death by exhaustion of the life-span are called timely deaths; it is said that they are deaths at a time suitable for death. Any other death than that is called an untimely death. Therefore, it is said, ‘tañhi pavattamānaṃ,’ etc. ‘Mūlabhedato’ means ‘from the distinction of root causes.’ The connection is made because it is mentioned in the Milinda Pañha. ‘Sannipātā’ means ‘they gather together.’ The phrase ‘sannipatitānaṃ’ is stated with the intention of conveying the meaning ‘sannipātehi uppannā sannipātikā,’ arising from combinations. Alternatively, ‘sannipatanaṃ sannipāto’ is a combination, the state of mixing of two or three humors. The interpretation ‘sannipātena uppannā sannipātikā,’ arising from a combination, is also suitable. ‘Anisammakārīnaṃ’ means ‘of those whose nature is to act without investigating and without reflecting.’ The connection is: ‘pavatta ābādhā visamaparihārajā nāmā,’ the illnesses that occur are those born of improper care. ‘Attanā vā katānaṃ payogānaṃ’ means ‘of exertions done by oneself,’ such as taking up a weapon, eating poison, falling into water, and so on. ‘Vināsentī’ means ‘they destroy by causing rains of weapons, rains of sand, and so on, or by raising up ocean waves, thus creating such great fears and calamities.’ ‘Manussapathe’ means ‘in the human region.’ ‘Te’ means ‘fierce yakkhas.’ ‘Jīvitakkhayaṃ pāpentī’ means ‘they cause the end of life for humans or for cattle and buffaloes by creating various intermediate diseases in them for the purpose of drinking their fat and blood.’ ‘Vattabbameva natthī’: the intention is that when it is said they destroy an entire kingdom, country, or island, there is no need to state separately that they destroy an entire region, city, town, village, or a particular individual. ‘Satthadubbhikkharogantarakappāpī’: the meaning is that the three intermediate eons—the intermediate eon of the sword, the intermediate eon of famine, and the intermediate eon of disease—are also to be mentioned here. Among these, however, the intermediate eon of disease is already mentioned in part by this: ‘yakkhas release fierce non-humans, and by that many humans die.’ Regarding ‘upapīḷakopaghātakānaṃ kammānaṃ vipaccanavasena’: here, it should be understood that by those kammas gaining an opportunity, the oppression and destruction—which consists of obstructing the continuity of happiness in a being's continuity, causing death, or producing suffering to the extent of death—is here called by the name ‘ripening.’ Whether it produces a result or not is not the measure here. Here, a question might arise. In the section on assault among the eight causes, it is said, ‘angered deities, having made entire kingdoms and so on without remainder, destroy them.’ Therein, do the destroyed people perish by the afflictions and punishments born of their own respective kamma-results, or do they perish by separate, externally-caused afflictions and punishments? And it is said here, ‘Thus, untimely death occurs due to destructive kamma or by many thousands of other causes.’ In that case, for one who has no such thing as destructive kamma, could there be such a thing as untimely death from another cause? Here, some might say: For that one, there would be no such thing as untimely death from another cause, because it is said: ‘All beings are owners of their kamma, heirs to their kamma, have kamma as their origin, have kamma as their kin, have kamma as their refuge.’ Refuting their view, it is said, ‘Whatever in the world is seen,’ etc. Again, making that meaning firm, it is said, ‘As it is said,’ etc. In this context, the fruit of kamma is twofold: the fruit that is result and the fruit that is an outflow. Therein, the fruit that is result means the resultant aggregates and the matter produced by kamma, such as the eye, ear, and so on. That is common to that one alone by whom the kamma was previously done. It proceeds only in their continuity. The fruit that is an outflow means the pleasant or unpleasant objects that have arisen externally through the power of one's own kamma for the arising of one's happiness or suffering. That, however, is common to others as well. With reference to that, it was said, ‘Arisen from one's own kamma... common to others.’ It should not be said that in the world, all the eight worldly conditions are born of kamma-result. And these beings, wandering in saṃsāra, wander while sinking in the eight worldly conditions. Therefore, even without oppressive kamma, they certainly experience various sufferings from other causes. Likewise, even without destructive kamma, they certainly reach the suffering of death. Therefore, it was said, ‘Without kamma, arisen from some source or other,’ etc.

‘‘තෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති තෙ නානාරොගාදයො උප්පජ්ජන්ති. ‘‘න උපාය කුසලා වා’’ති තතො අත්තානං මොචෙතුං කාරණ කුසලා වා න හොන්ති. ‘‘න ච පටිකාර කුසලා වා’’ති උප්පන්නං රොගාදිභයං අපනෙතුං වූපසමෙතුං පටිකාර කම්මෙති කිච්ඡකම්මෙ කුසලා වා න හොන්ති. ‘‘නාපි පරිහාර කුසලා වා’’ති තතො මොචනත්ථං පරිහරිතුං දෙසන්තරං ගන්තුං කුසලා වා න හොන්තීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘රොගාදයො එව තං ඛෙපෙන්තා පවත්තන්තී’’ති කථං තෙ පුබ්බකම්මං ඛෙපෙන්තීති. තස්ස විපාකභූතං ජීවිත සන්තානං විනාසෙන්තා ඛෙපෙන්ති. විනට්ඨෙහි ජීවිත සන්තානෙ තං භවං ජනෙන්තං ඛිය්‍යති යෙවාති. තෙනාහ ‘‘යථාහී’’තිආදිං. ‘‘කම්මස්සපි තථෙවා’’ති තථෙව පුබ්බකම්මස්සපි තිණග්ගෙ උස්සාව බින්දුස්සෙව පරිදුබ්බලතා සිද්ධා හොති. ජීවිතෙ පරික්ඛීණෙ තං භවං ජනෙන්තස්ස පුබ්බකම්මස්සපි පරික්ඛීණත්තා. ‘‘එවඤ්චෙතං’’ති එතං කම්මප්පටි සංයුත්ත වචනං ඉධ අම්හෙහි වුත්තනයෙන සම්පටිච්ඡිතබ්බං. සබ්බං පුබ්බෙකතහෙතුදිට්ඨි නාම සබ්බං සුඛං වා දුක්ඛං වා සුචරිතං වා දුච්චරිතං වා පුබ්බභවෙ අත්තනා [Pg.181] කතෙන පුබ්බකම්මහෙතුනා එව උප්පජ්ජතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි. ‘‘යං කිඤ්චායං’’ති යං කිඤ්චි අයං. මහාබොධිසත්තානං අධිමුත්තිකාලඞ්කරියා නාම ඉධ මෙ චිරකාලං ඨිතස්ස පාරමිපූරණ කිච්චං නත්ථි, ඉදානෙව ඉතො චවිත්වා මනුස්සලොකෙ උප්පජ්ජිස්සාමි, උපරුජ්ඣතු මෙ ඉදං ජීවිතන්ති අධිමුඤ්චිත්වා දළ්හං මනසිකරිත්වා කාලඞ්කරියා. ‘‘සයමෙව සත්ථං ආහරිත්වා’’ති සයමෙව අත්තනො ගීවං සත්ථෙන හනිත්වාති අත්ථො. ‘‘එත්ථෙවා’’ති අකාලමරණෙ එව.

‘They arise’ means these various diseases and so forth arise. ‘Not skilled in means’ means they are not skilled in the means to free themselves from that. ‘Nor skilled in remedies’ means they are not skilled in the remedial action or medical treatment to remove or pacify the arisen danger of disease and so forth. ‘Nor skilled in avoidance’ means they are not skilled in avoiding for the purpose of release from that, such as by going to another country; this is the meaning. The rest here is easily understood. ‘Diseases and so forth, persisting, wear him down.’ How do they wear down his past kamma? They wear it down by destroying the life-continuum, which is its result. When the life-continuum is destroyed, that which generates that existence is indeed exhausted. Therefore, he said, ‘Just as…’ and so on. ‘So too with kamma’ means that in the same way, the extreme weakness of past kamma is established, like a dewdrop on the tip of a blade of grass, because when life is exhausted, the past kamma that generates that existence is also exhausted. ‘And thus this’ means this statement connected to kamma should be accepted here in the way explained by us. The view named ‘all is caused by past action’ is the view that proceeds thus: all happiness or suffering, good conduct or misconduct, arises solely due to the cause of past kamma done by oneself in a previous existence. ‘Whatever this’ means whatever this. For the great bodhisattas, the ‘adornment of death through resolve’ is the dying after having resolved and firmly attended thus: ‘For me who has remained here for a long time, there is no task of fulfilling the perfections; right now, having passed away from here, I will arise in the human world—let this life of mine cease.’ ‘Having brought a weapon himself’ means having struck his own throat with a weapon himself; this is the meaning. ‘In this very case’ means in untimely death itself.

‘‘තථා චා’’තිආදීසු. ‘‘සමාපත්ති ලාභීනං’’ති නිද්ධාරණෙභුම්ම වචනං. ‘‘ජීවිත සමසීසීනං’’ති අරහත්ත මග්ගං ලභිත්වා මග්ගපච්චවෙක්ඛනවීථි එව මරණාසන්නවීථිං කත්වා පරිනිබ්බානත්තා සමං සීසං එතෙසන්ති සමසීසිනො. ‘‘සමං සීසං’’ති ජීවිත සන්තාන පරියන්තෙන සමං වට්ටදුක්ඛ සන්තාන පරියන්තං වුච්චති. ‘‘සබ්බෙසං පී’’ති සබ්බෙසම්පි ඛීණාසවානං. ‘‘ඉමං සුත්තපදං’’ති මහාපරිනිබ්බානසුත්තෙ ආගතං සුත්තපදං. ‘‘තෙ’’ති තෙ වාදිනො. ‘‘තෙනා’’ති තෙන වාදවචනෙන. ක්‍රියමනොධාතු නාම පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං. ක්‍රියාහෙතුකමනො විඤ්ඤාණධාතු නාම හසිතුප්පාදචිත්තං. ‘‘අස්සා’’ති පරිනිබ්බායන්තස්ස බුද්ධස්ස. ‘‘න සමෙති යෙවා’’ති සන්තිං අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වාති එත්ථ පරිනිබ්බාන ජවනෙහි ආරම්මණං කත්වාති වුත්තෙපි න සමෙතියෙව. තෙනාහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. ‘‘භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතී’’ති එත්ථ පරිනිබ්බාන චුතිචිත්තමෙව භවඞ්ගන්ති වුත්තං. චුතිචිත්තන්ති ච භවන්තරං ගච්ඡන්තස්සෙව වුච්චති. ඉධ පන වොහාර මත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විභාවනිපාඨෙ. චුතිපරියොසානානං මරණාසන්න චිත්තානං. යථා පන බුද්ධානං භගවන්තානං යාවජීවං උප්පන්නං මහාභවඞ්ගචිත්තං කම්මකම්මනිමිත්තාදයො ආරම්මණං කරොතියෙව. තථා පරිනිබ්බාන චුතිචිත්තං පීති ආහ ‘‘න හී’’තිආදිං. නනු මරණකාලෙ කම්මකම්මනිමිත්තාදීනං ගහණං නාම භවන්තර ගමනත්ථාය හොති, බුද්ධා ච භවන්තරං න ගච්ඡන්ති. තස්මා ‘‘න හි. ල. න කරොතී’’ති ඉදං න යුත්තන්ති. නො න යුත්තං. භවන්තර ගමනත්ථායාති ඉදං ජවනෙහි ගහණෙ දට්ඨබ්බං. ඉධ පන චුතිචිත්තෙන ගහණෙති දස්සෙන්තො ‘‘නචචුතියාගහිතානී’’තිආදිමාහ. ‘‘කම්මසිද්ධියා’’ති කම්මසිජ්ඣනත්ථාය[Pg.182].‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘තස්සා’’ති සොණත්ථෙර පිතුනො. ‘‘කම්මබලෙනා’’තිආදීසු. ‘‘අඤ්ඤෙනපි කාරණ බලෙනා’’ති ආචිණ්ණභාවාදිකෙන කාරණබලෙන. ගතිනිමිත්තං පන කම්මබලෙනෙවාති යුත්තං සියා. ‘‘තථොපට්ඨිතං’’ති අන්තිමවීථිතො පුබ්බෙ බහූසුවීථීසු උපට්ඨිතප්පකාරන්තිඅත්ථො. පාපපක්ඛියෙසු දුග්ගතිනිමිත්තෙසු. කල්‍යාණපක්ඛියානි සග්ගනිමිත්තානි. ධම්මාසොකරඤ්ඤො මරණකාලෙ පාපපක්ඛියානං උපට්ඨානං කත්ථචි සීහළගන්ථෙ වුත්තං.

In the phrase ‘Tathā cā’ and so on, ‘Samāpatti lābhīnaṃ’ is a locative expression of specification. ‘Jīvita samasīsīnaṃ’ describes those for whom the end is simultaneous, because, having attained the path of arahantship and made the path-reviewing process itself the death-proximate process, they attain parinibbāna. ‘Samaṃ sīsaṃ’ means the end of the continuum of the suffering of the round is said to be equal to the end of the life-continuum. ‘Sabbesaṃ pī’ refers to all the destroyers of the cankers. ‘Imaṃ suttapadaṃ’ is a passage that comes from the Mahāparinibbāna Sutta. ‘Te’ refers to those proponents. ‘Tenā’ means by that statement of opinion. The functional mind-element is the five-door adverting. The functional mind-consciousness-element is the smile-producing consciousness. ‘Assā’ refers to the Buddha who is about to attain parinibbāna. ‘Na sameti yevā’ means it certainly does not accord, even if it is said that the parinibbāna impulsion moments were to take as their object the peaceful, remainderless nibbāna. Hence, he says, ‘tathāhī’ and so on. ‘Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī’ here means the parinibbāna death-consciousness itself is called bhavaṅga. And ‘death-consciousness’ is spoken of only for one who is going to another existence, but here it should be understood as a mere convention. In the Vibhāvanī reading: of the death-proximate consciousnesses that end in death. However, just as the great bhavaṅga consciousness that arises throughout the life of the Blessed Buddhas takes kamma, kamma-signs, and so forth as objects, so too does the parinibbāna death-consciousness take them—hence, he says, ‘na hī’ and so on. Now, is not the grasping of kamma, kamma-signs, and so forth at the time of death for the purpose of going to another existence, while the Buddhas do not go to another existence? Therefore, ‘na hi… na karotī’—this is not fitting. No, it is not unfitting. ‘For the purpose of going to another existence’ should be understood regarding the grasping by the impulsion moments. But here, showing that it is a grasping by the death-consciousness, he says, ‘nacacutiyāgahitānī’ and so on. ‘Kammasiddhiyā’ means for the accomplishment of kamma. In the phrase ‘Ettha cā’ and so on, ‘Tassā’ refers to the father of the elder Soṇa. ‘Kammabalenā’ and so on, and ‘by the power of another cause’ means by the power of a cause such as habitual cultivation. The destination-sign, however, would properly be by the power of kamma alone. ‘Tathopaṭṭhitaṃ’ means the manner in which it was present in many processes before the final process. Among those on the side of evil are the signs of a woeful destination. Those on the side of good are the signs of a heavenly destination. The arising of signs on the side of evil for King Dhammāsoka at the time of death is mentioned in a certain Sinhalese book.

සකලං පථවිං භුත්වා,දත්වා කොටිසතං ධනං;

අන්තෙ අඩ්ඪාමලකමත්තස්ස;

අසොකො ඉස්සරං ගතො;

ති ච;

අසොකො සොක මාගතො;

ති ච;

Having ruled the entire earth and having given away a hundred koṭis of wealth, in the end Asoka's mastery amounted to merely half a myrobalan fruit. And: Asoka came to sorrow. And:

‘‘තං’’ති විපච්චමානකං කම්මං. ‘‘නියාමක සහකාරි පච්චයභූතා’’ති එත්ථ යථා නාවායං නියාමකො නාම නාවං ඉච්ඡිතදිසාභිමුඛං නියාමෙති, නියොජෙති. තථා අයං තණ්හාපි භවනිකන්ති හුත්වා චිත්තසන්තානං ගන්තබ්බභවාභිමුඛං නියාමෙති, නියොජෙති. කම්මස්ස ච අච්චායත්ත සහායභාවෙන සහකාරී පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘කුසලාකුසල කම්මනිමිත්තානි වා’’ති අඤ්ඤානි කුසලා කුසලකම්මනිමිත්තානි වා. ‘‘තදුපත්ථම්භිකා’’ති තස්ස කම්මස්ස උපත්ථම්භිකා. ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං’’ති මුඛනිමිත්තාදීසු අස්සාදෙන්තං ගිජ්ඣන්තං. ‘‘තිට්ඨමානං තිට්ඨතී’’ති තිට්ඨමානං හුත්වා තිට්ඨති. අමුඤ්චිත්වා තිට්ඨතීති වුත්තං හොති. අනුබ්‍යඤ්ජනං නාම පියසාතරූපො කථිතලපිතාදි ක්‍රියාවිසෙසො. ‘‘අස්ස පුග්ගලස්සා’’ති ආසන්න මරණස්ස පුග්ගලස්ස. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘කිලෙස බලවිනාමිතං’’ති අවිජ්ජා තණ්හාදීනං කිලෙසානං බලෙන විනාමිතං. පටිච්ඡාදිකා ආදීන වා යස්සාති විග්ගහො. ‘‘තං’’ති චිත්තසන්තානං. ‘‘තස්මිං’’ති කම්මාදිවිසයෙ. අට්ඨකථාය න සමෙති. තස්මිං විසයෙතිහි තත්ථ වුත්තං. න වුත්තං තස්මිං භවෙති. ‘‘තස්මිං වුත්තා නං’’ති [Pg.183] තස්මිං ‘යෙභූය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡ ද්වාරග්ගහිතං’ති ඨානෙ ටීකාසු වුත්තානං. තං සදිස ජවනුප්පත්ති නාම කම්මකරණකාලෙ පවත්ත ජවනෙහි සදිසානං ඉදානි ජවනානං උප්පත්ති. භවප්පටිච්ඡන්නඤ්ච කම්මං අපාකටඤ්ච කම්මං න තථා උපට්ඨාති. කෙවලං අත්තානං අභිනවකරණ වසෙන ද්වාරපත්තං හුත්වා උපට්ඨාතීති අධිප්පායො. ‘‘විසීද පත්තා’’ති විසඤ්ඤීභාවෙන විරූපං හුත්වා සීදනපත්තා. ‘‘තබ්බිපරීතෙන පාපකම්ම බහුලාපි වත්තබ්බා’’ති තෙපිවිසීදන්තරෙ ආවුධ හත්ථා පාණඝාතං කරොන්තා ගණ්හථබන්ධථාති උග්ඝොසන්තා දුට්ඨචිත්තා හොන්තීතිආදිනා වත්තබ්බා. අට්ඨකථා පාඨෙසු. උක්ඛිත්තො අසි යස්සාති උක්ඛිත්තා සිකො. පතුදන්ති විජ්ඣන්ති එතෙනාති පතොදනං. පාජනදණ්ඩො. තස්ස අග්ගෙ කතා සූචි පතොදන සූචි. ‘‘පතොදන දුක්ඛං’’ති විජ්ඣන දුක්ඛං. කථං පන උක්ඛිත්තාසිකාදිභාවෙන උපට්ඨානං කම්මුපට්ඨානං නාම හොති. කථඤ්ච තං පටිසන්ධියා ආරම්මණභාවං උපෙතීති ආහ ‘‘සො චා’’තිආදිං. උප්පජ්ජමානානං සත්තානං. ‘‘ඉතරෙසං පනා’’ති රූපාරූප භවෙසු උප්පජ්ජමානානං පන. ‘‘පරිපුණ්ණං කත්වා’’ති තදාරම්මණ පරියොසානායවා සුද්ධාය වා ජවනවීථියාති එවං පරිපුණ්ණං කත්වා. අයං පන භවඞ්ගාවසානෙ චුතිචිත්තුප්පත්ති නාම අට්ඨකථාසු නත්ථි. යඤ්ච භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතීතිආදි තත්ථ තත්ථ වුත්තං. තත්ථපි ‘‘භවඞ්ගං’’ති චුතිචිත්තමෙව ටීකාසු වණ්ණෙන්ති. තස්මා ‘‘භවඞ්ගක්ඛයෙවා’’ති ඉදං කථං යුජ්ජෙය්‍යාති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. අනුරූපං සෙතීති අනුසයො. අනුබන්ධො හුත්වා සෙතීති අනුසයො. අනු අනු වා සෙතීති අනුසයො. එත්ථ ච අනුසයො නාම ජවනසහජාතො න හොති. ඉධ ච අනුසය නාමෙන වුත්තං. නානාජවන සහජාතා ච අවිජ්ජා තණ්හා පටිසන්ධියා විසෙස පච්චයා හොන්තෙව. කථං තා ඉධ ගහිතා සියුන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. එවං සන්තෙ අවිජ්ජා පරික්ඛිත්තෙන තණ්හාමූලකෙනාති වුත්තෙසු සුට්ඨු යුජ්ජති. අනුසයෙහි සහ ජවනසහජාතානම්පි ලද්ධත්තා. තස්මා ඉධ අනුසය වචනං න යුත්තන්ති චොදනා. යුත්තමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘අපි චා’’තිආදිමාහ. ‘‘පරියත්තා’’ති සමත්තා. ‘‘සො පී’’ති ඵස්සාදි ධම්ම සමූහොපි[Pg.184].‘‘තථා රූපා යෙවා’’ති අග්ගමග්ගෙන අප්පහීන රූපායෙව, අනුසයභූතායෙවාති වුත්තං හොති. ‘‘තං’’ති චිත්ත සන්තානං. ‘‘තත්ථා’’ති තදුභයස්මිං. කථං තං තත්ථ ඛිපන්තීති ආහ ‘‘තස්මිං’’තිආදිං. ‘‘විජානනධාතුයා’’ති විඤ්ඤාණ ධාතුයා. සඞ්කන්තා නාම නත්ථි. යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්තීති අධිප්පායො. කුතො මරණකාලෙ සඞ්කන්තා නාම අත්ථි විජ්ජන්තීති යොජනා. එවං සන්තෙ ඉදං වචනං අනමතග්ගිය සුත්තෙන විරුද්ධං සියාති. න විරුද්ධං. ඉදඤ්හි අභිධම්ම වචනං, මුඛ්‍යවචනං, අනමතග්ගිය සුත්තං පන සුත්තන්ත වචනං පරියාය වචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යඤ්චා’’තිආදිමාහ. පරියායෙන වුත්තන්ති වත්වා තං පරියායං දස්සෙති ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදිනා. ‘‘සො’’ති සො පුග්ගලො. ‘‘තෙසං’’ති අවිජ්ජා තණ්හා සඞ්ඛාරානඤ්ච පටිසන්ධි නාම රූප ධම්මානඤ්ච. ‘‘හෙතුප්ඵලසම්බන්ධෙන භවන්තරං සන්ධාවති සංසරතීති වුච්චතී’’ති පුබ්බෙ කම්මකරණකාලෙපි තෙ අවිජ්ජා තණ්හා සඞ්ඛාරා එව සො සත්තොති වුච්චන්ති. පච්ඡා තෙසං ඵලභූතායං පටිසන්ධියා පාතුභවනකාලෙපි සාපටිසන්ධි එව සො සත්තොති වුච්චති. මජ්ඣෙ ධම්මප්පබන්ධොපි සො සත්තොති වුච්චති. එවං හෙතුධම්මෙහි සද්ධිං ඵලධම්මෙ එකං සත්තං කරොන්තස්ස හෙතුප්ඵල සම්බන්ධො හොති. එවං හෙතුප්ඵල සම්බන්ධෙන සො එව කම්මං කරොති. තෙන කම්මෙන සො එව භවන්තරං සන්ධාවති සංසරතීති වුච්චති. එත්ථ ච අනමතග්ගො යං භික්ඛවෙ. ල. අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානංති එවං සත්තවොහාරෙන වුත්තත්තා සාධම්මදෙසනා පරියායදෙසනා හොති. පරියායදෙසනත්තා ච සන්ධාවතං සංසරතන්ති පරියායොපි සිජ්ඣති. යස්සං පන ධම්ම දෙසනායං ධම්මදෙසනාති වචනානු රූපං ධම්මමෙව දෙසෙති, න සත්තං, න පුග්ගලං. අයං ධම්මදෙසනා එව මුඛ්‍යදෙසනා නාම හොති. තත්ථ දෙසිත ධම්මා පන පකතිකාලෙපි දෙසන්තරං කාලන්තරං ඛණන්තරං සඞ්කන්තා නාම නත්ථි. යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති. ඛයවයං ගච්ඡන්ති. තෙන වුත්තං ‘න හි උප්පන්නුප්පන්නා ධම්මා. ල. සඞ්කන්තා නාම අත්ථී’ති. පටිඝොසො ච, පදීපො ච, මුද්දා ච. ආදිසද්දෙන පටිබිම්බච්ඡායා ච, බීජසඞ්ඛාරො ච, පාටිභොගො ච, බාලකුමාර සරීරෙසු උපයුත්තා විජ්ජාසිප්පොසධා චාති එවං අට්ඨකථා යං [Pg.185] ආගතානි නිදස්සනානි සඞ්ගය්හන්ති. ‘‘නිදස්සනා’’නීති ච උපමායො වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘පටිඝොසො’’ති ගම්භීරලෙණ ද්වාරෙ ඨත්වා සද්දං කරොන්තස්ස අන්තොලෙණෙ පටිඝොසො පවත්තති. තත්ථ ද්වාරෙ උප්පන්නො මූලසද්දො අන්තොලෙණං න ගච්ඡති, උප්පන්නට්ඨානෙ එව නිරුජ්ඣති. පටිඝොසො ච තතො ආගතො න හොති. න ච විනා මූලසද්ද + පච්චයෙන අඤ්ඤතො පවත්තති. මූලසද්දපච්චයා එව තත්ථ පවත්තතීති. තත්ථ මූලසද්දො විය අතීත කම්මං. පටිඝොසො විය අනන්තරෙ පටිසන්ධි. එසනයො පදීප මුද්දා පටිබිම්බච්ඡායාසු. තත්ථ ‘‘පදීපො’’ති පථමං එකං පදීපං ජාලෙත්වා තෙන අඤ්ඤං පදීපසතම්පි පදීප සහස්සම්පි ජාලෙති. ‘‘මුද්දා’’ති ලඤ්ඡනලෙඛා. තත්ථ එකෙන ලඤ්ඡනක්ඛන්ධෙන, තෙන ලඤ්ඡනලෙඛාසතම්පි ලඤ්ඡනලෙඛා සහස්සම්පි කරොති. ‘‘පටිබිම්බච්ඡායා’’ති පසන්නෙසු ආදාසපට්ටෙසුවා උදකෙසුවා උප්පන්නා සරීරච්ඡායා. එතෙහි නිදස්සනෙහි ඵලං නාම හෙතුතො ආගතං න හොති. හෙතුනා ච විනා න සිජ්ඣතීති එත්තකමත්ථං දීපෙති. ‘‘බීජසඞ්ඛාරො’’ති කාලන්තරෙ උප්පන්නෙසු පුප්ඵඵලෙසු ඉච්ඡිතවණ්ණ ගන්ධරසපාතුභාවත්ථාය රොපනකාලෙ අම්බබීජාදීසු ඉච්ඡිතවණ්ණ ගන්ධරසධාතූනං පරිභාවනා. තත්ථ තප්පච්චයා කාලන්තරෙ පුප්ඵඵලෙසු උප්පන්නෙසු තෙවණ්ණගන්ධරසා පාතුබ්භවන්ති. ‘‘පාටිභොගො’’ති කිඤ්චි අත්ථං සාධෙතුං පරස්ස සන්තිකෙ ඉණං ගණ්හන්තස්ස තවධනං සංවච්ඡරෙන වුඩ්ඪියා සහ දස්සාමි, සචෙ නදදෙය්‍යං. අසුකං නාම මමඛෙත්තං වා වත්ථුවා තුය්හං හොතූති පටිඤ්ඤාඨපනං. තත්ථ තප්පච්චයා ධනං ලභිත්වා තං අත්ථඤ්ච සාධෙති. කාලෙ සම්පත්තෙ වුඩ්ඪියා සහ ඉණඤ්ච සොධෙති. ‘‘විජ්ජාසිප්පොසධා’’ති ලොකෙ පුත්තකෙ යාවජීවං හිතත්ථාය දහරකාලෙ කිඤ්චි විජ්ජංවා සිප්පංවා සික්ඛාපෙන්ති. යාවජීවං ඛරරොගානං අනුප්පාදත්ථාය දහරකාලෙ ඔජවන්තං කිඤ්චි ඔසධං වා අජ්ඣොහාරෙන්ති. තත්ථ තප්පච්චයා පුත්තානං යාවජීවං හිතප්පටිලාභො වා තාදිසානං රොගානං අනුප්පාදො වා හොතියෙව. එතෙහි යථා කාලන්තරෙ අසන්තෙසුයෙව පාටිභොගාදීසු මූලකම්මෙසු පුබ්බභාගෙ කතපච්චයා එව පච්ඡා අත්ථ සාධනාදීනි සිජ්ඣන්ති. තථා කුසලා කුසල කම්මානි [Pg.186] කත්වා කාලන්තරෙ තෙසු අසන්තෙසුපි පුබ්බෙ කතත්තා එව පච්ඡා පටිසන්ධාදීනි ඵලානි පාතුබ්භවන්තීති දීපෙති. තෙනවුත්තං ‘‘පටිඝොස පදීපමුද්දාදීනි චෙත්ථ නිදස්සනානී’’ති. ‘‘කම්මදුබ්බලභාවෙනා’’ති තදා ජීවිතින්ද්‍රියස්ස දුබ්බලත්තා කම්මම්පි දුබ්බලමෙව හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ අට්ඨකථායං වත්වා දස්සිතං, තථාපි සම්භවතීති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘තං පී’’ති ගතිනිමිත්තම්පි. ‘‘තථා චවන්තානං’’ති දිබ්බරථාදීනි ගතිනිමිත්තං කත්වා චවන්තානං. ‘‘දය්හමානකායෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. ගාථායං. පඤ්චද්වාරෙ පටිසන්ධිකම්මං විනා ද්විගොචරෙ සියාති යොජනා. තත්ථ ‘‘ද්විගොචරෙ’’ති කම්මනිමිත්ත ගතිනිමිත්තභූතෙ ද්විගොචරෙ. තත්ථ පඤ්චද්වාරෙ පටිසන්ධි නාම පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න වීථිචිත්තානං අන්තෙ ච වන්තානං පටිසන්ධි. සාපි ගතිනිමිත්තභූතෙ ගොචරෙ සියාති වුත්තෙ පඤ්චද්වාරික වීථිචිත්තානි පඤ්චාරම්මණභූතානි ගතිනිමිත්තානි ආරම්මණං කරොන්තීතිපි සිද්ධං හොති. එවඤ්ච සති. තෙසං වීථිචිත්තානං අන්තෙ අචවිත්වා තදනුබන්ධක මනොද්වාරිකවීථිචිත්තෙහිපි කදාචි කෙසඤ්චි ච වනං නනසම්භවතීති සක්කා වත්තුං. තෙසු පන අනුබන්ධක වීථීසු අතීතග්ගහණ සමුදායග්ගහණෙහි ච වන්තානං අතීතානිපි ගතිනිමිත්තානි ලබ්භන්ති. වත්ථුග්ගහණනාමග්ගහණෙහි ච වන්තානං ධම්මා රම්මණංපි ලබ්භතියෙව. තස්මා යං වුත්තං ආචරියෙන කාමාවචර පටිසන්ධියා ඡ ද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතා රම්මණං උපලබ්භතීති. තං සුවුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. යං පන ‘තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තතී’ති එවං අන්තිමවීථිතො පුබ්බභාගෙ බහූනං වීථිවාරානං පවත්තනං ආචරියෙන වුත්තං. තං තථොපට්ඨිතං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භාතිපි ලද්ධුං වට්ටතියෙව. එවඤ්චසති, ගතිනිමිත්තංපි අතීතං ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘යදාපනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සන්තති වසෙනා’’ති සන්තති පච්චුප්පන්න වසෙන. ‘‘තස්සා’’ති ගතිනිමිත්තස්ස. යෙභූය්‍යෙන වුත්තො, න සබ්බසඞ්ගාහිකෙන වුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘මනොද්වාරික මරණාසන්න ජවනානංපි ඉච්ඡිතබ්බත්තා’’ති පුරෙජාතපච්චය භාවෙන ඉච්ඡිතබ්බත්තාති අධිප්පායො. ‘‘තදනුබන්ධායා’’ති තානි මනොද්වාරි කමරණාසන්න [Pg.187] ජවනානි අනුගතාය. ‘‘පටිසන්ධියාපි සම්භවතො’’ති තස්ස පුරෙජාත පච්චයස්ස පටිසන්ධියාපි පුරෙජාත පච්චයතා සම්භවතො. නනු ථෙරෙන භින්දිත්වා අවුත්තෙපි භින්දිතබ්බෙ සති, භින්දනමෙව යුත්තන්ති චෙ. න යුත්තං. කස්මා, කම්මනිමිත්තෙන සමානගතිකත්තා. තෙනාහ ‘‘නචතං’’තිආදිං. විභාවනියං යථාසම්භවං යොජෙතබ්බංති වත්වා අපරෙපන අවිසෙසතොව වණ්ණෙන්තීති අපරෙවාදොපි වුත්තො. තත්ථ ‘‘අවිසෙසතො වණ්ණෙන්තී’’ති අභින්දිත්වාව වණ්ණෙන්තීති වුත්තං හොති. පුන තං අපරෙවාදං අසම්පටිච්ඡන්තො ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදිමාහ. ඉධ පන තං අපරෙවාදං පග්ගණ්හන්තො පුන ‘‘යඤ්ච තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තදාරම්මණායා’’ති තං ගතිනිමිත්තා රම්මණාය. ‘‘තෙසං වචනං’’ති අපරෙසං වචනං. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායා’’ති කස්මා වුත්තං. නනු අට්ඨකථායං පනාතිආදි සබ්බං විචාරණා වචනමෙව හොතීති. සච්චං යථා දිට්ඨපාඨවසෙන, සාවසෙස පාඨභාවං පන න විචාරෙතියෙව. තස්මා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායා’’ති වුත්තං. එත්ථ සියා. අට්ඨකථාපාඨො සාවසෙසො හොතු, මූලටීකාපාඨො පන මනොද්වාරෙ යෙවාති නියමෙත්වා වුත්තත්තා කථං සාවසෙසො සියාති. නියමෙත්වා වුත්තොපි ඉධ අධිප්පෙතත්ථෙ අපරිපුණ්ණෙ සාවසෙසො එව හොතීති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං කාරණං නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායා’’ති. ‘‘පච්චුප්පන්නමතීතං’’තිආදීසු. තදාරම්මණාවසානාය පඤ්චද්වාරික ජවනවීථියා ච වනං හොතීති යොජනා. එවං අපරත්ථපි. බලවන්තෙපි සති. තදාරම්මණාවසානාය එව වීථියා. ‘‘වුත්තත්තා පනා’’ති අට්ඨකථායං එව වුත්තත්තා පන. ‘‘පුරිමභාගෙ එවා’’ති පඤ්චද්වාරික අන්තිම වීථිතො පුබ්බභාගෙ එව. ‘‘තාහී’’ති දෙය්‍යධම්මවත්ථූහි. ‘‘යථාතං’’ති තං අත්ථජාතං කතමං වියාති අත්ථො. ‘‘ඉතො’’ති මනුස්ස භවතො. නිමිත්ත සදිසං සද්දං වණ්ණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නට්ඨචකාරං’’ති පතිතචකාරං. අට්ඨකථාපාඨෙ ඤාතකා මාතාදයො පඤ්චද්වාරෙ උපසංහරන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘තවත්ථායා’’ති තවඅත්ථාය. ‘‘චීනපටසොමාරපටාදිවසෙනා’’ති චීනරට්ඨෙ පවත්තො පටො [Pg.188] චීනපටො. තථා සොමාරපටෙපි. ‘‘තානී’’ති රසඵොට්ඨබ්බානි. ඵොට්ඨබ්බං පන අඤ්ඤංපි යුජ්ජතෙව. අත්ථිදානීති මනසිකතත්තා පච්චුප්පන්නභූතානීති වුත්තං. ‘‘අරූපීනං’’ති අරූපබ්‍රහ්මානං. ‘‘තෙ’’ති අරූපිනො. ‘‘තානී’’ති හෙට්ඨිමජ්ඣානානි. විස්සට්ඨං ලද්ධඣානං යෙසං තෙ විස්සට්ඨජ්ඣානා. ‘‘තතොයෙව චා’’ති විස්සට්ඨජ්ඣානත්තායෙව ච. ආකඩ්ඪිතං මානසං චිත්තං එතෙසන්ති විග්ගහො. ඉදඤ්ච හෙතුවිසෙසන පදං. ආකඩ්ඪිතමානසත්තා කාමභවෙ උප්පජ්ජමානානන්ති දීපෙති. තෙසං අරූපීනං. ‘‘අඤ්ඤං දුබ්බල කම්මං’’ති උපචාරජ්ඣානකම්මතො අඤ්ඤං තිහෙතුකොමකං කම්මං. ‘‘තෙසං’’ති රූපලොකතො ච වන්තානං. ‘‘සතො’’ති සන්තස්ස සමානස්ස. ‘‘උපත්ථම්භනෙ කාරණං නත්ථී’’ති ඉදං උපචාරජ්ඣාන කම්මස්ස ගරුක කම්මගතිකත්තා වුත්තං. එකන්ත ගරුකකම්මභූතංපි පන මහග්ගතජ්ඣාන කම්මං නාම නානානිකන්ති බලෙන පටිබාහීයමානං පටිසන්ධිං න දෙතියෙව. උපචාරජ්ඣාන කම්මෙ වත්තබ්බං නත්ථීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තාදිසානී’’ති තථා රූපානි ද්විහෙතුකොමක කම්මානි තෙසං ඔකාසං න ලභන්ති. නීවරණානං සුට්ඨුවික්ඛම්භිතත්තායෙව. ‘‘යෙනා’’ති යෙන ඡන්දාදීනං පවත්ති කාරණෙන. ‘‘නානාකම්මානි පී’’ති උපචාරජ්ඣාන කම්මතො අඤ්ඤානි පච්චුප්පන්න කම්මානිපි අතීතභවෙසු කතානි අපරපරියාය කම්මානිපි. ‘‘යෙන චා’’ති යෙන නානාකම්මානම්පි ඔකාස ලාභකාරණෙන ච. ‘‘තෙ’’ති රූපී බ්‍රහ්මානො. ‘‘වුත්තනයෙනෙ වා’’ති සුට්ඨුවික්ඛම්භිතනීවරණානං තෙසං අප්පනා පත්තජ්ඣානවිසෙසෙන [ යස්මා පනාතිආදිනා ච ] පරිභාවිත චිත්තසන්තානත්තා’ති ච වුත්තනයෙනෙව. ‘‘තං කාරණං’’ති අහෙතුක පටිසන්ධියා අභාව කාරණං. පරම්පර භවෙසුච වීථිමුත්තචිත්තානං පවත්තාකාරං දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යථා තානියෙව ඔසධානී’’ති ලොකෙ එකං ඔසධං ලභිත්වාතං දෙවසිකං භුඤ්ජති. එකොපථමදිවසෙ භුඤ්ජන්තං දිස්වා කතමං නාම ත්වං ඔසධං භුඤ්ජසීති පුච්ඡි. ඉදං නාම ඔසධං භුඤ්ජාමීති වදති. පුනදිවසෙසුපි ඔසධං භුඤ්ජන්තං දිස්වා තථෙව පුච්ඡි. තමෙව ඔසධං භුඤ්ජාමීති වදති. තත්ථ ‘‘තමෙව ඔසධං’’ති යං පථමදිවසෙ ඔසධං තයාච පුච්ඡිතං. මයා ච කථිතං. තමෙව අජ්ජ භුඤ්ජාමීති අත්ථො. තත්ථ [Pg.189] පන පථමදිවසෙ භුත්තං ඔසධං අඤ්ඤං. අජ්ජ භුත්තං අඤ්ඤං. තංසදිසං පන අඤ්ඤංපි තමෙවාති ලොකෙ වොහරන්ති තානියෙව ඔසධානි භුඤ්ජාමීති. එවං ඉධපි තස්සදිසෙ තබ්බොහාරො දට්ඨබ්බො. ‘‘තස්මිං’’ති භවඞ්ගචිත්තෙ. අවත්තමානෙ උපපත්තිභවො ඔච්ඡිජ්ජති. වත්තමානෙ න ඔච්ඡිජ්ජති. තස්මා තස්ස උපපත්ති භවස්ස අනොච්ඡෙද අඞ්ගත්ථාය කාරණත්තා භවඞ්ගන්ති වුච්චතීති අධිප්පායො. ‘‘උපපත්ති භවො’’ති ච කම්මජක්ඛන්ධසන්තානං වුච්චති. ‘‘පරසමයෙ’’ති උච්ඡෙද දිට්ඨීනං වාදෙ. ‘‘වට්ටමූලානී’’ති අවිජ්ජාතණ්හා වුච්චන්ති. වට්ටමූලානි සුට්ඨුඋච්ඡිජ්ජන්ති එත්ථාති විග්ගහො. ‘‘යස්ස අත්ථායා’’ති සඋපාදිසෙසාදිකස්ස නිබ්බානස්ස පටිලාභත්ථාය. ‘‘පට්ඨපීයන්තී’’ති පවත්තාපීයන්ති. පජ්ජන්ති පාපුණන්ති අරියා ජනා එත්ථාති පදං. පරතො සමන්තිපදෙ අනුපාදිසෙසස්ස ගය්හමානත්තා ඉධ සඋපාදිසෙසන්ති වුත්තං. බුජ්ඣන්තීති බුධා. සුට්ඨු සද්ධිං උච්ඡින්නං සිනෙහබන්ධනං යෙහි තෙ සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා. කථඤ්ච සුට්ඨුඋච්ඡින්නං, කෙහි ච සද්ධිං උච්ඡින්නන්තිආහ ‘‘අනුසයමත්තං පී’’තිආදිං. ‘‘සෙසකිලෙසෙහී’’ති තණ්හාසිනෙහ බන්ධනතො අවසෙස කිලෙසෙහි. ‘‘අධිසයිතං’’ති වික්ඛම්භිතුංපි අසක්කුණෙය්‍යං හුත්වා අතිරෙකතරං සයිතං. ‘‘අධිගමාවහං’’ති අධිගමො වුච්චති නවවිධො ලොකුත්තර ධම්මො. තං ආවහතීති අධිගමාවහං. ‘‘සීලං’’ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ‘‘ධුතඞ්ගං’’ති තෙරසධුතඞ්ගං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

"That" (taṃ) refers to kamma that is ripening. Here, in the phrase 'the determining co-operative condition' (niyāmaka sahakāri paccayabhūtā), just as a helmsman (niyāmaka) directs (niyāmeti, niyojeti) a ship toward the desired direction, so too this craving, having become delight in existence (bhavanikanti), directs (niyāmeti, niyojeti) the mental continuum toward the destination of future existence. It should be understood that it also becomes a co-operative condition for kamma by being an indispensable assistant. The phrase 'or wholesome or unwholesome kamma signs' (kusalākusala kammanimittāni vā) refers to other wholesome or unwholesome kamma signs. 'Supporting that' (tadupatthambhikā) means supporting that kamma. 'Delighting in signs' (nimittassādagadhitaṃ) means indulging in and craving for facial expressions and so forth. 'Persisting as it persists' (tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati) means persisting while remaining. It is said that it persists without letting go. Anubyañjana (minor detail) refers to a particular type of action, such as speaking or laughing, that is pleasant and agreeable in form. 'For that person' (assa puggalassa) refers to a person near death. This is in the commentary reading. 'Overcome by the power of defilements' (kilesa balavināmitaṃ) means overcome by the power of defilements such as ignorance, craving, and so forth. The analysis (viggaha) is 'that which conceals, and so forth' (paṭicchādikā ādīna vā yassā). 'That' (taṃ) refers to the mental continuum. 'In that' (tasmiṃ) refers to the sphere of kamma and so forth. This does not accord with the commentary. There, it is said 'in that sphere' (tasmiṃ visaye), not 'in that existence' (tasmiṃ bhave). 'In that, it is said' (tasmiṃ vuttā naṃ) refers to what is said in the subcommentaries (ṭīkāsu) regarding the passage 'mostly grasped by six doors in another existence' (yebhūyyena bhavantare cha dvāraggahitaṃ). 'Similar arising of impulsions' (taṃ sadisa javanuppatti) refers to the arising of present impulsions that are similar to the impulsions that occurred at the time of performing kamma. Concealed kamma (bhavappaṭicchannaṃ kamma) and obscure kamma (apākaṭaṃ kamma) do not appear in that way. The meaning is that they appear only by reaching the door as if renewing themselves. 'Falling into despair' (visīda pattā) means becoming disfigured due to a state of confusion and sinking into despair. 'Much evil kamma should be spoken of with the opposite' (tabbiparītena pāpakamma bahulāpi vattabbā) means that even those who fall into despair, holding weapons, killing beings, shouting 'seize and bind!', and having wicked minds, and so forth, should be spoken of in that way. This is in the commentary readings. 'One with an uplifted sword' (ukkhitto asi yassā) means one with a raised sword (ukkhittāsiko). 'That by which they pierce or strike' (patudanti vijjhanti etenā) is a goad (patodanaṃ), a cattle prod (pājanadaṇḍo). A needle made at its tip is a piercing needle (patodana sūci). 'The pain of piercing' (patodana dukkhaṃ) means the pain of being struck. But how does the appearance of an uplifted sword and so forth constitute the appearance of kamma? And how does it become the object of rebirth-linking consciousness (paṭisandhiyā ārammaṇabhāvaṃ)? He explains this by saying 'that too' (so ca) and so forth: For beings arising. 'But for others' (itaresaṃ pana) refers to those arising in the form and formless realms. 'Having fully completed' (paripuṇṇaṃ katvā) means having completed it up to the end of the registering consciousness (tadārammaṇa) or through a pure impulsion cognitive series (javanavīthiyā). However, the arising of a death consciousness (cuticittuppatti) at the end of the life-continuum (bhavaṅga) is not found in the commentaries. And where it is said here and there that 'having descended into the life-continuum, one attains final nibbāna,' there too, the subcommentaries explain 'life-continuum' (bhavaṅgaṃ) as death consciousness itself. Therefore, how can the statement 'with the cessation of the life-continuum alone' (bhavaṅgakkhayevā) be justified? He explains this by saying 'here too' (ettha ca) and so forth. 'It lies in accordance' (anurūpaṃ seti) is a latent tendency (anusayo). 'It lies as a connection' (anubandho hutvā seti) is a latent tendency. 'It lies again and again' (anu anu vā seti) is a latent tendency. Here, a latent tendency (anusayo) is not co-arisen with impulsions (javana). And here, it is spoken of by the name 'latent tendency.' Ignorance and craving, though co-arisen with various impulsions, are indeed special conditions for rebirth-linking. How then are they included here? He explains this by saying 'here too' (ettha ca) and so forth. Thus, it fits well with what is said: 'encompassed by ignorance, rooted in craving' (avijjā parikkhittena taṇhāmūlakena), because those co-arisen with impulsions are also obtained along with the latent tendencies. Therefore, the objection (codanā) is that the term 'latent tendency' (anusaya) here is not appropriate. Showing that it is indeed appropriate, he says 'furthermore' (api ca) and so forth. 'Mastered' (pariyattā) means completed (samattā). 'That too' (so pi) refers to the aggregate of phenomena such as contact and so forth. 'Such forms indeed' (tathā rūpā yevā) means forms not abandoned by the supreme path, indeed latent tendencies. This is what is said. 'That' (taṃ) refers to the mental continuum. 'Therein' (tatthā) refers to both of those. How do they throw it therein? He explains this by saying 'in that' (tasmiṃ) and so forth: 'In the consciousness element' (vijānanadhātuyā) refers to the consciousness element (viññāṇa dhātuyā). There is no such thing as transmigration (saṅkantā). The meaning is that wherever they arise, there they dissolve. How then can there be transmigration at the time of death? This is the connection. If this is so, this statement would contradict the Anamatagga Sutta. There is no contradiction. For this is an Abhidhamma statement, a direct statement, whereas the Anamatagga Sutta is a Sutta statement, an indirect statement. To show this, he says 'which' (yaṃ ca) and so forth: Having said that it is spoken indirectly, he explains that indirect meaning by saying 'for whose' (yesañhi) and so forth: 'That' (so) refers to that person. 'Of those' (tesaṃ) refers to ignorance, craving, formations, and the name-and-form phenomena of rebirth-linking. 'Connected by cause and effect, one wanders and transmigrates through successive existences' (hetupphalasambandhena bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccati). Previously, even at the time of performing kamma, those very ignorance, craving, and formations are called 'that being.' Later, when the rebirth-linking (paṭisandhiyā) that is their result appears, that rebirth-linking itself is called 'that being.' In between, the continuity of phenomena (dhammappabandho) is also called 'that being.' Thus, for one who makes the causal phenomena and the resultant phenomena one being, there is a cause-and-effect connection. In this way, by this cause-and-effect connection, that very being performs kamma; by that kamma, that very being wanders and transmigrates through successive existences. Here, in the Anamatagga Sutta, it is said: 'Bhikkhus, for beings hindered by ignorance...' (Anamataggo yaṃ bhikkhave... avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ). Because it is spoken in terms of conventional beings (sattavohārena), that Dhamma teaching is an indirect teaching (pariyāyadesanā). And because it is an indirect teaching, the indirect expression 'wandering and transmigrating' (sandhāvataṃ saṃsaratanti) is also established. But in a Dhamma teaching where, in accordance with the statement 'Dhamma teaching,' only Dhamma is taught, not a being or a person, this Dhamma teaching is called the direct teaching (mukhyadesanā). There, the phenomena taught do not transmigrate from one place to another, from one time to another, or from one moment to another, even in their natural state. Wherever they arise, there they dissolve and perish. Therefore, it is said: 'Indeed, phenomena that have arisen... do not transmigrate' (na hi uppannuppannā dhammā... saṅkantā nāma atthī). Echo (paṭighoso), lamp (padīpo), and seal (muddā). By the word 'and so forth' (ādisaddena), reflections (paṭibimbacchāyā), seed potential (bījasaṅkhāro), pledge (pāṭibhogo), and skills, crafts, and medicines (vijjāsipposadhā) used in the bodies of boys and girls, are included as illustrations (nidassanāni) that appear in the commentary. 'Illustrations' (nidassanāni) are also called similes (upamāyo). There, 'echo' (paṭighoso) means that when someone stands at the entrance of a deep cave and makes a sound, an echo arises inside the cave. There, the original sound (mūlasaddo) that arose at the entrance does not go inside the cave; it ceases right where it arose. And the echo does not come from there, nor does it arise from elsewhere without the original sound as its condition. It arises there only conditioned by the original sound. Here, the original sound is like past kamma. The echo is like the immediately subsequent rebirth-linking. This method applies to the lamp, seal, and reflection/shadow. There, 'lamp' (padīpo) means that first, one lights a single lamp, and with that, one lights a hundred lamps or a thousand lamps. 'Seal' (muddā) is an engraved mark (lañchanalekhā). There, with one engraved block (lañchanakkhandhena), one makes a hundred engraved marks or a thousand engraved marks. 'Reflection and shadow' (paṭibimbacchāyā) is the body's shadow that arises in clear mirror-plates or in water. By these illustrations, it is shown that the result (phalaṃ) does not come from the cause (hetuto), nor does it arise without the cause. This much meaning is illuminated. 'Seed potential' (bījasaṅkhāro) is the cultivation of the desired color, scent, and taste elements in mango seeds and so forth at the time of planting, for the manifestation of the desired color, scent, and taste in the flowers and fruits that arise later. There, conditioned by that, when flowers and fruits arise later, those very colors, scents, and tastes appear. 'Pledge' (pāṭibhogo) is the establishment of a promise (paṭiññāṭhapanaṃ) by one who borrows money from another to achieve some purpose: 'I will give your money back with interest within a year; if I do not give it, then such-and-such a field or property of mine shall be yours.' There, conditioned by that, having received the money, one achieves that purpose and repays the debt with interest when the time comes. 'Skills, crafts, and medicines' (vijjāsipposadhā) means that in the world, for the lifelong benefit of their children, parents teach them some skill or craft in their youth. Or, for the non-arising of severe diseases throughout life, they make them ingest some potent medicine in their youth. There, conditioned by that, the children indeed obtain lifelong benefit or the non-arising of such diseases. By these, it is shown that just as, even when the original actions such as a pledge and so forth are absent later, the achievement of purposes and so forth are accomplished later due to the conditions made earlier, so too, having performed wholesome or unwholesome kammas, even when they are absent later, the results such as rebirth-linking appear due to their having been performed earlier. Therefore, it is said: 'Here, echo, lamp, seal, and so forth are illustrations' (paṭighosa padīpamuddādīni cettha nidassanānī). 'Due to the weakness of kamma' (kammadubbalabhāvena) is said because at that time, due to the weakness of the life faculty (jīvitindriyassa), the kamma itself is weak. Although it is shown by being stated in the commentary here, the connection is that it is still possible. There, 'that too' (taṃ pi) refers to the destination sign (gatinimittaṃ). 'Likewise for those passing away' (tathā cavantānaṃ) refers to those passing away having made divine chariots and so forth their destination sign. 'With a burning body' (dayhamānakāyenā) is an instrumental case (karaṇavacanaṃ) indicating the characteristic of being such (itthambhūtalakkhaṇe). In the verse, the connection (yojanā) is: 'In the five doors, without rebirth-linking kamma, it may be with two objects' (pañcadvāre paṭisandhikammaṃ vinā dvigocare siyā). There, 'with two objects' (dvigocare) refers to the two objects that are the kamma sign and the destination sign. There, rebirth-linking (paṭisandhi) in the five doors refers to the rebirth-linking of those who pass away at the end of the five-door death-proximate cognitive series. If it is said that this too may have the destination sign as its object, then it is also established that the five-door cognitive series, which have five objects, take the destination signs as their objects. Thus, if this is the case, it can be said that for some, passing away is not possible without ceasing at the end of those [five-door] cognitive series, even with the subsequent mind-door cognitive series. However, in those subsequent cognitive series, for those passing away, past destination signs are also obtained through the apprehension of past objects (atītaggahaṇa) and the apprehension of aggregates (samudāyaggahaṇa). And for those passing away, mental objects (dhammārammaṇaṃ) are also obtained through the apprehension of bases (vatthuggahaṇa) and the apprehension of names (nāmaggahaṇa). Therefore, what the teacher said—that for sensual-sphere rebirth-linking (kāmāvacara paṭisandhiyā), the kamma sign and destination sign, grasped by six doors, are found as present and past objects (paccuppannamatītārammaṇaṃ)—should be understood as well said. However, what the teacher said—that 'the mental continuum repeatedly occurs based on that very object appearing thus' (tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattati), thus referring to the occurrence of many cognitive series before the final cognitive series—can also be taken as referring to the destination sign appearing thus. Thus, if this is the case, to show that a past destination sign (gatinimittaṃ) is also obtainable, the phrase 'but when' (yadā pana) and so forth is stated. 'By continuity' (santati vasena) means by way of present continuity. 'Of that' (tassā) refers to the destination sign. The meaning is that it is stated mostly, not inclusively of all. 'Because mind-door death-proximate impulsions are also desirable' (manodvārika maraṇāsanna javanānaṃpi icchitabbattā). The meaning is that they are desirable due to being a pre-arisen condition (purejātapaccaya). 'Following that' (tadanubandhāyā) means following those mind-door death-proximate impulsions. 'Rebirth-linking is also possible' (paṭisandhiyāpi sambhavato) means because that pre-arisen condition can also be a pre-arisen condition for rebirth-linking. If it is said, 'But if it should be divided, even if the Elder did not state it by dividing, it is still appropriate to divide it,' then it is not appropriate. Why? Because it has the same destination as the kamma sign. Therefore, he says 'and not that' (na ca taṃ) and so forth. Having said that it should be connected as far as possible in the Vibhāvanī, the view of others (aparevādopi) is also stated: 'Others explain it without distinction' (avisesatova vaṇṇenti). There, 'they explain without distinction' (avisesato vaṇṇenti) means they explain without dividing. This is what is said. Then, not accepting that view of others, he says 'but in the commentary' (aṭṭhakathāyaṃ pana) and so forth. However, here, accepting that view of others, he again says 'and what there' (yaṃ ca tattha) and so forth. There, 'for that which has the destination sign as its object' (tadārammaṇāyā). 'Their statement' (tesaṃ vacanaṃ) refers to the statement of others. 'Except for non-investigation' (aññatra avicāraṇāyā)—why is this said? Is it not that all from 'but in the commentary' (aṭṭhakathāyaṃ pana) and so forth is an investigative statement? True, according to the reading as seen; however, it does not investigate the aspect of the text being incomplete. Therefore, 'except for non-investigation' is said. Here, it might be said: 'Let the commentary text be incomplete, but since the root subcommentary text (mūlaṭīkāpāṭho) is stated as restricting it to the mind-door only, how can it be incomplete?' Even if stated as restricting, it is still incomplete here if the intended meaning is incomplete. Therefore, it is said: 'There is no other reason except non-investigation' (aññaṃ kāraṇaṃ natthi aññatra avicāraṇāyā). In 'present and past' (paccuppannamatītaṃ) and so forth, the connection (yojanā) is that passing away (cavanaṃ) occurs with a five-door impulsion cognitive series ending in registering consciousness (tadārammaṇāvasānāya). Likewise elsewhere: even if strong, it is with a cognitive series ending in registering consciousness. 'But because' (vuttattā pana) means because it is stated thus in the commentary itself. 'In the earlier part' (purimabhāge eva) means in the earlier part of the five-door final cognitive series. 'By those' (tāhi) means by objects of offerings (deyyadhammavatthūhi). 'As it is' (yathātaṃ). The meaning is 'what kind of matter is that?' 'From here' (ito) means from the human existence. The connection is that they describe a sound similar to the sign. 'With the 'ca' particle lost' (naṭṭhacakāraṃ) means with the 'ca' particle dropped (patitacakāraṃ). In the commentary reading, the connection is that relatives, mothers and so forth, present offerings at the five doors. 'For your sake' (tavatthāyā) means for your benefit. 'By way of Chinese silk, Somāra cloth, and so forth' (cīnapaṭasomārapaṭādivasenā) means Chinese silk (cīnapaṭo) is cloth produced in China. Likewise for Somāra cloth. 'Those' (tāni) refers to tastes and tangibles. However, other tangibles are also fitting. It is said that they are present because they are presently attended to. 'For the formless' (arūpīnaṃ) refers to the formless brahmās. 'They' (te) refers to the formless ones. 'Those' (tāni) refers to the lower and middle jhānas. 'Those whose jhāna is well abandoned' (vissaṭṭhajjhānā) are those who have obtained a jhāna that is abandoned (vissaṭṭhaṃ laddhajhānaṃ). 'And from that very' (tatoyeva ca) means and because of having abandoned their jhāna. The analysis (viggaho) is 'whose mind (mānasaṃ cittaṃ) is drawn (ākaḍḍhitaṃ).' And this is an adjective qualifying the cause. It shows that those born in the sensual realm have drawn minds. For those formless ones. 'Other weak kamma' (aññaṃ dubbala kammaṃ) refers to other triple-rooted inferior kamma (tihetukomakaṃ kammaṃ) apart from access jhāna kamma. 'For them' (tesaṃ) refers to those who have passed away from the form realm. 'For one who is' (sato) refers to one who is existing and equal. 'There is no supporting cause' (upatthambhane kāraṇaṃ natthi)—this is said because access jhāna kamma has the nature of heavy kamma. However, even great jhāna kamma, which is entirely heavy kamma, when obstructed by the power of various desires, does not give rebirth-linking. It should be understood that there is nothing to say about access jhāna kamma. 'Such' (tādisāni) refers to such double-rooted inferior kammas (dvihetukomaka kammāni) that do not find opportunity for them, precisely because the hindrances (nīvaraṇānaṃ) are well suppressed. 'By which' (yenā) means by which cause the occurrence of desire and so forth takes place. 'Various kammas' (nānākammāni pi) refers to other present kammas apart from access jhāna kamma, and also other kammas performed in past existences. 'And by which' (yena ca) means and by which cause various kammas also find an opportunity. 'They' (te) refers to the form-realm brahmās. 'Or in the stated way' (vuttanayene vā) means in the stated way, because their mental continuum is developed by the special attainments in appanā jhāna, which have well suppressed the hindrances, and also in the way stated by 'since...' (yasmā pana) and so forth. 'That cause' (taṃ kāraṇaṃ) refers to the cause for the absence of rootless rebirth-linking. The connection is to show the mode of occurrence of cognitive-series-free consciousness (vīthimuttacittānaṃ) in successive existences. 'Just as those very medicines' (yathā tāniyeva osadhāni)—in the world, one obtains a medicine and takes it daily. Seeing one take it on the very first day, someone asks, 'What medicine are you taking?' He replies, 'I am taking this medicine.' On subsequent days too, seeing him take the medicine, he asks the same. He replies, 'I am taking the very same medicine.' There, 'the very same medicine' (tameva osadhaṃ) means 'the medicine that you asked about and I spoke of on the first day, that very same I am taking today.' However, the medicine taken on the first day is one, and the medicine taken today is another. But in the world, even other similar ones are conventionally called 'the very same,' as in 'I am taking the very same medicines.' Likewise here, such conventional usage should be understood. 'In that' (tasmiṃ) refers to the life-continuum consciousness (bhavaṅgacitte). If it does not occur, the rebirth existence (upapattibhavo) ceases; if it occurs, it does not cease. Therefore, the meaning is that it is called 'life-continuum' (bhavaṅgaṃ) because it is the cause for the non-cessation of that rebirth existence. And 'rebirth existence' (upapattibhavo) is said to be the continuity of kamma-born aggregates (kammajakkhandhasantānaṃ). 'In other systems' (parasamaye) refers to the doctrine (vāde) of the annihilationist views (uccheda diṭṭhīnaṃ). 'The roots of the cycle' (vaṭṭamūlāni) are called ignorance and craving. The analysis (viggaho) is 'that wherein the roots of the cycle are well uprooted' (vaṭṭamūlāni suṭṭhuucchijjanti ettha). 'For the sake of which' (yassa atthāyā) means for the sake of obtaining Nibbāna with residue (saupādisesa) and so forth. 'Are established' (paṭṭhapīyanti) means are made to occur. The word (padaṃ) is 'noble ones (ariyā janā) arrive (pajjanti), attain (pāpuṇanti) therein.' Because the Nibbāna without residue (anupādisesa) is taken in the subsequent word 'samanti,' here it is called 'with residue' (saupādisesaṃ). 'They awaken' (bujjhanti) are the wise (budhā). 'Those whose bonds of affection are well severed' (susamucchinnasinehabandhanā) are those by whom the bonds of affection are thoroughly cut. How are they thoroughly cut, and with what? He explains this by saying 'even the latent tendencies' (anusayamattaṃ pi) and so forth: 'By the remaining defilements' (sesakilesehi) means by the defilements remaining apart from the bonds of affection of craving. 'Deeply entrenched' (adhisayitaṃ) means lying excessively, being impossible even to suppress. 'Leading to attainment' (adhigamāvahaṃ). Attainment (adhigamo) is called the ninefold supramundane Dhamma. That which leads to it is 'leading to attainment.' 'Virtue' (sīlaṃ) refers to the fourfold purified virtue (catupārisuddhisīlaṃ). 'Ascetic practice' (dhutaṅgaṃ) refers to the thirteen ascetic practices (terasadhutaṅgaṃ). The rest here is easily understood.

වීථිමුත්තසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Supplementary Exposition of the Exposition on the Compendium of the Process-Freed is concluded.

6. රූපසඞ්ගහඅනුදීපනා

6. The Supplementary Exposition on the Compendium of Form.

156. රූපසඞ්ගහෙ[Pg.190]. ‘‘චිත්තචෙතසිකෙ’’ති චිත්තචෙතසික ධම්මෙ. ‘‘ද්වීහි පභෙදප්පවත්තීහී’’ති ද්වීහි පභෙදසඞ්ගහපවත්ති සඞ්ගහෙහි. ‘‘යෙ වත්තන්තී’’ති යෙ ධම්මා වත්තන්ති පවත්තන්ති. ‘‘එත්තාවතා’’ති එත්තකෙන ‘තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා’තිආදිකෙන වචනක්කමෙන. නිපාතං ඉච්ඡන්තා එත්තකෙහි පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහීති වණ්ණෙන්ති. වචනවිපල්ලාසං ඉච්ඡන්තාතිපි යුජ්ජති. ‘‘සමුට්ඨාතී’’ති සුට්ඨු උට්ඨාති, පාතුබ්භවති, විජ්ජමානතං ගච්ඡති. ‘‘කම්මාදී’’ති කම්මාදිපච්චයො. ‘‘පිණ්ඩී’’ති එකග්ඝනතා වුච්චති. උපාදාය මහන්තානි එව හුත්වාති සම්බන්ධො. ඉන්ද්‍රියබද්ධසන්තානං සත්තසන්තානං. අජ්ඣත්ත සන්තානංතිපි වුච්චති. ‘‘විසංවාදකට්ඨෙනා’’ති විරාධකට්ඨෙන. භූතඤ්ච අභූතං කත්වා අභූතඤ්ච භූතං කත්වා සන්දස්සකට්ඨෙනාති වුත්තං හොති. භූතවජ්ජප්පටිච්ඡාදනකම්මං මහාමායා නාම. මායං කරොන්තීති මායාකාරා. ආවිසනං නාම සත්තානං සරීරෙසු ආවිසනං. ගහණං නාම සත්තානං අත්තනොවසං වත්තාපනං. තදුභයං කරොන්තා කත්ථ ඨත්වා කරොන්ති. අන්තොවාඨත්වා කරොන්ති, බහිවා ඨත්වා කරොන්තීති පාකතිකෙහි මනුස්සෙහි ජානිතුං පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අචින්තෙය්‍යට්ඨානං නාම. ‘‘වඤ්චකට්ඨෙනා’’ති එතා පකතියා අතිදුබ්බණ්ණං අත්තානං දෙවච්ඡරාවණ්ණං කත්වා වඤ්චෙන්ති. වසනරුක්ඛගුම්බංපි දිබ්බවිමානං කත්වා වඤ්චෙන්ති. එවරූපෙන වඤ්චකට්ඨෙන. ‘‘තෙනෙවට්ඨෙනා’’ති විසංවාදකට්ඨාදිනා තිවිධෙනෙව අත්ථෙන. තානිපිහි අසත්තභූතංයෙව අත්තානං සත්තොති විසංවාදෙන්ති. අරුක්ඛංයෙව අත්තානං රුක්ඛොති විසංවාදෙන්ති. අනිට්ඨං, අකන්තං, අමනාපංයෙව අත්තානං ඉට්ඨො, කන්තො, මනාපොති වඤ්චෙන්ති, තථා සහජාතානඤ්ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අන්තො වා තිට්ඨන්ති. උදාහුබහිවාතිට්ඨන්තීති ජානිතුං පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යං ඨානං හොතීති. ‘‘උභයත්ථපී’’ති මායාකාරාදි මහාභූතෙසු ච පථවියාදිමහාභූතෙසු ච. ‘‘අභූතානී’’ති අසන්තානි, අසච්චානි[Pg.191].‘‘අබ්භුතානී’’ති අච්ඡරියකම්මානි. ‘‘ඉමස්මිං පාඨෙ’’ති චතුන්නං මහාභූතානන්ති එවං සම්බන්ධ පදසහිතෙ පාඨෙ. අඤ්ඤත්ථ පන උපාදාරූපං අනුපාදාරූපන්තිආදීසු යකාර විරහො දිට්ඨොති අධිප්පායො. ධාතූනං අනෙකත්ථත්තා ‘‘පථයති පක්ඛායතී’’ති වුත්තං. ‘‘පුථූ’’ති පාටිපදිකපදං. තමෙව ජාතත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන පථවීති සිද්ධන්ති දස්සෙතුං ‘‘පුථුමහන්තී’’තිආදි වුත්තං. පකාරෙන ථවීයතීති අත්ථෙ පථවීති ඉදං උජුකමෙව. ‘‘ආපෙතී’’ති බ්‍යාපෙති. ‘‘අප්පායතී’’ති භුසං පායති, වඩ්ඪෙති. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු බ්‍රූහෙතී’’තිආදිං. නිසානත්ථවසෙනෙව පරිපාචනත්ථොපි ලබ්භතීති ආහ ‘‘පරිපාචෙතිවා’’ති. ‘‘සමීරෙතී’’ති සුට්ඨු ඊරෙති කම්පෙති. වායති වහතීති වායො අත්ථාතිස්සය නයෙන. ‘‘විත්ථම්භනං’’ති විවිධෙන ආකාරෙන භූතසඞ්ඝාටානං ථම්භනං වහනං අභිනීහරණං. කක්ඛළතා නාම ඛරතා ඵරුසතා. සහජාතරූපානං පතිට්ඨානත්ථාය ථද්ධතා ථූලතා. සා සෙසභූතෙසු නත්ථීති ආහ ‘‘සෙසභූතත්තයං උපාදායා’’ති. ‘‘අනවට්ඨානතා’’ති එත්ථ අවට්ඨානං නාම අචලට්ඨානං. න අවට්ඨානන්ති අනවට්ඨානං. චලනන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘මුදුභූතාපී’’තිආදිං. ආබන්ධකං නාම ආබන්ධිතබ්බෙ වත්ථුම්හි මුදුම්හි සති, දළ්හං න බන්ධති. ථද්ධෙසති, දළ්හං බන්ධතීති ඉදං ලොකතොව සිද්ධන්ති ආහ ‘‘ආබන්ධිතබ්බායා’’තිආදිං. ‘‘තබ්භාවං’’ති පරිණතභාවං. ‘‘පරිපාචකතා දස්සනතො’’ති හෙමන්තෙ අජ්ඣොහටාහාරානං සුට්ඨුපරිපාචකතා දස්සනතොති වදන්ති. උසති දහතීති උණ්හං. ‘‘දහතී’’ති ච උණ්හතෙජොපි උණ්හභාවෙන දහති, සීතතෙජොපි සීතභාවෙන දහති. උණ්හෙන ඵුට්ඨං වත්ථු උණ්හත්තං ගච්ඡති, සීතෙන ඵුට්ඨං වත්ථු සීතත්තං ගච්ඡති. යඤ්ච උණ්හත්තං ගච්ඡති, තං උණ්හතෙජො උණ්හභාවෙන දහතිනාම. යඤ්ච සීතත්තං ගච්ඡති, තං සීතතෙජො සීතභාවෙන දහතිනාම. එවං සීතතෙජොපි උසතිදහතීති අත්ථෙන උණ්හත්ත ලක්ඛණොනාම හොතීති. එවංසන්තෙ නීලෙනවණ්ණෙන ඵුට්ඨං වත්ථු නීලං හොති. පීතෙන ඵුට්ඨං පීතං හොති. නීලංපි පීතංපි තං වත්ථුං දහතිනාමාති චෙ. නීලෙන වණ්ණෙන ඵුට්ඨංනාම නත්ථි. තථා පීතෙන[Pg.192]. කස්මා, නීලාදීනං උපාදාරූපානං ඵුසන කිච්චා භාවතො. සම්මිස්සිතං නාම හොති. න ච සම්මිස්සනමත්තෙන දහති. ඵුසන්තො එව දහති. ඵුසන්තානංපි පථවිවාතානං දහනකිච්චං නත්ථි. පරිපාචනකිච්චං නත්ථීති අධිප්පායො. සචෙ ඝනථද්ධෙ සිලාථම්භෙ විත්ථම්භනං අත්ථි, සකලො සිලාථම්භො කප්පාසපිචුගුළ්හොවිය සිථිලො ච ලහුකො ච භවෙය්‍ය. නච භවති. තස්මා තත්ථ විත්ථම්භනං නත්ථීති අධිප්පායෙන ‘‘සො පන ඝනථද්ධෙසු සිලාථම්භාදීසු න ලබ්භතී’’ති චොදෙති. තත්ථ පන විත්ථම්භනං ලබ්භමානං අධිමත්තෙන න ලබ්භති, සහජාතභූතානං උපත්ථම්භනමත්තෙන ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ‘‘නා’’ති වත්වා ‘‘තත්ථහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘වහතී’’ති ථද්ධකක්ඛළ කිච්චං වහති.

156. On the Compendium of Form. ‘Cittacetasike’ refers to mental and mental concomitant phenomena. ‘Dvīhi pabhedappavattīhī’ means by two kinds of classification and occurrence, that is, by way of classification and occurrence in the compendia. ‘Ye vattantī’ refers to those phenomena that occur or function. ‘Ettāvatā’ means by this much, as in the sequence of statements beginning with ‘tattha vuttābhidhammatthā.’ Those who wish for a particle describe it with these five sections. Those who wish for verbal distortion also fit here. ‘Samuṭṭhātī’ means arises well, becomes manifest, attains existence. ‘Kammādī’ refers to the condition of kamma, etc. ‘Piṇḍī’ means compactness. The connection is that they become great by being dependent on them. The continuum of beings bound by faculties is meant. It is also called the internal continuum. ‘Visaṃvādakaṭṭhenā’ means by the characteristic of deception. It is said to show the false as true and the true as false. The act of concealing what is real is called great illusion. Those who create illusions are illusion-makers. ‘Āvisanaṃ’ is the entering into the bodies of beings. ‘Gahaṇaṃ’ is the bringing of beings under one’s control. Where do they do both these things? They do it while standing inside or outside, which is called an inconceivable state because ordinary people cannot know or see it. ‘Vañcakaṭṭhenā’ means by the characteristic of deceiving, as when they make themselves, naturally very ugly, appear like divine nymphs. They also make groves of trees appear as divine mansions. By such a deceptive characteristic. ‘Tenevaṭṭhenā’ means by that very threefold characteristic, beginning with deception. For they too deceive, representing what is not a being as a being, what is not a tree as a tree, and what is unpleasant, undesirable, and disagreeable as pleasant, desirable, and agreeable. Likewise, whether they stand inside or outside one another among their co-arisen phenomena is a state impossible to know or see. ‘Ubhayatthapī’ means in both cases, namely, in the great elements of illusion-makers and so forth, and in the great elements such as earth and so forth. ‘Abhūtānī’ means non-existent, untrue. ‘Abbhutānī’ means marvelous actions. ‘Imasmiṃ pāṭhe’ refers to the passage accompanied by words connected thus, such as ‘of the four great elements.’ Elsewhere, however, in cases like derived form and non-derived form, the absence of the letter ‘y’ is seen; this is the intention. Due to the multiple meanings of elements, it is said ‘pathayati pakkhāyatī’ (it spreads, it extends). ‘Puthū’ is a nominal stem. To show that ‘pathavī’ is established by way of etymology in the sense of ‘spreading,’ it is said ‘puthumahantī,’ etc. In the sense that ‘it is established in a particular way,’ this ‘pathavī’ is straightforward. ‘Āpetī’ means pervades. ‘Appāyatī’ means greatly increases, it expands. Hence it is said ‘suṭṭhu brūhetī’ (greatly develops), etc. The meaning of ripening is also obtained through the meaning of sharpening, hence it is said ‘paripācetivā’ (or ripens). ‘Samīretī’ means moves well, agitates. ‘Vāyati vahatī’ (it blows, it carries) is said of wind, by way of an extended meaning. ‘Vitthambhanaṃ’ means the stiffening, carrying, and directing of aggregates of elements in various ways. ‘Kakkhaḷatā’ is roughness, harshness. Rigidity and solidity serve for the establishment of co-nascent forms. It is absent in the other elements, hence it is said, ‘dependent on the other three elements.’ Here, ‘avaṭṭhāna’ means a stable state. ‘Anavaṭṭhāna’ is non-stability. This means movement. Hence it is said ‘mudubhūtāpi’ (even though soft), etc. ‘Ābandhakaṃ’ means a binding agent: when the object to be bound is soft, it does not bind firmly; when it is hard, it binds firmly. This is established from worldly experience, hence it is said ‘ābandhitabbāyā’ (for binding), etc. ‘Tabbhāvaṃ’ means the state of having matured. ‘Paripācakatā dassanato’: they say this refers to seeing the thorough ripening of food consumed in winter. `Uṇhaṃ` (heat) is so called because it 'heats' (usati) and 'burns' (dahati). ‘Dahatī’ (it burns) also means the heat element burns by its nature of heat, and the cold element burns by its nature of cold. An object touched by heat becomes hot, an object touched by cold becomes cold. What becomes hot is said to be burned by the heat element in its heat nature. What becomes cold is said to be burned by the cold element in its cold nature. Thus, the cold element also heats and burns, and in this sense, it has the characteristic of heat. If so, an object touched by blue color becomes blue, and one touched by yellow becomes yellow. Then blue and yellow would burn that object. But there is no such thing as touching by blue or yellow color, because derived forms such as colors do not have the function of contact. It is mixed, but mere mixing does not burn. Only what comes into contact burns. Even for the earth and wind elements that make contact, there is no function of burning, nor a function of ripening; this is the intention. If there were stiffening in solid, rigid stone pillars, the entire stone pillar would become loose and light like a ball of cotton, but it does not. Therefore, with the intention that there is no stiffening there, one objects: ‘But that (stiffening) is not found in solid, rigid stone pillars, etc.’ To this, the text replies, ‘No,’ and then, showing that stiffening, though found there, is not found excessively, but only as a mere support for co-arisen elements, it continues, ‘But there,’ etc. There, ‘vahatī’ means it carries out the function of firmness and harshness.

පසාදරූපෙසු. ‘‘සමවිසමං’’ති සමට්ඨානඤ්ච විසමට්ඨානඤ්ච, සමදෙසඤ්ච විසමදෙසඤ්ච, සමපථඤ්ච විසමපථඤ්චාති එවමාදිං සමවිසමං. ‘‘ආචික්ඛතී’’ති ආචික්ඛන්තං විය තං ජානන කිච්චං සම්පාදෙති. තෙනාහ ‘‘සමවිසමජානනස්ස තං මූලකත්තා’’ති. ‘‘අනිරාකරණතො’’ති අප්පටික්ඛිපනතො. ‘‘තං වා’’ති රූපං වා. සුණන්ති ජනා. සුය්‍යන්ති ජනෙහි. එවං ඝායන්තීතිආදීසු. ‘‘ජීවිත නිමිත්තං’’ති ජීවිතප්පවත්තිකාරණභූතො. ‘‘නින්නතායා’’ති විසයවිසයීභාවූපගමනෙන නින්නතාය. ‘‘ජීවිතවුත්ති සම්පාදකත්තා’’ති නානාවචීභෙදවචීකම්මප්පවත්තනෙනාති අධිප්පායො. ඉමෙ පන පඤ්ච චක්ඛු පසාදාදයොති සම්බන්ධො. ‘‘දට්ඨුකාමතා’’ති රූපතණ්හා වුච්චති. ආදිසද්දෙන සොතුකාමතා ඝායිතුකාමතා සායිතුකාමතා ඵුසිතුකාමතායො සඞ්ගය්හන්ති. අත්ථතො සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා එව. ‘‘නිදානං’’ති කාරණං. දට්ඨුකාමතාදයො නිදාන මස්සාති විග්ගහො. කුසලා කුසලකම්මං. සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං. කම්මමෙව. දට්ඨුකාමතාදිනිදානකම්මං සමුට්ඨානං යෙසන්ති සමාසො. පථවිආදීනි භූතානි. තෙසං පසාදො ලක්ඛණං එතෙසන්ති විග්ගහො. දුතීය විකප්පෙ. රූපාදීනං පඤ්චාරම්මණානං අභිඝාතං අරහතීති රූපාදිඅභිඝාතාරහො. භූතානං පසාදො භූතප්පසාදො. සො ලක්ඛණං එතෙසන්ති විග්ගහො. චක්ඛු ඌකාසිරප්පමාණෙ දිට්ඨ මණ්ඩලෙ [Pg.193] තිට්ඨතීති සම්බන්ධො. ‘‘දිට්ඨමණ්ඩලෙ’’ති මහාජනෙහි පකති චක්ඛුනා දිට්ඨෙ පසන්නමණ්ඩලෙ. තෙලං සත්තපිචුපටලානි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතිවියාති යොජනා. ‘‘සොතබිලං’’ නාම සොතකූපො. ‘‘අඞ්ගුලිවෙඨනා’’ නාම අඞ්ගුලිමුද්දිකා. ‘‘උපචිතතනුතම්බලොමං’’ති රාසීකතඤ්ච විරළඤ්ච තම්බලොහවණ්ණඤ්ච සුඛුමලොමං. උපචිතං රාසීකතං තනුතම්බලොමං එත්ථාති විග්ගහො. ‘‘අජපදසණ්ඨානං’’ති අජස්ස පාදෙන අක්කන්තපදසණ්ඨානවන්තං. ‘‘උප්පලදලං’’ නාම උප්පලපණ්ණං. උප්පලදලස්ස අග්ගසණ්ඨානවන්තං. ‘‘වට්ටි’’ නාම ඉධ මනුස්සානං සරීරාකාරසණ්ඨිතා ආයතපිණ්ඩි. ‘‘සුක්ඛචම්මානි ච ඨපෙත්වා’’ති සම්බන්ධො. තෙ පන පඤ්චප්පසාදා. සමුදීරණං චඤ්චලනං. ‘‘යථාතං’’ති කතමං විය තං. ඉමෙ පසාදා විචිත්තා, කථංවිචිත්තාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා’’ති. කථං අසදිසාති ආහ ‘‘තෙහී’’තිආදිං.

Regarding the sensitive material forms. ‘Even and uneven’ (samavisamaṃ) means even and uneven places, even and uneven regions, even and uneven paths, and so on. ‘Declares’ (ācikkhati) means it accomplishes the function of knowing as if declaring. Therefore it is said: ‘Because it is the root of knowing the even and uneven.’ ‘By not rejecting’ (anirākaraṇato) means by not opposing. ‘That or’ (taṃ vā) means ‘form or’ (rūpaṃ vā). People hear; it is heard by people. Similarly, in the case of ‘smelling,’ and so on. ‘The sign of life’ (jīvita nimittaṃ) means that which is the cause for the occurrence of life. ‘By being low’ (ninnatāya) means by its descending into the state of being an object and a subject. ‘Because it accomplishes the function of life’ (jīvitavutti sampādakattā): the intention is that it operates through the occurrence of various kinds of verbal actions. The connection is that these five are the eye-sensitivity and so forth. ‘Desire to see’ (daṭṭhukāmatā) is called craving for forms (rūpataṇhā). By the word ‘etc.’ (ādisaddena), desire to hear, desire to smell, desire to taste, and desire to touch are included. In meaning, they are indeed craving for sounds, craving for odors, craving for flavors, and craving for tangibles. ‘Source’ (nidānaṃ) means cause. The analysis is: ‘desire to see and so forth are its source.’ ‘Wholesome’ (kusalā) refers to wholesome kamma. ‘It arises by this’ (samuṭṭhāti etena) is the origin (samuṭṭhānaṃ). It is kamma itself. The compound (samāso) is: ‘that whose origin is kamma rooted in desire to see and so forth.’ The earth and so forth are the elements (bhūtāni). The analysis (viggaho) is: ‘their sensitivity is the characteristic of these.’ In the second alternative. ‘It is worthy of impinging on the five objects beginning with form’ (rūpādīnaṃ pañcārammaṇānaṃ abhighātaṃ arahati) means it is ‘worthy of impinging on forms and so forth’ (rūpādiabhighātāraho). The sensitivity of the elements (bhūtānaṃ pasādo) is ‘elemental sensitivity’ (bhūtappasādo). The analysis (viggaho) is: ‘that is the characteristic of these.’ The connection (sambandho) is that the eye stands in the seen circle, the size of a louse’s head. ‘Seen circle’ (diṭṭhamaṇḍale) means the clear circle seen by ordinary people with the natural eye. The interpretation (yojanā) is that it stands pervading the seven cotton layers, like oil. ‘Ear cavity’ (sotabilaṃ) is the ear hole (sotakūpo). ‘Finger sheath’ (aṅguliveṭhanā) is a finger-ring (aṅgulimuddikā). ‘Accumulated fine copper-colored hair’ (upacitatanutambalomaṃ) means hair that is dense and sparse, copper-colored and very fine. The analysis (viggaho) is: ‘accumulated, dense, fine copper-colored hair is here.’ ‘Shaped like a goat’s hoof’ (ajapadasaṇṭhānaṃ) means having the shape of a mark pressed by a goat’s hoof. ‘Lotus petal’ (uppaladalaṃ) is a lotus leaf (uppalapaṇṇaṃ). It has the shape of the tip of a lotus petal. ‘Roll’ (vaṭṭi) here means an elongated mass shaped like a human body. The connection (sambandho) is: ‘and having set aside the dried skins.’ These, however, are the five sensitivities. ‘Stirring’ (samudīraṇaṃ) means shaking. ‘As it is’ (yathātaṃ) means ‘what is it like?’ These sensitivities are diverse. How are they diverse? It is said: ‘They are unlike each other.’ How are they unlike? It is said: ‘By these,’ and so forth.

ගොචරරූපෙසු. ‘‘වණ්ණවිසෙසං’’ති වණ්ණවිසෙසත්ථං. වණ්ණවිකාරන්ති වුත්තං හොති. හදයෙ ගතො පවත්තො භාවො හදයඞ්ගතභාවො. ‘‘භාවො’’ති ච අධිප්පායො වුච්චති. තං පකාසෙති, මුඛෙ වණ්ණවිකාරං දිස්වා අයං මෙ තුස්සති, අයං මෙ රුච්චති, අයං මෙ කුප්පති, අයං සොමනස්සිතො, අයං දොමනස්සිතොති එවං ජානනපච්චයත්තා. ‘‘පකතියා පී’’ති වණ්ණවිසෙසං අනාපජ්ජිත්වාපීති අධිප්පායො. ‘‘යං කිඤ්චිදබ්බං’’ති සවිඤ්ඤාණකවත්ථුං. සමවිසමං පුබ්බෙ පකාසිතං. තං තං අත්ථං වා ආචික්ඛති තං සුත්වා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස ජානනතො. අත්තනො වත්ථුං වා ආචික්ඛති තං සුත්වා තස්ස වත්ථුස්සපි ජානනතො. ‘‘අත්තනො වත්ථුං සූචෙතී’’ති ඉධ ඉදං නාම අත්ථීති පකාසෙති. ‘‘ඵුසීයතී’’ති ඵුසිත්වා විජානීයති. ‘‘තං’’ති ඵුසනං. ‘‘තස්සා’’ති ආපොධාතුයා. ‘‘ද්‍රවතාවා’’ති අද්දතින්තරසතාවා. ඵුසිත්වා ගය්හති, සා ච ආපොධාතු සියාති චොදෙති. වුච්චතෙ පරිහාරො. එවං පන න ලබ්භති, තස්මා සා තෙජොයෙව. න ආපොති. එත්ථ එවං අලබ්භමානාපි සාසීතතා ආපොයෙව, න තෙජො. කස්මා, ආපස්සපි සීතුණ්හවසෙන දුවිධතා සම්භවතො[Pg.194]. තස්මිඤ්හි ලොහරසෙ උණ්හතා උණ්හආපො, සීතවත්ථූසු සීතතා සීතආපොති චෙ. එවං පන සති තෙජො නාම නත්ථීති ආපජ්ජතීති පරිහාරො. ‘‘සහ අප්පවත්තනතො’’ති එකතො අප්පවත්තනතො. ‘‘ඔරපාරානං වියා’’ති නදියං තීරං නාම ඉදං ඔරිමතීරං, ඉදං පාරිමන්ති නියමතො නත්ථි. යත්ථ සයං තිට්ඨති, තං ඔරිමන්ති, ඉතරං පාරිමන්ති වොහරති. එවං ඔරපාරානං අනවට්ඨානං හොතීති. එත්ථ ච ‘‘සීතුණ්හානං සහ අප්පවත්තනතො’’ති එතෙන යදි තෙ සහ පවත්තෙය්‍යුං. තත්ථ සීතතා ආපොනාම, උණ්හතා තෙජොනාමාති වත්තබ්බා සියුං. න පන තෙ සහ පවත්තන්ති, තස්මා තථා න වත්තබ්බා හොන්තීති දස්සෙති. න න වත්තබ්බා. කස්මා, උණ්හතෙජෙන යුත්තොහි ආපො උණ්හත්තමෙව ගච්ඡති. යථාතං උණ්හතෙජෙන යුත්තා පථවීපි වායොපි උණ්හත්තමෙව ගච්ඡන්තීති. තස්මා තෙ සහ න පවත්තන්ති. සහ අප්පවත්තෙසුපි තෙසු අඤ්ඤත්ථ සීතවත්ථූසු සීතතා ආපොනාමාති වත්තබ්බමෙව හොතීති චොදනා. එවංසන්තෙ තස්මිං ලොහරසෙ සබ්බෙපි රූපධම්මා උණ්හත්තං ගච්ඡන්තීති සබ්බෙපි තෙජොභාවං පාපුණන්ති. ‘උණ්හත්ත ලක්ඛණො තෙජො’තිහි වුත්තං. යදි ච සීතවත්ථූසු සීතභාවො නාම සියා. තත්ථපි තෙන යුත්තා සබ්බෙපි රූපධම්මා සීතතං ගච්ඡන්තියෙව. තත්ථපි තවමතියා සබ්බෙපි ආපොභාවං පාපුණන්ති. න පන සක්කා තථා භවිතුං. න හි එවරූපං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං නාම තෙසං අත්ථි. භාවඤ්ඤථත්තමෙව අත්ථි. තත්ථ ‘‘ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං’’ නාම පථවී ආපොභාවං ගච්ඡති. ආපො පථවිභාවං ගච්ඡතීතිආදි. ‘‘භාවඤ්ඤථත්තං’’ නාම පථවී කදාචි කක්ඛළා හොති. කදාචි මුදුකා. ආපො කදාචි ආබන්ධනමත්තො හොති. කදාචි පග්ඝරණකො. තෙජො කදාචි උණ්හො, කදාචි සීතො. වායො කදාචි විත්ථම්භනමත්තො, කදාචි සමුදීරණොති. එවං එකමෙකස්සා ධාතුයා තික්ඛ මන්ද ඔමත්තාධිමත්තවසෙන ක්‍රියාසඞ්කන්ති නාම අත්ථීති. තස්මා යං වුත්තං ‘උණ්හතෙජෙන යුත්තොහි ආපො උණ්හත්තමෙව ගච්ඡති, යථා තං උණ්හතෙජෙන යුත්තා පථවීපි වායොපි උණ්හත්තමෙව ගච්ඡන්තී’ති. තං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තවචනං හොති. න යුජ්ජති. න හි උණ්හතෙජෙන යුත්තා සබ්බෙතෙධම්මා [Pg.195] උණ්හත්තං ගච්ඡන්ති. අත්තනො අත්තනො සභාවං න විජහන්ති. තථාහි තස්මිං පක්කුථිතෙ සන්තත්තෙ ලොහරසෙ භාවො උණ්හත්තං න ගච්ඡති. ආබන්ධන සභාවං වා පග්ඝරණ සභාවං වා න විජහති. යදි උණ්හත්තං ගච්ඡෙය්‍ය, තං සභාවං විජහෙය්‍ය. එවංසති, තස්මිං ලොහරසෙ ආබන්ධනාකාරො වා පග්ඝරණාකාරො වා න පඤ්ඤායෙය්‍ය. සබ්බෙරූප ධම්මා වික්කිරෙය්‍යුං. වික්කිරිත්වා අන්තරධාරෙය්‍යුං. න ච න පඤ්ඤායති. නාපි වික්කිරන්ති. නොච තත්ථ ආබන්ධනාකාරො උණ්හත්තං ගච්ඡති. අඤ්ඤොහි ආබන්ධනාකාරො, අඤ්ඤං උණ්හත්තං. ආබන්ධනාකාරො ආපො, උණ්හත්තං තෙජො. තත්ථ පථවිවායෙසුපි එසෙවනයො. තස්මා යං වුත්තං ‘‘යදි තෙ සහ පවත්තෙය්‍යුං. තත්ථ සීතතා ආපොනාම, උණ්හතා තෙජො නාමාති වත්තබ්බා සියුං. න පන තෙ සහ පවත්තන්ති. තස්මා තථා න වත්තබ්බා හොන්තීති දස්සෙතී’’ති. තං සුවුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘තෙසං අනවට්ඨානතො’’ති එතෙන සචෙ තෙ සීතුණ්හා අවට්ඨිතා සියුං. අථ සබ්බකාලෙපි සීතතා ආපොනාම, උණ්හතා තෙජොනාමාති වත්තබ්බා සියුං. න පන තෙ අවට්ඨිතා හොන්ති. අනවට්ඨිතා එව හොන්ති. තස්මා තථා න වත්තබ්බා හොන්තීති දස්සෙති. එත්ථ ච අනවට්ඨිතෙසු සන්තෙසු යදි සීතතා ආපො නාම, උණ්හතා තෙජොනාමාති වදෙය්‍යුං. එවඤ්චසති, ආපතෙජාපි අනවට්ඨිතා සියුං. යො ඉදානි ආපො, සොයෙව ඛණන්තරෙ තෙජො නාම. යො වා ඉදානි තෙජො, සොයෙව ඛණන්තරෙ ආපො නාමාති ආපජ්ජෙය්‍යුං. න ච සක්කා තථා භවිතුං. ලක්ඛණඤ්ඤථත්තෙ අසන්තෙ වොහාරඤ්ඤථත්තස්සපි අසම්භවතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඔරපාරානං විය තෙසං අනවට්ඨානතො ච විඤ්ඤායතී’’ති. තත්ථ ‘‘විඤ්ඤායතී’’ති සාසීතතා තෙජොයෙව, න ආපොති විඤ්ඤායතීති.

In the forms of sense objects. ‘Color variation’ means for the purpose of color variation. It is said to be a change in color. The state that has gone to and occurred in the heart is the state of being heart-gone. ‘State’ is also called intention. It reveals this, because by seeing a change of color in the face, one knows thus: ‘This one is pleased with me, this one likes me, this one is angry with me, this one is joyful, this one is sorrowful.’ ‘Even by nature’ means even without producing a color variation—this is the intention. ‘Whatever object’ means a conscious object. Equal and unequal has been explained before. Or it explains this or that meaning, because by hearing it, one knows this or that meaning. Or it explains its own object, because by hearing it, one knows that object too. ‘Indicates one’s own object’ here reveals that this indeed exists. ‘Is sensed’ means it is understood by having been sensed. ‘That’ means the sensing. ‘Of that’ means of the water element. ‘By fluidity’ means by the state of being wet and moist. Having been sensed, it is grasped, and that might be the water element—thus one objects. The refutation is stated. But thus it is not accepted, therefore it is just the fire element, not the water element. Here, even though not accepted thus, the coolness is indeed the water element, not the fire element. Why? Because for the water element too, a twofold nature is possible, being cool and hot. For in that molten iron, the heat is hot water; and in cold objects, the coolness is cool water. But if this is so, then it follows that the fire element does not exist—this is the refutation. ‘Due to not arising together’ means due to not arising simultaneously. ‘Like the near and far banks’ means that in a river, there is no fixed rule that this is the near bank and that is the far bank. Where one stands, that is called the near, and the other is called the far—thus it is designated. Thus, the near and far banks are indeterminate. And here, by ‘due to the cool and hot not arising together,’ it is meant that if they were to arise together, then the coolness would be called the water element, and the heat the fire element. But they do not arise together, therefore it is shown that they should not be spoken of thus. It is not that they should not be spoken of. Why? Because water associated with the hot fire element becomes just hot. Just as earth and air associated with the hot fire element also become just hot. Therefore, they do not arise together. Even when they do not arise together, in other cold objects, the coolness should indeed be called the water element—thus the objection. If this is so, then in that molten iron, all material phenomena become hot—thus all attain the nature of the fire element. For it is said: ‘The fire element has the characteristic of heat.’ And if in cold objects there were indeed a nature of coolness, then there too, all material phenomena associated with it would become just cool. There too, by your reasoning, all would attain the nature of the water element. But it is not possible for it to be so. For such a change of characteristic does not exist for them. Only a change of state exists. There, ‘change of characteristic’ means that the earth element goes to the nature of the water element, the water element goes to the nature of the earth element, and so on. ‘Change of state’ means that the earth element is sometimes hard, sometimes soft. The water element is sometimes merely cohesive, sometimes flowing. The fire element is sometimes hot, sometimes cold. The air element is sometimes merely expanding, sometimes stirring. Thus, for each element, there is indeed a transition of action by way of sharpness, dullness, deficiency, or excess. Therefore, what was said—‘For the water element associated with the hot fire element becomes just hot, just as the earth element and the air element associated with the hot fire element also become just hot’—that is a statement of change of characteristic. It is not appropriate. For not all these phenomena associated with the hot fire element become hot. They do not abandon their own respective natures. For example, in that boiling, heated molten iron, its nature does not become hot. It does not abandon its cohesive nature or its flowing nature. If it were to become hot, it would abandon that nature. If this were so, in that molten iron, the cohesive form or the flowing form would not be apparent. All material phenomena would scatter. Having scattered, they would disappear. But it is apparent. Nor do they scatter. Nor does the cohesive form there become hot. For the cohesive form is one thing, heat is another. The cohesive form is the water element, heat is the fire element. There, the same principle applies even to the earth and air elements. Therefore, what was said—‘If they were to arise together, then the coolness would be called the water element, and the heat the fire element. But they do not arise together, therefore it is shown that they should not be spoken of thus’—that is indeed well said—thus it should be understood. By ‘due to their indeterminacy,’ it is meant that if these cool and hot were fixed, then at all times the coolness would be called the water element, and the heat the fire element. But they are not fixed; they are indeed indeterminate. Therefore, it is shown that they should not be spoken of thus. And here, if, when they are indeterminate, one were to say the coolness is called the water element and the heat the fire element, then even the water and fire elements would be indeterminate. What is now the water element would in another moment be called the fire element. Or what is now the fire element would in another moment be called the water element—this would follow. But it is not possible for it to be so. Since there is no change of characteristic, a change of designation is also impossible. Therefore, it is said: ‘It is understood like the near and far banks, and due to their indeterminacy.’ There, ‘it is understood’ means it is understood that that coolness is indeed the fire element, not the water element.

‘‘අථ පනා’’තිආදීසු. යං පුබ්බෙ පරෙන වුත්තං ‘නනු ද්‍රවතා වා ඵුසිත්වා ගය්හතී’ති. තං විචාරෙතුං ‘‘අථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අථ පනා’’ති යදි පන ගය්හති, එවංසතීති ච. එවඤ්චසති ආරම්මණ භූතො එව සියාති සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථා ධිප්පායො. සචෙ ද්‍රවභාවභූතො ආපො ඵුසිත්වා ගය්හෙය්‍ය. එවං සති[Pg.196], අයොපිණ්ඩාදීසු ආබන්ධනමත්තභූතො ආපොපි ඵුසිත්වා ගහෙතබ්බො සියා. කස්මා, ආපභාවෙන එකත්තා. එවඤ්චසති, තෙසු අයොපිණ්ඩාදීසු සො ආපො තානි හත්ථෙන වා පාදෙන වා ඵුසන්තස්ස පහරන්තස්ස විනා ඉතර මහාභූතෙහි විසුං කායික සුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො සියා. යථාතං, තෙස්වෙව අයොපිණ්ඩාදීසු පථවිමහාභූතං විනා ඉතරමහාභූතෙහි විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො හොති. එවං තෙජොවායෙසුපීති. න පන සො විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො හොති. තස්මා සො ඵොට්ඨබ්බ සභාවො න හොති. යථා ච සො ඵොට්ඨබ්බසභාවො න හොති. තථා පකති උදකාදීසු ද්‍රවභාවභූතොපි ආපො තානි ඵුසන්තස්ස පහරන්තස්ස කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණ පච්චයො න හොති. න ච ඵොට්ඨබ්බ සභාවොති. එවඤ්චසති, කථං අයොපිණ්ඩාදීසු ආබන්ධනමත්තභූතො ආපො කායිකසුඛදුක්ඛානං පච්චයො න හොති. කථඤ්ච තෙසු ඉතරමහාභූතානි විසුං විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං පච්චයා හොන්තීති. තං දස්සෙතුං ‘‘යඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සණ්හථද්ධතාවසෙනවා’’ති තෙසු ඨිතාය පථවිධාතුයා සණ්හථද්ධතාවසෙන වා. සණ්හපථවීසුඛවෙදනාය ථද්ධපථවීදුක්ඛවෙදනාය ආරම්මණ පච්චයොති වුත්තං හොති. එවං සෙසෙසු. ‘‘අබ්භන්තරත්ථම්භනස්සා’’ති තෙසං අයොපිණ්ඩාදීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතස්ස විත්ථම්භන සභාවස්ස. ‘‘නො අඤ්ඤථා’’ති තානිතීණි කාරණානි ඨපෙත්වා ආබන්ධන ක්‍රියං පටිච්ච කායිකසුඛදුක්ඛුප්පත්ති නාම නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදානි පකති උදකාදීසු ද්‍රවභාවභූතං ආපොධාතුම්පි ඵුසිත්වා ජානන්තීති මහාජනා මඤ්ඤන්ති. තබ්බිසොධනෙන සහ ලද්ධගුණං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘පථමං ද්‍රවතා සහිතානි. ල. ජානන්තී’’ති ඉදං පධාන වචනං. ලොකෙ හත්ථෙන පරාමසිත්වා වා චක්ඛුනා දිස්වා වා ඉදං රස්සං, ඉදං දීඝං, ඉදං වට්ටං, ඉදං මණ්ඩලන්තිආදිනා සණ්ඨානං ජානන්තා හත්ථ ඵුසනෙන වා චක්ඛු දස්සනෙන වා සහෙව තං ජානන්තීති මඤ්ඤන්ති. තත්ථ පන පුරිමභාගෙ කායද්වාරවීථි චිත්තෙන පච්චුප්පන්නානි තීණිභූතානි ඵුසිත්වා වා චක්ඛුද්වාර වීථිචිත්තෙන පච්චුප්පන්නං [Pg.197] රූපං දිස්වා වා පච්ඡා වත්ථුග්ගහණවීථියා උප්පන්නාය එව සණ්ඨානං ජානන්ති. එසෙවනයො රත්තියං අලාතචක්කසණ්ඨානං ජානන්තස්සපි. තත්ථ පන බහූනිපි පුබ්බාපරවීථිචිත්තසන්තානානි ඉච්ඡිතබ්බානි. තථා ලොකෙ චක්ඛුනා දිස්වා ද්වාරවාතපානාදීනං ඡිද්දවිවරානි ජානන්තා චක්ඛුනා දස්සනෙන සහෙව තානි ජානන්තීති මඤ්ඤන්ති. තත්ථ පන පුරිමභාගෙ චක්ඛුද්වාරිකවීථි චිත්තෙන පච්චුප්පන්නානි කවාටරූපභිත්ති රූපානි පුනප්පුනං දිස්වා පච්ඡා අලාතචක්කස්ස මජ්ඣෙ විවරංපි ජානන්තා විය විසුං උප්පන්නාය මනොද්වාරික විඤ්ඤාණවීථියා එව තං ඡිද්දවිවරභූතං ආකාසං ජානන්ති. තථා හත්ථෙන උදකං ඵුසන්තස්ස පථමං ද්‍රවසහිතානි විලීනානි මුදූනි තීණිඵොට්ඨබ්බ මහාභූතානි විසුං විසුං කායද්වාරික වීථි චිත්තෙහි ඵුසනකිච්චෙන ආරම්මණං කරිත්වා පච්ඡා විසුං සුද්ධාය මනොද්වාරික වීථියා එව ද්‍රවභාවසඞ්ඛාතං පග්ඝරණක ආපොධාතුං ජානන්ති. එවං සන්තෙපි තං ද්‍රවභාවංපි හත්ථෙන ඵුසනෙන සහෙව ජානන්තීති මඤ්ඤන්තීති අධිප්පායො.

In 'Now then,' and so on. What was previously said by another, 'Is it not that a fluid thing is apprehended by being touched?' To examine this, 'Now then,' and so on, is stated. Here, 'Now then' means, 'if it is apprehended, this being the case.' And if that were the case, it would indeed become an object—this is the connection. This is the intended meaning here. If the water element, which has the nature of fluidity, were to be apprehended when touched, then even the water that serves merely as cohesion in lumps of iron and such should be apprehended when touched. Why? Because of their unity in the nature of water. If this were so, then in those lumps of iron, etc., that water would, when touched or struck by hand or foot, separately from the other great elements, become an object-condition for bodily pleasure and pain. For example, in those very lumps of iron, etc., the earth element, separately from the other great elements, becomes an object-condition for bodily pleasure and pain. The same applies to the fire and air elements. But that water does not separately become an object-condition for bodily pleasure and pain. Therefore, it does not have the nature of a tangible object. Just as it does not have the nature of a tangible object, so too the water element, which has the nature of fluidity in natural water and so on, does not become an object-condition for bodily pleasure and pain when touched or struck. Nor does it have the nature of a tangible object. If this is so, how is it that the water serving merely as cohesion in lumps of iron, etc., does not become a condition for bodily pleasure and pain? And how do the other great elements in them separately become conditions for bodily pleasure and pain? To explain this, 'For what...' and so on is stated. Here, 'by means of softness or hardness' means that in them, the earth element, through its softness or hardness, becomes an object-condition for pleasant feeling when soft, or painful feeling when hard. The same applies to the others. 'Of the internal rigidity' refers to the nature of rigidity present within those lumps of iron, etc. 'Not otherwise' means that apart from these three causes, there is no arising of bodily pleasure or pain based on the act of cohesion. Now, ordinary people think that they know the water element, which has the nature of fluidity in natural water and so on, by touch. To clarify this while also showing the quality thereby obtained, 'therefore' and so on is stated. Here, 'first, those accompanied by fluidity... they know' is the main statement. In the world, when people touch with their hand or see with their eye, they think they know shapes—such as short, long, round, circular, etc.—simultaneously with the act of touching with the hand or seeing with the eye. But in reality, in the earlier stage, having touched the three present elements with body-door process-consciousness, or having seen a present form with eye-door process-consciousness, it is only afterwards, through a subsequent object-apprehending process, that they come to know the shape. The same principle applies to one who knows the shape of a whirling firebrand at night. Here, many preceding and succeeding series of cognitive processes must be considered. Similarly, when people see with their eyes the gaps or openings in doors, windows, etc., they think they know them simultaneously with the act of seeing itself. But in reality, in the earlier stage, having repeatedly seen the forms of door-panels and walls with eye-door cognitive processes, it is only afterwards, through a distinctly arisen mind-door cognitive process, that they come to know the space that is a gap or opening, just as one knows the opening in the middle of a whirling firebrand. Likewise, when one touches water with the hand, first the three tangible great elements—which are accompanied by fluidity, dissolved, and soft—are separately made objects by body-door cognitive processes through the function of touch. Later, through a distinct, pure mind-door cognitive process, one comes to know the water element designated as fluidity and flowing. Even so, people think they know that fluidity itself simultaneously with the act of touching with the hand. This is the intended meaning.

ගාවො චරන්ති එත්ථාති ආහ ‘‘ගුන්නං චරණට්ඨානං’’ති. අක්ඛර විදූ පන ගොසද්දං ඉන්ද්‍රියත්ථෙපි ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ගොති වා’’තිආදිං. තානි චක්ඛාදීනි එතෙසු රූපාදීසු චරන්ති, එතානි වා රූපාදීනි තෙසු චක්ඛාදීසු චරන්ති. තත්ථ පුරිමෙන ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එතෙසූති ගොචරානීති දස්සෙති. පච්ඡිමෙන ගොසුඉන්ද්‍රියෙසු චරන්තීති ගොචරානීති. ඉමානි පන පඤ්ච රූපාදීනි.

Cows wander here; thus it is said, 'the place where cows wander.' But those skilled in letters also desire the word 'go' to have the meaning of 'faculties,' thus he says, 'or “go” means,' and so on. These, the eye and other faculties, wander in these, forms and so on; or these, forms and so on, wander in those, the eye and other faculties. There, by the former explanation, he shows that the faculties (gāvo, lit. cows) wander in these objects; thus they are called 'gocara.' By the latter explanation, objects wander in the faculties (go); thus they are called 'gocara.' These, however, are the five: forms and so on.

භාවද්වයෙ. ඉච්ඡනට්ඨෙන ඨානට්ඨෙන ඨපනට්ඨෙන ච ඉත්ථී. සාහිකාමරති අත්ථාය සයංපි අඤ්ඤංකාමිකං ඉච්ඡති. සයඤ්ච කාමිකෙන ඉච්ඡීයති. අඤ්ඤො ච කාමිකො ඝරාවාස සුඛත්ථාය තත්ථ ඨානං උපෙති, පතිට්ඨාති. ආයතිඤ්ච කුලවංසප්පතිට්ඨානත්ථාය තත්ථ කුලවංස බීජං ඨපෙතීති. පූරණට්ඨෙන ඉච්ඡනට්ඨෙන ච පුරිසො. සොහි අත්තහිතඤ්ච පූරෙති, පරහිතඤ්ච ඉච්ඡති. ඉධලොකහිතඤ්ච පූරෙති, පරලොකහිතඤ්ච ඉච්ඡති. උභයලොකහිතඤ්ච පූරෙති, ලොකුත්තරහිතඤ්ච ඉච්ඡති, එසති, ගවෙසතීති. පුමස්සසකං පුංසකං. පුරිසලිඞ්ගාදි. නත්ථි පුංසකං එතස්සාති නපුංසකං. ‘‘යස්ස පන ධම්මස්සා’’ති භාවරූපධම්මස්ස. ‘‘තං’’ති ඛන්ධපඤ්චකං. මහාසණ්ඨානං [Pg.198] සත්තානං ජාතිභෙදං ලිඞ්ගෙති ඤාපෙතීති ලිඞ්ගං. ලක්ඛණපාඨකා නිමිනන්ති සඤ්ජානන්ති කල්‍යාණ පාපකං කම්මවිපාකං එතෙනාති නිමිත්තං. කිරියා කුත්තං. ආයුකන්තං කප්පීයති සඞ්ඛරීයතීති ආකප්පො. සබ්බෙපෙතෙලිඞ්ගාදයො. සොච අවිසදාදිභාවො. ‘‘වචනෙසුචා’’ති ඉත්ථිසද්දපුරිසසද්දාදීසු ච. ‘‘වචනත්ථෙසු චා’’ති ඉත්ථි සණ්ඨාන පුරිසසණ්ඨානාදි අත්ථෙසු ච. ‘‘නිමිත්තසද්දො වියා’’ති නිමිත්ත සද්දො අඞ්ගජාතෙ පාකටො වියාති. න පාකටො දිට්ඨො. අපාකටො පන කත්ථචි දිට්ඨොති අධිප්පායො. ‘‘භවන්ති සද්දබුද්ධියො’’ති සද්දසත්ථනයො. ‘‘භවන්ති ලිඞ්ගාදීනී’’ති අට්ඨකථානයො. තත්ථ හි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනං හෙතුභාව ලක්ඛණන්ති වුත්තං. ‘‘එතස්මිං සතී’’ති ච ජාතියා සති, ජරාමරණං හොති. අසති න හොතීති එත්ථවිය හෙතු ඵලභාවපාකටත්ථං වුත්තං.

In the two states of being. A woman (itthī) is so called by way of desiring, by way of being a place, and by way of establishing. She herself desires another lustful person for the sake of her own sexual pleasure. And she herself is desired by a lustful person. And another lustful person comes to that place for the sake of household happiness, and settles there. And for the sake of establishing the family lineage in the future, he places the seed of the family lineage there. A man (puriso) is so called by way of fulfilling and by way of desiring. For he fulfills his own welfare and desires the welfare of others. He fulfills the welfare of this world and desires the welfare of the next world. He fulfills the welfare of both worlds and desires the supramundane welfare; he seeks, he searches. That which is masculine is 'puṃsakaṃ'. This refers to the masculine gender and so on. That which does not possess the masculine is neuter ('napuṃsakaṃ'). 'Of which phenomenon...' refers to the material phenomenon of gender. 'That' refers to the five aggregates. The gross configuration indicates and makes known the various births of beings, hence it is called 'gender' (liṅga). Those who read characteristics discern and recognize good and bad karmic results by means of this; hence it is called a 'sign' (nimitta). Deportment is 'kuttaṃ'. That by which one is arranged and prepared for the duration of life is 'deportment' (ākappo). All these are gender and so on. And that is a state of being indistinct, etc. 'In words too,' refers to words like 'woman,' 'man,' and so on. 'And in the meanings of words,' refers to meanings such as female form, male form, and so on. 'Like the word “sign,”' means the word 'sign' is evident in the sexual organ, as it were. It is not seen as manifest. The intention, however, is that it is seen somewhere as unmanifest. 'There are understandings of words'—this is the method of the science of words. 'There are genders and so on'—this is the method of the commentaries. For there, the characteristic of the causal state of feminine gender and so on is stated. 'When this exists,' means that when birth exists, aging and death occur. When it does not exist, they do not occur. This is stated to make evident the nature of cause and effect, just as in that example.

වත්ථුරූපෙ. නිරුත්තිනයෙන වචනත්ථා භවන්ති. ධාතු ද්වයං නාම මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු ද්වයං. ‘‘අවත්වා’’ති හදය වත්ථුං අවත්වා. ‘‘තං’’ති හදය වත්ථු රූපං. ‘‘පඤ්චා’’ති පඤ්චවත්ථූනි. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං කුසලාදීනං. ‘‘තත්ථ වුත්තං’’ති පට්ඨානෙ වුත්තං. ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්තීති ඉමං පාඨං නිද්දිසති. ‘‘අනඤ්ඤ සාධාරණෙසු ඨානෙසූ’’ති චක්ඛු වත්ථාදීහි අඤ්ඤවත්ථූහි අසාධාරණෙසු කුසලාකුසලට්ඨානෙසු.

In the physical basis. According to the method of etymology, the meanings of words are established. The pair of elements means the mind-element and the mind-consciousness-element, the two. "Without saying" means without mentioning the heart-basis. "That" refers to the physical heart-basis. "The five" means the five bases. "Of them" refers to those wholesome states, etc. "Therein, it is said" refers to what was stated in the Paṭṭhāna. "Depending on which form" indicates this passage: "depending on which form the mind-element and the mind-consciousness-element operate." "In places not common to others" means in places of wholesome and unwholesome states that are not common to other bases like the eye-basis, etc.

ජීවිතරූපෙ. ‘‘ආධිප්පච්චයොගෙනා’’ති අධිපතිභාවයොගෙන. ‘‘අධිපතිභාවො’’ති ච ඉන්ද්‍රියපච්චය කිච්චං වුච්චති. න අධිපති පච්චයකිච්චං. ‘‘ජීවන්තී’’ති හරිතභාවං න විජහන්තීති වුත්තං හොති. න හි තානි එකන්තෙන ජීවන්තානි නාම හොන්ති. ජීවිත රූපස්ස එකන්ත කම්මජස්ස බහිද්ධා අනුපලද්ධත්තා. කම්මජරූපානි ජීවන්ති යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘කම්මෙ අසන්තෙපී’’ති කම්මචෙතනාය පුබ්බෙ නිරුද්ධත්තා වුත්තං. තදත්ථං බ්‍යතිරෙකතො පාකටං කරොන්තො ‘‘තථාහී’’තිආදිමාහ. ‘‘ඉතර රූපානී’’ති චිත්තජරූපාදීනි. එකවීථිවාරො නාම පඤ්චද්වාරවීථිවාරො. මනොද්වාරවීථිවාරො එකජවන වාරොති [Pg.199] වුත්තො. පරිච්ඡින්නං හොති. කස්මා, එකෙකස්මිං වීථිවාරෙ නිරුද්ධෙ භවඞ්ග සමයෙ අසදිසස්ස රූපසන්තානස්ස පාතුබ්භාවතොති අධිප්පායො. තඤ්ච ඛො රූපවිසෙසං ජානන්තස්සෙව පාකටං හොති. අජානන්තස්ස පන තඞ්ඛණමත්තෙ අපාකටං. කස්මා, තාදිසස්සපි උතුජරූපසන්තානස්ස ථොකං පවත්තනතො. යස්සහි දොස සමුට්ඨිතෙන රූපසන්තානෙන මුඛරූපං දුබ්බණ්ණං හොති. තස්ස දොසෙ නිරුද්ධෙපි තං රූපං ථොකං දුබ්බණ්ණමෙව ඛායතීති. ‘‘උතුජාහාරජානඤ්ච සන්තති පච්චුප්පන්නං’’ති අධිකාරො. එකං අද්ධාපච්චුප්පන්නමෙව හොතීති වුත්තං. න නු චක්ඛුසොතාදීනි කම්මජරූපසන්තානානිපි පවත්තිකාලෙ කදාචි සුප්පසන්නානි, කදාචි පසන්නානි, කදාචි අප්පසන්නානි දිස්සන්තීති. සච්චං, තථා පවත්ති පන සන්තාන විච්ඡෙදෙන න හොති, නානාවිච්ඡින්නෙ ච එකෙකස්මිං සන්තානෙ තෙසං පුනඝටනං නාම නත්ථි. සකිං අන්ධො අන්ධොයෙව හොති. බධිරොච බධිරොයෙවාති අධිප්පායො. ‘‘යදි එවං’’ති එවං යදි සියාති අත්ථො. ‘‘අරූප ධම්මානං සන්තති පච්චුප්පන්නං’’ති අධිකාරො. ‘‘විපාකානී’’ති භවඞ්ගභූතානි විපාකානි. එකසන්තතිවසෙන පවත්තිස්සන්තියෙව, තස්මා තෙසං නානාසන්තති පච්චුප්පන්නං නාම න වත්තබ්බං. කස්මා, යාවජීවම්පි එක කම්මනිබ්බත්තත්තාති අධිප්පායො. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති කුසලා කුසල ක්‍රියචිත්තානි පන. ‘‘තදාරම්මණා’’ති නිරුද්ධාරම්මණා. අද්ධානප්ඵරණානුභාවෙන පවත්තන්තියෙව. න පන චිත්තජරූපාදීනි විය අත්තනො ජනකපච්චයෙ නිරුද්ධෙ නිරුජ්ඣන්ති. අයං අරූපධම්මානං ජීවන්තත්තෙ විසෙසොති අධිප්පායො. ‘‘අයමත්ථො වත්තබ්බො’’ති අරූප ධම්මානං ජීවන්තතාවිසෙසො වත්තබ්බො. යථා රූපසන්තතියං අනන්තර පච්චයො නාම නත්ථි. චුතිකාලෙ භවන්තරරූපසන්තානස්ස කිඤ්චි පච්චයත්තං අනුපගන්ත්වා නිරුජ්ඣති. තෙන භවන්තර පාතුබ්භාවො නාම තෙසං නත්ථි. න තථා අරූපසන්තතියං. තත්ථ පන චුතිචිත්තම්පි පටිසන්ධියා අනන්තර පච්චයො හුත්වා නිරුජ්ඣති. තෙන භවන්තරපාතුබ්භාවො නාම තෙසං අත්ථි. අයම්පි අරූපධම්මානං ජීවන්තත්තෙ විසෙසො. තස්මා අරූපධම්මානංපි කම්මජරූපානං විය නිච්චං ජීවිතයොගෙන ජීවන්තත්තා සන්තති පච්චුප්පන්නං නාම න භවෙය්‍යාති න චොදෙතබ්බන්ති. කුසලා කුසල ක්‍රියචිත්තානි නාම [Pg.200] අකම්මජානි හොන්ති. චිත්තජරූපාදීනි විය අතීතං කම්මං අනපෙක්ඛිත්වා තඞ්ඛණිකෙහි නානාපච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා තෙසං ජීවන්තානංපි සතං අජීවන්තානං චිත්තජරූපාදීනං විය නානාසන්තති පච්චුප්පන්නං නාම අත්ථි. ජීවන්තතා විසෙසොපි අත්ථීති අධිප්පායො. එත්ථ කෙචි වදන්ති. රුක්ඛාදීසුපි ජීවිතං නාම අත්ථි. යතො තෙසං හරිතතා ච අහරිතතා ච රූහනඤ්ච-අරූහනඤ්ච දිස්සතීති. වුච්චතෙ, යදි තෙසං ජීවිතං නාම අත්ථි, අරූපජීවිතං වා සියා, රූපජීවිතං වා. තත්ථ සචෙ අරූපජීවිතං හොති. යථා තෙන සමන්නාගතො සත්තො පුනප්පුනං මරිත්වා පුනප්පුනං භවන්තරෙ පාතුබ්භවන්ති. තථා රුක්ඛාපි මරිත්වා භවන්තරෙ පාතුබ්භවෙය්‍යුං. අථ රූපජීවිතං සියා. යථා සත්තානං චක්ඛාදි අඞ්ගෙසු ජීවිත සන්තානෙ භින්නෙ තානි අඞ්ගානි පුන ජීවන්තානි කාතුං න සක්කොන්ති. තථා රුක්ඛාපි ඛන්ධෙසු වා සාඛාසුවා ඡින්නෙසු ජීවිතසන්තානෙ භින්නෙ තෙඛන්ධාවා සාඛායො වා පුන අඤ්ඤත්ථ රොපෙතුං න සක්කා භවෙය්‍යුං. සක්කා එව භවන්ති. තස්මා තදුභයංපි ජීවිතං නාම තෙසං නත්ථීති දට්ඨබ්බං. විභාවනිපාඨෙ. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොතීති එත්ථ කම්මං ඨිතිකාරණං එව න හොතීති යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘ආහාරජාදීනං’’තිආදිං. එකකලාපෙ ගතා පවත්තා සහජාත පච්චයා, තෙහි ආයත්තා පටිබද්ධාති විග්ගහො. කම්මාදීනං රූපජනකපච්චයානං ජනකානුභාවො නාම රූපකලාපානං උප්පාදක්ඛණෙ එව ඵරති, න ඨිතික්ඛණෙ. උපචයසන්තතියො ච උප්පාදක්ඛණෙ ලබ්භන්ති, න ඨිතික්ඛණෙ. තස්මා තා ජනකපච්චයානුභාවක්ඛණෙ ලද්ධත්තා කුතොචිජාතනාමං ලභන්ති. ජරතාපන ඨිතික්ඛණෙ එව ලබ්භති, න උප්පාදක්ඛණෙ. තස්මා සා කුතොචිජාත නාමං න ලභති. යදි පන ආහාරජාදීනං රූපධම්මානං ඨිති නාම ආහාරාදි ජනකපච්චයායත්තා භවෙය්‍ය. ජරතාපි ජනකපච්චයානුභාවක්ඛණෙව ලබ්භමානා සියා. එවඤ්චසති, සාපි කුතොචිජාත නාමං ලභෙය්‍ය. න පන ලභති. තස්මා තෙසං ඨිති නාම ජනකපච්චයායත්තා න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉතරථා’’තිආදිමාහ. ‘‘උපත්ථම්භමානා’’ති කලාපන්තරෙ ඨත්වා උපත්ථම්භමානා. ‘‘න ඛණඨිතිප්පවත්තියා’’ති ඛණඨි තිභාවෙන [Pg.201] පවත්තිඅත්ථාය උපත්ථම්භන්ති, අනුපාලෙතීති යොජනා. සබ්බෙසංපි රූපාරූපධම්මානං. ‘‘තං’’ති විභාවනිවචනං. ‘‘ඉදං පනා’’ති ජීවිතරූපං පන.

Regarding the life-faculty of matter. “By way of the condition of dominance” (ādhippaccayogenā) means by way of being a dominant factor. “Dominance” (adhipatibhāvo) is said to be the function of the faculty condition (indriyapaccaya kiccaṃ), not the function of the dominance condition (adhipati paccayakiccaṃ). “They live” (jīvanti) means they do not abandon their green state. For they are not absolutely called living, because the life-faculty of matter, being exclusively kamma-produced, is not found externally. The connection is that kamma-produced matter indeed lives. “Even when kamma is absent” (kamme asantepī) is said because the kammic volition has previously ceased. To make that meaning clear by way of contrast, he said, “Thus indeed,” and so on. “Other material phenomena” (itara rūpāni) refers to mind-produced matter, etc. A single cognitive process (ekavīthivāro) is a five-door process. The mind-door process is called a single javana-process. It is limited. Why? Because when each cognitive process ceases, during the bhavaṅga moment, a dissimilar stream of matter appears. That particular material phenomenon is evident only to one who knows it. But to one who does not know it, it is not evident at that moment, because even such a stream of temperature-produced matter persists only briefly. For one whose facial appearance is discolored by a stream of matter arisen from aversion (dosa), even when the aversion has ceased, that appearance still looks somewhat discolored. “The continuity of temperature-produced and nutriment-produced [matter] is present” (utujāhārajānañca santati paccuppannaṃ) is the topic. It is said that it is only temporally present. But do not the eye, ear, etc., which are streams of kamma-produced matter, sometimes appear very clear, sometimes clear, and sometimes unclear during their course? True, but such an occurrence does not happen through a break in the continuity, and in each of the various broken continuities, there is no such thing as their re-connection. Once blind, one remains blind; and once deaf, one remains deaf—this is the idea. “If so” (yadi evaṃ) means if it were thus. “The continuity of immaterial phenomena is present” (arūpa dhammānaṃ santati paccuppannaṃ) is the topic. “Resultants” (vipākāni) are the resultant bhavaṅgas. They occur by way of a single continuity, therefore their continuity should not be called a diverse continuity. Why? Because they are produced by a single kamma for as long as life lasts—this is the idea. “But the others” (itarāni pana) refers to wholesome, unwholesome, and functional consciousnesses. “Having that as object” (tadārammaṇā) means having a ceased object. They occur by the power of pervasion through time (addhānappharaṇānubhāvena). But unlike mind-produced matter, etc., they do not cease when their generating conditions cease. This is the distinction in the living state of immaterial phenomena. “This point is a question” (ayamattho paṇho) means the distinction in the living state of immaterial phenomena is a point to be investigated. Just as in a material continuity, there is no such thing as an immediate condition. At the time of death, it ceases without becoming any condition for the material continuity of the next existence. Therefore, for them, there is no such thing as an appearance in the next existence. It is not so in an immaterial continuity. There, the death consciousness ceases after being an immediate condition for the rebirth consciousness. Therefore, they have an appearance in the next existence. This is also a distinction in the living state of immaterial phenomena. Therefore, it should not be objected that since immaterial phenomena, like kamma-produced matter, are always living by way of the life-faculty, their continuity would not be present. Wholesome, unwholesome, and functional consciousnesses are not kamma-produced. Like mind-produced matter, etc., they arise momentarily by various conditions without depending on past kamma. Therefore, even though they are living, like the non-living mind-produced matter, etc., there is for them such a thing as a diverse present continuity. There is also a distinction in the living state—this is the idea. Here, some say that even in trees, etc., there is life, because their greenness and non-greenness, growth and non-growth are seen. It is said: If they have life, it would be either immaterial life or material life. In that case, if it is immaterial life, then just as a being endowed with it repeatedly dies and is reborn in another existence, so too should trees die and be reborn in another existence. But if it were material life, then just as when the life-continuity is broken in the limbs of beings, such as the eye, those limbs cannot be made to live again, so too when the life-continuity is broken in the trunks or branches of trees that have been cut, it would not be possible to replant those trunks or branches elsewhere. But they can indeed be replanted. Therefore, it should be seen that they have neither kind of life. In the Vibhāvanī text: “For them, kamma alone is not the cause of stability.” Here, it should be connected that kamma is indeed not the cause of stability. Therefore, he said, “From nutriment, etc.,” and so on. The analysis is: 'Those that have entered a single group and occurred are co-nascent conditions; by them they are dependent and bound.' The generative influence of kamma, etc., the generating conditions of matter, pervades only at the moment of arising, not at the moment of stability. And growth-continuities are obtained at the moment of arising, not at the moment of stability. Therefore, since they are obtained at the moment of the generative condition's influence, they gain the name “born of a cause.” But decay is obtained only at the moment of stability, not at the moment of arising. Therefore, it does not gain the name “born of a cause.” If the stability of material phenomena born of nutriment, etc., were dependent on generating conditions like nutriment, etc., then decay would also be obtained at the moment of the generative condition's influence. And if so, it too would gain the name “born of a cause.” But it does not gain that name. Therefore, their stability is not dependent on generating conditions—to show this meaning, he said, “Otherwise,” etc. “Supporting” (upatthambhamānā) means standing in another group and supporting. The phrase 'Not for the occurrence of momentary stability' (na khaṇaṭhitippavattiyā) is to be connected thus: they support and maintain for the purpose of occurrence by way of momentary stability. This applies to all material and immaterial phenomena. “That” (taṃ) is an explanatory word. “But this” (idaṃ pana) refers to the life-faculty of matter.

ආහාරරූපෙ. ‘‘සවත්ථුකවචනං’’ති භොජනාදි වත්ථුනා සහ පවත්තතීති සවත්ථුකං. වචනං. න හි නිබ්බත්තිතං ආහාර රූපං නාම කබළං කාතුං සක්කා හොතීති. ‘‘විවෙචිතානී’’ති පාචන කිච්චෙන විභජිතානි. විසුං විසුං කතානි. ‘‘පඤ්චධා විභාගං ගච්ඡන්තී’’ති එකං භාගං පාණකා ඛාදන්ති. එකං භාගං උදරග්ගි ඣාපෙති. එකො භාගො මුත්තං හොති. එකොභාගො කරීසං. එකොභාගො රසභාවං ආපජ්ජිත්වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයතීති එවං වුත්තනයෙන පඤ්චධා විභාගං ගච්ඡන්ති. ‘‘ලොකෙ’’ති ලොකිය ගන්ථෙ. ‘‘තතො’’ති ආමාසයතො. අනුඵරන්තො හුත්වා. ‘‘තස්සා’’ති රසභාගස්ස. ‘‘භූතෙසූ’’ති මහාභූතෙසු. සහ ඉන්ද්‍රියෙන වත්තතීති සෙන්ද්‍රියො. කායො. උදයතීති ඔජා. දකාරස්ස ජකාරො. අවති ජනෙතීති ඔජා. අවසද්දස්ස ඔකාරො. ‘‘අත්තනොවත්ථුං’’ති අත්තනොනිස්සයභූතං රූපකායං.

Regarding nutriment-matter. “Savatthukavacanaṃ” means that it proceeds together with a basis such as food, hence it is “savatthukaṃ.” This is the explanation. Indeed, it is not possible to make produced nutriment-matter into a morsel. “Vivecitānī” means divided by the function of digestion, that is, made distinct. “Pañcadhā vibhāgaṃ gacchantī” means they are divided in five ways in the manner described: one portion is consumed by living creatures, one portion is burned up by the stomach fire, one portion becomes urine, one portion becomes feces, and one portion, having become nutritive essence, nourishes blood, flesh, and so on. “Loke” refers to worldly texts. “Tato” means from the stomach, having pervaded. “Tassā” refers to the portion of nutritive essence. “Bhūtesū” means in the great elements. “Sendriyo” means proceeding together with the faculties; this refers to the body. “Udayatīti ojā” means ‘it arises, thus it is vitality’; the ‘d’ becomes ‘j.’ “Avati janetīti ojā” means ‘it protects and generates, thus it is vitality’; the ‘ava’ becomes ‘o.’ “Attanovatthuṃ” means the material body that serves as one's own support.

‘‘අඤ්ඤාපදෙසො’’ නාම රූපස්ස ලහුතාතිආදීසු අඤ්ඤස්ස රූපස්ස ක්‍රියාමත්තභාවෙන අපදිසනං වුච්චති. ‘‘උජුකතොව නිප්ඵාදිතං’’ති මුඛ්‍යතොව ජනිතං. යථාහි සබ්බං අනිප්ඵන්නරූපං අජාති ධම්මත්තා උජුකතො කම්මාදීහි ජාතං නාම න හොති. කම්මාදීහි ජාතං පන නිප්ඵන්නරූපං නිස්සාය දිස්සමානත්තා ඨානූපචාරෙන විඤ්ඤත්ති ද්වයං චිත්තජංතිආදිනා වුච්චති. න තථා ඉදං නිප්ඵන්නරූපං. ඉදං පන ජාතිධම්මත්තා උජුකතොව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵාදිතං ජනිතන්ති වුත්තං හොති. ‘‘රූපං’’ති වුත්තෙ අනිප්ඵන්නරූපංපි ලබ්භතීති තතො විසෙසනත්ථං රූපරූපන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘රුප්පනලක්ඛණ සම්පන්නං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘රුප්පනලක්ඛණං’’ නාම සීතුණ්හාදීහි විකාරපත්තිලක්ඛණං. තම්පන අනිප්ඵන්න රූපෙ මුඛ්‍යතො න ලබ්භති. නිප්ඵන්නරූපෙ එව ලබ්භති. කස්මා, නිප්ඵන්නරූපස්සහි නානාවිකාරො විකාරරූපන්ති වුච්චති. ලක්ඛණං ලක්ඛණ රූපන්ති වුච්චති. විකාරස්ස පන විකාරො නාම නත්ථි. ලක්ඛණස්ස ච ලක්ඛණං [Pg.202] නාම නත්ථි. යදි අත්ථීති වදෙය්‍ය. විකාරස්ස විකාරො, තස්ස ච විකාරො, තස්ස ච විකාරොති අපරියන්තමෙව සියා. තථා ලක්ඛණෙපීති.

“Aññāpadeso” is the term for the designation of another form by way of being merely the activity of a form, in cases such as lightness, etc. “Ujukatova nipphāditaṃ” means produced directly. For, any unproduced form, due to its nature of non-arising, is not said to be born directly from kamma, etc. But because they are seen in dependence on produced form born from kamma and so on, the two intimations are, by way of figurative speech, said to be mind-born, and so on. This produced form is not like that. Rather, this form, due to its nature of arising, is said to be produced, generated directly by conditions such as kamma. When “rūpaṃ” (form) is said, unproduced form is also included; therefore, to make a distinction, it is called “rūparūpaṃ” (form-proper), as stated in “endowed with the characteristic of being afflicted,” etc. Therein, “the characteristic of being afflicted” is the characteristic of undergoing alteration by cold, heat, etc. This, however, is not found in a primary sense in unproduced form; it is found only in produced form. Why? Because the various alterations of produced form are called alteration-form, and its characteristic is called characteristic-form. But there is no alteration of an alteration, nor is there a characteristic of a characteristic. If one were to say there is, then there would be an alteration of an alteration, and an alteration of that, and an alteration of that—it would be endless. The same applies to characteristics.

ආකාසධාතුයං. ‘‘පකාසන්තී’’ති ඉදං එකං ඉදං එකන්ති පඤ්ඤායන්ති. ‘‘පරිච්ඡින්දතී’’ති ආහ ‘‘පරිතො’’තිආදිං. ‘‘අසම්මිස්සං’’ති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘එකත්තං අනුපගමනං’’ති. පරිච්ඡින්දීයතීති පරිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘තෙහි වා’’තිආදිං. ‘‘තෙහි වා’’ති කලාපන්තරභූතෙහි වා. ‘‘අත්තනො වා පරෙසං වා අකත්වා’’ති අත්තනොපක්ඛිකං වා පරෙසං පක්ඛිකං වා අකත්වා. පරිච්ඡෙද ක්‍රියාමත්තං පරිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘තෙසං වා’’තිආදිං. ‘‘තෙසං වා’’ති කලාපන්තරභූතානං වා. ‘‘අයං පනා’’ති අයං පරිච්ඡෙදො පන. ‘‘තස්සා’’ති පරිච්ඡෙදස්ස. සො පාළියං වුත්තොති සම්බන්ධො. ‘‘ඉති කත්වා’’ති එවං මනසිකත්වා. ‘‘එතෙහී’’ති එතෙහි මහාභූතෙහි. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ අබ්‍යාපිතතා’’ති ද්වින්නං තිණ්ණං වා රූපකලාපානං එකකලාපත්තූපගමනං අඤ්ඤමඤ්ඤ බ්‍යාපිතා නාම, තථා අනුපගමනං අඤ්ඤමඤ්ඤ අබ්‍යාපිතතා නාම. තෙනාහ ‘‘එකත්තං’’තිආදිං. ‘‘තත්ථා’’ති තිස්සං පාළියං. ‘‘නානාකලාපගතානං භූතානං’’ති එතෙන කලාපපරියන්තතා එව වුත්තා හොති.

Regarding the space element. “Pakāsantī” means they are discerned as, “this is one, this is one.” Explaining “paricchindati” (it delimits), he says, “parito” (around), etc. Having said “asammissaṃ” (unmixed), he clarifies its meaning as “ekattaṃ anupagamanaṃ” (not attaining oneness). That which is delimited is a delimitation; thus he says, “tehi vā” (by those), etc. “Tehi vā” means by other clusters. “Attano vā paresaṃ vā akatvā” means without making it one’s own side or the side of others. The mere act of delimiting is a delimitation; thus he says, “tesaṃ vā” (of them), etc. “Tesaṃ vā” means of other clusters. “Ayaṃ pana” means this delimitation. “Tassā” means of that delimitation; the connection is that this is stated in the Pāli text. “Iti katvā” means having considered thus. “Etehī” means by these great elements. “Aññamañña abyāpitatā” (mutual non-pervasion) means that the attainment of the state of a single cluster by two or three material clusters is called mutual pervasion; not attaining it thus is called mutual non-pervasion. Therefore, he says, “ekattaṃ” (oneness), etc. “Tatthā” means in that Pāli text. By the phrase “nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ” (of the elements belonging to different clusters), the limitation by clusters is stated.

විඤ්ඤත්ති ද්වයෙ. ‘‘සයඤ්චා’’ති විඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාතං සයඤ්ච. ‘‘තෙනා’’ති චලමානෙන කායඞ්ගෙන. ‘‘තෙහී’’ති පච්චක්ඛෙ ඨිතෙහි ජනෙහි. තත්ථාතිආදීසු. ‘‘කායඞ්ගවිකාරං කරොන්තස්සා’’ති අභික්කමනාදි අත්ථාය හත්ථපාදාදීනං කායඞ්ගානං චලන සඞ්ඛාතං විකාරං කරොන්තස්ස. උප්පජ්ජන්තා ච සබ්බෙතෙ චිත්තජවාතකලාපා යථාධිප්පෙත දිසාභිමුඛා එව උප්පජ්ජන්තීති යොජනා. ‘‘යථා වා තථා වා අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති අනියමතො අනුප්පජ්ජිත්වාති වුත්තං හොති. යස්ස චොපන කායස්ස. ‘‘තෙහී’’ති චිත්තජවාතකලාපෙහි. නියාමකො නාවානියොජකො. ‘‘තෙ චා’’ති තෙචිත්තජවාතකලාපසඞ්ඝාටා. එතෙන සකලං කායඞ්ගං නිදස්සෙති. සකලකායඞ්ගං නාවාසදිසන්ති වුත්තං හොති. ‘‘චාරෙත්වා’’ති වියූහිත්වා. කථං පන සා නියාමකසදිසී හොතීති ආහ [Pg.203] ‘‘යථාහී’’තිආදි. යදෙතං සක්කොතීති වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘කතීපයජවන වාරෙහී’’ති ද්වත්ති ජවනවාරෙහි. ‘‘තතො’’ති යස්මිං වාරෙ චලන සඞ්ඛාතං දෙසන්තර පාපනං ජායති. තතො චලනවාරතො. සන්ථම්භන සන්ධාරණානි එව සම්පජ්ජන්ති, න චලනසඞ්ඛාතං දෙසන්තර පාපනං. ‘‘එත්ථා’’ති එතිස්සං අට්ඨකථායං. නානාජවනවීථීසු. ල. උපත්ථම්භනෙ ච යුජ්ජතියෙව. න එකිස්සාය ජවනවීථියං එව යුජ්ජතීති අධිප්පායො. යදි නානාජවනවීථීසු තථා උපත්ථම්භනඤ්ච ගය්හෙය්‍ය. එවංසති, අන්තරන්තරා බහූ භවඞ්ගවාරාපි සන්ති. තත්ථ කථං තදුපත්ථම්භනං සම්පජ්ජෙය්‍යාති ආහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘උතුජරූපසඞ්ඝාටානි පී’’ති භවඞ්ගසමයෙ පවත්තානි උතුජරූපකලාපසන්ධානකානි. ‘‘තදාකාර වන්තානී’’ති තස්සා චිත්තජරූපසන්තතියා ආකාර වන්තානි. පච්ඡිම පච්ඡිමානං රූපකලා පසඞ්ඝාටානං අපරාපරං උප්පජ්ජනන්ති සම්බන්ධො. පුරිමපුරිමානං රූපකලාපසඞ්ඝාටානං ඛණිකධම්මතා ච තෙසං න සියා. න ච තෙ ඛණිකධම්මා න හොන්ති. අඤ්ඤථා දෙසන්තර සඞ්කමනසඞ්ඛාතං චලනං එව න සියා. චලනං තිහි නානාක්‍රියානං පාතුබ්භාවො වුච්චති. නානාක්‍රියා ච නාම නානාධම්මා එව. යස්මා ච අඞ්ගපච්චඞ්ගානං ඛණෙඛණෙ චලනං නාම ලොකෙ පච්චක්ඛතො දිට්ඨං. තස්මා තෙසං ඛණිකධම්මතාපි දට්ඨබ්බා හොතීති. එතෙන තෙසං ඛණිකමරණං දස්සෙති, යං රූපාරූපධම්මානං අනිච්චලක්ඛණන්ති වුච්චති. අබ්‍යාපාර ධම්මතා ච අවසවත්තිතා ච තෙසං න සියා. න ච තෙ අබ්‍යාපාර ධම්මා, න අවසවත්ති ධම්මා ච න හොන්ති. අඤ්ඤථා පච්චයායත්ත වුත්තිතා එව තෙසං න සියා. පච්චයායත්ත වුත්තිතාති ච පච්චයෙ සති, තෙ වත්තන්ති, අසති න වත්තන්තීති එවං පවත්තා පච්චයායත්ත වුත්තිතා යස්මා ච පච්චයසාමග්ගියං සති, තෙ වත්තන්තියෙව. තෙසං වත්තනත්ථාය කෙනචිබ්‍යාපාරෙන කිච්චං නත්ථි. තෙ මාවත්තන්තූති ච අත්තනො වසෙන වත්තන්ති. පච්චයෙ අසති, න වත්තන්තියෙව. තෙසං අවත්තනත්ථාය කෙනචිබ්‍යාපාරෙන කිච්චං නත්ථි. තෙමාවත්තන්තූති ච අත්තනො වසෙනවත්තන්ති. යස්මා ච තෙසං පච්චයායත්ත වුත්තිතා නාම ලොකෙ විඤ්ඤූනං පච්චක්ඛතොදිට්ඨා. තස්මා තෙසං අබ්‍යාපාරතා ච [Pg.204] අවසවත්තිතා ච දට්ඨබ්බා හොති. එතෙන තෙසං සබ්බෙහි සත්තපුග්ගල අත්තාකාරෙහි සබ්බසො සුඤ්ඤං දස්සෙති, යං රූපාරූපධම්මානං අනත්තලක්ඛණන්ති වුච්චතීති.

In the two intimations. "And by oneself" refers to that which is designated as intimation, namely, by oneself. "By that" refers to the moving bodily limb. "By these" refers to the people present directly. In such cases, etc. "Of one making a change in the bodily limb" means of one making a change designated as movement in the bodily limbs such as hands and feet for the purpose of advancing, etc. And all these mind-produced motion-element clusters arise facing the intended direction—this is the connection. "Not arising haphazardly" means it is said to not arise without regulation. And of which body. "By these" means by the mind-produced motion-element clusters. The regulator is the helmsman. "And these" refers to those aggregates of mind-produced motion-element clusters. By this, the entire bodily limb is indicated. The entire bodily limb is said to be like a boat. "Having propelled" means having spread out. But how is it similar to a regulator? He says, "just as," etc. The connection is that this statement "is able" is spoken. "By a few impulsion moments" means by two or three impulsion moments. "Thence" refers to the moment in which the reaching of another place, designated as movement, arises. From that moment of movement onward, only steadying and sustaining occur, not the reaching of another place, designated as movement. "Here" means in this commentary. In various impulsion-processes. And it certainly applies to supporting. The meaning is that it does not apply to just one impulsion-process. If such supporting were also taken in various impulsion-processes, then in between there would also be many life-continuum moments. How then would that supporting occur there? He says, "just so," etc. There, "even the aggregates of temperature-produced form" refers to the continuities of temperature-produced form clusters occurring at the time of the life-continuum. "Having the same form as that" means having the form of that continuity of mind-produced form. The connection is the successive arising of the later and later aggregates of form clusters. And the momentary nature of the earlier and earlier aggregates of form clusters would not exist for them. But they are not without momentary nature. Otherwise, movement designated as traversing another place would not exist. Movement is called the manifestation of various actions. And various actions are indeed various phenomena. And because the movement of limbs and minor limbs moment by moment is directly seen in the world, their momentary nature should also be seen. By this, their momentary death is shown—which is called the impermanent characteristic of material and immaterial phenomena. And their non-activity and uncontrollability would not exist for them. But they are not without non-activity, nor are they without uncontrollability. Otherwise, their dependent existence would not exist. And dependent existence means that when conditions are present, they exist; when absent, they do not exist—thus proceeds dependent existence. And because when the totality of conditions is present, they certainly exist. For their existence, no effort by anyone is needed. Nor do they cease by one's own will, with the thought, "Let us not exist!" When conditions are absent, they do not exist at all. For their non-existence, no effort by anyone is needed. Nor do they arise by one's own will, with the thought, "Let us exist!" And because their dependent existence is directly seen in the world by the wise, their non-activity and uncontrollability should also be seen. By this, they are shown to be entirely empty of all forms of a being, a person, or a self—which is called the non-self characteristic of material and immaterial phenomena.

‘‘වචීභෙදං’’ති අක්ඛර පදභාවපත්තං වචීමයසද්දප්පකාරං. උපාදින්නකපථවීධාතුයො නාම කම්මජ පථවීධාතුයො. තාසු සඞ්ඝට්ටනන්ති සම්බන්ධො. අත්තනා සහජාතෙනයෙන ආකාරවිකාරෙන උපගච්ඡති, යෙන ච උපලබ්භතීති සම්බන්ධො. අජ්ඣත්ත සන්තානගතා සබ්බෙ චතුජරූපධම්මාපි කත්ථචි උපාදින්නකාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘චතුජභූතාය එව වා’’ති. ද්වීසුඨාන කරණෙසු කරණපක්ඛෙ චලනාකාරප්පවත්තා චිත්තජපථවීධාතු ඨානපක්ඛෙ පථවිධාතුයං සඞ්ඝට්ටයමානා කම්මජපථවියං එව ඝට්ටෙති. ඉතර පථවියං න ඝට්ටෙතීති න සක්කා වත්තුංති කත්වා ඉධ එවග්ගහණං කතං. ‘‘විකාර ද්වයඤ්චා’’ති කායවිකාර වචීවිකාර ද්වයඤ්ච. කථං පන අසම්මිස්සං කත්වා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘එත්ථචා’’තිආදිං. යං පන තාසං ඝට්ටනප්පකාරවිධානං අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘තාසං’’ චිත්තජපථවීනං. ‘‘තං තං වණ්ණත්තපත්තියා’’ති ක, ඛා, දිවණ්ණත්තපත්තත්ථාය. යං පන කායවිඤ්ඤත්තිට්ඨානෙ ‘අයඤ්ච අත්ථො උපරි අක්ඛරුප්පත්ති විචාරණායං පාකටො භවිස්සතී’ති වුත්තං. තං ඉධ පාකටං කරොන්තො ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. තෙනෙව හි මූලටීකායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘එත්ථ චා’’ති මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘පුබ්බභාගෙ’’ති පරිබ්‍යත්ත අක්ඛරප්පවත්තවීථිතො පුබ්බභාගෙ. ‘‘නානාජවනවීථීහී’’ති නානප්පකාරෙහි ජවනවීථිවාරෙහි. ‘‘පථමජවනචිත්තස්සපී’’ති පරිබ්‍යත්ත අක්ඛරප්පවත්තිවීථියං උප්පන්නපථමජවන චිත්තස්සපි. තස්ස ආසෙවනඤ්ච නාම තතො පුරිමෙහි වීථිවාරෙහි එව ලද්ධං සියාති අධිප්පායො. ‘‘ආසෙවනං’’ති ච උපචාර වචනං දට්ඨබ්බන්ති හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ‘‘තස්සා’’ති පරිබ්‍යත්තක්ඛරස්ස. වුත්තඤ්ච සද්දසත්ථෙසු. ‘‘දීඝමුච්චරෙ’’ති පඤ්චදීඝා වුච්චන්ති. මිථින්ද පඤ්හාපාඨෙ. ‘‘සාධිකෙ වීහිවාහසතෙ’’ති වීහිධඤ්ඤපූරො සකටො වීහිවාහො නාම. වීහිවාහානං සාධිකෙ සතස්මිං. අභිමඤ්ඤනං අභිමානො. ‘‘සෙසමෙත්ථ කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙ නා’’ති [Pg.205] තථාහි චලනචිත්තජරූපසන්තතියං පවත්තානීතිආදිනා වුත්ත නයෙනාති අත්ථො. ඉධ පන වචීභෙදකර චිත්තජසද්දසන්තතියං පවත්තානි උතුජරූපසඞ්ඝාටානීතිආදිනා වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘යථාසම්භවං’’ති. ‘‘පවත්තනත්ථො’’ති අභික්කමනාදි සජ්ඣායනාදීනං පවත්තාපනත්ථො. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. ‘‘බොධෙතු කාමතා රහිතෙසූ’’ති අභික්කමනපටික්කමනාදීසු කායවිඤ්ඤත්ති ච, සුත්තන්ත සජ්ඣායනාදීසු වචීවිඤ්ඤත්ති ච පරං බොධෙතුකාමතා රහිතාති දට්ඨබ්බා. ‘‘ද්වීසු බොධකවිඤ්ඤත්තීසූ’’ති බොධකකායවිඤ්ඤත්ති බොධකවචී විඤ්ඤත්තීසු. පුරිමා කායවිඤ්ඤත්ති, පච්ඡිමා ච වචීවිඤ්ඤත්ති. පච්ඡා සුද්ධෙන මනොද්වාරික ජවනෙන එව විඤ්ඤායති, න පඤ්චද්වාරික ජවනෙනාති යොජනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථියා ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘කායවිඤ්ඤාණ වීථියා’’ති වචීභෙදං අකත්වා හත්ථග්ගහණාදි වසෙන අධිප්පාය විඤ්ඤාපනෙ අයං කායවිඤ්ඤාණවීථි දට්ඨබ්බා. කස්මා පන සයඤ්චවිඤ්ඤායතීති විඤ්ඤත්තීති අයං විකප්පො වුත්තොති ආහ ‘‘සාහි අත්තානං’’තිආදිං. ‘‘මජ්ඣෙ’’ති විඤ්ඤත්තිග්ගහණවීථි අධිප්පායග්ගහණවීථිනං මජ්ඣෙ. කථං පවත්තකවිඤ්ඤත්තීසු අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්චවිඤ්ඤායතීති ද්වෙ අත්ථා ලබ්භන්තීති ආහ ‘‘ද්වීසු පනා’’තිආදිං. අයං අභික්කමති, අයං පටික්කමතීති ජානන්තා අභික්කමනපයොගඤ්ච තප්පයොග ජනකචිත්තඤ්ච ජානන්ති. ‘‘පරස්සකථං’’ති බොධෙතුකාමතාරහිතම්පි පරස්සවචනසද්දං. රාගචිත්තඤ්ච ජානන්ති. තෙන වුත්තං මූලටීකායං පරං බොධෙතුකාමතාය විනාපි අභික්කමනාදිප්පවත්තනෙන සොචිත්තසහභුවිකාරො අධිප්පායං. ල. ද්විධාපි විඤ්ඤත්ති යෙවාති.

“Verbal intimation” means the type of sound made of speech that has attained the state of syllables and words. “Grasped earth elements” are the kamma-born earth elements. In them, “contact” is the connection. The connection is that it occurs by means of its own co-arisen alteration of form, through which it is also perceived. All fourfold-born material phenomena within the internal continuum are sometimes called “grasped,” hence it is stated, “or simply of the fourfold-born.” In the two, standing and acting, the mind-born earth element, occurring in the manner of movement on the side of action, while striking the earth element on the side of standing, strikes only the kamma-born earth element. Because it cannot be said that it does not strike the other earth element, the word “only” is used here. “And the twofold alteration” refers to bodily alteration and verbal alteration. But how are they to be known as unmixed? It is explained with “here too,” and so on. The connection is that there is a specific arrangement for their striking. “Their” refers to the mind-born earth elements. “For the attainment of such and such a sound” means for achieving the articulation of sounds like ‘ka’ or ‘kha.’ Regarding what was said in the section on bodily intimation, “this meaning will become clear in the subsequent discussion of the arising of syllables,” making that clear here, it is said, “here too,” and so on. The connection is that it is stated in the sub-commentary for this very reason. “Here too” refers to the passage in the sub-commentary. “In the preceding part” means in the part preceding the process of the occurrence of articulated syllables. “By various javana-processes” means by different types of javana cognitive series. “Even of the first javana-consciousness” refers to the first javana-consciousness arising in the process of the occurrence of articulated syllables. Its ‘repetition’ (āsevana) is to be understood as having been acquired from previous process-occasions; this is the intention. And “repetition” is to be seen as a figurative expression, as stated below. “Of that” refers to the articulated syllable. It is also stated in the treatises on sound. “Long utterance” refers to the five long vowels. This is mentioned in the Milinda Questions passage. “More than a hundred rice-cart loads”: a cart filled with rice grain is called a “rice-cart load.” In more than a hundred such rice-cart loads. “Conceit” is pride. “The rest here is in accordance with the method stated concerning bodily intimation”—that is, the meaning is in accordance with the method stated, beginning with “they arise in the continuity of mind-born material phenomena of movement,” and so on. Here, however, it should be stated that the aggregates of temperature-born material phenomena arise in the continuity of mind-born sounds that cause verbal intimation, and so on. Therefore, it is said, “as is appropriate.” “The purpose of causing to proceed” refers to the purpose of causing actions like moving forward and backward, reciting, etc., to proceed. In “here too,” and so on: “in those cases devoid of the desire to inform” means it should be understood that in actions like moving forward and backward, bodily intimation, and in reciting suttas, etc., verbal intimation, are devoid of the desire to inform others. “In the two informing intimations” refers to informing bodily intimation and informing verbal intimation. The former is bodily intimation, the latter is verbal intimation. Later, it is discerned purely by mind-door javana, not by five-door javana—this is the interpretation. The connection is that it is grasped through the eye-consciousness process. “By the body-consciousness process,” this body-consciousness process is to be understood in cases like grasping a hand, etc., where intention is communicated without verbal intimation. Why, then, is this alternative stated as “intimation” because it makes itself known? He says, “for it makes itself known,” and so on. “Between” means between the process of apprehending intimation and the process of apprehending intention. How are two meanings obtained in the active intimations: that it conveys intention and that it makes itself known? He says, “but in two cases,” and so on. Those who know “this one moves forward, this one moves backward” understand both the act of moving forward and the consciousness that generates that act. “Another’s speech” refers to the sound of another’s speech, even if there is no desire to inform. They also know the consciousness with lust. Therefore, it is stated in the sub-commentary that the alteration co-arising with one’s own consciousness, by the occurrence of moving forward etc. even without the desire to inform others, is the intention. ... In both ways, it is indeed intimation.

විකාරරූපෙසු. ‘‘කම්මයොග්‍යං’’ති අභික්කමනාදිකම්මෙසු යොජෙතුං යුත්තං. අදන්ධතා වුච්චති සීඝප්පවත්ති. සා ලක්ඛණං අස්සාති විග්ගහො. සරීර ක්‍රියානුකුලො කම්මඤ්ඤභාවො ලක්ඛණං යස්සාති සමාසො. ‘‘ධාතුයො’’ති මහාභූතධාතුයො වා, පිත්තසෙම්හාදිධාතුයො වා. පූතිමුඛසප්පසඞ්ඛාතස්ස ආපස්ස පරියුට්ඨානන්ති වාක්‍යං. අසය්හභාරො නාම වහිතුං [Pg.206] අසක්කුණෙය්‍යභාරො. ‘‘සා පවත්තතී’’ති කායලහුතා පවත්තති. ථද්ධං කරොන්ති සරීරගතා ධාතුයොති අධිකාරො. භුසං මාරෙතීති ආමරිකො. දකාරො ආගමො. ගාමනිගමවිලුප්පකො චොරගණො. තස්ස භයෙන පරියුට්ඨිතං. ‘‘විවට්ටමානං’’ති විරූපං හුත්වා වට්ටන්තං. ‘‘මූලභූතා හොතී’’ති අසප්පාය සෙවනෙ සති, සා පථමං පරියුට්ඨාති. සීතාධිකාවා හොති, උණ්හාධිකාවා. තාය පරියුට්ඨිතාය එව සබ්බපරියුට්ඨානානි පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘ඉමාපනතිස්සො රූපජාතියො රූපකායස්ස විසෙසාකාරා හොන්ති. ඉති තස්මා විකාරරූපං නාමාති යොජනා.

Concerning alteration-materiality. “Suitable for action” means fit to be applied in actions such as moving forward and backward. Non-slowness is called swiftness of occurrence. The analysis is that this is its characteristic. The compound is that its characteristic is the adaptability of the body conducive to activity. “Elements” refers either to the great primary elements or to the elements such as bile and phlegm. The phrase is “the pervasion of water, which is called the foul-mouthed serpent.” “Unbearable burden” means a burden that cannot be carried. “It proceeds” means the lightness of the body proceeds. “The elements present in the body make it stiff”—this is the governing statement. One who kills severely is called āmariko. The letter ‘d’ is an augment. A gang of thieves who plunder villages and towns. It is pervaded by fear of them. “Revolving in a distorted manner” means becoming deformed while revolving. “It becomes the root cause” means that when unsuitable things are indulged in, it arises first. It is either excessively cold or excessively hot. It is said that only when that has arisen do all other such conditions proceed. “These three types of material phenomena are the distinctive modes of the material body. Thus, therefore, it is called ‘alteration-materiality’” —this is the construction.

ලක්ඛණරූපෙසු. ‘‘චයනං’’ති සඤ්චිතභාවගමනං. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. ‘‘උපරිතො’’ති උපරිභාගෙ. ‘‘ආචයො’’තිආදිම්හි චයො. ‘‘උපචයො’’ති උපරූපරිචයො. ‘‘අද්ධානපූරණවසෙනා’’ති වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි දීඝකාලං අත්තභාවං පූරණවසෙන. ‘‘තෙන පරියායෙනා’’ති උපසද්දස්ස අත්ථනානත්තං අචින්තෙත්වා නිබ්බත්තිං වඩ්ඪියං අන්තොගධං කත්වා වුත්තෙන තෙනපරියායෙන. තස්ස ච එකෙකස්ස සන්තති පච්චුප්පන්නස්ස. තත්ථ චිත්තජරූපෙසු අස්සාස පස්සාසානං වා පදවාරහත්ථවාරාදීනං වා අක්ඛරානං වා නිබ්බත්ති වඩ්ඪි පවත්තියො දිස්සන්තියෙව. තථා නානාචිත්තසමුට්ඨිතානං නානාරූපසන්තතීනං පීති. උතුජරූපෙසු ඉරියා පථනානත්තං පටිච්ච සුඛදුක්ඛජනකානං නානාරූපසන්තතීනං නිබ්බත්තිවඩ්ඪිපවත්තියො දිස්සන්තියෙව. තථා බහිද්ධා ඛාණුකණ්ටකාදිසම්ඵස්සෙන සීතුණ්හාදිසම්ඵස්සෙන වාතාතපාදිසම්ඵස්සෙන වා සරීරෙ උප්පන්නානං නානාරූපසන්තතීනම්පි චක්ඛුරොගාදිරූපානම්පීති. ආහාරජරූපෙසු ආහාරනානත්තං පටිච්ච සරීරෙ උප්පන්නානං සමවිසමරූපසන්තතීනංති. ‘‘අයං නයො’’ති බහිද්ධාසන්තානෙ නිදස්සන නයො. තෙන අජ්ඣත්තසන්තානෙපි සත්තසන්තානානං හත්ථපාදාදිසන්තානානං කෙසලොමාදි සන්තානානඤ්ච නිබ්බත්ති වඩ්ඪිපවත්තියො නිදස්සෙති. ‘‘ජීරණං’’ති අභිනවාවත්ථතො හායනං. පාළිපාඨෙ. ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං’’ති අඤ්ඤො පකාරො අඤ්ඤථා. අඤ්ඤථා භාවො අඤ්ඤථත්තං[Pg.207]. එතෙන ජරාවසෙනවා නානාරොගාබාධාදිවසෙන වා විපරිණාමො වුත්තො. ‘‘තථා අවත්ථාභෙදයොගතො’’ති ජාතිරූපමෙව ආදිම්හි නිබ්බත්ති හොති. තතොපරං තමෙව වඩ්ඪි හොති. තතො පරං තමෙව පවත්ති හොතීති එවං තථා අවත්ථාභෙදයොගතො. තෙනාහ ‘‘සාහී’’තිආදිං. ‘‘පබන්ධයතී’’ති පබන්ධං කරොති. සඞ්ගහගාථාදීසු පන සුවිඤ්ඤෙය්‍යා. ‘‘එත්ථ ච පච්ඡිමානී’’තිආදීසු. වොහාරසිද්ධමත්තභාවං’’ති පුග්ගලො සත්තො අත්තා ජීවොතිආදිකා පඤ්ඤත්ති නාම වොහාර සිද්ධමත්තා හොති. සභාවසිද්ධා න හොති. සාහි මහාජනෙහි ඛන්ධ පඤ්චකං උපාදාය පුග්ගලො නාම අත්ථීති සම්මතත්තා වොහරිතත්තා වොහාරසිද්ධා නාම. සභාවසිද්ධා පන න හොති. තස්මා අරියානං වොහාරෙ පුග්ගලො නාම නත්ථීති සිජ්ඣති. ඉමානි පන රූපානි සභාවසිද්ධත්තා අරියානං වොහාරෙපි අත්ථීති සිජ්ඣන්ති. තෙනාහ ‘‘තාදිසෙනා’’තිආදිං. ‘‘සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධෙනා’’ති පථවීධාතු නාම සුද්ධධම්මො හොති. සා උප්පාදම්පි ගච්ඡති, ජරම්පි ගච්ඡති, භෙදම්පි ගච්ඡති. තස්මා තස්සා උප්පාදොපි ජරාපි භෙදොපි සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධො නාම. එවං ලක්ඛණරූපානං සුද්ධධම්මගතිසිද්ධං පරමත්ථලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. තථා විඤ්ඤත්ති ද්වයස්සපි විකාරරූපත්තයස්සපි පරිච්ඡෙද රූපස්සපීති. යථා ච ඉමෙසං රූපානං. තථා නිබ්බානස්සපි සුද්ධධම්මගතිසිද්ධං පරමත්ථලක්ඛණං අත්ථියෙව. කිලෙසධම්මාහි අරියමග්ගෙ අභාවිතෙ භවපරම්පරාය උප්පාදං ගච්ඡන්තියෙව. භාවිතෙපන අනුප්පාදං නිරොධං ගච්ඡන්තියෙව. තස්මා කිලෙසධම්මානං අනුප්පාදනිරොධොපි සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධො නාම. එවං නිබ්බානස්සපි සුද්ධධම්මගතිසිද්ධං පරමත්ථලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. අත්ථි භික්ඛවෙ අජාතං අභූතන්ති ඉදං සුත්තංපි එත්ථ වත්තබ්බං. එතෙන අරියවොහාරෙ නිබ්බානස්ස එකන්තෙන අත්ථිතා භගවතා වුත්තා හොති. තෙනාහ ‘‘ඉතරථා’’තිආදිං. ‘‘නසභාවතො අනුපලද්ධත්තා අනිප්ඵන්නානි නාම හොන්තී’’ති එතෙන එතානි අසභාවරූපානීති ච අලක්ඛණ රූපානීති ච අසම්මසනරූපානීති ච න සක්කා වත්තුංතිපි දීපෙති. කස්මා, යථාසකං සභාවෙහි සභාවවන්තත්තා යථාසකං ලක්ඛණෙ හි සලක්ඛණත්තා [Pg.208] පටිසම්භිදාමග්ගෙ සම්මසනඤ්ඤාණ විභඞ්ගෙ ජාතිජරාමරණානම්පි සම්මසිතබ්බධම්මෙසු ආගතත්තාති. අට්ඨසාලිනියම්පි අයමත්ථො වුත්තොයෙව. යථාහ පරිනිප්ඵන්නන්ති පන්නරසරූපානි පරිනිප්ඵන්නානි නාම. දසරූපානි අපරිනිප්ඵන්නානි නාම. යදි අපරිනිප්ඵන්නානි නාම. එවංසති, අසඞ්ඛතානි නාම සියුං. තෙසංයෙව පනරූපානං කායවිකාරො කායවිඤ්ඤත්ති නාම. වචීවිකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති නාම. ඡිද්දං විවරං ආකාසධාතු නාම. ලහුභාවො ලහුතා නාම. මුදුභාවො මුදුතා නාම. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා නාම. නිබ්බත්ති උපචයො නාම. පවත්ති සන්තති නාම. ජීරණාකාරො ජරතා නාම. හුත්වා අභාවාකාරො අනිච්චතා නාමාති සබ්බං පරිනිප්ඵන්නං සඞ්ඛතමෙවාති. තත්ථ ‘‘තෙසංයෙව රූපානං’’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තෙසංයෙව දසන්නං රූපානං මජ්ඣෙති වුත්තං හොති. ‘‘ඉතිසබ්බං’’ති ඉදං සබ්බං දසවිධං රූපං පරිනිප්ඵන්නමෙව සඞ්ඛතමෙවාති අත්ථො. ඛන්ධවිභඞ්ගට්ඨකථායම්පි වුත්තොව. යථාහ පඤ්චවිපනඛන්ධා පරිනිප්ඵන්නාව හොන්ති, නො අපරිනිප්ඵන්නා. සඞ්ඛතාව, නො අසඞ්ඛතා. අපිච නිප්ඵන්නාපි හොන්තියෙව. සභාවධම්මෙසුහි නිබ්බානමෙවෙකං අපරිනිප්ඵන්නං අනිප්ඵන්නඤ්චාති ච. නිරොධසමාපත්ති ච නාම පඤ්ඤත්ති ච කථන්ති. නිරොධසමාපත්ති ලොකියලොකුත්තරාති වා සඞ්ඛතාසඞ්ඛතාති වා පරිනිප්ඵන්නාපරිනිප්ඵන්නාති වා න වත්තබ්බා. නිප්ඵන්නා පන හොති. සමාපජ්ජන්තෙන සමාපජ්ජිතබ්බතො. තථා නාමපඤ්ඤත්ති, සාපිහි ලොකියාදිභෙදං නලභති. නිප්ඵන්නා පන හොති. නො අනිප්ඵන්නා. නාමග්ගහණඤ්හි ගණ්හන්තොව ගණ්හාතීති ච. එතෙන ලක්ඛණරූපානම්පි නිප්ඵන්නතා සිද්ධා හොති. විසුද්ධි මග්ගෙපන නිප්ඵන්නං අනිප්ඵන්නංතිදුකස්ස නිද්දෙසෙ. අට්ඨාරසවිධං රූපං පරිච්ඡෙදවිකාර ලක්ඛණභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව පරිග්ගහෙතබ්බතො නිප්ඵන්නං, සෙසං තබ්බිපරීතතාය අනිප්ඵන්නන්ති ච. නිප්ඵන්නරූපං පන රූපරූපං නාමාති ච. යං චතූහි කම්මාදීහි ජාතං, තං චතුජං නාම. තං ලක්ඛණ රූපවජ්ජං අවසෙසරූපං. ලක්ඛණරූපං පන න කුතොචිජාතන්ති ච වුත්තං. සබ්බඤ්චෙතං ආචරියෙහි ගහිතනාමමත්තත්තා වත්තිච්ඡානුගතං හොති. යං රුච්චති, තං ගහෙත්වා කථෙතබ්බන්ති.

Regarding the characteristic forms: 'Cayana' means the state of having been accumulated. 'Ādito' means at the beginning. 'Uparito' means in the upper part. 'Ācayo' means accumulation at the beginning. 'Upacayo' means accumulation upon accumulation. 'Addhānapūraṇavasena' means by way of filling up one's existence for a long time, even a hundred or a thousand years. 'Tena pariyāyena' means by that method, without considering the various meanings of the prefix 'upa-', but including arising and growth. And each of these continuities belongs to the present. There, among mind-produced forms, the arising, growth, and continuation of in-breaths and out-breaths, or sequences of steps, hand movements, or syllables, are clearly visible. Likewise, the diverse continuities of various mind-arisen forms are also evident. Among temperature-produced forms, due to the variety of postures, the arising, growth, and continuation of diverse continuities of forms that produce pleasure and pain are clearly visible. Likewise, the diverse continuities of forms arising in the body from external contact with stumps, thorns, heat, cold, wind, or sunlight, and also eye diseases and other forms, are evident. Among nutriment-produced forms, due to the variety of food, the continuities of balanced and unbalanced forms arising in the body are seen. 'This is the method' refers to the illustrative method in the external continuum. By this, the arising, growth, and continuation in internal continuities—such as the continuities of beings, hands and feet, and hair and body hair—are shown. 'Jīraṇa' means decline from the fresh state. In the Pali text, 'change in what is stable' means a different mode or state; different becoming. By this, change due to aging or various diseases and afflictions is described. 'Similarly, due to the connection with the division of states' means that the form of birth itself is arising at the beginning; after that, that very thing is growth; and after that, that very thing is continuation. Thus it is 'due to the connection with the division of states.' Therefore, he said 'sā hi,' etc. 'Pabandhayati' means 'it makes a sequence.' In the summary verses, however, it is easily understood. 'Here, the latter' and so forth. 'Mere conventional existence' means that designations like 'person,' 'being,' 'self,' or 'life' are merely designations established by convention. They are not established by intrinsic nature. For they are called 'established by convention' because the masses, taking the five aggregates as a basis, agree that there is such a thing as a person, and because they are spoken of. But they are not established by intrinsic nature. Therefore, in noble usage, it is established that a 'person' does not exist. However, these forms exist even in noble usage because they are established by intrinsic nature. Hence, it is said, 'because of such.' 'Established by the course of pure phenomena' means that the earth element is a pure phenomenon. It undergoes arising, it undergoes aging, and it undergoes dissolution. Thus, its arising, aging, and dissolution are established by the course of pure phenomena. Similarly, the ultimate characteristic of characteristic forms is to be understood as established by the course of pure phenomena. Likewise for the two kinds of intimation, the three kinds of alteration forms, and the delimiting form. Just as with these forms, so too does Nibbāna have an ultimate characteristic established by the course of pure phenomena. Defilements, when the noble path is not cultivated, continue to undergo arising in the cycle of existence. When it is cultivated, however, they undergo non-arising and cessation. Thus, the non-arising and cessation of defilements are established by the course of pure phenomena. In this way, Nibbāna’s ultimate characteristic is also to be understood as established by the course of pure phenomena. The sutta, 'Monks, there is the unborn, the unbecome,' should also be stated here. By this, the Blessed One has declared the absolute existence of Nibbāna in noble usage. Hence, it is said, 'otherwise,' and so forth. By the statement, 'They are called unproduced, but not because they are unapprehended from their own nature,' he also shows that it is not possible to say that these forms are without intrinsic nature, without characteristics, or unsuitable for comprehension. Why? Because they possess their own intrinsic natures, their own characteristics, and because in the Path of Discrimination, in the analysis of the knowledge of comprehension, birth, aging, and death are included among the phenomena to be comprehended. This meaning is also stated in the Aṭṭhasālinī. As it says: 'The fifteen forms are called 'fully produced,' while the ten are called 'not fully produced.' If they are called 'not fully produced,' then they would be called 'unconditioned.' However, of these very forms, bodily alteration is called bodily intimation; vocal alteration is called verbal intimation. A hole or opening is called the space element. The state of lightness is called lightness; the state of softness is called softness; the state of adaptability is called adaptability. Arising is called accumulation; continuation is called continuity. The mode of aging is called aging; the mode of non-existence after having been is called impermanence. All this is fully produced and conditioned.' Here, 'of these very forms' is a specifying locative. It means 'among these very ten forms.' 'Thus all' means this entire collection of ten types of form is fully produced and conditioned. It is also stated in the Khandhavibhaṅgaṭṭhakathā. As it says: 'The five aggregates subject to dissolution are fully produced, not unproduced; conditioned, not unconditioned. Moreover, they are also produced. For among phenomena with intrinsic nature, only Nibbāna is not fully produced and unproduced.' And how are the attainment of cessation and designation? The attainment of cessation cannot be described as mundane or supramundane, conditioned or unconditioned, fully produced or unproduced. However, it is produced because it is to be attained by those who enter it. Similarly, name designations cannot be classified as mundane or the like. They are produced, not unproduced, because the act of naming occurs when one is naming. By this, the produced nature of characteristic forms is also established. In the Visuddhimagga, in the explanation of the dyad 'produced and unproduced,' it is said: 'Eighteen kinds of form are 'produced' because they are to be grasped by their intrinsic nature alone, having transcended the state of being delimitation, alteration, and characteristic; the rest, due to being the opposite of that, are 'unproduced'.' And produced form is called 'form-form.' What is born from the four causes—kamma, etc.—is called 'fourfold-born.' This is the remaining form, excluding the characteristic forms. And it is said that characteristic form is not born from any cause. And all this, being merely terminology adopted by the teachers, follows their preference. What is approved of should be adopted and taught.

රූපසමුද්දෙසානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Exposition of Form is concluded.

197. රූපවිභාගෙ[Pg.209].‘‘එකවිධනයං තාව දස්සෙතුං’’ති රූපවිභාගතො පථමං දස්සෙතුං. එතෙන එකවිධනයො රූපවිභාගො නාම න තාව හොතීති දස්සෙති. තං න සමෙති. කෙන න සමෙතීති ආහ ‘‘වක්ඛතිහී’’තිආදිං. ‘‘අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන විභජන්ති විචක්ඛණා’’ති එතෙන සබ්බංරූපං අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන දුවිධන්තිආදිකො දුවිධනයො එව රූපවිභාගනයො නාමාති විඤ්ඤායති. තස්මා තෙන න සමෙතීති වුත්තං හොති. අපිච පාළියං. සහෙතුකා ධම්මා, අහෙතුකා ධම්මාතිආදි දුකෙසු සබ්බංරූපං අහෙතුකමෙව, න සහෙතුකන්තිආදි නියමකරණම්පි රූපවිභාගො එවාති කත්වා තථා වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති කාමාවචරන්තිආදීනි පන. ‘‘ජනකෙන පච්චයෙනා’’ති පධානවචනමෙතං. උපත්ථම්භකාදි පච්චයාපි ගහෙතබ්බා එව. ‘‘සඞ්ගම්මා’’ති සමාගන්ත්වා. ‘‘කරීයතී’’ති නිප්ඵාදීයති. යොධම්මොතිආදීසු. ‘‘පහීනො පී’’ති ඡින්දනභින්දනාදිවසෙන පහීනොපි. ‘‘තස්මිං සතී’’ති සමුදයප්පහානෙ සති. කිච්චපච්චයානං අරහත්ථස්ස ච සක්කත්ථස්ස ච දීපනතො දුවිධං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨානත්තා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තබ්බිසයස්සා’’ති රූපවිසයස්ස. ‘‘එවං’’ති එවංසන්තෙ. ‘‘පහීනං භවිස්සතී’’ති අනාගතභවෙ පුන අනුප්පාදත්ථාය ඉධෙව පහීනං භවිස්සතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උච්ඡින්නමූලං’’තිආදිං. ‘‘තාලාවත්ථුකතං’’ති ඡින්නතාලක්ඛාණුකං විය කතං භවිස්සති. ‘‘අනභාවං කතං’’ති පුන අභාවං කතං. ‘‘පාකටො’’ති දස්සනාදිකිච්චවිසෙසෙහි පඤ්ඤාතො. ‘‘තදුපාදායා’’ති තං උපනිධාය. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපං’’ති පදුද්ධාරණං. අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තං අජ්ඣත්තං. අජ්ඣත්තමෙව අජ්ඣත්තිකන්ති දස්සෙති ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතං’’තිආදිනා. තං න සුන්දරං. කස්මා, අජ්ඣත්තධම්ම අජ්ඣත්තික ධම්මානඤ්ච අවිසෙසො ආපජ්ජතීති වක්ඛමානකාරණත්තා. ‘‘ද්වාරරූපං නාමා’’ති පදුද්ධාරපදං. කස්මා ද්වාරරූපං නාමාති ආහ ‘‘යථාක්කමං’’තිආදිං. පරතොපි එසනයො. ‘‘දෙසනාභෙද රක්ඛණත්ථං’’ති දුකදෙසනාභෙදතො රක්ඛණත්ථං. තත්ථ දෙසනාභෙදො නාම රූපකණ්ඩෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානං වත්ථු රූපඤ්ච, න වත්ථු රූපඤ්ච[Pg.210], ආරම්මණ රූපඤ්ච, න ආරම්මණ රූපඤ්ච වත්වා මනොවිඤ්ඤාණස්ස න වුත්තං. යදි වුච්චෙය්‍ය, ආරම්මණදුකෙ මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණ රූපං, න ආරම්මණ රූපන්ති දුකපදං න ලබ්භෙය්‍ය. අයං දෙසනාභෙදො නාම. වත්ථුදුකෙසු හදයවත්ථුවසෙන ලබ්භමානං මනොවිඤ්ඤාණදුකං න වුත්තන්ති. ‘‘ථූලසභාවත්තා’’ති සුඛුමරූපං උපාදාය වුත්තං. ‘‘දූරෙ පවත්තස්සපී’’ති යථා සුඛුමරූපං අත්තනො සරීරෙ පවත්තම්පි ඤාණෙන සීඝං පරිග්ගහෙතුං න සක්කා හොති, තථා ඉදං. ඉමස්ස පන දූරෙ පවත්තස්සපි. ‘‘ගහණයොග්‍යත්තා’’ති ඤාණෙන පරිග්ගහණපත්තත්තාති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘සයංනිස්සයවසෙන චා’’ති සයඤ්ච නිස්සය මහාභූතවසෙන ච. තත්ථ සයං සම්පත්තා නාම ඵොට්ඨබ්බධාතුයො. නිස්සයවසෙන සම්පත්තා නාම ගන්ධරසා. උභයථාපි අසම්පත්තා නාම චක්ඛු රූප, සොත සද්දා. යො පටිමුඛභාවො අත්ථි, යං අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං අත්ථීති යොජනා. න ච තානි අඤ්ඤප්පකාරානි එව සක්කා භවිතුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අනුග්ගහ උපඝාතවසෙනා’’ති වඩ්ඪනත්ථාය අනුග්ගහවසෙන, හායනාදි අත්ථාය උපඝාතවසෙන. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති චතුසමුට්ඨානිකරූපං ගණ්හාති. ‘‘ආදින්නපරාමට්ඨත්තා’’ති තණ්හාමානෙහි එතං මම එසොහමස්මීතිආදින්නත්තා, දිට්ඨියා එසො මෙ අත්තාති පරාමට්ඨත්තා ච. ‘‘නිච්චකාලං පවත්තිවසෙනා’’ති එකෙන ජනකකම්මෙන පටිසන්ධික්ඛණතො පට්ඨාය නිච්චකාලං පවත්තිවසෙන. ‘‘උපචරීයතී’’ති වොහරීයති. ‘‘අත්ථවිසෙසබොධො’’ති රූපාරම්මණස්ස කිච්චවිසෙසබොධො. ‘‘අසම්පත්තවසෙනා’’ති විසයට්ඨානං සයං අසම්පජ්ජනවසෙන. අත්තනොඨානං වා විසයස්ස අසම්පජ්ජනවසෙන. තත්ථ විසයස්ස අසම්පත්තං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තථා සොතසද්දෙසු ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ලග්ගිත්වා උප්පජ්ජමානෙසු. ‘‘සම්පත්තියා එවා’’ති සම්පජ්ජනත්ථාය එව. තථා ආපො ච සම්පත්තියා එව පච්චයොති යොජනා. දුබ්බලපථවී එව සන්නිස්සයො යස්සාති විග්ගහො. ‘‘අස්සා’’ති චක්ඛුස්ස. ‘‘සොතස්සපනකථං’’ති සොතස්ස අසම්පත්තග්ගහණං කථං පාකටං. සම්පත්තග්ගහණං එව පාකටන්ති දීපෙති. තෙනාහ ‘‘තත්ථහී’’තිආදිං[Pg.211]. දක්ඛිණපස්සතො වා සුය්‍යති, චෙතියාදිකස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ඨිතානන්ති අධිප්පායො. ‘‘පටිඝට්ටනානිඝංසො’’ති සොතෙසු පටිඝට්ටනවෙගො. ‘‘තෙසං’’ති ආසන්නෙවා දූරෙ වා ඨිතානං. හොතු දූරෙ ඨිතානං චිරෙන සුතොති අභිමානො. කස්මා පන උජුකං අසුත්වා දක්ඛිණපස්සතොවා උත්තරපස්සතො වා සුණෙය්‍ය, අසුය්‍යමානො භවෙය්‍යාති පුච්ඡා. තං කථෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ’’ති තං චක්ඛුසොත ද්වයං දූරෙවිසයානං උප්පන්නදෙසං ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙවදෙය්‍යාති අත්ථො. දූරෙඨත්වා පස්සන්තො සුණන්තො ච මහන්තම්පිපබ්බතං එකක්ඛණෙ පස්සති, මහන්තංපි මෙඝසද්දං එකක්ඛණෙ සුණාති. තස්මා උභයං අසම්පත්තගොචරන්ති විඤ්ඤායති. ඉමස්මිං වචනෙ ඨත්වා ඉදං පරිකප්පවචනං දස්සෙති තං ද්වයං විසයප්පදෙසං ගන්ත්වා මහන්තංපි පබ්බතං වා මෙඝසද්දං වා ඵරිත්වා ගණ්හාති. තස්මා මහන්තංපි පස්සති, සුණාති. න අසම්පත්තගොචරත්තා මහන්තං පස්සති සුණාතීති කොචි වදෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨානවිධානෙපි තස්ස සො ගොචරො සියාති. එවංසති, දිබ්බචක්ඛු දිබ්බසොතාභිඤ්ඤානං අධිට්ඨානවිධානෙපි සො රූපසද්දවිසයො තස්ස පසාදචක්ඛුසොතස්ස ගොචරො සියාති අභිඤ්ඤාධිට්ඨාන කිච්චං නාම නත්ථි. චක්ඛුසොතං දෙවලොකම්පි ගන්ත්වා දිබ්බරූපම්පි දිබ්බසද්දම්පි ගණ්හෙය්‍ය. න පන ගණ්හාති. තස්මා තස්ස විසයදෙසගමනඤ්ච මහන්තදෙසඵරණඤ්ච න චින්තෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

197. On the Analysis of Matter. “First, to show the singlefold method,” thus it is said to show first from the analysis of matter. By this, it indicates that the singlefold method is not yet what is called the analysis of matter. That does not fit. Why does it not fit? It says, “as will be explained,” etc. By the verse, “Those who are discerning divide it by the distinction of internal, etc.,” it is understood that the twofold method, such as all matter being twofold by way of internal and external, is indeed called the method of analyzing matter. Therefore, it is said that it does not fit. Moreover, in the Pāḷi, it should be understood that in the dyads such as “states with roots, states without roots,” the determination that all matter is indeed without root, not with a root, etc., is also an analysis of matter, and it is said thus. “But the others” refers to the sense-sphere, etc. “By the generating condition” is a principal statement. Supporting conditions, etc., should also be taken. “By coming together” means by assembling. “Is produced” means is brought forth. In “whatever states,” etc., “even abandoned” means abandoned by way of cutting, breaking, etc. “When that exists” means when the abandoning of arising exists. To show the twofold meaning by explaining the conditions of action, the meaning of Arahantship, and the meaning of what is possible, it is said, “because of non-occurrence,” etc. “Of its object” means of the object of matter. “Thus” means this being so. “Will be abandoned” means it will be abandoned right here for the sake of not arising again in a future existence. Therefore, it is said, “cut off at the root,” etc. “Made into a palm stump” means it will be made like a cut palm-tree stump. “Made non-existent” means made to not exist again. “Manifest” means known by the specific functions of seeing, etc. “Dependent on that” means relying on that. In the text of the Vibhāvanī, “internal matter” is the extraction of the term. What occurs with reference to oneself is internal. It shows that what is internal (ajjhatta) is itself ‘internal’ (ajjhattika) by the phrase “designated as the individual existence,” etc. That is not good. Why? Because of the reason to be explained, that it would lead to no distinction between internal phenomena and internal-related phenomena. “Door matter” is the term for extraction. Why is it called door matter? It explains, “in due order,” etc. This method applies further on as well. “For the sake of preserving the distinction in the teaching” means for the sake of preserving the distinction in the teaching of the dyads. There, the distinction in the teaching is this: in the section on matter, for the five sense-consciousnesses, it is said “basis matter and not basis matter,” “object matter and not object matter,” but it is not said for mind-consciousness. If it were said, in the dyad of objects, the dual term “object matter and not object matter” for mind-consciousness would not be obtainable. This is called the distinction in the teaching. In the dyads of bases, the dyad for mind-consciousness, which would be obtainable by way of the heart-basis, is not mentioned. “Because of its coarse nature” is said with reference to subtle matter. “Even when occurring far away”: just as subtle matter, even when occurring in one’s own body, cannot be quickly grasped by knowledge, so too is this. But of this, even when occurring far away, “because it is suitable for being grasped,” the meaning is, because it has reached a state of being graspable by knowledge. In the text of the Vibhāvanī, “and by way of self and support” means by oneself and by way of the great elements as support. There, those arriving by themselves are the tangible elements. Those arriving by way of support are odor and taste. Those not arriving in either way are eye and form, ear and sound. The connection is: “whatever state of being face-to-face exists, whatever mutual impingement exists.” And the connection is that they cannot possibly be of another kind. “By way of assistance and hindrance” means by way of assistance for the purpose of increase, and by way of hindrance for the purpose of decrease, etc. “Whatever” includes matter originating from the four causes. “Because it is taken up and misappropriated” means because it is taken up by craving and conceit as “this is mine, this I am,” and because it is misappropriated by view as “this is my self.” “By way of continuous occurrence” means by way of continuous occurrence from the moment of rebirth-linking onwards, produced by a single generating kamma. “Is used” means is employed. “Understanding the specific function” means understanding the specific function of the material object. “By way of non-attainment” means by way of oneself not arriving at the object’s place, or by way of the object not arriving at one’s own place. There, showing the non-arrival of the object, it says, “there,” etc. Similarly, with ear and sound, when they arise by clinging to one another. “Only by attainment” means only for the sake of arriving. Similarly, the connection is that water is a condition only by attainment. “Of which the support is weak earth” is the analysis. “Of that” means of the eye. “But how for the ear?” means how is the ear’s grasping by non-attainment clear? It shows that grasping by attainment is indeed clear. Therefore, it says, “for there,” etc. “Or it is heard from the right side,” the meaning is, of those standing in the eastern direction of a shrine, etc. “Impact and friction” means the force of impingement in the ears. “Of them” means of those standing near or far. Let it be that for those standing far away, the notion arises, “It is heard after a long time.” But why, not hearing straight ahead, would one hear from the right side or the northern side, or would it not be heard? This is the question. Explaining that, it says, “moreover,” etc. In the text of the Vibhāvanī, “If one were to say, ‘Having gone to that object’s place, it pervades and grasps,’” the meaning is: if one were to say that the pair of eye and ear, having gone to the place where distant objects have arisen, pervades and grasps them. Standing far away, seeing and hearing, one sees even a great mountain in a single moment, and hears even a great thunder-sound in a single moment. Therefore, it is understood that both have an object not reached by contact. Standing on this statement, this speculative statement is shown: that pair goes to the object’s region and, having pervaded it, grasps even a great mountain or a thunder-sound. Therefore, one sees and hears even what is great. It is said that someone might say, ‘It is not because they have an object not reached by contact that one sees and hears what is great.’ Even by the method of determination, that could be its range. This being so, even by the method of determination of the superknowledges of the divine eye and divine ear, that object of form and sound could be the range of that sensitive eye and ear, and thus there would be no such thing as the function of determination of superknowledge. The eye and ear could go even to the deva world and grasp even divine forms and divine sounds. But they do not grasp. Therefore, it is said that its going to the object’s place and its pervading a great place should not be considered.

රූපවිභාගානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Analysis of Matter is completed.

158. රූපසමුට්ඨානෙ. සුත්තන්තෙසු චෙතනාසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයොපි කම්මන්ති වුත්තා. තෙ පන පට්ඨානෙ කම්මපච්චයං පත්වා තප්පච්චයකිච්චං න සාධෙන්ති, චෙතනා එව සාධෙතීති ආහ ‘‘සා යෙවා’’තිආදිං. ‘‘තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං’’ති හෙතූහි ච හෙතුසම්පයුත්තකධම්මෙහි ච සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානන්ති අත්ථවසෙන චෙතසිකධම්මානම්පි [Pg.212] රූපසමුට්ඨාපකතා සිද්ධා හොති. සො හි උදයති පසවතීති සම්බන්ධො. ‘‘කප්පසණ්ඨාපනවසෙනා’’ති කප්පප්පතිට්ඨාපනවසෙන. අජ්ඣත්තිකසද්දො ඡසු චක්ඛාදීසු අජ්ඣත්තිකායතනෙ ස්වෙව පවත්තති. ඉධ පන සකලං අජ්ඣත්තසන්තානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣත්ත සන්තානෙති පන වත්තබ්බං’’ති. ‘‘ඛණෙ ඛණෙ’’ති විච්ඡාවචනං. ‘‘විච්ඡා’’ති ච බහූසුඛණෙසු බ්‍යාපනන්ති ආහ ‘‘තීසුතීසුඛණෙසූ’’ති.

158. On the Origin of Matter. In the discourses, even covetousness and other states associated with volition are said to be kamma. However, in the Paṭṭhāna, they do not fulfill the function of the kamma-condition; volition alone fulfills it. Thus, it is said, “That very one,” etc. Regarding the phrase “and of matter originating from that,” the capacity of mental factors to originate matter is also established in terms of meaning, by way of the phrase “of matter originating from causes and from phenomena associated with causes.” For it arises and produces—this is the connection. “In the sense of maintaining the eon” means in the sense of establishing the eon. The term “internal” applies only to the six internal bases, such as the eye. Here, however, the entire internal continuum is intended; hence it is said, “But it should be said as ‘the internal continuum.’” “Moment by moment” is a distributive expression. And “distribution” means pervading many moments; hence it is said, “in every three moments.”

යමකපාඨෙසු. යස්ස වා පන පුග්ගලස්ස. ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති භඞ්ගක්ඛණ සමඞ්ගිතමාහ. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති උප්පාදක්ඛණ සමඞ්ගිතං. ‘‘ඉතී’’ති අයං පුච්ඡා. ‘‘නො’’ති පටික්ඛෙපො. සමුදයසච්චස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චභූතස්ස රූපස්සවා නාමස්සවා උප්පාදො නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, යස්ස අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තීති ද්වෙ පාඨාගහෙතබ්බා. ‘‘නො’’ති කුසලාකුසල ධම්මානං උප්පාදක්ඛණෙ අබ්‍යාකතභූතානං රූපානං වා නාමානං වා නිරොධො නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. තෙසුපාඨෙසු කෙසඤ්චිවාදීනං වචනොකාසං දස්සෙතුං ‘‘අරූපභවං’’තිආදි වුත්තං. ‘‘චෙ’’ති කොචිවාදී චෙවදෙය්‍ය. ‘‘නා’’ති න වත්තබ්බං. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති ච උද්ධටා සියුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතරත්ථ චා’’ති තතො ඉතරස්මිං යස්ස කුසලා ධම්මාතිආදිපාඨෙ ච. ‘‘තම්පි නා’’ති තම්පි වචනං න වත්තබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘පුරිමකොට්ඨාසෙ’’ති අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථාති ඉමස්මිං පුරිමපක්ඛෙති අධිප්පායො. ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ’’ති සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්සභඞ්ගක්ඛණෙති ඉමස්මිං පච්ඡිම පක්ඛෙ. චවන්තානං ඉච්චෙව වුත්තං සියා, න පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති, නො ච න වුත්තං, තස්මා විඤ්ඤායති පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ රූපජීවිතින්ද්‍රියම්පි න උප්පජ්ජතීති. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ ච අනුප්පජ්ජමානෙ සති, සබ්බානි කම්මජරූපානි උතුජරූපානි ආහාරජරූපානි ච චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්තීති විඤ්ඤාතබ්බං හොතීති අධිප්පායො. ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ’’ති සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ඉමස්මිං පච්ඡිමපක්ඛෙ. තත්ථ ච පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ඉදං අධිප්පෙතං. එවං පාළිසාධකං දස්සෙත්වා ඉදානි යුත්තිසාධකං දස්සෙන්තො [Pg.213] ‘‘යස්මා චා’’තිආදිමාහ. ‘‘තස්සා’’ති ආනන්දා චරියස්ස මූලටීකාකාරස්ස. විභාවනියං. භඞ්ගෙ රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා. ආරුප්පං වාපි සන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි. න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො. ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘න හි න චිත්තට්ඨිතී’’ති චිත්තස්සඨිති නාම න හි නත්ථි. ‘‘භඞ්ගෙචා’’ති චිත්තස්සභඞ්ගක්ඛණෙ ච. තං අසම්භාවෙන්තො ‘‘යමකපාළියො පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘නානත්ථා නානාබ්‍යඤ්ජනා’’ති එතෙන පාළිසංසන්දනා නාම ගරුකත්තබ්බාති දීපෙති. ‘‘ගම්භීරො ච සත්ථු අධිප්පායො’’ති එතෙන අත්තානං සත්ථුමතඤ්ඤුං කත්වා ඉදං සන්ධාය එතං සන්ධායාති වත්තුං දුක්කරන්ති දීපෙති. ‘‘සුද්ධං අරූපමෙවා’’ති සුද්ධං අරූපප්පටිසන්ධිං එව. ඡ චත්තාලීසචිත්තානි රූපං ජනෙතුං න සක්කොන්ති. එවං සති අරූපවිපාකවජ්ජිතන්ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘අරූපවිපාකාපනා’’තිආදිං. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘හෙතුනො’’ති රූපවිරාගභාවනා කම්මසඞ්ඛාතස්ස හෙතුස්ස. ‘‘තබ්බීධුරතායා’’ති රූපවිරුද්ධතාය. රූපාරූපවිරාගභාවනාභූතො මග්ගො. තෙන නිබ්බත්තස්ස. රූපොකාසො නාම කාමරූපභවො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘එකූන න වුතිභවඞ්ගස්සෙ වා’’ති පවත්තිකාලෙ රූපජනකස්ස එකූන න වුතිභවඞ්ග චිත්තස්සාති අත්ථො. තත්ථ පන අරූපවිපාකං පවත්තිකාලෙපි රූපජනකං න හොතීති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදිං. කෙචි පන පටිසන්ධි චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ රූපං පච්ඡාජාත පච්චයං න ලභති. ඨිතික්ඛණෙ රූපං පරතො භවඞ්ගචිත්තතො පච්ඡාජාතපච්චයං ලභතීති වදන්ති. තං න ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘න හි අත්තනා’’තිආදි වුත්තං. සයං විජ්ජමානො හුත්වා උපකාරකො පච්චයො අත්ථිපච්චයො. පච්ඡාජාතො ච තස්ස එකදෙසො. ‘‘ආයුසඞ්ඛාරානං’’ති උස්මාදීනං. ‘‘තං’’ති ඛීණාසවානං චුතිචිත්තං. ‘‘යථාහා’’ති සො ථෙරො කිං ආහ. ‘‘වුත්තං’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ඉති පන වචනතො අඤ්ඤෙසංපි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතීති විඤ්ඤායතීති පධානවචනං. පන සද්දො අරුචි ජොතකො. ‘‘තථා වුත්තෙපී’’ති ජොතෙති. වචීසඞ්ඛාරො නාම විතක්කවිචාරො. කායසඞ්ඛාරො නාම අස්සාසපස්සාසවාතො. සො සබ්බෙසංපි කාමසත්තානං චුති චිත්තස්ස [Pg.214] උප්පාදක්ඛණෙ ච තතො පුරිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ච නනිරුජ්ඣතීති වචනෙන චුතිචිත්තතො පුබ්බභාගෙයෙව අස්සාසපස්සාසානං අභාවං ඤාපෙති. නනු ඉමිස්සං පාළියං චුතිකාලෙ අස්සාසපස්සාසස්ස අභාවං වදති. අඤ්ඤෙසං චිත්තජරූපානං අභාවං න වදති. තස්මා ඉමාය පාළියා සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං අස්සාසපස්සාසං න ජනෙතීති විඤ්ඤායති. න අඤ්ඤානි චිත්තජරූපානීති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. න හි රූපසමුට්ඨාපකචිත්තස්ස කායසඞ්ඛාර සමුට්ඨාපනං අත්ථීති සම්බන්ධො. ‘‘ගබ්භගමනාදිවිනිබද්ධාභාවෙ’’ති මාතුකුච්ඡිම්හි ගතස්ස අස්සාසපස්සාසො න උප්පජ්ජති, තථා උදකෙ නිමුග්ගස්ස. බාළ්හං විසඤ්ඤීභූතස්ස. චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජන්තස්ස. නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තස්ස. රූපාරූපභවෙ ඨිතස්සාති. තස්මා එතෙගබ්භගමනාදයො අස්සාසපස්සාසං විනිබද්ධන්ති නීවාරෙන්තීති ගබ්භගමනාදිවිනිබද්ධා. තෙසං අභාවොති විග්ගහො. විනා ඉමෙහි කාරණෙහි අස්සාසපස්සාසස්ස ච අඤ්ඤචිත්තජරූපානඤ්ච විසෙසො නත්ථීති වුත්තං හොති. අඤ්ඤංපි යුත්තිං දස්සෙති ‘‘චුතො චා’’තිආදිනා. චුතො ච හොති, අස්ස චිත්තසමුට්ඨාන රූපඤ්ච පවත්තතීති න ච යුත්තන්ති යොජනා. සො ච සුට්ඨු ඔළාරිකො රූපධම්මො. ඉති තස්මා න සක්කා වත්තුංති සම්බන්ධො. ‘‘ඉමස්ස අත්ථස්සා’’ති වත්වා තං අත්ථං වදති ‘‘ඔළාරිකස්සා’’තිආදිනා. ‘‘කතීපය ඛණමත්තං’’ති පන්නරසඛණසොළසඛණමත්තං. ‘‘චිත්තජරූපප්පවත්තියා’’ති චිත්තජරූපප්පවත්තනතො. දුබ්බලා හොන්ති, තදා පඤ්චාරම්මණානිපි පඤ්චද්වාරෙසු ආපාතං නාගච්ඡන්ති. ‘‘පච්චයපරිත්තතාය වා’’ති තදා පච්ඡාජාතපච්චයස්ස අලාභතො වුත්තං. දුබ්බලා හොන්ති. තදා දුබ්බලත්තා එව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙසු ආපාතං නාගච්ඡන්ති. පරියොසානෙපි එකචිත්තක්ඛණමත්තෙ. වත්ථුස්ස ආදිඅන්තනිස්සිතානි පටිසන්ධික්ඛණෙ ආදිම්හි නිස්සිතානි. මරණාසන්නකාලෙ අන්තෙ නිස්සිතානි. සමදුබ්බලානි එව හොන්ති. තස්මා යථා සබ්බපටිසන්ධිචිත්තම්පි රූපං න ජනෙති, තථා සබ්බචුතිචිත්තම්පි රූපං න ජනෙතීති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. ‘‘පාළිවිරොධං’’ති පුබ්බෙ දස්සිතාය සඞ්ඛාර යමකපාළියා විරොධං[Pg.215].‘‘කාරණං වුත්තමෙවා’’ති චිත්තඤ්හි උප්පාදක්ඛණෙ එව පරිපුණ්ණං පච්චයං ලභිත්වා බලවං හොතීති වුත්තමෙව. ‘‘තං’’ති අප්පනාජවනං. අචලමානං හුත්වා. ‘‘අබ්බොකිණ්ණෙ’’ති වීථිචිත්ත වාරෙන අවොකිණ්ණෙ. න තථා පවත්තමානෙසු අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, යථා ඨපිතානෙව හුත්වා පවත්තන්ති. ‘‘න තතොපරං’’ති තතො අතිරෙකං රූපවිසෙසං න ජනෙති. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිචිත්තං. ‘‘උත්තරකිච්චං’’ති උපරූපරිකිච්චං. ‘‘අට්ඨ පුථුජ්ජනානං’’ති අට්ඨ සොමනස්ස ජවනානි හසනංපි ජනෙන්ති. ඡ ජවනානි පඤ්චජවනානීති අධිකාරො. තෙසං බුද්ධානං. සිතකම්මස්සාති සම්බන්ධො. සිතකම්මං නාම මිහිතකම්මං. ‘‘කාරණං වුත්තමෙවා’’ති ‘රූපස්ස පන උපත්ථම්භකභූතා උතුආහාරා පච්ඡාජාතපච්චය ධම්මා ච ඨිතික්ඛණෙ එව ඵරන්තී’ති එවං කාරණං වුත්තමෙව. ‘‘උතුනො බලවභාවො’’ති රූපුප්පාදනත්ථාය බලවභාවො. සන්තතිඨිතියා බලවභාවො පන පච්ඡාජාතපච්චයායත්තො හොති. රූපං න සමුට්ඨාපෙය්‍ය. නො න සමුට්ඨාපෙතීති ආහ ‘‘වක්ඛති චා’’තිආදිං. අජ්ඣත්ත සන්තානගතො ච බහිද්ධාසන්තානගතො ච දුවිධාහාරොති සම්බන්ධො.

In the Yamaka texts. For any individual. "It ceases" refers to the moment of dissolution. "It arises" refers to the moment of arising. "Is it so?" This is the question. "No" is the denial. At the moment of dissolution of the truth of origination, it is said that there is no arising of material or mental phenomena that have become the truth of suffering. For whom wholesome states arise, for whom unwholesome states arise—these two readings should be taken. "No"—it is said that at the moment of arising of wholesome and unwholesome states, there is no cessation of indeterminate material or mental phenomena. In these readings, to give an opportunity for the statements of certain disputants, "the formless realm" and so on are mentioned. "If" means 'if some disputant were to say'. "No" means it should not be said. And 'it arises' is to be supplied—this is the connection. And in the other case—then in the other reading, such as "for whom wholesome states arise" and so on. "That too, no"—that statement too should not be made—this is the meaning. "In the first section"—for non-percipient beings, their state there—this refers to the earlier category. "In the last section"—for all beings passing away, at the moment of dissolution of active consciousness—this refers to the latter category. It could be said that it refers only to those who are passing away, not to the moment of dissolution of the active consciousness. But since it is so stated, it is understood that at the moment of dissolution of the active consciousness, even the life faculty of material form does not arise. And when the life faculty of material form does not arise, it should be understood that all kamma-born material phenomena, temperature-born material phenomena, and nutriment-born material phenomena do not arise at the moment of the dissolution of consciousness—this is the meaning. "In the last section"—for all beings passing away, at the moment of dissolution of the active consciousness—this refers to the latter category. There, the moment of dissolution of the active consciousness is intended. Having thus shown the proof from the text, now showing the proof from reasoning, he says, "because" and so on. "Of that"—this refers to Acariya Ānanda, the author of the Mūlaṭīkā, in the Vibhāvanī. At dissolution, there is no arising of material form, whether by way of consciousness-born (material form) or with reference to the formless realm. Indeed, the Yamaka is spoken. And there is no stability of consciousness at dissolution, nor is there non-production of material form. Thus it is said. Here, 'Indeed, it is not that there is no stability of consciousness' means that the stability of consciousness is indeed not absent. "And at dissolution"—at the moment of dissolution of consciousness. Not being able to establish that, he says, "but in the Yamaka text" and so on. "Different in meaning and different in wording"—this indicates that the reconciliation of the texts should be highly regarded. "And profound is the Teacher’s intention"—this shows that it is difficult to say, "this refers to this, that refers to that," having made oneself one who understands the Teacher’s thought. "Only the pure formless"—only the pure formless rebirth-linking. Forty-six types of consciousness are unable to produce material form. Given this, why is it said 'excluding formless resultant consciousness'? He says, "but the formless resultants" and so on. In the Vibhāvanī text. "Of the cause"—the cultivation of dispassion toward material form, which is the cause termed kamma. "Due to its being devoid of it"—due to its opposition to material form. The path is the cultivation of dispassion toward material and immaterial states. Of that which is produced by it. The opportunity for material form is the desire and form existence. In the Vibhāvanī text. "One less than the nineteen life-continuum not stated"—at the time of occurrence, the consciousness that produces material form is one less than the nineteen life-continuum consciousness—this is the meaning. There, regarding the formless resultant consciousness, even at the time of occurrence, it does not produce material form—he says, "there" and so on. Some, however, say that at the moment of arising of the rebirth-linking consciousness, material form does not obtain the post-nascence condition. At the moment of stability, material form obtains the post-nascence condition from the subsequent life-continuum consciousness. That should not be accepted—to show this, he says, "for not by oneself" and so on. A condition that exists by itself and is supportive is the presence condition. Post-nascence is a part of that. "Of the life-sustaining factors"—such as heat and so on. "That"—the death consciousness of the arahants. "As stated"—what did that elder say? "Stated"—it is stated in the commentary. From this statement, it is understood that the death consciousness of others also does not produce material form—this is the principal statement. The word `pana` indicates displeasure. "Even though stated thus"—he emphasizes. Verbal formation is initial and sustained thought. Bodily formation is in-breath and out-breath. For all sensual beings, at the moment of the arising of death consciousness and at the moment of the arising of the preceding consciousness, it does not cease—this statement indicates the absence of in-breath and out-breath even before the death consciousness. Does not this text state the absence of in-breath and out-breath at the time of death? It does not state the absence of other consciousness-born material phenomena. Therefore, from this text, it is understood that the death consciousness of all does not produce in-breath and out-breath, not other consciousness-born material phenomena—this is the objection. Addressing that, he says, "for not" and so on. For there is indeed no production of bodily formation by consciousness that produces material form—this is the connection. "Due to the absence of hindrances like entering the womb and so on"—for one who has entered the mother’s womb, in-breath and out-breath do not arise, nor for one submerged in water, nor for one who is deeply unconscious, nor for one attaining the fourth jhāna, nor for one attaining the cessation attainment, nor for one abiding in the form and formless existences. Therefore, these—entering the womb and so on—are called 'hindrances like entering the womb and so on' because they hinder and prevent in-breath and out-breath. Their absence is the analysis (of the term). Apart from these reasons, there is no distinction between in-breath and out-breath and other consciousness-born material phenomena—this is the meaning. He shows another reasoning with "and having passed away" and so on. And he passes away, and his consciousness-produced material form continues—this is not reasonable, this is the connection. And that is a very coarse material phenomenon. Therefore, it cannot be said—this is the connection. Having said, "of this meaning," he explains that meaning with "of the coarse" and so on. "A few moments only"—fifteen or sixteen moments. "Due to the process of consciousness-born material form"—from the functioning of consciousness-born material form. They are weak—then even the five sense objects do not impinge on the five sense doors. "Or due to the scarcity of conditions"—because then the post-nascence condition is not obtained. They are weak—then, due to weakness, the five sense objects do not impinge on the five sense doors. Even at the end, only for a single mind-moment. Dependent on the basis at the beginning and end—at the moment of rebirth-linking, dependent at the beginning. At the time approaching death, dependent at the end. They are equally weak. Therefore, just as all rebirth-linking consciousness does not produce material form, so too all death consciousness does not produce material form—this can be understood. "Contradiction with the text"—contradiction with the previously shown Saṅkhāra Yamaka text. "The reason has already been stated"—for it has already been stated that consciousness, at the moment of arising, obtains complete conditions and becomes strong. "That"—the absorption javana. Remaining unmoved. "Uninterrupted"—uninterrupted by the course of consciousness. The faculties do not decline as they function, but function as if they were established. "Nothing beyond that"—it does not produce any additional material phenomena. "Something"—some consciousness. "Subsequent function"—further functions. "Of eight worldlings"—eight joy-accompanied javanas that also produce laughter. The context is six javanas or five javanas. Of those Buddhas. "Of smiling action"—this is the connection. The act of smiling means a gentle smile. "The reason has already been stated"—'the supporting conditions for material form—temperature, nutriment, and the post-nascence condition—are effective only at the moment of stability'—this reason has already been stated. "The strength of temperature"—the strong state for the arising of material form. But the strong state for the continuity of stability depends on the post-nascence condition. It would not produce material form. It is not that it does not produce it, for he says, "and he will say," and so on. And nutriment is of two kinds: that which has entered the internal continuity and that which has entered the external continuity—this is the connection.

එත්ථචාතිආදීසු. උතු පඤ්චවිධො. අජ්ඣත්තසන්තානෙ චතුජවසෙන චතුබ්බිධො, බහිද්ධා සන්තානෙ උතුජවසෙන එකො. තථා ආහාරොපි පඤ්චවිධො. තෙසු ඨපෙත්වා බහිද්ධාහාරං අවසෙසානං අජ්ඣත්ත සන්තානෙ රූපසමුට්ඨාපනෙ විවාදො නත්ථි. බහිද්ධාහාරස්ස පන අජ්ඣත්තසන්තානෙ රූපසමුට්ඨාපනෙ විවාදො අත්ථීති තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘උතුඔජානං වියා’’ති උතුඔජානං අජ්ඣත්තසන්තානෙ රූපසමුට්ඨාපනං විය. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘දන්තවිචුණ්ණිතං පනා’’ති දන්තෙහි සඞ්ඛාදිත්වා විචුණ්ණං කතං පන. ‘‘සිත්ථං’’ති භත්තචුණ්ණසිත්ථං. ටීකාපාඨෙ. ‘‘සා’’ති බහිද්ධා ඔජා. ‘‘නසඞ්ඛාදිතො’’ති න සුට්ඨුඛාදිතො. ‘‘තත්තකෙනපී’’ති මුඛෙඨපිතමත්තෙනපි. ‘‘අබ්භන්තරස්සා’’ති අජ්ඣත්තාහාරස්ස. ‘‘අට්ඨඅට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති උපත්ථම්භනවසෙන සමුට්ඨාපෙති, ජනන වසෙන පන අජ්ඣත්තිකාහාරො එව සමුට්ඨාපෙතීති අධිප්පායො. ‘‘උපාදින්නකා’’ති අජ්ඣත්ත සම්භූතා වුච්චන්ති. බහිද්ධා ඔජාපි රූපං සමුට්ඨාපෙති [Pg.216] යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘තෙනඋතුනා’’ති අජ්ඣත්ත උතුනා. ‘‘සෙදියමානා’’ති උස්මාපියමානා. ‘‘තාය ච ඔජායා’’ති අජ්ඣත්ත ඔජාය. ‘‘මෙදසිනෙහුපචය වසෙනා’’ති මෙදකොට්ඨාසරසසිනෙහ කොට්ඨාසානං වඩ්ඪනවසෙන. ඉතරානි පන තීණිරූපසමුට්ඨානානි. පාළිපාඨෙ. ‘‘ඉන්ද්‍රියානී’’ති චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රිය රූපානි. ‘‘විහාරො’’ති සමාපත්ති එව වුච්චති. සමාපත්ති චිත්තෙන ජාතත්තා තානි ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්න නීති කත්වා කස්මා වුත්තන්ති පුච්ඡති. ‘‘උපචරිතත්තා’’ති ඨානූපචාරෙන වොහරිතත්තා. ‘‘තෙසං න වන්නං’’ති ඉන්ද්‍රියරූපානං. නිධිකණ්ඩපාඨෙ. සුන්දරො වණ්ණො යස්සාති සුවණ්ණො. සුවණ්ණස්ස භාවො සුවණ්ණතා. තථාසුස්සරතා. ‘‘සරො’’ති ච සද්දො වුච්චති. ‘‘සුසණ්ඨානං’’ති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සුට්ඨුසණ්ඨානං. ‘‘සුරූපතා’’ති සුන්දරරූපකායතා. ‘‘යථා’’ති යෙනආකාරෙන සණ්ඨිතෙ සති. තථා තෙන ආකාරෙන සණ්ඨිතා හොතීති යොජනා.

In the passages beginning with 'Ettha ca,' etc. Temperature is fivefold. Internally, within one's own being, it is fourfold due to the four causes, while externally, in the external world, it is single due to the mode of temperature. Similarly, nutriment is also fivefold. Among these, setting aside external nutriment, there is no dispute regarding the generation of material phenomena within one's own being by the remaining four. However, there is a dispute regarding the generation of material phenomena within one's own being by external nutriment; to demonstrate this, the passage beginning with 'Ettha ca' is stated. ‘Just as through the element of temperature and nutritive essence’ means just as the element of temperature and nutritive essence generate material phenomena within one's own being. This is according to the commentary text. ‘But what is pulverized by the teeth’ means what is crushed and pulverized by chewing with the teeth. ‘Sittha’ means a lump of rice powder. This is according to the sub-commentary text. ‘That’ refers to external nutritive essence. ‘Not chewed’ means not well-chewed. ‘Even with only that much’ means even with just having placed it in the mouth. ‘Of the internal nutriment’ refers to internal nutriment. ‘It generates sixty-four material phenomena’ means it generates by way of support; however, by way of origination, it is only internal nutriment that generates—this is the intention. ‘Upādinnaka’ means originating internally. External nutritive essence also generates material phenomena—this is the connection. ‘By that element of temperature’ means by the internal element of temperature. ‘Being affected by heat’ means being warmed by heat. ‘And by that nutritive essence’ means by internal nutritive essence. ‘By way of increase of fat and moisture’ means by way of growth of the constituents of fat, serum, and moisture. The other three, however, are the origins of material phenomena. In the Pāḷi text: ‘The faculties’ refers to the sense faculties such as the eye, etc. ‘Abiding’ refers specifically to attainment. Since those faculties are born from the mind of attainment, why are they said to be clear? The question is asked. ‘Because of conventional usage’ means because of speaking of them by way of location. ‘There is no color to them’ refers to the sense faculties. In the Nidhikaṇḍa text: ‘One whose color is beautiful’ means golden. ‘The state of being golden’ is goldenness. Likewise, pleasantness of sound. ‘Sound’ is called ‘sara.’ ‘Well-formed’ means well-formed limbs and features. ‘Good appearance’ means having a beautiful physical form. ‘As’ means in whatever way it is arranged. Thus, it is arranged in that way—this is the connection.

ලහුතාදිත්තයෙ. දන්ධත්තාදිකරානං ධාතුක්ඛොභානං පටිපක්ඛෙහි පච්චයෙහි සමුට්ඨාතීති විග්ගහො. ‘‘එතස්සා’’ති ලහුතාදිත්තයස්ස වුත්තා. තස්මා එතං ලහුතාදිත්තයං කම්මසමුට්ඨානන්ති වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. ‘‘යමකෙසුපි අද්ධාපච්චුප්පන්නෙනෙව ගහිතො’’ති යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සොතායතනං උප්පජ්ජතීති. සචක්ඛුකානං අසොතකානං උපපජ්ජන්තානං තෙසං චක්ඛායතනං උප්පජ්ජතීතිආදීසු උප්පාදවාරෙ පටිසන්ධිවසෙන, නිරොධවාරෙ චුතිවසෙන අද්ධාපච්චුප්පන්නංව වුත්තන්ති අධිප්පායො. අකම්මජානං පවත්තිකාලෙ කාලභෙදො වුත්තොති. ‘‘කම්මවිපාකජා ආබාධාති වුත්තං’’ති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ උපච්ඡෙදකකම්මදීපනියං ‘අත්ථි වාත සමුට්ඨිතා ආබාධා. ල. අත්ථි කම්මවිපාකජා ආබාධා’ති වුත්තං. තානි උපපීළකුපඝාතක කම්මානිපි විපත්තියො ලභමානානි එව ඛොභෙත්වා නානාබාධෙ උප්පාදෙන්තීති සම්බන්ධො. සරීරෙ ඨන්ති තිට්ඨන්තීති සරීරට්ඨකා. ‘‘තදනුගතිකානි එව හොන්තී’’ති කම්මජාදීනිපි ඛුබ්භිතානි එව හොන්තීති අධිප්පායො. එතෙන අට්ඨසු කාරණෙසු යෙනකෙනචිකාරණෙන චක්ඛුරොගාදිකෙ ආබාධෙ [Pg.217] ජාතෙ තස්මිං අඞ්ගෙ පවත්තානි සබ්බානි රොගසමුට්ඨානානි ආබාධභාවං ගච්ඡන්තියෙව. එවං සන්තෙපි තප්පරියාපන්නානි කම්මජරූපානි තදනුගතිකභාවෙන ආබාධභාවං ගච්ඡන්ති, න උජුකතො කම්මවසෙනාති දීපෙති. කම්මසමුට්ඨානො ආබාධො නාම නත්ථි. තථාපි අට්ඨසු ආබාධෙසුපි අත්ථි වාතසමුට්ඨානා ආබාධාතිආදීසු විය අත්ථි කම්මසමුට්ඨානා ආබාධාති අවත්වා අත්ථි කම්මවිපාකජා ආබාධාති වුත්තං. තත්ථ උපපීළකො පඝාතකකම්මානංවසෙන උප්පන්නො යොකොචිධාතුක්ඛොභො සුත්තන්තපරියායෙ න කම්මවිපාකොති වුච්චතියෙව. තතො ජාතො යොකොචි ආබාධො කම්මවිපාකජොති වුත්තොති. සුගම්භීරමිදංඨානං. සුට්ඨුවිචාරෙත්වා කථෙතබ්බං. ‘‘යතො’’ති යස්මා කම්මසමුට්ඨානා බාධපච්චයා. ල. ලබ්භමානො සියා. කෙවලං සො කම්මසමුට්ඨානො ආබාධො නාම නත්ථීති යොජනා. ‘‘අවිහිංසා කම්මනිබ්බත්තා’’ති මෙත්තාකරුණාකම්මනිබ්බත්තා. සුවිදූරතායචෙව නිරාබාධා හොන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘සණ්ඨිතියා’’ති දුක්ඛොභනීයෙ විසෙසනපදං. හෙතුපදං වා දට්ඨබ්බං. ඛොභෙතුං දුක්කරා දුක්ඛොභනීයා. ‘‘කාමං’’ති කිඤ්චාපීති අත්ථෙ නිපාතපදං. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

In the triad of lightness, etc. The analysis is that the disturbances of elements caused by sluggishness and other factors arise through opposing conditions. ‘For this’ refers to what has been said about the triad of lightness, etc. Therefore, the meaning is that this triad of lightness, etc., should be understood as arising from kamma. ‘In the Yamaka, it is taken only in the immediately present moment.’ This means that for one in whom the eye-base arises, the ear-base also arises. For those reborn with eyes but without ears, to whom the eye-base is arising—in such cases, in the section on arising, it is described in terms of rebirth-linking, and in the section on cessation, in terms of death, as if it were immediately present—this is the meaning. For non-kamma-originated phenomena, the difference in time of occurrence is stated. ‘Kamma-resultant diseases are mentioned’—this refers to what is stated in the Vīthimutta-saṅgaha, in the explanation of interrupting kamma: ‘There are diseases arisen from wind, etc., and there are kamma-resultant diseases.’ These, when they encounter oppressive or destructive kammas, disturb and give rise to various diseases—this is the connection. ‘Those that persist in the body’ are the bodily sustainers. ‘They follow accordingly’—the meaning is that even kamma-originated phenomena, when disturbed, follow accordingly. By this, among the eight causes, whichever cause gives rise to eye-diseases and other diseases in a particular limb, all disease-originating factors in that limb become diseases. Even so, the kamma-originated material phenomena associated with them become diseases by following accordingly, not directly due to kamma—this is clarified. There is no disease called ‘kamma-originated.’ Nevertheless, among the eight types of diseases, just as it is said, ‘There are diseases arisen from wind,’ etc., it is not said, ‘There are kamma-originated diseases,’ but rather, ‘There are kamma-resultant diseases.’ Here, any disturbance of elements arising due to oppressive or destructive kammas is never called ‘kamma-resultant’ in the suttanta method. Therefore, any disease arising from that is called ‘kamma-resultant.’ This is a very profound point and should be carefully considered before speaking. ‘Because’ means since the conditions for disease arise from kamma. However, there is no disease called ‘kamma-originated’—this is the interpretation. ‘Non-harming is produced by kamma’—this refers to kamma producing loving-kindness and compassion. By being very far from harming, they are free from disease—this is the connection. ‘Stability’ is a term qualifying ‘difficult to disturb.’ Alternatively, it should be seen as a causal term. ‘Hard to disturb’ means difficult to agitate. ‘Though’ is a particle meaning ‘even if.’ The rest here is easily understood.

‘‘වුච්චතෙ’’තිආදීසු. රූපපච්චයධම්මානං පච්චයකිච්චං තිවිධං. ජනනඤ්ච උපත්ථම්භනඤ්ච අනුපාලනඤ්ච. තත්ථ ජනනකිච්චං ජනෙතබ්බානං ජාතික්ඛණෙ එව ලබ්භති. සෙසද්වයං පන ඨිතික්ඛණෙපි ලබ්භති. භඞ්ගක්ඛණෙ පන සබ්බං පච්චයකිච්චං නත්ථි. තත්ථ ජනනකිච්චවසෙන විචාරෙන්තො ‘‘රූපජනකානං’’තිආදිමාහ. ‘‘අපිචා’’තිආදීසු. ‘‘තාසං’’ති උපචයසන්තතීනං, ජරතා අනිච්චතානඤ්ච. ‘‘තෙසූ’’ති කුතොචි සමුට්ඨානෙසු. ඉධ පන අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහෙපන. ‘‘එවං සන්තෙපී’’ති පච්චයවිසෙසෙන අදිස්සමානවිසෙසත්ථෙපි. ‘‘සාරතර’’න්ති අතිසාරභූතං. ‘‘සෙය්‍යො’’ති සෙට්ඨො.

In the passages beginning with ‘Vuccate,’ etc. The function of conditions for material phenomena is threefold: generation, support, and maintenance. Among these, the function of generation is obtained only at the moment of origination for what is to be generated. The remaining two, however, are also obtained at the moment of stability. At the moment of dissolution, all conditioning functions cease. Here, considering the function of generation, it is said, ‘of those that generate material form,’ and so on. In the passages beginning with ‘Apicā,’ etc., ‘of those’ refers to the processes of growth and continuity, as well as aging and impermanence. ‘In them’ means arising from any source. Here, however, it is summarized in the Abhidhammattha Saṅgaha. ‘Even when it is thus’ means even when a specific condition's specific meaning is not apparent. ‘More essential’ means exceedingly essential. ‘Better’ means superior.

රූපසමුට්ඨානානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the origins of material phenomena is concluded.

169. කලාපයොජනායං[Pg.218]. ‘‘සඞ්ඛානෙ’’ති ගණනෙ. ‘‘තෙනා’’ති සඞ්ඛානට්ඨෙන එකසද්දෙන දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘පිණ්ඩී’’ති එකග්ඝනො. මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘උප්පාදාදිප්පවත්තිතො’’ති උප්පාදාදිවසෙන පවත්තනතො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. උපාදාරූපානි ත්වෙව වුච්චන්ති. ‘‘එවං විකාරපරිච්ඡෙද රූපානි ච යොජෙතබ්බානී’’ති පඤ්චවිකාරරූපානි කලාපස්සෙව චොපනාදිසභාවා හොන්ති, න එකමෙකස්ස රූපස්ස. තස්මා තානි එකෙකස්මිං කලාපෙ එකෙකානි එව හොන්ති. පරිච්ඡෙදරූපං පන කලාපපරියාපන්නං රූපං න හොති. තස්මා ද්වින්නං ද්වින්නං කලාපානං අන්තරා තංපි එකෙකමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘චතුන්නං මහාභූතානං නිස්සයතා සම්භවතො’’ති එත්ථ චතුන්නං මහාභූතානංපි ලක්ඛණමත්තෙන නානත්තං හොති, පවත්තිවසෙන පන එකග්ඝනත්තා සඞ්ඛානට්ඨෙනපි එකො නිස්සයොති වත්තබ්බමෙව. එවඤ්හිසති එකසද්දස්ස අත්ථ චලනං නත්ථීති. ‘‘තෙන සද්දෙනා’’ති චිත්තජසද්දෙන. අත්තානං මොචෙන්තො ‘‘අධිප්පායෙනා’’ති ආහ. ථෙරස්ස අධිප්පායෙනාති වුත්තං හොති. අත්තනො අධිප්පායං දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සද්දෙනා’’ති චිත්තජසද්දෙන. ‘‘තායවාචායා’’ති වචීමයසද්දෙනාති අත්ථො. ‘‘විඤ්ඤත්තී’’ති විඤ්ඤාපනං ඉච්චෙවත්ථො. විඤ්ඤාපෙතීති විඤ්ඤාපිතො. තස්ස භාවො විඤ්ඤාවිතත්තං. විතක්කවිප්ඵාරසද්දො නාම කස්සචි මහන්තං අත්ථං චින්තෙන්තස්ස සොකවසෙන වා තුට්ඨිවසෙන වා බලවවිතක්කො පවත්තති. සො සොකං වා තුට්ඨිං වා සන්ධාරෙ තුං අසක්කොන්තො දුතීයෙන සද්ධිං මන්තෙන්තො විය අත්තනො මුඛෙයෙව අබ්‍යත්තං සද්දං කත්වා සමුදීරති. පකතිජනො තං සද්දමත්තං සුණාති වා න වාසුණාති. සුණන්තොපි අක්ඛරං වා අත්ථං වා අධිප්පායං වා න ජානාති. දිබ්බසොතෙන වා විජ්ජාසොතෙන වාසුණන්තො අක්ඛරංපි අත්ථංපි අධිප්පායංපි ජානාති. ජානිත්වා එවංපි තෙ මනො, ඉත්ථංපි තෙ මනොතිආදිසති. අයං විතක්කවිප්ඵාරසද්දො නාම. සො විඤ්ඤත්තිරහිතො සොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තො. සඞ්ගහකාරොපන වචීමයසද්දොනාම විඤ්ඤත්තිරහිතොති වා අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති වා නත්ථීති පටික්ඛිපති. ‘‘ආගතෙ’’ති අට්ඨකථාසු [Pg.219] ආගතෙ. ‘‘පච්චෙතබ්බා’’ති සද්ධාතබ්බා. ‘‘ටීකාසුපනස්සා’’ති අස්සසච්චසඞ්ඛෙපස්ස ද්වීසුටීකාසු. අක්ඛරඤ්ච පදඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චාති ද්වන්දො. අප්පඤ්ඤායමානා අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනත්ථා යස්සාති විග්ගහො. ‘‘අන්ධදමිළාදීනං’’ති අන්ධජාතිකදමිළජාතිකාදීනං මිලක්ඛූනං. ‘‘උක්කාසිතසද්දො ච ඛිපිතසද්දො ච වමිතසද්දො ච ඡඩ්ඩිතසද්දො චාති ද්වන්දො. ආදිසද්දෙන තාදිසා උග්ගාර හික්කාර හසිත රොදිතාදයො සඞ්ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථසුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

169. In the arrangement of aggregates. 'Saṅkhāne' means counting. 'Tena' (by that) indicates the connection by a single word in the sense of counting. 'Piṇḍī' (mass) means a single solid mass. In the passage of the Root Commentary. 'Uppādādippavattito' (from the occurrence of arising, etc.) means from occurring by way of arising, etc. 'Iti' (thus) means therefore. They are indeed called derived forms. Thus, the five mutable forms and the form of limitation should be applied. The five mutable forms are of the nature of being included, etc., in the aggregate itself, not in each individual form. Therefore, they are indeed one by one in each aggregate. However, the form of limitation is not a form included in the aggregate. Therefore, it should be understood that it too is single between every two aggregates. In 'due to the dependence on the four great elements,' here, the four great elements also have distinctness merely by way of their characteristics, but in terms of their occurrence, being a single solid mass, they should indeed be called a single support even in the sense of counting. Thus, there is no deviation in the meaning of a single word. 'By that sound' means by the mind-produced sound. Absolving himself, he says 'by intention.' It means 'by the Elder's intention.' Showing his own intention, he says 'here, however,' and so on. There, 'by sound' means by the mind-produced sound. 'By that speech' means by the speech-produced sound—this is the meaning. 'Viññattī' (intimation) means making known—this is the very meaning. 'Viññāpeti' means made known. Its state is 'viññāvitattaṃ' (the state of being made known). The sound of scattered thought (vitakkavipphārasaddo) is when a strong thought arises in someone contemplating a great matter, due to grief or joy. Unable to contain the grief or joy, they utter an indistinct sound from their own mouth, as if conversing with another. An ordinary person may or may not hear that sound. Even if they hear it, they do not understand the syllables, meaning, or intention. One who hears with the divine ear or the ear of knowledge understands the syllables, meaning, and intention. Knowing, they say, 'Thus is your mind, thus is your mind,' and so on. This is called the sound of scattered thought. It is stated in the Great Commentary that it is perceptible by the ear but without intimation. However, the compiler refutes the notion that a speech-produced sound is without intimation or imperceptible by the ear. 'Āgate' (found) means found in the commentaries. 'Paccetabbā' (to be accepted) means to be believed. 'Ṭīkāsupanassā' (in the subcommentaries) means in the two subcommentaries on the Saccasaṅkhepa. It is a compound of syllable, word, expression, and meaning. The analysis is 'that of which the syllables, words, expressions, and meanings are not clearly understood.' 'Andhadamiḷādīnaṃ' (of the Andhras, Tamils, etc.) means of barbarians such as those of Andhra birth and Tamil birth. It is a compound of the sound of coughing, the sound of sneezing, the sound of vomiting, and the sound of spitting. By the word 'etc.,' similar sounds such as belching, hiccuping, laughing, crying, etc., are included. The rest here is easily understood.

කලාපයොජනානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the arrangement of aggregates is concluded.

161. රූපප්පවත්තික්කමෙ. නපුග්ගලවසෙන විසෙසනං හොති. භූමිවසෙන විසෙසනං හොති. තඤ්ච ඛො පවත්තිකාලවසෙනාති අධිප්පායො.

161. In the sequence of the occurrence of material form. The distinction is not made by way of individuals. The distinction is made by way of planes. And that is indeed by way of the time of occurrence—this is the intention.

එත්ථචාතිආදීසු. පුරිමෙසු ද්වීසු යොනීසු පාළිනයෙන වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. නික්ඛන්තා, ඉති තස්මා අණ්ඩජාති ච ජලාබුජාති ච වුච්චන්ති. කථං අයං නයො පාළිනයො නාම හොතීති. පාළියං අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසං අභිනිබ්භිජ්ජ අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්තීති වචනෙන අණ්ඩතො ජලාබුතො ජාතා විජාතා නික්ඛන්තාති අත්ථො විඤ්ඤායති. අට්ඨකථායං පන අණ්ඩෙජාතා ජලාබුම්හිජාතාති වුත්තං. ගබ්භපලිවෙඨනාසයො නාම යෙන පලිවෙඨිතො ගබ්භො තිට්ඨති. විභාවනිපාඨෙ ‘‘උක්කංසගති පරිච්ඡෙදවසෙනා’’ති උක්කට්ඨප්පවත්තිනියමනවසෙන. උක්කට්ඨනයවසෙනාති වුත්තං හොති. අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බාති එත්ථ කඤ්ඤා දාතබ්බාති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි අභිරූපස්ස පුරිසස්සාති වුත්තත්තා කඤ්ඤාපි අභිරූපකඤ්ඤා එව විඤ්ඤායති. අයං උක්කට්ඨනයො නාම. ‘‘තත්ථ තානි සබ්බානී’’තිආදීසු. තානිසබ්බානිපි චක්ඛු සොත ඝාන භාව ද්වයානි න ඔමකෙන කම්මෙන ලබ්භති. උක්කට්ඨෙන කම්මෙන එව ලබ්භතීති අධිප්පායො. විභඞ්ගපාඨෙ. සද්දායතනං නාම පටිසන්ධිකාලෙ න ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘එකාදසායතනානී’’ති. චක්ඛුවෙකල්ලස්ස දස, සොතවෙකල්ලස්ස අපරානිදස, චක්ඛු සොතවෙකල්ලස්සනව[Pg.220], ගබ්භසෙය්‍යස්සවසෙන සත්තායතනානි. පාළියං ඔපපාති කගබ්භසෙය්‍යකානං එව වුත්තත්තා ‘‘පාළියං අවුත්තංපිපනා’’ති වුත්තං. අවුත්තම්පි චක්ඛාදිවෙකල්ලං. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාවවුත්තිතා වුත්තා’’ති කථං වුත්තා යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති, ආමන්තා. යස්ස වා පන ජිව්හායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති, ආමන්තාතිආදිනා වුත්තා පෙය්‍යාලමුඛෙන. ආචරියානන්දත්ථෙරෙ න පන ඉච්ඡිතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ජිව්හාවෙකල්ලතාවියා’’ති ජිව්හාවෙකල්ලතානාම නත්ථි විය. ‘‘ඝානවෙකල්ලතාපි අත්ථීති යුත්තං’’ති එත්ථ පාළියං අඝානකානං ඉත්ථීනං පුරිසානංති ඉදං මාතුගබ්භෙ ඝානායතනෙ අනුප්පන්නෙයෙව පුරෙතරඤ්ච වන්තානං ඉත්ථිපුරිසානං වසෙන වුත්තං. න ඝානවෙකල්ලානං අත්ථිතායාතිපි වදන්ති. ගබ්භෙ සෙන්තීති ගබ්භසයා. ගබ්භසයා එව ගබ්භසෙය්‍යා.

In the passages beginning with 'here,' etc., the connection should be understood according to the Pāli method in the first two wombs. They emerge; therefore, they are called egg-born and womb-born. How is this method called the Pāli method? In the Pāli, by the statement 'breaking open the egg-shell, breaking open the membrane, they are born,' the meaning is understood that those born from an egg or a womb emerge having broken out. However, in the commentary, it is said 'born in an egg, born in a womb.' The term 'gabbhapaliveṭhanāsayo' (womb-enveloping abode) refers to that by which the embryo is enveloped and remains. In the Vibhāvanī passage, 'by way of distinction of excellent destiny' means by way of regulating excellent occurrence. It means by way of the method of excellence. In 'a beautiful maiden should be given,' here, although it is generally stated that a maiden should be given, since it is said 'for a handsome man,' it is understood that the maiden too must be a beautiful maiden. This is called the method of excellence. In the passages beginning with 'there, all those,' etc., all those—the eye, ear, nose, and the two faculties of sex—are not obtained by inferior kamma. The meaning is that they are obtained only by excellent kamma. In the Vibhaṅga passage. It is stated that the sound base is not obtained at the moment of rebirth-linking—'the eleven bases.' For one lacking the eye, ten; for one lacking the ear, another ten; for one lacking both eye and ear, nine; for those lying in the womb, seven bases. In the Pāli, since only spontaneous birth and womb-born beings are mentioned, it is said, 'even what is not stated in the Pāli.' Also unstated are the lacks of eye, etc. 'Their mutual inseparability is stated'—how is it stated? 'For whom the nose base arises, for him the tongue base arises'—yes. 'Or for whom the tongue base arises, for him the nose base arises'—yes, and so on, stated by way of repetition. The connection is that it was not desired by the Elder Ācariya Ānanda. 'As if there is no lack of tongue'—the lack of tongue is virtually non-existent. 'The lack of nose is also reasonable'—here, in the Pāli, 'for women and men without a nose,' this is said regarding women and men in whom the nose base has not arisen in the mother's womb, and also regarding those who were expelled even before that time. They also say that those lacking a nose do not exist. Those who lie in the womb are 'gabbhasayā.' 'Gabbhasayā' are indeed 'gabbhaseyyā'.

පවත්තිකාලෙතිආදීසු. මූලටීකාපාඨෙ. ‘‘ඔරතො’’ති පටිසන්ධිං උපාදාය වුත්තං. එකාදසමසත්තාහෙ අනාගතෙති වුත්තං හොති. රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති. නො ච චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති ඉදං අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන වුත්තං. තස්මා පටිසන්ධිතො පට්ඨාය උප්පන්නං රූපායතනං යාවජීවංපි උප්පන්නන්ත්වෙව වුච්චති. න උප්පජ්ජිස්සමානන්ති. චක්ඛායතනං පන එකාදසමසත්තාහා ඔරතො ඨිතස්ස න උප්පන්නං. තදා අනුප්පන්නත්තා එකාදසමෙ සත්තාහෙ සම්පත්තෙ උප්පජ්ජිස්සතීති වත්තබ්බං හොති. පච්ඡිම භවිකත්තා පන තදුභයම්පි භවන්තරෙ නුප්පජ්ජිස්සතියෙවාති. ඝානායතනං නිබ්බත්තෙතීති ඝානායතනානිබ්බත්තතං, කම්මං. තෙන කම්මෙන ගහිතප්පටිසන්ධිකානං. ඉදඤ්ච යදි තන්නිබ්බත්තකෙන කම්මෙන පටිසන්ධිං ගණ්හෙය්‍යුං. ඝානායතනෙ අනුප්පන්නෙ අන්තරා න කාලඞ්කරෙය්‍යුන්ති කත්වා වුත්තං. තන්නිබ්බත්තකෙන කම්මෙන පටිසන්ධිං ගණ්හන්තාපි තතො බලවන්තෙ උපච්ඡෙදකකම්මෙ ආගතෙ සති. ඝානායතනුප්පත්තිකාලං අපත්වා අන්තරා නකාලඞ්කරොන්තීති නත්ථි. ‘‘චක්ඛුඝානෙසු වුත්තෙසූ’’ති ටීකායං වුත්තෙසු. ‘‘අත්ථතො සිද්ධා එවා’’ති එකාදසමසත්තාහෙ උප්පන්නාති සිද්ධා එව. ‘‘ඊදිසෙසුඨානෙසූ’’ති සභාවං විචාරෙ තුං දුක්කරෙසු [Pg.221] ඨානෙසු. අට්ඨකථායෙව පමාණං කාතුං යුත්තාති අධිප්පායො. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘පුරිමං භවචක්කං’’ති අවිජ්ජාමූලකං වෙදනාවසානං භවචක්කං. ‘‘අනුපුබ්බප්පවත්තිදීපනතො’’ති යථා පච්ඡිමෙ තණ්හාමූලකෙ භවචක්කෙ උපපත්තිභවප්පවත්තිං වදන්තෙන භවපච්චයාජාතීති එවං එකතො කත්වා වුත්තා, න තථා පුරිමෙ භවචක්කෙ. තත්ථ පන සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණ පච්චයා නාම රූපන්තිආදිනා අනුපුබ්බප්පවත්තිදීපනතො. ‘‘සො පටික්ඛිත්තොයෙවා’’ති ආයතනානං කමතො විනිච්ඡයට්ඨානෙ දෙසනාක්කමොව යුත්තොති වත්වා සො උප්පත්තික්කමො පටික්ඛිත්තො.

In 'at the time of occurrence,' etc. In the passage of the Root Commentary. 'Orato' (prior to) is said with reference to rebirth-linking. It means that the eleventh week has not yet arrived. 'The visible form base will not arise. But it is not the case that the eye base will not arise'—this is stated in terms of the definite present. Therefore, the visible form base that has arisen from rebirth-linking is called 'arisen' even throughout life, not 'will arise.' However, for one existing prior to the eleventh week, the eye base has not arisen. Since it has not arisen at that time, it should be said that it will arise when the eleventh week arrives. But because this pertains to the final existence, both will indeed not arise in a future existence. 'It produces the nose base' refers to the kamma that produces the nose base. For those who have taken rebirth-linking by that kamma. And this is said on the assumption that if they were to take rebirth-linking through the kamma that produces it, they would not die prematurely before the nose base arises. Even for those who take rebirth-linking by the kamma that produces it, when a stronger, destructive kamma has arisen, it is not the case that they do not die in the interim before reaching the time for the arising of the nose base. In 'regarding the eye and nose bases,' it means those stated in the subcommentary. 'In meaning, they are indeed established'—it is indeed established that they arise in the eleventh week. 'In such places' means in places where it is difficult to investigate the nature. The intention is that the commentary itself is the proper authority to follow. In the commentary passage. 'The previous cycle of existence' means the cycle of existence rooted in ignorance and ending in feeling. 'Because it shows the sequence of arising'—just as in the later cycle of existence rooted in craving, when speaking of the process of rebirth-existence, it is stated concisely as 'existence conditions birth,' thus it is stated as one, but not so in the previous cycle of existence. There, however, it shows the sequence of arising by saying 'formations condition consciousness, consciousness conditions mind and matter,' and so on. 'That is indeed rejected'—having stated that the order of teaching is proper in the place of analyzing the bases in sequence, that order of arising is rejected.

සංයුත්තකෙ යක්ඛසංයුත්තපාළියං. ගාථාසු. ‘‘කලලා’’ති කලලතො. ‘‘අබ්බුදා’’ති අබ්බුදතො. ‘‘පෙසියා’’ති පෙසිතො. ‘‘ඝනා’’ති ඝනතො. ‘‘ජාතිඋණ්ණංසූහී’’ති සුද්ධජාතිකස්ස එලකස්ස ලොමංසූහි. ‘‘පරිපක්කසමූහකං’’ති කලලතො පරං ථොකං පරිපක්කඤ්ච සමූහාකාරඤ්ච හුත්වා. ‘‘විවත්තමානං තබ්භාවං’’ති කලලභාවං විජහිත්වා වත්තමානං. ‘‘විලීනති පුසදිසා’’ති අග්ගිම්හි විලීනතිපුරසසදිසා. ‘‘මුච්චතී’’ති කපාලෙ නලග්ගති. එතානිජායන්තීති එවං අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං. ‘‘ද්වා චත්තාලීසමෙ සත්තාහෙ’’ති නවමාසෙ අතික්කම්ම වීසතිමෙදිවසෙ. යදි එවං, පඤ්චමෙසත්තාහෙ පඤ්චප්පසාඛා ජායන්ති, එකාදසමෙසත්තාහෙ චත්තාරි ආයතනානි ජායන්ති, මජ්ඣෙපන පඤ්චසත්තාහා අත්ථි. තත්ථ කථන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. ‘‘ඡසත්තාහා’’ති එකාදසමෙන සද්ධිං ඡසත්තාහා. එකාදසමෙපි හි පච්ඡිමදිවසෙ ජාතත්තා ඡදිවසානි අවසිට්ඨානි හොන්ති. ‘‘පරිණතකාලා’’ති පරිපක්කකාලා. පරිපාකගතා එව හි කම්මජමහාභූතා සුප්පසන්නා හොන්ති. තෙසඤ්ච පසාදගුණා පසාදරූපා හොන්තීති. ‘‘තස්සා’’ති කලලස්ස. වණ්ණජාතං වා සණ්ඨානං වාති සම්බන්ධො. ‘‘ආකාසකොට්ඨාසිකො’’ති මනුස්සෙහි ආකාසකොට්ඨාසෙ ඨපිතො. හුත්වාති පාඨසෙසො. කථං පරමාණුතො පරිත්තකං සියාති ආහ ‘‘සොහී’’තිආදිං. ‘‘සො’’ති පරමාණු. පටිසන්ධික්ඛණෙ කලලරූපං කලාපත්තයපරිමාණං. පරමාණු පන [Pg.222] එකූනපඤ්ඤාසකලාපපරිමාණො. තස්මා තං තතො පරිත්තකන්ති වුත්තං හොති. පටිසන්ධික්ඛණතො පරං පන තංපි ඛණෙඛණෙ උපචිතමෙව හොති. ‘‘ධාතූනං’’ති චතුධාතුවවත්ථානෙ ආගතානං චතුන්නං මහාභූතානං. කලලස්සවා උපචිතප්පමාණං ගහෙත්වා වුත්තන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘වත්ථුස්මිං’’ති අබ්බුදාදිවත්ථුම්හි. ‘‘ජලාබුමූලානුසාරෙනා’’ති ජලාබුජාතකාලෙ තස්ස මූලානු සාරෙනාති අධිප්පායො. ගාථායං. ‘‘මාතුතිරො කුච්ඡිගතො’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධවසෙන ‘‘මාතුකුච්ඡිගතො තිරො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මාතුයා තිරොකුච්ඡි ගතො’’ති. ‘‘ඡිද්දො’’ති සුඛුමෙහි ඡිද්දෙහි සමන්නාගතො. ලද්ධංවා පානභොජනං. ‘‘තතො පට්ඨායා’’ති සත්තරසමභවඞ්ගචිත්තතො පට්ඨාය. ‘‘රූපසමුට්ඨානෙ වුත්තමෙවා’’ති රූපසමුට්ඨානෙ මූලටීකාවාද විචාරණායං ‘යං පිතත්ථ න ච යුත්ත’න්තිආදිනා වුත්තමෙව. ‘‘අජ්ඣොහටාහාරාභාවතො’’ති බහිද්ධාහාරාභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘තත්ථා’’ති රූපබ්‍රහ්මලොකෙ. අභාවං වණ්ණෙති. කස්මාපන වණ්ණෙති, නනු වණ්ණෙන්තස්ස අට්ඨකථා විරොධො සියාති. විරොධො වා හොතු, අවිරොධො වා. පාළියෙව පමාණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘රූපධාතුයා’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ පාළිං ආහරි. තත්ථ ‘‘රූපධාතුයා’’ති රූපලොකධාතුයා. රූප බ්‍රහ්මලොකෙති වුත්තං හොති. ‘‘උපපත්තික්ඛණෙ’’ති පටිසන්ධික්ඛණෙ. ආචරියස්ස අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘එත්ථචා’’තිආදිමාහ. ‘‘ඵොට්ඨබ්බෙ පටික්ඛිත්තෙපී’’ති පඤ්චායතනානීති වා පඤ්චධාතුයොති වා පරිච්ඡෙදකරණමෙව පටික්ඛි පනං දට්ඨබ්බං. ‘‘කිච්චන්තර සබ්භාවා’’ති ඵොට්ඨබ්බකිච්චතො කිච්චන්තරස්ස විජ්ජමානත්තා. කිම්පන කිච්චන්තරන්ති. රූපකායස්ස පවත්තියා හෙතුපච්චයකිච්චං. මහාභූතා හෙතූ මහාභූතා පච්චයා රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායාති හි භගවතා වුත්තං. තත්ථ හෙතුකිච්චං නාම රූපජනනකිච්චං. පච්චය කිච්චං නාම රූපූපත්ථම්භන කිච්චං. කිච්චන්තරමෙවනත්ථීති ඝානාදීනං විසය ගොචරභාවකිච්චං තෙසං කිච්චං නාම, තතො අඤ්ඤං කිච්චං නාම නත්ථි. ‘‘යෙනා’’ති කිච්චන්තරෙන. ‘‘තෙ’’ති ගන්ධාදයො. ඉදානි අට්ඨක තානුගතං [Pg.223] වාදං දස්සෙන්තො ‘‘යථාපනා’’තිආදිමාහ. ‘‘යෙන කිච්චවිසෙසෙනා’’ති විසයගොචරභාවකිච්චවිසෙසෙන. රූපජනනරූපූපත්ථම්භන කිච්චවිසෙසෙන ච. ‘‘සබ්බත්ථා’’ති සබ්බස්මිං පාළිප්පදෙසෙ. ‘‘තෙසං’’ති ගන්ධාදීනං. ‘‘තත්ථා’’ති රූපලොකෙ. ‘‘නිස්සන්ද ධම්මමත්තභාවෙනා’’ති එත්ථ යථා අග්ගිම්හි ජාතෙ තස්ස නිස්සන්දා නාම ඉච්ඡන්තස්සපි අනිච්ඡන්තස්සපි ජායන්තියෙව. වණ්ණොපි ජායති, ඔභාසොපි, ගන්ධොපි, රසොපි, ධූමොපි, පුප්ඵුල්ලානිපි කදාචි ජායන්තියෙව. තෙහි වණ්ණාදීහි කරණීයෙ කිච්චවිසෙසෙ සතිපි අසතිපි. තථා මහාභූතෙසු ජාතෙසු තෙසං නිස්සන්දා නාම ඉච්ඡන්තස්සපි අනිච්ඡන්තස්සපි කිච්චවිසෙසෙ සතිපි අසතිපි ජායන්තියෙව. එවං නිස්සන්දධම්මමත්තභාවෙන. අනුප්පවෙසො යුත්තො සියා අජ්ඣත්ත සන්තානෙති අධිප්පායො. බහිද්ධා සන්තානෙ පන වත්ථා භරණ විමානාදීසු තෙසං භාවො ඉච්ඡි තබ්බො සියා. අජ්ඣත්තෙපි වා කායං ඔළාරිකං කත්වා මාපිතකාලෙති. එත්ථ ච ‘‘ධම්මායතන ධම්මධාතූසු අනුප්පවෙසො’’ති එත්ථ අට්ඨසාලිනියං තාව. යෙ පන අනාපාතාගතා රූපාදයොපි ධම්මාරම්මණමිච්චෙව වදන්තීති වුත්තං. තං තත්ථ පටික්ඛිත්තං. අනාපාතාගමනං නාම විසයගොචර කිච්චරහිතතා වුච්චති. තඤ්ච මනුස්සානම්පි දෙවානම්පි බ්‍රහ්මානම්පි පසාදරූපෙසු අනාපාතා ගමනමෙව අධිප්පෙතං. තං පන අත්ථිනත්ථීති විචාරෙත්වා කථෙතබ්බං. අපි ච නිස්සන්දධම්මා නාම ඔළාරිකානං මහාභූතානං විවිධාකාරාපි භවෙය්‍යුං. බ්‍රහ්මානං පන අජ්ඣත්ත රූපං අප්පනා පත්තකම්මවිසෙසෙන පවත්තං අතිසුඛුමං හොති. තස්මා කාමසත්ත සන්තානෙ විය තත්ථ පරිපුණ්ණං නිස්සන්දරූපං නාම විචාරෙතබ්බමෙව. ධම්මා රම්මණඤ්ච මුඛ්‍යධම්මාරම්මණං අනුලොම ධම්මායතනන්ති පාළියං වුත්තං නත්ථි යෙවාති. ‘‘ජීවිත ඡක්කඤ්චා’’ති වත්තබ්බං රූපලොකෙ. ‘‘තත්ථා’’ති අසඤ්ඤසත්තෙ. කාමලොකෙ ජීවිතනවකං කස්මා විසුං න වුත්තන්ති. පටිසන්ධික්ඛණෙ කස්මා න වුත්තං. පවත්තිකාලෙපි විසුං න වුත්තමෙව. ‘‘ආහාරූපත්ථම්භකස්සා’’ති ආහාරසඞ්ඛාතස්ස රූපූපත්ථම්භකස්ස. ‘‘සකලසරීර බ්‍යාපිනො අනුපාලකජීවිතස්සා’’ති කායදසකභාවදසකෙසු පරියාපන්නස්ස ජීවිතස්ස. ‘‘එත දෙවා’’ති [Pg.224] ජීවිතනවකමෙව. ‘‘තත්ථා’’ති රූපලොකෙ. උදයභූතස්සා’’ති වඩ්ඪිභූතස්ස. ‘‘ද්වීසු අග්ගීසූ’’ති පාචකග්ගිස්මිඤ්ච කායග්ගිස්මිඤ්ච. ආතඞ්කො වුච්චති රොගො. බහුකො ආතඞ්කො යස්සාති විග්ගහො. ‘‘විසමවෙපාකිනියා’’ති විසමං පාචෙන්තියා. ‘‘ගහණියා’’ති උදරග්ගිනා. ‘‘පධානක්ඛමායා’’ති පධාන සඞ්ඛාතං භාවනාරබ්භකිච්චං ඛමන්තියා. ‘‘එතං’’ති ජීවිතනවකං. ‘‘ථෙරෙන චා’’ති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන ච. ‘‘එතං’’ති ජීවිත නවකං. ‘‘නිරොධක්කමො’’ති මරණාසන්නකාලෙ නිරොධක්කමො. ‘‘එත්ථා’’ති රූපලොකෙ. කළෙවරං වුච්චති මතසරීරං. තස්ස නික්ඛෙපො කළෙවරනික්ඛෙපො. අඤ්ඤෙසඤ්ච ඔපපාතිකානං කළෙවරනික්ඛෙපො නාම නත්ථි. කස්මා පන තෙසං කළෙවරනික්ඛෙපො නාම නත්ථීති ආහ ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදිං. විභාවනිපාඨෙ. සබ්බෙසංපි රූපබ්‍රහ්මානං. ආහාරසමුට්ඨානානං රූපානං අභාවතො තිසමුට්ඨානානීති වුත්තං. අසඤ්ඤසත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානම්පි අභාවතො ද්විසමුට්ඨානානීති වුත්තං. ‘‘තානී’’ති මරණාසන්න චිත්තසමුට්ඨානානි. තං පරිමාණං අස්සාති තාවත්තකං. ‘‘ලහුකගරුකතාදිවිකාරො’’ති සකලරූපකායස්ස ලහුකගරුකාදිවිකාරො. අපි ච තත්ථ දන්ධත්තාදිකර ධාතුක්ඛොභපච්චයානං සබ්බසො අභාවතො නිච්චකාලම්පි සකලසරීරස්ස ලහුතාදිගුණො වත්තතියෙව. කිං තත්ථ පටිපක්ඛ ධම්මප්පවත්ති චින්තාය. තථා අසඤ්ඤසත්තෙපි රුප්පනවිකාර චින්තායාති.

In the Saṃyutta, in the Yakkhasaṃyutta. In the verses: ‘Kalalā’ means ‘from the kalala’ (the embryonic stage). ‘Abbudā’ means ‘from the abbuda’ (the next stage). ‘Pesiyā’ means ‘from the pesi’ (the flesh-like stage). ‘Ghanā’ means ‘from the ghana’ (the solidified stage). ‘Jātiuṇṇaṃsūhī’ refers to the hairs of a pure-bred ram. ‘Paripakkasamūhakaṃ’ means ‘after the kalala, slightly matured and taking on a clustered form’. ‘Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ’ means ‘abandoning the kalala state and continuing to develop’. ‘Vilīnati pusadisā’ means ‘dissolving like a spark in fire’. ‘Muccatī’ means ‘it does not cling to the skull’. ‘Etānijāyantī’ is explained thus in the commentary. ‘Dvā cattālīsame sattāhe’ means ‘beyond nine months, on the twentieth day’. If so, in the fifth week, five limbs develop; in the eleventh week, the four sense bases develop, with five weeks in between. Here, it is said, ‘ettha cā’ and so forth. ‘Chasattāhā’ means ‘six weeks, including the eleventh’. For even in the eleventh week, since it occurs on the last day, six days remain. ‘Pariṇatakālā’ means ‘the time of full maturity’. For the kamma-originated great elements become fully clear when matured. Their qualities of clarity become sensitive forms. ‘Tassā’ refers to the kalala. ‘Vaṇṇajātaṃ vā saṇṭhānaṃ vā’ is the connection. ‘Ākāsakoṭṭhāsiko’ means ‘placed by humans in a space chamber’. ‘Hutvā’ is the remainder of the text. ‘How could it be smaller than an atom?’ It is said, ‘sohī’ and so forth. ‘So’ refers to the atom. At the moment of rebirth-linking, the kalala-rūpa is the size of a threefold cluster. But an atom is the size of a forty-ninefold cluster. Thus, it is said to be smaller than that. After the rebirth-linking moment, it accumulates moment by moment. ‘Dhātūnaṃ’ refers to the four great elements that have been distinguished in the context of the analysis of the four elements. The size of the kalala’s accumulation is also appropriately mentioned. ‘Vatthusmiṃ’ refers to the abbuda, and so forth, as the basis. ‘Jalābumūlānusārenā’ means ‘following the root at the time of birth from the placenta’. In the verse: ‘Mātutiro kucchigato’ should be said, but due to the verse’s structure, it is said as ‘mātukucchigato tiro’. Thus, it is said, ‘mātuyā tirokucchi gato’. ‘Chiddo’ means ‘endowed with subtle openings’. ‘Laddhaṃvā pānabhojanaṃ’ means ‘having obtained food and drink’. ‘Tato paṭṭhāyā’ means ‘starting from the seventeenth bhavanga-citta’. ‘Rūpasamuṭṭhāne vuttamevā’ refers to what was said in the root commentary on rūpa-origination: ‘yaṃ pitattha na ca yutta’ and so forth. ‘Ajjhohaṭāhārābhāvato’ means ‘the absence of external nutriment’. ‘Tatthā’ refers to the realm of form Brahmās. It describes the absence. Why describe it? Wouldn’t it contradict the commentary? Whether it contradicts or not, the Pāḷi itself is the authority, as shown by quoting ‘rūpadhātuyā’ and so forth from the Vibhaṅga. There, ‘rūpadhātuyā’ means ‘the realm of form,’ that is, the Brahmā world. ‘Upapattikkhaṇe’ means ‘the rebirth-linking moment’. Explaining the teacher’s intention, it says, ‘etthacā’ and so forth. ‘Phoṭṭhabbe paṭikkhittepī’ means that even though the tactile is rejected, the delimitation of either the five sense bases or the five elements is to be seen as rejected. ‘Kiccantara sabbhāvā’ means ‘because of the existence of another function apart from that of the tangible’. What then is the differing function? The function of being a causal condition for the continuity of the material body. The great elements are causes, the great elements are conditions for the manifestation of the form aggregate, as said by the Blessed One. There, the causal function is the function of generating form. The conditioning function is the function of supporting form. [The argument that] there is no other function is as follows: the function of smell and the others is their function of being an object-domain; apart from that, there is no other function. ‘Yenā’ means ‘by the differing function’. ‘Te’ refers to smells, and so forth. Now, presenting the view following the commentary: ‘Yathāpanā’ and so forth. ‘Yena kiccavisesenā’ means ‘by the specific function of being an object-field’. And by the specific function of generating and supporting form. ‘Sabbatthā’ means ‘in all Pāḷi passages’. ‘Tesaṃ’ refers to smells, and so forth. ‘Tatthā’ means ‘in the form realm’. ‘Nissanda dhammamattabhāvenā’ means here, just as when fire arises, its emissions arise whether desired or not—color, light, smell, taste, smoke, or sparks sometimes arise. Whether or not they serve a specific function, they arise. Similarly, when the great elements arise, their emissions arise whether desired or not, serving or not serving a function. Thus, by the mere nature of emissions, entry into the internal continuum is appropriate. In the external continuum, such as in clothing, ornaments, mansions, and so forth, their presence may be desirable. Internally, too, when the body becomes gross at the time of digestion. Here, regarding ‘dhammāyatana dhammadhātūsu anuppaveso’—in the Aṭṭhasālinī, those who say that even unapprehended forms, and so forth, are merely mental objects. That is refuted there. Non-apprehension means the absence of the function of being an object-field. This applies to humans, devas, and Brahmās regarding sensitive forms. But whether it exists or not should be discussed after consideration. However, emissions of the gross great elements may take various forms. But the internal form of Brahmās, produced by the power of advanced meditation, is extremely subtle. Thus, unlike in the continuum of sensual beings, fully developed emission-forms should be carefully considered here. And it is not stated at all in the Pāḷi that a mental object is a primary mental object or conforms to the mental-object base. ‘Jīvita chakkañcā’ should be said regarding the form realm. ‘Tatthā’ refers to non-percipient beings. Why is the life-nonad in the sensual realm not separately mentioned? Why not mentioned at rebirth-linking? Even in the course of existence, it is not separately mentioned. ‘Āhārūpatthambhakassā’ refers to ‘nutriment as the supporter of form’. ‘Sakalasarīra byāpino anupālakajīvitassā’ means ‘life pervading the entire body, included in the body-decade and faculty-decade’. ‘Eta devā’ refers only to the life-nonad. ‘Tatthā’ means ‘in the form realm’. ‘Udayabhūtassā’ means ‘promoting growth’. ‘Dvīsu aggīsū’ refers to the digestive fire and bodily fire. Ātaṅka is called illness. The analysis is ‘one who has much illness’. ‘Visamavepākiniyā’ means ‘unevenly digesting’. ‘Gahaṇiyā’ means ‘by the gastric fire’. ‘Padhānakkhamāyā’ means ‘being able to sustain the effort of meditation’. ‘Etaṃ’ refers to the life-nonad. ‘Therena cā’ means ‘also by the elder Anuruddha’. ‘Etaṃ’ refers to the life-nonad. ‘Nirodhakkamo’ means ‘the order of cessation at the time of death’. ‘Etthā’ means ‘in the form realm’. Kaḷevara is called a dead body. Its disposal is kaḷevaranikkhepa. For other spontaneously born beings, there is no disposal of the body. Why is there no disposal of the body for them? It is said, ‘tesañhī’ and so forth. In the Vibhāvanī text: For all form Brahmās, due to the absence of nutriment-originated forms, it is said to be three-originated. For non-percipient beings, due to the absence of mind-originated forms, it is said to be two-originated. ‘Tānī’ refers to mind-originated forms at the time of death. That is its measure. ‘Lahukagarukatādivikāro’ means ‘the alteration of lightness, heaviness, and so forth, of the entire material body’. Moreover, since there is a complete absence of factors causing sluggishness and disturbance of elements, the quality of lightness, and so forth, of the whole body persists constantly. Why then consider the arising of opposing phenomena there? Similarly, for non-percipient beings, why consider the alteration of form?

රූපප්පවත්තික්කමානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Process of Material Phenomena is concluded.

161. නිබ්බානසඞ්ගහෙ. ද්වීසු නිබ්බානපදෙසු පථමපදං අවිඤ්ඤාතත්ථං සාමඤ්ඤ පදං. දුතීයං විඤ්ඤා තත්ථං විසෙසපදං. කිලෙසෙ සමෙතීති සමණො. අරියපුග්ගලො. සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. අරියමග්ගො. සාමඤ්ඤස්ස ඵලානි සාමඤ්ඤඵලානි. ලොකතො උත්තරති අතික්කමතීති ලොකුත්තරං. ලොකෙ න පඤ්ඤාවීයතීති පඤ්ඤත්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘නහී’’තිආදිමාහ[Pg.225]. චත්තාරිමග්ගඤ්ඤාණානි චතුමග්ගඤ්ඤාණන්ති එවං සමාසවසෙන එකවචනන්තං පදං වාක්‍යං පත්වා බහුවචනන්තං හොතීතිආහ ‘‘චතූහි අරියමග්ගඤ්ඤාණෙහී’’ති. ‘‘තාදිසම්හා’’ති අරියමග්ගසදිසම්හා. ‘‘විමුඛානං’’ති පරම්මුඛානං. ‘‘ජච්චන්ධානං වියා’’ති ජච්චන්ධානං චන්දමණ්ඩලස්ස අවිසයභාවො විය. ‘‘තස්සා’’ති නිබ්බානස්ස. තත්ථ ‘‘ජච්චන්ධානං’’ති අවිසයපදෙ සාමිපදං. ‘‘තස්සා’’ති භාවපදං. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති කිඤ්චියං අත්ථජාතං. අස්සනිබ්බානස්ස සිද්ධතන්ති සම්බන්ධො. අපාකටස්ස ධම්මස්ස. වායාමොපි නාම න අත්ථි. කුතො තස්ස සච්ඡිකරණං භවිස්සතීති අධිප්පායො. ‘‘යෙනා’’ති වායාමෙන. ‘‘නිබ්බානෙන විනා’’ති නිබ්බානාරම්මණං අලභිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘අකිච්චසිද්ධිං’’ති කිලෙසප්පහාන කිච්චස්ස අසිද්ධිං. ‘‘තතො’’ති තස්මා. ‘‘වධායා’’ති වධිතුං. ‘‘පරිසක්කන්තා’’ති වායමන්තා. ගාථායං. ‘‘අන්තොජටා’’ති අජ්ඣත්තසන්තානෙ තණ්හාජටා, තණ්හාවිනද්ධා. ‘‘බහිජටා’’ති බහිද්ධාසන්තානෙ තණ්හාජටා, තණ්හාවිනද්ධා. ‘‘තස්සා’’ති තණ්හාය. ‘‘වත්ථුතො’’ති විසුංවිසුං ජාතසරූපතො. පරිනිබ්බායිංසු, පරිනිබ්බායන්ති, පරිනිබ්බායිස්සන්තීති පරිනිබ්බුතා. තකාරපච්චයස්ස කාලත්තයෙපි පවත්තනතො. යථා දිට්ඨා, සුතා, මුතා, විඤ්ඤාතා,ති. විසිට්ඨං කත්වා ජානිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණං. න නිදස්සිතබ්බන්ති අනිදස්සනං. නත්ථි අන්තො එතස්සාති අනන්තං. සබ්බතො පවත්තා ගුණප්පභා එතස්සාති සබ්බතොපභං. ‘‘භගවතා වුත්තං’’ති දීඝනිකායෙ කෙවට්ටසුත්තෙ වුත්තං. ‘‘සවන්තියො’’ති මහානදියො වා කුන්නදියො වා. ‘‘අප්පෙන්තී’’ති පවිසන්ති. ‘‘ධාරාති’’ මෙඝවුට්ඨිධාරා. බුද්ධෙසු අනුප්පජ්ජන්තෙසු එකසත්තොපි පරිනිබ්බාතුං න සක්කොතීති ඉදං බුද්ධුප්පාදකප්පෙ එව පච්චෙක සම්බුද්ධාපි උප්පජ්ජන්තීති කත්වා වුත්තං. අපදාන පාළියං පන බුද්ධසුඤ්ඤකප්පෙපි පච්චෙකසම්බුද්ධානං උප්පත්ති ආගතා එව. ‘‘එකසත්තොපී’’ති වා සාවකසත්තො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි සති අපදානපාළියා අවිරොධො හොති. ‘‘ආරාධෙන්තී’’ති සාධෙන්ති පටිලභන්ති. සබ්බතො පවත්තා ගුණප්පභා එතස්සාති අත්ථං සන්ධාය ‘‘සබ්බතොපභා සම්පන්නං’’ති [Pg.226] වුත්තං. ‘‘ජොති වන්ත තරොවා’’ති ඔභාසවන්තතරො වා. සබ්බත්ථ පභවති සංවිජ්ජතීති සබ්බතොපභන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය සබ්බතො වා පභුතමෙව හොතීති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න කත්ථචි නත්ථී’’ති. ‘‘එවංසන්තෙ පී’’ති එවං වුත්තනයෙන එකවිධෙ සන්තෙපි. ‘‘උපචරිතුං’’ති උපචාරවසෙන වොහරිතුං. ‘‘යථාහා’’ති තස්මිං යෙවසුත්තෙ පුන කිං ආහ. භවං නෙතීති භවනෙත්ති. භවතණ්හා එව. ‘‘සම්පරායිකා’’ති චුතිඅනන්තරෙ පත්තබ්බා. ද්වින්නං ඛීණාසවානං අනුපාදිසෙසතා වුත්තාති සම්බන්ධො. එත්ථ ‘‘අනුපාදිසෙසතා’’ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං වුච්චති. සෙක්ඛෙසු අරහත්තමග්ගට්ඨස්ස සෙක්ඛස්ස කිලෙසුපාදිසෙස වසෙන අනුපාදිසෙසතා වුත්තා. ‘‘කිලෙසුපාදිසෙසො’’ති ච කිලෙස සඞ්ඛාතො උපාදිසෙසො. තථා ඛන්ධුපාදිසෙසොපි. අන්තරාපරිනිබ්බායීතිආදීසු පරිනිබ්බානං නාම කිලෙසපරිනිබ්බානං වුත්තං. උභතො භාග විමුත්තාදීනං පදත්ථො නවමපරිච්ඡෙදෙ ආගමිස්සති. ‘‘කිලෙසක්ඛයෙන සහෙව ඛිය්‍යන්තී’’ති පච්චුප්පන්නභවෙ අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසක්ඛයෙන සද්ධිං එව ඛිය්‍යන්ති. අනුප්පාද ධම්මතං ගච්ඡන්ති. තථා අනාගාමි පුග්ගලස්ස කාමපටිසන්ධික්ඛන්ධාපි අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ, සොතාපන්නස්ස සත්තභවෙඨපෙත්වා අවසෙස කාමපටිසන්ධික්ඛන්ධා සොතාපත්ති මග්ගක්ඛණෙ තං තං කිලෙසක්ඛයෙ න සහෙව ඛිය්‍යන්තීති. පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධා පන කිලෙසක්ඛයෙන සහඛිය්‍යන්ති. ඛන්ධුපාදිසෙසා නාම හුත්වා යාවමරණකාලා ඛීණාසවානම්පි පවත්තන්ති. කස්මා පවත්තන්තීති ආහ ‘‘යාවචුතියා පවත්තමානං’’තිආදිං. පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධසන්තානං පන ධම්මතාසිද්ධන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඵලනිස්සන්දභූතං’’ති විපාකඵලභූතඤ්ච නිස්සන්දඵලභූතඤ්ච හුත්වා. ‘‘තෙනසහෙවා’’ති කිලෙසක්ඛයෙන සහෙව. ‘‘යස්මාපනා’’තිආදීසු. පරිසමන්තතො බුන්ධන්ති නීවාරෙන්ති, සන්තිසුඛස්ස අන්තරායං කරොන්තීති පලිබොධා. කිලෙසාභිසඞ්ඛරණ කිච්චානි, කම්මාභිසඞ්ඛරණකිච්චානි, ඛන්ධාභිසඞ්ඛරණ කිච්චානි ච. පලිබොධෙහි සහ වත්තන්තීති සපලිබොධා. සඞ්ඛාර නිමිත්තෙහි සහ වත්තන්තීති සනිමිත්තා. තණ්හාපණිධීහි සහ වත්තන්තීති සපණිහිතා[Pg.227].‘‘තතො’’ති පාපකම්මතො, අපායදුක්ඛතො ච. ‘‘කොචී’’ති කොචිධම්මො. ‘‘නිරොධෙතුං සක්කොතී’’ති සක්කායදිට්ඨියා නිරුද්ධාය තෙ නිරුජ්ඣන්ති. අනිරුද්ධාය නනිරුජ්ඣන්ති. තස්මා සක්කායදිට්ඨි නිරොධො නිබ්‍යාපාරධම්මොපි සමානො තෙ පලිබොධෙ නිරොධෙති නාම. ‘‘නිරොධෙතුං සක්කොතී’’ති ච අබ්‍යාපාරෙ බ්‍යාපාරපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. සක්කායදිට්ඨිනිරොධොයෙව තෙ පලිබොධෙ නිරොධෙතුං සක්කොතීති එත්ථ ද්වින්නම්පි නිරොධො එකොයෙව. එවං සන්තෙපි අවිජ්ජා නිරොධා සඞ්ඛාර නිරොධොතිආදීසු විය අභෙදෙ භෙදපරිකප්පනා හොතීති. උප්පාදො ච පවත්තො ච උප්පාදප්පවත්තා. තෙ මූලං යස්සාති විග්ගහො. යෙන ඔළාරිකාකාරෙන. මාරෙන්තීති මාරා. වධකපච්චත්ථිකාති වුත්තං හොති. කිලෙසමාරාදයො. මාරා දහන්ති තිට්ඨන්ති එතෙසූති මාරධෙය්‍යා. මාරෙති චාවෙති චාති මච්චු. මරණමෙව. මච්චුදහති තිට්ඨති එතෙසූති මච්චුධෙය්‍යා. ‘‘නත්ථි තස්මිං නිමිත්තං’’ති වුත්තෙ පඤ්ඤත්තිධම්මෙසුපි උප්පාදප්පවත්තමූලං නිමිත්තං නාම නත්ථි. එවංසති, තෙහි නිබ්බානස්ස අවිසෙසො ආපජ්ජතීති චොදනා. තං පරිහරන්තො ‘‘තඤ්හී’’තිආදිමාහ. විද්ධංසෙත්වාති ච සාධෙන්තන්ති ච අත්ථවිසෙස පාකටත්ථාය අබ්‍යාපාරෙ බ්‍යාපාර පරිකප්පනා එව. පණීතාදිභෙදෙ. ඉදං බුද්ධානං නිබ්බානං පණීතං. ඉදං පච්චෙකබුද්ධානං නිබ්බානං මජ්ඣිමං. ඉදං බුද්ධසාවකානං නිබ්බානං හීනන්ති භින්නං න හොතීති යොජෙතබ්බං. නානප්පකාරෙන චිත්තං නිධෙති එතෙනාති පණිහිතං. ‘‘නිධෙතී’’ති ආරම්මණෙසු නින්නං පොණං පබ්භාරං කත්වා ඨපෙතීති අත්ථො. තථා පණිධානපණිධීසු. අත්ථතො එකං ආසාතණ්හාය නාමං. ‘‘ලබ්භමානාපී’’ති භවසම්පත්ති භොගසම්පත්තියො ලබ්භමානාපි. ‘‘පිපාසවිනය ධම්මත්තා’’ති පාතුං පරිභුඤ්ජිතුං ඉච්ඡා පිපාසා. පිපාසං විනෙති විගමෙතීති පිපාසවිනයො. ‘‘වෙදයිතසුඛං’’ති වෙදනාසුඛං. ‘‘කතමං තං ආවුසො’’ති පාළිපාඨෙ ‘‘තං’’ති තස්මා. ‘‘යදෙත්ථ වෙදයිතං නත්ථී’’ති යස්මා එත්ථ වෙදයිතං නත්ථි. තස්මා නිබ්බානෙ සුඛං නාම කතමන්ති යොජනා. ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං නිබ්බානෙ. ‘‘එතදෙවෙත්ථා’’තිආදිම්හි. ‘‘එත දෙවා’’ති [Pg.228] එසොඑව. යස්මා එත්ථ වෙදයිතං නත්ථි. තස්මා එසො වෙදයිතස්ස නත්ථිභාවො එව එත්ථනිබ්බානෙ සුඛන්ති යොජනා.

161. In the Compendium on Nibbāna. In the two terms for Nibbāna, the first term is a general term whose meaning is not known. The second is a specific term whose meaning is known. One who pacifies defilements is a samaṇa (recluse), a noble person. The state of being a samaṇa is sāmañña (recluseship). This is the noble path. The fruits of recluseship are the fruits of recluseship. That which transcends the world, that which goes beyond, is called lokuttara (supramundane). Referring to the meaning that it is not made known in the world as a concept, he said, 'No,' and so forth. The four path-knowledges, though a singular term by way of compound, become plural when they occur in a sentence, as when it is said, 'by the four noble path-knowledges.' 'From such' means from that which is similar to the noble path. 'For those turned away' means for those facing elsewhere. 'Like the blind from birth' means just as the moon's orb is beyond the range of perception for the blind from birth. 'Of that' refers to Nibbāna. Here, 'for the blind from birth' is a genitive term in the context of its unperceivability. 'Of that' is a term denoting state. 'Whatever' refers to any kind of existent thing. The connection is with the attainment of this Nibbāna. For the unmanifested phenomenon, there is indeed no effort. How then will its realization come about? This is the purport. 'By which' means by effort. 'Without Nibbāna' means not having obtained Nibbāna as an object, so it is said. 'Non-accomplishment of duty' means the non-accomplishment of the task of abandoning defilements. 'Therefore' means for that reason. 'To destroy' means to kill. 'Striving' means making effort. In the verse: 'Internal tangle' means the tangle of craving within the internal continuum, bound by craving. 'External tangle' means the tangle of craving in the external continuum, bound by craving. 'Of that' refers to craving. 'Essentially' means from its nature as having arisen distinctly. 'They were fully extinguished,' 'they are fully extinguishing,' 'they will be fully extinguished'—thus, 'fully extinguished' is used. This is because the suffix '-ta' functions in all three tenses, as in 'seen,' 'heard,' 'sensed,' 'known.' What is to be known distinctly is viññāṇa (consciousness). 'Not to be pointed out' means it is unexhibitable. 'There is no end to it' means it is infinite. 'The radiance of its qualities extends everywhere'—thus, it is radiant everywhere. 'Spoken by the Blessed One' refers to what was said in the Kevaṭṭa Sutta of the Dīgha Nikāya. 'Flowing ones' refers to great rivers or small rivers. 'They enter' means they flow into. 'Stream' means a stream of rain-shower. When Buddhas do not arise, not even a single being can attain final Nibbāna. This is said assuming that even Paccekabuddhas arise only in eons when Buddhas arise. However, in the Apadāna Pāḷi, the arising of Paccekabuddhas is mentioned even in eons devoid of Buddhas. Alternatively, 'not even a single being' should be taken as referring to a disciple. If this is so, there is no contradiction with the Apadāna Pāḷi. 'They attain' means they accomplish and obtain. Referring to the meaning 'the radiance of its qualities extends everywhere,' it is said, 'endowed with radiance everywhere.' 'Or more luminous' means or more brilliant. Referring to the meaning 'it prevails everywhere, it exists everywhere'—thus, sabbatopabhaṃ—it is said, 'or it is indeed prevalent everywhere.' Therefore, it is said, 'Nowhere is it absent.' 'Even if it is thus' means even though it exists as one kind in the manner stated. 'To use figuratively' means to speak by way of figurative expression. 'As stated' refers to what was further said in that very sutta. 'Leads to existence' means the conduit of existence. It is indeed craving for existence. 'Pertaining to the next life' means obtainable immediately after decease. The connection is that the state of no residue is stated for the two arahants. Here, 'the state of no residue' refers to Nibbāna without residue. Among the trainees, the state of no residue is stated for the trainee standing on the path of Arahantship, by way of the residue of defilements. 'Residue of defilements' means the residue reckoned as defilements. Similarly, there is also the residue of aggregates. In the cases of the 'one who attains Nibbāna in the interim' and so forth, Nibbāna is said to be the extinction of defilements. The meaning of terms like 'liberated in both ways' and so forth will come in the ninth chapter. 'With the destruction of defilements, they cease together' means in the present existence, at the moment of the Arahant path, they cease indeed together with the destruction of defilements. They go to the state of non-arising. Similarly, for the non-returner, the aggregates of rebirth in the sense-sphere cease at the moment of the non-returner path; and for the stream-enterer, the remaining aggregates of rebirth in the sense-sphere, excluding seven existences, cease at the moment of the stream-entry path—but not together with the destruction of those respective defilements. However, the present aggregates cease together with the destruction of defilements. The residue of aggregates, indeed, continues until the time of death even for those whose taints are destroyed. Why do they continue? It is said, 'continuing until decease,' and so forth. The connection is that the present continuum of aggregates is established by nature. 'Born of the fruit' means being both the fruit of kamma-result and the fruit of outflow. 'Together with that' means together with the destruction of defilements. In 'because' and so forth: 'Hindrances' are those that bind and obstruct from all sides, that cause an obstacle to peace and happiness. These are the functions of constructing defilements, constructing kamma, and constructing aggregates. 'With hindrances' means existing together with hindrances. 'With signs' means existing together with the signs of formations. 'With aspirations' means existing together with craving's aspirations. 'From that' means from evil kamma and from the suffering of the states of woe. 'Any' means any phenomenon. 'Is able to stop' means when identity view is ceased, they cease. When it is not ceased, they do not cease. Therefore, the cessation of identity view, though being a non-active phenomenon, indeed causes the cessation of those hindrances. And 'is able to stop' should be understood as the conceptualization of activity in the non-active. Here, the cessation of identity view alone is able to stop those hindrances, and the cessation of both is one. Even though this is so, a distinction is conceptualized in what is undifferentiated, as in 'with the cessation of ignorance, formations cease,' and so forth. 'Arising and continuation' are the arising and continuation. The analysis is 'that of which they are the root.' By which in a gross manner. 'They kill'—thus they are Māras. This means they are murderous enemies. The defilement-Māras and so forth. 'Māra's domain' means that in which Māras place themselves and stand. 'It kills and causes to fall away'—thus it is death. It is indeed death. 'Death's domain' means that in which death places itself and stands. When it is said, 'There is no sign in it,' it means that even in conceptual phenomena, there is indeed no sign that is the root of arising and continuation. If this is so, the objection arises that Nibbāna would be undifferentiated from them. Countering that, he said, 'But,' and so forth. 'Having destroyed' and 'they accomplish'—for the purpose of making the distinction in meaning clear, it is indeed merely the conceptualization of activity in the non-active. In distinctions like 'excellent' and so forth: 'This Nibbāna of the Buddhas is excellent, this Nibbāna of the Paccekabuddhas is middling, and this Nibbāna of the Buddha's disciples is inferior'—it should be understood that it is not differentiated. 'By this, one places the mind in various ways'—thus it is 'longing' (paṇihita). 'He places' means he places the mind having made it inclined, bent, and sloping towards objects—this is the meaning. Similarly, in resolutions and aspirations. In meaning, it is one—a name for craving as desire. 'Even when obtaining' means even when obtaining prosperity of existence and prosperity of enjoyment. 'The nature of dispelling thirst' means the desire to drink and enjoy is thirst. 'He dispels, removes thirst'—thus it is the dispelling of thirst. 'The happiness of feeling' means pleasant feeling. 'Which is that, friend?'—in the Pāḷi text, 'that' means 'therefore.' 'Since there is no feeling in this' means because there is no feeling in this. Therefore, 'what indeed is happiness in Nibbāna?'—this is the construction. 'In this' means in this Nibbāna. In 'This very thing in this' and so forth: 'This indeed' means just that. Because there is no feeling in this, therefore, this very absence of feeling is happiness in Nibbāna—this is the construction.

‘‘එත්ථ චා’’තිආදීසු. යදෙතං ඛිය්‍යනං නිරුජ්ඣනං අත්ථීති සම්බන්ධො. කෙචි පන තංඛිය්‍යන නිරුජ්ඣන ක්‍රියාමත්තං නිබ්බානං න හොති. අභාව පඤ්ඤත්තිමත්තං හොතීති වදන්ති. තං පටිසෙධෙන්තො ‘‘න හිතං’’තිආදිමාහ. ‘‘පඤ්ඤත්තිරූපං’’ති පඤ්ඤත්තිසභාවො. පාළිපාඨෙ. ‘‘පදහතී’’ති වීරියං දළ්හං කරොති. පහිතො අත්තා අනෙනාති පහිතත්තො. ‘‘පහිතො’’ති පදහිතො. අනිවත්තභාවෙ ඨපිතො. පෙසිතොතිපි වණ්ණෙන්ති. ‘‘කායෙනා’’ති නාමකායෙන. තණ්හාවසෙ වත්තන්තීති තණ්හාවසිකා. ‘‘තෙසං පී’’ති තෙසං වාදෙපි. තස්මිං ඛය නිරොධමත්තෙ අනන්තගුණා නාම නත්ථීති ඉමං වාදං විසොධෙතුං ‘‘නිබ්බානස්ස චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පටිපක්ඛවසෙන සිජ්ඣන්තී’’ති එතෙන වට්ටධම්මෙසු මහන්තං ආදීනවං පස්සන්තා එව තෙසං නිරොධෙ මහන්තං ගුණානිසංසං පස්සන්තීති දීපෙති. යෙ පන යථාවුත්තං ඛයනිරොධං පරමත්ථනිබ්බානන්ති න ජානන්ති, තෙසං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එවං ගුණපදානං ගම්භීරත්තා තංඛයනිරොධමත්තං අනන්තගුණානං වත්ථු න හොතීති මඤ්ඤන්ති. ඉදානි නිබ්බානං පරමං සුඛන්ති වුත්තං. කථං තං ඛයනිරොධමත්තං පරමසුඛං නාම භවෙය්‍යාති ඉමං වාදං විසොධෙතුං ‘‘සන්තිසුඛඤ්චනාමා’’තිආදි වුත්තං. අත්ථිභික්ඛවෙති සුත්තෙ. ‘‘නොචෙතං අභවිස්සා’’ති එතං අජාතං නොචෙ සන්තං විජ්ජමානං න භවෙය්‍ය. ‘‘නයිමස්සා’’ති න ඉමස්ස. පච්චක්ඛභූතං ඛන්ධපඤ්චකං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමස්සා’’ති වදති. නිස්සක්කත්ථෙ ච සාමිවචනං. ඉමස්මා ජාතා භූතා කතා සඞ්ඛතා සත්තානං නිස්සරණං නාම න පඤ්ඤායෙය්‍යාති යොජනා. පරත්ථපි එසනයො. එසනයො සබ්බෙසූතිආදීසු. දුච්චරිත ධම්මා නාම පච්චයෙ සති, ජායන්ති. අසති, න ජායන්තීති එවං ජාතං විය අජාතම්පි තෙසං අත්ථි. යදි ච අජාතං නාම නත්ථි. ජාතමෙව අත්ථි. එවංසති, අත්තනි දුච්චරිතානං අජාතත්ථාය සම්මාපටිපජ්ජන්තානංපි සබ්බෙ දුච්චරිත ධම්මා අත්තනි ජාතායෙව සියුං, නො අජාතා. කස්මා, අජාතස්ස නාම නත්ථිතායාතිආදිනා යොජෙතබ්බං.

In 'Here too,' etc., the connection is that there is this wearing away and cessation. Some, however, say that mere wearing away and cessation is not Nibbāna; it is merely a designation of non-existence. Refuting this, he says, 'It is not beneficial,' etc. 'Paññattirūpaṃ' means the nature of a designation. In the Pāli text, 'padahati' means makes effort firm. 'Pahitatta' is one whose self has been sent forth by this. 'Pahito' means striving. It is established in an irreversible state. Some also explain it as 'sent forth.' 'With the body' refers to the name-body. Those who act under the sway of craving are 'taṇhāvasikā.' 'Even in their view,' etc. To clarify this view that in that mere wearing away and cessation there are no infinite qualities, it is said, 'And of Nibbāna,' etc. 'By way of opposition, they succeed'—this shows that only those who see great danger in the states of the cycle of existence see great benefit in their cessation. But for those who do not understand the aforementioned wearing away and cessation as ultimate Nibbāna, there is nothing to be said. Thus, due to the profundity of the terms for qualities, they think that mere wearing away and cessation cannot be the basis for infinite qualities. Now, it is said that Nibbāna is the highest bliss. To clarify this view—'How can mere wearing away and cessation be called the highest bliss?'—it is said, 'And indeed, the bliss of peace,' etc. In the sutta, 'There is, bhikkhus.' 'Nocetaṃ abhavissā' means if this unborn were not existing, not present. 'Nayimassā' means not of this. Showing the five aggregates as directly experienced, he says, 'of this.' The genitive case is used in the sense of 'from'. The interpretation is: from this born, become, made, conditioned, there would be no escape for beings. The same method applies elsewhere. In 'This method applies to all,' etc. Evil deeds, when conditions are present, arise. When absent, they do not arise. Thus, for them, there is an unborn state just as there is a born one. But if there is no such thing as the unborn, and only the born exists, then even for those who practice rightly for the non-arising of evil deeds in themselves, all evil deeds would be born in themselves, not unborn. Why? Because there is no such thing as the unborn—this should be interpreted accordingly.

‘‘එත්තාවතා’’ති[Pg.229], අත්ථි භික්ඛවෙ අජාතංතිආදිනා පාළිවචනෙන. සබ්බෙසඞ්ඛාරා සමන්ති වූපසමන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාර සමථො. සබ්බෙ උපධයො එත්ථ නිස්සජ්ජන්ති අරියාජනාති සබ්බුපධිනිස්සග්ගො. ‘‘උපලබ්භමානො’’ති සන්තිලක්ඛණෙන ඤාණෙන උපලබ්භමානො. ‘‘එසිංසූ’’ති කත්වා එසනකිච්චස්ස සිඛාපත්තං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අධිගච්ඡිංසූ’’ති වුත්තං.

'Ettāvatā' refers to the Pāli statement beginning 'There is, bhikkhus, the unborn,' etc. 'All formations cease, subside here'—thus it is the stilling of all formations. 'All attachments are relinquished here by the noble ones'—thus it is the relinquishing of all attachments. 'Upalabbhamāno' means being found by the knowledge characterized by peace. Regarding 'Esiṃsu,' to show the highest attainment of the task of seeking, it is said, 'they attained.'

නිබ්බානසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Further Exposition on the Compendium of Nibbāna is concluded.

රූපසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Further Exposition on the Elucidation of the Compendium of Form is concluded.

7. සමුච්චයසඞ්ගහඅනුදීපනා

7. Further Exposition on the Compendium of Collections.

162. සමුච්චයසඞ්ගහෙ[Pg.230]. අත්තනො ආවෙණිකභූතෙන සාමඤ්ඤ ලක්ඛණෙනති ච සම්බන්ධො. අඤ්ඤාපදෙසෙන එව තදුභයලක්ඛණෙන සලක්ඛණානි නාම වුච්චන්තීති අධිප්පායො. ‘‘නිබ්බානස්සපි සරූපතො ලබ්භමානසභාවතා’’ති අඤ්ඤනිස්සය රහිතෙන ලබ්භමානසභාවතා. නනු නිබ්බානම්පි රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොතිආදිනා අඤ්ඤනිස්සයදස්සනං අත්ථි යෙවාති. දස්සනමත්තං අත්ථි. නිබ්බානං පන රාගාදීහි පටිබද්ධං න හොති. අථ ඛො තෙහි දූරතරං හොති. පටිපක්ඛතරං, පටිවිරුද්ධතරං. යඤ්හි රූපස්ස ඛයො වයො භෙදො අනිච්චාති වුත්තං. තත්ථ රූපස්ස උප්පජ්ජිත්වා ඛයො වුත්තොති සො රූපස්ස නිස්සිතො එව හොති. ඉධ පන රාගාදීනං පුන උප්පාදස්සපි අභාවො වුත්තොති සො රාගාදීසු අනිස්සිතො එව. න කෙවලං අනිස්සිතො. අථ ඛො තෙහි දූරතරො ච පටිපක්ඛතරො ච තෙසං පටිපක්ඛගුණෙහි ඉමස්සසිද්ධත්තාති. අනිප්ඵන්නරූපානිපි අධිප්පෙතානි එව තෙසම්පි ඛන්ධායතනධාතු සච්චෙසු සඞ්ගහිතත්තා.

162. In the Compendium of Collections. And the connection is through one's own unique characteristic and the common characteristic. The meaning is that those with specific characteristics are so called by another designation, referring to both characteristics. 'Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā' means the nature of being obtainable in its own form, without dependence on another. But indeed, is there not a view of dependence on another in Nibbāna, as the destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion, etc.? There is only the appearance of a view. But Nibbāna is not bound by lust, etc. Rather, it is far further from them. More opposed, more contrary. For what is said is the destruction, vanishing, breaking up, impermanence of form. There, the destruction of form is said after it has arisen—thus, it is dependent on form. Here, however, the non-arising even again of lust, etc., is said—thus, it is independent of lust, etc. Not only independent, but also far further from and more opposed to them, because this (Nibbāna) is established by qualities opposed to them. Unproduced forms are also meant, for they are included in the aggregates, sense bases, elements, and truths.

ආසවාදීසු. ‘‘පාරිවාසියට්ඨෙනා’’ති පරිවාසකරණට්ඨෙන. ‘‘මදනීයට්ඨෙනා’’ති මදනජනකට්ඨෙන. ‘‘පරිවාසං ගණ්හන්තී’’ති දොසවෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. පුන ‘‘පරිවාසං’’ති දුග්ගන්ධතාදිපරිවාසං. ‘‘ආසවභරිතමෙවා’’ති ආසවෙහි පූරිතමෙව. ‘‘ඡළාරම්මණානි දූසෙන්තී’’ති තානි සාසවාදිභාවං පාපෙන්තීති අධිප්පායො. ‘‘භවතො’’ති භූමිතො ඉච්චෙවත්ථො. අවධීයති පරිච්ඡින්දීයති එතස්මාති අවධි. අපාදානං වුච්චති. මරියාදො නාම පරියන්තපරිච්ඡෙදො. මරියාදමත්තභූතො ක්‍රියාවිසයො මරියාදවිසයො. අවධි නාම බ්‍යාපන විධානං, ක්‍රියා බ්‍යාපනස්ස විසයො අභිවිධිවිසයො. ‘‘යස්සා’’ති අවධි වත්ථුස්ස. ‘‘අත්තානං’’ති අවධිවත්ථුං. ‘‘බහිකත්වා’’ති සම්පත්තමත්තං කත්වාති අධිප්පායො. අවධිවිචාරණායං. ‘‘සද්දස්සා’’ති [Pg.231] භගවතො කිත්තිසද්දස්ස. ‘‘තං’’ති අවධිභූතං අත්ථං. ‘‘යසො’’ති කිත්තිසද්දො. ‘‘ඉතරං’’ති අනභිවිධිවිසයං බහි කත්වා පවත්තති.

In 'intoxicants,' etc. 'Pārivāsiyaṭṭhena' means by way of causing probation. 'Madanīyaṭṭhena' means by way of generating intoxication. 'Parivāsaṃ gaṇhanti' means they incur a serious offense. Again, 'parivāsaṃ' refers to probation due to foul smells, etc. 'Āsavabharitameva' means filled entirely with intoxicants. 'Chaḷārammaṇāni dūsenti' means they bring them to a state of being affected by intoxicants—this is the intended meaning. 'Bhavato' means simply 'from the ground.' A limit (avadhi) is that from which something is delimited or defined. It is called the ablative case. A boundary (mariyādo) is a concluding demarcation. The sphere of action that is merely a boundary is the sphere of the boundary. A limit (avadhi) is the act of pervading or prescribing; the sphere of the pervasion of action is the sphere of the inclusive limit. 'Yassā' refers to the object which is the limit. 'Attānaṃ' means the object which is the limit. 'Bahikatvā' means having made it merely reached—this is the intended meaning. In the examination of limits. 'Saddassā' refers to the sound of the Blessed One's fame. 'Taṃ' means the meaning which is the limit. 'Yaso' is the sound of renown. 'Itaraṃ' means what lies outside the sphere of the inclusive limit—having excluded it, it proceeds.

කාමාසවාදීසු. ‘‘තන්නාමෙනා’’ති කාමනාමෙන. ‘‘තදාරම්මණා’’ති කාමධම්මාරම්මණා. ‘‘අයමත්ථො වා’’ති කාමීයතීතිආදිනා වුත්තො පච්ඡිමත්ථොව. ‘‘මහග්ගතකුසලධම්මා’’ති ඉධාධිප්පෙතං කම්මභවං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘තං නිබ්බත්තා’’ති තෙන නිබ්බත්තා. ‘‘තදාරම්මණා’’ති දුවිධභවාරම්මණා. ‘‘තණ්හා එවා’’ති භවතණ්හා එව. ‘‘භවො එවා’’ති භවාරම්මණතාය භවනාමිකා තණ්හා එව. ‘‘ඉමෙ එවා’’ති තණ්හාදිට්ඨි අවිජ්ජා එව. ‘‘පරිවුත්ථෙ සතී’’ති පරිවසිතෙ සති. ‘‘කාමවිසයා’’ති කාමධම්මවිසයා. ‘‘තස්මිං’’ති කාමාසවෙ. භවවිසයා මානාදයො පරිවුත්ථා එවාතිආදිනා යොජෙතබ්බං. තථා දිට්ඨිවිසයාති පදෙපි.

In 'the taint of sensual desires,' etc. 'Tannāmena' means by the name of desire. 'Tadārammaṇā' means having sensual phenomena as object. 'Ayamattho vā' refers to the latter meaning as explained by 'being desired,' etc. 'Mahaggatakusaladhammā' is said here intending karmic becoming. 'Taṃ nibbattā' means produced by that. 'Tadārammaṇā' means having the twofold becoming as object. 'Taṇhā eva' is craving for existence itself. 'Bhavo eva' means craving named 'becoming' because it has becoming as its object. 'Ime eva' are craving, views, and ignorance. 'Parivutthe sati' means when enveloped. 'Kāmavisayā' means the sphere of sensual phenomena. 'Tasmiṃ' refers to the taint of sensual desire. The sphere of existence, conceit, etc., should be interpreted as similarly enveloped. Likewise, the same applies in the case of the term 'sphere of views'.

‘‘අනස්සාසිකං කත්වා’’ති අස්සාසපස්සාසරහිතං කත්වා. ‘‘අවහනනට්ඨෙනා’’ති අජ්ඣොත්ථරිත්වා මාරණට්ඨෙන. අධොකත්වා මාරණට්ඨෙනාතිපි යුජ්ජති. ‘‘දුත්තරට්ඨෙනා’’ති තත්ථ පතන්තස්ස තරිතුං දුක්කරට්ඨෙන. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ආසවෙසු වුත්තනයෙන.

'Anassāsikaṃ katvā' means having made it devoid of inhalation and exhalation. 'Avahananaṭṭhena' means by way of overwhelming and killing. It can also be construed as 'by way of killing by pressing down.' 'Duttaraṭṭhena' means by way of being difficult to cross for one falling therein. 'Vuttanayena' means by the method stated in regard to the taints.

‘‘වට්ටස්මිං’’ති තිවිධවට්ටස්මිං. ‘‘භවයන්තකෙ’’ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිකෙ භවචක්කෙ. ‘‘ආමසනං’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති ‘‘තථා තථා කප්පෙත්වා ගහණ’’න්ති. ‘‘සාසනෙ’’ති පරියත්තිසාසනෙ තස්මිං තස්මිං සුත්තන්තෙ. ‘‘දිට්ඨියො දිට්ඨුපාදානං’’ති දිට්ඨිවත්ථූසු දළ්හග්ගාහට්ඨෙන දිට්ඨියො එව දිට්ඨුපාදානං. අත්තවාදුපාදානෙ. පරිකප්ප බුද්ධි නාම මිච්ඡාඤාණං වුච්චති. ‘‘ඉස්සර නිම්මිතං’’ති සකලලොකිස්සරෙන මහාබ්‍රහ්මුනා ආදිකප්පකාලෙ නිම්මිතං. ‘‘අධිච්ච සමුප්පන්නං’’ති අහෙතු අපච්චයා සමුප්පන්නං. ‘‘අච්චන්තසස්සතං’’ති භවපරම්පරාසු සස්සතං. ‘‘එකච්චසස්සතං’’ති භවවිසෙසං පත්වා එකච්චානං සත්තානං සස්සතං. ‘‘උච්ඡින්නං’’ති යත්ථකත්ථචි පරම්මරණා උච්ඡින්නං. පුරාණඤ්චකම්මං පරික්ඛීණං, නවඤ්චකම්මං අකතං. එවං සංසාර සුද්ධීතිආදිනා [Pg.232] ගහණන්ති අත්ථො. සන්තො කායො සක්කායො. ‘‘සන්තො’’ති පරමත්ථතො විජ්ජමානො. ‘‘කායො’’ති රූපකායො, නාමකායො. අත්තනො අත්තනො කායො වා සක්කායො. පච්චත්තකායො, පාටිපුග්ගලික කායොති වුත්තං හොති. යථාවුත්තකාය ද්වයමෙව. සක්කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි. තත්ථ ‘‘සක්කායෙ දිට්ඨී’’ති පුබ්බන්තාපරන්ත කප්පිකානං විය පුබ්බන්තා පරන්තෙඅචින්තෙත්වා සබ්බසත්තානංපි අත්තනො ඛන්ධෙසු එව ‘රූපං මෙ අත්තාති වා’ අත්තා මෙ රූපවාති වා, අත්තනි මෙ රූපන්ති වා, රූපස්මිං මෙ අත්තාති වා, එවමාදිනා ධම්මතා සිද්ධා දිට්ඨීති වුත්තං හොති. ‘‘අස්සුතවා’’ති ඛන්ධදෙසනාදිකෙ සුඤ්ඤතධම්මප්පටිසං යුත්තෙ දෙසනා ධම්මෙ අස්සුත පුබ්බත්තා නත්ථි සුතං එතස්සාති අස්සුතවා. ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ලොකියමහාජනො. තත්ථ පරියාපන්නො පන එකපුග්ගලොපි පුථුජ්ජනොත්වෙව වුච්චති. සො සුතවාපි අත්ථි, අස්සුතවාපි අත්ථි. ඉධ අස්සුතවා අධිප්පෙතො. අරිය පුග්ගලො පන තත්ථ පරියාපන්නො න හොති. අහන්තිවා, මමාති වා, මයීති වා, මෙති වා, පරාමසන පදානි නාම. ‘‘සෙසධම්මෙවා ගහෙත්වා’’ති රූපතො අවසෙසෙ නාමක්ඛන්ධ ධම්මෙ අත්තා මෙති ගහෙත්වා වා. ‘‘ධම්ම මුත්තකං වා අත්තානං ගහෙත්වා’’ති පඤ්චක්ඛන්ධධම්මවිමුත්තං පරිකප්පසිද්ධං අත්තානං වා ගහෙත්වා. චතස්සො අවත්ථා යස්සාති චතුරාවත්ථිකා. වෙදනාය සම්භොගරසත්තා ‘‘සංභුඤ්ජිං’’ති වුත්තං. ‘‘සුඛිතො’’ති සුඛවෙදනාය සමඞ්ගීපුග්ගලො. ධම්මතො ඛන්ධ පඤ්චකමෙව. තත්ථ පන සුඛවෙදනාපධානත්තා තථා සමනුපස්සන්තො වෙදනං අත්තාති සමනුපස්සති නාම. ‘‘සමූහතො ගහෙත්වා’’ති අහමස්මි, අහං එකො සත්තොතිආදිනා සමූහතො. ‘‘වත්ථූ’’ති පඤ්චක්ඛන්ධා වුච්චන්ති. ඤාතපරිඤ්ඤාදිවසෙන අපරිඤ්ඤාතානි වත්ථූනි එතෙහීති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා. එකමුහුත්තමත්තෙපි කාලෙ. රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීතිආදිකං චතුරාවත්ථං සන්ධාය ‘‘කදාචි අත්තතො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අත්තනිමිත්තං’’ති අභික්කමනාදීසු කායවචීමනො ක්‍රියාසු අහං අභික්කමාමි, අහං පටික්කමාමීතිආදිනා චිත්තෙ දිස්සමානා අත්තච්ඡායා වුච්චති.

'In the round' means in the threefold round. 'In the cycle of existence' means in the wheel of existence beginning with ignorance and formations. 'Grasping': the meaning of the word is shown as 'taking by conceiving in various ways.' 'In the Dispensation' means in the scriptural Dispensation, in this or that discourse. 'Views are the clinging to views' means that views themselves are the clinging to views, in the sense of a firm grasp on the objects of views. In the clinging to a doctrine of self. The intellect of imagination is called wrong knowledge. 'Created by a lord' means created by the great Brahmā, the lord of the entire world, at the beginning of the aeon. 'Arisen without cause' means arisen without cause or condition. 'Absolutely eternal' means eternal throughout the succession of existences. 'Partially eternal' means eternal for certain beings who have attained a particular state of existence. 'Annihilated' means annihilated after death, somewhere or other. Old kamma is exhausted, and new kamma is not made. This is the meaning of the grasping such as, 'Thus there is purification of saṃsāra.' The existing body is the personal identity. 'Existing' means existing in the ultimate sense. 'Body' means the form-body and the name-body. Or, one's own body is the personal identity. It is said to be the individual body, the personal body. It is just the two kinds of bodies as mentioned. A view regarding the personal identity is the personal-identity view. Here, 'a view regarding the personal identity' means, like those who speculate about the past and future, without considering the past and future, for all beings, regarding their own aggregates as 'form is my self,' or 'my self has form,' or 'form is in me,' or 'I am in form,' and so on—such a naturally established view is what is meant. 'The uninstructed' means one who has not heard the teachings on the aggregates and so on, which are connected with the doctrine of emptiness. Because they have not heard before, they have no learning—thus, 'uninstructed.' 'Ordinary person' means the great worldly populace. However, even a single individual included therein is called an 'ordinary person.' Among them, there is the learned and there is the uninstructed. Here, the uninstructed is intended. But a noble person is not included therein. 'I am,' 'mine,' 'in me,' or 'my' are called terms of appropriation. 'Taking the remaining phenomena' means taking the remaining mental-aggregate phenomena apart from form as 'my self.' 'Or taking the self as separate from phenomena' means taking a self, established by imagination, as separate from the phenomena of the five aggregates. That which has four states is fourfold. Because of the taste of experiencing feeling, it is said, 'I enjoyed.' 'Happy' means a person endowed with pleasant feeling. From the point of view of the Dhamma, there are only the five aggregates. However, since pleasant feeling is predominant there, one who perceives thus is said to perceive feeling as self. 'Taking as a whole' means taking as 'I am,' 'I am a single being,' and so on. 'Bases' refers to the five aggregates. Those by whom the bases are not fully understood by way of full understanding through knowledge, etc., are 'those with bases not fully understood.' Even for the duration of a single moment. With reference to the fourfold state, such as 'one perceives form as self,' it is said, 'sometimes as self,' and so on. 'The sign of self' is said to be the shadow of self appearing in the mind in bodily, verbal, and mental actions, such as 'I go forward,' 'I go back,' and so on.

‘‘කාමනට්ඨෙනා’’ති [Pg.233] ඉච්ඡනට්ඨෙන. ‘‘ඡන්දනට්ඨෙනා’’ති පත්ථනට්ඨෙන. ලීනභාවො නාම චිත්තචෙතසිකානං පටිකුටනං. ආපාදීයතෙ ආපාදනං. ලීනභාවස්ස ආපාදනන්ති විග්ගහො. ‘‘තන්දී’’ති ආලස්‍යං වුච්චති. ‘‘විජම්භිතතා’’ නාම කිලෙසවසෙන කායඞ්ගානං විජම්භනං සමිඤ්ජනප්පසාරණාදිකරණං. සා එව පච්චයො එතස්සාති විග්ගහො.

'In the sense of wanting' means in the sense of desiring. 'In the sense of intention' means in the sense of longing. The state of sluggishness is the shrinking of mind and mental factors. That which is brought about is a 'bringing about.' The analysis is: 'the bringing about of the state of sluggishness.' 'Torpor' is called laziness. 'Stretching' is the stretching of the body's limbs due to defilements, the performance of contracting, extending, and so on. The analysis is: 'That itself is the condition for this'.

අනුසයපදත්ථෙ. ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති උප්පජ්ජිතුං සක්කොන්ති. න පන එකන්තතො උප්පජ්ජන්ති. සන්තෙසුහි එකන්තතො උප්පජ්ජන්තෙසු අනුසයා නාම න හොන්ති සයනකිච්චස්සෙව අභාවතො. ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වා උප්පජ්ජිතුං පහොන්ති. පත්ථොදනො බහූනං ජනානං පහොතීතිආදීසු විය. පඤ්ඤත්තියොහි අසභාවධම්මජාතිකත්තා කාරණ ලාභෙපි උප්පජ්ජිතුං නප්පහොන්ති. ඉමෙ පන සභාවධම්මජාතිකත්තා කාරණ ලාභෙ සති උප්පජ්ජිතුං පහොන්තීති. එවඤ්හිසති, උප්පාදං අපත්තානංපි තෙසං පරමත්ථජාතිකතා සිද්ධා හොතීති. ‘‘සහ අනුසෙන්තී’’ති එකතො අනුසෙන්තීති වුත්තා කාමරාගානුසයො ච පටිඝානුසයො ච මානානුසයො ච දිට්ඨානුසයො ච විචිකිච්ඡානුසයො ච. ඉමෙසං සත්තානං සත්තසන්තානෙ අනුසයකිච්චමත්තං ඨපෙත්වා එකතො උප්පත්ති නාම නත්ථි. යදි එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං. ද්වාදසා කුසලචිත්තානි සත්තසන්තානෙ නිච්චකාලම්පි එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං. න ච උප්පජ්ජන්ති. තස්මා විඤ්ඤායති උප්පජ්ජනං නාම අප්පහීනට්ඨෙන උප්පජ්ජනාරහභාවො වුත්තොති. සෙන්තීති වත්වා තදත්ථං දස්සෙති ‘‘විසුං’’තිආදිනා. ‘‘අවුට්ඨිතා’’ති උප්පාදං අපත්තා. ‘‘තථාපවත්තා’’ති චාලනාකාරෙන පවත්තා. පුන ‘‘තථාපවත්තා’’ති ජවනසහජාතාකාරෙන පවත්තා. ‘‘යෙසං’’ති කාමරාගානුසයාදීනං. ‘‘ආවජ්ජනං’’ති ආවජ්ජනචිත්තං. ‘‘දමථං’’ති සුදන්තභාවං. ‘‘තථා පවත්තා’’ති චිත්තසන්තානානුසයනාකාරෙන පවත්තා. තාඅවත්ථා යෙසං තෙ තදවත්ථිකා. යදි තෙ උප්පාදං අපත්තා. එවංසති, තෙ පරමත්ථාපි නාම න භවෙය්‍යුන්ති චොදනං පරිහරති ‘‘තෙ පනා’’තිආදිනා. සචෙ තෙ කුසලාබ්‍යාකත චිත්තසන්තානම්පි අනුගතා. එවංසති, තෙ කුසලාබ්‍යාකතානි නාම [Pg.234] සියුන්ති චොදනං පරිහරති ‘‘න චා’’තිආදිනා. අථ තෙ එකන්ත අකුසලා සියුං. එවංසති, කුසලාබ්‍යාකතෙහි විරුද්ධා භවෙය්‍යුංති චොදනං පරිහරති ‘‘නාපී’’තිආදිනා. යදි උප්පාදං අපත්තා. එවංසති, කාලවිමුත්තා සියුන්ති ආහ ‘‘නාපිකාලත්තය විනිමුත්තා’’තිආදිං. ‘‘සානුසයෙ චිත්තසන්තානෙ’’ති සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චිත්තසන්තානෙ. ‘‘සහ මග්ගුප්පාදා’’ති මග්ගුප්පාදෙන සහෙව. ‘‘තත්ථ තත්ථ වුත්තො’’ති අට්ඨකථාටීකාසු වුත්තො. ‘‘අනාගතසාමඤ්ඤං’’ති අනාගතසදිසං. න එකන්ත අනාගතන්තිපි වදන්ති. කථං තෙ සඞ්ඛතජාතිකා හොන්තීති ආහ ‘‘තෙහි මග්ගෙ’’තිආදිං. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘අප්පහීනා’’ති මග්ගෙන අප්පහීනා. ‘‘තදවත්ථා’’ති උප්පජ්ජනාරහාවත්ථා. ‘‘තං සභාවත්තා’’ති කාමරාගාදි සභාවත්තා. ‘‘තථා වුච්චන්තී’’ති අනුසයාති වුච්චන්ති. අනාගතා නාම න හොන්ති. චිත්තසන්තානෙ වත්තමානභාවෙන සිද්ධත්තා. ‘‘හඤ්චි පජහතී’’ති යදිපජහති. ‘‘තෙනහී’’ති තතො එව. ‘‘රත්තො’’ති රාගසමඞ්ගී හුත්වා. ‘‘දුට්ඨො’’ති දොසසමඞ්ගී හුත්වා. ‘‘මුළ්හො’’ති මොහසමඞ්ගී හුත්වා පජහතීති දොසො ආපජ්ජතීති වුත්තං හොති. පරියුට්ඨාන පත්තානං රාගාදීනං. ‘‘මග්ගවජ්ඣං’’ති මග්ගෙන වධිතබ්බං. ‘‘උප්පන්නං’’ති පච්චුප්පන්නං. වත්තමානඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති වත්තමානුප්පන්නං. ‘‘භුත්වා’’ති ආරම්මණං පරිභුඤ්ජිත්වා. විගච්ඡතීති විගතං. භුත්වා විගතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති භුත්වා විගතුප්පන්නං. විපච්චනත්ථාය ඔකාසං කරොන්තීති ඔකාසකතං. ඔකාසකතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති ඔකාසකතුප්පන්නං. සමුදාචාරො වුච්චති භිය්‍යො පවත්තනං. සමුදාචාරො ච සො උප්පන්නඤ්චාති සමුදාචාරුප්පන්නං. ඛන්ධපඤ්චක සඞ්ඛාතං භූමිං ලභතීති භූමිලද්ධං. භූමිලද්ධඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති භූමිලද්ධුප්පන්නං. ආරම්මණං අධිකතරං ගණ්හාතීති ආරම්මණාධිග්ගහිතං. ආරම්මණාධිග්ගහිතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං. මහග්ගතජ්ඣානෙන අවික්ඛම්භිතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං. මග්ගෙන අසමුග්ඝාටිතඤ්ච තං උප්පන්නඤ්චාති අසමුග්ඝාටිතුප්පන්නං. එවං මග්ගවජ්ඣානං අනුසයානං උප්පන්නභාවෙන වුත්තත්තා පච්චුප්පන්නතා [Pg.235] පරියායොව තෙසං වත්තබ්බොති. ‘‘සෙක්ඛා’’ති සත්තසෙක්ඛපුග්ගලා.

In the section on latent tendencies: “They arise” means they are capable of arising. However, they do not invariably arise. If they were to invariably arise when present, they would not be called latent tendencies, because their function of lying dormant would be absent. Or, “they arise” means they are able to arise, just as in expressions like “Patthodana is able to provide for many people.” For concepts, being of the nature of non-intrinsic phenomena, are unable to arise even when a cause is present. But these, being of the nature of intrinsic phenomena, are able to arise when a cause is present. Thus, even though they have not actually arisen, their nature as an ultimate reality is established. “They lie dormant together” means they lie dormant simultaneously—namely, the latent tendency of sensual desire, the latent tendency of aversion, the latent tendency of conceit, the latent tendency of wrong view, and the latent tendency of doubt. For these seven, apart from their function of lying dormant in the continuity of beings, there is no simultaneous arising. If they were to arise simultaneously, the twelve unwholesome consciousnesses would always arise together in the continuity of beings. But they do not so arise. Therefore, it is understood that “arising” refers to their potential to arise due to not being abandoned. Having stated “they lie dormant,” the meaning is further clarified with “separately,” etc. “Not having arisen” means not having reached the point of arising. “Persisting in such a way” means persisting in a manner of agitation. Again, “persisting in such a way” means persisting in a manner co-arisen with impulsion. “Of those” refers to the latent tendencies of sensual desire, etc. “Attention” means the advertence consciousness. “Taming” means the state of being well-tamed. “Persisting in such a way” means persisting in the manner of latent tendencies in the continuity of consciousness. Those who are in that state are so-called. If they had not reached the point of arising, then they would not be ultimate realities. This objection is addressed with “but those,” etc. If they were to follow even the continuity of wholesome or indeterminate consciousness, then they would be wholesome or indeterminate. This objection is addressed with “nor,” etc. If they were exclusively unwholesome, then they would be opposed to wholesome and indeterminate states. This objection is addressed with “nor indeed,” etc. If they had not arisen, then they would be free from time. This is stated with “nor indeed are they free from the three times,” etc. “In a continuity of consciousness with latent tendencies” refers to the continuity of consciousness of trainees and ordinary people. “Together with the arising of the path” means simultaneously with the path's arising. “Stated here and there” means stated in the commentaries and sub-commentaries. “Similar to the future” means resembling the future. They do not say it is absolutely future. How are they of the nature of conditioned phenomena? This is explained with “by those paths,” etc., in the Vibhāvanī text. “Not abandoned” means not abandoned by the path. “In that state” means in the state of being capable of arising. “Due to their intrinsic nature” means due to the intrinsic nature of sensual desire, etc. “Thus, they are called” means they are called latent tendencies. They are not called “future,” because they are established by their presence in the continuity of consciousness. “If one abandons” means if one were to abandon. “Therefore” means for that very reason. It is said that the fault arises that one abandons them while being lustful, hateful, or deluded. This is said regarding lust, etc., that has reached the state of obsession. “To be struck down by the path” means to be destroyed by the path. “Arisen” means presently occurring. That which is both present and arisen is ‘presently-arisen.’ “Having enjoyed” means having experienced the object. “It departs” means it has gone. That which has been enjoyed, has departed, and is arisen is ‘enjoyed-departed-arisen.’ “They make an opportunity for ripening” means an opportunity has been made. That which has had an opportunity made for it and is arisen is ‘opportunity-made-arisen.’ “Transgression” refers to repeated occurrence. That which is a transgression and is arisen is called ‘transgression-arisen.’ “Obtaining the ground designated as the five aggregates” means acquiring the basis. That which has acquired a basis and is arisen is called ‘basis-acquired-arisen.’ “Taking a more intense object” means seizing a stronger object. That which has seized a stronger object and is arisen is called ‘object-seized-arisen.’ That which is not suppressed by the sublime jhāna and is arisen is called ‘unsuppressed-arisen.’ That which is not uprooted by the path and is arisen is called ‘un-uprooted-arisen.’ Thus, because the latent tendencies to be struck down by the path are described in terms of their arisen state, their presentness is only a conventional way of speaking about them. “Trainees” refers to the seven types of persons in training.

ඔරම්භාගො වුච්චති කාමලොකොචෙව පුථුජ්ජනභාවො ච. ඔරම්භාගෙ සන්දිස්සන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධංභාගො වුච්චති මහග්ගතභාවොචෙව අරියභාවො ච. උද්ධංභාගෙ සන්දිස්සන්තීති උද්ධංභාගියානි. තත්ථ. කාමච්ඡන්දො, බ්‍යාපාදො,ති ඉමානි ද්වෙසං යොජනානි කාමලොකසඞ්ඛාතෙ ඔරම්භාගෙ එව සන්දිස්සන්ති. දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසො,ති ඉමානි තීණි පුථුජ්ජනභාව සඞ්ඛාතෙ. සෙසානි පන පඤ්ච මහග්ගතභාවසඞ්ඛාතෙ ච අරියභාවසඞ්ඛාතෙච උද්ධංභාගෙපි සන්දිස්සන්ති. අථවා. පුරිමානි පඤ්චයස්ස තානි මග්ගෙන අප්පහීනානි, තං උපරිභවග්ගෙ ඨිතංපි කාමලොකසඞ්ඛාතං ඔරම්භාගං ආකඩ්ඪන්ති, තස්මා ඔරම්භාගාය සංවත්තන්තීති ඔරම්භාගියානි. පච්ඡිමානි පඤ්ච යස්ස තානි අප්පහීනානි, තං කාමලොකෙ ඨිතංපි උද්ධංභාගං ආකඩ්ඪන්ති, තස්මා උද්ධංභාගාය සංවත්තන්තීති උද්ධංභාගියානි. තත්ථහි ද්වෙරූපාරූපරාගා එකන්තෙන මහග්ගතභාවං ආකඩ්ඪන්තියෙව. මානො ච උද්ධච්චඤ්ච අවිජ්ජාචාති ඉමානි ච රූපාරූපරාගසහගතානි හුත්වා ආකඩ්ඪන්ති. ඔරං හෙට්ඨිමං කාමලොකං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධං රූපාරූපලොකං භජන්තීති උද්ධංභාගියානීතිපි වණ්ණෙන්ති. ‘‘ඉතරානි පනා’’ති ද්වෙ ඉස්සා සංයොජන මච්ඡරියසංයොජනානි. ‘‘කමොපන ද්වින්නං පී’’ති ඉධ සඞ්ගහෙ ද්වින්නංපි අනුක්කමොපන.

The lower portion is called the realm of sensuality and the state of ordinary beings. Those that incline toward the lower portion are called lower fetters. The higher portion is called the sublime state and the state of noble ones. Those that incline toward the higher portion are called higher fetters. Herein, sensual desire and ill will—these two fetters are seen only in the lower portion, designated as the realm of sensuality. Wrong view, doubt, and adherence to rules and observances—these three are designated as the state of ordinary beings. But the remaining five are seen in the higher portion, designated as both the sublime state and the state of noble ones. Alternatively, the first five, when not abandoned by the path, drag one back to the lower portion, designated as the realm of sensuality, even if one is established in a higher sphere. Therefore, they lead to the lower portion and are called lower fetters. The latter five, when not abandoned, drag one toward the higher portion, even if one is established in the realm of sensuality. Therefore, they lead to the higher portion and are called higher fetters. Herein, craving for form and formlessness definitely drag one toward the sublime state. Conceit, restlessness, and ignorance, when associated with craving for form and formlessness, also drag one toward it. They are called lower fetters because they incline toward the lower realm of sensuality. They are called higher fetters because they incline toward the higher realms of form and formlessness—so they are described. "The others"—these are the two fetters of envy and avarice. "But what of the sequence of the two?" Here in this compilation, there is no sequence for them.

‘‘විබාධෙන්තී’’ති විහිංසන්ති. ‘‘උපතාපෙන්තිචා’’ති උපගන්ත්වා සන්තාපෙන්ති. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

"They harass" means they injure. "And they torment" means they approach and cause affliction. The rest here is easily understood.

අකුසලසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Compilation of Unwholesome States is finished.

163. මිස්සකසඞ්ගහෙ. ‘‘චිත්තප්පටිපාදනං චිත්තනියොජනං. ‘‘සුගති දුග්ගති විවට්ටසඞ්ඛාතාසු චා’’ති සුගතිභව දුග්ගති භවනිබ්බානසඞ්ඛාතාසු ච. නිබ්බානඤ්හි වට්ටතො ගිගතත්තා විවට්ටන්ති වුච්චති. ‘‘දස්සනාදීහි එවා’’ති දස්සනසඞ්කප්පනාදීහි එව. උජුගති නාම [Pg.236] හිතසුඛසංවත්තනිකා පවත්ති වුච්චති. වඞ්කගතිනාම අහිත දුක්ඛසංවත්තනිකා පවත්ති. ‘‘පථඞ්ගානී’’ති පථස්සමග්ගස්ස අඞ්ගානි. මග්ගොති ච උපායො වුච්චතීති ආහ ‘‘උපායඞ්ගානී’’ති. ‘‘ඉතරානී’’ති සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පාදීනි අඞ්ගානි. උජුගතියා ගමනස්ස උපායඞ්ගානි. ඉමෙපි චත්තාරො මග්ගඞ්ග ධම්මා ධම්මා නාම ආගතා. ‘‘තථා තථා පවත්තානං’’ති මුසාවාදාදිවසෙන පවත්තානං. ‘‘නා නාමග්ගොවා’’ති මිච්ඡාමග්ගො ච සම්මාමග්ගො ච.

163. In the Miscellany. "The production of thought, the application of thought." "In happy destinies, unhappy destinies, and what is enumerated as disentanglement" means: in happy existences, unhappy existences, and what is enumerated as Nibbāna. For Nibbāna is called 'disentanglement' because it has gone forth from the round of rebirth. "By seeing and so on" means: by seeing, by conception, and so on. A straight course is called the process that leads to welfare and happiness. A crooked course is the process that leads to harm and suffering. "Path factors" means: the factors of the path, the way. And the path is called a means; hence, it is said, "means factors." "The others" means: the factors such as right view and right intention. They are means factors for going on the straight course. These four path-factor dhammas are also included under the name of dhammas. "Of those occurring thus and thus" means: of those occurring by way of false speech and so on. "Various paths" means: the wrong path and the right path.

‘‘අත්තාධීනවුත්තිකෙ’’ති අත්තායත්තප්පවත්තිකෙ. අත්තනො ගති නාම චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං දස්සනාදි කිච්චමෙව වුච්චති. ‘‘ඉස්සරා අධිපතිනො’’ති ඉදං ආධිප්පච්චත්ථපාකටත්ථං වුත්තං. අත්ථො පන භාවප්පධානවසෙන ගහෙතබ්බො. ඉන්ද්‍රියං ඉස්සරියං ආධිප්පච්චන්තිහි ඉමෙ එකත්ථාති. ‘‘ඉත්ථාකාරානි’’ නාම ඉත්ථිලිඞ්ගපුරිසලිඞ්ගාදි. ‘‘අඤ්ඤථා අප්පවත්තියං’’ති ඉත්ථිසණ්ඨානෙ පුරිසලිඞ්ගාදීනං, පුරිසසණ්ඨානෙ ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනං අප්පවත්තියං. තෙනාහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. මනො විජානනකිච්චෙ සම්පයුත්තධම්මානං ඉස්සරො හොති අනඤ්ඤාභිභවනීයභාවෙන පවත්තනතොති සම්බන්ධො. එවං පරත්ථ. ‘‘ආරම්මණාධිමුච්චනෙ’’ති ආරම්මණෙ නිරාසඞ්කප්පවත්තියං. ‘‘ආරම්මණුපට්ඨානෙ’’ති චිත්තෙ බුද්ධගුණාධිකස්ස ආරම්මණස්ස උපට්ඨානෙ. ‘‘චතුසච්චධම්මො’’ති තෙන පුග්ගලෙන අනඤ්ඤාත පුබ්බො චතුසච්ච ධම්මො. අනඤ්ඤාත පුබ්බං අමතං වා පදං. අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමි ඉති පවත්තං ඉන්ද්‍රියන්ති සමාසො. පටිපන්නස්සාති පන අත්ථතො සිද්ධත්තා වුත්තං. ‘‘විප්පකතභාවෙනා’’ති අනිට්ඨඞ්ගතභාවෙන. පුනප්පුනං ජානනකිච්චයුත්තානං මජ්ඣෙ ඡන්නංසෙක්ඛානං. එතෙන අවසද්දස්සයාව සබ්බකිලෙසප්පහානා ජානනන්ති අත්ථං දීපෙති. පථම මග්ගෙන ඤාතං මරියාදං අනතික්කම්ම ජානනන්තිපි වණ්ණෙන්ති. ආජානිතත්ථාති අඤ්ඤාතාවී. අරහා ඛීණාසවො කතකිච්චො වුසිත බ්‍රහ්මචරියො. අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පරිනිට්ඨිත ආජානනකිච්චස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තබ්බිමුත්තී’’ති අත්තග්ගාහ විමුත්ති. ‘‘තස්මිං වා’’ති තස්මිං අත්තනිවා. ‘‘සංකිලිට්ඨො’’ති නානාකිලෙසෙහි සංකිලෙසිතො. ‘‘විප්ඵන්දිතො’’ති නානාසුඛදුක්ඛෙහි [Pg.237] සංකම්පිතො. ‘‘වොදානපත්තියා’’ති විසුද්ධිපත්තත්ථාය. ‘‘තායපටි පත්තියා’’ති කරණත්ථෙ, හෙතු අත්ථෙ වා කරණවචනං. ‘‘වොදානපත්තියා’’ති සාමිඅත්ථෙ සාමිවචනං.

‘Whose mode of being is dependent on oneself’ means ‘whose mode of occurrence is dependent on oneself.’ One’s own course is indeed called the function of seeing, etc., of the faculties like the eye. ‘Lords, masters’ is said to clarify the meaning of dominance. The meaning, however, should be understood with emphasis on the state of being. Faculty, sovereignty, dominance—these are synonymous. ‘Female forms’ refers to the female characteristic, the male characteristic, etc. ‘In the non-occurrence otherwise’ means: in the non-occurrence of male characteristics in a female form, or of female characteristics in a male form. Hence, it is said, ‘for thus,’ etc. The mind is the lord of associated phenomena in the function of cognizing, because it causes them to occur without being overpowered by others—this is the connection. So it is elsewhere. ‘In resolving upon an object’ means: in occurring without doubt regarding the object. ‘In the appearing of an object’ means: in the appearing in the mind of an object concerning the superior qualities of the Buddha. ‘The dhamma of the four truths’ means: the dhamma of the four truths not previously known by that person, or the deathless state not previously known. The faculty that proceeds with the thought, ‘I will know the unknown’—this is a compound. ‘Of one who has entered the path’ is said because the meaning is established by implication. ‘By the state of being incomplete’ means: by the state of not having reached completion. This refers to the six trainees, who are repeatedly engaged in the function of knowing. By this, it is shown that the meaning is ‘knowing up to the complete abandonment of all defilements.’ They also explain it as ‘knowing without transgressing the limit known through the first path.’ ‘In the sense of having known’ means: one who has known. The Arahant is one whose taints are destroyed, who has done what had to be done, who has lived the holy life. To show that ‘the faculty of one who has known’ is aññātāvindriya, it is said, ‘of one whose function of knowing is completed,’ etc. ‘Liberation from that’ means: liberation from grasping at a self. ‘Or in that’ means: in that self. ‘Defiled’ means: defiled by various corruptions. ‘Agitated’ means: shaken by various pleasures and pains. ‘For the attainment of purity’ means: for the purpose of attaining purity. ‘By that practice’ is the instrumental case in the sense of cause, or a term for cause in the sense of instrument. ‘For the attainment of purity’ is the genitive case in the sense of possession.

‘‘බලීයන්තී’’ති නාමධාතුනිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘බලසා කරොන්තී’’ති. ‘‘බලසා’’ති බලෙන. පරිතො සමන්තතො සෙන්ති පරිවාරෙන්තීති පරිස්සයා. අස්සද්ධස්ස භාවො අස්සද්ධියං. කොසජ්ජසඞ්ඛාතෙන පටිපක්ඛධම්මෙන. මුට්ඨා නට්ඨා සති යස්සාති මුට්ඨස්සති. මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං. ‘‘සෙසදුක ද්වයං’’ති අහිරිකදුකං හිරිදුකඤ්ච.

‘They become strong’ is a specification of the denominative verb. Hence, it is said, ‘they act with force.’ ‘With force’ means: by strength. They lie in wait all around, they encircle; thus, they are dangers (parissayā). The state of one without faith is faithlessness (assaddhiyaṃ). By the opposing dhamma designated as sloth. One whose mindfulness is lost, destroyed, is one with lost mindfulness (muṭṭhassati). The state of one with lost mindfulness is lost-mindedness (muṭṭhassaccaṃ). ‘The remaining two pairs’ means: the pair of shamelessness and the pair of moral shame.

ගහපති, ජායම්පතී, තිආදීසු විය පතිසද්දො සාමිඉස්සර පරියායොති ආහ ‘‘පතීති සාමිඉස්සරො’’ති. ‘‘පරෙසං’’ති සහජාතෙසු පරෙසං ඉන්ද්‍රියානං. ‘‘පරෙහී’’ති කම්මත්ථෙ කරණවචනං. පරෙ සහජාතෙ ඉන්ද්‍රිය ධම්මෙති අත්ථො. ‘‘අධිකො’’ති අධිකතරො. ‘‘අත්තාධීන වුත්තීනං’’ති අත්තායත්තවුත්තීනං. ‘‘ඡන්දාගමනවසෙන වා’’ති එත්ථ ආගච්ඡති ඵලං එතෙනාති ආගමනං. ආදිකාරණං, මූලකාරණං, පභවකාරණං. ඡන්දො එව ආගමනං ඡන්දාගමනං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ අතීතභවෙසූ’’තිආදිං. සම්පයුත්ත ධම්මෙ අත්තපරාධීනෙ කත්වාති සම්බන්ධො. මහොඝො තිණපණ්ණකසටෙ අත්තපරාධීනෙ කරොන්තො වියාති යොජනා. තත්ථ ‘‘අත්තපරාධීනෙ’’ති අත්තසඞ්ඛාතොපරො අත්තපරො. අත්තපරෙන අධීනා අත්තපරාධීනාති අත්ථො. ‘‘සෙසෙසුපී’’ති සෙසෙසු වීරිය චිත්ත වීමංසාධිපතීසුපි. එතෙන ‘වීරියමෙව අධිපති වීරියාධිපති. වීරියවතො කිං නාම කම්මං න සිජ්ඣතීති එවං පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන වා පුබ්බෙ අතීතභවෙසු සුට්ඨු ආසෙවිතවීරියාගමනවසෙන වා තෙසු තෙසු කල්‍යාණ පාපකම්මෙසු සම්පයුත්ත ධම්මෙ මහොඝො විය තිණපණ්ණකසටෙ අත්තපරාධීනෙ නිච්චං පග්ගහිතධුරෙකත්වා පවත්තං වීරිය’න්තිආදිනයං අතිදිසති. ‘‘පච්ඡිමා තයො ධම්මා’’ති වීරිය චිත්ත වීමංසා ධම්මා. පරවසෙපි වත්තන්ති, තදා තෙසං අධිපතිභාවො නත්ථීති චොදනා. අධිපති කිච්චං නාම ධුරවාහිතාති සම්බන්ධො. ‘‘තං තං කිච්ච විසෙසං [Pg.238] අනපෙක්ඛිත්වා’’ති චක්ඛුන්ද්‍රියං දස්සන කිච්චෙ ඉස්සරො, සොතින්ද්‍රියං සවන කිච්චෙතිආදීසු තං තං කිච්චවිසෙසං අපෙක්ඛති, තථා අනපෙක්ඛිත්වා. ‘‘විජානනාදි කිච්චං’’ති ‘මනො ආරම්මණ විජානනෙ’තිආදිනා වුත්තං සබ්බං ඉන්ද්‍රිය කිච්චං.

Just as in ‘householder’ (gahapati), ‘husband and wife’ (jāyampatī), and so on, the word ‘pati’ is a synonym for ‘master’ and ‘lord’; hence, it is said, ‘pati means master and lord.’ ‘Of others’ means: of the other co-arisen faculties. ‘By others’ is the instrumental case used in the sense of the object. The meaning is: the other co-arisen faculties and dhammas. ‘Superior’ means: more superior. ‘Of those whose mode of being is dependent on self’ means: of those whose mode of being is dependent on oneself. ‘Or by way of the coming of desire’: here, ‘coming’ (āgamana) is that by which a result comes. It is the initial cause, the root cause, the source cause. Desire itself is the coming, hence ‘the coming of desire.’ Therefore, it is said, ‘in past existences,’ etc. The connection is that it makes the associated dhammas dependent on itself. The application is like a great flood making grass, leaves, and rubbish dependent on itself. There, ‘attaparādhīne’ is explained: `attapara` is another (`para`) reckoned as self (`atta`). The meaning is ‘dependent (`adhīna`) on that `attapara`.’ ‘In the remaining cases as well’ means: in the remaining cases of energy, mind, and investigation as dominant factors. By this, the method is extended, as in: ‘Energy alone is the dominant factor, energy as the dominant factor. For one endowed with energy, what deed is not accomplished?’ Thus, either by way of previous volitional formations, or by way of the coming of energy well-cultivated in past existences, the energy that functions in those various good and evil deeds, making the associated phenomena dependent on itself like a great flood with grass, leaves, and rubbish, by constantly taking up the burden. ‘The last three dhammas’ means: the dhammas of energy, mind, and investigation. The objection is: they also occur under the control of another, and in that case, their state as a dominant factor does not exist. The connection is: the function of a dominant factor is to bear the burden. ‘Without regard to that particular function’ means that unlike the eye faculty, which is master in the function of seeing, or the ear faculty in the function of hearing, and so on—which thus regard a particular function—this acts without such regard. ‘The function of cognition, etc.’ refers to all the functions of the faculties stated in the passage beginning, ‘the mind in cognizing an object.’

භුසො හරන්ති වහන්තීති ආහාරා. ‘‘භුසො’’ති අතිරෙකතරන්ති අත්ථො. කථං පන භුසො හරන්තීති ආහ ‘‘සහජාතාදී’’තිආදිං. තෙතෙ පච්චය ධම්මා තෙතෙ පච්චයුප්පන්න ධම්මා චාති යොජනා. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමිස්සං පාළියං. ‘‘පච්චයාහාරො වා’’ති එත්ථ හෙතු ආරම්මණාදිකො සබ්බොපච්චයො පච්චයාහාරො නාම. ආහාර පච්චයොපන විසුං එකො පච්චයවිසෙසො. ‘‘පච්චයට්ඨෙනා’’ති හෙතු ආරම්මණාදි පච්චයට්ඨෙන. ‘‘ආහාරභූතා’’ති උපත්ථම්භනකිච්චවිසෙසභූතාති වුත්තං හොති. ‘‘කළීරඞ්කුරානං’’ති කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. ‘‘වඩ්ඪියා’’ති වඩ්ඪනත්ථාය. ‘‘ඨිතියා’’ති ඨිතත්ථාය. ඉමෙසත්තා වට්ටෙ පවත්තන්තීති සම්බන්ධො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘පක්ඛෙ වියූහිත්වා’’ති පක්ඛෙ සඤ්චාලෙත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘පක්ඛෙ’’ති වා පක්ඛෙහි වාතං බ්‍යූහිත්වා. ‘‘තදනුසයිතස්සා’’ති තස්මිං විපාක සන්තානෙ අනුසයි තස්ස. ‘‘විභාවෙත්වා’’ති පච්චක්ඛතො විභූතං පාකටං කත්වා. ‘‘අලභිත්වා’’ති චක්ඛුම්හි අලභිත්වා. අපස්සිත්වාති වුත්තං හොති. ‘‘තත්ථෙවා’’ති නිවාසට්ඨානෙ එව. ‘‘සම්පයුත්තා’’ති විඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තා. භවිංසු වඩ්ඪිං සූති භූතා. සම්භවං වුඩ්ඪිකාරණං එසන්ති ගවෙසන්තීති සම්භවෙසිනො. ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ‘යථා යවබීජානං වා සාලිබීජානං වා’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ‘‘ආහාරෙතී’’ති පවත්තෙති. ‘‘මනොසඤ්චෙතනාහාරො’’ති කුසලාකුසල කම්මභූතො මනොසඤ්චෙතනාහාරො. ‘‘තයො භවෙ’’ති තයො කාමභවාදිකෙ උපපත්තිභවෙ. ඨිතියාති ච අනුග්ගහායාති ච වුත්තං. ඉතරථා උප්පත්තියාති ච වුත්තං සියාති අධිප්පායො.

Food (āhārā) is so called because it carries or sustains heavily (bhuso haranti vahanti). ‘Bhuso’ means exceedingly or abundantly—that is the meaning. How does it carry heavily? It is explained as ‘co-arising, etc.’ The connection is: these are the conditioning factors and these are the phenomena arisen from conditions. ‘Here’ refers to this passage. ‘Or conditional food’ (paccayāhāro) means all conditions such as root cause, object, etc., are called conditional food. But food as a condition (āhāra paccayo) is a distinct type of condition. ‘Paccayaṭṭhenā’ means by way of being a condition, such as root cause or object. ‘Āhārabhūtā’ means serving the special function of support. ‘Kaḷīraṅkurānaṃ’ is the genitive case in the sense of the object of the action. ‘Vaḍḍhiyā’ means for growth. ‘Ṭhitiyā’ means for stability. The connection is that these beings continue in the cycle of existence. The rest here is easily understood. ‘Pakkhe viyūhitvā’ means stirring the wings. Or ‘pakkhe’ means dispersing the wind with the wings. ‘Tadanusayitassā’ refers to what lies latent in that resultant continuity. ‘Vibhāvetvā’ means making it clearly manifest. ‘Alabhitvā’ means not attaining in the eye, that is, not seeing. ‘Tatthevā’ means right there in the dwelling place. ‘Sampayuttā’ means associated with consciousness. ‘Bhaviṃsu vaḍḍhiṃ sūti bhūtā’ means they became the source of growth. ‘Sambhavesino’ means seeking the cause of becoming and growth. ‘Vuttanayenā’ refers to the method stated, such as ‘just as with barley seeds or rice seeds,’ etc. ‘Āhāretī’ means sustains. ‘Manosañcetanāhāro’ refers to volitional food consisting of wholesome or unwholesome kamma. ‘Tayo bhave’ means the three types of existence, such as sensual existence, etc., as rebirth-existences. ‘Ṭhitiyā’ (for stability) and ‘anuggahāyā’ (for support) are mentioned. The intention is that otherwise, ‘for arising’ (uppattiyā) would also be mentioned.

‘‘දුබ්බලකිච්චට්ඨානවත්ථුකත්තා’’ති දුබ්බලකිච්චත්තා දුබ්බලට්ඨානත්තා දුබ්බලවත්ථුකත්තා. ‘‘අභිනිපාත මත්තානි හොන්තී’’ති දස්සන සවනාදි මත්තානි [Pg.239] හොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘විතක්ක පච්ඡිමකං ඣානං’’ති ඣානානි නාම විතක්කස්ස පච්ඡානුගතං හොතීති අත්ථො. ‘‘තත්ථා’’ති තෙසුපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු. ‘‘තා’’ති වෙදනා එකග්ගතා. ‘‘තං’’ති ඣානකිච්චං. එකග්ගතා බලවතී න හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘මග්ගින්ද්‍රිය බලභාවායා’’ති මග්ගින්ද්‍රිය බලභාවත්ථාය. ලොකුත්තරවිපාකානි ජවනකිච්චානි ච සාධිපතිකානි ච හොන්තීති වුත්තං ‘‘තිභූමකානී’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ සුබොධං.

‘Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā’ means due to weak function, weak position, and weak basis. ‘Abhinipāta mattāni hontī’ means they become mere seeing, hearing, etc.—this is the meaning. ‘Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ’ means that the jhānas are so called because they follow after vitakka—that is the meaning. ‘There’ refers to those five consciousnesses. ‘Tā’ refers to feeling and one-pointedness. ‘Taṃ’ refers to the function of jhāna. The connection is that one-pointedness is not strong. ‘Maggindriya balabhāvāyā’ means for the purpose of the strength of the path-faculty. It is stated in ‘tibhūmakānī,’ etc., that the supramundane resultant and the functions of impulsion are also with their overlords. The rest here is easily understood.

මිස්සකසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the miscellaneous compilation is concluded.

164. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ. ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති එත්ථ පසද්දො පමුඛත්ථො පධානත්ථොති ආහ ‘‘පමුඛා පධානා හුත්වා’’ති. ඨාසද්දො ගතිනිවත්ති අත්ථොති ආහ ‘‘චිත්තගමනං නිවත්තෙත්වා පවත්තන්තී’’ති. ‘‘කායෙ අනුපස්සනා’’ති කායෙ පවත්තා අනුපස්සනා. පුනප්පුනං පස්සන්ති යොගිනො එතායාති අනුපස්සනා. කතමං පස්සන්තීති ආහ ‘‘අස්සාසපස්සාසාදිකස්සා’’තිආදිං. කථඤ්චතං පස්සන්තීති වුත්තං ‘‘තං තං කායභාවෙනා’’තිආදි. ඉදානි පුනප්පුන සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යාවා’’තිආදිමාහ. වෙදනානු පස්සනාදීසුපි එසෙවනයො. තං න සුන්දරං. කස්මා, සකලස්ස රූපකායස්ස අධිප්පෙතත්තා. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. යදි එවන්තිආදීසු. ‘‘ඉතරාපි සිද්ධා’’ති කායානුපස්සනාදයොපි සිද්ධා. කස්මා, ධම්මානුපස්සනාය අන්තොගධත්තා. ‘‘තථා අනුපස්සන්තස්සා’’ති රූප්පනලක්ඛණතො අනුපස්සන්තස්ස. ‘‘තං තං සමූහභූතරූපධම්මවසෙනා’’ති අස්සාසපස්සාසාදි සමූහභූතස්ස රූප ධම්මස්ස වසෙන. ‘‘සුභාදිවිපල්ලාසස්සා’’ති සුභ සුඛ නිච්චවිපල්ලාසස්ස. ‘‘ඔළාරිකස්සා’’ති සුපාකටවසෙන ඔළාරිකස්ස. ‘‘අත්තූපනිබන්ධා’’ති අත්තෙන උපනිබන්ධා, පටිබද්ධා.

164. In the Compendium of the Factors of Enlightenment. Here, regarding 'Satipaṭṭhāna,' the prefix 'pa' means 'foremost' and 'principal,' as it is said, 'being foremost, being chief.' The word 'ṭhāna' has the meaning of 'turning back movement,' as it is said, 'turning back the mind's movement and continuing.' 'Observation of the body' means observation occurring in the body. Yogis observe again and again through this, hence it is called 'anupassanā' (observation). What do they observe? It is said, 'the in-breath and out-breath, etc.' And how do they observe it? It is stated, 'that very bodily state,' etc. Now, explaining the meaning of 'again and again,' it is said, 'as long as,' etc. The same method applies to the observation of feelings, etc. That is not fitting. Why? Because the entire physical body is intended. The rest here is easily understood. In passages like 'if so,' etc., 'the others are also accomplished' means the observation of the body, etc., is also accomplished. Why? Because it is included within the observation of phenomena. 'Thus, for one who observes' means observing from the characteristic of being afflicted. 'By means of that very aggregate of material phenomena' refers to the in-breath, out-breath, etc., as the aggregate of material phenomena. 'Of the distortions such as beauty,' etc., means the distortions of beauty, pleasure, and permanence. 'Of the gross' means obviously gross. 'Bound up with the self' means bound up by the self, connected.

‘‘කාමං’’ති එකන්තෙන. උපසුස්සතූති සම්බන්ධො. ‘‘යන්තං’’ති ඣානාභිඤ්ඤා මග්ගඵලනිබ්බානං. ‘‘වීරියස්ස සණ්ඨානං’’ති වීරියගමනස්ස වීරියප්පවත්තනස්ස නිවත්තිවසෙන සණ්ඨානං. උප්පන්නසද්දෙන අතීත කිලෙසාපි [Pg.240] පච්චුප්පන්න කිලෙසාපි ගහෙතබ්බා හොන්තීති ආහ ‘‘අසුකස්මිං කාලෙ’’තිආදිං. ‘‘මය්හං උප්පන්නං’’ති ඉදානි උප්පන්නං. ‘‘පහානායා’’ති එත්ථ සමුච්ඡෙදප්පහානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අනුප්පාද ධම්මතාපාදනකරණත්ථං’’ති. තත්ථ අනුප්පාදො ධම්මො යෙසං තෙ අනුප්පාද ධම්මා. මග්ගෙන පහීනා අකුසල ධම්මා. අනුප්පාද ධම්මානං භාවොති විග්ගහො. අනුප්පාද ධම්මතාය ආපාදනං. තස්ස කරණන්ති සමාසො. ‘‘දිස්වා’’ති තෙසං උප්පත්ති වත්ථුං දිස්වා. ‘‘පච්චයසමුච්ඡින්දනත්ථං’’ති පච්චයභූතස්ස අනුසයස්ස සමුච්ඡින්දනත්ථං. ‘‘අපත්තා’’ති ඉදානි අපත්තා. ‘‘සමයෙ’’ති බුද්ධුප්පාදනවමක්ඛණෙ. ‘‘නියාමං න ඔක්කමන්තී’’ති අරියමග්ගසඞ්ඛාතං සම්මත්තනියාමං න ඔක්කමන්ති. නප්පවිසන්ති. කිලෙසෙහි අකොපෙතබ්බතාය අකුප්පො ධම්මො යස්සාති අකුප්ප ධම්මො. ඛීණාසවො. අකුප්ප ධම්මස්ස භාවො අකුප්ප ධම්මතා. අරහත්ත ඵලං. ‘‘තෙසං’’ති කුසලානං ධම්මානං. උප්පන්නානං පාපකානං පහානායාති කත්වා විසුද්ධිධම්මෙසු යොගං කරොන්තස්ස අනුක්කමෙන භාවනා කම්මෙ මත්ථකං පත්තෙආදිතො පට්ඨාය උප්පන්නාපි පාපකා පහිය්‍යන්ති. අනුප්පන්නාපි නුප්පජ්ජන්ති. අනුප්පන්නාපි කුසලා උප්පජ්ජන්ති. උප්පන්නාපි භාවනා පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. එසනයො අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදායාතිආදීසු. එවං චතූසු මුඛෙසු එකෙකමුඛෙනපි සම්මා පදහන්තස්ස සම්මප්පධානං චතුකිච්චසාධකං හොති. තෙනාහ ‘‘එතෙසු පනා’’තිආදිං.

'Kāmaṃ' means absolutely. 'Upasussatūti' is the connection. 'Yantaṃ' refers to jhāna, higher knowledge, path, fruition, and Nibbāna. 'Vīriyassa saṇṭhānaṃ' means the establishment of energy, the regulation of energy's application in terms of prevention. With the term 'uppanna,' both past and present defilements should be understood, hence it is said, 'at such a time,' etc. 'Mayhaṃ uppannaṃ' means now arisen. 'Pahānāyā' here refers to eradication, hence it is said, 'for the purpose of causing the state of non-arising.' There, 'anuppāda dhammā' refers to those things whose nature is non-arising, namely, unwholesome states abandoned by the path. The analysis is 'the state of non-arising things.' The compound is 'the causing of the state of non-arising.' 'Disvā' means having seen the basis for their arising. 'Paccayasamucchindanatthaṃ' means for the purpose of cutting off the conditions, the underlying tendencies. 'Apattā' means not yet attained. 'Samaye' refers to the moment of the Buddha's arising. 'Niyāmaṃ na okkamantī' means they do not enter the fixed course of rightness, which is the noble path; they do not enter. He whose nature is unshakable because he cannot be disturbed by defilements is called 'akuppa dhamma,' referring to one whose taints are destroyed. The state of being an 'akuppa dhamma' is 'akuppa dhammatā,' which is the fruit of arahantship. 'Tesaṃ' refers to wholesome things. Having made the abandonment of arisen unwholesome things, one who practices the path of purification gradually reaches the peak in the practice of development. From the beginning, even the arisen unwholesome things are abandoned. The unarisen unwholesome things do not arise. The unarisen wholesome things arise. The arisen wholesome things reach full development. This is the method regarding the prevention of unarisen unwholesome things, etc. Thus, in these four aspects, even by striving rightly in one aspect, the right effort accomplishes its fourfold function. Therefore, it is said, 'in these cases,' etc.

අභිවිසිට්ඨෙන ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණෙන ඤාතබ්බා සබ්බෙ පරමත්ථ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. ‘‘අභිඤ්ඤා සිද්ධී’’ති අභිජානන කිච්චසිද්ධි. විසුං විසුං පරිච්ඡින්දිත්වා ඤාතබ්බා චතුසච්ච ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා නාම. තෙහි දුක්ඛසච්ච ධම්මා පරිඤ්ඤාතබ්බභාවෙන, සමුදය සච්ච ධම්මා පහාතබ්බ භාවෙන, නිරොධසච්ච ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බ භාවෙන, මග්ගසච්ච ධම්මා භාවෙතබ්බභාවෙන ඤාතබ්බා හොන්තීති. ‘‘භාවනාසිද්ධී’’ති භාවනාකිච්ච සිද්ධි. තං සංයුත්තකෙ ඉමායපාළියා සමෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘විභඞ්ගෙ පනා’’ති ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ පන. ‘‘චිත්ත චෙතසිකරාසී’’ති සහ පුබ්බභාගභාවනාය උත්තරි මනුස්ස ධම්මපරියා පන්නා [Pg.241] චිත්තචෙතසිකරාසි. ‘‘තත්ථ පනා’’ති විභඞ්ගෙ තස්මිං උත්තරචූළභාජනීයෙ පන. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං සඞ්ගහෙ.

All ultimate realities, to be known by the distinguished knowledge of determining phenomena, are called 'directly knowable.' 'The accomplishment of direct knowledge' refers to the accomplishment of the function of directly knowing. The phenomena of the four noble truths, to be known by distinguishing them individually, are called 'fully understandable.' Of these, the phenomena of the truth of suffering are to be known as requiring full understanding, the phenomena of the truth of the origin as requiring abandonment, the phenomena of the truth of cessation as requiring realization, and the phenomena of the truth of the path as requiring development. 'The accomplishment of development' refers to the accomplishment of the function of development. This is connected in the Saṃyutta Nikāya by this Pāli passage. 'But in the Vibhaṅga' means in the Iddhipādavibhaṅga. 'The mass of mind and mental factors' refers to the mass of mind and mental factors included within the superior human states, along with the preliminary development. 'There, however' means in that Uttara Cūḷabhājanīya of the Vibhaṅga. 'Here' means in this compendium.

චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි නාම බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො. ධම්මෙ, සඞ්ඝෙ, අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතොති එවං වුත්තානි සොතාපත්තියා අඞ්ගානි. තත්ථ ‘‘අරියකන්තෙහී’’ති අරියජනෙහි කාමිතෙහි ඉච්ඡිතෙහි. ‘‘සීලෙහී’’ති පඤ්චනිච්චසීලෙහි, ආජීවට්ඨමකසීලෙහි වා. ‘‘සම්මප්පධානෙසූ’’ති සම්මප්පධානකිච්චෙසු.

The four factors of stream-entry are: possessing unwavering confidence in the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, and being endowed with virtues dear to the noble ones. Here, 'dear to the noble ones' means liked and desired by noble individuals. 'Virtues' refers to the five permanent precepts or the eight precepts including right livelihood. 'In the right efforts' refers to the activities of right effort.

‘‘සොළසහිකිච්චෙහී’’ති එකෙකස්මිං සච්චෙ චත්තාරි චත්තාරි කත්වා සොළසහි කිච්චෙහි. පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, තිආදීහි සොළසහි අත්ථෙහීති වුත්තං හොති. තෙ ච අත්ථා පරතො ආගමිස්සන්ති. සති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති වුත්තං, කථං පන සාසති සම්බොධිං සමුට්ඨාපෙතීති ආහ ‘‘සාහී’’තිආදිං. එසනයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසුපි. ‘‘තෙසු ධම්මෙසූ’’ති අජ්ඣත්තබහිද්ධා ධම්මෙසු. ‘‘ලීනසඞ්කොච කොසජ්ජපක්ඛං’’ති ලීනපක්ඛ සඞ්කොච පක්ඛකොසජ්ජ පක්ඛං. ධුරං සුට්ඨු පග්ගණ්හාති උක්ඛිපතීති ධුරසම්පග්ගහො. ‘‘ධුරං’’ති සමථධුරං විපස්සනා ධුරඤ්ච. ‘‘අරති උක්කණ්ඨ පක්ඛං’’ති අරතිපක්ඛ නිබ්බිදාපක්ඛං. ධම්මෙ රති ධම්මරති. ධම්මෙ නන්දී ධම්මනන්දී. ධම්මෙ ආරාමො ධම්මාරාමො. ‘‘සාරම්භො’’ නාම චිත්තවිහෙසා. ‘‘දරථො’’ නාම චිත්තසන්තාපො. සමාහිතො භික්ඛවෙ යථාභූතං පජානාති පස්සතීති වචනතො පඤ්ඤාය සමාධි පාදකතා පාකටාති වුත්තං ‘‘තස්සා’’තිආදිං. සමං අවිසමං අත්තනො කිච්චං වහති සීලෙනාති සමවාහී. සමවාහිස්ස භාවො සමවාහිතා.

'By the sixteen duties' means by sixteen duties, performing four for each truth. It is said with sixteen meanings, such as the meaning of oppression, the meaning of the conditioned, and so on. These meanings will appear later. It is said that mindfulness itself is an awakening factor. But how does it instruct and arouse awakening? This is explained with 'sā hi' and so on. This method applies to the remaining awakening factors as well. 'Among those phenomena' refers to internal and external phenomena. 'The side of sluggishness, contraction, and laziness' means the side of sluggishness, the side of contraction, and the side of laziness. One who properly takes up and lifts the burden is 'one who properly takes up the burden.' 'The burden' refers to the burden of serenity and the burden of insight. 'The side of discontent and dissatisfaction' means the side of discontent and the side of revulsion. Delight in the Dhamma is Dhamma-delight. Joy in the Dhamma is Dhamma-joy. Recreation in the Dhamma is Dhamma-recreation. 'Agitation' is mental disturbance. 'Distress' is mental affliction. Because of the statement, 'A bhikkhu who is concentrated understands and sees things as they really are,' it is shown that concentration is the basis of wisdom; this is clarified with 'of that' and so on. One who, by means of virtue, carries out one's own duty evenly and not unevenly is an 'even carrier.' The state of an even carrier is 'even carrying.'

සා පන චතුබ්බිධා හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්සා’’ති සම්මාදිට්ඨියා. ‘‘විසාඛා’’ති ආලපන පදං. ‘සබ්බෙ ලොකුත්තරෙ හොන්තී’ති වචනස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘තෙ පන සත්තතිංසප්පභෙදා’’තිආදිමාහ. න වට්ඨානානි අස්ස අත්ථීති නවට්ඨානිකං. ‘‘ලොකුත්තරෙ’’ති ලොකුත්තර චිත්තෙ. ‘‘අත්තප්පටිපක්ඛානං’’ති අත්තනා උජුප්පටිපක්ඛානං. ‘‘තෙ’’ති බොධිපක්ඛිය ධම්මා. එතෙන දස්සෙතීති [Pg.242] සම්බන්ධො. ‘‘කුණ්ඩලියා’’ති එවං නාමකං බ්‍රාහ්මණං ආලපති. ‘‘විජ්ජා’’ති මග්ගවිජ්ජා. ‘‘විමුත්තී’’ති ඵලවිමුත්ති.

The connection is: 'And that is fourfold.' 'Of that' means of right view. 'Visākhā' is a term of address. To show the connection with the statement 'all are supramundane,' he says, 'but those thirty-seven divisions,' and so on. It has no foundations for the round of existence, thus it is 'navaṭṭhānikaṃ' (without foundation in the round). 'Supramundane' means in a supramundane consciousness. 'Opposed to self' means directly opposed by oneself. 'Those' means the factors of awakening. The connection is: 'By this, he shows.' 'Kuṇḍaliya' addresses a brahmin of that name. 'Knowledge' means the knowledge of the path. 'Liberation' means the liberation of fruition.

බොධිපක්ඛියානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The elucidation of the factors of awakening is concluded.

165. සබ්බසඞ්ගහෙ. ‘‘පඤ්චරාසයො’’ති පඤ්චසඞ්ගහා. ‘‘අතීතාදිභෙදභින්නානං’’ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නභෙදෙන, අජ්ඣත්ත බහිද්ධාභෙදෙන, ඔළාරිකසුඛුමභෙදෙන, හීනපණීතභෙදෙන, දූරසන්තිකභෙදෙන ච භින්නානං. ‘‘උපපත්ති ද්වාරෙසූ’’ති චක්ඛාදි ද්වාරෙසු. ‘‘කම්මද්වාරෙසූ’’ති කායකම්මද්වාරාදීසු. ‘‘සඞ්ගම්මා’’ති සඞ්ගන්ත්වා. ‘‘සමාගම්මා’’ති සමාගන්ත්වා. ‘‘සාධාරණ කිච්චානි වා’’ති සබ්බිරියාපථෙහි සාධාරණ කිච්චානිවා. පාළිපාඨෙ. ‘‘කිඤ්චා’’ති කස්මා ච. ‘‘සඞ්ඛාරෙවදෙථා’’ති සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරා ඉති තුම්හෙ වදෙථ. ‘‘කිඤ්චසඞ්ඛතං’’ති කතමඤ්චසඞ්ඛතං. ‘‘රූපං රූපත්ථායා’’ති රූපවිකතියා ජාතත්ථාය රූපසඞ්ඛාතං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. උපභොගො නාම වත්ථාභරණාදිකො අන්තොභොගො. පරිභොගො නාම මඤ්චපීඨාදිකො බාහිර පරිභොගො. සම්පරායිකඤ්ච වෙදනන්ති අධිකාරො. සෙසෙසුපි සඤ්ඤාසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණෙසුපි. ‘‘දානං දානත්ථායා’’ති දානපුඤ්ඤස්ස ජාතත්ථාය. දානසඞ්ඛාතං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. අථවා දානස්ස අත්ථො දානත්ථො. ‘‘අත්ථො’’ති ච විපාකත්ථො ඵලත්ථො. දානවිපාකත්ථාය දානඵලත්ථාය දානපුඤ්ඤසඞ්ඛාතං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘අනුයුඤ්ජන්තා’’ති විපස්සනා කම්මං අනුයුඤ්ජන්තා. ‘‘තීසු ධම්මෙසු කිලමිස්සන්තී’’ති වුත්තං. කථං කිලමිස්සන්තීති ආහ ‘‘තථාහි යථා’’තිආදිං. ‘‘සුඛසඤ්ඤිතෙසු පටිසරණෙසූ’’ති චිත්තසාතචිත්තරති පටිලාභත්ථාය පටිසරණෙසු ආරම්මණෙසු. ‘‘තාහී’’ති සම්පත්තීහි. ‘‘තා’’ති සම්පත්තියො. පරමුක්කංසගතං සුඛසඤ්ඤිතට්ඨානං හොති. තස්මා තත්ථ දුක්ඛානුපස්සනාඤාණං අතිරෙකතරං පවත්තෙතබ්බන්ති තදත්ථාය භගවා තං වෙදනං විසුං එකං ඛන්ධං කත්වා ඛන්ධ [Pg.243] දෙසනං දෙසෙතීති අධිප්පායො. එසනයො පරත්ථපි. ‘‘ඤාණසම්මතං’’ති පුථුජ්ජනෙහි ඤාණසම්මතං. ‘‘පරමං අත්තානං කත්වා’’ති ලොකෙ විඤ්ඤුත්තං පරමං හොති, තස්මා විජානනං පරමං අත්තානං කත්වා. සෙසමෙත්ථ සුපාකටං. ‘‘යත්ථභුඤ්ජතී’’තිආදීසු. ‘‘යත්ථ භුඤ්ජතී’’ති යස්මිං භාජනෙ භුඤ්ජති. ‘‘යඤ්ච භුඤ්ජතී’’ති යඤ්ච භොජනං භුඤ්ජති. ‘‘යෙන ච භුඤ්ජතී’’ති යෙනබ්‍යඤ්ජනෙන භුඤ්ජති. ‘‘යො ච භොජකො’’ති සමීපෙ ඨත්වා පරිවෙසකො. ‘‘යො ච භුඤ්ජිතා’’ති යො ච භුඤ්ජකො.

165. In the Comprehensive Summary. 'Five heaps' means five collections. 'Divided by the distinction of past, etc.' means divided by the distinctions of past, future, and present; by the distinctions of internal and external; by the distinctions of gross and subtle; by the distinctions of inferior and superior; and by the distinctions of far and near. 'In the doors of arising' means in the eye door and other doors. 'In the doors of kamma' means in the door of bodily kamma, and so on. 'Saṅgammā' means 'having come together.' 'Samāgammā' means 'having fully come together.' 'Or common functions' means or common functions with all postures. In the Pāli text. 'Kiñcā' means 'and why?' 'Saṅkhārevadethā' means 'you say, "formations, formations."' 'Kiñcasaṅkhataṃ' means 'and what is conditioned?' 'Rūpaṃ rūpatthāyā' means: for the sake of the arising of the modification of form, they fashion the conditioned thing called 'form.' Enjoyment (upabhoga) is internal enjoyment, such as clothing and ornaments. Usage (paribhogo) is external usage, such as beds and chairs. 'And feeling related to the next life' is the topic. This also applies to the remaining aggregates of perception, formations, and consciousness. 'Dānaṃ dānatthāyā' means: for the sake of the arising of the merit of giving, they fashion the conditioned thing called 'giving.' Alternatively, the purpose of giving is 'dānattho.' And 'purpose' (attho) means the purpose of the result, the purpose of the fruit. The meaning is: for the sake of the result of giving, for the sake of the fruit of giving, they fashion the conditioned thing called 'the merit of giving.' This also applies to the rest. 'Applying oneself' means applying oneself to the work of insight. It is said, 'they will toil in three things.' How will they toil? He says, 'for indeed, just as,' and so on. 'In refuges perceived as pleasant' means in refuges, that is, in objects, for the sake of obtaining mental pleasure and mental delight. 'Tāhī' means 'with those attainments.' 'Tā' means 'those attainments.' It is a state perceived as pleasant that has reached the highest excellence. Therefore, the knowledge of the contemplation of suffering should be made to arise there to a greater degree; for that purpose, the Blessed One, having made that feeling a separate aggregate, taught the discourse on the aggregates—this is the intention. This method applies elsewhere too. 'Considered as knowledge' means considered as knowledge by ordinary people. 'Having made it the highest self' means: in the world, intelligence is supreme; therefore, having made knowing the highest self. The rest here is very clear. In 'where one eats,' and so on: 'Where one eats' means in which vessel one eats. 'And what one eats' means what food one eats. 'And with what one eats' means with what curry one eats. 'And who is the server' means the attendant standing nearby. 'And who is the eater' means the one who eats.

‘‘සාසවා එවා’’ති සාසවා නාම ලොකිය ධම්මා. ‘‘උස්සාහන්තා විය හොන්තී’’ති අබ්‍යාපාර ධම්මත්තා වුත්තං. න හි අබ්‍යාපාර ධම්මානං එකන්තෙන උස්සාහො නාම අත්ථි. ඵලස්ස නිබ්බත්තනතො ඵලත්ථාය උස්සාහන්තා විය හොන්තීති. ‘‘ආකිරිත්වා’’ති පත්ථරිත්වා. සෙසමෙත්ථ සුබොධං.

'Indeed with taints' means worldly phenomena are what is called 'with taints.' 'They are as if striving' is said because of their nature as non-active phenomena. For non-active phenomena do not absolutely have what is called 'striving.' Because a fruit is produced, they are as if striving for the sake of the fruit. 'Ākiritvā' means 'having spread out.' The rest here is easy to understand.

ධාතුසඞ්ගහෙ. ‘‘අත්තනො එව සභාවං’’ති අත්තනො සභාවං එවාතිපි යුජ්ජති. ‘‘ඊහා ච බ්‍යාපාරො චා’’ති අභික්කමාමි පටික්කමාමීතිආදිනා උස්සාහො ච, අභික්කමනාදි බ්‍යාපාරො ච. ‘‘න ච ජීවයොගා’’ති න ච ලොකියමහාජන සම්මතෙන ජීවෙන යුත්තා. අට්ඨකථාපාඨෙ. යායති එත්ථාති යන්තං. උදුක්ඛලං. යන්ත චක්කයට්ඨිනාම යන්ත චක්කසම්බන්ධා මුසලයට්ඨි. අරණී වුච්චති අග්ගිනිබ්බත්තකත්ථාය කතා ද්වෙ සාරඝටිකා. අධරාරණී නාම හෙට්ඨාරණී. උත්තරාරණී නාම උද්ධාරණී. ‘‘සල්ලමිවා’’ති කණ්ඩොවිය. ‘‘සූලමිවා’’ති විජ්ඣනකදණ්ඩො විය. ‘‘ආතුරාවියා’’ති තෙහිසල්ලසූලෙහි විද්ධගිලානා විය. අයථාභුච්ච නිමිත්තං නාම අයථාභූතං සත්තපුග්ගලාදිනිමිත්තං. ‘‘වනමිගො වියා’’ති තිණ රූපෙ පුරිස සඤ්ඤාලාභො වනමිගො විය. ‘‘අඞ්ගාරකාසුයං’’ති අඞ්ගාරකූපෙ. ‘‘නානාවිධුපද්දව නිමිත්තතො’’ති නානාවිධානං උපද්දවානං උප්පත්ති පච්චයතො. ‘‘වනමක්කටො වියා’’ති වනවානරො විය. දුක්ඛෙන දමනං අස්සාති දුද්දමනො. ‘‘අස්සඛළුඞ්කො’’ති දුට්ඨ අස්සො. ‘‘යත්ථ කාමනිපාතිතො’’ති යස්මිං යස්මිං ආරම්මණෙ පතිතුං කාමෙති ඉච්ඡති, තත්ථ තත්ථ නිපාතිතො. පුග්ගලවසෙ [Pg.244] අවත්තිත්වා ආරම්මණෙසු යදිච්ඡකං නිපතනතොති වුත්තං හොති. ‘‘රඞ්ගනටො වියා’’ති සමජ්ජනටකො විය. සභාවතො අත්ථි සංවිජ්ජතීති සන්තො. තථොති ච අවිතථොති ච අත්ථතො එකං. අඤ්ඤො පකාරො අඤ්ඤථා. නත්ථි අඤ්ඤථා අස්සාති අනඤ්ඤථං. දුක්ඛදුක්ඛං නාම කායිකදුක්ඛ චෙතසිකදුක්ඛං. ‘‘කම්මජානං’’ති විපාකක්ඛන්ධකටත්තා රූපානං. ‘‘උප්පත්තියා’’ති උප්පාදත්ථාය. ‘‘පගෙවා’’ති පුරෙතරමෙව. ‘‘උප්පන්නං පී’’ති උප්පන්නම්පි චක්ඛු. ‘‘පවත්තියා’’ති සන්තානට්ඨිතියා ඨිතත්ථාය. ‘‘පටිජග්ගන දුක්ඛං’’ති සොධන දුක්ඛං. පච්චයවෙකල්ලං නාම ආහාරච්ඡෙදාදිකං. නනු භිජ්ජනභයෙන පගෙව පච්චයසම්පාදනං නාම සඞ්ඛාර දුක්ඛමෙව සියාති. සච්චං. ඉධ පන ආසන්නෙ භිජ්ජනනිමිත්තං දිස්වා කතං පච්චය සම්පාදනං අධිප්පෙතං. ‘‘රක්ඛාවරණගුත්ති සංවිධාන දුක්ඛං’’ති නානාභයතො රක්ඛණස්ස ච ආවරණස්ස ච ගොපනස්ස ච සංවිධාන දුක්ඛං. ‘‘තදුභයෙන සහෙව සිජ්ඣතී’’ති කසිගොරක්ඛාදීනි සඞ්ඛාර කම්මානි වා රක්ඛාවරණ ගුත්තිසං විධානාදීනිවා කරොන්තානං තං දුක්ඛ දුක්ඛං තදුභයෙන දුක්ඛෙන සහෙව සිජ්ඣති. ‘‘තෙසං’’ති චක්ඛාදීනි අස්සාදෙන්තානං න මුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘පවත්ති නිරොධ භූතස්සා’’ති පවත්තියා නිරොධ භූතස්ස. ‘‘තං පජහති යෙවා’’ති තං ලොභං පජහතියෙව. ‘‘යාවදෙවා’’ති උපරිමපරියන්තෙන. අහං අස්මීති පවත්තො මානො අස්මිමානො. තස්ස සමුග්ඝාතනං සමුච්ඡින්දනං. ‘‘පරිඤ්ඤාතෙසූ’’ති තෙසු අනුසයිතාය තණ්හාය පහානවසෙන පරිඤ්ඤාතෙසු. ‘‘තබ්බිපරීතෙන පනා’’ති තතො විපරීතෙන පන. අස්මිමානස්ස අනධිට්ඨානභූතාතිආදි අත්ථෙන. අනින්ද්‍රියබද්ධ ධම්මා නාම පථවීපබ්බතාදීසු පවත්තා රූප ධම්මා.

In the Section on Elements. 'Attano eva sabhāvaṃ' means 'its own nature' is also fitting. 'Īhā ca byāpāro cā' refers to effort, such as 'I advance, I retreat,' and so on, and the activity of advancing, and so on. 'Na ca jīvayogā' means 'not connected to a soul (jīva) as understood by ordinary people.' In the commentary text: 'Yāyati etthāti' means 'a machine (yantaṃ).' 'Udukkhalaṃ' is a mortar. 'Yanta cakkayaṭṭhināma' means 'the pestle-rod connected to the machine's wheel.' 'Araṇī' is the name for two pieces of heartwood made for the purpose of producing fire. 'Adharāraṇī' means 'the lower araṇī.' 'Uttarāraṇī' means 'the upper araṇī.' 'Sallamivā' means 'like a dart,' i.e., 'like an arrow.' 'Sūlamivā' means 'like a stake,' i.e., 'like a piercing rod.' 'Āturāviyā' means 'like the sick pierced by those darts and stakes.' 'Ayathābhucca nimittaṃ' means 'an untrue sign,' such as the sign of a being or person, and so on. 'Vanamigo viyā' means 'like a wild deer,' i.e., 'like a wild deer that perceives a person in a figure made of grass.' 'Aṅgārakāsuyaṃ' means 'in a pit of coals,' i.e., 'in a pit of embers.' 'Nānāvidhupaddava nimittato' means 'from various signs of calamity,' i.e., 'from the causes of the arising of various calamities.' 'Vanamakkaṭo viyā' means 'like a forest monkey,' i.e., 'like a forest monkey.' 'Dukkhena damanaṃ assāti' means 'one whose taming is difficult,' hence 'duddamano.' 'Assakhaḷuṅko' means 'a vicious horse,' i.e., 'a wicked horse.' 'Yattha kāmanipātito' means 'wherever it desires or wishes to fall upon an object, there it is cast.' It means that, not acting according to a person's will, it falls wherever it wants among objects. 'Raṅganaṭo viyā' means 'like a stage actor,' i.e., 'like an actor in an assembly.' 'Sabhāvato atthi saṃvijjatīti santo' means 'existing by nature, it truly exists,' hence 'santo.' 'Tathoti ca avitathoti ca atthato ekaṃ' means 'thus' and 'not otherwise' are one in meaning. 'Añño pakāro aññathā' means 'another kind is otherwise.' 'Natthi aññathā assāti anaññathaṃ' means 'there is no other way for it,' hence 'anaññathaṃ.' 'Dukkhadukkhaṃ' means 'the suffering of suffering,' i.e., 'bodily suffering and mental suffering.' 'Kammajānaṃ' refers to 'born of kamma,' i.e., 'material forms due to being included in the resultant aggregates.' 'Uppattiyā' means 'for arising,' i.e., 'for the purpose of production.' 'Pagevā' means 'even before,' i.e., 'even earlier.' 'Uppannaṃ pī' means 'even the arisen,' i.e., 'even the arisen eye.' 'Pavattiyā' means 'for continuity,' i.e., 'for the sake of the duration of the continuity.' 'Paṭijaggana dukkhaṃ' means 'the suffering of upkeep,' i.e., 'the suffering of maintenance.' 'Paccayavekallaṃ' means 'deficiency of conditions,' such as deprivation of food, and so on. But isn't the preparation of conditions even before, due to the fear of breaking, just the suffering of volitional formations? True. But here, the preparation of conditions done after seeing the sign of imminent breaking is intended. 'Rakkhāvaraṇagutti saṃvidhāna dukkhaṃ' means 'the suffering of the arrangement of protection, shielding, and guarding from various dangers.' 'Tadubhayena saheva sijjhatī' means 'it is achieved only with both,' i.e., when performing volitional actions such as farming and cattle-rearing, or arranging protection, shielding, and guarding, that suffering of suffering is achieved only with both those sufferings. 'Tesaṃ' relates to 'those who are indulging in the eye, and so on, are not freed.' 'Pavatti nirodha bhūtassā' means 'of that which has become the cessation of continuity.' 'Taṃ pajahati yevā' means 'he abandons it indeed,' i.e., 'he abandons that greed indeed.' 'Yāvadevā' means 'only up to,' i.e., 'up to the highest limit.' 'Ahaṃ asmīti pavatto māno asmimāno' means 'the conceit 'I am' is the conceit that proceeds as 'I am.' Its eradication is its destruction. 'Pariññātesū' means 'in what is fully understood,' i.e., 'in what has been fully understood by the abandoning of the underlying craving.' 'Tabbiparītena panā' means 'but by the opposite,' i.e., 'by what is opposite to that.' It has the meaning of not being a basis for the conceit 'I am,' and so on. 'Anindriyabaddha dhammā' refers to 'things not bound by faculties,' i.e., 'material phenomena occurring in earth, mountains, and so on.'

සත්තෙ අනුක්කණ්ඨමානෙ කරොතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඉතී’’ති තස්මා. තෙසං සත්තානං. දුජ්ජහො නාම නත්ථි. තස්මා ලොභොයෙව දුක්ඛසමුදයාරිය සච්චං නාමාති යොජනා. සාසවා කුසලා කුසල ධම්මා සමුදයසච්චං නාම, දුක්ඛ සච්චභූතානං විපාකක්ඛන්ධකටත්තා රූපානං සමුදයත්තා සංවඩ්ඪනත්තා. මූලභාවෙන වුත්තා [Pg.245] ‘අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා’තිආදීසු. ‘‘නන්දනසදිසං’’ති දෙවලොකෙ නන්දනවනුය්‍යානසදිසං. ‘‘ආදිපභවපධානභූතා’’ති දුක්ඛ ධම්මානං ආදිභූතා, පභවභූතා, පධානභූතා. ‘‘පභවභූතා’’ති ච පථමුප්පත්තිහෙතුභූතා. ‘‘තෙසං’’ති දුක්ඛ ධම්මානං.

The connection is: it makes beings not weary. 'Itī' means 'therefore.' For those beings. There is nothing called 'difficult to abandon.' Therefore, craving itself is called the noble truth of the origin of suffering—this is the connection. Tainted wholesome and unwholesome states are called the truth of origin because they are the cause of the arising and growth of the resultant aggregates and material forms which are the truth of suffering. They are mentioned as the root cause in statements like 'conditioned by ignorance are volitional formations,' and so on. 'Nandanasadisaṃ' means 'like the Nandana grove,' i.e., 'like the Nandana pleasure grove in the deva world.' 'Ādipabhavapadhānabhūtā' means 'being the beginning, origin, and principal cause,' i.e., 'being the primary cause, the origin, and the principal cause of the phenomena of suffering.' 'Pabhavabhūtā' means 'being the origin,' i.e., 'being the initial cause of arising.' 'Tesaṃ' refers to 'of them,' i.e., 'of the phenomena of suffering.'

‘‘කත්ථචී’’ති කාමභවාදීසු කිස්මිඤ්චිභවෙ. ‘‘කදාචී’’ති අතීතාදිකාලෙසු කිස්මිඤ්චිකාලෙ. ‘‘කෙසඤ්චී’’ති දෙවමනුස්සාදීසු සත්තෙසු කෙසඤ්චිසත්තානං. ‘‘කුතොචී’’ති බහූසුකාරණෙසු කුතොචිකාරණා. ‘‘කථඤ්චී’’ති කෙනචිපකාරෙන.

'Katthacī' means 'somewhere,' i.e., 'in any existence, such as the realm of sensual desire, and so on.' 'Kadācī' means 'sometime,' i.e., 'at any time, such as past times, and so on.' 'Kesañcī' means 'for some,' i.e., 'for some beings among gods, humans, and so on.' 'Kutocī' means 'from some cause,' i.e., 'from some cause among many causes.' 'Kathañcī' means 'in some way,' i.e., 'in some manner or way.'

‘‘පරිණාමො’’ති පරිණමනං අඤ්ඤථාභාවො. ‘‘තං සමඞ්ගීනං’’ති තෙහි චක්ඛාදීහි සමඞ්ගීනං පුග්ගලං. පාළිපාඨෙ. ‘‘ආදිත්තං’’තිආදීපිතං සමුජ්ජලන්තං. ‘‘කෙනා’’ති කරණභූතෙන කෙන අග්ගිනා. තථා අරියමග්ගො විපරිණාම ධම්මො ච හොති. සොවිපරිණාම දුක්ඛෙනපි පුග්ගලං භුසං පීළෙතියෙවාති යොජනා. ‘‘නා’’ති න සියා. සමනං වූපසමනං සන්ති. සබ්බදුක්ඛානං සන්තීති විග්ගහො. සබ්බං වට්ටදුක්ඛන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තස්සා’’ති අරියමග්ගස්ස. ‘‘පවත්තමානා චා’’ති සන්තතිඨිතිවසෙන වත්තමානා ච. ‘‘මහන්තං පරිළාහදුක්ඛං’’ති සොක පරිදෙව දුක්ඛ දොමනස්සුපායාසානං පවත්තිවසෙන මහන්තං පරිළාහ දුක්ඛං. නිබ්බානස්ස අනුප්පාද ධම්මත්තා උප්පාදත්ථාය පච්චයො නාම නත්ථි. තථා අප්පවත්ති ධම්මත්තා පවත්තත්ථාය. සම්පාපුණිතබ්බත්තා පන සම්පාපනත්ථාය පච්චයො අත්ථීති ආහ ‘‘සම්පාපක පච්චයාභිසඞ්ඛරණලෙසං’’ති. සම්පාපක පච්චයා නාම අරිය මග්ගො ච තස්ස පච්චයා ච.

'Change' (pariṇāma) means transformation, becoming otherwise. 'For one endowed with them' (taṃ samaṅgīnaṃ) refers to a person endowed with faculties such as the eye. In the Pali reading. 'Burning' (ādittaṃ) means blazing, aflame. 'By what' (kena) means by what fire as the instrument. Similarly, the Noble Path is also of the nature of change. Indeed, due to the suffering of change, it severely oppresses the person—this is the interpretation. 'Not' (na) means it is not. Peace (santi) means calming, cessation, serenity. The analysis is 'the serenity of all suffering.' The connection is 'all the suffering of the round of existence.' 'For it' (tassā) refers to the Noble Path. 'While occurring' (pavattamānā ca) means while occurring by way of the standing of continuity. 'Great burning suffering' (mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ) refers to the immense burning suffering of grief, lamentation, pain, distress, and despair due to their occurrence. Because Nibbāna is by nature an unarisen phenomenon, there is no condition for its arising. Similarly, because it is by nature a non-occurring phenomenon, there is no condition for its occurrence. However, because it is to be attained, there is a condition for its attainment—thus it is said, 'a trace of the formation of the conditions for attainment.' The conditions for attainment refer to the Noble Path and its conditions.

භවාභවසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති සම්බන්ධො. ‘‘තදෙවා’’ති තං දුක්ඛක්ඛන්ධං එව. අනුපුනප්පුනං පදීයතෙ අනුප්පදානං. ‘‘නිය්‍යාතනට්ඨො’’ති හන්ද ගණ්හාති සම්පටිච්ඡාපනට්ඨො. ‘‘තතො’’ති වට්ටදුක්ඛතො. ‘‘මුච්චනූපායස්සා’’ති දානසීලනික්ඛමාදිකස්ස මුච්චනූපායස්ස. ‘‘නිස්සරණවිමුත්තියා’’ති නිස්සරණ සඞ්ඛාතාය විමුත්තියා. සඞ්ඛාර දුක්ඛස්ස අභාවට්ඨො. ‘‘සම්මොහස්ස පහානවසෙනා’’ති එතෙන ඉධ දස්සනං නාම ඉතො පට්ඨාය චතූසු සච්චෙසු අසම්මොහ භාවපත්ති එව ආලොකපත්ති එව වුච්චතීති දස්සෙති[Pg.246]. තෙනාහ ‘‘පටිවිජ්ඣනට්ඨො’’ති. තණ්හාය දාසො තණ්හාදාසො. තණ්හාදාසස්ස භාවො තණ්හාදාසබ්‍යං. පරවසතො විමුත්තිවසෙන අපරාධීනතා භුජිස්සභාවො නාම. ලොකියමග්ගාහි තණ්හාදාසබ්‍යං නාතිවත්තන්ති. තණ්හාවසං පූරයමානා තණ්හාවිසයං විපාකං ජනෙන්ති. අයං අරියමග්ගො එව තණ්හාය අනාරම්මණභාවෙ ඨිතො තණ්හාදාසබ්‍යං අතිවත්තති. තණ්හාවසං භින්දමානො තණ්හාය අවිසයං විපාකං ජනෙතීති අධිප්පායො. ‘‘දුක්ඛමුත්තියා’’ති දුක්ඛතො මුච්චනත්ථං. ‘‘දුක්ඛවඩ්ඪියා’’ති දුක්ඛවඩ්ඪනත්ථාය. සෙසමෙත්ථ සුබොධං. ‘‘ඛයවිරාග නිරොධ භූතො’’ති එත්ථ කිලෙස ධම්මානං විරජ්ජනං විගමනං අන්තරධානං විරාගො. ‘‘අනත්ථ පදානී’’ති අහිතපදානි. භයාදීනවපදානි. ‘‘ද්වාරඡක්කආරම්මණ ඡක්කභෙදෙනා’’ති ද්වාරඡක්කං ධම්මාරම්මණං හොති. එවංසති, ආරම්මණ ඡක්කන්ති න වත්තබ්බං ධම්මාරම්මණස්ස විසුං ගහිතත්තාති. නො නවත්තබ්බං. කස්මා, ද්වාරඡක්කතො සෙසානං ධම්මාරම්මණානං අත්ථිතායාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. පරතො ‘‘එත්ථපී’’තිආදීසු එසෙවනයොති.

The connection is with the aggregate of suffering designated as existence and non-existence. 'That very' (tadevā) refers to that aggregate of suffering itself. Anuppadānaṃ is what is given repeatedly. 'The meaning of niyyātana' is the meaning of 'come, take it,' the meaning of acceptance. 'From that' (tato) means from the suffering of the round of existence. 'The means of release' (muccanūpāyassa) refers to the means of release such as generosity, virtue, and renunciation. 'The liberation of escape' (nissaraṇavimuttiyā) means liberation designated as escape. Its meaning is the absence of conditioned suffering. 'Through the abandoning of delusion' (sammohassa pahānavasena) indicates that here, 'seeing' (dassana) is called the attainment of non-delusion and the attainment of light regarding the Four Noble Truths from this point onward. Therefore, it is said, 'the meaning of penetration.' A slave of craving is a taṇhādāsa. The state of being a taṇhādāsa is taṇhādāsabya. Freedom from subjugation by others, by way of liberation from dependence, is called independence. Worldly paths do not transcend the state of being a slave to craving. Fulfilling the power of craving, they produce results within craving's sphere. This Noble Path, established in being free from craving as its object, transcends the state of being a slave to craving. Breaking the power of craving, it produces results beyond craving's sphere—this is the meaning. 'For liberation from suffering' (dukkhamuttiyā) means for the purpose of release from suffering. 'For the increase of suffering' (dukkhavaḍḍhiyā) means for the purpose of increasing suffering. The rest here is easily understood. 'Consisting of destruction, dispassion, cessation' (khayavirāga nirodha bhūto)—here, virāga is the fading away, disappearance, and cessation of defilements. 'Paths of harm' (anattha padāni) are paths leading to what is unbeneficial, paths of danger and calamity. 'By the division of the sixfold object of the sixfold door' (dvārachakkaārammaṇa chakkabhedena)—the sixfold door is a mind-object. This being so, it should not be said 'the sixfold object,' since the mind-object is taken separately. No, this should not be said. Why? To show that there exist other mind-objects apart from the sixfold door, 'here also' and so forth is said. Further on, in 'here too' and so on, this is the same method.

සබ්බසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Sub-commentary on the Compendium of All is concluded.

සමුච්චයසඞ්ගහදීපනියාඅනුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Sub-commentary on the Samuccayasaṅgaha-dīpanī is concluded.

8. පච්චයසඞ්ගහඅනුදීපනා

8. The Sub-commentary on the Compendium of Conditions

166. යෙහිපකාරෙහි [Pg.247] යථා. තෙසං විභාගො තං විභාගො. අයඤ්චනිද්දෙසො එකසෙසනිද්දෙසො, විච්ඡාලොපනිද්දෙසොවාති දස්සෙතුං ‘‘තෙසං’’තිආදිමාහ. න සමෙති. ගාථායං ‘යෙසං’තිආදිනා තීහි-ය-සද්දෙහි දස්සිතානං තිණ්ණං අත්ථානං-ත-සද්දත්ථ සම්භවතො. ත-සද්දත්ථානඤ්ච අනුසන්ධියං පරිපුණ්ණං කත්වා වත්තබ්බතො. ‘‘සමුප්පජ්ජතී’’ති සුට්ඨු පරිපුණ්ණං කත්වා උප්පජ්ජති, පාතුභවති. ‘‘අවිනා’’ති අවිනා හුත්වා. ‘‘සහජාත ධම්මෙහී’’ති අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු සඞ්ඛාරාදීනං සහජාත ධම්මෙහි සහෙව උප්පජ්ජනං. ‘‘කලාපවසෙනා’’ති සුද්ධ ධම්ම කලාපවසෙන. ‘‘සාමඤ්ඤ ලක්ඛණං’’ති සාධාරණ ලක්ඛණං. ‘‘අත්ථො’’ති ඉදප්පච්චයතා සද්දස්ස අත්ථො. ‘‘අයමත්ථො පටික්ඛිත්තො’’ති ‘සමුප්පජ්ජනං සමුප්පාදො’ති අයංභාවසාධනත්ථො පටික්ඛිත්තො. ‘‘අයමෙවා’’ති අයං භාවසාධනත්ථො එව. ජරාමරණං සම්භවතීති යොජනා. ‘‘උප්පාදාවා තථාගතානං’’ති සම්මාසම්බුද්ධානං උප්පාදෙවා සති. ‘‘අනුප්පාදාවා’’ති අනුප්පාදෙවා සති. ‘‘ඨිතාව සාධාතූ’’ති ජාතියා සති ජරාමරණස්ස පවත්තිසභාවො ලොකෙ ඨිතොයෙව. කතමා පන සාධාතූති ආහ ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති කෙනචි අකතා සභාවට්ඨිතතා. ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති සභාවනියාමතා. ‘‘තත්‍ර තථතා’’ති තස්මිං සාමඤ්ඤලක්ඛණෙ සඞ්ඛත ධම්මානං තථතා. සාමඤ්ඤ ලක්ඛණමෙව පටිච්චසමුප්පාදො නාමාති දස්සෙති, න අවිජ්ජාදිකො පච්චය ධම්මො. කස්මා, තෙහි වචනෙහි ධම්මනියාමතා මත්තස්ස දස්සිතත්තා. අවිජ්ජාදීනං ධම්ම සරූපානං අදස්සිතත්තා. ‘‘ධම්මනියාමතාමත්තං’’ති ච යථා වුත්තසාමඤ්ඤ ලක්ඛණමෙව වුච්චති. යදි භාවසාධනං ඉච්ඡෙය්‍ය, භාවසාධනං නාම කත්තුරහිතං භවෙය්‍ය. කත්තුරහිතෙ ච සති, කථං පටිච්ච ක්‍රියාය සමානකත්තුකතා ලබ්භති. අලද්ධෙ ච සමානකත්තුකත්තෙ කථඤ්ච පුබ්බකාලෙත්වා [Pg.248] පච්චයසම්භවොති. අයං භාවසාධනං ඉච්ඡන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනයුත්තිවිරොධො. තං පරිහරන්තො න චෙත්ථාතිආදිමාහ. ගම්භීරොචානන්ද පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාව භාසොචාති භගවතා වුත්තං. භාවසාධනෙ ච කතෙ උප්පජ්ජන ක්‍රියාමත්තං නාම විසුං එකො ධම්මො න හොතීති කථං තං ගම්භීරං සියාති. අයං භාවසාධනං ඉච්ඡන්තස්ස ගම්භීරවචන විරොධො. තං පරිහරන්තො ‘‘සඞ්ඛත ධම්මෙසු චා’’තිආදිමාහ. අපි ච සඞ්ඛත ලක්ඛණං නාම සඞ්ඛත ධම්මතොපි ගම්භීරං හොති. තථාහි චිත්තං නාම සඞ්ඛත ධම්මො. තඤ්ච අත්ථි මෙචිත්තං නාමාති සත්තානං පාකටං හොති. තස්ස පන අනිච්චතා සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං අපාකටං හොති සුට්ඨු සන්තතියා පටිච්ඡන්නං. තථා වෙදනා නාම සුඛාවා දුක්ඛාවා සඞ්ඛත ධම්මො. සා ච අත්ථි මෙවෙදනාති සත්තානං පාකටා හොති. තස්සා පන අනිච්චතා සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං අපාකටං හොති සුට්ඨු සන්තතියා පටිච්ඡන්නං. එවං සෙසෙසු නාමධම්මෙසු ච රූපධම්මෙසු ච. යතො සත්තසු විසුද්ධීසු සඞ්ඛත ධම්ම වවත්ථාන සඞ්ඛාතං දිට්ඨිවිසුද්ධිඤාණඤ්ච අවිජ්ජාදිපච්චය පරිග්ගහ සඞ්ඛාතං කඞ්ඛාවිතරණ විසුද්ධිඤාණඤ්ච පථමං සම්පාදෙත්වා පච්ඡා දසවිධානි සඞ්ඛත ලක්ඛණානුපස්සනා ඤාණානි සම්පාදෙතබ්බානි හොන්තීති. යථා ච අනිච්චතා සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං සඞ්ඛත ධම්මතො ගම්භීරං හොති. තථා ඉදම්පි පටිච්චසමුප්පාද සඞ්ඛාතං සඞ්ඛත ලක්ඛණං සඞ්ඛත ධම්මතො ගම්භීරං හොතීති දට්ඨබ්බං.

166. By which modes, and how. Their analysis is that analysis. To show that this explanation is a partial explanation or an interrupted explanation, it is said, 'their,' etc. It does not fit. Because in the verse, the three meanings indicated by the three 'ya' pronouns, such as 'yesaṃ', arise from the meaning of the 'ta' pronoun, and because the meaning of the 'ta' pronoun must be stated completely in the connection. 'Samuppajjati' means it arises, it appears, having become thoroughly complete. 'Avinā' means 'being without.' 'Sahajāta dhammehī' means the arising of formations, etc., together with their co-nascent states in phrases such as 'formations conditioned by ignorance.' 'Kalāpavasenā' means by way of groups of pure phenomena. 'Sāmañña lakkhaṇaṃ' means the general characteristic. 'Attho' means the meaning of the word 'idappaccayatā.' 'Ayamattho paṭikkhitto' means this meaning, the derivation in the sense of state, 'arising is origination,' is rejected. 'Ayamevā' means this very derivation in the sense of state. The connection is: 'Aging-and-death comes to be.' 'Uppādā vā tathāgatānaṃ' means 'whether the Perfectly Enlightened Ones arise.' 'Anuppādā vā' means 'or do not arise.' 'Ṭhitāva sā dhātu' means the nature of the occurrence of aging-and-death remains established in the world as long as birth exists. But what is that nature? It is said: 'dhammaṭṭhitatā' etc. Herein, 'dhammaṭṭhitatā' means the natural stability, not made by anyone. 'Dhammaniyāmatā' means the natural lawfulness. 'Tatra tathatā' means the suchness of conditioned phenomena in that general characteristic. It shows that the general characteristic itself is called dependent origination, not the conditioning phenomena like ignorance, etc. Why? Because those statements indicate only the natural lawfulness, not the intrinsic nature of the phenomena of ignorance and so forth. And 'dhammaniyāmatāmattaṃ' refers only to the general characteristic as stated. If one desires the derivation in the sense of state, such a derivation would lack an agent. And if there is no agent, how can the action of 'depending' have the same agent as the main verb? And if the same agent is not found, how can the arising of a condition be expressed by a gerund, which indicates a prior action? This is the contradiction in the logic of the wording for one who desires the derivation in the sense of state. Avoiding this, it is said: 'na cetthā' etc. The Blessed One said, 'Deep, Ānanda, is dependent origination, and deep its appearance.' But if the derivation in the sense of state is made, the mere action of arising is not a separate, single phenomenon, so how could it be deep? This is the contradiction with the statement of depth for one who desires the derivation in the sense of state. Avoiding this, it is said: 'saṅkhata dhammesu cā' etc. Moreover, the characteristic of the conditioned is indeed more profound than conditioned phenomena. For example, the mind is a conditioned phenomenon. It is evident to beings as 'this is my mind.' But its impermanence, the conditioned characteristic, is not evident—it is well concealed by continuity. Similarly, feeling—pleasant or painful—is a conditioned phenomenon. It is evident to beings as 'this is my feeling.' But its impermanence, the conditioned characteristic, is not evident—it is well concealed by continuity. The same applies to the remaining mental and material phenomena. Therefore, in the seven purifications, the discernment of conditioned phenomena, constituting the purification of view, and the comprehension of conditions like ignorance, constituting the purification by overcoming doubt, must first be accomplished, and afterward, the tenfold insight knowledge into the characteristics of the conditioned must be developed. Just as the characteristic of the conditioned—impermanence—is more profound than conditioned phenomena, so too this dependent origination, as a characteristic of the conditioned, should be seen as more profound than conditioned phenomena.

‘‘තබ්භාවභාවීභාවො’’ති එත්ථ භවති සංවිජ්ජතීති භාවො. සො සො අවිජ්ජාදිකො භාවො තබ්භාවො. තබ්භාවෙ භවන්ති සම්භවන්ති සීලෙනාති තබ්භාවභාවිනො. සඞ්ඛාරාදයො. ‘‘භාවො’’ති උප්පත්තිකාරණං. තබ්භාවභාවීනං භාවොති තබ්භාවභාවි භාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිං තස්මිං’’තිආදිමාහ. අපි ච ‘‘භාවො’’ති විජ්ජමානතා වුච්චති. තස්ස තස්ස පච්චය ධම්මස්ස භාවොති තබ්භාවො. තබ්භාවෙ සති භවන්ති සම්භවන්ති ධම්මතායාති තබ්භාවභාවිනො. තෙසං භාවොතිපි යුජ්ජතියෙව. ‘‘හෙත්වාදි පච්චය සත්තිනියාමං’’ති හෙතුපච්චයො, ආරම්මණ පච්චයො, තිආදීසු හෙතුසද්ද ආරම්මණ සද්දාදයො ලොභාදීනං රූපාරම්මණාදීනඤ්ච [Pg.249] ධම්මානං තං තං පච්චය සත්තිවිසෙසං දීපෙන්ති. තෙසඤ්ච සො සො පච්චය සත්තිවිසෙසො විසුං ධම්මනියාමො හොති, එවං හෙත්වාදි පච්චයසත්තිනියාමං නිවත්තෙති. ‘‘තථා තථා’’ති මූලට්ඨගොචරවිසයට්ඨාදිකෙන තෙන තෙන පච්චයාකාරෙන. සො හි වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘පච්චය ධම්මුද්ධාර මත්තෙ අඨත්වා’’ති පච්චය ධම්මානං නාම සඤ්ඤාවසෙන උද්ධරණමත්තං අකත්වාති අධිප්පායො. ‘‘ආහච්චා’’ති ආහනිත්වා තං තං පච්චයසත්ති විසෙසං පාපෙත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මත්ථකං පාපෙත්වා’’ති. පච්චයසත්ති විසෙසො හි හෙතුඵලදීපනෙ තතො උත්තරි වත්තබ්බ කිච්චාභාවතො මත්ථකං නාම හොතීති. ‘‘අනොසක්කමානා’’ති අනිවත්තමානා. ‘‘එතායා’’ති පච්චය සත්තියා. පපඤ්චෙන්තෙ ආචරියෙ.

In 'Tabbhāvabhāvībhāvo', 'bhāvo' means something that exists or is found. That very state, such as ignorance, is 'tabbhāvo'. Those who arise or come into being in that state by their nature are called 'tabbhāvabhāvino'. These include formations and so on. 'Bhāvo' refers to the cause of arising. The state of those who exist in that state is 'tabbhāvabhāvi bhāvo'. To explain this meaning, the commentator said, 'in this, in that,' and so on. Moreover, 'bhāvo' signifies existence. The state of that particular conditional phenomenon is 'tabbhāvo'. When that state exists, things come into being by natural law—these are 'tabbhāvabhāvino'. Their state is also indeed fitting. 'The fixed nature of the power of conditions such as cause, etc.' refers to the causal condition, the object condition, and so on. Here, terms like 'cause' and 'object' highlight the specific efficacy of conditions for phenomena such as greed, form-objects, and so on. Each of these specific efficacies of conditions is a distinct natural law. Thus, it establishes the fixed nature of the power of conditions such as cause, etc. 'In such and such a way' refers to that particular mode of condition, such as being a root, a resort, a domain, and so on. This is called the connection. 'Without standing on the mere extraction of conditional phenomena' means not stopping at merely listing the names of conditional phenomena in terms of conceptual designation. 'By striking' means by fully engaging the specific efficacy of each condition. Hence, it is said, 'reaching the summit'. The specific efficacy of a condition is called the 'summit' because, in the illuminating of cause and effect, there is nothing further to be said or done beyond that. 'Not turning back' means not retreating. 'By this' refers to the efficacy of the condition. The teachers elaborate.

එතස්මා කාරණා ඵලං එතදෙව පටිච්ච අනාගතපක්ඛතො පච්චුප්පන්නපක්ඛං ආගච්ඡති පාතුබ්භවතීති පච්චයො. උප්පත්තිකාරණං පවත්තිකාරණඤ්ච. තත්ථ උප්පත්තිකාරණං ජනකපච්චයො. පවත්තිකාරණං උපත්ථම්භක පච්චයො. ‘‘එතෙනා’’ති හෙතුනා. ‘‘කායවචී මනොකම්මං’’ති එත්ථ ‘‘කම්මං’’ති ක්‍රියාවුච්චති, ගමන ඨාන නිසජ්ජසයනාදිකං කායික ක්‍රියඤ්ච. ආලාප සල්ලාප කථන සජ්ඣායන ගායනාදිකං වාචසික ක්‍රියඤ්ච. විජානන චින්තන වීමංසනාදිකං මානසික ක්‍රියඤ්ච. ‘‘අභිසඞ්ඛරොන්තී’’ති අභිනිප්ඵාදෙන්ති. ‘‘එතෙහී’’ති එතෙහි ලොකියකුසලා කුසල චෙතනා ධම්මෙහි. අපි ච සඞ්ඛරොන්ති සත්තා එතෙහීති සඞ්ඛාරා. ‘‘සඞ්ඛරොන්තී’’ති කිං සඞ්ඛරොන්ති. අත්තභාවං සඞ්ඛරොන්ති. භවාභවං සඞ්ඛරොන්ති. දිට්ඨධම්මිකම්පි අත්ථං වා අනත්ථං වා සඞ්ඛරොන්ති. සම්පරායිකම්පි අත්ථං වා අනත්ථං වා සඞ්ඛරොන්තීතිආදිනා. චක්ඛුම්පි සඞ්ඛරොන්ති, සොතංපි සඞ්ඛරොන්තීතිආදිනා. දස්සනම්පි සඞ්ඛරොන්ති, සවනම්පි සඞ්ඛරොන්තීතිආදිනා ච වත්තුං වට්ටතියෙව. ‘‘විජානාතී’’ති විවිධෙන ජානාති. භූතෙනපි ජානාති, අභූතෙනපි ජානාති. ‘‘නමතී’’ති ගොචර විසයත්ථාය නමති. ‘‘රුප්පතී’’ති කුප්පති, ඛොභති. ‘‘ඵුසතී’’ති සංහනති. ‘‘වෙදයතී’’ති විදිතං කරොති. තං තං ආරම්මණං ලග්ගනවසෙන භුසං නහති බන්ධති, මුඤ්චිතුං න දෙතීති තණ්හාතිපි යුජ්ජති. ‘‘උපාදියතී’’ති [Pg.250] දළ්හං ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘අමුඤ්චග්ගාහං ගණ්හාතී’’ති. භවතීති භවො. උපපත්තිභවො. භවන්ති එතෙනාති භවො. කම්මභවො. ‘‘ජනනං’’ති අභිනවස්ස පාතුබ්භවනං. ‘‘ජීරණං’’ති අභිනවභාවතො හායනං. ‘‘සොචනං’’ති චිත්තසන්තාපනං. ‘‘පරිදෙවනං’’ති රොදනං. ‘‘දුක්ඛං’’ති කායරුජ්ජනං. ‘‘දොමනස්සං’’ති චිත්තරුජ්ජනං. ‘‘විසීදනං’’ති බාළ්හං චිත්තකිලමථභාවෙන විරූපං හුත්වා චිත්තස්සසීදනං. ථාමබලඛිය්‍යනං. යතො අස්සාසපස්සාසානං විරූපප්පවත්තිවා තඞ්ඛණෙ සබ්බසො උපරුජ්ඣනං වා හොතීති. ‘‘කෙනචි සුඛෙනා’’ති දුක්ඛසච්චතො විමුත්තෙන කෙනචි සන්තිසුඛෙන.

For this reason, the result arises due to this very cause, coming from the future side to the present side, manifesting—thus, it is a condition. It is both a cause for arising and a cause for continuing. Herein, the cause for arising is the generating condition. The cause for continuing is the supporting condition. "By this" means by this reason. "Bodily, verbal, and mental action"—here, "action" refers to activity: walking, standing, sitting, lying down, and other bodily activities; talking, discussion, speaking, recitation, singing, and other verbal activities; perceiving, thinking, investigating, and other mental activities. "They construct" means they produce. "By these" means by these worldly wholesome and unwholesome volitional phenomena. Moreover, beings construct by these—thus, they are called formations. "What do they construct?" They construct individuality. They construct becoming and non-becoming. They construct benefit or harm in this very life. They construct benefit or harm in the future life, and so on. They construct the eye, they construct the ear, and so on. They construct seeing, they construct hearing, and so on—thus it is proper to say. "He cognizes" means he knows in various ways. He knows what is real, and he knows what is unreal. "He inclines" means he inclines toward the object for the sake of its range. "He is disturbed" means he is agitated, shaken. "He contacts" means he conjoins. "He feels" means he makes known. By way of clinging to that object, it strongly adheres, binds, and does not allow release—thus, craving is also fitting. "He clings" means he grasps tightly. Therefore, it is said, "he grasps with unrelenting grasp." It becomes, thus it is becoming (bhava); this is rebirth-becoming (upapattibhava). By this they become, thus it is becoming (bhava); this is kamma-becoming (kammabhava). "Birth" is the manifestation of the new. "Aging" is the decline from the new state. "Grief" is mental anguish. "Lamentation" is weeping. "Pain" is bodily pain. "Displeasure" is mental pain. "Despair" is the mind sinking into a state of extreme exhaustion, becoming distorted—a weakening of strength and energy. Because at that moment there is the irregular occurrence of in-breaths and out-breaths, or their complete cessation in that instant. "By any pleasure" means by any peaceful happiness free from the truth of suffering.

‘‘දුක්ඛප්පටිච්ඡාදිකා’’ති භයට්ඨෙන දුක්ඛභූතානං තෙභූමික ධම්මානං දුක්ඛභාවප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘සමුදයප්පටිච්ඡාදිකා’’ති තණ්හාය දුක්ඛ සමුදය භාවප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘නිරොධප්පටිච්ඡාදිකා’’ති තණ්හානිරොධස්සෙව දුක්ඛනිරොධ භාවප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘මග්ගප්පටිච්ඡාදිකා’’ති අට්ඨඞ්ගීක මග්ගස්සෙව දුක්ඛනිරොධ මග්ගභාවප්පටිච්ඡාදිකා. පුබ්බන්තො වුච්චති අතීතෙකාලෙ භවපරම්පරා. අපරන්තො වුච්චති අනාගතෙ භවපරම්පරා. පුබ්බන්තා පරන්තො වුච්චති තදුභයං. ‘‘පටිච්චසමුප්පාදප්පටිච්ඡාදිකා’’ති පච්චුප්පන්නභවෙ ඛන්ධානං පටිච්චසමුප්පාදප්පටිච්ඡාදිකා. ‘‘සුත්තන්තිකනයෙනා’’ති අභිධම්මෙපි විභඞ්ගෙ සුත්තන්ත භාජනීයං නාම ආගතං. තෙන සුත්තන්ත භාජනීයනයෙන. සාසවා කුසලා කුසල චෙතනා සඞ්ඛාරා නාමාති යොජනා. ‘‘අභිධම්මනයෙනා’’ති විභඞ්ගෙ අභිධම්මභාජනීයනයෙන. අට්ඨකථාපාඨෙ. අවිජ්ජා කිරිය ධම්මානං නෙව උපනිස්සය පච්චයත්තං ලභති. කුසලා කුසලමූලානි කිරිය ධම්මානං න උපනිස්සය පච්චයත්තං ලභන්තීති යොජනා. කිරිය ධම්මා අවිජ්ජාතො ච කුසලා කුසල මූලෙහි ච උපනිස්සය පච්චයං න ලභන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘පච්චයාකාරො’’ති පටිච්ච සමුප්පාදො. ‘‘අවිජ්ජාවිරාගා’’ති අවිජ්ජා විගමනතො. තෙසංපිකිරිය ධම්මානං. විඤ්ඤාණාදීසුපි කිරිය විඤ්ඤාණං, කිරිය නාමං, කිරිය මනායතනං, කිරියඵස්සො, කිරිය වෙදනාති අත්ථිතාය ‘‘එසනයො විඤ්ඤාණාදීසුපී’’ති වුත්තං. ‘‘කුසලා කුසල විපාකසම්පයුත්තං’’ති කුසල විඤ්ඤාණ සම්පයුත්තං, අකුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං[Pg.251], විපාක විඤ්ඤාණ සම්පයුත්තං. ‘‘තං අනුපපන්නං’’ති පවත්තිවිපාකවිඤ්ඤාණ සහගතස්ස ඛන්ධත්තයස්ස තං සහජාතස්ස චිත්තජරූපස්ස ච අවසිට්ඨත්තා තං න සම්පන්නංති අත්ථො. තත්ථ හි විඤ්ඤාණපදෙ පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාමාති වුත්තං. එවඤ්චසති, නාම රූපපදෙපි පවත්තිවසෙන තදුභයං පවත්තිවිඤ්ඤාණසහගතංපි ගහෙතබ්බමෙවාති. ‘‘තං තං විඤ්ඤාණ සම්පයුත්තා’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ පවත්ති විඤ්ඤාණසම්පයුත්තා. ‘‘තණ්හුපාදානානිපාකටානී’’ති ඡ තණ්හා රූපතණ්හා සද්දතණ්හාදිවසෙන. චත්තාරි උපාදානානි කාමුපාදානාදිවසෙනාති එවං පාකටානියෙව. ‘‘ලක්ඛණමත්තානී’’ති සඞ්ඛත ධම්මානං සඞ්ඛතභාවසල්ලක්ඛණ නිමිත්තමත්තානි. ‘‘ඤාතිබ්‍යසනාදීහී’’ති ඤාතිවිනාසනාදීහි. ‘‘ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං’’ති ඤාතිවිනාසනාදිකාරණා.

“The concealer of suffering” means, in the sense of being fearful, it conceals the nature of suffering of the phenomena of the three planes, which are themselves suffering. “The concealer of origin” means it conceals the fact that craving is the origin of suffering. “The concealer of cessation” means it conceals the fact that the cessation of craving is the cessation of suffering. “The concealer of the path” means it conceals the fact that the Eightfold Path is the path to the cessation of suffering. “The past end” refers to the succession of existences in past time. “The future end” refers to the succession of existences in future time. “The past and future ends” refer to both. “The concealer of dependent origination” means it conceals the dependent origination of the aggregates in the present existence. “According to the Suttanta method” means that even in the Abhidhamma, in the Vibhaṅga, what is called the “Suttanta exposition” has come up; therefore, it is according to the Suttanta exposition method. The connection is: “Formations are wholesome and unwholesome volitions accompanied by taints.” “According to the Abhidhamma method” means according to the Abhidhamma exposition method in the Vibhaṅga. In the commentary text: Ignorance does not obtain the status of decisive-support condition for functional phenomena. Wholesome and unwholesome roots do not obtain the status of decisive-support condition for functional phenomena—this is the connection. It is said that functional phenomena do not obtain the decisive-support condition from ignorance and from wholesome and unwholesome roots. “The mode of conditionality” means dependent origination. “Through the fading of ignorance” means from the departure of ignorance. Regarding even those functional phenomena, because there exist functional consciousness, functional mentality, functional mind-base, functional contact, and functional feeling, it is said, “this method applies also to consciousness, etc.” “Associated with wholesome, unwholesome, or resultant” means associated with wholesome consciousness, associated with unwholesome consciousness, and associated with resultant consciousness. “That is not appropriate” means: because the three aggregates that accompany the resultant consciousness of the course of existence, and the matter produced by that co-nascent consciousness, remain, it is not complete. For there, in the section on consciousness, it is said that the thirty-two kinds of resultant consciousness are called “consciousness” in the sense of the course of existence. This being so, in the section on mentality-materiality too, both should be taken as accompanied by the consciousness of the course of existence. “Associated with that respective consciousness” means associated with rebirth-linking consciousness and consciousness of the course of existence. “Craving and clinging are manifest” means the six cravings, by way of craving for forms, craving for sounds, etc., and the four clingings, by way of sensual clinging, etc., are thus indeed manifest. “Merely characteristics” means merely the signs that mark the conditioned nature of conditioned phenomena. “Through the loss of relatives, etc.” means through the destruction of relatives, etc. “The sign of the loss of relatives, etc.” means the cause of the destruction of relatives, etc.

‘‘ඛන්ධදුක්ඛෙ’’ති පච්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ දුක්ඛසච්චෙ. ඛන්ධප්පවත්ති මග්ගො නාම තණ්හාසමුදයො එව. ඛන්ධනිරොධ මග්ගො නාම අරියමග්ගො. ‘‘ඛන්ධ සමුදයභූතා’’ති ඛන්ධප්පවත්තියා කාරණභූතා. ‘‘අවිජ්ජානි වුටානං’’ති අවිජ්ජායනීවාරිතානං පිහිතානං. ‘‘අප්පහීන භවාභිලාසානං’’ති මග්ගෙන අප්පහීන භවපත්ථනානං. අප්පහීනභවතණ්හානන්ති වුත්තං හොති. ‘‘විබන්ධො’’ති අන්තරායො. ‘‘උදයභූතානං’’ති වඩ්ඪිභූතානං. ‘‘අවස්සයො’’ති නිස්සයො. සුඛවෙදනා විසෙසතො තණ්හාය පච්චයො හොතීති වුත්තං ‘‘සුඛවෙදනාසදිසො’’තිආදි. දොමනස්සානං පන තස්සා පච්චයභාවො පරතො පරියෙට්ඨිතණ්හායං පාකටො භවිස්සති. උපෙක්ඛා වෙදනාපි දුක්ඛෙන පීළිතස්ස සුඛඨානෙ තිට්ඨති. සුඛං විය තං පත්ථෙතීති. සමුදා චරිත්වා පරිචයිත්වා. ‘‘තණ්හා එවා’’ති කාමතණ්හා එව. ‘‘අත්තනි චා’’ති දිට්ඨියඤ්චාති අධිප්පායො. ‘‘අත්තනො ආරම්මණෙසූ’’ති අත්ත ජීව ලොකාදීසු දිට්ඨියාගහිතා රම්මණෙසු. ‘‘අස්සාදන ඛමනරොචනභූතායා’’ති සාධුවතායං මමදස්සනන්ති එවං රජ්ජන තුස්සන කන්තිභූතාය. ‘‘උපාදානීයස්සා’’ති දළ්හං ගහෙතබ්බස්ස. ‘‘අත්ථස්සා’’ති අත්තනො අත්තාදිකස්ස අත්ථස්ස. ගාථායං[Pg.252].‘‘භවං හොතී’’ති භවන්තො වඩ්ඪන්තො හොති. ‘‘පරාභවො’’ති විනාසන්තො.

‘Regarding the suffering of the aggregates’ means in the truth of suffering reckoned as the five aggregates. The path of the continuation of the aggregates is indeed craving, the origin. The path of the cessation of the aggregates is the Noble Path. ‘Being the origin of the aggregates’ means being the cause for the continuation of the aggregates. ‘Of those enveloped by ignorance’ means of those hindered and covered over by ignorance. ‘Of those with unabandoned desire for existence’ means of those whose longing for existence has not been abandoned by the path. It is said to mean, ‘of those with unabated craving for existence.’ ‘A hindrance’ means an obstacle. ‘Of those who are arising’ means of those who are growing. ‘A support’ means a reliance. It is said that pleasant feeling is especially a condition for craving, thus the words ‘similar to pleasant feeling,’ etc. However, its being a condition for displeasure will become manifest later in the context of craving that seeks. Even neutral feeling, for one afflicted by suffering, stands in the place of pleasure; it is longed for like pleasure. Having frequented and become familiar with. ‘Craving itself’ means sensual craving itself. ‘And in the self’ means ‘and in view’—this is the intention. ‘In its own objects’ means in the objects grasped by view, such as self, soul, world, and so forth. ‘Being of the nature of gratification, approval, and delight’ means being of the nature of attachment, satisfaction, and pleasure, in the sense of thinking, ‘This view of mine is good.’ ‘Of that which is to be clung to’ means of that which is to be firmly grasped. ‘Of the object’ means of one’s own object, such as the self, etc. In the verse: ‘There is becoming’ means there is becoming, there is increasing. ‘There is decline’ means there is perishing.

‘‘අද්ධානවන්තෙ ධම්මෙ’’ති තෙකාලිකසඞ්ඛත ධම්මෙ. අපතමානෙ කත්වාති පාඨසෙසො. යථා උපාදානංති දිස්වා උපාදාරූපංති පදෙ ආදාසද්දො විඤ්ඤායති. න උපුබ්බ පදසද්දො. ඉතරථා උපාදානන්ති නසිජ්ඣති. එවං අද්ධා, අද්ධාන, පදෙසුපි. තෙනාහ ‘‘අද්ධානං’’ති නසිජ්ඣතීති. සංඛිපන්ති වීසතාකාරා එතෙසූති සඞ්ඛෙපා. සඞ්ගහා. ‘‘වට්ටධම්මා’’ති සඞ්ඛාරාදයො ධම්මා. ‘‘එත්ථා’’ති එතාසු අවිජ්ජාතණ්හාසු. කථං තිට්ඨන්තීති ආහ ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ති. ‘‘පතිට්ඨා’’ති සුප්පතිට්ඨිතට්ඨානානි. ‘‘පභවා’’ති වට්ටධම්මපරම්පරප්පවත්තියා මූල පධාන කාරණානි. තත්ථ හෙතු ච දෙසෙතබ්බො හොති. ඉතරථා ඉස්සරනිම්මානදිට්ඨි අහෙතුක දිට්ඨීනං ඔකාසො සියාති. ඵලඤ්ච දෙසෙතබ්බං හොති. ඉතරථා උච්ඡෙදදිට්ඨියා ඔකාසො සියාති. ‘‘අද්ධුනො’’ති දීඝකාලස්ස. ‘‘නිවත්තෙතී’’ති සමුච්ඡින්දති. ‘‘අහෙතූ අපච්චයා සත්තා පවත්තන්තී’’ති පුබ්බහෙතුරහිතා පුබ්බපච්චයරහිතා හුත්වා ඉමෙසත්තා පවත්තන්ති. ‘‘අවිජ්ජාදීහි සාධෙතබ්බො න හොතී’’ති භවපරම්පරාසු නිච්චො හුත්වා සන්ධාවන්තස්ස අවිජ්ජාදීහි කත්තබ්බ කිච්චං න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘කෙසඤ්චි න සම්භවන්තියෙවා’’ති අනාගාමීනං අරහන්තානඤ්ච න සම්භවන්තියෙව. මහාආදීනවරාසිදස්සනත්ථං සොකාදිවචනං හොතීති යොජනා. ‘‘තෙසං’’ති අඤ්ඤෙසං පච්චයානං. ‘‘ලද්ධා’’ති අත්ථතො ලද්ධා. ‘‘තදවිනාභාවිභාවලක්ඛණෙනා’’ති එත්ථ තෙන තෙන පච්චයෙන අවිනාභාවීනං භාවො, සො එව ලක්ඛණන්ති විග්ගහො. ‘‘පරත්ථ පී’’ති ඉතො පරෙසු තණ්හුපාදාන භවග්ගහණෙනාතිආදීසුපි. ‘‘ආදිතො’’තිආදිම්හි. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො’’ති කිලෙසභාවෙන සමානත්තා සදිසත්තා. ‘‘ලක්ඛිතබ්බ ධම්මෙහී’’ති විඤ්ඤාණාදීහි. ‘‘පථමෙන දුතීයස්සා’’ති පථමසඞ්ඛෙපෙන සද්ධිං දුතීයස්ස සඞ්ඛෙපස්ස එකා සන්ධීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘ලොකස්ස පාකට වොහාරෙනා’’ති [Pg.253] කිලෙසධම්මා කම්මධම්මා ච ලොකෙ හෙතූති පාකටා හොන්ති. විපාකධම්මා පන ඵලන්ති පාකටා. එවං ලොකෙ පාකට වොහාරෙන. ඉධ පන කිලෙසධම්මකම්මධම්මා වා හොන්තු, විපාකධම්මා වා, යො යො පච්චයපක්ඛෙ ඨිතො, සො සො හෙතූතිපි වත්තබ්බොයෙව. යො යො පච්චයුප්පන්න පක්ඛෙ ඨිතො, සො සො ඵලන්තිදස්සෙන්තො ‘‘හෙතුඵලසද්දාපනා’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථා පාඨෙ. ‘‘සජ්ජන්තස්සා’’ති සංවිදහන්තස්ස. ‘‘ආයූහන සඞ්ඛාරා නාමා’’තිආදිතො පට්ඨාය සමුච්චයනසඞ්ඛාරා නාම. ‘‘දක්ඛිණං’’ති දානවත්ථුං. දක්ඛිණොදකං වා. ‘‘එත්ථ චා’’ති ඉමස්මිං තතීයපඤ්චකෙ ච. ‘‘වුත්තනයෙනෙ වා’’ති පථමපඤ්චකෙ වුත්තනයෙනෙව. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාමා’’ති ඉදං උද්දෙසපාළියං යථාදිට්ඨපාඨවසෙනෙව වුත්තං. තථා පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරා නාමාති ඉදඤ්ච. ඉධ පන පුබ්බෙයෙව ද්වීසුහෙතුපඤ්චකෙසු ද්වින්නං සඞ්ඛාර කම්මභවානං සඞ්ගහිතත්තා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව ද්වින්නං සඞ්ඛාර කම්මභවානං විසෙසො යුත්තො. තෙනාහ ‘‘තං ඉධ න යුජ්ජතී’’ති. ‘‘සඞ්ගහිතත්තා’’ති පුබ්බෙයෙව සඞ්ගහිතත්තා. ‘‘එතං’’ති විභාවනි වචනං. ‘‘ධම්මවිභාගරක්ඛණත්ථං’’ති විභඞ්ගෙ භවපදෙ උපපත්තිභවස්සපි විභත්තත්තා එවං විභත්තස්ස ධම්මවිභාගස්ස රක්ඛණත්ථං. ඵලපඤ්චකතො අනඤ්ඤංපි උපපත්තිභවං අඤ්ඤංවිය කත්වා ‘උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො’ති වුත්තං. සො ච උපපත්තිභවො නාම පච්චුප්පන්නහෙතූහි නිබ්බත්තත්තා චතුත්ථෙ ඵලපඤ්චකෙ එව සඞ්ගහිතො. තස්මා තෙන උපපත්තිභවසද්දෙන චතුත්ථ පඤ්චකමෙව ගහිතන්ති යුත්තං. ඉතරථා ද්වෙ ඵලපඤ්චකානි විපාකවට්ටන්ති වුත්තෙ සිද්ධමෙව හොති. එවඤ්චසති අවසෙසා චාති එත්ථ දුතීයඵලපඤ්චකමෙව අවසිට්ඨං හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘අවිජ්ජා නාම මොහො, සො ච අකුසල මූල’’න්තිආදි අභිධම්මෙ මූලයමකෙ මූලනාමෙන ආගතත්තා වුත්තං. ද්වීසුපනභව චක්කෙසු පුරිමචක්කෙ අවිජ්ජා ආදි හොති. පච්ඡිමචක්කෙ තණ්හා. ආදි ච නාම මූලන්ති ච සීසන්ති ච වත්තුං වට්ටතීති පරියායං දස්සෙතුං ‘‘අථවා’’තිආදි වුත්තං[Pg.254].‘‘ආගමනසම්භාරෙසූ’’ති අතීතභවතො ඉමංභවං ආගමනසම්භාරෙසු. තණ්හා එව සීසං කත්වා වුත්තාති යොජනා. ‘‘තෙසං අන්තරෙ’’ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ. තණ්හාය ඔකාසො නත්ථීති කස්මා වුත්තං. නනු අවිජ්ජාය සති, තණ්හා නාම එකන්තෙන සම්භවතියෙව. සා ච සඞ්ඛාරානං බලවපච්චයො හොති. තස්මා සා අවිජ්ජා පච්චයා තණ්හා, තණ්හා පච්චයා සඞ්ඛාරාති වත්තබ්බා සියාති. තං පරිහරිතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිවුත්තං. පටිලොමපටිච්චසමුප්පාදො නාම අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධොති එවං පවත්තො පටිච්චසමුප්පාදො. ‘‘ජරාමරණමුච්ඡයාතිආදි නවත්තබ්බං සියා’’ති ජරාමරණමුච්ඡායාතිආදිවචනං අනුලොමපටිච්චසමුප්පාද සම්බන්ධ වචනන්ති කත්වා වුත්තං. ‘‘උපරිවට්ටමූල ධම්මප්පටිපාදකානං’’ති උපරි දුතියානාගතභාවාදීසු අවිජ්ජාතණ්හා සඞ්ඛාතානං වට්ටමූලධම්මානං නියොජකානං. ‘‘තෙ පී’’ති සොකාදයො දුක්ඛධම්මාපි. ‘‘ආසවසම්භූතා’’ති ආසවෙහි සම්භූතා සඤ්ජාතා. ‘‘තෙසං’’ති සොකාදීනං දුක්ඛධම්මානං. ‘‘ජරාමරණඞ්ගෙ ගහණං’’ති ද්වාදසසු අඞ්ගෙසු ජරාමරණඞ්ගෙ සඞ්ගහණං. ‘‘පවඩ්ඪතී’’ති භුසං වඩ්ඪති. ‘‘ආසවසමුදයා’’ති ආසවසමුප්පාදා. ‘‘අවිජ්ජාසමුදයො’’ති අවිජ්ජාසමුප්පාදො. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාතී’’ති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. ‘‘නානාබ්‍යසන ඵුට්ඨස්සා’’ති ඤාතිබ්‍යසනාදීහි නානාබ්‍යසනෙහි ඵුට්ඨස්ස, විහිංසිතස්ස. ‘‘යතො’’ති යං කාරණා, අවිජ්ජාතණ්හානං වඩ්ඪනකාරණා. ‘‘වට්ටං’’ති සඞ්ඛාරාදිකං භවචක්කං. සංමුය්හනං සම්මොහො. පරියෙසනං පරියෙට්ඨි. විපච්චතීති විපාකො. විපාකො එව වෙපක්කං. සම්මොහො වෙපක්කං අස්සාති සම්මොහවෙපක්කං. තථා පරියෙට්ඨිවෙ පක්කඤ්චාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘තදුභයං’’තිආදිනා. තදුභයං විපාකං එතස්සාති කත්වා දුක්ඛං සම්මොහවෙපක්කන්ති ච පරියෙට්ඨිවෙපක්කන්ති ච වුච්චතීති යොජනා. අපි ච, සම්මොහං විපාචෙති සඤ්ජනෙතීති සම්මොහ වෙපක්කං. එවං පරියෙට්ඨිවෙපක්කන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘කිච්ඡං’’ති කසිරං දුක්ඛං ආපන්නො. ‘‘මිය්‍යතී’’ති මරති. ‘‘ච වතී’’ති සඞ්කමති. ‘‘උපපජ්ජතී’’ති භවන්තරං උපෙති. ‘‘අථ ච පනා’’ති එවංභූතස්ස [Pg.255] සතො. ‘‘ජරාමරණස්සා’’ති ජරාමරණ සඞ්ඛාතස්ස ඉමස්ස දුක්ඛස්සාති සම්බන්ධො. ‘‘නිස්සරණං’’ති නිග්ගමනං. ‘‘නප්පජානාතී’’ති අයං ලොකො නප්පජානාති. ‘‘ආගතියා’’ති ඉමස්මිං භවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණුප්පත්තිවසෙන ආගමනෙන. ‘‘ගතියා චා’’ති අනාගතභවෙ ජාතිපාතුබ්භාවවසෙන ගමනෙන ච. ආදිසඞ්ඛාතො පුබ්බපරියන්තො යස්ස අත්ථීතිආදිමන්තං. න ආදිමන්තං අනාදිමන්තං. ‘‘වට්ටප්පවත්තස්සා’’ති තිවිධවට්ටසඞ්ඛාතස්ස පබන්ධප්පවත්තස්ස. ජාතියා වුත්තාය සබ්බානි තස්සා නිදානානි වුත්තානි එව හොන්තීති කත්වා ‘‘ජාතියා එව වා’’ති වුත්තං. ‘‘ඉච්චෙවං’’ති ඉති එවං. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිනා නයෙන පට්ඨපෙසි මහාමුනීති සම්බන්ධො. ආචරිය වාදෙපන ‘‘ඉච්චෙවං’’ති ජරාමරණ මුච්ඡායාතිආදිනානයෙන. ආබන්ධං අනාදිකන්ති සම්බන්ධො. ඉධපි තමෙව සම්බන්ධං ගහෙත්වා යොජෙති ‘‘ඉච්චෙවං ආබන්ධන්ති. ල. පුනප්පුනං ආබන්ධං’’ති. අවිජ්ජා ආදිම්හි වුත්තා. තස්මා සා සයං අහෙතු අපච්චයා හුත්වා වට්ටස්ස ආදිපච්චයභූතා හොතීති චොදනා. තං පරිහරති ‘‘වට්ටස්සා’’තිආදිනා. ‘‘වට්ටකථාය සීසභූතත්තා’’ති වට්ටස්ස ආදිනාම නත්ථි. තස්ස පන පවත්ති නිවත්තියො අත්ථි. ජානන්තෙහි තාසං පකාසනත්ථාය පටිච්චසමුප්පාදකථානාම වට්ටකථා එකන්තෙන කථෙතබ්බා හොති. කථෙන්තෙහි ච වට්ටධම්මානං මජ්ඣෙ කතමස්ස ධම්මස්ස කිච්චං වට්ටප්පවත්තත්ථාය පධානතරං හොතීති ජානිතබ්බං හොති. තදා කිච්චවසෙන පධානතරං එකං ධම්මං මූලං සීසං කත්වා වට්ටකථා කථෙතබ්බාති. ඉදං වට්ටකථාය සීසං නාම. තත්ථ අවිජ්ජා නාම මොහො. සො ච මුය්හනකිරියා. අන්ධභාවකරණඤ්චස්ස කිච්චං. න ච පඤ්ඤා චක්ඛුස්ස අන්ධභාවකරණ සදිසං අඤ්ඤං වට්ටස්ස පවත්තත්ථාය පධානකිච්චං නාම අත්ථි. තස්මා අවිජ්ජා එවෙත්ථ සබ්බප්පධාන කිච්චත්තා වට්ටකථාය සීසභූතා හොති. එවං වට්ටකථාය සීසභූතත්තා සා ආදිම්හි වුත්තාති. ‘‘අනාදිකභාවො එව දස්සිතො’’ති අනාදිකභාවො දස්සිතො එව. නො න දස්සිතොති අත්ථො. ඉති එතං අත්ථජාතං පච්චක්ඛතො සිද්ධං. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිංභවෙ. ‘‘තස්සා’’ති අතීත භවපරියාපන්නාය [Pg.256] අවිජ්ජාය. ‘‘අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය එවා’’ති අතීතභවතොපි පුරිමභවෙ සිද්ධාය අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය එව. ‘‘තස්සාපී’’ති පුරිමතරභවෙ අවිජ්ජායපි. ‘‘අත්තභාවො’’ති පුරිමතරො අත්තභාවො. ‘‘පධාන පච්චයභූතත්තා’’ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන අන්ධභාවකරණ කිච්චත්තා වට්ටප්පවත්තියා පධාන පච්චයභූතා හොති. එවං පධානපච්චයභූතත්තා. ‘‘තස්ස තස්සාති නිට්ඨානමෙව න පඤ්ඤායෙය්‍යා’’ති තස්ස පච්චයස්ස පච්චයො වත්තබ්බො. තස්සපි පච්චයස්ස පච්චයො වත්තබ්බොති එවං වස්සසතම්පි වස්සසහස්සංපි නිට්ඨානමෙව න පඤ්ඤායෙය්‍ය. ‘‘වුත්තොයෙවා’’ති අවිජ්ජාය පච්චයො වුත්තොයෙව. ‘‘පඤ්චනීවරණාතිස්සවචනීයං’’ති පඤ්චනීවරණ ධම්මා අවිජ්ජාය ආහාරොති වචනීයං භවෙය්‍ය. තත්ථ ‘‘ආහාරො’’ති බලවපච්චයො වුච්චතීති.

'Addhānavante dhamme' refers to phenomena conditioned by the three times. 'Apatamāne katvā' is the remainder of the reading. Seeing 'yathā upādānaṃ', in the word 'upādārūpaṃ', the sound 'ādā' is understood. It is not the sound of the prefix 'upa'. Otherwise, 'upādānaṃ' would not be established. Similarly, in the words 'addhā' and 'addhāna'. Therefore, it is said that 'addhānaṃ' is not established. 'They are summarized in twenty ways'—thus, 'summaries'. Compendiums. 'Vaṭṭadhammā' refers to phenomena such as formations. 'Etthā' means in these, namely ignorance and craving. How do they persist? It is said, 'due to their dependent occurrence'. 'Patiṭṭhā' means well-established places. 'Pabhavā' means the root, the primary causes for the continuity of the succession of cyclic phenomena. Here, the cause must be explained. Otherwise, there would be room for views of divine creation or causelessness. The result must also be explained, lest there be room for annihilationist views. 'Addhuno' means of a long time. 'Nivattetī' means it eradicates. 'Ahetū apaccayā sattā pavattantī' means these beings continue, being without prior causes and without prior conditions. 'Avijjādīhi sādhetabbo na hotī' means that for one who wanders through the succession of existences, being eternal, there is nothing to be done by ignorance, etc. 'Kesañci na sambhavantiyevā' means they do not arise for non-returners and arahants. The explanation is that the mention of sorrow, etc., is for the purpose of showing the great mass of danger. 'Tesaṃ' means of other conditions. 'Laddhā' means obtained in meaning. 'Tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenā'—here, the analysis is that the existence of that which is inseparable from each respective condition is itself the characteristic. 'Parattha pī' means also elsewhere, such as in the phrase 'by craving, clinging, and the grasping of becoming,' and so on, beyond this. 'Ādito' means at the beginning, in the Vibhāvanī text. 'Kilesabhāvasāmaññato' means due to being similar in the nature of defilements, due to being alike. 'Lakkhitabba dhammehī' means by phenomena to be characterized, such as consciousness, etc. 'Pathamena dutīyassā' means it should be connected with the statement 'there is one connection of the second summary with the first summary', and so on. 'Lokassa pākaṭa vohārenā' means defilement-phenomena and kamma-phenomena are known in the world as causes. Resultant phenomena, however, are known as fruits. Thus, by the common usage in the world. Here, however, whether they are defilement-phenomena or kamma-phenomena, or resultant phenomena, whatever stands on the side of conditions is indeed to be called a cause. Whatever stands on the side of conditioned results, that is a fruit—showing this, he said 'hetuphalasaddāpanā' and so on. In the commentary text. 'Sajjantassā' means for one who prepares. 'Āyūhana saṅkhārā' means, starting from this, accumulative formations. 'Dakkhiṇaṃ' means the object of a gift, or the water of dedication. 'Ettha cā' means here and in this third pentad. 'Vuttanayene vā' means indeed by the method stated in the first pentad. In the Vibhāvanī text. 'Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāmā'—this is stated in the outline text just as it is read. Similarly, this too: 'the volition in a previous kamma-existence that conditions rebirth here is called formations.' Here, however, since the two, formations and kamma-existence, are already included in the two cause-pentads, the distinction between the two, formations and kamma-existence, is appropriate according to the method stated in the commentary. Therefore, it is said, 'that is not appropriate here'. 'Saṅgahitattā' means due to being already included. 'Etaṃ' means the statement in the Vibhāvanī. 'Dhammavibhāgarakkhaṇatthaṃ' means for the preservation of the classification of phenomena, because in the Vibhaṅga, in the section on existence, rebirth-existence is also analyzed, thus for the preservation of such a classified division of phenomena. Even rebirth-existence, which is not different from the result-pentad, is spoken of as 'a part of existence called rebirth-existence' as if it were something else. And that rebirth-existence, being produced by present causes, is indeed included in the fourth result-pentad. Therefore, it is appropriate that only the fourth pentad is taken by that term 'rebirth-existence'. Otherwise, if it were said that the two result-pentads are the result-cycle, it would already be established. And this being so, 'avasesā cā'—here, it should be understood that only the second result-pentad remains. 'Avijjā nāma moho, so ca akusala mūla' and so on, is stated in the Abhidhamma, in the Mūlayamaka, because it appears by the name 'root'. In the two cycles of existence, ignorance is the beginning in the former cycle, and craving in the latter cycle. And 'beginning' can also be called 'root' and 'head'—to show this alternative meaning, 'athavā' (or) and so on, is stated. 'Āgamanasambhāresū' means in the resources for coming to this existence from a past existence. The explanation is that craving is spoken of as the head. 'Tesaṃ antare' means between ignorance and formations. Why is it said that there is no place for craving? Surely, when ignorance exists, craving certainly arises. And it is a strong condition for formations. Therefore, it should be said that ignorance conditions craving, and craving conditions formations. To counter that, 'ayañhī' and so on, is stated. Reverse dependent origination means dependent origination that proceeds thus: 'with the cessation of ignorance, there is the cessation of formations'. Regarding the statement 'The phrase beginning with infatuation with aging and death should not be said': this was stated because the phrase 'infatuation with aging and death' is taken as a statement connected with forward dependent origination. 'Uparivaṭṭamūla dhammappaṭipādakānaṃ' means of those who apply the root phenomena of the cycle, namely ignorance and craving, in the second future existence and so on, above. 'Te pī' means sorrow and other suffering phenomena too. 'Āsavasambhūtā' means born from the taints, arisen. 'Tesaṃ' means of those suffering phenomena, such as sorrow, etc. 'Jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ' means inclusion under the factor of aging and death among the twelve factors. 'Pavaḍḍhatī' means greatly increases. 'Āsavasamudayā' means the arising of the taints. 'Avijjāsamudayo' means the arising of ignorance. 'Avijjāpaccayāsaṅkhārātī'—here, the word 'iti' has the meaning of 'and so on'. 'Nānābyasana phuṭṭhassā' means afflicted by various calamities such as the calamity of relatives, harmed. 'Yato' means for which reason, for the reason of the increase of ignorance and craving. 'Vaṭṭaṃ' means the cycle of existence beginning with formations. Confusion is delusion. Searching is seeking. 'Vipaccati' means it ripens, hence 'result' (vipāko). Result itself is 'vepakkaṃ'. Delusion is the ripening, hence 'sammohavepakkaṃ' (delusion-ripening). Similarly, 'pariyeṭṭhivepakkaṃ'—this meaning is shown by 'tadubhayaṃ' and so on. The explanation is that because both are its result, suffering is called 'delusion-ripening' and 'searching-ripening'. Moreover, 'sammohaṃ vipāceti' means it produces delusion, hence 'sammohavepakkaṃ'. Similarly, 'pariyeṭṭhivepakkaṃ' is also appropriate. 'Kicchaṃ' means having fallen into difficult suffering. 'Miyyatī' means dies. 'Ca vatī' means transmigrates. 'Upapajjatī' means goes to another existence. 'Atha ca panā' means when it is thus. 'Jarāmaraṇassā'—the connection is 'of this suffering called aging and death'. 'Nissaraṇaṃ' means escape. 'Nappajānātī' means this world does not understand. 'Āgatiyā' means by coming into this existence by way of the arising of rebirth-consciousness. 'Gatiyā cā' means and by going to a future existence by way of the manifestation of birth. 'Ādimantaṃ' means that which has a prior end called a beginning. That which does not have a beginning is beginningless. 'Vaṭṭappavattassā' means of that which proceeds continuously, called the threefold cycle. Because when birth is stated, all its causes are indeed stated, therefore 'jātiyā eva vā' (or by birth alone) is stated. 'Iccevaṃ' means thus. There, the connection is that the Great Sage established it by the method of 'ignorance conditions formations' and so on. According to the teacher's view, 'iccevaṃ' means by the method of 'infatuation with aging and death' and so on. The connection is 'the bondage is beginningless'. Here too, taking that same connection, he explains: 'thus they bind. (La.) Again and again, the bondage'. Ignorance is stated at the beginning. Therefore, the objection is that it, being itself without cause or condition, becomes the primary condition of the cycle. He counters that with 'vaṭṭassā' and so on. 'Vaṭṭakathāya sīsabhūtattā' means the cycle has no designated beginning. But its occurrences and cessations exist. For those who know, in order to explain them, the discourse on dependent origination, which is called the discourse on the cycle, must certainly be taught. And by those who teach, it must be known which phenomenon among the cyclic phenomena has a more primary function for the occurrence of the cycle. Then, by way of function, one more primary phenomenon should be made the root, the head, and the discourse on the cycle should be taught. This is called the head of the discourse on the cycle. There, ignorance is delusion. And it is the action of deluding. And its function is causing blindness. And there is no other primary function for the occurrence of the cycle that is similar to causing blindness to the eye of wisdom. Therefore, ignorance here, being the most primary function, becomes the head of the discourse on the cycle. Thus, because it is the head of the discourse on the cycle, it is stated at the beginning. 'Anādikabhāvo eva dassito' means the beginninglessness is indeed shown. The meaning is that it is not 'not shown'. Thus, this collection of meanings is directly established. 'Idhā' means in this existence. 'Tassā' means of that ignorance included in a past existence. 'Aññāya avijjāya evā' means indeed of another ignorance established in an existence even prior to the past existence. 'Tassāpī' means even of ignorance in a still earlier existence. 'Attabhāvo' means a still earlier individual existence. 'Padhāna paccayabhūtattā' means as explained previously, due to its function of causing blindness, it becomes the primary condition for the occurrence of the cycle. Thus, due to being the primary condition. 'Tassa tassāti niṭṭhānameva na paññāyeyyā' means the condition of that condition should be stated. And the condition of that condition's condition should be stated. Thus, even for a hundred years or a thousand years, an end would not be discerned. 'Vuttoyevā' means the condition of ignorance is indeed stated. 'Pañcanīvaraṇātissavacanīyaṃ' means it should be said that the five hindrances are the nutriment of ignorance. There, 'nutriment' is said to mean a strong condition.

පටිච්චසමුප්පාදනයානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the method of dependent origination is concluded.

167. පට්ඨානනයෙ. ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති එත්ථ ලොභො හෙතුජාතිකත්තා හෙතු ච හොති. ආරම්මණානන්තරාදි පච්චයෙන අඤ්ඤධම්මස්ස පච්චයො ච හොතීති අත්ථස්ස සම්භවතො ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති වණ්ණෙති. එවං වණ්ණිතෙපි ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති හෙතු හොන්තො පච්චයොති අත්ථෙ සති, සො යෙවත්ථො සම්භවතීති ‘‘පුන හෙතුභාවෙන පච්චයො’’ති වණ්ණෙති. එත්ථ සියා, හෙතු ච සො පච්චයො චාති එත්ථ පද ද්වයං එකධම්මාධිකරණත්තා තුල්‍යාධිකරණං හොති. හෙතුභාවෙන පච්චයොති එත්ථ පන පදද්වයං තුල්‍යාධිකරණං න හොති. පුරිම පදඤ්හි ධම්ම භාවප්පධානං, පච්ඡිමං ධම්මප්පධානන්ති. එවං සන්තෙ තුල්‍යාධිකරණං වාක්‍යං භින්නාධිකරණං කත්වා වණ්ණෙතීති න යුත්තමෙතන්ති. නො න යුත්තං. මුඛ්‍යොපචාරමත්තෙන නානත්ථත්තා. පච්ඡිමවාක්‍යංහි මුඛ්‍යවචනං. පුරිමවාක්‍යං උපචාර වචනං. උපචාරවචනෙ ච උපචාරත්ථො යුජ්ජති. මුඛ්‍යවචනෙ මුඛ්‍යත්ථොති. ‘‘හෙට්ඨාවුත්තමෙවා’’ති පකිණ්ණකසඞ්ගහෙ වුත්තමෙව. හිනොන්ති එත්ථාති හෙතු. හිනොන්ති එතෙනාති හෙතු. [Pg.257] තත්ථ ‘‘හිනොන්තී’’ති සුට්ඨුපතිට්ඨහන්ති. කෙ පතිට්ඨහන්තීති ආහ ‘‘සහජාත ධම්මා’’ති. කථඤ්ච සුට්ඨුපතිට්ඨහන්තීති ආහ ‘‘වුද්ධි විරුළ්හි වෙපුල්ලපත්තවසෙනා’’ති. කස්මා තෙ සුට්ඨු පතිට්ඨහන්තීති. පතිට්ඨිතට්ඨානස්ස පතිට්ඨිතකාරණස්ස වා ථාමබලසම්පන්නත්තාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණෙ දළ්හනිපාතිනා ථාමබලසම්පන්නෙනා’’ති වුත්තං. හෙතුවිසෙසනඤ්චෙතං. ආරම්මණෙ දළ්හනිපාතිම්හි ථාමබලසම්පන්නෙ එත්ථ ධම්මෙතිපි යොජෙතබ්බං. උපකාරකොති ච උපලද්ධියෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘යාදිසෙනසභාවෙනා’’ති හෙතුභාවාදිසභාවෙන. ‘‘උපලද්ධියෙවා’’ති කස්මා වුත්තං. නනු උපකාරක සද්දො කත්තාරං වා කාරෙතාරං වා වදතීති. වොහාරමත්තෙන වදති. ධම්මතො පන කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘න හි සභාව ධම්මෙසූ’’තිආදිමාහ. යදි ධම්මතො කත්තාවා කාරෙතාවා නත්ථි. කස්මා උපකාරකොති වුච්චතීති ආහ ‘‘තථා උපලද්ධියං පනා’’තිආදිං.

167. In the method of Conditional Relations. ‘It is both a root and a condition’—here, greed is a root because it is of the root-class. It also becomes a condition for other phenomena by way of object, contiguity, and other conditions. Since this meaning is possible, it is explained as ‘being a root, it is a condition.’ Even when explained thus, since the meaning remains valid—that being a root, it is a condition—the same meaning is possible, so it is further explained as ‘again, by being a root, it is a condition.’ Here, one might ask: in the phrase ‘it is both a root and a condition,’ the two words are in apposition because they refer to the same phenomenon. However, in the phrase ‘by being a root, it is a condition,’ the two words are not in apposition. For the former word emphasizes the state of a phenomenon, while the latter emphasizes the phenomenon itself. Thus, if an appositional sentence is explained as having a different grammatical basis, it would not be proper. No, it is not improper, because the difference lies only in terms of primary and metaphorical senses, due to having different meanings. For the latter phrase is a primary expression, while the former is a metaphorical expression. In metaphorical usage, the metaphorical meaning applies, whereas in primary usage, the primary meaning applies. ‘As stated before’—this has already been stated in the Miscellaneous Compendium. ‘They are established in this,’ thus it is a root. ‘They are established by this,’ thus it is a root. Here, ‘they are established’ means ‘they are firmly established.’ What is it that is firmly established? He says, ‘co-nascent phenomena.’ And how are they firmly established? He says, ‘through growth, development, and attainment of abundance.’ Why are they firmly established? To show that the place of establishment or the cause of establishment possesses strength and power, it is said: ‘by that which is strong and impactful in its object, endowed with strength and power.’ And this is a qualification of the root. This should also be connected with the word 'phenomenon' here, as in: 'in this phenomenon which is strong and impactful in its object, endowed with strength and power'. And ‘supporter’ is merely a designation—this is the connection. ‘By what kind of nature’ means by the nature of being a root, etc. Why is it said to be ‘merely a designation’? Surely the term ‘supporter’ implies an agent or an instigator? It speaks so only conventionally. But in reality, there is no agent or instigator among intrinsic phenomena—this is shown by the statement beginning: ‘For among intrinsic phenomena...’ If, in reality, there is no agent or instigator, why is it called a ‘supporter’? He explains this by the phrase beginning: ‘yet, in designation...’

ආරම්මණපච්චයෙ. ‘‘අජ්ඣොලම්බමානා’’ති ආරම්මණ කරණවසෙන අධිඔලම්බමානා. ‘‘ආරම්මණභාවෙනා’’ති ගොචරවිසයභාවෙන.

In the object condition. ‘Ajjholambamānā’ means clinging by way of taking it as an object. ‘By way of being an object’ means by way of being the domain or sphere of experience.

අධිපතිපච්චයෙ. ‘‘ගරුකතා’’ති අස්සාදනාභිනන්දනාදිවසෙන වා සද්ධාපසාදාදිවසෙන වා ගරුකතා. ‘‘සාමිනො විය දාසෙ’’ති සාමිනො අත්තනොදාසෙ අත්තනොවසෙ වත්තයමානා විය. සහජාතාධිපති පන හෙට්ඨා සමුච්චය සඞ්ගහෙ වුත්තොති ඉධ න වුත්තො.

In the dominance condition. ‘Garukatā’ means being weighty, either through delight and rejoicing, etc., or through faith and serenity, etc. ‘Like a master to his slaves’ means like a master making his own slaves subject to his own will. Co-nascent dominance, however, was mentioned before in the Compendium of Collections, so it is not mentioned here.

අනන්තරපච්චයද්වයෙ. ‘‘අන්තරං’’ති ඡිද්දං විවරං. ‘‘සන්තානං’’ති චිත්තසන්තානං. ‘‘සන්තානානුබන්ධවසෙනා’’ති චිත්තසන්තානං පුනප්පුනං බන්ධනවසෙන. උප්පාදනන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ධම්මන්තරස්සා’’ති නාමක්ඛන්ධ ධම්මන්තරස්ස. ‘‘අනන්තර පච්චයතා’’ති අනන්තරපච්චය කිච්චන්ති වුත්තං හොති. යං කිඤ්චි ධම්මන්තරං. ‘‘පුරිමපච්ඡිමභාගප්පවත්තානං’’ති නිරොධස්ස අසඤ්ඤීභවස්ස ච පුරිමභාගෙ ච පච්ඡිමභාගෙ ච පවත්තානං. ‘‘චිත්තුප්පාදානං පී’’ති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කුසල ක්‍රිය චිත්තුප්පාදානං. පච්ඡාභාගෙ අනාගාමිඵල අරහත්තඵලචිත්තුප්පාදානං[Pg.258]. අසඤ්ඤීභවස්ස පුබ්බභාගෙ කාමභවෙ චුති චිත්තුප්පාදානං. පච්ඡාභාගෙ කාමභවෙ එව පටිසන්ධි චිත්තුප්පාදානං. තෙසු පන කථං අනන්තරං නාම සියා. ද්වින්නං ද්වින්නං පුරිමභාග පච්ඡිම භාගානං මජ්ඣෙ අචිත්තකස්ස කාලස්ස අචිත්තකස්ස රූපසන්තානස්ස ච අන්තරිකත්තාති චොදනා. තං පරිහරිතුං ‘‘න හි අභාවභූතො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තෙසං’’ති ද්වින්නං ද්වින්නං චිත්තුප්පාදානං. රූපධම්මො අන්තරං න ච කරොති නාම. අරූපධම්මානං අනන්තරතා නාමාතිආදිනා යොජනා හොති. ‘‘තථාපවත්තන සමත්ථතා’’ති එකීභූතානං විය අත්තනො අනන්තරෙ ධම්මන්තරං උප්පාදනෙ සමත්ථතා.

In the two contiguity conditions. ‘Antara’ means a gap or an opening. ‘Santāna’ means the continuity of consciousness. ‘Santānānubandhavasena’ means by way of repeatedly binding the continuity of consciousness. The connection is to ‘uppādana’ (producing). ‘Dhammantarassa’ means of another phenomenon, that is, a mental aggregate. ‘Anantara paccayatā’ means the function of the contiguity condition, it is said. Of any other phenomenon whatsoever. ‘Purimapacchimabhāgappavattānaṃ’ refers to those arising in the earlier and later phases of cessation and the unconscious state. ‘Cittuppādānaṃ pī’ refers to, in the earlier phase of cessation, the wholesome and functional consciousness-moments of the neither-perception-nor-non-perception sphere; and in the later phase, the consciousness-moments of the non-returner’s fruition and the arahant’s fruition. In the earlier phase of the unconscious state, it refers to the death-consciousness-moments in the sensual realm, and in the later phase, the rebirth-linking consciousness-moments in the sensual realm. But how can there be contiguity in these cases? The objection is that between the respective earlier and later phases, there is an interval of mindless time and a mindless material continuity. To counter this, it is said, ‘For indeed, it is not non-existence,’ etc. ‘Tesaṃ’ refers to the two consciousness-moments. A material phenomenon does not create an interval, but immaterial phenomena have the nature of contiguity—this is how it should be connected. ‘Tathāpavattana samatthatā’ means the ability to produce the immediately following phenomenon, as if they were unified.

සහජාතපච්චයෙ. ‘‘යෙ පන ධම්මා’’ති පච්චයුප්පන්න ධම්මා. ‘‘අත්තනී’’ති පච්චය ධම්මො වුච්චති.

In the co-nascence condition. ‘Ye pana dhammā’ refers to the condition-dependent phenomena. ‘Attanī’ is called the conditioning phenomenon.

‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භන්තං තිදණ්ඩං වියා’’ති භූමියං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය උස්සිතා තයොදණ්ඩා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භන්තා විය. ‘‘පුරිමෙනා’’ති පුරිමෙන සහජාත පච්චයෙන. ‘‘ඉතරීතරො පත්ථම්භනං’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤො පත්ථම්භනං.

‘Supporting each other like three sticks’ means just as three sticks erected on the ground, relying on each other, support one another. ‘Purimenā’ refers to the preceding co-nascence condition. ‘Itarītaro patthambhanaṃ’ means mutual support.

‘‘සූදො’’ති භත්තකාරකො. ‘‘උක්ඛලී’’ති භත්තපචනකුම්භී. ‘‘වුට්ඨිධාරා’’ති මෙඝවුට්ඨිධාරා. ‘‘උපනිස්සයො’’ති භත්තුප්පත්තියා උපනිස්සයො. ‘‘තාසු අසතී’’ති සාලික්ඛෙත්ත වුට්ඨිධාරාසු අසති. ‘‘බලවතරට්ඨෙනා’’ති බලවතරනිස්සයට්ඨෙන. ‘‘පකතූපනිස්සයො’’ති එත්ථ ‘‘පකතො’’ති භුසං කතො. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨුකතො’’ති. කරණඤ්ච අත්තනො සන්තානෙ සුට්ඨුඋප්පාදනඤ්ච සුට්ඨුඋපසෙවනඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තප්පකාරෙනා’’ති ‘යථා කතෙ සතී’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන.

‘Sūdo’ means the cook. ‘Ukkhalī’ means the pot for cooking food. ‘Vuṭṭhidhārā’ means the rain shower from clouds. ‘Upanissayo’ is the support for the arising of food. ‘Tāsu asatī’ means in the absence of the rice field and rain showers. ‘Balavataraṭṭhenā’ means by way of being a stronger support. ‘Pakatūpanissayo’: here, ‘pakato’ means thoroughly done. Therefore, he says ‘well done.’ And the doing is to be seen as proper production in one’s own continuity, as well as proper cultivation—this is the connection. ‘Vuttappakārenā’ means in the manner stated, such as ‘when it is done.’

‘‘නිස්සයාරම්මණ ධම්මා එවා’’ති නිස්සය පච්චය ධම්ම ආරම්මණ පච්චය ධම්මා එව. ‘‘පුරෙජාතතාමත්තවිසිට්ඨා’’ති එත්ථ මත්තසද්දෙන නිස්සයාරම්මණසත්තිතො විසුං පුරෙජාතසත්ති නාම නත්ථීති දස්සෙති. විසුං පුරෙජාතසත්ති නාම අත්ථීතිපි වදන්ති. තං වාදං දස්සෙතුං ‘‘ආචරියානන්දත්ථෙරෙනා’’තිආදිමාහ. එත්ථ පඤ්චවත්ථූනි ච පඤ්චාරම්මණානි ච පුරෙජාතත්තා එව සුට්ඨුබලවතාය පඤ්චවිඤ්ඤාණානං වත්ථු කිච්ච ආරම්මණ කිච්චානි සාධෙන්ති. තථා හදයවත්ථු ච මනොධාතු [Pg.259] මනොවිඤ්ඤාණධාතූ නන්ති. අයං විසුං පුරෙජාතසත්ති විසෙසොති වදෙය්‍ය. සච්චං. සුද්ධමනො ද්වාරෙපන ඉධ ඨත්වා නිරයෙසු එවරූපානි නිරයග්ගිරූපානි අත්ථි. ඉදානි දෙවෙසු ච එවරූපානි දිබ්බරූපානි අත්ථීති චින්තයන්තානම්පි, තෙසු පුරෙ එවරූපානි උප්පජ්ජිංසූති වා, තෙසු අනාගතෙ එවරූපානි උප්පජ්ජිස්සන්තීති වා චින්තයන්තානංපිතානි රූපානි නිබ්බිසෙසානි හුත්වා මනොවිඤ්ඤාණානං ආරම්මණ පච්චයත්තං ගච්ඡන්ති. තත්ථ පුරෙ ජාතානි හුත්වා තදා විජ්ජමානානි පච්චුප්පන්නරූපානි ආරම්මණ පුරෙජාතපච්චයො. ඉතරානි ආරම්මණ පච්චයො එව. න චෙත්ථ පුරෙජාතානං පච්චුප්පන්නරූපානං පුරෙජාතත්තෙන විසෙසො අත්ථි. න ච තානි පුරෙජාතපච්චයො න හොන්ති. යදි විසුං පුරෙජාතසත්තිවිසෙසො පුරෙජාතපච්චයොති වදෙය්‍ය. තානි පුරෙජාතපච්චයො නාම න භවෙය්‍යුං. කස්මා, තාදිසස්ස විසෙසස්ස නත්ථිතාය. න ච නභවන්ති. කස්මා, පුරෙජාතමත්තවිසෙසස්ස අත්ථිතාය. එත්ථ වදෙය්‍යුං, පඤ්චද්වාරෙසු පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන විසුං පුරෙජාතසත්තිවිසෙසො දිස්සතීති. කිඤ්චාපිදිස්සති. සො පන බහුවිධානං නිස්සය පච්චය ආරම්මණපච්චයානං මජ්ඣෙ නිස්සය සත්තිවිසෙසො එව, ආරම්මණ සත්තිවිසෙසො එව චාති. අපි ච විසුං පුරෙජාත සත්තිවිසෙසො නාම නත්ථීති ඉදං යථාවුත්තෙ සුද්ධමනොද්වාරෙ තබ්බිසෙසාභාවං සන්ධාය වුත්තං. විසුං පුරෙජාත සත්තිවිසෙසො නාම අත්ථීති ඉදං පඤ්චද්වාරෙසු තබ්බිසෙසස්ස අත්ථිභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං.

‘Nissayārammaṇa dhammā evā’ means that phenomena of support condition and phenomena of object condition are indeed the same. ‘Purejātatāmattavisiṭṭhā’: here, the word ‘merely’ indicates that there is no separate prenascent power apart from the power of support and object. Some, however, claim that there is indeed a separate prenascent power. To present that view, the phrase ‘by the Elder Ācariya Ānanda,’ etc., is stated. Here, the five physical bases and the five objects, being prenascent, effectively accomplish the function of a base and the function of an object for the five sense-consciousnesses due to their great strength. Similarly for the heart-base, the mind-element, and the mind-consciousness-element. One might argue that this is a distinctive feature of a separate prenascent power. Indeed. In the case of the pure mind-door, for those standing here and reflecting, ‘In the hells, there are such forms as hell-fire,’ and similarly, ‘Among the gods, there are such divine forms,’ or for those contemplating, ‘In the past, such forms arose in those realms,’ or ‘In the future, such forms will arise in those realms,’ these forms, being undifferentiated, become the object condition for mind-consciousness. Therein, forms that, having arisen previously, are existing at that time—that is, present forms—are the object-prenascence condition. The others are merely the object condition. Here, for present forms that are prenascent, there is no distinction due to their prenascent nature. Nor do they fail to be the prenascent condition. If one were to claim that a distinctive, separate prenascent power is the prenascent condition, then those forms would not be the prenascent condition at all. Why? Because such a distinction does not exist. Yet they do not fail to be so. Why? Because the distinction of being merely prenascent exists. Here, some might say that in the five sense-doors, a separate, distinctive prenascent power is seen, as previously explained. Even if it is seen, among the many kinds of support conditions and object conditions, it is merely a distinction of the power of support and a distinction of the power of object. Furthermore, the statement ‘there is no separate, distinctive prenascent power’ is said with reference to the absence of such a distinction in the pure mind-door, as explained. The statement ‘there is indeed a separate, distinctive prenascent power’ is said with reference to the presence of such a distinction in the five sense-doors. Whichever view is preferred may be adopted.

පච්ඡාජාතපච්චයෙ. ‘‘රුක්ඛපොතකානං වියා’’ති පච්ඡා ආසිඤ්චියමානං උදකං රුක්ඛපොතකානං වුද්ධවිරුළ්හභාවං පාපෙත්වා උපත්ථම්භනවසෙන උපකාරකො වියාති යොජනා. ආහාරං ආසිං සතීති ආහාරාසා. ජිඝච්ඡා, පිපාසා, තණ්හා. තාය සම්පයුත්තා චෙතනාති විග්ගහො. සා පන ආහාරාසා චෙතනා උපත්ථම්භති යෙවාති සම්බන්ධො. ‘‘අයමත්ථො’’ති ‘සුපාකටෙනා’තිආදිනා වුත්තො අයමත්ථො. සබ්බාචෙසාවිචාරණා ගිජ්ඣොපමාය උපමාමත්තභාවං නීවාරෙතා හොතීති.

In the Postnascence Condition. “Like for young trees”: the construction is that just as water poured afterwards is helpful to young trees by way of support, causing them to attain a state of growth and development. Āhārāsā (hope for nutriment) is derived from ‘he hopes for nutriment’. It means hunger, thirst, craving. The analysis is: ‘volition associated with that’. The connection is: ‘that volition, which is hope for nutriment, indeed supports’. “This is the meaning”—this meaning is stated by ‘very clear,’ and so on. All this investigation serves to prevent the simile of the vulture from being merely a simile.

ආසෙවන්ති [Pg.260] තං පච්චය ධම්මං පච්චයුප්පන්නා ධම්මාති ආසෙවනං. එතෙන භුසො පච්චයුප්පන්න ධම්මෙහි ආසෙවිතබ්බත්තා ආසෙවනන්ති වුච්චතීති දස්සෙතීති. ‘‘තං’’ති තං පුරිමං පුරිමං පච්චය ධම්මං. ‘‘භජන්තී’’ති උපෙන්ති. කෙ භජන්තීති ආහ ‘‘අපරාපරං උප්පජ්ජමානා ධම්මා’’ති. ‘‘ධම්මා’’ති ච අනන්තරුප්පන්නා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා. කථඤ්ච තං තෙභජන්තීති ආහ ‘‘සුට්ඨුසෙවමානා විය භජමානා විය පවත්තන්තී’’ති. විය සද්දෙන ලොකෙ කිඤ්චිජනං කෙචිජනා කෙනචි අත්ථෙන සුට්ඨුසෙවන්තා වියාති දස්සෙති. කථං සුට්ඨුසෙවියමානා විය හොන්තීති ආහ ‘‘තස්ස පුරිමස්සා’’තිආදිං. පුරිමස්ස අනන්තරස්ස චිත්තුප්පාදස්සාති අත්ථො. ‘‘සබ්බපරිපූරං ආකාරං’’ති ජවවෙගසහිතෙහි විජානන ඵුසනාදීහි සාවජ්ජාන වජ්ජාදීහි ච සබ්බෙහි ජවනගුණෙහි පරිපූරං ආකාරං. ‘‘ආසෙවෙතී’’ති මං සුට්ඨු සෙවථාති නියොජෙන්තං විය හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනො වාසං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘වාසං’’ති වාසනං. ‘‘සුට්ඨු ගාහාපෙතී’’ති පරිපුණ්ණං දෙතීති වුත්තං හොති. එතෙන යථා ලොකෙ එකො පරෙසං යථිච්ඡිතං දෙති. එවං දෙන්තං පන පරෙ භජන්තියෙව. මං භජථාති නියොජනකිච්චං නත්ථි. එවමෙව ඉධපි සුට්ඨුවාසදානමෙව භජාපනං නාමාති දස්සෙති. ‘‘වඩ්ඪෙති වා’’ති එතෙන ආසෙවනා භාවනා වඩ්ඪනාති ඉමංපරියායත්ථං වදති. පුරිමාභියොගො නාම ආදිතො පට්ඨාය සජ්ඣායනාදිකම්මෙසු යථාසත්ති යථාබලං වා යාමකරණං. තථා කරොන්තස්ස තං උග්ගහණ කම්මං උපරූපරි පගුණභාවං ගච්ඡතීති. ‘‘ආසෙවනට්ඨෙනා’’ති වඩ්ඪාපනට්ඨෙන, උපකාරකොති සම්බන්ධො. ‘‘සජාතියානං’’ති කුසලාදිභාවෙන සමානජාතිකානං.

Repetition (āsevana) is when the condition-arisen states repeat that condition-state. By this, it is shown that it is called ‘repetition’ because it is to be frequently repeated by the condition-arisen states. “That” refers to that preceding condition-state. “They frequent” means they approach. Who frequents? It is said: “the states arising subsequently.” And “states” refers to the immediately arisen mind and mental factors. How do they frequent it? It is said: “they proceed as if serving well, as if frequenting.” The word “as if” indicates that in the world, some people serve others well for some purpose. How are they as if served well? It is said: “of that preceding one,” and so on. The meaning is: of the immediately preceding mind-moment. “The completely fulfilled mode” means the mode fulfilled with all the qualities of impulsion (javana), such as the force of its speed, its cognizing, contacting, etc., and its being blameworthy, blameless, etc. “It repeats” is as if it were enjoining, ‘Repeat me well.’ Therefore, it is said: “its own perfuming,” and so on. Here, “perfuming” (vāsa) means habituation (vāsana). “It makes one grasp well” means, it is said, it gives completely. By this it is shown that just as in the world one person gives to others as they wish, and when one is thus giving, others indeed frequent them; there is no function of enjoining, ‘Frequent me.’ Similarly here, the very giving of a thorough habituation is what is called causing to frequent. “Or it increases”: by this, it states the synonymous meaning of this term: repetition, development, increase. ‘Prior application’ means, from the beginning, the undertaking of a watch in activities such as recitation, according to one’s ability and strength. For one who does so, that act of learning gradually becomes proficient. “In the sense of repetition” means in the sense of causing increase; the connection is “it is helpful.” “Of the same kind” means of a similar nature by way of being wholesome, etc.

කායඞ්ගාභිසඞ්ඛරණං නාම කායසඤ්චෙතනාකිච්චං. වාචඞ්ගාභිසඞ්ඛරණං වචීසඤ්චෙතනාකිච්චං. චිත්තඞ්ගාභිසඞ්ඛරණං මනොසඤ්චෙතනාකිච්චං. ‘‘කිරියාභාවෙනා’’ති දස්සනසවනාදිකිච්චෙසු ගමනඨාන නිසජ්ජාදිකිච්චෙසු සංවිධානකිරියාභාවෙන. ‘‘වත්ථුම්හී’’ති ගබ්භවත්ථුම්හි. යථාවුත්තාභිසඞ්ඛරණකිච්චං නාම කායඞ්ගවාචඞ්ග චිත්තඞ්ගාභිසඞ්ඛරණ කිච්චං. ‘‘තදභිසඞ්ඛරණවෙගජනිතං’’ති තස්ස කායඞ්ගාදිකස්ස [Pg.261] අභිසඞ්ඛරණවෙගෙන ජනිතං කිරියාවිසෙස නිධානකිච්චන්ති සම්බන්ධො. ‘‘සන්තානෙ’’ති චිත්තසන්තානෙ.

Formation of the bodily factor is the function of bodily volition. Formation of the verbal factor is the function of verbal volition. Formation of the mental factor is the function of mental volition. “By way of being an action” means by way of being an arranging action in functions such as seeing and hearing, or in functions such as walking, standing, and sitting. “In the base” means in the base of the womb. The function of formation as aforesaid refers to the function of forming the bodily, verbal, and mental factors. The connection is: “produced by the force of that formation” means the special action, which is the function of depositing, produced by the force of the formation of that bodily factor, etc. “In the continuum” means in the continuum of consciousness.

විපච්චනභාවො ච නාම පාතුභාවොති සම්බන්ධො. නිරුස්සාහ සන්තභාවො නාම කුසලා කුසලානං විය කායඞ්ගවාචඞ්ගාභිසඞ්ඛරණ කිච්චෙසු ච ආයතිං විපච්චන කිච්චෙසු ච නිරුස්සාහභාවෙන සන්තභාවො. න කිලෙසු පසන්තභාවෙන. චිත්තාභිසඞ්ඛරණ කිච්චෙසුපන සම්පයුත්තචෙතනාවසෙන යථොපට්ඨිතෙසු ආරම්මණෙසු සම්පයුත්තධම්මානං එකතො සන්නිපාතගමනුස්සාහමත්තං අත්ථි. තතොපරං පන සුපින දස්සන කිච්චංපි නත්ථීති. ‘‘මන්දමන්දාකාරෙනා’’ති මන්දතො අතිමන්දාකාරෙන. කිඤ්චිජානන චිත්තං නාම කම්මාදි ආරම්මණං අප්පමත්තකංපි ජානනං වීථිචිත්තං. තස්ස පවත්තියා.

And the connection is: the state of ripening is the state of manifestation. The peaceful state without effort is the peaceful state due to a lack of effort in the functions of forming the bodily and verbal factors—as in the case of wholesome and unwholesome actions—and also in the functions of future ripening. It is not a state of peace through the calming of defilements. In the functions of forming the mental factor, however, there is merely the effort for associated states to come together as one towards the presented objects, by way of associated volition. Beyond that, there is not even the function of seeing a dream. “In a very slow manner” means in an extremely slow manner. A mind that knows something is a process-mind that knows even a slight object, such as kamma. Of its occurrence.

‘‘අරූපිනො’’ති අරූපලක්ඛණ සමඞ්ගිනො. නාමලක්ඛණ සමඞ්ගීනොති වුත්තං හොති. ‘‘ජනයන්තාපී’’ති සහජාත ධම්මෙ ජනෙන්තාපි. ‘‘සන්තානට්ඨිතියා’’ති පබන්ධප්පතිට්ඨානස්ස.

“Formless” means endowed with the characteristic of formlessness. This means, it is said, endowed with the characteristic of name (nāma). “Even while generating” means even while generating co-nascent states. “For the stability of the continuity” means for the establishment of the series.

‘‘කස්මාපනෙත්ථා’’තිආදීසු. ‘‘භාවින්ද්‍රිය ද්වයං’’ති ඉත්ථින්ද්‍රිය පුරිසින්ද්‍රිය ද්වයං. ‘‘ඉධා’’ති ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ. කස්මා න ගහිතං. නනු ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනං පවත්තිකාරණත්තා ඉධ ගහෙතබ්බමෙවාති අධිප්පායො. ජනකත්තං නාම ජනක කිච්චං. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘එතංතයංපි නත්ථී’’ති ජනකත්තාදිකිච්චත්තයංපි නත්ථි. එවංසන්තෙකථං ලිඞ්ගාදීනං පවත්තිකාරණං හොතීතිආහ ‘‘කෙවලං පනා’’තිආදිං. ‘‘ද්වයං’’ති ඉත්ථිභාවපුම්භාව ද්වයං. න ඉන්ද්‍රිය පච්චයත්තෙන ඉන්ද්‍රියං නාම හොති. යථාහි එකො රාජා අත්තනො විජිතෙ ගෙහානි කරොන්ති. එවං කරොන්තූති ගෙහසණ්ඨානං පට්ඨපෙති. සබ්බෙජනා තථෙව කරොන්ති, නො අඤ්ඤථා. තත්ථ රාජා ගෙහුප්පත්තියා ච ගෙහට්ඨිතියා ච කිඤ්චි කිච්චං න කරොති. ගෙහසාමිකාවා ගෙහවඩ්ඪකිනො වා කරොන්ති. කරොන්තා පන රඤ්ඤා පට්ඨපිතං සණ්ඨානං අනතික්කමිත්වාව කරොන්ති. එවමෙව මිදං දට්ඨබ්බං. උපගන්ත්වා ඣායනට්ඨෙනාති සම්බන්ධො. උපසද්දො උපනිස්සය පදෙවිය උපරි අත්ථො. ‘‘උපරී’’ති ච ථාමබලවුද්ධිවසෙනාති ආහ ‘‘තස්මිං වා’’තිආදිං. ‘‘තස්මිං’’ති ආරම්මණෙ.

In such phrases as, “Why is it not included here?” “The two faculties of being” refers to the two faculties: the femininity faculty and the masculinity faculty. “Here” means in this faculty-condition. Why is it not taken? Surely, because it is the cause for the manifestation of gender and so on, it should indeed be included here—this is the intention. Producing means the function of a producer. The same applies to the rest. “These three are also absent” means the three functions of producing and so on are also absent. If this is so, how then are gender and so on the cause for manifestation? Thus it is said, “But only,” and so on. “The two” refers to the two states: femininity and masculinity. It is not called a faculty by virtue of being a faculty-condition. For example, a king establishes the design for houses in his territory, ordering, “Let them build thus.” All people build accordingly, not otherwise. In this, the king performs no function regarding the arising or maintenance of the houses. The house owners or builders do that. However, when building, they do not deviate from the design established by the king. This should be seen in the same way. The connection is: ‘by approaching’ in the sense of absorption. The prefix “upa-” conveys the meaning of “above,” as in the term upanissaya (strong dependence condition). And “above” is said in terms of strength, power, and increase. Thus, it is stated, “In that,” and so on. “In that” refers to the object.

‘‘සුගති [Pg.262] දුග්ගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. සො අත්ථො අබ්‍යාකතමග්ගඞ්ගෙසු නත්ථි. එවඤ්චසති තානි කථං මග්ගපච්චයත්තං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං. ‘‘සම්මාදස්සනාදිනා’’ති සම්මාදස්සන සඞ්කප්පනාදිනා. ‘‘තෙසං’’ති සම්මාදිට්ඨීනං. ‘‘තෙසං පී’’ති අබ්‍යාකත භූතානං සම්මාදිට්ඨීනම්පි. ‘‘තෙනෙවට්ඨෙනා’’ති සම්මාදස්සනාදිනා ලක්ඛණට්ඨෙන. අථවා. ‘‘තෙනෙවට්ඨෙනා’’ති සුගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙනෙ වාති අත්ථො. එවඤ්චසති සහෙතුකා විපාක ක්‍රියා බ්‍යාකතධම්මාපි තෙනෙවට්ඨෙන සබ්බසො කුසලසදිසා සියුන්ති. න සියුං, පච්චය වෙකල්ලත්තා. විපාකාබ්‍යාකතාහි කම්මවෙගෙන සන්තානෙ පතිතමත්තත්තා නිරුස්සාහසන්තසභාවතො තං සම්පයුත්තා චෙතනා නානක්ඛණික කම්මපච්චයත්තං න ගච්ඡති. කිරියාබ්‍යාකතා ච නිරනුසයසන්තානෙ උප්පන්නත්තා තං සම්පයුත්තචෙතනාපි තප්පච්චයත්තං න ගච්ඡතියෙව. තස්මා තෙසු විපාක ක්‍රියාබ්‍යාකතෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනිපි සුගති සම්පාපකට්ඨං න සාධෙන්ති. කිලෙසප්පහාන කිච්චස්ස අභාවතො නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨම්පි නසාධෙන්ති. සභාව ලක්ඛණවෙකල්ලතාපන තෙසං සම්මාදිට්ඨාදීනං නත්ථියෙව. තස්මා තානි මග්ගපච්චයෙ සඞ්ගහිතානීති. ඉන්ද්‍රිය ධම්මෙසු අරූපින්ද්‍රියානං ආධිප්පච්ච කිච්චං අරූපධම්මෙ ස්වෙව ඵරති. රූපධම්මා පන තං සමුට්ඨිතත්තා එව තප්පච්චයුප්පන්නෙසු වුත්තා. තථා හෙතු කම්ම මග්ග ඣානෙසු. තෙන වුත්තං ‘‘එසනයො කම්මින්ද්‍රියඣානපච්චයෙසුපී’’ති. තත්ථ කම්මසද්දෙන නානක්ඛණික පච්චයො ගහෙතබ්බො.

It is said: “in the sense of leading to a happy destination, an unhappy destination, and Nibbāna.” That meaning does not apply to the indeterminate path factors. If this is so, how do they become a path-condition? It is said, “Here too,” and so on. “By right view, and so on” means by right view, right intention, and so on. “Of those” refers to those with right view. “Even of those” means even of those indeterminate states that possess right view. “In that very sense” means by the characteristic of right view, and so on. Alternatively, “In that very sense” means in the sense of leading to a happy destination and Nibbāna. If this is so, then even resultant and functional indeterminate phenomena with roots might be entirely similar to the wholesome in that very sense. But they are not, due to the incompleteness of conditions. Resultant indeterminate states, being merely what has fallen into the mental continuum through the momentum of kamma and having a nature devoid of effort and quiescent, do not allow the associated volition to become a different-moment kamma-condition. Functional indeterminate states, arising in a continuum free of latent tendencies, likewise do not allow the associated volition to become a condition for them. Therefore, in the case of those resultant and functional indeterminate states, even right view and so on do not accomplish the purpose of leading to a happy destination. Due to the absence of the function of abandoning defilements, they also do not accomplish the purpose of leading to Nibbāna. However, for those right views and so on, there is no lack of their intrinsic characteristic. Therefore, they are included in the path-condition. Among the faculty-phenomena, the predominant function of the formless faculties extends only to formless phenomena. Material phenomena, however, because they are originated by them, are spoken of among the things produced by that condition. Similarly for the root, kamma, path, and jhāna conditions. Hence it is said, “This is the method also in the kamma, faculty, and jhāna conditions.” Here, by the term “kamma,” the different-moment condition should be understood.

‘‘සම්පයුත්තාසඞ්කා සම්භවතී’’ති සහජාතා නාමධම්මා තං සමුට්ඨාන රූපෙහි, පච්ඡාජාතා ච අත්තනො අත්තනො පච්චයුප්පන්නරූපෙහි, වත්ථු ධම්මා ච තන්නිස්සිතනාමධම්මෙහි කාලතො ච ඨානතො ච එක සම්බන්ධත්තා තෙසු සම්පයුත්තාසඞ්කා සම්භවති. ‘‘විප්පයුත්තපච්චයප්පසඞ්ගො නත්ථී’’ති ආරම්මණානන්තරාදිපච්චයාපි අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි සම්පයුත්තා න හොන්ති. තස්මා තෙපි විප්පයුත්තපච්චය භාවෙන වත්තබ්බාති එවරූපො විප්පයුත්තපච්චයප්පසඞ්ගො තෙසු ආරම්මණ පච්චයාදීසු නත්ථීති අධිප්පායො.

“The apprehension of association arises” means that co-nascent mental phenomena, together with the material form originated by them; and post-nascent phenomena, together with the material form produced by them as their respective conditions; and base-phenomena, together with the mental phenomena dependent on them, have a single connection in time and place, hence the apprehension of association arises among them. “There is no implication of a disconnected condition” means that even object, contiguity, and other conditions are not associated with the phenomena produced by them as conditions. Therefore, the implication that these too should be stated as being disconnected conditions—such an implication of a disconnected condition does not exist in these object conditions and the like. This is the intended meaning.

‘‘හෙට්ඨාවුත්තප්පකාරෙසු එවා’’ති එත්ථ එවසද්දෙන පච්චයන්තරං න හොතීති [Pg.263] දස්සෙති. යදි පච්චයන්තරං න හොති, න වත්තබ්බොයෙව. කස්මා, දෙසකස්ස පුනරුත්තිනිරත්ථකවාදිතා පත්තිතොති. නො න වත්තබ්බො. කස්මා, ලොකෙ යො සයං නත්ථි, විගතො හොති. සො කස්ස පච්චයො භවිතුං අරහතීති එවරූපස්ස මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස පහානතො. තෙන ඉමමත්ථං ඤාපෙති, ලොකෙ කෙචිධම්මා සයං අත්ථිකාලෙ එව අඤ්ඤෙසං පච්චයා හොන්ති, නො නත්ථිකාලෙ. කෙචි ධම්මා සයං නත්ථිකාලෙ එව අඤ්ඤෙසං පච්චයා හොන්ති, නො අත්ථිකාලෙති අයඤ්චවිභාගො අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බො යෙවාති. ‘‘ඔකාසදානසඞ්ඛාතෙනා’’ති තස්ස අඤ්ඤස්ස චිත්තුප්පාදස්ස උප්පත්තියා ඔකාසදානසඞ්ඛාතෙන.

‘In the previously mentioned ways only’—here, by the word ‘only,’ it is shown that there is no other condition. If there is no other condition, it should not be stated at all. Why? Because the speaker would be guilty of repetition and speaking pointlessly. No, it is not that it should not be stated. Why? For the abandoning of such wrong adherence as: “In the world, that which does not itself exist, which has passed away, how can it be a condition for anything?” By this, the following meaning is made known: in the world, some phenomena are conditions for others only when they themselves exist, not when they do not exist. Some phenomena are conditions for others only when they themselves do not exist, not when they exist. This distinction should necessarily be accepted. ‘Designated as giving an opportunity’—this refers to being designated as giving an opportunity for the arising of another consciousness.

සුත්තන්තෙ, අත්ථීති අය මෙකො අන්තොති සත්තානං සෙට්ඨසාරභූතො අත්තානාම අනමතග්ගෙ සංසාරෙ නිච්චකාලං අත්ථි. උච්ඡෙදො වා විමොක්ඛො වා සබ්බසො නත්ථි. අයං සස්සතවාදො නාම එකොවිසමන්තො එකාවිසමාකොටි. නත්ථීති සත්තොනාම එකභවපරමො හොති, මරණතො පරං නත්ථි. එකන්තෙන උච්ඡිජ්ජති. අයං උච්ඡෙදවාදො නාම දුතීයො විසමන්තො දුතීයාවිසමකොටි. ඉමෙ පටිච්ච සමුප්පාදං අජානන්තානං උභොවිසමන්තා නාම. ජානන්තානං පන තාදිසො අත්තානාම නත්ථි, යො අත්ථීති වා නත්ථීති වා වත්තබ්බො භවෙය්‍ය. සුද්ධධම්මප්පබන්ධො එව අත්ථි. තස්ස ච යාව අවිජ්ජා අප්පහීනා හොති, තාව උච්ඡෙදො නාම නත්ථි. අවිජ්ජාය පන පහීනාය තතොපරං න පවත්තති. අත්ථි නාම න හොති. අයං අන්තද්වයමුත්තො මජ්ඣිමඤායො නාම. බහුං නානත්ථ සම්භවං වණ්ණෙන්තියෙව. වණ්ණෙන්තානංපි තෙසං බහු පයොජනං නත්ථි යෙවාති අධිප්පායො.

In the Suttas, ‘exists’ means this: a self, which is the highest essence and substance of beings, exists eternally in the beginningless cycle of rebirth. There is no annihilation or liberation whatsoever. This is called the eternalist view, one wrong extreme, one wrong standpoint. ‘Does not exist’ means this: a being is limited to a single existence; after death, there is nothing. It is utterly annihilated. This is called the annihilationist view, the second wrong extreme, the second wrong standpoint. For those who do not understand dependent origination, these two are called wrong extremes. But for those who understand, there is no such self that could be said to exist or not exist. There is only a pure continuity of phenomena. And as long as ignorance is not abandoned, there is no such thing as annihilation. But when ignorance is abandoned, it does not continue thereafter. What is called ‘existence’ is no more. This is called the Middle Way, freed from both extremes. One might indeed describe the arising of many diverse meanings, yet even for those who describe them, there is little purpose. This is the intended meaning.

පච්චයුද්දෙසානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Enumeration of Conditions is concluded.

168. පච්චයනිද්දෙසෙ. ‘‘පඤ්චධා’’ති පඤ්චවිධෙහි පච්චයෙහි. ‘‘එකධා’’ති එකවිධෙන පච්චයෙන. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති අවිච්ඡෙදත්ථාය. ‘‘පටිපාදනායා’’ති යොජනත්ථාය. යො කොචි චිත්තුප්පාදො අවිරුද්ධස්ස යස්ස කස්සචි චිත්තුප්පාදස්ස [Pg.264] පච්චයො න න හොතීති යොජනා. ‘‘පුනුප්පන්නානං’’ති නිරුජ්ඣිත්වා පුන උප්පන්නානං. ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ති එත්ථ මග්ගො ගොත්‍රභුතො ආසෙවන පච්චයං ලභති. ඵලස්ස පන සො භින්නජාතිකත්තා ආසෙවන පච්චයො න හොති. ඵලං පන සබ්බසො ආසෙවන මුත්තං හොති. තස්මා තදුභයං ඉධ පුරිමජවනසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘මග්ග ඵලජවනවජ්ජානී’’ති. ඵලජවනවජ්ජානං පච්ඡිමානං ජවනානං. ‘‘සබ්බාකාරපාරිපූරං’’ති එත්ථ කුසලාදිජාතිපි සඞ්ගහිතාති වුත්තං ‘‘ජාතිමත්තෙනපී’’ති. අභින්නා එව සියුං. න පන භින්නා හොන්ති. කදාචි කෙචිභින්නා එව හොන්ති. තස්මා භින්නජාතිකා ධම්මා. ල. න සක්කොන්තීති යොජනා. ‘‘කාමාවචරභාවතො මහග්ගතානුත්තරභාවපත්ති නාමා’’ති චිත්තසන්තානස්සාති අධිප්පායො. ගොත්‍ර භුචිත්තං කාමභූමි. ඣානචිත්තං මහග්ගතභූමි. මග්ගචිත්තං ලොකුත්තර භූමි. කම්මචෙතනාය නිරුද්ධායපි තස්සා පවත්තාකාරො නනිරුජ්ඣති. චිත්තසන්තානං අනුගච්ඡති. සො එව ආයතිං විපාකධම්මරාසි හුත්වා පාතුබ්භවති. තස්මා සො විපාකස්ස බීජසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සො ච යාව න විපච්චති. තාව සංසාරප්පවත්තියා සති, අන්තරා විනට්ඨො නාම න හොති. තස්මා කම්මචෙතනා උප්පජ්ජමානා චිත්තසන්තානෙ තස්ස බීජස්ස නිධානත්ථාය උප්පජ්ජති, නිරුජ්ඣමානා ච නිදහිත්වා එව නිරුජ්ඣතීති වුත්තං ‘‘අත්තනො පවත්තාකාරසඞ්ඛාත බීජනිධානඤ්චා’’ති. ‘‘චෙතනාය හොතී’’ති චෙතනාය සාධාරණං හොති. පුරෙජාතා සාලරුක්ඛපොතකා පච්චයා හොන්තීති සම්බන්ධො. පුරිමචිත්තක්ඛණෙසු උප්පන්නා චතුසමුට්ඨානිකරූපධම්මාති සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘ආහාරජකායො’’ති එවං වුත්තාති පාඨසෙසො. ‘‘පච්ඡා ජාතෙනා’’ති පච්ඡාජාතපච්චයෙන පයොජනං නත්ථි. ජිණ්ණපතරුක්ඛස්ස උදකාසිඤ්චනං විය හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යදග්ගෙනා’’ති යෙනකාරණ කොට්ඨාසෙන. ‘‘වත්ථු රූපං’’ති නිරොධාසන්නං හදයවත්ථු රූපං. ‘‘එවමයං පී’’ති එවං අයං පච්ඡාජාතපච්චයොපි. විවිධෙන ආකාරෙන ඵරණං කාලන්තර දෙසන්තර ගමනං විප්ඵාරො. මහන්තො විප්ඵාරො යස්සාති සමාසො. ‘‘වත්ථුම්හී’’ති හදයවත්ථුම්හි. පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වොකිණ්ණො සම්මිස්සොති පඤ්චවොකාරො. කාම රූපභවො[Pg.265]. විනා උප්පජ්ජිතුං න සක්කොති. රූපවිරාගභාවනාබලෙන රූපස්ස අවික්ඛම්භිතත්තාති අධිප්පායො. ‘‘පුරෙජාතං වා’’ති එකචිත්තක්ඛණාතීතෙ පුරෙජාතං වා. ‘‘වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං වා’’ති තතො පච්ඡා යාව අට්ඨම චිත්තක්ඛණා වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං වා. ‘‘උප්පන්නං වත්ථූ’’ති උප්පන්නං වත්ථුරූපං. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමස්මිං පුරෙජාත පච්චයෙ. කිඤ්චාපි දිස්සතීති සම්බන්ධො. ‘‘පච්චනීයෙ’’ති පච්චනීය වාරෙ. ‘‘තං’’ති ආරම්මණපුරෙජාතං. තස්ස ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තත්තාවාති සම්බන්ධො. කාරණං වදන්ති පට්ඨානටීකාචරියා. අරූපභවෙ මරණාසන්නකාලෙ කස්සචි ගතිනිමිත්තු පට්ඨානං අට්ඨකථාසු වුත්තමෙව. එවඤ්චසති, තත්ථ ආරම්මණ පුරෙජාතං ලද්ධබ්බමෙව. පට්ඨානෙපන තස්මිංභවෙ සබ්බං පුරෙජාතපච්චයං පටික්ඛිපති. කස්මා ඉති චෙ, වත්ථු පුරෙජාතපච්චයස්ස තත්ථ අලද්ධබ්බත්තාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘ආරුප්පෙවියා’’ති වුත්තං. එත්ථ ච පට්ඨානෙ අරූපභවෙ ද්වෙපි පුරෙජාතපච්චයා පටික්ඛිත්තා, තස්මා සබ්බෙපි අරූප පුග්ගලා සබ්බංපි රූපධම්මං ආරම්මණං න කරොන්තීතිපි වදන්ති. එවඤ්ච කත්වා ආරම්මණ සඞ්ගහදීපනියං ‘අසඤ්ඤීභවතො චුතානං විය අරූපභවතො චුතානංපි ගතිනිමිත්තභූතං කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං භවන්තරෙ කෙනචිද්වාරෙන අග්ගහිතං, කෙවලං කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපිත’න්ති වුත්තං. ‘‘ගූථකුණපාදීනී’’ති ගූථඤ්ච මතපූතිසරීරානි ච. ‘‘එවං වුත්තෙහී’’ති පට්ඨානෙ වුත්තෙහි. තෙ පන අකුසලා ධම්මා කථං චතුභූමික කුසලානං උපනිස්සය පච්චයා හොන්තීති ආහ ‘‘තත්ථ ආනන්තරිය වජ්ජානී’’තිආදිං. තත්ථ ආනන්තරිය කම්මකතානං කිලෙසාවරණ කම්මාවරණෙහි සමන්නාගතත්තා ඣානමග්ගප්පටිලාභො නාම නත්ථීති වුත්තං ‘‘ආනන්තරිය වජ්ජානී’’ති. ‘‘තානී’’ති රාගාදීනි අකුසලානි චතුභූමික කුසලානං උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්තීති යොජනා. ‘‘සමතික්කමමුඛෙනා’’ති පට්ඨානෙ අකුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සය පච්චයෙන පච්චයොති එතස්ස පඤ්හස්ස විභඞ්ගෙ පාණං හන්ත්වා තස්ස පටිඝා තත්ථාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙතීති වුත්තං. තත්ථ ‘‘තස්ස [Pg.266] පටිඝාතත්ථායා’’ති තස්ස පාණාතිපාතකම්මස්ස පටිහනනත්ථාය පහානත්ථාය සමතික්කමනත්ථායාති වුත්තං හොති. සො චෙ පාණාතිපාතී පුග්ගලො පුන සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා තස්ස කම්මස්ස සමතික්කමනත්ථාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථ කම්මං කරොති. තදා තං පාණාති පාතකම්මං තං පුග්ගලං දානකම්මෙනියොජෙති නාම. තථා සීලකම්මෙ උපොසථ කම්මෙති. යථාහි රාජා එවං වදෙය්‍ය ඉමස්මිං දිවසෙ යො උපොසථං නුපවසති, තං ඝාතෙස්සාමීති. තදා සබ්බෙපි නාගරා උපොසථං උපවසෙය්‍යුං. එවමිදං දට්ඨබ්බං. රාජාවිය හි තස්ස පාණාතිපාතකම්මං. නාගරා විය සො පාණඝාතකො. උපොසථ කම්ම කුසලානි විය තස්ස දානසීල උපොසථ කම්ම කුසලානීති. ‘‘ඣානං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙතී’’ති පදෙසුපි එසෙවනයො. එවං සමතික්කමමුඛෙන එකංපි අකුසලං සබ්බානි චතුභූමික කුසලානි උපනිස්සය සත්තියා ජනෙති පවත්තෙතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තානියෙව සබ්බානී’’ති ආනන්තරිය කම්මසහිතානිසබ්බානි අකුසලානියෙව සබ්බෙසං අකුසලානං අබ්‍යාකත ධම්මානං උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්තීති යොජනා. දානසීලාදයො කුසලා ධම්මා. සුට්ඨු බලවං කම්මං අධිප්පෙතං, න දුබ්බලං. උපනිස්සයට්ඨානත්තා. තෙසංපි රූපධම්මානං බලවනිස්සයා නනුහොන්තීති සම්බන්ධො. කථං හොන්තීති ආහ ‘‘බහිද්ධාරුක්ඛතිණාදීනං’’තිආදිං. තත්ථ පථවීරස ආපොරසවස්සොදක බීජානි රුක්ඛතිණාදීනං බලවනිස්සයා හොන්ති. මූලභෙසජ්ජාදීනි අජ්ඣත්තං සන්තානං බලවනිස්සයා හොන්තීති යොජනා. ‘‘පකතස්සෙවා’’ති පථමතරං කතස්ස උප්පාදනාදිකම්මස්සෙව. ‘‘න එවං රූපසන්තානෙනා’’ති එවං රූපසන්තානෙන උප්පාදිතා උපසෙවිතා ධම්මා නත්ථි. ‘‘තං’’ති උතුබීජාදිකං. කම්මාදිකඤ්ච. ‘‘පකතං’’ති පුරෙතරං උප්පාදිතඤ්ච උපසෙවිතඤ්ච. සචෙතනස්සෙව චෙතනං පකප්පනං පකරණන්ති සම්බන්ධො. චෙතනං පකප්පනං පකරණං නාමාති අත්ථො. ‘‘පකප්පනං’’ති ච සංවිධානං. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිකම්මාදිකං උතුභොජනාදිකඤ්ච. අත්තනො ච උප්පන්නා රාගාදයො පරස්ස ච සන්තානෙ පරස්ස ච උප්පන්නා රාගාදයො අත්තනො ච සන්තානෙති යොජනා[Pg.267]. ‘‘නිදස්සනං’’ති උදාහරණං හොති. මනොපදොසිකදෙවා අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා අත්තනො මනං පදූසෙන්ති. බාළ්හං ඉස්සාධම්මං උප්පාදෙන්ති. තස්මිංයෙව ඛණෙ චවන්ති. තෙසං ද්වෙ ඉස්සාධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස බලවනිස්සයා හොන්තීති. කාමාවචර කුසලස්ස බලවනිස්සයා හොන්තීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. විභාවනිපාඨෙ. ඣාන මග්ග ඵල විපස්සනාදිභෙදං ආලම්බණං පච්චවෙක්ඛන අස්සාදනාදි ධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති යොජනා. ‘‘අත්තාධීනෙ’’ති අත්තායත්තෙ අත්තාබද්ධෙ. පට්ඨානෙ පඤ්හවාරෙ දානං දත්වා සීලංසමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තීතිආදිනා ආගතත්තාදාන සීල. ල. නිබ්බානානි චෙවාති වුත්තං. රාගං ගරුංකත්වා අස්සාදෙන්ති, අභිනන්දතීතිආදිනා, චක්ඛුං ගරුං කත්වා අස්සාදෙන්තීතිආදිනා ච ආගතත්තා ‘‘රාග දිට්ඨි චක්ඛු සොතාදීනිචා’’ති වුත්තං. ‘‘පරත්ථ පී’’ති පරතො නිස්සය පච්චයාදීසුපි. ‘‘සො එවා’’ති පච්චුපත්ථම්භකො එව. ‘‘කිඤ්චී’’ති කිඤ්චිමත්තංපි. මහාභූතෙ කිඤ්චි උපත්ථම්භෙතුං න සක්කොන්තීති යොජනා. නනු ආහාර රූපං මහාභූතෙ උපත්ථම්භෙතුං සක්කොති. ජීවිතරූපඤ්ච කම්මජමහාභූතෙ අනුපාලෙතුන්ති. සච්චං. ඉධ පන සහජාතපච්චය කිච්චං අධිප්පෙතං. තෙසඤ්ච ද්වින්නං සහජාතපච්චය කිච්චං නත්ථි. තං පරතො ආවී භවිස්සතීති. ‘‘වත්ථු විපාකානං’’ති වත්ථුරූපං විපාකානං. පට්ඨානපාඨෙ. ආරම්මණඤ්ච, නිස්සයො ච, පුරෙජාතඤ්ච, විප්පයුත්තො ච, අත්ථි ච, අවිගතො චා,ති ඡසුපච්චයෙසු ඝටිතෙසු තීණි විසජ්ජනානි ලබ්භන්තීති යොජනා. තීණි විසජ්ජනානි නාම වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං ඡ හි පච්චයෙහි පච්චයො. වත්ථු අකුසලානං, වත්ථු අබ්‍යාකතානන්ති. එත්ථ ච අත්තනො අජ්ඣත්තං වත්ථුං ආරබ්භ වත්ථු මෙ අනිච්චන්තිආදිනා සම්මසන්තස්ස වත්ථුරූපං කුසලානං ඛන්ධානං ඡහි පච්චයෙහි පච්චයො. එතං මම, එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තා,ති උපාදියන්තස්ස වත්ථු රූපං අකුසලානං. උභයත්ථපි ආවජ්ජනක්ඛණෙ අබ්‍යාකතානං. අරහතො පන තං අනිච්චන්තිආදිනා සම්මසන්තස්ස ක්‍රියාබ්‍යාකතානං ඛන්ධානන්ති. තෙනාහ ‘‘පච්චුප්පන්නං වත්ථුං’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘පච්චුප්පන්නං වත්ථුං’’ති [Pg.268] අත්තනො පච්චුප්පන්නං වත්ථුං. අධිට්ඨානවිධානෙ පන ආකාස ගමනෙ රූපකායං ආරබ්භචිත්තං විය කායං ලහුකං අධිට්ඨහන්තස්ස තප්පරියාපන්නං වත්ථු අභිඤ්ඤාචිත්ත ද්වයස්සාති යොජෙතබ්බං. ‘‘අනිට්ඨෙඨානෙ’’ති ජවනචිත්තස්ස ආවජ්ජනෙන විනා උප්පජ්ජනං නාම කත්ථචි ඉච්ඡිතබ්බං හොති. කත්ථචි අනිච්ඡිතබ්බං. තත්ථ නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානෙ, මග්ගවීථීසු ගොත්‍රභුවොදානට්ඨානෙ, ආගන්තුක භවඞ්ගට්ඨානෙති ඉදං ඉච්ඡිතබ්බට්ඨානං නාම. ඉතො අඤ්ඤං අනිච්ඡිතට්ඨානං නාම. එවං අනිච්ඡිතබ්බෙ ඨානෙති අත්ථො. ‘‘පකතිකාලෙ’’ති මරණාසන්නකාලතො අඤ්ඤස්මිංකාලෙ. ‘‘තානිවා’’ති අත්තනො අත්තනො නිස්සයවත්ථූනිවා. ‘‘අඤ්ඤං වා’’ති වත්ථුතො අඤ්ඤං රූපාදිකං වා. ‘‘භින්නාරම්මණානි නාමා’’ති අඤ්ඤං ආවජ්ජනස්ස ආරම්මණං, අඤ්ඤං ජවනානන්ති එවං ජවනානි ආවජ්ජනෙන භින්නාරම්මණානි වා. තෙන වුත්තං ‘‘පච්ඡාඋප්පන්නානී’’තිආදි. ‘‘තෙසං’’ති වීථිචිත්තානං. ‘‘තදෙවා’’ති තං එවවත්ථු රූපං. ‘‘වත්ථු චා’’ති නිස්සයො ච. ‘‘තෙසං’’ති අට්ඨකථාචරියානං. න හි ගහෙතුං සක්කොන්තීති සම්බන්ධො. සෙසමෙත්ථ සුබොධං. ‘‘කස්මා වුත්තං’’තිආදීසු. ‘‘තස්ස යක්ඛස්සා’’ති ඉන්දකනාමස්ස තස්සයක්ඛස්ස. ‘‘ඉතරෙසංපී’’ති සංසෙදජොපපාතිකානංපි. ‘‘දුවිධෙනා’’ති රූපජනන කිච්චං රූපූපත්ථම්භන කිච්චන්ති එවං දුවිධෙන. අථවා ‘‘දුවිධෙනා’’ති අජ්ඣත්තාහාරස්ස උපත්ථම්භනං බහිද්ධාහාරස්ස උපත්ථම්භනන්ති එවං දුවිධෙන. ‘‘තථාරූපානඤ්චා’’ති අප්පනාපත්තකම්මවිසෙසෙන සිද්ධානඤ්ච. ‘‘අජ්ඣත්තාහාරොපී’’ති පිසද්දෙන යථාවුත්තජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච අරූපාහාරෙ ච සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘වත්ථුවිපාකානං’’ති වත්ථුරූපං විපාකානං. ‘‘සබ්බථා’’ති අබ්‍යායපදං. තඤ්ච සබ්බවිභත්තියුත්තං. ඉධ පන පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘සබ්බථා’’ති සබ්බප්පකාරන්ති. පකාරො ච වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘තිවිධො’’තිආදිං. ‘‘සහජාතෙ සඞ්ගහෙතබ්බං’’ති පච්චයභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බං. සහජනනං නාම අත්තනා සහ ජනෙන්තස්ස සහජනනං. තඤ්ච කම්මචිත්තාදීනං විය විසුං ජනනකිච්චං න හොති. අත්තනි උප්පජ්ජන්තෙ එව ඉතරානි රූපානි උප්පජ්ජන්ති. අනුප්පජ්ජන්තෙ න උප්පජ්ජන්තීති එවරූපං ජනනකිච්චං වෙදිතබ්බං[Pg.269].‘‘විනාව සහුප්පාදනකිච්චෙනා’’ති අත්තනා සහුප්පාදනකිච්චෙ ආහාරස්ස බ්‍යාපාරො නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනෙව සහජාතානි උපත්ථම්භන්තොපි සහජාතපච්චයත්තං න ගච්ඡතීති. එසනයො රූපජීවිතින්ද්‍රියෙපි. තෙන වුත්තං ‘‘ජීවිතංපී’’තිආදි. ‘‘තීසූ’’ති ආරම්මණඤ්ච උපනිස්සයො ච අත්ථිචාති ඉමෙසු තීසු. ආරම්මණාධිපතිම්හි පුරෙජාතා රම්මණාධිපතිපි අත්ථි. සො පුරෙජාතත්ථි පච්චයො එවාති අත්ථිපච්චයෙ සඞ්ගහිතො. ‘‘තස්මිං කතෙ පවත්තමානානං’’ති තස්මිං කම්මෙ කතෙ තස්ස කතත්තා එව පවත්තමානානං. ආරම්මණාකාරො ගොචරවිසයාකාරො. ‘‘සන්තානවිසෙසං කත්වා’’ති බීජනිධානං කත්වාති අධිප්පායො. ‘‘තෙ’’ති ආරම්මණපච්චය කම්ම පච්චයා. ‘‘අකාලිකො’’ති මග්ගචෙතනාවසෙන අකාලිකො. සොහි අත්තනො අනන්තරෙඵලං ජනෙති. තස්මා ආගමෙතබ්බස්ස ආයතිකාලස්ස අභාවා අකාලිකොති වුච්චති. අවසෙසො නානක්ඛණිකපච්චයො කාලිකො. ‘‘පච්චයට්ඨෙනා’’ති පච්චයකිච්චෙන. ලොකප්පවත්තියා කම්මහෙතුකත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘ඵලහෙතූ පචාරෙනා’’ති ඵලභූතාය සබ්බලොකප්පවත්තියා හෙතුභූතස්ස කම්මස්ස නාමං ඵලම්හි ආරොපෙත්වා වොහාරෙන සබ්බෙපි තෙවීසතිපච්චයා කම්මසභාවං නාතිවත්තන්තීති යොජනා. කම්මපච්චය සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘විජ්ජමානා යෙවා’’ති අත්ථිපච්චයා එවාති වුත්තං හොති. ‘‘සාසනයුත්තියා විරුද්ධමෙවා’’ති එත්ථ සාසනයුත්ති නාම තීණිපිටකානි. ‘‘විරුද්ධමෙවා’’ති ආරම්මණ පච්චයභූතා සබ්බෙ පථවී පබ්බත නදීසමුද්ද අජටාකාසාදයො ච සබ්බාපඤ්ඤත්තියො ච නිබ්බානඤ්ච කම්මසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති වදන්තො ච, සබ්බෙ අතීතානාගත ධම්මා අත්ථිපච්චයා එවාති වදන්තො ච, තීහි පිටකෙහිපි විරුජ්ඣතියෙව. පට්ඨානපාළියා පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අත්ථි සද්දොහි පට්ඨානෙ පච්චුප්පන්නභාවෙන විජ්ජමානත්ථො. න පරමත්ථ ධම්ම භාවෙන. නාපිලොක සම්මුතිවසෙන. න හි පරමත්ථ ධම්ම භූතාපි අතීතානාගතධම්මා ඉධ අත්ථි සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. නාපිපඤ්ඤත්ති හොති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිබද්ධඔකාසෙ’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයනිස්සිතභාවෙ න පටිබද්ධෙ [Pg.270] කාමරූපභවොකාසෙ. ‘‘යතො’’ති යම්හාපටිසන්ධි විඤ්ඤාණතො. ‘‘යතො’’ති වා යම්හාසීසතො, යම්හාබීජතො නිබ්බත්තීති යොජනා. ‘‘බීජතො විය මහාරුක්ඛස්සා’’ති බීජපච්චයා කළීරඞ්කුරාදිකස්ස මහාරුක්ඛසන්තානස්ස නිබ්බත්තිවිය. පාළිපාඨෙ. ‘‘න ඔක්කමිස්සථා’’ති සචෙ න ඔක්කමෙය්‍ය. ‘‘සමුච්චිස්සථා’’ති අපිනුඛො සමුච්චෙය්‍ය, වඩ්ඪෙය්‍ය. ‘‘වොක්කමිස්සථා’’ති සචෙ විගමෙය්‍ය, විනාසෙය්‍ය. ‘‘අභිනිබ්බත්තිස්සථා’’ති අපිනුඛො අභිනිබ්බත්තෙය්‍ය, පාතුභවෙය්‍ය. ‘‘වොච්ඡිජ්ජිස්සථා’’ති සචෙඋච්ඡිජ්ජෙය්‍ය. ‘‘ආපජ්ජිස්සථා’’ති අපිනුඛො ආපජ්ජෙය්‍ය. ‘‘යදිදං’’ති යං ඉදං. ‘‘ඉදං’’ති නිපාතමත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණං’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. යං විඤ්ඤාණං අත්ථි. එසෙව විඤ්ඤාණ ධම්මොති යොජනා. ‘‘රූපුප්පත්තියා’’ති රූපුප්පාදස්ස. විඤ්ඤාණං පච්චයො එතස්සාති විඤ්ඤාණ පච්චයා. රූපුප්පත්ති. ‘‘රූපප්පවෙණියා’’ති කම්මජරූපසන්තතියා. ‘‘උතුආහාරාපී’’ති අජ්ඣත්ත උතුඅජ්ඣත්ත ආහාරාපි. ඉදඤ්ච සම්භවයුත්ති වසෙන වුත්තං. අත්ථතො පන පුරිමුප්පන්නාය රූපප්පවෙණියා අසති, අජ්ඣත්තං තෙ උතුආහාරාපි නත්ථියෙව. බහිද්ධා උතුපන අසතිපි පුරිමුප්පන්නාය රූපප්පවෙණියා රූපං න ජනෙතීති න වත්තබ්බං. ටීකාපාඨෙ. ‘‘අරූපං පනා’’ති අරූපභූමිපන. ‘‘යස්මිංරූපෙ’’ති කම්මජරූපෙ. ‘‘පච්චයභාවො අත්ථී’’ති පච්ඡිමරූපුප්පත්තියා පච්චයසත්ති අත්ථි. කස්මා විඤ්ඤායතීති චෙ. ‘‘පුත්තස්සා’’තිආදිමාහ. ‘‘බීජභාවසඞ්ඛාතං’’ති අම්බබීජාදීනං බීජභාවසඞ්ඛාතං. ‘‘නියාමරූපං නාමා’’ති උතුවිසෙසමාහ. ‘‘යථා වා තථා වා’’ති අනියමතොති වුත්තං හොති. ‘‘යොනිභාවසඞ්ඛාතං’’ති තං තං ගොත්තකුලජාතීනං ජාතිභාවසඞ්ඛාතං. ‘‘නියාමරූපං’’ති උතුවිසෙස සඞ්ඛාතං නියාමරූපං. සදිසානි රූපසණ්ඨානානි යෙසන්ති විග්ගහො. ‘‘පටිසන්ධිරූපස්සෙව ආනුභාවො’’ති කලලකාලාදීසු උප්පන්නස්ස පටිසන්ධිරූපස්සෙව ආනුභාවො. පුන තමෙවත්ථං විසෙසෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ‘‘සමුදාගතං’’ති සුට්ඨු උපරූපරිආගතං. ඉත්ථිභාවාදිරූපං බීජරූපඤ්ච නියාමෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘නියාමකං’’ති නානාවණ්ණසණ්ඨානාදීනං නියාමකං. ‘‘තත්ථ [Pg.271] ඉමස්මිං භවෙ’’තිආදීසු. ධනඤ්ච ධඤ්ඤඤ්ච තතො අවසෙසා සබ්බෙඋපභොගපරිභොගාචාති විග්ගහො. විජ්ජා ච සිප්පඤ්ච නානාබහුස්සුතඤ්ච පරියත්ති චාති ද්වන්දො. ‘‘අනාගතානං තාසං’’ති තාසං අභිනවධනධඤ්ඤාදිසම්පත්තීනං. ‘‘උපනිස්සය පච්චයතා’’ති පුබ්බයොගකම්මස්ස උපනිස්සය පච්චයතා. තත්ථ ධනධඤ්ඤභොගානං පටිලාභත්ථාය පුබ්බයොගකරණං නාම කසිකම්ම වාණිජ්ජකම්මාදීනං කරණං. තත්ථ කසිකම්මෙ තාව ධනධඤ්ඤභොගානං පටිලාභත්ථාය කසිකම්මකරණෙ ධනධඤ්ඤභොගා අනාගතූපනිස්සය පච්චයො. ඉදානි කසිකම්මකරණං තස්ස පච්චයුප්පන්නං. ධනධඤ්ඤ භොගානං පටිලාභපරිභොගකාලෙසු කසිකම්මකරණං අතීතූපනිස්සය පච්චයො. තෙසං පටිලාභො ච පරිභොගො ච තස්ස පච්චයුප්පන්නො. කසිකම්මකරණක්ඛණෙ පන ඛෙත්ත, වත්ථු, බීජ, මෙඝවුට්ඨියො ච නඞ්ගලාදීනි කසිභණ්ඩානි ච ගොමහිංසා ච කම්මකාරක පුරිසා ච පච්චුප්පන්නූපනිස්සයො. කසිකම්මකරණං තස්ස පච්චයුප්පන්නං. කම්මසාධිකස්ස මාතාපිතාදයො පුබ්බපුරිසා තස්ස කම්මස්ස අතීතූපනිස්සය පච්චයො. තං කම්මං තස්ස පච්චයුප්පන්නන්ති. එවං සෙසෙසුපි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

168. In the exposition of conditions, 'fivefold' means by five kinds of conditions. 'Onefold' means by one kind of condition. The same applies to the rest. 'For the sake of non-interruption' means for the purpose of non-interruption. 'For the sake of accomplishment' means for the purpose of application. The application is: 'Any mental occurrence that is not opposed to any other mental occurrence is indeed a condition for it.' 'Of those arisen again' means of those that have ceased and then arisen again. 'Previous impulsions' here refers to the path, which includes the change-of-lineage moment and receives the repetition condition. However, for the fruition, since it is of a different nature, it is not a repetition condition. The fruition is entirely free from repetition. Therefore, both are not counted here as previous impulsions—hence it is said, 'excluding the path and fruition impulsions.' Of the later impulsions, excluding the path and fruition impulsions. 'Complete in all aspects' here includes wholesome and other natures—thus it is said, 'even by mere nature.' They should indeed be undifferentiated, but they are not differentiated. Sometimes, however, some are indeed differentiated. Therefore, phenomena of different natures... are incapable—this is the application. 'From the state of the sense-sphere to the attainment of the sublime and supramundane states' refers to the continuity of consciousness—this is the intended meaning. The change-of-lineage consciousness belongs to the sense-sphere plane. The jhāna consciousness belongs to the sublime plane. The path consciousness belongs to the supramundane plane. Even when the kamma-volition has ceased, its mode of occurrence does not cease. It follows the continuity of consciousness. That very thing, becoming a mass of resultant phenomena in the future, reappears. Therefore, it is counted as the seed of the result. And as long as it has not ripened, as long as the round of existence continues, it is not lost in the interim. Thus, the kamma-volition, when arising, arises in the continuity of consciousness for the purpose of depositing its seed, and when ceasing, it ceases only after having deposited it—hence it is said, 'and the depositing of the seed designated as its own mode of occurrence.' 'It is due to volition' means it is common to volition. 'Pre-nascent young sāl trees are conditions'—this is the connection. 'Material phenomena arisen in the preceding mind-moments, produced by the four origins'—this should be connected. 'The nutriment-born body'—thus it is said, this is the remainder of the text. 'By what is subsequently born' means there is no use for the post-nascence condition. It is like watering a withered tree—this is the intended meaning. 'By which extremity' means by which causal portion. 'The basis-materiality' means the heart-basis materiality near cessation. 'Thus this too' means thus this post-nascence condition as well. Pervasion in various ways, going to another time and another place, is diffusion. 'Great diffusion' is a compound meaning that which has great diffusion. 'In the basis' means in the heart-basis. Mixed with the five aggregates, intermingled, is the five-aggregate existence. The sense-sphere and form-sphere existences. It cannot arise without it. 'Because form is not suppressed by the power of developing dispassion for form'—this is the intended meaning. 'Pre-nascent or' means pre-nascent, having passed one mind-moment. 'Or established in the growth phase' means thereafter up to the eighth mind-moment, established in the growth phase. 'The arisen basis' means the arisen basis-materiality. 'Here' means in this pre-nascence condition. 'Although it is seen'—this is the connection. 'In the negative' means in the negative section. 'That' means the pre-nascent object. 'Because that object is not fully manifest'—this is the connection. The sub-commentators on the Paṭṭhāna state the reason. In the formless existence, at the time near death, for someone the destination-sign is indeed mentioned in the commentaries on the Paṭṭhāna. And this being so, the pre-nascent object condition must be obtained there. However, in the Paṭṭhāna, every pre-nascence condition is rejected in that existence. If it is asked why, it is because the pre-nascent basis condition is not obtainable there—with this intended meaning it is said, 'in the formless realm as well.' Here, in the Paṭṭhāna, two pre-nascence conditions are rejected in the formless realm. Therefore, they also say that all individuals in the formless realm do not make any material phenomena their object. And having done so, in the Ārammaṇasaṅgahadīpanī it is said: 'Just as for those passing away from the non-percipient existence, for those passing away from the formless existence as well, the object for sense-sphere rebirth-linking, the destination-sign, is not grasped by any door in another existence, but is established solely by the power of kamma.' 'Filth, corpses, etc.' means excrement and the putrid bodies of the dead. 'When this is said' means when stated in the Paṭṭhāna. But how can unwholesome phenomena be the decisive support condition for wholesome phenomena of the four planes? This is explained: 'excluding those with immediate kamma,' etc. Here, because those who have committed immediate kamma are endowed with the obstructions of defilements and kamma, the attainment of jhāna and path is indeed absent—hence it is said, 'excluding those with immediate kamma.' 'Those' means lust, etc., which are unwholesome and serve as the strong decisive support for the arising of wholesome phenomena of the four planes—this is the application. 'Through the means of overcoming': in the Paṭṭhāna, in the analysis of the question, 'An unwholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of decisive support condition,' it is said: 'Having killed a living being, for the sake of counteracting that, one gives a gift, undertakes virtue, performs the observance-day duty, develops jhāna, develops the path, develops direct knowledge.' Here, 'for the sake of counteracting that' means for the sake of striking back at, abandoning, and overcoming that kamma of killing a living being. If that killer, again feeling remorse, gives a gift, undertakes virtue, and performs the observance-day duty to overcome that kamma, then that act of killing indeed prompts that person to perform the act of giving. Similarly, to perform acts of virtue and the observance-day duty. Just as a king might say, 'Whoever does not observe the observance-day on this day, I will execute,' then all the citizens would observe the observance-day. This should be understood similarly. For that act of killing is like the king. The killer is like the citizens. His wholesome acts of giving, virtue, and the observance-day duty are like the wholesome observance-day duties. 'Develops jhāna, develops the path, develops direct knowledge'—the same method applies in these cases as well. Thus, through the means of overcoming, even a single unwholesome phenomenon generates and sustains all wholesome phenomena of the four planes by the power of decisive support—this should be understood. 'Those very same all' means all unwholesome phenomena, including those with immediate kamma, serve as the strong decisive support for the arising of all unwholesome and indeterminate phenomena—this is the application. Giving, virtue, etc., are wholesome phenomena. Very strong kamma is intended, not weak, because it is the basis of decisive support. Are they not also the strong decisive support for those material phenomena? This is the connection. How are they? This is explained: 'of external trees, grass, etc.' Here, the earth-essence, water-essence, rainwater, and seeds are the strong decisive support for trees and grass. Roots, medicines, etc., are the strong decisive support for the internal continuity—this is the application. 'Of what is produced' means of the kamma of production, etc., done first. 'Not so with such a material continuity' means there are no phenomena produced and cultivated by such a material continuity. 'That' means season, seed, etc., and kamma, etc. 'Produced' means what was previously produced and cultivated. The connection is: 'Of one who is volitional, volition is arranging, is doing.' The meaning is that volition is called arranging, doing. And 'arranging' means planning. 'Something' means some kamma, etc., and season, food, etc. The application is: 'One’s own arisen lust, etc., in one's own continuity, and another's arisen lust, etc., in another's continuity; and another's arisen lust, etc., in one's own continuity.' 'Example' means an illustration. The mind-corrupting devas, seeing each other, corrupt their own minds. They arouse strong envy. At that very moment, they pass away. The two states of envy of theirs are strong decisive supports for each other. This should be connected with 'are strong decisive supports for sense-sphere wholesome phenomena,' etc., in the Vibhāvanī text. In the Vibhāvanī text, the application is: 'It makes the object, which is differentiated as jhāna, path, fruition, insight, etc., and the phenomena of reviewing, enjoying, etc., dependent on oneself.' 'Dependent on oneself' means self-controlled, self-bound. In the Paṭṭhāna, in the question section, having given a gift, undertaken virtue, performed the observance-day duty, one reviews it, having made it weighty. Because it comes in such texts as 'reviewing past well-performed actions, having made them weighty,' giving, virtue... and Nibbāna are also mentioned. Because it comes in such texts as 'enjoying lust, having made it weighty, delighting in it,' etc., and 'enjoying the eye, having made it weighty,' etc., 'lust, views, eye, ear, etc., are also' mentioned. 'In another case too' means in the dependence condition, etc., as well. 'That very same' means the supporter is the same. 'Something' means even a little. The application is: 'They cannot support even a little of the great elements.' Is it not so that nutriment-materiality can support the great elements? And that life-faculty materiality can sustain the kamma-born great elements? True. But here, the function of the conascence condition is intended. And for those two, there is no function of the conascence condition. That will become clear later. 'Of the basis for resultants' means the basis-materiality for resultants. In the Paṭṭhāna text, when the object, dependence, pre-nascence, dissociation, presence, and non-disappearance conditions are combined, three answers are obtained—this is the application. Three answers means the basis is a condition for the wholesome aggregates by six conditions; the basis for the unwholesome aggregates; and the basis for the indeterminate aggregates. Here, when one reflects on one’s own internal basis as 'this basis is impermanent,' etc., the basis-materiality is a condition for the wholesome aggregates by six conditions. When one clings to the basis-materiality as 'this is mine, this I am, this is my self,' the basis-materiality is a condition for the unwholesome aggregates. In both cases, at the moment of adverting, it is for the indeterminate aggregates. For the Arahant, when reflecting on it as 'impermanent,' etc., it is for the functional indeterminate aggregates. Therefore, it is said: 'the present basis,' etc. Here, 'the present basis' means one’s own present basis. In the determination of resolve, however, it should be connected thus: 'The basis included therein is for the two consciousnesses of supernormal knowledge, for one who resolves the body to be light, like the mind that makes the physical body its object in aerial locomotion.' 'In an undesirable place' means the arising of impulsion-consciousness without adverting is in some cases desirable, and in some cases undesirable. Therein, on emerging from the attainment of cessation, in the path processes at the place of change-of-lineage and purification, and at the place of the guest life-continuum—this is called a desirable place. Other than this is called an undesirable place. Thus, the meaning is 'in an undesirable place.' 'In normal time' means at a time other than the time near death. 'Those' means their respective basis-objects. 'Or another' means something else, like form, other than the basis. 'Of different objects' means the object of adverting is one, and the objects of the impulsions are another—thus the impulsions have different objects from adverting. Therefore, it is said: 'subsequently arisen,' etc. 'Of those' means of the consciousnesses of the cognitive process. 'That very same' means that very basis-materiality. 'And the basis' means and the support. 'Of those' means of the commentators. They cannot grasp it—this is the connection. The rest here is easy to understand. 'Why is it said?' etc. 'Of that yakkha' means of that yakkha named Indaka. 'Of others too' means of those born from moisture and spontaneously arisen as well. 'In two ways' means in two ways: the function of generating form and the function of supporting form. Or 'in two ways' means in two ways: the support of internal nutriment and the support of external nutriment. 'And of such forms' means and of those accomplished by special kamma that has attained absorption. 'Internal nutriment also'—the word 'also' includes the aforementioned life-faculty and formless nutriment. 'Of the basis for resultants' means the basis-materiality for resultants. 'In every way' is an indeclinable word. And it is connected with all cases. Here, however, it is said to be in the accusative case: 'in every way' means in every manner. And the manner should be understood—this is the connection. How should it be understood? This is explained: 'threefold,' etc. 'Should be included in conascence' means should be included by way of condition. Conascence means generating together with oneself. And it is not a separate generating function like that of kamma, consciousness, etc. Only when it arises in oneself do other forms arise. When it does not arise, they do not arise—such a generating function should be understood. 'Without the function of co-production' means the intended meaning is that nutriment has no activity in the function of co-production with oneself. Therefore, even though it supports conascent phenomena, it does not attain the state of conascence condition. This is the same method for the life-faculty of form. Therefore, it is said: 'life also,' etc. 'In three' means in these three: object, decisive support, and presence. In object-predominance, there is also pre-nascent object-predominance. That is indeed a pre-nascent presence condition, so it is included in the presence condition. 'Of those occurring when that is done' means of those occurring precisely because that kamma has been done. The mode of object is the mode of the sphere of experience. 'Having made a special continuity' means having made a seed-deposit—this is the intended meaning. 'Those' means the object condition and the kamma condition. 'Timeless' means timeless by way of path-volition. For it generates its fruit immediately after. Therefore, because there is no future time to be awaited, it is called timeless. The remaining non-momentary condition is temporal. 'By way of condition' means by way of the function of condition. The connection is that the occurrence of the world is caused by kamma. 'By way of the cause of fruit' means by way of the designation, having imposed the name of kamma, which is the cause of the occurrence of the entire world, onto the fruit, all twenty-three conditions do not transcend the nature of kamma—this is the application. It is said that they attain the designation of kamma condition. 'Existing indeed' means it is said that they are presence conditions. 'It is indeed contrary to the logic of the teaching'—here, the logic of the teaching means the three Piṭakas. 'It is indeed contrary' means one who says that all earth, mountains, rivers, oceans, unentangled space, etc., and all concepts, and Nibbāna, which are object conditions, attain the designation of kamma, and one who says that all past and future phenomena are presence conditions, is indeed contrary to the three Piṭakas. As for the Paṭṭhāna Pāḷi, there is nothing more to be said. For in the Paṭṭhāna, the word 'presence' has the meaning of existing in the present state, not in the sense of an ultimate reality, nor in the sense of worldly convention. For not even past and future phenomena, though they are ultimate realities, attain the designation of 'presence' here. Nor does a concept. 'In a mutually bound space' means in the sense-sphere and form-sphere existences not bound in a state of mutual dependence. 'From which' means from which rebirth-linking consciousness. 'From which' or 'from which head, from which seed it arises'—this is the application. 'Like a great tree from a seed' means like the arising of a great tree’s continuity, such as a sprout, from the seed condition. In the Pāḷi text, 'would not enter' means if it would not enter. 'Would it accumulate?' means would it indeed accumulate, would it grow? 'Would it depart?' means if it would depart, would it perish? 'Would it reappear?' means would it indeed reappear, would it manifest? 'Would it be cut off?' means if it would be cut off. 'Would it attain?' means would it indeed attain? 'That which is this' means that which is this. 'This' is merely a particle. 'Consciousness' means rebirth-linking consciousness. That consciousness exists. The application is: 'That very consciousness is a phenomenon.' 'For the arising of form' means for the production of form. 'Consciousness is a condition for this' means the arising of form is conditioned by consciousness. 'Of the continuity of form' means of the continuity of kamma-born form. 'Season and nutriment also' means internal season and internal nutriment also. And this is said by way of logical possibility. But in reality, if there is no previously arisen continuity of form, then internal season and nutriment also do not exist. However, it should not be said that external season does not generate form even if there is no previously arisen continuity of form. In the sub-commentary text, 'formless' means the formless plane. 'In which form' means in kamma-born form. 'There is a condition-state' means there is a conditional power for the arising of later form. How is this known? If it is asked, he says: 'of the son,' etc. 'Designated as the state of a seed' means designated as the state of a seed of mango seeds, etc. 'Called a regulating form' means it refers to a specific season. 'However it may be' means it is said to be unregulated. 'Designated as the state of a womb' means designated as the state of birth of those respective clans, families, and species. 'A regulating form' means a regulating form designated as a specific season. The analysis is: 'those whose forms and figures are similar.' 'The power of the rebirth-linking form itself' means the power of the rebirth-linking form arisen in the kalala period, etc. Furthermore, to show that very meaning in detail, it is said: 'and also,' etc. 'Accumulated' means well-accumulated, repeatedly accumulated. The connection is: 'the form of femininity, etc., and the seed-form regulate.' 'Regulator' means the regulator of various colors, shapes, etc. 'In this existence,' etc. The analysis is: 'wealth and grain, and all other objects of enjoyment and consumption.' The pair is: 'knowledge and skill, various extensive learning, and textual study.' 'Of those future ones' means of those new attainments of wealth, grain, etc. 'Decisive support conditionality' means the decisive support conditionality of a prior undertaking. Therein, the performance of a prior undertaking for the attainment of wealth, grain, and enjoyments means the performance of agricultural work, trade, etc. In agriculture, for the attainment of wealth, grain, and enjoyments, the wealth, grain, and enjoyments are the future decisive support condition when agricultural work is performed. Now, the performance of agricultural work is the conditioned phenomenon of that. At the times of attaining and consuming wealth and grain, the performance of agricultural work is the past decisive support condition. The attainment and consumption of those are the conditioned phenomenon of that. At the moment of performing agricultural work, the field, land, seeds, rain, plows, etc., agricultural implements, cattle, and laborers are the present decisive support. The performance of agricultural work is the conditioned phenomenon of that. The parents and other ancestors of the one who accomplishes the work are the past decisive support condition for that work. That work is the conditioned phenomenon of that. The same applies to the rest. The rest is easy to understand.

‘‘පඤ්චවිධ’’න්තිආදීසු. ‘‘සණ්ඨානත්තං’’ති අණු, තජ්ජාරී, රථරෙණු, ලික්ඛාදීනි උපාදාය සබ්බෙසං රූපසණ්ඨානානං භාවො සණ්ඨානත්තං. ‘‘භාවො’’ති ච තෙසං පවත්ති වුච්චති. ‘‘පවත්ති හෙතූ’’ති ච පරමත්ථ රූප ධම්මා එව. ‘‘අනුපගමනතො’’ති එත්ථ සභාවතො අතිසුඛුමත්තා අනුපගමනං වෙදිතබ්බං. අධිවචනසඞ්ඛාතං නාමාභිධානන්ති විග්ගහො. ‘‘අධිවචනං’’ති ච අත්ථප්පකාසකත්තා අධිකං වචනං අධිවචනං. ‘‘නාමාභිධාන’’න්ති ච නාමපඤ්ඤත්ති වුච්චති. ‘‘ගහෙතබ්බ භාවො’’ති ඉදං චිත්තං නාම, අයං ඵස්සොනාමාතිආදිනා කථෙන්තානං සන්තිකා නාමාභිධානං සුත්වා තදනුරූපස්ස සභාවත්ථස්ස ජානනවසෙන ඤාණෙන ගහෙතබ්බභාවො. නාම පඤ්ඤත්තානුසාරෙන ජානිතබ්බත්තා නාමන්ති වුච්චතීති වුත්තං හොති. ආරම්මණෙ නමතීති නාමං. ආරම්මණික ධම්මා වා එත්ථ නමන්තීති නාමන්තිපි යුජ්ජති.

Among the terms beginning with 'fivefold' and so forth. 'Configuration-ness' (saṇṭhānattaṃ) is the state of all configurations of matter, such as the atom, the tajjārī, the dust-mote in a sunbeam, or a louse, and so forth. And 'state' (bhāvo) is said to be their occurrence. And 'cause of occurrence' refers to ultimate material phenomena themselves. Regarding 'due to non-access' (anupagamanato), here non-access should be understood as due to their extreme subtlety by nature. The analysis is: that which is reckoned as a designation (adhivacana) is a name-designation (nāmābhidhāna). And 'designation' (adhivacana) is so called because, being expressive of meaning, it is an additional saying. And 'name-designation' (nāmābhidhāna) is called a conceptual designation (nāmapaññatti). Regarding 'the state of being apprehended' (gahetabbabhāvo), this is the state of being apprehended by knowledge, when, having heard the name-designation from those who speak thus, saying 'this is called mind' or 'this is called contact,' and so forth, one knows the essential nature of that reality accordingly. It is said that it is called 'name' because it is to be known in accordance with conceptual designation. It bends towards the object, thus it is 'name.' Or, it is also fitting to say that the phenomena pertaining to the object bend here, hence 'name.'

ඉමස්මිං [Pg.272] පච්චයසඞ්ගහෙ පච්චයධම්මෙසු පඤ්ඤත්තීනංපි සඞ්ගහිතත්තා පඤ්ඤත්ති සඞ්ගහොපි ථෙරෙන ඉධ නික්ඛිත්තො. තත්ථ ‘‘පඤ්ඤාවීයතී’’ති එත්ථ පඤ්ඤාපනං නාම වොහාරට්ඨපනං. තඤ්චඨපනං ද්වීහිකාරණෙහි සිජ්ඣති වදන්තානං වොහාරෙන ච, සුණන්තානං සම්පටිච්ඡනෙන චාති දස්සෙතුං ‘‘අයං පී’’තිආදිමාහ. ‘‘සම්පටිච්ඡීයතී’’ති යථා පුබ්බපුරිසෙහි වොහරීයති, තථා පච්ඡිම ජනපරම්පරාහි වොහරීයතීති වුත්තං හොති. පකාරෙන ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීතිපි යුජ්ජති. ‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථො’’ති මනුස්ස, දෙව, පථවී, පබ්බතාදිකො සද්දත්ථො. ‘‘පඤ්ඤා පීයන්තී’’ති පකාරෙන ඨපීයන්ති. සද්දපඤ්ඤත්තිං ආහාති අධිකාරො. අධිමත්තභාවප්පකාරො නාම පථවීපබ්බතාදීසු පථවීධාතුයා අධිමත්ත භාවවිසෙසො. නදී සමුද්දොදකාදීසු ආපොධාතුයා. අග්ගික්ඛන්ධෙසු තෙජොධාතුයා. වාතක්ඛන්ධෙසු වායොධාතුයාති එවං අධිමත්ත භාවවිසෙසො. විවිධෙන පකාරෙන පරිණමනං විපරිණාමොති ආහ තථා තථා විපරිණාමාකාරන්ති. පථවීපබ්බතාදිවොහාරො සණ්ඨිතාකාරං නිස්සාය පවත්තො න හොති. පථවී නාම එවං සණ්ඨානා, පබ්බතො නාම එවං සණ්ඨානොති සණ්ඨානනියමො නත්ථි. පංසුසිලානං රාසිපුඤ්ජප්පවත්තිමත්තෙන වොහාරො සිද්ධොති වුත්තං ‘‘න හි ඉධ සණ්ඨානං පධානං’’ති. ‘‘කට්ඨාදයො එව වුච්චන්තී’’ති තෙ එවසණ්ඨානනානත්තං පටිච්ච නානාවොහාරෙන වුච්චන්ති. පථවී පබ්බත නදී සමුද්දාදීසු විය භූතානං පවත්තිවිසෙසාකාරෙනාති වුත්තං ‘‘න හි ඉධ සමූහො පධානං’’ති. ‘‘උපාදාපඤ්ඤත්තී’’ති පඤ්චක්ඛන්ධ ධම්මෙ උපාදාය තෙහි අනඤ්ඤං එකීභූතං කත්වා පඤ්ඤත්ති. න ආකාස පඤ්ඤත්ති දිසාදෙසපඤ්ඤත්තියො විය තෙහි ඛන්ධෙහි මුඤ්චිත්වා පඤ්ඤත්ති. ‘‘යතො’’ති යම්හාදිසතො. ‘‘ලද්ධප්පකාසත්තා’’ති ලද්ධප්පභාසත්තා. ‘‘අහස්සා’’ති දිවසස්ස. උද්ධුමාතකාදීනි ‘උද්ධුමාතකං පටිකූලං’තිආදිනා පටිකූලවසෙන මනසිකරොන්තස්සපි නිමිත්තං උපට්ඨහන්තං භූතවිකාරප්පකාරෙන උපට්ඨහතීති කත්වා භූතනිමිත්තෙ සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති පුග්ගලපඤ්ඤත්ති අට්ඨකථායං. ‘‘තාසං’’ති භූමිපබ්බතාදිකානං අත්ථ පඤ්ඤත්තීනං. ‘‘තථා තථා’’ති [Pg.273] අයං භූමි, අයං පබ්බතො, තිආදිනා තෙන තෙන වොහාරෙන. අත්ථානං පරමත්ථානං ඡායාති අත්ථච්ඡායා. ‘‘ඡායා’’ති ච නිමිත්තච්ඡායායො වුච්චන්ති. අත්ථච්ඡායානං ආකාරො අත්ථච්ඡායාකාරො. ‘‘ආකාරො’’ති ච නානාසමූහ නානාසණ්ඨානාදිකො ආකාරො. අත්ථොති වා සද්දාභිධෙය්‍යො වචනත්ථො. සොයෙව සමූහාකාරාදි නිමිත්ත මත්තත්තා අත්ථච්ඡායාකාරොති වුච්චතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සද්දාභිධෙය්‍ය සඞ්ඛාතෙනා’’තිආදිනා. ‘‘දබ්බප්පටිබිම්බාකාරෙනා’’ති දබ්බසඞ්ඛාතෙන පටිබිම්බාකාරෙන. ‘‘ඔලම්බියා’’ති අවලම්බිත්වා. ‘‘ගණනූපගං කත්වා’’ති අය මෙකො අත්ථො, ඉදමෙකං වත්ථූති එවං ගණනූපගං කත්වා. ‘‘ඉමෙඡා’’ති ඉමෙ ඡසද්දපඤ්ඤත්ති වොහාරා නාම නාමකම්මාදි නාම. ‘‘අත්තනී’’ති නාමපද සඞ්ඛාතෙ අත්තනි. අත්ථ විසයං එව හුත්වා පවත්තති භාසඤ්ඤූනන්ති අධිප්පායො. ‘‘නාමෙ සතී’’ති අක්ඛරසමූහො පදං, පදසමූහො වාක්‍යන්ති එවං වුත්තෙ නාමපදෙ විජ්ජමානෙ සති. ‘‘තදුග්ගණ්හන්තානං’’ති තං තං නාමපදං වාචුග්ගතකරණ වසෙන උග්ගණ්හන්තානං ජනානං. ‘‘තදත්ථා’’ති තස්ස තස්ස නාම පදස්ස අත්ථා. ‘‘ආගච්ඡන්ති යෙවා’’ති භාසඤ්ඤූනං ඤාණාභිමුඛං ආගච්ඡන්තියෙව. එතෙන අත්තනි අත්ථස්ස නාමනං නාම අත්ථජොතන කිච්චමෙවාති දීපෙති. ‘‘සුණන්තානං ඤාණං’’ති එත්ථ ‘‘ඤාණං’’ති උපලක්ඛණ වචනං, අකුසල විඤ්ඤාණස්සපි අධිප්පෙතත්තා. ‘‘තං තං අත්ථාභිමුඛං නාමෙතී’’ති ආරම්මණ කරණවසෙන නාමෙති. ‘‘නාමග්ගහණ වසෙනා’’ති අයං අසුකොනාම හොතූති එවං නාමග්ගහණවසෙන. ‘‘ධාරීයතී’’ති යාවජීවංපි අප්පමුස්සමානං කත්වා ධාරීයති. නීහරිත්වා වුච්චති අත්ථො එතායාති නිරුත්ති. ‘‘එතායා’’ති කරණභූතාය එතායනාමජාතියා. ‘‘අවිදිතපක්ඛෙ’’ති නාමපදං අස්සුතකාලෙ අවිඤ්ඤාතපක්ඛෙ. ‘‘තතො නීහරිත්වා’’ති අවිදිතපක්ඛතො ඤාණෙන නීහරිත්වා. ‘‘කථීයතී’’ති තං සුතකාලෙ වදන්තෙන සුණන්තස්ස ආචික්ඛීයති ජානාපීයති. ‘‘අත්ථස්සා’’ති අවිදිතපක්ඛෙ ඨිතස්ස අත්ථස්ස. ‘‘එතස්සෙ වා’’ති නාමපදස්සෙව. නාමපදන්ති ච ක්‍රිය පදංපි[Pg.274], උපසග්ගපදම්පි, නිපාතපදම්පි, පාටිපදිකපදංපි, ඉධ නාමපදන්ත්වෙව වුච්චති. ‘‘විසෙසනභූතානං’’ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ සමාසපදානං අත්ථා විසෙසනා නාම. එවං විසෙසනභූතානං. ‘‘පුග්ගලස්සා’’ති අඤ්ඤපදත්ථභූතස්ස අභිඤ්ඤාලාභී පුග්ගලස්ස. ‘‘වදන්තී’’ති ආනන්දාචරියං සන්ධාය වුත්තං. සො හි ධම්මසඞ්ගණියං පඤ්ඤත්තිදුකනිද්දෙසෙ මූලටීකායං තථා වදති. ‘‘තබ්භාවං’’ති අක්ඛර පදබ්‍යඤ්ජනභාවං. ‘‘අස්සා’’ති නාමපඤ්ඤත්තියා. අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනං ගොචරො ආරම්මණං අස්සාති විග්ගහො. ‘‘අනුසාරෙනා’’ති අනුගමනෙන. ‘‘ලොකසඞ්කෙත නිම්මිතා’’ති ලොකසඞ්කෙතඤ්ඤාණෙන පවත්තිතා. ‘‘ලොකසඞ්කෙතඤ්ඤාණං’’ති ච ඉදං නාමං ඉමස්සත්ථස්ස නාමං, අයමත්ථො ඉමස්ස නාමස්ස අත්ථොති එවං පුරෙතරං ලොකසඤ්ඤාණ ජානනකඤ්ඤාණං. ‘‘අතීත සද්දමත්තාරම්මණා’’ති සොතවිඤ්ඤාණ වීථියා ආරම්මණං හුත්වා නිරුද්ධං අතීත සද්දමත්තං කුරුමානා. ‘‘තෙන වුත්තවචනෙ’’ති තෙන සික්ඛං පච්චක්ඛන්තෙන භික්ඛුනා සික්ඛං පච්චක්ඛාමීති වුත්තවචනෙ. පච්චුප්පන්නං සද්දං සොතවිඤ්ඤාණ වීථියා, අතීතඤ්ච සද්දං මනොවිඤ්ඤාණ වීථියාති යොජනා. ‘‘තානි අක්ඛරානී’’ති සික්ඛං පච්චක්ඛාමීති වාක්‍යෙ අවයවක්ඛරානි. ‘‘අයං අක්ඛර සමූහො’’ති ඉදං නාමපදන්ති වුත්තං හොති. එතස්ස අත්ථස්ස. ‘‘විනිච්ඡයවීථිං’’ති අක්ඛර පදසල්ලක්ඛණවීථිඤ්ච. ‘‘එකක්ඛරෙ සද්දෙ’’ති ‘ගො’ ඉච්චාදිකෙ එකක්ඛරෙ පඤ්ඤත්ති සද්දෙ. ‘‘යා’’ති නාම පඤ්ඤත්ති. ‘‘වදන්තස්ස මනසා’’ති සම්බන්ධො. ‘‘පුබ්බභාගෙ’’ති යං කිඤ්චි අත්ථං පරෙසං වත්තුකාමො වදන්තො තස්ස තස්ස අත්ථස්ස නාමං පථමං මනොද්වාරවීථියා නියමෙත්වා එව වදති, තං නාමං පුබ්බභාගෙ වදන්තෙන මනසා වවත්ථාපිතා නාමපඤ්ඤත්තීති වුච්චති. පටිපාටිකථනං පවත්තික්කමකථනං. ‘‘වුත්තං’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තථා අද්ධමත්තිකන්ති ච වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තං’’ති ච සද්දසත්ථෙසු වුත්තං.

In this compilation of conditions, because concepts are included among the conditional phenomena, the inclusion of concepts is placed here by the elder. Herein, 'paññāvīyati' means the establishment of conventional usage, namely the establishment of verbal expression. That establishment is achieved through two causes: the speech of those who speak and the acceptance of those who listen. To illustrate this, it is said, 'This is called such and such.' 'Sampaṭicchīyati' means that as it was spoken by earlier people, so it is spoken by later generations in succession. 'Paññatti' can also be explained as that which is made known by means of a mode. 'Byañjanattho' refers to the meaning of the expression, such as 'human,' 'deva,' 'earth,' 'mountain,' etc. 'Paññāpīyanti' means they are made known by means of a mode. The subject here is the declaration of sound-concepts. The mode of predominance is the distinct predominance of the earth element in earth, mountains, etc., of the water element in rivers, oceans, etc., of the fire element in masses of fire, and of the wind element in masses of wind—thus, the distinct mode of predominance. It is said that transformation (vipariṇāma) is transformation in various ways, meaning the form of transformation in such and such ways. The conventional usage of earth, mountains, etc., does not depend on a fixed shape. There is no fixed rule that earth must have such a shape or a mountain must have such a shape. Conventional usage is established merely by the occurrence of heaps of dust and rocks, as stated: 'Here, shape is not the primary factor.' It is said that 'wood, etc.' are so called because they are designated by various conventions on account of their very diverse shapes. Just as in earth, mountains, rivers, oceans, etc., it is said that 'here, the aggregate is not the primary factor' due to the distinct modes of occurrence of the elements. 'Upādāpaññatti' refers to concepts formed by depending on the five aggregates, making them unified and non-separate from them. Unlike space-concepts or direction-concepts, which are concepts detached from those aggregates. 'Yato' means from which source. 'Laddhappakāsattā' means due to having attained manifestation. 'Ahassā' refers to the day. Even when one attends to bloated corpses, etc., as repulsive, saying 'the bloated corpse is repulsive,' the sign that arises manifests as a mode of elemental transformation. Therefore, it is included among elemental signs. 'Aṭṭhakathāyaṃ' refers to the commentary on the Puggalapaññatti (Enumeration of Persons). 'Tāsaṃ' refers to those meaning-concepts like earth, mountains, etc. 'Tathā tathā' means through such and such conventions, like 'this is earth,' 'this is a mountain,' etc. The shadow of meanings (atthacchāyā) is the shadow of ultimate meanings. 'Chāyā' also refers to the shadows of signs (nimitta-chāyā). The form of meaning-shadows is the meaning-shadow-form. 'Ākāro' also refers to the form of diverse aggregates, diverse shapes, etc. Or, 'meaning' (attha) is the meaning of the expression, that which is expressed by a word. This very meaning, being merely a sign in the form of an aggregate, etc., is called the 'meaning-shadow-form.' This is shown by the phrase 'called by the designation of words,' etc. 'Dabbappaṭibimbākārenā' means through the mode of reflection (paṭibimba) called 'substance' (dabba). 'Olambiyā' means having depended upon. 'Gaṇanūpagaṃ katvā' means having made it subject to enumeration, like 'this is one meaning,' 'this is one object.' 'Imechā' refers to these six word-concepts, namely name, action, etc., are called names. 'Attanī' refers to the name-word itself. The intention is that it operates within the sphere of meaning for those who understand language. 'Nāme sati' means when there is a name-word, whether it be a collection of letters forming a word or a collection of words forming a sentence. 'Taduggaṇhantānaṃ' means for those who grasp that name-word by means of vocal recitation. 'Tadatthā' means the meanings of those name-words. 'Āgacchanti yevā' means they certainly come into the focus of knowledge for those who understand language. By this, it is shown that the naming of meaning in itself is indeed the function of illuminating the meaning. 'Suṇantānaṃ ñāṇaṃ' here 'knowledge' (ñāṇa) is a general term, as unwholesome consciousness is also intended. 'Taṃ taṃ atthābhimukhaṃ nāmeti' means it directs the mind towards that meaning as its object. 'Nāmaggahaṇa vasenā' means by way of grasping the name, like 'let this be called so-and-so.' 'Dhārīyati' means it is retained without being forgotten even for a lifetime. 'Nīharitvā vuccati attho etāyāti nirutti' means the meaning is extracted and expressed by this; this is nirutti. 'Etāyā' means by this instrumental form of the name-category. 'Aviditapakkhe' means on the unknown side, at the time the name-word is unheard. 'Tato nīharitvā' means extracting it from the unknown side by means of knowledge. 'Kathīyati' means it is explained or made known by one who has heard it to one who listens. 'Atthassā' means of the meaning that remains on the unknown side. 'Etasse vā' means or of the name-word itself. And 'name-word' (nāmapada) here refers to action-words, prefixes, particles, and nominal stems as well; all are called 'name-words' here. 'Visesanabhūtānaṃ' means the meanings of the constituent words in a relative (bahuvrīhi) compound are qualifiers. Thus, they are qualifiers. 'Puggalassā' means of a person who is the referent of the relative compound, such as one who possesses higher knowledge. 'Vadantī' refers to what the venerable Ānanda says. For he speaks thus in the sub-commentary to the Dhammasaṅgaṇi’s exposition of the concept dyad. 'Tabbhāvaṃ' means the nature of letters, words, and expressions. 'Assā' means of the name-concept. The analysis is: letters, words, and expressions are its sphere or object. 'Anusārenā' means by following it. 'Lokasaṅketa nimmitā' means created by worldly convention-knowledge. 'Lokasaṅketaññāṇaṃ' means the knowledge that 'this name is for this meaning, this meaning is for this name,' which is known beforehand by worldly consensus. 'Atīta saddamattārammaṇā' means taking as object the mere past sound that has ceased after being the object of the ear-consciousness process. 'Tena vuttavacane' means in the statement made by that monk who has renounced the training, saying, 'I renounce the training.' The connection is that the present sound is in the ear-consciousness process, and the past sound is in the mind-consciousness process. 'Tāni akkharānī' means those letters, the constituent letters in the phrase 'I renounce the training.' 'Ayaṃ akkhara samūho' means this group of letters is the name-word—thus it is said, concerning its meaning. 'Vinicchayavīthiṃ' means the process of discerning letters and words. 'Ekakkhare sadde' means in single-letter sounds that are concepts, like 'go,' etc. 'Yā' means a name-concept; the connection is with 'by the mind of the speaker.' 'Pubbabhāge' means when a speaker wishes to convey any meaning to others, he first determines the name for that meaning in the mind-door process, and then speaks. That name, determined beforehand by the speaker’s mind, is called a name-concept in the prior stage. Sequential explanation is the explanation of the order of occurrence. It is stated in the commentaries. Similarly, 'addhamattikanti' is also stated—this is the connection. And 'vuttaṃ' means stated in the texts on sounds.

ගාථායං. ‘‘මත්තා’’ති එකවිජ්ජුප්පාදක්ඛණං වුච්චති. එකා මත්තායස්සාති එකමත්තො. ‘‘දීඝමුච්චතෙ’’ති දීඝො නාම වුච්චතෙ. ‘‘ප්ලුතො’’ති නානප්පකාරෙන රුතො ගායිතොති පරුතො[Pg.275]. සො එව රකාරස්ස ලකාරං කත්වා පකාරෙ ච සරලොපං කත්වා ප්ලුතොති වුච්චති. ගීතන්ති වුත්තං හොති. ‘‘පරමත්ථ සද්දසඞ්ඝාටානං’’ති පරම්පරා පවත්තානං පරමත්ථ සද්දරාසීනං. ‘‘අනෙකකොටිසතසහස්සානි චිත්තානී’’ති ජවනවීථීනං අන්තරන්තරා භවඞ්ගචිත්තෙහි සද්ධිං අනෙකකොටිසතසහස්සානි චිත්තානි.

In the verse, 'mattā' refers to the moment of a single flash of lightning arising. 'Ekamatto' means having one measure. 'Dīghamuccate' is called 'dīgha.' 'Pluto' means sounded or sung in various ways, thus 'paruto.' By changing the 'ra' to 'la' and eliding a vowel in the 'pa', it is called 'pluto.' It is said to be singing. 'Paramattha saddasaṅghāṭānaṃ' refers to the masses of ultimate sounds that have occurred in succession. 'Anekakoṭisatasahassāni cittānī' means countless hundreds of thousands of mind moments, including the bhavanga consciousnesses interspersed among the processes of the impulsion series.

පට්ඨානනයානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Modes of Conditional Relations is concluded.

පච්චයසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Compendium on Conditions is concluded.

9. කම්මට්ඨානසඞ්ගහඅනුදීපනා

9. A Further Exposition of the Compendium of Meditation Subjects

170. කම්මට්ඨානසඞ්ගහෙ[Pg.276]. විදිතො විඤ්ඤාතො නාමරූප විභාගො යෙනාති විග්ගහො. යොගී පුග්ගලො. ‘‘කිලෙසෙ සමෙතී’’ති කාමච්ඡන්දාදිකෙ නීවරණකිලෙසෙ උපසමෙති. ‘‘තථා පවත්තො’’ති භාවනාවසෙන පවත්තො. වූපසමනවසෙන වා පවත්තො. ‘‘තායා’’ති තායභාවනා පඤ්ඤාය, පස්සන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘පස්සිතං’’ති සමනුපස්සිතං. කථං කසිණභාවනාදිකං යොගකම්මං අත්තාව අත්තනො ඨානං හොතීති වුත්තං ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානානංහී’’තිආදි. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘පදට්ඨානතායා’’ති එතෙන තිට්ඨති අනිවත්තමානං පවත්තති එතෙනාති ඨානන්ති අත්ථෙන පදට්ඨානමෙව ඨානන්ති වුච්චතීති දීපෙති. ‘‘සුඛවිසෙසානං’’ති ඣානසුඛ මග්ගසුඛ ඵලසුඛානං. ‘‘දසකසිණානී’’තිආදීසු මුඛ්‍යතො වා උපචාරතො වා ද්විධාපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘දසකසිණානී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සෙසානිපී’’ති අප්පමඤ්ඤාදීනි සෙසකම්මට්ඨානානිපි. යං යං අනුරූපං යථානුරූපං. ‘‘සමුදාචරණං’’ති පුනප්පුනං භුසං පවත්තනං. ‘‘සංසග්ග භෙදො’’ති එකමෙකස්ස පුග්ගලස්ස කස්සචි ද්වෙචරියා, කස්සචි තිස්සොතිආදිනා සම්මිස්ස විභාගො. අට්ඨකථායං’’ති විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථායං. ‘‘සබ්බායපි අප්පනායා’’ති ඣානප්පනාය ච මග්ගප්පනාය ච ඵලප්පනාය ච. ‘‘යා ආසන්නෙ පවත්තා දූරෙ පවත්තාති අධිකාරො. ‘‘ඉතරා පනා’’ති දූරෙ පවත්තාපන. ‘‘තාසං පනා’’ති තිස්සන්නං භාවනානං පන. ‘‘තෙසං පී’’ති ද්වින්නං නිමිත්තානංපි. ‘‘විදත්ථිචතුරඞ්ගුලං’’ නාම විත්ථාරතො චතුරඞ්ගුලාධිකං විදත්ථිප්පමාණං. විදත්ථිප්පමාණං වා චතුරඞ්ගුලප්පමාණං වාතිපි යුජ්ජති. තථාහි විසුද්ධිමග්ගෙ වායොකසිණ විධානෙ චතුරඞ්ගුලප්පමාණං සීසං වාතෙන පහරියමානං දිස්වාති වුත්තං. ඛලමණ්ඩලං නාම කස්සකානං කස්සමද්දනභූමිභාගමණ්ඩලං. ‘‘කතං වා’’ති නීලාදිවණ්ණවිසෙසරහිතං අරුණවණ්ණං මත්තිකක්ඛණ්ඩං උදකෙන මද්දිත්වා චක්කමණ්ඩලං විය පරිමණ්ඩලං සුමට්ඨතලං [Pg.277] පථවිමණ්ඩලං කරොන්ති. එවං කතං වා. ‘‘අකතං වා’’ති කත්ථචි භූමිභාගෙ කෙනචි අකතං සයං ජාතං වා. ‘‘කසිණෙන ජම්බුදීපස්සා’’ති එත්ථ.

170. In the Compendium of Meditation Subjects. The division of name-and-form is known and understood, hence the analysis. The meditator is a person. “He calms the defilements”—this means he pacifies the hindrance-defilements such as sensual desire. “Thus developed”—this means developed through cultivation, or developed through pacification. “By that”—this refers to that wisdom of cultivation; “he sees” is the connection. “What is seen”—this means what is contemplated. How the meditation work of kasiṇa meditation, etc., becomes one’s own place is explained by “from the beginning, middle, and end.” In the Vibhāvanī reading. “By way of foundation”—this means it stands firm, proceeds without turning back; thus, the foundation itself is called the place, it is explained. “Of special happinesses”—this refers to the happiness of jhāna, path, and fruition. “The ten kasiṇas,” etc., are stated to show the meaning in two ways: primarily or secondarily. “The rest too”—this means the remaining meditation subjects such as the immeasurables. Whatever is suitable, as is fitting. “Repeated practice”—this means frequent and vigorous development. “Division of association”—this refers to the mixed division of individuals, some with two practices, some with three, etc. “In the commentary”—this means in the Visuddhimagga commentary. “All attainments too”—this refers to jhāna attainment, path attainment, and fruition attainment. “What occurs near, what occurs far”—this is the section. “The other, however”—this refers to what occurs far. “But of these”—this refers to the three types of cultivation. “Of them too”—this refers to the two signs as well. “A span and four fingers”—this means a measure of a span plus four fingers in width. Or it can mean the measure of a span or a measure of four fingers. For in the Visuddhimagga, in the method for the air kasiṇa, it is said, “seeing a tip measuring four fingers being struck by the wind.” A threshing circle is the circular area of ground where farmers thresh grain. “Made or”—this means a lump of clay without specific colors like blue, etc., but of a reddish color, kneaded with water and made into a perfectly round, smooth earthen circle like a wheel. Thus, made or. “Unmade or”—this means in some area of ground, not made by anyone, naturally arisen. “With the kasiṇa of Jambudīpa,” here.

බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සාපීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්සාති.

For one who proclaims the Buddha, joy arises in the body; that joy is truly superior, even to the joy from the kasiṇa of Jambudīpa.

ගාථාසෙසො. තත්ථ ජම්බුදීපස්ස කසිණතො සාපීතිවරා එවාති යොජනා. ‘‘කසිණතො’’ති ච සකලමණ්ඩලතො. සකලස්ස ජම්බුදීපමණ්ඩලස්ස ඉස්සරියාධිපතිතො පීති වුත්තං හොති. ‘‘සන්නිවිට්ඨා’’ති සමං සණ්ඨිතා. ‘‘සණ්ඨාන පඤ්ඤත්තී’’ති මණ්ඩලසණ්ඨානෙන උපට්ඨිතා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති එව වුච්චති. ‘‘ඵුට්ඨට්ඨානෙ’’ති කායෙවා රුක්ඛග්ගාදීසුවා වාතෙන පහතට්ඨානෙ. ‘‘වායු වට්ටී’’ති වාතපරිමණ්ඩලං. චන්දසූරියානං අග්ගිස්ස ච ඔභාසෙන විසිට්ඨාති සමාසො. ‘‘විසිට්ඨා’’ති විසෙසිතා.

Here is the rest of the verse. In that context, the meaning is: “from the kasiṇa of Jambudīpa, that joy is indeed superior.” “From the kasiṇa”—this means from the entire circle. The delight spoken of is in terms of sovereignty and dominion over the entire circle of Jambudīpa. “Well-established”—this means evenly situated. “The designation of shape”—this means the designation of the sign arising from the shape of the circle. “The place touched”—this means a place struck by the wind, either on the body or on the treetops, etc. “The wind’s circle”—this means the circular boundary of the wind. Distinguished by the light of the moon, sun, and fire—this is the compound. “Distinguished”—this means made distinct.

‘‘ධූමාතං’’ති ධූමායිතං. ධූමපූරිතපටං වියාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සූනභාවං ගතං’’ති. අන්තෙ කකාරො නින්දත්ථජොතකොති වුත්තං ‘‘කුච්ඡිතත්තා’’ති. ජෙගුච්ඡි තබ්බත්තාති අත්ථො. ‘‘ඡවසරීරස්සා’’ති ලාමකසරීරස්ස. ‘‘තදෙවා’’ති ඡවසරීරමෙව. විපුබ්බකං විච්ඡින්නකං නාමාති සම්බන්ධො. තත්ථ විසෙසෙන නීලන්තිවිනීලං. තමෙව කුච්ඡිතත්තා විනීලකං. ‘‘තදෙව පුන පච්චිත්වා’’ති විනීලකසරීරමෙව පුන කාලාතික්කමෙ පච්චිත්වා. පූතිලොහිතානං පරිපක්කභාවං පත්වාති අත්ථො. තතො තතො ද්වාරච්ඡිද්දතො. යුත්තං තදෙව සරීරන්ති සම්බන්ධො. විච්ඡින්නකං නාම, විච්ඡිද්දකන්තිපි පඨන්ති. ‘‘අපකඩ්ඪිත්වා’’ති ඛණ්ඩානි සරීරතො මොචෙත්වා තං තං පදෙසං කඩ්ඪිත්වා. ‘‘පග්ඝරිතලොහිත සරීරං’’ති ඡින්නවිද්ධට්ඨානෙසු වණමුඛෙහි පග්ඝරිතලොහිතසරීරං.

“Dhūmātaṃ”—this means it is smoking. It is said to be like a cloth filled with smoke. Therefore, it is said “it has gone to a state of swelling.” The final “ka” indicates the sense of revulsion, as stated “because of its repulsiveness.” The meaning is that it is something to be disgusted with, because it is repugnant. “Of a corpse’s body”—this refers to a repulsive body. “That very thing”—this refers to the same corpse’s body. The connection is that “Vipubbakaṃ” and “Vicchinnakaṃ” are names for types of corpses. Therein, it is especially dark blue and very dark blue. That very same thing, because of its repulsiveness, is “vinīlakaṃ.” “That very thing, having festered again”—this means the same dark-blue body, having festered again over a period of time. The meaning is that it reaches the state of ripeness with putrid blood. Then, from here and there, from the orifices. The connection is with that very same body. “Vicchinnakaṃ”—this means “cut up,” and some read it as “vicchiddakaṃ.” “Having pulled apart”—this means having removed pieces from the body, pulling them to various places. “A body dripping blood”—this means a body from whose wound openings, in cut or pierced places, blood drips.

‘‘බුද්ධානුස්සතී’’ති එත්ථ බුද්ධසද්දො ගුණ්‍යූපචාර වචනං හොති. ගුණිනො දබ්බස්ස නාමෙන ගුණානං ගහෙතබ්බත්තාති වුත්තං ‘‘බුද්ධගුණස්ස අනුස්සති බුද්ධානුස්සතී’’ති. එසනයො ධම්මානුස්සතාදීසු. ‘‘අරහතාදී’’ති අරහතාදිගුණො. විගතානි දුස්සිල්‍යාදි මලානි [Pg.278] ච මච්ඡෙරඤ්ච යස්ස තං විගතමලමච්ඡෙරං. තස්ස භාවොති විග්ගහො. ‘‘අත්තනා අධිගතනිබ්බානඤ්චා’’ති එතෙන අරියපුග්ගලානං කිලෙසානං අච්චන්තවූපසමො වුත්තො. ‘‘යං ආරබ්භා’’ති යං පුග්ගලං ආරබ්භ. හිතූපසංහාරො නාම අයං පුග්ගලො අවෙරො හොතු, අබ්‍යාපජ්ජො හොතූතිආදිනා අවෙරතාදීනි හිතසුඛානි තස්මිං පුග්ගලෙ චිත්තෙන උපසංහරණං. කරුණා, මුදිතා, හෙට්ඨා චෙතසිකසඞ්ගහෙ වුත්තත්ථා එව. හිතූපසංහාරො ච හිතමොදනා ච අහිතාපනයනඤ්චාති ද්වන්දො. තත්ථ හිතූපසංහාරො මෙත්තාය කිච්චං. හිතමොදනා මුදිතාය. අහිතාපනයනං කරුණාය කිච්චං. තත්ථ පරං හිතසුඛසම්පන්නං දිස්වා තෙන පරහිතෙන අත්තනි පීතිපාමොජ්ජවඩ්ඪනං හිතමොදනා නාම. පරං දුක්ඛිතං දිස්වා අයං ඉමම්හාදුක්ඛා මුච්චතු, මාකිලමතූති එවං චිත්තෙන පරස්මිං අහිතස්ස දුක්ඛස්ස අපනයනං අහිතාපනයනං නාම. ‘‘තෙසං’’ති පරසත්තානං. සස්ස අත්තනො ඉදන්ති සකං. ‘‘ඉදං’’ සුඛදුක්ඛකාරණං. අත්තනා කතකම්මං එව සකං යෙසං තෙ කම්මස්සකා. පරසත්තා එව. තෙසං භාවො. තස්ස අනුබ්‍රූහනන්ති විග්ගහො. ‘‘සීමසම්භෙදො’’ති අත්තා ච පියපුග්ගලො ච මජ්ඣත්තපුග්ගලො ච වෙරිපුග්ගලො චාති චතස්සො සීමා. සම්භින්දනං සම්භෙදො. සම්මිස්සනං අනානත්තකරණන්ති අත්ථො. සීමානං සම්භෙදො සීමසම්භෙදො. සබ්බා ඉත්ථියො, සබ්බෙපුරිසාතිආදිනා ඔධිසො පරිච්ඡෙදතො ඵරණං ඔධිසොඵරණං නාම. සබ්බෙසත්තා, සබ්බෙපාණා, සබ්බෙභූතාතිආදිනා අනොධිසො අපරිච්ඡෙදතො ඵරණං අනොධිසොඵරණං නාම. පුරත්ථිමායදිසාය සබ්බෙසත්තා අවෙරාහොන්තූතිආදිනා දිසාවිභාගවසෙන ඵරණං දිසාඵරණං නාම. ‘‘තං සමඞ්ගීනො චා’’ති තාහි අප්පමඤ්ඤාහි සමඞ්ගීනො පුග්ගලා. ‘‘නිච්චං සොම්මහදයභාවෙනා’’ති සබ්බකාලං සන්තසීතල හදයභාවෙන. බ්‍රහ්මසද්දො වා සෙට්ඨපරියායො ‘බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤං පසවතී’තිආදීසු විය. අසිතබ්බං භුඤ්ජිතබ්බන්ති අසිතං. පඤ්චභොජනං. පාතබ්බන්ති පීතං. අට්ඨවිධං පානං. දන්තෙන ඛායිතබ්බං ඛාදිතබ්බන්ති ඛායිතං. පූවක්ඛජ්ජඵලක්ඛජ්ජාදිකං නානාඛාදනීයං[Pg.279]. අඞ්ගුලීහිපි ගහෙත්වා සායිතබ්බං ලෙහිතබ්බන්ති සායිතං. මධුප්ඵාණිතාදිකං සායනීයං. සරසප්පටිකූලතා නාම අත්තනො සභාවතො පටිකූලතා. චතුබ්බිධොපි හි ආහාරො භාජනෙසු වා හත්ථමුඛාදීසු වා යත්ථ යත්ථ සම්මක්ඛෙති, ලග්ගති, ලිම්පති. තං උදකෙන ධොවිතබ්බං හොති. අධොතං පන තම්පි ජෙගුච්ඡනීයං හොති. ආසයතො පටිකූලතා නාම තස්ස අජ්ඣොහරීයමානස්ස කණ්ඨාදීසු ඨිතෙහි පිත්තසෙම්හාදීහි ආසයෙහි සම්මිස්සනවසෙන පටිකූලතා. නිධානතො පටිකූලතා නාම නිධානතො පටිකූලතා. ‘‘නිධානං’’ති ච ආමාසයො වුච්චති. පක්කතො පටිකූලතා නාම තස්ස නිධානගතස්ස පරිපක්කකාලෙ ගූථමුත්තාදිභාවපත්තිතො පටිකූලතා. අපක්කතො පටිකූලතා නාම තස්මිං අපරිපක්කෙ අජිණ්ණෙ සති සරීරෙ නානාරොගුප්පත්තිවසෙන පටිකූලතා. ඵලතො පටිකූලතා නාම තස්ස පරිපක්කකාලතො පට්ඨාය සරීරෙ කෙසලොමාදීනං පටිකූලරාසීනං වඩ්ඪනවසෙන පටිකූලතා. නිස්සන්දතො පටිකූලතා නාම තස්ස න වහිද්වාරෙහි වා ලොමකූපෙහිවා අඤ්ඤෙහි නානාවණමුඛෙහි වා උග්ඝරණ පග්ඝරණාදිවසෙන පටිකූලතා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං චතුබ්බිධෙ ආහාරෙ. ‘‘නිකන්තිප්පහානසඤ්ඤා’’ති කන්තාරමග්ගෙ මාතාපිතූනං කන්තාරනිත්තරණත්ථාය පුත්ත මංසඛාදනෙ විය අති මනුඤ්ඤෙපි ආහාරෙ රසතණ්හා පහානවසෙන පවත්තා සඤ්ඤා. ‘‘සලක්ඛණාදිවසෙනා’’ති සලක්ඛණසසම්භාරාදිවසෙන. ‘‘රාගෙන චරතී’’ති එත්ථ ‘‘රාගෙනා’’ති කරණත්ථෙ, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙවා කරණ වචනං. තත්ථ කරණත්ථෙතාව ‘‘රාගෙන චරතී’’ති චතූසු ඉරියාපථෙසු යෙභූය්‍යෙන රාගචිත්තෙන චරති. රාගචිත්තෙන නිය්‍යමානො විචරතීති වුත්තං හොති. ඉත්ථම්භූත ලක්ඛණෙ පන ‘‘රාගෙන චරතී’’ති තෙසු රාගකෙතු රාගධජො හුත්වා විචරතීති වුත්තං හොති. ‘‘අස්සා’’ති තස්සපුග්ගලස්ස. ‘‘උස්සන්නො’’ති උග්ගතො පාකටතරො. බහුතරොතිපි වදන්ති. ‘‘පහානායා’’ති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදි අත්ථො. තෙන කරුණා භාවෙතබ්බා විහිංසාය පහානාය. මුදිතා [Pg.280] භාවෙතබ්බා අරතියා පහානායාති ඉමං පාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘නිස්සරණතාවචනතො’’ති නිස්සරණඤ්හෙතං බ්‍යාපාදස්ස යදිදං මෙත්තාචෙතො විමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං විහෙසායයදිදං කරුණා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං අරතියා යදිදං මුදිතා චෙතො විමුත්තීති එවං නිස්සරණ භාවවචනතො ච. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො. ල. දොස චරිතස්සාති වුත්තං. ‘‘දොස වත්ථුත්තාභාවතො චා’’ති දොසුප්පත්තියා වත්ථු භාවස්සකරණ භාවස්ස අභාවතො ච. නීලාදීනි චත්තාරි කසිණානි දොස චරිතස්සාති වුත්තං. කස්මාපනෙත්ථ දොස චරිතස්ස උපෙක්ඛා සප්පායකාරණං විසුං න වුත්තන්ති. අඤ්ඤකාරණත්තා න වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘තිස්සො’’ති තිස්සො අප්පමඤ්ඤායො. ‘‘මනාපියරූපානී’’ති මනාපියවණ්ණානි. වික්ඛිත්තචිත්තො ච හොතීති අධිකාරො. ‘‘තස්සා’’ති පමාද බහුලස්ස වික්ඛිත්තචිත්තස්ස ච පුග්ගලස්ස. වුත්තං සියා. විසුද්ධි මග්ගෙ පන එවං වුත්තං නත්ථීති අධිප්පායො. විභාවනිපාඨෙ. ‘‘බුද්ධිවිසය භාවෙනා’’ති වුත්තං. යදි බුද්ධිවිසයත්තා මොහචරිතස්ස සප්පායං. බුද්ධිවිසයභූතානි මරණ උපසමසඤ්ඤා වවත්ථානානිපි මොහචරිතස්ස සප්පායානි සියුන්ති වුත්තං ‘‘එවඤ්හිසතී’’තිආදිං. ‘‘භූතකසිණානී’’ති පථවීකසිණාදීනි මහාභූතකසිණානි. ‘‘තත්ථාපී’’ති වා තෙසු චත්තාලීස කම්මට්ඨානෙසුපි. එවංසති වණ්ණකසිණානං පුථුලඛුද්දකතාපි එත්ථ සඞ්ගහිතා හොතීති. ‘‘මහන්තං’’ති විදත්ථි චතුරඞ්ගුලතො මහන්තං. යදි එවසද්දො යථාරුතමෙව යුජ්ජෙය්‍ය. එවංසති ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙව සප්පායං, න බුද්ධිචරිතාදීනන්ති එවමත්ථොපි ගණ්හෙය්‍ය. අථ බුද්ධිචරිතස්ස පන අසප්පායං නාම නත්ථීති අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣෙය්‍යාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘ඛුද්දකන්ති පදෙයුජ්ජතී’’ති වුත්තං. අථවා, පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙව, නමොහචරිතස්සාති අත්ථෙ සති, බුද්ධිචරිතාදීනං පන පුථුලංපි ඛුද්දකංපි අනුඤ්ඤාතං හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘සබ්බඤ්චෙතං’’ති සබ්බඤ්ච එතංචරිතවිභාගවචනං. උජුවිපච්චනීකවසෙන තීසු අකුසල චරිතෙසු පුග්ගලෙසු. විතක්ක චරිතෙ [Pg.281] ච අතිසප්පායතාය සද්ධාබුද්ධි චරිතෙසූති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා’’තිආදිං.

In the phrase 'recollection of the Buddha' (Buddhānussati), the word 'Buddha' is used here as a figurative term for qualities. Because the qualities are to be understood by the name of the possessor of qualities, it is said: 'The recollection of the Buddha's qualities is the recollection of the Buddha.' This is the method in the recollections of the Dhamma and so forth. The phrase 'Arahant and so on' refers to the qualities of an Arahant and so forth. He for whom the stains of misconduct and so forth, and miserliness, have departed is vigatamalamaccheraṃ (one free from stains and miserliness). The analysis is: the state of that one. By 'attained Nibbāna by oneself' is meant the complete cessation of defilements in noble persons. 'With regard to whom' means with regard to that person. 'Application of welfare' (hitūpasaṃhāro) is the mental application of welfare and happiness towards that person by wishing, 'May this person be free from enmity, free from ill will,' and so on. Compassion (karuṇā) and gladness (muditā) have their meanings as stated previously in the section on mental factors. 'The application of welfare, rejoicing in welfare, and the removal of harm' is a dvanda compound. Here, the application of welfare is the function of loving-kindness; rejoicing in welfare, of gladness; and the removal of harm, of compassion. Here, seeing another endowed with welfare and happiness, the increase of joy and gladness in oneself due to that other's welfare is called 'rejoicing in welfare.' Seeing another in distress, the mental removal of that other's suffering by thinking, 'May they be freed from this suffering, may they not be afflicted,' is called 'the removal of harm.' 'Theirs' refers to other beings. 'One's own' (sakaṃ) means what belongs to oneself. 'This' refers to the cause of happiness or suffering. 'Owners of their kamma' (kammassakā) are those for whom their own actions are their own. These are other beings. The analysis is: their state, and its cultivation. 'Breaking of boundaries' (sīmasambhedo) means the four boundaries—oneself, a dear person, a neutral person, and a hostile person—are broken. Breaking means mingling, making them non-distinct, blending them. The mingling of boundaries is the breaking of boundaries. 'Pervasion by delimitation' (odhiso pharaṇaṃ) is the pervasion by delimitation, such as 'all women, all men,' and so on. 'Pervasion without delimitation' (anodhiso pharaṇaṃ) is the pervasion without delimitation, such as 'all beings, all living creatures, all entities,' and so on. 'Pervasion by direction' (disāpharaṇaṃ) is the pervasion by division of directions, such as wishing, 'May all beings in the eastern direction be free from enmity,' and so on. 'Endowed with that' refers to persons endowed with those immeasurable states. 'Always with a heart of friendliness' means at all times, with a peaceful and cool-hearted nature. The word 'Brahma' is also an expression for the highest, as in phrases like 'generates supreme merit' and so on. 'To be eaten' (asitaṃ) refers to the five kinds of food. 'To be drunk' (pītaṃ) refers to the eight kinds of drink. 'To be chewed' (khāyitaṃ) refers to various kinds of solid food such as cakes, sweets, and fruits. 'To be savored' (sāyitaṃ) refers to savories such as honey and syrup. 'Repulsiveness by nature' (sarasappaṭikūlatā) is the inherent repulsiveness of food. For indeed, wherever the four kinds of food are smeared, stuck, or adhered—whether in vessels, hands, mouths, or elsewhere—they must be washed with water. If unwashed, even that is disgusting. 'Repulsiveness by receptacle' (āsayato paṭikūlatā) is the repulsiveness due to its mixing with bile, phlegm, and so on, which are present in the throat and other places when it is being swallowed. 'Repulsiveness by receptacle' (nidhānato paṭikūlatā) is the repulsiveness due to the receptacle. The 'receptacle' (nidhānaṃ) is also called the stomach. 'Repulsiveness by digestion' (pakkato paṭikūlatā) is the repulsiveness due to its transformation into feces, urine, and so on when it is digested in the stomach. 'Repulsiveness by undigested state' (apakkato paṭikūlatā) is the repulsiveness due to the arising of various diseases in the body when it is undigested and unassimilated. 'Repulsiveness by result' (phalato paṭikūlatā) is the repulsiveness due to the growth of repulsive accumulations such as hair of the head and body hair in the body from the time of its digestion onwards. 'Repulsiveness by discharge' (nissandato paṭikūlatā) is the repulsiveness due to its oozing, dripping, and so on through the nine orifices, hair follicles, or other various wound openings. 'Therein' refers to those four kinds of food. 'The perception for the abandoning of craving' (nikantippahānasaññā) is the perception that arises for abandoning craving for tastes even in the most delightful food, just as parents, for the sake of crossing a desert, might eat their child's flesh. 'By characteristics and so on' means by characteristics, constituents, and so on. In the phrase 'moves with lust' (rāgena carati), the word 'with lust' (rāgena) is in the instrumental case, indicating the means, or it is a term indicating the characteristic of being such. In the instrumental sense, 'moves with lust' means that in the four postures, one mostly moves with a lustful mind; it is said that one wanders, being led by a lustful mind. In the sense of the characteristic of being such, 'moves with lust' means that one wanders bearing the banner and emblem of lust. 'Of that' (assā) refers to that person. 'Increased' (ussanno) means risen, more evident, more prominent. Some also say 'more abundant.' Here, the word 'iti' after 'for abandoning' (pahānāya) implies 'and so on.' Thus, it includes the remainder of the Pali passage: 'Compassion should be developed for abandoning harm, and gladness should be developed for abandoning discontent.' 'By the statement of its nature as an escape' (nissaraṇatāvacanato) means that it is an escape from ill will, namely, the liberation of mind by loving-kindness; it is an escape from cruelty, namely, the liberation of mind by compassion; it is an escape from discontent, namely, the liberation of mind by gladness. Thus, it is by the statement of its nature as an escape. These are the four immeasurables. It is said, 'for one of a hateful temperament.' 'Due to the absence of a basis for hate' means due to the absence of a basis for the arising of hate and the absence of the nature of being a cause. It is said that the four kasiṇas, such as blue, are for one of a hateful temperament. Why, then, is equanimity not separately mentioned here as a suitable cause for one of a hateful temperament? To show that it is not stated due to another reason, it is said, 'here too,' and so on. 'Three' refers to the three immeasurables. 'Pleasing forms' (manāpiyarūpāni) means pleasing colors. 'And is distracted' is the context. 'Of that' (tassā) refers to a person who is often heedless and distracted. This might be stated. However, the intention is that it is not stated thus in the Visuddhimagga. This is from the Vibhāvanī commentary. It is said, 'by the nature of the domain of wisdom.' If, because it is the domain of wisdom, it is suitable for one of a deluded temperament, then the perceptions of death, peace, and determination would also be suitable for one of a deluded temperament—thus, it is said, 'if this is so,' and so on. 'Element kasiṇas' (bhūtakasiṇāni) refers to the great element kasiṇas, such as the earth kasiṇa and so on. 'Here too' (tatthāpi) means among those forty meditation subjects. Thus, the largeness and smallness of color kasiṇas are also included here. 'Large' (mahantaṃ) means larger than a span and four fingerbreadths. If the word 'eva' were to be used literally, then the meaning would be that the small is suitable only for one of a discursive temperament, not for those of a wisdom temperament and so on. But this would contradict the commentary's statement that there is nothing unsuitable for one of a wisdom temperament. It is with this intention that it is said, 'the word 'small' applies.' Alternatively, if the meaning is that the large is for one of a deluded temperament, and the small is only for one of a discursive temperament, not for one of a deluded temperament, then it should be understood that for those of a wisdom temperament and so on, both large and small are permitted. 'All this' (sabbañcetaṃ) refers to all this statement on the classification of temperaments. The intention is that it is by direct opposition for persons of the three unwholesome temperaments, and for those of a discursive temperament, and due to extreme suitability, for those of faith and wisdom temperaments. Therefore, it is said, 'But for lust and so on, they are not suppressors,' and so on.

‘‘බුද්ධධම්ම. ල. ගුණානං’’ති එත්ථ ගුණසද්දො පුබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො බුද්ධගුණානඤ්ච ධම්මගුණානඤ්චාතිආදිනා. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං ගුණපදෙ. න තප්පෙතීති අතප්පනීයො. තප්පනං සන්තුට්ඨිං න ජනෙතීති අත්ථො. සංවෙජනං සංවෙගං ජනෙතීති සංවෙජනියො. ‘‘ධම්මො’’ති සභාවො. සංවෙජනියො ධම්මො යස්සාති සංවෙජනිය ධම්මං. මරණං. ‘‘පඤ්චමජ්ඣානසමාධිස්සා’’ති රූපාවචර පඤ්චමජ්ඣාන සමාධිස්ස. ‘‘උදයමත්තානී’’ති වඩ්ඪිතමත්තානි. ‘‘තත්ථා’’ති පටිකූලාරම්මණෙසු. ‘‘පුබ්බච්ඡට්ටකස්සා’’ති පුරාණච්ඡට්ටකස්ස. ගූථමුත්තවිස්සජ්ජන කස්සාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘ගූථරාසි දස්සනෙ වියා’’ති. න තෙ කදාචි සොමනස්සෙන විනා අප්පනං පාපුණන්ති. බ්‍යාපාදවිහිංසා අරතීනං දූරිභාවෙන සොමනස්සුප්පත්තියා අතිසුකරත්තා පඤ්චමජ්ඣානෙ විය සුඛසොමනස්සානඤ්ච අවික්ඛම්භනතො. ‘‘උදාසිනපක්ඛෙ’’ති අජ්ඣුපෙක්ඛනපක්ඛෙ. ‘‘දළ්හං’’ති භුසං. ‘‘විභූතං’’ති පාකටං. නිමිත්තං දළ්හවිභූතං කත්වා ගහණං දළ්හ විභූතග්ගහණං. ‘‘කස්සචි ආරම්මණස්සා’’ති බුද්ධගුණාදි ආරම්මණස්ස. ‘‘පටිභාගනිමිත්තං’’ති එත්ථ පටිභාගසද්දො තස්ස දිසෙ පවත්තොති ආහ ‘‘තාදිසෙ’’තිආදිං. ‘‘තංසණ්ඨානෙ’’ති එතෙන පථවිමණ්ඩලාදීසු විය සණ්ඨානාකාරෙන ඨිතෙසු සභාව ධම්ම පුඤ්ජෙසු එව තස්සදිසං පටිභාගනිමිත්තං නාම සිජ්ඣතීති දස්සෙති. ‘‘එව’’න්ති සමථසඞ්ගහෙ තාව දසකසිණානි, දසඅසුභාතිආදිනා වුත්තෙන වචනක්කමෙන. ‘‘උග්ගහකොසල්ලං’’ති භාවනාකම්මං ආරභිතුකාමෙන භික්ඛුනා ආචරියස්ස සන්තිකෙ සබ්බස්ස කම්මට්ඨාන විධානස්ස උග්ගහණං උග්ගහො. තස්මිං කොසල්ලං උග්ගහකොසල්ලං. අපිචෙත්ථ. සබ්බං උග්ගහිතුං අසක්කොන්තෙන යං අත්තනා ආරභිස්සති. තස්ස එකස්ස විධානං පරිපුණ්ණං උග්ගහෙතබ්බං. ‘‘උග්ගණ්හන්තස්සා’’ති එත්ථ උකාරො උපරි අත්ථො. ‘‘ගහණං’’ති ච යථා චිත්තෙ අවිනස්සමානං හුත්වා ලබ්භති, තථා කත්වා චිත්තෙන ගහණන්ති දස්සෙතුං ‘‘උපරූපරී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සමනුපස්සන්තස්සා’’ති [Pg.282] සම්මා පුනප්පුනං චක්ඛුනා දස්සනසදිසං කරොන්තස්ස. පරිතො සමන්තතො කරණං පරිකම්මං. තස්මිං නිමිත්තග්ගහණකම්මෙ යං යං කත්තබ්බවිධානං අත්ථි, තං තං පරිපුණ්ණං කත්වා ගහණන්ති වුත්තං හොති. භාවනාති වඩ්ඪනාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදිමාහ. ‘‘නිරන්තරං පදහන්තස්සා’’ති රත්තිදිවං නිරන්තරං ආරභන්තස්ස. උග්ගහ නිමිත්තෙ සණ්ඨානං ගණ්හන්තොපි වණ්ණරූපාදිනා සභාව ධම්මෙන සහෙව ගණ්හාති. පටිභාගනිමිත්තෙ පන සභාවධම්මං මුඤ්චිත්වා තස්ස දිසං නිමිත්ත පඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාතං සුද්ධසණ්ඨානමෙව ගණ්හාති. එත්ථ සියා, පටිභාගනිමිත්තෙපි වණ්ණො නාම සන්දිස්සති යෙවාති. සච්චං. සො පන පටිභාගමත්තං හොති. න එකන්තවණ්ණො. තෙනාහ ‘‘තප්පටිභාගං වත්ථු ධම්මවිමුච්චිතං’’ති. ‘‘සන්නිසින්නං’’ති අචලං. ‘‘පවෙසිතං’’ති භාවනාචිත්තස්ස අබ්භන්තරෙ පක්ඛිත්තං විය හොතීති අධිප්පායො. ඔභාසතීති ඔභාසො. ඔභාසො හුත්වා ජාතන්ති ඔභාසජාතං. ඔභාසනං වා ඔභාසො. ජාතො ඔභාසො අස්සාති ඔභාසජාතං. ‘‘පාතෙන්තී’’ති පටිපාතෙන්ති. පුන උප්පජ්ජනවසෙන උට්ඨාතුං න දෙන්ති. ‘‘එතායා’’ති කත්තු අත්ථෙ කරණවචනං. ‘‘නිමිත්තරක්ඛණවිධානං’’ති සමුප්පන්නස්ස නිමිත්තස්ස අනස්සනත්ථාය සත්තවිධෙහි පලිබොධ ධම්මෙහි රක්ඛණත්ථං. කතමෙ පන තෙසත්තවිධා පලිබොධධම්මා නාමාති. ඉධ අම්හෙහි වත්තබ්බං නත්ථි. විසුද්ධි මග්ගෙ එව තෙ වුත්තාති දස්සෙතුං ගාථමාහ. ‘‘ආවාසො’’ති අසප්පායාවාසො. ‘‘ගොචරො’’ති අසප්පායගොචරගාමො. ‘‘භස්සං’’ති අසප්පායවචනං. එවං පුග්ගලාදීසු. ‘‘සෙවෙථා’’ති සෙවෙය්‍ය. ‘‘එවඤ්හිපටිපජ්ජතො’’ති එවංහිවජ්ජිතබ්බෙ වජ්ජනවසෙන සෙවිතබ්බෙ සෙවනවසෙන පටිපජ්ජන්තස්ස. ‘‘කාමතණ්හාය විසයභාවං අතික්කමිත්වා’’ති එතෙන කාමභූමි කාමභවසමතික්කමො, රූපභූමිරූපභව ඔක්කමො ච වුත්තො. වසනං වසී. සත්ති. සාමත්ථියන්ති අත්ථො. වසිං භූතං පත්තන්ති වසිභූතං. වසී එව වසිතා. යථා පාරමිතාති. ‘‘තතො විචාරන්ති’’ එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන තතො පීතිංතිආදිං සඞ්ගණ්හාති. ඉච්ඡන්තානං තෙසං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං. ‘‘යත්ථා’’ති [Pg.283] යෙසුද්වීසුභවඞ්ගෙසු. ‘‘භවඞ්ගචාරෙ’’ති භවඞ්ගප්පවත්තියං. ‘‘දන්ධායිතත්තං’’ති දන්ධං හුත්වා අයති පවත්තතීති දන්ධායිතං. තස්ස භාවො දන්ධායිතත්තං. ‘‘ඨපෙතුං’’ති අධිට්ඨානං කත්වා ඨපෙතුං. තතො අනතික්කමිතුං. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’තිආදීනි ක්‍රියාවිසෙසනපදානි. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’ති යත්ථ යත්ථ ඨානෙ ඉච්ඡානු රූපං. යදිච්ඡකන්තියස්මිං යස්මිං ඛණෙ ඉච්ඡානු රූපං. ‘‘යාවතිච්ඡකං’’ති යත්තකෙන පමාණෙන ඉච්ඡානු රූපං. ‘‘විතක්කාදිකං ඔළාරිකඞ්ගං පහානායා’’ති එත්ථ කස්ස බලෙන පහානං හොති. තං තං විරාග භාවනා බලෙන පහානං හොති. කාච තං තං විරාගභාවනා නාම හොති. අජ්ඣාසය විසෙස පරිග්ගහිතා උපචාරභාවනා එවාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පථමජ්ඣානං තාවා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආතාපවීරියං’’ති යෙනවීරියෙන යොගිනො අත්තානං වා කිලෙස ධම්මෙ වා ආතාපෙන්ති පරිතාපෙන්ති. තං ආතාපවීරියං නාම. උග්ඝාටීයමානම්පි ආකාසමෙව හොති. තං ආරබ්භ උපරිඣානන්තරුප්පත්තියා භාවනං කරොන්තස්සපි පුනප්පුනං තමෙව පඤ්චමජ්ඣානං උප්පජ්ජති. ආරම්මණෙ ච අනතික්කන්තෙ ඣානංපි අනතික්කන්තමෙව හොතීති. ‘‘තත්ථා’’ති තස්මිං ආකාසකසිණෙ. ‘‘තදතික්කමනසම්භවො’’ති කසිණ නිමිත්තාතික්කමනසම්භවො. ‘‘යථාදිට්ඨෙ’’ති ඣානචක්ඛුනා දිට්ඨප්පකාරෙ. ‘‘සම්භාවෙත්වා’’ති ථොමෙත්වා. සම්මා අනුස්සරණං සමනුස්සරණං. ‘‘ඉතරෙසංපි වා’’ති පුථුජ්ජන පණ්ඩිතානංපි වා. මරණ සඤ්ඤා වවත්ථානෙසු පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති යොජනා තික්ඛපඤ්ඤානං පන පුථුජ්ජනානංපි සතං බුද්ධගුණාදීසුපි උපචාර සම්භවො අට්ඨකථායං වුත්තොයෙව. ‘‘සමථජ්ඣානෙසූ’’ති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං. විපස්සනා කම්මංපි ගහෙතබ්බමෙවාති දට්ඨබ්බං. පුබ්බෙදානං දත්වා ඉමිනා පුඤ්ඤෙන ආයතිං ඣානාභිඤ්ඤායො වා මග්ගඵලානි වා පටිලභිස්සාමීති පත්ථනං කත්වා ආගතොපි කතාධිකාරො එවාතිපි වදන්ති. කතමො පන කතාධිකාරො නාමාති ආහ ‘‘ආසන්නභවෙ’’තිආදිං. අට්ඨවිධෙසු චතුක්කනයවසෙන, නවවිධෙසු පඤ්චකනයවසෙන වුත්තොති තෙසං වාදීනං සාධකවචනං. විචාරෙත්වා පන ගහෙතබ්බං. ආකාස කසිණෙන [Pg.284] විනා අරූපජ්ඣානානි ලභිත්වා පුන අභිඤ්ඤත්ථාය පරිකම්මෙකතෙ ආකාසකසිණෙපි කත්තබ්බත්තා තස්ස අභිඤ්ඤාපාදකතා සම්භවො වුත්තොති අත්ථස්ස සම්භවතො. පුබ්බෙ අභාවිත භාවනොති ච අකතාධිකාරොති ච අත්ථතො එකං. ‘‘ආදිකම්මිකො’’ති අභිඤ්ඤාකම්මෙ ආදිකම්මිකො. ‘‘තාදිසානං’’ති පුබ්බෙ අකතාධිකාරානං අභාවිතභාවනානං ඉදානි ඉද්ධිවිකුබ්බනං කරිස්සාමීති ආරභන්තානං අභිඤ්ඤාකම්මෙ ආදිකම්මිකකුලපුත්තානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඉද්ධිවිකුබ්බනං’’ති ච උපලක්ඛණවචනං. දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සවනං කරිස්සාමීතිආදිකංපි ගහෙතබ්බං. ඉදඤ්ච ආදිකම්මිකවිධානාධිකාරත්තා වුත්තං. අභිඤ්ඤාසු වසිපත්තානම්පි තං පඤ්චමජ්ඣානං ඡසුආරම්මණෙසු යථාරහං අප්පෙතියෙව. ‘‘අධිට්ඨාතබ්බං’’ති යථිච්ඡිත නිප්ඵත්තත්ථාය සතං හොතු සහස්සං හොතූතිආදිනා චිත්තෙන අභිවිධාතබ්බං. අභිනීහරිතබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමීති වා’’ති අත්තානං සතං වා සහස්සං වා නිම්මිනනවසෙන වුත්තං. සෙසං පන අඤ්ඤථානිම්මිනනවසෙන. සොතුං වා සද්දං, පස්සිතුං වා රූපං, ජානිතුං වා පරචිත්තං. අනුස්සරිතුං වා පුබ්බෙනිවුත්ථං. අට්ඨකථාපාඨෙ. ‘‘අධිට්ඨාතී’’ති අභිඤ්ඤාය අධිට්ඨාති. අභිවිධාති නිබ්බත්තෙතීති වුත්තං හොති. දුවිධංහි අධිට්ඨානං පරිකම්මෙන අධිට්ඨානං අභිඤ්ඤාය අධිට්ඨානන්ති. ඉධ පන අභිඤ්ඤාය අධිට්ඨානං වුත්තං. ‘‘අධිට්ඨාන චිත්තෙනා’’ති අභිඤ්ඤාචිත්තෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘පරිකම්මචිත්තස්සා’’ති පුබ්බභාගෙ ආවජ්ජන පරිකම්ම අධිට්ඨානපරිකම්මචිත්තස්ස. පච්ඡිමං පන පාදකජ්ඣාන සමාපජ්ජනං. පරිකම්මචිත්තස්ස සමාධානත්ථායාති වුත්තං. පරිකම්මචිත්තෙ සමාහිතෙ කිං පයොජනන්ති ආහ ‘‘තථාහී’’තිආදිං. ‘‘සෙසාභිඤ්ඤාසුපි යථාරහං වත්තබ්බො’’ති දිබ්බසොතපරිකම්මෙ තෙනෙවපරිකම්ම සමාධිඤ්ඤාණසොතෙන ආසන්නෙ දිබ්බවිසයංපි සද්දං සුණාතීතිආදිනා වත්තබ්බො. ‘‘ඉති කත්වා’’ති ඉති මනසිකත්වා. ‘‘තං’’ති පච්ඡිමං පාදකජ්ඣාන සමාපජ්ජනං. ‘‘ඉධ නගහිතන්ති දට්ඨබ්බං’’ති ථෙරස්ස මතෙන දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉධ පන ආදිකම්මිකවිධානප්පධානත්තා පච්ඡිමංපි පාදකජ්ඣාන සමාපජ්ජනං [Pg.285] වත්තබ්බමෙවාති. ‘‘කායගතිකං අධිට්ඨහිත්වා’’ති අයං කායො විය ඉදං චිත්තංපි දන්ධගමනං හොතූති එවං චිත්තං කායගතිකං කරණෙන අධිට්ඨහිත්වා. ‘‘දිස්සමානෙන කායෙනා’’ති දන්ධගමනෙන ගච්ඡන්තත්තා බහුජනානම්පි දිස්සමානෙන රූපකායෙන. තබ්බි පරීතෙන සීඝගමනං වෙදිතබ්බං. ‘‘ආරම්මණමත්තං හොතී’’ති අනිප්ඵන්නරූපං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ආරම්මණ පුරෙජාතං’’ති නිප්ඵන්නරූපං. ඉතරං පන හදය වත්ථුරූපං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පරචිත්ත විජානනට්ඨානෙ අට්ඨකථාටීකාචරියානං විචාරණා අත්ථීති තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ ච අට්ඨකථායං තාවා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අට්ඨකථායං’’ති ධම්මසඞ්ගණි අට්ඨකථායංපි විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථායංපි. ‘‘ඛණිකවසෙනා’’ති ඛණිකපච්චුප්පන්නවසෙන. ආවජ්ජනෙ නිරුද්ධෙති සම්බන්ධො. ‘‘එකං චිත්තං’’ති පරස්ස චිත්තං. තදෙව අතීතං චිත්තං ගණ්හන්ති. ‘‘තානී’’ති ජවනානි. ‘‘තෙසං’’ති ජවනානං. ‘‘තෙනා’’ති ආවජ්ජනෙන. ‘‘ඉතරථා’’ති අඤ්ඤථා සන්තති අද්ධාවසෙන වුත්තන්ති ගහිතෙ සති. වුත්තො සියා. කස්මා, සන්තති අද්ධාවසෙන පච්චුප්පන්නෙ ගහිතෙ සති, සබ්බාය එකජවනවීථියා එකපච්චුප්පන්නත්තා. ‘‘සබ්බානි චිත්තානී’’ති ජවනචිත්තානි. ‘‘සහුප්පන්නානී’’ති ඉදං සහුප්පන්නානංපි අත්ථිතාය වුත්තං. ආවජ්ජනාදීනි පන ඛණභෙදං නගණ්හන්ති. සබ්බං පරස්ස චිත්තං එකචිත්තමිව ගණ්හන්ති. තස්මා කාලභෙදොපි නත්ථීති දට්ඨබ්බං. ‘‘නිබ්බානඤ්චා’’ති වුත්තං, කථං නිබ්බානං පුබ්බෙනිවුත්ථං නාම සියාති. අතීතෙ පරිනිබ්බුතානං මග්ගඵලානි අනුස්සරණකාලෙ තෙසං ආරම්මණභූතං නිබ්බානංපි අනුස්සරතියෙව. තත්ථ තෙසං මග්ගඵලානං අතීතත්තා නිබ්බානංපි පුබ්බෙනිවුත්ථං නාම හොතීති.

Here, in 'the qualities of the Buddha and the Dhamma,' the word 'qualities' should be applied to the preceding terms, such as 'the qualities of the Buddha and the qualities of the Dhamma.' 'In that' refers to that word 'qualities.' 'Does not satisfy' means it is unsatisfying. The meaning is that it does not generate satisfaction. 'Stirring' means it generates agitation, thus it is agitating. 'Dhamma' means nature. 'Stirring dhamma' means that which has an agitating nature. This refers to death. 'Of the fifth jhāna concentration' refers to the fifth jhāna concentration of the form realm. 'Having reached their peak' means having fully developed. 'In that' refers to repulsive objects. 'Of an old latrine' means of an ancient latrine. It is said to be a place for excrement and urine. Hence it is said, 'like seeing a heap of excrement.' They never attain absorption without joy, because ill-will, cruelty, and discontent are far removed, joy arises very easily, as in the fifth jhāna, and because happiness and joy are not suppressed. 'On the side of equanimity' means on the side of neutrality. 'Firmly' means intensely. 'Clearly' means distinctly. Making the sign firm and clear is called 'firm and clear grasping.' 'For some objects' refers to objects such as the qualities of the Buddha. 'Counterpart sign'—here, the word 'counterpart' means 'occurring in its likeness,' hence it is said, 'of that kind,' and so on. By 'in that form,' it is shown that the counterpart sign, which is similar to it, arises only in the aggregates of natural phenomena that exist in a particular form, like the earth disk, and so on. 'Thus'—first, in the Compendium of Serenity, the ten kasiṇas, the ten foul objects, and so on, are mentioned in that order. 'Skill in learning' refers to the learning of the entire method of the meditation subject from a teacher by a monk who wishes to undertake meditation. Proficiency in that is 'skill in learning.' Moreover, if one cannot learn everything, one should fully learn the method of the one subject that one intends to practice. In 'uggaṇhantassā,' the prefix 'u-' means 'up' or 'above.' And 'grasping' means taking hold with the mind in such a way that it remains undestroyed in the mind. To show this, 'again and again' and so on, is said. 'For one who observes properly' means for one who repeatedly makes it like seeing with the eye. Doing it all around is preliminary work. It is said that in the task of grasping the sign, whatever method is to be done should be completed fully before grasping. To show the meaning that 'meditation' means 'development,' he says 'repeatedly,' and so on. 'Striving continuously' means practicing day and night without interruption. Even when grasping the form of the learning sign, one grasps it along with its natural qualities such as color and shape. But in the counterpart sign, one lets go of the natural qualities and grasps only the pure form, which is designated as a concept of the sign similar to it. Here, it might be asked whether color is also seen in the counterpart sign. True, but it is merely a reflection, not entirely color. Hence it is said, 'the counterpart of that, free from the object’s qualities.' 'Steadily settled' means unmoving. 'Entered' means it is as if placed within the meditative mind—this is the intention. 'Illuminates' means light. 'Born of light' means arisen as light. Or, illumination is light. 'Born of light' means having light arisen. 'Prevent' means they cause to fall back. They do not allow it to arise again. 'By this' is an instrumental case used in the sense of an agent. 'The method of protecting the sign' means for the purpose of protecting the arisen sign from perishing, by guarding it from the seven kinds of obstacles. What, then, are these seven kinds of obstacles? Here, we need not say—they are mentioned in the Visuddhimagga. Hence the verse is given to show this. 'Dwelling' means an unsuitable dwelling. 'Resort' means an unsuitable village as a resort. 'Speech' means unsuitable talk. Similarly for persons, and so on. 'Should attend to' means one should attend to. 'Practicing thus' means for one who practices by avoiding what should be avoided and attending to what should be attended to. 'Having transcended the domain of sensual craving'—by this, the transcending of the sensual realm and sensual existence, and the entering of the form realm and form existence, are stated. Mastery is power, ability. This is the meaning. 'Having attained mastery' means having become masterful. Mastery itself is 'mastership,' just like the perfections. 'From there, they proceed'—here, the word 'iti' has the meaning of 'and so on.' Hence it includes 'from there, joy,' and so on. 'For those who desire' refers to the omniscient Buddhas. 'Where' refers to the two life-continuum moments. 'In the course of the life-continuum' means in the occurrence of the life-continuum. 'Slowness' means proceeding slowly, having become slow. Its nature is slowness. 'To fix' means to determine and fix. Not to go beyond that. 'Wherever desired,' and so on, are adverbial modifiers. 'Wherever desired' means in whatever place one desires. 'Whenever desired' means at whatever moment one desires. 'As much as desired' means to whatever extent one desires. 'To abandon coarse factors like applied thought'—here, by the power of what does abandonment occur? It occurs by the power of dispassion meditation. And what is that dispassion meditation? It is precisely access meditation grasped by a specific inclination. To show this meaning, it is said, 'first the first jhāna,' and so on. 'Ardent energy' means the energy by which meditators scorch themselves or the defilements. That is called 'ardent energy.' Even when lifted, it remains in space. Even when meditating to produce higher jhānas, the fifth jhāna arises repeatedly. Since the object is not transcended, the jhāna is also not transcended. 'There' refers to that space kasiṇa. 'The possibility of transcending it' means the possibility of transcending the kasiṇa sign. 'As seen' means as seen with the jhāna eye. 'Having praised' means having praised. Thorough recollection is proper recollection. 'Or of others' means even of ordinary wise people. In the establishment of the perception of death, both preliminary work and access concentration occur. For those of sharp wisdom, even ordinary people can attain access concentration on the qualities of the Buddha, as mentioned in the commentary. 'In serenity jhānas'—this is said based on predominance. Insight meditation should also be understood as included. Having given donations previously, one aspires: 'By this merit, may I attain jhānas, direct knowledges, or path and fruition in the future.' Even if one comes having made such a resolution, it is still called 'prepared work,' so they say. What, then, is called 'prepared work'? It is said, 'in the near existence,' and so on. In the eightfold division, it is explained in four ways; in the ninefold, in five ways—this is the assertion of their proponents. One should consider and accept accordingly. Having attained the formless jhānas without the space kasiṇa, when preliminary work is done again for direct knowledge, because it must also be done on the space kasiṇa, the possibility of its being a basis for direct knowledge is stated, due to the possibility of this meaning. 'Previously undeveloped meditation' and 'unprepared work' are the same in meaning. 'A beginner' means a beginner in the work of direct knowledge. 'Such persons' refers to those noble sons who have not done preparatory work before, whose meditation is undeveloped, and who now undertake the work of direct knowledge, thinking, 'I will perform psychic transformations.' 'Psychic transformation' is a representative term. Hearing sounds with the divine ear element, and so on, should also be understood. This is said because it pertains to the method for beginners. Even for those who have mastered the direct knowledges, that fifth jhāna is applied appropriately to the six objects. 'To resolve' means to determine with the mind, thinking, 'Let there be a hundred, let there be a thousand,' and so on, to fulfill the wish. It is said to be 'directed.' 'Let me be a hundred, let me be a thousand'—this refers to creating oneself as a hundred or a thousand. The rest, however, refers to other kinds of manifestation, such as hearing sounds, seeing forms, knowing others' minds, or recollecting past lives. In the commentary text: 'Resolves' means one resolves with direct knowledge. It is said to be 'producing' or 'generating.' There are two kinds of resolve: resolve by preliminary work and resolve by direct knowledge. Here, resolve by direct knowledge is mentioned. 'With the resolving mind' means with the direct knowledge mind. 'Of the preliminary mind' refers to the advertence, preliminary work, and resolving preliminary mind in the earlier stage. The latter is the attainment of the basic jhāna. It is said for the purpose of concentrating the preliminary mind. What is the use of concentrating the preliminary mind? It is said, 'for then,' and so on. 'The method should be applied to the other direct knowledges as is appropriate'—the method is to be applied by way of the description: 'in the preliminary work for the divine ear, with that very ear of preliminary concentration and knowledge, one hears a sound that is a divine object even when it is near,' and so on. 'Having done thus' means having attended thus. 'That' refers to the later attainment of the basic jhāna. 'Here, not grasped' should be understood according to the elder's view. Here, however, since the emphasis is on the method for beginners, the later attainment of the basic jhāna should also be mentioned. 'Having resolved with body-like movement' means having resolved by making the mind move slowly like the body, thinking, 'Just as this body moves slowly, so too should this mind.' 'With the visible body' means with the material body, visible to many due to moving slowly. Its opposite, swift movement, should be understood. 'Merely the object' refers to unproduced form. 'The object as pre-existent' refers to produced form. The other refers to heart-base form—this should be understood. Regarding the knowledge of others' minds, there are discussions by the commentary and subcommentary teachers. To show this, it is said, 'first in the commentary,' and so on. 'In the commentary' refers to the Dhammasaṅgaṇī commentary and the Visuddhimagga commentary. 'Momentarily' means in the present moment. The connection is: 'when advertence has ceased.' 'One mind' refers to another's mind. They grasp that past mind. 'Those' refer to the impulsions. 'Of those' refers to the impulsions. 'By that' refers to the advertence. 'Otherwise' means differently—if taken as a continuity over time, it might be said: Why? Because when taken as a continuity in the present, all of a single impulsion process has a single present-ness. 'All minds' refer to the impulsion minds. 'Co-arisen' is said to indicate their existence. Advertence and other moments, however, do not take into account the distinction of moments. They grasp another's mind as a single mind. Therefore, there is no distinction in time—this should be understood. 'And Nibbāna' is said. How can Nibbāna be called 'past-lived'? When recollecting the path and fruition of those who attained Nibbāna in the past, one recollects Nibbāna as their object. Since their path and fruition are past, Nibbāna is also called 'past-lived.'

‘‘යං යං අධිට්ඨාතී’’ති යං යං සතාදිකං සංවිධාති. ‘‘යථා යථා අධිට්ඨාතී’’ති යෙන යෙන ආවිභාවාදිකෙන පකාරෙන සංවිධාති. ‘‘පකතිවණ්ණං’’ති පකතිසණ්ඨානං. ‘‘තස්සෙවා’’ති පකතිවණ්ණස්සෙව. දෙවානං පසාදසොතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ආරම්මණ සම්පටිච්ඡන සමත්ථං’’ති ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං සම්පටිච්ඡන සමත්ථං. තදෙව චෙතොපරියඤාණන්තිපි වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘චෙතො’’ති චිත්තං. ‘‘පරිච්ඡිජ්ජා’’ති ඉදං සරාගචිත්තං, ඉදං විරාගචිත්තන්තිආදිනා [Pg.286] පරිච්ඡින්දිත්වා. ‘‘ගොචර නිවාසවසෙනා’’ති ගොචරං කත්වා නිවසනවසෙන. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං අනාගතං සඤ්ඤාණන්ති අධිප්පායො. අනාගතෙ සත්තදිවසතො ඔරිමා චිත්තචෙතසික ධම්මා චෙතොපරියඤ්ඤාණස්ස විසයොති කත්වා අනාගතෙ සත්තදිවසතොති වුත්තං. පට්ඨාය පවත්තමානාති පාඨසෙසො. ඉමස්මිං දිවසෙ ච අනාගතපක්ඛෙ සබ්බංපි ආරම්මණං පකතිඤාණස්ස විසයොති කත්වා ‘‘දුතීයදිවසතො පට්ඨායා’’ති වුත්තං. ‘‘එතං’’ති එතං අනාගතං සඤ්ඤාණං. ‘‘යථා චෙතං’’ති යථා ච එතං ඉමස්මිං භවෙ අනාගත ධම්මෙ ජානාති. ‘‘අසාධාරණකාලවසෙනා’’ති අඤ්ඤෙනඤාණෙන අසාධාරණ කාලවසෙන. පච්චුප්පන්නභවොහි අඤ්ඤඤ්ඤාණසාධාරණොති.

"Whatever one resolves upon" means whatever one arranges, such as mindfulness and so forth. "In whatever way one resolves upon" means the manner in which one arranges, such as through manifestation and so on. "Natural appearance" means the natural form. "Of that very" means of the natural appearance itself. The connection is to "the stream of divine palaces." "Capable of receiving the object" means capable of apprehending the object as it presents itself. That very capability is also called the knowledge of others' minds—this is the connection. "Mind" refers to consciousness. "Having delimited" means distinguishing thus: "This is a consciousness with lust, this is a consciousness free from lust," and so on. "By way of dwelling in the range" means making the range a basis for dwelling. The intention is that it is the future knowledge of the omniscient Buddhas, which pertains to omniscience. It is said "within seven days in the future," because mental and mental concomitant phenomena within seven days in the future are the objects of the knowledge of others' minds. "Beginning from" is the remainder of the passage. Considering that on this day and in the future aspect, all objects are within the scope of natural knowledge, it is said "beginning from the second day onwards." "This" refers to this future knowledge. "Just as this" means just as this knows future phenomena in this existence. "By way of an uncommon time" means by a time not shared with other knowledges. For the present existence is shared with other knowledges.

සමථකම්මට්ඨානානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The explanation of serenity meditation subjects is concluded.

171. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ. ‘‘යථාදිට්ඨං’’ති සක්කායදිට්ඨියා යථාදිට්ඨං. නිච්චනිමිත්තං නාම සත්තපුග්ගලාදිනිමිත්තමෙව. සත්තනිමිත්තඤ්හි පඤ්ඤත්ති ධම්මත්තා ඛණෙඛණෙ ඛයවයභෙදාභාවතො සො එවගච්ඡති සො එව තිට්ඨතීතිආදිනා නිච්චාකාරසණ්ඨිතං හොතීති. ‘‘ධුවනිමිත්තං’’ති ථිරනිමිත්තං. ඉදම්පි සො ගච්ඡන්තොපි නනස්සති, තිට්ඨන්තොපි නනස්සතීතිආදිනා ථිරාකාරසණ්ඨිතං සත්තනිමිත්තමෙව. ‘‘සුඛනිමිත්තං’’ති ඛණෙඛණෙ ඛයවයභෙද දුක්ඛානං අභාවතො සුඛිතො නිද්දුක්ඛො නිබ්භයොතිආදිනා සුඛාකාරසණ්ඨිතං සත්තනිමිත්තමෙව. ‘‘අත්තනිමිත්තං’’ති ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡති, ඨාතුං ඉච්ඡන්තො තිට්ඨතීතිආදිනා වසවත්තනාකාර සණ්ඨිතං සත්තනිමිත්තමෙව. ‘‘කිරියා’’ති භාවනාකිරියා.

171. In the case of insight meditation: "As seen" refers to what is seen by the identity view. "Permanent sign" means the sign of a being or person and so on. Indeed, the sign of a being is a conceptual phenomenon, and because of the absence of destruction and passing away moment by moment, it is established with the characteristic of permanence, with the thought, "He goes thus, he stands thus," and so on. "Stable sign" means a steadfast sign. This too is the sign of a being, established with the characteristic of steadfastness, with the thought, "Even while going, he does not perish; even while standing, he does not perish," and so on. "Pleasant sign" means the sign of a being, established with the characteristic of pleasure, because of the absence of the suffering of destruction and passing away moment by moment, with the thought, "Happy, free from suffering, free from fear," and so on. "Self sign" means the sign of a being, established with the characteristic of control, with the thought, "Wishing to go, he goes; wishing to stand, he stands," and so on. "Action" refers to the action of cultivation.

විසුජ්ඣතීති විසුද්ධි. විසොධෙතීති වා විසුද්ධි. සීලමෙව විසුද්ධි සීලවිසුද්ධීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘නිච්චසීලමෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිච්චසීලමෙව උපරිඣානාදිවිසෙසානං අධිට්ඨාන කිච්චසාධකත්තා ඉධ අධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘නිච්චසීලමෙවා’’ති. සමාධි අධිප්පෙතො[Pg.287]. වක්ඛතිහි ‘‘දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාමා’’ති. එතෙන විසුජ්ඣති එතායාති විසුද්ධි. චිත්තස්ස විසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි. සමාධි එවාතිපි දීපෙති. විසුජ්ඣනං වා විසුද්ධි. චිත්තස්ස විසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි. අත්ථතොපන විසුද්ධචිත්තමෙව වුච්චතීතිපි යුජ්ජති. විසුද්ධිසද්ද සම්පන්නෙ හි සති, චිත්තවිසුද්ධි ඉච්චෙව වුච්චති. න සමාධිවිසුද්ධීති. ‘‘සොළසවිධං කඞ්ඛං’’ති අහොසිං නු ඛො අහ මතීතමද්ධානන්තිආදිනා සුත්තන්තෙආගතං සොළසවිධං විචිකිච්ඡං. ‘‘අට්ඨවිධං වා කඞ්ඛං’’ති සත්ථරිකඞ්ඛතීතිආදිනා අභිධම්මෙ ආගතං අට්ඨවිධං විචිකිච්ඡං. විසමහෙතුදිට්ඨි නාම සත්තානං උප්පත්තියා අකාරණමෙව කාරණං කත්වා ගහණදිට්ඨි. ‘‘මනසිකාරවිධී’’ති අනිච්චලක්ඛණාදීසු මනසිකාරවිධි. අනුපායභූතො මනසිකාරො නාම නිච්චාදිවසෙන මනසිකාරො. අධිමානවත්ථු නාම ඔභාසාදීනි. ‘‘මග්ගතො’’ති මග්ගභාවෙන. ‘‘අමග්ගතො’’ති අමග්ගභාවෙන. ‘‘දස්සනඤ්චා’’ති තෙසංඅධිමානවත්ථූනං අනිච්චතාදිදස්සනඤ්ච. තමෙව විසුද්ධිනාමාති සම්බන්ධො. ‘‘සම්මොහමලතො’’ති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදක සම්මොහමලතො. නනු දස්සනන්ති ඤාණමෙව. එවංසති, ඤාණන්ති වුත්තෙ සිද්ධෙ කත්වා දස්සනසද්දෙන සහ ඤාණදස්සනන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථචා’’තිආදිං. ‘‘සුතමයාදිවසෙනා’’ති සුතමය චින්තාමයවසෙන. තත්ථ යථාසුතස්ස පාළිධම්මස්ස අත්ථමත්තජානනං සුතමයඤ්ඤාණං නාම. අත්ථං ඤත්වා අත්ථානුරූපස්ස සභාවලක්ඛණස්ස චින්තනාවසෙන උප්පන්නං ඤාණං චින්තාමයඤ්ඤාණං නාම. ‘‘අනුමානාදිඤාණංපී’’ති නාමරූප ධම්මෙසු සභාවානුමානඤ්ඤාණ සභාවජානනඤ්ඤාණංපි. ‘‘අත්තපච්චක්ඛඤ්ඤාණමෙවා’’ති අත්තනා පච්චක්ඛකරණඤ්ඤාණමෙව. ‘‘සබ්බත්ථා’’ති මග්ගාමග්ගඤ්ඤාණදස්සනාදීසු සබ්බෙසු ඨානෙසු. එත්ථ ච දසසු විපස්සනාඤාණෙසුපි විපස්සනා වචනෙන පච්චක්ඛදස්සනමෙව අධිප්පෙතන්ති කත්වා සබ්බත්ථග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. සම්මසනඤ්ඤාණතො පට්ඨාය හි දස්සනමෙව අධිප්පෙතං. න සභාවජානනමත්තං. යතො චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව සුට්ඨු පච්චක්ඛතො දස්සනත්ථාය පුනප්පුනං භාවනා කම්මං නාම තත්ථ ඉච්ඡිතබ්බං හොති.

"It is purified, thus it is purification." Or, "it purifies, thus it is purification." Pointing out the meaning that "morality itself is purification, that is, purification of morality," it is said, "only constant morality," and so on. Here, "only constant morality" is intended because it serves as the foundation for achieving special states like higher jhānas. Concentration is intended. For it will be said: "Both types of concentration are called the purification of mind." By this it is purified; through this it is purification. The purification of the mind is the purification of mind. It also indicates that it is concentration itself. Or, the act of purifying is purification. The purification of the mind is the purification of mind. Alternatively, it is appropriate to say that a purified mind itself is called purification. Indeed, when the word "purification" is present, it is called "purification of mind," not "purification of concentration." "Sixteenfold doubt"—such as, "Was I in the past?"—refers to the sixteenfold doubt mentioned in the suttas. "Or eightfold doubt"—such as, "He doubts the Teacher"—refers to the eightfold doubt found in the Abhidhamma. "The view of an unsuitable cause" is the view that grasps what is not a cause as the cause for the arising of beings. "The method of attention" is the method of attending to characteristics like impermanence. "Inappropriate attention" is attending in terms of permanence, etc. "The basis for conceit" refers to things like illumination. "From the path" means in terms of the path. "From the non-path" means in terms of the non-path. "And seeing" means and seeing the impermanence, etc., of those bases for conceit. That very thing is called purification—this is the connection. "From the stain of delusion" means from the stain of delusion that obscures the four truths. Objection: "Surely, seeing is knowledge itself." This being so, since it is established when 'knowledge' is said, why is it said, "knowledge and seeing"? To this, it is said in the passage beginning, "Here also..." "Through the means of learning, etc." means through learning and reflection. Here, "knowledge born of learning" is merely knowing the meaning of the Pāli Dhamma as heard. "Knowledge born of reflection" is the knowledge that arises by way of thinking on the inherent characteristic that is in conformity with the meaning, after having known the meaning. "And inferential knowledge, etc." also means knowledge inferring the inherent nature and knowledge knowing the inherent nature of mental and material phenomena. "Personal direct knowledge" means knowledge that is directly experienced by oneself. "Everywhere" means in all instances, such as in the knowledge and seeing of the path and the non-path. And here, it should be understood that "everywhere" is stated because even in the ten insight knowledges, by the word "insight," direct seeing itself is intended. For from the knowledge of comprehension onwards, it is direct seeing that is intended, not mere knowledge of the inherent nature. Since it is like one seeing with the eye, repeated cultivation is desired there for the sake of clear, direct perception.

‘‘ධම්මා’’ති [Pg.288] සඞ්ඛත ධම්මා. අනිච්චතා එව ලක්ඛණන්ති අනිච්චලක්ඛණං. අනිච්චානං වා සඞ්ඛත ධම්මානං ලක්ඛණන්ති අනිච්චලක්ඛණන්තිපි යුජ්ජති. ‘‘අභිණ්හසම්පටිප්පීළනාකාරො’’ති යථා සීඝසොතායං නදියං නාවාය උද්ධං ගච්ඡන්තං සානාවා අභිසඞ්ඛරණදුක්ඛෙන අභිණ්හං සුට්ඨු පටිප්පීළෙති. කස්මා, අසති අභිසඞ්ඛාරෙ තඞ්ඛණෙ එව අධොවුය්හනතො. අධොවුය්හනඤ්හි නාවාය පකති කිච්චං. උද්ධං ආරූහනං අභිසඞ්ඛාර සිද්ධං. එවමෙවං සීඝසොතෙ සංසාරෙ අත්තභාවෙන උද්ධං ඛණතො ඛණං දිවසතො දිවසං ගච්ඡන්තං පුග්ගලං අයං අත්තභාවො අභිසඞ්ඛරණ දුක්ඛෙන අභිණ්හං සුට්ඨු පටිප්පීළෙති. කස්මා, අසති අභිසඞ්ඛාරෙ, පච්චයවෙකල්ලෙ ච සති, තඞ්ඛණෙ එව විපරිණමනතො. විපරිණමනඤ්හි අත්තභාවස්ස පකති කිච්චං. උද්ධංගමනං අභිසඞ්ඛාර සිද්ධං. එවං අභිණ්හ සම්පටිප්පීළනං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච සංසාරස්ස සීඝසොතතා නාම අත්තභාවපරියාපන්නානං නාම රූපධම්මානං පවත්තිනිවත්ති සීඝතා වුච්චති. එත්ථ ච මරණං දුවිධං සම්මුති මරණඤ්ච පරමත්ථ මරණඤ්ච. තත්ථ සම්මුති මරණං නාම සම්මුති සච්චභූතස්ස සත්තස්ස මරණං. තං එකභවපරියන්තෙ සන්දිස්සති. පරමත්ථ මරණං නාම පරමත්ථ සච්චභූතානං නාමරූප ධම්මානං මරණං. ඉදමෙව එකන්තමරණං, සච්චමරණං, සභාවමරණං හොති. ඉමස්මිං විපස්සනා කම්මෙ ඉදං පරමත්ථ මරණං එව අනිච්චතාති ච වුච්චති. ධම්මානං සුසානක්ඛෙත්තන්ති ච සුසානභූමීති ච වුච්චතීති. සා ච සුසානභූමිනාම සත්තානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය සන්තානං අනුබන්ධතියෙව. අනුබන්ධත්තා ච සත්තානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය සො නාම සමයො නත්ථි, යත්ථ සත්තා න මරන්තීති. ඉදඤ්ච අනුබන්ධනං සත්තානං අභිණ්හසම්පටිප්පීළනමෙව හොති. තෙසං සබ්බිරියාපථෙසු ජීවිතස්ස ච අඞ්ගපච්චඞ්ගානඤ්ච කායවචීමනො කම්මානඤ්ච සම්බාධපත්තිතො. අවසවත්තනාකාරො පන අභිසඞ්ඛාර දුක්ඛං අභිණ්හං පච්චනුභවන්තානං පාකටොයෙව. වසවත්තනෙහි සති, අභිසඞ්ඛරණ කිච්චස්ස ඔකාසො නත්ථි. වසවත්තනෙනෙව යථිච්ඡි තස්ස කිච්චස්ස සම්පජ්ජනතො. ලොකස්මිඤ්හි සබ්බංපි අභිසඞ්ඛාර කිච්චං නාම අන්තමසො අස්සාසනපස්සාසන කිච්චං උපාදාය ධම්මානං වසවත්තනාභාවතො කරොන්තීති.

“Phenomena” refers to conditioned phenomena. Impermanence is their characteristic—thus, the characteristic of impermanence. Alternatively, the characteristic of conditioned phenomena is impermanence—hence, the characteristic of impermanence is also fitting. “The aspect of constant oppression” is like when a boat going upstream on a swiftly flowing river is constantly and severely oppressed by the suffering of volitional formations. Why? Because without volitional formations, at that very moment, it would be swept downstream. Being carried downstream is the natural function of the boat. Going upstream is achieved through volitional formations. In the same way, in the swiftly flowing stream of saṃsāra, a person, moment by moment, day by day, ascends with their individual existence. This very existence constantly and severely oppresses them with the suffering of volitional formations. Why? Because without volitional formations and when conditions are lacking, at that very moment, they undergo change. Change is the natural function of an individual existence. Ascending is achieved through volitional formations. Thus, this should be understood as constant oppression. Here, the swiftness of saṃsāra refers to the rapid arising and ceasing of mental and material phenomena included within an individual existence. Here, death is twofold: conventional death and ultimate death. Conventional death refers to the death of a being as conventionally true, which is seen at the end of a single lifetime. Ultimate death refers to the death of mental and material phenomena as ultimately true. This alone is absolute death, true death, and natural death. In the practice of insight, this ultimate death is also called impermanence. It is called “the charnel ground of phenomena” and also “the cemetery.” This cemetery accompanies beings continuously from rebirth onward. Because of this continuity, there is no time from rebirth onward when beings do not die. This very continuity is the constant oppression of beings due to the oppression of their life, limbs, and bodily, verbal, and mental actions in all their postures. The aspect of uncontrollability, however, is evident for those who constantly experience the suffering of volitional formations. When there is control, there is no opportunity for the function of volitional formations. Because of control, that function is accomplished as desired. In the world, all actions based on volitional formations—even the mere act of breathing—are performed due to the lack of control over phenomena.

අනිච්චස්ස [Pg.289] ධම්මස්ස අනුඅනුපස්සනාති සම්බන්ධො. ‘‘අනුඅනුපස්සනා’’ති ච ඤාණචක්ඛුනා පුනප්පුනං නිජ්ඣායනා ඔලොකනා. ‘‘ධම්මානං’’ති පඤ්චක්ඛන්ධ ධම්මානං. ‘‘යත්ථ යත්ථා’’ති යස්මිං යස්මිං සරීරඞ්ගෙ. ‘‘පුරාණ ධම්මානං’’ති පුරාණානං පාතුබ්භූතානං, වඩ්ඪිතානඤ්ච ධම්මකොට්ඨාසානං අන්තරධානං වයො වුච්චති. විපස්සනා කම්මං පත්වා ඛණිකවසෙන එකෙකධම්මවිභාගවසෙන ච අනුපස්සනා කිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘සමූහ සන්තතිවසෙන පනා’’ති. එකෙකධම්මවිභාගවසෙන අනුපස්සනාපි පන පකතියා සුපාකටෙසු චිත්තවෙදනාදීසු ඉච්ඡිතබ්බායෙව. ‘‘අනිච්චතාය පරමාකොටී’’ති තතො උත්තරි අනිච්චතා නාම නත්ථීති අධිප්පායො. ධම්මානං තථා තථා භායිතබ්බප්පකාරො නාම පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතො, තිආදිනා වුත්තො භායිතබ්බප්පකාරො. තස්ස සමනුපස්සනාඤාණං භයඤාණං. එතෙන අපායදුක්ඛ සංසාර දුක්ඛභීරුකෙහි ජනෙහි භායිතබ්බන්ති භයං. තෙ වා භායන්ති එතස්මාති භයං. භයස්ස සමනු පස්සනාඤාණං භයඤාණන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ‘‘කිඤ්චිභයවත්ථුං’’ති සීහබ්‍යග්ඝාදිකං භයවත්ථුං. ‘‘පටිස්සරණෙ’’ති ගුහාලෙණාදිකෙ පටිස්සරණෙ. ‘‘තෙසං’’ති භිජ්ජනසභාවානං ධම්මානං. ‘‘තෙහී’’ති භිජ්ජනසභාවෙහි. උක්කණ්ඨතා නාම චිත්තස්ස විරුද්ධතා නික්ඛමාභිමුඛතා. ‘‘චත්තාලීසාය ආකාරෙහී’’ති පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතො, පරතො, පලොකතො, ඊතිතො,. උපද්දවතො, භයතො, උපසග්ගතො, චලතො, පභඞ්ගුතො, අද්ධුවතො, අතාණතො, අලෙණතො, අස්සරණතො, රිත්තතො,. තුච්ඡතො, සුඤ්ඤතො, අනත්තතො, ආදීනවතො, විපරිණාම ධම්මතො, අසාරකතො, අඝමූලතො, වධකතො, විභවතො, සාසවතො,. සඞ්ඛතතො, මාරාමිසතො, ජාතිධම්මතො, ජරාධම්මතො, බ්‍යාධිධම්මතො, මරණධම්මතො, සොකපරිදෙවධම්මතො, දුක්ඛදොමනස්ස ධම්මතො, උපායාස ධම්මතො, සංකිලෙසික ධම්මතො, පස්සන්තො සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛතීති එවං මහානිද්දෙසෙ [Pg.290] මොඝපඤ්හනිද්දෙසෙ ආගතෙහි චත්තාලීසාය ආකාරෙහි. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො පස්සන්තොතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘අනිච්චතො’’ති ච අනිච්චභාවෙනාති අත්ථො. සබ්බෙපි පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා එවාති පස්සන්තොති වුත්තං හොති. කථං පන අනිච්චතො පස්සන්තො සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛතීති. නිච්චගුණ සුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො පඤ්චක්ඛන්ධභූතං ලොකං අවෙක්ඛති. සෙසපදෙසුපි එසෙවනයො. තත්ථ ‘‘අනිච්චා එවා’’ති පටිසන්ධික්ඛණතො පට්ඨාය යදාකදාචි මරණ ධම්මත්තා අනිච්චා එව. ‘‘දුක්ඛා එවා’’ති අනිච්ච ධම්මත්තායෙව දුක්ඛා එව. යදනිච්චං, තං දුක්ඛංතිහි වුත්තං. දුක්ඛ සච්චධම්මත්තා වා. ‘‘රොගා එවා’’ති රොගජාතිකත්තා රොගා එව. යෙහි කෙචි ලොකෙ චක්ඛු රොගාදිකා අනෙකසහස්සා රොගා නාම සන්දිස්සන්ති. සබ්බෙතෙ ඉමෙපඤ්චක්ඛන්ධා එව. ඉතො අඤ්ඤොකොචි රොගො නාම නත්ථි. තස්මා තෙ එකන්තෙන රොගජාතිකා එවාති. අපි ච, දුක්ඛසච්ච ධම්මත්තාතීහි දුක්ඛතාහි චතූහි දුක්ඛට්ඨෙහි ච අභිණ්හසම්පටිප්පීළනතො රුජ්ජනට්ඨෙන රොගා එව. තත්ථ ‘‘තීහි දුක්ඛතාහී’’ති දුක්ඛදුක්ඛතා සඞ්ඛාර දුක්ඛතා විපරිණාම දුක්ඛතාති ඉමාහි තීහිදුක්ඛතාහි. ‘‘චතූහි දුක්ඛට්ඨෙහී’’ති දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො,ති ඉමෙහි චතූහි දුක්ඛට්ඨෙහි. දුක්ඛ කිච්චෙහීති අත්ථො. එසනයො ගණ්ඩාදීසු. තත්ථ ගණ්ඩොනාම පීළකාබාධො. සල්ලං නාම විජ්ඣනට්ඨෙන කිලෙස සල්ලඤ්ච දුක්ඛසල්ලඤ්ච. අඝන්ති නිරත්ථකං. ඉමෙ ච ඛන්ධා විපත්තිපරියොසානත්තා නිරත්ථකා එව හොන්ති. සබ්බාසම්පත්තියො විපත්තිපරියොසානාති හි වුත්තං. අවිස්සාසිකට්ඨෙන පරෙ එව. න හි තෙ එතං මම, එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තාති එවං විස්සාසං අරහන්ති. තථා විස්සාසං කරොන්තස්ස නානාදුක්ඛෙහි නිච්චං විහිංසනතො. පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යදාකදාචි පලුජ්ජනධම්මත්තා පලොකධම්මා එව. ‘‘ඊතී’’ති අන්තරායො වුච්චති. ඛන්ධා අන්තරාය ජාතිකා එවාති වුත්තං හොති. අජ්ඣත්තභාවං උපගන්ත්වා දුතත්තා විබාධකත්තා උපද්දවා එව. භායිතබ්බත්තා භයා එව. අනත්තා එව සමානා අජ්ඣත්තභාවං උපගන්ත්වා සජ්ජනතො ලග්ගනතො දුම්මො චයතො [Pg.291] උපසග්ගා එව. නිච්චකාලං ලොකධම්මෙහි චලනත්තා විප්ඵන්දනත්තා චලාඑව. නානප්පකාරෙන භඤ්ජනධම්මත්තා පභඞ්ගුනො එව. ඛණමත්තම්පි අථිරත්තා අද්ධුවා එව. ජරාමරණාදිතො අපායවිනිපතනාදිතො භයතො තායති රක්ඛතීති තාණං. තෙ ච ඛන්ධා කස්සචිතාණා න හොන්ති. තෙසඤ්ච කිඤ්චිතාණං නාම නත්ථි. තස්මා අතාණා එව. භයතො භීරුකා ජනා ලීයන්ති නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණං. තෙ ච කස්සචිලෙණා න හොන්ති. තෙසඤ්ච කිඤ්චිලෙණං නාම නත්ථි. තස්මා අලෙණා එව. භයං සරතිහිංසතීති සරණං. තෙ ච කස්සචිසරණං න හොන්ති. තෙසඤ්ච කිඤ්චිසරණං නාම නත්ථි. තස්මා අස්සරණා එව. නිච්චතාදීහි සබ්බෙහි සොභණගුණෙහි සබ්බසො රහිතත්තා තුච්ඡත්තා සුඤ්ඤත්තාරිත්තා එව. තුච්ඡා එව. සුඤ්ඤා එව. අත්තා වුච්චති යස්සකස්සචි කොචි සාරභූතො පටිස්සරණො. තෙ සයඤ්ච කස්සචි අත්තාන හොන්ති. අත්තනො ච කොචි අත්තානාම නත්ථි. තස්මා අනත්තා එව. අනිච්චතාදීහි ආදීනවෙහි දොසෙහි සම්පුණ්ණත්තා ආදීනවා එව. විපරිණාම සභාවත්තා විපරිණාමා එව. සාරභූතස්ස කස්සචි අධිට්ඨානස්ස අභාවා අසාරාඑව. අඝස්ස සබ්බනිරත්ථකස්ස පතිට්ඨානත්තා අඝමූලා එව. තෙ සයං මරණ ධම්මසමඞ්ගීනො හුත්වා තෙන මරණසත්ථෙන මරණාවුධෙන සංසාරෙ සත්තානං නිච්චං මාරකත්තා ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකත්තා වධකා එව. නිච්චසුඛහිත වුඩ්ඪිවිගතත්තා විභවා එව. ආසවෙහි පරිග්ගහිතත්තා සාසවා එව. නිච්චකාලං පච්චයායත්තවුත්තිකත්තා සඞ්ඛතා එව. කිලෙසමාරමච්චුමාරානං ආමිසාහාරත්තා මාරාමිසා එව. අනිච්ඡන්තස්සෙව සතො චක්ඛුරොගාදිභාවෙන අපායභවාදිභාවෙන ජාතසභාවත්තා ජාතිධම්මා එව. අනිච්ඡන්තස්සෙව සතො හායනමරණසභාවත්තා ජරාමරණ ධම්මා එව. සොකාදීනං වත්ථුභාවෙන ධාරණත්තා සොකාදි ධම්මා එව. තණ්හා සංකිලෙස දිට්ඨිසංකිලෙස දුච්චරිත සංකිලෙසෙහි නියුත්තත්තා සංකිලෙසික ධම්මා එවාති. තෙන වුත්තං ‘‘චත්තාලීසාය ආකාරෙහී’’ති. ‘‘පටිසඞ්ඛානවසෙනා’’ති පරිවීමංසනවසෙන[Pg.292].‘‘නිකන්තියා’’ති නිකන්තිතණ්හාය. ‘‘පරියාදින්නායා’’ති සුක්ඛභාවපත්තාය. ‘‘භයඤ්චා’’ති භයඤාණවසෙන උප්පන්නං ඔත්තප්පභයඤ්ච.

This is connected with the contemplation of the impermanent nature of phenomena. "Anuanupassanā" means repeated contemplation and observation with the eye of knowledge. "Dhammānaṃ" refers to the phenomena of the five aggregates. "Yattha yatthā" means in whatever bodily part. "Purāṇa dhammānaṃ" refers to the disappearance of the old, arisen, and developed portions of phenomena, which is called decay. When insight reaches its function, there is no need for contemplation in terms of momentary or individual divisions of phenomena; thus it is said, "but in terms of the mass and continuity." However, contemplation by individual divisions of phenomena is indeed desirable in naturally very clear states such as mind and feeling. "Aniccatāya paramākoṭī" means that there is no impermanence beyond this—this is the meaning. The way phenomena should be regarded with dread is the way of being dreaded stated in connection with the five aggregates as impermanent, suffering, a disease, a boil, a dart, misery, an affliction, and so on. The knowledge that contemplates this is the knowledge of dread. By this, it is shown that it is to be dreaded by those who dread the suffering of the lower realms and the suffering of saṃsāra—thus it is dread. Or, they dread this—thus, it is dread. It shows this meaning: the knowledge that contemplates dread is the knowledge of dread. "Kiñcibhayavatthuṃ" refers to an object of dread such as a lion or tiger. "Paṭissaraṇe" means in a refuge such as a cave or shelter. "Tesaṃ" refers to phenomena whose nature is to break apart. "Tehī" means by those whose nature is to break apart. Ukkaṇṭhatā is the mind's aversion, opposition, and inclination to depart. "Cattālīsāya ākārehī" refers to the forty modes that appear in the Mahāniddesa and the Moghapañha-niddesa: seeing the five aggregates as impermanent, suffering, a disease, a boil, a dart, misery, an affliction, alien, crumbling, a calamity, an oppression, dreadful, a danger, wavering, perishable, unstable, without protection, without shelter, without refuge, empty, vain, void, not-self, full of danger, subject to change, without essence, the root of misery, a killer, dissolution, with taints, conditioned, the bait of Māra, subject to birth, subject to aging, subject to sickness, subject to death, subject to sorrow and lamentation, subject to pain and grief, subject to despair, and subject to defilement. Here, one should connect it with "seeing the five aggregates as impermanent" and so on. "Aniccato" means by way of impermanence. It is said that one sees all five aggregates as indeed impermanent. How then does one regard the world as void by seeing it as impermanent? By the voidness of a permanent quality, one regards the world, which consists of the five aggregates, as void. The same method applies to the remaining terms as well. There, "aniccā evā" means they are indeed impermanent because, starting from the moment of rebirth-linking, they are subject to death at any time. "Dukkhā evā" means they are indeed suffering precisely because they are of an impermanent nature—for what is impermanent is suffering, as stated. Or, because they are the truth of suffering. "Rogā evā" means they are indeed diseases because they are of the nature of disease. Whatever thousands of diseases, such as eye diseases, are seen in the world, all these are just these five aggregates. There is no other disease apart from this. Therefore, they are entirely of the nature of disease. Moreover, because they are the truth of suffering, and because they are constantly afflicted by the three kinds of suffering and the four characteristics of suffering, they are indeed diseases by way of being afflicted. Here, "tīhi dukkhatāhī" refers to these three kinds of suffering: the suffering of pain, the suffering of formations, and the suffering of change. "Catūhi dukkhaṭṭhehī" means by these four characteristics of suffering: the characteristic of suffering as oppression, as conditioned, as burning, and as change. This is the meaning by way of the functions of suffering. The same method applies to boils and the like. There, "gaṇḍo" refers to an oppressive affliction. "Sallaṃ" means a dart by way of piercing, both the dart of defilements and the dart of suffering. "Agha" means worthless. These aggregates are indeed worthless because they end in calamity. For it is said that all attainments end in calamity. They are indeed alien by way of being untrustworthy. Indeed, they do not warrant such trust as 'This is mine, this I am, this is my self,' because one who places such trust is constantly harmed by various sufferings. Starting from rebirth, they are indeed of the nature of crumbling at any time because they are of the nature of crumbling. "Ītī" means an impediment. It is said that the aggregates are indeed of the nature of impediments. Having entered into one's own being, they are indeed calamities because they are troublesome and obstructive. Because they are to be dreaded, they are indeed dreadful. Though they are indeed not-self, having entered into one's own being, they are indeed dangers because of clinging, attaching, and being difficult to be freed from. Because they constantly waver and tremble due to worldly conditions, they are indeed wavering. Because they are of the nature of breaking in various ways, they are indeed perishable. Because they are unstable even for a moment, they are indeed unstable. Protection is that which protects and guards from the dread of aging, death, and so on, and from falling into the lower realms, and so on. But these aggregates are no one's protection. And there is no protection at all for them. Therefore, they are indeed without protection. A shelter is that where people who are afraid of dread hide and conceal themselves. But these aggregates are no one's shelter. And there is no shelter at all for them. Therefore, they are indeed without shelter. A refuge is that which crushes and harms dread. But these aggregates are no one's refuge. And there is no refuge at all for them. Therefore, they are indeed without refuge. Because they are entirely devoid of all excellent qualities such as permanence, they are indeed barren, empty, and void. They are indeed vain. They are indeed void. "Attā" refers to any essential refuge for anyone. And they themselves are no one's self. And there is no self at all for them. Therefore, they are indeed not-self. Because they are full of dangers and faults such as impermanence, they are indeed full of danger. Because they have the nature of change, they are indeed subject to change. Because there is no basis for any essential thing, they are indeed without essence. Because they are the basis for all misery and worthlessness, they are indeed the root of misery. Having themselves become endowed with the nature of death, and because they are constantly killers of beings in saṃsāra and cutters off of the life faculty by that sword of death, that weapon of death, they are indeed killers. Because constant happiness, welfare, and growth have departed from them, they are indeed dissolution. Because they are grasped by the taints, they are indeed with taints. Because their existence is constantly dependent on conditions, they are indeed conditioned. Because they are the bait and food of the Māra of defilements and the Māra of death, they are indeed the bait of Māra. Even though one does not wish it to be so, because they are of the nature of arising by way of being eye diseases, etc., and states of the lower realms, etc., they are indeed subject to birth. Even though one does not wish it to be so, because they are of the nature of decline and death, they are indeed subject to aging and death. Because they are held as the basis for sorrow, etc., they are indeed subject to sorrow, etc. Because they are connected with the defilement of craving, the defilement of views, and the defilement of misconduct, they are indeed defiling phenomena. Therefore, it is said, "by forty modes." "Paṭisaṅkhānavasenā" means by way of thorough investigation. "Nikantiyā" means by craving that is delight. "Pariyādinnāyā" means having attained a dry state. "Bhayañcā" means the dread that has arisen by way of the knowledge of dread, and also moral dread.

ලොකෙ අත්තජීවා නාම සත්තානං අජ්ඣත්ත ධම්මෙසු සාරධම්මා හොන්ති. තෙසු විගතෙසු සෙසධම්මා නිස්සත්ත නිජ්ජීවභාවං පත්වා ඵෙග්ගුභූතා කචවරභූතාති ලොකස්ස අභිමානො. තෙ ච අත්තජීවා නාම සබ්බසො නත්ථීති දිට්ඨෙ ඛන්ධෙසු කචවරභාවදස්සනං අත්තජීව සුඤ්ඤතා දස්සනං නාම. ‘‘විමුච්චමානො’’ති එතෙන විමුච්චතීති විමොක්ඛොති අත්ථං දස්සෙති. විමුච්චන්ති එතෙනාති විමොක්ඛොතිපි යුජ්ජති. ‘‘නිමිත්තානී’’ති විපල්ලාසධම්මෙහි නිම්මිතානි නිච්චනිමිත්ත සුඛනිමිත්ත අත්තනිමිත්ත ජීවනිමිත්තානි. සත්ත පුග්ගල ඉත්ථි පුරිස හත්ථ පාද සීස ගීවාදීනි නිමිත්තානි ච. තත්ථ සඞ්ඛාරානං ඛණික ධම්මත්තා අනිච්චානංයෙව සතං සන්තති ඝනෙන පටිච්ඡන්නත්තා හිය්‍යොපි සො එව, අජ්ජපි සො එවාතිආදිනා නිච්චාකාරෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තං නාම. කිලෙසමලෙහි පරිග්ගහිතත්තා අසුභානංයෙව සතං අවිජ්ජාය පටිච්ඡන්නත්තා ඉදං ඉට්ඨං, කන්තං, මනාපං, පියරූප, න්තිආදිනා සුභාකාරෙන උපට්ඨානං සුභනිමිත්තං නාම. භයට්ඨෙන අඛෙමට්ඨෙන දුක්ඛානංපි සතං තායෙව පටිච්ඡන්නත්තා ඉදං සුඛං, නිබ්භයං, ඛෙමං, සාතරූප, න්තිආදිනා සුඛාකාරෙන උපට්ඨානං සුඛනිමිත්තං නාම. පච්චයා යත්තවුත්තිකත්තා පච්චයෙන විනා කෙවලං අත්තනො වසායත්තවුත්තිතා භාවතො අනත්තානංයෙව සතං අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන කරොති, කථෙති, චින්තෙති, ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡති, ඨාතුං ඉච්ඡන්තො තිට්ඨතී, තිආදිනා වසවත්තනාකාරෙන උපට්ඨානං අත්තනිමිත්තං නාම. තථා සත්තොනාම සත්තාහංපි ජීවති, මාසංපි ජීවති, සංවච්ඡරංපි ජීවතීතිආදිනා ජීවාකාරෙන උපට්ඨානං ජීවනිමිත්තං නාම. නනු චෙත්ථ අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන කරොතීතිආදීසු ඉච්ඡානාම තණ්හාවාඡන්දො වා. තදුභයම්පි චිත්තසම්පයුත්තං. කරණඤ්ච නාම කායිකක්‍රියාභූතානං චිත්තජරූපකලාපානං පවත්තිවිසෙසො. එවඤ්චසති තෙසං චිත්තවසෙන පවත්තත්තා අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන කරොතීති ඉදං අභිධම්මවිරුද්ධං න හොතීති. න න හොති. අත්තනොති ච කරොතීති ච [Pg.293] වුත්තත්තා. න හි අත්තානාම අත්ථි, යො අත්තනොති වුච්චෙය්‍ය. න ච කත්තානාම අත්ථි, යො කරොතීති වුච්චෙය්‍ය. ඉධ පන තස්මිං සමයෙ පවත්තං ඛන්ධපඤ්චකමෙව අත්තාති ච කත්තාති ච ගහෙත්වා අත්තනොති ච කරොතීති ච වුත්තං. ‘‘අවස්සයො හොතී’’ති පතිට්ඨා හොති. ‘‘විධමිත්වා’’ති ඤාණෙන අන්තරධාපෙත්වා. සභාවතො විජ්ජමානානි න හොන්තීති දස්සනඤාණෙන විනිච්ඡයං පාපෙත්වාති වුත්තං හොති. භාවදස්සනං නාම සොකදුක්ඛාදීනං අභාවදස්සනං.

In the world, what are called ‘self-life’ (attajīvā) are the essential phenomena among the internal phenomena of beings. When these are gone, the remaining phenomena become lifeless, insentient, and hollow, like refuse—such is the world’s conceit. And these so-called ‘self-life’ do not exist at all. When it is seen that ‘self-life’ is utterly non-existent, the seeing of the aggregates as refuse is called the seeing of the emptiness of self-life. ‘Being liberated’ (vimuccamāno) indicates the meaning that one is liberated (vimuccati), hence ‘liberation’ (vimokkha). It is also appropriate to say ‘liberation’ (vimokkha) because one is liberated by means of it (vimuccanti etena). ‘Signs’ (nimittāni) are those created by distorted phenomena: the sign of permanence, the sign of happiness, the sign of self, and the sign of life. And also the signs of a being, a person, a woman, a man, a hand, a foot, a head, a neck, and so forth. There, though formations are momentary and thus impermanent, their continuous stream is concealed by their solidity, so that they appear as ‘it was the same yesterday, it is the same today,’ and so forth. This appearance as permanent is called the sign of permanence. Though they are impure, being stained by defilements, and concealed by ignorance, they appear as ‘this is agreeable, pleasing, delightful, lovely,’ and so forth. This appearance as beautiful is called the sign of beauty. Though they are fearful, unsafe, and suffering, they are concealed by that same ignorance, appearing as ‘this is happiness, safety, security, delight,’ and so forth. This appearance as pleasant is called the sign of happiness. Though phenomena have their existence dependent on conditions and are not governed by their own will, they appear as ‘one acts according to one’s will, one speaks, one thinks, one goes when one wishes, one stands when one wishes,’ and so forth. This appearance of autonomous control is called the sign of self. Similarly, the appearance of life—‘a being lives for seven days, a month, a year,’ and so forth—this appearance as living is called the sign of life. Now, in this context, regarding ‘acting according to one’s will’ and so forth: ‘will’ (icchā) here is craving (taṇhā) or desire (chando). Both are associated with the mind. Action (karaṇa) is the specific functioning of mind-produced bodily formations. If this is the case, since these occur under the influence of the mind, does saying ‘one acts according to one’s will’ not contradict the Abhidhamma? It is not that it does not. For ‘of self’ (attano) and ‘acts’ (karoti) are spoken of. Indeed, there is no self that could be called ‘self.’ Nor is there a doer that could be called ‘one who acts.’ Here, however, at that time, the five aggregates that have arisen are simply taken as ‘self’ and ‘doer,’ and thus ‘of self’ and ‘acts’ are said. ‘Avassayo hotī’ means ‘is a support’ (patiṭṭhā hoti). ‘Having shattered’ (vidhamitvā) means having dispelled with knowledge. It is said that one has arrived at the discernment with knowledge, seeing that things do not exist by intrinsic nature. ‘Seeing the nature of things’ (bhāvadassanaṃ) means seeing the absence of sorrow, suffering, and so forth.

‘‘තං තං ඝනවිනිබ්භුජ්ජනවසෙනා’’ති සමූහසන්තති ඝනාදීනං භින්දන ඡින්දනවසෙන. තත්ථ සමූහඝනභින්දනං ආදිතො ධම්මවවත්ථානඤාණකිච්චං. තදා අත්තදිට්ඨි වික්ඛම්භිතා හොති. ජීවදිට්ඨි ච නාම සුඛුමතරා අත්තදිට්ඨි එව වුච්චති. මග්ගක්ඛණං පත්වා එව තදුභයංපි සබ්බසො සමුච්ඡින්දතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘පණිහිතගුණස්සා’’ති පත්ථිතගුණස්ස.

‘By way of thoroughly dissolving the solid’ (taṃ taṃ ghanavinibbhujjanavasenā) means by way of splitting and cutting through the solidity of aggregates, continuity, and so forth. Here, the initial function of breaking down the solidity of aggregates is the task of the knowledge of determining phenomena. At that time, the self-view is inhibited. And the view of a living being (jīvadiṭṭhi) is indeed called an even more subtle form of self-view. It should be seen that only upon reaching the moment of the path are both of these completely eradicated. ‘Of one with aspired qualities’ (paṇihitaguṇassā) means ‘of one with desired qualities’ (patthitaguṇassa).

‘‘පාතිමොක්ඛ’’න්ති එත්ථ ‘‘පතී’’ති ජෙට්ඨකො වුච්චති. ‘‘මුඛං’’ති මූලකාරණං. පති ච සො මුඛඤ්චාති පතිමුඛං. පතිමුඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තං හී’’තිආදිමාහ. සබ්බලොකියසීලානි නාම චතුපාරිසුද්ධිසීලානි. තෙසං මජ්ඣෙ. ‘‘ජෙට්ඨකත්තා’’ති ජෙට්ඨකසීලත්තා. ‘‘තමෙවා’’ති විනයපඤ්ඤත්තිසීලමෙව +. ‘‘යෙසං ධම්මානං’’ති උද්ධච්ච මුට්ඨස්සච්චාදි ධම්මානං. ‘‘විප්ඵන්දිතානි නාමා’’ති විප්පකිණ්ණානි නාමාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘ලොලානි නාමා’’ති. ‘‘තදනුබන්ධා’’ති තානිවිප්ඵන්දිතානි ඉන්ද්‍රියානි අනුගතා. ‘‘බුද්ධප්පටිකුට්ඨෙහී’’ති බුද්ධෙනභගවතා පටික්කොසිතෙහි නීවාරිතෙහි. ‘‘මිච්ඡාපයොගෙහී’’ති අට්ඨකුලදූසනකම්මෙහි චෙව එකවීසතිඅනෙසනකම්මෙහි ච. ‘‘තිවිධකුහනවත්ථූහී’’ති පච්චයප්පටිසෙවනඤ්ච, සාමන්තජප්පනඤ්ච, ඉරියා පථ සන්නිස්සිතඤ්චාති ඉමෙහි තිවිධෙහි කුහනවත්ථූහි. තිවිධෙහි අච්ඡරිය කම්මවිධානෙහීති වුත්තං හොති. පරිසුජ්ඣතීති පරිසුද්ධි. පරිසුද්ධි එව පාරිසුද්ධි. ‘‘සම්මොහස්සා’’ති ධාතුමනසිකාරාදීසු සම්මුය්හනස්ස. ‘‘ගෙධස්සා’’ති සම්මොහත්තායෙව පච්චයෙසු භත්තනික්ඛිත්තකා කස්සවිය ගෙධස්ස, අභිකඞ්ඛස්ස. ‘‘මදස්සා’’ති ලාභසක්කාරා දිමූලකස්ස [Pg.294] මානමදස්ස. ‘‘පමාදස්සා’’ති කුසලෙසු ධම්මෙසු පමාදස්ස මුට්ඨස්සච්චස්ස. තං තං පයොජන මරියාදො නාම චීවරපච්චයෙ තාව සීතප්පටිඝාතාදිකො පයොජනමරියාදො. ‘‘මරියාදො’’ති ච යාවදෙවාති පදෙන දස්සිතො සීතප්පටිඝාතාදිකො චීවරප්පයොජන පරිච්ඡෙදො. සො ච චීවරපච්චයෙ සම්මොහාදිකෙ සාවජ්ජපක්ඛෙ අපතනත්ථාය ඨපිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සම්මොහස්ස ගෙධස්ස මදස්ස පමාදස්ස පහානත්ථං’’ති. එසනයො පිණ්ඩපාතපච්චයාදීසුපි. එතෙන පච්චවෙක්ඛනාපාඨෙසු අයමත්ථො දස්සිතො. ඉධ භික්ඛු චීවරං පටිසෙවති යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය උණ්හස්ස පටිඝාතායාතිආදීසු යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය පටිසෙවති. න තතො උත්තරි සම්මොහත්ථාය ගෙධත්ථාය මදත්ථාය පමාදත්ථාය පටිසෙවතීතිආදි. එවඤ්චසති, යං චීවරං පටිසෙවන්තස්ස සම්මොහගෙධමදප්පමාදා උප්පජ්ජන්ති. තං න සෙවිතබ්බං. ඉතරං සෙවිතබ්බන්ති දස්සිතං හොතීති.

Regarding ‘Pātimokkha’: here, ‘pati’ means ‘chief’ or ‘foremost’ (jeṭṭhako). ‘Mukha’ means ‘root cause’ (mūlakāraṇaṃ). ‘Pati’ and ‘mukha’ together form ‘patimukha.’ To explain the meaning that ‘patimukha’ itself is ‘Pātimokkha,’ it is said, ‘For that reason…’ (taṃ hītiādimāha). All worldly virtues are the four kinds of purification virtue. Among them, ‘by being foremost’ (jeṭṭhakattā) means by virtue of being the chief virtue (jeṭṭhakasīlattā). ‘That very’ (tamevā) refers solely to the virtue established by the Vinaya rules. ‘Of those states’ (yesaṃ dhammānaṃ) refers to states such as restlessness (uddhacca) and forgetfulness (muṭṭhassacca), and so forth. ‘Vipphandita indeed’ (vipphanditāni nāmā) means ‘scattered’ (vippakiṇṇāni)—this is the intended meaning. Hence, it is said, ‘wavering indeed’ (lolāni nāmā). ‘Bound to them’ (tadanubandhā) means the senses that follow those scattered states (tānivipphanditāni indriyāni anugatā). ‘Condemned by the Buddha’ (buddhappaṭikuṭṭhehī) means those censured and prohibited by the Blessed One. ‘Wrong pursuits’ (micchāpayogehī) refers to the eight actions that corrupt families (aṭṭhakuladūsanakammehi) and the twenty-one types of wrong livelihood (ekavīsatianesanakammehi). ‘Threefold deceptive grounds’ (tividhakuhanavatthūhī) means these three kinds of deceptive grounds: misuse of requisites (paccayappaṭisevanañca), indirect solicitation (sāmantajappanañca), and reliance on deportment (iriyā patha sannissitañca). It is said that these are the three astonishing methods of action (acchariya kammavidhānehī). ‘Becomes purified’ (parisujjhatīti) means purification (parisuddhi). Purification itself is ‘pārisuddhi.’ ‘Of delusion’ (sammohassā) refers to confusion (sammuyhanassa) regarding attention to elements (dhātumanasikārādīsu) and so forth. ‘Of craving’ (gedhassā) means, due to that very delusion, the craving (gedhassa), the longing (abhikaṅkhassa) for requisites, like a miser who has deposited food. ‘Of intoxication’ (madassā) means the pride and intoxication (mānamadassa) rooted in gain, honor, and so forth (lābhasakkārā dimūlakassa). ‘Of heedlessness’ (pamādassā) means negligence toward wholesome states (kusalesu dhammesu pamādassa)—forgetfulness (muṭṭhassaccassa). The purpose and limit (payojana mariyādo) for each (taṃ taṃ), for instance, regarding the robe-requisite (cīvarapaccaye), is the intended use, such as warding off cold (sītappaṭighātādiko). And ‘limit’ (mariyādo) is shown by the phrase ‘only for the purpose of’ (yāvadevāti), indicating the boundary of the robe’s use, such as protection from cold (sītappaṭighātādiko cīvarappayojana paricchedo). This boundary is established to prevent falling into the blameworthy side concerning the robe-requisite, such as delusion, craving, intoxication, and heedlessness. Hence, it is said, ‘for the abandonment of delusion, craving, intoxication, and heedlessness’ (sammohassa gedhassa madassa pamādassa pahānatthaṃ). The same principle applies to almsfood requisites and so forth (piṇḍapātapaccayādīsupi). Through this, this meaning is shown in the reflection passages: ‘Here, a monk uses the robe only for the purpose of warding off cold, for warding off heat,’ and so forth. He uses it only for warding off cold, not beyond that, not for delusion, not for craving, not for intoxication, not for heedlessness, and so forth. If this is the case, it is shown that if delusion, craving, intoxication, or heedlessness arise in one who uses the robe, it should not be used; otherwise, it may be used.

‘‘පච්චත්තසභාවො’’ති පච්චෙකසභාවො. ‘‘කාරියසඞ්ඛාතං’’ති කාතබ්බං අභිනිප්ඵාදෙතබ්බන්ති කාරියං. ආසන්නප්ඵලං. තෙනාහ ‘‘අග්ගිස්සධූමොවියා’’ති. ආසන්නකාරණං පදට්ඨානං නාම අග්ගිකාරකො විය. පජ්ජති ගච්ඡති පවත්තති ඵලං එතෙනාති පදං. තිට්ඨති ඵලං එත්ථාති ඨානං. උභයංපි කාරණ පරියායො එව. තෙන අතිස්සයත්ථොපි සිජ්ඣතීති ආහ ‘‘ආසන්නකාරණං’’ති. ‘‘සද්ධිං සඤ්ඤා චිත්ත විපල්ලාසෙහී’’ති දිට්ඨිසම්පයුත්තෙහීති අධිප්පායො. දිට්ඨිවිප්පයුත්තා පන සඤ්ඤා චිත්ත විපල්ලාසා වික්ඛම්භිතුං සක්කොතීති න වත්තබ්බා. ‘‘සාසන ධම්මෙ’’ති අනත්තලක්ඛණ සුත්තන්තාදිකෙ සුඤ්ඤත ධම්මප්පටිසංයුත්තෙ දෙසනාධම්මෙ. ‘‘දිට්ඨිවිපල්ලාසො වික්ඛම්භිතො’’ති තාදිසං ධම්මදෙසනං සුත්වා දෙසකෙ සත්ථරි ච දෙසිතෙ ධම්මෙ ච සද්ධං පටිලභිත්වා සච්චමෙව භගවා ආහ, අහං පන එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා,ති ගණ්හාමි, මිච්ඡාවතායං මමගාහොති එවං වික්ඛම්භිතො හොති. තතො පට්ඨාය එසො මෙ අත්තාති වදන්තොපි දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තෙන න වදති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන එව වදතීති අධිප්පායො. ඉදම්පන දළ්හග්ගාහ වික්ඛම්භනමත්තං එව[Pg.295]. න අත්තදස්සන වික්ඛම්භනං. තං පන ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණෙ සිද්ධෙ එව සිජ්ඣතීතිපි වදන්ති. චතුන්නං ආහාරානං වසෙන චතුධා නාමරූපං පරිග්ගහෙතබ්බමෙව. කස්මා, චත්තාරො ආහාරෙ පරිග්ගහෙත්වා තෙස්වෙව ලක්ඛණත්තයං සමනුපස්සන්තස්ස අන්තෙ ලොකුත්තරඤ්ඤාණදස්සනප්පටිලාභකිච්චස්ස සිද්ධත්තාති අධිප්පායො. පඤ්චධාතිආදීසු එසනයො. ආදිකම්මිකානං අවිසයො, විසුං විසුං ලක්ඛණ රසාදීහි පරිග්ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. පරිග්ගහණෙ සක්කොන්තස්සපි විපස්සනා කම්මෙ විසුං විසුං පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච. තථාහි වක්ඛති ‘‘කලාපවසෙන සංඛිපිත්වා’’ති. ‘‘අඤ්ඤස්ස කස්සචී’’ති අත්තජීවාදිකස්ස. සො කරොති කුසලාකුසලං කම්මං. සො පටිසංවෙදෙති භවන්තරං පත්වා තබ්බිපාකං. සංසරති භවතො භවං. සන්ධාවති කම්මවෙගෙන ඛිත්තො. සුද්ධෙ නාමෙ එව වා රූපෙ එව වා ඊහාබ්‍යාපාරානං අභාවදස්සනතොති යොජනා. පුග්ගලසත්තානං ක්‍රියායොති සඤ්ඤිතාති විග්ගහො. ‘‘අත්තාති පවත්තා දිට්ඨී’’ති කාරක දිට්ඨි. ‘‘තදත්ථා භිනිවෙසවසෙනා’’ති සත්තො, පුග්ගලො, තිආදි වොහාරස්ස සබ්භාවතො තස්ස අත්ථභූතො සත්තපුග්ගලාදිකොපි සභාවතො අත්ථියෙව. නො නත්ථීති එවං දළ්හං හදයෙ සන්නිධානකරණ වසෙන. ‘‘අතිධාවනඤ්චා’’ති වොහාර පඤ්ඤත්තිමත්තෙ අට්ඨත්වා තං අතික්කමිත්වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ සත්තාදිභාවෙන ගහණඤ්චාති අධිප්පායො.

"Individual nature" means a nature peculiar to itself. "What is called function" means that which is to be done, that which is to be brought about, is called function. It has a proximate result. Therefore it is said, "like smoke from a fire." The proximate cause, called the foundation, is like the fire as agent. Pada means that by which the result arises, goes, or proceeds. Ṭhāna means that wherein the result stands. Both are just synonyms for cause. Therefore, it is said "proximate cause," meaning that even an extraordinary sense is accomplished by it. "Together with perversions of perception and mind"—this means they are associated with views. However, perversions of perception and mind dissociated from views cannot be said to be suppressed. "In the Dhamma of the Dispensation"—this refers to the Dhamma of the teaching, such as the Anattalakkhaṇa Sutta and so on, connected with the Dhamma of emptiness. "The perversion of view is suppressed"—having heard such Dhamma teachings, and having gained faith in the teacher and the Dhamma taught, thinking, "The Blessed One indeed spoke the truth, but I grasp it as 'this is mine, this I am, this is my self,'" and "this is indeed my wrong grasping," one has thus suppressed it. From then on, even if one says, "This is my self," one does not speak with a mind associated with wrong view, but rather with a mind dissociated from wrong view. This is the meaning. This, however, is only a suppression of strong grasping. It is not the suppression of the view of self. That, however, is accomplished only when the knowledge of determining phenomena is fully realized, so they say. Name-and-form should be comprehended in four ways by means of the four nutriments. Why? Because by comprehending the four nutriments and repeatedly observing their three characteristics, the task of attaining supramundane knowledge and vision is accomplished. This is the meaning. The same method applies to the fivefold and so on. It is beyond the scope of beginners, because they are unable to comprehend them separately by way of characteristic, function, and so on. And even if one is capable of comprehending them, one may not be able to discern them individually in insight practice. Thus he will say, "summarizing by way of groups." "Of anyone else"—this refers to such as a self or a living being. He performs wholesome and unwholesome kamma; he experiences its result, having reached another existence; he wanders from existence to existence; he runs on, impelled by the force of kamma. The interpretation is that in mere name or mere form, there is seen to be no activity or effort. The analysis is that it is designated as "the action of persons and beings." "The view that proceeds as 'self'" is the view of an agent. "By way of insistence on that meaning"—because the conventional terms 'being,' 'person,' and so on exist, therefore the substantial 'being,' 'person,' and so on also exist in reality. This is by way of firmly establishing in the heart that 'it is not non-existent.' "And overrunning"—this means, not standing at the level of mere conventional designations, one goes beyond them and grasps the five aggregates as a being, and so on. This is the meaning.

‘‘කම්මචිත්තොතුකාහාරවසෙනා’’ති එත්ථ කකාරො සන්ධි වසෙන ආගමො. කම්මවසෙන චිත්තවසෙන උතුවසෙන ආහාරවසෙනාති අත්ථො. අනුරූපානං පච්චයානං සාමග්ගීති විග්ගහො. ‘‘අඤ්ඤථා පවත්තියා’’ති අඤ්ඤෙන පකාරෙන පවත්තනස්ස. ‘‘හෙතුසම්භාරපච්චයෙහී’’ති හෙතුපච්චය සම්භාරපච්චයෙහි. ජනක පච්චයා හෙතුපච්චයා නාම. පරිවාරපච්චයා සම්භාරපච්චයා නාම. ‘‘කම්මප්පවත්තියා’’ති කම්මප්පවත්තිතො. ‘‘විපාකප්පවත්තියා’’ති විපාකප්පවත්තිතො. එකස්ස සත්තස්ස අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සංසරන්තස්ස රූපකායොපි අත්ථි නාමකායොපි අත්ථි. තතො අඤ්ඤො කොචිසභාවො [Pg.296] නාම නත්ථි. ද්වෙ ච කායා පඤ්චවොකාරෙ සංසරන්තස්ස එකතො පවත්තන්ති. අසඤ්ඤසත්තෙ සංසරන්තස්ස රූපකායො එව පවත්තති. සො එව තත්ථ එකොසත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. අරූපෙ සංසරන්තස්ස නාම කායො එව පවත්තති. සො එව තත්ථ එකො සත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ‘‘සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතී’’ති ච පඤ්ඤත්තිමත්තං ගච්ඡතීති අධිප්පායො. තෙසු ච කායෙසු රූපකායෙ චුති පටිසන්ධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තර පච්චයතා නාම නත්ථි. එකමෙකස්මිං භවෙ එකමෙකො හුත්වා චුතිකාලෙ භිජ්ජති. රූපසන්තති ඡිජ්ජති. පටිසන්ධිරූපෙන සහ පච්චය පච්චයුප්පන්නතා පබන්ධො නප්පවත්තති. නාම කායෙ පන චුති පටිසන්ධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයතා අත්ථි. චුතිකාලෙපි නාමසන්තති න ඡිජ්ජති. පටිසන්ධි නාමෙන සහ පච්චය පච්චයුප්පන්නතා පබන්ධො පවත්තතියෙව. තත්ථ පටිච්චසමුප්පාද කුසලො භික්ඛු පටිච්චසමුප්පාදඤ්ඤාණෙ ඨත්වා එකස්මිංභවෙ එකස්ස සත්තස්ස පවත්තිං පස්සන්තො සත්තං නාම න පස්සති. පුග්ගලං නාම න පස්සති. අහන්තිපි න පස්සති. පරොතිපි න පස්සති. අහං අතීතෙසු භවෙසු අහොසින්තිපි න පස්සති. ඉමස්මිංභවෙ අස්මීතිපි න පස්සති. අනාගතෙසු භවිස්සාමීතිපි න පස්සති. අථ ඛො අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති. සඞ්ඛාර පච්චයා භවන්තරෙ විඤ්ඤාණං පවත්තතීතිආදිනා නයෙන නාමරූප ධම්මානං හෙතුඵල පරම්පරාවසෙන අවිච්ඡෙදප්පවත්තිමෙව පස්සති. එකස්මිංභවෙ පවත්තිං පස්සන්තෙ සති, අනමතග්ගෙසංසාරෙ අනන්තෙසු භවෙසු තස්ස සත්තස්ස පවත්ති දිට්ඨා එව හොති තත්ථපි එවමෙව, තත්ථපි එවමෙවාති. තදා තස්ස සොළසවිධා කඞ්ඛා පහීයතීති ඉමමත්ථං ‘‘දස්සෙන්තො අනමතග්ගෙ සංසාරෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ කතමා සොළසවිධා කඞ්ඛාති. අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානං. න නු ඛො අහොසිං. කිං නු ඛො අහොසිං. කථං නු ඛො අහොසිං. කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානන්ති එවං පුබ්බන්තෙ පඤ්චවිධා කඞ්ඛාවුත්තා. භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං. න නු ඛො භවිස්සාමි. කිං නු ඛො භවිස්සාමි. කථං නු ඛො භවිස්සාමි. කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානන්ති එවං අපරන්තෙ පඤ්චවිධා කඞ්ඛා වුත්තා[Pg.297]. අහං නු ඛො ස්මි. නො නු ඛො ස්මි. කින්නු ඛො ස්මි. කථං නු ඛො ස්මි. අහං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො. සො කුහිං ගාමී භවිස්සාමීති එවං පච්චුප්පන්නෙ ඡබ්බිධා කඞ්ඛා වුත්තා. ඉමා සොළසවිධා කඞ්ඛාති. තත්ථ අහොසිං නු ඛො, න නු ඛො අහොසින්ති ඉමිනා පදද්වයෙන අතීතකාලෙ අත්තනො අත්ථි නත්ථිභාවෙ කඞ්ඛති. සචෙ අත්ථි, කිං නු ඛො අහොසින්ති කඞ්ඛති. කෙනචි හෙතුනා පච්චයෙන වා අහොසිං. කෙනචි ඉද්ධිමන්තෙන වා නිම්මිතො අහොසිං. අහෙතු අපච්චයා වා අනිම්මිතො වා සයංජාතො අහොසින්ති අත්ථො. යදි තෙසුපකාරෙසු අඤ්ඤතරෙන අහොසිං. කථං නු ඛො අහොසිං. අපාදකොවා අහොසිං. ද්විපාදකො වා. චතුප්පාදකොවා. බහුප්පාදකොවා. රූපීවා. අරූපීවා. සඤ්ඤීවා. අසඤ්ඤීවා ඉච්චාදි. අථ තෙසු අපාදකාදීසු අඤ්ඤතරො අහං අහොසිං. කිං හුත්වා කිං අහොසිං. පථමභවෙ කිං හුත්වා දුතීය භවාදීසු කිං අහොසින්ති ඉදං භවපරම්පරාවසෙන වුත්තං. එසනයො අපරන්තෙපි. පච්චුප්පන්නෙ ‘‘අහං නු ඛො ස්මි, නො නු ඛො ස්මී’’ති යථා ඛුද්දකවත්ථු විභඞ්ගෙ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතෙසු. සතස්මීති හොති. සීතස්මීති හොතීති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සතස්මී’’ති අහං සස්සතො වා භවාමි. ‘‘සීතස්මී’’ති අහං උච්ඡින්නොවා භවාමීති අත්ථො. යථා ච. අත්ථීති ඛො එකො අන්තො. නත්ථීති ඛො දුතීයො අන්තොති වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්ථී’’ති අත්තානාම භවාභවෙසු නිච්චකාලං අත්ථි. ‘‘නත්ථී’’ති තථා නත්ථි, උච්ඡිජ්ජති. න හොති පරම්මරණාති අත්ථො. තථා ඉධාපි අහං නු ඛො ස්මි. නො නු ඛො ස්මීති කඞ්ඛති. තත්ථ ‘‘අහං නු ඛොස්මී’’ති අයං අහං නාම භවාභවෙසු නිච්චකාලං අස්මි නු ඛො, මම අත්තානාම සස්සතො හුත්වා සබ්බකාලං අත්ථි නු ඛොති වුත්තං හොති. ‘‘නො නු ඛො ස්මී’’ති තථා නො අස්මි නු ඛො. මම අත්තා තථා නත්ථි නු ඛොති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘භවාභවෙසූ’’ති පවත්තෙපි පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානං අත්තානං ගහෙත්වා පවත්තා පච්චුප්පන්නෙ සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘කිං නු ඛො ස්මී’’ති අහං නාම සන්තො ජාතො කිං නු ඛො අස්මි. කෙනචි හෙතුනා පච්චයෙන වා අස්මි නු ඛො. කෙනචි ඉද්ධිමන්තෙන වා නිම්මිතො භවාමි නු ඛො. උදාහු අහෙතු අපච්චයා වා [Pg.298] කෙනචි අනිම්මිතො වා සයං නු ඛො භවාමි නු ඛොති අත්ථො. ‘‘කථං නු ඛො ස්මී’’ති එත්ථ පන අපදාදීහි අයොජෙත්වා අහං නු ඛො කිං ගොත්තො භවාමි. ගොතමගොත්තො වා වාසෙට්ඨ ගොත්තො වා තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ආදි කප්පකාලෙ තානි ගොත්තානි එතරහි සම්භෙදං ගච්ඡන්ති. තස්මා තෙසු කඞ්ඛන්තො කඞ්ඛතියෙව. ‘‘අහං කුතො ආගතො’’ති අහං අතීතෙ කුතොභවතො ආගතො අස්මි. ‘‘සොකුහිංගාමී භවිස්සාමී’’ති සො අහං ආයතිං භවෙ කුහිං ගාමිකො භවිස්සාමීති කඞ්ඛති. ‘‘කඞ්ඛාය අතික්කමො’’ති සො භික්ඛු පටිච්චසමුප්පාදෙ අවිජ්ජාදිකං අතීතහෙතු පඤ්චකං පස්සන්තො තස්මිංභවෙ සබ්බංපි පටිච්චසමුප්පාදං පස්සතියෙව. එවං පස්සන්තො න තත්ථ අහං නාම කොචි අත්ථි, යං පටිච්ච අතීත විසයා පඤ්චවිධා කඞ්ඛා උප්පජ්ජති. ධම්ම මත්තමෙව තත්ථ අත්ථීති එවං අතීතෙ කඞ්ඛා වත්ථුස්ස අභාවදස්සනෙන පඤ්චවිධාය කඞ්ඛාය අතික්කමො හොති. නනු තථා පස්සන්තස්සපි කථං නු ඛො ස්මි, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛොති අයං කඞ්ඛා අත්ථියෙව. තථා පස්සන්තොපි හි විනා පුබ්බෙනිවාසඤ්ඤාණෙන අතීතෙ භවෙ අහං ද්විපාදකො අහොසින්තිවා චතුප්පාදකො අහොසින්ති වා තතො චුතො අසුකභවෙ උප්පන්නොති වා න ජානාති න පස්සතීති. වුච්චතෙ. සා පන කඞ්ඛා ධම්ම මත්තප්පවත්ති දස්සනතො පට්ඨාය අන්තරායික කඞ්ඛා න හොති. විචිකිච්ඡා පටිරූපිකා එව. සා හි අරියානංපි ලබ්භති යෙවාති. තථා අනාගතෙ ඵලපඤ්චකං පස්සන්තො අපරන්තෙ පඤ්චවිධං කඞ්ඛං අතික්කමති. පච්චුප්පන්නෙ ඵලපඤ්චකඤ්ච හෙතුපඤ්චකඤ්ච පස්සන්තො පච්චුප්පන්නෙ කඞ්ඛා ඡක්කං අතික්කමති. සෙසං සබ්බං පුබ්බන්තෙ වුත්තනයමෙවාති. අට්ඨවිධාය කඞ්ඛාය අතික්කමනෙ පන පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමප්පටිලොමං පස්සන්තො දෙසනා ධම්මෙ ච ලොකුත්තර ධම්මෙසු ච කඞ්ඛං අතික්කමති. ධම්මෙ කඞ්ඛාතික්කමනෙන සහෙව දෙසෙන්තෙ සත්ථරි ච, යථානුසිට්ඨං පටිපන්නෙ සඞ්ඝෙ ච, තීසු සික්ඛාසු ච, යථාවුත්තෙ පුබ්බන්තෙ ච, අපරන්තෙ ච, පුබ්බන්තා පරන්තෙසු ච, පටිච්චසමුප්පාදෙන සහ පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ච සබ්බං කඞ්ඛං අතික්කමතියෙව. තෙනාහ ‘‘සභාව [Pg.299] ධම්මප්පවත්තියා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘සභාවධම්මප්පවත්තියා චා’’ති පච්චයපරම්පරාවසෙන සභාවධම්මානං පරම්පරප්පවත්තියා ච. ධම්මසු ධම්මතා නාම දෙසනා ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතාදිභාවෙන සුන්දර ධම්මතා. අනවජ්ජධම්මතා. බුද්ධසුබුද්ධතා නාම තං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස බුද්ධස්ස සබ්බඤ්ඤුබුද්ධතා.

“By means of kamma, mind, season, and nutriment”—here, the letter ‘ka’ is an augment added due to sandhi. The meaning is: by way of kamma, mind, season, and nutriment. The analysis is ‘the harmony of suitable conditions.’ “Otherwise functioning” means functioning in another manner. “By means of root condition and support condition”—by root condition and support condition. The generative conditions are called root conditions. The surrounding conditions are called support conditions. “By the functioning of kamma”—from the functioning of kamma. “By the functioning of result”—from the functioning of result. For a single being wandering in beginningless saṃsāra, there is both a material body and a mental body. Beyond that, there is no other intrinsic nature. These two bodies arise together for one wandering in the five-aggregate existence. For one wandering among the non-percipient beings, only the material body arises. That alone is counted as a single being there. For one wandering in the formless realms, only the mental body arises. That alone is counted as a single being there. “Is counted”—this means it is merely a designation. Among these bodies, there is no immediate conditionality between death and rebirth in the material body. In each existence, it arises singly and at the time of death, it disintegrates. The material continuity is cut off. The causal nexus of condition and conditioned phenomena does not continue with the rebirth-linking form. However, in the mental body, there is immediate conditionality between death and rebirth. Even at the time of death, the mental continuity is not cut off. The causal nexus of condition and conditioned phenomena continues with the rebirth-linking mind. Here, a monk skilled in dependent origination, standing in the knowledge of dependent origination, seeing the arising of a single being in one existence, does not see a being. He does not see a person. He does not see “I” or “another.” He does not see “I existed in past existences” or “I exist in this existence” or “I will exist in future existences.” Instead, he sees that with ignorance as condition, formations arise; with formations as condition, consciousness arises in another existence—and so on. He sees only the uninterrupted continuity of mental and material phenomena through the sequence of cause and effect. When he sees the arising in one existence, he has seen the arising of that being in the beginningless saṃsāra across countless existences—there too, just the same, there too, just the same. At that time, his sixteenfold doubts are abandoned. To explain this meaning, it is said: “In the beginningless saṃsāra,” etc. Here, what are the sixteenfold doubts? 1. Did I exist in the past? 2. Did I not exist? 3. What was I? 4. How was I? 5. Having been what, what did I become in the past? Thus, five kinds of doubt are stated regarding the past. 6. Will I exist in the future? 7. Will I not exist? 8. What will I be? 9. How will I be? 10. Having been what, what will I become in the future? Thus, five kinds of doubt are stated regarding the future. 11. Am I? 12. Am I not? 13. What am I? 14. How am I? 15. From where has this being come? 16. Where will this being go? Thus, six kinds of doubt are stated regarding the present. These are the sixteenfold doubts. Here, “Did I exist? Did I not exist?”—with these two phrases, one doubts whether one existed or not in the past. If one did exist, one doubts, “What was I?” Was I due to some cause or condition? Was I created by some powerful being? Or was I without cause, unconditioned, or self-born? If one existed in any of those ways, “How was I?” Was I footless, two-footed, four-footed, many-footed, with form, without form, percipient, or non-percipient? And if one was any of these, “Having been what, what did I become?”—this refers to the sequence of existences: what one was in the first existence and what one became in subsequent existences. The same applies to the future. Regarding the present, “Am I? Am I not?”—as explained in the Khuddaka-vatthu Vibhaṅga among the one hundred and eight cravings, it is said: “I am eternal” or “I am annihilated.” Here, “I am eternal” means ‘I am an eternal being.’ “I am annihilated” means ‘I am utterly destroyed.’ Similarly, “It exists” is one extreme; “It does not exist” is the other extreme. Here, “It exists” means a self exists permanently through existences. “It does not exist” means it does not exist in that way—it is cut off, it does not exist after death. Likewise, here also one doubts, “Am I? Am I not?” Here, “Am I?” means: Does this self named ‘I’ exist permanently through existences? Does my self exist eternally? “Am I not?” means: Does it not exist in that way? Does my self not exist? And here, ‘in existences’ (bhavābhavesu) should be understood as encompassing the present, by taking the present self existing in the present. “What am I?”—Does this existing being called ‘I’ exist due to some cause or condition? Or is it created by some powerful being? Or does it arise without cause, unconditioned, or self-born? “How am I?”—Here, instead of relating to footless, etc., one should relate to: What lineage am I? Am I of the Gotama lineage, the Vāseṭṭha lineage, etc.? Those lineages from the beginning of the eon have now become mixed, so one who doubts about them simply continues doubting. “From where has this being come?”—From which past existence have I come? “Where will this being go?”—To which future existence will this being go? “Transcending doubt”—that monk, seeing the past fivefold causal chain of ignorance, etc., in dependent origination, sees the entire dependent origination in that existence. Seeing thus, he does not see any ‘I’ there, due to which the fivefold doubts about the past arise. He sees only phenomena there. Thus, by seeing the absence of a basis for doubt in the past, he transcends the fivefold doubt. But even for one who sees thus, the doubt “How was I? Having been what, what was I?” still remains. For even seeing thus, without the knowledge of past lives, one does not know or see whether in past existences he was two-footed, four-footed, etc., or whether he passed from one existence and arose in another. It is said: That doubt, however, arising from seeing the process of mere phenomena, is not an obstructive doubt. It is only a semblance of uncertainty. Indeed, it is found even among noble ones. Similarly, seeing the fivefold result in the future, he transcends the fivefold doubt about the future. Seeing the fivefold result and fivefold cause in the present, he transcends the sixfold doubt about the present. The rest is as explained earlier regarding the past. In transcending the eightfold doubt, one who sees dependent origination in forward and reverse order transcends doubt about the teaching Dhamma and the supramundane states. Along with transcending doubt about the Dhamma, one indeed transcends all doubt concerning the Teacher who teaches, the Saṅgha who practices as instructed, the three trainings, the past, the future, both the past and future as stated, dependent origination, and the dependently arisen phenomena. Therefore, it is said: “By the natural functioning of phenomena,” etc. Here, “and by the natural functioning of phenomena” means by the sequential functioning of natural phenomena through a sequence of conditions. “The nature of the Dhamma” means the excellent nature of the teaching due to its well-expounded quality, etc. Its faultless nature. “The Buddhahood of the Buddha” refers to the all-knowing Buddhahood of the Buddha who teaches that Dhamma.

පරියුට්ඨිතානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං වික්ඛම්භනං නාම හෙට්ඨා ධම්මවවත්ථාන වසෙන පච්චයපරිග්ගහවසෙන ච සිජ්ඣති. විපස්සනා කම්මං පන අනුසයභූතානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං සල්ලිඛනත්ථාය කරීයතීති වුත්තං ‘‘අනුසය සමූහනනත්ථඤ්චා’’තිආදි. ‘‘තත්ථ පනා’’ති තස්මිං පටිසම්භිදා මග්ගෙ පන. විභත්තෙසූති පාඨසෙසො. ‘‘යස්සා’’ති යොගී පුග්ගලස්ස. ‘‘යං දූරෙ සන්තිකෙවා’’ති යං දූරෙ පවත්තං රූපං වා, සන්තිකෙ පවත්තං රූපංවාති පාඨසෙසො. ‘‘තදත්ථස්ස පනා’’ති සම්මසිතධම්මුද්ධාරත්ථස්ස. ‘‘ඤාණෙන දළ්හං ගහෙත්වා’’ති ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණෙන සුට්ඨුවිභූතං කත්වාති අධිප්පායො. ඉදානි යං යං දළ්හං ගහෙතබ්බං. තං තං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. පුන දළ්හං ගහිතස්ස රූපස්ස අනිච්චලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘සා ච ක්‍රියා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘නස්සන්තී’’ති භිජ්ජන්ති. අනිච්චතං ගච්ඡන්ති. ‘‘විත්ථම්භන ක්‍රියා’’ති එත්ථ විවිධෙන ථම්භනං විත්ථම්භනං. නානාදිසාභිමුඛවසෙන ථම්භනං වහනන්ති අත්ථො. ‘‘ඉමාසඤ්චා’’ති චතුන්නං මහාභූතානඤ්ච. විසුං විසුන්ති වුත්තත්තා තාසං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච සහජාතෙසු ගහණං සම්භවතීති වුත්තං ‘‘ආපාදීනං’’ති. ආපාදීනං සෙසමහාභූතානඤ්චාති අත්ථො. සන්තතියා සරීරානි සන්තති සරීරානි. ‘‘තථා තථා කප්පෙත්වා’’ති රූපධම්මානං සන්තති පරිවත්ති නාම අභික්කමන්තස්ස එවං භවෙය්‍ය, පටික්කමන්තස්ස එවං භවෙය්‍ය, තථා සමිඤ්ජන්තස්ස පසාරෙන්තස්සාතිආදිනා පරිකප්පෙත්වා. ‘‘සෙසඛන්ධෙසුපි තං තං සන්තති නානත්තං’’ති වෙදනාක්ඛන්ධෙ තාව කායෙ කායිකසුඛසන්තති දුක්ඛසන්තතීනං නානත්තං. චිත්තෙ සොමනස්ස දොමනස්ස සන්තතීනං. උපෙක්ඛා සන්තති පන අවිභූතා හොති. කප්පෙත්වා ගහෙතබ්බා. යදා චිත්තෙ සොමනස්ස දොමනස්සානි න සන්දිස්සන්ති, තදා ඉදානි උපෙක්ඛා මෙ වෙදනා පවත්තතීති වා, යදා තානි සන්දිස්සන්ති[Pg.300], තදා සා නිරුජ්ඣතීති වා එවං තක්කෙත්වා සම්මසිතබ්බාති වුත්තං හොති. සඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ රූපසඤ්ඤාසද්දසඤ්ඤාදීනං වසෙන. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ රූපසඤ්චෙතනා සද්දසඤ්චෙතනාදීනං වසෙන, නානාවිතක්ක විචාරාදීනං වසෙන, ලොභාලොභ දොසාදොස මොහාමොහාදීනං වසෙන ච. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං, කුසලා කුසලවිඤ්ඤාණාදීනඤ්ච වසෙන සන්තති නානත්තං වෙදිතබ්බං. විස්සාසං කරොතීති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘එතං මෙ’’තිආදිනා. තත්ථ තයොවිස්සාසා තණ්හාවිස්සාසො, මානවිස්සාසො, දිට්ඨිවිස්සාසො. තත්ථ එතං මමාති තණ්හාවිස්සාසො. එසොහමස්මීති මානවිස්සාසො. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිවිස්සාසො. ‘‘පරිහරතී’’ති භවාභවෙසු පරිග්ගහෙත්වා හරති වහති. ‘‘පරමජ්ඣත්තභාවෙනා’’ති පධානඅජ්ඣත්තභාවෙන. අජ්ඣත්තසාරභාවෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘පරිග්ගහිතො’’ති එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිපරිග්ගහෙන පරිග්ගහිතො. තයො හි පරිග්ගහා තණ්හා පරිග්ගහො, මානපරිග්ගහො, දිට්ඨිපරිග්ගහොති. වසෙ සබ්බසො වත්තන්තො නාම කෙවලං වසායත්තවුත්තිකො එව සියා, න පච්චයායත්තවුත්තිකොති දස්සෙන්තො ‘‘යථාවුත්තෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යථාවුත්තෙහී’’ති සබ්බසඞ්ගහෙ වුත්තප්පකාරෙහි කම්මාභිසඞ්ඛරණාදීහි. ‘‘තථාපරිග්ගහෙතබ්බො’’ති එසො මෙ අත්තාති එවං පරමජ්ඣත්තභාවෙන පරිග්ගහෙතබ්බො. තථා හි යො අත්තනො වසෙන වත්තති, තස්මිං අත්තනො සාමිභාවො නත්ථි. යස්මිඤ්ච සාමිභාවො නත්ථි, තස්මිං රූපාදිකෙ ධම්මෙ අත්තානං සාමිකං කත්වා එසො මම අත්තාති පරිග්ගහො නාම මිච්ඡා එව. තථා යො ච ඛණික ධම්මො හොති, ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජති, තං රූපාදිකං ඛන්ධපඤ්චකං අත්තනො සාරං කත්වා තථා පරිග්ගහොපි මිච්ඡා එව. එත්ථ ච ‘‘මිච්ඡා එවා’’ති පරමත්ථ සච්චං පත්වා මිච්ඡා එව. විපල්ලාසො එවාති වුත්තං හොති. ‘‘සුඛං විද්ධංසෙතී’’ති කායිකසුඛඤ්ච චෙතසික සුඛඤ්ච විද්ධංසෙති. විනාසෙති. ‘‘නානාදුක්ඛං ජනෙතී’’ති කායිකදුක්ඛඤ්ච චෙතසික දුක්ඛඤ්ච ජනෙති උප්පාදෙති. ‘‘ඉදඤ්ච රූපං එදිසමෙව හොතී’’ති කථං හොති. මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතානං සත්තානං යථාපවත්තං [Pg.301] මනුස්ස සුඛං විද්ධංසෙති, ජිණ්ණභින්නභාවං පාපෙති, නානාදුක්ඛං ජනෙති. සයං අපායත්තභාවං ගහෙත්වා තෙසං නානාඅපාය දුක්ඛං ජනෙති. තථා දෙවත්තභාවෙ සක්කත්තභාවෙ බ්‍රහ්මත්තභාවෙ ඨිතානන්තිආදිනා වත්තබ්බං. තථා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතානං නානාවිපරිණාම කිච්චෙහි යථාපවත්තං සුඛං විද්ධංසෙති, නානාපච්චයාභිසඞ්ඛරණකිච්චෙහි නානාදුක්ඛං ජනෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉදඤ්ච රූපං එදිසමෙවා’’ති. ‘‘සාරොනාම ථාමබලවිසෙසො වුච්චතී’’ති එතෙන ථාමබලවිසෙසෙන සම්පන්නං වත්ථුංපි සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අසාරකට්ඨෙනා’’ති එත්ථ සාරො එව සාරකං, න සාරකං අසාරකන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘රූපං පන සයංපි එවරූපො සාරො න හොතී’’ති වුත්තං. සත්තානං අත්තසාරො ජීවසාරො න හොතීති අත්ථො. නත්ථි සාරො එතස්සාති අසාරකන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘න ච එවරූපෙන සාරෙන යුත්තං’’ති වුත්තං. අත්තසාරෙන ජීවසාරෙන සංයුත්තං හොතීති අත්ථො. තත්ථ පුරිමො අත්ථො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉදං සන්ධාය වුත්තො. පච්ඡිමො රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානංති ඉමානි සන්ධාය වුත්තො. එතෙන අසාරකට්ඨෙනාති අසාරභාවෙන, අසාරයුත්තභාවෙන වාති ච. අනත්තාති එත්ථපි න අත්තා අනත්තා, නත්ථි අත්තා එතස්සාති වා අනත්තාති ච ද්විධා අත්ථො සිජ්ඣති. ‘‘යඤ්චා’’ති යඤ්ච රූපං. ‘‘පීළෙතී’’ති තං සමඞ්ගී පුග්ගලං පීළෙති. එතෙන අනත්තභාවෙ සිද්ධෙ දුක්ඛභාවොපි සිද්ධොති දස්සෙති. ‘‘තිණ්ණං වයානං වසෙන අද්ධාභෙදො යොජෙතබ්බො’’ති පථමවයෙ පවත්තං රූපං දුතීයවයං න පාපුණාති, පථමවයෙ එව නිරුජ්ඣතීතිආදිනා අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ අන්තොගධභෙදො යොජෙතබ්බො. ‘‘සභාගෙකසන්තානවසෙනා’’ති සභාගානං ධම්මානං සභාගට්ඨෙන එකීභූතා සන්තති සභාගෙකසන්තති. ‘‘සභාගානං ධම්මානං’’ති ච චිත්තජෙසුතාව නිරන්තරප්පවත්තෙන ලොභසම්පයුත්තචිත්තෙන සහජාතා රූපධම්මා සභාගරූපධම්මා නාම. තථා නාම ධම්මා ච. එවං දොසසම්පයුත්තාදීසුපි. උතුජෙසු නිරන්තරප්පවත්තෙන සීතඋතුනා සමුට්ඨිතා රූපධම්මා සභාගරූප ධම්මා නාම. තථා උණ්හඋතුනා සමුට්ඨිතා. එසනයො ආහාරජෙසුපීති [Pg.302] එවං සභාගෙකසන්තතිවසෙන. ‘‘සම්පාපුණිතුං’’ති ඤාණෙන සම්පාපුණිතුං. ‘‘අද්ධාසන්තතිවසෙනා’’ති එත්ථ සන්තතිවසෙන සම්මසනං විසෙසතො අධිප්පෙතං. එවඤ්ච කත්වා හෙට්ඨා අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති පදෙ චතුන්නං මහාභූතානං සන්තති විභාගනයො සුට්ඨු දස්සිතොති. ‘‘අනිච්චලක්ඛණ දස්සනමෙව පධානං’’ති ඉමස්මිං ඤාණෙපි උදයබ්බයඤ්ඤාණෙපි භඞ්ගඤ්ඤාණෙපි අනිච්චලක්ඛණ දස්සනමෙව පධානං. භයඤ්ඤාණෙ ච ආදීනවඤ්ඤාණෙ ච නිබ්බිදාඤාණෙ ච දුක්ඛලක්ඛණ දස්සනං පධානං. උපරි චතූසු ඤාණෙසු අනත්තලක්ඛණ දස්සනං පධානන්ති. ‘‘සමුදිතෙසූ’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාවසහායභාවෙන සමුප්පන්නෙසු. ඉදඤ්ච අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො. තණ්හාසමුදයා උපාදාන සමුදයො. ආහාර සමුදයා රූපසමුදයොති පාළිවසෙන වුත්තං. අප්පහීන වසෙනාති පාළිපදෙ පන අවිජ්ජා තණ්හා දිට්ඨානුසයානං අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ විජ්ජමානතා එව පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සමුදෙන්තී’’ති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය එකතො උදෙන්ති. උපරූපරි එන්ති. ආගච්ඡන්තීති අත්ථො. එකභවභාවෙන පාතුබ්භවන්තීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යාවමරණකාලා’’තිආදිං. ‘‘පසවන්තී’’ති පවඩ්ඪමානා සවන්ති, පවත්තන්ති, සන්දන්ති. ‘‘තෙසු පනා’’ති අවිජ්ජා තණ්හුපාදාන කම්මෙසු. ‘‘නිරුජ්ඣන්තී’’ති තස්මිංභවෙ එව නිරුජ්ඣන්ති. තස්මිං භවෙ නිරොධො නාම භවන්තරෙ පුන අනුප්පාදො යෙවාති වුත්තං ‘‘භවන්තරෙ’’තිආදි. ‘‘තං සන්තතියං’’ති තස්මිං පච්චුප්පන්න භවෙති වුත්තං හොති. ‘‘පුන අනුප්පාදසඞ්ඛාතං නිරොධං’’ති සන්තති නිරොධො නාම වුත්තො. න නිබ්බාන නිරොධො. එතාහි පච්චයෙ සති, භවන්තරෙ උප්පජ්ජීස්සන්ති යෙවාති. ඉදානි යථාපවත්ත සන්තතීසු පරියාපන්නානං සබ්බපච්ඡිමානං නාමරූපානං ඛණිකනිරොධවසෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘යථාපවත්ත සන්තතියො වා ඡිජ්ජන්ති භිජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස චා’’ති එත්ථ කතමො උදයො නාම, කතමො වයො නාම, කථඤ්ච තදුභයං සමනුපස්සතීති ආහ ‘‘උදයබ්බයං පස්සන්තස්සාති එත්ථ යථා නාමා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘තමො ඛන්ධො’’ති තමොරාසි. ‘‘වෙතී’’ති විගච්ඡති. අන්තර ධායති[Pg.303].‘‘උදයො’’ති උප්පාදො චෙව වඩ්ඪි ච. ‘‘වයො’’ති විගමනං, අන්තරධානං. ‘‘නානාපයොගවසෙනවා’’ති සමිඤ්ජනප්පසාරණාදි නානාපයොගවසෙන වා. උදයපක්ඛානං නානාසන්තතීනං උදයඤ්ච උදයතො. වයපක්ඛානං නානාසන්තතීනං වයඤ්ච වයතොති යොජනා.

The suppression of views and doubts that have arisen is achieved by way of the preliminary discernment of states and the comprehension of conditions. Insight meditation, however, is undertaken for the purpose of eradicating the latent tendencies of views and doubts, as stated: ‘for the sake of eradicating the underlying tendencies,’ and so on. ‘Tattha pana’ means ‘in that Path of Discrimination.’ ‘Vibhattesu’ is the remainder of the passage. ‘Yassā’ refers to the meditator. ‘Yaṃ dūre santike vā’ means ‘whether a form occurring far away or a form occurring nearby’—this is the remainder of the passage. ‘Tadatthassa pana’ means ‘for the purpose of extracting the contemplated states.’ ‘Ñāṇena daḷhaṃ gahetvā’ means ‘having made it thoroughly clear by the knowledge of discerning states’—this is the intention. Now, to show in its own nature whatever is to be firmly grasped, he says: ‘Therein,’ and so on. Further, to show the characteristic of impermanence in the firmly grasped form, it is said: ‘And that action,’ and so on. ‘Nassanti’ means ‘they break up, they undergo impermanence.’ ‘Vitthambhana kriyā’ (the action of supporting): here, supporting in various ways is vitthambhana. The meaning is supporting or bearing in the sense of facing various directions. ‘Imāsañca’ means ‘and of these four great elements.’ Since it is said ‘separately,’ their mutual grasping among co-arisen phenomena is possible, as stated: ‘of the water element,’ and so on. The meaning is ‘of the water element and the remaining great elements.’ ‘Santatiyā sarīrāni’ means ‘the continuity of bodily formations.’ ‘Tathā tathā kappetvā’ means ‘having arranged in such and such a way.’ The alteration of the continuity of material phenomena is called transformation, such as ‘it would be thus for one advancing, it would be thus for one retreating, similarly for one bending, stretching,’ and so on—thus conceiving. ‘In the remaining aggregates, the diversity of continuity’—in the feeling aggregate, for instance, there is diversity in the continuities of bodily pleasant and painful feelings in the body. In the mind, there is diversity in the continuities of joy and sorrow. The continuity of equanimity, however, is not manifest and should be grasped by conceiving. When joy and sorrow do not appear in the mind, one should reflect: ‘Now, equanimous feeling is occurring in me,’ or when they do appear, one should reflect: ‘Now, it has ceased’—thus, it is said that one should contemplate after reasoning. In the perception aggregate, it is by way of perceptions of form, sound, and so on. In the volitional formations aggregate, it is by way of volitions regarding form, sound, and so on, by way of various thoughts and reflections, and by way of greed and non-greed, hatred and non-hatred, delusion and non-delusion, and so on. In the consciousness aggregate, the diversity of continuity should be understood by way of eye-consciousness and so on, and by way of wholesome and unwholesome consciousnesses. ‘Vissāsaṃ karoti’ (one places trust): having said this, he explains its meaning by saying ‘This is mine,’ and so on. Here, there are three kinds of trust: the trust of craving, the trust of conceit, and the trust of views. Among these, ‘This is mine’ is the trust of craving. ‘This I am’ is the trust of conceit. ‘This is my self’ is the trust of views. ‘Pariharati’ means ‘one carries along, one bears, having grasped them in various existences.’ ‘Paramajjhattabhāvena’ means ‘by way of supreme inwardness,’ by way of the inwardness of pre-eminence. It is said to mean ‘by way of the essence of inwardness.’ ‘Pariggahito’ means ‘grasped’ by the grasping of views, ‘This is my self.’ There are indeed three kinds of grasping: grasping through craving, grasping through conceit, and grasping through views. ‘One who exists entirely under control’ means one who would be solely subject to one's own power, not subject to conditions—showing this, he says: ‘as stated,’ and so on. Here, ‘yathāvuttehi’ means ‘by the ways mentioned in the comprehensive summary, such as the formation of kamma.’ ‘Tathāpariggahetabbo’ means ‘one should grasp thus,’ that is, one should grasp with supreme inwardness: ‘This is my self.’ For indeed, regarding that which exists by its own power, there is no state of being its own master. And in that wherein there is no state of being a master, the grasping of phenomena such as form, making oneself the master and saying ‘This is my self,’ is entirely wrong. Similarly, whatever is a momentary phenomenon, breaking up moment by moment—the five aggregates of form and so on—taking them as one’s own essence and grasping them thus is also entirely wrong. And here, ‘entirely wrong’ means it is entirely wrong upon realizing the ultimate truth. It is said to be distortion itself. ‘Sukhaṃ viddhaṃseti’ means ‘it destroys happiness,’ that is, it destroys both bodily and mental happiness. It ruins. ‘Nānādukkhaṃ janeti’ means ‘it produces various sufferings,’ that is, it generates both bodily and mental suffering. ‘Idañca rūpaṃ edisameva hoti’ (And this form is just like this): how is it so? For beings established in human existence, it destroys their happiness as it occurs, leads them to the state of decay and destruction, and produces various sufferings. Having taken on the state of being subject to the lower realms, it produces for them the sufferings of various lower realms. Similarly, it should be said for those established in divine existence, in the state of Sakka, in the state of Brahmā, and so on. Likewise, for those established in human existence, it destroys their happiness as it occurs through various transformations in their functions, and produces various sufferings through the formation of various conditions. Therefore, it is said: ‘And this form is just like this.’ ‘Sāro’ (essence) is said to be a special strength. By this, it also includes a basis endowed with such a special strength. ‘By the nature of being essence-less’ (asārakaṭṭhena): here, essence itself is sāraka, and that which is not sāraka is asāraka—intending this meaning, it is said: ‘But form itself has no such essence.’ The meaning is that beings have no self-essence or life-essence. Intending the meaning ‘there is no essence in this,’ it is said: ‘nor is it connected with such an essence.’ The meaning is that it is not associated with a self-essence or life-essence. Here, the former meaning is stated with reference to regarding form as self. The latter is stated with reference to ‘self as possessing form,’ or ‘form as in self,’ or ‘self as in form.’ And ‘by this nature of being essence-less’ means ‘by the absence of essence’ or ‘by the nature of not being connected with essence.’ ‘Anattā’ (non-self): here, too, the meaning is established in two ways: ‘not self’ or ‘there is no self in this.’ ‘Yañca’ means ‘and whatever form.’ ‘Pīḷeti’ means ‘it oppresses that individual who possesses it.’ By this, it is shown that when the nature of non-self is established, the nature of suffering is also established. ‘The division of time should be applied according to the three periods’: the form occurring in the first period does not reach the second period; it ceases in the first period itself—thus, the division included within the present time should be applied. ‘By way of the continuity of homogeneity’: the continuity unified by the nature of homogeneous phenomena is called the homogeneous continuity. And ‘of homogeneous phenomena’: the material phenomena co-arisen with a greed-associated consciousness, occurring uninterruptedly, are called homogeneous material phenomena. Similarly, with mental phenomena. Likewise, with hatred-associated consciousness and so on. In temperature-originated phenomena, the material phenomena arisen from the cold temperature, occurring uninterruptedly, are called homogeneous material phenomena. Similarly, those arisen from the heat temperature. This method applies to nutriment-originated phenomena as well—thus, by way of the homogeneous continuity. ‘Sampāpuṇituṃ’ means ‘to reach with knowledge.’ ‘By way of the continuity of time’: here, contemplation by way of continuity is especially intended. And having done so, below, in the phrase ‘impermanent in the sense of destruction,’ the method of analyzing the continuity of the four great elements is well shown. ‘The seeing of the characteristic of impermanence is the chief thing’: even in this knowledge, in the knowledge of arising and passing away, and in the knowledge of dissolution, the seeing of the characteristic of impermanence is the chief thing. In the knowledge of danger, in the knowledge of disadvantage, and in the knowledge of disenchantment, the seeing of the characteristic of suffering is the chief thing. In the four higher knowledges, the seeing of the characteristic of non-self is the chief thing. ‘Samuditesu’ means ‘arisen together through mutual inseparability and companionship.’ And this is stated in the texts by way of ‘the arising of form from the arising of ignorance,’ ‘the arising of clinging from the arising of craving,’ ‘the arising of form from the arising of nutriment.’ ‘By the nature of not being abandoned’: in the textual phrase, however, the mere presence in the continuum of ignorance, craving, and the underlying tendencies to views, by the nature of not being abandoned, is to be understood as the standard measure. ‘Samudenti’ means ‘they arise together’ from rebirth-linking onwards, ‘they come up one after another, they arrive’—this is the meaning. The intention is that they appear in a single existence. Therefore, he says: ‘until the time of death,’ and so on. ‘Pasavanti’ means ‘they flow,’ that is, growing, they flow, proceed, stream. ‘Tesu pana’ means ‘but in them,’ that is, in ignorance, craving, clinging, and kamma. ‘Nirujjhanti’ means ‘they cease’ in that very existence. The cessation in that existence is called ‘non-arising again in another existence’—thus, it is said: ‘in another existence,’ and so on. ‘Taṃ santatiyaṃ’ means ‘in that continuity,’ that is, in that present existence—this is the meaning. ‘The cessation called non-arising again’: this is called the cessation of continuity, not the cessation of Nibbāna. For when these conditions are present, they will surely arise in a future existence. Now, speaking of the meaning by way of the momentary cessation of all the very last mind-and-matter formations included in the occurring continuities, it is said: ‘The occurring continuities are cut off and broken.’ ‘For one who sees arising and passing away’: here, what is arising, what is passing away, and how one sees both—he says: ‘Seeing arising and passing away—here, just as,’ and so on. Here, ‘tamo khandho’ means ‘the mass of darkness.’ ‘Veti’ means ‘it departs, it disappears.’ ‘Udayo’ means ‘arising,’ that is, both arising and growth. ‘Vayo’ means ‘passing away,’ that is, departure, disappearance. ‘Or by way of various modes’: by way of various modes such as bending, stretching, and so on. The construction is: one sees the arising of various continuities on the side of arising as arising, and the passing away of various continuities on the side of passing away as passing away.

බොජ්ඣඞ්ග ධම්මෙහි සම්පන්නත්තා ආරාධෙති අත්තනො චිත්තංති ආරද්ධො. තුට්ඨචිත්තොති අත්ථො. විපස්සතීති විපස්සකො. ආරද්ධො හුත්වා විපස්සකො ආරද්ධවිපස්සකො. දුවිධොහි විපස්සකො තරුණ විපස්සකො ච ආරද්ධ විපස්සකො ච. තත්ථ ඛන්ධානං උදයබ්බයං සුට්ඨු අපස්සන්තො දුබ්බලවිපස්සකො තරුණ විපස්සකො නාම. ඛන්ධානං උදයබ්බයං සුට්ඨු පස්සන්තො විපස්සනා කම්මෙ ආරාධිත චිත්තො බලවවිපස්සකො ආරද්ධවිපස්සකො නාම. යං සන්ධාය වුත්තං.

Endowed with the qualities of the enlightenment factors, he gratifies his own mind; thus he is 'one with aroused effort.' The meaning is 'with a contented mind.' 'One who sees clearly' is an insight meditator. An insight meditator, having aroused effort, is one with aroused insight. For there are two kinds of insight meditators: the immature insight meditator and the one with aroused insight. Therein, one who does not see well the arising and passing away of the aggregates, a weak insight meditator, is called an 'immature insight meditator.' One who sees well the arising and passing away of the aggregates, with a mind gratified in the work of insight, a strong insight meditator, is called 'one with aroused insight.' In reference to which it is said:

[ක]

[Ka]

‘සුඤ්ඤාගාරෙ පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්ම ධම්මං විපස්සතො,ති ච.

For a monk who has entered an empty dwelling, whose mind is peaceful, there is a non-human delight as he rightly discerns the Dhamma.

[ඛ]

[Kha]

‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං උදයබ්බයං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො උදයබ්බයං,ති ච.

And better than a life of a hundred years for one who does not see arising and passing away, is a single day of life for one who sees arising and passing away.

අයමිධ අධිප්පෙතො. විපස්සනං උපෙච්ච කිලෙසෙන්ති, මලීනභාවං ගමෙන්තීති විපස්සනුපක්කිලෙසා. පරිබන්ධන්ති නීවාරෙන්තීති පරිබන්ධකාති හෙට්ඨා වුත්තමෙව අන්තරායික ධම්මානං නාමං. ‘‘සරීරොභාසො’’ති සකලසරීරතො නික්ඛන්තො ඔභාසො. ‘‘පඤ්චවිධා පීතී’’ති ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකා පීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණා පීතීති. ‘‘දුවිධා පස්සද්ධී’’ති අතිබලවන්තී කායපස්සද්ධිචෙව චිත්තපස්සද්ධි ච. විපස්සනා කම්මෙ ඔකප්පනාකාරප්පවත්තා සද්ධාඑව අධිමුච්චනට්ඨෙන අධිමොක්ඛො සද්ධාධිමොක්ඛො. ‘‘වීරියං’’ති තස්මිං කම්මෙ අනික්ඛිත්තධුරං පග්ගහිතසීසං වීරියං. ‘‘සුඛං’’ති චිත්තසුඛං. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සං’’ති. ‘‘විපස්සනාඤාණං’’ති ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං බලවවිපස්සනාඤාණං. ‘‘සතී’’ති තස්මිං කම්මෙ අප්පමුට්ඨා සති. ‘‘තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා’’ති චිත්තස්ස [Pg.304] ලීනුද්ධච්චාදීහි විසමන්තෙහි විමුත්තා තත්‍රමජ්ඣත්තතාසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. ‘‘ආවජ්ජනුපෙක්ඛා’’ති වසිභාවපත්තා ආවජ්ජනසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. ‘‘ආලයං’’ති තණ්හාලයං. ‘‘කුරුමානා’’ති කරොන්තී. ‘‘සුඛුමා තණ්හා’’ති කුසලෙහි මිස්සකත්තා ඉදං අකුසලන්තිපි ජානිතුං අසක්කුණෙය්‍යා සුඛුමතණ්හා. ‘‘න වතමෙ’’ති මම න උප්පන්නපුබ්බොවතාති යොජනා. ‘‘අස්සාදසහිතා’’ති ඔභාසාදීසු අස්සාදතණ්හා සහිතා. ‘‘අධිමාන වසෙනා’’ති අධිකතරං මඤ්ඤනාවසෙන. ‘‘තාවදෙවා’’ති නිකන්තියා උප්පත්තික්ඛණෙයෙව. ‘‘නිකාමනාකාරො’’ති ඉච්ඡනාකාරො. අස්සාදනාකාරො. ‘‘නිකාමනස්සවත්ථූ’’ති නිකන්තියා වත්ථු. ‘‘අද්ධා’’ති එකන්තෙන. ‘‘හන්දා’’ති චිත්තවිස්සට්ඨකරණෙ නිපාතපදං. ඉදානෙව නං විසොධෙමි, න චිරං පවත්තිතුං දස්සාමීති ඉමමත්ථං දීපෙති. ‘‘තෙස්වෙවා’’ති තෙසුඔභාසාදීසු එව. අට්ඨකථාය න සමෙති. අට්ඨකථායං නිකන්ති වික්ඛම්භනස්ස විසුං වුත්තත්තාති අධිප්පායො. විපස්සනාපරිපාකො නාම විසෙසන්තරප්පවත්තෙන පාකටොති දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්තා’’තිආදිමාහ. වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනාභාවපත්තෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘ද්වෙ විපස්සනා චිත්තානී’’ති උපචාරානුලොමචිත්තානි. සො හි වුට්ඨානන්ති වුච්චතීති සම්බන්ධො. සඞ්ඛාර නිමිත්තතො වා වුට්ඨාති. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තිතො. යදි එවං ගොත්‍රභුපි වුට්ඨානං නාම සියාති. න සියා. මග්ගස්ස ආවජ්ජනමත්තෙ ඨිතත්තා. පටිවෙධකිච්චස්සච සම්මොහ සමුච්ඡෙදකිච්චස්ස අභාවතො. ‘‘සයං’’ති මග්ගසඞ්ඛාතො සයං. ‘‘තං සමඞ්ගීපුග්ගලං වා’’ති තෙන මග්ගෙන සමඞ්ගීපුග්ගලං වා. ‘‘වට්ටප්පවත්තතො චා’’ති ආයතිං භවෙසු අපායවට්ටප්පවත්තතො වා, අට්ඨම භවතො පට්ඨාය කාමසුගති වට්ටප්පවත්තතො වා. අවස්සං වුට්ඨානං ගමෙති සම්පාපෙතීති වුට්ඨානගාමිනීති වචනත්ථො. ‘‘අවස්සං වුට්ඨානං ගච්ඡන්තී’’ති ඉධ ඨිතානං වුට්ඨානතො නිවත්ති නාම නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච පච්චෙකබුද්ධානං බුද්ධසාවකානඤ්ච වසෙන දට්ඨබ්බං. සබ්බඤ්ඤු බොධිසත්තා පන පුබ්බබුද්ධානං සාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනා කම්මං ආරභන්තා අනුලොමඤ්ඤාණං ආහච්ච ඨපෙන්තීති අට්ඨක ථාසු [Pg.305] වුත්තං. තත්ථ ‘‘ආහච්චා’’ති ඉදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස මත්ථකපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘ආවජ්ජනට්ඨානියං’’ති තතො පුබ්බභාගෙ කෙනචි චිත්තෙන අග්ගහිතෙ නිබ්බානා රම්මණෙ ආවජ්ජනට්ඨානියං. ‘‘තං’’ති ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං. ගොත්තං භවති අභිභවති ඡින්දතීති ගොත්‍රභු. ගොත්තං වා අභිසම්භුණාති පාපුණාතීති ගොත්‍රභූති වචනත්ථො. කථං පන ගොත්‍රභු චිත්තං ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං පුථුජ්ජනගොත්තං ඡින්දති, අරියගොත්තං පාපුණාතීති යුජ්ජෙය්‍ය, සොහි පුග්ගලො තස්මිංඛණෙ පුථුජ්ජනගොත්තපරියාපන්නොඑවාති. සච්චං. අත්තනි පන ඡින්නත්තා සයං ඡින්දති නාම. නිබ්බානස්ස ච අරියගොචරත්තා තං ආරම්මණ කරණවසෙන අරියගොත්තං පාපුණාති නාමාති දට්ඨබ්බං. පච්චයසත්තිවිසෙසෙන අත්තනො අනන්තරෙ අරියගොත්තං භාවෙති, පාතුභාවෙතීති ගොත්‍රභූතිපි යුජ්ජති. ‘‘පරිච්ඡිජ්ජා’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදීහි සබ්බවිප්ඵන්දනෙහි මුඤ්චිත්වාති වුත්තං හොති. සම්මොහස්ස පහානමෙව දට්ඨබ්බං. න තෙ ධම්මෙ ආරම්මණ කරණ වසෙන ජානනං. කථං තෙ ධම්මෙ ආරම්මණං අකරොන්තො මග්ගො තෙ ධම්මෙ පරිජානාති නාමාති. කිච්චසිද්ධි වසෙන. සො හි සම්මොහං පජහන්තො ආරම්මණං කරොන්තානිපි හි පුබ්බභාගඤ්ඤාණානි තප්පහානකිච්චස්ස අසාධකත්තා දුක්ඛ සච්චං පරිජානන්තානීති න වුච්චන්ති. මග්ගො පන ආරම්මණං අකරොන්තොපි තප්පහානකිච්චස්ස සාධකත්තාතං සච්චං පරිජානාතීති වුච්චති. කස්මා. තතො පට්ඨාය තස්සපුග්ගලස්ස සබ්බකාලං තස්මිංසච්චෙ පරිජානන කිච්චස්ස සිද්ධත්තා. යථාහි එකො පුරිසො චක්ඛුම්හි පිත්තසෙම්හාදිදොසෙහි පලිබුද්ධත්තා අන්ධො හොති. න කිඤ්චි පස්සති. යදා පන සො එකං තෙජවන්තං අඤ්ජනං ලභිත්වා චක්ඛුං අඤ්ජයන්තො සබ්බරත්තිං නිද්දායති. තස්ස නිද්දායන්තස්සෙව චක්ඛුම්හි සබ්බදොසා නස්සන්ති. චක්ඛු විප්පසන්නං හොති. තඞ්ඛණතො පට්ඨාය සො නිද්දායන්තොපි රූපානි පස්සතීති වුච්චති. කස්මා, අන්ධභාවවිගමෙන දස්සනකිච්චස්ස සිද්ධත්තා. එවමෙවමිදං දට්ඨබ්බන්ති. එකදෙසෙන වා හෙට්ඨිමමග්ගෙසු, අනවසෙසෙන වා අරහත්තමග්ගෙ. ‘‘අපච්ඡාවත්තිකං’’ති එත්ථ පච්ඡතො ආවත්තනං පච්ඡාවත්තං. නත්ථි පච්ඡාවත්තං අස්සාති අපච්ඡාවත්තිකන්ති [Pg.306] විග්ගහො. ‘‘පුන අනුප්පාදධම්මතාපත්තිවසෙන නිරොධසඞ්ඛාතං’’ති මග්ගක්ඛණෙ එව තානිවට්ටානි පුන අනුප්පාදසභාවං ආපජ්ජන්ති, නිරුජ්ඣන්ති. තථා නිරොධසඞ්ඛාතං. ‘‘උප්පාදනසඞ්ඛාතාය භාවනායා’’ති එතෙන මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා වඩ්ඪනසඞ්ඛාතාය භාවනාය ඔකාසො නත්ථීති කත්වා වුත්තං. අරියමග්ගං පටිලාභත්ථාය පන පවත්තිතා පුබ්බභාගභාවනාපි මග්ගභාවනා එව. සා ච අරියමග්ගං පත්වා මත්ථකපත්තා හොති. තස්මා අරියමග්ගො එව මත්ථකපත්තො භාවනානුත්තරො හොතීති ඉමිනාපරියායෙන වඩ්ඪන සඞ්ඛාතාය භාවනායාතිපි යුජ්ජතියෙව. අත්තනො අනන්තරෙ පවත්තං ආනන්තරිකං. ආනන්තරිකං ඵලං එතස්සාති විග්ගහො. තස්ස ච තතොපරං ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි පවත්තන්තීති ඉමිනා සම්බන්ධො. අපනීතො අග්ගි එතස්මාති අපනීතග්ගිකො. ‘‘නිබ්බාපෙන්තො වියා’’ති එතෙන පටිප්පස්සම්භනප්පහානකිච්චෙන මග්ගානුකුලප්පවත්තිං දස්සෙති. ‘‘තෙසං’’ති තෙසං චක්ඛූනං. තං රූපං තස්ස පාකටං න තාව හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්සා’’ති තස්ස පුග්ගලස්ස. ‘‘පච්චවෙක්ඛනවාරෙසූ’’ති එත්ථ පසාදචක්ඛුනා දිට්ඨෙ පවත්තා අනුබන්ධක වීථියොපි සඞ්ගය්හන්ති.

This is what is intended here. They are called ‘corruptions of insight’ because, having approached insight, they defile it, they lead it to a state of impurity. They are called ‘obstructions’ because they obstruct and hinder; this is a name for the obstructive phenomena mentioned earlier. ‘Bodily radiance’ is the light that issues from the entire body. ‘Five kinds of rapture’ are: minor rapture, momentary rapture, showering rapture, uplifting rapture, and pervasive rapture. ‘Two kinds of tranquility’ are very powerful bodily tranquility and mental tranquility. Faith that occurs in the work of insight in the manner of making a commitment is ‘determination’ (adhimokkha) in the sense of resolving; hence it is called ‘determination of faith’ (saddhādhimokkha). ‘Energy’ is energy exerted in that task without laying down the burden, with head held high. ‘Happiness’ is mental happiness; therefore it is called ‘gladness.’ ‘Insight knowledge’ is powerful insight knowledge similar to a thunderbolt hurled by Indra. ‘Mindfulness’ is unlapsed mindfulness in that task. ‘Equanimity as neutrality towards things’ is the equanimity called neutrality towards that, which is free from the uneven states of the mind such as sloth and restlessness. ‘Equanimity in adverting’ is the equanimity called adverting, which has attained mastery. ‘Attachment’ means attachment as craving. ‘Making’ means doing. ‘Subtle craving’ is a subtle craving that one is unable to recognize as unwholesome because it is mixed with wholesome states. ‘Not for me indeed’ is to be connected as: ‘It has not arisen for me before.’ ‘Accompanied by gratification’ means accompanied by craving for gratification in the light and other phenomena. ‘By way of conceit’ means by way of considering oneself to be superior. ‘Just then’ means at the very moment of the arising of longing. ‘The mode of longing’ is the mode of desiring, the mode of gratification. ‘The object for longing’ is the object of longing. ‘Certainly’ means definitely. ‘Come now’ is a particle used when making a mental resolve; it indicates this meaning: ‘I will purify it right now; I will not let it continue for long.’ ‘In those very things’ means in that very light and other phenomena. This does not agree with the commentary. The meaning is that in the commentary, the suppression of longing is mentioned separately. To show that the maturity of insight becomes manifest through the occurrence of a further distinction, it says, ‘having reached the state of equanimity towards formations,’ etc. This means it is said, ‘by having reached the state of insight leading to emergence.’ ‘Two insight-minds’ are the minds of access and conformity. The connection is that this is called emergence. One emerges from the sign of formations. Or, because it proceeds by taking Nibbāna as its object. If so, could change-of-lineage also be called emergence? It could not. Because it stands only at the point of adverting to the path, and because it lacks the function of penetration and the function of eradicating delusion. ‘Itself’ means the path itself. ‘Or the person endowed with it’ means the person endowed with that path. ‘And from the proceeding of the round’ means either from the proceeding of the round of misery in future existences, or from the proceeding of the round of the sensual happy destination starting from the eighth existence. The meaning of the word vuṭṭhānagāminī is that it certainly leads to and brings one to emergence. ‘They certainly go to emergence’: the meaning is that for those who stand here, there is no turning back from emergence. This should be understood in terms of Paccekabuddhas and the disciples of the Buddha. But it is said in the commentaries that the all-knowing Bodhisattas, having gone forth in the dispensation of previous Buddhas and having undertaken the work of insight, suspend the conformity knowledge. There, the word ‘āhacca’ should be understood as being said to show the attainment of the peak of the knowledge of equanimity towards formations. ‘At the stage of adverting’ means at the stage of adverting to the object of Nibbāna, which has not been grasped by any mind in the preceding phase. ‘That’ means the change-of-lineage knowledge. The meaning of the word gotrabhu is that it overcomes the lineage, it cuts it off; or it attains the lineage, it reaches it. But how is it tenable that the change-of-lineage mind, the change-of-lineage knowledge, cuts off the worldling’s lineage and attains the noble lineage, since at that moment the person is still included in the worldling’s lineage? True. But because it is cut off in oneself, it is said to cut it off. And it should be understood that by taking Nibbāna as its object, which is the domain of the noble ones, it is said to attain the noble lineage. It is also tenable that it is called gotrabhu because, by the special power of its conditionality, it develops and manifests the noble lineage in its immediate successor. ‘Having delimited’ means having defined. This means having been freed from all agitations such as view and doubt. The abandoning of delusion alone is to be understood, not the knowing of those states by way of taking them as object. How can the path fully understand those states without taking them as its object? By way of the accomplishment of its function. For although the preliminary knowledges take them as object, because they do not accomplish the function of abandoning delusion, they are not said to fully understand the truth of suffering. But the path, even without taking them as its object, is said to fully understand that truth because it accomplishes the function of abandoning it. Why? Because from that point on, for that person, the function of fully understanding that truth is accomplished for all time. For it is as if a man is blind because his eyes are obstructed by afflictions such as bile and phlegm, and he sees nothing. But then he obtains a potent salve, applies it to his eyes, and sleeps the whole night. While he is sleeping, all the afflictions in his eyes are destroyed and his eyes become clear. From that moment on, even while sleeping, he is said to see forms. Why? Because with the departure of his blindness, the function of seeing is accomplished. In the very same way should this be understood. Either partially in the lower paths, or without remainder in the path of arahantship. Here, in the word ‘non-returning’ (apacchāvattikaṃ), turning back is pacchāvattaṃ. The analysis is: there is no turning back for it, thus it is non-returning. ‘Called cessation by way of attaining the nature of non-arising again’: at the very moment of the path, those rounds attain the state of non-arising again; they cease. Thus it is called cessation. ‘By the development described as production’: this is said because, since the path is of a single mind-moment, there is no opportunity for the development described as growth. However, the preliminary development undertaken for the sake of attaining the noble path is also path-development. And having reached the noble path, it attains its peak. Therefore, the noble path itself is the peak attainment, the unsurpassed development. By this line of reasoning, ‘the development described as growth’ is also tenable. What occurs immediately after itself is ‘immediate’ (ānantarikaṃ). The analysis is: ‘it has an immediate fruit.’ The connection with this is that after that, two or three fruition-minds arise for that person. ‘The fire has been removed from it,’ thus apanītaggiko. ‘As if extinguishing’: by this it shows the proceeding favorable to the path through the function of abandoning by tranquillization. ‘Of them’ means of those eyes. The connection is that that form is not yet manifest to him. ‘Of that one’ (tassā) means of that person. Here, in the phrase ‘on the occasions of reviewing,’ the subsequent cognitive processes that occur in relation to what has been seen with the sensitive eye are also included.

උපරිමග්ගෙහි වධිතබ්බා මාරෙතබ්බාති උපරිමග්ගවජ්ඣා. ‘‘කිලෙසවිභාගෙසූ’’ති අසුකමග්ගෙන අසුකාකිලෙසා පහීයන්තීති එවං කිලෙසවිභාගෙසු. ‘‘පාළියං’’ති පටිසම්භිදා මග්ගපාළියං. වුච්චමානෙ පන වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගාදීනං පච්චවෙක්ඛනං නාම මග්ගපච්චවෙක්ඛනමෙව. තථා පච්ඡා වා පවත්තතීති සිද්ධං. ‘‘අවිරුද්ධා හොතී’’ති විසුද්ධිමග්ගෙන අසමෙන්තාපි පච්චවෙක්ඛන්තානං ඉච්ඡානුරූපසම්භවතොති අධිප්පායො. ‘‘අධිමානනිද්දෙස අට්ඨකථාසූ’’ති විනයෙ චතුත්ථපාරාජිකෙ අධිමානපදනිද්දෙස අට්ඨකථාසු. ‘‘සො’’ති අරියභූතො භික්ඛු. ‘‘නො ලද්ධුං න වට්ටතී’’ති අලද්ධුං න වට්ටතීති අත්ථො. ලද්ධුං නො න වට්ටතීති වා යොජනා. චතුබ්බිධං මග්ගඤ්ඤාණං ගහිතං. ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාමාති වුත්තත්තා.

Those that are to be struck down by the higher paths, are to be killed—thus, 'those to be destroyed by the higher paths.' "In the divisions of defilements"—certain defilements are abandoned by a certain path—thus, in the divisions of defilements. "In the Pāḷi"—in the Pāḷi of the Paṭisambhidāmagga. The connection is that when it is being spoken of, this is what is to be said. The reviewing of path factors, enlightenment factors, and so on is simply the reviewing of the path. Thus, it is established that it occurs afterwards. "It is not contradictory"—the meaning is that even for those who review without fully agreeing with the Path of Purification, it is possible according to their wish. "In the commentaries on the exposition of conceit" refers to the commentaries on the exposition of the term 'conceit' in the fourth Pārājika of the Vinaya. "He"—the monk who has become a noble one. "It is not proper not to obtain"—the meaning is that it is not proper not to have obtained. Alternatively, the phrasing can be understood as: "It is proper to obtain." The fourfold knowledge of the path has been taken. Because it is said: "Purification by knowledge and vision is called..."

‘‘අභිනිවිසනං’’ති අජ්ඣත්තං දළ්හතරං පතිට්ඨානං. ‘‘නිඛාතසිනෙරුපා දස්සවියා’’ති [Pg.307] තස්ස පවත්තනං විය. ‘‘කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතාය අදිට්ඨත්තා’’ති එතෙන එසො මෙ අත්තා, න පරස්ස අත්තාති එවං අත්තානං අත්තස්ස සාමිකං කත්වා ගහණකාරණං වදති. තත්ථ කෙවලසද්දෙන පරමත්ථ සච්චං පත්වා අත්තස්සෙව අභාවතො ඛන්ධපඤ්චකස්ස අත්තනොවසායත්ත වුත්තිතං නිවත්තෙති. සම්මුති සච්චං පන පත්වා අත්තස්ස විජ්ජමානත්තා මහාජනො අත්තනො ඛන්ධපඤ්චකං අත්තනො වසායත්ත වුත්තිං මඤ්ඤමානො එසො මෙ අත්තාති ගණ්හාති. ‘‘ඛණභඞ්ගස්ස ච අදිට්ඨත්තා’’ති එතෙන එසො මෙ සාරට්ඨෙන අත්තා. එසො මම සාරො. එතං මම සරීරං. යාව වස්සසතංපි වස්සසහස්සම්පි එතං ඛන්ධපඤ්චකං න භිජ්ජති, න විනස්සති. තාව අහං න මරාමි. යදා එතං භිජ්ජති, විනස්සති. තදා අහං මරාමි. අහඤ්ච මම ඛන්ධපඤ්චකඤ්ච අද්වයං අනානත්තන්ති එවං ගහණකාරණං වදති. තත්ථ ‘‘ඛණභඞ්ගස්සා’’ති නාමරූපධම්මානං ඛණෙ ඛණෙ භඤ්ජනස්ස භිජ්ජනස්ස මරණස්ස. ඉදම්පනමරණං සම්මුති සච්චෙ නත්ථි. පරමත්ථ සච්චෙ එව අත්ථි. තස්මා තං අපස්සන්තො මහාජනො අත්තනො ඛන්ධපඤ්චකං අත්තනොසාරං මඤ්ඤමානො එසො මෙ අත්තාති ගණ්හාතීති. ‘‘තං ද්වයං සුදිට්ඨං කත්වා’’ති ඛන්ධපඤ්චකස්ස කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතඤ්ච ඛණභඞ්ගඤ්ච ඤාණ චක්ඛුනා සුට්ඨුදිට්ඨං කත්වා. තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පටිච්චසමුප්පාදං සුට්ඨුපස්සන්තො කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතඤ්ච අවසායත්ත වුත්තිතඤ්ච සුට්ඨු පස්සති. යො ච අත්තනො වසායත්තවුත්ති න හොති. සො පරමත්ථසච්චං පත්වා එසො මම සන්තකන්තිපි වත්තුං නාරහති. කුතො මම අත්තාති. අපි ච, සත්තො නාම සභාවතො නත්ථි. පඤ්ඤත්තිමත්තං හොති. යො ‘අහන්ති වා, මෙති වා, මමාති වා, ගය්හෙය්‍ය. අසන්තෙ ච අත්තස්මිං කො මම අත්තා නාම භවෙය්‍යාති. ඛණභඞ්ගො හොති. ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජති. සත්තො ච නාම එකස්මිංභවෙ ආදිම්හි සකිං එව ජායති. අන්තෙ සකිං එව මරති. අන්තරා වස්සසතංපි වස්සසහස්සංපි මරණං නාම නත්ථි. අඤ්ඤාහි ඛණිකධම්මානං ගති. අඤ්ඤා සත්තස්ස. එවංසන්තෙ කථං ඛණිකධම්මා සත්තස්ස සාරට්ඨෙන අත්තානාම භවෙය්‍යුන්ති. තස්මා තෙ අවසවත්තනට්ඨෙන අසාරකට්ඨෙන ච අනත්තා එව. අපිච [Pg.308] ‘‘අවසවත්තනට්ඨෙනා’’ති එත්ථ වසො නාම සත්තසන්තානෙ එකො පධානධම්මො. සචෙ අත්තානාම අත්ථි. සො එව පධානභූතස්ස වසස්සපි අත්තා භවෙය්‍ය. එවංසති, යො වසො, සො අත්තා. යො අත්තා, සො වසොති භවෙය්‍ය. තථා ච සති, රූපං අත්තාති ගණ්හන්තො රූපඤ්ච වසඤ්ච අත්තානඤ්ච එකත්තං කත්වා ගණ්හාති නාම. තථා වෙදනං අත්තාති. සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තාති ගණ්හන්තෙපි. එවඤ්චසති, සත්තො ච ඛන්ධපඤ්චකඤ්ච වසො ච අත්තා ච සබ්බමෙතං එකත්තං ගච්ඡති, එකො සත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. න හි ඉමස්මිං වසවත්තනට්ඨෙ එකස්සසත්තස්ස ද්වෙ අත්තා තයො අත්තා බහූඅත්තාති සක්කා භවිතුං. අථ යථා යථා සත්තස්ස වසො වත්තති, ඉච්ඡා පවත්තති. තථා තථා ඛන්ධපඤ්චකම්පි නිච්චකාලං සත්තස්සවසං අනුගච්ඡෙය්‍ය. කස්මා, සත්තස්ස ච ඛන්ධපඤ්චකස්ස ච වසස්ස ච නානත්තාභාවතො. එවං අනුගච්ඡන්තෙ සති. රූපං මෙ අත්තා, වෙදනා මෙ අත්තාතිආදිග්ගහණං වට්ටෙය්‍ය. සභාවතො අවිරුද්ධං භවෙය්‍ය. න පන තථා අනුගච්ඡති. න හි දුබ්බණ්ණො දුරූපො පුරිසො අත්තනො රූපකායං අත්තනො වසෙනෙව සුවණ්ණං සුරූපං කාතුං සක්කොති. තථා දුස්සද්දොවා සුසද්දං, දුග්ගන්ධොවා සුගන්ධං. න ච අන්ධොවා අනන්ධං. බධිරොවා අබධිරං. රොගීවා අරොගං. කුට්ඨීවා අකුට්ඨං. ගණ්ඩීවා අගණ්ඩං. ජිණ්ණොවා තරුණං. අජරං වා අමරණං වා කාතුං සක්කොති. නාපි අපායෙසු ච අපතන්තං. පතිත්වා වා තතො විමුත්තං කාතුං සක්කොති. තථා දෙවො වා දෙවත්තා අචාවෙතුං. සක්කොවා සක්කත්තා, මාරො වා මාරත්තා, බ්‍රහ්මා වා බ්‍රහ්මත්තාති. එසනයො සෙසඛන්ධෙසුපි. තථා පන අවසානුගමනතො පරමත්ථ සච්චං පත්වා ඛන්ධපඤ්චකෙ අත්තනො සාමිකිච්චං ඉස්සරකිච්චං නාම නත්ථි. අසාමිකමෙව තං හොති, අනිස්සරං. තථා ච සති, අත්තානං තස්ස සාමිං ඉස්සරං කත්වා රූපං මෙ අත්තාති ගහණං මිච්ඡාගහණං නාම හොතීති. ලොකෙ පන මහාජනො ධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදං න ජානන්ති, න පස්සන්ති, න පටිවිජ්ඣන්ති. තෙසං පරම්පර පච්චයවසෙන පවත්තමානෙ ඛන්ධසන්තානෙ සම්මුති සච්චවසෙන නානාවසවත්තනාකාරා නාම සන්ති. නානාසාමි ඉස්සරාධිපතිවොහාරා ච ලොකෙ සන්දිස්සන්ති. තෙ [Pg.309] සම්මුති සච්චවසෙන උප්පන්නෙසු තෙසු සාමිඉස්සරාධිපති වොහාරෙසු වොහාරමත්තෙ අඨත්වා සභාවසච්චං මඤ්ඤන්තා මිච්ඡාගහණං ගණ්හන්ති. එත්ථ සියා. න නු වසොනාම ඉච්ඡා. සත්තො ච ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡති. ඨාතුං ඉච්ඡන්තො තිට්ඨති. එවංසති. තස්ස ඛන්ධපඤ්චකං තස්ස වසායත්ත වුත්ති එව හොතීති. න හොති. කස්මා, පච්චයායත්ත වුත්තිත්තා එව. තථාහි ගන්තුං ඉච්ඡානාම බහිද්ධා ධනහෙතුවා උප්පජ්ජෙය්‍ය. නානාභොගහෙතු වා. අඤ්ඤෙන වා නානාකාරණෙන. තත්ථ යෙසං ධනෙ අසති, යං යං දුක්ඛං ආගච්ඡෙය්‍ය කායිකං වා චෙතසිකං වා. තෙසං තං තං දුක්ඛපච්චයා ධනිච්ඡා නාම උප්පජ්ජති. ධනිච්ඡා පච්චයා ගන්තිච්ඡාදයො උප්පජ්ජන්ති. තථා නානාභොගිච්ඡා නානාකම්මිච්ඡාසු චාති. නානාදුක්ඛභයුපද්දවමූලිකාසු ඉච්ඡාසු වත්තබ්බ මෙව නත්ථි. තථා නානාරම්මණානං පලොභන දුක්ඛමූලිකාසු ච නානාවිතක්කානං විප්ඵන්දනමූලිකාසු ච ඉච්ඡාසු. එවං වසොපි පච්චයායත්ත වුත්තිකො එව හොති. ‘‘ගමනං’’ති ගමනාකාරෙන පවත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. යෙනයෙනධනාදිහෙතුනා සො සො වසො උප්පජ්ජති. ගමනම්පි තෙන තෙනෙව උප්පජ්ජති ආහාරුපත්ථම්භනාදිපච්චයෙන ච. වසො පන ගමනස්ස පච්චයෙක දෙසමත්තං හොති. සො හි තදඤ්ඤපච්චයෙහි විනා සයං උප්පජ්ජිතුං න සක්කොති. කුතො ගමනං උප්පාදෙතුං. එවං ඨානාදීසු. එවඤ්ච සති, ඉදං ඛන්ධපඤ්චකං පච්චයායත්ත වුත්තිකන්තිච්චෙව වත්තුං අරහති. නො වසායත්ත වුත්තිකන්ති. අපි ච ගන්තුං ඉච්ඡන්තො ගච්ඡතීති පඤ්ඤත්ති මත්තභූතො සත්තො ගච්ඡති. ඛන්ධපඤ්චකං පන ඛණික ධම්මත්තා න ගච්ඡති. උප්පන්නුප්පන්නං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජති. සන්තති වසෙන ගමනාකාර නිමිත්තං පඤ්ඤායති. එවං අවසවත්තනං හොතීති. හොතු තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තියා සති, ගමනං සම්පජ්ජතියෙව. ගමනෙ ච සම්පජ්ජමානෙ ඛණිකභිජ්ජනෙන දොසො නත්ථීති චෙ. අත්ථි. ඛණිකමරණඤ්හි සත්තස්ස සුසානභූමි නාම හොති. අන්තරායෙවා ආගතෙ පක්ඛලන්තෙ වා සති, ගච්ඡන්තො සත්තො යදා කදාචි මරණං වා නිගච්ඡති මරණ මත්තං වා දුක්ඛන්ති. කිලෙසෙ නිමිනාති පවත්තෙතීති නිමිත්තන්ති වචනත්ථො. ‘‘විපල්ලාසනිමිත්තං’’ති ච විපල්ලාස ධම්මානං වසෙන උපට්ඨිතං කිච්ච නිමිත්තං. තණ්හා එව පණිධීති [Pg.310] සම්බන්ධො. මහන්තානං ආදීනවානං රාසි මහාආදීනවරාසි. ඛන්ධෙසු සුඤ්ඤතලක්ඛණං නාම අති ගම්භීරං හොති. ඤාණස්සෙව විසයභූතං. සුඤ්ඤත දස්සනඤ්ච දිට්ඨියා උජුප්පටිපක්ඛන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතදස්සනවසෙනා’’තිආදිං. තත්ථ ‘‘අත්ථ සිද්ධි නාමා’’ති මග්ගඵලප්පටිලාභසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස සිද්ධි නාම. අත්තාති අභිනිවෙසො අත්තාභිනිවෙසො. ගණ්හාතීති ගාහො. උපාදීයතීති අත්ථො. දිට්ඨිසඞ්ඛාතො ගාහො දිට්ඨිග්ගාහො. අත්ථාභිනිවෙසො ච සො දිට්ඨිග්ගාහො චාති විග්ගහො. තස්ස පටිපක්ඛං අනත්තානුපස්සනාඤාණං. අනු අනු භවනං ආනුභාවො. පරම්පරතො වඩ්ඪනන්ති අත්ථො. ‘‘තථා සමනුපස්සිත්වා’’ති සුඤ්ඤතා කාරෙන සමනුපස්සිත්වා. විමුඤ්චන්තස්ස අරියපුග්ගලස්ස. ‘‘අනිච්චලක්ඛණං නාම නාති ගම්භීරං හොති. සද්ධායපි විසයභූතං. උන්නතිලක්ඛණො ච අහං මානො ඛන්ධෙසු නිච්චධුවවිපල්ලාසමූලකො සද්ධාය ච පටිපක්ඛොති ආහ ‘‘අනිච්චදස්සනවසෙනා’’තිආදිං. ‘‘නිමිත්තාභිනිවෙසභූතස්සා’’ති නිච්චධුවනිමිත්තාභිනිවෙසභූතස්ස. ‘‘මානග්ගාහස්සා’’ති මානසඞ්ඛාතස්ස ගාහස්ස. ‘‘සද්ධාය පී’’තිපිසද්දෙන ඤාණං සම්පිණ්ඩෙති. දුක්ඛලක්ඛණං නාම භයසංවෙග ජනකං හොති. ආරම්මණෙසු තණ්හාලොලස්ස තණ්හාවිප්ඵන්දනස්ස පටිපක්ඛං. විසෙසතො සමාධිස්ස අනුරූපන්ති ආහ ‘‘දුක්ඛදස්සන වසෙනා’’තිආදිං. ‘‘තිණ්ණං ධම්මානං’’ති පඤ්ඤින්ද්‍රිය සද්ධින්ද්‍රිය සමාධින්ද්‍රිය සඞ්ඛාතානං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රිය ධම්මානං. ‘‘විපස්සනා ගමනවසෙනෙ වා’’ති වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනා සඞ්ඛාතස්ස ආගමන කාරණස්ස වසෙනෙව.

“Adherence” (abhinivisana) means a very firm internal establishment. “Like seeing Mount Sineru driven in” refers to its persistence. “Because of not seeing its mere dependence on conditions”: by this is stated the reason for grasping, namely, grasping thus: “This is my self, not another’s self,” thereby making the self the owner of the self. Here, by the word “mere,” with reference to ultimate truth, it negates that the five aggregates are under one's own control, because of the very absence of a self. But with reference to conventional truth, since a self is taken to exist, the great populace, considering their own five aggregates to be under their own control, grasp them thus: “This is my self.” “And because of not seeing its momentary dissolution”: by this is stated the reason for grasping, namely: “This is my self in the sense of an essence. This is my core. This is my body. For as long as a hundred years or a thousand years this five-aggregate mass does not break up or perish, for so long I do not die. When it breaks up and perishes, then I die. I and my five aggregates are non-dual and not different.” Here, “of momentary dissolution” refers to the momentary breaking, splitting, and death of the phenomena of name-and-form. This death, however, does not exist in conventional truth; it exists only in ultimate truth. Therefore, not seeing this, the great populace, considering their own five aggregates to be their core, grasp them thus: “This is my self.” “Having clearly seen those two”: this means having clearly seen with the eye of wisdom both the five aggregates’ mere dependence on conditions and their momentary dissolution. Here, one who sees well the dependent origination of the five aggregates sees well both their mere dependence on conditions and their state of being not under one's own control. And whatever is not under one's own control, with reference to ultimate truth, it is not fit to be called even “my possession,” how then “my self”? Furthermore, a “being” by name does not exist by intrinsic nature; it is a mere designation. One might grasp “I,” “me,” or “mine,” but when a self is non-existent, what “my self” could there be? There is momentary dissolution; it breaks up moment by moment. A being, however, is born only once at the beginning of an existence and dies only once at the end. In between, for a hundred or a thousand years, there is no death so-called. The course of momentary phenomena is one thing; the course of a being is another. This being so, how could momentary phenomena be a being’s self in the sense of a core? Therefore, on account of their not being under control and their being without substance, they are only not-self. Moreover, regarding the meaning “on account of not being under control”: here, control (vaso) is a dominant phenomenon in a being’s continuity. If a self by name existed, it would be the self even of that dominant control. In that case, control would be the self, and the self would be control. That being so, one who grasps form as self would be taking form, control, and self as a unity. So too for one who grasps feeling, perception, formations, or consciousness as self. In that case, the being, the five aggregates, control, and the self—all this would go to unity, would be reckoned as a single being. For in this sense of being under control, it is not possible for a single being to have two selves, three selves, or many selves. Then, just as a being’s control operates, as its wish proceeds, so too would the five aggregates always follow the being’s control. Why? Because of the absence of difference between the being, the five aggregates, and control. When it follows thus, the grasping “form is my self,” “feeling is my self,” etc., would be proper; it would not be contrary to its nature. But it does not follow thus. For an ugly, misshapen person cannot by their own control make their physical body beautiful and handsome. Similarly, one with a bad voice cannot make it a good voice, one with a bad odor a good odor. Nor can a blind person make themselves sighted, a deaf person hearing, a sick person healthy, a leper free of leprosy, one with a tumor free of the tumor. Nor can an old person make themselves young, or ageless, or deathless. Nor can one prevent oneself from falling into the planes of misery, or, having fallen, become freed from there. Likewise, a deva cannot prevent himself from falling from the state of a deva, nor Sakka from his state as Sakka, nor Māra from his state as Māra, nor a Brahmā from his state as Brahmā. This is the method for the remaining aggregates too. Since it does not follow one’s control, with reference to ultimate truth, there is no such thing as one’s own ownership or mastery in the five aggregates. They are ownerless, without a master. That being so, having made a self their owner and master, the grasping “form is my self” is indeed wrong grasping. But in the world, the great populace do not know, see, or penetrate the dependent origination of phenomena. For them, in the continuity of aggregates that proceeds by way of a succession of conditions, there are, by way of conventional truth, various appearances of being under control. And various expressions of ownership, mastery, and sovereignty are found in the world. Not standing on the mere expression in regard to these expressions of ownership, mastery, and sovereignty that have arisen by way of conventional truth, but thinking it to be a truth of intrinsic nature, they engage in wrong grasping. Here it might be said: “Is not control desire? A being, wishing to go, goes; wishing to stand, stands. This being so, their five aggregates are indeed under their control.” It is not so. Why? Because of its very state of being dependent on conditions. For example, the desire to go might arise externally for the sake of wealth, or for the sake of various enjoyments, or for some other reason. Therein, for those who have no wealth, whatever suffering—physical or mental—might come, for them, conditioned by that suffering, the desire for wealth arises. Conditioned by the desire for wealth, the desire to go, etc., arises. So too with desires for various enjoyments and desires for various actions. Regarding desires rooted in various kinds of suffering, fear, and danger, there is nothing to be said. Likewise with desires rooted in the suffering of the allurement of various objects and desires rooted in the throbbing of various thoughts. Thus control too is just of a nature dependent on conditions. “Going” means the five aggregates proceeding in the mode of going. For whatever reason, such as wealth, that control arises, for that very same reason going also arises, and because of conditions such as the support of nutriment. But control is only a mere partial condition for going. For without other conditions, it cannot arise by itself. How then could it produce going? Similarly for standing, etc. This being so, these five aggregates are fit to be called “of a nature dependent on conditions,” not “of a nature dependent on control.” Furthermore, “a being wishing to go, goes”—it is the being who is a mere designation that goes. But the five aggregates, being momentary phenomena, do not go. Whatever has arisen breaks up right then and there. By way of continuity, the sign of the mode of going is discerned. Thus it is not under control. Let it be that it breaks up right then and there. When there is an uninterrupted process, going is indeed accomplished. If you say that when going is being accomplished, there is no fault in the momentary breaking, there is a fault. For momentary death is indeed what is called a charnel ground for a being. When a danger has come in between or when one is stumbling, a going being may at some time or other meet with death or with suffering equivalent to death. The meaning of the word “sign” (nimitta) is that it produces or incites defilements. “Sign of distortion” (vipallāsanimitta) is the functional sign that has appeared by way of distorted phenomena. The connection is: craving itself is aspiration (paṇidhi). A heap (rāsi) of great dangers (mahantānaṃ ādīnavānaṃ) is a great heap of dangers (mahāādīnavarāsi). The characteristic of emptiness in the aggregates is very profound, the domain of wisdom alone. And because the vision of emptiness is the direct antidote to view, he said: “by way of seeing emptiness in formations,” etc. Here, “achievement of the goal” (atthasiddhi) means the achievement of the goal designated as the attainment of path and fruit. Adherence to self is “attābhiniveso.” “It grasps,” thus “gāho” (grasping); the meaning is “it clings to.” Grasping designated as view is “diṭṭhiggāho.” The analysis is: “adherence to self (attābhiniveso) and that grasping of view (diṭṭhiggāho).” Its antidote is the knowledge of the contemplation of not-self. The etymology of “power” (ānubhāvo) is “repeatedly becoming/developing” (anu anu bhavanaṃ); the meaning is “increase in succession.” “Having contemplated thus” means having contemplated in the mode of emptiness. Of the noble person who is being liberated. The characteristic of impermanence is not very profound; it is a domain even for faith. And because conceit, which has the characteristic of exaltation and is rooted in the distortion of permanence and stability in the aggregates, is the counterpart of faith, he said: “by way of seeing impermanence,” etc. “Of one who has become adherent to the sign” means of one who has become adherent to the sign of permanence and stability. “Of the grasping of conceit” means of the grasping designated as conceit. By the word “pi” in “saddhāya pi” (by faith also), it includes wisdom. The characteristic of suffering produces fear and spiritual urgency. It is the antidote to the greed and throbbing of craving in regard to objects. And because it is especially suitable for concentration, he said: “by way of seeing suffering,” etc. “Of the three things” means of the three faculty-phenomena designated as the faculty of wisdom, the faculty of faith, and the faculty of concentration. “Or by way of the course of insight” means by way of the cause of arrival designated as insight leading to emergence.

ඉදානි පුබ්බෙ යං වුත්තං ‘සත්තඅරිය පුග්ගලවිභාගස්ස පච්චයභාවපත්තියා චා’ති. තත්ථ සත්ත අරියපුග්ගලවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ධම්මානුසාරී නාමාති එත්ථ ‘‘ධම්මො’’ති පඤ්ඤා වුච්චති ‘සච්චං, ධම්මො, ධීති, චාගො,ති එත්ථ විය. තික්ඛතරං ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. පඤ්ඤාබලානුසාරෙන ආදිම්හි මග්ගං ලභතීති වුත්තං හොති. අථවා. ‘‘ධම්මො’’ති නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සඞ්ඛාර ධම්මො වුච්චති. සුඤ්ඤතදස්සනඤ්ච නාම විසෙසතො සුද්ධධම්ම දස්සනං නාම. ඉති සුද්ධධම්මං [Pg.311] අනුස්සරති, ඤාණගතියා අනුගච්ඡතීති ධම්මානුසාරී. දිට්ඨිපත්තොති එත්ථ දිට්ඨිනාම දස්සනඤ්ඤාණං වුච්චති. ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධ දස්සනසම්පන්නත්තා දිට්ඨිබලෙනෙව සුඛෙන තං තං මග්ගඵලං පත්තොති දිට්ඨිපත්තො. තෙනෙව දස්සන පඤ්ඤාබලෙන කිලෙසබන්ධනතො විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො. සඞ්ඛාර ධම්මානං ඛණික ධම්මභාවෙ සුට්ඨු සද්දහනං අවෙච්චප්පසාදො සද්ධා නාම. තත්ථ ‘‘අවෙච්චප්පසාදො’’ති ඤාණසම්පයුත්තප්පසාදො. ‘‘ඤාණං’’ති ච සඞ්ඛාර ධම්මානං ඛණිකභාවනිමිත්තානං දස්සනඤ්ඤාණං. තාදිසෙ හි ඤාණෙ සති, තත්ථ අවෙච්චප්පසාදො නාම ජායති, නො අඤ්ඤථාති. සද්ධං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. සද්ධාබලෙනෙව ආදිම්හි අරියමග්ගං පාපුණාතීති වුත්තං හොති. සද්ධාබලෙන විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. ‘‘කායසක්ඛි නාමා’’ති එත්ථ සක්ඛංති සන්දිට්ඨං. යං සාධකන්තිපි වුච්චති. අත්තනො කායෙ එව ලද්ධං සක්ඛං යස්සාති කායසක්ඛී. දුක්ඛානු පස්සී පුග්ගලො හි සංවෙග බහුලො හොති. සංවෙගො ච පධාන වීරියස්ස පදට්ඨානං. සංවිග්ගො යොනිසො පදහතීති හි වුත්තං. තස්මා සො සංවෙගවසෙන භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො යං යං පුරිසථාමෙන පත්තබ්බං හොති. තං තං පාපුණාති. පාපුණන්තො ච අත්තනො කායෙ එව සක්ඛං ලභති. සන්දිට්ඨං ඣානසුඛං වා මග්ගඵලසුඛං වා ලභතීති වුත්තං හොති. ‘‘උභතොභාග විමුත්තො’’ති අරූපජ්ඣානෙහි රූපකායතො අරහත්තමග්ගඵලෙහි නාමකායතොති එවං උභොහි කායභාගෙහි විමුත්තො. එත්ථ ච තයො අරියපුග්ගලා පඤ්ඤාධිකො ච සද්ධාධිකො ච වීරියාධිකො ච. තත්ථ ධම්මානුසාරී ච දිට්ඨිපත්තො ච පඤ්ඤාවිමුත්තො ච පඤ්ඤාධිකො නාම. සද්ධානුසාරී ච සද්ධාවිමුත්තො ච සද්ධාධිකො නාම. කායසක්ඛී ච උභතොභාගවිමුත්තො ච වීරියාධිකො නාමාති දට්ඨබ්බං. අයඤ්ච පුග්ගලවිභාගනයො පටිසම්භිදාමග්ගනයෙන වුත්තො. අභිධම්මෙ පන පුග්ගල පඤ්ඤත්තියං සද්ධාවිමුත්තො ච කායසක්ඛී ච ද්වෙපුග්ගලා සෙක්ඛෙසු එව වුත්තා. අරහත්තං පත්තා පන එතෙ ද්වෙපි පඤ්ඤාවිමුත්තා එවාති දට්ඨබ්බා. එත්ථ සියා, සඞ්ඛාර ධම්මානං ඛණික ධම්මභාවෙ සුට්ඨු සද්දහනං අවෙච්චප්පසාදො සද්ධා නාමාති වුත්තං. කිං පන තාදිසෙන සද්ධාමත්තෙන සොතාපත්ති මග්ගං [Pg.312] පාපුණාතීති. එත්ථ අම්හෙහි වත්තබ්බං නත්ථි. භගවතා එව වුත්තං. යථාහ මහාවග්ගෙ ඔක්කන්ත සංයුත්තෙ චක්ඛු භික්ඛවෙ අනිච්චං විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී, යො එවං සද්දහති, එවං අධිමුච්චති. අයං වුච්චති සද්ධානුසාරී. ඔක්කන්තො අරියභූමිං. අතික්කන්තො පුථුජ්ජනභූමිං. සො යෙනකම්මෙන අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං උප්පජ්ජෙය්‍ය. න තං කම්මං කරොතීති. සොතං භික්ඛවෙ අනිච්චං. විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවීතිආදිනා ද්වාදසායතනානි විත්ථාරෙ තබ්බානි. තත්ථ ‘‘විපරිණාමී’’ති විපරිණාමො යස්ස අත්ථීති විපරිණාමී. විපරිණාමොති ච ඛණෙ ඛණෙ ජීරණතා භිජ්ජනතා වුච්චති. ‘‘අඤ්ඤථාභාවී’’ති තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘එවං අධිමුච්චතී’’ති එතෙන ඤාණසම්පයුත්තසද්ධං දීපෙති. සා එව සොතාපත්තියඞ්ගෙසු බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො, ධම්මෙ, සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොති වුත්තා. තත්ථ ඤාණසම්පයුත්තසද්ධා නාම චක්ඛාදීනං අනිච්චනිමිත්ත දස්සනඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තා ඔකප්පනසද්ධා. අනිච්චනිමිත්තඤ්ච නාම රූපං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාතිපදෙ වුත්තනයෙන චක්ඛාදිනිස්සයානං මහාභූතානං සන්තති පරිවත්තනාදිකං වුච්චති. තඤ්හි පස්සන්තො චක්ඛාදීනං අනිච්චභාවෙ සද්දහති, අධිමුච්චති. තානිපි ඛණෙ ඛණෙ එකන්තෙන භිජ්ජති යෙවාති සද්ධාධිමොක්ඛං සද්ධාවිනිච්ඡයං පටිලභතීති අත්ථො. ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙනා’’ති එත්ථ පන අරහතා සම්මාසම්බුද්ධතාදීනං බුද්ධගුණාදීනං දස්සනඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තො පසාදො අවෙච්චප්පසාදො නාම. අරියභූමි නාම දිට්ඨානුසය විචිකිච්ඡානුසයෙහි පරිසුද්ධා අවත්ථාභූමි වුච්චති. තෙහි සහිතා අවත්ථාභූමි පුථුජ්ජනභූමි නාම. කථං පන තස්ස පුග්ගලස්ස පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තතා අරියභූමිං ඔක්කන්තතා ච විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘සො යෙනා’’තිආදිං. යො අත්තනො ජීවිතහෙතුපි කිඤ්චි කම්මපථපත්තං අපායගාමි කම්මං න කරොති. සො එකන්තෙන පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො, අරියභූමිං ඔක්කන්තොති විඤ්ඤායතීති වුත්තං හොති. ඉදං සද්ධානුසාරිසුත්තං. අපරංපි වුත්තං චක්ඛු භික්ඛවෙ විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යස්ස එවං මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමති. අයං වුච්චති ධම්මානුසාරී තිආදි. තත්ථ ‘‘මත්තසො [Pg.313] නිජ්ඣානං ඛමතී’’ති සද්ධානුසාරීවිය සද්දහනමත්තෙ අට්ඨත්වා චක්ඛාදීනං තාදිසං අනිච්චතං සමනුපස්සන්තො ථොකං ථොකං දස්සනං ලභතියෙව. එවංසති, චක්ඛාදීනි තස්ස පුග්ගලස්ස නිජ්ඣානං ඔලොකනං මත්තසො ඛමන්ති නාම. ඉදං ධම්මානුසාරිසුත්තං. අපරංපි වුත්තං චක්ඛු භික්ඛවෙ අනිච්චං විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො එවං පජානාති පස්සති. අයං වුච්චති සොතාපන්නො තිආදි. තත්ථ ‘‘පජානාති පස්සතී’’ති ධම්මානුසාරීවිය මත්තසො නිජ්ඣානක්ඛමමත්තෙ අට්ඨත්වා පඤ්ඤාය පජානාති, ඤාණචක්ඛුනො පච්චක්ඛතො පස්සතීති අත්ථො. ඉදං දිට්ඨිපත්තාදීනං සුත්තං.

Now, concerning what was said before, ‘and because of becoming the condition for the sevenfold division of noble persons’: to show the sevenfold division of noble persons, the passage beginning ‘Therein’ was stated. Herein, as to ‘one who is a Dhamma-follower (dhammānusārī),’ ‘Dhamma’ refers to wisdom, as in the passage ‘truth, Dhamma, wisdom, generosity.’ One who follows the Dhamma more keenly is a Dhamma-follower. This means that one initially attains the path by the power of wisdom. Alternatively, ‘Dhamma’ refers to formations in the sense of being without a being, without a life-principle. And the vision of emptiness is specifically called the vision of the pure Dhamma. Thus, one who follows the pure Dhamma, who pursues it with the course of knowledge, is a Dhamma-follower. As to ‘one attained to view (diṭṭhipatta),’ ‘view’ refers to the knowledge of seeing. Because one is endowed with purified vision from the very beginning, one easily attains the respective path and fruit by the power of view itself; thus one is ‘attained to view.’ Because one is liberated from the bondage of the defilements by that very power of the wisdom of seeing, one is ‘one liberated by wisdom (paññāvimutta).’ Faith (saddhā) is the firm conviction, the verified confidence, in the momentary nature of formations. Here, ‘verified confidence (aveccappasādo)’ is confidence associated with knowledge. And ‘knowledge’ is the knowledge of seeing the characteristic of the momentary nature of formations. For when such knowledge is present, verified confidence arises, not otherwise. One who follows faith is a ‘faith-follower (saddhānusārī).’ This means that one initially attains the noble path by the power of faith. One liberated by the power of faith is ‘one liberated by faith (saddhāvimutta).’ As to ‘one who is a body-witness (kāyasakkhī),’ ‘witness’ means directly seen. It is also called the proof. One for whom the witness is obtained in one’s own body is a ‘body-witness.’ For a person who contemplates suffering is full of spiritual urgency (saṃvega). And spiritual urgency is the proximate cause for preeminent energy. For it is said: ‘Being spiritually stirred, one strives wisely.’ Therefore, by applying oneself to development by way of spiritual urgency, one attains whatever is to be attained by human strength. And in attaining it, one obtains the witness in one’s own body. This means that one obtains the directly visible bliss of jhāna or the bliss of the path and fruit. ‘One liberated in both ways (ubhatobhāgavimutto)’ is one liberated from the material body by the formless jhānas and from the mental body by the path and fruit of arahantship; thus one is liberated in both portions of the body. And here, the noble persons are of three types: one in whom wisdom is predominant, one in whom faith is predominant, and one in whom energy is predominant. Therein, the Dhamma-follower, the one attained to view, and the one liberated by wisdom are those in whom wisdom is predominant. The faith-follower and the one liberated by faith are those in whom faith is predominant. The body-witness and the one liberated in both ways are to be seen as those in whom energy is predominant. This method of dividing persons is stated according to the way of the Paṭisambhidāmagga. In the Abhidhamma, however, in the Puggalapaññatti, the one liberated by faith and the body-witness are spoken of only among the trainees (sekkhas). But when these two have attained arahantship, they are to be seen as ones liberated by wisdom. Here, it might be asked: it was said that faith is the firm conviction, the verified confidence, in the momentary nature of formations. But does one attain the path of stream-entry by such mere faith? On this, there is nothing to be said by us. The Blessed One himself has stated it. As he said in the Mahāvagga, in the Okkantasaṃyutta: ‘Bhikkhus, the eye is impermanent, subject to change, it becomes otherwise. One who has faith thus and is resolved thus is called a faith-follower. He has entered the noble plane, transcended the plane of the worldling. He does not do that kamma by which he would be reborn in a state of deprivation, a bad destination, the lower world.’ The twelve sense bases should be elaborated in full, beginning: ‘Bhikkhus, the ear is impermanent, subject to change, it becomes otherwise.’ Here, ‘subject to change (vipariṇāmī)’ means that which has change. And change is said to be the decaying and breaking up from moment to moment. ‘It becomes otherwise (aññathābhāvī)’ is a synonym for this. ‘Is resolved thus (evaṃ adhimuccati)’ indicates faith associated with knowledge. That very faith is spoken of in the factors of stream-entry as ‘endowed with verified confidence in the Buddha, endowed with verified confidence in the Dhamma, endowed with verified confidence in the Saṅgha.’ Therein, faith associated with knowledge is convictional faith associated with the knowledge that sees the characteristic of impermanence in the eye, etc. And the characteristic of impermanence is said to be the continuous transformation and so on of the great elements that are the support for the eye, etc., in the way stated in the passage beginning ‘form is impermanent in the sense of vanishing.’ For one who sees this has faith in the impermanent nature of the eye, etc., and is resolved on it. The meaning is that one obtains faith-based resolution, faith-based determination, that these too are certainly breaking up from moment to moment. As to ‘verified confidence in the Buddha,’ this is confidence associated with the knowledge that sees the Buddha’s qualities, such as his being an Arahant, a Perfectly Enlightened One, and so on. The noble plane is said to be the state-plane that is purified of the underlying tendencies to wrong view and doubt. The state-plane that is accompanied by these is the plane of the worldling. But how is it known that this person has transcended the plane of the worldling and entered the noble plane? He says the passage beginning ‘He does not do that kamma….’ The meaning is that one who, even for the sake of his own life, does not do any kamma that falls into a course of action leading to a state of deprivation is to be known as one who has definitely transcended the plane of the worldling and entered the noble plane. This is the Sutta on the Faith-Follower. Another was stated: ‘Bhikkhus, the eye is subject to change, it becomes otherwise. One for whom meditative insight to a limited degree is acceptable is called a Dhamma-follower,’ and so on. Here, ‘meditative insight to a limited degree is acceptable’ means that, not standing on mere conviction like a faith-follower, one who contemplates such impermanence of the eye, etc., indeed obtains a little vision. This being so, for that person the eye, etc., are said to be acceptable to a limited degree for meditative insight and observation. This is the Sutta on the Dhamma-Follower. Another was stated: ‘Bhikkhus, the eye is impermanent, subject to change, it becomes otherwise. One who understands and sees thus is called a stream-enterer,’ and so on. Here, ‘understands and sees’ means that, not standing on mere acceptability of meditative insight to a limited degree like a Dhamma-follower, one understands with wisdom and sees directly with the eye of knowledge. This is the Sutta on the One Attained to View and others.

‘‘යථා සකං ඵලං’’ති එත්ථ සස්ස අත්තනො ඉදං සකං. යං යං සකං යථාසකන්ති අත්ථං දස්සෙති සොතාපන්නස්සාතිආදිනා. ඵලසමාපත්ති වීථියං පන අනුලොමජවනානි එව ඵලානං ආසන්නකාරණානි, න මග්ගජවනානීති ආහ ‘‘න මග්ගාගමනවසෙනා’’ති. ‘‘සො’’ති මග්ගො. සන්තො සංවිජ්ජමානො සබ්භාවො. ‘‘අස්සා’’ති මග්ගස්ස.

Herein, regarding ‘according to one’s own fruit’: `sakaṃ` means ‘this of one’s own’ (attano). He shows the meaning of ‘whatever is one’s own, according to one’s own’ by means of ‘of a stream-enterer,’ etc. However, in the cognitive process of the attainment of fruition, it is the conformity-impulsions that are the proximate cause of the fruitions, not the path-impulsions. Thus he said, ‘not by way of the path’s arrival.’ ‘That’ refers to the path. `Santo` means being, existing, its actual nature. ‘Of it’ refers to the path.

අනිච්චානුපස්සනා කිච්චතො අනිමිත්තා හොති. සභාවතො සනිමිත්තාඑව. නිච්චනිමිත්තසහිතාඑව. යතො සා එසොහමස්මීතිග්ගහණං ලභති. ඉදංපි විපස්සනාඤාණං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති සමනුපස්සිතබ්බා ච හොතීති. තත්ථ ච අභිධම්මං පත්වා සභාවප්පධානං හොති, න කිච්චප්පධානං. තස්මා අභිධම්ම නයෙන විපස්සනා අත්තනො නිමිත්ත නාමං මග්ගස්ස දාතුං න සක්කොති. අයං අට්ඨකථාය අධිප්පායො. කිලෙස ධම්මා නාම යස්ස උප්පජ්ජන්ති, තං පුග්ගලං පලිබුන්ධන්ති. සම්බාධං කරොන්ති. තස්මා පලිබොධකරානාම. තං පුග්ගලං නිච්චනිමිත්ත සුභනිමිත්ත සුඛනිමිත්ත අත්තනිමිත්තානි ගාහෙන්ති. තස්මා නිමිත්තකරානාම. තං පුග්ගලං ආරම්මණෙසු භුසං නිහිතං නිවිට්ඨං කරොන්ති. තස්මා පණිධිකරානාම. තෙ ච මග්ගඵලානි ආරම්මණං න කරොන්ති. මග්ගඵලෙහි ච සම්පයොගං න ගච්ඡන්ති. එවං ආරම්මණකරණා දිවසෙන මග්ගඵලෙසු තෙසං අභාවො. අභාවත්තාඑව ච තානි මග්ගඵලානි අත්තනො ධම්මතාය තීණිනාමානි ලභන්තීති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණ කරණවසෙනවා’’තිආදි [Pg.314] වුත්තං. ‘‘අත්තනො සභාවෙනා’’ති අත්තනො ධම්මතාය.

Contemplation of impermanence is signless in function. By nature, however, it is with a sign; it is accompanied by the sign of permanence, for it obtains the grasp, 'This I am.' This insight knowledge, too, should be contemplated as impermanent in the sense of passing away. And here, with respect to the Abhidhamma, nature is primary, not function. Therefore, according to the Abhidhamma method, insight cannot give its own sign as a name to the path. This is the intention of the commentary. The things called defilements obstruct the person in whom they arise; they create oppression. Therefore they are called 'obstructors.' They cause that person to grasp the signs of permanence, beauty, pleasure, and self. Therefore they are called 'sign-makers.' They cause that person to be deeply placed and settled in objects. Therefore they are called 'makers of longing.' They, however, do not take the path and fruits as their object, nor do they enter into association with the path and fruits. Thus, by way of not taking them as an object, there is an absence of them in the path and fruits. And it is precisely because of their absence that those paths and fruits, by their own nature, obtain three names. To show this, it is said, 'by way of not taking them as an object,' and so on. 'By its own nature' means by its own intrinsic nature.

‘‘අත්තදිට්ඨියා උප්පන්නාය උප්පජ්ජන්තී’’ති ඉදං තාසං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං අත්තදිට්ඨියා අවිනාභාවං දීපෙති. න පන අත්තදිට්ඨියා තාහි අවිනාභාවන්ති දට්ඨබ්බං. විපච්චන්තීති අපායෙසු විපච්චන්ති. අපායපටිසන්ධිං ජනෙන්ති. දිට්ඨසච්චානඤ්ච අරියපුග්ගලානං. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසම්පයුත්තා අකුසලධම්මා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා විප්පයුත්තා’’ති. ‘‘අකුසලධම්මාචෙ වා’’ති පච්චුප්පන්නභූතා දසාකුසලකම්මපථ ධම්මා චෙව. ‘‘සත්තහි භවෙහී’’ති ක්‍රියාපවග්ගෙ කරණවචනං. යථා සත්තහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙතීති. ක්‍රියාපවග්ගොතිච ක්‍රියායසීඝතරං නිට්ඨාපනං වුච්චති. ‘‘සත්තක්ඛත්තුං’’ති සත්තවාරා. තීණි සංයොජනානිනාම ‘සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනානි,. ‘‘අවිනිපාත ධම්මො’’ති විරූපං හුත්වා පතනං විනිපාතො. අපායනිපාතොති වුත්තං හොති. ‘‘ධම්මො’’ති සභාවො. නත්ථි විනිපාතො ධම්මො යස්සාති විග්ගහො. ‘‘නියතො’’ති සුගතිභවෙසු නියත ගතිකො. සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධි. මග්ගඤ්ඤාණං. ‘‘පරායනං’’ති පරභාගෙ ගන්තබ්බට්ඨානං වුච්චති. සම්බොධිසඞ්ඛාතං පරායනං අස්සාති සම්බොධිපරායනො. ‘‘අනියමත්ථො’’ති වාසද්දත්ථොති වුත්තං හොති. වා සද්දත්ථෙසු ච අනියමත්ථො. න විකප්පත්ථො. විකප්පත්ථෙහි සති ද්වෙ එව සත්තක්ඛත්තුපරමා ලබ්භන්ති. මිස්සකභවොන ලබ්භති. අනියමත්ථෙ තයොපි ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං පන සමුච්චයත්ථස්ස ගහිතත්තා එකො මිස්සකභවො එව ලබ්භති. නනු ච සද්දො නාම සමුච්චයත්ථෙ පාකටො, න අනියමත්ථෙ. තස්මා සමුච්චයත්ථොව ඉධ යුත්තොති චෙ. න යුත්තො. කස්මා. ද්වින්නං අසඞ්ගහිතත්තා. අට්ඨකථායං පන සමුච්චයත්ථං ගහෙත්වා තෙ ද්වෙ පුග්ගලා ඉමස්මිං පාඨෙ අසඞ්ගහිතාති වුත්තං. යදි තෙ ඉමස්මිං පාඨෙ අසඞ්ගහිතා. කත්ථතෙ සඞ්ගහිතා භවෙය්‍යුං. න හි කොචි සත්තක්ඛත්තු පරමො නාම ඉධ අසඞ්ගහිතොති යුත්තොති. ‘‘අස්සා’’ති තස්සපාළිපාඨස්ස. ‘‘එත්ථ ච යස්මා. ල. පරමො නාම වුත්තො’’ති ඉදං උපරි ‘යෙ කාමභවෙ යෙවා’තිආදිනා [Pg.315] ‘යෙදිට්ඨ ධම්මෙ වා’තිආදිනා ච යොජෙතබ්බං. සො ච සුක්ඛවිපස්සකො වා පරිහීනජ්ඣානො වා දට්ඨබ්බොති සම්බන්ධො. ‘‘පාළියං’’ති පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළියං. ‘‘ඉධ නිට්ඨා’’ති ඉමස්මිං කාමලොකෙ ආසවක්ඛයං පත්වා ඛන්ධපරිනිබ්බානපත්ති වසෙන නිට්ඨා. නිට්ඨානං පරියොසානන්ති අත්ථො. කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. භවතො භවං ගච්ඡතීති අත්ථො. එකමෙව පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං භවබීජං අස්ස අත්ථීති එකබීජී. යො ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහා. තස්ස ච ඉධ නිට්ඨාති යොජනා. කෙන පන තිණ්ණං සොතාපන්නානං විසෙසො කතොති. සත්තක්ඛත්තු පරමො තාව කෙවලං පථමමග්ග සම්පයුත්තෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි කතො. ඉතරෙ ද්වෙ උපරිමග්ගත්ථාය පවත්තිතෙහි විපස්සනින්ද්‍රියෙහි කතොති. තත්ථ සත්තක්ඛත්තු පරමො සබ්බමුදුකො හොති. තතො කොලංකොලො තික්ඛො. සො පන ඡ භවිකො, පඤ්චභවිකො, චතුභවිකො, තිභවිකො, ද්විභවිකොති පඤ්චවිධො. තත්ථ පඤ්චභවිකො තික්ඛො. සෙසා අනුක්කමෙන තික්ඛතරාති දට්ඨබ්බා. එකබීජී පන එකභවිකො සබ්බතික්ඛො. තත්ථ සත්තක්ඛත්තු පරමො කෙවලෙන පථමමග්ගානුභාවෙන සිද්ධත්තා සබ්බමුදුකො හොති. ඉතරෙ ද්වෙපකතියා සත්තක්ඛත්තු පරමභාවෙ ඨත්වා උපරිමග්ගත්ථාය විපස්සනා කම්මං පට්ඨපෙන්ති. තදා තෙසං ඉන්ද්‍රියානි පුන විසෙස පත්තානි හොන්ති, තික්ඛානි. තස්මා තෙ සත්තක්ඛත්තු පරමතො තික්ඛානාම හොන්තීති. ‘‘සත්තවාරතො ඔරං වා’’ති ඉදං කොලංකොල එකබීජිනො සන්ධාය වුත්තං. ‘‘උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා නියාමෙතී’’ති ඉදං උපරිමෙ ද්වෙසොතාපන්නෙ සන්ධාය වුත්තං. සත්තක්ඛත්තු පරමොපන පථමමග්ගෙනෙව නියමිතොති දට්ඨබ්බං. තථාහි සොයෙව සඞ්ගහපාඨෙ සරූපතො ආගතො සොතාපත්ති මග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තු පරමො සොතාපන්නො නාම හොතීති. ඉතරෙ පන ද්වෙ පාළියං සොතාපන්න පුග්ගලවිභාගට්ඨානෙස්වෙව ආගතාති. ‘‘යෙ පනා’’ති යෙ සොතාපන්න පුග්ගලාපන. ගාථායං ‘‘ඉතොසත්තා’’ති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ සත්ත සංසරානි. ‘‘තතොසත්තා’’ති තස්මිං දෙවලොකෙ [Pg.316] සත්තාති අත්ථො. අඞ්ගුත්තරපාඨෙ ‘‘තෙනචිත්තප්පසාදෙනා’’ති මහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සමත්ථස්ස සත්ථුගුණෙ චිත්තප්පසාදො ජායති. තෙන චිත්තප්පසාදෙන. ‘‘තෙන පරියායෙනා’’ති සචෙ සො දෙවෙසු එව සංසරති. සත්තක්ඛත්තුං ඔපපාතික පටිසන්ධියො ගණ්හිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායිස්සති. යදි මනුස්සෙසු එව සංසරති. සත්තගබ්භසෙය්‍යක පටිසන්ධියො ගණ්හිත්වා එත්ථෙව පරිනිබ්බායිස්සති. එවං දෙසනා වාරෙන චුද්දස කත්වා දෙසිතෙන පරියායෙනාති අත්ථො. ‘‘තං වීමංසිතබ්බං’’ති වදන්තෙන ටීකාචරියෙන සයං චුද්දසපටිසන්ධියොව ඉච්ඡතීති දීපෙති. ඉදානි තං චුද්දසපටිසන්ධිවාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘විභඞ්ගෙ පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘විභඞ්ගෙ’’ති අභිධම්මෙ ඤාණවිභඞ්ගෙ. නත්ථි ඨානමස්සාති අට්ඨානං. ‘‘ඨානං’’ති මූලකාරණං. නත්ථි අවකාසො අස්සාති අනවකාසො. ‘‘අවකාසො’’ති පච්චයකාරණං. ‘‘යං’’ති ක්‍රියාපරාමසනං. යං නිබ්බත්තෙය්‍ය, තං නිබ්බත්තනං අට්ඨානං. සො නිබ්බත්තන ධම්මො අනවකාසොති යොජනා. ‘‘අභිසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණස්සා’’ති සත්තභවතො උද්ධං කාමභවෙ පටිසන්ධිජනකස්ස කුසලා කුසලකම්ම විඤ්ඤාණස්ස. ‘‘නිරොධෙනා’’ති සොතාපත්ති මග්ගක්ඛණෙ එව නිරොධනෙන. නිරුජ්ඣන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති යෙ නාම රූපධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එතෙ නාම රූපධම්මා එත්ථ එතස්මිං අභිසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණ නිරොධක්ඛණෙ නිරුජ්ඣන්තීති යොජනා. ‘‘යථාවුත්තනයෙනෙවා’’ති තෙන පරියායෙනාති වුත්තප්පකාරනයෙනෙව. ‘‘තදෙකට්ඨමොහස්සා’’ති තෙන රාගෙන තෙන දොසෙන එකස්මිං චිත්තෙ එකතො ඨිතස්ස මොහස්ස. න දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා සම්පයුත්තස්ස මොහස්ස. තස්ස පථමමග්ගෙ එව පහීනත්තා. නාපි උද්ධච්චචිත්තසම්පයුත්තස්ස මොහස්ස. තස්ස චතුත්ථමග්ගෙ එව පහාතබ්බත්තා. උප්පජ්ජන්තා රාගදොසමොහා. ‘‘ධම්මිකෙසූ’’ති ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නෙසු. ‘‘යතො’’ති යංකාරණා. බලවන්තකාරණාති අත්ථො. ‘‘තෙසං’’ති සොතාපන්නානං. ‘‘සල්ලිඛන වසෙනා’’ති බහලපක්ඛං ථූලභාගං සුට්ඨුලිඛනවසෙන. අධිච්චුප්පත්ති නාම පුබ්බෙ යථාපවත්තං කාලං අධිච්ච අතික්කම්ම උප්පත්ති[Pg.317]. උප්පජ්ජන්තානම්පි රාගදොසමොහානං. ‘‘තෙසං පී’’ති සකදාගාමීනම්පි. ‘‘මෙථුනවත්ථු සමායොගො ඉච්ඡිතො’’ති ජායම්පතීනං මෙථුනකම්මසමායොගො නාම සකදාගාමීනං අත්ථීති ඉච්ඡිතො. ථෙරොහි අධිච්චුප්පත්තිමත්තං ඉච්ඡති. පරියුට්ඨානමන්දතං න ඉච්ඡති. සකදාගාමීනං පුත්තධීතරොපි සන්දිස්සන්තීති වදති. ‘‘මහාඅට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තො’’ති ථෙරස්ස මනොරථමත්තංති වත්වා පටික්ඛිත්තො. ඉදං සබ්බං අට්ඨසාලිනියං වුත්තං. ‘‘ඡක්කනිපාතෙ’’ති අඞ්ගුත්තරෙ ඡක්කනිපාතෙ. ‘‘මිගාසාළවත්ථුම්හී’’ති මිගාසාළනාමිකාය උපාසිකාය වත්ථුම්හි. කෙචි ඉමං වත්ථුං දිස්වා මහාඅට්ඨකථාවාදං න රොචෙන්ති. මහාසිවත්ථෙරවාදං රොචෙන්ති. ‘‘අබ්‍රහ්මචාරිනො’’ති මෙථුන ධම්මා අප්පටිවිරතස්ස. ‘‘සකදාගාමිත්තං බ්‍යාකතං’’ති තස්මිං කාලඞ්කතෙ සො බ්‍රාහ්මණො ඉධ සකදාගාමිභාවං පත්වා තුසිතාකායං උපපන්නොති එවං තස්ස යං සකදාගාමිත්තං භගවතා බ්‍යාකතං. ‘‘අධිගමවසෙනා’’ති සකදාගාමිභාවං පටිලාභවසෙන. න පන අබ්‍රහ්මචාරිනො සතො අධිගමවසෙනාති අධිප්පායො. මරණාසන්නකාලෙපි හි සික්ඛාපදාධිට්ඨානෙන සහ උපරිමග්ගඵලාධිගමනං නාම තික්ඛපඤ්ඤස්ස අරියසාවකස්ස න දුක්කරන්ති. එතෙන කෙසඤ්චි ථෙරවාදරොචනං පටික්ඛිත්තං හොති. ‘‘සකිංදෙව ඉමංලොකං ආගන්ත්වා’’ති එතෙන ඉතො පරලොකං ගමනස්ස ච තතො පුන ඉධාගමනස්ස ච සිද්ධත්තා අයං පුග්ගලො සුද්ධෙන මග්ගනියාමෙන කාමභවෙ ද්වික්ඛත්තු පරමොනාම හොතීති සිද්ධො. කථං. ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායීති. සෙසාපන චත්තාරො විපස්සනානියාමෙන සිද්ධා හොන්තීති විඤ්ඤායති. කතමෙ චත්තාරො. ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී. තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී. ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී. තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති. එත්ථ ච තීසු සොතාපන්නෙසු එකොසත්තක්ඛත්තු පරමො එව මග්ගනියාමෙන සිද්ධො. සෙසා පන ද්වෙ සොතාපන්නා විපස්සනානියාමෙන සිද්ධා. ඡ සකදාගාමීසු ද්වෙ එව මග්ගනියාමෙන සිද්ධා. සෙසා පන චත්තාරො විපස්සනානියාමෙන සිද්ධා. තත්ථ මග්ගසිද්ධෙසු සොතාපන්න සකදාගාමීසු [Pg.318] සඞ්කරො නත්ථි. විපස්සනාසිද්ධෙසු පන සඞ්කරො අත්ථි. අත්ථතො අවිරුද්ධෙ සති, වොහාරමත්තෙන සඞ්කරෙ දොසො නත්ථීති දට්ඨබ්බං. ආගන්ත්වාති පාඨවසෙන ආගමනතොති වුත්තං. ආගන්තාති පන පාඨො යුත්තො. ආගමනසීලො ආගමන ධම්මො හුත්වා සකදාගාමී නාමාති අත්ථො. අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති එත්ථපි එසෙවනයො. අරහතො භාවො අරහත්තං. අරහත්ත මග්ගං. දක්ඛිණාය විපත්තිකරානාම අප්පප්ඵල අප්පානිසංසකරා. සම්පත්තිකරා නාම මහප්ඵල මහානිසංසකරා. සීලක්ඛන්ධාදිගුණා නාම සීලක්ඛන්ධ සමාධික්ඛන්ධ පඤ්ඤාක්ඛන්ධ විමුත්තික්ඛන්ධ විමුත්තිඤ්ඤාණ දස්සනක්ඛන්ධගුණා. ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යෙසූ’’ති දක්ඛිණාරහ පුග්ගලෙසු. ‘‘ධුරං’’ති පධානසීසට්ඨානියං වුච්චති. සද්ධා එව ධුරං අස්සාති සද්ධාධුරො. එවං පඤ්ඤාධුරො. කස්මා පනෙත්ථ වීරියධුරො න ගහිතොති. පාළියං සද්ධාවාහී මග්ගං භාවෙති, පඤ්ඤාවාහී මග්ගං භාවෙතීති වුත්තං. න පන වුත්තං වීරියවාහී මග්ගං භාවෙතීති. තස්මා න ගහිතොති. කස්මා පන වීරියවාහී මග්ගං භාවෙතීති න වුත්තන්ති. වුච්චතෙ. මග්ගං භාවෙන්තස්ස නාම ආදිම්හි දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහානාය කම්මං මහන්තං හොති. කස්මා, අපායමූලකත්තා. තත්ථ සද්ධා ච විචිකිච්ඡා ච ද්වෙ උජුප්පටිපක්ඛා හොන්ති. යස්මිං ආරම්මණෙ සද්ධා නිවිසති, තස්මිං විචිකිච්ඡා නත්ථි. යස්මිං විචිකිච්ඡා නිවිසති, තස්මිං සද්ධා නත්ථි. තථා පඤ්ඤාදිට්ඨියො ච උජුප්පටිපක්ඛා. යත්ථ පඤ්ඤා, න තත්ථ දිට්ඨි. යත්ථ දිට්ඨි, න තත්ථ පඤ්ඤාති. අපි ච සද්ධා අත්තනො විසයෙ දිට්ඨිං විධමතියෙව. පඤ්ඤාය විචිකිච්ඡාවිධමනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මා ආරද්ධ විපස්සකො අනිච්චාදීසු අවෙච්චප්පසාදමත්තෙනපි දිට්ඨිවිචිකිච්ඡායො පජහිත්වා සද්ධානුසාරිභාවඤ්ච සුට්ඨුතරං පසීදිත්වා සද්ධාවිමුත්තභාවඤ්ච පාපුණාති. පඤ්ඤාය අනිච්චාදීනි නිජ්ඣානක්ඛමං කත්වා ධම්මානුසාරිභාවඤ්ච සුට්ඨුතරං පස්සිත්වා දිට්ඨිපත්තපඤ්ඤා විමුත්තභාවඤ්ච පාපුණාති. වීරියං පන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පටිපක්ඛමත්තම්පි න හොති. අථ ඛො තාසං සහායොපි හොති, ධුරභූතඤ්ච. පග්ගහලක්ඛණඤ්හි වීරියං. තං සද්ධංපි පග්ගණ්හාති, පඤ්ඤංපි පග්ගණ්හාති, දිට්ඨිංපි පග්ගණ්හාති, විචිකිච්ඡම්පි පග්ගණ්හාතියෙව. කුතොපන අත්තනො සභාවෙන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡායො [Pg.319] පජහිතුං සක්ඛිස්සති. තස්මා ඉමස්මිං ඨානෙ වීරියවාහීති ච වීරියධුරොති ච න වුත්තොති. කායසක්ඛිම්හි පන සද්ධා ච පඤ්ඤා ච සමබලා හොන්ති. වීරියඤ්ච සයං සම්මප්පධානට්ඨානෙ ඨත්වා තදුභයං උපබ්‍රූහෙති. සො ච පුග්ගලො තදුභයබලෙන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදයො පජහිත්වා කායසක්ඛිභාවං පාපුණාති. අට්ඨවිමොක්ඛෙ වා උප්පාදෙත්වා උභතොභාග විමුත්තභාවං පාපුණාති. ඉමෙසු පන ද්වීසු පුග්ගලෙසු වීරියස්ස ථාමො සුට්ඨු පාකටො. තස්මා ඉමෙ ද්වෙ වීරියාධිකාත්වෙව වත්තබ්බා. න වීරියධුරොති. චතුප්පටිපදා නාම දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා. දුක්ඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා. සුඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා. සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා. තිවිධවිමොක්ඛො නාම සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො. අනිමිත්තො විමොක්ඛො. අප්පණිහිතො විමොක්ඛො. ‘‘තයො අන්තරා පරිනිබ්බායිනො’’ති එත්ථ ආයුකප්පස්ස පරියන්තං අපත්වා අන්තරා එව කිලෙසපරිනිබ්බානපත්තා අන්තරාපරිනිබ්බායී නාම. සො තිවිධො. ආයුකප්පස්ස පථමභාගෙ පරිනිබ්බායී, දුතීයභාගෙ, තතීයභාගෙති. ඉමෙ තයො අන්තරා පරිනිබ්බායිනො නාම. උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම ආයුකප්ප පරියන්තෙ පරිනිබ්බායී. උද්ධං මුඛො වට්ටසොතො එතස්සාති උද්ධංසොතො. අකනිට්ඨං අවස්සං ගමිස්සතීති අකනිට්ඨගාමී. විපස්සනා කම්මං සසඞ්ඛාරං සප්පයොගං කත්වා පරිනිබ්බායී සසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී. සඞ්ඛාරරහිතෙන සුඛෙන විපස්සනා කම්මෙන පරිනිබ්බායී අසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී. ‘‘ද්වාදස සොතාපන්නා’’ති එකබීජිකා තයො. තෙ එව චතූහි පටිපදාහි ගුණිතා ද්වාදස. ද්වාදස සකදාගාමිනො පුබ්බෙ වුත්තනයා එව.

“When self-view has arisen, they arise”: this shows the inseparability of those views and doubts from self-view. But it should be understood that self-view is not inseparable from them. “They ripen”: they ripen in the planes of misery. They generate a rebirth-linking in the planes of misery. And of the noble persons who have seen the truths. Since the unwholesome states associated with view and doubt are included by the taking up of “view and doubt,” he says “dissociated from view and doubt.” “And unwholesome states”: that is, the presently arisen states of the ten unwholesome courses of kamma. “By seven existences”: this is the instrumental case in the sense of the completion of an action, as in “he finishes the monastery in seven months.” The completion of an action means finishing it very quickly. “Seven times”: seven occasions. The three fetters are identity view, doubt, and adherence to rules and observances. “Not subject to perdition”: perdition (vinipāta) is falling in a bad way; it means falling into the planes of misery. “Dhamma” means nature. The analysis is: “one for whom there is no nature of perdition.” “Destined”: having a fixed destiny in the happy destinations. One awakens rightly, thus “supreme enlightenment” (sambodhi), which is path knowledge. “Final destination” (parāyana) is the state to be gone to in the future. One for whom supreme enlightenment is the final destination is “one with supreme enlightenment as his destination” (sambodhiparāyano). “The meaning is indefinite”: this means the sense of the word vā (“or”). Among the meanings of the word vā, there is the indefinite sense, not the alternative sense. If it had the alternative sense, only two kinds of seven-times-at-most would be obtained; the mixed existence would not be obtained. In the indefinite sense, all three are obtained. In the commentary, however, since the cumulative sense is taken, only the one mixed existence is obtained. (Objection:) But isn't the word ca (“and”) well known in the cumulative sense, not the indefinite sense? Therefore, only the cumulative sense is appropriate here. (Reply:) This is not appropriate. Why? Because two are not included. The commentary, however, taking the cumulative sense, has said that those two persons are not included in this text. If they are not included in this text, where would they be included? For it is not proper that anyone called “seven-times-at-most” is not included here. “Of this”: of this Pāḷi text. “And here, since... at most is mentioned”: this should be connected above with “those who are in the kāmabhava” and with “or those in the present life.” The connection is: and he should be understood as either a dry-insight meditator or one who has lost his jhāna. “In the Pāḷi”: in the Pāḷi of the Puggalapaññatti. “The consummation here”: the consummation (niṭṭhā) is by way of attaining the final Nibbāna of the aggregates after having reached the destruction of the taints in this kāmabhava. The meaning of consummation is conclusion. He goes from clan to clan, thus he is a “clan-to-clan” (kolaṃkolo). The meaning is that he goes from existence to existence. He has only one seed of existence, called rebirth-linking, thus he is a “one-seeder” (ekabījī). And for one who is an Arahant in this very life, for him too the consummation is here—this is the connection. But by what is the distinction among the three stream-enterers made? The seven-times-at-most is made solely by the faculties associated with the first path. The other two are made by the insight faculties that have been set in motion for the sake of the higher paths. Among them, the seven-times-at-most is the mildest of all. The clan-to-clan is sharper than that. He is of five kinds: with six existences, five existences, four existences, three existences, or two existences. Among these, the one with five existences is sharp. The others should be understood as progressively sharper. The one-seeder, however, with one existence, is the sharpest of all. Here, the seven-times-at-most is the mildest of all because he is accomplished solely by the power of the first path. The other two, having naturally stood in the state of a seven-times-at-most, establish the work of insight for the sake of the higher paths. Then their faculties again attain distinction; they become sharp. Therefore they are called sharper than the seven-times-at-most. “Or less than seven times”: this is said with reference to the clan-to-clan and the one-seeder. “Insight into the three higher paths determines”: this is said with reference to the two higher stream-enterers. But it should be understood that the seven-times-at-most is determined only by the first path. For he alone is mentioned in his own nature in the summary text: “Having developed the path of stream-entry, through the abandoning of view and doubt, he has abandoned journeying to the planes of misery and is called a stream-enterer who is at most a seven-times-returner.” But the other two are mentioned in the Pāḷi only in the sections on the analysis of the stream-enterer person. “But those”: those persons who are stream-enterers. In the verse, “seven from here” means seven rounds of transmigrating in this human world. “Seven from there” means seven in that deva world. In the Aṅguttara text, “by that confidence of mind”: confidence of mind arises in the qualities of the Teacher, who is capable of making the great thousand-world-system know by his voice. By that confidence of mind. “By that method”: if he transmigrates only among the devas, having taken seven spontaneous rebirth-linkings, he will attain final Nibbāna right there. If he transmigrates only among humans, having taken seven womb-born rebirth-linkings, he will attain final Nibbāna right here. The meaning is: by the method taught, making fourteen by way of exposition. By saying, “That should be investigated,” the subcommentary teacher shows that he himself prefers only the fourteen rebirth-linkings. Now, rejecting that doctrine of fourteen rebirth-linkings, he says, “But in the Vibhaṅga,” etc. “In the Vibhaṅga”: in the Ñāṇavibhaṅga of the Abhidhamma. There is no standing ground for it, thus “it is not a standing ground” (aṭṭhānaṃ). “Standing ground” means root cause. There is no opportunity for it, thus “it is not an opportunity” (anavakāso). “Opportunity” means condition-cause. “That”: this refers to the action. That it should be generated—that generation is not a standing ground. That generated state is not an opportunity—this is the connection. “Of the formational consciousness”: of the wholesome and unwholesome kamma-consciousness that generates rebirth-linking in the kāmabhava beyond seven existences. “With the cessation”: with the cessation right at the moment of the path of stream-entry. The connection is “they cease.” “Name-and-form”: whatever states of name-and-form would arise. These states of name-and-form cease here, at this moment of the cessation of the formational consciousness—this is the connection. “By the method just as stated”: by the method of the type stated as “by that method.” “Of the delusion standing together with them”: of the delusion that stands together in one mind with that lust and that hate. Not of the delusion associated with view and doubt, as that is abandoned right at the first path. Nor of the delusion associated with a mind accompanied by restlessness, as that is to be abandoned right at the fourth path. Lust, hate, and delusion that are arising. “In what is righteous”: in what has arisen righteously, justly. “Since”: for which reason. The meaning is: for a strong reason. “Of them”: of the stream-enterers. “By way of effacement”: by way of thoroughly scraping away the thick side, the coarse part. Spontaneous arising is an arising that occurs having transgressed, having gone beyond the time it occurred previously. Even of the lust, hate, and delusion that arise. “Of them too”: even of the once-returners. “Union in the matter of sexual intercourse is accepted”: it is accepted that for once-returners there is union of husband and wife in the act of sexual intercourse. The elders accept only the spontaneous arising, they do not accept the weakness of the obsession. They say that sons and daughters of once-returners are also seen. “Rejected in the Great Commentary”: it is rejected, saying it is merely the elder's wishful thinking. All this is stated in the Aṭṭhasālinī. “In the Book of Sixes”: in the Book of Sixes of the Aṅguttara Nikāya. “In the story of Migasālā”: in the story of the female lay follower named Migasālā. Some, seeing this story, do not approve of the doctrine of the Great Commentary; they approve of the doctrine of the Elder Mahāsīva. “Of one who is not celibate”: of one not abstaining from sexual intercourse. “Once-returnership was declared”: when he passed away, that brahmin, having attained the state of a once-returner here, was reborn in the Tusita host. Thus the once-returnership of his that was declared by the Blessed One. “By way of attainment”: by way of gaining the state of a once-returner. The intention is not that it is by way of attainment while one is not celibate. For even at the time of death, the attainment of the higher path and fruit together with the undertaking of the training rules is not difficult for a noble disciple of sharp wisdom. By this, the approval of the doctrine of certain elders is rejected. “Having come to this world only once”: by this, since going from here to the next world and then coming back here again is established, this person is established as being at most twice in the kāma world by pure path-determination. How? Having attained here, he is reborn there and attains final Nibbāna here; or having attained there, he is reborn here and attains final Nibbāna there. It is understood that the remaining four are established by insight-determination. Which four? (1) Having attained here, he attains final Nibbāna here. (2) Having attained there, he attains final Nibbāna there. (3) Having attained here, he attains final Nibbāna there. (4) Having attained there, he attains final Nibbāna here. Here, among the three stream-enterers, only the seven-times-at-most is established by path-determination. The other two stream-enterers are established by insight-determination. Among the six once-returners, only two are established by path-determination. The remaining four are established by insight-determination. Among them, there is no mixture in the case of the stream-enterers and once-returners established by the path. But there is a mixture in the case of those established by insight. It should be understood that since there is no contradiction in meaning, there is no fault in a mixture that is merely a matter of designation. “Having come” (āgantvā): this is said by way of the reading, meaning “coming.” But the reading āgantā (“one who comes”) is more appropriate. The meaning is: being one with the habit of coming, with the nature of coming, he is called a once-returner. “Not coming back to this state”: here too this is the method. The state of an Arahant is Arahantship. The path to Arahantship. Those who cause the failure of an offering are those who make it of little fruit and little benefit. Those who cause its success are those who make it of great fruit and great benefit. The qualities such as the aggregate of virtue are the qualities of the aggregate of virtue, the aggregate of concentration, the aggregate of wisdom, the aggregate of liberation, and the aggregate of the knowledge and vision of liberation. “Among those worthy of offerings”: among persons worthy of offerings. “Yoke” (dhuraṃ): this is said for what is primary, the head. Faith is his yoke, thus “one yoked by faith” (saddhādhuro). Similarly, “one yoked by wisdom” (paññādhuro). Why is “one yoked by energy” not taken here? In the Pāḷi it is said, “One led by faith develops the path,” and “One led by wisdom develops the path.” But it is not said, “One led by energy develops the path.” Therefore it is not taken. But why is it not said, “One led by energy develops the path”? It is said: For one developing the path, in the beginning the task of abandoning view and doubt is great. Why? Because they are the root of the planes of misery. Here, faith and doubt are two direct opposites. In whatever object faith settles, in that there is no doubt. Where doubt settles, in that there is no faith. Similarly, wisdom and view are direct opposites. Where there is wisdom, there is no view. Where there is view, there is no wisdom. Moreover, faith certainly demolishes view in its own domain. As for wisdom demolishing doubt, there is nothing to be said. Therefore, one who has commenced insight, by mere perfect confidence in impermanence, etc., abandons view and doubt, and having become more perfectly confident, attains the state of a faith-follower and the state of one liberated by faith. Having made impermanence, etc., fit for contemplation by wisdom, and having seen more perfectly, one attains the state of a Dhamma-follower and the state of one who is view-attained and liberated by wisdom. Energy, however, is not even an opponent of view and doubt. On the contrary, it is their ally and also what bears the yoke. For energy has the characteristic of exertion. It exerts faith, it exerts wisdom, it exerts view, and it even exerts doubt. How then could it, by its own nature, be able to abandon view and doubt? Therefore, in this place, “led by energy” and “yoked by energy” are not stated. In the case of the body-witness, however, faith and wisdom are of equal strength. And energy, standing in the position of right striving, enhances both of them. And that person, by the power of both, abandons view, doubt, etc., and attains the state of a body-witness. Or, having produced the eight liberations, he attains the state of one liberated in both ways. But in these two persons, the strength of energy is very evident. Therefore these two should be spoken of as having a predominance of energy, not as “yoked by energy.” The four modes of practice are: painful practice with slow direct knowledge; painful practice with quick direct knowledge; pleasant practice with slow direct knowledge; pleasant practice with quick direct knowledge. The threefold liberation is: the emptiness liberation, the signless liberation, the undirected liberation. “The three who attain Nibbāna in the interval”: here, one who attains the Nibbāna of the defilements in the interval, without reaching the end of the life-span, is called one who attains Nibbāna in the interval (antarāparinibbāyī). He is threefold: one who attains Nibbāna in the first part of the life-span, in the second part, and in the third part. These three are called those who attain Nibbāna in the interval. One who attains Nibbāna upon landing (upahaccaparinibbāyī) is one who attains Nibbāna at the end of the life-span. His stream of the round faces upwards, thus he is “one bound upstream” (uddhaṃsoto). He will definitely go to the Akaniṭṭha realm, thus he is “one bound for Akaniṭṭha” (akaniṭṭhagāmī). One who attains Nibbāna having done the work of insight with prompting and with exertion is one who attains Nibbāna with prompting (sasaṅkhāraparinibbāyī). One who attains Nibbāna by the work of insight with ease, without prompting, is one who attains Nibbāna without prompting (asaṅkhāraparinibbāyī). “Twelve stream-enterers”: the three kinds of stream-enterers, multiplied by the four modes of practice, become twelve. The twelve once-returners are just as stated before.

එකච්චානං එව අනාගාමි අරහන්තානං එව. ‘‘අජ්ඣොසිතස්සා’’ති අධිඔසිතස්ස. මමෙවිදන්ති නිට්ඨානං කත්වා ඨපිතස්ස. ගිලිත්වා ඨපිතස්සාති වුත්තං හොති. බහලෙන ථූලෙන කාමරාගෙන විමුත්තා බහලරාගවිමුත්තා. ආරුප්පෙසු ච තස්සො අරූපසමාපත්තියො එව අත්ථි. න චතස්සො රූපසමාපත්තියො. තස්මා තත්ථ අනුපුබ්බනිරොධො න ලබ්භති. ‘‘ආදිතො පට්ඨායා’’ති අට්ඨසු සමාපත්තීසු පථමජ්ඣාන සමාපත්තිආදි. තතො පට්ඨාය. අනුපුබ්බනිරොධො නාම [Pg.320] පථමජ්ඣානෙ පටිඝසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤානං නිරොධො. පටිඝසඤ්ඤා නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණසඤ්ඤා. නානත්තසඤ්ඤා නාම කසිණ නිමිත්තතො අඤ්ඤෙසු නානාරම්මණෙසු පවත්තමනොවිඤ්ඤාණ සඤ්ඤා. දුතීයජ්ඣානෙ විතක්ක විචාරානං නිරොධොතිආදිනා අනුපුබ්බ නිරොධො. ‘‘තතො පඤ්චමජ්ඣානං’’ති පඤ්චකනයෙන වුත්තං. අට්ඨසමාපත්ති වචනං පන චතුක්කනයෙන වුත්තං. තදුභයංපි පුග්ගලානුරූපං ලබ්භතියෙව. යුගනන්ධං නාම ද්වන්දබන්ධනං, සමථවිපස්සනානං යුගනන්ධන්ති විග්ගහො. ‘‘සමාපජ්ජන වුට්ඨාන විපස්සනාවසෙනා’’ති එත්ථ වසිභාවපත්තං සමාපජ්ජනඤ්ච වුට්ඨානඤ්ච ගහෙතබ්බං. අත්තනො සරීරා බද්ධෙසු පරික්ඛාරෙසු සමාපත්තිබලෙනෙව අන්තරායාභාවතො විසුං අධිට්ඨාතබ්බ කිච්චං නත්ථීති වුත්තං ‘‘අත්තනො සරීරාබද්ධෙ පරික්ඛාරෙ ඨපෙත්වා’’ති. ‘‘නානාබද්ධානී’’ති නානාඨානෙහි ආබද්ධානි. නානාඨානෙසු ඨපිතානීති වුත්තං හොති. ‘‘පරිස්සයෙනා’’ති අන්තරායෙන. මාවිනස්සන්තූති වා නානාබද්ධ අවිකොපනං අධිට්ඨාතබ්බං. තදා වුට්ඨහාමීතිවා සඞ්ඝප්පතිමානනං අධිට්ඨාතබ්බං. එවං සත්ථුපක්කොසනංපි. ‘‘අද්ධානපරිච්ඡෙදො’’ති අත්තනො ජීවිතකාලස්ස උපපරික්ඛණං. මරණඤ්හි නාම සමාපත්තිබලෙනපි පටිබාහිතුං න සක්කාහොති. අන්තො සමාපත්තියඤ්ච මරණෙ සති සබ්‍රහ්මචාරීසු කත්තබ්බවත්තං න කරෙය්‍ය. එතඤ්හි වත්තං යං අරියසාවකානං මරණාසන්නෙ සබ්‍රහ්මචාරීනං වා උපට්ඨාකානං වා අප්පමාදකථානු සාසනිකම්මං. සමාපත්තියං වා අඤ්ඤතිත්ථියානං ගරහා විවජ්ජනත්ථං. එවඤ්හි තෙ ගරහෙය්‍යුං. ගොතමසාවකානං නිරොධසමාපත්ති නාම එකං මරණමුඛං. යං සමාපජ්ජන්තො අසුකො භික්ඛු මරණං ගච්ඡති. අනරිය කම්මං හෙතන්ති.

For some, it is only non-returners and arahants. 'Ajjhositassa' means one who has settled upon it. It refers to one who has established it by making the firm decision, 'This is mine.' It is said, 'having swallowed and established it.' Liberated from strong passion means liberated from gross and thick sensual desire. And for such a one, there are only the formless attainments, not the four form attainments. Therefore, gradual cessation is not obtained there. 'From the beginning' means starting from the first jhāna attainment among the eight attainments. From that point onwards. Gradual cessation means the cessation of the perception of resistance and the perception of diversity in the first jhāna. Perception of resistance means the perception associated with the five consciousnesses. Perception of diversity means the perception of mind-consciousness occurring in various objects other than the kasiṇa sign. In the second jhāna, the cessation of thought and examination, and so on, is gradual cessation. 'Then the fifth jhāna' is stated according to the fivefold system. But the statement about the eight attainments is stated according to the fourfold system. Both are indeed obtained according to the individual. 'Yuganandha' means yoked together, a twin-bonding; the analysis is 'the yoking together of serenity and insight.' 'By way of entering, emerging, and insight': here, entering and emerging over which mastery has been attained should be understood. Regarding one’s requisites bound to the body, because there is no danger to them due to the power of the attainment, there is no need for a separate act of determination. Thus it is said, 'having set aside one’s requisites bound to the body.' 'Variously bound' means bound in various places; that is, placed in various locations. 'Through danger' means through an obstacle. Or one should make a determination not to disturb what is variously bound, thinking, 'Let them not be destroyed.' Or one should make a determination regarding a summons from the Sangha, thinking, 'I will emerge then.' Similarly, a summons from the Teacher. 'Determination of the time-span' means the examination of one's own life-span. For death cannot be warded off even by the power of the attainment. And if death occurs while one is within the attainment, one would not perform the duties that should be done for one's companions in the holy life. For this is the duty: when a noble disciple is near death, the act of instructing with a talk on heedfulness for the companions in the holy life or for the attendants. Or, it is to avoid the censure of those from other sects regarding the attainment. For they might censure thus: 'For the disciples of Gotama, the attainment of cessation is a gateway to death. When such-and-such a bhikkhu enters it, he dies. It is an ignoble deed.'

‘‘යදත්ථං’’ති පටිපත්ති රසස්සාදත්ථං. ‘‘තදත්ථෙ’’ති තස්මිං අත්ථෙ. නිරාමිස සුඛං නාම ආමිසරහිත සුඛං. දුවිධඤ්හි සුඛං සාමිසසුඛඤ්ච නිරාමිසසුඛඤ්ච. තත්ථ යෙ ලොකෙ ඉට්ඨ කන්ත මනාපියා පඤ්චකාමගුණා නාම අත්ථි. තෙ කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බත්තා ආමිසා නාම. යඤ්චසුඛං තෙ ආමිසෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති, තං සාමිසසුඛං නාම. යං ලොකෙ දිබ්බං සුඛං මානුසකං සුඛන්ති මමායන්ති. යඤ්ච අනුභවන්තං [Pg.321] මහාජනං සබ්බානි අපායභය වට්ටභයානි සම්පරිවාරෙන්ති. ඣානසුඛ මග්ගසුඛ ඵලසුඛ නිබ්බානසුඛං පන නිරාමිසසුඛං නාම. යං නෙක්ඛම්මසුඛන්ති ච පවිවෙකසුඛන්ති ච උපසමසුඛන්ති ච සම්බොධිසුඛන්ති ච විමුත්තිසුඛන්ති ච අරියසුඛන්ති ච අනවජ්ජසුඛන්ති ච වුච්චති. යඤ්ච අනුභවන්තං අරියජනං සබ්බානි අපායභය වට්ටභයානි සම්පරිවජ්ජන්ති. ‘‘අස්සාදිතබ්බට්ඨෙනා’’ති කිලෙසපලිබොධෙහි විමුත්තත්තා විපුල ගම්භීර සන්ත පණීතරසත්තා ච අහොසුඛං අහොසුඛන්ති උදාහරන්තෙනපි අස්සාදිතබ්බට්ඨෙනාති.

'For what purpose' means for the purpose of tasting the flavor of the practice. 'For that purpose' means in that sense. Non-sensual happiness is happiness free from sensual pleasure. For happiness is twofold: sensual happiness and non-sensual happiness. Herein, those five cords of sensual pleasure in the world that are wished for, desired, and agreeable are called 'sensual' because they are touched by the defilements. The happiness that arises in dependence on these sensual things is called sensual happiness. This is what people in the world cherish as divine happiness and human happiness. And while the great mass of people experience it, they are surrounded by all the fears of the plane of misery and the fears of the round of existence. But the happiness of jhāna, the happiness of the path, the happiness of fruition, and the happiness of Nibbāna are called non-sensual happiness. It is also called the happiness of renunciation, the happiness of seclusion, the happiness of peace, the happiness of enlightenment, the happiness of liberation, the happiness of the noble ones, and blameless happiness. And while the noble people experience it, they completely avoid all the fears of the plane of misery and the fears of the round of existence. 'In the sense of being fit to be tasted' means: because it is liberated from the obstructions of the defilements and because its taste is vast, profound, peaceful, and sublime, it is fit to be tasted even by one who exclaims, 'Oh, what happiness! Oh, what happiness!'

කම්මට්ඨානසඞ්ගහානුදීපනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Summary of Meditation Subjects is concluded.

නිගමගාථාසු.

Concluding Verses.

262. චරිතබ්බන්ති චාරිත්තං. දසකුසලකම්මපථධම්මජාතං. ‘‘කුලාචාරෙනා’’ති කුලපරම්පරතො ආගතෙන ආචාරෙන. ‘‘ඤාති මිත්ත ධන භොගසම්පත්තියා’’ති හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං. ‘‘විසාලෙ’’ති විපුලෙ. ‘‘තෙනා’’ති තස්සපදස්ස විභත්‍යන්ත දස්සනං. ‘‘සද්ධායා’’ති රතනත්තයෙ අවෙච්චප්පසාදසද්ධාවසෙන. ‘‘අභිවුඩ්ඪානං’’ති හානභාගිය ඨිතිභාගියභාවං අතික්කම්මවිසෙසභාගිය නිබ්බෙධභාගිය භාවපත්තිවසෙන අතිස්සය වුඩ්ඪානං. ‘‘පරිසුද්ධානඤ්චා’’ති අත්තුක්කංසන පරවම්භනාදි දොසෙහි පරිසුද්ධානඤ්ච. නං නං ජනං පාතිරක්ඛතීති නම්පො. දිට්ඨදිට්ඨෙසු මෙත්තාවිහාරීති වුත්තං හොති. ආව්හාතබ්බොති අව්හයො. නාමං. නම්පො ඉති අව්හයො අස්සාති නම්පව්හයොති වචනත්ථො. ‘‘පණිධායා’’ති පත්ථෙත්වාති අත්ථං නිවත්තෙති ‘‘භුසං නිධායා’’තිආදිනා. ‘‘උපාදාය පටිච්චා’’ති තස්ස පදස්ස පරියායදස්සනමෙතං. ‘‘අත්තනො මන්දබුද්ධීනං’’ති පච්චක්ඛෙ ධරමානානන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පච්ඡිම ජනානං වා’’ති. අනුකම්පනං අනුකම්පො. කථං නු ඛො ඉමෙ ජනා අභිධම්මත්ථෙසු සුඛෙන ආජානෙය්‍යුන්ති එවං පවත්තො චිත්තබ්‍යාපාරො. අත්ථතො අනුදයසඞ්ඛාතා කරුණායෙව. තෙනාහ ‘‘අනුදයං [Pg.322] කාරුඤ්ඤං’’ති. ‘‘පත්ථිතං’’ති වා සාධුවතස්ස යං ථෙරො එවරූපං පකරණං කරෙය්‍යාති එවං චිරකාලං පත්ථිතං ආසිංසිතන්ති අත්ථො. ‘‘ඛුද්දසික්ඛාටීකායං’’ති පොරාණටීකං සන්ධාය වුත්තං. සොමවිහාරොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ තස්මිං දීපෙති අධිප්පායො. ගාථායං ‘‘අථා’’ති තස්මිංකාලෙ. ‘‘එත්ථා’’ති එතස්මිං නගරෙ. ‘‘සද්දො’’ති කස්මා රාජා එවරූපං මඞ්ගලහත්ථිං බ්‍රාහ්මණානං අදාසි. නෙතං පතිරූපං යං රඤ්ඤා කතන්ති එවං පවත්තො අමනාපසද්දො. ‘‘භෙරවො’’ති භීරුතාජනකො භයානකො. ‘‘සිවීනං’’ති සිවිරට්ඨවාසීනං. ‘‘රට්ඨවඩ්ඪනෙ’’ති රට්ඨං වඩ්ඪෙතීති රට්ඨවඩ්ඪනො. හත්ථිනාගො. සො හි ලක්ඛණසම්පන්නො ආජානියො හොති. යස්මිං රට්ඨෙ තං අභිමඞ්ගලං කරොන්ති, තස්මිං රට්ඨෙ දෙවො සම්මා වස්සති, නානාභයුපද්දවා තස්මිං නුප්පජ්ජන්තීති ලොකසම්මතො මඞ්ගලහත්ථී හොති. තෙන වුත්තං ‘‘සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪනෙ’’ති. ‘‘විත්ථිණ්ණො’’ති විත්ථාරිතො. අතිවිත්ථාරොති වුත්තං හොති. ධනීයන්ති මහාජනෙහි දට්ඨුං පත්ථීයන්තීති ධඤ්ඤා. මහිද්ධිකා. අධිවසන්ති එත්ථාති අධිවාසො. ධඤ්ඤානං අධිවාසොති සමාසො. අජ්ඣාවසිංසු එත්ථාති අජ්ඣාවුත්ථං. කිත්තිගුණවසෙන උදෙන්ති උග්ගච්ඡන්තීති උදිතා. උදිතානංපි උදිතොති විග්ගහො. තෙනාහ ‘‘නභමජ්ඣෙ’’තිආදිං. සාරජ්ජනං සාරදො. විගතො සාරදො යස්සාති විසාරදො. විසාරදස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. පරියත්තියං වෙසාරජ්ජං පරියත්තිවෙසාරජ්ජං. තෙපිටකපරියත්තියං වෙය්‍යත්තියඤ්ඤාණං. තං ආදි එතිස්සා පඤ්ඤායාති පරියත්තිවෙසාරජ්ජාදි පඤ්ඤා. පාපතො ලජ්ජනසීලාති ලජ්ජිනොති ආහ ‘‘පාපගරහිනො’’ති. පාපං ධම්මං ගරහන්තිආදීනවං කථයන්ති සීලෙනාති පාපගරහිනො. ‘‘අනුස්සරන්තූ’’ති පුනප්පුනං සරන්තු. විසෙසෙන භවන්ති වෙපුල්ලං ගච්ඡන්තීති විභවා. පුඤ්ඤානි ච තානි විභවාචාති පුඤ්ඤවිභවා. විපුලපුඤ්ඤානීති දස්සෙතුං ‘‘විපුලානං’’තිආදිමාහ. අනුත්තරිය ධම්මා නාම දස්සනානුත්තරිය සවනානුත්තරියාදයො. ලොකෙ බහූසු දස්සනෙසු ඉතො උත්තරං අඤ්ඤං දස්සනං නාම නත්ථීති දස්සනානුත්තරියං. රතනත්තයදස්සනං. චතුසච්චදස්සනඤ්ච. රතනත්තයගුණකථාසවනං[Pg.323], ඛන්ධායතන ධාතු සච්චපටිච්චසමුප්පාදකථාසවනඤ්ච සවනානුත්තරියං නාම. තෙසු රතනත්තයාදීසු සද්ධා පටිලාභො ලාභානුත්තරියං නාම. තෙසමෙව පුනප්පුනං සරණං අනුස්සතානුත්තරියං නාම. රතනත්තයෙ චතූහි පච්චයෙහි වා වත්තප්පටිවත්තකරණෙන වා පරිචරණං පාරිචරියානුත්තරියං නාම. බුද්ධපඤ්ඤත්තාසු තීසු සික්ඛාසු සමාදාය සික්ඛනං සික්ඛානුත්තරියං නාම. තාදිසෙ පඤ්ඤාවදාතගුණසොභාදිකෙ ගුණෙ අවස්සං භජන්ති පාපුණන්තීති තාදිසගුණභාගිනො. ‘‘භවිස්සාමා’’ති භවිතුං උස්සාහං කරිස්සාමාති වුත්තං හොති.

262. 'Caritabbanti cārittaṃ' means conduct, practice. It refers to the tenfold wholesome courses of action. 'Kulācārenāti' refers to conduct passed down through family tradition. 'Ñāti mitta dhana bhogasampattiyā' is an instrumental case indicating the cause. 'Visāle' means vast or extensive. 'Tenā' shows the inflectional ending of that word. 'Saddhāyā' refers to faith by way of unwavering confidence in the Triple Gem. 'Abhivuḍḍhānaṃ' means those who have surpassed states of decline and stagnation, attaining states of distinction and penetration, thus being exceedingly developed. 'Parisuddhānañcā' means purified from faults such as self-praise and disparagement of others. 'Naṃ naṃ janaṃ pātirakkhatīti nampo' means 'he protects this and that person'—thus, 'nampo.' It is said, 'dwelling in loving-kindness toward those seen and unseen.' 'Āvhātabboti avhayo' means 'that which should be called' is a name. The meaning of the word 'nampavhayo' is 'he whose name is Nampo.' 'Paṇidhāyā': it rejects the meaning 'having wished' in favor of 'having strongly established,' etc. 'Upādāya paṭiccā' shows a synonym for that term. 'Attano mandabuddhīnaṃ' means 'of one’s own weak understanding'—the intention is of those existing in the present. Therefore, it is also said, 'or of future people.' 'Anukampanaṃ anukampo' means compassion. The mental activity that proceeds thus: 'How indeed might these people easily understand the meanings of the Abhidhamma?' In essence, it is compassion characterized as sympathy. Therefore, it is said, 'sympathy, compassion.' 'Patthitaṃ' means long desired, that is, what was wished and yearned for for a long time by the virtuous one: that the elder might compose such a treatise. 'Khuddasikkhāṭīkāyaṃ' refers to an ancient subcommentary. The meaning is that it was known as Somavihāra in that island. In the verse, 'athā' means 'at that time.' 'Etthā' means 'in this city.' 'Saddo' refers to the unpleasant sound that arose, questioning: 'Why did the king give such an auspicious elephant to the brahmins? This is not proper for a king to do.' 'Bheravo' means terrifying, causing fear. 'Sivīnaṃ' refers to the inhabitants of the Sivi kingdom. 'Raṭṭhavaḍḍhane' means 'one who increases the kingdom,' referring to a great elephant. For it is a noble elephant endowed with auspicious marks. In whichever kingdom such an auspicious elephant is honored, in that kingdom the rains fall timely, and various dangers do not arise. Thus, it is regarded in the world as an auspicious elephant. Hence, it is said, 'sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane' (for the Sīvīs, the increaser of the kingdom). 'Vitthiṇṇo' means extensively explained; it is said to be very extensive. 'Dhaññā' (fortunate) means those who are desired to be seen by the great populace. 'Mahiddhikā' means very powerful. 'Adhivasanti etthāti adhivāso' means 'they dwell here'—thus, 'adhivāso' (dwelling). 'Dhaññānaṃ adhivāsoti samāso' is a compound meaning 'the dwelling of the fortunate ones.' 'Ajjhāvasiṃsu etthāti ajjhāvutthaṃ' means 'they lived here'—thus, 'ajjhāvutthaṃ' (inhabited). 'Kittiguṇavasena udenti uggacchantīti uditā' means 'they rise and ascend by way of fame and virtue'—thus, 'uditā' (risen). 'Uditānaṃpi uditoti' is the analysis of the phrase 'risen even among the risen.' Therefore, it is said, 'nabhamajjhe' (in the middle of the sky) and so on. 'Sārajjanaṃ sārado' means agitation. 'Vigato sārado yassāti visārado' means 'one from whom agitation has departed'—thus, 'visārado' (fearless). 'Visāradassa bhāvo vesārajjaṃ' means 'the state of being fearless'—thus, 'vesārajjaṃ' (fearlessness). 'Pariyattiyaṃ vesārajjaṃ pariyattivesārajjaṃ' means 'fearlessness in the scriptures.' 'Tepiṭakapariyattiyaṃ veyyattiyaññāṇaṃ' means knowledge of proficiency in the Tipiṭaka texts. 'Taṃ ādi etissā paññāyāti pariyattivesārajjādi paññā' means 'that is the beginning of this wisdom,' thus 'wisdom beginning with mastery of the texts, etc.' 'Pāpato lajjanasīlāti lajjinoti āha pāpagarahino' means 'they are by nature ashamed of evil'—thus, 'lajjino' (conscientious), and therefore called 'pāpagarahino' (censurers of evil). 'Pāpaṃ dhammaṃ garahantiādīnavaṃ kathayanti sīlenāti pāpagarahino' means 'they censure evil qualities and speak of their dangers by their conduct'—thus, 'pāpagarahino.' 'Anussarantū' means 'let them recollect again and again.' 'Visesena bhavanti vepullaṃ gacchantīti vibhavā' means 'they become especially abundant and go to fullness'—thus, 'vibhavā' (abundances). 'Puññāni ca tāni vibhavācāti puññavibhavā' means 'those merits are also abundances'—thus, 'puññavibhavā' (abundant merits). To show that they are abundant merits, it is said 'vipulānaṃ' (of the abundant) and so on. The unsurpassable things are dassanānuttariya (unsurpassable seeing), savanānuttariya (unsurpassable hearing), and so on. 'Loke bahūsu dassanesu ito uttaraṃ aññaṃ dassanaṃ nāma natthīti dassanānuttariyaṃ' means 'among the many things seen in the world, there is nothing superior to this seeing'—thus, the unsurpassable seeing. This includes seeing the Triple Gem and the Four Noble Truths. 'Ratanattayaguṇakathāsavanaṃ, khandhāyatana dhātu saccapaṭiccasamuppādakathāsavanañca savanānuttariyaṃ nāma' means 'hearing the praises of the Triple Gem and the teachings on aggregates, sense bases, elements, truths, and dependent origination is called the unsurpassable hearing.' 'Tesu ratanattayādīsu saddhā paṭilābho lābhānuttariyaṃ nāma' means 'gaining faith in the Triple Gem, etc., is called the unsurpassable gain.' 'Tesameva punappunaṃ saraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma' means 'repeated recollection of these is called the unsurpassable recollection.' 'Ratanattaye catūhi paccayehi vā vattappaṭivattakaraṇena vā paricaraṇaṃ pāricariyānuttariyaṃ nāma' means 'serving the Triple Gem with the four requisites or by performing proper and reciprocal duties is called the unsurpassable service.' 'Buddhapaññattāsu tīsu sikkhāsu samādāya sikkhanaṃ sikkhānuttariyaṃ nāma' means 'undertaking the training in the threefold training prescribed by the Buddha is called the unsurpassable training.' Because they inevitably attend to and attain such qualities as purified wisdom and splendor, they are called 'tādisaguṇabhāgino' (partakers of such qualities). 'Bhavissāmā' means 'we shall become,' which expresses the resolve to strive.

දීපනියා නිගමගාථාසු.

In the concluding verses of the Dīpanī.

‘‘බස්හ්‍යුසුඤ්ඤචම්මෙකම්හී’’ති එත්ථ ‘‘බස්හ්‍යූ’’ති අට්ඨසඞ්ඛ්‍යාය සඞ්කෙත වචනං. ‘‘චම්මං’’ති ද්විසඞ්ඛ්‍යාය. එකඤ්ච දුකඤ්ච සුඤ්ඤඤ්ච අට්ඨචාති ගණනක්කමො. සහස්ස ද්විසත අට්ඨසඞ්ඛාතෙ සාකෙති අත්ථො. එසනයො පරතො ‘‘නවපඤ්ච චම්මෙකම්හී’’ති පදෙපි. ගාථාවණ්ණනාසු. නගරති න චවතීති නගරං. ථාවරියන්ති වුත්තං හොති. ‘‘රඤ්ජෙතී’’ති රමෙති. ඛෙමසුභික්ඛතාදිගුණෙහි අනාගතෙ ජනෙ ගමාපෙති, ආගතෙ අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න දෙතීති වුත්තං හොති. රොහිතමිගා නාම සුවණ්ණවණ්ණමිගා. ‘‘සාකෙ’’ති සාකනාමෙන රඤ්ඤා පුන සඞ්ඛතත්තා ඉමං කලියුගං සාකන්ති වුච්චති. යං එතරහි සාක්‍රරාජන්තිපි වොහරන්ති. සාකරාජා ච නාම උත්තරාපථෙසු එකො ගන්ධාරරාජා. යං ජෙට්ඨකං කත්වා භින්නලද්ධිකා වජ්ජීභික්ඛූ ඉමං ධම්ම විනයං මහාසඞ්ඝීකං නාම සඞ්ගහං ආරොපෙන්ති. සො ච ධම්මවිනයසඞ්ගහො උත්තරාපථෙසු වත්තති. වෙසාලියං යසත්ථෙර සඞ්ගහො පන දක්ඛිණාපථෙසූති. චත්තාරියුගානි නාම ලොකෙ පඤ්ඤපෙන්ති සත්‍යයුගං, ද්වාපරයුගං, තෙත්‍රයුගං, කලියුග,න්ති. යුගන්ති ච ආයුපරිමාණං වුච්චති. ඉදානිපන කලියුගං වත්තති. තෙන වුත්තං ‘‘සාකෙති කලියුගෙ’’ති. පාපයුගෙති අත්ථො. ‘‘ල තී’’ති සාලික්ඛෙත්තානං සොධනට්ඨානත්තා එවං ම්‍රම්මදෙසවොහාරෙන ලද්ධනාමං [Pg.324] අරඤ්ඤං. තං පන මුංර්වානගරස්ස එසන්නෙ පඤ්චධනුසතිකෙ පදෙසෙ ජාතං. ‘‘විස්සුතෙ’’ති විසෙසෙන කිත්තිතෙ. සාරඤ්ච අසාරඤ්ච විවෙචෙන්ති විචාරෙත්වා ජානන්තිසීලෙනාති සාරාසාර විවෙකිනොති වචනත්ථොති.

Here, ‘bashyū’ is a term denoting the number eight. ‘Cammaṃ’ denotes the number two. One, two, zero, and eight—this is the order of counting. The meaning is: in the Sāka year 1208. This method applies similarly to the phrase ‘navapañca cammekamhī’ later on. In the commentary on the verses: ‘Nagara’ (city) means ‘that which does not move.’ Thus, it is said to be stable. ‘Rañjetī’ means to delight. It is said that by qualities such as security and abundance, it causes people who have not yet come to arrive, and does not allow those who have come to go elsewhere. Rohitamigā are deer of golden color. ‘Sāka’ refers to this Kaliyuga, so called because it was re-established by a king named Sāka. It is also currently referred to as the Sākarāja. The Sākarāja was indeed a king of Gandhāra in the northern regions. Making him their chief, the Vajjian monks of a different persuasion attribute this Dhamma and Vinaya to a collection called the Mahāsaṅghika. And that collection of Dhamma and Vinaya prevails in the northern regions, while the compilation by the elder Yasa in Vesālī is followed in the southern regions. Four ages are designated in the world: Satyayuga, Dvāparayuga, Tretāyuga, and Kaliyuga. And ‘yuga’ is said to be a measure of lifespan. Currently, however, the Kaliyuga is in progress. Therefore, it is said, ‘Sāka in the Kaliyuga,’ meaning the age of demerit. ‘La tī’ refers to a wilderness that has gained its name in the dialect of the Mramma region, being a place for clearing rice fields. That, however, is located near the city of Muṃrvāna, in a place five hundred dhanus away. ‘Vissute’ means especially renowned. ‘Sārāsāra vivekin’ means those who discern and know by careful consideration what is essential and what is non-essential.

ඉති පරමත්ථදීපනියා අනුදීපනා නිට්ඨිතා.

Thus ends the supplementary exposition to the Paramatthadīpanī.

1. පරමත්ථදීපනී නාම, යෙන ථෙරෙන සා කතා.

1. The one named Paramatthadīpanī, which was made by that elder.

තෙනෙවෙ සා කතා හොති, අයං තස්සානු දීපනී.

By him indeed was it made; this is its supplementary exposition.

2. අට්ඨසත්තද්වයෙකම්හි, සාකෙ සා ජෙට්ඨමාසකෙ.

2. In the Sāka year one thousand two hundred and seventy-eight, in the month of Jeṭṭha.

කාළෙ නවමියං දිවා, මජ්ඣන්හිකෙ නිට්ඨං ගතා.

On the ninth day of the dark fortnight, at midday, it was completed.

අනුදීපනී නිට්ඨිතා.

The supplementary exposition is completed.