နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အနုဒီပနီပါဌ

අනුදීපනී පාඨය

၁. စိတ္တသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

1. චිත්තසංග්‍රහ අනුදීපනාව

အနန္တညာဏံ [Pg.1] နတွာန, လောကာလောကကရံ ဇိနံ;

ကရိဿာမိ ပရမတ္ထ-ဒီပနိယာ နုဒီပနိံ.

අනන්ත වූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ද, ලෝකයාට ආලෝකය ලබා දෙන්නා වූ ද ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට නමස්කාර කොට, 'පරමත්ථ දීපනියට' අතිරේක විවරණයක් වූ මෙම 'අනුදීපනිය' සිදු කරන්නෙමි.

[တတ္ထ, လောကာလောကကရန္တိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုယံ စတုဿစ္စဓမ္မဒေသနာလောကကာရကံ. ပရမတ္ထဒီပနီတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒုဝိဓော ပဓာနတ္ထောစ ပရိယာယတ္ထောစ. တတ္ထ ပဓာနတ္ထော ပရမတ္ထောနာမ, ပဓာနတ္ထောတိစ ပဒဝါကျာနံ မုချတ္ထော ဥဇုကတ္ထော. ပရိယာယတ္ထောပိ ကောစိ, ယုတ္တရူပေါ အတ္ထော ပရမတ္ထော ယေဝ. ပရမတ္ထံဒီပေတိပကာသေတီတိပရမတ္ထဒီပနီ]. တံပရ မတ္ထဒီပနိံကရောန္တောအာစရိယော ပထမံတာဝ ဗုဒ္ဓဿဘဂဝတော ပဏာမံကရောတိ ‘‘ဥဒယာယဿာ’’တိအာဒိနာ.

[එහි 'ලෝකාලෝකකර' යනු දසදහසක් ලෝකධාතුවෙහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්ම දේශනා නමැති ආලෝකය පතුරුවන්නා වූ යන්නයි. 'පරමත්ථ දීපනී' යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රධාන අර්ථය සහ පරියාය අර්ථය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රධාන අර්ථය 'පරමාර්ථය' නම් වේ. ප්‍රධාන අර්ථය යනු පද සහ වාක්‍යයන්හි මුඛ්‍ය වූ ද ඍජු වූ ද අර්ථයයි. යම් කිසි පරියාය අර්ථයක් ඇත්නම්, එය ද යුක්ති සහගත බැවින් පරමාර්ථයම වේ. පරමාර්ථ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන (පැහැදිලි කරන) බැවින් 'පරමත්ථ දීපනී' නම් වේ]. ඒ පරමත්ථ දීපනිය සිදු කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා ප්‍රථමයෙන්ම 'උදයායස්සා' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාරය සිදු කරයි.

တတ္ထ ‘‘ဥဒယာ’’တိ ဥဒယတောဥဂ္ဂမနတော. ‘‘ယဿာ’’တိ ယဿ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓမဟာသူရဿ. ‘‘ဧကဿာ’’တိ အဒုတီယဿ, အသဒိ သဿဝါ[Pg.2]. ‘‘သဒ္ဓမ္မရံသိဇာလိနော’’တိ ဧတ္ထသဒ္ဓမ္မောတိသတ္ထုသာ သနဓမ္မောဝုစ္စတိ. တတ္ထစ စတုရာသီတိသဟဿဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ခါတော ဒေသနာသဒ္ဓမ္မောဣဓာဓိပ္ပေတော. သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတံရံသိဇာလံအဿ အတ္ထီတိ သဒ္ဓမ္မရံသိဇာလီ. တဿသဒ္ဓမ္မရံသိဇာလိနော. ‘‘ပဗုဇ္ဈိံသူ’’တိ ဝိကသိံသု, စတုဿစ္စညာဏဝိကာသံတညာဏသမ္ဖုလ္လံ ပါပုဏိံသု. ‘‘ဇနမ္ဗုဇာ’’တိ ဇနသင်္ခါတာအမ္ဗုဇာ. တတ္ထဇနာနာမ ဣဓဗောဓနေယျသတ္တာ အဓိပ္ပေတာ, ယေသဗ္ဗညုဒေသနံ သုတွာ စတုဿစ္စ ဓမ္မံ ဗုဇ္ဈိဿန္တိ. အမ္ဗုဇာတိပဒုမာ. ‘‘ဇာတိက္ခေတ္တေမဟာသရေတိ’’ ဇာတိက္ခေတ္တ သင်္ခါတေ ဇနမ္ဗုဇမဟာသရေ. တတ္ထ ဇာတိက္ခေတ္တံ နာမဒသသဟဿ စက္ကဝါဠံ, ယံ ဧကံ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ယတ္ထ စ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ဗုဒ္ဓဘာဝတ္ထာယ ပထမမဟာဘိနီဟာရကာလာဒီသု ဧကပ္ပဟာရေနပထဝိကမ္ပနာဒီနိပဝတ္တန္တိ. ယတ္ထစဝသန္တာဒေဝဗြဟ္မာနော ဗုဒ္ဓပရိသာဟောန္တိ. ဇာတိက္ခေတ္တေမဟာသရေယဿ ဧကဿ သဒ္ဓမ္မရံသိဇာလိနော မဟာသူရဿ ဥဒယာ တသ္မိံ ဇာတိက္ခေတ္တေ မဟာသရေ ဇနမ္ဗုဇာပဗုဇ္ဈိံသူတိယောဇနာ.

එහි 'උදයා' යනු උදාවීමෙන් හෙවත් පැනනැඟීමෙනි. 'යස්ස' යනු යම් සර්වඥ බුද්ධ නමැති මහා සූර්යයාගේ ද යන්නයි. 'ඒකස්ස' යනු අසදෘශ වූ හෙවත් අද්විතීය වූ යන්නයි. 'සද්ධම්ම රංසිජාලිනෝ' යන්නෙහි 'සද්ධර්මය' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසන ධර්මයයි. එහිදී අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධ සංඛ්‍යාත දේශනා සද්ධර්මය මෙහි අදහස් කෙරේ. සද්ධර්ම නමැති රශ්මි ජාලයක් ඇත්තේ යම් සූර්යයෙකුට ද, ඔහු 'සද්ධම්ම රංසිජාලී' නම් වේ. ඒ සද්ධර්ම රශ්මි මාලාවන් ඇති (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) යන්නයි. 'පබුජ්ඣිංසු' යනු පිබිදුණාහ හෙවත් විකසිත වූහ යන්නයි, එනම් චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානය නමැති පිබිදීමට පත් වූහ යන්නයි. 'ජනම්බුජා' යනු ජනයා නමැති පද්මයන් ය. මෙහි 'ජනයා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාව ශ්‍රවණය කොට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සුදුසු වූ බෝධනේය සත්ත්වයෝ ය. 'අම්බුජ' යනු පද්මයෝ ය. 'ජාතික්ඛෙත්තෙ මහාසරේ' යනු ජාතික්ෂේත්‍රය නමැති ජන-පද්මයන්ගෙන් පිරුණු මහා විලෙහි යන්නයි. එහි 'ජාතික්ෂේත්‍රය' යනු එක් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයක් ලෙස සැලකෙන දසදහසක් සක්වළයි. මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා බුදු වීම පිණිස සිදු කරන ප්‍රථම මහා අභිනීහාර කාලයන්හිදී එකවර පොළොව කම්පාවීම ආදිය සිදු වන්නේ මෙහිය. එහි වසන්නා වූ දේව බ්‍රහ්මයෝ බුද්ධ පිරිස වෙති. ජාතික්ෂේත්‍ර නමැති මහා විලෙහි, අසදෘශ වූ සද්ධර්ම රශ්මි මාලාවන් ඇති යම් මහා සූර්යයෙකුගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) උදාවීම නිසා එම ජාතික්ෂේත්‍ර මහා විලෙහි ජන නමැති පද්මයෝ පිබිදුණාහුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

‘‘တံ မဟာသူရ’’န္တိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓမဟာသူရိယမဏ္ဍလံ. ဇနမ္ဗုဇ သန္တာနေသုပဝတ္တံ မဟန္တံ မောဟတမံနူဒတိ အပနေတိ, သဒ္ဓမ္မရံသိဇာလံ ဝိဿဇ္ဇန္တော အန္တရဓာပေတီတိ မဟာမောဟတမောနုဒေါ. တံ ‘‘မဟာမောဟတမောနုဒံ’’.

'තං මහාසූරං' යනු ඒ සර්වඥ බුද්ධ නමැති මහා සූර්ය මණ්ඩලයයි. ජන නමැති පද්මයන්ගේ සන්තානවල පවත්නා වූ මහත් වූ මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරයි ද, සද්ධර්ම රශ්මි ජාලය විහිදුවමින් එය අතුරුදන් කරවයි ද, එහෙයින් 'මහා මෝහ තමෝනුද' නම් වේ. ඒ මහා මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ (නමස්කාර කරමි).

ဧဝံ ဗုဒ္ဓဿပဏာမံ ကတွာ အတ္တနာ ဣစ္ဆိတံ ပဏာမပ္ပယောဇနံ ပရိဏာမေန္တော ‘‘သဉ္ဇာတ’’န္တိအာဒိမာဟ. ‘‘သောမဟာသူရောမယှံ ဟဒယေ သဉ္ဇာတံ တမောခန္ဓံ ပနူဒတ’’န္တိယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘သဉ္ဇာတ’’န္တိ သုဋ္ဌုဇာတံ, အနမတဂ္ဂေသံသာရေ ဒဠှံ ပဝတ္တန္တိ အတ္ထော. ‘‘တမောခန္ဓ’’န္တိ မဟာမောဟတမောခန္ဓံ. သဗ္ဗကိလေသတမောခန္ဓံ ဝါ. အန္တရာယကရာနိ ဥပဝီဠကောပဃာတကကမ္မာနိပိ တမောခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာနိ ဧဝ. တထာ ရောဂါဒယော အန္တရာယ ဓမ္မာပိ တမောဇာတိကာဧဝတမောတမပရာယနောတိအာဒီသု. ‘‘ပနူဒတ’’န္တိ ပနူဒတု, အပနေတု, အန္တရဓာပေတု.

මෙසේ බුද්ධ නමස්කාරය කොට තමා අපේක්ෂිත නමස්කාර ප්‍රයෝජනය මෙහෙයවමින් 'සඤ්ජාතං' යනාදිය පැවසීය. 'ඒ මහා සූර්යයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මාගේ හදවතෙහි උපන්නා වූ අන්ධකාර සමූහය දුරු කෙරේවා' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'සඤ්ජාත' යනු මනාව උපන්නා වූ හෙවත් අනාදිමත් සංසාරයෙහි තදින් පවත්නා වූ යන අර්ථයයි. 'තමොක්ඛන්ධ' යනු මහා මෝහ අන්ධකාර සමූහයයි, නැතහොත් සියලු කෙලෙස් අන්ධකාර සමූහයයි. අන්තරායකර වූ, පීඩාකාරී වූ සහ විපාක නසන සුලු කර්මයන් ද මෙම අන්ධකාර සමූහයටම ඇතුළත් වේ. එමෙන්ම රෝගාදී අන්තරායකර ධර්මයන් ද 'අඳුරෙන් අඳුරට යන්නා වූ' යනාදී දේශනාවල පරිදි අන්ධකාර ස්වභාවයටම අයත් වේ. 'පනූදත' යනු දුරු කෙරේවා, ඉවත් කෙරේවා, අතුරුදන් කෙරේවා යන්නයි.

ဧဝံ သပ္ပယောဇနံ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ သနိဒါနံ ဂန္ထပ္ပဋိညံ ကရောန္တော ‘‘ပေါရာဏကေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိဒါနံ နာမ ဂန္ထပ္ပဋိညာယ [Pg.3] အာသန္နကာရဏံ. ကတဓံပနတန္တိ, သာရတ္ထာဘိမာနီနံ ယာစနဉ္စသင်္ဂဟဿဝိပုလတ္ထတာ စ.

මෙසේ ප්‍රයෝජන සහිත නමස්කාරය කොට දැන් නිදානය (හේතුව) සහිතව ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමේ ප්‍රතිඥාව කරමින් 'පොරාණකේහි' යනාදිය පැවසීය. එහි 'නිදානය' යනු ග්‍රන්ථ ප්‍රතිඥාවට ආසන්න හේතුවයි. එය කවරක් ද යත්, සාරවත් අර්ථයන්හි අභිමානය ඇත්තවුන්ගේ ආරාධනය සහ මෙම සංග්‍රහයෙහි (ග්‍රන්ථයෙහි) ඇති විපුල බවයි.

တတ္ထ ဒွီဟိ ဂါထာဟိ သကာရဏံ ယာစနံ ဒဿေတိ. ပုန ဒွီဟိ ဂါထာဟိ သဥပမံဝိပုလတ္ထတံဒဿေတိ. ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ ဂန္ထပ္ပကာရ ဂန္ထဂုဏေဟိ သဟဂန္ထပ္ပဋိညံ ဒဿေတိ. တတ္ထ အာဒိဂါထာယံ ‘‘အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟေ ပေါရာဏကေဟိ ဝိညူဟိ ဝဏ္ဏိတာ ဗဟူဝဏ္ဏနာ ဣဓလောကမှိဒိဿန္တီ’’တိ ယောဇနာ. ‘‘ဝဏ္ဏနာ’’တိ ပေါရာဏဋီကာယော ဝုစ္စန္တိ. ဧဝဉ္စသတိ ကသ္မာ အဘိနဝံ ဝဏ္ဏနံ ယာစန္တီတိ. ‘‘ယေ သာရတ္ထာဘိမာနိနော, တေ တာဟိဗဟူဟိ ပေါရာဏဝဏ္ဏနာဟိတုဋ္ဌိံ နဝိန္ဒန္တိ. တသ္မာ တံ ယာစန္တီ’’တိယောဇနာ. ဧတေန အပ္ပသာရတ္ထာ ဧဝ တာပေါရာဏဝဏ္ဏနာယောတိပိ ဒီပေတိယေဝ. တတ္ထ ‘‘တုဋ္ဌိ’’န္တိ သန္တုဋ္ဌိံ. နဝိန္ဒန္တိနပဋိလဘန္တိ. ‘‘ယေ’’တိယေဇနာ.

එහි ගාථා දෙකකින් හේතු සහිත ආරාධනය දක්වයි. නැවත ගාථා දෙකකින් උපමා සහිතව අර්ථයන්ගේ විපුල බව දක්වයි. 'තස්මා' යනාදියෙන් ග්‍රන්ථ ප්‍රකාරය සහ ග්‍රන්ථ ගුණයන් සමඟ ග්‍රන්ථ ප්‍රතිඥාව දක්වයි. එහි පළමු ගාථාවෙහි 'අභිධර්මත්ත සංග්‍රහයෙහි පුරාණ විද්වතුන් විසින් කරන ලද බොහෝ වර්ණනා (අටුවා/ටීකා) මෙලොව දක්නට ලැබේ' යනු සම්බන්ධයයි. 'වර්ණනා' යනු පුරාණ ටීකාවන් ය. එසේ තිබියදී කුමකට අලුත් වර්ණනාවක් ඉල්ලා සිටින්නේද යත්; 'යම් සාරවත් අර්ථයන්හි අභිමානය ඇත්තෝ වෙත් ද, ඔවුහු ඒ බොහෝ වූ පුරාණ වර්ණනාවලින් සතුටට පත් නොවෙති. එබැවින් ඔවුහු මෙයට ආරාධනා කරති' යනු සම්බන්ධයයි. මෙයින් ඒ පුරාණ වර්ණනාවන්හි සාරවත් අර්ථයන් අල්ප බව ද හඟවයි. එහි 'තුට්ඨිං' යනු සතුටයි. 'න වින්දන්ති' යනු නොලබති. 'යේ' යනු යම් ජනයෝ යන්නයි.

သာရတ္ထမေဝ အဘိမာနေန္တိ, ဝိသေသေန နန္ဒန္တိသီလေနာတိ သာရတ္ထာဘိမာနိနော. တေနဝိန္ဒန္တီတိပုရိမေနသမ္ဗန္ဓော. ပုန ‘‘တေ’’တိ တာဟိ တုဋ္ဌိံ အဝိန္ဒန္တာ တေဇနာ. ‘‘မ’’န္တိ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ‘‘သင်္ဂမ္မာ’’တိ သမာဂန္တွာ. ယသ္မာ ပရမတ္ထဿဒီပနံ ယာစန္တိ, တသ္မာ ဣမိဿာဋီကာယ ‘‘ပရမတ္ထဒီပနီ’’တိ နာမံပိ သိဒ္ဓံဟောတိ. ‘‘မဟဏ္ဏဝေ’’တိ မဟာသမုဒ္ဒေ. ‘‘ရတနာနီ’’တိ သုဝဏ္ဏရဇတာဒီနိ ရတနာနိ. ‘‘ဥဒ္ဓရိတွာ’’တိ ဥဒ္ဓံ အာဟရိတွာ. ‘‘ယထိစ္ဆကံဝီ’’တိယထိစ္ဆိတံပိ. ယတ္တကံ ဣစ္ဆန္တိ, တတ္တကံဝီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဒဇ္ဇေယျုံ’’တိ ဒဒေယျုံ. ကာမံ ဒဒန္တူတိ အတ္ထော. ဧယျာဒိဝစနာနံ အနုမတိ အတ္ထေပဝတ္တနတော. ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာဝဦနတာ’’တိ မဟဏ္ဏဝေရတနာနံ ဦနတာဟာနိတာ နဝတ္တဗ္ဗာဝ. ကသ္မာ, အပရိမာဏ ရတနာဓိဋ္ဌာနတ္တာ မဟာသမုဒ္ဒဿ. ယတော သော သာဂရောတိ ဝုစ္စတိ, သာနံဓနရတနာနံ ဂေဟဂဗ္ဘသဒိသတ္တာသာဂရောတိ ဟိဿ အတ္ထော.

සාරවත් අර්ථයන් කෙරෙහිම ගෞරව කරන, විශේෂයෙන්ම ඒ කෙරෙහි ඇලුම් කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'සාරත්ථාභිමානිනෝ' නම් වෙති. 'න වින්දන්ති' යන්න පෙර පද සමඟ සම්බන්ධ වේ. නැවත 'තේ' යනු එම වර්ණනාවලින් සතුටක් නොලබන ඒ ජනයෝ ය. 'මං' යනු තමන් වහන්සේව (කර්තෘන් වහන්සේව) හඳුන්වයි. 'සංගම්ම' යනු මුණගැසී යන්නයි. යම් හෙයකින් පරමාර්ථයන් පැහැදිලි කර දෙන ලෙස (දීපනය කරන ලෙස) ආරාධනා කරන්නේ ද, එබැවින් මෙම ටීකාවට 'පරමත්ථ දීපනී' යන නාමය ද ලැබෙයි. 'මහණ්ණවේ' යනු මහා සමුද්‍රයෙහි ය. 'රතනානි' යනු රන් රිදී ආදී රත්නයන් ය. 'උද්ධරිත්වා' යනු මතු කර ගෙනවිත් යන්නයි. 'යථිච්ඡකම්පි' යනු කැමති පරිදිම ය. යම් පමණකට කැමති ද, ඒ පමණටම යනු අදහසයි. 'දජ්ජෙය්‍යුං' යනු දෙනු ලබන්නාහුය හෙවත් කැමති පරිදි දෙත්වා යන අර්ථයයි. 'එය්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයන් අනුමත කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවිනි. 'න වත්තබ්බාව ඌනතා' යනු මහා සමුද්‍රයෙහි රත්නයන්ගේ අඩුවක් කිසිසේත් නොකිය යුතුය යන්නයි. ඒ මන්ද යත්, මහා සමුද්‍රය අපරිමාණ රත්නයන්ගේ නිධානය වන බැවිනි. යම් හෙයකින් එය 'සාගර' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, තමා සතු ධන රත්නයන්ට ගබඩාවක් බඳු වන බැවින් 'සාගර' නම් වන බව එහි අර්ථයයි.

‘‘တထေဝေတ္ထာ’’တိ ဧတသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟေတထေဝ. ‘‘ဝိပုလတ္ထာ’’တိ မဟန္တာ အတ္ထာ. ‘‘ရတနူပမာ’’တိ မဟဏ္ဏဝေ ရတနသဒိသာ. ‘‘သတက္ခတ္တုံပီ’’တိ အနေကသတဝါရံပိ. ‘‘ဝဏ္ဏေယျုံ’’တိ ကာမံဝဏ္ဏေန္တု. ‘‘ပရိယာဒိန္နာ’’တိ ပရိတော အနဝသေသတော အာဒိန္နာ ဂဟိတာ. ပရိက္ခီဏာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘နဟေဿရေ’’တိ နဟေဿန္တိ [Pg.4] နဘဝိဿန္တိ. ‘‘တသ္မာ’’တိ ယသ္မာစ ယာစန္တိ, ယသ္မာစ ပရိယာဒိန္နာနဟေဿန္တိ, တသ္မာ. ‘‘တာသုဝဏ္ဏနာသူ’’တိ တာသု ပေါရာဏဋီကာသု. ‘‘ဝဏ္ဏန’’န္တိ အဘိနဝဝဏ္ဏနံ, အဘိနဝဋီကံကရိဿန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကီဒိသံဝဏ္ဏနံ ကရိဿတီတိ အာဟ ‘‘နာနာသာရတ္ထ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ဥတ္တာနပဒဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဥတ္တာနပဒဉ္စ ဥတ္တာနဝါကျဉ္စ. ‘‘နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရ’’န္တိ နာတိသင်္ခေပံနာတိဝိတ္ထာရဉ္စ. မန္ဒာ ဗုဒ္ဓိ ယေသံ တေ မန္ဒဗုဒ္ဓိနော. ‘‘မန္ဒာ’’တိ မုဒုကာ. ‘‘ဗုဒ္ဓီ’’တိ ဉာဏံ. မန္ဒဗုဒ္ဓိနော သောတုဇနေ ပဗောဓေတိ ဝိကာသေတိ, ဉာဏ ဝိကာသံပါပေတီတိ မန္ဒဗုဒ္ဓိပ္ပဗောဓနာ. ‘‘ကရိဿ’’န္တိ ကရိဿာမိ. ‘‘တ’’န္တိ တံဝဏ္ဏနံ. ‘‘ပရမတ္ထေသုပါဋဝတ္ထိနောသုဏန္တူ’’တိ ယောဇနာ. ပဋုနောဘာဝေါပါဋဝံ. ပဋုနောတိ ဗျတ္တဿပဏ္ဍိတဿ. ပါဋဝေန အတ္ထော ယေသံ တေ ပါဋဝတ္ထိနော. ဣတိသဒ္ဒေါ ပရိသမာပနဇောတကော. သော ဟိ ဂန္ထာရဗ္ဘဝိဓာနဿ ဣဓပရိသမာပနံ ပရိနိဋ္ဌာနံ ဉာပေတုံ ဂန္ထာရဗ္ဘဝါကျဿပရိယန္တေ ယောဇိတော. အဝယဝ ဝါကျာနံ ပိယောဇီယတိယေဝ. ဧသနယောသဗ္ဗတ္ထ.

‘‘Tathevetthā’’ යනු මේ අභිධර්මසංග්‍රහයෙහිම යන්නයි. ‘‘Vipulatthā’’ යනු මහත් වූ අර්ථයන්ය. ‘‘Ratanūpamā’’ යනු මහා සාගරයෙහි රත්නයන් වැනි වූ යන්නයි. ‘‘Satakkhattuṃpī’’ යනු සිය දහස් වාරයක් වුවද යන්නයි. ‘‘Vaṇṇeyyuṃ’’ යනු කැමති පරිදි වර්ණනා කරත්වා යන්නයි. ‘‘Pariyādinnā’’ යනු හාත්පසින්ම ඉතිරි නොවී ගනු ලැබූ හෙවත් ක්ෂය වී ගිය බවයි. ‘‘Nahessare’’ යනු නොවන්නේය යන්නයි. ‘‘Tasmā’’ යනු යම් හෙයකින් අයැද සිටිත්ද, යම් හෙයකින් ඒවා අවසන් නොවන්නේද, එබැවිනි. ‘‘Tāsu vaṇṇanāsū’’ යනු ඒ පැරණි ටීකාවන්හි යන්නයි. ‘‘Vaṇṇanaṃ’’ යනු අභිනව වර්ණනාවක් හෙවත් අභිනව ටීකාවක් කරන්නෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කෙබඳු වර්ණනාවක් කරන්නේද යත්? ‘‘Nānāsārattha sampuṇṇaṃ’’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘‘Uttānapadabyañjanaṃ’’ යනු මතුපිටින්ම පෙනෙන පැහැදිලි පද සහ පැහැදිලි වාක්‍යයන්ය. ‘‘Nātisaṅkhepavitthāraṃ’’ යනු අතිශයින් සංක්ෂිප්ත නොවූ ද, අතිශයින් විස්තර නොවූ ද යන්නයි. යමෙකුගේ බුද්ධිය මඳ ද ඔවුහු මන්දබුද්ධිකයෝය. ‘‘Mandā’’ යනු මෘදු වූ (නොමේරූ) යන්නයි. ‘‘Buddhī’’ යනු ප්‍රඥාවයි. මන්දබුද්ධික ශ්‍රාවකයන් පිබිදුවන, එනම් ඔවුන්ගේ ඥානය විකසිත කරවන හෙයින් ‘‘Mandabuddhippabodhanā’’ නම් වේ. ‘‘Karissaṃ’’ යනු කරන්නෙමි යන්නයි. ‘‘Taṃ’’ යනු ඒ වර්ණනාවයි. ‘‘Paramatthesu pāṭavatthino suṇantū’’ යනු පරමාර්ථ ධර්මයන්හි නිපුණත්වය කැමති වන්නෝ අසත්වා යන යෙදුමයි. නිපුණ බව 'පාටව' නම් වේ. නිපුණ වූ, ව්‍යක්ත වූ පණ්ඩිතයා 'පටු' නම් වේ. නිපුණත්වයෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇත්තෝ 'පාටවත්ථී' නම් වෙති. 'ඉති' ශබ්දය සමාප්තිය හඟවයි. ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමේ පිළිවෙළ මෙතෙකින් නිම වූ බව හැඟවීමට ග්‍රන්ථාරම්භ වාක්‍යය අවසානයෙහි එය යොදන ලදී. එය අවයව වාක්‍යයන්හිද යොදනු ලැබේ. සෑම තැනම ක්‍රමය මෙයයි.

ဂန္ထာရဗ္ဘဂါထာဝဏ္ဏနာနိဋ္ဌိတာ.

ග්‍රන්ථාරම්භ ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁. ဧဝံ ဂန္ထာရဗ္ဘဝိဓာနံ ကတွာ ဣဒါနိ အာဒိဂါထာယ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. သမ္ဗန္ဓန္တိ ကာရဏပ္ဖလသံယောဂံ. တတ္ထ ဂါထာပဝတ္တနံ ကာရဏံ နာမ. ပဉ္စပိဏ္ဍတ္ထ ဒဿနံ ဖလံ နာမ. ကာရဏပ္ဖလသံယောဂေါ သမ္ဗန္ဓောနာမ. ‘‘သပ္ပယောဇနေ’’တိ ဖလပ္ပယောဇနသဟိတေ. ဂန္ထေန အဘိဓာတဗ္ဗော ကထေတဗ္ဗောတိ ဂန္ထာဘိဓေယျော. နိပတဿ ကမ္မံ နိပစ္စံ. နိပစ္စ ကိရိယာ, နိပစ္စာကာရော, နိပစ္စကာရဿကရဏန္တိ သမာသော. ‘‘သာ’’တိ ရတနတ္တယဝန္ဒနာ. ဒဿိတာတိသမ္ဗန္ဓော. ‘‘အဘိဟိတာ’’တိ ကထိတာ. ပကာသိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပဓာနတ္ထဘူတာ’’တိ အဓိပ္ပေတတ္ထဘူတာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒုဝိဓောဟိ အတ္ထောဝစနတ္ထော စ အဘိဓာနတ္ထောစ. တတ္ထ ဂစ္ဆတီတိ ဂတော, ပုရိသောတိ ဝုတ္တေဂစ္ဆတိ ပဒေန ဝုတ္တော ယောကောစိ ဂစ္ဆန္တော ဝစနတ္ထောနာမ. ပုရိသောတိ ပဒေနဒဿိတော [Pg.5] ပဓာနတ္ထော အဓိပ္ပေတတ္ထော အဘိဓေယျတ္ထော နာမာတိ. ‘‘အဘိဓမ္မတ္ထာ’’တိ.

1. මෙසේ ග්‍රන්ථාරම්භ විධානයන් කොට, දැන් පළමු ගාථාවෙහි සම්බන්ධය දක්වමින් ‘‘Abhidhammatthasaṅgahaṃ’’ යනාදිය වදාළහ. සම්බන්ධය යනු හේතු සහ ඵලයන්ගේ එක්වීමයි. එහි ගාථාව පැවැත්වීම 'හේතුව' නම් වේ. සංක්ෂිප්ත අර්ථ පහක් දැක්වීම 'ඵලය' නම් වේ. හේතු-ඵල සම්බන්ධය 'සම්බන්ධය' නම් වේ. ‘‘Sappayojane’’ යනු ඵල ප්‍රයෝජන සහිත වූ යන්නයි. ග්‍රන්ථයෙන් කිවයුතු කරුණ 'ග්‍රන්ථාභිධෙය්‍ය' නම් වේ. නිපාතයේ ක්‍රියාව 'නිපච්ච' නම් වේ. 'නිපච්ච' ක්‍රියාව, 'නිපච්ච' ආකාරය, 'නිපච්ච' ආකාරය කිරීම යනුවෙන් මෙහි සමාසය වේ. ‘‘Sā’’ යනු ඒ රත්නත්‍රය වන්දනාවයි. 'දක්වන ලදී' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘Abhihitā’’ යනු පවසන ලද හෙවත් ප්‍රකාශ කරන ලද යන්නයි. ‘‘Padhānatthabhūtā’’ යනු අදහස් කරන ලද ප්‍රධාන අර්ථය වූ යන්නයි. අර්ථය වචනාර්ථය සහ අභිධානාර්ථය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'ගමන් කරයි' යන අර්ථයෙන් 'ගත' වේ. 'පුරුෂයා' යයි කී කල 'ගමන් කරයි' යන පදයෙන් කියවෙන යම් කිසි ගමන් කරන්නෙක් වේද ඔහු වචනාර්ථයයි. 'පුරුෂයා' යන පදයෙන් දැක්වෙන ප්‍රධාන අර්ථය හෙවත් අභිප්‍රේත අර්ථය 'අභිධෙය්‍ය අර්ථය' නම් වේ. ‘‘Abhidhammatthā’’ යනු එයයි.

တတ္ထ ဝုတ္တာဘိဓမ္မတ္ထာ, စတုဓာ ပရမတ္ထတော;

စိတ္တံ စေတသိကံ ရူပံ, နိဗ္ဗာနမိတိ သဗ္ဗထာ. တိ

එහි සඳහන් අභිධර්ම අර්ථයන් පරමාර්ථ වශයෙන් සතර වැදෑරුම් වේ; එනම් චිත්තය, චෛතසිකය, රූපය සහ නිර්වාණය යනු ඒ සියල්ලයි.

ဧဝံ ဝုတ္တာ အဘိဓမ္မတ္ထာ. ဧဝံ ဝုတ္တတ္တာယေဝစ တေစတ္တာရော အဘိဓမ္မတ္ထာ ဧဝ ဣဓပဓာနတ္ထဘူတာတိ စ, - ပဓာနတ္ထာဧဝ ဣဓဂန္ထာဘိဓေယျ ဘာဝေန အဓိပ္ပေတာတိ စဝိညာယတီတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙසේ අභිධර්ම අර්ථයන් පවසන ලදී. මෙසේ පැවසූ බැවින්ම ඒ අභිධර්ම අර්ථ සතරම මෙහි ප්‍රධාන අර්ථයන් බවත්, ප්‍රධාන අර්ථයන්ම මෙහි ග්‍රන්ථාභිධෙය්‍ය (ග්‍රන්ථයට විෂය වූ කරුණු) වශයෙන් අදහස් කළ බවත් දත යුතු බව මෙහි අභිප්‍රායයි.

ကေစိပနဝဒေယျုံ, တေအဘိဓမ္မတ္ထာ သင်္ဂဟပ္ပကရဏံ ပတ္တာ ဝိသုံ သင်္ဂဟတ္ထာနာမဘဝေယျုံ, နအဘိဓမ္မတ္ထာ နာမ. ဣဓ စ သင်္ဂဟတ္ထာ ဧဝ အဘိဓေယျဘာဝေန အဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ အဘိဓေယျော အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟပ္ပဒေနာတိ. ဝုစ္စတေ. တေအဘိဓမ္မတ္ထာ သင်္ဂဟပ္ပကရဏံ ပတ္တာပိ အဘိဓမ္မတ္ထာ ဧဝနာမ ဟောန္တိ, န ဝိသုံ သင်္ဂဟတ္ထာနာမ. တတ္ထ ဝုတ္တာဘိဓမ္မတ္ထာတိဟိ ဝုတ္တံ, နတုဝုတ္တံ တတ္ထ ဝုတ္တာသင်္ဂဟတ္ထာတိ. ဧဝဉ္စသတိ သင်္ဂဟိတဘာဝမတ္တံ ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတိ. တဒေဝ ဣဓ အဘိဓေယျော နာမ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ဂဟိတဘာဝေါပိ အဘိဓေယျော ယေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘သင်္ဂဟိတဘာဝေါ’’တိစိတ္တသင်္ဂဟော, စေတသိကသင်္ဂဟောတိအာဒိနာ သင်္ဂဟဏကိရိယာ. သာ သင်္ဂဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ အညာ နဟောတိ. တေသွေဝဓမ္မေသုသင်္ဂယှတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ဂဟိတဘာဝေါပိ အဘိဓေယျော ယေဝါ’’တိ. ကိဉ္စာပိတေဟိ အညာနဟောတိ, တေ သွေဝ သင်္ဂယှတိ. သာပန ဂန္ထဿပဓာနတ္ထော နဟောတိ. ဣဓ စ ပဓာနတ္ထောဝ အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံနသုန္ဒရ’’န္တိ. ကသ္မာ နသုန္ဒရန္တိ အာဟ ‘‘နဟိသော’’တိအာဒိံ. ဧတ္ထစဟိသဒ္ဒေါ ဣမဿ ဝါကျဿဟေတုဝါကျဘာဝံ ဇောတေတိ. ဧသနယောပရတ္ထပိ. ‘‘ဣတောပဋ္ဌာယ စာ’’တိအာဒိ ဂန္ထ ဂရုဒေါသဝိဝဇ္ဇနံ. တတ္ထ ‘‘ဣမဿသင်္ဂဟဿာ’’တိ ဣမဿအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဿ. ‘‘ဒုတီယာ’’တိဒုတီယာဋီကာ. ‘‘ဒွေပီ’’တိ ဒွေပိဋီကာယော. ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေမဟာဋီကာ’’တိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ကတာပရမတ္ထမဉ္ဇူသာနာမဋီကာ. သာ ဗြမ္မရဋ္ဌေ တိရိယပဗ္ဗတဝါသိနာ ထေရေနကတံ စူဠဋီကံ ဥပါဒါယ မဟာဋီကာတိ ပါကဋာ. တံသန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ කිව හැකිය: ඒ අභිධර්ම අර්ථයන් සංග්‍රහ ප්‍රකරණයට පැමිණි විට 'සංග්‍රහ අර්ථ' නම් වේ මිස 'අභිධර්ම අර්ථ' නම් නොවේ. මෙහි සංග්‍රහ අර්ථයන්ම අභිධෙය්‍ය වශයෙන් අදහස් කරන්නේ නම්, 'අභිධර්මත්‍ථ සංග්‍රහ' යන පදයෙන් එය අභිධෙය්‍ය (පවසන ලද්ද) වේ. ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: ඒ අභිධර්ම අර්ථයන් සංග්‍රහ ප්‍රකරණයට පැමිණියද 'අභිධර්ම අර්ථ' ලෙසම හැඳින්වේ මිස වෙන්ව 'සංග්‍රහ අර්ථ' ලෙස නොහැඳින්වේ. මක්නිසාද යත් 'එහි පවසන ලද අභිධර්ම අර්ථ' යනුවෙන් පවසා ඇති බැවිනි. 'එහි පවසන ලද සංග්‍රහ අර්ථ' යනුවෙන් පවසා නැත. එසේ වූ විට සංග්‍රහ කරන ලද බව පමණක් විශේෂ වේ. එයම මෙහි අභිධෙය්‍ය වන්නේ යැයි පවසමින් 'සංග්‍රහ කරන ලද බවද අභිධෙය්‍ය වේ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'සංග්‍රහ කරන ලද බව' යනු චිත්ත සංග්‍රහය, චෛතසික සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් වූ සංග්‍රහ කිරීමේ ක්‍රියාවයි. එය සංග්‍රහ කරන ලද ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය දෙයක් නොවේ. ඒ ධර්මයන් තුළම එය සංග්‍රහ වන බැවින් 'සංග්‍රහ කරන ලද බවද අභිධෙය්‍ය වේ' යැයි කියන ලදී. එය ඔවුන්ගෙන් අන්‍ය නොවුවද, එය ග්‍රන්ථයේ ප්‍රධාන අර්ථය නොවේ. මෙහිදී ප්‍රධාන අර්ථයම අදහස් කරන ලද හෙයින් 'එය සුදුසු නොවේ' යැයි පවසන ලදී. එය සුදුසු නොවන්නේ මන්ද යත්? 'නහි සෝ' (මක්නිසාද යත් ඔහු...) යනාදිය වදාළහ. මෙහි 'හි' ශබ්දය මෙම වාක්‍යය හේතු වාක්‍යයක් බව හඟවයි. මෙම ක්‍රමය මින් ඉදිරියටද එසේමය. 'ඉතෝ පට්ඨාය ච' යනාදියෙන් ග්‍රන්ථයෙහි ගුරු දෝෂ දුරු කිරීම පෙන්වා දෙයි. එහි 'ඉමස්ස සංගහස්ස' යනු මෙම අභිධර්මත්‍ථ සංග්‍රහයෙහි යන්නයි. 'දුතියා' යනු දෙවන ටීකාවයි. 'ද්වේපි' යනු ටීකාවන් දෙකමයි. 'විසුද්ධිමග්ගේ මහාටීකා' යනු ආචාර්ය ධම්මපාල මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් රචනා කරන ලද 'පරමත්ථමඤ්ජූසා' නම් වූ ටීකාවයි. එය බුරුම රටේ තිරියපබ්බත වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'චූළ ටීකාව' ඇසුරින් 'මහා ටීකාව' ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

ဂန္ထပ္ပကာရောစ [Pg.6] ပကာရဝန္တေဟိ ဓမ္မေဟိ သဟေဝသိဇ္ဈတိ, ဝိနာ နသိဇ္ဈတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သောအဘိဓမ္မတ္ထပဒေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စ သော တေဟိ သဟေဝသိဇ္ဈတိ, ဝိနာနသိဇ္ဈတိ. အဘိဓမ္မတ္ထပဒံ ပန သင်္ဂဟဏကိရိယာပကာရံန ဝဒတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံ နသုန္ဒရ’’န္တိ. ဒုဝိဓံ နာမံ အနွတ္ထနာမံ ရုဠိနာမန္တိ. တတ္ထ, အတ္ထာနုဂတံ နာမံ အနွတ္ထနာမံ, ယထာ သုခိတဿဇနဿ သုခေါတိနာမံ. အတ္ထရဟိတံ အာရောပိတံ နာမံ ရုဠိနာမံ, ယထာ ဒုက္ခိတဿဇနဿ သုခေါတိ နာမံ. ဣဓ ပန အနွတ္ထနာ မန္တိဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထာနုဂတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အတ္ထာနုဂတာ’’တိ သကတ္ထာနုဂတာ. သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တာနုဂတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဂန္ထသမညာ’’တိ ဂန္ထသမ္မုတိ. ဂန္ထဿနာမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ဂဟဂန္ထောနာမ ပါဠိယံတတ္ထ တတ္ထ ဝိပ္ပကိဏ္ဏေဓမ္မေ ဧကတ္ထ သဘာဂရာသိကရဏဝသေန ပဝတ္တော ဂန္ထော. တံ ဥဂ္ဂဏှန္တော အပ္ပကေန ဂန္ထေနဗဟုကေဓမ္မေသုခေနဇာနာတိ. ‘‘တဒုဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒိဝသေနာ’’တိ တဿဥဂ္ဂဟောစ ပရိပုစ္ဆာစာတိ ဒွန္ဒော. အာဒိသဒ္ဒေန ဓာရဏာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထ ပါဌဿဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟောနာမ. ဥဂ္ဂဟိ တဿပါဌဿ အတ္ထဂ္ဂဟဏံ ပရိပုစ္ဆာနာမ. ‘‘အနာယာသတော’’တိ နိဒ္ဒုက္ခေန. ‘‘လဒ္ဓဗ္ဗံဖလာနုဖလ’’န္တိ သမ္ဗန္ဓော. သရူပတော အဝဗုဇ္ဈနံ သရူပါဝဗောဓော. အာဒိသဒ္ဒေန လက္ခဏာဝဗောဓော ရသာဝ ဗောဓောတိအာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ အန္တော ပရိယောသာနံ ယဿာတိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တံ. တတ္ထ ‘‘အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန’’န္တိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ခန္ဓေသု အနုပါဒါယပရိနိဗ္ဗာနံ. အနုပါဒိသေသ ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဖလာနုဖလ’’န္တိ ဖလဉ္စေဝ အနုဖလဉ္စ. တတ္ထ ‘‘ဖလ’’န္တိ မူလပ္ဖလံ. ‘‘အနုဖလ’’န္တိ ပရမ္ပရပ္ဖလံ. ပယောဇေတီတိ ‘‘ပယောဇနံ’’. ပယောဇေတီတိ နိယောဇေတိ. ကိံ နိယောဇေတိ. ဖလတ္ထိကံဇနံ. ကတ္ထ နိယောဇေတိ. ဖလနိဗ္ဗတ္တကေကမ္မေ. ကိမတ္ထာယ နိယောဇေတိ. တဿကမ္မဿ ကရဏတ္ထာယာတိ. ဖလာနုဘဝနတ္ထာယ တတ္ထတတ္ထ ဖလာနုဘဝနကိစ္စေသု ပယုဇ္ဇီယတီတိ ပယောဇနန္တိ ပိဝဒန္တိ. ‘‘သာမတ္ထိယတော’’တိ ဝစနသာမတ္ထိယတော. ကိံ ဝစနသာမတ္ထိယန္တိ. ကာရဏဝစနံ ဖလံပိဒီပေတိ. ဖလဝစနံ ကာရဏံပိဒီပေတိ. ယထာတံ အသုကသ္မိံ ရဋ္ဌေ သမ္မာဒေဝေါ ဝုဋ္ဌောတိ ဝုတ္တေ တံ ရဋ္ဌံသု [Pg.7] ဘိက္ခန္တိ ဝိညာယတိ. အသုကရဋ္ဌံ သုဘိက္ခန္တိဝုတ္တေ တသ္မိံ ရဋ္ဌေ သမ္မာဒေဝေါ ဝုဋ္ဌောတိ ဝိညာယတီတိ. ပယောဇနံ ပန အဘိဓမ္မတ္ထ သဒ္ဒေန ဒဿေတဗ္ဗံ နတ္ထိ, သင်္ဂဟဝစနသာမတ္ထိယေနေဝ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သင်္ဂဟသဒ္ဒေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာမတ္ထိယဒဿနေ ပန သုဋ္ဌု ပရိပုဏ္ဏဝစနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဣတရထာ အနိဋ္ဌတ္ထပ္ပသင်္ဂေါပိ သိယာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ န သုန္ဒရ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘နဟီ’’တိအာဒိနာ ဟေတုဝါကျေန တဒတ္ထံ သာဓေတိ.

ග්‍රන්ථ ආකාරය ගුණ සහිත ධර්මයන් හා සමඟ ම සිද්ධ වේ, ඉන් තොරව සිද්ධ නොවේ යන අදහසින් 'සො අභිධම්මත්ථ පදෙන' (ඒ අභිධර්මර්ථ පදයෙන්) යැයි කියන ලදී. සැබවින් ම එය ඒ ධර්මයන් සමඟ ම සිද්ධ වේ, ඉන් තොරව සිද්ධ නොවේ. නමුත් 'අභිධර්මර්ථ' පදය සංග්‍රහ කිරීමේ ක්‍රියාවේ ආකාරය නොකියයි යන අදහසින් 'තං න සුන්දරං' (එය යහපත් නොවේ) යැයි පවසන ලදී. නාමය 'අන්වත්ථ නාමය' හා 'රූඪි නාමය' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි අර්ථය අනුව ගිය නාමය අන්වත්ථ නාමයයි. සැපවත් පුද්ගලයකුට 'සුඛී' (සැප ඇත්තා) යන නම මෙනි. අර්ථයෙන් තොරව ආරෝපණය කළ නාමය රූඪි නාමයයි. දුක්ඛිත පුද්ගලයකුට 'සුඛී' යන නම මෙනි. මෙහි දී අන්වත්ථ නාමයක් බව දැක්වීමට 'අත්ථානුගතා' (අර්ථය අනුව ගිය) යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අත්ථානුගතා' යනු ස්වකීය අර්ථය අනුව ගිය, එනම් ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත අනුව ගිය යන්නයි. 'ගන්ථ සාමඤ්ඤා' යනු ග්‍රන්ථ සම්මුතියයි, ග්‍රන්ථයේ නම යන්නයි. සංග්‍රහ ග්‍රන්ථය යනු පාලි දේශනාවෙහි ඒ ඒ තන්හි විසිරී ඇති ධර්මයන් එක්තැන් කොට සභාග (සමාන) රාශීන් වශයෙන් දැක්වීම පිණිස පවතින ග්‍රන්ථයයි. එය ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තා ස්වල්ප වූ ග්‍රන්ථයකින් බොහෝ වූ ධර්මයන් පහසුවෙන් දැනගනියි. 'තදුග්ගහ පරිපුච්ඡාදි වසේන' යනු එහි ඉගෙනීම හා විමසීම යන ද්වන්ද සමාසයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ධාරණය කර ගැනීම ආදිය සංග්‍රහ වේ. එහි පාඨය කටපාඩම් කිරීම 'උග්ගහ' (ඉගෙනීම) නමි. උගත් ඒ පාඨයේ අර්ථය තේරුම් ගැනීම 'පරිපුච්ඡා' (විමසීම) නමි. 'අනායාසතො' යනු වෙහෙසක් නොමැතිව යන්නයි. 'ලද්ධබ්බං ඵලානුඵලං' යන්න සම්බන්ධයයි. ස්වරූපයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම ස්වරූපාවබෝධයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ලක්ෂණාවබෝධය, රසාවබෝධය ආදිය සංග්‍රහ වේ. අනුපාදා පරිනිබ්බානය කෙළවර කොට ඇත්තේ 'අනුපාදා පරිනිබ්බානන්තං' යන්නයි. එහි 'අනුපාදා පරිනිබ්බාන' යනු තණ්හා දිට්ඨි ආදියෙන් ස්කන්ධයන් උපාදානය නොකොට පිරිනිවන් පෑමයි. එය අනුපාදිශේෂ පරිනිබ්බානය යැයි කියන ලදී. 'ඵලානුඵලං' යනු ඵලය හා අනුඵලයයි. එහි 'ඵල' යනු මූලික ඵලයයි. 'අනුඵල' යනු පරම්පරා ඵලයයි. 'පයෝජේති' (යොදවයි) යනුවෙන් 'පයෝජන' (ප්‍රයෝජනය) යන්න වේ. යොදවයි යනු නියෝජනය කරයි. කුමක් නියෝජනය කරයි ද? ඵල කැමති ජනයා ය. කොහි නියෝජනය කරයි ද? ඵල උපදවන කර්මයෙහි ය. කුමන අර්ථයක් සඳහා නියෝජනය කරයි ද? ඒ කර්මය කිරීම සඳහා ය. ඵල අනුභව කිරීම සඳහා ඒ ඒ ඵල අනුභව කිරීමේ කෘත්‍යයන්හි යෙදෙන බැවින් 'පයෝජන' යැයි ද කියති. 'සාමත්ථියතො' යනු වචන ශක්තියෙනි. වචන ශක්තිය යනු කුමක්ද? හේතුව ප්‍රකාශ කරන වචනය ඵලය ද ප්‍රකාශ කරයි. ඵලය ප්‍රකාශ කරන වචනය හේතුව ද ප්‍රකාශ කරයි. යම් සේ, අසවල් රටෙහි මැනවින් වැසි වැසුණේයැයි කී කල්හි ඒ රට සුභික්ෂ බව දැනේ. අසවල් රට සුභික්ෂයැයි කී කල්හි ඒ රටේ මැනවින් වැසි වැසුණේයැයි දැනේ. ප්‍රයෝජනය අභිධර්මර්ථ ශබ්දයෙන් දැක්විය යුතු නැත, සංග්‍රහ වචනයේ ශක්තියෙන් ම එය සිද්ධ වන්නේය යන අදහසින් 'සංගහ සද්දේන' යැයි කියන ලදී. ශක්තිය දැක්වීමේ දී මැනවින් පරිපූර්ණ වූ වචනයක් අපේක්ෂා කළ යුතු වේ. නැතහොත් අනිටු අර්ථයක් ලැබීමට ඉඩ ඇති බව දැක්වීමට 'තං න සුන්දරං' යැයි පවසා 'නහි' යනාදී හේතු වාක්‍යයෙන් ඒ අර්ථය සාධනය කරයි.

၂. ဧဝံ သပ္ပယောဇနေ ပဉ္စပိဏ္ဍတ္ထေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စပိဏ္ဍတ္ထေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တေသံပဉ္စန္နံ ပိဏ္ဍတ္ထာနံ ဝိသုံဝိသုံ ပဉ္စပ္ပယောဇနာနိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသုပဉ္စသု ပိဏ္ဍတ္ထေသု. နသင်္ချာတဗ္ဗန္တိ အသင်္ချေယျံ. သင်္ခါတုံအသက္ကုဏေယျန္တိ အတ္ထော. နပမေတဗ္ဗန္တိ အပ္ပမေယျံ. ပမေတုံ အသက္ကုဏေယျန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ ကိစ္စပစ္စယာနံ ကတ္ထစိ သက္ကတ္ထ ဒီပနံ ဟောတိ. သကဝစနံ ပါဠိဝစနေန သာဓေတုံ ‘‘ယထာဟာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ပါဠိဂါထံ အာဟရိ. တတ္ထ ‘‘ယထာဟာ’’တိ ကထံ အာဟ ဣစ္စေဝတ္ထော. အနန္တရေ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သာဓကံ ဝစနံ ကထံ ပါဠိယံ အာဟ, ကထံ အဋ္ဌကထာယံ အာဟ, ကထံ ဋီကာယံ အာဟာတိ ဧဝံ ယထာရဟံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘တေတာဒိသေနိဗ္ဗုတေ အကုတောဘယေ ပူဇယတော’’တိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘တေ’’တိ ဗုဒ္ဓ ဗုဒ္ဓ သာဝကေ. ‘‘တာဒိသေ’’တိ တထာ ရူပေသီ လက္ခန္ဓာဒိဂုဏ သမ္ပန္နေ. ‘‘နိဗ္ဗုတေ’’တိ ကိလေသ နိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတေ. နတ္ထိ ကုတောစိ ဟေတုတော ဘယံ ယေသံ တေ အကုတော ဘယာ. အနာဂါမိ ခီဏာသဝါ. ‘‘ဘယ’’န္တိ စိတ္တုတြာသဘယံ. ‘‘ပူဇယတော’’တိ ပူဇေန္တဿ. ‘‘တံ ပယောဇန’’န္တိတဿာရတနတ္တယ ဝန္ဒနာယ ပယောဇနံ. ‘‘သင်္ဂဟကာရာ’’တိ ဗုဒ္ဓဃောသတ္ထေရာဒယော ပစ္ဆိမ အဋ္ဌကထာကာရာ ဝုစ္စန္တိ. တေဟိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာသု တတ္ထ တတ္ထ ဝိပ္ပကိဏ္ဏေပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယေယုတ္တဋ္ဌာနေသု သင်္ဂဟေတွာ အဘိနဝ အဋ္ဌကထာယော ကရောန္တိ. တသ္မာ သဗ္ဗာအဘိနဝအဋ္ဌကထာယော သင်္ဂဟာ နာမ ဟောန္တိ. တေ စ အာစရိယာ သင်္ဂဟကာရာ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ဂဟကာရာတိ ဗုဒ္ဓဃောသ. ပေ… ဝုစ္စန္တီ’’တိ. တေ အန္တရာယ နီဝါရဏမေဝ ဣစ္ဆန္တီတိ ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ. တေသံ ဝစနေန [Pg.8] ဝိညာယတီတိ ဒဿေတုံ သင်္ဂဟကာရ ဂါထံ အာဟရိ. ‘‘ရတနတ္တယေကတဿ ဧတဿနိပစ္စကာရဿ အာနုဘာဝေန အန္တရာယေ အသေသတောသောသေတွာတိ ယောဇနာ. ‘‘ဟီ’’တိ ဉာပကဟေတု ဇောတကော. ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဝုတ္တံ.

2. මෙසේ ප්‍රයෝජන සහිත වූ පංච පිණ්ඩ අර්ථයන්හි ඒ පංච පිණ්ඩ අර්ථයන් දක්වා, දැන් ඒ පංච පිණ්ඩ අර්ථයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ප්‍රයෝජන පහ දක්වමින් 'තත්ථ' යනාදිය වදාළ සේක. 'තත්ථ' යනු ඒ පිණ්ඩ අර්ථ පහ අතුරෙහි ය. ගණන් කළ නොහැකි බැවින් 'අසංඛ්‍යෙය්‍ය' නම් වේ. ගණනය කිරීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. මැනිය නොහැකි බැවින් 'අප්පමෙය්‍ය' නම් වේ. මැනීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. මෙසේ කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඇතැම් තැනක ස්වකීය අර්ථය දැක්වීමක් සිදු වේ. ස්වකීය වචනය පාලි වචනයෙන් සනාථ කිරීමට 'යථාහ' (යම් සේ වදාළේ ද) යැයි ප්‍රශ්න කොට පාලි ගාථාව ගෙනහැර දැක්වීය. එහි 'යථාහ' යනු කෙසේ වදාළේ ද යන අර්ථයයි. අනතුරුව කියන ලද අර්ථය සාධනය කරන වචනය පාලියෙහි කෙසේ වදාළේ ද, අටුවාවෙහි කෙසේ වදාළේ ද, ටීකාවෙහි කෙසේ වදාළේ ද යනාදී වශයෙන් යෝග්‍ය පරිදි අර්ථය දත යුතුය. 'එබඳු වූ, පිරිනිවුණා වූ, කිසිදු බියක් නොමැති උතුමන් පුදන තැනැත්තාට' යනු මෙහි යෝජනාවයි. එහි 'තේ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ බුදු ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ය. 'තාදිසේ' යනු එබඳු වූ සීල ස්කන්ධ ආදී ගුණයෙන් සමන්විත වූවන් ය. 'නිබ්බුතේ' යනු කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් පිරිනිවුණා වූ යන්නයි. කිසිදු හේතුවකින් බියක් නැති බැවින් 'අකුතෝභය' නම් වේ. ඔවුහු අනාගාමී හා ක්ෂීණාශ්‍රව උතුමෝ වෙති. 'භයං' යනු සිතේ තැතිගැනීම වන බියයි. 'පූජයතො' යනු පුදන්නා හට යන්නයි. 'තං පයෝජනං' යනු ඒ රතනත්‍රය වන්දනාවේ ප්‍රයෝජනයයි. 'සංගහකාරා' යනු බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආදී පශ්චිම අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ය. උන්වහන්සේලා පැරණි අටුවාවන්හි ඒ ඒ තැන විසිරී තිබූ ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චයන් සුදුසු තැන්වල දී සංග්‍රහ කොට අභිනව අටුවාවන් කළහ. එබැවින් සියලු අභිනව අටුවාවෝ සංග්‍රහ නම් වෙති. ඒ ආචාර්යවරයන් වහන්සේලා 'සංග්‍රහකාරක' නම් වෙති. එබැවින් 'සංගහකාරාති බුද්ධඝෝස... වුච්චන්ති' යැයි කියන ලදී. උන්වහන්සේලා අන්තරායන් වැළැක්වීම ම අපේක්ෂා කරති යන්න කෙසේ දත හැකි ද? ඔවුන්ගේ වචනයෙන් ම එය දත හැකි බව දැක්වීමට සංග්‍රහකාර ගාථාව ගෙනහැර දැක්වීය. 'රතනත්‍රය උදෙසා කරන ලද මේ නමස්කාරයේ ආනුභාවයෙන් අන්තරායන් අශේෂව නසා' යනු යෝජනාවයි. 'හි' යනු කරුණු හඟවන නිපාතයකි. 'වුත්තං' යනු අත්ථසාලිනියෙහි පවසන ලදී යන්නයි.

၃. ‘‘ကထဉ္စဟောတီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတိ အယံ ပုစ္ဆာ. ‘‘ဝုစ္စတေ’’တိ ဝိသဇ္ဇနာ ကထီယတေ. ‘‘ဟီ’’တိဝိတ္ထာရဇောတကော. ‘‘ဝန္ဒနာ ကိရိယာဘိနိပ္ဖာဒကော ပုညပ္ပဝါဟော’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အနေက…ပေ… ဝါရေ’’တိ အစ္စန္တ သံယောဂတ္ထေ ဥပယောဂ ဝစနံ. ‘‘ပုညာဘိသန္ဒော’’တိ ပုညာဘိသောတော, ပုညပ္ပဝါဟောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ‘‘သော စ ပုညာတိဿယော ဟောတီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ကသ္မာ သော ပုညာ တိဿယော ဟောတီတိ. ခေတ္တ သမ္ပတ္တိယာ စ အဇ္ဈာသယ သမ္ပတ္တိယာ စ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနုတ္တရေသူ’’တိအာဒိမာဟ. သံဝဍ္ဎိတ္ထာတိ သံဝဍ္ဎိတော. ပုညာဘိသန္ဒော. သံဝဍ္ဎိတဿဘာဝေါ သံဝဍ္ဎိတတ္တံ. သုဂန္ဓေဟိဝိယ သုပရိသုဒ္ဓံဝတ္ထံ ပရိဘာဝီယိတ္ထာတိ ပရိဘာဝိတော. ပုညာဘိသန္ဒောယေဝ. ပရိဘာဝိတဿ ဘာဝေါ ပရိဘာဝိတတ္တံ. ဥဘယတ္ထာပိ ဟေတု အတ္ထေ နိဿက္ကဝစနံ. ‘‘မဟာဇုတိကော’’တိ မဟာတေဇော. ‘‘မဟပ္ဖလော’’တိ မူလပ္ဖလေန မဟပ္ဖလော. ‘‘မဟာနိသံသော’’တိ အာနိသံသပ္ဖလေန မဟာနိသံသော. အာနိသံသပ္ဖလန္တိ စ ပရမ္ပရာ ဖလံ ဝုစ္စတိ. အညံ ပုညံ အတိက္ကမန္တော သယတိ ပဝတ္တတီတိ အတိဿယော. ပုညဉ္စ တံ အတိဿယောစာတိ ပုညာတိဿယော. အတိဿယပုညံ, အဓိက ပုညန္တိ အတ္ထော. ‘‘သော အနုဗလံ ဒေတိ, ဩကာသလာဘံ ကရောတီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ကထဉ္စ အနုဗလံ ဒေတိ, ကထဉ္စ ဩကာသလာဘံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘သယံ ပယောဂ သမ္ပတ္တိဘာဝေဌတွာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ပယောဂသမ္ပတ္တိနာမ အတီတ ပုညကမ္မာနံ ဗလဝတရံ ဥပတ္ထမ္ဘကကမ္မံ ဟောတိ. ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဗဟိဒ္ဓသန္တာနတော. ‘‘ဝိပတ္တိပစ္စယေ သမ္ပတ္တိပစ္စယေ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ, ဝိပတ္တိပစ္စယာနာမ-ရာဇတောဝါ စောရတောဝါ-တိအာဒိနာ အာဂတာ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိပစ္စယာ. သမ္ပတ္တိပစ္စယာနာမ ကာယစိတ္တာနံ သပ္ပာယ ပစ္စယာ. စတ္တာရော ပစ္စယာ စ ဥပဋ္ဌာကကုလာနိ စ အာရက္ခ ဒေဝတာဒယော စ သုခုပ္ပတ္တိ ပစ္စယာ. တေဟိ ပစ္စယေဟိ ပါမောဇ္ဇ ဗဟု လဿ [Pg.9] ထေရဿ သန္တာနေ ရတ္တိဒိဝံ ပီတိပဿဒ္ဓိသုခသမာဓီနံ ပဝတ္တိယာ အဇ္ဈတ္တဘူတာ ဥတုစိတ္တာဟာရာ စ အတိ ပဏီတာ ဟောန္တိ. တေဟိ သမုဋ္ဌိတာ သရီရဋ္ဌကဓာတုယော စ အတိပဏီတာ ဧဝ ဟုတွာ ဥပဗြူဟန္တိ. တတ္ထ သရီရဋ္ဌကဓာတုယော နာမ ပထဝိ အာဒယော ဝါတပိတ္တသေမှာဒယောစ. ‘‘အနုဗလံဒေတီ’’တိအဘိနဝံထာမဗလံ ပဝတ္တေတိ. ‘‘ပုညန္တရဿာ’’တိ ပဝတ္တိဝိပါကဇနကဿ ဗဟုဝိဓဿ ပုည ကမ္မဿ. ‘‘အထာ’’တိ တသ္မိံ ကာလေတိ အတ္ထော. ‘‘ဗလဝဗလဝန္တိယော ဟုတွာ’’တိ ပကတိ ဗလတော အတိဗလဝန္တိယော ဟုတွာ. ‘‘တသ္မိံ ထေရသန္တာနေ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣဋ္ဌပ္ဖလဃနပူရိတေ’’တိ ဣဋ္ဌပ္ဖလဘူတာနံ ရူပသန္တတီနံ ဃနေန ပူရိတေ. ‘‘ဩကာသော နာမ နတ္ထီ’’တိ ပတိဋ္ဌာနောကာသော နာမ နတ္ထိ. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ‘‘ဒူရတော အပနီတာနေဝ ဟောန္တီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဋ္ဌပ္ဖလသန္တာနံ ဝိဗာဓန္တိ နီဝါရေန္တီတိ ဣဋ္ဌပ္ဖလသန္တာနဝိဗာဓကာနိ ဥပပီဠကူပဃာတကကမ္မာနိ. အနိဋ္ဌပ္ဖလ သန္တာန ဇနကာနိ, အကုသလ ဇနက ကမ္မာနိ, အပုည ကမ္မာနီတိ တာနိတိဝိဓာနိ အကုသလကမ္မာနိ ဒူရတော အပနီတာနေဝ ဟောန္တိ, တေသံ ဝိပါကဿ အနောကာသကရဏေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘နဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘တတော’’တိ တသ္မာ အပုည ကမ္မာနံ ဒူရတော အပနီတတ္တာ. အဘိဝါဒေတဗ္ဗာနံ မာတာပိတု သမဏဗြာဟ္မဏာဒီနံ အဘိဝါဒနကမ္မေဂရုံကရဏံ အဘိဝါဒန သီလံ နာမ. တံ အဿ အတ္ထီတိ အဘိဝါဒနသီလီ. ဂုဏဝုဒ္ဓဝယဝုဒ္ဓေ အပစေတိ အတ္တာနံ နီစဝုတ္တိ ကရဏေန ပူဇေတိသီလေနာတိ ဝုဒ္ဓါပစာယီ. ဥဘယတ္ထာပိသမ္ပဒါန ဝစနံ. ဧဝန္တိအာဒိနိ ဂမန ဝစနံ. နိဂမန္တိ စ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ. တသ္မာတိအာဒိ လဒ္ဓဂုဏ ဝစနံ. လဒ္ဓဂုဏောတိ စ တံတံပသင်္ဂ ဝိသောဓနံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ လဒ္ဓေါဝိသုဒ္ဓေါ အတ္ထော ဝုစ္စတိ. တထာ ဝစန သာမတ္ထိယေန လဒ္ဓေါ အတ္ထန္တရောပိ အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. ‘‘နကေဝလဉ္စ ထေရဿေဝ အနန္တရာယေန ပရိသမာပနတ္ထံ ဟောတီ’’တိ ယောဇနာ. ‘‘သောတူနဉ္စဂဟဏ ကိစ္စ သမ္ပဇ္ဇနတ္ထ’’န္တိသမ္ဗန္ဓော. သုဏန္တီတိ သောတာရော. တေသံ. ‘‘ဂဏှန္တာန’’န္တိ ဥဂ္ဂဏှန္တာနံ. ‘‘ဝန္ဒနာသိဒ္ဓိယာ’’တိရ တနတ္တယေဝန္ဒနာ ပုညဿသိဒ္ဓိတော. ဇဝနဝိနိစ္ဆယေ ယသ္မာ အန္တရာယ နီဝါရဏံနာမ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဖလံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌ [Pg.10] ဓမ္မော စ ပထမ ဇဝနဿ ဝိပါကက္ခေတ္တံ. တသ္မာ ဥပတ္ထမ္ဘန ကိစ္စံ ပတွာပိ ပထမ ဇဝန စေတနာ ဧဝ ဣဓပရိယတ္တာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပန ပထမ ဇဝန စေတနာ ဥပတ္ထမ္ဘန ကိစ္စံ ပတွာပိ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ ဧဝသိယာ. ကသ္မာ, အလဒ္ဓါသေဝနတ္တာ. သေသ စေတနာယော ဧဝ ဗလဝတိယော သိယုံ. ကသ္မာ, လဒ္ဓါ သေဝနတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သတ္တဇဝနပက္ခေ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဥပလဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ တံ နသုန္ဒရ’’န္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတီ’’တိ ဝါကျပရိသမာပနံ. ‘‘ယထာ အပ္ပမတ္တကံ ဟောတိ. ဧဝမေဝံ အပ္ပမတ္တကံ ဟောတီ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘တထာဟီ’’တိ တတော ဧဝါတိ အတ္ထော. ပဋ္ဌာနေပိ=ကဗဠီကာရောအာဟာရော ဣမဿကာယဿ အာဟာရ ပစ္စယေနပစ္စယော=တိဝိဘတ္တော. ဣတရထာ ‘ကဗဠီကာရော အာဟာရော အာဟာရသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’တိ ဝိဘတ္တော သိယာတိ. ‘‘အဓုနာဝါ’’တိ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ဧဝ. ဧဝံ ဝန္ဒနာယပယောဇနံ ဒီပေတွာ ဣဒါနိ သေသာနံ ပိဏ္ဍတ္ထာနံ ပယောဇနံ ဒီပေတုံ ‘‘ယသ္မာပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ, ‘‘အာဒိတောဝိဒိတေသတီ’’တိအာဒိမှိ-ဘာသိဿံ အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟ-န္တိ ပဒံ သုတွာ ဝိညာတေသတိ, ‘‘ဥဿာဟောဇာယတိ’’. ဣမံ ဥဂ္ဂဟေတွာ သုဒုလ္လဘေ အဘိဓမ္မတ္ထေ စ အနာယာသေန ဇာနိဿာမ, တမ္မူလကဿ စ အနုပါဒါ ပရိနိဗ္ဗာနန္တဿ ပယောဇနဿဘာဂိနော ဘဝိဿာမာတိ စိတ္တုပ္ပာဒ သမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

3. ‘කෙසේ වන්නේද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙය ප්‍රශ්නයකි. ‘කියනු ලැබේ’ යන්නෙන් පිළිතුර ප්‍රකාශ වේ. ‘හි’ යන්න විස්තර කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ. ‘නමස්කාරය කිරීමෙන් ජනිත වූ පින් ප්‍රවාහය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අනේක...පෙ... වාරේ’ යනු අතිශය සම්බන්ධය යන අර්ථයෙහි වූ උපයෝගී වචනයකි. ‘පින් අභිසන්දය’ යනු පින් දහර හෙවත් පින් ප්‍රවාහය යන්නටම නාම මාත්‍රයකි. ‘එය පින් මහිමයක් (පින් අතිශයක්) වන්නේය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එය පින් මහිමයක් වන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද? පින් වැඩීමට සුදුසු උතුම් ක්ෂේත්‍රයක් (කෙතක්) හා උතුම් අදහසක් ඇති බැවින් එය එසේ වන බව දැක්වීමට ‘අනුත්තරේසු’ (නිරුත්තර වූ) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘සංවඩ්ඪිත්ථ’ යනු වර්ධනය වූ හෙවත් වැඩුණු යන්නයි. ඒ පින් අභිසන්දයයි. වර්ධනය වූ ස්වභාවය ‘සංවඩ්ඪිතත්ත’ නම් වේ. සුවඳ පැන් ආදියෙන් පිරිසිදු වස්ත්‍රයක් පිරියම් කරන්නාක් මෙන්, පින් අභිසන්දයෙන්ම පිරියම් කරන ලද හෙයින් ‘පරිභාවිත’ නම් වේ. පිරියම් කළ බව ‘පරිභාවිතත්ත’ නම් වේ. මේ අවස්ථා දෙකේදීම ‘හේතු’ අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය යෙදී ඇත. ‘මහාජුතික’ යනු මහත් තේජස් ඇති බවයි. ‘මහප්ඵල’ යනු මූලික ඵලයෙන් මහත් ඵල ඇති බවයි. ‘මහානිසංස’ යනු ආනිසංස ඵලයෙන් මහත් ආනිසංස ඇති බවයි. ආනිසංස ඵලය යනු පරම්පරාගතව ලැබෙන ඵලයයි. අනෙක් පින් අභිබවා පවතින බැවින් ‘අතිශය’ නම් වේ. එය පිනක්ද අතිශයක්ද වන බැවින් ‘පුණ්ණාතිසය’ (පින් මහිමය) නම් වේ. එහි අර්ථය උතුම් වූ පින් හෙවත් අධික පින් යන්නයි. ‘එය අනුබලයක් දෙයි, අවස්ථාව ලබා දෙයි’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එය කෙසේ අනුබල දෙන්නේද, කෙසේ අවස්ථාව ලබා දෙන්නේද යන්න ‘සයං පයෝග සම්පත්තිභාවේ ඨත්වා’ (තමා ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙහි පිහිටා) යනාදියෙන් දැක්වේ. එහි ‘ප්‍රයෝග සම්පත්තිය’ යනු අතීත පින්කම්වලට වඩාත් බලවත් වූ උපස්තම්භක කර්මයයි. ‘බහිද්ධ’ යනු බාහිර සන්තානයෙන් යන්නයි. එය ‘විපත්ති ප්‍රත්‍යයන්හි හා සම්පත්ති ප්‍රත්‍යයන්හි’ ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි ‘විපත්ති ප්‍රත්‍ය’ නම් රජුන්ගෙන් හෝ සොර සතුරන්ගෙන් පැමිණෙන දුක් උපදවන කරුණුයි. ‘සම්පත්ති ප්‍රත්‍ය’ නම් කයට හා සිතට පහසු වූ කරුණුයි. සිව්පසය, උපස්ථායක පවුල් සහ ආරක්‍ෂක දේවතාවන් ආදීහු සැප උපදවන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එම ප්‍රත්‍යයන් නිසා ප්‍රමෝදය බහුල වූ ස්වාමීන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි රෑ දහවල් දෙක්හි ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය, සැපය හා සමාධිය පැවැත්ම සඳහා අභ්‍යන්තර වූ සෘතු, චිත්ත සහ ආහාර ඉතා ප්‍රණීත වේ. ඒවායින් හටගත් ශරීර අෂ්ටක ධාතූන් (රූප කලාප) ද ඉතා ප්‍රණීතව වැඩෙයි. එහි ‘ශරීර අෂ්ටක ධාතූන්’ යනු පඨවි ආදී සතර මහා භූතයන් හා වාත, පිත්ත, සෙම් ආදියයි. ‘අනුබල දෙයි’ යනු අලුත් වූ ශක්තියක් හා බලයක් පවත්වයි යන්නයි. ‘පුණ්ණන්තරස්ස’ යනු පවති විපාක දෙන විවිධ පින්කම් සඳහාය. ‘අථ’ යනු ඒ කාලයෙහි යන අර්ථයයි. ‘බලව බලවන්තියෝ’ යනු සාමාන්‍ය බලයට වඩා අතිශය බලවත් වී යන්නයි. ‘එම ස්වාමීන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ඉට්ඨප්ඵල ඝන පූරිතේ’ යනු ප්‍රාර්ථනා කළ ඵලයන් වූ රූප සන්තතියෙන් පිරුණු කල්හිය. ‘අවකාශයක් නැත’ යනු (අකුසල විපාකයන්ට) පිහිටීමට තැනක් නැත යන්නයි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. ‘දුරින්ම බැහැර වූයේ වෙයි’ යනු සම්බන්ධයයි. ඉෂ්ට ඵල සන්තතියට බාධා පමුණුවන උපපීඩක හා උපඝාතක කර්මයන්ද, අනිෂ්ට ඵල සන්තතිය ජනිත කරන අකුසල කර්මයන් හා අපින්කම්ද යන මේ තිවිර අකුසල කර්මයන්ට විපාක දීමට ඉඩක් නොලැබෙන බැවින් ඒවා දුරින්ම බැහැර වේ යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ බව ‘නහී’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ විය. ‘තතෝ’ යනු එසේ අකුසල් දුරින් බැහැර වූ බැවිනි. වැඳිය යුතු මව්පියන් සහ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් වැඳීමේදී ගරු බුහුමන් දක්වන ස්වභාවය ‘අභිවාදන සීලය’ නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තා ‘අභිවාදනසීලී’ නම් වේ. ගුණයෙන් හා වයසින් වැඩිහිටියන්ට යටහත් පහත් වී වැඳීම් පිදීම් කරන්නා ‘වුද්ධාපචායී’ නම් වේ. මේ අවස්ථා දෙකේදීම චතුර්ථී විභක්තිය (සම්ප්‍රදාන වචනය) යෙදී ඇත. ‘ඒවං’ යනාදිය ගමන (පැමිණීම) ප්‍රකාශ කරන වචනයි. ‘නිගම’ යනු අවසානයට පැමිණීමයි. ‘තස්මා’ යනාදිය ලත් ගුණය ප්‍රකාශ කරන වචනයි. ‘ලද්ධ ගුණ’ යනු අදාළ කරුණු මැනවින් විමසා පිරිසිදු කර ලබාගත් අර්ථයයි. එමෙන්ම වචන ශක්තියෙන් ලත් වෙනත් අර්ථයක්ද මෙහි අදහස් කෙරේ. ‘කේවලම ස්වාමීන් වහන්සේගේ කටයුත්ත බාධාවකින් තොරව නිම කිරීම සඳහාම පමණක් නොවේ’ යනු මෙහි යෝජනාවයි. ‘ශ්‍රාවකයන්ගේ අවබෝධ කර ගැනීමේ කටයුත්ත සිද්ධ වීම සඳහාය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අසන්නෝ’ යනු ශ්‍රවණය කරන්නෝය. ‘ගණ්හන්තං’ යනු උගන්නා වූ පිරිසයි. ‘වන්දනා සිද්ධියෙන්’ යනු තෙරුවන් වැඳීමේ පින සිද්ධ වීමෙනි. ජවන විනිශ්චයෙහි දැක්වෙන පරිදි අන්තරායන් වැළකීම යනු මෙලොවදීම (දිට්ඨධම්මයේදීම) කැමති විය යුතු ඵලයකි. දිට්ඨධම්මය යනු ප්‍රථම ජවනයට විපාක දෙන ක්ෂේත්‍රයයි. එබැවින් උපස්තම්භක කෘත්‍යයට පැමිණියද, ප්‍රථම ජවන චේතනාවම මෙහිදී අදහස් කරන බැවින් ‘දිට්ඨධම්මවේදනීය වූ’ යැයි පවසන ලදී. එම ප්‍රථම ජවන චේතනාව උපස්තම්භක කෘත්‍යයට පැමිණියද ඉතා දුර්වල විය හැකිය. ඒ මන්ද යත්, එය ආසේවන (පුරුද්ද) ලබා නොමැති බැවිනි. ඉතිරි ජවන චේතනාවන් බලවත් වන්නේ ඒවා ආසේවනය ලබා ඇති බැවිනි. ‘ජවන සතම මෙහිදී අදහස් කරන බැවින් හා අවබෝධ කරගත යුතු බැවින් එය (පළමු ජවනය පමණක් ගැනීම) යහපත් නොවේ’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ඉති’ යන්නෙන් වාක්‍යය අවසන් වේ. ‘යම් සේ ස්වල්පයක් වේද, එමෙන්ම ස්වල්පයක් වේ’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘තථාහි’ යනු ඒ නිසාම යන්නයි. පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහිද ‘කබලිංකාර ආහාරය මේ කයට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විග්‍රහ කර ඇත. එසේ නොවන්නට එය ‘කබලිංකාර ආහාරය ආහාර සමුට්ඨාන රූපයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විග්‍රහ වනු ඇත. ‘අධුනාව’ යනු මේ භවයේදීම යන්නයි. මෙසේ නමස්කාරයේ ප්‍රයෝජනය දක්වා දැන් ඉතිරි කරුණුවල සමස්ත අර්ථය දැක්වීමට ‘යස්මා පන’ යනාදිය කියන ලදී. එහි ‘ආදිතෝ විදිතේ සති’ යනාදියෙහි ‘අභිධම්මත්ථ සංග්‍රහය පවසන්නෙමි’ යන වචනය අසා එය දැනගත් කල්හි උත්සාහය උපදී. ‘මෙය උගෙන ඉතා දුර්ලභ වූ අභිධර්ම කරුණු පහසුවෙන් දැනගන්නෙමු, එම දැනුම මුල් කරගෙන උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය නම් වූ ප්‍රයෝජනයට හිමිකම් කියන්නෙමු’ යන අදහස (සිතුවිල්ල) උපදින බව මෙහි අදහසයි.

ပိဏ္ဍတ္ထာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

පිණ්ඩත්ථානුදීපනාව (සාරාංශ අර්ථ පැහැදිලි කිරීම) නිම කරන ලදී.

၄. ပဒတ္ထေ. ‘‘ဗုဇ္ဈီ’’တိ အညာသိ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ. စ သဒ္ဒေါ ဝါကျာရမ္ဘ ဇောတကော. ဝါကျာ ရမ္ဘောတိ စ မူလဝါကျေ ယံ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ အဝုတ္တံ, တဿ တဿ ကထနတ္ထာယ အနုဝါကျဿ အာရမ္ဘော. ဗုဇ္ဈနကိရိယာဝုစ္စတိဉာဏံ. ကထံပနအဝိပရီတတ္ထေ ပဝတ္တော သမ္မာသဒ္ဒေါ အသေသ ဗျာပနံ ဒီပေတီတိ ပုစ္ဆာယ ပုရိမတ္ထမေ ဝဗျတိရေကတော စ အနွယတော စ ပုန ဝိတ္ထာရေန္တော ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ, ‘‘တထာဟီ’’တိ တဿ ဝစနဿ အယံ ဝိတ္ထာရောတိ ဇောတေတိ. ‘‘အဝိပရီတ’’န္တိ ကိရိယာဝိသေသန ပဒမေတံ. ‘‘အတ္တနော [Pg.11] ဝိသယေ ဧဝါ’’တိ အတ္တနော ဉာဏဝိသယေ ဧဝ တေသံ ဝိသယောစာတိ သမ္ဗန္ဓော. ယသ္မာ ဧကောပိ ဓမ္မော ကာလဒေသသန္တာနာဒိဘေဒေန အနန္တ ဘေဒေါ ဟောတိ. တသ္မာ ပဒေသဉာဏိကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒယော ဧကဓမ္မံပိ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနိတုံ န သက္ကောန္တိ. တေနာဟ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗာကာရတော’’တိ သဘာဝတော, ဟေတုတော, ပစ္စယတော, ဖလတော, နိဿန္ဒတော, ကာလတော, ဒေသတောတိအာဒိနာ အာကာရေန. ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ယသ္မိံ အဝိသယေဓမ္မေ. ‘‘တေ ဝိပရီတံ ဗုဇ္ဈေယျုံ, သော အဝိသယော နာမဓမ္မောနတ္ထီ’’တိယောဇနာ. တံ ဝိတ္ထာရေန္တော ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ, ‘‘တိယဒ္ဓဂတေ’’တိ တီသုကာလေသု ဂတေ ပဝတ္တေ. ‘‘အဒ္ဓါမုတ္တကေ’’တိ ကာလတ္တယဝိမုတ္တကေ. ‘‘ဟတ္ထမဏိကေဝိယာ’’တိ ဟတ္ထ တလေ ဌပိတမဏိရတနာနိဝိယ. ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ ပါဠိသာဓကံ. တတ္ထ, ‘‘အာပါတ’’န္တိ အဘိမုခံ ပတနံ. အာဗာဓန္တိပိ ပါဌော, ဩတ္ထရိတွာ ဥပဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘သဗ္ဗညုမဟာဘဝင်္ဂ’’န္တိ သဗ္ဗေသံသဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ပစ္ဆိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တံ အဋ္ဌသု မဟာဝိပါကေသု ပထမမဟာဝိပါကံ ဘဝင်္ဂ စိတ္တံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ မဟာဘဝင်္ဂေ. ‘‘နိစ္စကာလံ ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ သဗ္ဗကာလံ ဥပဋ္ဌာနာကာရ ပတ္တာ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ကသ္မာ, ကဿစိ အာဝရဏဿ အဘာဝတော. ဣဒံပိဟိ ဧကံ ဥပဋ္ဌာနံ နာမာတိ. ‘‘အာဝဇ္ဇနာယာ’’တိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန စိတ္တေန. ဓမ္မာ မဟန္တာ. ဘဝင်္ဂံ ပရိတ္တကံ. တသ္မာ ပရိတ္တကံ ဘဝင်္ဂံ ဧကက္ခဏေ မဟန္တာနံ ဓမ္မာနံ နပဟောတီတိ စောဒကဿ အဓိပ္ပာယော. ‘‘နစောဒေတဗ္ဗမေတ’’န္တိ ဧတံ ဌာနံ နစောဒေတဗ္ဗံ. ‘‘ပရမုက္ကံသပတ္တာန’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဥက္ကံသော’’တိ အစ္စုဂ္ဂမော အစ္စုတ္တရော. ပရမော ဥက္ကံသော ပရမုက္ကံသောတိဝိဂ္ဂဟော.

4. පද අර්ථයෙහි: ‘බුජ්ඣී’ යනු අවබෝධ කරගත්තේය යන්නයි. ‘එත්ථ’ යනු මෙම පදයෙහි යන්නයි. ‘ච’ ශබ්දය වාක්‍ය ආරම්භය හඟවන්නකි. වාක්‍ය ආරම්භය යනු මූලික වාක්‍යයෙහි පැවසිය යුතු යමක් නොපැවසුණේ නම්, එය පැවසීම සඳහා උප-වාක්‍යයක් ආරම්භ කිරීමයි. අවබෝධ කිරීමේ ක්‍රියාව ඥානය (නුවණ) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ‘කෙසේ නම් නිවැරදි අර්ථයෙහි පවතින සම්මා ශබ්දය සියල්ල ව්‍යාප්ත වන බව දක්වන්නේද?’ යන ප්‍රශ්නයට, පෙර අර්ථයම ව්‍යතිරේක (අන්‍ය වූ ආකාරයෙන්) හා අන්වය (එම ආකාරයෙන්ම) වශයෙන් නැවත විස්තර කරමින් ‘තථාහි’ (එය එසේම මැයි) යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘තථාහි’ යන්නෙන් එම වචනය පිළිබඳ මෙම විස්තරය දක්වනු ලැබේ. ‘අවිපරීත’ යනු මෙහි ක්‍රියා විශේෂණ පදයකි. ‘තමාගේ විෂයයෙහිම’ යනු තමාගේ ඥාන විෂයයෙහිම ඔවුන්ගේ (ධර්මයන්ගේ) විෂයය ද පවතී යන සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් එකම ධර්මයක් වුවද කාලය, දේශය, සන්තානය ආදී භේදයන් නිසා අනන්ත වූ භේදයන්ගෙන් යුක්ත වේද, එබැවින් ප්‍රදේශ ඥානයක් ඇති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන් එක් ධර්මයක් වුවද සෑම ආකාරයකින්ම දැන ගැනීමට සමත් නොවේ. එබැවින් ‘තේහි’ (ඔවුන් විසින්) යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සර්ව ආකාරයෙන්’ යනු ස්වභාවය, හේතුව, ප්‍රත්‍යය, ඵලය, නිෂ්‍යන්දය (ඵල විපාක), කාලය, දේශය යනාදී ආකාරයෙනි. ‘යත්ථ’ යනු යම් අවිෂය වූ ධර්මයෙහි ද, ‘ඔවුන් යමක් විපරීතව (වැරදි ලෙස) අවබෝධ කරගන්නා වූ අවිෂය නම් වූ ධර්මයක් (බුදුරජාණන් වහන්සේට) නැත’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එය විස්තර කරමින් ‘තේහි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘තියද්ධගත’ යනු තුන් කාලයෙහි පවතින ධර්මයන්ය. ‘අද්ධමුත්තක’ යනු තුන් කාලයෙන් මිදුණු (නිවන) ධර්මයන්ය. ‘හත්ථමණිකේ විය’ යනු අත්ලෙහි තැබූ මාණික්‍ය රත්නයක් මෙනි. ‘සබ්බේ ධම්මා’ යනාදිය එයට සාධක වූ පාළියයි. එහි ‘ආපාත’ යනු ඉදිරියට පැමිණීමයි. ‘ආබාධන්ති’ යන පාඨයක් ද ඇත, එහි අර්ථය පැතිරී එළඹ සිටීමයි. ‘සර්වඥ මහා භවංගය’ යනු සියලු සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පශ්චිම භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධියේ සිට පවතින අටමහා විපාක සිත් අතුරින් පළමු මහා විපාක භවංග සිතයි. එහි ‘තත්ථ’ යනු ඒ මහා භවංගයෙහි ය. ‘සෑම කල්හිම පෙනී සිටිති’ යනු සැම කල්හිම උපස්ථාන ආකාරයට පැමිණ තිබෙති යන්නයි. මන්දයත්, කිසිදු ආවරණයක් (බාධාවක්) නොමැති බැවිනි. මෙය ද එක්තරා ආකාරයක ‘එළඹ සිටීමක්’ (උපස්ථානයක්) නමි. ‘ආවජ්ජනාය’ යනු මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙනි. ධර්මයෝ මහත් වෙති, භවංගය කුඩා (පරිත්ත) වේ. එබැවින් කුඩා වූ භවංග සිතට එක් ක්ෂණයකදී මහත් වූ ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමට ශක්තියක් නැතැයි යන්න චෝදනා කරන්නාගේ අදහසයි. ‘න චෝදේතබ්බමේතං’ යනු මේ කරුණ ගැන චෝදනා නොකළ යුතුය යන්නයි. ‘පරමුක්කංසපත්තානං’ යන්නෙහි ‘උක්කංස’ යනු අත්‍යුත්කෘෂ්ඨ බව හෙවත් අනුත්තර බවයි. පරම වූ උක්කංසය පරමුක්කංසය යනු එහි විග්‍රහයයි.

ဧဝံ သမ္မာသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝိစာရေတွာ ဣဒါနိ သံသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝိစာရေန္တော ‘‘သံသဒ္ဒေါပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ, ‘‘ဥပသဂ္ဂေါ’’တိ ဥပသဂ္ဂပဒံ. ‘‘ပဋိဝေဓဓမ္မေသူ’’တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒီနံ ပဋိဝိဇ္ဈနညာဏေသု. နတ္ထိ အာစရိယော ဧတဿာတိ အနာစရိယော. သမာသန္တေ ကကာရေန သဟ အနာစရိယကော. အနာစရိယကဿ ဘာဝေါ အနာစရိယကတာ. တံ အနာစရိယကတံ. တတီယာ ရုပ္ပသမာပတ္တိ နာမ [Pg.12] အာကိဉ္စညာယတနဇ္ဈာနံ. တံ ဘဂဝါ အာဠာရဿ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှာတိ. စတုတ္ထာရုပ္ပသမာပတ္တိ နာမ နေဝသညာ နာသညာယတနဇ္ဈာနံ. တံ ဥဒကဿသန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှာတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဠာရုဒကမူလိကာ’’တိ. ‘‘အနလင်္ကရိတွာ’’တိ အာဝဇ္ဇနသမာပဇ္ဇနာဒိဝသေန အနလင်္ကရိတွာ. အနာသေဝိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဆဍ္ဍိတတ္တာ’’တိ ဧတာသမာပတ္တိယောနာလံ ဗောဓာယ, အထ ခေါ ယာဝဒေဝ တတီယ စတုတ္ထာရုပ္ပဘဝပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဧဝံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဆဍ္ဍိတတ္တာ. ‘‘ဗုဇ္ဈနကိရိယာယာ’’တိ ပဋိဝေဓညာဏဿ. ‘‘ကုတော ပဋိဝေဓဓမ္မာ’’တိ တာ ကုတော ပဋိဝေဓဓမ္မာ ဟောန္တိ. ပဋိဝေဓဓမ္မာ ဧဝ စ ဗုဒ္ဓဘာဝါယပဒဋ္ဌာနာဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙසේ ‘සම්මා’ ශබ්දයේ අර්ථය විමසා, දැන් ‘සං’ ශබ්දයේ අර්ථය විමසමින් ‘සංසද්දෝ පන’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘උපසග්ගෝ’ යනු උපසර්ග පදයයි. ‘පටිවේධධම්මේසු’ යනු පටිච්චසමුප්පාද ආදී ධර්මයන් අවබෝධ කරගන්නා වූ ඥානයන්හි ය. මෙයාට ගුරුවරයෙක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අනාචරිය’ වේ. සමාසය අවසානයේ ‘ක’ කාරය සමග ‘අනාචරියක’ වේ. අනාචරියක බව අනාචරියකතා නමි. එය අනාචරියකතා (ගුරු උපදේශ රහිත බව) යි. තුන්වන අරූප සමාපත්තිය නම් ආකිංචඤ්ඤායතන ධ්‍යානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ආළාර කාලාමයන්ගේ සමීපයෙහි උගත්තේය. සිව්වන අරූප සමාපත්තිය නම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යානයයි. එය උද්දක රාමපුත්තයන්ගේ සමීපයෙහි උගත්තේය යන්න ‘ආළාරඋද්දකමූලිකා’ යන්නෙන් කියැවිණි. ‘අනලංකරිත්වා’ යනු ආවජ්ජනා හා සමාපජ්ජනා ආදියෙන් ප්‍රගුණ නොකොට යන්නයි. ඇසුරු නොකොට යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ඡඩ්ඩිතත්තා’ (අත්හළ බැවින්) යනු මෙම සමාපත්තීන් අවබෝධය සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවන බවත්, හුදෙක් තුන්වන හතරවන අරූප භවයන් ලැබීම පිණිසම පවතින බවත් මෙසේ ආදීනව දැක අත්හළ බැවිනි. ‘බුජ්ඣනකිරියායා’ යනු ප්‍රතිවේධ ඥානයටයි. ‘ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් කොහින්ද?’ යනු එම ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් කොහින් ලැබෙන්නේද? එම ප්‍රතිවේධ ධර්මයන්ම බුද්ධත්වයට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) වන්නේය යනු මෙහි අදහසයි.

ပါဠိယံ. ‘‘ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသုဓမ္မေသူ’’တိ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ကဿစိသန္တိကေ အနနုဿုတေ သုစတုဿစ္စ ဓမ္မေသု. ‘‘အဘိသမ္ဗုဇ္ဈီ’’တိပဒေ အဘိသမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ အရဟတ္တမဂ္ဂညာဏံ ဝုတ္တံ. တဒေဝ ဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တပ္ပစ္စယာ တဒနန္တရာ ဧဝသဗ္ဗညုတညာဏံ ပါတုဗ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏာတီ’’တိ. ‘‘တဒနန္တရာ’’တိ စ အရဟတ္တ မဂ္ဂဝီထိယာစ စတုန္နံ ပစ္စဝေက္ခန ဝါရာနဉ္စ အနန္တရေ ကာလေတိ အတ္ထော. ‘‘နိမိတ္တတ္ထေ’’တိ နိမိတ္တ ဟေတွတ္ထေ. ‘‘ဘုမ္မ’’န္တိ အဋ္ဌကထာသုအာဂတံ သတ္တမီဝိဘတ္တိယာနာမံ. တာသု ဟိ ပစ္စတ္တဝစနံ, ဥပယောဂဝစနံ, ကရဏ ဝစနံ, သမ္ပဒါန ဝစနံ, နိဿက္ကဝစနံ, သာမိဝစနံ, သုမ္မဝစနန္တိ ဧဝံ အနုက္ကမေန သတ္တန္နံ ဝိဘတ္တီနံ နာမာနိ အာဂတာနီတိ.

පාළියෙහි: ‘පූර්වයෙහි අසා නොතිබූ ධර්මයන්හි’ යනු මේ භවයෙහි මෙයට පෙර කිසිවෙකුගෙන් අසා නොතිබූ සතර සත්‍ය ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘අභිසම්බුජ්ඣී’ යන පදයෙන් අභිසම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන අර්හත් මාර්ග ඥානය ප්‍රකාශ වේ. එම ඥානයම සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වෙයි. එය ප්‍රත්‍ය කරගෙන, එයට අනතුරුවම සර්වඥතා ඥානය පහළ වන බව ‘එහිදී සර්වඥ බවට පැමිණෙන්නේය’ යන්නෙන් කියැවිණි. ‘තදනන්තරා’ (එයට අනතුරුව) යනු අර්හත් මාර්ග වීථියට සහ පච්චවෙක්ඛණ වාර සතරට අනතුරු කාලයෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘නිමිත්තත්ථේ’ යනු නිමිත්ත හෙවත් හේතු අර්ථයෙහි ය. ‘භුම්ම’ යනු අටුවාවල සඳහන් වන සප්තමී විභක්තියට නමකි. එහි ප්‍රච්චත්ත වචනය, උපයෝග වචනය, කරණ වචනය, සම්පදාන වචනය, නිස්සක්ක වචනය, සාමි වචනය, සම්ම වචනය යනුවෙන් අනුපිළිවෙලින් විභක්ති සතෙහි නම් පැමිණ තිබේ.

‘‘ဒသဗလညာဏေသူ’’တိ ဌာနာဌာန ကောသလ္လညာဏာဒီသု ဒသ ဉာဏဗလေသု. ‘‘ဝသိဘာဝ’’န္တိ ဧတ္ထ အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တေတုံ သမတ္ထတာ သင်္ခါတောသတ္တိ ဝိသေသော ဝသောနာမ. ဝသော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဝသီ-ဝသိဂဏေဟီတိအာဒီသုဝိယ. ဝသိနော ဘာဝေါ ဝသိဘာဝေါ. တံ ဝသိဘာဝန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဝသိဘာဝ’’န္တိ ဣဿရဘာဝန္တိ. ကတ္ထစိ ပန ‘‘ဝသီ’’တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂပဒံပိ ဒိဿတိ=တတြိမာ ပဉ္စဝသိယော အာဝဇ္ဇနဝသီသမာပဇ္ဇနဝသီ=တိအာဒီသု.

‘දසබල ඥානයන්හි’ යනු ඨානාඨාන කෝසල්ල ඥානය ආදී වූ දස බල ඥානයන්හි ය. ‘වශීභාවය’ යන්නෙහි තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්වීමට ඇති සමර්ථකම නම් වූ ශක්ති විශේෂය ‘වශ’ (වස) නමි. ‘වශය (පාලනය) මෙයාට ඇත’ යන අර්ථයෙන් ‘වශී’ (වසී) වේ - ‘වශීගණයන්’ යනාදියේ මෙනි. වශී වූ තැනැත්තාගේ ස්වභාවය වශීභාවයයි. එය වශීභාවය යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘වශීභාවය’ යනු ඊශ්වරභාවය (අධිපති බව) යැයි කියන ලදී. ඇතැම් තැනක ‘වසී’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංග පදයක් ලෙස ද පෙනේ. එනම් ‘මෙහි ආවජ්ජන වශී, සමාපජ්ජන වශී ආදී පංච වශීහු වෙති’ යනාදියෙහි මෙනි.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဒ.

සම්මාසම්බුද්ධ පදය.

၅. အတုလပဒေ[Pg.13]. အနေကေဟိဂုဏပဒေဟိ ပဝတ္တိတာဝန္ဒနာ ‘‘အနေကဂုဏပဒဝိသယာနာမ’’. ‘‘ဣတိကိံဒုတီယေနာ’’တိ ဣတိ တသ္မာ ဒုတီယေန အတုလပဒေန ကိံ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ‘‘နန သမတ္ထာ’’တိ နသမတ္ထာ န ဟောတီတိ ယောဇနာ. သမတ္ထာ ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘မတ္တကာရိနော’’တိ ပမာဏကာရိနော. ‘‘ထေရော စ တေသံ အညတရော’’, တသ္မာ မတ္တံ န ကရောတိ, ဒုတီယံ အတုလ ပဒံ အာဟရီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အပိစာ’’တိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ‘‘နကေဝလံ ဝန္ဒနာယ အန္တရာယနီဝါရဏမေဝ ဣစ္ဆိ တဗ္ဗံ ဟောတီ’’တိ ယောဇနာ. ‘‘ဝန္ဒနာယာ’’တိ ဝန္ဒနာဟေတု. သောပိ ပညာပါဋဝါဒိ အတ္ထော. ‘‘ဂန္ထပါရိသုဒ္ဓိယာ’’တိ ဂန္ထဒေါသာနာမ ပဒဒေါသ ဝါကျဒေါသ အတ္ထဒေါသာဒယော အတ္ထိ. တေဟိ ဒေါသေဟိ ဣမဿ ဂန္ထဿ ပါရိသုဒ္ဓိယာ. ကထံ ပန ဝန္ဒနာယ ပညာပါဋဝါဒိ အတ္ထောသမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဿတိဋ္ဌာနေသူ’’တိအာဒိ. အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ နာမ ဗုဒ္ဓ ဓမ္မ သံဃသီလာဒီနိ. စိတ္တသမာဓာနံ အာဝဟတီတိ စိတ္တသမာဓာနာဝဟော. ‘‘တိက္ခာသူရာဟုတွာဝဟတီ’’တိ ဂမ္ဘီရေသု အတ္ထ ဗျဉ္ဇန ပဒေသု အမန္ဒာ ဝိဿဋ္ဌာ ဟုတွာ ဝဟတိ. ‘‘တဒတ္ထာယပီ’’တိ ပညာပါဋဝါဒိ အတ္ထာယပိ. ဂုဏနာမပဒါနံ ဂုဏတ္ထောနာမဝိဂ္ဂဟ ဝါကျေသု ပါကဋော, သိဒ္ဓပဒေသု အပါကဋော. တသ္မာ တာနိ ဝိဂ္ဂဟတ္ထံ အဇာနန္တာနံ သန္တိကေ နာမ မတ္တာနိ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာဝုတ္တ ဝစနတ္ထယောဂေပိ…ပေ… ပဝတ္တတ္တာ’’တိ. ‘‘သဘာဝနိရုတ္တိံ ဇာနန္တာန’’န္တိ မာဂဓ ဘာသံ ဇာနန္တာနံ. မာဂဓဘာသာဟိ မူလဘာသာတိ စ အရိယဘာသာတိ စ မာဂဓဘာသာတိ စ ပါဠိဘာသာတိ စ ဓမ္မနိရုတ္တီတိ စ သဘာဝနိရုတ္တီတိ စ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဘာဝတ္ထသုည’’န္တိ ဧတ္ထ ဂုဏနာမာနံ ဂုဏတ္ထော ဘာဝတ္ထော နာမ. သော ဧဝသကတ္ထောတိ စ ဝစနတ္ထောတိ စ ဝိဂ္ဂဟတ္ထောတိ စ ဝုစ္စတိ. ကိရိယနာမာဒီသူပိ ဧသေဝနယော. ‘‘သတ္ထူ’’တိ သတ္ထုနော. ‘‘သမညာမတ္တ’’န္တိ နာမသညာမတ္တံ ဘဝိတုံ နာရဟတိ. တထာဟိ အနာထပိဏ္ဍိကောသေဋ္ဌိ ရာဇဂဟံ အနုပတ္တော ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နောတိ သုတွာ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ=ဃောသောပိ ခေါ ဧသောဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ=တိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမံပိ လောကေ မဟန္တံ သုဒုလ္လဘံဂုဏပဒံ ဟောတိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ နာမေဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထီတိ. ‘‘သဘာဝနိရုတ္တိံ [Pg.14] အဇာနန္တာနံ ပန ပဒသဟဿံ ဝုစ္စမာနံပီ’’တိ တိဋ္ဌတု ဧကံ အတုလပဒံ, ပဒသဟဿံပိ ဝုစ္စမာနံ သတ္ထုသမညာမတ္တမေဝ သမ္ပဇ္ဇတိ. တာဒိသာဟိ ဇနာ ဣဒံ လောကေ မဟန္တံ ဂုဏပဒန္တိပိ နဇာနန္တိ. ဘာဝတ္ထံ ကိံဇာနိဿန္တိ.

5. ‘Atulapade’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: බොහෝ ගුණ පදයන්ගෙන් යුක්තව පවත්වන ලද වන්දනාව ‘අනෙකගුණපදවිෂය’ නම් වේ. ‘Itikiṃdutīyenā’ යනු ‘එබැවින් දෙවන අතුල පදයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?’ යන්නයි. ‘Nana samatthā’ යනු සමත් නොවන බව නොවේ; එය සමත් වන්නේමය යනු අදහසයි. ‘Mattakārino’ යනු ප්‍රමාණවත්ව (සීමා සහිතව) කටයුතු කරන්නෝය. ‘ථේර තෙමේ ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකි’, එබැවින් උන්වහන්සේ සීමාවක් නොතකා දෙවන ‘අතුල’ පදය ද ගෙන ආ බව මෙහි අදහසයි. ‘Apicā’ යන්නෙන් තවත් කිව යුත්තක් ඇති බව හැඟවේ. ‘හුදෙක් වන්දනාවෙන් අන්තරායන් වැළැක්වීම පමණක්ම අපේක්ෂා නොකළ යුතුය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘Vandanāyā’ යනු වන්දනාව හේතුවෙන් යන්නයි. එමගින් ප්‍රඥාවේ තියුණු බව ආදී අර්ථයන් ද සිදුවේ. ‘Ganthapārisuddhiyā’ යනු ග්‍රන්ථ දෝෂ ලෙස හැඳින්වෙන පද දෝෂ, වාක්‍ය දෝෂ, අර්ථ දෝෂ ආදියෙන් මෙම ග්‍රන්ථයේ පිරිසිදු භාවය ඇති වීමයි. වන්දනාවෙන් ප්‍රඥා පාටවය ආදී අර්ථයන් කෙසේ ඇති වේද යන්න ‘anussatiṭṭhānesū’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. අනුස්සති ස්ථාන නම් බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ, සීල ආදියයි. සිතෙහි එකඟතාව (සමාධිය) ඇති කරන බැවින් ‘cittasamādhānāvaho’ නම් වේ. ‘Tikkhāsūrāhutvāvahatī’ යනු ගැඹුරු වූ අර්ථ සහ ව්‍යංජන පදයන්හි අලස නොවී, ඉතා පැහැදිලිව හැසිරීමයි. ‘Tadatthāyapī’ යනු ඒ ප්‍රඥා පාටවය ආදී අර්ථයන් සඳහා ද යන්නයි. ගුණවාචක නාම පදයන්ගේ ගුණාර්ථය විග්‍රහ වාක්‍යයන්හි පැහැදිලි වුවද, සිද්ධ පදයන්හි (තනි පද ලෙස පවතින විට) අපැහැදිලිය. එබැවින් විග්‍රහ අර්ථය නොදන්නා අය ඉදිරියේ ඒවා නාම මාත්‍ර පමණක් වන හෙයින් ‘yathāvutta vacanatthayogepi...pe... pavattattā’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘Sabhāvaniruttiṃ jānantānaṃ’ යනු මාගධ භාෂාව දන්නා අය සඳහාය. මාගධ භාෂාවම මූල භාෂාව ලෙස ද, ආර්ය භාෂාව, මාගධ භාෂාව, පාලි භාෂාව, ධර්ම නිරුක්තිය සහ ස්වභාව නිරුක්තිය ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. ‘Bhāvatthasuññaṃ’ යන්නෙහි ගුණ නාමයන්ගේ ගුණාර්ථය ‘භාවාර්ථය’ නම් වේ. එයම ‘ස්වකීය අර්ථය’ (සකත්ථ), ‘වචනාර්ථය’ සහ ‘විග්‍රහාර්ථය’ යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. ක්‍රියා නාම ආදියේ ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘Satthū’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ යන්නයි. ‘Samaññāmattaṃ’ යනු එය හුදෙක් නාම සංඥා මාත්‍රයක්ම විය නොහැකි බවයි. මන්ද, අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා රජගහ නුවරට පැමිණ ‘ලොව බුදු කෙනෙකු උපන් සේක’ යන්න අසා, ‘ලෝකයෙහි බුද්ධ යන මෙම ශබ්දය පවා දුර්ලභය’ යනුවෙන් උදන් ඇනුවේය. එබැවින් ‘බුද්ධ’ යන නාමය පවා ලොවෙහි අතිශය උසස් වූ ද, ඉතා දුර්ලභ වූ ද ගුණ පදයකි. එසේ නම් ‘සම්මාසම්බුද්ධ’ යන නාමය ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු නොවේ. ‘ස්වභාව නිරුක්තිය නොදන්නා අයට නම් එක් අතුල පදයක් තබා පද දහසක් කීවද’, එය ශාස්තෘන් වහන්සේ පිළිබඳ නාම මාත්‍රයක් පමණක්ම වෙයි. එවැනි ජනයා මෙය ලොව ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණ පදයක් බව පවා නොදනිති; එසේ නම් ඔවුන් එහි භාවාර්ථය කෙසේ දැනගනිමුද?

‘‘အတုလော’’တိ အညေန သော အသဒိသောတိ ဝါ, အညော ဝါတေန သဒိသောတဿနတ္ထီတိဝါ, - ဒွိဓာပိအတ္ထောလဗ္ဘတိ. သာဓကဂါထာယံ ‘‘ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ ယုဂဂ္ဂါဟီပုဂ္ဂလော. ကိဉ္စာပိ မက္ခလိ ပူရဏာဒယော ဝိသုံဝိသုံ - အဟံ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗဒဿာဝီ - တိစ, အဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ-တိစ ပဋိဇာနန္တာ ယုဂဂ္ဂါဟိနော ဟုတွာ ဝိစရန္တိ. ဓမ္မတော ပန သိနေရု ပဗ္ဗတ ရာဇဿ သန္တိကေ သက္ခရ ကထလာနိဝိယသမ္ပဇ္ဇန္တီတိ. ‘‘အနစ္ဆရိယ’’န္တိ နတာဝ အစ္ဆရိတဗ္ဗံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဗုဒ္ဓဘူတဿာ’’တိ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဘူတဿပတ္တဿ. ‘‘ယံ ဗုဒ္ဓ ဘူတဿ အတုလတ္တံ, ဧတံ အနစ္ဆရိယ’’န္တိ ယောဇနာ. ယဒိ စေတံ အနစ္ဆရိယံ ဟောတိ, ကတမံ ပန တာဝ အစ္ဆရိယံ ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပတိဇာတဿာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘သမ္ပတိဇာတဿာ’’တိ အဇ္ဇေဝဇာတဿပိ အဿ ဘဂဝတော. ကထံ အတုလတာ ပညာယတီတိ အာဟ ‘‘တဒါဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဧကင်္ဂဏာနီ’’တိ ဧကတလာနိ. တဒါဟိ ဗောဓိသတ္တဿပုညာနုဘာဝေန အတိမဟန္တော ဩဘာသော ပါတုဗ္ဘဝတိ. = ဥဠာရော ဩဘာသော ပါတုရဟောသိ အတိက္ကမ္မဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝ=န္တိဟိ ဝုတ္တံ. တေန ဩဘာသေန ဖရိတာ သဗ္ဗေ ပထဝိ ပဗ္ဗတာဒယော ဇာတိဖလိကက္ခန္ဓာဝိယ သုပ္ပသန္နာ ဟောန္တိ. ဒသသဟဿ စက္ကဝါဠာနိ ဧကတလံ ဟုတွာ ပညာယန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနေကာနိ စက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဧကင်္ဂဏာနိ အဟေသု’’န္တိ. ‘‘ပရမာယ ပူဇာယာတိ ထုတိမင်္ဂလဝစနပူဇာယ. ‘‘လောကဿာ’’တိ သဗ္ဗ သတ္တလောကတော. ဧဝံ အစ္ဆမ္ဘိ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိ ဓမ္မတာယ သဉ္စောဒိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ‘‘အစ္ဆမ္ဘိဝါစ’’န္တိ ဝိသာရဒဝါစံ. အာသဘိံ ဝါစန္တိပိ ပါဌော. ဥတ္တမဝါစန္တိ အတ္ထော. ‘‘နိစ္ဆာရေသီ’’တိ ဥဒါဟရတိ. ဣဒမ္ပိ အနစ္ဆရိယံ, အညံ ပိတတော အစ္ဆရိယတရံ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒါပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ပါရမိတာ ဂုဏေဟိ တေန သဒိသော ကောစိနတ္ထေဝ ထပေတွာ အညေ စ မဟာဗောဓိ သတ္တေတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.15]. ‘‘အဿာ’’တိ တေန သဒိသဿ. ‘‘နတ္ထိဘာဝေါ ဒီပေတဗ္ဗော’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဒီပေတဗ္ဗော’’တိ ဗုဒ္ဓဝံသပါဠိတော အာဟရိတွာ ဒီပေတဗ္ဗော. ‘‘ကုတောသာဝကဗောဓိသတ္တာနံ သတသဟဿံ သက္ခိဿတီ’’တိ ယောဇနာ. ပါရမိယော ပကာရေနဝိစိနန္တိ ဧတေနာတိ ပါရမိပဝိစယော. ဉာဏံ. တံပနဉာဏံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ဧဝ ဥပ္ပန္နံ နဟောတိ. ပစ္စေကဗောဓိသတ္တ သာဝကဗောဓိသတ္တာနံပိ ဥပ္ပန္နမေဝ. တဒေဝ စ သဗ္ဗေသံပိ ဗောဓိသတ္တာနံ နိယတဗျာကရဏပ္ပဋိလာဘေ ပဓာနကာရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သာဝကဗောဓိသတ္တာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗောဓိဝုစ္စတိဝိမောက္ခညာဏံ. အရိယမဂ္ဂဿေတံ နာမံ. ဗောဓိမှိသဇန္တိ လဂ္ဂန္တီတိ ဗောဓိသတ္တာ. ‘‘လဂ္ဂန္တီ’’တိ တပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ နိယတ စိတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဗောဓိ အတ္ထာယ ပဋိပန္နာ သတ္တာ ဗောဓိသတ္တာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ဗုဒ္ဓ သုညေပိလောကေ ကမ္မဿကတာဉာဏေ ဌတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မောက္ခဓမ္မပရိယေသိနော သတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သမ္ဘာရ ဓမ္မေ’’တိ ဒသဝိဓေ ပါရမိ ဓမ္မေ. ဝဋ္ဋံ အနုသရန္တိ အနုဂစ္ဆန္တီတိ ဝဋ္ဋာနုသာရိနော. ပထဝိယံ ပံသုစုဏ္ဏာနိ ဝိယ ပကတိယာ ဝပုထုဘူတာဇနာတိ ပုထုဇ္ဇနာ. မဟန္တာပုထုဇ္ဇနာတိ မဟာပုထုဇ္ဇနာ. ဝဋ္ဋာနုသာရိနော စ တေ မဟာပုထုဇ္ဇနာစာတိ သမာသော. တေသံ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. အယံ ဘာဝေါယေဝ တေသံ ဘူမီတိ စ ဝုစ္စတိ. အတ္ထတော ပန မောက္ခဓမ္မနိရပေက္ခတာ ဧဝ. အစ္ဆန္ဒိကတာတိပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဩက္ကန္တာ’’တိ ပဝိဋ္ဌာ. တယောနိယတာ, ဗောဓိသတ္တနိယတော စ စူဠသောတာပန္နနိယတော စ အရိယ သောတာပန္နနိယတော စ. တတ္ထ ဗောဓိသတ္တနိယတော ဗောဓိသမ္ဘာရဗလေန သိဒ္ဓေါ. စူဠသောတာပန္န နိယတော ပစ္စယာကာရာနုဗောဓညာဏဗလေန. အရိယသောတာပန္န နိယတော သောတာပတ္တိ မဂ္ဂညာဏ ဗလေန. တေသု ဗောဓိသတ္တနိယတော ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကေန ပရိယာယေနာ’’တိအာဒိ. ဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထိတေသံ ဒွိန္နံ ဗောဓိသတ္တာနံ ပါရမိ ပဝိစယညာဏ သမ္ပတ္တိယာ ဝိနာ နိယတဗျာကရဏ လာဘာ သင်္ကာယ ဧဝ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

‘අතුලෝ’ යනු අන්‍යයන් හා සමාන නොවන බැවින් ‘අසදෘශ’ වූ හෝ, ඔහු හා සමාන අන් අයෙකු නැති බැවින් ‘අසම’ වූ යන අර්ථ දෙකම මෙහිදී ලැබේ. සාධක ගාථාවේ සඳහන් ‘පටිපුග්ගලෝ’ යනු සමාන පුද්ගලයා යන්නයි. මක්ඛලී ගෝසාල සහ පූරණ කාශ්‍යප ආදී ශාස්තෘවරුන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ‘මම සර්වඥ වෙමි, සියල්ල දකිමි, මම සම්මා සම්බුද්ධ වෙමි’ යි ප්‍රතිඥා දෙමින් බුදුරජාණන් වහන්සේට සමානයන් ලෙස පෙනී සිටීමට උත්සාහ කළහ. එහෙත් ධර්මතාවයට අනුව ඔවුහු මහා මේරු පර්වත රාජයා ඉදිරියෙහි ඇති ගල්කැට සහ බොරළු වැනිය. ‘අනච්ඡරියං’ යනු එය පුදුම විය යුත්තක් නොවන බවයි. ‘බුද්ධභූතස්ස’ යනු බුද්ධත්වයට පත් වූ තැනැත්තාටයි. බුද්ධත්වයට පත් උතුමෙකු තුළ පවතින ඒ අසදෘශ බව පුදුමයක් නොවන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉදින් එය පුදුමයක් නොවේ නම්, ආශ්චර්යය කුමක්ද? ‘සම්පතිජාතස්ස’ යනාදියෙන් එය දක්වයි. එනම්, උපන් සැණින්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අසමසම බව කෙසේ නම් පෙනී යන්නේද? ‘තදාහි’ යනාදියෙන් එය විස්තර කෙරේ. ‘ඒකංගණානී’ යනු එකම තලයක් මෙන් වීමයි. එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ පින් මහිමයෙන් දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය පවා අභිබවා යන ඉතා උතුම් ආලෝකයක් පහළ විය. ‘දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය ඉක්මවා යන මහත් ආලෝකයක් පහළ විය’ යනුවෙන් එහෙයින් කියන ලදී. ඒ ආලෝකයෙන් පැතිර ගිය මුළු පෘථිවිය හා පර්වත ආදිය ජාති පලිඟු මෙන් ඉතා පැහැපත් විය. දසදහසක් සක්වළ එකම තලයක් මෙන් දිස් විය. ‘අනේක සක්වළ දහස් ගණන් එකම මිදුලක් මෙන් (තලයක් මෙන්) විය’ යනුවෙන් පැවසුණේ එබැවිනි. ‘පරමාය පූජාය’ යනු ස්තුති මංගල වාක්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන පූජාවෙනි. ‘ලෝකස්ස’ යනු මුළු සත්ත්ව ලෝකයාගෙන්ම යන්නයි. මෙලෙස ධර්මතාවයෙන් උනන්දු වූ සිත් ඇතිව කිසිදු තැතිගැනීමකින් තොර වචන ප්‍රකාශ කළහ යන අදහසයි. එහි ‘අච්ඡම්භිවාචං’ යනු විශාරද (භය රහිත) වචනයයි. ‘ආසභිං වාචං’ යනුවෙන්ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය උතුම් වචනය යන්නයි. ‘නිච්ඡාරේසි’ යනු උච්චාරණය කළහ (ප්‍රකාශ කළහ) යන්නයි. මෙයද පුදුමයක් නොවේ නම්, මීට වඩා ආශ්චර්යවත් දෙයක් තිබේදැයි පෙන්වීමට ‘යදා පනා’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. පාරමිතා ගුණයන්ගෙන් උන්වහන්සේට සමාන වූවෙක් තබා, වෙනත් මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා ගැන පවා මෙහි අදහස් කෙරේ. ‘අස්ස’ යනු උන්වහන්සේට සමාන කෙනෙකු නොමැති බව දැක්විය යුතුය යන්නයි. බුද්ධවංශ පාලියෙන් කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් එය විස්තර කළ යුතුය. ‘ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයන් ලක්ෂයකට වුවද කෙසේ නම් එය කළ හැකිද?’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් ඥානයකින් පාරමිතාවන් විවිධ ආකාරයෙන් විමසා බලන්නේද, එය ‘පාරමී ප්‍රවිචය’ නම් වේ. එය ඥානයයි. ඒ ඥානය මහා බෝධිසත්ත්වයන්ට පමණක් නොව, පසේබුදු සහ ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයන්ටද උපදී. එයම සියලු බෝධිසත්ත්වයන්ට නියත විවරණ ලැබීමට ප්‍රධාන හේතුව බව දැක්වීමට ‘සාවකබෝධිසත්තාපි’ යනාදිය කියන ලදී. එහි ‘බෝධි’ යනු විමුක්ති ඥානයයි, එය ආර්ය මාර්ගයට නමකි. ඒ බෝධියෙහි ලග්න වන (ඇලෙන) බැවින් ‘බෝධිසත්ත’ නම් වේ. ‘ලග්න වෙති’ යනු එය ලබා ගැනීම සඳහා නියත වූ සිත් ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. බෝධිය සඳහා පිළිපන් සත්ත්වයෝ බෝධිසත්ත්වයෝ යන්නද ගැලපේ. බුදුවරුන් නැති ලෝකයක පවා කර්මස්සකතා ඥානයෙහි පිහිටා සංසාර දුකින් මිදීමේ ධර්මයන් සොයන සත්ත්වයෝ මෙසේ හැඳින්වෙන බව කියන ලදී. ‘සම්භාර ධම්මේ’ යනු දස වැදෑරුම් පාරමී ධර්මයන්ය. සංසාරය අනුගමනය කරන බැවින් ‘වට්ටානුසාරී’ නම් වේ. පොළොවෙහි පස් කුඩු මෙන් ස්වභාවයෙන්ම බහුල වූ ජනයා ‘පෘථග්ජන’ නම් වේ. මහා පෘථග්ජනයෝ යනු ‘මහාපුථුජ්ජනා’ ය. සංසාරය අනුගමනය කරන ඒ මහා පෘථග්ජනයෝ යනු සමාසයයි. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය පෘථග්ජන භූමිය ලෙසද කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය නම් විමුක්ති ධර්මය පිළිබඳව අපේක්ෂාවක් නොමැති බවයි. එය කැමැත්තක් නොමැති බව (අච්ඡන්දිකතා) ලෙසද හැඳින්වේ. ‘ඔක්කන්තා’ යනු ඇතුළු වූ යන්නයි. නියත පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි: බෝධිසත්ත්ව නියත, චූල සෝතාපන්න නියත සහ ආර්ය සෝතාපන්න නියත යනුවෙනි. එහි බෝධිසත්ත්ව නියත බව පාරමී බලයෙන් සිද්ධ වේ. චූල සෝතාපන්න නියත බව ප්‍රත්‍යයාකාර (හේතු-ඵල) අවබෝධ කර ගැනීමේ ඥාන බලයෙන් සිද්ධ වේ. ආර්ය සෝතාපන්න නියත බව සෝතාපත්ති මග්ග පටිවේධ ඥාන බලයෙන් සිද්ධ වේ. ඒ අතරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ බෝධිසත්ත්ව නියත බව යැයි ‘එකේන පරියායේන’ යනාදියෙන් දක්වා ඇත. පාරමී ප්‍රවිචය ඥාන සම්පත්තියෙන් තොරව ඒ බෝධිසත්ත්වයන් දෙදෙනාට (පසේබුදු සහ ශ්‍රාවක) නියත විවරණ ලැබීම පිළිබඳව සැකයක් නැති බැවින්, ඔවුන් ගැන කිව යුතුම වේ යන්න මෙහි අදහසයි.

ပဒသိဒ္ဓိဝိစာရေယံ ဝုတ္တံ ဝိဘာဝနိယံ=တုလာယသမိတောတုလျော. တုလျော ဧဝ တုလောယကာရ လောပဝသေနာ=တိ. တံသန္ဓာယ ‘‘ယ ကာရဿဝါဝသေနာ’’တိ [Pg.16] ဝုတ္တံ. ယဉ္စဝုတ္တံ တတ္ထေဝ=အထဝါသမီတတ္ထေ အကာရပစ္စယဝသေန တုလာယသမီတောတုလော=တိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘အကာရဿဝါဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘တုလာယာ’’တိ လောကေ ဓာရဏတုလာသဒိသာယ ပညာယာတိ အတ္ထော. ‘‘သမီတော’’တိ သမံ ကတော. နဟိ တုလသဒ္ဒေါ ဘဝိတုံ နယုတ္တော. ယုတ္တော ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ကထံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တုလယိတု’’န္တိအာဒိံ. တတ္ထဟိ ‘‘တုလယိတုံ အသက္ကုဏေယျော’’တိဝစနေန တဿကမ္မသာဓနတ္တံဒဿေတိ. ‘‘ကမ္မသာဓနေနေဝါ’’တိ ပုဗ္ဗေ-တုလယိတဗ္ဗော အညေန သဟ ပမိတဗ္ဗောတိ တုလောတိ ဧဝံ ဣဓဝုတ္တေန ကမ္မ သာဓန ဝစနတ္ထေနေဝ. ‘‘တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော’’တိ တဿ ဝိဘာဝနိယံ ဝုတ္တဿ ဒုဝိဓဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိတော. ‘‘တတော’’တိ တုလသဒ္ဒတော. စိန္တာယ ကိံ ပယောဇနံ အတ္ထိ. နတ္ထိယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဝဒတိ သီလေနာတိ ဝတ္တာ. ဝါဒီ ပုဂ္ဂလော. ဝတ္တုနော ဣစ္ဆာဝတ္တိစ္ဆာ. ဝတ္တုံ ဣစ္ဆာဝတ္တိစ္ဆာတိပိဝဒန္တိ. ဝတ္တိစ္ဆံ အနုဂတော သမ္မုတိ သင်္ကေတဝေါဟာရ သိဒ္ဓတ္တာတိ သမာသော. ‘‘ဧတ’’န္တိ ဧတံ ဒွိဓာသိဒ္ဓဝစနံ. ‘‘စေ’’တိ စေဝဒေယျ. ‘‘နာ’’တိ နယုတ္တံ. ‘‘ယထာသုတ’’န္တိ တုလ ဣတိ သုတံ. ‘‘ယုတ္တ’’န္တိ ယထာသုတ နိယာမေနေဝ ယုတ္တံ ဝဇ္ဇေတွာ. ‘‘အဿုတဿာ’’တိ ဓာရဏတုလာပရိယာယဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂတုလာသဒ္ဒဿ. တတောယေဝယကာရ ယုတ္တဿတုလျသဒ္ဒဿ စ အဿုတဿ. ဣတ္ထိလိင်္ဂေသတိ, တတောပိ ဧကော အကာရောတိ ကတွာ သမီတတ္ထေ ဒုတီယော တဒ္ဓိတ အကာရောပိ အဿုတောယေဝနာမဟောတိ. ‘‘ပရိကပ္ပနာယာ’’တိ ပရိကပ္ပေတွာ ကထနာယ. ပယောဇနာဘာဝတော န ယုတ္တန္တိသမ္ဗန္ဓော. အတုလပဒံ.

පදසිද්ධි විචාරයෙහි විභාවනියෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'තුලාවෙන් (තරාදියෙන්) සම කරන ලද්දේ තුල්‍ය නම් වේ. එම තුල්‍ය යන වචනයෙහි ම යකාරය ලෝප වීමෙන් තුල යන්න සිද්ධ වේ.' එය අරභයා 'යකාරය ලෝප කිරීමේ මඟින් හෝ' යයි පවසන ලදී. එහිම තවදුරටත් මෙසේ ද දක්වා ඇත: 'නැතහොත් සමීත (සමාන කළ) යන අර්ථයෙහි අකාර ප්‍රත්‍යය වීමෙන්, තුලාවෙන් සමීත වූයේ තුල නම් වේ' යනුයි. එය අරභයා 'අකාර ප්‍රත්‍යය වීමේ මඟින් හෝ' යයි කියන ලදී. එහි 'තුලාවෙන්' යනු ලෝකයෙහි කිරා බලන තරාදිය වැනි වූ ප්‍රඥාවෙන් යන්න අර්ථයයි. 'Samīto' යනු සම කරන ලද යන්නයි. 'තුල' යන ශබ්දය මෙහි යෙදීම නුසුදුසු නොවේ, එය සුදුසු ම යනු අදහසයි. එය කෙසේ දත හැකි ද යත්? 'තුලයිතුං' (කිරා බැලීමට) යනාදිය වදාළ බැවිනි. එහි 'තුලයිතුං අසක්කුණෙය්‍යො' (කිරා බැලීමට නොහැකි) යන වචනයෙන් එහි කර්මසාධන බව දක්වයි. 'කර්මසාධනයෙන් ම' යනු පෙර සඳහන් කළ පරිදි - අන්‍ය දෙයක් සමඟ කිරා බැලිය යුතු, මැනිය යුතු යන අර්ථයෙන් 'තුල' යයි මෙහි වදාළ කර්මසාධන අර්ථයෙන් ම ය. 'එම අර්ථය සිද්ධ වන බැවින්' යනු විභාවනියෙහි දක්වන ලද ඒ දෙවැදෑරුම් අර්ථය සිද්ධ වන බැවිනි. 'එයින්' යනු 'තුල' යන ශබ්දයෙනි. මේ පිළිබඳව වැඩිදුර සිතීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැත යනු අදහසයි. කතා කරන ස්වභාවය ඇත්තේ 'වත්තා' (කතා කරන්නා) නම් වේ, එනම් වාදී පුද්ගලයා ය. කතා කරන්නාගේ කැමැත්ත 'වත්තින්ඡා' (වක්තුකාම්‍යතාව) නම් වේ. කතා කිරීමට ඇති කැමැත්ත 'වත්තින්ඡා' යයි ද පවසති. 'වක්තුකාම්‍යතාව අනුව ගිය සම්මුති සංකේත ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බැවින්' යනුවෙන් සමාසය වේ. 'මෙය' යනු මේ දෙවැදෑරුම් ලෙස සිද්ධ වූ වචනයයි. 'චේ' යනු (සොයා බලන්නේ) නම් යන්නයි. 'න' යනු නුසුදුසු යන්නයි. 'ඇසූ පරිදි' යනු 'තුල' යනුවෙන් ඇසුණු ආකාරයයි. 'යුක්ත' යනු ඇසූ පරිදි නියමයෙන් ම යුක්ත වූ දෙය මඟහැර ය. 'නෑසූ දෙයට' යනු කිරා බලන තරාදියට පර්යාය වූ ස්ත්‍රී ලිංග 'තුලා' ශබ්දයටත්, එසේම යකාරය සහිත වූ 'තුල්‍ය' යන නෑසූ ශබ්දයටත් ය. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (තුලා ශබ්දයේ) එක් අකාරයක් ඇති කල්හි, සමීත යන අර්ථයෙහි යෙදෙන දෙවන තද්ධිත අකාරය ද නෑසූ දෙයක් ම වන්නේ ය. 'පරිකල්පනයෙන්' යනු පරිකල්පනය කොට කීමයි. ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් එය නුසුදුසු ය යන්න සම්බන්ධයයි. මෙය 'අතුල' යන පදයේ විස්තරයයි.

၆. ဧဝံ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ပဒတ္ထ သံဝဏ္ဏနံ ကတွာ ဣဒါနိ တေသံယေဝ အတ္ထုဒ္ဓါရသံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တော ‘‘ဣမေဟိ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘သမ္ပဒါ’’တိ သမ္ပတ္တိယော. ‘‘ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ နာမ’’ သမတိံ သပါရမီနံ ပရိပူရဏံ. ‘‘မဟာဝဇိရညာဏ’’န္တိ ဘဂဝတော အာသဝက္ခယညာဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ. တဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဗုဒ္ဓဘာဝတ္ထာယ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာဝသေန ဆတ္တိံသ ကောဋိ သတသဟဿ သင်္ခါနံ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကပ္ဖလသမာပတ္တီနံ ပုဗ္ဗဘာဂ ဝိပဿနာဉာဏမ္ပိ မဟာဝဇိရညာဏန္တိ [Pg.17] ဝုစ္စတိ. သဗ္ဗမ္ပေတံ မဟာဋီကာယံ ဝုတ္တံ. ‘‘မဟာဗောဓိယာ’’တိ သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါနံ အဘိသမ္ဗောဓိ သင်္ခါတဿ အဂ္ဂမဂ္ဂညာဏဿ. ပဟိယျန္တိ ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ဧတေနာတိ ပဟာနံ. ပဇဟန္တိ ပဟာတဗ္ဗေဓမ္မေဧတေနာတိဝါ ပဟာနန္တိ ကတွာ တံ အဂ္ဂမဂ္ဂညာဏမ္ပိတံ ဝိပဿနာဉာဏမ္ပိ ပဟာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ပဟာနသမ္ပဒါယံ ဝါ သာ သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စသီလာနိ. ပါဏာတိပါတဿ ပဟာနံသီလံ, ဝေရမဏိသီလံ, စေတသိကံသီလံ, သံဝရောသီလံ, အဝီတိက္ကမောသိလန္တိအာဒီသုဝိယ ဧတ္ထဟိ ပဟာနသီလံ နာမ ယထာ ဝုတ္တေန အတ္ထေန ဝေရမဏိသီလမေဝါတိ ယုဇ္ဇတိ. ပဟာနံ နာမ ကောစိဓမ္မော နဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေ ပန သတိပဟာန သီသေန ပဟာနသာဓကံ တဒေဝဉာဏဒွယံ ဥပစာရေနပဟာနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣတရထာ ပဟာနသမ္ပဒါ နာမ အသာရာ အဖလာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓ ဗုဒ္ဓသာဝကာ ကိလေသေ ပဇဟန္တာပိ ဝါသနာယ သဟ အပ္ပဇဟနတော စိတ္တ သန္တာနေ မောဟဝါသနာယ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သဗ္ဗညု ဘာဝံ နဂစ္ဆန္တိ. တသ္မာ ယထာတေသံ ကိလေသပ္ပဟာနံ ပဟာနသမ္ပဒါ နာမ နဟောတိ. နတထာသဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနန္တိ အာဟ ‘‘သဟဝါသနာယာ’’တိအာဒိံ. ဝိဘာဝနိယံဉာဏသမ္ပဒါ ပထမံ ဝုတ္တာ. တတော ပဟာန သမ္ပဒါ. ဋီကာယံ ပန ပဟာနသမ္ပဒါ ပထမံ ဝုတ္တာ. တတော အဓိဂမ သမ္ပဒါနာမ ဝုတ္တာ. တတော ဉာဏသမ္ပဒါ. ပဟာနသမ္ပဒါယဉ္စ အဂ္ဂမဂ္ဂညာဏံ ဒဿိတံ. အဓိဂမ သမ္ပဒါတိ စ သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပဋိလာဘော ဝုတ္တော. ဉာဏသမ္ပဒါယမ္ပန တေဟိ ဒွီဟိ ဉာဏေဟိ အဝသေသာနိဒသဗလညာဏာဒီနိသဗ္ဗညာဏာနိဒဿိတာနိ. ဣဓပိ ဋီကာနယမေဝ သမ္ဘာဝေန္တော ‘‘ပဟာနသမ္ပဒါယေဝပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ သဗ္ဗညုတညာဏဿပဒဋ္ဌာနံ, အာသန္န ကာရဏံ. ‘‘န ဟိ မဂ္ဂညာဏတော အညာ ပဟာနသမ္ပဒါနာမ အတ္ထိ’’. ပရမတ္ထတော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ=ပဟာနန္တိ ကောစိ ဓမ္မောနာမ နတ္ထိ အညတြ ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ပါဏာတိပါတာဒီနံ အနုပ္ပာဒမတ္တတော=တိ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ပဟာယကဓမ္မသမာဒါနေန ပန ပဟာတဗ္ဗ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒေါ နာမ ဧကောပဏီတ ဓမ္မောဟောတိ. ဧကံ သန္တိ ပဒံ ဟောတိ. တထာဟိ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂေ=ဥပ္ပာဒေါ ဘယံ[Pg.18], အနုပ္ပာဒေါ ခေမန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ပဝတ္တိ ဘယံ, အပ္ပဝတ္တိ ခေမန္တိ သန္တိပဒေဉာဏ=န္တိ. တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ ပနတဒင်္ဂအနုပ္ပာဒေါ နာမ. ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘန အနုပ္ပာဒေါ နာမ. သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒ အနုပ္ပာဒေါ နာမာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဓ ပန အနုပ္ပာဒ သမ္ပာပကံ ဝိပဿနာ ဉာဏဉ္စ မဂ္ဂညာဏဉ္စ ဥပစာရေန ပဟာနန္တိ အဓိပ္ပေတံ. ကသ္မာ, ဥပရိဉာဏ သမ္ပဒါဒီနံ ပစ္စယတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သမ္ပဒါသင်္ကရော’’တိ သမ္ပဒါသမ္ဘေဒေါ, သမ္ပဒါသမ္မိဿော. ‘‘ဉာယာဂတ’’န္တိ ယုတ္တိတော အာဂတံ. ‘‘သီလာဒိဂုဏေဟီ’’တိ သီလ သမာဓိ ပညာ ဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိညာဏဒဿန ဂုဏေဟိ. ‘‘ဣဒ္ဓိဓမ္မေဟီ’’တိ ဣဒ္ဓိဝိဓာဘိညာဒီဟိ ဣဒ္ဓိဂုဏေဟိ. ‘‘လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပ္ပဋိမဏ္ဍိတဿာ’’တိ ဒွတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ စ အသီတိ ခုဒ္ဒကလက္ခဏေဟိ စ ပဋိမဏ္ဍိတဿ. ‘‘အာသယော’’တိ စိတ္တ သန္တာနေ အဓိသယိတော ဣစ္ဆာဝိသေသော. ‘‘အဇ္ဈာသယဿာ’’တိ အလောဘဇ္ဈာသယာဒိကဿအဇ္ဈာသယဿ. ‘‘ဥဠာရတာ’’တိ ပဏီတတာ. ‘‘ဟိတဇ္ဈာသယတာ’’တိဟိတကာမတာ. အပရိပါက ဂတိန္ဒြိယာနံ သတ္တာနံ ဣန္ဒြိယပရိပါကကာလာဂမနဉ္စ ဧတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘အဘိညာတာန’’န္တိ အတိပါကဋာနံ. ‘‘ဒွေပဟာနသမ္ပဒါ’’တိ ဒွေပဟာန သမ္ပဒါ ဉာဏသမ္ပဒါ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဒေ. ‘‘သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈီ’’တိ ဧတ္ထ အဘိသမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ အဂ္ဂမဂ္ဂညာဏံ ဂဟိတံ. တဉ္စ ပဟာနကိစ္စပ္ပဓာနံ ဟောတိ. ‘‘တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော’’တိ ဧတ္ထ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ‘‘ဗလေသု စ ဝသိဘာဝ’’န္တိ ဧတ္ထ ဒသဗလညာဏာနိ ဂဟိတာနိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဒေနဝိဘာဝိတာ’’တိ.

6. මෙසේ පද දෙකෙහි පදගත අර්ථ වර්ණනාව (විග්‍රහය) කර, දැන් ඒ පදයන්ගේම අර්ථ උද්ධාරය (සාරාංශගත අර්ථය) පැහැදිලි කරමින් “imehi pana” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “සම්පදා” යනු සම්පත්ති (සඵල කර ගැනීම්) ය. “බෝධිසම්භාර සම්භරණය” නම් තිස් ආකාර වූ පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආසවක්ඛය ඥානය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන නුවණ) ද “මහාවජිර ඥානය” (මහා වජ්‍ර ඥානය) යැයි කියනු ලැබේ. බුද්ධත්වය පිණිස එහි පූර්ව භාගයෙහි අනුපදධර්ම විපස්සනා වශයෙන් දිනපතා වළඳන ලබන ඵලසමාපත්තීන් පිළිබඳ තිස්හය කෝටි ලක්ෂයක් සංඛ්‍යාත පූර්වභාග විපස්සනා ඥානය ද මහාවජිර ඥානය යැයි කියනු ලැබේ. මේ සියල්ල මහාටීකාවෙහි සඳහන් වේ. “මහාබෝධිය” යනු සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ අභිසම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන අග්‍රමාර්ග ඥානයයි. මෙයින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරනු ලබන හෙයින් “ප්‍රහාණය” (pahāna) නම් වේ. එසේත් නැතහොත් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් මෙයින් ප්‍රහාණය කරන හෙයින් “ප්‍රහාණය” යි ගෙන, ඒ අග්‍රමාර්ග ඥානයත් විපස්සනා ඥානයත් “ප්‍රහාණය” යැයි කියනු ලැබේ යන අදහසින් “එය ප්‍රහාණ සම්පදාවෙහි ඇතුළත් වේ” යැයි කියන ලදී. පංචශීලය පිළිබඳව සලකන විට; ප්‍රාණාතිපාතය ප්‍රහාණය කිරීමේ ශීලය, වේරමණී (වෙන්වීමේ) ශීලය, චෛතසික ශීලය, සංවර ශීලය, අවීතික්කම (ඉක්මවා නොයෑමේ) ශීලය යනාදියේ මෙන්, මෙහි ද ප්‍රහාණ ශීලය යනු ඉහත සඳහන් අර්ථයට අනුව වේරමණී ශීලයම බව යෝග්‍ය වේ. යම් හෙයකින් “ප්‍රහාණය” යනු වෙනම ධර්මයක් නොවේ යන අදහස ඇති කල්හි, ප්‍රහාණය සිද්ධ කරන්නා වූ ඒ ඥාන දෙකම (විපස්සනා හා මාර්ග ඥාන) උපචාර වශයෙන් “ප්‍රහාණය” යැයි ගත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, ප්‍රහාණ සම්පදාව යනු හරයක් නැති ඵලයක් නැති දෙයක් බවට පත් වේ. පසේබුදුවරුන් සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කළ ද, වාසනාවන් (සංස්කාරයන්) සමඟ ප්‍රහාණය නොකරන බැවින් ද, ඔවුන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි මෝහ වාසනාවන් පවතින බැවින් ද ඔවුහු සර්වඥභාවයට පත් නොවෙති. එබැවින් ඔවුන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය “ප්‍රහාණ සම්පදාව” (සර්වසම්පූර්ණ ප්‍රහාණය) ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. සර්වඥ බුදුවරුන් සම්බන්ධයෙන් එසේ නොවන බැවින් “වාසනාවන් ද සහිතව” යනාදිය වදාළහ. විභාවනියෙහි (අභිධර්මත්ථ විභාවිනී ටීකාවෙහි) පළමුව ඥාන සම්පදාව කියන ලදී. ඉන්පසු ප්‍රහාණ සම්පදාවයි. ටීකාවෙහි (මහාටීකාවෙහි) නම් ප්‍රහාණ සම්පදාව පළමුව කියන ලදී. ඉන්පසු අධිගම සම්පදාව ද, ඉන්පසු ඥාන සම්පදාව ද කියන ලදී. ප්‍රහාණ සම්පදාවෙහි අග්‍රමාර්ග ඥානය දක්වන ලදී. අධිගම සම්පදාව යනු සර්වඥතා ඥානය ලැබීමයි. ඥාන සම්පදාවෙන් නම් ඒ ඥාන දෙක හැර ඉතිරි දසබල ඥානාදී සියලු ඥානයන් දක්වන ලදී. මෙහිදී ද ටීකා ක්‍රමයම අනුමත කරමින් “ප්‍රහාණ සම්පදාවම...” යනාදිය වදාළහ. “සර්වඥතා ඥාන පදට්ඨානය” යනු සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුවයි. “මාර්ග ඥානයෙන් තොර වූ වෙනත් ප්‍රහාණ සම්පදාවක් නැත.” පරමාර්ථ වශයෙන් එවැනි දෙයක් නැත යනු අදහසයි. මෙය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි “ප්‍රකාශිත ආකාරයට ප්‍රාණාතිපාතාදිය හුදෙක් හට නොගැනීම මිස ප්‍රහාණය යනු වෙනම ධර්මයක් නැත” යනුවෙන් පැමිණි බැවින් කියන ලදී. එහෙත් ප්‍රහාණය කරන ධර්මයන් සමාදන් වීමෙන්, ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් හට නොගැනීම යනු එක්තරා ප්‍රණීත ධර්මයකි. එය එක්තරා ශාන්ත පදයකි. ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: “ඉපදීම බියකි, නූපදීම (හට නොගැනීම) ක්ෂේමස්ථානයකි යනුවෙන් ශාන්ත පදයෙහි ඥානය පවතී. පැවැත්ම බියකි, නොපැවැත්ම ක්ෂේමස්ථානයකි යනුවෙන් ශාන්ත පදයෙහි ඥානය පවතී.” තදංග ප්‍රහාණය යනු තදංග වශයෙන් හට නොගැනීමයි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් හට නොගැනීමයි. සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් හට නොගැනීමයි. මෙහිදී නම් නූපදනා බව (අනුප්පාදය) සලසා දෙන විපස්සනා ඥානයත්, මාර්ග ඥානයත් උපචාර වශයෙන් “ප්‍රහාණය” යැයි අදහස් කරන ලදී. ඒ මන්ද යත්, ඒවා මතු කියැවෙන ඥාන සම්පදාව ආදියට ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. “සම්පදා සංකරය” යනු සම්පදාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීම හෝ පැටලීමයි. “ඤායාගත” (න්‍යායාගත) යනු යුක්ති සහගතව පැමිණි යන්නයි. “සීලාදි ගුණයන්ගෙන්” යනු ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශන යන ගුණයන්ගෙන් යන්නයි. “ඉද්ධි ධර්මයන්ගෙන්” යනු සෘද්ධිවිධ අභිඥාදී සෘද්ධි ගුණයන්ගෙන් යන්නයි. “ලක්ෂණ අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් විභූෂිත වූ” යනු දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් විභූෂිත වූ (සැරසුණු) යන්නයි. “ආශය” යනු චිත්ත සන්තානයෙහි පවත්නා වූ විශේෂ කැමැත්තයි. “අධ්‍යාශය” යනු අලෝභ අධ්‍යාශයාදී අධ්‍යාශයන්ගේ යන්නයි. “උළාරත්වය” යනු ප්‍රණීතභාවයයි. “හිතාධ්‍යාශයතාව” යනු හිතසුව කැමති බවයි. මෙහිදී ඉන්ද්‍රියයන් නොමේරූ සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරන කාලය පැමිණීම ගැන ද කිව යුතුය. “අභිඤ්ඤාත” (ප්‍රකට) යනු ඉතා ප්‍රකට වූ යන්නයි. “ප්‍රහාණ සම්පදා දෙක” යනු ප්‍රහාණ සම්පදාව සහ ඥාන සම්පදාවයි. සම්මාසම්බුද්ධ පදයෙහි, “තමාම සත්‍යයන් අවබෝධ කළහ” යන්නෙහි අභිසම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන අග්‍රමාර්ග ඥානය ගන්නා ලදී. එය ප්‍රහාණ කෘත්‍යය ප්‍රධාන කොට ඇත්තකි. “එහි සර්වඥතාවයට පැමිණියහ” යන්නෙහි සර්වඥතා ඥානය අදහස් වේ. “බලයන්හි වශීභාවය” යන්නෙහි දසබල ඥානයන් ගන්නා ලදී. එබැවින් “සම්මාසම්බුද්ධ පදයෙන්... (ප්‍රහාණ හා ඥාන යන සම්පදාවන් දෙක) විස්තර කරන ලදී” යැයි කියන ලදී.

သမ္ပဒါနိဋ္ဌိတာ.

සම්පදා විග්‍රහය නිම විය.

၇. သသဒ္ဓမ္မဂဏုတ္တမပဒေ. ယထာ=သသံဃံလောကနာယကံ နမဿိဿံ=တိ ဧတ္ထသဟသဒ္ဒဿ သမဝါယတ္ထတ္တာ အဟံလောကနာယကဉ္စ သံဃဉ္စ နမဿိဿန္တိ ဧဝံ သမဝါယတ္ထော ဝိညာယတိ. တထာ ဣဓပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဉ္စသဒ္ဓမ္မဉ္စ ဂဏုတ္တမဉ္စ အဘိဝါဒိယာမီတိ ဧဝံ ကိရိယာသမဝါယတ္ထော သဟသဒ္ဒေန ဒီပိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒူရတောဟံ…ပေ… ဧဝမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒ’’န္တိ သသဒ္ဓမ္မဂဏုတ္တမပဒံ. ဧတ္ထ [Pg.19] စ‘‘သမဝါယော’’တိ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဗဟူနံ ဝါ အတ္ထာနံ ဧကသ္မိံ ဒဗ္ဗေဝါ ဂုဏေဝါကိရိယာယဝါသမံ အဝေစ္စ အယနံပဝတ္တနံ သမဝါယော. ပစ္စာနုတာပ ပစ္စာနုမောဒနာဒိဌာနေသု=အဟံ ပုဗ္ဗေဒါနံ နဒဒိဿံ, သီလံ နရက္ခိဿံ. - အနေကဇာတိ သံသာရံ သန္ဓာဝိဿ=န္တိအာဒိနာ အတီတေပိကာလေ အနာဂတဝစနံ ပယုဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘နမဿိဿ’’န္တိ နမဿိံတိ. ‘‘ဂုဏီဘူတာန’’န္တိ သမာသပဒေ ဝိသေသနဘူတာနံ, အပ္ပဓာနဘူတာနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘူတ တဗ္ဘာဝေစာယံ ဤကာရော. ယထာ, ကာကော သေတီ ဘဝတိ, ဗကော ကဏှီဘဝတီတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သေတီ ဘဝတီ’’တိ အသေတပုဗ္ဗော သေတောဘဝတိ. ‘‘ကဏှီဘဝတီ’’တိ အကဏှပုဗ္ဗော ကဏှောဘဝတီတိ အတ္ထော. တထာ ဣဓပိ. ဗုဒ္ဓံ ဓမ္မဉ္စ သံဃဉ္စဝန္ဒိတွာ-တိအာဒီသု ဝိသုံဝိသုံ ပဓာနတ္တာ အဂုဏဘူတာပိ ဓမ္မသံဃာ ဣဓသမာသပဒေ အညပဒတ္ထဿဂုဏဘူတာဟောန္တိ. အယံ အဗ္ဘူတတဗ္ဘာဝတ္ထော နာမ. ‘‘အဘိဝါဒိတဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တေ တပစ္စယဿ ဗဟုလံ အတီတကာလဝိသယတ္တာ ပုဗ္ဗေဂန္ထာရမ္ဘကာလေ ဓမ္မ သံဃာနံပိ ထေရဿ ဝန္ဒနာသိဒ္ဓိ ဒဿိတာ ဟောတိ. ‘‘အဘိဝါဒေတဗ္ဗ ဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တေပန တဗ္ဗပစ္စယဿကာလသာမညဝိသယတ္တာန တထာ ဒဿိတာ ဟောတိ. ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ, သီလံ ရက္ခိတဗ္ဗန္တိအာဒီသု ဝိယ ဓမ္မသံဃာနာမသဗ္ဗကာလံပိ အဘိဝါဒေတဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ဓမ္မသံဃာနံ သဗ္ဗကာလံပိ အဘိဝါဒနာရဟဂုဏော ဧဝ ဒဿိတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ, ‘‘အဘိဝါဒန’’န္တိ ဣဒံ ကိရိယာသမဝါယဒဿနတော ဝုတ္တံ. ကာလဝိသေသံ ပန နဒီပေတိယေဝ. ‘‘အတ္တနော နိဒဿနေနာ’’တိ သပုတ္တဒါရော အာဂတောတိ အတ္တနာ နီဟရိတွာ ဒဿိတေန ပယောဂေန. သောဟိ ပယောဂေါ ကိရိယာ သမဝါယဿေဝ. နဂုဏသမဝါယဿာတိ. ဧတ္ထ စ ထေရဿ ဝန္ဒနာဝစနေ ထေရော ဣမေဟိ ယေဝပဒေဟိ ရတနတ္တယံတီဟိဒွါရေ ဟိဝန္ဒတီတိ ဂဟေတွာ ‘‘အဘိဝါဒိယာ’’တိ ဧတ္ထ အဘိဝါဒိယာဓီတိ စ အတ္ထံ နီဟရန္တိ. အပ္ပဓာန ကိရိယာပဒေ ပန တဒတ္ထ နီဟရဏံ အသမ္ဘာဝေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အပိစာ’’တိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထဇောတနေ အယံ နိပါတသမုဒယော. ‘‘ဂန္ထပ္ပဋိညာယာ’’တိ ဂန္ထပ္ပဋိညာဝစနေန. ‘‘သဟဃဋေတွာ’’တိ ဧကတော သမ္ဗန္ဓိတွာ.

7. සසද්ධම්මගණොත්තම ඛණ්ඩයෙහි; 'සසංඝං ලෝකනායකං නමස්සිස්සං' (සංඝයා වහන්සේ සමඟ ලෝක නාථයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි) යන්නෙහි මෙන් මෙහි 'ස' යන්න සමවාය (එක්ව යෙදෙන) අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින්, 'මම ලෝක නායකයන් වහන්සේට ද සංඝයා වහන්සේට ද නමස්කාර කරමි' යනුවෙන් සමවාය අර්ථය වටහා ගත යුතුය. එසේම මෙහි ද 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද, සද්ධර්මයට ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සංඝ රත්නයට ද අභිවාදනය කරමි' යනුවෙන් ක්‍රියා සමවාය අර්ථය 'ස' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බව දැක්වීමට 'දූරතෝහං... පෙ... එවමිදං දට්ඨබ්බං' යැයි පවසන ලදී. 'ඉදං' යනු සසද්ධම්මගණොත්තම පදයයි. මෙහි 'සමවාය' යනු අර්ථ දෙකක, තුනක හෝ බොහෝ ගණනක, එක් වස්තුවක හෝ ගුණයක හෝ ක්‍රියාවක සමානව හා වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පැවැත්මයි. 'මම පෙර දන් නොදුන්නෙමි, සීලයක් රකිනු නොලැබුවෙමි' (අහං පුබ්බේ දානං න දදිස්සං, සීලං න රක්ඛිස්සං) යනාදී පසුතැවීම් හෝ අනුමෝදන් වීම් ආදී අවස්ථාවල දී 'අනේකජාති සංසාරං සන්ධාවිස්සං' යනාදියෙන් අතීත කාලයෙහි ද අනාගත කාල වාචී ක්‍රියා ප්‍රත්‍යයන් යෙදෙන බැවින් 'නමස්සිස්සං' යන්නෙන් 'නමස්කාර කළෙමි' (නමස්සිං) යන අර්ථය කියැවේ. 'ගුණීභූතානං' යනු සමාස පදයේ විශේෂණ වූ හෙවත් අප්‍රධාන වූ යන අර්ථයයි. නොවූ දෙයක් වීම (අබ්භූතතබ්භාව) යන අර්ථයෙහි මෙම 'ඊ' කාරය යෙදී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, කපුටා සුදු වෙයි (සෙතී භවති), කොකා කළු වෙයි (කණ්හී භවති) යන්නෙහි මෙන්, 'සෙතී භවති' යනු පෙර සුදු නොවූවක් සුදු වීමයි. 'කණ්හී භවති' යනු පෙර කළු නොවූවක් කළු වීමයි. මෙහි ද එසේමය. 'බුද්ධං ධම්මඤ්ච සංඝඤ්ච වන්දිත්වා' යනාදියෙහි බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන පද වෙන් වෙන්ව ප්‍රධාන වන බැවින් අප්‍රධාන නොවුණ ද, මෙම සමාස පදයේ දී ඒවා අන්‍ය පදාර්ථයකට විශේෂණ වන බැවින් අප්‍රධාන (ගුණීභූත) වෙයි. මෙය 'අබ්භූතතබ්භාව' අර්ථයයි. 'අභිවාදිතභාවෝ' යැයි කී කල 'ත' ප්‍රත්‍යය බොහෝ විට අතීත කාලයට අදාළ වන බැවින්, ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමට පෙර ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ධර්ම සංඝ රත්නය වැඳීම සිදු වූ බව දැක්වෙයි. 'අභිවාදේතබ්බභාවෝ' යැයි කී විට 'තබ්බ' ප්‍රත්‍යය කාල සාමාන්‍යයට (සෑම කල්හිම සුදුසු බවට) අදාළ වන බැවින් එලෙස එක් අතීත කාලයක් පමණක් දැක්විය නොහැක. 'දානය දිය යුතුය, සීලය රැකිය යුතුය' යනාදියෙහි මෙන් ධර්ම සංඝ රත්නය ද සෑම කල්හිම අභිවාදනය කළ යුතු බව මෙයින් අදහස් වේ. මෙසේ ධර්ම සංඝ රත්නය සෑම කල්හිම වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට සුදුසු ගුණයෙන් යුක්ත බව දැක්වීමට 'තත්ථ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අභිවාදනං' යන්න ක්‍රියා සමවාය දැක්වීමට යොදන ලද්දකි. එයින් විශේෂිත වූ කාලයක් ප්‍රකාශ නොවේ. 'අත්තනෝ නිදස්සනේන' යනු 'තමාගේ අඹුදරුවන් සමඟ පැමිණියේය' යන්න තමා විසින්ම උදාහරණයක් ලෙස ගෙන හැර දැක්වීමෙනි. එම ප්‍රයෝගය ක්‍රියා සමවාය සඳහා මිස ගුණ සමවාය සඳහා නොවේ. මෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ වන්දනා පාඨයෙහි, තෙරුන් වහන්සේ මෙම පදවලින්ම ද්වාරත්‍රයෙන් රත්නත්‍රය වඳින බව සලකා 'අභිවාදිය' යන්නෙහි 'අභිවාදේමි' (අභිවාදනය කරමි) යන අර්ථය ගනිති. අප්‍රධාන ක්‍රියා පදයක එම අර්ථය ගැනීම සිදු විය නොහැකි බැවින් 'අපිච' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අපිච' යනු යමක් කිව යුතුව ඇතැයි අඟවන නිපාත සමූහයකි. 'ගන්ථප්පටිඤ්ඤායා' යනු ග්‍රන්ථය කිරීමට වූ ප්‍රතිඥා වාක්‍යයෙනි. 'සහඝටෙත්වා' යනු එක් කොට සම්බන්ධ කිරීමෙනි.

ဝစနတ္ထေ[Pg.20]. သဓနော ပုရိသော, ဓနဝါပုရိသော-တိ အာဒယော သမာသတဒ္ဓိတသဒ္ဒါ ယေဘူယျေန အတိဿယတ္ထ ဒီပကာ ဟောန္တိ. နဟိ အပ္ပကေန ဓနေန တထာ ဝေါဟရန္တိ. တသ္မာ ဣဓာပိ တထာ ရူပံ အတိဿယတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္တနာနိမ္မိတေန…ပေ… သရဏဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ, ‘‘အတ္တနာနိမ္မိတေနာ’’တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတေန. ‘‘နဟီ’’တိအာဒိနာ တဒတ္ထမေဝ ဗျတိရေကတော ဝိဝရတိ. တတ္ထ, ‘‘ပရနိမ္မိတေနာ’’တိ ဗုဒ္ဓနိမ္မိတေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တထာ ထောမန’’န္တိ သသဒ္ဓမ္မ ဂဏုတ္တမန္တိ ထောမနံ. ‘‘ဣဒံပီ’’တိ ဒုတီယတ္ထ သမ္ပိဏ္ဍနေ အယံပိကာရော. နကေဝလံ ပုရိမပဒဒွယမေဝ သတ္ထု အသာဓာရဏဂုဏပဒံ ဟောတိ. အထ ခေါ ဣဒံပိ ပဒံ သတ္ထု ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီဟိ အသာဓာရဏ ပဒမေဝဟောတီတိ ယောဇနာ.

වචන අර්ථයෙහි; ධන ඇති පුරුෂයා (සධනෝ පුරිසෝ), ධනවත් පුරුෂයා (ධනවා පුරිසෝ) යනාදී සමාස හා තද්ධිත ශබ්ද බොහෝ විට අතිශය අර්ථය (විශේෂ බව හෝ බහුල බව) ප්‍රකාශ කරයි. මන්ද යත්, ස්වල්ප වූ ධනයක් ඇති විට එසේ ව්‍යවහාර නොකරන බැවිනි. එබැවින් මෙහි ද එවැනි වූ අතිශය අර්ථයක් දැක්වීමට 'තමා විසින් නිර්මාණය කරන ලද... පෙ... සරණ වූ' යැයි පවසන ලදී. එහි 'අත්තනා නිම්මිතේන' යනු තමා විසින්ම උපදවන ලද යන්නයි. 'නහි' යනාදියෙන් එම අර්ථයම ව්‍යතිරේක වශයෙන් (විරුද්ධ පැත්තෙන්) විස්තර කරයි. එහි 'පරනිම්මිතේන' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් නිර්මාණය කරන ලද (බුද්ධ නිර්මිත) යන්නයි. 'තථා ථෝමනං' යනු 'සසද්ධම්මගණොත්තමං' යන ස්තුතියයි. 'ඉදම්පි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය දෙවන අර්ථයක් එක් කිරීම සඳහා යෙදී ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අසාධාරණ (විශේෂ) ගුණ පද වන්නේ පූර්ව පද දෙක පමණක් නොවේ. මෙම පදය ද ශාස්තෘන් වහන්සේට මෙන්ම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන්ට ද අසාධාරණ වූ පදයක්ම වන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဓမ္မဝစနတ္ထေ. ‘‘ဓာရေတီ’’တိ ဝဟတိ. ဂါထာယံ ‘‘ရက္ခတီ’’တိ အပါယာဒိဒုက္ခတောရက္ခတိ. ‘‘ယေသ’’န္တိ ကိလေသာနံ. ‘‘ဣမသ္မိံ အတ္ထေ’’တိ ကိလေသသမုစ္ဆိန္ဒနသင်္ခါတေ ဓာရဏတ္ထေ. ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စနိပ္ပရိယာယတော ဓမ္မော နာမာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု နိဿရဏပ္ပဟာနမေဝ နိဗ္ဗာနဿ ကိစ္စံ, ဣဒဉ္စ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနန္တိ စောဒနံ ပရိဟရန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂါဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘နိဗ္ဗာနေန သဟေဝ ဟုတွာ’’တိ အာရမ္မဏာဓိပတိဘူတံ အာရမ္မဏူ ပနိဿယဘူတဉ္စ နိဗ္ဗာနံ အတ္တနော ပတိဋ္ဌံ ကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. အပိစ, သမုစ္ဆေဒေါတိ စ နိဿရဏန္တိ စ အတ္ထတော သမာနဂတိကံ ဟောတိ. တသ္မာ နိဿရဏံပိ မုချဓာရဏ မေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိဿရဏမေဝဝါ ပဓာနဓာရဏန္တိ ပိယုဇ္ဇတိယေဝ. ‘‘ဓာရဏူပါယောယေဝဟောတိ’’. နမုချဓာရဏံ. ကသ္မာ, သမုစ္ဆေဒ ကိစ္စာဘာဝတော. ‘‘ဧတေပဉ္စ ပရိယာယဓမ္မာယေဝ’’. ကသ္မာ, နိဗ္ဗာနဿဝိယမဂ္ဂါနံ သမုစ္ဆေဒ ကိစ္စေ အသဟာယတ္တာတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သာမညပ္ဖလာနီ’’တိ သမဏဿ ဘာဝေါ သာမညံ. အရိယမဂ္ဂဿေတံ နာမံ. သာမညဿဖလံ သာမညပ္ဖလံ. ဒုတီယဝိကပ္ပေ အကိစ္စ ပစ္စယဘူတာပိ ကေစိကိတကပစ္စယာ ကမ္မတ္ထေဂတာ ကိစ္စပစ္စယာနံပိ အတ္ထံ ဒီပေတိ. ယထာ, ဒိဋ္ဌံ, သုတံ, မုတံ, ဝိညာတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဓာရဏာရဟော’’တိ. ‘‘ယထာ ဝုတ္တ ဓမ္မာ ယေဝါ’’တိ ပဉ္စမုချဓမ္မာ, ပဉ္စပရိယာယဓမ္မာယေဝ. ‘‘ကေစီ’’တိ စတ္တာရော မဂ္ဂါ. ပုန ‘‘ကေစီ’’တိ နိဗ္ဗာနမေဝ. ဗဟုဝစန သောတေပတိတတ္တာ [Pg.21] ဧတ္ထ ဗဟုဝစနံ ရုဠံ. ပုန ‘‘ကေစီ’’တိ စတ္တာရော သာမညပ္ဖလ ဓမ္မာ. ‘‘ကေစီ’’တိ ပရိယတ္တိ ဓမ္မော. ဧတ္ထာပိ ဗဟုဝစနံ သောတပတိတမေဝ. ‘‘ဓာရေန္တ’’န္တိ ဓာရေန္တံ ပုဂ္ဂလံ. တတီယ ဝိကပ္ပေ ‘‘အပတမာနံ ဝဟန္တီ’’တိ အပတမာနံ ကတွာ ဝဟန္တိ. စတုတ္ထ ဝိကပ္ပေ ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဓမ္မေ. ဓမ္မောဝဒီပံ ဧတေသန္တိ ဓမ္မဒီပါ. ဓမ္မောဝ ပဋိသရဏံ ဧတေသန္တိ ဓမ္မပ္ပဋိသရဏာ. ဓမ္မဒီပါ ဘိက္ခဝေ ဘဝထ ဓမ္မပ္ပဋိသရဏာ, အနညပ္ပဋိသရဏာ တိဟိ ဝုတ္တံ. လဒ္ဓါ ပတိဋ္ဌာ ဧတေသန္တိ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌာ. ယုဇ္ဇတိယေဝ. ဓမ္မဒီပပါဌာနုလောမတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဓမ္မဝိစာရဏာယံ, စောဒကောပဋိပတ္တိ ဓမ္မံ ဒသဝိဓ ဓမ္မတော အညံမညမာနော ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. သော ပန ပဋိပတ္တိ ဓမ္မော တတော အညောန ဟောတိ, တတ္ထေဝ အန္တောဂဓောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သောပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘မဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒါ ဟောတီ’’တိ ယထာ အမ္ဗရုက္ခော အမ္ဗပုပ္ဖအမ္ဗပ္ဖလဿ ပတိဋ္ဌာ ဘာဝေန ပုဗ္ဗဘာဂ နိဿယော ဟောတိ. ကသ္မာ, ဣတောယေဝတဿ ပုပ္ဖပ္ဖလဿ ဇာတတ္တာ ဧတ္ထေဝသံ ဝဍ္ဎိတတ္တာ စ. တထာ ပဋိပတ္တိ ဓမ္မောပိ အရိယမဂ္ဂပ္ဖလဿပတိဋ္ဌာဘာဝေန ပုဗ္ဗဘာဂူပနိဿယပ္ပဋိပဒါဟောတိ. ကသ္မာ, ဣတောယေဝ တဿဇာတတ္တာ ဧတ္ထေဝသံ ဝဍ္ဎိတတ္တာ စ. ဝုတ္တဉှေတံ မဟာဝဂ္ဂ သံယုတ္တေ. သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ ယေကေစိ မေဗီဇဂါမဘူတဂါမာဝုဍ္ဎိံ ဝိရုဠိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇန္တိ. သဗ္ဗေတေ ပထဝိံ နိဿာယ ပထဝိံ ပတိဋ္ဌာယ. ဧဝမေဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခုသီလံ နိဿာယ သီလေပတိဋ္ဌာယ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂီကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ဝုဍ္ဎိံ ဝိရုဠှိံ ဝေပုလ္လံ ပါပုဏာတိ ဓမ္မေသူတိ. ‘‘ပုဗ္ဗစေတနာဝိယဒါနေ’’တိ ယထာ တိဝိဓံ ပုညံ, ဒါနမယံ ပုညံ သီလမယံ ပုညံ ဘာဝနာမယံ ပုညန္တိ ဝုတ္တေ ဒါနဝတ္ထု ပရိယေသနတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဗ္ဘပဝတ္တာ သဗ္ဗာ ပုဗ္ဗဘာဂ စေတနာ ဒါနဝစနေ သင်္ဂဟိတာ ဒါနန္တွေဝ သင်္ချံဂတာ. ဧဝံ သော ပဋိပတ္တိ ဓမ္မော အရိယ မဂ္ဂဝစနေ ဧဝသင်္ဂဟိတော, အရိယမဂ္ဂေါ တွေဝ သင်္ချံ ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘ධර්ම’ යන වචනයෙහි අර්ථයෙහි: ‘ධාරේති’ (දරයි) යනු උසුලයි යන අර්ථයයි. ගාථාවෙහි ‘රක්ඛති’ (රකියි) යනු අපාය ආදී දුක්වලින් ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. ‘කෙලෙසුන්ගේ’ (යේසං) යනු කෙලෙස්වලට ය. ‘මේ අර්ථයෙහි’ යනු කෙලෙස් සහමුලින්ම සිඳලීම (සමුච්ඡේදනය) සංඛ්‍යාත වූ දැරීමේ අර්ථයෙහි ය. ‘නිර්වාණයම නිරුපචාරයෙන් (කෙළින්ම) ධර්මය නම් වේ’ යයි ඇයි පවසන ලද්දේ? නිර්වාණයේ කෘත්‍යය නිස්සරණ ප්‍රහාණය (දුකෙන් මිදීම) නොවේද? මෙය (ආර්ය මාර්ගය) වනාහි සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය (කෙලෙස් නැසීම) යි යන චෝදනාව දුරු කරමින් ‘ආර්ය මාර්ගය ගනී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නිර්වාණය සමඟම වී’ යනු අරමුණු වශයෙන් අධිපති වූ ද අරමුණු වශයෙන් උපනිශ්‍රය වූ ද නිර්වාණය තමාගේ පිහිට කොට ගෙන යන අදහසයි. තවද, සමුච්ඡේදය යන්නත් නිස්සරණය යන්නත් අර්ථ වශයෙන් සමාන ස්වභාවයක් ගනී. එබැවින් නිස්සරණය (නිවන) ද ප්‍රධාන වූ දැරීමක් (මුඛ්‍ය ධර්මයක්) ලෙසම දැකිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් නිස්සරණයම ප්‍රධාන ධර්මය (පධාන ධාරණ) ලෙස යෙදීම උචිතය. ‘එය දැරීමේ උපක්‍රමයම වේ’ යනු ප්‍රධාන දැරීම නොවේ. මන්දයත්, (එහි) සමුච්ඡේද කෘත්‍යය නොමැති බැවිනි. ‘මේ (සතර ඵල සහ පර්යාප්තිය) පස පර්යාය ධර්මයන්ම වේ.’ මන්ද, නිර්වාණයට මෙන් මාර්ගයන්ට සමුච්ඡේද කෘත්‍යයේදී සහායකයන් නොමැති බැවිනි. මෙහි ‘ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල’ යන්නෙහි ශ්‍රමණයාගේ ස්වභාවය ශ්‍රාමණ්‍යයයි. එය ආර්ය මාර්ගයට නමකි. ශ්‍රාමණ්‍යයේ ඵලය ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයයි. දෙවන විකල්පයෙහි, කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන් නොවන ඇතැම් ‘කිතක’ ප්‍රත්‍යයන් කර්ම අර්ථයෙහි යෙදී කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද අර්ථය දක්වයි. ‘දැකිය යුත්ත, ඇසිය යුත්ත, ස්පර්ශ කළ යුත්ත, දැනගත යුත්ත’ යනාදී ලෙස පවසන ලද බැවින් ‘දැරිය යුත්තා’ (ධාරණාරහ) යන්නයි. ‘පවසන ලද ධර්මයන්ම’ යනු ප්‍රධාන ධර්ම පහ සහ පර්යාය ධර්ම පහම වේ. ‘ඇතැම්’ (කේචි) යනු සතර මාර්ගයි. නැවත ‘ඇතැම්’ යනු නිර්වාණයම වේ. බහුවචනය කනට හුරු බැවින් මෙහි බහුවචනය රූඪියක් ලෙස යෙදිණි. නැවත ‘ඇතැම්’ යනු සතර ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල ධර්මයන්ය. ‘ඇතැම්’ යනු පර්යාප්ති ධර්මයයි. මෙහි ද බහුවචනය ශ්‍රවණයට හුරු බැවින් යෙදුණකි. ‘දරන්නා’ (ධාරෙන්තං) යනු ධර්මය දරන පුද්ගලයා ය. තුන්වන විකල්පයෙහි ‘නොවැටෙන සේ දරති’ යනු නොවැටෙන සේ කර උසුලති යන්නයි. හතරවන විකල්පයෙහි ‘මෙහි’ (එත්ථ) යනු මේ ධර්මයෙහි ය. ධර්මයම මොවුන්ට දීපයක් (පිහිටක්) වන බැවින් ‘ධර්මදීප’ නම් වේ. ධර්මයම මොවුන්ට පිළිසරණ වන බැවින් ‘ධර්මප්පටිසරණ’ නම් වේ. ‘මහණෙනි, ධර්මය දීප කොට වසන්න, ධර්මය පිළිසරණ කොට වසන්න, අන් පිළිසරණක් නොසොයන්න’ යි කරුණු තුනකින් පවසන ලදී. මොවුන් විසින් පිහිට ලබන ලද බැවින් ‘ලද්ධප්පතිට්ඨා’ (පිහිට ලැබුවෝ) නම් වේ. එය ද යෝග්‍ය වේ. ‘ධර්මදීප’ යන පාඨයට අනුලෝම වන බැවින් යන අදහසයි. ධර්ම විමර්ශනයේදී, චෝදකයා විසින් ප්‍රතිපත්ති ධර්මය දසවිධ ධර්මයට වඩා වෙනස් දෙයක් ලෙස සලකා ‘ඇයි’ යනාදී ලෙස චෝදනා කරයි. ඒ ප්‍රතිපත්ති ධර්මය එයින් වෙනස් නොවන බවත්, එහිම අන්තර්ගත බවත් පෙන්වමින් ‘එය වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘මාර්ගයේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වේ’ යනු, අඹ ගස අඹ මල් හා අඹ ගෙඩිවලට පිහිටක් වීමෙන් පූර්වභාග නිශ්‍රය වන්නාක් මෙනි. මන්ද, එයින්ම ඒ මල් හා ගෙඩි හටගන්නා බැවින් ද එහිම ඒවා වැඩෙන බැවින් ද වේ. එලෙසම ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද ආර්ය මාර්ගඵලයන්ට පිහිටක් වීමෙන් පූර්වභාග උපනිශ්‍රය ප්‍රතිපදාවක් වේ. මන්ද, එයින්ම ඒවායේ උපත සිදුවන බැවින් ද එහිම ඒවා වැඩෙන බැවින් ද වේ. මෙය මහා වග්ග සංයුත්තයේ මෙසේ පවසන ලදී: ‘මහණෙනි, යම් බීජ ජාතීන් හා පැළෑටි සමූහයක් වැඩීම, පැතිරීම හා විපුල බවට පත්වන්නේද, ඒ සියල්ල පොළොව ඇසුරු කොට, පොළොවෙහි පිහිටා සිදු වේ. මහණෙනි, එලෙසම මහණ තෙමේ සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩමින් ධර්මයන්හි වැඩීම, පැතිරීම හා විපුල බවට පත්වෙයි.’ ‘දානයෙහි පූර්ව චේතනාව මෙන්’ යනු; දානමය පින්, සීලමය පින්, භාවනාමය පින් යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් පින් ගැන පවසන කල, දන් වස්තු සෙවීමේ සිට දානය අරභයා පවතින සියලු පූර්වභාග චේතනාවෝ ‘දානය’ යන වචනයෙහිම සංග්‍රහ වී ‘දානය’ යනුවෙන්ම ගණන් ගනු ලැබෙත්. එලෙසම ඒ ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද ආර්ය මාර්ගය යන වචනයෙහිම සංග්‍රහ වී ඇති අතර ආර්ය මාර්ගය යනුවෙන්ම එය හඳුන්වනු ලැබෙයි.

ဣမသ္မိံ ဓမ္မသံသန္ဒနေ အပရမ္ပိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝဒန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ယဒဂ္ဂေနာ’’တိ ယေနကာရဏကောဋ္ဌာသေန ဓာရဏူပါယောတိအာဒိနာ ကာရဏဘာဂေနာတိ အတ္ထော. ဝန္ဒနံ အရဟ တီတိ [Pg.22] ဝန္ဒနေယျော. တသ္မိံ ဝန္ဒနေယျေ. ‘‘ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကော’’တိ ဧတ္ထ တိဝိဓော ကလျာဏကော ဝိနယကလျာဏကော သုတ္တန္တကလျာဏကော အဘိဓမ္မကလျာဏကောတိ. တတ္ထ ဝိနယေ ပညတ္တာယ ကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိယာ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဝိနယကလျာဏကော နာမ. သော ဣဓ ဘိက္ခု ပါတိမောက္ခ သံဝရသံဝုတော ဝိဟရတိ အာစာရ ဂေါစရ သမ္ပန္နော, အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီ သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသူတိ ဧတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဝိနယေ ပညတ္တာကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိဒုဝိဓာ, အာဒိ ဗြဟ္မစရိယကသီလံ အဘိသမစာရိကသီလန္တိ. တတ္ထ, ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နံ သီလံ အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ နာမ. ခန္ဓကပရိယာပန္နံ သီလံ အဘိသမစာရိကံ နာမ.

මේ ධර්ම සැසඳීමේදී තවත් කිවයුතු දෙයක් පවසමින් ‘අපිච’ (තවද) යනාදිය පැවසීය. එහි ‘යදග්ගේන’ යනු යම් හේතු කොටසකින්, එනම් දැරීමේ උපක්‍රමය යනාදී හේතු භාගයෙන් යන අර්ථයයි. වැඳුම් ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘වන්දනීය’ නම් වේ. ඒ වන්දනීය වූ (පුද්ගලයා) කෙරෙහි. ‘පෘථග්ජන කල්‍යාණක’ යන්නෙහි විනය කල්‍යාණක, සූත්‍රාන්ත කල්‍යාණක සහ අභිධර්ම කල්‍යාණක යැයි තෙවැදෑරුම් කල්‍යාණකයෝ වෙති. එහි විනයෙහි පණවන ලද යහපත් ප්‍රතිපත්තියෙන් යුක්ත වූ භික්ෂුව ‘විනය කල්‍යාණක’ නම් වේ. ඔහු මෙහි ‘භික්ෂුව ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවෘතව වාසය කරයි, ආචාර ගෝචර සම්පන්න වේ, අල්ප මාත්‍ර වූ වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු වේ, ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි’ යන මෙයින් දත යුතුය. එහි විනයෙහි පණවන ලද යහපත් ප්‍රතිපත්තිය දෙවදෑරුම්ය: එනම් ආදිබ්‍රහ්මචරියක ශීලය සහ අභිසමාචාරික ශීලයයි. එහි උභතෝ විභංගයට ඇතුළත් ශීලය ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියක’ ශීලය නම් වේ. ඛන්ධකයන්ට ඇතුළත් ශීලය ‘අභිසමාචාරික’ ශීලය නම් වේ.

သုတ္တန္တေသု ဝုတ္တာယ ကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိယာ သမန္နာဂတော ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ သုတ္တန္တ ကလျာဏကော နာမ. သော စတူဟိ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အရိယသာဝကော သဗ္ဗံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ သမတိက္ကန္တော ဟောတိ. ကတမေဟိ စတူဟိ. ဣဓ ဘိက္ခဝေ အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတိ ဣတိ ပိသော ဘဂဝါ…ပေ… သတ္ထာဒေဝမနုဿာနံ, ဗုဒ္ဓေါ, ဘဂဝါတိ. ဓမ္မေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတိ သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော…ပေ… ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟီတိ. သံဃေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတိ သုပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃော…ပေ… အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿာတိ. အရိယကန္တေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ နာမ အရဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တိအာဒိကာနံ ဂုဏပဒါနံ အတ္ထ ဇာနနညာဏေန ယုတ္တော ပသာဒေါ. အရိယေဟိကာမီယန္တိ ဣစ္ဆီယန္တီတိ အရိယကန္တာနိ. သုပရိသုဒ္ဓဿ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလဿေတံ နာမံ. စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ. သပ္ပုရိသသံသေဝေါ, သဒ္ဓမ္မဿဝနံ, ယောနိသော မနသိကာရော, ဓမ္မာနု ဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိအာဒီနိ ဗဟူနိ သုတ္တန္တာနိ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗာနိ.

සූත්‍රන්තයන්හි දක්වා ඇති යහපත් පිළිවෙතින් යුක්ත වූ ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තා 'සූත්‍රන්ත කල්යාණක' නම් වේ. මහණෙනි, කරුණු හතරකින් යුක්ත වූ ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සියලු දුගති බිය ඉක්මවා ගියේ වෙයි. ඒ කරුණු හතර කවරේද? මහණෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා 'ඉතිපිසෝ භගවා... සත්ථා දේවමනුස්සානං බුද්ධෝ භගවා' යනුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. ධර්මය කෙරෙහි 'ස්වක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ... පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ විඤ්ඤූහීති' යනුවෙන් අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. සංඝයා කෙරෙහි 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ... අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලෝකස්සාති' යනුවෙන් අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන ශීලයෙන් (ආර්යකාන්ත ශීලයෙන්) යුක්ත වෙයි යනුවෙන් මෙහි ලා තේරුම් ගත යුතුය. එහි 'බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදය' යනු අරහං, සම්මාසම්බුද්ධ ආදී ගුණ පදයන්හි අර්ථය දැනගන්නා වූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ පැහැදීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලා කැමති වන බැවින් 'ආර්යකාන්ත' නම් වේ. මෙය ඉතා පිරිසිදු වූ ආජීවට්ඨමක ශීලයට නමකි. 'මහණෙනි, මේ සෝතාපත්ති අංග සතරකි. ඒ සතර කවරේද? සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියයි' යනුවෙන් මෙහිදී බොහෝ සූත්‍රන්තයන් පැවසිය යුතුය.

အဘိဓမ္မေ ဝါ သုတ္တန္တေသု ဝါ ဝုတ္တာယ ကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိယာ သမန္နာဂတောဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ အဘိဓမ္မကလျာဏကော နာမ. သော ဣဓ သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယ ဓမ္မဿကောဝိဒေါ [Pg.23] အရိယဓမ္မေသု ဝိနီတော. သော ရူပံ အတ္တတော န သမနုပဿတီတိ ဧတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ, ‘‘သုတဝါ’’တိ ဧတ္ထ ခန္ဓာ, ယတန, ဓာတု, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ, သတိပဋ္ဌာနာ, ဒီသု ဥဂ္ဂဟ ပရိပုစ္ဆာ ဝိနိစ္ဆယညာဏ သမန္နာဂတော ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ သုတ ဝါ နာမာတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော. သော ဧဝ ပုထုဇ္ဇန ကလျာဏကောတိ စ ဝုစ္စတိ.

අභිධර්මයෙහි හෝ සූත්‍රන්තයන්හි පවසන ලද යහපත් පිළිවෙතින් යුක්ත වූ ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තා 'අභිධර්ම කල්යාණක' නම් වේ. ඔහු මෙහි ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි, ආර්යයන් වහන්සේලා දකින්නෙකි, ආර්ය ධර්මයෙහි දක්ෂයෙකි, ආර්ය ධර්මයෙහි මනා හික්මීමක් ඇත්තෙකි. ඔහු රූපය තමා වශයෙන් නොදකියි යනුවෙන් මෙහි ලා තේරුම් ගත යුතුය. එහි 'ශ්‍රැතවත්' (සුතවා) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, පටිච්චසමුප්පාද, සතිපට්ඨාන ආදිය පිළිබඳ උගෙනීම, විමසීම හා විනිශ්චය කිරීමේ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තා බව අටුවාවන්හි දක්වා ඇත. ඔහුටම 'කල්යාණ පෘථග්ජන' යැයි ද කියනු ලැබේ.

ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ;

အန္ဓော ပုထုဇ္ဇနော ဧကော, ကလျာဏေကော ပုထုဇ္ဇနော. တိ

සූර්යවංශයට බන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදී. එනම් අන්ධ පෘථග්ජනයා සහ කල්යාණ පෘථග්ජනයා ය.

စ ဝုတ္တံ. အင်္ဂုတ္တရေ ပန စတုက္ကနိပါတေ ကတမော ပုဂ္ဂလော အပ္ပဿုတော သုတေန ဥပပန္နော ဟောတိ. ဣဓေကစ္စော ဓမ္မံ သုဏာတိ ဧကာယပိ စာတုပ္ပဒိကာယ ဂါထာယ အတ္ထ မညာယ ဓမ္မ မညာယ ဓမ္မာ နု ဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဟောတိ. အယံ အပ္ပဿုတောသုတေန ဥပပန္နောတိ ဝုတ္တံ. သုတဝါတိ စ သုတေန ဥပပန္နောတိ စ အတ္ထတော ဧကန္တိ. ပုထုဇ္ဇန ကလျာဏကော သံဃေ သေက္ခေသုသင်္ဂဟိတော. ဝုတ္တံဟေတံ ပရိဝါရေ ကေ သိက္ခန္တီတိ. ပုထုဇ္ဇန ကလျာဏကေန သဒ္ဓိံ သတ္တ အရိယပုဂ္ဂလာ သိက္ခန္တိ. အရဟာ ခီဏာသဝေါ သိက္ခိတသိက္ခောတိ. ဒက္ခိဏ ဝိဘင်္ဂသုတ္တ အဋ္ဌကထာယံ ပန. တိ သရဏ သရဏံ ဂတော ဥပါသကောပိ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နေ သင်္ဂဟိတောတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ, သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နောနာမ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂဋ္ဌော အရိယပုဂ္ဂလော. ‘‘သောဟိသင်္ဂဟိတော’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧတ္တာဝတာ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သံဃေ အသင်္ဂဟိတော’’တိ သံဃံသရဏံ ဂစ္ဆာမီတိ စ, သုပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃောတိ စ, ဧဝရူပေသု ဌာနေသု အာဂတေ သံဃ ဝစနေ အသင်္ဂဟိတော. ‘‘န ဟိတံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တဿသရဏဂမနံ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ သံဃံသရဏံ ဂစ္ဆာမီတိ ဧတ္ထ သံဃ ဝစနေတဿပုဂ္ဂလဿ အသင်္ဂဟိတ ဘာဝသာဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တံ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတီ’’တိ. သစေ ပန သဗ္ဗံ ဘဂဝတော သာဝကသံဃံ အနုဒ္ဓိဿတမေဝ ပုဂ္ဂလံ သံဃံသရဏံ ဂစ္ဆေယျ အာယသ္မန္တံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီတိ. သရဏ ဂမနံ န သမ္ပဇ္ဇတိယေဝ. အထ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော သာဝကသံဃံ ဥဒ္ဒိဿ တဿ သန္တိကေ သရဏံ ဂစ္ဆေယျ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီတိ. သမ္ပဇ္ဇတိယေဝ[Pg.24]. ဣဒဉ္စ ဒဟရကာလေ သဗ္ဗပ္ပထမံ သရဏဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣဒဉှိ သရဏ ဂမနံ နာမ သကိံ ဂဟေတွာ ရတနတ္တယေ သဒ္ဓံ အဇဟန္တဿ ယာဝဇီဝံပိ န ဘိဇ္ဇတိ. ပုနပ္ပုနံ ဂဟဏ ကိစ္စံ နတ္ထိ. ပုနပ္ပုနံ ဂဏှန္တေပိ ဒေါသောနတ္ထိ. ပုနပ္ပုနံ ပုညံ ဝဍ္ဎတိ. သဗ္ဗပ္ပထမံ ဂဟဏကာလေ စ အညေန ဒိန္နတ္တာ လဒ္ဓံ နဟောတိ. အတ္တနောဝစီ ဘေဒေန လဒ္ဓံ ဟောတိ. တသ္မာ အညဿ သန္တိကေ အဂ္ဂဟေတွာ သယမေဝ ဝစီဘေဒံ ဂဏှန္တဿ ဂဟဋ္ဌဿ သရဏ ဂမနံ သမ္ပဇ္ဇတိယေဝ. တထာ သဗ္ဗာနိ ဂဟဋ္ဌသီလာနီတိ. သာမဏေရ သရဏ ဂမနမ္ပန ဘိက္ခုနာဒိန္နမေဝ လဗ္ဘတိ. တဉ္စ ခေါ ဥဘိန္နံပိဌာနကရဏ သမ္ပတ္တိယာ သတိ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဝေါ’’တိ တုမှာကံ. ယောဓမ္မော စ ဒေသိတော ယောဝိနယောစပညတ္တော. ‘‘မမစ္စယေနာ’’တိ မမာတိက္ကမေန. မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတ္ထာ ဘဝိဿတီတိ ပါဌသေသော. ‘‘သံဝဏ္ဏိတော’’တိ သုဋ္ဌုတရံဝဏ္ဏိတော ထောမိတော. ‘‘ကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိယံ ဌိတောပီ’’တိ တီသုကလျာဏပ္ပဋိပတ္တီသု အညတရပ္ပဋိပတ္တိယံ ဌိတောပိ. ‘‘အဋ္ဌိတောပီ’’တိ သဗ္ဗပ္ပဋိပတ္တိဗာဟိရော ဒုဿီလောပါပဓမ္မောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိသေသတော ပန ဝိနယပ္ပဋိပတ္တိ ဧဝ ဣဓ ပရိယတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘သော’’တိ သောဒုဿီလော ပါပဓမ္မော. အတ္တနောပိ သရဏံ နဟောတိ. အဝဿံ အပါယဂါမီယေဝ သော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ကုတော သရဏံ ဘဝိဿတီ’’တိ ယောဇနာ. ‘‘အနေကေသု သုတ္တသဟဿေသူ’’တိ ဝိနယေပိ ဗဟူနိ ဂရဟသုတ္တပဒါနိ ဒိဿန္တိ သုတ္တန္တေသုပိ. ဝိသေသတော ပန အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တာဒီသု.

තවද, අංගුත්තර නිකායේ චතුක්ක නිපාතයෙහි මෙසේ වදාරා ඇත: 'අල්ප වූ ශ්‍රැතයක් (ධර්ම දැනුමක්) තිබුණ ද එම අසා ඇති දේ තුළ මනාව පිහිටි පුද්ගලයා කවරෙක්ද? මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් ධර්මය අසයි, අවම වශයෙන් සිව්පද ගාථාවක වුවද අර්ථය දැන, ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙයි. මොහු අල්ප වූ ශ්‍රැතයක් තිබුණ ද අසන ලද දෙයින් යුක්ත වූ තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.' 'ශ්‍රැතවත්' (සුතවා) යන්න සහ 'අසන ලද දෙයින් යුක්ත වූ' යන්න අර්ථයෙන් සමාන වේ. කල්යාණ පෘථග්ජනයා සංඝ රත්නය අතර සිටින ශෛක්ෂ (හික්මිය යුතු) පුද්ගලයන් අතරට ඇතුළත් වේ. විනය පරිවාර පාලියෙහි 'කවුරුන් හික්මෙන්නේද?' යන පැනයට, 'කල්යාණ පෘථග්ජනයා සමඟ සප්ත ආර්ය පුද්ගලයෝ හික්මෙති' යනුවෙන් වදාරා ඇත. රහතන් වහන්සේ යනු හික්මී අවසන් කළ (ශික්ෂිත ශික්ෂා) තැනැත්තාය. දක්ඛිණවිභංග සූත්‍ර අටුවාවෙහි පවසන්නේ තිසරණ ගත වූ උපාසකයා ද සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් පුද්ගලයන් අතරට ඇතුළත් වන බවයි. එහි 'සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා' යනු සෝවාන් මාර්ගස්ථ ආර්ය පුද්ගලයාය. ඔහු ද සංඝයාට ඇතුළත් වේ. 'එයින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සංඝයා කෙරෙහි ඇතුළත් නොවේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'සංඝං සරණං ගච්ඡාමි' වැනි අවස්ථාවල පැවසෙන සංඝ ශබ්දයට එම පුද්ගලයා ඇතුළත් නොවන බවයි. යමෙකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමස්ත ශ්‍රාවක සංඝයා උදෙසා නොව, යම් එක් පුද්ගලයෙකු (හිමිනමක) සරණ යන්නේ නම්, ඔහුට සරණාගමනය සිද්ධ නොවේ. නමුත් සමස්ත සංඝ රත්නය උදෙසා සරණ යන්නේ නම් එය සිද්ධ වේ. මෙය පළමු වරට සරණාගමනය ලැබීම සම්බන්ධව පවසා ඇත. සරණාගමනය වනාහි එක් වරක් ලබා ගත් පසු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව අත් නොහරින්නාට ජීවිතාන්තය දක්වාම පවතී. නැවත නැවත ගැනීමට අවශ්‍ය නැතත්, නැවත ගැනීමෙන් වරදක් නැති අතර එයින් පින වැඩේ. සරණාගමනය යනු අනුන් දෙන දෙයක් නොව, තමා විසින්ම කරන වාචික ප්‍රකාශයෙනි. එබැවින් ගිහියෙකුට අනුන්ගේ සහාය නැතිව වුවද තමා විසින්ම සරණාගමනය ලබා ගත හැකිය. ගිහි ශීලයන් ද එසේමය. සාමණේර සරණාගමනය ලැබිය හැක්කේ භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගෙනි. 'වෝ' යනු ඔබලාගේ යන්නයි. යම් ධර්මයක් මා විසින් දේශනා කරන ලද්දේ ද, යම් විනයක් පනවන ලද්දේ ද, 'මමච්චයේන' යනු මාගේ ඇවෑමෙන් හෙවත් මා පිරිනිවන් පෑ පසු යන්නයි. 'එය ඔබගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය'. 'සංවණ්ණිතෝ' යනු මනාව වර්ණනා කරන ලද යන්නයි. 'කල්යාණ ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටිය ද' යනු තෙවැදෑරුම් යහපත් පිළිවෙත්වලින් එකක හෝ පිහිටීමයි. 'නොපිහිටිය ද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සියලු පිළිවෙත්වලින් බැහැර වූ දුස්සීල පාපී පුද්ගලයාය. විශේෂයෙන් මෙහි ලා විනය පිළිවෙතම අදහස් කරන ලදී. ඒ දුස්සීල පාපී පුද්ගලයාට තමාට පවා සරණක් නැත, ඔහු නියත වශයෙන්ම අපායගාමී වේ. එවිට ඔහු අනුන්ට සරණක් වන්නේ කෙසේද? විනයෙහි ද සූත්‍රන්තයන්හි ද දහස් ගණන් සූත්‍රවල නින්දිත පුද්ගලයන් පිළිබඳව දක්වා ඇත. විශේෂයෙන් අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රයෙහි මෙය විස්තර වේ.

သဒ္ဓမ္မဝစနတ္ထေ. ကိလေသေသမေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ သန္တောတိ ဝစနတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘သမိတကိလေသာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သန္တ သဒ္ဒေါ ပန ပသတ္ထေစ, ပူဇိတေစ, သပ္ပုရိသေစ, ပဏ္ဍိတေစ, ဒိဿတီတိ ဣမံ အဘိဓာနတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ပသတ္ထာန’’န္တိအာဒိဝုတ္တံ. ‘‘သစ္စောဝါ ဓမ္မော သဒ္ဓမ္မော’’တိ ယောဇနာ. ဧတေန သဘာဝတော အတ္ထိသံဝိဇ္ဇတီတိ သန္တောတိ ဒဿေတိ. ‘‘သော’’တိ အညတိတ္ထိယ ဓမ္မော. ‘‘ဓာရေန္တဿာ’’တိ သဝနုဂ္ဂဟဓာရဏပ္ပဋိပဇ္ဇနာဒိဝသေန ဓာရေန္တဿ. အဟိတောယေဝ သမ္ပဇ္ဇတိ, ယေဘုယျေန ဒုဂ္ဂတိ ဝိပါကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အယံ ပနာ’’တိ သတ္ထု သဒ္ဓမ္မော ပန. ‘‘တထာ ဓာရေန္တဿာ’’တိ [Pg.25] အယံ မေ ဟိတောတိ ဓာရေန္တဿ ဟိတောယေဝသမ္ပဇ္ဇတိ, သုဂတိ နိဗ္ဗာန သမ္ပာပကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘සද්ධම්ම’ යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: ක්ලේශයන් සංසිඳුවන හෙයින් හෝ උපශමනය කරන හෙයින් ‘සන්ත’ (ශාන්ත) නම් වේ. මෙම අර්ථය සලකා ‘සංසිඳුණු කෙලෙසුන් ඇති’ (සමිතකිලේසානං) යැයි පවසන ලදී. ‘සන්ත’ යන ශබ්දය ප්‍රශස්ත වූ, පූජිත වූ, සත්පුරුෂ වූ සහ පණ්ඩිත වූ යන අර්ථයන්හි ද යෙදෙන බැවින්, එම අභිධානාර්ථය සලකා ‘ප්‍රශස්ත වූවන්ගේ’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ‘සත්‍ය වූ ධර්මය සද්ධර්මයයි’ යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි. මෙයින් ස්වභාවයෙන්ම පවතින (ඇති) බැවින් ‘සන්ත’ බව දක්වයි. ‘සෝ’ (එය) යනු අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ධර්මයයි. ‘දරන්නා හට’ යනු ශ්‍රවණය කිරීම, උගෙනීම, ධාරණය කිරීම සහ ප්‍රතිපත්තියෙහි හැසිරීම ආදියෙන් ධර්මය දරන්නා හට යන්නයි. එවැනි මිථ්‍යා ධර්මයක් දැරීම බොහෝ සෙයින් දුර්ගතිය විපාක කොට ඇති බැවින් එය අහිත පිණිසම පවතී යනු අදහසයි. ‘අයං පන’ (මෙය වනාහි) යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සද්ධර්මයයි. ‘එසේ දරන්නා හට’ යනු ‘මෙය මාගේ යහපත පිණිස වේ’ යැයි සලකා දරන්නා හට හිත පිණිසම පවතී; මක්නිසාද යත් එය සුගතිය හා නිවන පමුණුවන බැවිනි.

‘‘သမာနဒိဋ္ဌိသီလာန’’န္တိ သမာနဒိဋ္ဌိကာနံ သမာနသီလာနဉ္စ. ဧတေန သမာနဒိဋ္ဌိသီလာ ဇနာ ဂဏီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂဏော. သံဟနီယန္တိ ဧကတောကရီယန္တိ ဧတ္ထာတိ သံဃောတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. သဟ ဧကတော ဓမ္မံ စရန္တီတိ သဟဓမ္မိကာ. ဧကဿ သတ္ထုနော ဓမ္မ ဝိနယေ ပဗ္ဗဇိတာ. တေသံ သဟဓမ္မိကာနံ. ဘဂဝတော သာဝကသံဃော ဥတ္တမဂဏော နာမ. ယေ ကေစိ လောကေ သံဃာဝါ ဂဏာဝါ. တထာဂတဿ သာဝကသံဃော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ ဟိ ဝုတ္တံ. သောယေဝ ဣဓ ဂဏုတ္တမောတိ ဝုစ္စတိ ဝိသေသန ပရ နိပါတ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဥတ္တမသဒ္ဒဿ ဂုဏနာမတ္တာ ‘‘ဂုဏမှိယေဝ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘တေနာ’’တိ ဥတ္တမ သဒ္ဒေန. ‘‘ဂဏောတိ သံဃောယေဝ ဝုစ္စတိ’’ သံဃသဒ္ဒဿပိ သမူဟဋ္ဌေ နိရုဠှတ္တာ, ‘‘သော ဝိနယကမ္မေသု ပသိဒ္ဓေါ’’တိ ပဉ္စသံဃာ စတုဝဂ္ဂသံဃော, ပဉ္စဝဂ္ဂသံဃော, ဒသဝဂ္ဂသံဃော, ဝီသတိဝဂ္ဂသံဃော, အတိရေကဝီသတိဝဂ္ဂသံဃော, စတုဝဂ္ဂကရဏီယံ ကမ္မံ, ပဉ္စဝဂ္ဂကရဏီယံ ကမ္မန္တိအာဒိနာ ပသိဒ္ဓေါ ပါကဋော. ဒက္ခိဏာ ဝုစ္စတိ ကမ္မဉ္စ ကမ္မဖလဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ အာယတိံ ဝိပါကပ္ဖလပ္ပဋိ လာဘတ္ထာယ ဒိန္နံ ဒါနကမ္မံ ဒက္ခန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ သတ္တာ ဧတာယာတိ ကတွာ. တံဒက္ခိဏံ ပဋိဂ္ဂဏှိတုံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော. ‘‘အရဟတီ’’တိ စ အနုတ္တရ ပုညက္ခေတ္တ ဝိသေသတ္တာဒါယကေန ဣစ္ဆိတ ပတ္ထိတဿ အာယတိံ ဖလဿ သုဋ္ဌုသမ္ပာဒနဝသေန ဒါယကဿ စ အဝိရာဓနတော အသင်္ချေယျာပ္ပမေယျဝဍ္ဎိ အာဝဟနတော စ ပဋိဂ္ဂဏှိတုံ အရဟတိ. ဧဝရူပံဟိဒါနံ နာမ ဥဠာရဒါနံ ဟောတိ. တံ ယေသုဒုဿီလေသုဒိယျတိ. တေသံ ခေတ္တ ဒုဋ္ဌတ္တာ ဒါယကေန ဣစ္ဆိတပတ္ထိတံ ဖလံ န သမ္ပာဒေတိ. နိပ္ဖလံ ဝါ ဟောတိ. အပ္ပပ္ဖလံ ဝါ. ဧဝံသတိ, တေ ဒါယကဉ္စ ဝိရာဓေန္တိ နာမ. ပုညပ္ဖလာနိ စ ဝိနာသေန္တိ နာမ. သယဉ္စ တံဒါနံ ပဋိဂ္ဂဟဏတော ဝါ ပရိဘောဂတော ဝါ သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတနတော ဝါ ဒုဂ္ဂတိ ဘာဂိနော ဟောန္တိ. တသ္မာတေ ဧဝရူပံ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဏှိတုံ နာရဟန္တီတိ. ‘‘ဥပသမ္ပဒါကမ္မံ သမ္မုတိ နာမာ’’တိ ဧကေန ပရိယာယေန သမ္မုတိ ကမ္မံ နာမ. တဉှိ ကာမံတေရ သသုသမ္မုတိ ကမ္မေသုနာဂတံ. ဉတ္တိ စတုတ္ထ ကမ္မဝါစာ သင်္ခါတာယ [Pg.26] ပန သံဃသမ္မုတိယာ သိဒ္ဓတ္တာ တေန ပရိယာယေန သမ္မုတိ ကမ္မန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ‘‘ဥပသမ္ပန္နဘူမိံ ပတွာ’’တိ ဥပသမ္ပန္နဘူမိ သင်္ခါတံ ဥပရိဌာနန္တရံ ပတွာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိနယေ ဘိက္ခု ဝိဘင်္ဂေ. ဉတ္တိ စတုတ္ထေန ကမ္မေန အကုပ္ပေန ဌာနာရဟေနာတိ. တတ္ထ, ‘‘ဌာနာရဟေနာ’’တိ ဥပသမ္ပန္န ဘူမိသင်္ခါတံ ဌာနန္တရံ ပါပေတုံ အရဟေနာတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပသမ္ပန္နဘူမီ’’တိ စ ဥပသမ္ပန္န သီလံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဝိနယကမ္မေသု ပသိဒ္ဓေါ’’တိ. သုဏာတုမေဘန္တေ သံဃော တိအာဒီသု ပါကဋော. အပိစ ‘‘သမ္မုတိ သံဃော’’တိ, ဒေဝသံဃာသမာဂတာတိအာဒီသု ဝိယ ဗဟူနံ သမူဟနဋ္ဌေန လောကသမ္မုတိယာ သိဒ္ဓေါသံဃော သမ္မုတိ သံဃောတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘အရိယပုဂ္ဂလသမူဟော’’တိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကော ဘိက္ခု ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန သောတာပတ္တိ မဂ္ဂဋ္ဌေ သင်္ဂဟိတောတိ, တေန သဟ အဋ္ဌဝိဓော အရိယ ပုဂ္ဂလသမူဟော. ‘‘သမ္မုတိ သံဃေ အန္တောဂဓောယေဝါ’’တိ ဧတေန ဒက္ခိဏေယျသံဃော နာမ ဝိသုံ နဝတ္တဗ္ဗော. တသ္မိဉ္စ နဝတ္တဗ္ဗေ သတိ, သမ္မုတိ သံဃောတိပိ ဝတ္တဗ္ဗ ကိစ္စံ နတ္ထိ. ဘဂဝတော သာဝကသံဃော တွေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. သစ္စမေတံ. ဣဓ ပန သံဃဝစနေန အာဂတဋ္ဌာနဿ ဒုဝိဓတ္တာ သံဃဿ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ သမ္မုတိ သံဃဿ အာဂတဋ္ဌာနံ ဝိနယကမ္မေသူတိ ဝုတ္တမေဝ. ဣဒါနိ အရိယသံဃဿ အာဂတဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သရဏ ဂမန…ပေ… အနုဿတိဋ္ဌာနေသု ဥပသမ္ပန္နဘူတော ဘိက္ခုသံဃောဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဋ္ဌာနေ ပန ပုဂ္ဂလိကဒါနေသု စတူဟိ သောတာပတ္တိယင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ဥပါသကောပိ သာမဏေရောပိ ယုဇ္ဇတိ. သံဃိက ဒါနေသု ပန ဘိက္ခုသံဃောဝ. ‘‘တထာ တထာ သံဝဏ္ဏေတွာ’’တိ အာဟုနေယျော, ပါဟုနေယျော, ဒက္ခိဏေယျော, အဉ္ဇလီကရဏီယျော, အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿာ, တိအာဒိနာသုဋ္ဌု ထောမေတွာ. သော ဒက္ခိဏေယျ သံဃော. ‘‘ပုထုဇ္ဇန သံဃော’’တိ ဣဒံ အရိယ သံဃေန ဝိနာကေဝလံ ပုထုဇ္ဇနသံဃံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ သံဃ ဝစနေန သံဃ ပရိယာပန္နော ဧကောပိ ဘိက္ခု ဂဟေတဗ္ဗော. သော သစေ ပုထုဇ္ဇနော ဟောတိ, အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ နဟောတိ. ယဒိ အရိယ ပုဂ္ဂလော ဟောတိ, အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ ဟောတိ.

‘සමානදිට්ඨිසීලානං’ යනු සමාන දෘෂ්ටියක් හා සමාන සීලයක් ඇති අය යන්නයි. මෙයින් සමාන දෘෂ්ටි හා සීලය ඇති ජනයා රැස්වන බැවින් ‘ගණ’ නම් වන බවත්, එක්තැන් වන බැවින් ‘සංඝ’ නම් වන බවත් යන අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එක්ව ධර්මයෙහි හැසිරෙන බැවින් ‘සහධම්මික’ නම් වේ. එනම් එක් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ධර්ම විනයෙහි පැවිදි වූවෝය. එම සහධම්මිකයන් අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ‘උත්තම ගණය’ නම් වේ. ලෝකයෙහි යම්තාක් සංඝයෝ හෝ ගණයෝ වෙත්ද, තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි වදාරන ලදී. මෙහි ‘ගණුත්තම’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ද ඒ ශ්‍රාවක සංඝයාමය. ‘උත්තම’ යන වචනය ගුණ නාමයක් බැවින් එය ගුණයෙහිම පවතින බව පවසන ලදී. ‘තේන’ යනු ඒ උත්තම යන වචනයෙනි. ‘ගණය යනු සංඝයාටම කියනු ලැබේ’ - සංඝ යන වචනය ද සමූහ අර්ථයෙහි ප්‍රසිද්ධ බැවින්, එය විනය කර්මයන්හි චතුර්වර්ග සංඝයා, පංචවර්ග සංඝයා, දශවර්ග සංඝයා, විංශතිවර්ග සංඝයා සහ විංශතිවර්ගයට වැඩි සංඝයා වශයෙන් ප්‍රසිද්ධය. කර්මය හා කර්ම ඵලය අදහා මතු විපාක ලැබීම පිණිස පූජා කරන දානමය කර්මය ‘දක්ඛිණා’ නම් වේ. සත්ත්වයෝ මෙයින් පින වර්ධනය කරගන්නා බැවින් එය දක්ඛිණා නම් වේ. එම දක්ඛිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ නම් වේ. අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් වීමේ විශේෂත්වය නිසාත්, දායකයා ප්‍රාර්ථනා කළ ඵලය මනාව සම්පාදනය කරමින් දායකයාව නොරවටන නිසාත්, අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ වර්ධනයක් සලසන නිසාත් උන්වහන්සේලා දානය පිළිගැනීමට සුදුසු වෙති. මෙබඳු දානය උදාර දානයක් වේ. එය යම් දුශ්ශීලයන් විෂයෙහි දෙනු ලබන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ ක්ෂේත්‍රය දුෂ්ට බැවින් දායකයා බලාපොරොත්තු වූ ඵලය නොලැබේ; එය නිශ්ඵල හෝ අල්ප ඵල සහිත වේ. එවිට එම දුශ්ශීලයෝ දායකයාව රවටන්නෝ ද පුණ්‍ය ඵලයන් විනාශ කරන්නෝ ද වෙති. තමන් ද එම ශ්‍රද්ධාදෙය්‍යය පරිභෝජනය කිරීම නිසා දුර්ගතිගාමී වෙති. එබැවින් ඔවුහු දක්ඛිණාව පිළිගැනීමට නුසුදුසු වෙති. ‘උපසම්පදා කර්මය සම්මුතියක් නම් වේ’ යනු එක් පර්යායකින් එය ඤත්ති චතුත්ථ කම්මවාචා සංඛ්‍යාත සංඝ සම්මුතියෙන් සිද්ධ වන්නකි. ‘උපසම්පන්න භූමියට පැමිණ’ යනු උපසම්පන්න භූමිය නම් වූ උසස් තත්ත්වයට පැමිණීමයි. විනයෙහි භික්ඛු විභංගයෙහි ‘ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන්’ යන්නෙහි අදහස ද මෙයයි. ‘උපසම්පන්න භූමිය’ යනු උපසම්පන්න සීලයයි. ‘විනය කර්මයන්හි ප්‍රසිද්ධ’ යනු ‘ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා’ යනාදී පාඨයන්හි ප්‍රකට බවයි. තවද බොහෝ දෙනෙකුගේ සමූහයක් යන අර්ථයෙන් ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ සංඝයාට ‘සම්මුති සංඝ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආර්ය පුද්ගල සමූහයා’ යනු කල්‍යාණ පෘථග්ජන භික්ෂුව ද සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා තුළම සංග්‍රහ වන බැවින්, අට වැදෑරුම් ආර්ය පුද්ගල සමූහයයි. දක්ඛිණෙය්‍ය සංඝයා යනු වෙනම කිව යුත්තක් නොව, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයාටම කියන නමකි. සංඝ ශබ්දය විනය කර්මවලදී ‘සම්මුති සංඝයා’ ලෙසත්, ගුණ වර්ණනාවේදී ‘ආර්ය සංඝයා’ ලෙසත් ද්විවිධව දක්වා ඇත. සරණගමන හා අනුස්සති ස්ථානයන්හි උපසම්පන්න භික්ෂු සංඝයාම ගත යුතුය. දක්ඛිණා විශුද්ධියේදී පෞද්ගලික දානමය වශයෙන් සෝතාපත්තියංග සහිත උපාසකයා හෝ සාමණේරයන් වහන්සේ ද ඇතුළත් විය හැකි වුවත්, සාංඝික දානයකදී නම් භික්ෂු සංඝයාම අදහස් කෙරේ. ආහුනෙය්‍ය, පාහුනෙය්‍ය ආදී ගුණයන්ගෙන් වර්ණනා කරන ලද්දේ දක්ඛිණෙය්‍ය සංඝයාය. පෘථග්ජන සංඝයා යනු ආර්යයන් රහිත කේවල පෘථග්ජන පිරිසයි. මෙහි සංඝ යන වචනයෙන් සංඝයාට අයත් එක් භික්ෂුවක් වුවද ගත හැකිය. උන්වහන්සේ පෘථග්ජන වුවහොත් එය අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් නොවන අතර, ඉදින් ආර්ය පුද්ගලයෙකු වුවහොත් අනුත්තර පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් වේ.

ဒက္ခိဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ [Pg.27] သံဃိကဒါနေ ဘဝိဿန္တိ ခေါ ပနာနန္ဒ ဂေါတြဘုနော ကာသာဝကဏ္ဌာ ဒုဿီလာ ပါပဓမ္မာ. တေသံပိ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနံ ဒဿန္တိ. တဒါပါနန္ဒ သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျန္တိ ဝဒါမီတိ ဝုတ္တတ္တာ သံဃိကဋ္ဌာနံ ပတွာ ကောစိ ဘိက္ခု ဒက္ခိဏေယျ သံဃေ အသင်္ဂဟိတောတိ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

දක්ඛිණවිභංග සූත්‍රයෙහි සාංඝික දානය පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ: "ආනන්දයෙනි, අනාගතයෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් බෙල්ලේ බැඳගත් (කාසාවකණ්ඨක), දුස්සීල වූ, පාපී ස්වභාවය ඇති ගෝත්‍රභූ (නාමමාත්‍රික) භික්ෂූහු ඇති වන්නාහ. මිනිස්සු ඔවුන් උදෙසා ද සංඝයා වහන්සේ අරභයා දානය පිරිනමන්නාහ. ආනන්දයෙනි, එකල්හි පවා සංඝගත දක්ෂිණාව (සාංඝික දානය) අසංඛ්‍යය වූ, අප්‍රමේය වූ පිනක් ගෙන දෙන බව මම වදාරමි." මෙසේ වදාරා ඇති බැවින්, සාංඝික භාවයට පත් වූ කල්හි, දක්ෂිණාර්හ සංඝයා කෙරෙහි ඇතුළත් නොවන කිසිදු භික්ෂුවක නැතැයි දත යුතුය.

ခေတ္တံ ဒူသေန္တီတိ ခေတ္တဒုဋ္ဌာနိ. တိဏာနိ. ခေတ္တဒုဋ္ဌာ ကိလေသာ. ဝုတ္တဉှိဓမ္မပဒေ.

කුඹුර දූෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් 'ඛෙත්තදුට්ඨානි' නම් වේ. එනම් තණකොළ ආදියයි. කෙත දූෂණය කරන්නා සේ කෙලෙස්හු (සත්ත්වයා නැමැති කෙත) දූෂණය කරති. එය ධම්මපදයෙහි මෙසේ වදාරා ඇත.

တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ, ရာဂဒေါသာ အယံပဇာ;

တသ္မာဟိ ဝီတရာဂေသု, ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလံ.

කුඹුරු වනාහි තණකොළ දෝෂ කොට ඇත්තාහ. මේ සත්ත්ව ප්‍රජාව රාගය දෝෂ කොට ඇත්තාහ. එබැවින් වීතරාගී උතුමන් උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ.

တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ, ဒေါသဒေါသာ အယံပဇာ;

တသ္မာဟိ ဝီတဒေါသေသု, ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလံ.တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ, မောဟဒေါသာ အယံပဇာ;

တသ္မာဟိ ဝီတမောဟေသု, ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလန္တိ.

කුඹුරු වනාහි තණකොළ දෝෂ කොට ඇත්තාහ. මේ සත්ත්ව ප්‍රජාව ද්වේෂය දෝෂ කොට ඇත්තාහ. එබැවින් වීතද්වේෂී උතුමන් උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ. කුඹුරු වනාහි තණකොළ දෝෂ කොට ඇත්තාහ. මේ සත්ත්ව ප්‍රජාව මෝහය දෝෂ කොට ඇත්තාහ. එබැවින් වීතමෝහී උතුමන් උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ.

ဣဓ ပန သာတိဿယတော ခေတ္တဒုဋ္ဌေ ကိလေသေ ဒဿေတုံ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနုသယာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သဗ္ဘာဝါ’’တိ သန္တဿ ဝိဇ္ဇမာနဿဘာဝေါ သဗ္ဘာဝေါတိဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အဿာ’’တိ ပုထုဇ္ဇန သံဃဿ. ‘‘သဒ္ဓမ္မပဒေ ဝုတ္တနယေနာ’’တိ အပိစယဒဂ္ဂေနာတိ ဝုတ္တနယေန.

මෙහි විශේෂයෙන්ම කෙත දූෂණය කරන කෙලෙස් දැක්වීම සඳහා "සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ අනුසය" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "සබ්භාවා" යනු පවතින බව හෙවත් විද්‍යමාන ස්වභාවයයි. "අස්සා" යනු පෘථග්ජන සංඝයා කෙරෙහිය. "සද්ධම්මපදයෙහි වදාළ ක්‍රමයට" යනු 'අපිචයදග්ගෙන' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයටය.

သသဒ္ဓမ္မဂဏုတ္တမပဒတ္ထာနုဒီပနီ နိဋ္ဌိတာ.

සද්ධර්ම සමූහයාගේ උතුම් පදයන්හි අර්ථ විවරණය වූ 'සසද්ධම්මගණුත්තමපදත්ථානුදීපනී' නිමාවට පත් විය.

၈. ‘‘အဘိဝါဒိယာ’’တိ သုခီဟောဟိသပ္ပုရိသာတိ ဧဝံ အဘိဝဒါပေတွာ. အဘိဝါဒနဉ္စ နာမ ဝန္ဒနာမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝန္ဒိတွာ’’တိ. ဝန္ဒန္တောဟိ ဝန္ဒနေယျေ ဝုဒ္ဓေ တထာ ဝဒါပေတိ နာမ. တထာ ဝဒနဉ္စ ဝန္ဒနေယျာနံဝုဒ္ဓါနံ ဝတ္တံ. ‘‘ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ’’တိ ပဋိမုခံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ. ‘‘တိဝိဓာ’’တိ ဒွါရ ဘေဒေန တိဝိဓာ. ‘‘ဝန္ဒနေယျာန’’န္တိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ. ‘‘နိပဇ္ဇန္တော’’တိ နိပတန္တော. ‘‘အဝန္ဒိယေသူ’’တိ ဘိက္ခူဟိ အဝန္ဒိတဗ္ဗေ သုနဝကတရာဒီသု. ‘‘ဂုဏပဒါနီ’’တိ ဂုဏဒီပကာနိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိပဒါနိ. ဧတ္ထစကာယေနဝန္ဒတီတိအာဒိ ဥပစာရ ဝစနံ ဟောတိ. ယထာ စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတီတိ. တထာဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာသု [Pg.28] စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ကရဏဝသေန စက္ခူတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ရူပဒဿန သမတ္ထေန စက္ခု ဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာ. ပေါရာဏာ ပနာဟု စက္ခု ရူပံ န ပဿတိ, အစိတ္တတ္တာ. စိတ္တံ န ပဿတိ, အစက္ခုတ္တာ. ဒွါရာရမ္မဏ သံဃဋ္ဋနေ ပန သတိ စက္ခု ပသာဒဝတ္ထု ကေနစိတ္တေန ပဿတိ. ဤဒိသီ ပနေသာ ကထာ ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီတိအာဒီသု ဝိယ သသမ္ဘာရ ကထာနာမ ဟောတိ. တသ္မာ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ စက္ခု ဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာတိ အယမေဝေတ္ထ အတ္ထောတိ. ဧတ္ထဟိ ‘‘ကာယေနာ’’တိ ကာယ ဝိညတ္တိသင်္ခါတံ ဒွါရ ရူပံ ကရဏံ ဟောတိ. တသ္မာ စက္ခုနာတိ ဝစနေ ဥပစာရ ဝစနေ သတိ ကာယေနာတိ ဝစနံပိ ဥပစာရ ဝစနန္တိ ဝိညာယတိ. တထာ စက္ခုနာတိ ပဒေ စက္ခုဝိညာဏေနာတိ အတ္ထေ သတိ ကာယေနာတိ ပဒေပိ ကာယကမ္မေနာတိ အတ္ထော ဝိညာယတိ. ဝါစာယ ဝန္ဒတိ, မနသာဝန္ဒတီ,တိ ပဒေသုပိ ဧသနယော. ဧဝဉ္စ သတိ, ကာယ ကမ္မေနဝန္ဒာမိ, ဝစီကမ္မေန ဝန္ဒာမိ, မနောကမ္မေန ဝန္ဒာမိ, တီဟိ ကမ္မေဟိ ဝန္ဒာမီတိ ဣဒမေဝ မုချဝစနန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. သဗ္ဗမိဒံ ဣန္ဒြိယ သံဝရသီလဋ္ဌာနေ အဋ္ဌကထာသု အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. စက္ခုနာတိ ဣဒံ ပန မုချ ကရဏ ဝစနမေဝ သမ္ဘဝတိ. ကသ္မာ, စက္ခုဿ ဒဿနသင်္ခါတဿ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထု ပုရေဇာတိန္ဒြိယပစ္စယဝိသေသတ္တာ. သောတေန သဒ္ဒံသုတွာတိအာဒီသုပိ ဧသနယော.

8. “අභිවාදියා” යනු “පින්වත, සුවපත් වේවා” යනාදී වශයෙන් ආශීර්වාද ලබාගෙන යන අර්ථයයි. අභිවාදනය යනු වැඳීමම බව “වන්දිතුවා” (වැඳ) යන පදයෙන් දැක්වේ. වඳින්නා වූ තැනැත්තා වැඳුම් ලැබිය යුතු වැඩිහිටියන් ලවා එසේ (ආශීර්වාද) පවසන්නට සලස්වයි. එසේ පැවසීම වැඳුම් ලබන වැඩිහිටියන්ගේ වත්පිළිවෙතකි. “පච්චුපට්ඨාපෙත්වා” යනු ඉදිරියෙහි තබාගෙන යන්නයි. “තිවිධා” යනු ද්වාර වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වීමයි. “වන්දනෙය්‍යානං” යනු බුද්ධාදී උතුමන්ටය. “නිපජ්ජන්තෝ” යනු බිම වැටී වැඳීමයි. “අවන්දියෙසු” යනු භික්ෂූන් විසින් නොවැඳිය යුතු වූ නවක භික්ෂූන් ආදීන් කෙරෙහිය. “ගුණපදානි” යනු 'අරහං සම්මාසම්බුද්ධ' යනාදී ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. මෙහි 'කයෙන් වඳියි' යනාදිය උපචාර වචන වේ. එය ඇසින් රූප දකියි යන්නාක් මෙනි. එසේම අටුවාවන්හි සඳහන් වන්නේ ඇසින් රූප දැක යනු, කරණ (මෙවලම්) වශයෙන් ඇස යන ව්‍යවහාරය ලැබූ, රූප බැලීමට සමත් වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම බවයි. පැරැන්නෝ මෙසේ පවසති: ඇස රූප නොදකියි, මක්නිසාද යත් එයට සිතක් නැති බැවිනි. සිත ද රූප නොදකියි, මක්නිසාද යත් එයට ඇසක් නැති බැවිනි. ඇස සහ රූපය ගැටුණු කල්හි, චක්ඛු ප්‍රසාදය වස්තුව කොට ගත් සිතකින් රූපය දකියි. මෙය දුන්නකින් විදියි යන්නාක් මෙන් උපකරණ සහිතව පවසන 'සසම්භාර කථාවකි'. එබැවින් ඇසින් රූපය දැක යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම යන අර්ථයම වේ. මෙහි 'කයෙන්' යන්නෙන් කාය විඤ්ඤත්ති සංඛ්‍යාත ද්වාර රූපය කරණය වේ. එබැවින් ඇසින් යන වචනය උපචාර වචනයක් වන්නා සේම, කයෙන් යන වචනය ද උපචාර වචනයක් බව දත යුතුය. ඇසින් යන පදයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් යන අර්ථය ඇති සේම, කයෙන් යන පදයෙහි ද කාය කර්මයෙන් යන අර්ථය දත යුතුය. වචනයෙන් වඳියි, සිතින් වඳියි යන පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඇති කල්හි, කාය කර්මයෙන් වඳිමි, වචී කර්මයෙන් වඳිමි, මනෝ කර්මයෙන් වඳිමි, ත්‍රිවිධ කර්මයෙන් වඳිමි යන්නම ප්‍රධාන වචනය බව සිද්ධ වේ. මේ සියල්ල ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය පිළිබඳ අටුවා විවරණයන්හි ආ බැවින් මෙසේ දක්වන ලදී. 'ඇසින්' යන මෙය ප්‍රධාන කරණ වචනයක්ම විය හැකිය. මක්නිසාද යත්, දැකීම සංඛ්‍යාත චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ඇස වනාහි ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය විශේෂයක් වන බැවිනි. කනින් හඬ අසා යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ကာယေနဝန္ဒတိ, ဝါစာယဝန္ဒတီ,တိ ဧတ္ထ တံကာယဝစီဝိညတ္တိ ရူပ ဒွယံ ကိဉ္စာပိ သဟဇာတ စေတနာ ကမ္မေန ဇာတံ ဟောတိ. န တံ စေတနာကမ္မံ ဝိညတ္တိ ဒွယေနဇာတံ. ဧဝံ သန္တေပိ တံ ရူပ ဒွယံ တဿာစေတနာယ ကာယဝန္ဒနာကမ္မ, ဝစီဝန္ဒနာကမ္မ သိဒ္ဓိယာ ဥပနိဿယ ပစ္စယဝိသေသော ဟောတိ. ယထာတံ မာတိတော ဇာတော ပုတ္တော ဝုဒ္ဓိ ပတ္တော တံ တံ ကမ္မေသု မာတုယာ ဗလ ဝူပနိဿယော ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ တံ ရူပဒွယံ အဘိဓမ္မေ ဒွါရရူပန္တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ‘ကာယေန, ဝါစာယာ,တိ ဣဒံပိ မုချ ကရဏ ဝစနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကာယေနာတိ ပန ကာယကမ္မေနာတိ အတ္ထေ သတိ, တဿကမ္မဿ ဝန္ဒနာကိရိယာယ သဟ အဘေဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ. နာပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ စေတနာဟံ ဘိက္ခဝေ ကမ္မံ ဝဒါမိ, စေတယိတွာ ကမ္မံ ကရောတိ ‘ကာယေန, ဝါစာယ, မနသာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ယထာဟိ ‘‘စေတယိတွာ’’တိ ပုရိမစေတနာဟိ စေတ ယိတွာ[Pg.29]. ‘‘ကမ္မံ ကရောတီ’’တိ ပစ္ဆိမံ သန္နိဋ္ဌာပန စေတနာ ကမ္မံ ကရောတီတိ အတ္ထော. တထာ ဣဓပိ ပုရိမပစ္ဆိမစေတနာ သမ္ဘဝတောတိ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ကာယကမ္မေနာ’’တိ ပုရိမစေတနာ ကမ္မံ ဂယှတိ. ‘‘ဝန္ဒတီ’’တိ ပစ္ဆိမ သန္နိဋ္ဌာပနစေတနာကမ္မန္တိ.

"කයෙන් වඳියි, වචනයෙන් වඳියි" යන මෙහි, එම කාය විඤ්ඤත්ති සහ වචී විඤ්ඤත්ති යන රූප ද්වය චේතනා කර්මය හා සමඟ උපන් (සහජාත) දෙයකි. එම චේතනා කර්මය විඤ්ඤත්ති රූප දෙකෙන් හටගත්තක් නොවේ. එසේ වුවද, එම රූප ද්වය එම චේතනාවට වන්දනා කර්මය සිද්ධ කර ගැනීම සඳහා උපනිශ්ශය ප්‍රත්‍ය විශේෂයක් වෙයි. මවකගෙන් උපන් පුත්‍රයා වැඩුණු කල්හි විවිධ කර්මාන්තයන්හිදී මවට බලවත් උපකාරයක් වන්නාක් මෙනි. මෙසේ සලකා එම රූප ද්වය අභිධර්මයෙහි 'ද්වාර රූප' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'කයෙන්, වචනයෙන්' යන මෙය ද මුඛ්‍ය කරණ වචනයක්ම බව දත යුතුය. "කයෙන් වඳියි" යන්නෙහි 'කාය කර්මයෙන්' යන අර්ථය ගත් විට, එම කර්මය සහ වැඳීමේ ක්‍රියාව අතර වෙනසක් නැති බවක් ඇති වේ යැයි පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. මක්නිසාද යත්: "මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි, සිතා (චේතනා කර) කය, වචනය, මනසින් කර්ම කරයි" යන සූත්‍රයෙහි, 'සිතා' යන්නෙන් පූර්ව චේතනාවන්ගෙන් සිතා, 'කර්ම කරයි' යන්නෙන් පශ්චිම වූ සන්නිට්ඨාපන චේතනාවෙන් කර්මය කරයි යන්න අර්ථයයි. එසේම මෙහි ද පූර්ව සහ පශ්චිම චේතනාවෝ වෙති. මෙහි 'කාය කර්මයෙන්' යන්නෙන් පූර්ව චේතනා කර්මය ගැනෙන අතර 'වඳියි' යන්නෙන් පශ්චිම සන්නිට්ඨාපන චේතනා කර්මය ගැනේ.

၉. ‘‘ရစယန္တော’’တိ ဝိဒဟန္တော. ‘‘ရစယိဿတီ’’တိ အပစ္စက္ခေ အတီတေ အနာဂတဝစနံ. ‘‘ပေါတ္ထကာရုဠှ’’န္တိ ပေါတ္ထက ပတ္တေသုလိခနဝသေန အာရုဠှံ.

9. “රචයන්තෝ” යනු පිළියෙල කරන්නා වූ යන්නයි. “රචයිස්සති” යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන අතීතය පිළිබඳ අනාගත වචනයකි. “පොත්ථකාරූළ්හං” යනු පුස්කොළ පොත්වල ලිවීම මගින් ග්‍රන්ථාරූඪ කරන ලද යන්නයි.

၁၀. အဘိဓမ္မတ္ထပဒေ. ‘‘အဘိဓမ္မေ’’တိ အဘိဓမ္မပ္ပကရဏေ. ‘‘ဧတ္ထ, ဧတေနာ’’တိ ဝစနေဟိ သင်္ဂဟသဒ္ဒဿ ဧကသေသဝိဓာနံပိ ဝိညာယတိ. ‘‘အညံပါဠိဒွယံ ဝုစ္စတိ’’. ကသ္မာတံ ပါဠိဒွယံ အဘိဓမ္မော နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တဉ္စာ’’တိအာဒိ. ‘‘ယထာပဝတ္တေ’’တိ အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပံ ပဝတ္တေ. ‘‘ပရမတ္ထဓမ္မေ ဧဝါ’’တိ ဒွေ မေ ဘိက္ခဝေ ပုဂ္ဂလာ, တယောမေဘိက္ခဝေ ပုဂ္ဂလာတိအာဒိနာ ပညတ္တိဝေါဟာရေန ပဝတ္တာပိ ဒေသနာ ပရမတ္ထ ဓမ္မေဟိ ဝိနာ နပဝတ္တတိ. ပရမတ္ထ ဓမ္မာနံ နာနတ္တဝသေနေဝ ပုဂ္ဂလာနံ နာနတ္တသမ္ဘဝတော. တသ္မာ ပရမတ္ထဓမ္မေ ဧဝ ဒီပေတိ. န အာဏာဝိဓာနံ ဒီပေတိ. ‘‘ဒွီသုဓမ္မေသူ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝစနံ. ‘‘ယောဣတရတော’’တိ နိဒ္ဓါရဏီယံ. ‘‘ယော’’တိ ယော ဓမ္မော. ‘‘ဣတရတော’’တိ ဣတရ ဓမ္မတော သုတ္တန္တ ဓမ္မတော. ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိ ဣမိနာကာရဏေနာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရာနံ အနဝသေသဝိဘတ္တိဝသေန အတိရေကတာ, သုဒ္ဓ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန ဒေသနာ ပဝတ္တိဝသေန ဝိသေသတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ‘‘ယတော’’တိ ယသ္မာ အနဝသေသဝိဘတ္တိတော, အတိဝိတ္ထာရဒေသနာဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာ ဒေဝေသု ဧဝ ဒေသေန္တီတိ အာဟ ‘‘န ဟိ မနုဿာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘န ဟိ မနုဿာ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောန္တီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပဝတ္တနယောဂျ’’န္တိ ပဝတ္တနတ္ထာယ ပဟောန္တံ. ‘‘ကထာမဂ္ဂ’’န္တိ ဒေသနာကထာပဗန္ဓံ. ‘‘ဧကမာတိကာနု ဗန္ဓာ’’တိ ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒိကံ ဧကံ အဘိဓမ္မ မာတိကံ အနုဂတာ. ‘‘တဿာ’’တိ အဘိဓမ္မဿ. အတိရေက ဝိသေသတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တိဿံ အဋ္ဌသာလိနိယံ. အာဒိမှိယေဝတတ္ထ ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မော, ဓမ္မာတိရေက ဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေ နာ-တိ [Pg.30] ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန္တော သုတ္တဉှိ ပတွာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဧကဒေသေနေဝ ဝိဘတ္တာ, နနိပ္ပဒေသေန. အဘိဓမ္မံ ပတွာ ပန နိပ္ပဒေသတောဝ ဝိဘတ္တာ-တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မနာမိကာန’’န္တိအာဒိံ. ‘‘ဓမ္မော ပနာ’’တိ ပါဠိဒွယမာဟ.‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဧဝံ ဝိစာရိတေပိသတိ. ‘‘သဗ္ဗဇေဋ္ဌကော’’တိ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ မဇ္ဈေသဗ္ဗဇေဋ္ဌကော. ကသ္မာ သဗ္ဗဇေဋ္ဌကော သိယာတိ အာဟ ‘‘ဝိနယံ ဝိဝဏ္ဏေန္တဿဟီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ဝိဝဏ္ဏေန္တဿာ’’တိ ဂရဟန္တဿ. စရတိ ပဝတ္တတီတိ စက္ကံ. လောကသ္မိံ ကေနစိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ ပဋိနိဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျံ အာဏာဝိဓာနံ အာဏာစက္ကံ နာမ. တထာ အသက္ကုဏေယျံ ဒေသနာ ဝိဓာနံ ဓမ္မစက္ကံ နာမ. တတ္ထ, ယော ပန ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ, ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသော-တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တံ အာဏာဝိဓာနံ အာဏာစက္ကံ နာမ. စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ အရိယသစ္စာနီ-တိအာဒိကံ ဒေသနာဝိဓာနံ ဓမ္မစက္ကံ နာမ. တဒုဘယံပိ ကောစိ ဘိန္ဒိတုံ ပါရာဇိကံ ဝါ ဘိက္ခုံ အပါရာဇိကံ ကာတုံ စတုဿစ္စံ ဝါ ဓမ္မံ အသစ္စံ ကာတုံ နသက္ကောတိ. အထ ခေါ ကရောန္တောယေဝ ဒေဝဒတ္တောဝိယ အာပါယိကော ဟောတိ. ပါရာဇိကောစ ဘိက္ခု အတ္တာနံ သုဒ္ဓံ အကရောန္တော အပါယဂါမီယေဝ ဟောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗေသု ဝိနယ သိက္ခာပဒေသု. ဧဝံ ကေနစိ ပဋိနိဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဒုဘယံပိ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ စက္ကံ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဝိနယော နာမ သာသနဿ မူလ’’န္တိ ဝိနယေ ဌိတေ ဘိက္ခုသံဃော ပညာယတိ. ဘိက္ခု သံဃေ ပညာယန္တေ တိဝိဓောပိသဒ္ဓမ္မောပညာယတိ, တိဝိဓံပိ သတ္ထုသာသနံ တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ ဝိနယော တိဝိဓဿသာသနဿ မူလံ ဟောတီတိ. ကထဉ္စပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မေ ပညာယန္တေ တိဝိဓံပိ သာသနံ တိဋ္ဌတီတိ. ဝုစ္စတေ. တတ္ထ သာသနံ တိဋ္ဌတီတိ ကိတ္တကံကာလံ တိဋ္ဌတီတိ. ပဉ္စဝဿသဟဿာနိ တိဋ္ဌတီတိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာသုကထယိံသု. မိစ္ဆာဝါဒိနောပနဝဒန္တိ ဝိနယေ စူဠဝဂ္ဂေဘိက္ခုနိက္ခန္ဓကေ သစေ အာနန္ဒ မမသာသနေမာတုဂါမော ပဗ္ဗဇ္ဇံ နလဘေယျ. ဝဿသဟဿံ သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌေယျ. ဣဒါနိ မာတုဂါမဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုညာတာ ဂေါတမိယာ ပုနပ္ပုနံ အာယာစနံ ဥပါဒါယ. ပဉ္စေဝဒါနိ အာနန္ဒ ဝဿသတာနိ သဒ္ဓမ္မောဌဿတီတိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓသာသနံ [Pg.31] ပဉ္စဝဿသတာနိ ဧဝ တိဋ္ဌတိ. တတောပရံ ဧကဒိဝသံပိ န တိဋ္ဌတိ. ဣဒါနိ သာသနပ္ပဋိ ရူပကမတ္တံ ဟောတီတိ. တံ တေသံ မိစ္ဆာ ဝစနမတ္တံ. ‘‘ပဉ္စေဝဝဿသတာနီ’’တိ ဣဒံ ပန သန္နိဋ္ဌာန ဝစနံ နဟောတိ. မာတုဂါမာနံ အာဒီနဝ ဒီပနမတ္တဝစနံ. သော စ အာဒီနဝေါ အဋ္ဌဂရုဓမ္မေ သဏ္ဌပေတွာ သတ္ထာရာ ဧဝ ပဋိဗာဟိတော. ပုန ‘‘ဝဿသဟဿ’’န္တိ ဣဒမေဝသန္နိဋ္ဌာန ဝစနံ ဇာတန္တိ. ဧတ္ထပိကေစိဝဒန္တိ ဝဿသဟဿမေဝ သာသနံ တိဋ္ဌတိ, တတောပရံ ဧကဒိဝသ မတ္တံပိ န တိဋ္ဌတိ, အန္တရဓာယတိ. တဒါ သီမာယောပိ အသီမာ ဟောန္တိ. ပစ္ဆာတာသု ဥပသမ္ပာဒိတာပိ အနုပသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ. ဣဒါနိ သာသနပ္ပဋိ ရူပကမတ္တံ ဟောတီတိ. ဣဒံပိ တေသံ အတ္ထဉ္စကာရဏဉ္စ အဒိသွာ အဇာနိတွာ ဝုတ္တတ္တာ မိစ္ဆာ ဝစနမတ္တံ ဟောတိ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော. ‘‘ဝဿသဟဿံ သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌေယျာ’’တိ ဝဿသဟဿမေဝ သဒ္ဓမ္မော အပရိဟာယမာနော တိဋ္ဌေယျ. တတောပရံ ပန န တိဋ္ဌေယျ, အနုက္ကမေန ပရိဟာယမာနော ဂစ္ဆေယျာတိ. ကထံ ပန အပရိဟာယမာနော တိဋ္ဌတိ, ကထဉ္စ ပရိဟာယမာနော ဂစ္ဆတီတိ. ဝုစ္စတေ. ပဉ္စသံဃာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေသု သံဃေ သုသဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌတိ. ကတမေ ပဉ္စ. ခီဏာသဝသံဃော, အနာဂါမိသံဃော, သကဒါဂါမိသံဃော, သောတာပန္နသံဃော, ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကသံဃော,တိ. တတ္ထ, ဝဿသဟဿဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗေပဉ္စသံဃာ ပညာယန္တိ. ဧဝံ ဝဿသဟဿံ သဒ္ဓမ္မော အပရိဟာယမာနော တိဋ္ဌတိ. တတောပရံ ခီဏာသဝသံဃော န ပညာယတိ. သေသာနိ စတ္တာရိဝဿသဟဿာနိ အနုက္ကမေန သေသာနံ စတုန္နံ သံဃာနံ ခေတ္တာနိ ဇာတာနိ. ဧဝံ တတောပရံ ပရိဟာယမာနော ဂစ္ဆတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ကာရဏံ ဝုစ္စတေ. ‘‘သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌေယျာ’’တိ ဧတ္ထ တိဝိဓော သဒ္ဓမ္မော ‘ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော, ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော, ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မော,တိ. သော ဧဝ တိဝိဓံ သာသနန္တိ စ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ, ပရိယတ္တိ သဒ္ဓမ္မော နာမ သာဋ္ဌကထာနိတီဏိပိဋကာနိ. သောစ ဧတရဟိ ပရိပုဏ္ဏော တိဋ္ဌတိ. ကထံ ပရိယတ္တိ သာသနံ ပဋိရူပကမတ္တံ ဘဝေယျ. ဘိက္ခူ စ ပရိယတ္တိကမ္မိကာ အနေက သတသဟဿမတ္တာ ပညာယန္တိ. ကထဉ္စိဒံ သာသနံ တတောပရံ ဧကဒိဝသံပိ န တိဋ္ဌေယျ. တေ စ ဘိက္ခူ သီလပ္ပဋိပတ္တိယံ ဌိတာ အနေက သတသဟဿမတ္တာ ဧတရဟိ သန္ဓိဿန္တိ. ကထဉ္စ ပဋိပတ္တိ သာသနံ တတောပရံ [Pg.32] န တိဋ္ဌေယျ. ပရိယတ္တိယာစ ပဋိပတ္တိယာစ တိဋ္ဌမာနာယပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မောပိ န တိဋ္ဌတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယထာဟိ-ဧကော ဓနသေဋ္ဌိ နာမ အတ္ထိ. သော ပုတ္တဓီတု ပရမ္ပရာနံ အတ္ထာယ မဟန္တာရတနနိဓယော ဘူမိယံ ဗဟူသုဋ္ဌာနေသု နိဒဟိတွာ ဌပိတာ ဟောန္တိ. ပေါတ္ထကေသု စ တေသံ ပဝတ္တိံ ပရိပုဏ္ဏံ လိခိတွာ ဌပေတိ. တတ္ထ နိမီသု စ ပေါတ္ထကေသု စ အက္ခရေသု စ ဓရန္တေသု တေနိဓယော နဿန္တိ အန္တရဓာယန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာယေဝ. ဧဝမိဒံ သာသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထဟိ နိဓီနံနိဓာနဘူမိသဒိသံ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ, ဓနရတနသဒိသာနိ ဓမ္မရတနာနိ. ယထာ စ သေဋ္ဌိဝံသေဇာတော ဗလသမ္ပန္နော ပုရိသော ပေါတ္ထကံ ပဿိတွာ သုဋ္ဌု ခဏန္တော တာနိရတနာနိ လဘိဿတိယေဝ. ဧဝမိဓပိ ဗလသမ္ပန္နော ဘိက္ခု ဒေသနာဓမ္မံ သုတွာ သုဋ္ဌု ပဋိပဇ္ဇန္တော တာနိဓမ္မရတနာနိ လဘိဿတိယေဝ. လဘမာနေ စ သတိ, ကထံ တာနိဓမ္မရတနာနိ အန္တရဟိတာနိ. သီမာနဉ္စ ပဝတ္တိဝါနိဝတ္တိ ဝါ အာဏာစက္ကဿေဝ ဝိသယော ဟောတိ. န ဓမ္မစက္ကဿ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ-ပဉ္စေဝဝဿသတာနိသဒ္ဓမ္မော ဌဿတီတိ စ, - ဝဿသဟဿံ သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌေယျာတိ စ. ဣဒဉ္စ ဝစနံ ဓမ္မစက္ကမေဝ ဟောတိ, န အာဏာစက္ကံ. ဗဒ္ဓသီမာယော စ နိဝတ္တမာနာ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ နိဝတ္တန္တိ အန္တရဓာယန္တိ. အာဏာစက္ကဘူတာယ ကမ္မဝါစာယ သမူဟနနေန ဝါ, သာသနဿ ဝါ အန္တရဓာနေန. တတ္ထ ဝဿသဟဿပရိယန္တေ ကမ္မဝါစာယ သမူဟနနဉ္စ နတ္ထိ. သာသနန္တရဓာနဉ္စ နာမ အနာဂတေ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိစ္ဆိန္နံ ဟောတိ. ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနေဟိ ဇာတေ သဗ္ဗံ အာဏာစက္ကံ ဝိဂတံ ဟောတိ, အန္တရဓာယတိ. ဓမ္မစက္ကံ ပန ဒေဝလောကေသု ယာဝါနာဂတဗုဒ္ဓကာလာပိ ပဝတ္တိဿတိယေဝ အာဠဝကပုစ္ဆာဂါထာယော ဝိယ. အပိစယော ဝေါ အာနန္ဒ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော. သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ-တိ ဝုတ္တံ. သောစတိ ပိဋကဘူတော ဓမ္မဝိနယော သတ္ထာ ဧတရဟိ တိဝိဓံပိ သာသနံ လောကဿ ဒီပေန္တော ပကာသေန္တော တိဋ္ဌတိ. ယတောဗုဒ္ဓဘာသိကာနံ ဒေဝမနုဿာနံ နာနာ ဗာဟိရကေဟိ ဇနေဟိ အသာဓာရဏော မဟန္တော ဉာဏာလောကော ဧတရဟိ ဝိဇ္ဇောတမာနော ပဝတ္တတိ. တေဟိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဒေသိတာနိ ဧတရဟိဓရမာနာနိ စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓ သဟဿာနိ သုတွာ အနမတဂ္ဂေသံသာရေ [Pg.33] အနန္တာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗံလောကတ္တယပ္ပဝတ္တိဉ္စ, သဗ္ဗံဓမ္မပ္ပဝတ္တိဉ္စ, သဗ္ဗညုတညာဏာနုဂတိကေန သုတမယညာဏေန ဇာနန္တိ. အာယတိဉ္စ သဂ္ဂတ္ထာယ စ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနတ္ထာယ စ နာနာပုညကိရိယဝတ္ထူနိ အာရဘန္တိ, ပဗ္ဗဇန္တိ. ပရိယတ္တိံ ပရိယာပုဏန္တိ. ပဋိပတ္တိံ ပူရေန္တိ. ဘာဝနံဘာဝေန္တိ. ဣဒံ သဗ္ဗံ သာသနပ္ပဋိရူပကမတ္တံန ဟောတိ. ဧကန္တ သာသနံ ဟောတိ. ကသ္မာ, ယထာ ဓမ္မံ ယထာ ဝိနယံ ပဋိပဇ္ဇနတော. ဣမာယ စ ပဋိပတ္တိယာ အာယတိံ သဂ္ဂမဂ္ဂဖလ နိဗ္ဗာနပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တနိကတ္တာတိ. ဧတ္တာဝတာ သဗ္ဗံ မိစ္ဆာဝါဒီနံ မိစ္ဆာဝစနံ ဝိဓမိတံဝိဒ္ဓံသိတံ ဟောတီတိ.

10. අභිධර්මත්‍ථ පදයෙහි, ‘අභිධර්මයෙහි’ යනු අභිධර්ම ප්‍රකරණයෙහි යන්නයි. ‘මෙහි, මෙයින්’ යන වචන මගින් ‘සංගහ’ යන ශබ්දයේ ඒකශේෂ විධානය ද දත හැකිය. ‘අනෙක් පාලි දෙකක් කියනු ලැබේ’ යන්නෙන්, එම පාලි දෙක අභිධර්මය නම් වන්නේ ඇයිද යන්න ‘එය ද’ යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත. ‘පවත්නා ආකාරයට’ යනු තමාගේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුකූලව පවත්නා වූ යන්නයි. ‘පරමාර්ථ ධර්මයන්ම’ යනු, ‘මහණෙනි, මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකි, මහණෙනි, මේ පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරයෙන් දේශනා කරන ලද්දේ වුවද, එම දේශනාව පරමාර්ථ ධර්මයන්ගෙන් තොරව සිදු නොවේ. පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ නානත්වය (වෙනස්කම්) අනුවම පුද්ගලයන්ගේ නානත්වය සම්භවය වන බැවිනි. එබැවින් පරමාර්ථ ධර්මයන්ම දීපනය කරයි; අණ පැනවීම් දීපනය නොකරයි. ‘ධර්මයන් දෙකක් අතුරින්’ යනු නිර්ධාරණයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. ‘යමෙක් අනෙකාගෙන්’ යනු නිර්ධාරණය කළ යුත්තයි. ‘යමෙක්’ යනු යම් ධර්මයක්ද, ‘අනෙකාගෙන්’ යනු අනෙක් ධර්මයෙන් හෙවත් සූත්‍රාන්ත ධර්මයෙන් යන්නයි. ‘මෙසේ කොට’ යනු මේ හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. අටුවාවන්හි පවසන ලද්දේය යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. දේශනා කළ යුතු ආකාරයන්ගේ ශේෂයක් නොමැතිව බෙදා දැක්වීම් වශයෙන් අතිරේක බවත්, ශුද්ධ ධර්මාධිෂ්ඨාන දේශනා ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් විශේෂ බවත් යෙදිය යුතුය. ‘යම් හෙයකින්’ යනු යම් හෙයකින් අශේෂ විභක්ති පවතින බැවින්, අතිවිස්තාර දේශනා ස්වභාවයක් පවතින බැවිනි. ‘මිනිසුන් හට නොහැකිමය’ යනාදිය පැවසුවේ ඇයි දෙවියන් හටම දේශනා කරන්නේද යන්නට පිළිතුරු වශයෙනි. එහි ‘මිනිසුන් හට (එය) පිළිගැනීමට නොහැකිමය’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘පැවැත්වීමට සුදුසු’ යනු පැවැත්වීම පිණිස ප්‍රමාණවත් වූ යන්නයි. ‘කථා මාර්ගය’ යනු දේශනා කථා ප්‍රබන්ධයයි. ‘එක් මාතෘකාවක් අනුව ගිය’ යනු කුසල් දහම්, අකුසල් දහම් යනාදී වශයෙන් වූ එක් අභිධර්ම මාතෘකාවක් අනුගමනය කළ යන්නයි. ‘එහි’ යනු එම අභිධර්මයේය. ‘අතිරේක විශේෂ බව’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘එහි’ යනු එම අට්ඨසාලිනියෙහි ය. එහි ආරම්භයේදීම කවර අර්ථයකින් අභිධර්මය නම් වේද යත්, ධර්මාතිරේක හා ධර්මවිශේෂ යන අර්ථයෙන් යැයි පවසා, එම අර්ථය විස්තර කරමින් සූත්‍රයට පැමිණි කල්හි පංචස්කන්ධයන් ඒකදේශ වශයෙන් (කොටසක් වශයෙන්) විභාජනය කර ඇති බවත්, අභිධර්මයට පැමිණි කල්හි නිශ්ශේෂ වශයෙන්ම (සම්පූර්ණයෙන්ම) විභාජනය කර ඇති බවත් පවසන ලදී. එබැවින් ‘ධර්ම නාමිකයන්ගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධර්මය වනාහි’ යනුවෙන් පාලි දෙකක් පැවසීය. ‘මෙසේ වුවද’ යනු අට්ඨසාලිනියෙහි මෙසේ විචාරණය කළද යන්නයි. ‘සර්ව ජ්‍යෙෂ්ඨ’ යනු පිටකත්‍රය අතරින් සර්ව ජ්‍යෙෂ්ඨයාය. කුමක් හෙයින් සර්ව ජ්‍යෙෂ්ඨ වේද යත්, ‘විනය විවර්ණනය කරන්නහුට’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘විවර්ණනය කරන්නහුට’ යනු ගරහන්නහුට යන්නයි. හැසිරෙන්නේය හෙවත් පවත්නේය යනු චක්‍රයයි. ලෝකයෙහි කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට, බ්‍රාහ්මණයෙකුට, දෙවියෙකුට, මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට වැළැක්විය නොහැකි වූ අණ පැනවීම ‘ආඥා චක්‍රය’ නම් වේ. එමෙන්ම වැළැක්විය නොහැකි දේශනා විධානය ‘ධර්ම චක්‍රය’ නම් වේ. එහි, ‘යම් මහණෙක් මෛථුන ධර්මය සේවනය කෙරේද, ඔහු පාරාජිකා වෙයි, සහවාසයට නුසුදුසු වෙයි’ යනාදී නයින් පැවති අණ පැනවීම ආඥා චක්‍රයයි. ‘මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍ය සතරකි’ යනාදී දේශනා විධානය ධර්ම චක්‍රයයි. මේ දෙකම කිසිවෙකුට බිඳිය නොහැක. පාරාජිකා වූ මහණෙකු පාරාජිකා නොවන බවට පත් කිරීමට හෝ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අසත්‍ය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. එසේ කිරීමට තැත් කරන්නා දේවදත්ත මෙන් අපායගාමී වෙයි. පාරාජිකා වූ මහණා තමා ශුද්ධ කර නොගන්නේ නම් අපායගාමී වෙයි. සියලු විනය ශික්ෂාපදයන්හි තත්ත්වය එසේමය. මෙසේ කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බැවින් මේ දෙකම ‘අප්‍රතිවර්ත්‍ය චක්‍ර’ (නැවැත්විය නොහැකි සක්) නම් වේ. ‘විනය යනු ශාසනයේ මූලයයි’ යන්නෙන්, විනය පවතින කල්හි භික්ෂු සංඝයා පෙනෙයි. භික්ෂු සංඝයා පවතින කල්හි තිවිධ සද්ධර්මයම ප්‍රකාශ වෙයි, ශාස්තෘ ශාසනය පවතී. මෙසේ විනය යනු තිවිධ ශාසනයටම මූලය වෙයි. පර්යාප්ති සද්ධර්මය පවතින කල්හි කෙසේ තිවිධ ශාසනයම පවතින්නේද යන්න විස්තර කෙරේ. එහි ශාසනය පවතින්නේ කෙතරම් කාලයක්ද යත්, වසර පන්දහසක් පවතින බව පෝරාණ අට්ඨකථාවල පවසා ඇත. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ පවසන්නේ විනය චුල්ලවග්ගයේ භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි ‘ආනන්දය, ඉදින් මාගේ ශාසනයෙහි මාතෘගාමීන් පැවිද්ද නොලබන්නේ නම්, සද්ධර්මය වසර දහසක් පවතින්නේය; දැන් ගෝතමියගේ නැවත නැවත අයැදීම නිසා මාතෘගාමීන්ට පැවිද්ද අනුදත් බැවින් ආනන්දය, සද්ධර්මය පවතින්නේ වසර පන්සියයක් පමණි’ යනුවෙන් සඳහන් වන බවයි. එබැවින් බුද්ධ ශාසනය පවතින්නේ වසර පන්සියයක් පමණක් බවත්, ඉන් පසුව එක දවසක්වත් නොපවතින බවත්, දැන් පවතින්නේ ශාසන ප්‍රතිරූපකයක් පමණක් බවත් ඔවුන් පවසති. එය ඔවුන්ගේ හිස් මිථ්‍යා වචනයක් පමණි. ‘වසර පන්සියයකි’ යන්න ස්ථිර නිගමනයක් නොවේ. එය මාතෘගාමීන්ගේ ආදීනව දැක්වීමට කළ ප්‍රකාශයකි. එම ආදීනවය අෂ්ට ගරුධර්ම පැනවීම මගින් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම වළක්වන ලදී. පසුව ‘වසර දහසකි’ යන්නම ස්ථිර නිගමනය බවට පත් විය. මෙහිදී ඇතැමෙක් පවසන්නේ ශාසනය වසර දහසක්ම පවතින බවත්, ඉන්පසු එක දවසක්වත් නොපවතී අතුරුදහන් වන බවත්ය. එවිට සීමාවන් ද අසීමා වන බවත්, පසුව උපසම්පදා වන්නන් උපසම්පදා නොවූවන් වන බවත් පවසති. මෙයද ඔවුන් අර්ථය හා කරුණු නොදැන පැවසූ මිථ්‍යා වචනයකි. මෙහි සැබෑ අර්ථය නම්, ‘වසර දහසක් සද්ධර්මය පවතින්නේය’ යනු වසර දහසක් සද්ධර්මය පිරිහීමකින් තොරව පවතින්නේය යන්නයි. ඉන්පසුව නොපවතින්නේ නොවේ, අනුක්‍රමයෙන් පිරිහෙමින් පවතින්නේය. පිරිහීමකින් තොරව පවතින්නේ කෙසේද, පිරිහෙමින් පවතින්නේ කෙසේද යත්, සංඝ පංචකයක් දත යුතුය. සද්ධර්මය පවතින සංඝයා කවරහුද යත්: ක්ෂීණාස්‍රව සංඝයා, අනාගාමී සංඝයා, සකෘදාගාමී සංඝයා, සෝතාපන්න සංඝයා සහ පෘථග්ජන කල්‍යාණක සංඝයා යන පස් පිරිසයි. එහි වසර දහසක් ඇතුළත මේ පංච විධ සංඝයාම දක්නට ලැබෙති. මෙසේ වසර දහසක් සද්ධර්මය අපරිහානියව පවතී. ඉන්පසු ක්ෂීණාස්‍රව සංඝයා දක්නට නොලැබේ. ඉතිරි වසර හාරදහස අනෙක් සිව් පිරිසට අයත් කාලයන් වේ. මෙසේ ඉන්පසුව පිරිහෙමින් පවතී යන්න මෙහි අර්ථයයි. එයට හේතුව දක්වනු ලැබේ. ‘සද්ධර්මය පවතින්නේය’ යන්නෙහි සද්ධර්මය තිවිධය; පර්යාප්ති සද්ධර්මය, ප්‍රතිපත්ති සද්ධර්මය සහ ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මයයි. එයම තිවිධ ශාසනය ලෙසද හැඳින්වේ. එහි පර්යාප්ති සද්ධර්මය යනු අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකයයි. එය දැනුදු පරිපූර්ණව පවතී. එසේ තිබියදී පර්යාප්ති ශාසනය කෙසේ ප්‍රතිරූපකයක් (ව්‍යාජයක්) වන්නේද? පර්යාප්තියෙහි නිරත භික්ෂූහු ලක්ෂ සංඛ්‍යාතව සිටිති. එසේ තිබියදී මෙම ශාසනය ඉන්පසු එක දවසක්වත් නොපවතින්නේ කෙසේද? එම භික්ෂූහු සීල ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටා ලක්ෂ සංඛ්‍යාතව දැනුදු දක්නට ලැබෙති. එසේ තිබියදී ප්‍රතිපත්ති ශාසනය ඉන්පසු නොපවතින්නේ කෙසේද? පර්යාප්තිය සහ ප්‍රතිපත්තිය පවතින කල්හි ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය (අවබෝධය) නොපවතින්නේ යැයි නොකිය යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස: එක් ධනවත් සිටුවරයෙක් සිටියි. ඔහු තම දරු මුණුබුරන් වෙනුවෙන් මහා රත්න නිධානයන් පොළොවෙහි බොහෝ ස්ථානයන්හි තැන්පත් කර ඇත. පොත්පත්වල ඒවායේ විස්තර පරිපූර්ණව ලියා තබා ඇත. එහි ඉඩම්ද, පොත්පත්ද, අකුරුද පවතින තාක් එම නිධාන නැති වී යන්නේය, අතුරුදහන් වන්නේයැයි නොකිය යුතුය. මෙම ශාසනයද එසේම දත යුතුය. එහි නිධන් තැන්පත් කළ භූමිය බඳු වූයේ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි. රත්න නිධාන බඳු වූයේ ධර්ම රත්නයන්ය. සිටු පරපුරෙහි උපන් බලසම්පන්න පුරුෂයෙක් පොත බලා නිවැරදිව කණින්නේ නම් ඔහුට එම රත්න ලැබෙන්නාක් මෙන්ම, මෙහිද බලසම්පන්න භික්ෂුව දේශනා ධර්මය ශ්‍රවණය කර මැනවින් පිළිපදින්නේ නම් ඔහුට එම ධර්ම රත්නයන් ලැබෙන්නේමය. එසේ ලැබෙන්නේ නම් එම ධර්ම රත්නයන් අතුරුදහන් වූයේ කෙසේද? සීමාවන් පැවතීම හෝ නොපැවතීම ආඥා චක්‍රයේ විෂයකි, ධර්ම චක්‍රයේ නොවේ. ‘වසර පන්සියයක් සද්ධර්මය පවතින්නේය’ සහ ‘වසර දහසක් සද්ධර්මය පවතින්නේය’ යන මෙම වචනය ධර්ම චක්‍රය සම්බන්ධවමය, ආඥා චක්‍රය ගැන නොවේ. බද්ධ සීමාවන් නැති වන්නේ කරුණු දෙකකිනි: ආඥා චක්‍රය වූ කර්මවාක්‍යය නැති වීමෙන් හෝ ශාසනය අතුරුදහන් වීමෙනි. එහි වසර දහස අවසානයේ කර්මවාක්‍යය නැති වීමක් සිදු නොවේ. ශාසන අතුරුදහන් වීම යනු අනාගතයෙහි ධාතු පරිනිර්වාණයෙන් තීරණය වන්නකි. ධාතු පරිනිර්වාණය සිදු වූ කල්හි සියලු ආඥා චක්‍රය පහව යයි, අතුරුදහන් වෙයි. ධර්ම චක්‍රය වනාහි ආලවක සූත්‍රයේ ගාථාවන් මෙන් දේව ලෝකයන්හි අනාගත බුදුවරුන් පහළ වන තුරුම පවතින්නේය. තවද, ‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් හා විනයක් දේශනා කරන ලදද, පනවන ලදද, මා ඇවෑමෙන් එය ඔබලාගේ ශාස්තෘ වන්නේය’ යැයි වදාරන ලදී. පිටක වශයෙන් පවතින ඒ ධර්ම විනය නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැනුදු තිවිධ ශාසනය ලෝකයාට ආලෝකවත් කරමින් පවතී. බුදුන් වහන්සේ වදාළ දෙවි මිනිසුන්ගේ අතිමහත් ඥානාලෝකය අන්‍ය ලබ්ධිකයන්ට සාධාරණ නොවී දැනුදු බබළමින් පවතී. උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයෙන් දේශිත දැනුදු පවත්නා අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් ශ්‍රවණය කර, අනමතග්ග සංසාරයේ අනන්ත ලෝක ධාතූන්හි සියලු තුන් ලෝකයේ පැවැත්මද, සියලු ධර්මතාවන්ගේ පැවැත්මද සර්වඥතා ඥානය අනුගමනය කරන ශ්‍රැතමය ඥානයෙන් දැනගනිති. මතු ස්වර්ගය පිණිසද, මගඵල නිවන් පිණිසද විවිධ පින්කම්හි නිරත වෙති, පැවිදි වෙති, පර්යාප්තිය උගනිති, ප්‍රතිපත්තිය පුරති, භාවනා වඩති. මේ සියල්ල ශාසන ප්‍රතිරූපකයක් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම ශාසනයම වෙයි. මන්දයත්, ධර්මානුකූලව විනයානුකූලව පිළිපදින බැවිනි. මෙම පිළිවෙත මතු ස්වර්ග මාර්ග ඵල නිවන් ප්‍රතිලාභය පිණිසම පවතින බැවිනි. මෙපමණකින් සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ගේ මිථ්‍යා වචන බැහැර කරන ලදී, විනාශ කරන ලදී.

ပဏာမဂါထာဝဏ္ဏနာ.

නමස්කාර ගාථා වර්ණනාවයි.

၁၁. ဒုတီယဂါထာဝဏ္ဏနာယံ. ‘‘အာဒိဂါထာယာ’’တိ ပထမဂါထာဝါကျေန. ‘‘တံ တံ ပယောဇနသဟိတေ’’တိ တေနတေနပယောဇနေန သဟိတေ. ‘‘ပဉ္စ အတ္ထေ’’တိ ပဉ္စပိဏ္ဍတ္ထေ. ‘‘တေအဘိဓမ္မတ္ထေ’’တိ အဘိဓမ္မတ္ထပဒေ ဒီပိတေ တေအဘိဓမ္မတ္ထေ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တိဿံ ဒုတီယဂါထာယံ. ‘‘နတု ဝုတ္တ’’န္တိ နပနပကရဏံပိ ပုဗ္ဗေဝုတ္တံ ဟောတိ. အဘိဓမ္မတ္ထာ ကုတောပုဗ္ဗေဝုတ္တာ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ဧဝံတီသု အတ္ထဝိကပ္ပေသု ပထမဿ ကာလဝိရောဓံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒုတီယ တတီယာနံ သဒ္ဒတောဝိရောဓံ ဝတ္တုံ ‘‘နစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အာဒိမှိ ယေဝါ’’တိ ဧတေန ယဒါကဒါစိ ပစ္စာမသနံ အပ္ပဓာနန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘အပ္ပဓာနပဒါနီ’’တိ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟန္တိ ဣမသ္မိံ ဧကသ္မိံ သမာသပဒေ ပုရိမာနိ ဝိသေသန ပဒါနိ. တတ္ထ သဗ္ဗထာပိ ဝုတ္တာတိ ယောဇိတေ သတိ, တသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပ္ပကရဏေ တသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထ ပဒေဝါ သဗ္ဗထာ မယာ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော ဟောတိ. သော န ယုဇ္ဇတိ. တသ္မိံ အဘိဓမ္မေ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ သဗ္ဗထာ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. အပ္ပဓာနပဒံ ပစ္စာမသတီတိ ဒေါသောပန အာပဇ္ဇတေဝ. တေနာဟ ‘‘ဧဝဉှိသတီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ, ‘‘ဧဝဉှိသတီ’’တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဝိယ ဣဓ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပဒံ ပစ္စာမသန္တေ သတိ. ဟိသဒ္ဒေါ ဖလ ဝါကျဇောတကော. လဒ္ဓဂုဏဇောတကောတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ပဋိက္ခိတ္တာ ဟောတိ’’ [Pg.34] တသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပဒေ မယာ သဗ္ဗထာ ဝုတ္တာတိ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော. န ကေဝလံ သော ဧဝ ဒေါသော အာပဇ္ဇတိ. အပရောပိဒေါသော အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သာဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဓာတုကထာယံ ဝုတ္တေနသင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒိပ္ပကာရေနာတိယောဇနာ.

11. දෙවන ගාථාවේ වර්ණනාවෙහි; ‘‘ආදිගාථායා’’ යන්නෙන් පළමු ගාථා වාක්‍යය අදහස් වේ. ‘‘තං තං පයෝජන සහිතේ’’ යනු ඒ ඒ ප්‍රයෝජන සහිත වූ යන්නයි. ‘‘පඤ්ච අත්ථෙ’’ යනු (සාරාංශගත) අර්ථ පහකි. ‘‘තේ අභිධම්මත්ථේ’’ යනු අභිධර්මාර්ථ පදයෙහි විස්තර කරන ලද ඒ අභිධර්මාර්ථයන්ය. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ දෙවන ගාථාවෙහිය. ‘‘න තු වුත්තං’’ යනු ප්‍රකරණය ද පෙර කියන ලද්දක් නොවේ. අභිධර්මාර්ථයන් කෙසේ නම් පෙර පවසන ලද්දක් වේද? යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙසේ අර්ථ විකල්ප තුන අතුරින් පළමුවැන්නෙහි කාල විරෝධය පෙන්වා, දැන් දෙවන හා තෙවන විකල්පයන්හි ශබ්ද විරෝධය පැවසීමට ‘‘න ච’’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘‘ආදිම්හි යේව’’ යන්නෙන් යම් අවස්ථාවක කෙරෙන පරාමර්ශනය අප්‍රධාන බව දක්වයි. ‘‘අප්‍රධාන පදානි’’ යනු 'අභිධම්මත්ථසංගහ' යන මෙම තනි සමාස පදයෙහි මුලින් ඇති විශේෂණ පදයන්ය. එහි 'සෑම ආකාරයකින්ම පවසන ලදී' (සබ්බථාපි වුත්තා) යන්න සම්බන්ධ කළ විට, එම අභිධර්ම සංග්‍රහ ප්‍රකරණයෙහි ඒ අභිධර්මාර්ථ පදයෙහිම 'මා විසින් සියලු ආකාරයෙන් පවසන ලදී' යන අර්ථය ලැබේ. එය නොගැලපේ. එම අභිධර්මයෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සියලු ආකාරයෙන් දේශනා කරන ලද්දේය යන අර්ථය ගැලපේ. අප්‍රධාන පදය පරාමර්ශනය කරන්නේ නම් දෝෂයක් ද ඇති වේ. එබැවින් ‘‘එවං හි සති’’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘‘එවං හි සති’’ යනු අට්ඨසාලිනියෙහි මෙන් මෙහි ද 'අභිධම්මත්ථසංගහ' පදය පරාමර්ශනය කරන කල්හිය. 'හි' ශබ්දය ඵල වාක්‍යය හඟවයි. එය ලත් ගුණය හඟවන්නක් ලෙස ද ගැලපේ. ‘‘ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ වෙයි’’ යනු එම අභිධර්ම සංග්‍රහ පදයෙහි 'මා විසින් සියලු අයුරින් පවසන ලදී' යන අර්ථය ඇති විය හැකි බැවිනි. ඒ දෝෂය පමණක් නොව, වෙනත් දෝෂයක් ද පවතින බව දැක්වීමට ‘‘සා හි’’ යනාදිය වදාළහ. ධාතුකථාවෙහි දක්වා ඇති සංග්‍රහ-අසංග්‍රහ ආදී ආකාරයෙන් යනු මෙහි යෝජනාවයි.

၁၂. ပရမတ္ထပဒဝဏ္ဏနာယံ. ဝိသေသနပဒံ နာမ ကတ္ထစိ ဘူတကထနတ္ထာယဝါ ပယုဇ္ဇတိ ကဏှောကာကော, သေတောဗကော,တိ. ကတ္ထစိ အညနိဝတ္တနတ္ထာယ ဝါ ပယုဇ္ဇတိ နီလောပဋော, နီလံပုပ္ဖ, န္တိ. ဣဓ ပန အည နိဝတ္တနတ္ထာယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုဝိဓာနိဟိသစ္စာနီ’’တိအာဒိမာဟ. ပညာပီယတီတိပညတ္တိ. ပညာပနဉ္စ နာမ သမဂ္ဂါနံ ဇနာနံ ဝေါဟာရေန စ သမ္ပဋိစ္ဆနေန စာတိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ သိဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘တေစမဟာဇနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘တသ္မာတေ သမ္မုတိ သစ္စန္တိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သမ္မတတ္တာ’’တိ ဝေါဟရိတတ္တာစေဝ သမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ စ. ‘‘ဝစီသစ္စဝိရတိသစ္စာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝစီသစ္စံ နာမ မုသာဝါဒရဟိတံ သစ္စဝစနံ. ဝိရတိသစ္စံ နာမ သမ္မာဝါစာဝိရတိ. သာဟိ မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝစီဒုစ္စရိတေဟိ ဝိရမဏမတ္တေန ဝစီသစ္စန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဝတ္ထုဘူတတ္တာ’’တိ အဓိဋ္ဌာနဘူတတ္တာ. သမ္မုတိသစ္စန္တိ ဝုစ္စန္တိ, သမ္မတတ္တာ သမ္မုတိ စ, သာ သစ္စာနံ ဝတ္ထုဘူတတ္တာ သစ္စဉ္စာတိ ကတွာ. သမ္မုတိယာ သိဒ္ဓံ သစ္စံ သမ္မုတိသစ္စန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘သမ္မာပဋိပဇ္ဇန္တာ’’တိ ပါဏော နဟန္တဗ္ဗော, သဗ္ဗေသတ္တာ အဝေရာ ဟောန္တူတိအာဒိနာ သမ္မာပဋိပဇ္ဇန္တာ. ‘‘သဗ္ဗလောကိယသမ္ပတ္တိယော’’တိ ဒါနသီလာဒီနံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ဖလဝိပါကဘူတာ သဗ္ဗလောကိယသမ္ပတ္တိယော. သဗ္ဗေ ‘‘ဗောဓိသမ္ဘာရဓမ္မေ’’တိ ဒါနပါရမိသီလပါရမိအာဒိကေပါရမိဓမ္မေ. ‘‘အာရာဓေန္တီ’’တိ သမ္ပာဒေန္တိ. ‘‘မိစ္ဆာပဋိပဇ္ဇန္တာ’’တိ ဒုစ္စရိတ ဒုရာဇီဝမိစ္ဆာဇီဝါဒီနံ ဝသေန မိစ္ဆာပဋိပဇ္ဇန္တာ. ‘‘ဧဝံ မဟန္တံ သမ္မုတိ သစ္စ’’န္တိ ဧတေန အဟံ ပရမတ္ထ သစ္စမေဝဂဏှာမီတိ သမ္မုတိ သစ္စံ နဘိန္ဒိတဗ္ဗံ. ဘိန္ဒန္တောဟိ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ ပရိဗာဟိရော အဿာတိ ဒဿေတိ. ကထဉ္စ တံ ဘိန္ဒတီတိ. သတ္တော နာမ နတ္ထိ. သတ္တဿ ဘဝတောသင်္ကန္တိ နာမ နတ္ထိ. ဘဝနိဗ္ဗတ္တကံ ကုသလာကုသလကမ္မံ နာမ နတ္ထီတိ ဂဏှန္တော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယံ တိဋ္ဌတိ. သဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. အပါယ ပူရကော ဘဝတီတိ. ‘‘ဝိဇ္ဇမာနန္တွေဝ ဂဏှာပေတီ’’တိ သညာ စိတ္တဒိဋ္ဌိ [Pg.35] ဝိပလ္လာသာနံ ဝတ္ထုဘာဝေန ဂဏှာပေတိ. တေနာဟ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဧဝံ ဝိပရီတဉှိ သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ ဧတေနသမ္မုတိ သစ္စမေဝဒဠှံ ဂဟေတွာ ပရမတ္ထ သစ္စံ နဘိန္ဒိတဗ္ဗံ. ဘိန္ဒန္တောဟိ တာဟိ ဒိဋ္ဌီဟိ နမုစ္စတိ. ကထဉ္စ တံ ဘိန္ဒတိ. ခန္ဓေ ဝါ ခန္ဓမုတ္တကေဝါ အတ္တဇီဝေ ဂဟေတွာ တေစ အတ္တဇီဝါ ပရမ္မရဏာ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဂဏှန္တော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယံ တိဋ္ဌတိ. တေ စ အတ္တဇီဝါ ဘဝါဘဝေသုသဿတာ ဟုတွာ ဘဝတောဘဝံ သံသရန္တိ သန္ဓာဝန္တီတိ ဂဏှန္တောသဿတဒိဋ္ဌိယံ တိဋ္ဌတိ. ‘‘နဝိသံဝါဒေန္တီ’’တိ ဝိပရီတံ နာပါဒေန္တိ. ‘‘တံ ပနာ’’တိ သဘာဝသစ္စံ ပန. အနုဘဝနဘေဒမတ္တံ ဥပါဒါယေဝ ဝေဒနာ သုခါတိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗာကာရတော သုခဘူတတ္တာ ဝေဒနာ သုခါတိ ဝုတ္တာ နဟောတိ. ‘‘သဗ္ဗာပိဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဧဝါ’’တိ ပဓာနတ္ထော. တတ္ထ အနုဘဝနဘေဒေါ တိဝိဓော. သာတတော ဝါ အနုဘဝနံ, အဿာတတော ဝါ, မဇ္ဈတ္တတော ဝါ. ‘‘ဒုက္ခာ ဧဝါ’’တိ ဘယဋ္ဌေန ဒုက္ခာ ဧဝ. ဘယဋ္ဌေနာတိ စ သံသာရ ဘယဒဿီဟိဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန. သုခေါ ဝိပါကော ယေသံ တေ သုခဝိပါကာ. တေဘူမကကုသလာ. ‘‘ကုသလသမ္မတာ’’တိ ဧတေန သဘာဝသစ္စေပိ ဧတေဝေါဟာရာ လောကသမ္မုတိ နိဿိတာတိ ဒီပေတိ. ‘‘သာသဝတာ’’တိ အာသဝေဟိ သဟိတဘာဝေါ. ‘‘သံကိလေသိ ကတာ’’တိ သံကိလေသ ဓမ္မေဟိ သံယုတ္တဘာဝေါ. ဩဃေဟိ စ ယောဂေဟိ စ ဥပါဒါနေဟိ စ ပတ္တဗ္ဗဘာဝေါ ‘‘ဩဃနီယယောဂနီယ ဥပါဒါနီယတာ’’. အဓိကာ အတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ. ဗဟိဒ္ဓါရုက္ခေရူပဓမ္မာရုက္ခဿ အတ္တာနာမ သာရဋ္ဌေန. သာခါယံ ရူပဓမ္မာ သာခါယ အတ္တာနာမ သာရဋ္ဌေန. သတ္တသန္တာနပရိယာပန္နာ ပန ရူပါရူပဓမ္မာ တဏှာပရိဂ္ဂဟ ဒဠှဋ္ဌေန တတော ဗဟိဒ္ဓါ အတ္တတော အဓိကာ အတ္တာတိ အတ္ထေန အဇ္ဈတ္တာတိ လောကသမ္မုတိ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တတိကဉ္စာ’’တိအာဒိံ. ဒုက္ခနိရောဓ မဂ္ဂဘာဝေါ စ, ဣတိ ဣဒံ စတုက္ကံ အရိယသစ္စံ နာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣဒမေဝါ’’တိ ဣဒံ စတုက္ကမေဝ. ‘‘အစလမာန’’န္တိ ဧတေန အရိယသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒီပေတိ. တေဘူမက ဓမ္မာနံ သုခတာ နာမ စလာ ဟောတိ. ကသ္မာ, အနိစ္စ ဓမ္မတ္တာ. တေ ဓမ္မေသုခါတိ ဂဟေတွာ အတ္တနော အဇ္ဈတ္တင်္ဂံ ကရောန္တာ အစိရေနေဝ ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တိ. တေ ဓမ္မေ ဒုက္ခာတိ ဉတွာ တေဟိဝိမုတ္တာ ပုန ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တီတိ နတ္ထိ. ဧသနယော သေသအရိယသစ္စေသု[Pg.36]. ‘‘တေသူ’’တိအာဒိမှိ ဒုဝိဓာနိဟိ သစ္စာနီတိ ဝုတ္တေသု ဒွီသု သစ္စေသု. ‘‘တေန ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိ လဒ္ဓဂုဏဝစနံ. ‘‘ယော ဝိနာ အညာပဒေသေနာ’’တိ ဧတ္ထ အညာပဒေသော နာမ အဋ္ဌဓမ္မ သမောဓာနံ နိဿာယ ဃဋသဏ္ဌာနံ ပညာယတိ, ပဋသဏ္ဌာနံ ပညာယတိ, တံ သဏ္ဌာနံ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိနာ အညာပဒေသေန သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ယာပနစိန္တန ကိရိယာ နာမ အတ္ထိ. ယံ စိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. သာ အညာပဒေသေန သိဒ္ဓါ န ဟောတိ. အတ္တနော သဘာဝေနေဝသိဒ္ဓါ. ဧသနယော ဖုသနကိရိယာ, ဝေဒယိတကိရိယာ, ဒီသူတိ. ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ယောဝိနာ အညာပဒေသေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘စိတ္တေနပရိကပ္ပေတွာ’’တိ မနောဝိညာဏ စိတ္တေန အဝိဇ္ဇမာနံ သဏ္ဌာနံ ဝိဇ္ဇမာနံ ကတွာ. ‘‘သဝိဂ္ဂဟံ ကတွာ’’တိ သရီရံ ကတွာ. ဝတ္ထု ဒဗ္ဗသဟိတံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘စိတ္တမယောစိတ္တနိမ္မိတော’’တိ သုပိနန္တေ ဒိဋ္ဌရူပါနိ ဝိယ စိတ္တေနပကတော စိတ္တေန နိမ္မိတော. ကသ္မာ သဘာဝသိဒ္ဓေါ ပရမတ္ထော နာမာတိ အာဟ ‘‘သောဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘သန္တီ’’တိ ဧတေန အသဓာတု ဝသေန အတ္ထောတိ သိဒ္ဓံ ဝုတ္တံ. သဒ္ဒါဗုဒ္ဓီဟိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော အတ္ထောတိပိဝဒန္တိ. ‘‘ဣတရတော’’တိ ပရိကပ္ပသိဒ္ဓတော. ‘‘ပရမော’’တိ အဓိကော. တေနာဟ ‘‘ဥက္ကံသဂတော’’တိ. ဧတေန ပရမသဒ္ဒဿ အဓိကတ္ထံ ဝဒတိ. ဣဒါနိ တဿ ဥတ္တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. တတ္ထ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပဉ္စသာသန ကိစ္စာနိ မဟန္တာနိ အဘိညေယျာနံ ဓမ္မာနံ အဘိဇာနနံ. ပရိညေယျာနံ ပရိဇာနနံ. ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဟာနံ. သစ္ဆိ ကာတဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရဏံ. ဘာဝေတဗ္ဗာနံ ဘာဝနာတိ. တတ္ထ သဗ္ဗေပိ ပရမတ္ထ ဓမ္မာ အဘိညေယျာ နာမ. ဒုက္ခ သစ္စဓမ္မာ ပရိညေယျာ နာမ. သမုဒယ သစ္စဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ နာမ. သာမညပ္ဖလာနိ စ နိဗ္ဗာနဉ္စ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ နာမ. မဂ္ဂသစ္စဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ နာမ. တေသု ဓမ္မေသု တေသံ ကိစ္စာနံ သိဒ္ဓိယာ ဣမသ္မိံ သာသနေ သာသနကိစ္စံ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. နိဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ. တေ စ ဓမ္မာ ဧဝ ရူပါနံ သာသန ကိစ္စာနံ အဝိရာဓကတ္တာ အဝိသံဝါဒကတ္တာ ဥတ္တမဋ္ဌေန ပရမတ္ထာ နာမ ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ယေ’’တိယေဇနာ. ‘‘အယ’’န္တိ အယံ ဓမ္မော. ‘‘တဿာ’’တိ တဿအဘိညေယျဿ, တဿပရိညေယျဿ, တဿပဟာတဗ္ဗဿ, တဿသစ္ဆိကာ တဗ္ဗဿ [Pg.37] တဿဘာဝေတဗ္ဗဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပရမတ္ထဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

12. පරමත්ථපද වර්ණනාවෙහි මෙසේ දැක්වේ. විශේෂණ පදය ඇතැම් විට පවතින තොරතුරක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා යෙදේ; උදාහරණයක් ලෙස 'කළු කපුටා', 'සුදු කොකා' යනාදියයි. ඇතැම් විට අනෙකක් බැහැර කිරීම පිණිස යෙදේ; 'නිල් වස්ත්‍රය', 'නිල් මල' යනාදියයි. මෙහිදී අනෙකක් බැහැර කිරීම පිණිස යෙදෙන බව පෙන්වීමට 'සත්‍යයෝ දෙදෙනෙක් වෙති' යනාදිය වදාළහ. ප්‍රඥප්තිය යනු පැනවීමයි. සම්මුතිය හෙවත් පැනවීම යනු සාමග්‍රී වූ ජනයාගේ ව්‍යවහාරය සහ පිළිගැනීම යන අංග දෙකෙන් සිද්ධ වන්නක් බව 'ඒ මහා ජනයා' යනාදියෙන් වදාළහ. 'එබැවින් ඒවා සම්මුති සත්‍යය යයි කියනු ලැබේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සම්මත බැවින්' යනු ව්‍යවහාර කරන බැවින් සහ පිළිගන්නා බැවිනි. 'වචී සත්‍යය සහ විරති සත්‍යය' යන්නෙහි වචී සත්‍යය යනු මුසාවාදයෙන් තොර වූ සත්‍ය වචනයයි. විරති සත්‍යය යනු සම්මා වාචා විරතියයි. එය මුසාවාදාදී වාග් දුශ්චරිතයන්ගෙන් වැළකීම පමණකින් වචී සත්‍යය යයි කියනු ලැබේ. 'වස්තුභූත බැවින්' යනු අධිෂ්ඨාන භූත බැවිනි. සම්මත වූ බැවින් සම්මුතිය ද, එය සත්‍යයන්ට වස්තුවක් (පදනමක්) වන බැවින් සත්‍යය ද යන අර්ථයෙන් සම්මුති සත්‍යය යයි කියනු ලැබේ. සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ සත්‍යය සම්මුති සත්‍යය යන්න ද ගැලපේ. 'මනා ව පිළිපදින්නාහු' යනු සතුන් නොමැරිය යුතුය, සියලු සත්වයෝ අවේරී වෙත්වා යනාදී වශයෙන් මනා ව පිළිපදින්නාහුය. 'සියලු ලෞකික සම්පත්' යනු දාන සීලාදී පුණ්‍ය ක්‍රියාවන්ගේ ඵල විපාක වූ සියලු ලෞකික සම්පත්ය. 'සියලු බෝධිසම්භාර ධර්ම' යනු දාන පාරමිතා, සීල පාරමිතා ආදී පාරමී ධර්මයන්ය. 'සපුරාලන්නාහු' යනු සම්පාදනය කරන්නාහුය. 'වැරදි ලෙස පිළිපදින්නාහු' යනු දුශ්චරිත, දුරාජීව, මිච්ඡාජීව ආදියේ වසයෙන් වැරදි ලෙස පිළිපදින්නාහුය. 'මෙසේ මහත් වූ සම්මුති සත්‍යය' යන්නෙන්, 'මම පරමත්ථ සත්‍යය ම ගනිමි' යි පවසා සම්මුති සත්‍යය බිඳ නොදැමිය යුතු බව පෙන්වයි. එය බිඳ දමන්නා සියලු සම්පත්වලින් බැහැර වන්නේය. එය බිඳින්නේ කෙසේද? 'සත්වයෙක් කියා කෙනෙක් නැත, සත්වයාගේ භව සංක්‍රාන්තියක් නැත, භවය උපදවන කුසල් අකුසල් කර්ම කියා දෙයක් නැතැයි' ගන්නා තැනැත්තා උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි පිහිටයි. ඔහු සියලු සම්පත්වලින් බැහැර වී අපාය පුරවන්නෙක් වෙයි. 'විද්‍යමාන වන්නක් ලෙස ම ගන්වයි' යනු සංඥා, චිත්ත, දෘෂ්ටි විපල්ලාසයන්ට වස්තුවක් වීමේ ස්වභාවයෙන් ගන්වයි. එබැවින් 'සක්කාය දෘෂ්ටිය' යනාදිය වදාළහ. 'මෙසේ විපරීත වූ සම්මුති සත්‍යය' යන්නෙන් සම්මුති සත්‍යය ම තදින් ගෙන පරමත්ථ සත්‍යය බිඳ නොදැමිය යුතු බව පෙන්වයි. එය බිඳින්නා ඒ දෘෂ්ටිවලින් මිදෙන්නේ නැත. එය බිඳින්නේ කෙසේද? ස්කන්ධයන් කෙරෙහි හෝ ස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැරව හෝ ආත්මයක්, ජීවයෙක් ඇතැයි ගෙන, ඒ ආත්මය හා ජීවය මරණයෙන් පසු උච්ඡේද වේ යැයි ගන්නා තැනැත්තා උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි පිහිටයි. ඒ ආත්මය හා ජීවය භවයෙන් භවයට ශාස්වත ව පවතිමින් සැරිසරයි, දිව යයි කියා ගන්නා තැනැත්තා ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහි පිහිටයි. 'මුළා නොකරයි' යනු විපරීත බවට පත් නොකරයි. 'එය වනාහි' යනු සභාව සත්‍යය වනාහි ය. අනුභව කිරීමේ ප්‍රභේදය පමණක් උපදවා වේදනාව සැප යයි කියන ලදී. සියලු ආකාරයෙන් සැප වූ බැවින් වේදනාව සැප යයි නොකියනු ලැබේ. 'සියලු වේදනාවෝ දුක් ම ය' යන්න ප්‍රධාන අර්ථයයි. එහි අනුභව කිරීමේ ප්‍රභේදය තෙවදෑරුම් වේ; එනම් සැප ලෙස අනුභවය, දුක් ලෙස අනුභවය හෝ මධ්‍යස්ථ ලෙස අනුභවයයි. 'දුක් ම ය' යනු භයානක අර්ථයෙන් දුක් ම වේ. භයානක අර්ථයෙන් යනු සංසාර භය දක්නා වූවන් විසින් බිය විය යුතු අර්ථයෙනි. සැප විපාක ඇත්තේ යම් ධර්මයන්ට ද ඔවුහු සුඛ විපාකයෝය. ඔවුහු තෙභූමක කුසලයෝය. 'කුසල් ලෙස සම්මත' යන්නෙන් ස්වභාව සත්‍යයෙහි ද මේ ව්‍යවහාරයන් ලෝක සම්මුතිය ඇසුරු කර ඇති බව දක්වයි. 'සාස්‍රව' යනු ආශ්‍රවයන් සහිත බවයි. 'සංක්ලේශික' යනු සංක්ලේශ ධර්මයන් සමඟ යෙදුණු බවයි. ඕඝයන්ගෙන් ද, යෝගයන්ගෙන් ද, උපාදානයන්ගෙන් ද පැමිණිය යුතු බව 'ඕඝනීය, යෝගනීය, උපාදානීය' බවයි. අධික වූ ආත්මය අජ්ඣත්ත (ආධ්‍යාත්මික) නම් වේ. බාහිර ගසක රූප ධර්මයන් ගසෙහි ආත්මය (සාරය) යන අර්ථයෙන් ද, අත්තෙහි රූප ධර්මයන් අත්තෙහි ආත්මය යන අර්ථයෙන් ද ගැනේ. සත්ව සන්තානයට ඇතුළත් රූප අරූප ධර්මයන් වනාහි තණ්හාවෙන් දැඩි ව අල්ලා ගැනීම නිසා එයින් බාහිර වූ ආත්මයට වඩා අධික වූ ආත්මය යන අර්ථයෙන් 'අජ්ඣත්ත' යයි ලෝක සම්මුතිය වේ. එබැවින් 'අජ්ඣත්ත තිකය' යනාදිය වදාළහ. දුක්ඛ නිරෝධය සහ මාර්ගය ද යන මේ සතර ආර්ය සත්‍යය නම් වේ යයි සම්බන්ධයයි. 'මෙය ම' යනු මේ සතර ම ය. 'අචල වූ' යන්නෙන් 'ආර්ය' යන වචනයේ අර්ථය දක්වයි. තෙභූමක ධර්මයන්ගේ සැපය වනාහි චල (සෙලවෙන/අස්ථිර) වේ. ඒ මන්ද? අනිත්‍ය ධර්මයන් බැවිනි. ඒ ධර්මයන් සැප යයි ගෙන තමාගේ ආධ්‍යාත්මික අංගයක් කර ගන්නාහු නොබෝ කලකින් ම දුකට පත් වෙති. ඒ ධර්මයන් දුක් යයි දැන ඒවායින් මිදුණු තැනැත්තා නැවත දුකට පත් වන්නේ නැත. මේ ක්‍රමය සෙසු ආර්ය සත්‍යයන්හි ද යෙදේ. 'ඒවායෙහි' යනාදියෙන් 'සත්‍යයෝ දෙදෙනෙකි' යි වදාළ සත්‍යයන් දෙකෙහි යන්න අදහස් වේ. 'එයින් වදාරන ලදී' යනාදිය ලත් ගුණ ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. 'යමෙක් අන්‍ය වූ පැනවීමකින් තොරව' යන්නෙහි අන්‍ය වූ පැනවීම යනු ධර්ම අටක එකතුව ඇසුරු කරගෙන 'කළයක හැඩය' පෙනේ ද, 'පිළියක හැඩය' පෙනේ ද, ඒ හැඩය තමාගේ ස්වභාවයෙන් තොර ව අන්‍ය වූ පැනවීමකින් සිද්ධ වූවකි. පවත්වා ගැනීමේ, සිතීමේ ක්‍රියාවක් ඇත. එය සිත (චිත්තය) යයි කියනු ලැබේ. එය අන්‍ය පැනවීමකින් සිද්ධ වූවක් නොවේ. තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වූවකි. ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාව, වේදයිත (විඳීමේ) ක්‍රියාව ආදියේ ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මේ අර්ථය පෙන්වීමට 'යමෙක් අන්‍ය වූ පැනවීමකින් තොරව' යනාදිය වදාළහ. 'සිතින් පරිකල්පනය කොට' යනු මනෝ විඤ්ඤාණ සිතින් නැති හැඩයක් ඇති බවට පත් කොට යන්නයි. 'සිරුරක් සහිත කොට' යනු ශරීරයක් ඇති කොට යන්නයි. වස්තුවක්, ද්‍රව්‍යයක් සහිත කොට යන අර්ථයයි. 'සිතින් මය වූ, සිතින් මවන ලද' යනු සිහිනයෙන් දුටු රූප මෙන් සිතින් කරන ලද, සිතින් මවන ලද යන්නයි. පරමත්ථය ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වූවක් වන්නේ ඇයි දැයි පෙන්වීමට 'එය වනාහි' යනාදිය වදාළහ. 'ඇත' යන්නෙන් අස-ධාතුව වසයෙන් පවතින බව සිද්ධ වන බව වදාළහ. ශබ්දයෙන් හා බුද්ධියෙන් ළඟා විය යුතු, අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ද 'අර්ථය' යයි කියති. 'අනෙකට වඩා' යනු පරිකල්පනයෙන් සිද්ධ වූ දෙයට වඩා ය. 'පරම' යනු අධික වූ යන්නයි. එබැවින් 'උත්කෘෂ්ටත්වයට පත්' යයි වදාළහ. මෙයින් 'පරම' යන වචනයේ අධික වූ අර්ථය පවසයි. දැන් එහි උත්තම අර්ථය පෙන්වීමට 'තවද' යනාදිය වදාළහ. එහි, මේ බුද්ධ ශාසනයෙහි ශාසනික කෘත්‍යයෝ පස් දෙනෙක් මහත් වෙති. එනම්; අභිඥෙය ධර්මයන් වෙන් කොට දැනගැනීම, පරිඥෙය ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගැනීම, ප්‍රහාතව්‍ය ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම, සාක්ෂාත්කාතව්‍ය ධර්මයන් සාක්ෂාත් කිරීම සහ භාවයිතව්‍ය ධර්මයන් වැඩීම (භාවනාව) යන්නයි. එහි සියලු පරමත්ථ ධර්මයෝ අභිඥෙය නම් වෙති. දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මයෝ පරිඥෙය නම් වෙති. සමුදය සත්‍ය ධර්මයෝ ප්‍රහාතව්‍ය නම් වෙති. ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් සහ නිර්වාණය සාක්ෂාත්කාතව්‍ය නම් වෙති. මාර්ග සත්‍ය ධර්මයෝ භාවයිතව්‍ය නම් වෙති. ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ඒ කෘත්‍යයන් සිද්ධ වීමෙන් මේ ශාසනයෙහි ශාසනික කෘත්‍යය සිද්ධ වේ, අවසානයට පත් වේ. ඒ ධර්මයන් ම මෙවැනි ශාසනික කෘත්‍යයන් අවිරුද්ධ ව, නොමග නොයවා සිදු කරන බැවින් උත්තම අර්ථයෙන් 'පරමත්ථ' නම් වෙති යන මේ අර්ථය පෙන්වීමට 'තවද' යනාදිය වදාළහ. එහි 'යම්' යනු සම්බන්ධයකි. 'මෙය' යනු මේ ධර්මයයි. 'එහි' යනු ඒ අභිඥෙය වූ, ඒ පරිඥෙය වූ, ඒ ප්‍රහාතව්‍ය වූ, ඒ සාක්ෂාත්කාතව්‍ය වූ සහ ඒ භාවයිතව්‍ය වූ යන්නෙහි සම්බන්ධයයි. පරමත්ථ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

‘‘တံ နသုန္ဒရ’’န္တိ ဗျဉ္ဇနတော နသုန္ဒရံ. နကေဝလံ ဗျဉ္ဇနတောယေဝ နသုန္ဒရံ, အတ္ထတောပိ နသုန္ဒရမေဝ. စတုသစ္စ ဓမ္မာဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓညာဏဿပိ ဂေါစရာ ဟောန္တိ. ပဉ္စဉေယျ ဓမ္မာ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝ. တတ္ထ စတုသစ္စ ဓမ္မာ နာမ ပရမတ္ထ ဓမ္မာ ဧဝ. ပဉ္စဉေယျဓမ္မာ ပန သဗ္ဗ ပညတ္တိယာ သဟ သဗ္ဗပရမတ္ထ ဓမ္မာ. သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ စတုသစ္စာဘိ သမ္ဗောဓော ဓမ္မ ပညတ္တိယာ သဟ သိဇ္ဈတိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ စတုသစ္စ သမ္ဗောဓော ဓမ္မပညတ္တိယာ သဟ နသိဇ္ဈတိ. တသ္မာ တေ သယံ ပဋိဝိဒ္ဓံ စတုသစ္စ ဓမ္မံ နာမ ပညတ္တိံ နီဟရိတွာ ပရေသံ ဒေသေတုံ န သက္ကောန္တိ. တေသံ စတုသစ္စသမ္ဗောဓော မူဂဿ သုပိနဒဿနံ ဝိယ ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. တသ္မာ ပညတ္တိယာ သဟ ပဉ္စ ဉေယျ ဓမ္မာ ဧဝ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဂေါစရာတိ သက္ကာဝတ္တုန္တိ.

''තං නසුන්දර''න්ති යනු ව්‍යඤ්ජන (අකුරු) වශයෙන් අලංකාර නොවන බවයි. එය හුදෙක් ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් පමණක් නොව, අර්ථ වශයෙන් ද අලංකාර නොවේ. සැබවින්ම චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ ඥානයට ද විෂය වේ. එහෙත් පඤ්ච ඥෙය ධර්මයන් (දත යුතු කරුණු පහ) සර්වඥතා ඥානයටම පමණක් විෂය වන්නේය. එහිදී චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් යනු පරමාර්ථ ධර්මයන්මය. පඤ්ච ඥෙය ධර්මයන් යනු සියලු ප්‍රඥප්තීන් සමග වූ සියලු පරමාර්ථ ධර්මයන්ය. සර්වඥ බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය (අනුශාසනා කිරීම පිණිස) ධර්ම ප්‍රඥප්තීන් ද සමගින් සිද්ධ වේ. ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය ධර්ම ප්‍රඥප්තීන් සමගින් සිද්ධ නොවේ. එබැවින් උන්වහන්සේලා තමන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළා වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රඥප්ති වශයෙන් ගලපා අන් අයට දේශනා කිරීමට සමත් නොවන සේක. උන්වහන්සේලාගේ එම චතුරාර්ය සත්‍ය සම්බෝධය ගොළු පුද්ගලයෙකු දුටු සිහිනයක් බඳු යැයි අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. එබැවින් ප්‍රඥප්තීන් ද සමග වූ පඤ්ච ඥෙය ධර්මයන් සර්වඥතා ඥානයටම විෂය වන බව කිව හැකිය.

ပရမတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පරමාර්ථ පද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၁၃. စိတ္တဝစနတ္ထေ. နဟိ သာ အာရမ္မဏေနဝိနာ လဗ္ဘတိ. စိန္တေတီတိ ဝုတ္တေ ကိံ စိန္တေတိ, အာရမ္မဏံ စိန္တေတီတိ ဧဝံ အာရမ္မဏဘူတေန ကမ္မပဒေန ဝိနာ အသမ္ဘဝတော. တသ္မာ ဣဓ စိန္တနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, တသ္မာ အဿ နာမံ သိဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သုတမယညာဏံ, စိန္တာမယညာဏ, န္တိ ဧတ္ထ အာရမ္မဏဿ ဘူတသဘာဝ စိန္တာပိ အတ္ထိ, သာပညာဧဝါတိ တံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘အာရမ္မဏ…ပေ… ဏူပလဒ္ဓိယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. စိတ္တံ, မနော, မာနသံ, ဝိညာဏ, န္တိ သဗ္ဗံ စိတ္တဿ နာမံ. အာရမ္မဏ ပစ္စယပ္ပဋိဗဒ္ဓံ ဟောတိ. န အညပစ္စယပ္ပဋိဗဒ္ဓံ. န စ အညပစ္စယေန လဒ္ဓံ နာမံ. ဧဝရူပဿ အာရမ္မဏ ဝိဇာနန သင်္ခါတဿ အတ္ထန္တရဿဗောဓကံ နဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သန္တေသု စာ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. ‘‘ဧတေနာ’’တိ ဣဒံ ကတ္တုနော ကိရိယာသာဓနေ အတိဿယူပကာရကံ ကရဏ သာဓနံ ဝဒတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. ‘‘စိန္တနမတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထ မတ္တသဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိ အတ္ထောတိ, တေန နိဝတ္တိတံ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သဗ္ဗေပိဟီ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဝိဂ္ဂဟော ဝါ’’တိ သရီရံ ဝါ. ပစ္စယေန [Pg.38] အာယတ္တာ ပစ္စယာယတ္တာ. ‘‘အာယတ္တာ’’တိ သမ္ဗန္ဓာ. ဝတ္တနံ ဝုတ္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇနံ ဝါ ဌိတိ ဝါ. ပစ္စယာယတ္တာ ဝုတ္တိ ဧတေသန္တိ ‘‘ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိနော’’. ‘‘ထာမေနာ’’တိအာဒိ အညမညဝေဝစနာနိ. ‘‘ဧကံ ဘာဝသာဓနမေဝ ပဓာနတော လဗ္ဘတီ’’တိ ဣဒံ ဓမ္မာနံ တံ တံ ကိရိယာ မတ္တဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကိရိယာမတ္တဘူတာပိ ပန တေ ဓမ္မာသယံ နာနာပစ္စယာ ဝတ္ထာယံ ဌိတာ ဝါ ဟောန္တိ နာနာပစ္စယုပ္ပန္နာဝတ္ထာယံ ဌိတာ ဝါ. တသ္မာ ပရမတ္ထ ပဒေသုပိ ယထာရဟံ တဒညသာဓနာနံ ပဋိလာဘော အဝါရိတော ဟောတိ. ဣတရထာ ဟေတု ပစ္စယော, အာရမ္မဏ ပစ္စယော, သဟဇာတပစ္စယော, နိဿယပစ္စယောတိအာဒီသု ကထံ ဘာဝသာဓနံ ယုတ္တံ သိယာတိ. ‘‘ပဓာနတော’’တိ မုချတော. ‘‘အဘေဒဿ စိန္တနဿဘေဒကရဏ’’န္တိ ဣဒံ စိန္တေတီတိ စိတ္တန္တိကတံ ကတ္တုသာဓနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘သိလာပုတ္တကဿာ’’တိ ဘေသဇ္ဇမူလာနံ ပိသနသိလာပေါတကဿ. တဿ သရီရံ နာမ ဝိသုံ အင်္ဂံ နတ္ထိ. အဘိန္နံပိ ဘိန္နံ ကတွာ ဝုစ္စတိ ‘‘သိလာပုတ္တကသရီရ’’န္တိ. ဣဒံ အဘေဒဿဘေဒကရဏံ နာမ အဘူတရူပံ ဟောတိ. ပယောဇနေ သတိ ဝတ္တဗ္ဗံ, အသတိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘တထာကရဏဉ္စာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ပရပရိကပ္ပိတဿာ’’တိ ပရေဟိ အညတိတ္ထာ စရိယေဟိ ပရိစိန္တိတဿ. ‘‘သတိဟိ…ပေ… ကပ္ပနာယာ’’တိ သစေ အတ္တာ အတ္ထိ, အတ္တာ စိန္တေတိ, တသ္မာ အတ္တာ စိတ္တောနာမာတိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဝတ္တဗ္ဗံ စိန္တေတီတိ စိတ္တန္တိ, စိတ္တဿ ကိရိယာမတ္တတ္တာ. န ပန အတ္တာဒိကော ကတ္တာ နာမ အတ္ထိ. တသ္မာ ကိရိယာ မတ္တမေဝ ကတ္တာရံ ကတွာ ‘‘စိန္တေတီတိ စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ဝိညာယတိလောကေ အတ္တာဒိကောကတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ. ဣဒံ အဘေဒဿဘေဒ ပရိကပ္ပနာယ ပယောဇနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အတ္တပ္ပဓာနော’’တိ ကိရိယာသာဓနေ ဗဟူနံကာရကာနံ မဇ္ဈေ သယံပဓာနော သယံဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ. ‘‘တံကတ္တုဘာဝ’’န္တိ လောကေသိဒ္ဓံ ကတ္တုဘာဝံ. ‘‘ပုန ကရဏဘာဝ’’န္တိ ပုန လောကေ သိဒ္ဓံ ကရဏဘာဝံ. ဧဝံ စိတ္တဿ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဿ အဘိဓာနတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ယထယိဒံ ယေ ဣမေ တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ စိတ္တာဝိစိတ္တာ. ဧဝံ စိတ္တံ ဝိစိတ္တံ ယံ အညံ အတ္ထိ, တံ အညံ ဧကနိကာယံပိ နသမနုပဿာမီ-တိ ယောဇနာ. ‘‘နိကာယ’’န္တိ သတ္တဇာတိသမူ ဟံ[Pg.39].‘‘နိဿက္ကေ ကရဏဝစန’’န္တိ ဝိဘတ္တာပါဒါနတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ဧတေန တတော စရဏတော စိတ္တတောတိ အတ္ထံ ဝဒတိ. ဂါထာယံ. ‘‘တံ တံ သဘာဝေါ’’တိ ဝိဇာနနဖုသနာဒိကော သဘာဝေါ, အဂ္ဂိဿဥဏှောဝိယ. ‘‘ကိစ္စသမ္ပတ္တိယောရသော’’တိ တေန တေန ဓမ္မေန ကရဏကိစ္စဉ္စ, တံ ကိစ္စံ ကတွာ လဒ္ဓေါ သမ္ပတ္တိဂုဏော စ. အဂ္ဂိဿ ဝတ္ထုမှိ ပရိပါစနကိစ္စံ ဝိယ, ဩဘာသနဂုဏောဝိယ စ. ‘‘ဂယှာကာရော’’တိ ဉာဏေန ဂဟေတဗ္ဗော တဿ တဿ ဓမ္မဿ ဓဇဘူတော အာကာရော. သမ္ပတ္တိ ရသောယေဝ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဖလံဝါပီ’’တိ ကာရိယပ္ဖလံ ဝါပိ, အဂ္ဂိဿ ဓူမောဝိယ. ‘‘အာသန္နကာရဏ’’န္တိ အတ္တနော အနန္တရေ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ ကာရဏံ, အဂ္ဂိဿ အဂ္ဂိကာရက ပုရိသော ဝိယ. ‘‘အလ’’န္တိ သမတ္ထာ. ‘‘ဝိဗုဒ္ဓိနော’’တိ ဝိသေသဗုဒ္ဓိ သမ္ပန္နဿ ပဏ္ဍိတဿ. ‘‘ပုဗ္ဗင်္ဂမရသ’’န္တိ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ပဓာနရသ ကိစ္စံ. ‘‘သန္ဓာန ပစ္စုပဋ္ဌာန’’န္တိ နိရန္တရပ္ပဝတ္တာကာရပစ္စုပဋ္ဌာနံ. ‘‘နာမ ရူပပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဖဿာဒိနာမဉ္စ ဝတ္ထု ရူပဉ္စစိတ္တဿပဒဋ္ဌာနံ.

13. සිත යන වචනයෙහි අර්ථය ගැනයි: සැබවින්ම එය (සිත) අරමුණක් රහිතව නොලැබේ. ''සිතයි'' (චින්තේති) යනුවෙන් කී විට ''කුමක් සිතන්නේද?'' යනුවෙන් අරමුණ වූ කර්ම පදය රහිතව එය පැවතිය නොහැක. එබැවින් මෙහිදී සිතීම (චින්තනා) ලෙස දත යුතුය, එහෙයින් එයට ''සිත'' (චිත්ත) යන නාමය සිද්ධ වන බව දත යුතුය යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. ශ්‍රැතමය ඥානය, චින්තාමය ඥානය යන මෙහිදී අරමුණෙහි ඇති තත්ත්වාකාරය සිතීමක් ද පවතී, එය ප්‍රඥාවම බැවින්, එය වළක්වනු පිණිස ''ආරම්මණ...පෙ... ණූලද්ධියෙවා'' (අරමුණ ලැබීම පමණකි) යනුවෙන් පවසන ලදී. චිත්ත, මන, මානස, විඤ්ඤාණ යන සියල්ල සිතට කියන නාමයන්ය. එය අරමුණු ප්‍රත්‍යය මත බැඳී පවතී. වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් මත නොබැඳේ. වෙනත් ප්‍රත්‍යයකින් ලැබුණු නාමයක් ද නොවේ. මෙබඳු වූ අරමුණ දැනගැනීම නම් වූ ස්වභාවයට වඩා වෙනස් දෙයක් මෙහි නැති බව දැක්වීමට ''සන්තේසු ච'' යනාදිය පවසන ලදී. ''එතේන'' යන්නෙන් කර්තෘගේ ක්‍රියා සිද්ධියට අතිශයින් උපකාරී වන කරණ සාධනය පවසන බව දැක්වීමට ''තඤ්හි'' යනාදිය පවසන ලදී. ''චින්තනමත්තං'' යන මෙහි ''මත්ත'' ශබ්දය විශේෂණ වළක්වන අර්ථයෙහි යෙදේ, එයින් වැළක්වූ අර්ථය ''සබ්බේපි හි'' යනාදියෙන් දක්වයි. ''විග්ගහ'' යනු ශරීරයයි. ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූයේ ''පච්චයායත්ත'' නම් වේ. ''ආයත්ත'' යනු සම්බන්ධයයි. පැවැත්ම ''වෘත්තිය'' නම් වේ. ඉපදීම හෝ පැවතීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූ පැවැත්ම මොවුන්ට ඇති බැවින් ''පච්චයායත්ත වුත්තිනෝ'' (ප්‍රත්‍යායත්ත වෘත්තීහු) නම් වෙති. ''ථාමේන'' යනාදිය එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. ''එකම භාව සාධනයම ප්‍රධාන වශයෙන් ලැබේ'' යන්න ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ක්‍රියා මාත්‍ර භාවය සලකා පවසන ලද්දකි. ක්‍රියා මාත්‍ර වූ ද ඒ ධර්මයෝ තමන්ම නානා ප්‍රත්‍යයන් මත පිහිටියාහු හෝ නානා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් අවස්ථාවෙහි පිහිටියාහු වෙති. එබැවින් පරමාර්ථ පදයන්හි ද සුදුසු පරිදි වෙනත් සාධනයන් ලැබීම වළක්වා නැත. එසේ නොවන්නේ නම් හේතු ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය, සහජාත ප්‍රත්‍යය, නිස්සය ප්‍රත්‍යය යනාදියෙහි භාව සාධනය කෙසේ නම් ගැලපේද? ''පධානතෝ'' යනු මුඛ්‍ය වශයෙනි. ''අභේද වූ චින්තනය භේද කර දැක්වීම'' යනු ''චින්තේති ඉති චිත්තං'' යනුවෙන් සිතට කළ කර්තෘ සාධනය සලකා පවසන ලද්දකි. ''සිලාපුත්තකස්ස'' යනු බෙහෙත් මුල් අඹරන ගලෙහි අඹරුම් පුත්‍රයාට (පතට) ය. එහි ශරීරය කියා වෙනම අවයවයක් නැත. අභේද වූවක් වුව ද භේද කොට ''අඹරුම් ගලෙහි ශරීරය'' යනුවෙන් පවසනු ලැබේ. මෙය අභේදයෙහි භේදය පෙන්වීම නම් වූ නොවූ විරූ ස්වරූපයකි. ප්‍රයෝජනයක් ඇති විට මෙසේ කිව යුතුය, නැති විට නොකිව යුතුය යන අදහසින් ''තථා කරණඤ්ච'' යනාදිය පවසන ලදී. එහි ''පරපරිකප්පිතස්ස'' යනු අන්‍ය තීර්ථක ආචාර්යවරුන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද යන්නයි. ''සති හි...පෙ... කප්පනාය'' යනු ඉදින් ආත්මයක් පවතී නම්, ආත්මය සිතයි, එබැවින් ආත්මය සිත (චිත්ත) නම් වේ යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. නමුත් සිත සිතන නිසා ''චිත්ත'' යැයි නොකිය යුතුය, මන්ද සිත යනු ක්‍රියා මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවිනි. ආත්මයක් වැනි කර්තෘ කෙනෙකු සැබවින්ම නැත. එබැවින් ක්‍රියා මාත්‍රයම කර්තෘ කොට ''සිතන බැවින් සිතයි'' යනුවෙන් පවසන ලදී. එයින් ලෝකයෙහි ආත්මයක් වැනි කර්තෘ කෙනෙකු නැති බව දැනගත යුතුය. මෙය අභේදයෙහි භේද පරිකල්පනයෙහි ප්‍රයෝජනය බව පවසන ලදී. ''අත්තප්පධානෝ'' යනු ක්‍රියා සිද්ධියෙහි බොහෝ කාරකයන් මධ්‍යයෙහි තමා ප්‍රධාන වී, තමා ජ්‍යෙෂ්ඨ වී යන්නයි. ''තං කත්තුභාවං'' යනු ලෝකයෙහි සම්මත කර්තෘ භාවයයි. ''පුන කරණභාවං'' යනු නැවත ලෝකයෙහි සම්මත කරණ භාවයයි. මෙසේ සිතෙහි වචනාර්ථය දක්වා දැන් එහි අභිධාන අර්ථය දක්වමින් ''අපි චෙත්ථ'' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම තිරිසන්ගත ප්‍රාණීන් සිතින් විසිතුරු වන්නා සේ, යම් සිතක් විසිතුරු ද, එවැනි වෙනත් කිසිදු එක් නිකායක් (සමූහයක්) මම නොදකිමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ''නිකාය'' යනු සත්ව ජාති සමූහයයි. ''නිස්සක්කේ කරණවචනං'' යනු අපාදාන අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්තියයි. එයින් ''ඒ හැසිරීමෙන් හෙවත් සිත නිසා'' යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ගාථාවෙහි ''තං තං සභාවෝ'' යනු ගින්නෙහි උෂ්ණත්වය මෙන්, දැනගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම ආදී ස්වභාවයයි. ''කිච්චසම්පත්තියෝ රසෝ'' යනු ඒ ඒ ධර්මයෙන් කෙරෙන කෘත්‍යය ද, එම කෘත්‍යය කිරීමෙන් ලැබෙන සම්පත් ගුණය ද වේ. ගින්නෙන් වස්තූන් පැසවීමේ කෘත්‍යය මෙන් ද, ආලෝකය ලබා දීමේ ගුණය මෙන් ද වේ. ''ගය්හාකාරෝ'' යනු ඥානයෙන් ගත යුතු ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ධජයක් බඳු වූ ආකාරයයි. එය සම්පත්ති රසයම යැයි කියනු ලැබේ. ''ඵලං වාපි'' යනු කාර්ය ඵලයයි, ගින්නෙන් හටගන්නා දුම මෙනි. ''ආසන්නකාරණං'' යනු තමන්ට අනතුරුව ඵලය උපදවන හේතුවයි, ගින්න ඇති කරන පුද්ගලයා මෙනි. ''අලං'' යනු සමර්ථය යන්නයි. ''විබුද්ධිනෝ'' යනු විශේෂ බුද්ධියෙන් යුත් පණ්ඩිතයාට යන්නයි. ''පුබ්බංගම රසං'' යනු අරමුණ ගැනීමෙහි ප්‍රධාන කෘත්‍යයයි. ''සන්ධාන පච්චුපට්ඨානං'' යනු නිරන්තරයෙන් පවතින ආකාරයෙන් වැටහීමයි. ''නාමරූප පදට්ඨානං'' යනු ස්පර්ශය ආදී නාම ධර්මයන් ද වස්තු රූපය ද සිතට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වන බවයි.

စိတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චිත්ත වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၁၄. ‘‘စေတသိ ဘဝ’’န္တိ စိတ္တသ္မိံ ပါတုဘူတံ. ‘‘ဧတေန သိဒ္ဓါ ဟောန္တီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သာ ဧဝ ဖဿာဒီနံ ဇာတိ. ယာစိတ္တဿဇရာ, သာ ဧဝ ဖဿာဒီနံဇရာ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဧကဝဏ္ဋူပနိ ဗန္ဓာနီ’’တိ ဧကေန ဝဏ္ဋဒဏ္ဍကေန ဥပနိဗန္ဓာနိ. ‘‘ဧကဇာတိယာဒိ ဥပနိဗန္ဓာ’’တိ ဧကဇာတိကထာ ဒိဝသေန ဥပနိဗန္ဓာ. ‘‘စေ’’တိ စေဝဒေယျ. ‘‘နာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဂါထာယံ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ နာမက္ခန္ဓ ဓမ္မာ. ‘‘မနသာ ဧဝါ’’တိ ကတ္တုဘူတေန မနေန ဧဝ. ‘‘ပကတာ’’တိ ပဝတ္တိတာ. ‘‘နိမ္မိတာ’’တိ နိပ္ဖာဒိတာ. ‘‘စိတ္တကိရိယာ ဘူတာ ဧဝါ’’တိ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တံ စိတ္တံ ဖုသနာကာရံ ဇနေတွာဝ ဝိဇာနာတိ. သော ဖုသနာကာရော ဖဿောတိ ဝုစ္စတိ. အဝသေသာ ပန သဗ္ဗေပိ စေတသိကဓမ္မာ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥပါဒါယ. သညာက္ခန္ဓဿ. သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ဥပါဒါယာတိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပိ စိတ္တမူလကတ္တာ စိတ္တနိဿိတတ္တာ စ တေပိဓမ္မာ စိတ္တကိရိ ယာဘူတာ [Pg.40] ဧဝ ဟောန္တီတိ. ‘‘ဧတေနာ’’တိ ဧတေနဂါထာပဒေန. ဝိဘာဝနိယံ ပန ဧကာလမ္ဗဏတာ မတ္တေန ဝိဘာဝေတိ. ပရိပုဏ္ဏာနိ စေ တသိကင်္ဂါနိ ဥပရိ ထေရေန သယမေဝ ဝက္ခမာနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဓ ပန ပဒတ္ထဝိဘာဝနဋ္ဌာနတ္တာ ပရိပုဏ္ဏေဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိဘာဝေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘တံ နသုန္ဒရ’’န္တိ. ‘‘ဝတ္ထုမှီ’’တိ ပဋကောဋ္ဌကာဒိမှိ. ‘‘နာနာစိတ္တကမ္မာနီ’’တိ ဟတ္ထိ အဿရူပါဒီနိ. ဝိဇာနနမတ္တံ စိတ္တံ, ကုသလန္တိ ဝါ အကုသလန္တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. နာနာစေတသိကေ ဟိ ယုတ္တတ္တာ ဧဝ တထာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဝုတ္တံဟေတံ ဘဂဝတာ. ပဘဿရမိဒံ ဘိက္ခဝေ စိတ္တံ. တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဒကံ ဝိယစိတ္တ’’န္တိအာဒိံ.

14. “Cetasi bhava” යනු සිතෙහි පහළ වූ යන්නයි. “Etena siddhā honti” යනු එය හා සම්බන්ධයයි. සිතෙහි යම් උපතක් ඇද්ද, එයම ඵස්සාදීන්ගේ (ස්පර්ශය ආදී චේතසිකයන්ගේ) ද උපතයි; සිතෙහි යම් ජරාවක් (දිරාපත්වීමක්) ඇද්ද, එයම ඵස්සාදීන්ගේ ද ජරාවයි ආදී වශයෙන් මෙහි අර්ථ යෙදිය යුතුය. “Ekavaṇṭūpani bandhāni” යනු එකම වෘන්තයක (නැට්ටක) බැඳුණු මල් වැන්නකි. “Ekajātiyādi upanibandhā” යනු එකම ජාතියක් (උපතක්) ආදියෙන් බැඳුණු බවයි. “Ce” යන්නෙන් චේතසික යන්න අදහස් වේ. “Nā” යනු (වෙනම) නොකිය යුතු බවයි. ගාථාවෙහි “Dhammā” යනු නාමස්කන්ධ ධර්මයෝය. “Manasā evā” යනු කර්තෘ වූ මනසින් (සිතින්) ම ය. “Pakatā” යනු පවත්වන ලද යන්නයි. “Nimmitā” යනු නිපදවන ලද යන්නයි. “Cittakiriyā bhūtā evā” යනු අරමුණ දැනගන්නා සිත ඵස්ස ලක්ෂණය (ස්පර්ශ ස්වභාවය) ජනනය කරමින්ම (අරමුණ) දැනගනියි. එම ස්පර්ශ ස්වභාවය ‘ඵස්ස’ යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු සියලු චේතසික ධර්මයෝ ද ඵස්සය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන උපදිති. මක්නිසාද යත් “ඵස්සය හේතු කොටගෙන, ඵස්සය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන වේදනා ස්කන්ධය, සඤ්ඤා ස්කන්ධය හා සංඛාර ස්කන්ධය උපදී” යැයි වදාරන ලද බැවිනි. මෙසේ වුවද, සිත මූලික වන බැවින් හා සිත ඇසුරු කර පවතින බැවින් ඒ ධර්මයෝ සිතේ ක්‍රියාවන්ම (සිතට අයත් දේ) වෙති. “Etenā” යනු මෙම ගාථා පදයෙන් යන්නයි. විභාවනියෙහි (අභිධම්මත්ථ විභාවිනී ටීකාවෙහි) මෙය විස්තර කරන්නේ එකම අරමුණක් ගන්නා ස්වභාවය පමණක් සැලකිල්ලට ගෙන ය. චේතසික අංගයන් සම්පූර්ණයෙන්ම මත්තෙහි තෙරුන් වහන්සේ විසින්ම විස්තර කරනු ලබන බැවින් මෙසේ අදහස් කරන ලදී. මෙහිදී පදවල අර්ථ විග්‍රහ කරන ස්ථානයක් බැවින් සම්පූර්ණ අංගයන්ගෙන්ම විස්තර කිරීම සුදුසු යැයි සලකා “එය යහපත් නොවේ” (taṃ nasundaraṃ) යැයි පවසන ලදී. “Vatthumhī” යනු පෙට්ටියක් ආදියෙහි ය. “Nānācittakammānī” යනු ඇත්, අස් රූප ආදී විවිධ චිත්‍ර කර්මාන්තයන් ය. දැනගැනීම පමණක් වූ සිත, කුසල් හෝ අකුසල් යැයි (වෙන් කොට) කිව නොහැක. විවිධ චේතසිකයන් හා යෙදෙන බැවින්ම එය එසේ කිව යුතු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: “මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වරය. එය ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වෙයි.” එබැවින් “ජලය වැනි වූ සිත” යනාදිය පවසන ලදී.

စေတသိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චේතසික වර්ණනාව (විස්තරය) නිමවා ලදි.

၁၅. ရုပ္ပတီတိ ပဒံ ကတ္တရိဝါဟေတုကမ္မနိဝါသိဒ္ဓံ. ရုပ္ပနဉ္စဝိကာရာပတ္တိ ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘သီတုဏှာဒီဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ဝိသမပ္ပဝတ္တိဝသေနာ’’တိ ဓာတူနံ ဝိသမပ္ပဝတ္တိဝသေန. ဓာတုက္ခော ဘဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ‘‘ကေနရုပ္ပတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ကေနာ’’တိ ဟေတု အတ္ထေဝါ ဟေတု ကတ္တရိဝါ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ သီတေနာတိအာဒီသုပိ. ဍံသမကသာ နာမ သူစိမုခါ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာစေဝ မဟန္တ မက္ခိကာ စ. ဝါတာ နာမ ပုရတ္ထိမဝါတာဒယော. အာတပေါ နာမ သူရိယာတပေါ. သရိံသပါနာမ အဟိ ဝိစ္ဆိက သတပဒိကာဒယော. တေသံ သမ္ဖဿေဟိပိ ရုပ္ပတိ. မရဏံ ဝါ ဂစ္ဆတိ, မရဏ မတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ. ‘‘ယေ ဓမ္မာ’’တိ ဒွါဒသဝိဓာ သပ္ပဋိဃရူပဓမ္မာ. ‘‘အညေသ’’န္တိ သောဠသန္နံ အပ္ပဋိဃရူပါနဉ္စ အရူပဓမ္မာနဉ္စ. ‘‘တေသူ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေဘုမ္မံ. ဣဒါနိ ပါဠိယာ သဒ္ဓိံ မုချရုပ္ပနံ သံသန္ဒေန္တော ‘‘သမာဂမော စာ’’တိအာဒိမာဟ. သမာဂမော စ နာမ အညမညာဘိဃဋ္ဋနံ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာပါတာဂမနဉ္စ အာရမ္မဏကရဏဉ္စ ဌပေတွာတိ ယောဇနာ. ‘‘မဟာဘူတာနမေဝ ဝါ’’တိ အာပေါဓာတု ဝဇ္ဇိတာနံ တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနမေဝ ဝါ. ‘‘ဝိကာရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ယသ္မိံ ခဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သယံပိ ဝိကာရပတ္တာ ဟောန္တီ’’တိ [Pg.41] တေမဟာဘူတာသယံပိ ပကတိံ ဝိဇဟိတွာ ဩမတ္တာဓိမတ္တဘာဝံ ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘ဩမတ္တာဓိမတ္တရူပသန္တတီနဉ္စာ’’တိ ပရမ္ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ရူပသန္တတိယော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပါဠိနယေန ဝိပတ္တိဝသေန ရုပ္ပနံ ဝတွာ ဣဒါနိ ဝိပတ္တိ ဝါ ဟောတု, သမ္ပတ္တိ ဝါ. ပုရိမပစ္ဆိ မသန္တတီနံ ဝိသဒိသပ္ပဝတ္တိဘူတော ဝိကာရောပိ ဧကေန ပရိယာယေန ရုပ္ပနံနာမာတိ ကတွာ ပုန တံ ရုပ္ပနံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဃဋ္ဋနဝသေန ရုပ္ပန ဓမ္မာန မေဝါ’’တိ အာပါတာဂမနာဒိဝသေန ရုပ္ပနဓမ္မေဟိဝိနာ အဘိဃဋ္ဋနဝသေနရုပ္ပန သဘာဝါနံ ရူပဓမ္မာနမေဝ သိဒ္ဓန္တိ ပုစ္ဆာ. ‘‘သဝိဂ္ဂဟာ ဟောန္တီ’’တိ ဒဗ္ဗ သဏ္ဌာနာကာရသဟိတာ ဟောန္တိ. ကသ္မာ, ဩဠာရိကသဘာဝတ္တာ. ဗဟူနဉ္စရူပကလာပါနံ ဧကက္ခဏေ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝေနပဝတ္တတ္တာ. အရူပဓမ္မာဟိ သဏှသုခုမသဘာဝါ စ ဟောန္တိ. သစေ အနေကသတသဟဿာနိပိ ဧကတော ပဝတ္တေယျုံ. ဒဗ္ဗသဏ္ဌာနဘာဝံ နဂမိဿန္တိယေဝ. ဧကသ္မိဉ္စ သတ္တသန္တာနေ ဧကက္ခဏေ ဧက ကလာပေါဝ ပဝတ္တတိ. ကသ္မာ, အနန္တရ ပစ္စယူပနိဗန္ဓေန ပဝတ္တတ္တာ. တသ္မာတေ သဝိဂ္ဂဟာန ဟောန္တိ. ရူပဓမ္မာ ပန ဩဠာရိက သဘာဝါ စ ဟောန္တိ. ဗဟူနံ သန္နိစယေသတိ ဒဗ္ဗသဏ္ဌာနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ဧကက္ခဏေ စ ဗဟုကလာပါပိ ဧကာဗဒ္ဓါဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. တသ္မာ တေသဝိဂ္ဂဟာဟောန္တီတိ.

15. “Ruppatī” (පීඩාවට පත් වේ/වෙනස් වේ) යන පදය කර්තෘ කාරක සහ හේතු කර්ම කාරක යන දෙයාකාරයෙන්ම සිද්ධ වේ. රුප්පනය යනු විකාරයට (වෙනස් ස්වභාවයකට) පත්වීමම බව පෙන්වීමට “සීතල උෂ්ණත්වය ආදියෙන්” යනාදිය පවසන ලදී. එහි “visamappavattivasenā” යනු ධාතූන්ගේ විසම පැවැත්ම (අසමතුලිතතාව) හේතුවෙනි. එනම් ධාතු කෝප වීම හේතුවෙන් යන්නයි. “Kenaruppatī” (කුමකින් රුප්පනය වේද?) යන මෙහි “kenā” යනු හේතු අර්ථයෙහි හෝ කර්තෘ අර්ථයෙහි හෝ කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි ගත යුතුය. සීතලෙන් ආදී පදවල ද එසේමය. ඩැම්ස මකස (Ḍaṃsamakasā) යනු ඉදිකටු වැනි මුඛයක් ඇති කුඩා මැස්සන් හා විශාල මැස්සන් (මදුරුවන්) ය. වාත (Vātā) යනු පෙරදිග සුළං ආදියයි. ආතප (Ātapo) යනු හිරු රැසය. සරිංසප (Sariṃsapā) යනු සර්ප, ගෝනුස්සන්, පත්තෑයන් ආදී සත්තුය. ඔවුන්ගේ ස්පර්ශයෙන් ද (ශරීරය) පීඩාවට පත් වේ. මරණයට හෝ මරණය වැනි වූ මහත් දුකකට පත් වේ. “Ye dhammā” යනු දොළොස් වැදෑරුම් සප්‍රතිඝ (ගැටෙන) රූප ධර්මයන්ය. “Aññesaṃ” යනු ඉතිරි රූප ධර්ම දහසය හා අරූප ධර්මයන්ටය. “Tesū” යනු නිර්ධාරණ සප්තමී විභක්තියයි. දැන් පාළි පෙළෙහි දැක්වෙන ප්‍රධාන රුප්පන ලක්ෂණය හා සසඳමින් “Samāgamo cā” යනාදිය පවසයි. “සමාගමය” යනු එකිනෙක ගැටීම යැයි කියනු ලැබේ. අරමුණට පැමිණීම හා අරමුණ ගැනීම හැර (යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ). “Mahābhūtānameva vā” යනු ආපෝ ධාතුව හැර ඉතිරි මහා භූත තුනටමය. “විකාරයට පත් වේ” යැයි පවසා එම අර්ථයම විවරණය කරමින් “yasmiṃ khaṇe” (යම් මොහොතක) යනාදිය පවසන ලදී. “තමන් ද විකාරයට (වෙනස් වීමට) පත් වූවාහු වෙති” යනු ඒ මහා භූතයන් ද තමන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය අතහැර හීන හෝ අධික බවට පත් වේ යන අර්ථයයි. “Omattādhimattarūpasantatīnañcā” යනු පරම්පරා වශයෙන් උපදින රූප සන්තතීන් (රූප පරම්පරා) අරභයා පවසන ලදී. මෙසේ පාළි ක්‍රමයට විපත්තිය (විනාශය) අනුව රුප්පනය පවසා, දැන් විපත්තිය හෝ වේවා, සම්පත්තිය හෝ වේවා, පූර්ව හා අපර සන්තතීන්ගේ විසම පැවැත්මක් වූ විකාරය ද එක් පරියායකින් රුප්පනය නම් වන බව දක්වමින් නැවත ඒ රුප්පනය පෙන්වීමට “apicetthā” යනාදිය පවසන ලදී. “ගැටීම නිසා රුප්පන ධර්මයන්ටම” යනු අරමුණ හමුවීම ආදියෙන් රුප්පනය වන ධර්මයන් හැර, ගැටීම නිසා රුප්පන (විකාර වන) ස්වභාවය ඇති රූප ධර්මයන්ටම මෙය සිද්ධ වේ ද යන ප්‍රශ්නයයි. “Saviggahā hontī” යනු ද්‍රව්‍යමය සටහනක් (හැඩයක්) සහිත වෙති යන්නයි. ඒ මන්ද? ඕලාරික (ගොරෝසු) ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. තවද බොහෝ රූප කලාපයන් එක් මොහොතක එකිනෙකට බැඳී පවතින බැවිනි. අරූප ධර්ම වනාහි ඉතා සියුම් ස්වභාව ඇත්තාහ. ඒවා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ප්‍රමාණයක් එකට පැවතිය ද, ද්‍රව්‍යමය සටහනකට (හැඩයකට) පත් නොවේ. එක් සත්ත්ව සන්තතියක එක් මොහොතක පවතින්නේ එක් කලාපයක් පමණි. ඒ මන්ද? අනන්තර ප්‍රත්‍යය හා බැඳී පවතින බැවිනි. එබැවින් ඒවාට ද්‍රව්‍යමය සටහනක් නැත. රූප ධර්ම වනාහි ඕලාරික ස්වභාවයෙන් යුක්තය. බොහෝ රූප එකතු වූ විට ද්‍රව්‍යමය සටහනක් ඇති වීමට හේතු වේ. එක් මොහොතක බොහෝ කලාපයන් ද එකිනෙකට බැඳී පවතියි. එබැවින් ඒවා ද්‍රව්‍යමය සටහනක් (හැඩයක්) සහිත වෙති.

‘‘သီတာဒိဂ္ဂဟဏသာမတ္ထိယေနာ’’တိ သီတေနပိ ရုပ္ပတိ, ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတီတိအာဒိနာ လောကဿ ပစ္စက္ခတော ပါကဋဿ သီတာဒိဝစနဿသာမတ္ထိယေန. တဉှိ ဝစနံ လောကဿ အပါကဋံ အရူပဓမ္မာနံ ရုပ္ပနံ ဣဓနာဓိပ္ပေတန္တိ ဒီပေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝေါဟာရော နာမာ’’တိ နာမသညာ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘လောကောပစာရေနာ’’တိ ဗဟုဇနဿ ဥပစာရေန ဝေါဟာရေန ကထနေန. ‘‘ပါကဋ နိမိတ္တဝသေနေဝါ’’တိ ပါကဋဿ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တဿ ဝသေနေဝ. ‘‘သီတာဒိဂ္ဂဟဏေန ဝိနာပီ’’တိ ပိသဒ္ဒေန သီတာဒိဂ္ဂဟဏသာမတ္ထိယေနပီတိ ဒီပေတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ပါဠိသာဓကံ နာမ န သက္ကာသဗ္ဗတ္ထ လဒ္ဓုံ. ပါကဋနိမိတ္တ ဝစနမေဝ သဗ္ဗတ္ထ သာဓာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘တပ္ပသင်္ဂနိဝတ္တီ’’တိ တဿ အရူပဓမ္မာနံ ရူပတာပသင်္ဂဿ နိဝတ္တိ. ‘‘ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနာဝသပ္ပဝတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနာနာမဣဒ္ဓိယာနာနပ္ပကာရမာပနံ. ‘‘ရူပတာ သိဒ္ဓီ’’တိ [Pg.42] ရူပန္တိ နာမ သညာသိဒ္ဓိ. ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိ ဣဒံ ရူပံ ပန. ‘‘အနုဂ္ဂဟာနံ သီတာဒီနံ ဝသေနာ’’တိ ကိဉ္စာပိပါဠိယံ သီတာဒိဝစနံ ဥပဃာတကာနံ သီတာဒီနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. တေစ ဗြဟ္မလောကေ နတ္ထိ. အနုဂ္ဂါဟကာ ဧဝ အတ္ထိ. တေသံဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပါဠိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနီ’’တိ သဉ္ဇာနာတီတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တသ္မာ သညာတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သဉ္ဇာနာတိ. နီလံပိ သဉ္ဇာနာတိ, ပီတမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီ-တိအာဒိနာ စ, ဝိဇာနာတီတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ဝိဇာနာတိ. မဓုရံပိ ဝိဇာနာတိ, အမ္ဗိလံပိ ဝိဇာနာတီ-တိအာဒိနာ စ-ပါဠိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ.

“සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියෙන” යන්නෙන් සීතලෙන්ද පීඩා විඳියි, උෂ්ණයෙන්ද පීඩා විඳියි යනාදී වශයෙන් ලෝකයාට ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ප්‍රකට වූ 'සීත' ආදී වචනවල සාමර්ථ්‍යයෙනි. ලෝකයාට අප්‍රකට වූ අරූප ධර්මයන්ගේ වෙනස්වීම (රුප්පනය) මෙහි අදහස් නොකරන බව එම වචනයෙන් පැහැදිලි කෙරේ යනු අදහසයි. “වෝහාරෝ නාම” යනු නාම සංඥාවයි. “ලෝකෝපචාරේන” යනු බොහෝ ජනයාගේ ව්‍යවහාරය හෙවත් කථා කිරීම් වශයෙනි. “ප්‍රකට නිමිත්ත වශයෙනුත්” යනු ප්‍රකට වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තෙහි වශයෙනි. “සීතාදි ග්‍රහණයෙන් තොරව ද” යන්නෙහි 'පි' (ද) ශබ්දයෙන් 'සීතාදි ග්‍රහණ සාමර්ථ්‍යයෙන් ද' යන්න ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ වුවද පාලි පාඨයක සාධකයක් සෑම තැනකදීම ලැබිය නොහැකිය. ප්‍රකට නිමිත්ත වූ වචනයම සෑම තැනටම සාධාරණ බව දත යුතුය. “තප්පසංගනිවත්ති” යනු එම අරූප ධර්මයන් රූප බවට පැමිණීමේ ප්‍රසංගය වැළැක්වීමයි. “ඉද්ධි විකුබ්බනාවසප්පවත්තා” යන්නෙහි ඉද්ධි විකුබ්බනය යනු සෘද්ධියෙන් විවිධ ආකාරයන් මැවීමයි. “රූපතා සිද්ධි” යනු රූපය යන නාම සංඥාව සිද්ධ වීමයි. “ඉදං පන” යනු මේ රූපය වනාහි. “අනුග්ගහානං සීතාදීනං වසේන” යන්නෙන් පාලියෙහි සීතාදි වචනය උපඝාතක වූ සීතාදීන්ගේ (පීඩා කරන සීත උෂ්ණාදිය) වශයෙන් පවසා තිබුණ ද, ඒවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නැත. එහි ඇත්තේ අනුග්‍රහක ධර්මයන් පමණි. ඒවායේ වශයෙනි යනු අදහසයි. “පාලියෙහි දක්වන ලද්දේ” යනු, 'මහණෙනි, හඳුනන බැවින් සංඥා යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හඳුනයි ද? නිල් පැහැය ද හඳුනයි, රන් පැහැය ද හඳුනයි' යනාදී වශයෙනුත්, 'මහණෙනි, විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් විඤ්ඤාණ යයි කියනු ලැබේ. කුමක් දැනගනී ද? මිහිරි රසය ද දැනගනී, ඇඹුල් රසය ද දැනගනී' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහි දක්වා ඇති කරුණුය.

ရူပပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප පදය පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၆. နိဗ္ဗာနပဒေ. ‘‘ခန္ဓာဝါ’’တိ ဘဝန္တရေ အပါယာဒီသု ဘဝိဿမာနာ ခန္ဓာဝါ. န ဟိ အတီတ ဓမ္မာ, နိဗ္ဗာယန္တိ နာမ, သတ္တေ ပီဠေတွာ နိရုဒ္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ပစ္စုပ္ပန္နာ စ ဓမ္မာ ဧတရဟိ ပီဠေန္တိ, အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနာဂတဓမ္မာ စ အနာဂတေ ပီဠေဿန္တိ, ကထံ တေ နိဗ္ဗာယန္တိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နေသု…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီ’’တိ. ‘‘ဝိသယေဘုမ္မ’’န္တိ ဝိသယာဓာရေဘုမ္မံ. ဝိသယာဓာရော နာမမနုဿာဘူမိယံ ဂစ္ဆန္တီတိအာဒီသု ဝိယ မုချာဓာရော နဟောတိ. တေန ပန ဝိနာ အညတ္ထ တံ ကိရိယံ ကာတုံ နသက္ကောတိ. တသ္မာ အာဓာရဘာဝေန ပရိကပ္ပိတော အာဓာရောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာအာကာသေ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. ယထာ သကုဏာနံ ပက္ခန ကိရိယာ နာမ အာကာသေန ဝိနာ အညတ္ထ နသိဇ္ဈတိ. တထာ ဝဋ္ဋဒုက္ခဓမ္မာနံ နိဗ္ဗုတိ ကိရိယာပိ နိဗ္ဗာနေန ဝိနာ အညတ္ထ နသိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေဟိတေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ယေ’’တိ ယေတိဝိဓဝဋ္ဋဒုက္ခသန္တာပဓမ္မာ. ဟိသဒ္ဒေါနိပါတော. တေသဒ္ဒေါ ဝစနာလင်္ကာရော. ‘‘တဗ္ဗိနိမုတ္တ’’န္တိ နိဗ္ဗာနဝိနိမုတ္တံ. နိဗ္ဗုတိဌာနံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ တေသံ နိဗ္ဗုတိ ကိရိယာယ ဝိသယာ ဓာရောဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ အယံ ပဒီပေါ နိဗ္ဗာယတိ. တထာဓီရာ နိဗ္ဗန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘တံ တံ ကိလေသာနံ ဝါ’’တိ တေ သံတေသံကိလေသာနံ ဝါ. ‘‘ခန္ဓာနံ ဝါ’’တိ အနာဂတဘဝေသု ခန္ဓာနံ ဝါ. ‘‘ပုနအပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝ’’န္တိ သန္တာနဿ ပုန ပဋိသန္ဓာနာဘာဝံ ပါပုဏန္တိ [Pg.43] အရိယာ ဇနာ. ယထာ မဂ္ဂေ ကရဏဝစနံ ဒိဿတိ အဒ္ဓါ ဣမာယပဋိပတ္တိယာ ဇရာမရဏမှာ ပရိမုစ္စိဿာမီတိအာဒီသု. န တထာ နိဗ္ဗာနေတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေဝိယာ’’တိအာဒိံ. နိဗ္ဗာနေပနဘုမ္မဝစနမေဝ ဒိဿတိ ယတ္ထနာမဉ္စရူပဉ္စ. အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတီတိအာဒီသု. တသ္မာ နိဗ္ဗာနေ ကရဏ ဝစနံ န ဒိဿတိ, ကရဏ လက္ခဏဿေဝ အဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘န စ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကရဏ လက္ခဏံ နာမကတ္တုနော သဟကာရီ ပစ္စယဘာဝေါ. နနု အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ နိဗ္ဗာယန္တီတိ ဒိဿတီတိ. သစ္စံ, တတ္ထ ပန ဝိသေသနေ ကရဏ ဝစနံ. န ကရဏကာရကေ. တဉှိ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယာနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ.

16. නිබ්බාන පදයෙහි, “ඛන්ධා වා” යනු මතු භවයන්හි අපාය ආදියෙහි ඇති වන්නා වූ ස්කන්ධයෝය. අතීත ධර්මයෝ සත්වයන් පෙළා නිරුද්ධ වූ බැවින් ඒවා පිරිනිවෙන්නේ නැත යනු අදහසයි. වර්තමාන ධර්මයෝ මේ දැන් පෙළති, ඒකාන්තයෙන් උපදින්නා වූ අනාගත ධර්මයෝ අනාගතයේදී පෙළන්නාහ. එවිට ඒවා කෙසේ පිරිනිවෙන්නේ දැයි විමසන කල්හි “වර්තමාන ධර්මයන් ගැන... කීමට දෙයක්ම නැත” යනාදිය වදාරන ලදී. “විසයෙ භුම්මං” යනු විෂයාධාර සප්තමී විභක්තියයි. විෂයාධාරය යනු “මිනිස්සු භූමියෙහි යති” යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රධාන ආධාරය නොවේ. එහෙත් එයින් තොරව වෙනත් තැනක එම ක්‍රියාව කිරීමට නොහැකිය. එබැවින් ආධාර ස්වභාවයෙන් කල්පිත වූ ආධාරය බව පෙන්වීමට “යථා ආකාසෙ” (අහසෙහි යම් සේ ද) යනාදිය පවසන ලදී. පක්ෂීන්ගේ පියාසර කිරීමේ ක්‍රියාව අහසින් තොරව වෙනත් තැනක සිදු නොවන්නාක් මෙනි. එමෙන්ම වෘත්ත දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ නිවීයාමේ ක්‍රියාව ද නිවනින් තොරව වෙනත් තැනක සිදු නොවන බව පෙන්වීමට “යේ හිතේ” යනාදිය පැවසූහ. එහි “යේ” යනු යම් ඒ ත්‍රිවිධ වෘත්ත දුක්ඛ සන්තාප ධර්මයෝය. 'හි' යනු නිපාත ශබ්දයකි. 'තේ' යනු පද අලංකාරයකි. “තබ්බිනිමුත්තං” යනු නිවනින් තොර වූ නිවීයාමේ ස්ථානයක් නම් නැත යන්නයි. එබැවින් නිවන යනු එම නිවීයාමේ ක්‍රියාවට විෂය වූ ආධාරය වේ යනු අදහසයි. “යම් සේ මේ පහන නිවී යයි ද, එසේම ධීරයෝ (පණ්ඩිතයෝ) පිරිනිවෙති” යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. “තං තං කිලේසානං වා” යනු ඒ ඒ ක්ලේශයන්ගේ හෝ, “ඛන්ධාණං වා” යනු මතු භවයන්හි ඇති වන ස්කන්ධයන්ගේ හෝ, “පුනප්පටිසන්ධිකභාවං” යනු ආර්ය ජනයෝ පරම්පරාව නැවත පිළිසඳ නොගන්නා ස්වභාවයට පැමිණෙති යන්නයි. “ඒකාන්තයෙන් මේ පිළිවෙතින් ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි” යනාදියෙහි මෙන් මාර්ගයෙහි කරණ විභක්ති අර්ථය පෙනේ. නිවනෙහි එසේ නොවන බව “මග්ගේ විය” (මාර්ගයෙහි මෙන්) යනාදියෙන් පැවසූහ. නිවනෙහි වූ කලී “යම් තැනක නාම රූපයන් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ ද” යනාදී තැන්වල සප්තමී විභක්ති වචනයම පෙනේ. එබැවින් නිවන සම්බන්ධයෙන් කරණ විභක්තියක් නොපෙනෙන අතර, කරණ ලක්ෂණය (හේතුවක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම) එහි නැති බව පෙන්වීමට “න ච නිබ්බානං” යනාදිය පවසන ලදී. කරණ ලක්ෂණය යනු කර්තෘගේ සහකාරී ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයයි. අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවෙති යනු පෙනේ නේද? සත්‍යයකි, එහි යෙදී ඇත්තේ විශේෂණයෙහි වූ කරණ විභක්තියයි; කරණ කාරකයෙහි නොවේ. එය සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් වෙන් කර දැක්වීම පිණිස පවසන ලද්දකි.

နိဗ္ဗာနပဒဝဏ္ဏနာ.

නිබ්බාන පදයේ වර්ණනාවයි.

ဒုတီယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၈. ကာမာဝစရပဒေ. ‘‘ကာမီယတီ’’တိ ဣစ္ဆီယတိ. နိမိတ္တဿာဒဝတ္ထု မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ အာဂတံ. ‘‘တေကာမီယန္တီ’’တိ တေ အဝီစိနိရယာဒယော ဣစ္ဆီယန္တိ. ‘‘တတ္ထ ဥပ္ပန္နာနမ္ပီ’’တိ အဝီစိနိရယာဒီသု ဥပ္ပန္နာနံပိ သတ္တာနံ. ‘‘ဘဝနိကန္တိ နာမ ဟောတီ’’တိ ဘဝသင်္ခါတံ အတ္တနော ခန္ဓံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသောမေ အတ္တာတိ ဂဏှန္တီ တဏှာ ဘဝနိကန္တိ နာမ. သာ နေရယိကသတ္တာနံပိ အတ္ထိယေဝ. ‘‘ကာမေ အဝစရတီ’’တိ ကာမေပရိယာပန္နံ ဟောတိ. ကာမေ အန္တောဂဓံ ဟောတိ. ရူပါရူပဘူမီသု ဥပ္ပန္နံပိ ရူပါရူပသင်္ချံ နဂစ္ဆတိ. ကာမသင်္ချမေဝ ဂစ္ဆတိ. ကာမဂဏနမေဝဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ‘‘တီသုဘဝေသု ဥပ္ပန္နာနိပီ’’တိ ကာမရူပါရူပသတ္တသန္တာနေသု ဥပ္ပန္နာနိပိ န တတြပရိယာ ပန္နာနေဝ ဟောန္တိ. တတြ အပရိယာပန္နာနေဝ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ကာမာဝစရတာပတ္တိဒေါသော’’တိ ကာမာဝစရ ဓမ္မာတိ ဝတ္တဗ္ဗတာ ပတ္တိဒေါသော. ‘‘ရူပါဝစရတာဒိမုတ္တိဒေါသော’’တိ ဣမေ ရူပါဝစရ ဓမ္မာ န ဟောန္တိ, အရူပါဝစရ ဓမ္မာ န ဟောန္တိ, လောကုတ္တရ ဓမ္မာ န ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗတာပတ္တိ ဒေါသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသနယော ‘‘ရူပါရူပါဝစရတာပတ္တိ ဒေါသော ကာမာဝစရတာမုတ္တိ ဒေါသော’’ တိပဒေသု[Pg.44]. အဝစရသဒ္ဒဿ ဥပ္ပန္နတ္ထေ ဂဟိတေပိ ဧတေဒေါသာ နာပဇ္ဇန္တိ. ကသ္မာ, လောကေ ယေဘူယျနယတဗ္ဗဟုလနယာနံပိ သဗ္ဘာဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘နနုယေဘူယျ ဝုတ္တိဝသေနပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ ကေသဉ္စိ ပုဂ္ဂလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ ဝါ. ယထာမိဂလုဒ္ဒကော ဂါမေ စရန္တောပိ ဝနေ စရဏဗဟုလတ္တာ ဝနစရကောတိ နာမံ လဘတိ. ရာဇဟတ္ထီ အညတ္ထ စရန္တောပိ သင်္ဂါမေ စရဏဗဟုလတ္တာ သင်္ဂါမာဝစရောတိ နာမံ လဘတိ. အယံ ယေဘူယျနယော နာမ. ယသ္မိံ ဝနေ အမ္ဗရုက္ခာပိ အတ္ထိ, အညရုက္ခာပိ အတ္ထိ. အမ္ဗရုက္ခဗဟုလတ္တာ ပန တံ ဝနံ အမ္ဗဝနန္တိ နာမံ လဘတိ. ဧဝံ သိမ္ဗလိဝနာဒီသု. အယံ တဗ္ဗဟုလနယော. ဣဓ ပန ဘူမိယော တဗ္ဗဟုလနယေန ကာမရူပါရူပ နာမံ လဘန္တိ, ဓမ္မာ ယေဘူယျနယေန ကာမာဝစရာဒိ နာမံ လဘန္တီတိ. ဧဝံ ဂဟိတေ သတိ, တေ ဒေါသာနာ ပဇ္ဇန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ ဣဓပိ…ပေ… ဒေါသောတီ’’တိအာဟ. ‘‘နာ’’တိ န ကောစိဒေါသော နတ္ထိ. အတ္ထိ ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တသ္မာဿာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အဿာ’’တိ အဝစရသဒ္ဒဿ. ‘‘တထာ အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇနတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ. ‘‘ပရိဂ္ဂါဟိနိယာ ကာမတဏှာယ ကတော’’တိ တထာ ပရိဂ္ဂါဟိနိယာ ကာမတဏှာယ ဂေါစရဝိသယတ္တာတာယတဏှာယ ကတောနာမ ဟောတိ. ဧတေန ကာမေတီတိ ကာမော, ကာမတဏှာ. အဝစရတိ ဧတ္ထာတိ အဝစရံ. ကာမဿ အဝစရန္တိ ကာမာဝစရံ. ကာမ တဏှာယ ဂေါစရဝိသယတ္တာ ကာမာဝစရန္တိ အယမတ္ထောပိ သိဇ္ဈတိ.

18. කාමාවචර පදයෙහි - 'කාමීයති' යනු කැමති වන්නේය යන අර්ථයයි. නිමිත්තස්සාද වස්තුව (නිමිති අරමුණු කොට උපදින ආස්වාදය) මධ්‍යම අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. 'තේකාමීයන්තී' යනු ඒ අවීචි නිරය ආදිය කැමති වෙති (පතති). 'තත්ථ උප්පන්නානම්පී' යනු අවීචි නිරය ආදියෙහි උපන් සත්ත්වයන්ට පවා යන්නයි. 'භවනිකන්ති නාම හෝති' යනු භවය නමැති තමාගේ ස්කන්ධය 'මෙය මගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි' යනුවෙන් දැඩිව ගන්නා වූ තණ්හාව 'භවනිකන්ති' නම් වේ. එය නිරයගාමී සත්ත්වයන්ට ද ඇත්තේමය. 'කාමේ අවචරති' යනු කාම ලෝකයට ඇතුළත් වන බවයි. කාමයෙහි අන්තර්ගත වන බවයි. රූප අරූප භූමිවල උපන් දේවල් ද රූප අරූප ගණයට නොගොස්, කාම සංඛ්‍යාවටම හෙවත් කාම ගණයටම යන්නේය යනු අර්ථයයි. 'තීසුභවේසු උප්පන්නානිපී' යනු කාම, රූප, අරූප යන සත්ත්ව සන්තානයන්හි උපන් දේ වුවද එහිම පරියාපන්න (ඇතුළත්) නොවන බවයි. එහි අපරියාපන්න (ඇතුළත් නොවන) ඒවාම වන්නේය යනු අදහසයි. 'කාමාවචරතාපත්ති දෝෂෝ' යනු මේවා කාමාවචර ධර්මයන් යැයි පැවසීමේ දෝෂයයි. 'රූපාවචරතාදිමුත්ති දෝෂෝ' යනු මේවා රූපාවචර ධර්ම හෝ අරූපාවචර ධර්ම හෝ ලෝකෝත්තර ධර්ම හෝ නොවේ යැයි පැවසීමෙන් වන දෝෂයයි. 'රූපාරූපාවචරතාපත්ති දෝෂෝ කාමාවචරතාමුත්ති දෝෂෝ' යන පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අවචර' ශබ්දය 'උපන්' යන අර්ථයෙන් ගත්තද මෙම දෝෂයන් ඇති නොවේ. මක්නිසාද යත්? ලෝකයෙහි 'බහුලත්වය' (යෙභුය්‍යනය) හෝ 'ප්‍රධානත්වය' (තබ්බහුලනය) අනුව ව්‍යවහාර කිරීම් පවතින බැවිනි. එම අර්ථය පැවසීම සඳහා 'නනු යෙභුය්‍ය වුත්තිවසේනපී' යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි 'කේසඤ්චි' යනු ඇතැම් පුද්ගලයන්ගේ හෝ ධර්මයන්ගේ යන්නයි. මුව වැද්දෙකු ගමෙහි සැරිසැරුවද, වනයෙහිම බොහෝ සේ හැසිරෙන බැවින් 'වනචරක' (වනයේ හැසිරෙන්නා) යන නම ලබන්නාක් මෙනි. රජුගේ මංගල හස්තියා වෙනත් තැන්වල සැරිසැරුවද, යුද්ධ භූමියෙහිම බහුලව හැසිරෙන බැවින් 'සංගාමාවචර' (සංග්‍රාමයෙහි හැසිරෙන්නා) යන නම ලබන්නාක් මෙනි. මෙය 'යෙභුය්‍ය නය' (බහුලතා න්‍යාය) නම් වේ. යම් වනයක අඹ ගස් ද ඇත, වෙනත් ගස් ද ඇත. එහෙත් අඹ ගස් බහුල බැවින් එම වනය 'අඹ වනය' යන නම ලබයි. ඉඹුල් වනය ආදිය ද එසේමය. මෙය 'තබ්බහුල නය' (එම දේ බහුලව ඇති බව පවසන න්‍යාය) වේ. මෙහිදී භූමි (තල) 'තබ්බහුල නය' අනුව කාම, රූප, අරූප යන නම් ලබන අතර, ධර්මයන් 'යෙභුය්‍ය නය' අනුව කාමාවචර ආදී නම් ලබයි. මෙසේ ගත් විට එම දෝෂයන් ඇති නොවන බව පෙන්වා දීම සඳහා 'තස්මා ඉධපී...පේ... දෝසෝතී' යනාදිය පැවසීය. 'නා' යනු කිසිදු දෝෂයක් නැත යන්නයි. 'තස්මාස්සා' යන්නෙහි 'අස්සා' යනු අවචර ශබ්දයටයි. 'තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා' යනු උපදින අර්ථය නොගෙන, 'පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය කතෝ' යනු එලෙස අරමුණු කරගන්නා වූ කාම තණ්හාවගේ ගෝචර විෂය වූ බැවින් 'කාමාවචර' යන්න සිදු වේ. මෙයින් 'කාමේති' යනු කාමය හෙවත් කාම තණ්හාවයි. 'අවචරති එත්ථාති' යනු මෙහි හැසිරෙයි යන්නෙන් 'අවචර' යන්න වේ. කාමයෙහි හැසිරීම 'කාමාවචර' නම් වේ. කාම තණ්හාවගේ ගෝචර විෂය වන බැවින් 'කාමාවචර' යන අර්ථය ද සිද්ධ වේ.

ရူပေအဝစရတီတိ ရူပါဝစရံ. ‘‘ရူပေ’’တိ သောဠသဝိဓာယရူပဘူမိယာ. ‘‘အဝစရတီ’’တိ တတ္ထ ပရိယာပန္နဘာဝေန ပဝတ္တတိ. အရူပေ အဝစရတီတိ အရူပါဝစရံ. ‘‘အရူပေ’’တိ စတုဗ္ဗိဓာယ အရူပဘူမိယာ. ‘‘အဝစရတီ’’တိ တတ္ထ ပရိယာပန္နဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ဣမမတ္ထံ ဝဒတိ ‘‘ရူပါရူပါဝစရေသုပိ အယံနယော နေတဗ္ဗော’’တိ. ရူပေ ဘဝေါ ရူပံ. ရူပတဏှာ. အရူပေ ဘဝေါ အရူပံ, အရူပတဏှာ. ရူပဿ အဝစရံ ရူပါဝစရံ. အရူပဿ အဝစရံ အရူပါဝစရန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ ‘‘တေသု ပနာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘အတြာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ. ယဒိပိ လောဘော, ရာဂေါ, ကာမော, တဏှာ, တိသဗ္ဗမ္ပေတံ လောဘဿဝေဝစနံ ဟောတိ. ရူပရာဂေါ အရူပရာဂေါတိ ပန ဝိသုံ ဝိဘတ္တတ္တာ ဣဓ ကာမသဒ္ဒေန တံ ဒညောလောဘော [Pg.45] ဂယှတိ. ‘‘သဗ္ဗောပိ လောဘော’’တိ ဧတေနသဿတုစ္ဆေဒ ဒိဋ္ဌိသဟဂတောပိ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

රූපයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'රූපාවචර' නම් වේ. 'රූපේ' යනු සොළොස් (16) වැදෑරුම් රූප භූමියෙහි යන්නයි. 'අවචරති' යනු එහි පරියාපන්න (අන්තර්ගත) භාවයෙන් පවතියි යන්නයි. අරූපයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'අරූපාවචර' නම් වේ. 'අරූපේ' යනු සිවු (4) වැදෑරුම් අරූප භූමියෙහි යන්නයි. 'අවචරති' යනු එහි පරියාපන්න (අන්තර්ගත) භාවයෙන් පවතියි යන අර්ථය පැවසීමට 'රූපාරූපාවචරේසුපි අයංනයෝ නේතබ්බෝ' යැයි වදාළහ. රූපයෙහි භවය 'රූප' නම් වේ; එනම් රූප තණ්හාවයි. අරූපයෙහි භවය 'අරූප' නම් වේ; එනම් අරූප තණ්හාවයි. රූපයෙහි හැසිරීම 'රූපාවචර' වේ. අරූපයෙහි හැසිරීම 'අරූපාවචර' වේ යන අර්ථය 'තේසු පනා' යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. 'අත්‍රා' යනු මෙහිදීය. ලෝභ, රාග, කාම, තණ්හා යන මේ සියල්ල ලෝභය සඳහා වූ පර්යාය වචන වුවද, 'රූප රාගය', 'අරූප රාගය' යනුවෙන් වෙන් වෙන්ව බෙදා ඇති බැවින් මෙහි 'කාම' ශබ්දයෙන් ඒ හැර අනෙක් ලෝභය ගත යුතුය. 'සබ්බෝපි ලෝභෝ' යන්නෙන් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත ලෝභය ද මෙහි අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය.

၁၉. ‘‘ရူပါရူပသဒ္ဒါ တာသု ဘူမီသု နိရုဠှာ’’တိ အနိမိတ္တာ ဟုတွာ နိရုဠှာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ သနိမိတ္တံ နယံ ဝဒတိ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘နိဿယောပစာရော’’တိ ဌာနူပစာရော, ယထာ သဗ္ဗောဂါမော အာဂတောတိ. ‘‘နိဿိတော ပစာရော’’တိ ဌာနျူပစာရော. ယထာ ဓဇာ အာဂစ္ဆန္တီတိ. ‘‘ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေ’’တိ ယေ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ခန္ဓဓာတု အာယတနာ. ယံ ရူပံ, ယာ ဝေဒနာ, ယာသညာ, ယေ သင်္ခါရာ, ယံဝိညာဏန္တိ ယောဇနာ. ‘‘သုဝိသဒ’’န္တိ ယေဘူယျာဒိ နယေဟိ အနာကုလတ္တာသုဝိသုဒ္ဓံ. ‘‘ကိံ ဝိက္ခေပေနာ’’တိ စိတ္တဝိက္ခေပေန ကိံ ပယောဇနန္တိ အတ္ထော.

19. 'රූප අරූප' යන ශබ්ද ඒ ඒ භූමිවල රූඪ (ප්‍රකට) වී ඇති බව අදහසයි. දැන් ලක්ෂණ සහිත ක්‍රමය 'අපිචා' යනාදියෙන් පවසයි. 'නිස්සයෝපචාරෝ' යනු ස්ථානෝපචාරයයි; මුළු ගමම ආවේය (ගම්වැසියන් ආවා) යන්නාක් මෙනි. 'නිස්සිතෝපචාරෝ' යනු ස්ථාන්‍යූපචාරයයි; කොඩි එන්නේය (කොඩි ගත් අය එති) යන්නාක් මෙනි. 'යං එතස්මිං අන්තරේ' යනු යම් මේ අතර වූ ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන වේද යන්නයි. යම් රූපයක් ද, යම් වේදනාවක් ද, යම් සංඥාවක් ද, යම් සංස්කාර කෙනෙක් ද, යම් විඥානයක් ද යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'සුවිසදං' යනු යෙභුය්‍ය ආදී නය ක්‍රමයන්ගෙන් අවුල් නොවන බැවින් ඉතා පිරිසිදු වූ (පැහැදිලි) අර්ථයයි. 'කිං වික්ඛේපේනා' යනු සිත විසිරුවා ගැනීමෙන් (වැඩිදුර විස්තර කිරීමෙන්) ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යනු අර්ථයයි.

၂၀. ‘‘လုဇ္ဇနပ္ပလုဇ္ဇနဋ္ဌေနာ’’တိ ဘိဇ္ဇနပ္ပဘိဇ္ဇနဋ္ဌေန. ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ယသ္မိံ တေဘူမကေ ဓမ္မသမူဟေ. ‘‘နိဝိသတီ’’တိ နိစ္စံ ဝိသတိ, ဥပဂစ္ဆတိ. ‘‘တဿာ’’တိ မိစ္ဆာဂ္ဂါဟဿ. ‘‘တေသ’’န္တိ လောကုတ္တရ ဓမ္မာနံ. ‘‘ယေသ’’န္တိ လောကိယ ဓမ္မာနံ. ‘‘လုဇ္ဇန’’န္တိ ခဏိကဘင်္ဂေန ဘိဇ္ဇနံ. ‘‘ပလုဇ္ဇန’’န္တိ သဏ္ဌာနဘေဒေန သန္တတိစ္ဆေဒေန နာနပ္ပကာရတော ဘိဇ္ဇနံ. နိဗ္ဗာနံ ပန ဣဓ န လဗ္ဘတိ စိတ္တသင်္ဂဟာဓိကာရတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သော စ အပရိယာပန္နဘာဝေါ, ဝိသုံ ဧကာစတုတ္ထီ အဝတ္ထာ ဘူမိနာမာတိ ယောဇနာ.

20. 'ලුජ්ජනප්පලුජ්ජනට්ඨේනා' යනු බිඳෙන සුළු බැවින් (විනාශ වන බැවින්) යන අර්ථයයි. 'යත්ථා' යනු යම් ත්‍රෛභූමික ධර්ම සමූහයකද යන්නයි. 'නිවිසති' යනු නිරන්තරයෙන් ඇතුළු වෙයි, පැමිණෙයි යන්නයි. 'තස්සා' යනු එම මිථ්‍යා ග්‍රහණයටයි. 'තේසං' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ටයි. 'යේසං' යනු ලෝකීය ධර්මයන්ටයි. 'ලුජ්ජන' යනු ක්ෂණික භංගයෙන් බිඳී යාමයි. 'පලුජ්ජන' යනු සටහන (සන්තානය) බිඳීමෙන් හා සන්තතිය (පැවැත්ම) සිඳීමෙන් නානාප්‍රකාරව බිඳී යාමයි. චිත්ත සංග්‍රහයට අදාළ බැවින් මෙහිදී 'නිර්වාණය' නොලැබේ (ගණන් නොගැනේ) යනු අදහසයි. ඒ අපරියාපන්න (ලෝකෝත්තර) භාවය ද වෙන් වූ එක් සිව්වන අවස්ථාවක් හෙවත් භූමියක් යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය.

စတုဗ္ဘူမိဝိဘာဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිවු භූමි විභාග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂၁. ‘‘ဟီန’’န္တိ သဒ္ဓါသတိအာဒီဟိ သောဘဏဓမ္မေဟိ အယုတ္တတ္တာဟီနံ. ‘‘သဗ္ဗဟီန’’န္တိ လောဘာဒီဟိ ပါပဓမ္မေဟိ ယုတ္တတ္တာ သဗ္ဗ စိတ္တေဟိ ဟီနတရံ. ‘‘တဒတ္ထော’’တိ ဥပရိမာနံ စိတ္တာနံ သောဘဏသညာကရဏသုခတ္ထော. ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမှိ. ‘‘ဝီထိစိတ္တဝသေနာတိ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသောမေ အတ္တာတိ ဧဝံ ပဝတ္တဿ ဘဝနိကန္တိ ဇဝနဝီထိစိတ္တဿ ဝသေန. ဧဝဉ္စသတိ, ကိံ ကာရဏံ လောဘမူလစိတ္တဿပထမံ ဝစနေတိ အာဟ ‘‘အကုသလေသု ပနာ’’တိအာဒိံ[Pg.46].‘‘ဒွီဟိဝဋ္ဋမူလေဟီ’’တိ လောဘမောဟသင်္ခါတေဟိ ဒွီဟိ ဝဋ္ဋမူလေဟိ.

21. 'හීනං' යනු ශ්‍රද්ධා ස්මෘති ආදී ශෝභන ධර්මයන්ගෙන් තොර බැවින් හීන (පහත්) වූ යන්නයි. 'සබ්බහීනං' යනු ලෝභාදී පාප ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් සියලු සිත්වලට වඩා පහත් වූ යන්නයි. 'තදත්ථෝ' යනු මතු පරම්පරාවෙහි (ඉහළ) සිත් පිළිබඳව ශෝභන සංඥාව ඇති කිරීමෙන් වන සැපය පිණිසයි. 'ආදිතෝ' යනාදී තන්හි - 'වීථිචිත්තවසේනාති' යනු මෙය මගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි යනුවෙන් පවතින භවනිකන්ති (භවයට ඇති ඇල්ම) නමැති ජවන වීථි සිතේ වශයෙනි. මෙසේ වූ කල, අකුසල් සිත් අතුරින් ලෝභ මූල සිත පළමුව පැවසීමට හේතුව කුමක්දැයි 'අකුසලේසු පනා' යනාදියෙන් වදාළහ. 'ද්වීහි වට්ටමූලේහී' යනු ලෝභය හා මෝහය යන වෘත්ත මූලයන් (සංසාර මූලයන්) දෙක මගිනි.

၂၂. ‘‘သိနိဒ္ဓစိတ္တ’’န္တိ သာတဝေဒနာယုတ္တတ္တာလူခစိတ္တံ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. သုမနဿဘာဝေါတိ ဝုတ္တေ ကာယိကသုခဝေဒနာယပိ ပသင်္ဂေါ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မာနသိက…ပေ… နာမ’’န္တိ. ‘‘သုမနာဘိဓာနဿာ’’တိ သုမနနာမဿ. ‘‘ပဝတ္တိနိမိတ္တ’’န္တိ ပဝတ္တိယာ အာသန္န ကာရဏံ. ကထံ ပန ဘာဝေါ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ နာမဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဘဝန္တိ…ပေ… ကတွာ’’တိ. နိမိတ္တေ ဘုမ္မံ. တထာဟိ ဘာဝေါ နာမ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ နိမိတ္တ လက္ခဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ပယောဂေ. ‘‘ဒန္တ နိမိတ္တ’’န္တိ ဒန္တကာရဏာ. ‘‘တံ ဝေဒနာ နိမိတ္တ’’န္တိ တံ ဝေဒနာကာရဏာ. ဧတ္ထ သိယာ, ‘‘ဧတသ္မိန္တိ နိမိတ္တေ ဘုမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ, နိမိတ္တဉ္စနာမ အကာရကံ အသာဓနံ, တံ ကထံ သာဓနဝိဂ္ဂဟေ ယုဇ္ဇတီတိ. အဓိကရဏ သာဓနာနုရူပတ္တာ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတေနာတိ စ ဧတသ္မာတိ စ ဟေတု အတ္ထေ ဥဘယဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. အာသန္နဟေတု နာမသာဓနရူပေါ ဘဝတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. သုဋ္ဌု ကရောတိ, ပကတိပစ္စယေန အနိပ္ဖန္နံ ကမ္မံ အတ္တနော ဗလေန နိပ္ဖာဒေတီတိ သင်္ခါရော. ‘‘ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဘိသင်္ခါရော. ပယောဇေတိ နိယောဇေတီတိ ပယောဂေါ. ဥပေတိ ဖလသင်္ခါတော အတ္ထော ဧတေနာတိ ဥပါယော. ‘‘အာဏတ္တိယာဝါ’’တိ ပေသနာယဝါ. ‘‘အဇ္ဈေသနေန ဝါ’’တိ အာယာစနေန ဝါ. ‘‘တဇ္ဇေတွာ ဝါ’’တိ ဘယံ ဒဿေတွာ ဝါ. ‘‘တံ တံ ဥပါယံ ပရေ အာစိက္ခ’’န္တိ. ကထံ အာစိက္ခန္တီတိ အာဟ ‘‘အကရဏေ’’တိအာဒိံ. ‘‘တသ္မိံ တသ္မိံ ကမ္မေ ပယောဇေတီတိကတွာ ဣဓ သင်္ခါရော နာမာ’’တိ ယောဇနာ. ‘‘ပစ္စယ ဂဏော’’တိ ပကတိပစ္စယဂဏော. ‘‘တေနာ’’တိ သင်္ခါရေန. ‘‘သာဓာရဏော’’တိ ကုသလာကုသလာဗျာကတာနံ သာဓာရဏော. ‘‘ဒုဝိဓေန သင်္ခါရေနာ’’တိ ပယောဂေန ဝါ ဥပါယေန ဝါ. ‘‘ယော ပန တေနသဟိတော’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပကာရန္တရေနပါကဋံ ကာတုံ ‘‘သောပန ယဒါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိ လဒ္ဓဂုဏ ဝစနံ. ‘‘ပစ္စယဂဏဿေဝနာမ’’န္တိ ပစ္စယဂဏဿေဝ ဝိသေသ နာမန္တိ [Pg.47] ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပ္ပန္နတ္ထေ ဣကပစ္စယောတိ ကထံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိအာဒိံ. ‘‘ပါဠိယ’’န္တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိပါဠိယံ. ‘‘အသလ္လက္ခေတွာ’’တိ အစိန္တေတွာ ဣစ္စေဝတ္ထော. သဗ္ဗမေတံ နယုဇ္ဇတိယေဝ. ကသ္မာ, ပါဠိအဋ္ဌကထာဟိ အသံသန္ဒနတ္တာ, အတ္ထယုတ္တိဗျဉ္ဇနယုတ္တီနဉ္စ အဝိသဒတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တ’’န္တိ စိတ္တံ. ‘‘ဧတေနာ’’တိ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေန. ‘‘ယထာဝုတ္တနယေနာ’’တိ တိက္ခဘာဝသင်္ခါတမဏ္ဍနဝိသေသေန. ‘‘သော ပနာ’’တိ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေါ ပန. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ‘‘တံ နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ တေန ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေန နိဗ္ဗတ္တိတော. ‘‘ဝိရဇ္ဈိတွာ’’တိ အယုတ္တပက္ခေပတိတွာ. ဧတေနပဋိက္ခိတ္တာ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဂါထာယံ. ‘‘စိတ္တသမ္ဘဝီ’’တိ စိတ္တသ္မိံ သမ္ဘူတော. ဝိသေသော သင်္ခါရော နာမာတိ ယောဇနာ. သလောမကော, သပက္ခကောတျာဒီသုဝိယာတိ ဝုတ္တံ. သာသဝါ ဓမ္မာ, သာရမ္မဏာ ဓမ္မာတျာဒီသုဝိယာတိ ပန ဝုတ္တေ ယုတ္တတရံ. ‘‘ပါဠိအဋ္ဌကထာ သိဒ္ဓ’’န္တိ ပါဠိအဋ္ဌကထာတော သိဒ္ဓံ. အပိစယတ္ထဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု အသင်္ခါရံ စိတ္တံ, သသင်္ခါရံ စိတ္တန္တိ အာဂတံ. တတ္ထ အယံ ပစ္ဆိမနယော ယုတ္တော. ဥပါယသမုဋ္ဌိတဿ အနေကသတသမ္ဘဝတော ‘‘ဣဒဉ္စ နယဒဿနမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥဒါသိနဘာဝေနာ’’တိ မဇ္ဈတ္တဘာဝေန. ‘‘ယတော’’တိ ယသ္မာ. ဝိကာရပတ္တော ဟောတိ. တတော အဓိမတ္တပဿနံ ဝိညာယတီတိ ယောဇနာ.

22. ‘‘සිනිද්ධචිත්ත’’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මධුර වේදනාවෙන් යුක්ත බැවින් රළු නොවන සිතක් යන්නයි. ‘‘සෝමනස්ස ස්වභාවය’’ යැයි කී විට කායික සැප වේදනාවට ද සම්බන්ධ විය හැකි බැවින් ‘‘මානසික... පේ... නාම’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘සුමනාභිධානස්ස’’ යනු සුමන යන නාමය ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘‘පවත්තිනිමිත්ත’’ යනු පැවැත්මට ආසන්න හේතුවයි. ස්වභාවය කෙසේ නම් පැවැත්මට නිමිත්තක් වන්නේද යත් ‘‘භවන්ති... පේ... කත්වා’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. නිමිත්ත යන්නෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. එසේම ස්වභාවය යනු ශබ්දයේ පැවැත්මට නිමිත්ත බව පවසන ලදී. දැන් නිමිත්තෙහි ලක්ෂණය දක්වමින් ‘‘යථාහි’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘තත්ථ’’ යනු එම යෙදීමෙහි ය. ‘‘දන්ත නිමිත්ත’’ යනු දත් හේතුවෙනි. ‘‘තං වේදනා නිමිත්ත’’ යනු එම වේදනාව හේතුවෙනි. මෙහිදී ‘‘මේ නිමිත්තෙහි සප්තමී විභක්තියයි’’ පවසන ලද අතර, නිමිත්ත යනු අකාරකයක් (ක්‍රියාව සිදු නොකරන්නක්) සහ අසාධනයක් (නොසාධන්නක්) නම්, එය කෙසේ නම් සාධන විග්‍රහයක යෙදෙන්නේද? එය අධිකරණ සාධනයට අනුරූප බැවින් ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් ලෙස දත යුතුය. ‘‘එතේන’’ සහ ‘‘එතස්මා’’ යනුවෙන් හේතු අර්ථයෙහි වචන දෙකම පවසන බව කියති. ආසන්න හේතුව නාම සාධන රූපයක් වන්නේය යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. මැනවින් කරයි ද, ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍යයෙන් නිපන් නොවූ කර්මය තමාගේ බලයෙන් නිපදවයි ද, එය ‘‘සංස්කාරය’’ නම් වේ. ‘‘පුබ්බාභිසංස්කාර’’ යනු පූර්ව භාගයෙහි වූ අභිසංස්කාරයයි. මෙහෙයවයි, නියම කරයි යන අර්ථයෙන් ‘‘ප්‍රයෝගය’’ නම් වේ. ඵල සංඛ්‍යාත අර්ථය මෙයින් ලඟා කරගන්නේ යැයි ‘‘උපාය’’ නම් වේ. ‘‘ආණත්තියා වා’’ යනු අණ කිරීමෙන් හෝ ය. ‘‘අජ්ඣේසනේන වා’’ යනු ආරාධනයෙන් හෝ ය. ‘‘තජ්ජෙත්වා වා’’ යනු බිය වැද්දීමෙන් හෝ ය. ‘‘එම එම උපාය අන්‍යයන්ට පවසන්න’’ යන්නයි. කෙසේ පවසන්නේද යත් ‘‘අකරණේ’’ යනාදියයි. ‘‘එම එම කර්මයෙහි යොදවයි යන අරුතින් මෙහි සංස්කාර නම් වේ’’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘පච්චය ගණෝ’’ යනු ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය සමූහයයි. ‘‘තේන’’ යනු එම සංස්කාරයෙනි. ‘‘සාධාරණෝ’’ යනු කුසල්, අකුසල් හා අව්‍යාකෘතයන්ට සාධාරණ වූවකි. ‘‘දුක්විධ සංස්කාරයෙන්’’ යනු ප්‍රයෝගයෙන් හෝ උපායෙනි. ‘‘යමෙක් එයින් සහිත වූයේද’’ යනාදියෙන් කලින් පවසන ලද අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් පැහැදිලි කිරීමට ‘‘සෝ පන යදා’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ඉති’’ යනාදිය ලත් ගුණ ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. ‘‘ප්‍රත්‍ය සමූහයාගේම නාමය’’ යනු ප්‍රත්‍ය සමූහයාගේම විශේෂ නාමයක් බව පවසන ලදී. උපන් යන අර්ථයෙහි ‘‘ඉක’’ ප්‍රත්‍යය කෙසේ දත හැකිද යත් ‘‘යස්මිං සමයේ’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘පාළියං’’ යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි ය. ‘‘අසල්ලක්ඛෙත්වා’’ යනු නොසිතා යන අර්ථයම වේ. මේ සියල්ල නොගැලපේ. මන්දයත්, පාළි අටුවාවන් සමඟ සැසඳීමක් නොමැති බැවින් සහ අර්ථ යුක්ති, ව්‍යඤ්ජන යුක්තීන්ගේ අපැහැදිලි බව නිසා යනු අදහසයි. ‘‘තං’’ යනු සිතයි. ‘‘එතේන’’ යනු පූර්ව ප්‍රයෝගයෙනි. ‘‘යථාවුත්තනයෙන’’ යනු පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව තියුණු බව නම් වූ විශේෂ සැරසීමකිනි. ‘‘සෝ පන’’ යනු පූර්ව ප්‍රයෝගයයි. ‘‘ඉති’’ යනු එබැවිනි. ‘‘තං නිබ්බත්තිතෝ’’ යනු එම පූර්ව ප්‍රයෝගයෙන් නිපන් බැවිනි. ‘‘විරජ්ඣිත්වා’’ යනු නුසුදුසු පක්ෂයට වැටී යන්නයි. ‘‘මොහු විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ’’ යනු සම්බන්ධයයි. ගාථාවෙහි ‘‘චිත්තසම්භවී’’ යනු සිතෙහි උපන් යන්නයි. විශේෂ වූවක් ‘‘සංස්කාර’’ නම් වේ යනු යෝජනාවයි. රෝම සහිත වූවෙක්, පක්ෂ සහිත වූවෙක් යන්නාක් මෙනැයි පවසන ලදී. ‘‘සාසවා ධම්මා’’, ‘‘සාරම්මණා ධම්මා’’ යන්නාක් මෙන් පැවසීම වඩාත් සුදුසුය. ‘‘පාළි අටුවා සිද්ධං’’ යනු පාළි අටුවාවන්ගෙන් සිද්ධ වූවකි. තවද අත්ථවිසුද්ධිමග්ග ආදියෙහි අසංස්කාරික සිත, සසංස්කාරික සිත යනුවෙන් පැමිණ ඇත. එහිදී මෙම පසුකාලීන ක්‍රමය සුදුසුය. උපායයෙන් හටගත් දේ සිය ගණනක් ඇති විය හැකි බැවින් ‘‘මෙය ක්‍රමයක් දැක්වීමක් පමණි’’ යයි පවසන ලදී. ‘‘උදාසීනභාවේන’’ යනු මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයෙනි. ‘‘යතෝ’’ යනු යම් හෙයකින් ද. විකාරයට පත් වේ. එයින් අධිමාත්‍ර දර්ශනය දත යුතු යනු සම්බන්ධයයි.

၂၃. ဣဒါနိ သဟဂတဝစန သမ္ပယုတ္တဝစနာနိ ဝိစာရေန္တော ‘‘ဧတ္ထစာ’’တိအာဒိမာရဘိ. ‘‘န ပန တေ ဘေဒဝန္တာ ဟောန္တီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န နု တေပိစက္ခု သမ္ဖဿော, သောတသမ္ဖဿော, တိအာဒိနာ စ, ကာမဝိတက္ကော, ဗျာပါဒဝိတက္ကော, တိအာဒိနာ စ, ဒုက္ခေ အညာဏံ, ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏ, န္တိအာဒိနာစ ဘေဒဝန္တာ ဟောန္တီတိ. သစ္စံ. တေ ပန ဘေဒါ ဣမံ စိတ္တံ ဘိန္နံ န ကရောန္တိ. တသ္မာ တေ ဘေဒဝန္တာန ဟောန္တီတိ ဝုတ္တာ. န စ တေသံ အယံ ဝိကပ္ပော အတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣမသ္မိံ စိတ္တေ’’တိ လောဘမူလစိတ္တေ. ‘‘ကတ္ထစီ’’တိ ကိသ္မိဉ္စိ စိတ္တေ. ယေဝါပနာတိ ဝုတ္တေ သုဓမ္မေသု အာဂတာနိယေဝါပနကာနိ. ‘‘အညေဟီ’’တိ ဒေါသမူလမောဟမူလေဟိ. နနုတာနိပိ ဣဓ ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နာ’’တိ န ဂဟေတဗ္ဗာနိ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘တေသုဟီ’’တိအာဒိံ[Pg.48]. တေပိ ဣဓ နဂဟေတဗ္ဗာ သိယုံ. န ပန န ဂဟေတဗ္ဗာ. ကသ္မာ, ဝေဒနာယ စ သယံ ဘေဒဝန္တတ္တာ, ဒိဋ္ဌိသင်္ခါရာနဉ္စ ဝိကပ္ပသဗ္ဘာဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

23. දැන් සහගත වචනය සහ සම්ප්‍රයුක්ත වචනය විමසමින් ‘‘එත්ථ ච’’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘‘ඔවුහු ප්‍රභේද සහිත නොවෙති’’ යයි කිනම් හෙයකින් පවසන ලදද? ඔවුන්ට ද චක්ඛු සම්ඵස්සය, සෝත සම්ඵස්සය යනාදියෙන් ද, කාම විතර්කය, ව්‍යාපාද විතර්කය යනාදියෙන් ද, දුක්ඛයෙහි අඥානය, දුක්ඛ සමුදයෙහි අඥානය යනාදියෙන් ද ප්‍රභේදයන් පවතින්නේ නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එම ප්‍රභේදයන්ගෙන් මේ සිත වෙනස් (භින්න) නොකරයි. එබැවින් ඔවුහු ප්‍රභේද සහිත නොවෙති යයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ මෙම විකල්පය නැත යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘ඉමස්මිං චිත්තේ’’ යනු ලෝභ මූල සිතෙහි ය. ‘‘කත්ථචි’’ යනු කිසියම් සිතක ය. ‘‘යේවාපනක’’ යැයි කී කල්හි සුධර්මයන්හි පැමිණි යේවාපනක ධර්මයන්මය. ‘‘අඤ්ඤේහි’’ යනු දෝස මූල සහ මෝහ මූලයන්ගෙනි. ඒවා ද මෙහි ගත යුතු නොවේද යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘නා’’ යනු ගත යුතු නොවේ යන්නයි. කිනම් හෙයකින්ද යත් ‘‘තේසු හි’’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒවා ද මෙහි නොගත යුතු විය හැකිය. එහෙත් නොගත යුතු නොවේ. මන්දයත්, වේදනාව තමා විසින්ම ප්‍රභේද සහිත බැවින් ද, දෘෂ්ඨි සහ සංස්කාරයන්ගේ විකල්පයන් පවතින බැවින් ද යනු අදහසයි.

၂၄. ‘‘သောမနဿဿကာရဏ’’န္တိ သောမနဿုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏံ. သောမနဿုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏေ ဝုတ္တေ တံ သဟဂတ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာပိကာရဏံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ကတွာ တမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘သောမနဿပ္ပဋိသန္ဓိကောဟီ’’တိအာဒိံ. ဟီနေန ဝါ…ပေ… အာရမ္မဏေန သမာယောဂေါ, တေန သမာယုတ္တဿာပိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနန္တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ. တထာ ဗျသနမုတ္တိယံပိ. ဥပေက္ခာကာရဏေ ‘‘ဗျသနမုတ္တီ’’တိ ဣဒံ ဒေါမနဿပ္ပသင်္ဂပရိဟာရဝစနံ. အဇ္ဈာသယောဝုစ္စတိ အဇ္ဈာဝုတ္တံ ဂေဟံ. ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော အဇ္ဈာသယောယဿာတိ ဒိဋ္ဌဇ္ဈာသယော. တဿ ဘာဝေါ ဒိဋ္ဌဇ္ဈာသယတာ. ‘‘အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန’’န္တိ အနုပါယတော အာဘုဇနံ, မနသိကရဏံ. ‘‘စိန္တာ ပသုတဝသေနာ’’တိ ဂမ္ဘီရေသု ဓမ္မေသု စိန္တာပသဝနဝသေန, ဝီမံသာ ဝဍ္ဎနဝသေန. ‘‘ဒိဋ္ဌကာရဏမေဝါ’’တိ ဒိဋ္ဌံ ကာရဏပ္ပဋိရူပကမေဝ. တေနာဟ ‘‘သာရတောသစ္စတော ဥမ္မုဇ္ဇန’’န္တိ. ‘‘တဗ္ဗိပရီတေနာ’’တိ တတော ဝိပရီတေန. အဒိဋ္ဌဇ္ဈာသယတာ, ဒိဋ္ဌိဝိပန္နပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သဒ္ဓမ္မသဝနတာ, သမ္မာဝိတက္ကဗဟုလတာ, ယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇနဉ္စ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယောဂကာရဏန္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

24. ‘සෝමනස්සස්සකාරණං’ යනු සෝමනස ඉපදීමට හේතුවයි. සෝමනස ඉපදීමට හේතුව පැවසූ කල, එය හා යෙදුණු සිත් ඉපදීමට ද හේතුව ස්ථිර වන බැවින් එයම කියන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින් ‘සෝමනස්සප්පටිසන්ධිකෝහි’ යනාදිය පවසන ලදි. හීන වූ... අරමුණු සමඟ එක්වීමෙන් ඒ හා යෙදුණු සිත උපදින කල්හි යනාදිය පැවසිය යුතුය. එමෙන්ම ව්‍යසනයෙන් මිදීමේදී ද එසේමය. උපේක්ෂා හේතුවෙහි ‘බ්‍යසනමුත්ති’ (ව්‍යසනයෙන් මිදීම) යන මෙය දෝමනස්සය ඇති වීමේ ප්‍රසංගය (අවස්ථාව) වැළැක්වීමට කියන ලද වචනයකි. අජ්ඣාසය යනු වාසය කරන නිවසයි. දෘෂ්ටිය නමැති අජ්ඣාසය යමෙකුට ඇද්ද, ඔහු දිට්ඨජ්ඣාසය නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය දිට්ඨජ්ඣාසයතාවයයි. ‘අයෝනිසෝ උම්මුජ්ජනං’ යනු වැරදි ක්‍රමයකින් මෙනෙහි කිරීමයි. ‘චින්තා පසූතවසේන’ යනු ගැඹුරු ධර්මයන්හි කල්පනා කිරීමේ වශයෙන් හෙවත් විමංසාව දියුණු කිරීමේ වශයෙනි. ‘දිට්ඨිකාරණමේව’ යනු දෘෂ්ටියට අනුරූප වූ කරුණමය. එහෙයින් ‘සාරතෝසච්චතෝ උම්මුජ්ජනං’ (සාර වශයෙන් සත්‍ය වශයෙන් මතු වීම) යයි කියන ලදි. ‘තබ්බිපරීතේන’ යනු ඊට විපරීත වශයෙනි. දිට්ඨජ්ඣාසය නොමැති බව, වැරදි දෘෂ්ටි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, සම්මා විතර්ක බහුල බව සහ යෝනිසෝ මනසිකාරය යන කරුණු දිට්ඨිවිප්පයුක්ත (දෘෂ්ටියෙන් තොර) වීමට හේතු ලෙස පැවසිය යුතුය.

‘‘ဣမေသံ ပန စိတ္တာနံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂေခန္ဓ နိဒ္ဒေသတော ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိတတ္ထ. ယဒါ ဟိနတ္ထိကာမေသု အာဒီနဝေါတိအာဒိနာနယေန မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပုရေက္ခိတွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ကာမေဝါ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာဒီနိ ဝါ သာရတောပစ္စေတိ သဘာဝ တိက္ခေန အနုဿာဟိတေနစိတ္တေန. တဒါ ပထမံ အကုသလ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ မန္ဒေန သမုဿာဟိတေန စိတ္တေန, တဒါဒုတီယံ. ယဒါ မိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိံ အပုရေက္ခိတွာ ကေဝလံ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော မေထုနံ ဝါ သေဝတိ, ပရ သမ္ပတ္တိံ ဝါ အဘိဇ္ဈာယတိ, ပရဘဏ္ဍံ ဝါ ဟရတိ သဘာဝတိက္ခေနေဝ အနုဿာဟိတေန စိတ္တေန. တဒါ တတီယံ. ယဒါ မန္ဒေန သမုဿာဟိတေနစိတ္တေန, တဒါ စတုတ္ထံ. ယဒါ ပန ကာမာနံ ဝါ အသမ္ပတ္တိံ အာဂမ္မ အညေသံ ဝါ သောမနဿဟေတူနံ အဘာဝေန စတူသုပိ ဝိကပ္ပေသု သောမနဿရဟိတာဟောန္တိ[Pg.49], တဒါသေသာနိ စတ္တာရိ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

‘මෙම සිත් උපදින ආකාරය විසුද්ධිමාර්ගයෙන් ගත යුතුය’ යනු විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ඛන්ධ නිර්දේශයෙන් දත යුතු බවයි. එහි මෙසේ දක්වා ඇත: යම් කලෙක හීන වූ කාමයන්හි ආදීනව නොදැක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පෙරදැරි කරගෙන, සතුටින් පිනා ගිය සිතින් කාමයන් පරිභෝජනය කරයි ද, නැතහොත් මංගල කරුණු ආදිය සාර වශයෙන් පිළිගනියි ද, එය ස්වභාවයෙන්ම තියුණු වූ උත්සාහ රහිත (අසංඛාරික) සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට පළමු වන අකුසල් සිත උපදී. යම් කලෙක මඳ වූ උත්සාහවත් (සසංඛාරික) සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට දෙවන සිත උපදී. යම් කලෙක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පෙරදැරි කර නොගෙන හුදෙක් සතුටින් පිනා ගිය සිතින් මෛථුනයෙහි යෙදෙයි ද, පරසම්පත්තිය කෙරෙහි අභිජ්ඣාව ඇති කර ගනියි ද, පරභාණ්ඩ සොරකම් කරයි ද, එය ස්වභාවයෙන්ම තියුණු වූ උත්සාහ රහිත සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට තුන්වන සිත උපදී. යම් කලෙක මඳ වූ උත්සාහවත් සිතින් සිදු වේ නම්, එවිට හතරවන සිත උපදී. යම් කලෙක කාම සම්පත් නොලැබීමෙන් හෝ අන්‍ය සෝමනස්සයට හේතු වන කරුණු නොමැති වීමෙන් එම කරුණු හතරෙහිම සෝමනස්සය රහිත වේ ද, එවිට ඉතිරි සිත් හතර උපේක්ෂා සහගතව උපදී.

လောဘမူလစိတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝභමූල චිත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၂၅. ဒေါသမူလစိတ္တေ. ‘‘ဝိရူပ’’န္တိ ဒုဋ္ဌံ, လုဒ္ဒံ. ဒုမ္မနဿ ဘာဝေါတိ ဝုတ္တေ ကာယိကဒုက္ခဝေဒနာယပိ ပသင်္ဂေါ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မာနသိက…ပေ… နာမ’’န္တိ. ပဋိဟညတိ ဗာဓတိ. ‘‘သန္တတ္တေ’’တိ သန္တာပိတေ.

25. දෝසමූල චිත්තයෙහි: ‘විරූප’ යනු දූෂිත වූ, රෞද්‍ර වූ යන්නයි. ‘දුම්මනස්ස භාවෝ’ (දුක්මුසු බව) යයි කී කල කායික දුක් වේදනාවට ද ඉඩ ඇති බැවින් ‘මානසික...’ යනාදිය කියන ලදි. ‘පටිහඤ්ඤති’ යනු පීඩා කරයි. ‘සන්තත්තේ’ යනු තැවුණු හෙවත් සන්තාපයට පත් වූ යන්නයි.

၂၆. ‘‘ဘေဒကရော’’တိ အညမညဝိသေသကရော. ‘‘ဘေဒကရာန ဟောန္တီ’’တိ ဣမဿ စိတ္တဿ အညမညဝိသေသကရာန ဟောန္တိ. ဒေါမနဿဂ္ဂဟဏံ ပသင်္ဂနိဝတ္တနတ္ထံ ဂဟိတန္တိ ယောဇနာ. ပသင်္ဂေါတိ စနာနပ္ပကာရတော သဇ္ဇနံ လဂ္ဂနံ. ကထံ ပသင်္ဂေါတိ အာဟ ‘‘ယဒါဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘တုဋ္ဌိံ ပဝေဒေန္တီ’’တိ တုဋ္ဌာမယံ ဣမေသံ မရဏေနာတိအာဒိ စိက္ခန္တိ. ဧဝံ သဟဂတပ္ပသင်္ဂံ နိဝတ္တေတွာ သမ္ပယုတ္တပ္ပသင်္ဂံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ပဋိဃဂ္ဂဟဏံပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တိရစ္ဆာနဂတပါဏဝဓေ အပုညံ နာမ နတ္ထိ. အာဒိကပ္ပတော ပဋ္ဌာယ မနုဿာနံ ယထာကာမ ပရိဘောဂတ္ထာယ လောကိဿရိယေနထာဝရဋ္ဌာယိနာ နိမ္မိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝိဿဋ္ဌာ’’တိ အနာသင်္ကာ. ‘‘အညေဝါ’’တိ အညေ ဝါ ဇနေ. ဝိမတိ ဧဝ ဝေမတိကံ. ဝေမတိကံ ဇာတံ ယေသံ တေ ဝေမတိကဇာတာ. ပုရိမစိတ္တဿလောဘသဟဂတဘာဝေါ ဣမာနိအဋ္ဌပိ လောဘသဟဂတစိတ္တာနိနာမာတိ ဣမိနာ စူဠနိဂမနေ နေဝ သိဒ္ဓေါဝိယာတိ ယောဇနာ. စူဠနိဂမနေန ပဋိဃသမ္ပယုတ္တ ဘာဝေသိဒ္ဓေ ဒေါမနဿသဟဂတဘာဝေါပိ တေနသိဒ္ဓေါ ယေဝါတိ ကတွာ ‘‘တေသံ ဂဟဏံ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘တေသ’’န္တိ ဒေါနဿပဋိဃာနံ. ဣမသ္မိံ စိတ္တေ ဣဿာမစ္ဆရိယကုက္ကုစ္စာနိစထိနမိဒ္ဓါနိ စ အနိယတယောဂီနိ စ ဟောန္တိ ယေဝါပနကာနိ စ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမစိတ္တေ’’တိအာဒိံ. ဒေါမနဿံ ဣမသ္မိံ စိတ္တေ အတ္ထိ, အညစိတ္တေသု နတ္ထိ, တသ္မာ အသာဓာရဏ ဓမ္မော နာမ. အနညသာဓာရဏ ဓမ္မောတိပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ယထာတံ’’တိ တံ နိဒဿနံ တဒုဒါဟရဏံ ယထာ ကတမန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဥပလက္ခေတီ’’တိ [Pg.50] သညာပေတိ. အာတပံတာယတိရက္ခတီတိ အာတပတ္တံ. သေတစ္ဆတ္တံ. လဒ္ဓံ အာတပတ္တံ ယေနာတိ လဒ္ဓါတပတ္တော. ရာဇကုမာရော. သော အာတပတ္တံ လဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗံ ရာဇသမ္ပတ္တိံ လဒ္ဓေါတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ ဣဒံ ဥပလက္ခဏ ဝစနံ ဇာတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဥဘိန္န’’န္တိ ဒွိန္နံ ဒေါမနဿ ပဋိဃာနံ. ပုဗ္ဗေ ဒေါမနဿသဟဂတန္တိ ဝတွာ နိဂမနေ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနီတိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဣမဿ…ပေ… သိဒ္ဓိတော’’တိ ဝုတ္တံ.

26. ‘භේදකරෝ’ යනු එකිනෙකට විශේෂත්වයක් කරන්නා වූ යන්නයි. ‘භේදකරා හොන්ති’ යනු මෙම සිතෙහි එකිනෙකට විශේෂ ලක්ෂණ ඇති කරයි. දෝමනස්සය යන වචනය යෙදීම අනවශ්‍ය ලෙස තැන්වලට සම්බන්ධ වීම වැළැක්වීමට යොදන ලද්දකැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘පසංග’ යනු නොයෙක් ආකාරයෙන් ඇලීමයි. ‘යදා හි’ යනාදියෙන් ‘පසංග’ යනු කුමක්දැයි දක්වයි. ‘තුට්ඨිං පවේදෙන්ති’ යනු මොවුන්ගේ මරණයෙන් මට සතුටක් යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙසේ සහජාත ප්‍රසංගය වළක්වා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රසංගය වැළැක්වීමට ‘පටිඝග්ගහණම්පි’ යනාදිය පවසන ලදි. තිරිසන් සතුන් මැරීමේදී අකුසලයක් නැත, ඔවුන් ලෝකේෂ්වරයා විසින් මනුෂ්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස මැවූ ඒවා ය යන වැරදි අදහස ඇති විය හැකිය. ‘විස්සට්ඨා’ යනු සැක රහිත බවයි. ‘අඤ්ඤේවා’ යනු අනෙක් ජනයායි. ‘විමති’ යනුම ‘වේමතික’ යන්නයි. සැක ඇති වූවෝ වේමතිකජාතා නම් වෙති. පෙර සිත ලෝභ සහගත වූ බැවින් මේ අට සිත් ද ලෝභ සහගත සිත් බව චූළ නිගමනයෙන්ම සනාථ වේ. කෙටි නිගමනයෙන් ප්‍රතිඝ සම්පයුක්ත බව ස්ථිර වූ පසු දෝමනස්ස සහගත බව ද එයින්ම ස්ථිර වන හෙයින් ‘තේසං ගහණං’ (ඔවුන් ගැන ගැනීම) යයි කියන ලදි. ‘තේසං’ යනු දෝමනස්ස හා ප්‍රතිඝයන්ගේ ය. මෙම සිතෙහි ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච සහ ථීන-මිද්ධ යන මේවා නියත වශයෙන් නොයෙදෙන ධර්මයෝ වෙති. එහෙයින් ‘පුරිමචිත්තේ’ යනාදිය පවසන ලදි. දෝමනස්සය මෙම සිතෙහි ඇත, අන් සිත්වල නැත. එබැවින් එය අසාධාරණ ධර්මයකි. එය ‘අනඤ්ඤසාධාරණ ධර්මය’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘යථා තං’ යනු ඒ නිදසුනයි. ‘උපලක්ඛේති’ යනු හඟවයි. අව්වෙන් රකින්නේ ‘ආතපත්ත’ (ශ්වේතච්ඡත්‍රය) නම් වේ. ‘ලද්ධප්පත්තෝ’ යනු සෙත් කුඩය ලැබූ තැනැත්තායි. ඔහු රජ කුමරෙකි. ඔහු සෙත් කුඩය ලැබූ බව පැවසූ කල, සියලු රාජ සම්පත් ලැබූ බව හැඟේ. එබැවින් මෙය උපලක්ෂණ වචනයක් බව දත යුතුය. ‘උභින්නං’ යනු දෝමනස්ස හා ප්‍රතිඝ යන දෙදෙනාගේමය. කලින් දෝමනස්ස සහගත යයි කියා නිගමනයේදී ප්‍රතිඝ සම්පයුක්ත සිත් යයි කී බැවින් ‘ඉමස්ස... සිද්ධිතෝ’ යනාදිය කියන ලදි.

၂၇. ‘‘အနိဋ္ဌလောကဓမ္မေဟီ’’တိ အလာဘော စ, အယသောစ, နိန္ဒာစ, ဒုက္ခဉ္စာတိ စတူဟိ အနိဋ္ဌလောကဓမ္မေဟိ. ‘‘တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ’’တိ အဟံ အလာဘာဒီဟိ မာသမာဂစ္ဆီတိ ပတ္ထေန္တဿပိ ကုတောမေဧတ္ထလောကေတံ ပတ္ထနာ ပူရဏံ သဗ္ဗကာလံ လဗ္ဘာတိ အတ္ထော. ‘‘လဗ္ဘာ’’တိ စ ကမ္မတ္ထဒီပကံ ပါဋိပဒိကပဒံ. ဣမေသံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ သင်္ခေပတောဝ ဝုတ္တံ တဿ ပါဏာတိ ပါတာဒီသု တိက္ခမန္ဒပ္ပဝတ္တိကာလေ ပဝတ္တိဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

27. ‘අනිට්ඨලෝකධම්මේහි’ යනු අලාභය, අයස, නින්දාව සහ දුක් යන සතර අනිට්ඨ ලෝක ධර්මයන්ගෙනි. ‘තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ යනු අලාභාදිය මට නොපැමිණේවායි ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකුට වුව ද, මෙම ලෝකයෙහි එම ප්‍රාර්ථනාව නිතර ඉටු කර ගැනීම කොහින් ලැබෙන්නක් ද යන අර්ථයයි. ‘ලබ්භා’ යනු කර්මාර්ථය පෙන්වන ප්‍රකෘති පදයකි. මේවා උපදින ආකාරය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සංක්ෂේපයෙන් පවසා ඇත. එය ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි තියුණු හා මඳ වශයෙන් සිදුවන අවස්ථාවල පවතින බව දත යුතුය.

ဒေါသမူလစိတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෝසමූල චිත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၂၈. မောဟမူလစိတ္တေ. ‘‘မူလန္တရဝိရဟေနာ’’တိ အညမူလဝိရဟေန. သံသပ္ပတီတိ သံသပ္ပမာနာ. ဧဝံ နု ခေါ, အညထာနု ခေါတိ ဧဝံ ဒွိဓာ ဧရယတိ ကမ္ပတီတိ အတ္ထော. ဝိက္ခိပတီတိ ဝိက္ခိပမာနံ. ‘‘နိယမနတ္ထ’’န္တိ ဣဒံ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တံ နာမာတိ နိယမနတ္ထံ. ဣဒဉှိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တံ ဝိယ နိဂမနေန သိဒ္ဓံ န ဟောတိ. ‘‘ဣဓ လဒ္ဓေါကာသံ ဟုတွာ’’တိ မူလန္တရ ဝိရဟတ္တာ ဧဝ ဣဓလဒ္ဓေါကာသံ ဟုတွာ. ပကတိ သဘာဝဘူတံ, ဣတိ တသ္မာ နတ္ထီတိ ယောဇနာ. ‘‘အနောသက္ကမာန’’န္တိ ပစ္ဆတော အနိဝတ္တမာနံ. ‘‘အသံသီဒမာန’’န္တိ ဟေဋ္ဌတော အပတမာနံ. ဥဘယေန အဗ္ဗောစ္ဆိန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အတိသမ္မုဠှတာယာ’’တိ မူလန္တရ ဝိရဟေန မောဟေန အတိသမ္မုဠှတာယ. ‘‘အတိစဉ္စလတာယာ’’တိ သံသပ္ပမာနဝိက္ခိပမာနေဟိဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စေဟိ အတိစဉ္စလတာယ. ‘‘သဗ္ဗတ္ထပီ’’တိ သဗ္ဗေသုပိ အာရမ္မဏေသု. အဋ္ဌကထာယံ သင်္ခါရ ဘေဒေန အဝိဇ္ဇာယ ဒုဝိဓဘာဝေါဝ ဝုတ္တော. ကထံ ဝုတ္တော. အဝိဇ္ဇာ အပ္ပဋိပတ္တိ မိစ္ဆာ ပဋိပတ္တိတော ဒုဝိဓာ တထာ သသင်္ခါ ရာသင်္ခါရတောတိ [Pg.51] ဝုတ္တော. ‘‘တိဝိဓဘာဝေါဝါ’’တိ ဣမသ္မိံ စိတ္တေသင်္ခါရဝိမုတ္တာယ အဝိဇ္ဇာယ သဒ္ဓိံ တိဝိဓဘာဝေါဝ. ဣမေသံ ဒွိန္နံ စိတ္တာနံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေသင်္ခေပတောဝဝုတ္တံ တဿအသန္နိဋ္ဌာနဝိက္ခေပကာလေပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

28. මෝහමූල සිත්හි 'මූලන්තර විරහයෙන්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අන්‍ය වූ මූලයන්ගෙන් (ලෝභ, ද්වේෂ) තොර වීමයි. 'සංසප්පති' යනු සැක සහිතව සැලීමයි. මෙය මෙසේ ද නැතහොත් වෙනත් ආකාරයක දැයි මෙසේ ආකාර දෙකකින් කම්පනය වන බව අර්ථයයි. 'වික්ඛිපති' යනු විසිරී යන ස්වභාවයයි. 'නියමනත්ථං' යනු මෙය විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත නම් වන බව හැඳින්වීම පිණිසයි. මෙය පටිඝ සම්ප්‍රයුක්ත සිත මෙන් නිගමනයකින්ම සිද්ධ වූවක් නොවේ. 'මෙහි අවකාශ ලැබ' යනු අන්‍ය මූලයන් නැති බැවින්ම මෙහි අවස්ථාව ලැබීමයි. ප්‍රකෘති ස්වභාවය වූ බැවින්, එම නිසා නැත යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'අනොසක්කමානං' යනු පසුබට නොවීමයි. 'අසංසීදමානං' යනු පහතට නොවැටීමයි. මේ දෙකෙන්ම නොසිඳුණු බව කියැවේ. 'අතිසම්මුළ්හතාය' යනු අන්‍ය මූලයන්ගෙන් තොරව මෝහයෙන් අතිශයින් මුළා වූ බැවිනි. 'අතිචඤ්චලතාය' යනු විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්චයන්ගෙන් අතිශය චංචල වූ බැවිනි. 'සබ්බත්ථපි' යනු සියලු අරමුණුවලදී යන්නයි. අට්ඨකථාවෙහි සංඛාර භේදයෙන් අවිද්‍යාවෙහි දෙවැදෑරුම් බව කියැවිණි. ඒ කෙසේ ද? අවිද්‍යාව අප්‍රතිපත්තිය හා මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බවත්, සසංඛාරික හා අසංඛාරික වශයෙන් ද කියන ලදී. 'තිවිධභාවෝ' යනු මේ සිත්හි සංඛාරවලින් මිදුණු අවිද්‍යාව සමග තුන් වැදෑරුම් බවයි. මේ සිත් දෙකෙහි උත්පත්ති විධිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සංක්ෂේපයෙන් දක්වා ඇත. එය තීරණයකට පැමිණිය නොහැකි වික්ෂේප අවස්ථාවන්හි පැවැත්ම ලෙස දත යුතුය.

၂၉. ‘‘သဗ္ဗထာပီ’’တိ နိပါတသမုဒါယော ဝါ ဟောတု အညမညဝေဝစနော ဝါ, ဝိသုံ နိပါတောဝါတိ ဧဝံ သဗ္ဗပ္ပကာရတောပိ. အကုသလပဒေ အကာရော ဝိရုဒ္ဓတ္ထော. ယထာ အမိတ္တော, အသုရော, တိဒဿေတုံ ‘‘အကုသလာနီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ’’တိ မောဟာဒီဟိ အကုသလေဟိ ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ. ဘာဝနံနာရဟန္တီတိ ‘‘အဘာဝနာရဟာ’’. ကထံ ပန ဘာဝနံနာရဟန္တီတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုန’’န္တိအာဒိံ. ‘‘နိယာမံ ဩက္ကမန္တာပီ’’တိ ပဉ္စာနန္တရိယ ကမ္မဘာဝေန နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘာဝေန စ နိယာမံ ဩက္ကမန္တာပိ. အပါယံ ဘဇန္တီတိ အပါယဘာဂိနော. ကမ္မကာရကာ. တေသံ ဘာဝေါ. တာယ. ‘‘ဝဋ္ဋသောတနိယတေ’’တိ သံသာရဝဋ္ဋ သောတသ္မိံ နိယတေ. ‘‘ထိရတရပတ္တာ’’တိ သမာဓိဝသေန ထိရတရဘာဝံ ပတ္တာ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ပကာရန္တရေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သိယု’’န္တိ ပဒံ ဓာတုပစ္စယေဟိ သိဒ္ဓံ နိပ္ဖန္နပဒံ နာမ နဟောတိ. ကသ္မာ, ဣဓပရိကပ္ပတ္ထဿ အသမ္ဘဝတော. နိပါတပဒံ ဟောတိ. ကသ္မာ, အနေကတ္ထတာ သမ္ဘဝတော. ဣဓ ပန ဘဝန္တိ သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နိပါတပဒံ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ.

29. 'සබ්බථාපි' යනු නිපාත සමූහයක් හෝ එකිනෙකට සමාන පද හෝ විය හැකිය, නැතහොත් වෙන් වූ නිපාතයක් විය හැකිය. සියලු ආකාරයෙන්ම යනු එහි අර්ථයයි. අකුසල පදයෙහි 'අ' කාරය විරුද්ධ අර්ථයෙහි යෙදේ. අමිත්‍ර, අසුර යන පද මෙන් 'අකුසල' යනාදිය දක්වන ලදී. 'ප්‍රතිවිරුද්ධ භාවය' යනු මෝහය ආදී අකුසලයන්ගෙන් විරුද්ධ වීමයි. භාවනාවට නුසුදුසු බැවින් 'අභාවනාරහ' නම් වේ. නැවත නැවත වැඩීමට නුසුදුසු බව ඒ මගින් කියැවේ. 'නියාමය කරා පැමිණෙන්නෝ ද' යනු පංචානන්තරිය කර්ම හෝ නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටි බව නිසා නියාමයට (අපායට) පැමිණෙන්නෝ ද වේ. අපාය භජනය කරන බැවින් අපායභාගීහු නම් වෙති. ඔවුහු කර්ම කරන්නෝය. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය එයයි. 'වට්ටසෝතනියත' යනු සංසාර වෘත්තය නමැති සැඩ පහරෙහි නියත වූවන් කෙරෙහිය. 'ස්ථිරතරපත්ත' යනු සමාධිය නිසා වඩාත් ස්ථිර බවට පැමිණීමයි. දැන් එම අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් පැහැදිලි කිරීමට 'අපිච' යනාදිය කියන ලදී. 'සියුං' යන පදය ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සිද්ධ වූ නිපන්න පදයක් නොවේ. මන්ද යත්, මෙහි පරිකල්පනා අර්ථය නොගැලපෙන බැවිනි. එය නිපාත පදයක් වේ. විවිධ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවිනි. මෙහි එය 'භවන්ති' යන වචනය හා සමාන අර්ථ දෙයි. එබැවින් මෙය නිපාත පදයක් ලෙස දත යුතු යැයි කීහ.

အကုသလဝဏ္ဏနာ.

අකුසල වර්ණනාවයි.

၃၀. အဟေတုကစိတ္တေ. ‘‘သဗ္ဗနိဟီန’’န္တိ သဗ္ဗစိတ္တေဟိ ဟီနံ. ပုန ‘‘သဗ္ဗနိဟီန’’န္တိ သဗ္ဗာဟေတုကေဟိ ဟီနံ. ‘‘တ’’န္တိ အကုသလ ဝိပါကံ.

30. අහේතුක සිත්හි 'සබ්බනිහීන' යනු සියලු සිත්වලට වඩා හීන වූ බවයි. නැවතත් 'සබ්බනිහීන' යනු සියලු අහේතුක සිත්වලට වඩා හීන වූ බවයි. 'තං' යනු අකුසල විපාකයයි.

၃၁. သုတ္တပါဠိယံ, ‘‘ကဋ္ဌ’’န္တိ သုက္ခဒါရုံ. ‘‘သကလိက’’န္တိ ဆိန္ဒိတဖာလိတံ ကဋ္ဌက္ခဏ္ဍကံ. ‘‘ထုသ’’န္တိ ဝီဟိသုင်္ကံ. ‘‘သင်္ကာရ’’န္တိ ကစဝရံ. စက္ခုဉ္စရူပေ စ ပဋိစ္စ ယံဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ စက္ခုဝိညာဏန္တွေဝ ဝုစ္စတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ရူပေ’’တိ ရူပါရမ္မဏာန[Pg.52]. ‘‘သဒ္ဒေ’’တိအာဒီသုပိ ဧသနယော. ဧတ္ထ စ ဝိညာဏာနိ ဧကဝတ္ထု နိဿိတာနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဝတ္ထု ဒွါရေသု ဧကဝစနံ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏာနိ ပန ဧကဝိညာဏေနာပိ ဗဟူနိ ဂဟိတာနိ. တသ္မာ အာရမ္မဏေသု ဗဟုဝစနံ. ‘‘ဒုက္ခယတီ’’တိ ဒုက္ခံ ကရောတိ. နာမဓာတု ပဒဉှေတံ. ယထာ အတ္တာနံ သုခေတိ ဝီဏေတီတိ သဒ္ဒဝိဒူ. ဓာတုပါဌေသု ပန သုခဒုက္ခတက္ကိရိယာယံတိ ဝုတ္တံ. တက္ကိရိယာတိ စ သုခကိရိယာ ဒုက္ခ ကိရိယာတိ အတ္ထော. သာတကိရိယာ အဿာတကိရိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စ သဒ္ဒေါ ဩကာသတ္ထောတိ ကတွာ ‘‘ဒုက္ကရံ ဩကာသဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

31. සූත්‍ර පාලියෙහි 'කට්ඨ' යනු වියළි දරයි. 'සකලික' යනු කපන ලද හෝ පළන ලද දර කැබලියි. 'ථුස' යනු වී පොත්තයි. 'සංකාර' යනු කසළයි. ඇසත් රූපයත් නිසා යම් විඥානයක් උපදී ද එය 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය' යැයි කියනු ලැබේ. රූප යනු රූපාරම්මණයන්ය. ශබ්ද ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විඥානයෝ එක් වස්තුවක් ඇසුරු කරති. එබැවින් වස්තු ද්වාරයන්හි ඒක වචන යොදන ලදී. අරමුණු නම් එක් විඥානයකින් වුවද බොහෝ ප්‍රමාණයක් ගනු ලැබේ. එබැවින් අරමුණුවල බහු වචන යොදන ලදී. 'දුක්ඛයති' යනු දුක ඇති කරයි යන්නයි. මෙය නාම ධාතු පදයකි. 'සුඛේති', 'වීණේති' යනාදිය මෙනි. ධාතු පාඨයන්හි සැප දුක් ඇති කිරීමේ අර්ථයෙහි මෙය යෙදේ. 'සාත කිරිය' සහ 'අසාත කිරිය' යනු එහි අර්ථයයි. 'ච' ශබ්දය අවකාශය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'දුෂ්කර වූ අවකාශ දීම' යැයි කියන ලදී.

၃၂. ‘‘စက္ခုဿ အသမ္ဘိန္နတာ’’တိ စက္ခုပသာဒရူပဿ အဘိန္နတာ. တသ္မိဉှိ ဘိန္နေသတိ အန္ဓဿ စက္ခုဿ ရူပါနိနုပဋ္ဌဟန္တီတိ. ‘‘သောတဿအသမ္ဘိန္နတာ’’တိအာဒီသုပိ ဧသနယော. ‘‘အာလောကသန္နိဿယပ္ပဋိလာဘော’’တိ စက္ခု စ အာလောကေသတိ ကိစ္စကာရီ ဟောတိ. အသတိ နဟောတိ. တထာ ရူပဉ္စ. တသ္မာ အာလောကော တေသံ ဝိသယဝိသယီဘာဝူပဂမနေ သန္နိဿယော ဟောတိ. တဿ အာလောကသန္နိဿယဿ ပဋိလာဘော. ဧသနယော အာကာသသန္နိဿယာဒီသု. ဣမေသံ အင်္ဂါနံ ယုတ္တိ ဒီပနာ ဥပရိရူပသင်္ဂဟေ အာဂမိဿတိ. ‘‘အဋ္ဌကထာယ’’န္တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ. တတ္ထ ‘‘တသ္မိံ ပန အာပါတံ အာဂစ္ဆန္တေပိ အာလောကသန္နိဿယေ အသတိ စက္ခုဝိညာဏံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ အသမ္ဘာဝေန္တော ‘‘တံ ဝိနာ အာလောကေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အဘာဝဒဿန ပရ’’န္တိ အဘာဝဒဿနပ္ပဓာနံ.

32. 'චක්ඛුස්ස අසම්භින්නතා' යනු චක්ෂු ප්‍රසාද රූපයේ බිඳී නොගිය බවයි. එය බිඳී ගියහොත් අන්ධ පුද්ගලයාට රූපයන් ප්‍රකට නොවේ. කන ආදියෙහි ද මෙසේම වේ. 'ආලෝක සන්නිස්සයප්පටිලාභෝ' යනු ඇස ආලෝකය ඇති කල්හිම ක්‍රියාත්මක වන බැවිනි. ආලෝකය නැති තැන එසේ නොවේ. රූපය ද එසේමය. එබැවින් ආලෝකය යනු විෂය හා විෂයී එකිනෙක හමුවීමට උපකාරී වන ආශ්‍රයයි. එම ආලෝක නිශ්‍රය ලැබීම මෙහි අදහසයි. ආකාශ නිශ්‍රය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙම අංගයන්ගේ ගැලපීම ඉදිරියේදී රූප සංග්‍රහයේදී විස්තර වේ. 'අට්ඨකථායං' යනු අට්ඨසාලිනියෙහි ය. එහි 'රූපය ඉදිරියට පැමිණිය ද ආලෝකය නැති නම් චක්ෂු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත' යන වචනය කෙරෙහි සැක දුරු කරමින් 'ආලෝකය රහිතව' යනාදිය පවසන ලදී. 'අභාවදස්සන පර' යනු නැති බව දැක්වීම ප්‍රධාන කොට ඇති බවයි.

၃၃. ဝိပါကဝစနတ္ထေ. ဝိပစ္စတီတိ ဝိပါကံ. ဝိပစ္စတီတိ စ ဝိပက္ကဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ. ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ ဣဒါနိ နိဗ္ဗတ္တိံ ပါပုဏာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒါနိ တဒတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘အယဉ္စ အတ္ထော’’တိအာဒိမာဟ. အဋ္ဌကထာယံ အာယူဟန သမင်္ဂိတာပိ အာဂတာ. ဣဓ ပနသာ စေတနာ သမင်္ဂိတာယ သင်္ဂဟိတာတိ ကတွာ ‘‘စတဿော သမင်္ဂိထာ’’တိ ဝုတ္တံ. သမင်္ဂိတာတိ စ သမ္ပန္နတာ. ‘‘တံ တံ ကမ္မာယူဟန ကာလေ’’တိ ပါဏာတိ ပါတာဒိကဿ တဗ္ဗိရမဏာဒိကဿ စ တဿ တဿ ဒုစ္စရိတသုစရိတကမ္မဿ အာယူဟနကာလေ. သမုစ္စိနနကာလေတိ အတ္ထော. ‘‘သဗ္ဗသော အဘာဝံ ပတွာန နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ယထာ အဗျာကတ [Pg.53] ဓမ္မာနိရုဇ္ဈမာနာ သဗ္ဗသော အဘာဝံ ပတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ. တထာ နနိရုဇ္ဈန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သဗ္ဗာကာရ ပရိပူရ’’န္တိ ပါဏာတိပါတံ ကရောန္တဿ ကမ္မာနု ရူပါဗဟူကာယ ဝစီမနော ဝိကာရာ သန္ဒိဿန္တိ. ဧသနယော အဒိန္နာဒါနာဒီသု. ဧဝရူပေဟိ သဗ္ဗေဟိ အာကာရ ဝိကာရေဟိ ပရိပူရံ. ‘‘နိဒဟိတွာ ဝါ’’တိ သဏ္ဌပေတွာ ဧဝ. ‘‘ယံသန္ဓာယာ’’တိ ယံကိရိယာဝိသေသနိဓာနံ သန္ဓာယ.

33. විපාක යන වචනයේ අර්ථයෙහි, 'විපච්චති' යනු විපාකයයි. විපච්චති යනු පැසීමට ලක්වීමයි. පෙර කරන ලද කර්මය දැන් ප්‍රතිසන්ධිය ලබයි යන්නයි. දැන් එම අර්ථය ප්‍රකට කරමින් 'අයඤ්ච අත්ථෝ' යනාදිය පවසන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි 'ආයූහන සමංගිතාව' ද දක්වා ඇත. මෙහි එම චේතනා සම්පන්න බවින්ම සංග්‍රහ වූ බැවින් 'සතර වැදෑරුම් සම්පන්න බව' යැයි කියන ලදී. 'සමංගිතා' යනු සම්පූර්ණ බවයි. 'එම එම කර්ම රැස් කරන කාලයේදී' යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම හෝ එම අකුසල ක්‍රියා කිරීම යන ඒ ඒ දුශ්චරිත හා සුචරිත කර්ම රැස් කරන කාලයේදී යන්නයි. 'සර්වාකාරයෙන්ම නැති වී නිරුද්ධ වේ' යනු අබ්‍යකෘත ධර්මයන් නිරුද්ධ වීමේදී සර්වාකාරයෙන් නැති වී නිරුද්ධ වන්නාක් මෙනි. එසේ නොවන බව මෙහි අදහසයි. 'සබ්බාකාර පරිපූරං' යනු ප්‍රාණාතිපාතය කරන්නෙකුගේ කර්මයට අනුරූපව බොහෝ කාය, වාග්, මනෝ විකාරයන් පෙනෙන්නට තිබීමයි. අදත්තාදානාදියෙහි ද මෙසේමය. මෙවැනි සියලු ආකාර විකාරයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වීම මෙහි අදහසයි. 'නිදහිතවා වා' යනු තැන්පත් කර තැබීමමයි. 'යං සන්ධාය' යනු යම් ක්‍රියා විශේෂයක තැන්පත් කිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි.

ဂါထာယံ. ‘‘သဇ္ဇူ’’တိ ဣမသ္မိံ ဒိဝသေ. ‘‘ခီရံ ဝမုစ္စတီ’’တိ ယထာ ခီရံ နာမ ဣမသ္မိံ ဒိဝသေ မုစ္စတိ. ပကတိံ ဇဟတိ. ဝိပရိဏာမံ ဂစ္ဆတိ. န တထာ ပါပံ ကတံ ကမ္မန္တိ ယောဇနာ. ကထံ ပန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒဟန္တံ ဗာလမနွေတီ’’တိ. ‘‘ဘသ္မာဆန္နောဝပါဝကော’’တိ ဆာရိကာ ဆန္နောဝိယ အဂ္ဂိ. ‘‘သော ပနာ’’တိ ကိရိယာ ဝိသေသော ပန. ‘‘ဝိသုံ ဧကော ပရမတ္ထ ဓမ္မောတိပိ သင်္ချံ န ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝိသုံ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မ ဘာဝေန သင်္ချံ န ဂစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော. သော ဟိ ကမ္မပစ္စယဓမ္မတ္တာ ပရမတ္ထ ဓမ္မော န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘အနုသယဓာတုယော ဝိယာ’’တိ. ‘‘သော’’တိ ကိရိယာဝိသေသော. ‘‘တ’’န္တိ ကမ္မံ ဝါ, ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ, ဂတိနိမိတ္တံ ဝါ. ‘‘တဒါ ဩကာသံ လဘတီ’’တိ ဝိပစ္စနတ္ထာယ ဩကာသံ လဘတိ. ဩကာသံ လဘိတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တာသု စ တူသုသမင်္ဂိတာသု. ‘‘ဣတီ’’တိ လဒ္ဓဂုဏဝစနံ. ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိအာဒိ ပုန လဒ္ဓဂုဏဝစနံ. ‘‘ပါဠိယ’’န္တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိ ပါဠိယံ. ‘‘ကမ္မသန္တာနတော’’တိ အရူပသန္တာနံ ဧဝ ဝုစ္စတိ. ‘‘ယေ ပနာ’’တိ ဂန္ထကာရာ ပန. ‘‘တေသ’’န္တိ ဂန္ထကာရာနံ. အာပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ဝါဒေတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယဉ္စဥပမံ ဒဿေန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ဝစနေ. န စ န လဘန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘တဒါ’’တိ တသ္မိံ ပရိဏတကာလေ. ‘‘နာဠ’’န္တိ ပုပ္ဖဖလာနံ ဒဏ္ဍကံ.

ගාථාවෙහි, 'සජ්ජු' යනු මෙදිනම හෙවත් එකෙණෙහිම යන්නයි. 'ඛීරං වමුච්චති' යනු කිරි යනු යම් සේ අද දිනම මිදෙන්නේ ද, ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හරින්නේ ද, විපර්යාසයට පත් වන්නේ ද, කරන ලද පාප කර්මය එසේ එකෙණෙහි විපාක නොදෙන්නේය යනුවෙන් යෙදේ. එසේ නම් එය කෙසේ වේදැයි විමසූ විට, 'දහන්තං බාලමන්වේති' (අළු යට සැඟවුණු ගින්නක් මෙන් අනුවණයා පසුපස ලුහුබඳියි) යනුවෙන් පවසා ඇත. 'භස්මාඡන්නෝව පාවකෝ' යනු අළු වලින් වැසුණු ගින්නක් මෙනි. 'සෝ පනා' යනු ක්‍රියා විශේෂයකි. 'විසුං ඒකෝ පරමත්ථ ධම්මෝතිපි සංඛ්‍යං න ගච්ඡති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එය වෙන් වූ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයක් ලෙස ගණනය කළ නොහැකි බවයි. මක්නිසාද යත් එය කර්ම ප්‍රත්‍ය ධර්මයක් බැවින් පරමාර්ථ ධර්මයක් නොවේ යැයි කිව නොහැකි බැවිනි. එබැවින් 'අනුසය ධාතූන් මෙන්' යැයි පැවසීය. 'සෝ' යනු ක්‍රියා විශේෂයකි. 'තං' යන්නෙන් කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත හෝ අදහස් වේ. 'තදා ඕකාසං ලභති' යනු විපාක දීම සඳහා අවස්ථාව ලබන බවයි. අවස්ථාව ලැබූ විට එය ඉදිරිපත් වන්නේය යනු අදහසයි. 'තත්ථ' යනු එම නිශ්ශබ්ද අවස්ථාවන්හිදීය. 'ඉති' යනු ගුණවාචක පදයකි. 'ඒවං ච කත්වා' යනාදිය නැවත ලත් ගුණවාචක පදයකි. 'පාළියං' යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි ය. 'කම්මසන්තානතෝ' යන්නෙන් අරූප සන්තානයම කියනු ලැබේ. 'යේ පනා' යනු ග්‍රන්ථ කතුවරුන් ය. 'තේසං' යනු ඒ ග්‍රන්ථ කතුවරුන්ගේ ය. 'ආපජ්ජති' යනු සම්බන්ධයයි. ඔවුන්ගේ වාදය මෙසේ යෙදිය යුතුය. යම් උපමාවක් දක්වන්නේ ද එයට මෙසේ යෝජනා කරනු ලැබේ. 'තත්ථ' යනු එම වචනයෙහි ය. 'න ච න ලභන්ති' යනු යෝජනාවයි. 'තදා' යනු ඒ පරිණත වූ කාලයේදීය. 'නාළං' යනු මල් සහ ඵල හටගන්නා නටුවයි.

၃၄. ‘‘သမ္ဘဝေါ’’တိ ပသင်္ဂကာရဏံ. အဘိဝိသေသေန စရဏံ ပဝတ္တနံ အဘိစာရော. ဝိသေသ ဝုတ္တိ. န အဘိစာရော ဗျဘိစာရော. သာမည ဝုတ္တိ. ပက္ခန္တရေန သာဓာရဏတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပက္ခန္တရေန သာဓာရဏတာ နာမပက္ခန္တရဿ နာနပ္ပကာရတော သဇ္ဇနမေဝ လဂ္ဂနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဗျဘိစာရဿာတိ ပသင်္ဂဿ ဣစ္စေဝတ္ထောတိ. ဧတ္ထစာတိအာဒိနာ [Pg.54] သမ္ဘဝဗျဘိစာရာနံ အဘာဝမေဝ ဝဒတိ. အကုသလဟေတူဟိ စ သဟေတုကတာ သမ္ဘဝေါ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေသ’’န္တိ အကုသလဝိပါကာနံ. ‘‘အဗျဘိစာရောယေဝါ’’တိ ဗျဘိစာရရဟိတောယေဝ.

34. 'සම්භවෝ' යනු ප්‍රසංගයට (සිදුවීමට) හේතුවයි. විශේෂ ආකාරයකින් හැසිරීම හෙවත් පැවැත්ම 'අභිචාර' නම් වේ. එය සුවිශේෂී පැවැත්මකි. අභිචාර නොවන බව 'බ්‍යභිචාර' නම් වේ. එය සාමාන්‍ය පැවැත්මකි. වෙනත් ආකාරයකින් සාධාරණ බව (පොදු බව) ප්‍රකාශ කර ඇති බව කියන ලදී. 'වෙනත් ආකාරයකින් සාධාරණ බව' යනු අන්‍ය ප්‍රකාරවලින් සත්පුරුෂයන් කෙරෙහිම ඇලීම පමණක් බව පැවසේ. එබැවින් ප්‍රසංගයාගේ බ්‍යභිචාරය යනු මෙයම අර්ථයයි. 'එත්ථ ච' යනාදියෙන් සම්භව සහ බ්‍යභිචාරයන්ගේ නොමැතිකමම පවසයි. අකුසල හේතූන්ගෙන් සහේතුක බවක් (සම්භවයක්) නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තේසං' යනු ඒ අකුසල විපාකයන්ගේ ය. 'අබ්‍යභිචාරෝයේවා' යනු බ්‍යභිචාරයෙන් තොර වූයේම ය.

၃၅. ‘‘ပဉ္စဒွါရေ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ပဉ္စဒွါရဝိကာရံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိံ. ဧသနယော မနောဒွါရာဝဇ္ဇနေပိ.

35. 'පඤ්චද්වාරේ උප්පන්නං' යනු පඤ්චද්වාරික විකාරයන් ප්‍රත්‍ය කොට උපන් බැවින් පවසන ලදී. එබැවින් 'තං හි' යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. මනෝද්වාරාවජ්ජනය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယဒိ ဟိ အယမတ္ထောသိယာ, ဧဝဉ္စသတိ, အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေသ’’န္တိ ဝီထိစိတ္တာနံ. ဥပ္ပာဒသဒ္ဒေါနိယတပုလ္လိင်္ဂေါတိ ကတွာ ‘‘ဋီကာသု ပန…ပေ… နိဒ္ဒိဋ္ဌံ’’ သိယာတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ သမ္ပယုတ္တဟေတုဝိရဟတောတိ ဝုတ္တနယေန. ဝိပစ္စန ကိစ္စံ နာမ ဝိပါကာနံ ကိစ္စံ. ဝိပါကုပ္ပာဒနကိစ္စံ နာမ ကုသလာကုသလာနံ ကိစ္စံ. ‘‘တံ တံ ကိရိယာမတ္တဘူတာနီ’’တိ အာဝဇ္ဇန ကိရိယာ ဟသနကိရိယာမတ္တဘူတာနိ. ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိစိတ္တာနိ နာမ ကေဝလံ ကမ္မဝေဂုက္ခိတ္တဘာဝေနသန္တာနေပတိတမတ္တတ္တာ ဒုဗ္ဗလ ကိစ္စာနိ ဟောန္တိ. ပဉ္စ ဝိညာဏာနိ စ အသာရာနံ အဗလာနံ ပသာဒဝတ္ထူနံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကာနိ ဟောန္တိ. သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ စ ပဉ္စဝိညာဏာနုဗန္ဓ မတ္တတ္တာ ဒုဗ္ဗလ ကိစ္စဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ တာနိ သဗ္ဗာနိ အတ္တနော ဥဿာဟေနဝိနာ ကေဝလံ ဝိပစ္စနမတ္တေန ပဝတ္တန္တိ. ‘‘ဝိပါကသန္တာနတော’’တိ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနဉ္စ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဉ္စ ဘဝင်္ဂဝိပါကသန္တာနတော လဒ္ဓပစ္စယံ ဟောတိ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပဉ္စဝိညာဏာဒိ ဝိပါကသန္တာနတော လဒ္ဓပစ္စယံ. ‘‘ဣတရာနိ ပနာ’’တိ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တ မဟာကိရိယစိတ္တာဒီနိ. ‘‘နိရနုသယသန္တာနေ’’တိ အနုသယရဟိတေ ခီဏာသဝသန္တာနေ. ‘‘ဥဿာဟရဟိတာနိ ဧဝါ’’တိ ယထာ ရုက္ခာနံ ဝါတပုပ္ဖာနိ နာမ အတ္ထိ. တာနိ ဖလုပ္ပာဒကသိနေဟရဟိတတ္တာ ဖလာနိ န ဥပ္ပာဒေန္တိ. တထာ တာနိ စ ဝိပါကုပ္ပာဒကတဏှာသိနေဟရဟိတတ္တာ ဥဿာဟဗျာပါရ ရဟိတာနိ ဧဝ.

ඉදින් මෙබඳු අර්ථයක් වන්නේ නම්, මෙසේ ඇති කල්හි, මෙම අර්ථයම පැමිණෙන්නේය යනු සම්බන්ධයයි. 'තේසං' යනු වීථි චිත්තයන්ගේ ය. 'උප්පාද' ශබ්දය නියත පුල්ලිංග පදයක් බැවින් 'ටීකාවල වනාහි... පෙ... නිර්දේශ කර ඇත' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'වුත්තනයේන' යනු සම්ප්‍රයුක්ත හේතූන්ගෙන් තොරව යන පැවසූ ක්‍රමයෙනි. විපච්චන කෘත්‍යය යනු විපාකයන්ගේ කෘත්‍යයයි. විපාක උත්පාදන කෘත්‍යය යනු කුසල් අකුසල්වල කෘත්‍යයයි. 'තං තං කිරියාමත්තභූතානි' යනු ආවජ්ජන ක්‍රියාව සහ හසන ක්‍රියාව පමණක් වූ සිත් ය. ප්‍රතිසන්ධි, භවාංග සහ චුති සිත් යනු හුදෙක් කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලද ස්වභාවය නිසා සන්තානයෙහි වැටුණා වූ මාත්‍රයක් බැවින් දුර්වල කෘත්‍යයන් සහිත වේ. පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් ද අසාර වූ ද, දුර්වල වූ ද ප්‍රසාද වස්තූන් ඇසුරු කොට උපන් බැවින් දුර්වල වස්තු ඇත්තාහු වෙති. සම්පටිච්ඡනාදිය ද පඤ්ච විඤ්ඤාණ අනුබන්ධ මාත්‍රයක් වූ බැවින් දුර්වල කෘත්‍යස්ථාන ඇත්තාහු වෙති. එබැවින් ඒ සියල්ල තමාගේ උත්සාහයකින් තොරව හුදෙක් විපාක මාත්‍රයක් ලෙස පවතියි. 'විපාකසන්තානතෝ' යනු පඤ්චද්වාරාවජ්ජනය සහ මනෝද්වාරාවජ්ජනය ද භවාංග විපාක සන්තානයෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇත්තාහු ය. වොට්ඨබ්බනය පඤ්ච විඤ්ඤාණාදී විපාක සන්තානයෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇත්තේ ය. 'ඉතරානි පනා' යනු හසිත උප්පාද සිත සහ මහා ක්‍රියා සිත් යනාදියයි. 'නිරනුසයසන්තානේ' යනු අනුසය රහිත රහතන් වහන්සේලාගේ සන්තානයෙහි ය. 'උස්සාහ රහිතානි ඒව' යනු වෘක්ෂයන්ගේ 'වාත පුෂ්ප' (සුළඟට හැලෙන නිසරු මල්) නමැති දෙයක් ඇත. ඒවා ඵල හටගැන්වීමට අවශ්‍ය සෙනෙහය (යුෂය) රහිත බැවින් ඵල හට නොගන්වයි. එලෙසම ඒ (ක්‍රියා සිත්) ද විපාක හටගන්වන තෘෂ්ණා නැමැති සෙනෙහය රහිත බැවින් උත්සාහය හෙවත් විපාක ජනක ව්‍යාපාරයෙන් රහිත වන්නේමය.

၃၆. ဝေဒနာဝိစာရဏာယံ. ‘‘ပိစုပိဏ္ဍကာနံ ဝိယာ’’တိ ဒွိန္နံ ကပ္ပာသပိစုပိဏ္ဍကာနံ အညမညသံဃဋ္ဋနံ ဝိယ ဥပါဒါရူပါနဉ္စ အညမညသံဃဋ္ဋနံ ဒုဗ္ဗလမေဝါတိ ယောဇနာ. ‘‘တေသံ အာရမ္မဏဘူတာန’’န္တိ တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနံ. ‘‘ကာယနိဿယဘူတေသူ’’တိ ကာယနိဿယမဟာဘူတေသု[Pg.55].‘‘တေဟီ’’တိ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ. ‘‘ပုရိမစိတ္တေနာ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆနစိတ္တတော. ‘‘တ’’န္တိ အကုသလဝိပါကသန္တီရဏံ. ပဋိဃေန ဝိနာ နပ္ပဝတ္တတိ. ကသ္မာ နပ္ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဧကန္တာကုသလဘူတေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘အဗျာကတေသု အသမ္ဘဝတော’’တိ အဗျာကတ စိတ္တေသု ယုဇ္ဇိတုံ အသမ္ဘဝတော. ကမ္မာနုဘာဝတော စ မုဉ္စိတွာ ယထာပုရိမံ ဝိပါကသန္တာနံ ကမ္မာနုဘာဝေန ပဝတ္တံ ဟောတိ. တထာ အပ္ပဝတ္တိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ကေနစီ’’တိ ကေနစိ စိတ္တေန. ‘‘ဝိသဒိသစိတ္တသန္တာန ပရာဝဋ္ဋနဝသေနာ’’တိ ပုရိမေနဝိပါက စိတ္တ သန္တာနေန ဝိသဒိသံ ကုသလာဒိ ဇဝန စိတ္တသန္တာနံ ပရတော အာဝဋ္ဋာ ပန ဝသေန. တထာဟိဒံ စိတ္တဒွယံ ပါဠိယံ အာဝဋ္ဋနာ, အနွာဝဋ္ဋနာ, အာဘောဂေါ, သမန္နာဟာရောတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ‘‘သဗ္ဗတ္ထာပီ’’တိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေပိ အနိဋ္ဌာရမ္မဏေပိ. ‘‘အတ္တနော ပစ္ဆာ ပဝတ္တဿ စိတ္တဿ ဝသေနာ’’တိ အတ္တနော ပစ္ဆာ ပဝတ္တံ စိတ္တံ ပဋိစ္စ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဧဝ သော သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ အတ္တနော ပစ္စယေသု ဗလဝန္တေသု သတိ, ဗလဝါ ဟောတိ. ဒုဗ္ဗလေသု သတိ, ဒုဗ္ဗလော ဟောတီတိ သက္ကာဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝိသဒိသ စိတ္တသန္တာန’’န္တိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိရိယစိတ္တသန္တာနံ.

36. වේදනා විචාරණයෙහි; 'පිචුපිණ්ඩකානං විය' යනු පුළුන් රොදවල් දෙකක් එකිනෙක ගැටෙන්නාක් මෙන් උපාදාය රූපයන්ගේ එකිනෙක ගැටීම ද ඉතා දුර්වලය යන යෝජනාවයි. 'තේසං ආරම්මණභූතානං' යනු ඒ අරමුණු වූ මහා භූතයන් තිදෙනාගේ ය. 'කායනිස්සයභූතේසු' යනු කාය ප්‍රසාදයට නිශ්‍රය වූ මහා භූතයන් කෙරෙහි ය. 'තේහි' යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙනි. 'පුරිමචිත්තේන' යනු සම්පටිච්ඡන සිතට පෙර වූ සිතෙනි. 'තං' යනු අකුසල විපාක සන්තීරණයයි. එය ප්‍රතිඝයෙන් (ද්වේෂයෙන්) තොරව හට නොගනී. එය කුමක් නිසා හට නොගන්නේ දැයි විමසූ විට 'ඒකන්ත අකුසල භූතේන' යනාදිය පවසන ලදී. 'අබ්‍යාකතේසු අසම්භවතෝ' යනු අබ්‍යාකත සිත්හි යෙදීමට නොහැකි බැවිනි. කර්මයේ ආනුභාවයෙන් මිදී පෙර විපාක සන්තානය කර්ම ආනුභාවයෙන් පැවතුණාක් මෙන්, එසේ නොපවතී යන අදහසයි. 'කේනචි' යනු යම් සිතකිනි. 'විසදිසචිත්තසන්තාන පරාවට්ටනවසෙන' යනු පෙර විපාක සිතට සමාන නොවන කුසලාදී ජවන චිත්ත සන්තානයන් පසුව පැවතීම හෙවත් හැරීම වශයෙනි. එසේම මෙම චිත්ත ද්වය පාළියෙහි ආවට්ටනා, අන්වාවට්ටනා, ආභෝග, සමන්නාහාර යනුවෙන් නිර්දේශ කර ඇත. 'සබ්බත්ථාපි' යනු ඉෂ්ට අරමුණකදී මෙන්ම අනිෂ්ට අරමුණකදී ද යන්නයි. 'අත්තනෝ පච්ඡා පවත්තස්ස චිත්තස්ස වසේන' යනු තමාට පසුව පවතින සිත ඇසුරු කොට නොකිව යුතුය යන අදහසයි. 'අත්තනෝ පච්චයේහි ඒව සෝ සක්කා වත්තුං' යනු තමාගේ ප්‍රත්‍යයන් බලවත් වූ කල්හි එය බලවත් වේ, දුර්වල වූ කල්හි දුර්වල වේ යැයි කිව හැකිය යන අදහසයි. 'විසදිස චිත්තසන්තානං' යනු වොට්ඨබ්බන ක්‍රියා චිත්ත සන්තානයයි.

၃၇. သင်္ခါရ ဝိစာရဏာယံ ‘‘ဝိပါကုဒ္ဓါရေ’’တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဝိပါကုဒ္ဓါရ ကထာယံ. ‘‘ဥဘယကမ္မေနပီ’’တိ သသင်္ခါရိက ကမ္မေနပိ, အသင်္ခါရိက ကမ္မေနပိ. ‘‘ထေရေနာ’’တိ မဟာဒတ္တတ္ထေရေန. ‘‘တဒုဘယဘာဝါဘာဝေါ’’တိ သသင်္ခါရိက အသင်္ခါရိကဘာဝါနံ အဘာဝေါ. ‘‘တာနိပိ ဟိ အပရိဗျတ္တကိစ္စာနိယေဝါ’’တိ ဧတ္ထ အာဝဇ္ဇန ဒွယံ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိက ကိစ္စတ္တာ အပရိဗျတ္တကိစ္စံ ဟောတု. ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တံ ပန ဇဝနကိစ္စတ္တာ ကထံ အပရိဗျတ္တကိစ္စံ ဘဝေယျာတိ. တမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏာဒီနံ အနုစာရိကမတ္တတ္တာ အပရိဗျတ္တကိစ္စံ နာမ ဟောတီတိ. ‘‘အဋ္ဌမဟာဝိပါကေသု ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ မဟာဝိပါကာနံ သသင်္ခါရိကာ သင်္ခါရိကဘာဝေါ ပုရိမဘဝေ မရဏာသန္နကာလေ အာရမ္မဏာနံ ပယောဂေန သဟ ဝါ ဝိနာ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တော, တထာ ဝတ္တဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော.

37. සංඛාර විචාරණය පිළිබඳව අට්ඨසාලිනියෙහි ‘විපාකුද්ධාර’ කථාවෙහි සඳහන් වේ. ‘උභය කම්මෙනපි’ යනු සසංඛාරික කර්මයෙන් මෙන්ම අසංඛාරික කර්මයෙන් ද යන්නයි. ‘ථේරෙනා’ යනු මහාදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසිනි. ‘තදුභය භාවාභාවෝ’ යනු සසංඛාරික සහ අසංඛාරික භාවයන් දෙකම නොමැති වීමයි. ‘තානිපි හි අපරිබ්‍යත්තකිච්චානියෙවා’ යන්නෙහි, ආවජ්ජන ද්වය ජවනයන්ට පෙර සිදුවන කෘත්‍යයන් වන බැවින් ඒවා අපරිබ්‍යත්ත (අපැහැදිලි) කෘත්‍යයන් ලෙස සලකනු ලැබේ. එසේ නම් ජවන කෘත්‍යයක් වන හසිතොප්පාද සිත කෙසේ අපරිබ්‍යත්ත කෘත්‍යයක් වන්නේ ද? එය ද සර්වඥතා ඥානාදියට අනුචාරික (අත්වැලක්) පමණක් වන බැවින් අපරිබ්‍යත්ත කෘත්‍යයක් යැයි කියනු ලැබේ. ‘අට්ඨමහාවිපාකේසු විය වතබ්බෝ’ යනු මහා විපාකයන්ගේ සසංඛාරික සහ අසංඛාරික බව, පෙර භවයෙහි මරණාසන්න කාලයේදී අරමුණු ලැබීම ප්‍රයෝගයක් සහිතව හෝ රහිතව සිදුවීම අනුව පවසනු ලැබේ; මෙහිදී ද එලෙසම කිව යුතුය යන්න අදහසයි.

၃၈. ‘‘ဒုဗ္ဗလ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တေသူ’’တိ ပဋိသန္ဓိ ဘဝင်္ဂ စုတိကိစ္စာနိ သန္ဓာယ [Pg.56] ဝုတ္တံ. ‘‘ဒုဗ္ဗလဝတ္ထု ကိစ္စဋ္ဌာနေသူ’’တိ စက္ခာဒိဝတ္ထုကေသု အာဝဇ္ဇနာဒိ ဒုဗ္ဗလကိစ္စ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနိကေသု. ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ. တတ္ထ ‘‘ဝိက္ခေပယုတ္တ’’န္တိ ဝိက္ခေပကိစ္စေန ဥဒ္ဓစ္စေနယုတ္တံ ဟုတွာ. ‘‘ကပ္ပဋ္ဌိတိကံ’’ နာမ သံဃဘေဒကမ္မံ. ဆသုဝတ္ထု ရူပေသု ဟဒယဝတ္ထုမေဝ သုဝဏ္ဏရဇတံ ဝိယ သာရဝတ္ထု ဟောတိ. ဣတရာနိ ဖလိကာနိဝိယ ပသာဒမတ္တတ္တာ အသာရာနိ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခာဒီသု ဒုဗ္ဗလဝတ္ထူသူ’’တိ. ဒဿနာဒီနိ စ ကိစ္စာနိ ဇဝန ကိစ္စဿ ပုရေစရတ္တာ ခုဒ္ဒကိစ္စာနိ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဒဿနာဒီသူ’’တိအာဒိံ.

38. ‘දුබ්බල කම්ම නිබ්බත්තේසූ’ යනු ප්‍රතිසන්ධි, භවාංග සහ චුති කෘත්‍යයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘දුබ්බල වත්ථු කිච්චට්ඨානේසූ’ යනු චක්ඛු ආදී වස්තූන් ඇසුරු කොට පවතින ආවජ්ජනාදී දුර්වල කෘත්‍යයන් සහ දුර්වල ස්ථානයන්හි ය. ‘තත්ථා’ යනාදියෙන් එහි අර්ථය විවරණය කෙරේ. එහි ‘වික්ඛේප යුත්තං’ යනු වික්ඛේප කෘත්‍යය වූ උද්ධච්චයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘කප්පට්ඨිතික’ නම් වූයේ සංඝභේදක කර්මයයි. වස්තු රූප සය අතුරින් හෘදය වස්තුවම රන් රිදී මෙන් සාරවත් වස්තුවක් වේ. අනෙක් පහ ස්ඵටික මෙන් ප්‍රසාද මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් අසාර (දුර්වල) වන්නේ යැයි ‘චක්ඛාදීසු දුබ්බල වත්ථූසූ’ යන්නෙන් පවසන ලදී. දැකීම (දස්සන) ආදී කෘත්‍යයන් ජවන කෘත්‍යයට පෙර සිදුවන බැවින් කුඩා කෘත්‍යයන් (ඛුද්දක කිච්ච) වේ. එබැවින් ‘දස්සනාදීසූ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

၃၉. ဣဓ ဒီပနိယံ ဣစ္စေဝန္တိ ပဒံ အဋ္ဌာရသာတိပဒဿဝိသေသနန္တိ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗထာပီတိ ပဒဿ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဘာဝနိယံ ပန တံ သဗ္ဗထာပီတိ ပဒဿ ဝိသေသနန္တိ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗထာ ပီတိကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယာဘေဒေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

39. මෙහි දීපනියෙහි ‘ඉච්චේවං’ යන පදය ‘අට්ඨාරසා’ යන පදයට විශේෂණයක් කොට ‘සබ්බථාපි යන පදයේ...පෙ... දත යුතුය’ යි පවසන ලදී. විභාවනියෙහි නම් එය ‘සබ්බථාපි’ යන පදයට විශේෂණයක් කොට ‘සියලු ආකාරයෙන් ම ප්‍රීතිමත් වූ කුසල්, අකුසල්, විපාක සහ ක්‍රියා භේදයෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

အဟေတုကစိတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අහේතුක චිත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄၀. သောဘဏစိတ္တေသု. အဝုတ္တာပိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ယထာ အဋ္ဌစိတ္တာနိ လောကုတ္တရာနီတိ စ ဝုတ္တေ အဝုတ္တေပိသိဇ္ဈန္တိ သေသစိတ္တာနိ လောကိယာနီတိ စ သဥတ္တရာနီတိ စာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အတ္တသမင်္ဂီနော’’တိ အတ္တနာ ပါပကမ္မေန သမန္နာဂတေ. ‘‘အနိစ္ဆန္တေ ယေဝါ’’တိ သစေပိ အဝီစိနိမိတ္တဿာဒဝတ္ထု ဝိယ ကေစိ ဣစ္ဆန္တု. အဇာနန္တာနံ ပန ဣစ္ဆာ အပ္ပမာဏန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သောဘဂ္ဂ ပတ္တိယာ’’တိ ဧတ္ထ သုဘဂဿ ဘာဝေါ သောဘဂ္ဂန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. သုဘဂဿာတိ စ သုသိရိကဿ.

40. සෝභන සිත් කෙරෙහි, නොකීවද සිද්ධ වේ. අටක් වූ ලෝකෝත්තර සිත් යැයි කී විට, නොකීවද ඉතිරි සිත් ලෞකික බවත් සෝභන බවත් සිද්ධ වන්නේ යන්න අදහසයි. ‘අත්තසමංගීනෝ’ යනු තමා විසින් කරන ලද පාප කර්මයෙන් යුක්ත වූ විටයි. ‘අනිච්ඡන්තේ යේවා’ යනු යම් හෙයකින් අවීචි නිරයේ නිමිත්තක් ආස්වාද වස්තුවක් ලෙස ඇතැම්හු කැමති වුවද, නොදන්නවුන්ගේ කැමැත්ත ප්‍රමාණයක් නොවේ යන්න අදහසයි. ‘සොභග්ග පත්තියා’ යන්නෙහි සෝභාග්‍යවන්තයාගේ ස්වභාවය සෝභාග්‍යයයි විග්‍රහ කෙරේ. සෝභාග්‍යවන්තයා යනු මනා ශ්‍රී සෝභාවක් ඇත්තා ය.

၄၁. ‘‘ယာထာဝတော’’တိ ယထာ သဘာဝတော. ဧတ္ထ သိယာ ဇာနာတီတိ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ, ကိံ သဗ္ဗံ ဉာဏံ ယာထာဝတော ဇာနာတီတိ. ကိဉ္စေတ္ထ. ယဒိ သဗ္ဗံ ဉာဏံ ယာထာဝတော ဇာနာတိ. ဧဝံ သတိ, ဉာဏေန စိန္တေန္တာနံ အဇာနနံ နာမ နတ္ထိ, ဝိရဇ္ဈနံ နာမ နတ္ထီတိ အာပဇ္ဇတိ. အထ သဗ္ဗံ ဉာဏံ ယာထာဝတော န ဇာနာတိ, ကတ္ထစိ ဇာနာတိ, ကတ္ထစိ န ဇာနာတိ. ဧဝဉ္စသတိ, ယတ္ထ ဇာနာတိ, တတ္ထေဝ တံ ဉာဏံ ဟောတိ. ယတ္ထ န ဇာနာတိ, တတ္ထ တံ ဉာဏမေဝ န ဟောတီတိ အာပဇ္ဇတီတိ. ဝုစ္စတေ[Pg.57]. ဉာဏေန စိန္တေဿာမီတိ စိန္တေန္တာနံပိ ယတ္ထ ယတ္ထ ယာထာဝတော ဇာနနံ န ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဉာဏ ဝိပ္ပယုတ္တ စိတ္တံ ဟောတိ. ဉာဏပ္ပဋိ ရူပကာ စ ဓမ္မာ အတ္ထိ စိတ္တဉ္စ ဝိတက္ကော စ, ဝိစာရော စ, ဒိဋ္ဌိ စ. ဧတေဟိ စိန္တေန္တာပိ အဟံ ဉာဏေန စိန္တေမီတိ မညန္တိ. ‘‘ဒေယျ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟက သမ္ပတ္တီ’’တိ ဒေယျဓမ္မ ဝတ္ထု သမ္ပတ္တိ, ပဋိဂ္ဂါဟက ပုဂ္ဂလ သမ္ပတ္တိ. ‘‘အဗျာပဇ္ဇလောကူပပတ္တိတာ’’တိ ဧတ္ထ အဗျာပဇ္ဇလောကော နာမ ကာယိကဒုက္ခ စေတသိက ဒုက္ခ ရဟိတော ဥပရိဒေဝလောကော ဝါ ဗြဟ္မလောကော ဝါ. ဥပပဇ္ဇနံ ဥပပတ္တိ. ပဋိသန္ဓိဝသေန ဥပဂမနန္တိ အတ္ထော. အဗျာပဇ္ဇလောကံ ဥပပတ္တိ ယဿ သော အဗျာပဇ္ဇ လောကူပပတ္တိ. တဿ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ကိလေသ ဒူရတာ’’တိ သမာပတ္တိ ဗလေန ဝါ, အညတရပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ, ဝိက္ခမ္ဘိတ ကိလေသတာ ဝါ, အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္န ကိလေသတာ ဝါ.

41. ‘යාථාවතෝ’ යනු යථා ස්වභාවය පරිදිය. මෙහි යමක් දැනගන්නේ ද එය ඥානය යැයි පවසන ලදී; එසේ නම් සියලු ඥානයන් යථා ස්වභාවයෙන් ම දැනගන්නේ ද? එහි කරුණ කුමක්ද? ඉදින් සියලු ඥානයන් යථා ස්වභාවයෙන් ම දැනගන්නේ නම්, ඥානයෙන් සිතන්නවුන්ට නොදැනීමක් හෝ වැරදීමක් නැතැයි යන කරුණ මතු වේ. ඉදින් සියලු ඥානයන් යථා ස්වභාවයෙන් ම නොදැන ගන්නේ නම්, ඇතැම් විට දැනගනියි, ඇතැම් විට නොදැනගනියි. එවිට යම් තැනක දැනගන්නේ ද එතැනම ඥානය පවතියි, යම් තැනක නොදැනගන්නේ ද එතැන ඥානය පවා නොමැති වන්නේ යැයි මතු වේ. එයට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. ‘මම ඥානයෙන් සිතන්නෙමි’ යැයි සිතන්නවුන්ට ද යම් යම් තැනක යථා ස්වභාවයෙන් දැනගැනීමක් සිදු නොවේ ද, එතැන ඥාන විප්පයුත්ත සිතක් පවතියි. ඥානයට සමාන වූ (නමුත් ඥානය නොවන) ධර්මයන් ද ඇත්තේය. එනම් සිත, විතර්කය, විචාරය සහ දිට්ඨියයි. මේවායින් සිතන්නෝ ද ‘මම ඥානයෙන් සිතමි’ යැයි සලකති. ‘දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහක සම්පත්තී’ යනු දීමනා වස්තූන්ගේ සම්පත්තිය සහ පිළිගන්නා පුද්ගලයාගේ සම්පත්තියයි. ‘අබ්‍යාපජ්ජ ලෝකූපපත්තිතා’ යන්නෙහි අව්‍යාපජ්ජ ලෝකය යනු කායික සහ මානසික දුක් රහිත වූ උඩ දෙව්ලොව හෝ බ්‍රහ්ම ලෝකයයි. උපපත්ති යනු ඉපදීමයි; ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණීම යන අර්ථයයි. අව්‍යාපජ්ජ ලෝකයෙහි උපත ලබන්නේ යමෙක් ද එය අව්‍යාපජ්ජ ලෝකූපපත්තියයි. එහි ස්වභාවය එනමින් හැඳින්වේ. ‘කිලේස දූරතා’ යනු සමාපත්ති බලයෙන් හෝ යම් පිළිවෙතකින් හෝ යටපත් කරන ලද (විෂ්කම්භන) කෙලෙස් ඇති බව හෝ ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳලූ (සමුච්ඡේද) කෙලෙස් ඇති බවයි.

တေသံ ဥပ္ပတ္တိ ဝိဓာနံ ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂေ ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ယဒါဟိ ဒေယျဓမ္မ ပဋိဂ္ဂါဟကာဒိ သမ္ပတ္တိံ အညံ ဝါ သောမနဿဟေတုံ အာဂမ္မ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော အတ္ထိဒိန္နန္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရေက္ခိတွာ အသံသီဒန္တော အနုဿာဟိတောပရေဟိ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကရောတိ, တဒါဿ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏ သမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ အသင်္ခါရံ ဟောတိ. ယဒါ ပန ဝုတ္တနယေန ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရေက္ခိတွာ အမုတ္တ စာ ဂတာဒိဝသေန သံသီဒမာနော ဝါ ပရေဟိ ဝါ ဥဿာဟိတော ကရောတိ, တဒါဿ တဒေဝ စိတ္တံ သသင်္ခါရံ ဟောတိ. ဣမသ္မိဉှိ အတ္ထေ သင်္ခါရောတိ ဧတံ အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ ဝသေန ပဝတ္တဿ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂဿာဓိဝစနံ. ယဒါ ပန ဉာတိ ဇနဿ ပဋိပတ္တိ ဒဿနေန ဇာတပရိစယာဗာလဒါရကာ ဘိက္ခူ ဒိသွာ သောမနဿ ဇာတာသဟသာ ကိဉ္စိ ဒေဝ ဟတ္ထဂတံ ဒဒန္တိ ဝါ ဝန္ဒန္တိ ဝါ, တဒါ တတီယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ပန ဒေထဝန္ဒထာတိ ဉာတီဟိ ဥဿာဟိတာ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, တဒါ စတုတ္ထံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ပန ဒေယျဓမ္မ ပဋိဂ္ဂါဟကာဒီနံ အသမ္ပတ္တိံ အညေသံ ဝါ သောမနဿဟေတူနံ အဘာဝံ အာဂမ္မ စတူသုပိ ဝိကပ္ပေသု သောမနဿရဟိတာ ဟောန္တိ. တဒါ သေသာနိ စတ္တာရိ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

ඒවායේ ඉපදීමේ පිළිවෙළ විසුද්ධි මාර්ගයේ ස්කන්ධ නිද්දේසයෙහි මෙසේ පවසා ඇත. යම් කලෙක දෙය්‍යධර්ම සහ ප්‍රතිග්‍රාහක සම්පත්තිය හෝ වෙනත් සෝමනස්සයට හේතුවක් නිසා හටගත් සතුටින් යුතුව ‘දෙන ලද දෙයෙහි විපාක ඇත’ යනාදී වශයෙන් පවතින සම්මා දිට්ඨිය පෙරදැරි කරගෙන, උදාසීන නොවී අන්‍යන්ගේ උනන්දු කිරීමකින් තොරව දානාදී පින්කම් කරයි ද, එවිට ඔහුගේ ඒ සිත සෝමනස්ස සහගත ඥාන සම්පයුත්ත අසංඛාරික සිතක් වේ. යම් කලෙක පවසන ලද පරිදි සතුටු වූයේ, සම්මා දිට්ඨිය පෙරදැරි කරගෙන මුදාහළ මසුරුකම් ආදියෙන් යුක්තව හෝ උදාසීන වෙමින් හෝ අන්‍යන් විසින් උනන්දු කරවනු ලැබ පින්කම් කරයි ද, එවිට ඔහුගේ ඒ සිතම සසංඛාරික වේ. මෙහිදී ‘සංඛාර’ යන්න තමාගේ හෝ අන්‍යන්ගේ වශයෙන් පවතින පූර්ව ප්‍රයෝගයට නමකි. යම් කලෙක නෑදෑයින් පිළිවෙත් පුරනු දැක හුරුපුරුදු වූ කුඩා දරුවෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක සතුටු වී වහා අතට හසු වූ යමක් පූජා කරති ද නැතහොත් වඳින්නෝ ද, එවිට (ඥාන විප්පයුත්ත වූ) තුන්වන සිත උපදියි. යම් කලෙක ‘දෙන්න, වඳින්න’ යැයි නෑදෑයින් විසින් උනන්දු කරනු ලැබ එසේ පිළිපදිත් ද, එවිට හතරවන සිත උපදියි. යම් කලෙක දෙය්‍යධර්ම සහ ප්‍රතිග්‍රාහක සම්පත්තිය නොමැති වීමෙන් හෝ වෙනත් සෝමනස්සයට හේතු නොවීමෙන් මේ සතර ආකාරයේදීම සෝමනස්සයෙන් තොර වෙත් ද, එවිට ඉතිරි සිත් සතර උපේක්ෂා සහගතව උපදී.

၄၂. အဋ္ဌပီတိ ဧတ္ထ ပိသဒ္ဒေန ဣမာနိ စိတ္တာနိ န ကေဝလံ အဋ္ဌေဝ ဟောန္တိ[Pg.58]. အထ ခေါ တတော ဗဟူနိပိ ဗဟုတရာနိပိ ဟောန္တီတိ ဣမံ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထံ ဒီပေတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. ဒသသု ပုညကိရိယာဝတ္ထူသု ဒိဋ္ဌုဇု ကမ္မံ နာမ ဉာဏ ကိစ္စံ. တံ ကထံ ဉာဏ ဝိပ္ပယုတ္တ စိတ္တေဟိ ကရောန္တီတိ. ဝုစ္စတေ. ဉာဏ သမ္ပယုတ္တ စိတ္တေဟိ ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံကရောန္တာ တေသံ အန္တရန္တရာ ဉာဏသောတေ ပတိတဝသေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ စိတ္တေဟိပိ ကရောန္တိယေဝ. သဗ္ဗေသတ္တာ ကမ္မဿကာတိအာဒိနာ, ဗုဒ္ဓေါ သောဘဂဝါ, သွာက္ခာတော သော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သော သံဃော, တိအာဒိနာ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဣမာနိ အဋ္ဌ စိတ္တာနီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ နာမ ‘ဒါနံ, သီလံ, ဘာဝနာ, အပစာယနံ, ဝေယျာဝစ္စံ, ပတ္တိဒါနံ, ပတ္တာနုမောဒနံ, ဓမ္မဿဝနာ, ဓမ္မဒေသနာ, ဒိဋ္ဌုဇု ကမ္မံ,. တေဟိ ဂုဏိတာနိ ဝဍ္ဎိတာနိ. တာနိ စ အဋ္ဌဆသု အာရမ္မဏေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တီဏိ စ ကမ္မာနိ ကရောန္တာ တေ ဟေဝ အဋ္ဌဟိ ကရောန္တိ. တာနိယေဝ စ သဗ္ဗာနိ အတ္ထိ ဟီနာနိ, အတ္ထိ မဇ္ဈိမာနိ, အတ္ထိ ပဏီတာနိ. တသ္မာ ပုန အနုက္ကမေန အာရမ္မဏာဒီဟိ ဝဍ္ဎနံ ကရောတိ. တတ္ထ ‘‘တာနိ ဌပေတဗ္ဗာနီ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သုဒ္ဓိကာနီ’’တိ အဓိပတီဟိ အမိဿိတာနိ. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဣတိ မနသိ ကရိတွာ. တထာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနိ ဒွေသဟဿာနိ သတံ သဋ္ဌိ စ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဝီမံသာဝဇ္ဇိတေဟီ’’တိ ဝီမံသာဓိပတိ ဝဇ္ဇိတေဟိ. ‘‘တထာဂုဏိတာနီ’’တိ သဗ္ဗာနိ ပုညကိရိယာဒီဟိ သမံ ဂုဏိတာနိ. ‘‘ကောသလ္လေနာ’’တိ ကောသလ္လသင်္ခါတေန. ‘‘နာနာဝဇ္ဇနဝီထိယ’’န္တိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ ဝီထီဟိ ဝိသုံ ဘူတာယ အာဝဇ္ဇနာယ ယုတ္တ ဝီထိယံ. ‘‘တေနေဝါ’’တိ ဝီမံသာဓိပတိဘူတေန တေနေဝ ဥပနိဿယညာဏေန. ဧဝံ သန္တေပိ န သက္ကာဘဝိတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

42. මෙහි ‘අට්ඨපී’ (අටක් ද) යන්නෙහි ඇති ‘පි’ ශබ්දයෙන් මේ සිත් අටක් පමණක්ම නොවන බව දක්වයි. එසේම ඉන් ඔබ්බට බොහෝ වූ ද, ඉතා බොහෝ වූ ද (විභේදයන්) පවතින බවත්, එම අර්ථයන් එක්රැස් කොට දැක්වීම සඳහා ‘තේනා’ යනාදිය වදාරන ලදී. දස පුණ්‍යකිරිය වස්තූන් අතර ‘දිට්ඨුජුකම්මය’ (දෘෂ්ටිය සෘජු කිරීම) යනු ප්‍රඥාවට අයත් කෘත්‍යයකි. එය ඥානවිප්‍රයුක්ත (ප්‍රඥාවෙන් තොර) සිත්වලින් කෙසේ කරන්නේ දැයි මෙසේ කියනු ලැබේ. ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත්වලින් දෘෂ්ටිය සෘජු කරන කල්හි, එම සිත් අතරතුර ඥාන ප්‍රවාහය ගලා යාම හේතුවෙන් ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත්වලින් ද එය සිදු කරන්නේමය. ‘සියලු සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කරගත්තෝ වෙති’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධ වන සේක, ධර්මය ස්වක්ඛාත වන සේක, සංඝයා වහන්සේ සුපටිපන්න වන සේක’ යනාදී වශයෙන් ද මෙය දත යුතුය. එබැවින් ‘ඉමානි අට්ඨ චිත්තානි’ (මෙම සිත් අට) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි දස පුණ්‍යකිරිය වස්තූන් නම්: දානය, ශීලය, භාවනාව, අපචායනය, වෙය්‍යාවච්චය, පත්තිදානය, පත්තානුමෝදනාව, ධම්මස්සවනය, ධම්මදේසනාව සහ දිට්ඨුජුකම්මයයි. මේවායින් (අරමුණු ආදිය) ගුණ කරන ලදී, වර්ධනය කරන ලදී. එම සිත් අට අරමුණු හයක උපදියි. කර්ම තුනක් සිදු කරන කල්හි ද එම අටෙන්ම සිදු කරති. ඒ සියල්ලෙහිම හීන, මධ්‍යම සහ ප්‍රණීත භේද පවතියි. එබැවින් නැවත අනුපිළිවෙළින් අරමුණු ආදියෙන් වර්ධනය කරයි. එහි ‘තානි ඨපේතබ්බානි’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සුද්ධිකානි’ යනු අධිපති ධර්මයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. ‘ඉති කත්වා’ යනු මෙසේ මනසෙහි තබාගෙන යන්නයි. එසේම ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත් දෙදහස් එකසිය හැටක් වන බව මෙහි යෝජනාවයි. ‘වීමංසාවජ්ජිතේහි’ යනු වීමංසා අධිපති තොරව යන්නයි. ‘තථාගුණිතානි’ යනු සියලු පුණ්‍යකිරිය වස්තූන් හා සමානව ගුණ කරන ලද බවයි. ‘කෝසල්ලේනා’ යනු කෝසල්ලය හෙවත් ප්‍රඥාව යන අර්ථයයි. ‘නානාවජ්ජනවීථියං’ යනු ඥානවිප්‍රයුක්ත වීථිවලින් වෙන් වූ ආවජ්ජනයෙන් යුත් වීථියෙහිය. ‘තේනේවා’ යනු වීමංසා අධිපති වූ ඒ උපනිශ්‍රය ඥානයෙන්මය. මෙසේ වූවත් (රහතන් වහන්සේලාට) විය නොහැකි බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၃. ဝစနတ္ထေ ‘‘ရုဇ္ဇနဋ္ဌေနာ’’တိ တုဒနဋ္ဌေန. ‘‘အဟိတဋ္ဌေနာ’’တိ ဟိတဝိရုဒ္ဓဋ္ဌေန. ‘‘အနိပုဏဋ္ဌေနာ’’တိ အသဏှာ သုခုမဋ္ဌေန. ‘‘အနိဋ္ဌဝိပါကဋ္ဌေနာ’’တိ အနိဋ္ဌံ ဝိပါကံ ဧတေသန္တိ အနိဋ္ဌ ဝိပါကာနိ. တေသံ ဘာဝေါ အနိဋ္ဌ ဝိပါကဋ္ဌော. တေန အနိဋ္ဌ ဝိပါကဋ္ဌေန. ‘‘တပ္ပဋိ ပက္ခတ္တာ’’တိ ရာဂါဒီဟိ ပဋိပက္ခတ္တာ. ဧဝံ ပရိယာယတ္ထ သင်္ခါတံ အဘိဓာနတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာသု အာဂတံ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ ကုစ္ဆိတေတိအာဒိနာ. တတ္ထ ‘‘ကုစ္ဆိတေ’’တိ ဇေဂုစ္ဆိတဗ္ဗေ, နိန္ဒိ တဗ္ဗေ [Pg.59] ဝါ. စာလေန္တိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန, ကမ္ပေန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနဝသေန, ဝိဒ္ဓံသေန္တိ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန. ‘‘တနုကရဏဋ္ဌေနာ’’တိ သလ္လိခနဋ္ဌေန. ‘‘အန္တကရဏဋ္ဌေနာ’’တိ ပရိယောသာနကရဏဋ္ဌေန. ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိ ဒီပနီနယဒဿနံ. ‘‘ကောသလ္လ သမ္ဘူတဋ္ဌေနာ’’တိ မဟာအဋ္ဌကထာနယော. တတ္ထ, ကုသလဿ ပဏ္ဍိတဿ ဘာဝေါ ဧကာသလ္လံ. ဉာဏံ. တေန သမ္ဘူတံ သဉ္ဇာတံ ကောသလ္လ သမ္ဘူတံ တိဝိဂ္ဂဟော.

43. වචනාර්ථ සැලකීමේදී: ‘රුජ්ජනට්ඨේනා’ යනු පෙළෙන අර්ථයෙනි. ‘අහිතට්ඨේනා’ යනු හිත සුවයට විරුද්ධ අර්ථයෙනි. ‘අනිපුණට්ඨේනා’ යනු සිනිඳු නොවන හෙවත් සියුම් නොවන අර්ථයෙනි. ‘අනිට්ඨවිපාකට්ඨේනා’ යනු අනිෂ්ට විපාක ලබා දෙන බැවින් අනිෂ්ට විපාක නම් වේ, එම අනිෂ්ට විපාක දෙන ස්වභාවය අනිෂ්ට විපාක අර්ථයයි. ‘තප්පටිපක්ඛත්තා’ යනු රාගාදී කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. මෙසේ පර්යාය අර්ථ සහිත අභිධාන අර්ථ දක්වා දැන් අටුවාවන්හි එන වචනාර්ථ ‘කුච්ඡිතේ’ යනාදියෙන් දක්වයි. එහි ‘කුච්ඡිතේ’ යනු පිළිකුල් කටයුතු වූ හෝ නින්දා කටයුතු වූ යන්නයි. තදංග ප්‍රහාණයෙන් ‘චාලේන්ති’ (සොලවයි), විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් ‘කම්පේන්ති’ (කම්පනය කරයි), සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් ‘විද්ධංසේන්ති’ (විනාශ කරයි). ‘තනුකරණට්ඨේනා’ යනු කෙලෙස් තුනී කරන හෙවත් සූරා දමන අර්ථයෙනි. ‘අන්තකරණට්ඨේනා’ යනු කෙලෙස්වල අවසානය සිදු කරන අර්ථයෙනි. ‘අපි ච’ යනාදිය දීපනී ක්‍රමය දැක්වීමකි. ‘කෝසල්ලසම්භූතට්ඨේනා’ යනු මහා අටුවා ක්‍රමයයි. එහි ‘කෝසල්ල’ යනු කුසල වූ පණ්ඩිතයාගේ ස්වභාවයයි, එනම් ප්‍රඥාවයි. ප්‍රඥාවෙන් හටගත් බැවින් එය ‘කෝසල්ලසම්භූත’ නම් වේ.

၄၄. ‘‘ဗလဝကမ္မေနာ’’တိ တိဟေတု ကုက္ကဋ္ဌ ကမ္မေန. ‘‘ဒုဗ္ဗလ ကမ္မေနာ’’တိ တိဟေတုကောမကေန ဝါ ဒွိဟေတုက ကုသလ ကမ္မေန ဝါ. ‘‘ကေဟိစိ အာစရိယေဟီ’’တိ မောရဝါပိ ဝါသီ မဟာဒတ္တတ္ထေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘သင်္ဂဟကာရေနာ’’တိ ဘဒ္ဒန္တ ဗုဒ္ဓဃောသတ္ထေရေန. ‘‘သန္နိဟိတ ပစ္စယဝသေနာ’’တိ အာသန္နေ သဏ္ဌိတပစ္စယ ဝသေန. ပစ္စုပ္ပန္န ပစ္စယဝသေနေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပဋ္ဌိတာနိ ကမ္မာဒီနိ အာရမ္မဏာနိ. ပဝတ္တာနိ မဟာဝိပါကာနိ. ‘‘အဝိပါက သဘာဝတော’’တိ အဝိပစ္စနသဘာဝတော. အဝိပါကုပ္ပာဒနသဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဋ္ဌကထာယ’’န္တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိဋ္ဌကထာယံ. ‘‘ဣဓာ’’တိ မဟာဝိပါကစိတ္တေ. ‘‘တထာ အပ္ပဝတ္တိယာ စာ’’တိ ဒါနာဒိဝသေန အပ္ပဝတ္တိတော စ.

44. ‘බලවකම්මේනා’ යනු ත්‍රිහේතුක උත්කෘෂ්ට කර්මයෙනි. ‘දුබ්බලකම්මේනා’ යනු ත්‍රිහේතුක ඕමක හෝ ද්විහේතුක කුසල කර්මයෙනි. ‘කේහිචි ආචරියේහි’ යනු මොරවැව වාසී මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ අදහස් කර පවසන ලද්දකි. ‘සංගහකාරේනා’ යනු භදන්ත බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ විසිනි. ‘සන්නිහිත පච්චයවසෙන’ යනු සමීපයෙහි පිහිටි ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙනි. එය වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙනි යන්නයි. එළඹ සිටි කර්ම නිමිති ආදිය අරමුණු වේ. පහළ වූ මහා විපාක සිත්ය. ‘අවිපාක සභාවතෝ’ යනු විපාක නොදෙන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. එනම් විපාක ඉපදවීමේ ස්වභාවයක් නැති බවයි. ‘අට්ඨකථායං’ යනු ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි ය. ‘ඉධ’ යනු මේ මහා විපාක සිතෙහිය. ‘තථා අප්පවත්තියා ච’ යනු දානාදී වශයෙන් නොපැවතීම ද යන්නයි.

၄၅. မဟာကိရိယစိတ္တေ. ‘‘ဥပရီ’’တိ ဝီထိသင်္ဂဟေ တဒါ ရမ္မဏ နိယမေ. ‘‘သယမေဝါ’’တိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရေနေဝ. ‘‘ဝက္ခတီ’’တိ ဝုစ္စိဿတိ. ‘‘ယထာရဟ’’န္တိ ခီဏာသဝသန္တာနေ ဥပ္ပန္နာနံ မဟာကိရိယာနံ အရဟာနုရူပံ. ဘူတကထန ဝိသေသနံ တေန နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ အဘာဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တံ’’တိ သဟေတုကဂ္ဂဟဏံ. ‘‘ဗျဝစ္ဆေဒကဝိသေသန’’န္တိ အဟေတုက ဝိပါကကိရိယ စိတ္တာနဉ္စ သဗ္ဘာဝါတပ္ပသင်္ဂဿ အဝစ္ဆေဒကံ ဝိသေသနံ. ‘‘ယထာ သက္ခရ ကထလိကံပိ မစ္ဆဂုမ္ဗံပိ တိဋ္ဌန္တံပိ စရန္တံပိ ပဿတီ’’တိ ဝစနေ သက္ခရ ကထလိကံ တိဋ္ဌန္တံ, မစ္ဆဂုမ္ဗံ တိဋ္ဌန္တံပိ စရန္တံပိ ပဿတီတိ ဧဝံ ယထာ လာဘ ယောဇနာ ဟောတိ. တထာ ဣဓ ပီတိ.

45. මහා ක්‍රියා සිතෙහි ය. ‘උපරි’ යනු වීථි සංග්‍රහයෙහි තදාරම්මණ නියමයෙහි ය. ‘සයමේව’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ විසින්මය. ‘වක්ඛති’ යනු කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘යථාරහං’ යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් (රහතන් වහන්සේලා) තුළ උපදින මහා ක්‍රියා සිත් ඒ ඒ රහතන් වහන්සේට උචිත පරිදි යන්නයි. එය සත්‍ය කථාවක් ලෙස විශේෂණය කිරීමෙන් ඉවත් කළ යුතු වෙනත් අර්ථයක් නොමැති බව අදහස් කෙරේ. ‘තං’ යනු සහේතුක වශයෙන් ගැනීමයි. ‘බ්‍යවච්ඡේදකවිසේසනං’ යනු අහේතුක විපාක හා ක්‍රියා සිත්වලට ඇති විය හැකි ප්‍රසංගය වෙන් කර දක්වන විශේෂණයයි. ‘යම් සේ බොරළු, කැට කැබලි මෙන්ම මත්ස්‍ය සමූහයා ද, නිශ්චලව සිටින්නා වූ ද, හැසිරෙන්නා වූ ද දකින්නේ ද’ යන වාක්‍යයෙහි, බොරළු සහ කැට කැබලි නිශ්චලව පවතින බවත්, මත්ස්‍ය සමූහයා නිශ්චලව සිටින විට හෝ හැසිරෙන විට හෝ දකින බවත් ලෙස යෝග්‍ය පරිදි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි ‘පීති’ යන්න ද එසේමය.

၄၆. ‘‘ယဒိဒ’’န္တိ ယာ အယံ ဒီပန သမတ္ထတာ, ‘‘ဣဒံ သာမတ္ထိယ’’န္တိ ယောဇနာ. အယံ သမတ္ထ ဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဘေဒဝစနေ စောဒနာယာတိ [Pg.60] သမ္ဗန္ဓော. ရစနာဂါထာယံ. ‘‘ဧတာနီ’’တိ သောဘဏ ကာမာဝစရ စိတ္တာနိ. ‘‘ပုည ပါပ ကြိယာဘေဒါ’’တိ ပုည ပါပ ကြိယဘေဒေန.

46. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ පැහැදිලි කිරීමේ හැකියාවක් වේ ද යන්නයි, ‘මෙය සමර්ථ භාවයයි’ යනු එහි සම්බන්ධයයි. ‘භේදවචනයෙහි චෝදනාවෙහි’ යනු සම්බන්ධයයි. රචනා ගාථාවෙහි, ‘ඒතානි’ යනු කාමාවචර සෝභන සිත්ය. ‘පුඤ්ඤ පාප ක්‍රියාභේදා’ යනු පින්, පව් සහ ක්‍රියා යන භේදයෙනි.

၄၇. ကတမေ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ. ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော ပရနိမ္မိတ ဝသဝတ္တိဒေဝေ အန္တော ကရိတွာတိ ဧဝံ ပါဠိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဣဓကာမသဒ္ဒေန သဟောကာသာကာမဘူမိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကာမေ ကာမဘူမိယ’’န္တိ. ပရိယာပန္နာတိ ပါဌသေသော. ‘‘ကြိယာ စာ’’တိ ဧတ္ထ စ သဒ္ဒေါ ပန သဒ္ဒတ္ထော. ဣတိ သဒ္ဒေါ ဣစ္စေဝံ သဒ္ဒတ္ထော. ဧတေန ပဋိသိဒ္ဓါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံ စိတ္တသင်္ဂဟေ. ‘‘တဿာ’’တိ သဗ္ဗထာသဒ္ဒဿ. ဘဝေါ နာမ ဣန္ဒြိယ ဗဒ္ဓသန္တာနဂတော ဓမ္မ သမူဟော ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ကာမာဝစရာ ဓမ္မာတိ ပဒေ ကာမသဒ္ဒေါ. သော စ ပထဝိ ပဗ္ဗတာဒီဟိ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗံ ကာမဘူမိံ ဝဒတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘူမိပရိယာယော စာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဣန္ဒြိယာနိန္ဒြိယဗဒ္ဓ ဓမ္မ သမူဟော’’တိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓ ဓမ္မ သမူဟော သတ္တသန္တာနာဂတော, အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓ ဓမ္မ သမူဟော ပထဝိ ပဗ္ဗတာဒိ ဂတော. တတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒြိယေန အနာဗဒ္ဓေါ အနာယတ္တော အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေါတိ.

47. කාමාවචර ධර්ම යනු කවරේද? යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට, උඩින් පරනිම්මිත වසවත්ති දෙව්ලොව ඇතුළත් කොට, මෙසේ පාලියෙහි දක්වා ඇති බැවින් මෙහි ‘කාම’ ශබ්දයෙන් අවකාශ කාම භූමිය කියැවේ යැයි ‘කාමේ කාමභූමියං’ (කාමයන්හි එනම් කාම භූමියෙහි) යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘පරියාපන්නා’ (පර්යාපන්න වූ හෙවත් ඇතුළත් වූ) යන්න පාඨ ශේෂයයි. ‘ක්‍රියා ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය ‘පන’ (නමුත්) යන අර්ථය දෙයි. ‘ඉති’ ශබ්දය ‘මෙසේ’ යන අර්ථයයි. ‘එතේන පටිසිද්ධා’ (මොවුන් විසින් වළක්වන ලදී) යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ඉධ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙම චිත්ත සංග්‍රහයෙහි යන්නයි. ‘තස්සා’ යන්න ‘සබ්බථා’ යන වචනයට සම්බන්ධයි. භවය නමින් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්ද්‍රියයන්ට බැඳී පවත්නා සන්තතියකට ඇතුළත් ධර්ම සමූහයයි. මෙහි ‘කාමාවචර ධර්ම’ යන පදයෙහි ‘කාම’ ශබ්දය පෘථිවි, පර්වත ආදිය සමඟ මුළු මහත් කාම භූමියම පවසන බැවින් ‘භූමිපරියායෝ ච’ (භූමි පර්යාය ද) යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධ ධර්ම සමූහය’ යනු: ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ධර්ම සමූහය සත්ව සන්තතියට අයත් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් හා නොබැඳුණු ධර්ම සමූහය පෘථිවි, පර්වත ආදියට අයත් වේ. එහිදී ජීවිතේන්ද්‍රිය හා නොබැඳුණු, ජීවිතේන්ද්‍රියට යටත් නොවූ දේ ‘අනින්ද්‍රියබද්ධ’ නම් වේ.

ဣတိကာမစိတ္တသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාමාවචර චිත්ත සංග්‍රහය පැහැදිලි කරන්නා වූ අනුදීපනාව මෙසේ අවසන් විය.

၄၈. ရူပါဝစရစိတ္တေ. ‘‘သမုဒိတေနာ’’တိ ပဉ္စင်္ဂ သမုဒိတေန. ပဉ္စန္နံ အင်္ဂါနံ ဧကတော သာမဂ္ဂိဘူတေနာတိ အတ္ထော. ပဉ္စန္နဉှိ ဧကတော သာမဂ္ဂိယံ သတိယေဝ အပ္ပနာ ဟောတိ, နော အသတိ. သာမဂ္ဂိယန္တိ စ သုဋ္ဌု ဗလဝတာယ သမဂ္ဂဘာဝေတိ အတ္ထော. ‘‘ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ’’တိ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဈာနံ ဒုဝိဓံ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနဉ္စ လက္ခဏူ ပနိဇ္ဈာနဉ္စာတိ အာဟ ‘‘ကသိဏာဒိကဿာ’’တိအာဒိံ. ဣဓ ပန အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ. ဥပနိဇ္ဈာနန္တိ စ ကသိဏ နိမိတ္တာဒိကံ အာရမ္မဏံ စေတသာ ဥပဂန္တွာနိဇ္ဈာနံ ဩလောကနံ. ဈာနသဒ္ဒဿဈာပနတ္ထောပိ သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စနီက ဓမ္မာနဉ္စ ဈာပနတော’’တိ. အဂ္ဂိနာ ဝိယ ကဋ္ဌာနံ ကိလေသာနံ ဒယှနတောတိ အတ္ထော. ဧကဂ္ဂတာ ဧဝ သာတိဿယ ယုတ္တာ အပ္ပနာပတ္တကာလေတိ အဓိပ္ပာယော. ပုဗ္ဗဘာဂေ ပန ပထမဇ္ဈာနေ [Pg.61] ဝိတက္ကဿ ဗလဝဘာဝေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ‘‘သာဟီ’’တိအာဒိနာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ. သာဟိ ဧကဂ္ဂတာတိ စ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧကော အတ္တာသဘာဝေါ အဿာတိ ဧကတ္တံ. ဧကတ္တံ အာရမ္မဏမဿာတိ ဧကတ္တာ ရမ္မဏာ. ဧကဂ္ဂတာ. တဿ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

48. රූපාවචර සිත් සම්බන්ධයෙනි: ‘සමුදිතේන’ යනු පඤ්චාංගයන්ගෙන් හෙවත් අංග පහක එකතුවෙනි. අංග පහ එකට එක් වී සාමග්‍රී බවට පැමිණීමෙන් යන අර්ථයයි. අංග පහෙහි එකතුවීමක් හෙවත් සාමග්‍රියක් ඇති කල්හිම අප්පනා සමාධිය ඇති වේ, නැති කල්හි ඇති නොවේ. සාමග්‍රිය යනු මනා වූ බලවත් සමගි බවයි. ‘පටිපජ්ජිතබ්බත්තා’ යනු පැමිණිය යුතු බැවිනි. ධ්‍යානය අරම්මණූපනිජ්ඣානය හා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එබැවින් ‘කසිණාදිකස්ස’ (කසිණ ආදියේ) යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී අරම්මණූපනිජ්ඣානය අදහස් කෙරේ. උපනිජ්ඣානය යනු කසිණ නිමිත්ත ආදී අරමුණ කෙරෙහි සිතින් එළඹ මනා කොට බැලීමයි. ධ්‍යාන ශබ්දය (ප්‍රත්‍යනීක ධර්ම) දවාලීම යන අර්ථයෙන් ද යෙදිය හැකි බැවින් ‘පච්චනීක ධම්මානඤ්ච ඣාපනතෝ’ (ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් දවන බැවින්) යැයි පවසන ලදී. ගින්නෙන් දර දවන්නාක් මෙන් කෙලෙසුන් දවන බැවිනි යන අර්ථයයි. ඒකග්ගතාවයම අතිශයින් යුක්ත වී අප්පනාවට පැමිණෙන අවස්ථාව මෙයින් අදහස් කෙරේ. පූර්ව භාගයෙහි හෙවත් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි විතර්කයෙහි බලවත් බව අපේක්ෂිතය. ‘සාහී’ යනාදියෙන් එහි අර්ථය විවරණය කරයි. ‘සා හි ඒකග්ගතා’ (එම ඒකග්ගතාවයම) යැයි කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. එක් ස්වභාවයක් ඇත්තේ ‘ඒකත්ත’ නම් වේ. එක් අරමුණක් ඇත්තේ ‘ඒකත්තාරම්මණ’ නම් වේ. ඒකග්ගතාව යනු එම ස්වභාවයයි.

အဂ္ဂသဒ္ဒေါ ကောဋိ အတ္ထော. ကောဋ္ဌာသဋ္ဌောဝါ. ‘‘တထာ ပဝတ္တနေ’’တိ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂဘာဝေန ပဝတ္တိယံ. ‘‘အာဓိပ္ပစ္စဂုဏယောဂေနာ’’တိ အဓိပတိဘာဝဂုဏယောဂေန. ဣန္ဒြိယပစ္စယတာဂုဏယောဂေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာယေဝ ဧကဂ္ဂတာ ဧကဂ္ဂတာ, သမာဓီ,တိ စ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သမာဓီ’’တိ ပဒဿ-သံ-အာဓီ-တိ-ဝါ, သမအာဓီတိ-ဝါ, ဒွိဓာ ပဒစ္ဆေဒေါ. တတ္ထ သံဥပသဂ္ဂေါ သမ္မာသဒ္ဒတ္ထော. သမသဒ္ဒေါ ပန ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေတီတိအာဒီသု ဝိယ နာမိကသဒ္ဒေါတိ ဒွိဓာ ဝိကပ္ပံ ဒဿေန္တော ‘‘သာယေဝ စိတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. သာယေဝ စိတ္တံ-သမ္မာ စ အာဓိယတီတိ သမာဓိ, သာယေဝ စိတ္တံ-သမဉ္စ အာဓိယတီတိ သမာဓီတိ ဒွိဓာ ဝိကပ္ပော. တတ္ထ သမ္မာ စာတိ သုန္ဒရေန. အာဓိယတီတိ အာဒဟတိ. အာဒဟနဉ္စ ဌပနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဌပေတီ’’တိ. သမဉ္စာတိ အဝိသမဉ္စ. ‘‘တတ္ထေဝါ’’တိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဧဝ. ‘‘လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝါ ပါဒနေနာ’’တိ လီနဿ စ ဥဒ္ဓစ္စဿ စ အဘာဝေါ လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေါ. တဿ အာပါဒနံ အာပဇ္ဇာပနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိဝိဓေန စိတ္တဿ သံဟရဏံ ဝိသာဟာရော. န ဝိသာဟာရော အဝိသာဟာရော. သာယေဝ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဣတိ ဧဝံ ဣမေသု ဒွီသု အတ္ထေသု ဧကဂ္ဂတာ ဧဝ သာတိဿယယုတ္တာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ပန သတိ, ဧကဂ္ဂတာ ဧဝ ဈာနန္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ, န ဝိတက္ကာဒယောတိ စောဒနံ ပရိဟရန္တော ‘‘ဝိတက္ကာဒယောပနာ’’တိအာဒိမာဟ. အပိသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. ပနသဒ္ဒေါ ပက္ခန္တရတ္ထော. တဿာ ဧကဂ္ဂတာယ. ‘‘သာ တိဿယ’’န္တိ အတိဿယေန သဟ. ‘‘ဩသက္ကိတု’’န္တိ သံသီဒိတုံ. ‘‘နံ’’တိ စိတ္တံ. ‘‘သံသပ္ပိတု’’န္တိ ဧဝံ နု ခေါ အညထာနု ခေါတိ ဒွိဓာ စဉ္စလိတုံ. ‘‘ဥက္ကဏ္ဌိတု’’န္တိ အညာဘိမုခီ ဘဝိတုံ. အာရမိတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လဒ္ဓံ သာတံ ယေနာတိ လဒ္ဓဿာတံ. ‘‘သာတံ’’တိ သာရတ္တံ. ‘‘ဥပဗြူဟိတံ’’တိ ဘုသံဝဍ္ဎိတံ. ‘‘သန္တ သဘာဝတ္တာ’’တိ ဥပသန္တ သဘာဝတ္တာ. ‘‘တထာ အနုဂ္ဂဟိတာ’’တိ အာရမ္မဏာဘိမုခကရဏာဒိဝသေန အနုဂ္ဂ ဟိတာ[Pg.62]. သမာဓိဿ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏပ္ပဋိပက္ခတ္တာ ‘‘သယံ…ပေ… နီဝါရေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘နိစ္စလံဌတွာ’’တိ အပ္ပနာကိစ္စမာဟ.

‘අග්ග’ ශබ්දය කෙළවර හෙවත් අග්‍ර යන අර්ථය දෙයි. එසේත් නැතහොත් කොටස යන අර්ථයයි. ‘තථා පවත්තනේ’ යනු සිතේ ඒකාග්‍ර ස්වභාවයෙන් පැවැත්මෙහි යන්නයි. ‘ආධිප්පච්චගුණ යෝගේන’ යනු අධිපති බව නමැති ගුණයෙන් යුක්ත වීමෙනි. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය බව නමැති ගුණයෙන් යුක්ත වීමෙන් යැයි පවසන ලදී. එම ඒකග්ගතාවයම ‘සමාධි’ යැයි ද කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සමාධි’ යන පදය ‘සං-ආධි’ හෝ ‘සම-ආධි’ ලෙස දෙපරිද්දකින් පද බෙදිය හැකිය. එහි ‘සං’ උපසර්ගය ‘සම්මා’ (මනා කොට) යන අර්ථය දෙයි. ‘සම’ ශබ්දය වනාහි ‘ධර්මයෙන්, සමයෙන් රජකම් කරයි’ යනාදියෙහි මෙන් නාම පදයක් ලෙස දෙපරිද්දකින් විකල්ප දක්වමින් ‘සායේව චිත්තං’ යනාදිය පැවසූහ. එම සිතම මනා කොට පිහිටුවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සමාධි’ වේ, එම සිතම සමව පිහිටුවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සමාධි’ වේ යනු විකල්ප දෙකයි. එහි ‘සම්මා’ යනු යහපත් ලෙසයි. ‘ආධියති’ යනු පිහිටුවයි. පිහිටුවීම යනු තැබීමම බව ‘ඨපේති’ යන්නෙන් පවසන ලදී. ‘සමඤ්ච’ යනු විෂම නොවී යන්නයි. ‘තත්ථේව’ යනු එම අරමුණෙහිම යන්නයි. ‘ලීනුද්ධච්චාභාවා පාදනේන’ යනු ලීනය (හැකුළුණු බව) සහ උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව) යන දෙකේම නොමැති බව ඇති කිරීමයි. සිත විවිධ අතට විසිර යාම ‘විසාහාර’ නම් වේ. විසිර නොයාම ‘අවිසාහාර’ නම් වේ. එයම දක්වන ලදී. මෙසේ මේ අර්ථ දෙකෙහිම ඒකග්ගතාවයම අතිශයින් යුක්ත වේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙසේ වූ කල්හි ඒකග්ගතාවයම ධ්‍යානය ලෙස කිව යුතුය, විතර්කාදීන් නොවේ යැයි එන චෝදනාව දුරු කරමින් ‘විතක්කාදයෝ පන’ යනාදිය පැවසූහ. මෙහි ‘අපි’ ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයයි. ‘පන’ ශබ්දය පක්ෂාන්තර අර්ථයෙහි යෙදේ. එම ඒකග්ගතාවයේ ‘සාතිස්සයං’ යනු අතිශය බව සමඟ යන්නයි. ‘ඕසක්කිතුං’ යනු ගිලී යාමට (පසුබෑමට) යන්නයි. ‘නං’ යනු සිතයි. ‘සංසප්පිතුං’ යනු මෙසේද නැතහොත් වෙනත් අයුරකින්ද කියා දෙපැත්තකට වැනීමට (සැලීමට) යන්නයි. ‘උක්කණ්ඨිතුං’ යනු වෙනත් අරමුණකට හැරීමට යන්නයි. ඇලීමට යැයි පවසන ලදී. සැපය (සතුට) ලබන ලද්දේ යම් හේතුවකින් ද එය ‘ලද්ධස්සාත’ නම් වේ. ‘සාතං’ යනු ඇලීමයි. ‘උපබ්‍රූහිතං’ යනු බෙහෙවින් වඩවන ලද්දේ යන්නයි. ‘සන්ත සභාවත්තා’ යනු උපශාන්ත ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘තථා අනුග්ගහිතා’ යනු අරමුණට අභිමුඛ කිරීම් ආදියෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද යන්නයි. සමාධිය කාමච්ඡන්ද නීවරණයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘තමාම... නීවරණය කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘නිච්චලං ඨත්වා’ යන්නෙන් අප්පනා කෘත්‍යය (ධ්‍යාන සමාධියේ කාර්යය) පවසන ලදී.

ဧဝံ ဥပနိဇ္ဈာနတ္ထံ ဒဿေတွာ ဈာပနတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တေသု စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တပ္ပစ္စနီကာ’’တိ တေသံ ဈာနင်္ဂ ဓမ္မာနံ ပစ္စနီကာ ပဋိပက္ခာ. ‘‘မနသ္မိံ ပီ’’တိ မနောဒွါရေပိ. ပဂေဝ ကာယဝစီဒွါရေသူတိ ဧဝံ သမ္ဘာဝနတ္ထော စေတ္ထ ပိသဒ္ဒေါ. အပိသဒ္ဒေါပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ဈာပိတာ နာမ ဟောန္တီ’’တိ ဈာနင်္ဂ ဓမ္မဂ္ဂီဟိ ဒဍ္ဎာနာမ ဟောန္တိ. ‘‘ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ သမုဒါယေ ဧဝ ဈာန ဝေါဟာရော သိဒ္ဓေါ’’တိ ယောဇနာ. ‘‘ဓမ္မ သာမဂ္ဂိပဓာန’’န္တိ ဈာနဋ္ဌာနေ ဈာနင်္ဂ ဓမ္မာနံ မဂ္ဂဋ္ဌာနေ မဂ္ဂင်္ဂ ဓမ္မာနံ ဗောဓိဋ္ဌာနေ ဗောဇ္ဈင်္ဂ ဓမ္မာနံ သမဂ္ဂဘာဝပ္ပဓာနံ.

මෙසේ උපනිජ්ඣාන අර්ථය දක්වා දැන් ඣාපන (දැවීම්) අර්ථය දක්වමින් ‘තේසු ච’ යනාදිය පැවසූහ. ‘තප්පච්චනීකා’ යනු එම ධ්‍යාන අංගයන්ට ප්‍රත්‍යනීක වූ හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂ වූ ධර්මයන්ය. ‘මනස්මිං පි’ (මනසෙහි ද) යනු මනෝ ද්වාරයෙහි ද යන්නයි. කාය, වචී ද්වාරයන්හි කෙසේ වෙතත් මනෝ ද්වාරයෙහි ද යන අර්ථයෙන් මෙහි ‘පි’ (ද) ශබ්දය සම්භාවනා අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ඣාපිතා නාම හොන්ති’ යනු ධ්‍යාන අංග නමැති ගින්නෙන් දවන ලද්දාහු නම් වෙති. ‘මෙසේ වූ කල්හි එම අංගයන්ගේ සමූහයෙහිම ධ්‍යාන යන ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ’ යනු යෝජනාවයි. ‘ධම්ම සාමග්ගි පධානං’ යනු ධ්‍යාන ස්ථානයෙහි ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ද, මාර්ග ස්ථානයෙහි මාර්ග අංගයන්ගේ ද, බෝධි ස්ථානයෙහි බොජ්ඣංගයන්ගේ ද සමගි බව ප්‍රධාන වේ යන්නයි.

ဧဝံ သင်္ဂဟကာရာနံ မတိယာ ဈာနံ ဝတွာ ဣဒါနိ အပရေသာနံ မတိယာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အပရေ’’တိအာဒိမာဟ. အပရေ ပန ဝဒန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ‘‘ယထာ သကံကိစ္စာနီ’’တိ သဿ ဣဒံ သကံ. သဿာတိ အတ္တနော. ဣဒန္တိ သန္တကံ. ယာနိယာနိ အတ္တနော သန္တကာနီတိ အတ္ထော. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ‘‘ပဋ္ဌာနေ ဈာနပစ္စယံ ပတွာ…ပေ… သာဓေန္တိယေဝ’’. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ. ဈာနပစ္စယောတိ ဈာနင်္ဂါနိဈာနသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံ သမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော. မဂ္ဂပစ္စယောတိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံ သမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ မဂ္ဂပစ္စယေန ပစ္စယောတိ. ‘‘ပဉ္စသမုဒိတာဒီနီ’’တိ ပဉ္စသမူဟ ဒသသမူဟာနိ. ‘‘ပထမဇ္ဈာနာဒိဘာဝဿေဝစာ’’တိ ပထမဇ္ဈာနာဒိ နာမလာဘဿေဝစာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဈာနဘာဝဿာ’’တိ ဈာနနာမလာဘဿ. ‘‘တထာဝိဓကိစ္စဝိသေသာဘာဝါ’’တိ တထာဝိဓာနံ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနာဒီနံ ကိစ္စ ဝိသေသာနံ အဘာဝတော.

මේ ආකාරයෙන් සංග්‍රහකයන්ගේ මතය අනුව ධ්‍යානය ගැන පවසා, දැන් අන්‍යයන්ගේ මතය අනුව එය පෙන්වා දීමට 'අපරේ' යනාදිය පැවසුහ. 'අන්‍යයෝ කියති' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'යථා සකංකිච්චානි' යන්නෙහි 'සක' යනු තමාගේ යන්නයි. 'ඉදං' යනු සන්තකයයි. තමා සතු යම් යම් දේ වෙත් ද යන අර්ථයයි. 'ඉති' යනු එහෙයිනි. ප්‍රට්ඨානයෙහි ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය ලබා... යනාදී වශයෙන් සාධනය කරති. එහි මෙසේ පවසා ඇත. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය යනු ධ්‍යාන අංගයන් ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට සහ ඒවායින් හටගන්නා රූපයන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වීමයි. මාර්ග ප්‍රත්‍යය යනු මාර්ග අංගයන් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට සහ ඒවායින් හටගන්නා රූපයන්ට මාර්ග ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වීමයි. 'පඤ්චසමුදිතාදී' යනු පස් වැදෑරුම් හා දස වැදෑරුම් සමූහයන්ය. 'ප්‍රථමධ්‍යානාදී භාවයටම' යනු ප්‍රථමධ්‍යානාදී නාමය ලැබීමටමය යන අදහසයි. 'ධ්‍යාන භාවය' යනු ධ්‍යාන යන නාමය ලැබීමයි. 'එබඳු වූ විශේෂ කිසක් නැති හෙයින්' යනු අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීම (අභිනිරෝපන) ආදී වූ විශේෂ කෘත්‍යයන් නොමැති බැවිනි.

၄၉. ‘‘ဧတ္ထ သိယာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဌာနေ ပုစ္ဆာသိယာ. ‘‘အင်္ဂ ဘေဒေါ’’တိ ပထမဇ္ဈာနေ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ, ဒုတီယဇ္ဈာနေ စတ္တာရိ အင်္ဂါနီ တိအာဒိကော အင်္ဂဘေဒေါ. ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေနာ’’တိ ပုဂ္ဂလဿ ဣစ္ဆာဝိသေသေန. ဣတိ အယံ ဝိသဇ္ဇနာ. ‘‘သော’’တိ သော ပုဂ္ဂလော. ‘‘ဟီ’’တိ ဝိတ္ထာရ ဇောတကော. ဝိတက္ကော သဟာယော ယဿာတိ ဝိတက္ကသဟာယော. ‘‘ဝိတက္ကေ နိဗ္ဗိန္ဒတီ’’တိ ဩဠာရိကောဝတာယံ ဝိတက္ကော, နီဝရဏာနံ အာသန္နေ ဌိတောတိ ဧဝံ ဝိတက္ကေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ [Pg.63] နိဗ္ဗိန္ဒတိ. တဿ အဇ္ဈာသယောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိတက္ကံ ဝိရာဇေတိ ဝိဂမေတိ အတိက္ကမာပေတီတိ ဝိတက္ကဝိရာဂေါ. ဝိတက္ကဝိရာဂေါ စ သော ဘာဝနာ စာတိ သမာသော. ‘‘ဥတ္တရုတ္တရဇ္ဈာနာဓိဂမနေ’’တိ ဥတ္တရိ ဥတ္တရိဈာနပ္ပဋိလာဘေ. အဇ္ဈာသယ ဗလေန ပါဒကဇ္ဈာနသဒိသံ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. စေတောပဏိဓိ ဣဇ္ဈတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိ သီလဝိသုဒ္ဓတ္တာ.

49. 'මෙහි විය හැකිය' යනු මේ ස්ථානයෙහි ප්‍රශ්නයක් විය හැකිය යන්නයි. 'අංග භේදය' යනු ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි අංග පහක් ද, දෙවන ධ්‍යානයෙහි අංග හතරක් ද ආදී වශයෙන් වන අංගයන්ගේ වෙනස් වීමයි. 'පුද්ගලයාගේ අදහස පරිදි' යනු පුද්ගලයාගේ කැමැත්තේ විශේෂත්වය අනුවයි. මෙය පිළිතුරයි. 'ඔහු' යනු ඒ පුද්ගලයායි. 'හි' යන්න විස්තරාර්ථය ජෝතනය කරයි. විතර්කය සහාය කරගත්තා වූයේ විතක්කසහාය නම් වේ. 'විතර්කයෙහි කළකිරෙයි' යනු මේ විතර්කය ඒකාන්තයෙන්ම රළුය, නීවරණයන්ට සමීපව පවතින්නේය යනුවෙන් මෙසේ විතර්කයෙහි ආදීනව දැක කළකිරෙයි. ඔහුගේ අදහස යනු සම්බන්ධයයි. විතර්කය කෙරෙහි විරාගී වෙයි, පහ කරයි, ඉක්මවා යයි යනු විතක්කවිරාග නම් වේ. විතර්ක විරාගය ද එය භාවනාවක් ද වීම විතක්කවිරාග භාවනා නම් සමාසයයි. 'මත්තෙහි මත්තෙහි ධ්‍යාන ලබාගැනීමේදී' යනු ඉහළ ඉහළ ධ්‍යාන ලැබීමයි. අදහසේ (අධ්‍යාසයේ) බලයෙන් පාදක ධ්‍යානයට සමාන නොවේ යනු සම්බන්ධයයි. සිතේ ප්‍රාර්ථනාව (පණිධිය) ඉෂ්ට වේ යනු සම්බන්ධයයි. 'විශුද්ධ බැවින්' යනු ශීල විශුද්ධිය නිසාය.

၅၀. သင်္ခါရ ဘေဒဝိစာရဏာယံ. ‘‘သင်္ခါရ ဘေဒေါ န ဝုတ္တော’’တိ ပထမဇ္ဈာန ကုသလ စိတ္တံ အသင်္ခါရိကမေကံ, သသင်္ခါရိကမေကန္တိအာဒိနာ န ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သော’’တိ သင်္ခါရ ဘေဒေါ. ‘‘သိဒ္ဓတ္တာ’’တိ သင်္ခါရ ဘေဒဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ကထံ သိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိံ. သုခါ ပဋိပဒါ ယေသံ တာနိ သုခပ္ပဋိပဒါနိ. တေသံ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ယော’’တိ ယောဂီပုဂ္ဂလော. ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမှိ. ‘‘ဝိက္ခမ္ဘေန္တော’’တိ ဝိမောစေန္တော ဝိယောဂံ ကရောန္တော. ဒုက္ခေန ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကာမာဒီနဝဒဿနာဒိနာ’’တိ အင်္ဂါရကာသူ ပမာကာမာဗဟုဒုက္ခာဗဟုပါယာသာ, အာဒီနဝေါ ဧတ္ထဘိယျောတိအာဒိနာ ကာမေသုအာဒီနဝံ ဒိသွာ. အာဒိသဒ္ဒေန ဝိတက္ကာဒီသု အာဒီနဝဒဿနံ သင်္ဂယှတိ. ‘‘တေနေဝါ’’တိ ကာမာဒီနဝဒဿနာဒိနာ ဧဝ. ဧတ္ထ အဘိညာဘေဒေန သင်္ခါရ ဘေဒေါ န ဝတ္တဗ္ဗော, ပဋိပဒါ ဘေဒေနေဝ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ခိပ္ပာဘိညဇ္ဈာနာနံပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ, အဘိဇာနနံ အဘိညာ. ခိပ္ပာသီဃာ အဘိညာ ယေသံ တာနိ ခိပ္ပာဘိညာနိ. ဒန္ဓာ အသီဃာ အဘိညာ ယေသံ တာနိ ဒန္ဓာဘိညာနိ. ဈာနာနိ. ‘‘ယဒိ ဧဝ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိပဒါ ဘေဒေန သင်္ခါရ ဘေဒေါ ယဒိ သိယာတိ အတ္ထော. ‘‘ဝဠဉ္ဇနကာလေ’’တိ သမာပတ္တိ သမာပဇ္ဇနကာလေ. ပဋိဗန္ဓကာ နာမ အန္တရာယိကာ. ‘‘သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဝသေနာ’’တိ အာသန္နေ သဏ္ဌိတာသဏ္ဌိတဝသေန. သုဒ္ဓံ ဝိပဿနာယာနံ ယေသံ တေ သုဒ္ဓဝိပဿနာယာနိကာ. ‘‘သုဒ္ဓံ’’တိ သမထဇ္ဈာနေန အသမ္မိဿံ. ‘‘သတ္ထေန ဟနိတွာ’’တိ ပရေ န သတ္ထေန ဟနနတော ဆိန္ဒနတော. ‘‘သဟသာ’’တိ သီဃတရေန. ‘‘မရန္တာနံ ဥပ္ပန္နံ’’တိ မရဏာသန္နကာလေ ဥပ္ပန္နံတိ အဓိပ္ပာယော. အနာဂါမိနော ဟိ သုဒ္ဓ ဝိပဿနာယာနိကာပိ သမာနာ [Pg.64] သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရိနော နာမ ဟောန္တိ. ဣစ္ဆန္တေ သုသတိ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ အာရဗ္ဘမနသိကာရ မတ္တေနပိ ဈာနံ ဣဇ္ဈတိ. တေနာဟ ‘‘တံပိ မဂ္ဂသိဒ္ဓဂတိက’’န္တိ. ‘‘ရူပီဗြဟ္မလောကေ’’တိ ဣဒံ အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံပိ တတ္ထ ပါကတိကဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အရူပီ ဗြဟ္မလောကေ ပန ဧကာ ဧဝ သမာပတ္တိ ပါကတိကာသမ္ဘဝတိ. ဥပပတ္တိသိဒ္ဓဇ္ဈာနာနံ ဘဝန္တရေ သန္နိဟိတ ပစ္စယဘေဒေန သင်္ခါရ ဘေဒေါ ဝုတ္တော, သော ကထံ ပစ္စေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧကသ္မိံ ဘဝေပိ…ပေ… ယုတ္တာနိ ဟောန္တီ’’တိ. ဧကသ္မိံ ဘဝေသဗ္ဗပ္ပထမံ လဒ္ဓကာလေ သင်္ခါရ ဘေဒဿ အာသန္နတ္တာ ဝဠဉ္ဇနကာလေပိ သော ဧဝ သင်္ခါရ ဘေဒေါ သိယာတိ အာသင်္ကာသမ္ဘဝတော ဣဒံ ဝုတ္တံ. တေန ဘဝန္တရေ ဥပပတ္တိ သိဒ္ဓဇ္ဈာနာနံ သန္နိဟိတ ပစ္စယဘေဒေန သင်္ခါရဘေဒေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ တာနိ မဂ္ဂ သိဒ္ဓဇ္ဈာန ဥပပတ္တိ သိဒ္ဓဇ္ဈာနာနိ သန္နိဟိတပစ္စယံ အနပေက္ခိတွာ မဂ္ဂက္ခဏ ဥပပတ္တိက္ခဏေသု သိဒ္ဓကာလေ ဈာနုပ္ပတ္တိ ပဋိပဒါယ ဧဝ သဗ္ဗသော အဘာဝံ ဂဟေတွာ အပရံ ဝိကပ္ပံ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနုပ္ပတ္တိ ပဋိပဒါ ရဟိတတ္တာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ မဟဂ္ဂတဈာနာနံ အဋ္ဌကထာဝသေန သိဒ္ဓံ သင်္ခါရ ဘေဒံ ဝတွာ ဣဒါနိ ပါဠိဝသေနာပိ သော သိဒ္ဓေါ ယေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဒုက္ခပ္ပဋိပဒါပုဗ္ဗကာနံ ဒွိန္နံ ဒန္ဓာဘိညခိပ္ပာဘိညသမာဓီနံ. ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိ ဧတံ ပရိမာဏံ အဿာတိ ဧတ္တာဝံ. ဧတ္တာဝန္တေန. ဧတ္ထ သိယာ, ကသ္မာ ဣဓ သင်္ခါရဘေဒေါ န ဝုတ္တောတိအာဒိနာ ဝစနက္ကမေန သိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသံ သုဝိညေယျံ.

50. සංස්කාර භේදය විමසීමේදී, 'සංස්කාර භේදය නොකියන ලදී' යනු ප්‍රථමධ්‍යාන කුසල් සිත අසංඛාරික එකක් ද, සසංඛාරික එකක් ද යනාදී වශයෙන් පවසා නැත යන අදහසයි. 'එය' යනු සංස්කාර භේදයයි. 'සිද්ධ වූ බැවින්' යනු සංස්කාර භේදය ස්ථිර වූ බැවිනි. එය කෙසේ සිද්ධ වූයේ දැයි 'තථාහි' යනාදිය පැවසීය. යමෙකුට පිළිවෙත සැප සහිත ද එය සුඛා පටිපදා නම් වේ. 'යමෙක්' යනු යෝගී පුද්ගලයායි. 'ආදියේ සිට' යනාදියෙහි 'විෂ්කම්භනය කරමින්' යනු මුදවමින්, වෙන් කරමින් යන්නයි. දුකසේ විෂ්කම්භනය කරයි යනු සම්බන්ධයයි. 'කාමයන්හි ආදීනව දැකීම ආදියෙන්' යනු කාමයෝ අඟුරු වළක් වැනිය, බොහෝ දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවයන්ම අධිකය යනාදී වශයෙන් කාමයන්හි ආදීනව දැකීමයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් විතර්කාදීන්ගේ ආදීනව දැකීම ද ගැනේ. 'එයින්ම' යනු කාමයන්ගේ ආදීනව දැකීම ආදියෙන්ම යන්නයි. මෙහි අභිඥා භේදයෙන් සංස්කාර භේදය නොපැවසිය යුතුය, ප්‍රතිපදා භේදයෙන්ම පැවසිය යුතුය යන වග පෙන්වීමට 'ක්ෂිප්‍රාභිඥ ධ්‍යානයන්ට ද' යනාදිය පවසන ලදී. එහි අභිඥා යනු මැනවින් දැන ගැනීමයි. යමෙකුට අභිඥාව වහා ලැබේද ඒවා ක්ෂිප්‍රාභිඥා නම් වේ. යමෙකුට අභිඥාව පමා වී ලැබේද ඒවා දන්ධාභිඥා ධ්‍යානයෝ වෙති. 'ඉදින් මෙසේ නම්' යනු මෙසේ ප්‍රතිපදා භේදයෙන් සංස්කාර භේදය වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. 'භාවිත කරන කාලයෙහි' යනු සමාපත්තියට සමවදින කාලයෙහි යන්නයි. 'පටිබන්ධක' යනු අන්තරායකර ධර්මයෝය. 'සන්නිහිත අසන්නිහිත වශයෙන්' යනු සමීපයෙහි පවතින හෝ නොපවතින වශයෙන් යන්නයි. කාමච්ඡන්දය ආදී කෙලෙසුන් කෙරෙන් පිරිසිදු වූ විදර්ශනා යානයක් ඇත්තෝ ශුද්ධ විදර්ශනා යානිකයෝය. 'ශුද්ධ' යනු සමථ භාවනාව හා මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. 'ආයුධයකින් පහර දී' යනු අනුන් විසින් ආයුධයකින් පහර දීමෙන් හෝ සිඳීමෙන් යන්නයි. 'සහසා' යනු ඉතා වේගයෙන්ය. 'මැරෙන්නවුන්ට උපන්' යනු මරණාසන්න කාලයෙහි උපන් යන අදහසයි. අනාගාමීහු වනාහි ශුද්ධ විදර්ශනා යානිකයන් වුවද සමාධියෙහි පරිපූර්ණ වූවෝ වෙති. යම් නිමිත්තක් අරභයා මෙනෙහි කිරීමේ මාත්‍රයෙන්ම ඔවුන්ට ධ්‍යානය සිද්ධ වේ. එහෙයින් 'එය ද මාර්ග සිද්ධියට ඇතුළත් වේ' යැයි කීහ. 'රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි' යන්න එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේම ප්‍රකට භාවය අරභයා පවසන ලදී. අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි වනාහි එක් සමාපත්තියක් පමණක් ප්‍රකටව උපදියි. උප්පත්ති සිද්ධ ධ්‍යානයන්ගේ භවය වෙනස් වීමේදී සමීප ප්‍රත්‍යයන්ගේ වෙනස නිසා සංස්කාර භේදය කියන ලදී. එය කෙසේ පිළිගත යුතු දැයි විමසා 'එක් භවයකදී වුවද... සුදුසු වෙති' යනාදිය පැවසීය. එක් භවයක පළමු වරට ධ්‍යානය ලැබූ කාලයෙහි සංස්කාර භේදයට සමීප බැවින්, භාවිතා කරන කාලයේදී ද ඒ සංස්කාර භේදයම විය හැකිය යන සැකය ඇති විය හැකි බැවින් මෙය පවසන ලදී. එයින් වෙනත් භවයක උපතින් ලබන ධ්‍යානයන්ගේ සමීප ප්‍රත්‍ය භේදය නිසා වන සංස්කාර භේදය ගැන කිව යුතුම දෙයක් නැති බව පෙන්වයි. දැන් ඒ මාර්ග සිද්ධ ධ්‍යාන සහ උප්පත්ති සිද්ධ ධ්‍යාන සමීප ප්‍රත්‍යයන් අපේක්ෂා නොකර, මාර්ගක්ෂණයෙහි හා උප්පත්ති ක්ෂණයෙහි සිද්ධ වන කල්හි ධ්‍යාන උත්පත්ති ප්‍රතිපදාවම සර්වප්‍රකාරයෙන් නොමැති බව ගෙන, වෙනත් විකල්පයක් පෙන්වීමට 'ධ්‍යාන උත්පත්ති ප්‍රතිපදාවෙන් තොර බැවින් හෝ' යනාදිය පවසන ලදී. මෙසේ මහග්ගත ධ්‍යානයන්ගේ අටුවා ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වූ සංස්කාර භේදය පවසා, දැන් පාලි ක්‍රමයෙන් ද එය සිද්ධ වන බව පෙන්වීමට 'තවද' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව පූර්වංගම වූ දන්ධාභිඥා හා ක්ෂිප්‍රාභිඥා යන සමාධි දෙකෙහි 'මෙපමණකින්' යනු මෙපමණ ප්‍රමාණයක් ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙපමණකින් මෙහි සංස්කාර භේදය නොකියන ලද්දේ මන්ද යනාදී වචන පිළිවෙළින් එය සිද්ධ වේ යනු සම්බන්ධයයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၅၁. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ပရိကမ္မံ နာမ ပထဝီ, ပထဝီ, အာပေါ, အာပေါ-တိအာဒိကံ, ရူပံ အနိစ္စံ, ရူပံ ဒုက္ခံ, ရူပံ အနတ္တာ-တိအာဒိကဉ္စဘာဝနာပရိကမ္မံ အဓိကာရော နာမ ပုဗ္ဗဘဝေကတဘာဝနာကမ္မံ. ပုဗ္ဗဘဝေဈာနမဂ္ဂဖလာနိပတ္ထေတွာ ကတံ ဒါနသီလာဒိ ပုညကမ္မဉ္စ. ‘‘ဣဒံ တာဝနယုဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ တာဝသဒ္ဒေါ ဝတ္တဗ္ဗန္တရာပေက္ခနေ နိပါတော. တေန အပရံပိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ဒီပေတိ. ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော ဒုဝိဓော ပကတိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော, ပယောဂပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရောတိ. တတ္ထ ပရိကမ္မ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော ပကတိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော နာမ, အယံ ပကတိ ပစ္စယဂဏော ဧဝ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေါ ပယောဂပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော နာမ[Pg.65]. သော ဧဝ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘နဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အန္တမသော’’တိ အန္တိမ ပရိစ္ဆေဒေန. ‘‘အာလောပဘိက္ခာ’’ နာမ ဧကာ လောပဘိက္ခာ. သော ပရိကမ္မသင်္ခါတပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော. ဈာနာနိ စ သဗ္ဗာနိ ဥပ္ပန္နာနိ နာမ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ‘‘သော’’တိ ဘာဝနာဘိသင်္ခါရော. ‘‘တေသံ’’တိ သဗ္ဗေသံပိ ဈာနာနံ. န ဟိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ နာမ…ပေ… အတ္ထိ, ဣမေသံ သတ္တာနံ သဗ္ဗကပ္ပေသုပိ ကပ္ပဝိနာသကာလေ ဈာနာနိ ဘာဝေတွာ ဗြဟ္မလောက ပရာယနတာ သဗ္ဘာဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပုဗ္ဗေ သမထကမ္မေသု ကတာဓိကာရဿာ’’တိ အာသန္နဘဝေကတာဓိကာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒူရဘဝေ ပန သမထကမ္မေသု အကတာဓိကာရော နာမ ကောစိ နတ္ထီတိ. ‘‘ဧဝမေဝါ’’တိ ဧဝံ ဧဝ. ဝိပါကဇ္ဈာနေသု သင်္ခါရ ဘေဒဿ ပုဗ္ဗ ကမ္မဝသေန ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကုသလ ကြိယဇ္ဈာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အထဝါတိအာဒိကော ပစ္ဆိမ ဝိကပ္ပော နာမ’’ အထဝါ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ နကဒါစိ အသင်္ခါရိကဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ အသင်္ခါရိကန္တိ စ, ဗျဘိစာရာဘာဝတော သသင်္ခါရိကန္တိ စ န ဝုတ္တန္တိ အယံ ဝိကပ္ပော. တတ္ထ အသင်္ခါရိကန္တိ စ န ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဗျဘိစာရာ ဘာဝတော’’တိ အသင်္ခါရိကဘာဝေန ပသင်္ဂါဘာဝတော. သသင်္ခါရိကန္တိ စ န ဝုတ္တံ. ယဒိ ဝုစ္စေယျ. နိရတ္ထ ကမေဝတံဘဝေယျ. ကသ္မာ, သမ္ဘဝ ဗျဘိစာရာနံ အဘာဝတော. သမ္ဘဝေ ဗျဘိစာရေ စ. ဝိသေသနံ သာတ္ထကံ သိယာတိ ဟိ ဝုတ္တံ. န စ နိရတ္ထကဝစနံ ပဏ္ဍိတာ ဝဒန္တိ. ကသ္မာ, အပဏ္ဍိတလက္ခဏတ္တာ. သတိ ပန သမ္ဘဝေ စ ဗျဘိစာရေ စ, တထာ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကသ္မာ, သာတ္ထကတ္တာ. သာတ္ထကမေဝ ပဏ္ဍိတာ ဝဒန္တိ. ကသ္မာ, ပဏ္ဍိတ လက္ခဏတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

51. විභාවනී පාඨයෙහි මෙසේ දැක්වේ: ‘පරිකර්ම’ යනු පඨවි පඨවි, ආපෝ ආපෝ යනාදී වශයෙන් හෝ රූපය අනිත්‍යය, රූපය දුක්ඛය, රූපය අනත්ථය යනාදී වශයෙන් කරනු ලබන භාවනා පරිකර්මයයි. ‘අධිකාර’ යනු පෙර භවයන්හි කරන ලද භාවනා කර්මයයි. එනම් පෙර භවයකදී ධ්‍යාන මාර්ග ඵලයන් ප්‍රාර්ථනා කොට කරන ලද දාන සීලාදී පුණ්‍ය කර්මයන් ද එයට අයත් වේ. මෙහි ‘තාව’ (tāva) යන වචනය පසුව කිව යුතු කරුණක් අපේක්ෂා කිරීමේදී යෙදෙන නිපාතයකි. ඒ මගින් තවදුරටත් කිවයුතු දෙයක් ඇති බව හඟවයි. පෙර සංස්කාරය (පුබ්බාභිසංඛාර) ප්‍රකෘති පූර්ව සංස්කාරය සහ ප්‍රයෝග පූර්ව සංස්කාරය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී පරිකර්ම සංඛ්‍යාත පූර්ව සංස්කාරය යනු ප්‍රකෘති පූර්ව සංස්කාරයයි. මෙය ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය සමූහයම වේ. පෙර කියන ලද පූර්ව ප්‍රයෝගය ප්‍රයෝග පූර්ව සංස්කාරය නමි. මෙහි අදහස් කරන්නේ එයම බව දැක්වීමට ‘නහි’ යනාදිය පැවසුණි. ‘අන්තමසෝ’ යන්නෙන් අවම ප්‍රමාණය දැක්වේ. ‘ආලෝපභික්ඛා’ යනු එක් බත් පිඩක දානයයි. එය පරිකර්ම සංඛ්‍යාත පූර්ව සංස්කාරයයි. සියලු උපන් ධ්‍යානයෝම නැත යන සම්බන්ධයයි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. ‘සෝ’ යනු ඒ භාවනා සංස්කාරයයි. ‘තේසං’ යනු ඒ සියලු ධ්‍යානයන්ගේම යන්නයි. ලෞකික ධ්‍යාන නම් නැතැයි කීවේ... සියලු කල්පයන්හි පවා කල්ප විනාශ කාලයේදී මේ සත්වයන් ධ්‍යාන වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකය පරායනය වන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘පෙර සමථ කර්මයන්හි අධිකාර ඇති තැනැත්තා හට’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ආසන්න භවයක කරන ලද අධිකාරයයි. මක්නිසාද යත්, දුර භවයක සමථ කර්මයන්හි අධිකාර නොකළ කිසිවෙකු නැති බැවිනි. ‘එසේම’ යනු එපරිද්දෙන්ම වේ. විපාක ධ්‍යානයන්හි සංස්කාර භේදය පූර්ව කර්ම වසයෙන් කිව යුතු බැවින් ‘කුසල ක්‍රියා ධ්‍යානයන්හි’ යයි කියන ලදී. ‘අථවා’ යනාදියෙන් ඇරඹෙන අවසාන විකල්පය නම්: පූර්ව සංස්කාරයෙන්ම උපදනා බැවින් කිසිවිටකත් අසංඛාරික ස්වභාවයක් ඇති නොවන නිසා ‘අසංඛාරික’ කියා හෝ, වෙනස් වීමක් (ව්‍යභිචාරයක්) නොමැති බැවින් ‘සසංඛාරික’ කියා හෝ වෙන් කොට නොකී බවයි. එහි ‘අසංඛාරික කියා නොකී’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ව්‍යභිචාරාභාවතෝ’ යනු අසංඛාරික භාවයෙන් බැහැර වීමක් නොමැති බැවිනි. සසංඛාරික කියා ද නොකියන ලදී. ඉදින් කීවේ නම් එය නිෂ්ඵල වේ. මක්නිසාද, සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය නොමැති බැවිනි. යම් තැනක සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය පවතීද, එතැන විශේෂණය කිරීම අර්ථවත් වේ. පණ්ඩිතයෝ නිශ්ඵල වචන පවසන්නේ නැත. මක්නිසාද යත්, එය අඥානයන්ගේ ලක්ෂණයක් බැවිනි. සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය පවතින කල්හි එසේ කීම සුදුසුය. මක්නිසාද යත් එය අර්ථවත් බැවිනි. පණ්ඩිතයෝ අර්ථවත් දෙයම පවසති. එය පණ්ඩිත ලක්ෂණය බැවින් යනු මෙහි අදහසයි.

၅၂. ပဋိပဒါ အဘိညာဝဝတ္ထာနေ. ‘‘နိမိတ္တုပ္ပာဒတော’’တိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဿ ဥပ္ပာဒတော. သုခါပန ပဋိပဒါ, ပစ္ဆာဒန္ဓံ ဝါ ခိပ္ပံ ဝါ ဥပ္ပန္နံ ဈာနံ သုခပ္ပဋိပဒံ နာမ ကရောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ပုဗ္ဗဘဝေ’’တိ အာသန္နေ ပုဗ္ဗဘဝေ. အန္တရာယိကဓမ္မာ နာမ ‘ကိလေသန္တရာယိကော စ, ကမ္မန္တရာယိကော စ, ဝိပါကန္တရာယိကော စ, ပညတ္တိ ဝီတိက္ကမန္တရာယိကော စ, အရိယူပဝါဒန္တရာယိကော စ. တတ္ထ တိဿော နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယောကိလေသန္တရာယိကော နာမ. ပဉ္စာနန္တရိယ ကမ္မာနိ [Pg.66] ကမ္မန္တရာယိကော နာမ. အဟေတုက ဒွိဟေတုကပ္ပဋိသန္ဓိဝိပါကာ ဝိပါကန္တရာယိကော နာမ. ဘိက္ခု ဘာဝေဌိတာနံ ဝိနယ ပညတ္တိံ ဝီတိက္ကမိတွာ အကတပ္ပဋိကမ္မော ဝီတိက္ကမော ပညတ္တိဝီတိက္ကမန္တရာယိကော နာမ. ပဋိကမ္မေပနကတေ အန္တရာယိကော န ဟောတိ. အရိယပုဂ္ဂလာနံ ဇာတိအာဒီဟိ ဥပဝဒိတွာ အက္ကောသိတွာ အကတပ္ပဋိကမ္မံ အက္ကောသနံ အရိယူပဝါဒန္တရာယိကော နာမ. ဣဓပိ ပဋိကမ္မေ ကတေ အန္တရာယိကော န ဟောတိ. သေသေသု တီသု ပဋိကမ္မံ နာမ နတ္ထိ. ဣမေ ဓမ္မာ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ဈာနမဂ္ဂါနံ အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ နာမ. တေဟိ ဝိမုတ္တော အန္တရာယိက ဓမ္မ ဝိမုတ္တော နာမ. ‘‘ကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိယံ ဌိတော’’တိ သီလဝိသုဒ္ဓိ အာဒိကာယ ကလျာဏပ္ပဋိပတ္တိယံ ပရိပူရဏ ဝသေန ဌိတော. ‘‘ဆိန္နပလိဗောဓော’’တိ အာဝါသပလိဗောဓာဒီနိ ဒသဝိဓာနိ ပလိဗောဓကမ္မာနိ ဆိန္ဒိတွာ ဌိတော. ‘‘ပဟိတတ္တော’’တိ, ယန္တံ ပုရိသထာမေန ပုရိသပရက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗံ, န တံ အပတွာ ဝီရိယဿ သဏ္ဌာနံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တေန သမ္မပ္ပဓာန ဝီရိယေန သမန္နာဂတော. သော ဟိ ပဟိတော ပေသိတော အနပေက္ခိတော အတ္တဘာဝေါ အနေနာတိ ပဟိတတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘နသမ္ပဇ္ဇတီတိ နတ္ထိ’’. သစေ ပဉ္စပဓာနိယင်္ဂသမန္နာဂတော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ပဉ္စပဓာနိယင်္ဂါနိ နာမ သဒ္ဓါသမ္ပန္နတာ, အသာဌေယျံ, အာရောဂျံ, အလီနဝီရိယတာ, ပညဝန္တတာ,တိ.

52. ප්‍රතිපදා අභිඥා වවස්ථානයෙහි: ‘නිමිත්ත උප්පාදතෝ’ යනු ප්‍රභාස්වර නිමිත්ත (පටිභාග නිමිත්ත) පහළ වීමෙනි. සුඛාපනා ප්‍රතිපදාව, පසුව මන්දගාමීව හෝ ඉක්මනින් උපන් ධ්‍යානය සුඛ ප්‍රතිපදාවක් කරයි යන යෝජනාවයි. ‘පුබ්බභවේ’ යනු ආසන්න පෙර භවයෙහි යන්නයි. අන්තරායික ධර්මයන් නම්: කිලෙසන්තරායික, කම්මන්තරායික, විපාකන්තරායික, පඤ්ඤත්ති වීතික්කමන්තරායික සහ අරියූපවාදන්තරායික ධර්මයන්ය. එහිදී නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටි තුන කිලෙසන්තරායික නම් වේ. පංචානන්තරිය කර්ම කම්මන්තරායික නම් වේ. අහේතුක සහ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි විපාකය විපාකන්තරායික නම් වේ. භික්ෂු භාවයේ සිටියදී විනය පැනවීම් උල්ලංඝනය කොට ඒ පිළිබඳව ඇවැත් පිළියම් නොකිරීම පඤ්ඤත්ති වීතික්කමන්තරායික නම් වේ. එහෙත් පිළියම් කළ විට එය අන්තරායක් නොවේ. ආර්ය පුද්ගලයන්ට ජාති ආදියෙන් නින්දා අපහාස කොට හෝ ආක්‍රෝශ කොට ඇවැත් පිළියම් නොකිරීම අරියූපවාදන්තරායික නම් වේ. මෙහිදී ද පිළියම් කළ විට අන්තරායක් නොවේ. සෙසු කරුණු තුනෙහිදී පිළියම් කිරීමක් නැත. මේ ධර්මයන් මේ භවයෙහි ධ්‍යාන මාර්ගයන්ට බාධා පමුණුවන බැවින් අන්තරායික නම් වේ. ඒවායින් මිදුණු තැනැත්තා අන්තරායික ධර්ම විමුක්ත නම් වේ. ‘කල්‍යාණ පටිපත්තියෙහි පිහිටි’ යනු ශීල විශුද්ධිය ආදී වූ යහපත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කිරීමෙහි පිහිටි බවයි. ‘ඡින්න පළිබෝධෝ’ යනු ආවාස පළිබෝධ ආදී දස වැදෑරුම් පළිබෝධයන් සිඳ දමා සිටීමයි. ‘පහිතත්තෝ’ යනු, යම් කරුණක් පුරුෂ ශක්තියෙන් හා පුරුෂ පරාක්‍රමයෙන් ලැබිය යුතුද, එය නොලබා වීර්යය ලිහිල් නොකරමියි යනුවෙන් පවත්වන ලද සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. තමාගේ ජීවිතය කෙරෙහි පවා අපේක්ෂාවක් නොමැතිව නිර්වාණය කරා යොමු කළ ආත්මය ඇති බැවින් ඔහු ‘පහිතත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සිද්ධ නොවේ යන්නක් නැත’ යනු පංච පධානිඅංගයන්ගෙන් යුක්ත වන්නේ නම් එය අනිවාර්යයෙන්ම සිද්ධ වන බවයි. පංච පධානිඅංග නම්: ශ්‍රද්ධාව, අවංක බව (අසාඨෙය්‍ය), නීරෝගී බව, අලීන වීර්යය සහ ප්‍රඥාවන්ත බවයි.

၅၂. ဝိပါကဇ္ဈာနေ. ‘‘မုဒုဘူတံ’’တိ ဘာဝနာ ဗလပရိတ္တတ္တာမန္ဒဘူတံ. မန္ဒဘူတတ္တာ စ ဒုဗ္ဗလံ. ‘‘နာနာ ကိစ္စဋ္ဌာနေသု စာ’’တိ ဒဿနသဝနာဒီသု. ‘‘ဟီနေသုပိ အတ္တဘာဝေသူ’’တိ အဟေတုက ဒွိဟေတုကပုဂ္ဂလေသုပိ. ‘‘အသဒိသံပီ’’တိ တိဟေတုကုက္ကဋ္ဌံပိ ကမ္မံ အဟေတုကဝိပါကံပိ ဇနေတီတိအာဒိနာ အသဒိသံပိ ဝိပါကံ ဇနေတိ. ‘‘ဘဝင်္ဂဋ္ဌာနေသု ယေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဘဝင်္ဂ သဒ္ဒေန ပဋိသန္ဓိဋ္ဌာန စုတိဋ္ဌာနာနိပိ သင်္ဂယှန္တိ. ‘‘ကုသလသဒိသမေဝါ’’တိ ပထမဇ္ဈာနကုသလံ ပထမဇ္ဈာန ဝိပါကမေဝ ဇနေတိ, ဒုတီယဇ္ဈာန ကုသလံ ဒုတီယဇ္ဈာန ဝိပါကမေဝ ဇနေတီတိအာဒိနာ ကုသလ သဒိသမေဝ ဝိပါကံ ဇနေတိ. ‘‘ကုသလမေဝ…ပေ… ကြိယဇ္ဈာနံ နာမ ဟောတိ’’ အဘေဒူ ပစာရေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဘေဒမ္ပိ အဘေဒံ ကတွာ ဥပစာရော ဝေါဟာရော အဘေဒူ ပစာရော.

52. විපාක ධ්‍යානයෙහි: ‘මුදුභූත’ යනු භාවනා බලය අල්ප වීම නිසා මන්දගාමී වූ ස්වභාවයයි. මන්දගාමී වූ බැවින් එය දුබල වේ. ‘නානා කිච්චට්ඨානේෂු’ යනු දැකීම, ඇසීම ආදී විවිධ කෘත්‍යයන්හිදී ය. ‘හීන වූ ආත්ම භාවයන්හි පවා’ යනු අහේතුක හා ද්විහේතුක පුද්ගලයන් තුළ පවා යන්නයි. ‘අසදෘශ වූ ද’ යනු තිහේතුක උත්කෘෂ්ට කර්මයක් පවා අහේතුක විපාකයක් ඉපදවිය හැකි බැවින්, එසේ තමාට නොගැලපෙන අසදෘශ විපාකයක් ද ජනනය කරන බවයි. ‘භවංග ස්ථානයන්හිම’ යන්නෙහි භවංග ශබ්දයෙන් ප්‍රතිසන්ධි ස්ථානය හා චුති ස්ථානය ද ඇතුළත් වේ. ‘කුසලයට සදෘශවම’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන කුසලය ප්‍රථම ධ්‍යාන විපාකයම උපදවයි, ද්විතීය ධ්‍යාන කුසලය ද්විතීය ධ්‍යාන විපාකයම උපදවයි යනාදී වශයෙන් කුසලයට සමාන විපාකයක්ම ජනනය කරන බවයි. ‘කුසලයම... ක්‍රියා ධ්‍යානයක් වෙයි’ යනු අභේදෝපචාරයෙන් (වෙනසක් නැතිව සැලකීමෙන්) ගන්නා ලද්දක් බව අදහසයි. වෙනසක් පවතිද්දීත් වෙනසක් නැතැයි සලකා ව්‍යවහාර කිරීම ‘අභේදෝපචාර’ නම් වේ.

၅၄. သင်္ဂဟဂါထာ [Pg.67] ဝဏ္ဏနာယံ. ဈာနာနံ ဘေဒေါ ဈာနဘေဒေါ. အတ္ထတော ပန ဈာနေဟိ သမ္ပယောဂဘေဒေါ ဈာနဘေဒေါတိ ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဈာနေဟိ သမ္ပယောဂဘေဒေနာ’’တိ. ပထမဇ္ဈာနိကံ စိတ္တန္တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘တမေဝါ’’တိ ရူပါဝစရ မာနသမေဝ. ဝိဘာဝနိယံ ပန ဥပရိသင်္ဂဟဂါထာယံ ဈာနင်္ဂ ယောဂဘေဒေန, ကတွေကေကန္တု ပဉ္စဓာတိ ဝစနံ ဒိသွာ ဣဓ ဈာန ဘေဒေနာတိ ဈာနင်္ဂေဟိ သမ္ပယောဂဘေဒေနာတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပိ ဣဓ ဈာနဘေဒဿ ဝိသုံ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘အညောဟိ ဈာနဘေဒေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

54. සංග්‍රහ ගාථා වර්ණනාවෙහි: ධ්‍යානයන්ගේ ප්‍රභේදය 'ධ්‍යාන භේදය' යි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, ධ්‍යානයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමේ ප්‍රභේදය 'ධ්‍යාන භේදය' යැයි කියනු ලැබේ යන අදහසින් "ධ්‍යානයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමේ ප්‍රභේදයෙන්" යැයි පවසන ලදී. "ප්‍රථමධ්‍යානික චිත්තය" යනාදී වශයෙන් මෙහි යෙදිය යුතුය. "තමේව" යනු ඒ රූපාවචර සිතම ය. විභාවනියෙහි (අභිධම්මත්ථවිභාවිනී ටීකාවෙහි) නම් මතු සංග්‍රහ ගාථාවෙහි "ධ්‍යානාංග යෝග භේදයෙන්, එකිනෙකක් පස් ආකාර වේ" යන වචනය දැක, මෙහි 'ධ්‍යාන භේදයෙන්' යනු 'ධ්‍යානාංගයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමේ ප්‍රභේදයෙන්' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ වුවත්, මෙහි ධ්‍යාන භේදය වෙන් කොට අදහස් කරන බැවින් "ධ්‍යාන භේදය අනෙකකි" යනාදිය පවසන ලදී.

ရူပါဝစရစိတ္တဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූපාවචර චිත්ත දීපනියෙහි අනුදීපනාව නිමවන ලදී.

၅၅. အရူပစိတ္တဒီပနိယံ. ‘‘ဘုသော’’တိ အတိရေကတရံ. ‘‘သရူပတော’’တိ ပရမတ္ထ သဘာဝတော. နတ္ထိ ဇဋာ ဧတ္ထာတိ အဇဋော. အဇဋော အာကာသောတိ အဇဋာကာသော. ‘‘ပရိစ္ဆိန္နာကာသော’’တိ ဒွါရစ္ဆိဒ္ဒဝါတပါနစ္ဆိဒ္ဒါဒိကော အာကာသော, ယတ္ထ အာကာသ ကသိဏ နိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. ကသိဏ နိမိတ္တံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ လဒ္ဓေါ အာကာသော ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသော, ကသိဏံ ဥဂ္ဃာဋေန နိဗ္ဗတ္တော ကသိဏုဂ္ဃာဋိမောတိ ကတွာ. ရူပကလာပါနံ ပရိစ္ဆေဒမတ္တဘူတော အာကာသော ရူပပရိစ္ဆေဒါကာသော. ‘‘အနန္တဘာဝေန ဖရီယတီ’’တိ စတုရင်္ဂုလမတ္တောပိသော အနန္တ နာမံ ကတွာ ဘာဝနာမနသိကာရေန ဖရီယတိ. ‘‘ဒေဝါနံ အဓိဋ္ဌာနဝတ္ထူ’’တိ မဟိဒ္ဓိကာနံ ဂါမနဂရ ဒေဝါနံ ဗလိပ္ပဋိဂ္ဂဟဏဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ, ယတ္ထ မနုဿာ သမယေ ကုလ ဒေဝတာနံ ဗလိံ အဘိဟရန္တိ. ‘‘ဗလိံ’’တိ ပူဇနီယ ဝတ္ထု ဝုစ္စတိ. ‘‘တသ္မိံ’’တိ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ. ‘‘တဒေဝါ’’တိ တံ အာရမ္မဏမေဝ. ကုသလဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿဝါ, ဝိပါကဇ္ဈာနေန ဥပပန္နဿဝါ, ကြိယဇ္ဈာနေန ဒိဋ္ဌဓမ္မ သုခ ဝိဟာရိဿဝါ, တိယောဇေတဗ္ဗံ. အနန္တန္တိ ဝုစ္စတိ, ယထာပထဝီကသိဏေ ပဝတ္တနတော ဈာနံ ပထဝီကသိဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ‘‘ဧကဒေသေ’’တိ ဥပ္ပာဒေဝါ ဌိတိယံ ဝါ ဘင်္ဂေဝါ. အန္တရဟိတတ္တာ အနန္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘အနန္တ သညိတေ’’တိ အနန္တ နာမကေ. ‘‘အနန္တန္တိ ဘာဝနာယ [Pg.68] ပဝတ္တတ္တာ’’တိ ဣဒံ ပထမာ ရုပ္ပဝိညာဏံ အနန္တန္တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂ ဘာဝနာယ ပဝတ္တတ္တာ. ‘‘အတ္တနော ဖရဏာကာရ ဝသေနာ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနံ အနပေက္ခိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘နိရုတ္တိ နယေနာ’’တိ သကတ္ထေ ယပစ္စယံ ကတွာ နကာရဿလောပေန. ‘‘ပါဠိယာ နသမေတီ’’တိ ဝိဘင်္ဂ ပါဠိယာနသမေတိ. ‘‘အနန္တံ ဖရတီ’’တိ အနန္တံ အနန္တန္တိ ဖရတိ. ‘‘ပထမာ ရုပ္ပဝိညာဏာဘာဝေါ’’တိ တဿ အဘာဝ ပညတ္တိမတ္တံ. ‘‘နေဝတ္ထီ’’တိ နတ္ထိ. ‘‘အဿာ’’တိ စတုတ္ထာ ရုပ္ပဇ္ဈာနဿ. အထဝါတိအာဒီသု ‘‘ပဋုသညာ ကိစ္စဿာ’’တိ ဗျတ္တသညာ ကိစ္စဿ. ‘‘သင်္ခါရာဝသေသ သုခုမဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ’’တိ ဣမဿ အတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဧတ္ထစာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘မုဒ္ဓဘူတံ’’တိ မတ္ထကပတ္တံ. ‘‘ဒေသနာသီသမတ္တံ’’တိ ရာဇာ အာဂစ္ဆတီတိအာဒီသု ဝိယ ပဓာန ကထာမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တဿေဝါ’’တိ ပထမာ ရုပ္ပဝိညာဏဿေဝ. ကုသလဘူတံ ပထမာ ရုပ္ပဝိညာဏံ ပုထုဇ္ဇနာနဉ္စ သေက္ခာနဉ္စ ကုသလဘူတဿ ဒုတီယာရုပ္ပဝိညာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောတိ. အရဟာ ပန တိဝိဓော. တတ္ထ, ဧကောပထမာ ရုပ္ပေဌတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ပထမာရုပ္ပံ အသမာပဇ္ဇိတွာဝ ဒုတီယာ ရုပ္ပံ ဥပ္ပာဒေတိ. တဿ ကုသလဘူတံ ပထမာ ရုပ္ပံ ကြိယဘူတဿ ဒုတီယာ ရုပ္ပဿ အာရမ္မဏံ. ဧကောပထမာ ရုပ္ပေဌတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ပုန တမေဝ ပထမာ ရုပ္ပံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒုတီယာ ရုပ္ပံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဧကော ဒုတီယာ ရုပ္ပေဌတွာ အရဟတ္တံ ဂစ္ဆတိ. တေသံ ဒွိန္နံ ကြိယဘူတံ ပထမာ ရုပ္ပဝိညာဏံ ကြိယဘူတဿေဝ ဒုတီယာရုပ္ပဿ အာရမ္မဏံ. တေနာဟ ‘‘ဝိညာဏံ နာမာ’’တိအာဒိံ.

55. අරූප චිත්ත දීපනියෙහි: "භුසෝ" යනු අතිශයින්ම ය. "සරූපතෝ" යනු පරමාර්ථ ස්වභාවයෙනි. මෙහි අවුලක් (ජටාවක්) නැති බැවින් 'අජට' නම් වේ. අජට වූ ආකාශය 'අජටාකාශය' යි. "පරිච්ඡින්නාකාශය" යනු ද්වාර විවර, කවුළු විවර ආදියෙහි වූ ආකාශයයි. එහිදී ආකාශ කසිණ නිමිත්ත උගනිති. කසිණ නිමිත්ත ඉවත් කොට ලබන ලද ආකාශය 'කසිණුග්ඝාටිමාකාශය' යි. කසිණය ඉවත් කිරීමෙන් (උග්ඝාටනයෙන්) හටගත් බැවින් එය 'කසිණුග්ඝාටිම' නම් වේ. රූප කලාපයන්ගේ සීමාව (පරිච්ඡේදය) පමණක් වූ ආකාශය 'රූපපරිච්ඡේදාකාශය' යි. "අනන්ත භාවයෙන් පතුරුවනු ලැබේ" යනු සතරඟුලක් පමණ වූවද 'අනන්තය' යන නාමය තබා භාවනා මනසිකාරයෙන් පතුරුවනු ලබයි. "දෙවියන්ගේ අධිෂ්ඨාන වස්තුව" යනු මහත් සෘද්ධි ඇති, ගම් නියම්ගම්වල වසන දෙවියන්ගේ බිලි පූජා පිළිගන්නා ස්ථානයයි. එහි මිනිස්සු සුදුසු කාලයෙහි කුල දේවතාවන්ට බිලි පූජා පවත්වති. "බලි" යනු පූජනීය වස්තුවට නමකි. "තස්මිං" යනු ඒ කසිණුග්ඝාටිමාකාශයෙහි ය. "තදේව" යනු ඒ අරමුණමය. කුසල් ධ්‍යානයට සම වැදුණු තැනැත්තා හෝ, විපාක ධ්‍යානයෙන් උපන් තැනැත්තා හෝ, ක්‍රියා ධ්‍යානයෙන් දිට්ඨධම්මසුඛ විහරණයෙහි යෙදුණු තැනැත්තා හෝ මෙහි සම්බන්ධ කරගත යුතුය. පඨවි කසිණයෙහි පවතින බැවින් ධ්‍යානයට 'පඨවි කසිණය' යැයි කියන්නා සේ, මෙයට ද 'අනන්තය' යැයි කියනු ලැබේ. "එකදේසේ" යනු උත්පාදයේදී හෝ ස්ථිතියේදී හෝ භංගයේදී ය. අතුරුදහන් වූ බැවින් 'අනන්ත' යැයි කියනු ලැබේ. "අනන්ත සඤ්ඤිතේ" යනු අනන්ත යන නම ඇති තැනෙහිය. "අනන්ත යැයි භාවනාව පැවැත්වෙන බැවින්" යන්නෙන් පළමු අරූප විඤ්ඤාණය අනන්තය යනුවෙන් මෙසේ පූර්වභාග භාවනාවෙහි පැවැත්ම අදහස් වේ. "තම පරායනය වන ආකාරය අනුව" යනු පූර්වභාග භාවනාව අපේක්ෂා නොකොට යන අර්ථයයි. "නිරුක්ති නයට අනුව" යනු ස්වාර්ථයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය යොදා 'න' කාරය ලෝප කිරීමෙනි. "පාලිය හා සැසඳෙන්නේ නැත" යනු විභංග පාළිය සමඟ සැසඳෙන්නේ නැත යන්නයි. "අනන්තය පතුරුවයි" යනු අනන්තය අනන්තය කියා පතුරුවයි. "පළමු අරූප විඤ්ඤාණය නැති බව" යනු එහි අභාව ප්‍රඥප්තිය පමණකි. "නැත්තේද නොවේ" (නෙවත්ථි) යනු නැත යන්නයි. "අස්සා" යනු සිව්වන අරූප ධ්‍යානයටයි. අථවා යනාදී තැන්වල "පටුසඤ්ඤා කිච්චස්ස" යනු ව්‍යක්ත වූ සංඥා කෘත්‍යය ඇති බවයි. "සංස්කාරයන්ගේ අවශේෂ වූ සියුම් බව නිසා පවතින බැවින්" යන මෙහි අර්ථය විස්තර කරමින් "එත්ථ ච" යනාදිය පවසන ලදී. "මුද්ධභූතං" යනු මුදුන්පත් වූ බවයි. "දේශනාසීසමත්තං" යනු "රජු වඩියි" යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රධාන කථාව පමණක් බව පවසන ලදී. "තස්සේව" යනු ඒ පළමු අරූප විඤ්ඤාණයටමය. කුසල් වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණය පෘථග්ජනයන්ගේ හා සෛක්ෂයන්ගේ කුසල් වූ දෙවන අරූප විඤ්ඤාණයට අරමුණ වේ. රහතන් වහන්සේලා තෙවදෑරුම්ය. එහිදී එක් රහතන් වහන්සේ නමක් පළමු අරූප ධ්‍යානයෙහි පිහිටා අරිහත් භාවයට පැමිණ, පළමු අරූප ධ්‍යානයට සම නොවදීම දෙවන අරූප ධ්‍යානය උපදවති. උන්වහන්සේගේ කුසල් වූ පළමු අරූප ධ්‍යානය ක්‍රියා වූ දෙවන අරූප ධ්‍යානයට අරමුණ වේ. එක් රහතන් වහන්සේ නමක් පළමු අරූප ධ්‍යානයෙහි පිහිටා අරිහත් භාවයට පැමිණ නැවත ඒ පළමු අරූප ධ්‍යානයටම සම වැදී දෙවන අරූප ධ්‍යානය උපදවති. තවත් කෙනෙක් දෙවන අරූප ධ්‍යානයෙහි පිහිටා අරිහත් භාවයට පත් වෙති. ඒ දෙදෙනාගේම ක්‍රියා වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණය ක්‍රියා වූම දෙවන අරූප ධ්‍යානයට අරමුණ වේ. ඒ නිසා "විඤ්ඤාණය නම්" යනාදිය පවසන ලදී.

အရူပစိတ္တာနုဒီပနာ.

අරූප චිත්ත අනුදීපනාවයි.

၅၇. လောကုတ္တရစိတ္တေ. ‘‘ဇလပ္ပဝါဟော’’တိ ဥဒကဓာရာသံဃာဋော. ‘‘ပဘဝတော’’တိအာဒိပဝတ္တိဋ္ဌာနတော. ‘‘ယထာဟာ’’တိ ကထံ ပါဠိယံ အာဟ. ‘‘သေယျထိဒ’’န္တိ သော ကတမော. ‘‘အယံ ပီ’’တိ အယံ အရိယမဂ္ဂေါပိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကော အရိယမဂ္ဂေါ, ကထံ ယာဝ အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတုယာသဝတိ သန္ဒတီတိ အာဟ [Pg.69] ‘‘အာနုဘာဝပ္ဖရဏဝသေနာ’’တိ. ပါဠိယံ ဂင်္ဂါဒီနိ ပဉ္စန္နံ မဟာနဒီနံ နာမာနိ. ‘‘သမုဒ္ဒ နိန္နာ’’တိ မဟာသမုဒ္ဒါဘိမုခံ နိန္နာ နမိတာ. ‘‘ပေါဏာ’’တိ အနုပတိတာ. ‘‘ပဗ္ဘာရာ’’တိ အဓောဝါဟိတာ. ‘‘ကိလေသာနံ’’တိ အနုပဂမနေ ကမ္မပဒံ. ပါဠိယံ ‘‘ဃဋော’’တိ ဥဒက ပုဏ္ဏဃဋော. ‘‘နိကုဇ္ဇော’’တိ အဓောမုခံ ဌပိတော. ‘‘နောပစ္စာဝ မတီ’’တိ ပုန နောဂိလတိ. ‘‘န ပုနေတီ’’တိ န ပုန ဧတိ နုပဂစ္ဆတိ အရိယသာဝကော. ‘‘န ပစ္စေတီ’’တိ န ပဋိ ဧတိ. တဒတ္ထံ ဝဒတိ ‘‘န ပစ္စာဂစ္ဆတီ’’တိ. ဧဝံ တံ အနိဝတ္တဂမနံ ပါဠိသာဓကေဟိ ဒီပေတွာ ဣဒါနိ ယုတ္တိသာဓကေဟိ ပကာသေတုံ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ယတော’’တိ ယံ ကာရဏာ. ‘‘တေ’’တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ‘‘ဒုဿီလာ’’တိ နိဿီလာ. ‘‘ဥမ္မတ္တကာ’’တိ ပိတ္တုမ္မတ္တကာ. ‘‘ခိတ္တ စိတ္တာ’’တိ ဆဋ္ဋိတပကတိ စိတ္တာယက္ခုမ္မတ္တကာ. ‘‘ဒုပ္ပညာ’’တိ နိပ္ပညာ. ‘‘ဧဠမူဂါ’’တိ ဒုပ္ပညတာယ ဧဝ ပဂ္ဃရိတလာလ မုခ မူဂါ. ‘‘တသ္မိံ မဂ္ဂေ ဧဝါ’’တိ အဋ္ဌင်္ဂီကေ အရိယမဂ္ဂေ ဧဝ. သော ပန မဂ္ဂေါ ပထမ မဂ္ဂေါ, ဒုတီယ မဂ္ဂေါ, တတီယ မဂ္ဂေါ, စတုတ္ထ မဂ္ဂေါ,တိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. ‘‘အာဒိတော ပဇ္ဇနံ’’တိ စတူသု မဂ္ဂေသု အာဒိမှိ ပထမ မဂ္ဂသောတဿ ပဇ္ဇနံ ဂမနံ. ပဋိလာဘောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သောတာပတ္တိယာ’’တိ သောတဿ အာပဇ္ဇနေန. ‘‘အဓိဂမ္မမာနော’’တိ ပဋိလဗ္ဘမာနော. သဗ္ဗေ ဗောဓိပက္ခိယ ဓမ္မာ အနိဝတ္တ ဂတိယာ ပဝတ္တမာနာ သောတောတိ ဝုစ္စန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. သမ္ဗောဓိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ. ဥပရိသမ္ဗောဓိ ဧဝ ပရာယနံ ယေသံ တေ ဥပရိသမ္ဗောဓိ ပရာယနာ. ပရာယနန္တိ စ ပဋိသရဏံ. ကထံ သောတာပတ္တိ ဝစနံ မဂ္ဂေန သမာနာဓိကရဏံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပထမ မဂ္ဂ သင်္ခါတာယ သောတာပတ္တိယာ’’တိအာဒိ. ‘‘မဂ္ဂေတီ’’တိ ဂဝေသတိ. မာရေန္တ ဂမနောနိရုတ္တိနယေန မဂ္ဂေါတိ သိဇ္ဈတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကိလေသေ မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ’’တိ.

57. ලෝකෝත්තර සිතෙහි. ‘ජලප්පවාහෝ’ යනු දිය දහරාවන්ගේ සමූහයයි. ‘පභවතෝ’ යනු හටගන්නා ස්ථානයේ පටන් යන්නයි. ‘යථාහා’ යනු පාළියෙහි කෙසේ වදාළේ ද යන්නයි. ‘සෙය්‍යථිදං’ යනු ඒ කවරේ ද යන්නයි. ‘අයං පී’ යනු මේ ආර්ය මාර්ගය ද යන්නයි. එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතින ආර්ය මාර්ගය, අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව දක්වා කෙසේ ගලා යන්නේ දැයි කිවහොත්, එය ‘ආනුභාවය පැතිරී යාමේ බලයෙන්’ (ආනුභාවප්ඵරණ වසෙන) සිදුවන බව වදාළහ. පාළියෙහි ගංගා ආදී පංච මහා ගංගාවන්ගේ නම් දැක්වේ. ‘සමුද්ද නින්නා’ යනු මහා සමුද්‍රය දෙසට නැඹුරු වූ යන්නයි. ‘පෝණා’ යනු ඒ දෙසට ම නැඹුරු වූ (ඊට අනුගත වූ) යන්නයි. ‘පබ්භාරා’ යනු පහළට ගලා යන යන්නයි. ‘කිලේසානං’ යනු නොපැමිණීම යන ක්‍රියාවට අදාළ කර්ම පදයයි. පාළියෙහි ‘ඝටෝ’ යනු ජලයෙන් පිරුණු කළයයි. ‘නිකුජ්ජෝ’ යනු මුවවිට යටට හරවා (මුනින් නමා) තබන ලද යන්නයි. ‘නොපච්චාවමතී’ යනු නැවත නොවමාරයි (නැවත නොගිලියි). ‘න පුනේති’ යනු ආර්ය ශ්‍රාවකයා නැවත නොපැමිණෙයි යන්නයි. ‘න පච්චේති’ යනු ආපසු නොඑයි. ඒ අර්ථය ම ‘න පච්චාගච්ඡති’ (නැවත නොපැමිණෙයි) යන්නෙන් පැවසේ. මෙසේ එම ආපසු නොහැරෙන ගමන පාළි සාධකයන් මගින් පෙන්වා දී, දැන් යුක්ති සාධකයන් මගින් ප්‍රකාශ කිරීමට ‘යථා චා’ යනාදිය වදාළහ. ‘යතෝ’ යනු යම් හේතුවක් නිසා ද යන්නයි. ‘තේ’ යනු ඒ පෘථග්ජනයෝ ය. ‘දුස්සීලා’ යනු සිල් නැති අයයි. ‘උම්මත්තකා’ යනු පිත් උමතුවෙන් පෙළෙන්නන් ය. ‘ඛිත්තචිත්තා’ යනු ප්‍රකෘති සිත අහිමි වූ, යක්ෂ උමතුවෙන් පෙළෙන්නන් ය. ‘දුප්පඤ්ඤා’ යනු ප්‍රඥාව නැති අයයි. ‘එළමූගා’ යනු මෝඩකම නිසා ම කටින් කෙළ පෙරෙන ගොලු වූවන් ය. ‘තස්මිං මග්ගේ ඒව’ යනු අෂ්ටාංගික ආර්ය මාර්ගයෙහි ම යන්නයි. ඒ මාර්ගය වනාහි ප්‍රථම මාර්ගය, ද්විතීය මාර්ගය, තෘතීය මාර්ගය හා චතුර්ථ මාර්ගය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. ‘ආදිතෝ පජ්ජනං’ යනු සතර මාර්ගයන් අතරින් පළමුවන ආර්ය මාර්ග සංඛ්‍යාත ශ්‍රෝතයට (දිය දහරට) පිවිසීමයි. එය ලැබීම (ප්‍රතිලාභය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෝතාපත්තියා’ යනු ශ්‍රෝතයට පැමිණීමෙනි. ‘අධිගම්මමානෝ’ යනු ලබනු ලබන (අවබෝධ කරගනු ලබන) යන්නයි. නොනැවතී ගමන් කරන ස්වභාවයෙන් පවතින සියලු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ ‘ශ්‍රෝතය’ (සෝත) යැයි කියනු ලබන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සම්බෝධිය’ යනු සතර මාර්ගයන්හි පවතින ඥානයයි. ඉහළ සම්බෝධිය (අර්හත් මාර්ග ඥානය) ම පරම අවසානය කොට ඇත්තෝ ‘උපරිසම්බෝධි පරායනා’ නම් වෙති. ‘පරායන’ යනු පිළිසරණ (පිහිට) යන්නයි. ‘සෝතාපත්ති’ යන වචනය මාර්ගය හා එකම අර්ථයෙහි යෙදෙන්නේ කෙසේද යන්න, ‘ප්‍රථම මාර්ගය නම් වූ සෝතාපත්තියෙන්’ යනාදී ලෙස දක්වා ඇත. ‘මග්ගේති’ යනු සොයයි. කෙලෙසුන් නසමින් (මරමින්) යන ගමන යන නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව ‘මග්ග’ (මාර්ගය) යන්න සිද්ධ වන බැවින්, ‘කෙලෙසුන් නසමින් යන බැවින් මාර්ගය’ යැයි වදාරන ලදී.

၅၈. သကဒါဂါမိ မဂ္ဂေ. ‘‘သကိံ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဣတောဂန္တွာ ပုန ဣဓ အာဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ‘‘သီလေနာ’’တိ ပကတိသဘာဝေန. ကာမလောကံ အာဂစ္ဆန္တိ ဧတေဟီတိ ကာမလောကာဂမနာ. ကိလေသာ. တေသံ သဗ္ဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနဘာဝေန. ပါဠိယံ ‘‘ဧကစ္စဿ ပုဂ္ဂလဿာ’’တိ ကတ္တု အတ္ထေသာမိဝစနံ. ဧကစ္စေန ပုဂ္ဂလေန အပ္ပဟီနာ နီတိ သမ္ဗန္ဓော[Pg.70]. ‘‘သဟဗျတံ’’တိ သဟာယဘာဝံ. ‘‘အာဂါမီဟောတီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ဝဒတိ ‘‘အာဂန္တွာ ဣတ္ထတ္တ’’န္တိ. အာဂစ္ဆတိ သီလေနာတိ အာဂန္တွာ. ဣတ္ထံ ဘာဝေါ ဣတ္ထတ္တံ. ဣမံ ကာမတ္တဘာဝံ အာဂန္တွာ, တသ္မာ အာဂါမီ နာမ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘အယဉ္စ အတ္ထော’’တိ ပဋိသန္ဓိဝသေန သကိံ ဣမံ လောကံ အာဂစ္ဆတီတိအာဒိကော အတ္ထော. ‘‘ကိလေသ ဂတိဝသေနာ’’တိ ကာမလောကာ ဂမန ကိလေသ ဂတိဝသေန. မဂ္ဂသဟာယေန ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကိလေသာ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္န ဂတိကာ ဟောန္တိ. အယံ မဂ္ဂသဟာယောဈာနာနုဘာဝေါ နာမ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဒေဝလောကတော’’တိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မလောကောပိ သင်္ဂဟိတော. ပစ္ဆိမသ္မိံ ပန အတ္ထေ သတီတိ ယောဇနာ. အာဂမနသီလော အာဂန္တွာ. န အာဂန္တွာ အနာဂန္တွာ. ‘‘တေနာ’’တိ အနာဂမနေန. ‘‘နာနတ္ထာ သမ္ဘဝတော’’တိ ဒွီသု ဣတ္ထတ္တသဒ္ဒေသု ဧကသ္မိံ ဣမံ ကာမာဝစရ လောကန္တိ ဧကသ္မိံ ဣမံ မနုဿ လောကန္တိ ဧဝံ နာနတ္ထာနံ အသမ္ဘဝတော. ပါဠိယံ ‘‘သဗျာ ဗဇ္ဈော’’တိ စေတောဒုက္ခ သင်္ခါတေန စေတသိကရောဂါ ဗာဓေန သဟိတော. တေနာဟ ‘‘တေဟိ ပဋိဃာနုသယဿာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘တေ’’တိ ပုထုဇ္ဇန သောတာပန္န သကဒါဂါမိနော. သဗျာ ဗဇ္ဈာနာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပစ္ဆိမဿ ဝါကျဿာ’’တိ အာဂန္တွာ ဣတ္ထတ္တံ သောတာပန္န သကဒါဂါမိနော တေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဝါကျဿ. ‘‘ဒွီသု သကဒါဂါမီသူ’’တိ အာဂန္တွာ ဣတ္ထတ္တန္တိ ဝုတ္တတ္တာ တေန အတ္ထေန သကဒါဂါမိနာမကေသု ဒွီသု သောတာပန္န သကဒါဂါမီသု. ‘‘ပုရိမဿာ’’တိ သောတာပန္နဿ. ‘‘အနည သာဓာရဏေ နေဝါ’’တိ ဒုတီယ ဖလဋ္ဌာဒီဟိ အသာမညေနေဝ. ဗြဟ္မလောကေဌိတာနံ သောတာပန္နာနံ သတ္တက္ခတ္တု ပရမ တာဒိဘာဝေါ နတ္ထိ ဝိယ ဒုတီယ ဖလဋ္ဌာနံ သကဒါဂါမိ ဘာဝေါပိ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ပထမ ဒုတီယ ဖလဋ္ဌာပီ’’တိအာဒိံ. ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ လဒ္ဓဂုဏဝစနံ. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန. ‘‘ဟေဋ္ဌူ ပရူပပတ္တိဝသေနာ’’တိ ဥပရိတော အာဂန္တွာ ဟေဋ္ဌူပပတ္တိ စ, ဟေဋ္ဌတော အာဂန္တွာ ဥပရူပပတ္တိ စာတိ ဧဝံ ဟေဋ္ဌူပရူပပတ္တိဝသေန. ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိအာဒိ ဒုတီယ လဒ္ဓ ဂုဏဝစနံ. ‘‘ပဉ္စန္နံ ဣဓ နိဋ္ဌာ’’တိ ပဉ္စန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ ဣဓ ကာမလောကေ နိဋ္ဌာ အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနပတ္တီတိ ဝုတ္တံ [Pg.71] ဟောတိ. ‘‘သော ပနာ’’တိ သကဒါဂါမိ ပုဂ္ဂလော ပန. ယေသံ ပန အဋ္ဌကထာ စရိယာနံ အတ္ထော, တေသံ အတ္ထေသော သကဒါဂါမိ ပုဂ္ဂလော ပဉ္စဝိဓောဝ ဝုတ္တော, န ဆဋ္ဌော ပုဂ္ဂလောတိ ယောဇနာ. ယေသံ ပန ဣမံ လောကန္တိ အတ္ထော, တေသံ အတ္ထေ ဆဋ္ဌောပိ လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘မဟာပရိနိဗ္ဗာန…ပေ… အာဂတော ယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘သကိံ အာဂမနဋ္ဌေန အာဂတော ယေဝါ’’တိ သကိံ အာဂမနဋ္ဌေန သကဒါဂါမီသု အာဂတောယေဝ. သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါပိ ပထမ ဖလဋ္ဌ ဘူတာ သတ္တက္ခတ္တု ပရမတာယံ သဏ္ဌိတာ ဝိယာတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ‘‘သတ္တက္ခတ္တုပရမတာယံ’’တိ သတ္တက္ခတ္တု ပရမဘာဝေ. ဣဒဉ္စ နိဒဿန ဝစနမတ္တံ. သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါပိ ဒုတီယ ဖလဋ္ဌဘူတာ သကိံ အာဂမနပ္ပကတိယံ သဏ္ဌိတာယေဝ ဟောန္တိ. ကသ္မာ, တသ္မိံ ခဏေ တံ သဘာဝါနတိ ဝတ္တနတောတိ အဓိပ္ပာယော. သဗ္ဗောပိ သော ဆဗ္ဗီဓော ပုဂ္ဂလော ဣဓ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတေန ယံ ဝုတ္တံ ဝိဘာဝနိယံ ပဉ္စသု သကဒါဂါမီသု ပဉ္စမကောဝ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ. တံ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာ, ပဉ္စမကော ဧဝ ဣဓ သကဒါဂါမိပဒေ အဓိပ္ပေတေသတိ ဣတရေ စတ္တာရော ကတ္ထ အဓိပ္ပေတာ သိယုန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဇနကဘူတော သမာနော. ‘‘ဉာယာဂတာ ဧဝါ’’တိ ယုတ္တိတော ပရမ္ပရာဂတာ ဧဝ. တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိံ. ‘‘အဝိရုဒ္ဓေါ’’တိ ဉာယေန အဝိရုဒ္ဓေါ.

58. සකෘදාගාමී මාර්ගයෙහිදී, 'සකිං ආගච්ඡති' යනු මෙතැනින් (මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන්) ගොස් නැවත මෙහි පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයයි. 'සීලේන' යනු ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙනි. මේවා මඟින් සත්ත්වයෝ කාම ලෝකයට පැමිණෙන බැවින් 'කාමලෝකාගමන' නම් වූයේ කෙලෙස්ය. ඒවා පවතින බැවින් 'සබ්භාවේන' යනුයි. පෙළෙහි 'එකච්චස්ස පුග්ගලස්ස' යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'එක්තරා පුද්ගලයකු විසින් ප්‍රහීණ නොකරන ලද' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සහඛ්‍යතං' යනු සහාය බවයි. 'ආගාමී හෝති' යැයි පවසා එම අර්ථයම 'ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං' යැයි පවසයි. ස්වභාවයෙන්ම පැමිණෙන්නේ 'ආගන්ත්වා' නම් වේ. 'ඉත්ථම්භාවය' යනු 'ඉත්ථත්තං' යන්නයි. මේ කාම ආත්මභාවයට පැමිණෙන බැවින් 'ආගාමී' නම් වේ යනු යෝජනාවයි. 'අයඤ්ච අත්ථෝ' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් එක් වරක් මේ ලෝකයට පැමිණෙයි යන ආදි අර්ථයයි. 'කilesa gativasena' යනු කාම ලෝකයට පමුණුවන කෙලෙස්වල ගති වශයෙනි. මාර්ගය හා උපන් ධ්‍යානයෙන් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳී ගිය ගති ඇත්තෝ වෙති. මෙය මාර්ග සහායක ධ්‍යානයෙහි අනුභාවයයි. එබැවින් 'න හි' යනාදිය වදාළහ. 'දේව ලෝකයෙන්' යන්නෙහි බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ඇතුළත් වේ. 'පච්ඡිමස්මිං පන අත්ථේ සති' යනු යෝජනාවයි. පැමිණෙන ස්වභාවය ඇත්තේ 'ආගන්ත්වා' නම් වේ. නොපැමිණෙනුයේ 'අනාගන්ත්වා' නම් වේ. 'තේන' යනු නොපැමිණීමෙනි. 'නානත්ථා සම්භවතෝ' යනු 'ඉත්ථත්ත' යන වචන දෙකෙන් එකක 'මේ කාමාවචර ලෝකය' කියා ද, අනෙකෙහි 'මේ මනුෂ්‍ය ලෝකය' කියා ද මෙසේ විවිධ අර්ථයන් නොයෙදෙන බැවිනි. පෙළෙහි 'සබ්‍යබජ්ඣෝ' යනු චිත්ත දුක්ඛය නමැති මානසික පීඩාවන් සහිත බවයි. එබැවින් 'තේහි පටිඝානුසයස්ස' යනාදිය වදාළහ. එහි 'තේ' යනු පෘථග්ජන, සෝවාන් හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයන්ය. 'සබ්‍යබජ්ඣ' නම් වේ යනු සම්බන්ධයයි. 'පච්ඡිමස්ස වාක්‍යස්ස' යනු 'ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං' යන්න සෝවාන් හා සකෘදාගාමීන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය යන වාක්‍යයයි. 'ද්වීසු සකදාගාමීසූ' යනු 'ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං' යැයි පැවසූ බැවින් එම අර්ථයෙන් සකෘදාගාමී යන නම ලබන සෝවාන් හා සකෘදාගාමී යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා පිළිබඳවයි. 'පුරිමස්ස' යනු සෝවාන් පුද්ගලයාටයි. 'අනඤ්ඤ සාධාරණේනේව' යනු දෙවන ඵලස්ථ ආදීන් හා සාධාරණ නොවන ආකාරයෙනි. බ්‍රහ්ම ලෝකවල සිටින සෝවාන් පුද්ගලයන්ට 'සත්තක්ඛත්තුපරම' ආදී භාවයන් නොමැති සේම, දෙවන ඵලස්ථයන්ට සකෘදාගාමී භාවයක් ද නැත. එබැවින් 'පඨම දුතිය ඵලට්ඨාපි' යනාදිය වදාළහ. 'තස්මා' යනාදිය ලද ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමකි. 'ඉති කත්වා' යනු මේ හේතුවෙනි. 'හෙට්ඨූපරූපපත්ති වසේන' යනු ඉහළින් පැමිණ පහළ උපත ද, පහළින් ගොස් ඉහළ උපත ද යන මේ ආකාරයෙනි. 'ඒවඤ්ච කත්වා' යනාදිය දෙවනුව ලද ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමකි. 'පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා' යනු පුද්ගලයන් පස් දෙනෙකුට මේ කාම ලෝකයේදීම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවීම සිදුවන බවයි. 'සෝ පන' යනු ඒ සකෘදාගාමී පුද්ගලයායි. යම් අටුවාචාරීන් වහන්සේලාට (ඉහත කී) අර්ථය අභිමත ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයෙහි සකෘදාගාමී පුද්ගලයා පස් වැදෑරුම්වම වදාරන ලදී, හයවැන්නෙක් නැත. යම් කෙනෙකුට 'ඉමං ලෝකං' යන්න අර්ථය වේ ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයෙහි හයවැන්නෙකු ද ලැබෙන බව දැක්වීමට 'මහාපරිනිබ්බාන...පෙ... ආගතෝ යේව' යැයි වදාරන ලදී. එහි 'සකිං ආගමනට්ඨේන ආගතෝ යේව' යනු එක් වරක් පැමිණෙන අර්ථයෙන් සකෘදාගාමීන් අතරට ඇතුළත් වන බවයි. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද ප්‍රථම ඵලස්ථ වූ කල්හි සත්තක්ඛත්තුපරම අවස්ථාවෙහි සිටින්නාක් මෙනි. 'සත්තක්ඛත්තුපරමතායං' යනු සත්තක්ඛත්තුපරම භාවයයි. මෙය නිදසුනක් පමණි. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද දෙවන ඵලස්ථ වූ කල්හි එක් වරක් පැමිණෙන ස්වභාවයෙහි (සකෘදාගාමීව) පිහිටියාහුම වෙති. ඒ මන්ද යත්, එම මොහොතෙහි ඒ ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවිනි. ඒ සියලුම සවැදෑරුම් පුද්ගලයන් මෙහි දත යුතුය. 'විභාවිනී' ටීකාවෙහි සකෘදාගාමීන් පස් දෙනා අතුරින් පස්වැන්නා පමණක් මෙහි අදහස් කරන්නේ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය ප්‍රතික්ෂේප වේ. මන්ද යත්, පස්වැන්නා පමණක් සකෘදාගාමී පදයෙන් අදහස් කළහොත් ඉතිරි සිව් දෙනා කොතැනක අදහස් කරන්නේදැයි කිව යුතු බැවිනි. 'ජනකභූතෝ සමානෝ' යනු (කර්ම) උපදවන්නෙකු වෙමින් යන්නයි. 'ඤායාගතා ඒව' යනු යුක්ති සහගතව පරම්පරාගත වූවෝමය. එබැවින් 'යථා' යනාදිය වදාළහ. 'අවිරුද්ධෝ' යනු න්‍යාය විරෝධී නොවන බවයි.

၅၉. ဩရမ္ဘာဂေါ နာမ ဟေဋ္ဌာဘာဂေါ ကာမလောကော. ဩရမ္ဘာဂါယ သံဝတ္တန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ကာမရာဂ ဗျာပါဒ သံယောဇနာဒီနိ. ‘‘သော’’တိ အနာဂါမိ ပုဂ္ဂလော.

59. ඕරම්භාගය නම් පහළ කොටස වූ කාම ලෝකයයි. කාම ලෝකයෙහි උපත ලැබීමට හේතු වන බැවින් කාමරාග, ව්‍යාපාද ආදී සංයෝජනයෝ 'ඕරම්භාගිය' නම් වෙති. 'සෝ' යනු ඒ අනාගාමී පුද්ගලයායි.

၆၀. မဟပ္ဖလံ ကရောန္တိ သီလေနာတိ မဟပ္ဖလ ကာရိနော. တေသံ ဘာဝေါ ‘‘မဟပ္ဖလ ကာရိတာ’’. သီလာဒိ ဂုဏော. ‘‘အရဟတီ’’တိ ပဋိဂ္ဂဟိတုံ အရဟတိ. ‘‘အရဟတော’’တိ အရဟန္တဿ. ‘‘နိဗ္ဗစနံ’’တိ နိရုတ္တိ. ဝိဂ္ဂဟ ဝါကျန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုဒ္ဓိကသုညတာယ တထာ န ဝစိတ္တာနိ, သုညတပ္ပဋိပဒါယ တထာ န ဝစိတ္တာနီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘သုဒ္ဓိက သုညတာယာ’’တိ သုဒ္ဓိကသုညတဝါရေ. ‘‘သုညတပ္ပဋိပဒါယာ’’တိ သုညတပ္ပဋိပဒါဝါရေ. ‘‘သစ္စ သတိပဋ္ဌာန ဝိဘင်္ဂေသု ပနာ’’တိ သစ္စ ဝိဘင်္ဂ သတိပဋ္ဌာန ဝိဘင်္ဂေသု ပန, သဗ္ဗံ စိတ္တ ဝဍ္ဎနံ ပါဠိ အဋ္ဌကထာသု ဒေသနာဝါရေ ဝိစာရေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

60. සීලය මඟින් (පින්කම්) මහත්ඵල සහිත කරන බැවින් 'මහප්ඵලකාරී' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ එම භාවය 'මහප්ඵලකාරිතා' නම් වේ. එය සීලාදී ගුණයයි. 'අරහති' යනු (පූජා පැවැත්වීමට) සුදුසු වෙයි යන්නයි. 'අරහතෝ' යනු අරහත් උතුමාගේ යන්නයි. 'නිබ්බචනං' යනු නිරුක්තියයි. විග්‍රහ වාක්‍යය යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. ශුද්ධික ශුන්‍යතාවයෙහි එසේ වචන සිතුවම් නොකළ යුතුය, ශුන්‍යතා ප්‍රතිපදාවෙහි එසේ වචන සිතුවම් නොකළ යුතුය යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. එහි 'සුද්ධික සුඤ්ඤතායං' යනු ශුද්ධික ශුන්‍යතා වාරයෙහිදීය. 'සුඤ්ඤතප්පටිපදායං' යනු ශුන්‍යතා ප්‍රතිපදා වාරයෙහිදීය. 'සච්ච සතිපට්ඨාන විභංග්ගෙසු පන' යනු සච්ච විභංගය හා සතිපට්ඨාන විභංගයෙහිදීය. ඒ සියලු චිත්ත වර්ධනයන් පෙළ සහ අටුවා දේශනා වාරයන්හි විමසා දත යුතුය.

၆၁. ဖလစိတ္တေ[Pg.72]. သောတာပတ္တိယာ အဓိဂတံ ဖလံ သောတာပတ္တိ ဖလံ. တတ္ထ ‘‘အဓိဂတံ’’တိ ပဋိလဒ္ဓံ. အဋ္ဌင်္ဂီက ဖလံ သန္ဓာယ ‘‘တေန သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘နိရုတ္တီ’’တိ ဝိဂ္ဂဟော.

61. ඵල සිතෙහිදී, සෝවාන් මාර්ගය මඟින් පසක් කරගත් ඵලය 'සෝතාපත්ති ඵලය' නම් වේ. එහි 'adhigataṃ' යනු ලබන ලද යන්නයි. අෂ්ටාංගික ඵලය අරභයා 'තේන සම්පයුත්තං' (එය හා යෙදුණු) යැයි පවසන ලදී. 'නිරුත්තී' යනු විග්‍රහයයි.

၆၂. တနုဘူတေပိ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ကုတော သမုစ္ဆိန္ဒိတုံ. ‘‘တာနီ’’တိ ဣန္ဒြိယာနိ. ‘‘ပဋူ နီ’’တိတိက္ခာနိ. ‘‘သော’’တိ စတုတ္ထ မဂ္ဂေါ. ‘‘တာ စာ’’တိ ရူပရာဂ, အရူပရာဂ, မာန, ဥဒ္ဓစ္စ, အဝိဇ္ဇာဒယော စ. ‘‘အညေ စာ’’တိ တေဟိ ဒသဟိ သံယောဇနေဟိ အညေ အဟိရိကာနောတ္တပ္ပာဒိကေ, သဗ္ဗေပိ ပါပ ဓမ္မေ စ.

62. කෙලෙස් තුනී කිරීමටවත් නොහැකි නම්, ඒවා සහමුලින් සිඳලීම ගැන කවර කතාද? 'තානි' යනු ඉන්ද්‍රියයන්ය. 'පටූනි' යනු තියුණු බවයි. 'සෝ' යනු සිව්වන මාර්ගය (අරහත් මග) යි. 'තා ච' යනු රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච, අවිද්‍යා ආදියයි. 'අඤ්ඤේ ච' යනු ඒ දස සංයෝජනයන්ට අමතරව වූ අහිරික, අනොත්තප්ප ආදී සියලුම අකුසල ධර්මයන්ය.

၆၃. ကိရိယ စိတ္တ ဝိစာရဏာယံ. န ဂဟိတံ ဣတိ အယံ ပုစ္ဆာ. အဘာဝါ ဣတိ အယံ ဝိသဇ္ဇနာတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘အဿာ’’တိ ကိရိယာနုတ္တရဿ. ‘‘နိရနုသယသန္တာနေပီ’’တိ အနုသယ ရဟိတေ အရဟန္တ သန္တာနေပိ. ‘‘ဣတီ’’တိ ဝါကျ ပရိသမာပနမတ္တံ. ‘‘ဝုစ္စတေ’’တိ ဝိသဇ္ဇနာ ကထီယတေ. ပုန အနုပ္ပဇ္ဇနံ အနုပ္ပာဒေါ. အနုပ္ပာဒေါ ဓမ္မော သဘာဝေါ ယေသံ တေ အနုပ္ပာဒ ဓမ္မာ. တေသံ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိပါကဉ္စ ဇနေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ဇနေတီတိ အာဟ ‘‘ကုသလ…ပေ… ကတွာ’’တိ. တတ္ထ, ‘‘ကတွာ’’တိ သာဓေတွာ. သစေပိ ကရေယျာတိ ယောဇနာ. ‘‘ကောစီ’’တိ အဗျတ္တော ကောစိ အရိယသာဝကော. တဒါ ဖလ စိတ္တမေဝ ပဝတ္တေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပဋိဗာဟိတုံ အသက္ကုဏေယျော’’တိ အပ္ပဋိဗာဟိယော အာနုဘာဝေါ အဿာတိ သမာသော.

63. ක්‍රියා සිත් විමසීමේදී, 'නොගන්නා ලද්දේය' යනු ප්‍රශ්නයයි. 'නොමැති බැවින්' යනු පිළිතුරයි ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'අස්සා' යනු ක්‍රියා අනුත්තර චිත්තයටයි. 'නිරනුසය සන්තානයෙහිද' යනු අනුසය රහිත රහත් සන්තානයෙහිද යන්නයි. 'ඉති' යනු වාක්‍යය නිම කිරීමක් පමණි. 'කියනු ලැබේ' යනු පිළිතුර පවසනු ලබයි. නැවත නූපදීම අනුප්පාදයයි. යම් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය නූපදීමද, ඔවුහු අනුප්පාද ධර්මයෝ වෙති. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය (අනුප්පාදධම්මතා) යනු විග්‍රහයයි. 'විපාකද උපදවයි' යනු සම්බන්ධයයි. කෙසේ උපදවන්නේද යත් 'කුසල්...පෙ... කොට' යැයි පැවසූහ. එහි 'කොට' යනු සාධනය කොටයි. ඉදින් කළහොත් යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'යමෙක්' යනු අව්‍යක්ත වූ යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි. එවිට ඵල සිතම පවතින්නේය යනු සම්බන්ධයයි. 'වැළැක්විය නොහැකි' යනු වැළැක්විය නොහැකි ආනුභාවයක් ඔහුට ඇත්තේය යන සමාසයයි.

၆၄. ‘‘အာဒိ အန္တ ပဒေသွေ ဝါ’’တိအာဒိမှိ ဒွါဒသာ ကုသလာနီတိ စ, အန္တေ ကြိယ စိတ္တာနိ ဝီသတီတိ စ ပဒေသု. ရူပေ ပရိယာ ပန္နာနိ စိတ္တာနိ. အရူပေ ပရိယာ ပန္နာနိ စိတ္တာနိ. ‘‘ပထမာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာ’’တိ ပထမဘူမိံ ပါပုဏိတုံ. ‘‘သာမည ဖလံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ’’ အဋ္ဌသာလိနိယံ. အတ္ထတော ပန ဓမ္မ ဝိသေသောတိ သမ္ဗန္ဓော. မဂ္ဂ ဖလ နိဗ္ဗာန သင်္ခါတော ဓမ္မ ဝိသေသော လောကုတ္တရဘူမိ နာမာတိ ယောဇနာ. အဝတ္ထာ ဘူမိ ဧဝ နိပ္ပရိယာယဘူမိ. ကသ္မာ, အဝတ္ထာ ဝန္တာနံ ဓမ္မာနံ သရူပတော လဒ္ဓတ္တာ. ဣတရာ ဩကာသဘူမိ နိပ္ပရိယာယ ဘူမိ န ဟောတိ. ကသ္မာ, ပညတ္တိယာ မိဿကတ္တာ. ‘‘ဓမ္မာနံ တံ တံ အဝတ္ထာ ဝိသေသဝသေနေဝ သိဒ္ဓါ’’တိ ဧတေန အဝတ္ထာ ဘူမိ ဧဝ ပဓာန ဘူမီတိ [Pg.73] ဒဿေတိ. ကာမတဏှာယ ဝိသယဘူတော ဩဠာရိကာကာရော ကာမာဝစရတာ နာမ. ဘဝတဏှာယ ဝိသယဘူတော မဇ္ဈိမာကာရော ရူပါရူပါဝစရတာ နာမ. တာသံ တဏှာနံ အဝိသယဘူတော သဏှ သုခုမာကာရော လောကုတ္တရတာ နာမ. ဟီနာနံ အကုသလ ကမ္မာနံ ဝသေန ဟီနာ အပါယဘူမိယော. ပဏီတာနံ ကုသလ ကမ္မာနံ ဝသေန ပဏီတာ သုဂတိ ဘူမိယော. တတ္ထ စ နာနာ အကုသလ ကမ္မာနံ ဝါ နာနာ ကုသလ ကမ္မာနံ ဝါ ဩဠာရိက သုခုမတာ ဝသေန နာနာ ဒုဂ္ဂတိ ဘူမိယော နာနာ သုဂတိ ဘူမိယော စ သိဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

64. ‘ආදි අන්ත පදයන්හි හෝ’ යන්නෙහි මුලෙහි 'කුසල් දොළසකි' යන්නද, අගෙහි 'ක්‍රියා සිත් විස්සකි' යන පදයන්හිද වේ. රූප ලෝකයෙහි පර්යාපන්න සිත්ය. අරූප ලෝකයෙහි පර්යාපන්න සිත්ය. 'ප්‍රථම භූමියට පැමිණීම පිණිස' යනු පළමු භූමියට පැමිණීමටය. 'සාමඤ්ඤ ඵලය අදහස් කරන ලදී' යැයි අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වන ලදී. අර්ථ වශයෙන් නම් ධර්ම විශේෂය යනු සම්බන්ධයයි. මග, ඵල, නිවන් සංඛ්‍යාත ධර්ම විශේෂය ලෝකෝත්තර භූමිය නම් වේ යනු යෝජනාවයි. අවස්ථා භූමියම නිපර්යාය (ඍජු) භූමියයි. මක්නිසාද යත්, අවස්ථා සහිත ධර්මයන් ස්වරූපයෙන්ම ලත් බැවිනි. අනෙක් ඕකාශ භූමිය නිපර්යාය භූමියක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, එය ප්‍රඥප්තිය හා මිශ්‍ර වූ බැවිනි. 'ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ අවස්ථා විශේෂය නිසාම සිද්ධ වේ' යන්නෙන් අවස්ථා භූමියම ප්‍රධාන භූමිය බව පෙන්වා දෙයි. කාම තණ්හාවට විෂය වූ ඖදාරික ස්වභාවය කාමාවචර බව නම් වේ. භව තණ්හාවට විෂය වූ මධ්‍යම ස්වභාවය රූපාරූපාවචර බව නම් වේ. එම තණ්හාවන්ට විෂය නොවන ශාන්ත සියුම් ස්වභාවය ලෝකෝත්තර බව නම් වේ. හීන වූ අකුසල කර්මයන්ගේ වශයෙන් හීන වූ අපාය භූමි ඇති වේ. ප්‍රණීත වූ කුසල කර්මයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රණීත වූ සුගති භූමි ඇති වේ. එහිද විවිධ අකුසල කර්මයන්ගේ හෝ විවිධ කුසල කර්මයන්ගේ ඖදාරික හා සියුම් බව අනුව විවිධ දුගති භූමි හා විවිධ සුගති භූමි සිද්ධ වේ යන මේ අර්ථය දැක්වීමට 'තවද' (අපි ච) යනාදිය පැවසූහ.

၆၅. ဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓံ နာမ-ဣတ္ထ မေကူန နဝုတိ, ပ္ပဘေဒံ ပန မာနသန္တိ ပါဒဒွယံ. အပရဒ္ဓံ နာမ ဧကဝီသသတံဝါထ, ဝိဘဇန္တိ ဝိစက္ခဏာတိ ပါဒဒွယံ. တံ ဣမိနာ န သမေတိ. ကထံ န သမေတိ. ဣမိနာ ဝစနေန သကလမ္ပိ ဂါထံ ဧကူန နဝုတိပ္ပဘေဒံ မာနသံ ဧကဝီသ သတံ ကတွာ ဝိဘဇန္တီ-တိ ဧဝံ ဧကဝါကျံ ကတွာ ယောဇနံ ဉာပေတိ. ‘‘ပထမဇ္ဈာန သဒိသဋ္ဌေနာ’’တိ လောကိယ ပထမဇ္ဈာန သဒိသဋ္ဌေန. ယံ စတုရင်္ဂီကံ, တံ သယမေဝ ဒုတီယဇ္ဈာနန္တိ သိဒ္ဓံ. ယံ တိယင်္ဂီကံ, တံ သယမေဝ တတီယဇ္ဈာနန္တိ သိဒ္ဓံ. ယံ ဒုဝင်္ဂီကံ, တံ သယမေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနန္တိ သိဒ္ဓံ. ယံ ပုန ဒုဝင်္ဂီကံ, တံ သယမေဝ ပဉ္စမဇ္ဈာနန္တိ သိဒ္ဓံ. ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝိဘာဝနိယံ ဈာနင်္ဂဝသေန ပထမဇ္ဈာန သဒိသတ္တာ ပထမဇ္ဈာနဉ္စာတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဝိတက္ကာဒိ အင်္ဂပါတုဘာဝေန ပဉ္စဓာ ဝိဘဇန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. န ဣတရာနိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ သာတိဿယတော ဈာနာနိ နာမ သိယုံ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘တာနိ ဟီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘တာနီ’’တိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ. ‘‘ဥပေစ္စာ’’တိ ဥပဂန္တွာ. ‘‘ဈာပေန္တီ’’တိ ဒဟန္တိ. ပကတိယာ ဧဝ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ, န ပါဒကဇ္ဈာနာဒိဝသေန သိဒ္ဓေါ. ‘‘ကိစ္စ’’န္တိ ပဉ္စင်္ဂီက ဘာဝတ္ထာယ ကတ္တဗ္ဗ ကိစ္စံ. ‘‘တေန ပစ္စယ ဝိသေသေနာ’’တိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒိနာ ပစ္စယ ဝိသေသေန. ‘‘တသ္မိံ’’တိ ပစ္စယ ဝိသေသေ. ယထာလောကိယဇ္ဈာနေသု ဥပစာရဘူတာ ဘာဝနာ ကာစိ ဝိတက္က ဝိရာဂ ဘာဝနာ နာမ ဟောတိ…ပေ… ကာစိ ရူပ ဝိရာဂ ဘာဝနာ နာမ. အသညိ ဂါမီနံ ပန သညာ ဝိရာဂ ဘာဝနာ နာမ ဟောတိ. ဧဝမေဝန္တိ ယောဇနာ. ‘‘သာ’’တိ ဥပစာရ ဘာဝနာ[Pg.74].‘‘ဥပေက္ခာ သဟဂတံ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဝါ သဒ္ဒေန ရူပသမတိက္ကမံ ဝါ သညာ သမတိက္ကမံ ဝါတိ အဝုတ္တံ ဝိကပ္ပေတိ. အာဒိကမ္မိကကာလေ ဧဝံ ဟောတု, ဝသိဘူတကာလေ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဈာနေသူ’’တိအာဒိံ. နာနာသတ္တိယုတ္တာ ဟောတီတိ ဝတွာ နာနာသတ္တိယော ဒဿေတိ ‘‘ကာစီ’’တိအာဒိနာ. ယာ ဥပစာရ ဘာဝနာ. ‘‘ဝိတက္ကံ ဝိရာဇေတုံ’’တိ ဝိတက္ကံ ဝိဂမေတုံ. အတ္တနော ဈာနံ အဝိတက္ကံ ကာတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အတိက္ကာမေတုံ’’တိ. သာ ဥပစာရ ဘာဝနာ. သေသာသုပိ ဥပစာရ ဘာဝနာသု.

65. ගාථාවක පූර්වාර්ධය යනු 'ඉත්ථ මේකූන නවුතිප්පභේදං පන මානසං' යන පාද දෙකයි. අපරාර්ධය (පසු භාගය) යනු 'එකවීස සතං වාථ විභජන්ති විචක්ඛණා' යන පාද දෙකයි. එය මෙයට සමාන නොවේ. කෙසේ සමාන නොවේද යත්, මෙම වචනයෙන් මුළු ගාථාවම අසූ නවයක් වූ සිත එක්සිය විසි එකක් කොට බෙදති යනුවෙන් එක් වාක්‍යයක් කොට අර්ථය දැනුම් දෙයි. 'ප්‍රථමධ්‍යානයට සමාන අර්ථයෙන්' යනු ලෞකික ප්‍රථමධ්‍යානයට සමාන අර්ථයෙනි. යමක් අංග හතරකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව ද්විතීයධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. යමක් අංග තුනකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව තෘතීයධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. යමක් අංග දෙකකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව චතුර්ථධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. නැවත යමක් අංග දෙකකින් යුක්තද, එයම ස්වයංව පංචමධ්‍යානය යැයි සිද්ධ වේ. 'මෙසේ පවසන ලදී' යනු විභාවනියෙහි ධ්‍යානාංග වශයෙන් ප්‍රථමධ්‍යානයට සමාන බැවින් ප්‍රථමධ්‍යානය යැයි මෙසේ පවසන ලදී. විතර්ක ආදී අංගයන්ගේ පහළ වීමෙන් පස් ආකාරයකින් බෙදති යනු සම්බන්ධයයි. අනෙක් ලෞකික ධ්‍යානයෝ අතිශය වශයෙන් ධ්‍යාන නම් නොවෙත්ද? මක්නිසාද යත් 'ඒවා හී' (තානි හි) යනාදිය කීහ. එහි 'තානි' යනු ලෞකික ධ්‍යානයන්ය. 'උපෙච්චා' යනු එළඹීමෙනි. 'ධ්‍යාපෙන්ති' යනු දවති (පුලුස්සති) යන්නයි. ප්‍රකෘතියෙන්ම සිද්ධ වේ, පාදක ධ්‍යානාදියෙන් සිද්ධ නොවේ. 'කෘත්‍යය' යනු පංචාංගික බව සඳහා කළ යුතු කෘත්‍යයයි. 'එම ප්‍රත්‍ය විශේෂයෙන්' යනු පාදක ධ්‍යානාදී ප්‍රත්‍ය විශේෂයෙනි. 'එහි' යනු එම ප්‍රත්‍ය විශේෂයෙහිය. ලෞකික ධ්‍යානයන්හි යම් උපචාර වූ භාවනාවක් 'විතර්ක විරාග භාවනාව' නම් වේද...පෙ... යම් එකක් 'රූප විරාග භාවනාව' නම් වේද, අසංඥ තලයට යන අයට 'සංඥා විරාග භාවනාව' නම් වේ. එලෙසමය යනු යෝජනාවයි. 'සා' යනු එම උපචාර භාවනාවයි. 'උපේක්ෂා සහගත වූ හෝ' යන්නෙහි 'හෝ' (වා) ශබ්දයෙන් රූපය ඉක්මවීම හෝ සංඥාව ඉක්මවීම හෝ යන ප්‍රකාශිත නොවූ විකල්පය දක්වයි. ආධුනික කාලයෙහි මෙසේ වේවා, වශීභාවයට පත් කාලයෙහි කෙසේද යත් 'ධ්‍යානයන්හි' යනාදිය කීහ. විවිධ ශක්තීන්ගෙන් යුක්ත වේ යැයි පවසා, 'යම් එකක්' (කාචි) යනාදියෙන් විවිධ ශක්තීන් දක්වයි. යම් උපචාර භාවනාවක් වේද, 'විතර්කය විරාගී කිරීමට' (දුරු කිරීමට) යනු විතර්කය පහ කිරීමටයි. තමාගේ ධ්‍යානය විතර්ක රහිත කිරීමට යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් 'ඉක්මවීමට' යැයි කීහ. එය උපචාර භාවනාවයි. සෙසු උපචාර භාවනාවන්හිද එසේමය.

၆၆. (က) ‘‘သာ ဝိပဿနာ’’တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိ ဝိပဿနာ. ‘‘ဝိပဿနာ ပါကတိကာ ဧဝါ’’တိကာစိ ဝိရာဂ ဘာဝနာ နာမ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘နိယာမေတုံ’’တိ အဝိတက္ကမေဝ ဟောတူတိ ဝဒမာနာ ဝိယ ဝဝတ္ထပေတုံ. ‘‘အဓိပ္ပာယော’’တိ ပါဒကဝါဒိတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သမ္မသီယတီ’’တိ ဣဒံ ဈာနံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန, ဒုက္ခံ ဘယဋ္ဌေန, အနတ္တာ အသာရကဋ္ဌေနာတိ သမ္မသီယတိ သမနုပဿီယတိ. တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ. ယတော ယတော သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ယေ ယေ သမာပတ္တိ ဓမ္မေ သမ္မသိတွာ မဂ္ဂေါ နိဗ္ဗတ္တိတော ဟောတိ. တံ တံ သမာပတ္တိ သဒိသောဝ ဟောတိ. သမ္မသိတသမာပတ္တိ သဒိသောတိ အတ္ထောတိ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ယတော ယတော သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိ ဧတေန ပါဒကဇ္ဈာနံ ကထိတံ ဟောတိ. ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနေ သတီ’’တိ ဧတေန အယံ ဝါဒေါပိ ပါဒကဇ္ဈာနေန ဝိနာ နသိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဝိပဿနာပိ…ပေ… ပတ္တာ ဟောတီ’’တိ ဧတေန ဣမသ္မိံ ဝါဒေပိ ဝိပဿနာ နိယာမော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာလောကိယဇ္ဈာနေသူ’’တိအာဒိံ. ကာမဉ္စေတ္ထ…ပေ… အဝိရောဓော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ. ကထံ. ပဉ္စမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဟိ ပထမဇ္ဈာနာဒီနိ သမ္မသတော ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေါ ပထမတ္ထေရဝါဒေန ပဉ္စမဇ္ဈာနိကော, ဒုတီယ ဝါဒေန ပထမာဒိဇ္ဈာနိကော အာပဇ္ဇတီတိ ဒွေပိ ဝါဒါ ဝိရုဇ္ဈန္တိ. တတီယ ဝါဒေန ပနေတ္ထ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ဈာနိကော ဟောတီတိ တေ စ ဝါဒါ န ဝိရုဇ္ဈန္တိ, အဇ္ဈာသယော စ သာတ္ထကော ဟောတီတိ ဧဝံ အဝိရုဒ္ဓေါ ဝုတ္တော ဟောတီတိ. ဧတ္ထ ပန ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ဈာနိကော ဟောတိ. ဣစ္ဆာယ ပန အသတိ, ဝိရောဓောယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဣမေ ပန ဝါဒါ. …ပေ…[Pg.75]. ဝိရောဓော ပရိဟရိတုံ’’တိ. ပါဠိယံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိ ကရောတီ’’တိ အဇ္ဈတ္တသန္တာနေတံ တံ ဈာနဉ္စ ဈာနသဟဂတဉ္စ ခန္ဓ ပဉ္စကံ နိစ္စ သုခ အတ္တ ဇီဝတော သုညတံ မနသိ ကရောတိ. ‘‘န ပက္ခန္ဒတီ’’တိ န ပဝိသတိ. ‘‘သန္နိသာဒေတဗ္ဗံ’’တိ သန္နိသိန္နံ ကာတဗ္ဗံ. ‘‘ဧကောဒိကာတဗ္ဗံ’’တိ ဧကမုခံ ကာတဗ္ဗံ. ‘‘သမာဒဟာတဗ္ဗံ’’တိ သုဋ္ဌု ဌပေတဗ္ဗံ. ‘‘နိဿာယာ’’တိ ပါဒကံ ကတွာတိ အဓိပ္ပာယော.

66. (ක) ''එම විදර්ශනාව'' යනු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවයි (මාර්ගයට ආසන්න විදර්ශනාවයි). ''විදර්ශනාව සාමාන්‍ය දෙයක්ම වේ'' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කිසිදු විරාග භාවනාවක් වෙනම නැති බවයි. ''නියාමනය කිරීමට'' යනු අවිතර්කම වේවායි පවසන්නාක් මෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කිරීමටයි. ''අධිප්පායෝ'' යනු පාදකවාදී තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසයි. ''සම්මසීයති'' යනු මේ ධ්‍යානය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වශයෙනුත්, භය සහිත අර්ථයෙන් දුක් වශයෙනුත්, සාරයක් නැති අර්ථයෙන් අනාත්ම වශයෙනුත් මෙනෙහි කරනු ලැබේ, විශේෂයෙන් දක්නා ලැබේ යන්නයි. එය අටුවාව සමඟ නොගැළපේ. එහි මෙසේ වදාරන ලදී: යම් යම් සමාපත්තියකින් නැගී සිට ඒ ඒ සමාපත්ති ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් මාර්ගය උපදී ද, ඒ මාර්ගය එම සමාපත්තියටම සමාන වේ. මෙනෙහි කරන ලද සමාපත්තියට සමාන වේ යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි ''යම් යම් සමාපත්තියකින් නැගී සිට'' යන්නෙන් පාදක ධ්‍යානය ගැන කියවේ. ''පාදක ධ්‍යානය ඇති කල්හි'' යන්නෙන් මෙම වාදය ද පාදක ධ්‍යානය රහිතව සිදු නොවන බව දක්වයි. ''විදර්ශනාව ද... පැමිණියේ වෙයි'' යන්නෙන් මෙම වාදයේදී ද විදර්ශනා නියාමය අපේක්ෂා කළ යුතු බව දක්වයි. එබැවින් ''ලෞකික ධ්‍යානයන්හි යම් සේද'' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි... අවිරෝධය (නොගැටීම) පවසා ඇති බව පෙනේ. එය කෙසේද? පස්වන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට පළමුවන ධ්‍යානාදිය මෙනෙහි කරන්නහුට උපන් මාර්ගය පළමු තෙරුන්ගේ වාදයට අනුව පස්වන ධ්‍යානයට අයත් වන අතර, දෙවන වාදයට අනුව පළමු ආදී ධ්‍යානයන්ට අයත් වේ යැයි වාද දෙකම පරස්පර වේ. එහෙත් තෙවන වාදයෙන් තමා කැමති යම් ධ්‍යානයක් වේ නම් එම ධ්‍යානයට අයත් වන බැවින් එම වාදයන් පරස්පර නොවේ. එවිට අදහස ද සාර්ථක වන බැවින් අවිරෝධයක් පවසා ඇත. මෙහි තමා කැමති යම් ධ්‍යානයක් වේ ද, එයට අයත් වේ. අභිලාෂයක් නැති කල්හි විරෝධයම පවතී. එබැවින් ''මේ වාදයන්... විරෝධය දුරු කිරීමට'' යැයි පවසන ලදී. පාලියෙහි ''ආධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි'' යනු තමාගේ සන්තානයෙහි පවතින ඒ ධ්‍යානය සහ ධ්‍යානයට සම්බන්ධ පඤ්චස්කන්ධය නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම, ජීව යන ස්වභාවයන්ගෙන් ශුන්‍ය ලෙස මෙනෙහි කරයි. ''නොපිවිසෙයි'' යනු ඇතුල් නොවේ. ''සන්නිසාදේතබ්බං'' යනු තැන්පත් කළ යුතුය. ''ඒකොදිකාතබ්බං'' යනු එකඟ කළ යුතුය. ''සමාදහතබ්බං'' යනු මැනවින් පිහිටුවිය යුතුය. ''නිස්සාය'' යනු පාදක (පදනම) කරගෙන යන්නයි.

၆၇. (က) ဝါဒဝိစာရဏာယံ. ဥပစာရ ဘာဝနာ ဧဝ ဥပရိဇ္ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ နိယာမေတီတိ ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌာ ပန အဇ္ဈာသယော ဧဝ ဥပရိဇ္ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ နိယာမေတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အဇ္ဈာသယော ဧဝါ’’တိ ဧဝ သဒ္ဒေန ပါဒကဇ္ဈာနံ နိဝတ္တေတိ. ‘‘ဣဓ ဥပစာရ ဘာဝနာ ဧဝါ’’တိ ဧဝ သဒ္ဒေန အဇ္ဈာသယံ နိဝတ္တေတိ. ဧတေသု ဟိ ဒွီသု သဟ ဘာဝီသု ဥပစာရ ဘာဝနာ ဧဝ ပဓာနံ ဟောတိ. အဇ္ဈာသယော ပန တဿ နာနာ သတ္တိယောဂံ သာဓေတိ. ‘‘အဇ္ဈာသယ သာမညံ သဏ္ဌာတီ’’တိ မဂ္ဂေ ယံ လဒ္ဓဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ လဗ္ဘတု, မယှံ ဝိသေသော နတ္ထီတိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယ သာမညံ သဏ္ဌာတိ. ‘‘တသ္မိ’’န္တိ အဇ္ဈာသယ ဝိသေသေ. ‘‘သော’’တိ အဇ္ဈာသယ ဝိသေသော. ကသ္မာ ယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဣစ္ဆိ တိစ္ဆိတ…ပေ… နိဗ္ဗတ္တနံ’’တိ. ‘‘သဗ္ဗဇ္ဈာနေသု စိဏ္ဏဝသိဘူတာနံ’’တိ ဣဒံ သမာပဇ္ဇနန္တိ စ နိဗ္ဗတ္တနန္တိ စ ပဒ ဒွယေ သမ္ဗန္ဓ ဝစနံ. ‘‘ဝိပဿနာ ဝိသေသတ္ထာယ ဧဝါ’’တိ ဝုဋ္ဌာန ဂါမိနိ ဝိပဿနာ ဝိသေသတ္ထာယ ဧဝ. ယသ္မာ ပန အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု ဧကေကာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာယ ဝုဋ္ဌိတ သမာပတ္တိ ဓမ္မ သမ္မသနံ အာဂတံ, န ပန အညဇ္ဈာန သမ္မသနံ. တသ္မာ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ပမာဏန္တိ ယောဇနာ. ပါဠိပဒေသု ‘‘ဂဟပတီ’’တိ အာလပန ဝစနံ. ‘‘ဝိဝိစ္စေဝါ’’တိ ဝိဝိစ္စိတွာ ဧဝ. ဝိဝိတ္တော ဝိဂတော ဟုတွာ ဧဝ. ‘‘ဥပသမ္ပဇ္ဇာ’’တိ သုဋ္ဌု သမ္ပာပုဏိတွာ. ‘‘ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီ’’တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. ‘‘အဘိသဉ္စေတယိတ’’န္တိ သုသံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, သံဝိဒဟိတံ. ‘‘တတ္ထ ဌိတော’’တိ တသ္မိံ ပထမဇ္ဈာနေ အပရိဟီနော ဟုတွာ ဌိတော. ‘‘မေတ္တာစေတော ဝိမုတ္တီ’’တိ မေတ္တာဈာနသင်္ခါတာ စေတောဝိမုတ္တိ, အညတ္ထ အလဂ္ဂနဝသေန စိတ္တဿ ပဝတ္တိ. တထာ ကရုဏာ စေတောဝိမုတ္တိ. မုဒိတာ စေတောဝိမုတ္တိ. ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ ကာယဝိဝေက စိတ္တဝိဝေကာနံ ဝသေန ဇာတံ. ‘‘ပီတိ သုခံ’’တိ ပီတိယာ စ သုခေန စ သမ္ပန္နံ. အထဝါ, ဝိဝေကေဟိ ဇာတာနိ [Pg.76] ပီတိ သုခါနိ အဿာတိ ဝိဝေကဇံ ပီတိ သုခံ. မဇ္ဈေ နိဂ္ဂဟိတာဂမော. ရူပမေဝ ရူပဂတံ, ဝေဒနာ ဧဝ ဝေဒနာ ဂတန္တိအာဒိနာ သမာသော. ဂတသဒ္ဒေါ စ ပဒပူရဏမတ္တေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘တေနေဝ ဓမ္မ ရာဂေန တာယဓမ္မနန္ဒိယာ’’တိ ဝိပဿနာနိ ကန္တိမာဟ. သဟတ္ထေ စ ကရဏ ဝစနံ. ဩပပါတိကော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ ဗြဟ္မလောကေ အဝဿံ ပရိနိဗ္ဗာယ န ဓမ္မော. တေနာဟ ‘‘အနာဝတ္တိ ဓမ္မော တသ္မာ လောကာ’’တိ. ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ပမာဏ’’န္တိ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ မဂ္ဂေဈာနင်္ဂံ နိယာမေဿတိ, န သမ္မသိတဇ္ဈာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပါဒကံ အကတွာ’’တိ အာသန္နေ အသမာပဇ္ဇိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ယံ ယံ ဈာနံ ဣစ္ဆန္တီ’’တိ မဂ္ဂေ ဣစ္ဆန္တိ.

67. (ක) වාද විචාරණයේදී; උපචාර භාවනාවම ඉහළ ධ්‍යානයන්හි ධ්‍යාන අංග නියාමනය කරන බව පවසන ලදී. පහතින් (පෙර) පවසා ඇත්තේ අදහස (අජ්ඣාසය) ම ඉහළ ධ්‍යානයන්හි ධ්‍යාන අංග නියාමනය කරන බවයි. එහි ''අදහසම'' යන තැන 'ම' ශබ්දයෙන් පාදක ධ්‍යානය බැහැර කරයි. ''මෙහි උපචාර භාවනාවම'' යන තැන 'ම' ශබ්දයෙන් අදහස බැහැර කරයි. සහජාත වූ මේ දෙකෙන් උපචාර භාවනාවම ප්‍රධාන වේ. අදහස (අභිලාෂය) විසින් එහි විවිධ ශක්තීන්ගේ සංයෝගය සිදු කරයි. ''අදහසේ සමාන බව පිහිටයි'' යනු මාර්ගයේදී යමක් ලැබිය යුතු ද එය ලැබේවා, මට විශේෂයක් නැතැයි මෙසේ අදහසේ සමාන බව පිහිටයි. ''තස්මිං'' යනු අදහසේ විශේෂයෙහි යන්නයි. ''සෝ'' යනු ඒ අදහස් විශේෂයයි. එය කුමක් නිසා යෝග්‍ය ද යත් ''කැමති දේ... නිපදවීම'' යැයි පැවසීය. ''සියලු ධ්‍යානයන්හි පුහුණුව ඇති වසීභාවයට පත් වූවන්ගේ'' යන්න 'සමාපද්‍යනය' (සමවැදීම) සහ 'නිපදවීම' යන පද දෙකටම සම්බන්ධ වේ. ''විදර්ශනා විශේෂය සඳහාම'' යනු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා විශේෂය සඳහාමය. අට සමාපත්තීන්ගෙන් එක් එක් සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි කල්හි, එම නැගී සිටි සමාපත්ති ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීම පවසා ඇති අතර, වෙනත් ධ්‍යානයක් මෙනෙහි කිරීම පවසා නැත. එබැවින් පාදක ධ්‍යානයම ප්‍රමාණය (පදනම) වේ යනු යෝජනාවයි. පාලි පදයන්හි ''ගහපති'' යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ''විවිච්චේව'' යනු වෙන් වී ම ය. වෙන් වූයේ, දුරු වූයේ වී ම ය. ''උපසම්පජ්ජ'' යනු මැනවින් පැමිණ. ''ඉති පටිසඤ්චික්ඛති'' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. ''අභිසඤ්චේතයිතං'' යනු මැනවින් පිළියෙල කරන ලද, සකස් කරන ලද යන්නයි. ''තත්ථ ඨිතෝ'' යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමට පත් නොවී සිටින්නේ ය. ''මෙත්තාචේතෝවිමුත්ති'' යනු මෙත්තා ධ්‍යානය නමැති චේතෝවිමුක්තියයි, වෙනත් අරමුණක නොඇලෙන බැවින් සිතේ පැවැත්මයි. කරුණා, මුදිතා චේතෝවිමුක්ති ද එසේමය. ''විවේකජං'' යනු කාය විවේකය හා චිත්ත විවේකය නිසා හටගත්. ''පීති සුඛං'' යනු ප්‍රීතියෙන් හා සුඛයෙන් යුක්ත වූ. එසේත් නැතිනම්, විවේකයන්ගෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුඛය ඇත්තේ යම් ධ්‍යානයක ද එය විවේකජ පීති සුඛයයි. මැදට නිග්ගහීතය පැමිණ ඇත. රූපයම රූපගත ය, වේදනාවම වේදනාගත ය යනාදියෙන් සමාස වේ. 'ගත' ශබ්දය පද පූරණයක් ලෙස දත යුතුය. ''තේනේව ධම්මරාගේන තාය ධම්මනන්දියා'' යන්නෙන් විදර්ශනාව කෙරෙහි ඇති නිකන්තිය (ඇල්ම) පවසයි. සහ යන අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. ''ඕපපාතිකො හෝති'' යන්න සම්බන්ධයයි. ''තත්ථ පරිනිබ්බායී'' යනු බඹලොවෙහි ඒකාන්තයෙන් පිරිනිවන් පාන ස්වභාවයයි. එබැවින් ''ඒ ලෝකයෙන් ආපසු නොඑන ස්වභාවය ඇත්තේය'' යැයි වදාරන ලදී. ''පාදක ධ්‍යානයම ප්‍රමාණය වේ'' යනු පාදක ධ්‍යානයම මාර්ගයේදී ධ්‍යාන අංග නියාමනය කරනු ඇත, මෙනෙහි කරන ලද ධ්‍යානය නොවේ යන අදහසයි. ''පාදක නොකොට'' යනු ආසන්නයේදී සම නොවී යන්නයි. ''යම් යම් ධ්‍යානයක් කැමති වෙයි ද'' යනු මාර්ගයේදී කැමති වීමයි.

၆၆. (ခ) ‘‘တထာ ဝိဓော’’တိ တထာ ပကာရော. အာသန္နေ ဝုဋ္ဌိတဿေဝ ဈာနဿ. ‘‘စိတ္တသန္တာနံ ဝိသေသေတုံ’’တိ သစေ ပါဒကဇ္ဈာနံ ပထမဇ္ဈာနံ ဟောတိ, တတော ပရံ ပဝတ္တံ စိတ္တသန္တာနံ ဝိတက္ကေ နိန္နံ ဟောတိ, ဝိတက္ကေ ပက္ခန္ဒတိ. အထ ပါဒကဇ္ဈာနံ ဒုတီယဇ္ဈာနံ ဟောတိ. တတော ပရံ ပဝတ္တံ စိတ္တသန္တာနံ ဝိစာရေ နိန္နံ ဟောတိ, ဝိစာရေ ပက္ခန္ဒတီတိအာဒိနာ နယေန စိတ္တသန္တာနံ ဝိသေသေတုံ. ‘‘ယံ တတ္ထ ဝုတ္တံ’’ တိယံ ဝိဘာဝနိယံ ဝုတ္တံ.

66. (ඛ) ''තථාවිධෝ'' යනු එවැනි ප්‍රකාර වූ යන්නයි. ආසන්නයේ නැගී සිටි ධ්‍යානයටමය. ''චිත්ත සන්තානය විශේෂ කිරීමට'' යනු ඉදින් පාදක ධ්‍යානය ප්‍රථම ධ්‍යානය වේ නම්, එයින් පසුව පවතින චිත්ත සන්තානය විතර්කය කෙරෙහි නැඹුරු වේ, විතර්කයෙහි බැසගනියි. ඉදින් පාදක ධ්‍යානය දෙවන ධ්‍යානය වේ නම්, ඉන්පසු පවතින චිත්ත සන්තානය විචාරය කෙරෙහි නැඹුරු වේ, විචාරයෙහි බැසගනියි යනාදී ක්‍රමයෙන් චිත්ත සන්තානය විශේෂ කිරීමටයි. ''එහි යමක් පවසන ලද්දේ ද'' යනු විභාවනියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද යන්නයි.

ဝေဒနာ ဝိစာရဏာယံ. ‘‘န သိဒ္ဓေါ’’တိ သိဒ္ဓေါ န ဟောတိ. ‘‘အညထာ’’တိ အညေန ပကာရေန. ဂဟိတေ သတီတိ ယောဇနာ. ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနံ ဝသေန သိဒ္ဓေါတိ ဂဟိတေ သတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ယာယ ကာယ စိ ဝေဒနာယ ယုတ္တာ ဟုတွာ’’တိ သောမနဿ ဝေဒနာယ ဝါယုတ္တာ ဟုတွာ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာယ ဝါ ယုတ္တာ ဟုတွာ. ‘‘တေဟိ နိယမိတာယ ဧကေကာယ မဂ္ဂ ဝေဒနာယာ’’တိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒီဟိ နိယမိတာယ မဂ္ဂေ သောမနဿ ဝေဒနာယ ဧဝ ဝါသဒ္ဓိံ ဃဋိယေယျ မဂ္ဂေ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာယ ဧဝ ဝါတိ အတ္ထော. ဝေဒနာ နာမ ဧကံ ဈာနင်္ဂံ ဟောတိ. တသ္မာ မဂ္ဂေဈာနင်္ဂ နိယမေ သိဒ္ဓေ မဂ္ဂေ ဝေဒနာ နိယမောပိ သိဒ္ဓေါ. တာနိ ပန ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနိ မဇ္ဈေ ဝုဋ္ဌာန ဂါမိနိ ဝိပဿနာယံ နကိဉ္စိနိယာမေန္တိ. ဧဝဉ္စ သတိ, ပါဒကဇ္ဈာနာဒီဟိ နိယမိတာယ မဂ္ဂေ ဧကေကာယ ဝေဒနာယ သဒ္ဓိံ ဒွေ ဒွေ ဝိပဿနာ ဝေဒနာယော ဃဋိယေယျုံ. မဂ္ဂေ သောမနဿ ဝေဒနာယ ဝါ သဒ္ဓိံ ဒွေ ဝိပဿနာ ဝေဒနာယော ဃဋိယေယျုံ. မဂ္ဂေ ဥပေက္ခာ [Pg.77] ဝေဒနာယ ဝါ သဒ္ဓိံ ဒွေ ဝိပဿနာ ဝေဒနာယော ဃဋိယေယျုံတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စသတိ ဧကဝီထိယံ ဇဝနာနိ ဘိန္န ဝေဒနာနိ သိယုံ. တဉ္စ န ယုဇ္ဇတိ. တသ္မာ မဂ္ဂေ ဝေဒနာ နိယမော ပါဒကဇ္ဈာနာဒိ နိယမေန သိဒ္ဓေါ န ဟောတိ, ဝိပဿနာ နိယမေနေဝ သိဒ္ဓေါတိ အဓိပ္ပာယော. တာနိ ပန ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနိ မဇ္ဈေ ဝုဋ္ဌာန ဂါမိနိ ဝိပဿနာယံ န ကိဉ္စိ န နိယာမေန္တိ. ဝေဒနံ နိယာမေန္တိ ယေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘တံပိ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနံ ဝသေနေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဆ နေက္ခမ္မဿိတာ ဥပေက္ခာ’’တိ ဧကာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနု ပေက္ခာ ဆသု အာရမ္မဏေသု သောမနဿာနိ ပဇဟိတွာ ပဝတ္တတ္တာ ဆ နေက္ခမ္မဿိတာ ဥပေက္ခာ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဆ နေက္ခမ္မဿိတာနိ သောမနဿာနီ’’တိ ဧကံ ဝပထမဇ္ဈာန သောမနဿံ ဆသု အာရမ္မဏေသု ဆ ဂေဟဿိတာနိ ပဇဟိတွာ ပဝတ္တတ္တာ ဆ နေက္ခမ္မဿိတာနိ သောမနဿာနိ နာမ ဟောန္တိ. အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပထမာဒီနိ စ တီဏိ ဈာနာနီ’’တိ စတုက္ကနယေ တီဏိ သောမနဿ ဈာနာနိ ပါဒကာနိ ကတွာ. ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရေ စ ပါဒကေကတွာ’’တိ အာရမ္မဏ ဘာဝေန ပါဒကေကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. အယဉ္စ ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနံ ဝသေန ဝုဋ္ဌာန ဂါမိနိ ဝိပဿနာယဉ္စ မဂ္ဂေ စ ဝေဒနာ ပရိဏာမော အဋ္ဌသာလိနိယံပိ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တော. ‘‘အမာနုသီ ရတီ ဟောတီ’’တိ မနုဿာနံ ဂေဟဿိတရတိံ အတိက္ကမ္မ ဌိတတ္တာ အမာနုသီ နာမ ရတိ ဟောတိ. ‘‘သမ္မဓမ္မံ ဝိပဿတော’’တိ သမ္မာ အနိစ္စ လက္ခဏ ဓမ္မံ ပဿန္တဿ ဘိက္ခုနောတိ သမ္ဗန္ဓော.

වේදනා විමසීමෙහි; 'සිද්ධ නොවේ' යනු සාධනය නොවන බවයි. 'අන්‍යාකාරයකින්' යනු වෙනත් ක්‍රමයකින් යන්නයි. 'ගන්නා කල්හි' යන්න සම්බන්ධයයි. පාදක ධ්‍යානාදීන්ගේ වශයෙන් සිද්ධ වන බවට ගන්නා කල්හි යනුවෙන් පවසන ලදී. 'යම් කිසි වේදනාවකින් යුක්ත වී' යනු සෝමනස්ස වේදනාවෙන් යුක්ත වී හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත වී හෝ යන්නයි. 'ඒවායින් නියම කරන ලද එක් එක් මාර්ග වේදනාව සමඟ' යනු පාදක ධ්‍යානාදීන් මඟින් නියමිත වූ මාර්ගයෙහි සෝමනස්ස වේදනාව සමඟම හෝ මාර්ගයෙහි උපේක්ෂා වේදනාව සමඟම හෝ එක්විය යුතු බව අර්ථයයි. වේදනාව යනු එක් ධ්‍යාන අංගයකි. එබැවින් මාර්ගයෙහි ධ්‍යානාංග නියමය සිද්ධ වූ කල්හි මාර්ගයෙහි වේදනා නියමය ද සිද්ධ වේ. එම පාදක ධ්‍යානාදීහු මධ්‍යයෙහි වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි කිසිවක් නියම නොකරති. මෙසේ ඇති කල්හි, පාදක ධ්‍යානාදීන්ගෙන් නියම කරන ලද මාර්ගයෙහි එක් එක් වේදනාව සමඟ විපස්සනා වේදනා දෙක දෙක බැගින් එක්විය යුතුය. මාර්ගයෙහි සෝමනස්ස වේදනාව සමඟ හෝ විපස්සනා වේදනා දෙකක් එක්විය යුතුය. මාර්ගයෙහි උපේක්ෂා වේදනාව සමඟ හෝ විපස්සනා වේදනා දෙකක් එක්විය යුතු බව කියන ලදී. මෙසේ වූ කල එකම වීථියක ජවන් සිත් වෙනස් වේදනාවන්ගෙන් යුක්ත විය හැකිය. එය නොගැලපේ. එබැවින් මාර්ගයෙහි වේදනා නියමය පාදක ධ්‍යානාදී නියමයෙන් සිද්ධ නොවන අතර, විපස්සනා නියමයෙන්ම සිද්ධ වන බව අභිප්‍රායයි. එම පාදක ධ්‍යානාදීහු මධ්‍යයෙහි වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි කිසිවක් නියම නොකරන්නේම නොවේ. වේදනාව නියම කරන්නේම බව දැක්වීමට 'එය ද නොගැලපේ' යැයි පවසා 'පාදක ධ්‍යානාදීන්ගේ වශයෙන්ම' යනාදිය පැවසීය. 'නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත උපේක්ෂා සයකි' යනු එකම හතරවන ධ්‍යාන උපේක්ෂාව අරමුණු හයක සෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කොට පවතින බැවින් නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත උපේක්ෂා සයක් නම් වේ. 'නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත සෝමනස්ස සයකි' යනු එකම ප්‍රථම ධ්‍යාන සෝමනස්සය අරමුණු හයක ගෙහසිත සෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කොට පවතින බැවින් නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත සෝමනස්ස සයක් නම් වේ. අටුවාවෙහි ද පවසන ලදී යන්න සම්බන්ධයයි. 'ප්‍රථමාදී ධ්‍යාන තුන' යනු චතුක්ක නයට අනුව සෝමනස්ස ධ්‍යාන තුන පාදක කොට ගෙන යන්නයි. 'ශුද්ධ සංස්කාරයන් පාදක කොට' යනු අරමුණු වශයෙන් පාදක කොට ගෙන යන අදහසයි. පාදක ධ්‍යානාදීන්ගේ වශයෙන් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහිත් මාර්ගයෙහිත් සිදු වන වේදනා පරිණාමය අට්ඨසාලිනියෙහි ද විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. 'අමානුෂික රතියක් වේ' යනු මනුෂ්‍යයන්ගේ ගෙහසිත රතිය ඉක්මවා සිටින බැවින් අමානුෂික රතිය නම් වේ. 'සම්‍යක් ධර්මය විදර්ශනා කරන්නාට' යනු මැනවින් අනිත්‍ය ලක්ෂණ ධර්මය බලන්නා වූ භික්ෂුවට යන සම්බන්ධයයි.

၆၇. (ခ) ‘‘ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဈာနယောဂဘေဒေါ ပန အဓိပ္ပေတော. ‘‘ပဉ္စ ဝိဓေဈာန ကောဋ္ဌာသေ’’တိ ပဉ္စက နယဝသေန ဝုတ္တံ. ဣဓ စိတ္တ ဘေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဈာနဘေဒေတိ စ ဈာနန္တိ စ ဝုတ္တေပိ စိတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

67. (ඛ) 'ධ්‍යානාංග යෝග භේදයෙන්' යැයි පවසන ලදී, එහෙත් මෙහි අදහස් කළේ ධ්‍යාන යෝග භේදයයි. 'පස් වැදෑරුම් ධ්‍යාන කොටස්' යනු පංචක නය වශයෙන් පවසන ලද්දකි. මෙහි චිත්ත භේදය අදහස් කරන බැවින් ධ්‍යාන භේදයෙහි සහ ධ්‍යාන යැයි කී තැනදී ද සිතම අදහස් කරන බව දත යුතුය.

ဂါထာယောဇနာသု. ‘‘အပရာပိ ယောဇနာ ဝုတ္တာ’’တိ အထဝါ ရူပါဝစရံ စိတ္တံ အနုတ္တရဉ္စ ပထမာဒိဇ္ဈာန ဘေဒေန ယထာ ဂယှတိ, တထာ အာရုပ္ပဉ္စာပိ ပဉ္စမေဈာနေ ဂယှတီတိ ဧဝံ အပရာပိ ယောဇနာ ဝုတ္တာ. ‘‘ပဌိတတ္တာ’’တိ ဥစ္စာရိတတ္တာ. အန္တိမဂါထာ ဝဏ္ဏနာယံ. ‘‘ယထာ’’တိ ယေန ပကာရေန. ‘‘တံ သင်္ဂဟံ’’တိ ဧက ဝီသသတသင်္ဂဟံ[Pg.78]. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗုဓာ. ‘‘အာဟာ’’တိ စ ‘‘အာဟူ’’တိ စ ဝတ္တမာနကာလေပိ ဣစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကထေန္တိ ဝါ’’တိ. ဣဒဉ္စ ဝစနံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဣတ္ထမေကူန နဝုတိ…ပေ… ဝိဘဇန္တိ ဝိစက္ခဏာ’’တိ ဂါထာယ နိဂမနန္တိ ဉာပနတ္ထံ ‘‘ဝိဘဇန္တိ ဝိစက္ခဏာ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ගාථා යෝජනාවන්හි; 'වෙනත් යෝජනාවක් ද පවසන ලදී' යනු, එසේත් නැතහොත් රූපාවචර සිත සහ ලෝකෝත්තර සිත ප්‍රථමාදී ධ්‍යාන භේදයෙන් යම් සේ ගනු ලබන්නේ ද, එමෙන්ම අරූප ධ්‍යාන ද පස්වන ධ්‍යානයෙහි ගනු ලබන බවයි, මෙසේ වෙනත් යෝජනාවක් ද පවසන ලදී. 'පඨිත බැවින්' යනු උච්චාරණය කරන ලද බැවිනි. අවසාන ගාථා වර්ණනාවෙහි; 'යම් සේ' යනු යම් ආකාරයකින් ද, 'එම සංග්‍රහය' යනු එකසිය විසි එකක් වූ සංග්‍රහයයි. 'දනිති' යනු පණ්ඩිතයෝයි. 'පවසයි' (ආහ) සහ 'පැවසූහ' (ආහූ) යන්න වර්තමාන කාලයෙහි ද ව්‍යාකරණ විශේෂඥයන් කැමති වන බැවින් 'කියති' යන්න පවසන ලදී. මෙම වචනය පෙර 'ඉත්ථමේකූනනවුති...පෙ... විභජන්ති විචක්ඛණා' යන ගාථාවෙහි නිගමනය බව හැඟවීම පිණිස 'විචක්ෂණශීලීහු බෙදා දක්වති' යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဣတိပရမတ္ထဒီပနိယာနာမဋီကာယအနုဒီပနိယံ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් ටීකාවෙහි අනුදීපනියයි.

စိတ္တသင်္ဂဟဿအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

චිත්ත සංග්‍රහයෙහි අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

၂. စေတသိကသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

2. චෛතසික සංග්‍රහ අනුදීපනාවයි.

၆၈. ဧဝံ [Pg.79] စိတ္တ သင်္ဂဟဿ ဒီပနိံ ကတွာ စေတသိက သင်္ဂဟဿ ဒီပနိံ ကရောန္တော ပထမံ ပုဗ္ဗာပရာနု သန္ဓိဉ္စ အာဒိဂါထာယ ပယောဇန သမ္ဗန္ဓဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ’’တိအာဒိ မာရဒ္ဓေါ. တတ္ထ ‘‘အနုပတ္တ’’န္တိအာဒိမှိ စိတ္တံ စေတသိကံ ရူပံ, နိဗ္ဗာနမိတိသဗ္ဗထာတိ ဧဝံ အနုက္ကမော ဝုတ္တော. တေန အနုက္ကမေန အနုပတ္တံ. ဟေတု ဝိသေသနဉ္စေတံ. ယသ္မာ စိတ္တသင်္ဂဟာနန္တရံ စေတသိက သင်္ဂဟော အနုပတ္တော, တသ္မာ ဣဒါနိ တံ သင်္ဂဟံ ကရောတီတိ ဒီပေတိ. စတ္တာရိ သမ္ပယောဂ လက္ခဏာနိ ‘ဧကုပ္ပာဒတာ, ဧက နိရောဓတာ, ဧကာ ရမ္မဏတာ, ဧက ဝတ္ထုကတာ,တိ. ‘‘စေတသိ ယုတ္တာ’’တိ စိတ္တသ္မိံ နိယုတ္တာ. စိတ္တံ နိဿာယ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စေသု ဥဿုက္ကံ အာပန္နာတိ အတ္ထော. ‘‘စေတသာ ဝါယုတ္တာ’’တိ စိတ္တေန ဝါ သမ္ပယုတ္တာ. စိတ္တေန သဟ ဧကီဘာဝံ ဂတာတိ အတ္ထော. ‘‘သရူပဒဿန’’န္တိ သင်္ချာသရူပဒဿနံ. သိဒ္ဓပဒံ နာမ ပကတိ ပစ္စယေဟိ နိပ္ဖန္န ပဒံ. ‘‘ပုဗ္ဗန္တတော’’တိ ဧကဿသင်္ခတ ဓမ္မဿ ပထမ ဘာဂတော. ဥဒ္ဓံ ပဇ္ဇနံ နာမ ကတမန္တိ အာဟ ‘‘သရူပတော ပါတုဘဝန’’န္တိ. ဓာတု ပါဌေသု-ဇနိပါတုဘာဝေ-တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ဇာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ‘‘သရူပ ဝိနာသော’’တိ သရူပတော ပါတုဘဝန္တဿ ဘာဝဿ ဝိနာသော အန္တရဓာနံ. ‘‘ဧဝံ ပရတ္ထ ပီ’’တိ ပရသ္မိံ ဧကာလမ္ဗဏဝတ္ထုကာဒိပဒေပိ. ‘‘ဧက စိတ္တဿပိ ဗဟုဒေဝါ’’တိ စက္ခု ဝိညာဏံ ရူပံ ပဿန္တံ ဧကမေဝ ရူပံ ပဿတီတိ နတ္ထိ. အနေကာနိ ဧဝရူပါနိ ဧကတော ကတွာ ပဿတိ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပါဠိယံ. စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခု ဝိညာဏံ. သောတဉ္စ ပဋိစ္စ သဒ္ဒေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သောတဝိညာဏန္တိအာဒိနာ ဝတ္ထုဒွါရေသု ဧကဝစနံ ဝတွာ အာရမ္မဏေသု ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ. ‘‘ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ’’တိ စက္ခု ဝိညာဏေ ဗဟူနိပိ ရူပါရမ္မဏာနိ ရူပတာ သမညေန ဧကီဘာဝံ ကတွာ ဧကံ အာရမ္မဏန္တွေဝ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. သဒ္ဒါရမ္မဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တံ န သုန္ဒရံ. ကသ္မာ. အတ္ထ ဝိသေသဿ အဝိညာပနတော. ကောပနာယံ အတ္ထ ဝိသေသောတိ[Pg.80]. ယာစိတ္တဿ ဇာတိ, သာယေဝ ဖဿာဒီနန္တိအာဒိကော အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိံ. အဓိပ္ပေတာ ဧကုပ္ပာဒတာ. ဧသ နယော ဧက နိရောဓတာဒီသု. ‘‘မူလဋီကာယ’’န္တိ ရူပကဏ္ဍမူလဋီကာယံ. ‘‘သဟေဝါ’’တိ ဧကတော ဧဝ. ‘‘ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပဝတ္တိတော’’တိ ဥပ္ပာဒဿ စ ဇီရဏဿ စ နိရောဓဿ စ ပဝတ္တိတော. ‘‘ဥပ္ပာဒါဒယော’’တိ ဥပ္ပာဒ ဇီရဏ နိရောဓာ. ဇာတိဇရာမရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘စေတသိကာမတာ’’တိ စေတသိကာ ဣတိ ဝိညာတာ. ‘‘ဘာဝပ္ပဓာနံ’’တိ ဧကုပ္ပာဒ ဘာဝေါ ဧကုပ္ပာဒေါတိ ဝုတ္တော. တထာ ဧက နိရောဓာဒီသု. ယထာ ဣဒံပိ သံဃေရတနံ ပဏီတ-န္တိအာဒီသု အယံ ရတန ဘာဝေါ ပဏီတောတိ ဟေတ္ထ အတ္ထော. ‘‘ယေ’’တိ ယေ ဓမ္မာ. ‘‘သဟဇာတ ပစ္စယုပ္ပန္န ရူပါနိ ပီ’’တိ သဟဇာတပစ္စယတော ဥပ္ပန္နာနိ ရူပါနိပိ. စေတသိကာနိ နာမ သိယုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဒါ ယတ္တ ဝုတ္တိတာယာ’’တိ စိတ္တာယတ္တဝုတ္တိယာယ. ‘‘စေတောယုတ္တာနီ’’တိ ဟေတု ဝိသေသနံ. တဒေဝ ဟေတုမန္တ ဝိသေသနန္တိ စ ဟေတု အန္တော နီတဝိသေသနန္တိ စ ဟေတု အန္တော ဂဓဝိသေသနန္တိ စ ဝဒန္တိ. ‘‘တေသ’’န္တိ စိတ္တဿ သဟဇာတပစ္စယုပ္ပန္နရူပါနံ. ‘‘နာနုဘောန္တီ’’တိ နပါပုဏန္တိ. ‘‘န ဟိ သက္ကာ ဇာနိတုံ’’တိ ဧတေန ဘူတကထန ဝိသေသနာနိ ဧတာနီတိ ဒီပေတိ. ဘူတကထနံပိ သမာနံ ဝတ္တိစ္ဆာဝသေန ဗျဝစ္ဆေဒကံပိ သမ္ဘဝတိ. ‘‘ဝယောပညာယတီ’’တိ ဝိနာသော ပကာသတိ. ‘‘ဌိတာယာ’’တိ တိဋ္ဌ မာနာယ ဝေဒနာယ. အညော ပကာရော အညထာ. အညထာ ဘာဝေါ အညထတ္တံ. ဇရာဝသေန ပရိဏာမောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော ပထဝီဓာတုယာ ဥပ္ပာဒေါ, ယာ ဌိတိ, ယာ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ, ယော ပါတုဘာဝေါ. ဧသော ဒုက္ခဿ ဥပ္ပာဒေါ, ဧသာ ရောဂါနံ ဌိတိ, ဧသော ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣတရထာ’’တိ ဣတော အညထာ ဂဟိတေ သတီတိ အတ္ထော. ဧကသ္မိံ ရူပါရူပကလာပေ နာနာ ဓမ္မာနံ ဝသေန ဗဟူသု ဥပ္ပာဒေသု စ နိရောဓေသု စ ဂဟိတေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝိကာရရူပါနံ’’တိ ဝိညတ္တိ ဒွယ လဟုတာဒိတ္တယာနံ. သဗ္ဗာနိပိ ဥပါဒါရူပါနိ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတ္တာ မဟာဘူတ ဂဏနာယ စတ္တာရိ စတ္တာရိ သိယုံတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ စက္ခာဒီနံ ဥပါဒါရူပါနံ ဧကေကသ္မိံ ကလာပေ [Pg.81] ဗဟုဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာတိ ယောဇနာ. ကသ္မာ ဗဟုဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာန’’န္တိအာဒိံ.

68. මෙසේ චිත්ත සංග්‍රහය පිළිබඳ විස්තරය කොට, චෛතසික සංග්‍රහය පිළිබඳ විස්තරය කරමින් පළමුව පූර්වාපර සන්ධි ගැලපීම හා ආරම්භක ගාථාවෙහි ප්‍රයෝජන සම්බන්ධය දැක්වීම සඳහා ‘ඒවං’ (එසේ) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘අනුපත්ත’ යනාදී තන්හි සිත, චෛතසිකය, රූපය, නිවන යනුවෙන් හැම අයුරින් ම අනුපිළිවෙළ පවසන ලදී. ඒ අනුපිළිවෙළින් පැමිණි (අනුපත්ත) යන්නයි. මෙය හේතු විශේෂණයකි. යම් හෙයකින් චිත්ත සංග්‍රහයට අනතුරුව චෛතසික සංග්‍රහයට පැමිණියේ ද, එබැවින් දැන් ඒ සංග්‍රහය කරන බව දක්වයි. ‘එක්ව ඉපදීම, එක්ව නිරුද්ධ වීම, එක් ම අරමුණක් ඇති බව, එක් ම වස්තුවක් (නිශ්‍රය) ඇති බව’ යන මේවා සම්ප්‍රයෝග ලක්ෂණ හතරයි. ‘චේතසි යුත්තා’ යනු සිතෙහි යෙදුණු යන්නයි. සිත ඇසුරු කරගෙන තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි උත්සාහවත් වූයේ යන අර්ථයයි. ‘චේතසා වා යුත්තා’ යනු සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. සිත සමඟ ඒකීභාවයට පැමිණි යන අර්ථයයි. ‘සරූප දස්සනං’ යනු සංඛ්‍යා හා ස්වරූපය දැක්වීමයි. ‘සිද්ධ පද’ නම් ප්‍රකෘති හා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපන් පදයි. ‘පුබ්බන්තතෝ’ යනු එක් සංඛත ධර්මයක ප්‍රථම කොටසිනි. ‘උද්ධං පජ්ජන’ (මතු වීම) යනු කුමක්දැයි විමසා ‘ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටීම’ යැයි කීහ. ධාතු පාඨයන්හි ‘ජනි පාතුභාවේ’ (ඉපදීම පහළ වීමෙහි වැටේ) යැයි පැවසූ බැවින් ‘ජාතිය යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි’ යැයි කීහ. ‘සරූප විනාසෝ’ යනු ස්වරූපයෙන් පහළ වන්නා වූ ස්වභාවයේ විනාශය හෙවත් අතුරුදහන් වීමයි. ‘මෙසේ අනෙක් තන්හි ද’ යනු අනෙක් ‘එක අරමුණු ඇති බව, එක වස්තු ඇති බව’ ආදී පදයන්හි ද එසේ ම වේ. ‘එක් සිතකට වුවත් බොහෝ වූ’ යන්නෙන්, රූපය බලන චක්ඛු විඤ්ඤාණය එක් රූපයක් ම බලන්නේ යන්නක් නැත. බොහෝ වූ මෙබඳු රූප එක් කොට බලයි. සෝත විඤ්ඤාණාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. මෙසේ කිරීමෙන් පාලියෙහි ‘ඇස ද රූපය ද නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී, කන ද ශබ්දය ද නිසා සෝත විඤ්ඤාණය උපදී’ යනාදී වශයෙන් වස්තු හා ද්වාරයන්හි ඒක වචනය පවසා, අරමුණුවල බහු වචනය යොදන ලදී. ‘ඒකත්වයට පමුණුවා’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙහි බොහෝ රූපාරම්මණ වුව ද, ‘රූප’ යන සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් ඒකීභාවය කොට එක් අරමුණක් යැයි පවසන ලද බව අදහසයි. ශබ්දාරම්මණාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. එය යහපත් නොවේ. කුමක් නිසා ද? අර්ථයේ විශේෂත්වය අවබෝධ නොවන බැවිනි. මේ අර්ථ විශේෂය කුමක් ද? සිතේ යම් උපතක් වේ ද, එය ම ඵස්සාදීන්ගේ ද උපත වේ යනාදී අර්ථයයි. එබැවින් ‘අථ ඛෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. අදහස් කරන ලද්දේ එකව ඉපදීමයි (එකුප්පාදතා). මේ ක්‍රමය ම එක්ව නිරුද්ධ වීම ආදියෙහි ද දත යුතුය. ‘මූලටීකායං’ යනු රූප කාණ්ඩ මූල ටීකාවෙහි ය. ‘සහේවා’ යනු එක්ව ම ය. ‘උප්පාදාදි පවත්තිතෝ’ යනු උප්පාදය, ජීරණය (දිරීම) හා නිරෝධය යන මේවායේ පැවැත්මෙනි. ‘උප්පාදාදයෝ’ යනු උප්පාද, ජීරණ, නිරෝධයන් ය. ජාති, ජරා, මරණ යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි. ‘චේතසිකාමතා’ යනු චෛතසිකයෝ යැයි දන්නා ලද්දේ ය. ‘භාවප්පධානං’ යනු එක්ව ඉපදීමේ ස්වභාවය ‘එකුප්පාද’ යැයි කියන ලදී. එක්ව නිරුද්ධ වීම ආදියෙහි ද එසේ ම ය. ‘මේ සංඝ රත්නය ද ප්‍රණීත ය’ යනාදී තන්හි ‘රත්න භාවය ප්‍රණීත ය’ යන්න මෙහි අර්ථය වන්නාක් මෙනි. ‘යේ’ යනු යම් ධර්ම කෙනෙක් ද යන්නයි. ‘සහජාත පච්චයප්පන්න රූපූපි’ යනු සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් රූප ද යන්නයි. ඒවා චෛතසිකයන් විය හැකිය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘තදායත්ත වත්තිතායා’ යනු සිතට අනුව පැවැත්ම නිසා ය. ‘චේතෝ යුත්තානී’ යනු හේතු විශේෂණයකි. එය ම හේතුමන්ත විශේෂණය, හේතු අන්තනීත විශේෂණය, හේතු අන්තගධ විශේෂණය යැයි ද පවසති. ‘තේසං’ යනු සිතේ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් රූපයන්ට ය. ‘නානුභොන්ති’ යනු නොපැමිණෙති. ‘දැනගත නොහැකිය’ යන්නෙන් මේවා සත්‍ය කථා විශේෂණ බව දක්වයි. සත්‍ය කථාව වුව ද සමාන වෘත්ති (පැවැත්ම) කැමැත්තෙන් වෙන් කරන්නක් ද විය හැකිය. ‘වයෝ පඤ්ඤායති’ යනු විනාශය ප්‍රකාශ වේ යන්නයි. ‘ඨිතායා’ යනු පවත්නා වූ වේදනාවට ය. ‘අඤ්ඤෝ පකාරෝ’ යනු වෙනත් ක්‍රමයකි, අන්‍යාකාරයකි. අන්‍යාකාර බව අන්‍යථාවයි. ජරාව නිසා සිදුවන වෙනස් වීම යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි. පඨවි ධාතුවේ යම් ඉපදීමක්, යම් පැවැත්මක්, යම් අභිනිර්වෘත්තියක්, යම් පහළ වීමක් වේ ද, එය දුකේ ඉපදීමයි, එය රෝගයන්ගේ පැවැත්මයි, එය ජරා මරණයන්ගේ පහළ වීමයි ලෙස යොදාගත යුතුය. ‘ඉතරථා’ යනු මෙයින් අන්‍ය පරිදි ගත් කල යන අර්ථයයි. එක් රූප-අරූප කලාපයක නානා ධර්මයන්ගේ වශයෙන් බොහෝ ඉපදීම්වල හා නිරුද්ධ වීම්වල ගත් කල යැයි කියන ලදී. ‘විකාර රූපීනං’ යනු විඤ්ඤත්ති දෙක හා ලහුතාදී තුනට ය. සියලු ම උපාදා රූප සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නා බැවින්, මහා භූතයන්ගේ ගණන අනුව හතර හතර විය යුතුය යන අදහසින් ‘සබ්බේසම්පි වා’ යනාදිය පවසන ලදී. සියලු ම චක්ඛාදී උපාදා රූපයන්ගේ එක එක කලාපයෙහි බහු භාවය පැවසිය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. කුමක් නිසා බහු භාවය පැවසිය යුතු ද යත්, ‘සතර මහා භූතයන්ගේ’ යනාදිය පැවසූහ.

ယဒိ ဧဝံ, ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ လဟုတာဒီနိပိ ဧကေကာနိ ဧဝ သိယုံ, အထ ကိမတ္ထံ ဒွေ ဒွေ ကတွာ ဝုတ္တာနီတိ အာဟ ‘‘ကာယလဟုတာ စိတ္တ လဟုတာဒယောပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဣမမတ္ထံ အသလ္လက္ခေတွာ’’တိ ဤဒိသံ ဝိနိစ္ဆယတ္တံ အစိန္တေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘စိတ္တာနုပရိဝတ္တိနော’’တိ ဧတေန စိတ္တေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တေနေဝ စိတ္တေန သဟနိရုဇ္ဈနဝသေန စိတ္တံ အနုပရိဝတ္တိဿ. ‘‘ပသင်္ဂါ’’တိ စေတသိကတာ ပသင်္ဂေါ. ‘‘ပုရေတရမုပ္ပဇ္ဇိတွာ’’တိ ပုရေတရံ ဧကေန စိတ္တေန သဟ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘စိတ္တဿဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိ အညဿ သတ္တရ သမ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ. တထာ ရူပဓမ္မာနံ ပသင်္ဂေါ န သက္ကာ နီဝါရေတုံ တိယောဇနာ. ‘‘ပသင်္ဂေါ’’တိ စေတသိကတာ ပသင်္ဂေါ. ‘‘အလမတိ ပပဉ္စေနာ’’တိ အဘိဓမ္မေ ဝေဒနာတ္တိကေဋီကာသု ဝိယ အတိ ဝိတ္ထာရေန နိရတ္ထကံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘နိရတ္ထကံ’’တိ ဝိဘာဝနိယံ ပပဉ္စော နိရတ္ထကော ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

ඉදින් එසේ නම්, එක් සිතක් ඉපදීමකදී ලහුතාදීන් ද එක එකක් බැගින් ම විය යුතුය. එසේ නම් කුමන අර්ථයකින් දෙක දෙක බැගින් පවසන ලද්දේ දැයි විමසා ‘කායලහුතා චිත්තලහුතාදයෝ පන’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා’ යනු මෙබඳු වූ විනිශ්චය අර්ථය කල්පනා නොකර යන අදහසයි. විභාවිනී පාඨයෙහි ‘චිත්තානුපරිවත්තිනෝ’ යන්නෙන් එම සිත සමඟ ඉපදී එම සිත සමඟ ම නිරුද්ධ වීම් වශයෙන් සිත අනුව පවත්නා බවයි. ‘පසංගා’ යනු චෛතසික බවට පැමිණීමේ ප්‍රසංගයයි (අනවශ්‍ය ලක්ෂණයක් ආරෝපණය වීමයි). ‘පුරේතරමුප්පජ්ජිත්වා’ යනු කලින් එක් සිතක් සමඟ ඉපදී යන අදහසයි. ‘චිත්තස්ස භංගක්ඛණේ’ යනු අනෙක් සත්ළොස්වන සිතේ භංග ක්ෂණයෙහි ය. එසේ රූප ධර්මයන්ගේ (චෛතසික බවට) පැමිණීම වැළැක්විය නොහැකිය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පසංගෝ’ යනු චෛතසික බවට පැමිණීමේ ප්‍රසංගයයි. ‘අලමති පපංචේන’ යනු අභිධර්මයේ වේදනාත්‍රික ටීකාවල මෙන් අතිශයින් විස්තර කිරීම නිෂ්ඵල වේ යන අර්ථයයි. ‘නිරත්ථකං’ යනු විභාවිනියෙහි ප්‍රපංචය (විස්තරය) නිෂ්ඵල ම වේ යන අදහසයි.

၆၉. ဖဿဝစနတ္ထေ. ‘‘ဖုသတီ’’တိ အာရမ္မဏံ အာဟနတိ, သံဃဋ္ဋေတိ. တဉ္စ သံဃဋ္ဋ နံ နဒေါသပဋိဃဿ ဝိယ အာရမ္မဏဿ ဝိဗာဓနံ ဟောတိ, အထ ခေါ ဘမရဿ ပဒုမ ပုပ္ဖေသု ပုပ္ဖရ သဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ဝိဇာနန မတ္တေ အဌတွာ အာရမ္မဏ ရသပါတုဘာဝတ္ထံ ယထာရမ္မဏံ သံဟနန မေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဖုသနဉ္စေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အာဟစ္စာ’’တိ အာဟနိတွာ သမ္ပာပုဏိတွာ. ‘‘ဥပဟစ္စာ’’တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အယမတ္ထော ကထံ ပါကဋောတိ အာဟ ‘‘ယတော’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ယတော’’တိ ယံ ကာရဏာ. ‘‘တဒနုဘဝန္တီ’’တိ တံ အာရမ္မဏ ရသံ အနုဘဝန္တီ, ဝေဒနာ ပါတုဘဝတိ, ဝေဒနာ ပါတုဘာဝံ ဒိသွာ အာရမ္မဏပ္ဖုသနံ ဉာဏေ ပါကဋံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. သွာယံ ဖုသန လက္ခဏော, သံဃဋ္ဋနရသော, သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော, အာပါတာ ဂတဝိသယ ပဒဋ္ဌာနော. တတ္ထ သန္နိပါတော နာမ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဒွါရာ ရမ္မဏ ဝိညာဏာနံ သင်္ဂတိ သမာဂမော သမောဓာနံ. တထာဟိ ဝုတ္တံ. စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခု ဝိညာဏံ, တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော တိအာဒိ. ‘‘သံဃဋ္ဋနရသော’’တိ အာရမ္မဏေ သမ္မဒေဝ ဃဋ္ဋန [Pg.82] ကိစ္စော. သံဃဋ္ဋန ကိစ္စတ္တာ ဧဝ တိဏ္ဏံ သန္နိပါတော ဟုတွာ ဓမ္မ စိန္တာဉာဏဿ ပဋိမုခံ ဥပဋ္ဌာတိ ပကာသတီတိ. ‘‘သန္နိပါတ ပစ္စုပဋ္ဌာနော’’. ပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိ ဝါ ပညာဏံ ဝုစ္စတိ ဓဇောရထဿ ပညာဏန္တိ ဧတ္ထ ဝိယ. သန္နိပါတာကာရော ပစ္စုပဋ္ဌာနံ ယဿာတိ သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော. ဝေဒနာပစ္စု ပဋ္ဌာနော ဝါ. ဓူမောဝိယ အဂ္ဂိဿ. ဝေဒနာဖလံ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. အဋ္ဌသာလိနိယံ ပန ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဖဿော ပထမံ ဝုတ္တော တိပုစ္ဆိတွာ မဟာအဋ္ဌကထာ ဝါဒေါတာဝ ဒဿိတော. စိတ္တဿ ပထမာဘိနိပါတတ္တာ. အာရမ္မဏသ္မိဉှိ စိတ္တဿ ပထမာဘိနိပါတော ဟုတွာ ဖဿော အာရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ပထမံ ဝုတ္တော. ဖဿေန ဖုဿိတွာ ဝေဒနာယ ဝေဒယတိ. သညာယ သဉ္ဇာနာတိ. စေတနာယ စေတတိ. တေန ဝုတ္တံ ဖုဋ္ဌော ဘိက္ခဝေ ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီတိ. အပိ စ အယံ ဖဿော နာမ ယထာပါသာဒံ ပတွာ ထမ္ဘော နာမ သေသဒဗ္ဗ သမ္ဘာရာနံ ဗလဝပစ္စယော. ဧဝမေဝ သဟဇာတ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မာနံ ဗလဝ ပစ္စယော ဟောတိ. တသ္မာ ပထမံ ဝုတ္တောတိ. သင်္ဂဟကာရေန ပန ဣဒံ ပန အကာရဏံ, ဧကက္ခဏသ္မိဉှိ ဥပ္ပန္န ဓမ္မာနံ အယံ ပထမံ ဥပ္ပန္နော အယံ ပစ္ဆာတိ ဣဒံ ဝတ္တုံ န လဗ္ဘာ. ဗလဝပစ္စယဘာဝေပိ ဖဿဿကာရဏံ န ဒိဿတီတိ ဧဝံ တံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပေတွာ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဒေသနာ ဝါရေနေဝ ဖဿော ပထမံ ဝုတ္တောတိ. တတ္ထ ‘‘ဒေသနာဝါရေ နေဝါ’’တိ ဒေသနက္ကမေနေဝ, တတော အညံ ကာရဏံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တေသု ပန ဒွီသု ဝါဒေသု မဟာအဋ္ဌကထာ ဝါဒေါ ဧဝ ယုတ္တော. ယဉှိ တတ္ထ ဝုတ္တံ စိတ္တဿ ပထမာဘိနိပါတော ဟုတွာတိ. တတ္ထ ပထမာဘိနိပါတောတိ ဣဒံ ကိစ္စပ္ပဓာနတ္တာ ဝုတ္တံ. န ပနညေဟိ စေတသိကေဟိ ဝိနာ ဝိသုံ ပထမံ ဥပ္ပန္နတ္တာ. ယထာ တံ ယေ ကေစိ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာ အကုသလာ အကုသလဘာဂိယာ အကုသလပက္ခိကာ. သဗ္ဗေ တေ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ, မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပထမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကိစ္စပ္ပဓာနတ္တာ မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပထမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ. န ပန သဗ္ဗစေတသိကေဟိ ဝိနာ ဝိသုံ ပထမံ ဥပ္ပန္နတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဗလဝပစ္စယ ဘာဝေပိ ဖဿဿကာရဏံ ဒိဿတိယေဝ. ဖဿောဟေတု ဖဿော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပညာ ပနာယ. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော သညာက္ခန္ဓဿ ပညာ နာယ[Pg.83]. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာတိ ဟိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ သဗ္ဗေသံ စေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ဖဿပ္ပဓာနတ္တာ ဧဝ ဖဿ ဗလဝပစ္စယတ္တာ ဧဝ စ ဖဿော ပထမံ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ စိတ္တံ အာရမ္မဏ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဖဿာဒီနံ သဗ္ဗစေတသိက ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတိ, ပဓာနံ, ဇေဋ္ဌကံ. ဖဿော ပန အာရမ္မဏ သံဃဋ္ဋနဋ္ဌေန သဗ္ဗေသံ စေတသိက ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟောတိ, ပဓာနော, ဇေဋ္ဌကောတိ အယံ ဒွိန္နံ ဝိသေသောတိ. ဧတ္ထ စောဒကော ဖုသနံ နာမ သပ္ပဋိဃရူပါနံ ဧဝ ကိစ္စန္တိ မညမာနော ‘‘နနုစာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ‘‘နနုစာ’’တိ စောဒေဓီတိ ဒီပေတိ. ‘‘အပ္ပဋိဃသဘာဝါ’’တိ ဟေတုဝိသေသနံ. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ကိဉ္စိဝတ္ထုံ. အယံ ပန ဖဿော. ‘‘စိတ္တဿ ဝိကာရာ ပတ္တိံ’’တိ စလန ကမ္ပန ထမ္ဘန ဇေဂုစ္ဆ ဘယ တာသ ဆမ္ဘိတတ္တာ ဒိဝသေန ဝိကာရာ ပဇ္ဇနံ. ‘‘ဝေဒနာ ဝိသေသုပ္ပတ္တိံ’’တိ သုခဝေဒနီယံ ဖဿံ ပဋိစ္စ သုခဝေဒနာ, ဒုက္ခဝေဒနီယံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဒုက္ခ ဝေဒနာတိအာဒိနာ နယေန ဖဿ ဝိသေသာနုရူပံ ဝေဒနာ ဝိသေသုပ္ပတ္တိံ သာဓေတိ. ဧတ္ထ စ ဖုသနံ နာမ ဒုဝိဓံ ရူပပ္ဖုသနံ, နာမပ္ဖုသန, န္တိ. တတ္ထ ရူပပ္ဖုသနံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗ ဓာတူနံ ကိစ္စံ. နာမပ္ဖုသနံ ဒုဝိဓံ ဖဿပ္ဖုသနံ, ဉာဏပ္ဖုသန, န္တိ. တတ္ထ ဉာဏပ္ဖုသနံ နာမ ဉာဏပ္ပဋိဝေဓော. အပိ စ ဈာနမဂ္ဂ ဖလ နိဗ္ဗာနာနံ ပဋိလာဘောပိ ဖုသနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဖုသန္တိ ဓီရာ နိဗ္ဗာနံ. ယောဂက္ခေမံ အနုတ္တရံ. ဖုသာမိ နေက္ခမံ သုခံ. အပုထုဇ္ဇန သေဝိတန္တိ-အာဒီသု. ဣဒံ ဥပမာ မတ္တံ သိယာ, ကဿစိ မန္ဒ ပညဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣဒ’’န္တိ ခေဠုပ္ပာဒ ဝစနံ. ဝိညုဿ ပန အတိပါကဋ ဖဿ နိဒဿနေန အပ္ပာကဋ ဖဿ ဝိဘာဝနံ ယုတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘အတိပါကဋာယ ပနာ’’တိအာဒိံ.

69. ඵස්ස යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: 'ස්පර්ශ කරයි' (ඵුසතී) යනු අරමුණෙහි ගැටෙයි, ස්පර්ශ කරයි යන්නයි. එම ස්පර්ශය වනාහි ප්‍රතිඝාතයක් (නොහොත් ගැටීමක්) මෙන් අරමුණට පීඩා පමුණුවන්නක් නොවේ. එහෙත් මීමැස්සෙකු පියුම් මල්වලින් රොන් ගන්නා විට මලට හානි නොකර රොන් ගන්නාක් මෙන්, හුදෙක් විඥානය මට්ටමේ පමණක් නොසිට අරමුණේ රසය ප්‍රකට කරනු පිණිස අරමුණ හා මැනවින් එක්වීමක් බව දැක්වීමට 'මෙහි ස්පර්ශ කිරීම' (ඵුසනඤ්චෙත්ථා) යනාදිය වදාරන ලදී. 'ආහච්ච' යනු ගැටී පැමිණීමයි. 'උපහච්ච' යනු ද එහිම පර්යාය වචනයකි. මේ අර්ථය කෙසේ ප්‍රකට වේද යත්, 'යතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'යතෝ' යනු යම් කරුණක් නිසාද යන්නයි. 'තදනුභවන්තී' යනු එම අරමුණෙහි රසය අනුභව කරන්නා වූ වේදනාව හටගනියි, වේදනාවගේ පහළ වීම දැක අරමුණ ස්පර්ශ කිරීම ඥානයට ප්‍රකට වේ යන්න අදහසයි. එම ඵස්සය ස්පර්ශ කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය, (අරමුණෙහි) ගැටීම කෘත්‍යය (රසය) කොට ඇත්තේය, (ද්වාර-අරමුණු-විඥාන යන තිදෙනාගේ) එක්වීම ප්‍රත්‍යුපස්ථාන (වැටහෙන ආකාරය) කොට ඇත්තේය, ඉදිරියට පැමිණි (ආපාතගත) විෂයය ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) කොට ඇත්තේය. එහි 'සන්නිපාතය' නම් ද්වාරය, අරමුණ සහ විඥානය යන තිදෙනාගේ එක්වීම, හමුවීම හා එක්තැන් වීමයි. එසේම වදාරන ලදී: 'ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඥානය උපදියි, මේ තිදෙනාගේ එක්වීම ස්පර්ශයයි' යනාදී වශයෙනි. 'ගැටීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය' යනු අරමුණෙහි මැනවින් ගැටීමේ කෘත්‍යයයි. ගැටීමේ කෘත්‍යය නිසාම තිදෙනාගේ එක්වීම වී ධර්ම චින්තන ඥානය ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියි, ප්‍රකාශ වෙයි. එබැවින් 'සන්නිපාත ප්‍රත්‍යුපස්ථාන' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රත්‍යුපස්ථානය යනු ලකුණ හෙවත් වැටහීම ලෙස ද කියනු ලැබේ, 'රියෙහි ලකුණ ධජයයි' යන්නෙහි මෙනි. සන්නිපාතය (එක්වීම) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය (වැටහෙන ආකාරය) කොට ඇති බැවින් සන්නිපාත ප්‍රත්‍යුපස්ථාන නම් වේ. නැතහොත් වේදනාව ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේය. ගින්නෙහි දුම මෙනි. වේදනාව නමැති ඵලය ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේ යනු එහි විග්‍රහයයි. අට්ඨසාලිනියෙහි වනාහි, මෙහි කුමක් හෙයින් ඵස්සය මුලින් වදාරන ලද්දේදැයි විමසා, මහා අට්ඨකථාවේ මතය මෙසේ දක්වා ඇත. එනම් සිතේ පළමු වැටීම (පථමාභිනිපාත) බැවිනි. අරමුණෙහි සිතේ පළමු වැටීම වී, අරමුණ ස්පර්ශ කරමින් ඵස්සය උපදියි. එබැවින් පළමුව වදාරන ලදී. ඵස්සයෙන් ස්පර්ශ කොට වේදනාවෙන් විඳියි, සංඥාවෙන් හඳුනා ගනියි, චේතනාවෙන් චේතනා කරයි. එබැවින් 'මහණෙනි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා විඳියි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා හඳුනා ගනියි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා චේතනා කරයි' යැයි වදාරන ලදී. තවද, මේ ඵස්සය නම්, ප්‍රාසාදයකට කුලුන සෙසු ද්‍රව්‍ය සම්භාරයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වන්නා සේ, සහජාත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයකි. එබැවින් පළමුව වදාරන ලදී. සංග්‍රහකාරයන්ට අනුව මෙය හේතුවක් නොවේ, මක්නිසාද යත් එක් ක්ෂණයක උපන් ධර්මයන් අතර මෙය පළමුව උපන්නේය, මෙය පසුව උපන්නේය යැයි පැවසිය නොහැකි බැවිනි. ඵස්සය බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වීමෙහිද කරුණක් නොපෙනේ යැයි එම වාදය ප්‍රතික්ෂේප කොට, දේශනා ක්‍රමයට අනුවම ඵස්සය පළමුව වදාරන ලදැයි පවසන ලදී. එහි 'දේශනා වාරයෙන්ම' යනු දේශනා අනුපිළිවෙළින්ම යන්නයි, එයට වඩා වෙනත් කරුණක් නැත යනු අදහසයි. ඒ වාද දෙකෙන් මහා අට්ඨකථා වාදයම සුදුසුය. එහි 'සිතේ පළමු වැටීම වී' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එම පළමු වැටීම යනු කෘත්‍යයෙහි ප්‍රධානත්වය නිසා වදාරන ලද්දකි. එහෙත් සෙසු චෛතසිකයන්ගෙන් තොරව තනිව පළමුව උපන් බැවින් නොවේ. 'මහණෙනි, යම් අකුසල, අකුසල පාක්ෂික ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ සියල්ල මනස පෙරටු කොට ඇත්තේය, මනස ඔවුන්ට පළමුව උපදියි' යන සූත්‍රයෙහි මෙන්, කෘත්‍යයෙහි ප්‍රධානත්වය නිසා මනස ඒ ධර්මයන්ට පෙර උපදියි යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් සියලු චෛතසිකයන්ගෙන් තොරව තනිව පළමුව උපන් බැවින් නොවන බව දත යුතුය. ඵස්සය බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වීමෙහිද කරුණු පෙනේ. 'වේදනාක්ඛන්ධය පැනවීමට ඵස්සය හේතුවයි, ඵස්සය ප්‍රත්‍යයයි... සංඥාක්ඛන්ධය පැනවීමට ඵස්සය හේතුවයි... සංඛාරක්ඛන්ධය පැනවීමට ඵස්සය හේතුවයි' කියා වදාරන ලද්දේමය. එබැවින් සියලු චෛතසික ධර්මයන්ට ඵස්සය ප්‍රධාන වන බැවින්ද, ඵස්සය බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්ද ඵස්සය පළමුව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මෙහිදී සිත අරමුණ දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ඵස්සය ආදී සියලු චෛතසික ධර්මයන්ට පෙරටුගාමී වෙයි, ප්‍රධාන වෙයි, ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. ඵස්සය වනාහි අරමුණෙහි ගැටීමේ අර්ථයෙන් සියලු චෛතසික ධර්මයන්ට පෙරටුගාමී වෙයි, ප්‍රධාන වෙයි, ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. මෙය මේ දෙදෙනාගේ වෙනසයි. මෙහිදී චෝදනා කරන්නා ස්පර්ශය යනු සප්‍රතිඝ රූපයන්ගේම කෘත්‍යයක් යැයි සිතා 'නනුච' යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. 'නනුච' යනු ප්‍රශ්න කළ බව පෙන්වයි. 'අප්පටිඝසභාවා' යනු හේතු විශේෂණයකි. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් වස්තුවකි. මේ ඵස්සය වනාහි 'සිතේ විකාරයට පත්වීම' එනම් සිතේ සැලීම, කම්පනය, තැතිගැනීම, පිළිකුල, බය ආදී වශයෙන් වෙනස් වීමට පත්වීම සිදු කරයි. 'වේදනා විශේෂයක් ඉපදවීම' යනු සැප විඳිය යුතු ස්පර්ශය නිසා සැප වේදනාවද, දුක් විඳිය යුතු ස්පර්ශය නිසා දුක් වේදනාවද ආදී වශයෙන් ඵස්ස විශේෂයට අනුකූලව වේදනා විශේෂයක් ඉපදවීම සාධනය කරයි. මෙහි ස්පර්ශය (ඵුසන) යනු රූප ස්පර්ශය සහ නාම ස්පර්ශය කියා දෙවැදෑරුම් වේ. එහි රූප ස්පර්ශය යනු ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය (ඵොට්ඨබ්බ) ධාතූන්ගේ කෘත්‍යයයි. නාම ස්පර්ශය ඵස්ස ස්පර්ශය සහ ඥාන ස්පර්ශය කියා දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ඥාන ස්පර්ශය යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කිරීමයි (ප්‍රතිවේධයයි). තවද ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල, නිර්වාණයන් ලැබීමද ස්පර්ශය (ඵුසන) යැයි කියනු ලැබේ. 'පණ්ඩිතයෝ අනුත්තර වූ යෝගක්ෂේම නිර්වාණය ස්පර්ශ කරති (අත්විඳිති)', 'පෘථග්ජනයන් විසින් සේවනය නොකළා වූ නෙක්ඛම්ම සුඛය මම ස්පර්ශ කරමි (විඳිමි)' යනාදී තැන්වල මෙනි. මද නුවණ ඇත්තෙකුට මෙය උපමාවක් පමණක් විය හැක යනු අදහසයි. 'ඉදං' යනු කෙළ ගැසීම පිළිබඳ වචනයයි. බුද්ධිමත් තැනැත්තාට ඉතා ප්‍රකට වූ ස්පර්ශයක් නිදසුන් කිරීමෙන් අප්‍රකට වූ ස්පර්ශය පැහැදිලි කිරීම සුදුසුමය. එබැවින් 'අතිපාකටාය පන' යනාදිය වදාරන ලදී.

၇၀. ဝေဒနာဝစနတ္ထေ. ‘‘တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလာနံ ဝါ’’တိ ဝေဒနာ သမင်္ဂီပုဂ္ဂလာနံ ဝါ. ‘‘သာတံ ဝါ’’တိ သာဓုရသံ ဝါ. ‘‘အဿာတံ ဝါ’’တိ အသာဓုရသံ ဝါ. ‘‘ကိံ ဝေဒယတီ’’တိ ကတမံ ဝေဒယတိ. ‘‘သုခမ္ပိ ဝေဒယတီ’’တိ သုခမ္ပိ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ. အထဝါ ‘‘ကိဉ္စဝေဒယတီ’’တိ ကထဉ္စဝေဒယတိ. ‘‘သုခမ္ပိ ဝေဒယတီ’’တိ သုခံ ဟုတွာပိ ဝေဒယတိ. သုခ ဘာဝေန ဝေဒယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သေသပဒေသုပိ. ‘‘ကိစ္စန္တရဗျာဝဋာ’’တိ အညကိစ္စဗျာဝဋာ. အဓိပတိ ဘာဝေါ အာဓိပစ္စံ. ဣန္ဒြိယ ကိစ္စံ. ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိ လဒ္ဓဂုဏဝစနံ. ရာဇာရဟ ဘောဇနံ [Pg.84] ရာဇဂ္ဂဘောဇနံ. ‘‘သူဒသဒိသတာ’’တိ ရညောဘတ္တကာရသဒိသတာ. တတ္ထ သူဒေါ ရညောဘတ္တံ ပစန္တော ရသဇာနနတ္ထံ ထောကံ ဂဟေတွာ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပေတွာ ရသံ ဝီမံသတိ. ယထိစ္ဆိတံ ပန ဘုဉ္ဇိတုံ အနိဿရော. ရာဇာ ဧဝ ယထိစ္ဆိတံ ဘုဉ္ဇိတုံ ဣဿရော. ရာဇာ ဝိယ ဝေဒနာ. သူဒေါ ဝိယ သေသစေတသိက ဓမ္မာ.

70. වේදනා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'තංසමංගීපුග්ගලානං වා' යනු එම වේදනාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයන්ට හෝ යන්නයි. 'සාතං වා' යනු මිහිරි රසය හෝ වේ. 'අසාතං වා' යනු අමිහිරි රසය හෝ වේ. 'කිං වේදයති' යනු කුමක් විඳින්නේද? 'සුඛම්පි වේදයති' යනු සැප වේදනාවද විඳියි යන්නයි. එසේත් නැතිනම් 'කිඤ්ච වේදයති' යනු කෙසේ විඳින්නේද යන්නයි. 'සුඛම්පි වේදයති' යනු සැපයක් වී විඳියි; එනම් සැප ස්වභාවයෙන් විඳියි යන්නයි. සෙසු පදයන්හිද මෙසේමය. 'කිච්චන්තරබ්‍යාවටා' යනු අන්‍ය කෘත්‍යයන්හි යෙදුණු බවයි. අධිපති භාවය ආධිපත්‍යයයි. එය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ කෘත්‍යයයි. 'ඒවඤ්ච කත්වා' යනු ලැබූ ගුණය පවසන වචනයකි. රජුට සුදුසු භෝජනය රාජග්ග භෝජනයයි. 'සූදසදිසතා' යනු රජුගේ සූපවේදියා (බත් පිසින්නා) හා සමාන බවයි. එහිදී සූපවේදියා රජුගේ බත පිසින විට, රස දැනගනු පිණිස ස්වල්පයක් ගෙන දිව අග තබා රස පරීක්ෂා කරයි. එහෙත් ඔහුට කැමති පරිදි අනුභව කිරීමට බලයක් නැත. රජුම කැමති පරිදි අනුභව කිරීමට බලසම්පන්න වෙයි. මෙහිදී වේදනාව රජු මෙනි; සෙසු චෛතසික ධර්මයන් සූපවේදියා මෙනි.

၇၁. သညာဝစနတ္ထေ. ‘‘သဉ္ဇာနာတီ’’တိ သုဋ္ဌု ဇာနာတိ. သုဋ္ဌုဇာနနဉ္စ နာမ န ဝိညာဏဿ ဝိယ ဝိဝိဓဇာနနံ ဟောတိ. န စ ပညာယ ဝိယ ယထာဘူတဇာနနံ ဟောတိ. အထ ခေါ ဘူတံ ဝါ ဟောတု, အဘူတံ ဝါ. ယံ ယံ ဆ ဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိဇာနာတိ, ပညာယ ဝါ ပဇာနာတိ. တဿ တဿ ပစ္ဆာ အပ္ပမုဿကရဏ မေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုနဇာနနတ္ထံ သညာဏံ ကရောတီ’’တိ. တတ္ထ ‘‘သညာဏ’’န္တိ နိမိတ္တ ကရဏံ. ဘဝန္တရံ ပတွာပိ အပ္ပမုဋ္ဌဘာဝံ သာဓေတိ ဩပပါတိက ပုဂ္ဂလာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေဟိ ပုရိမံ အတ္တနော ဘဝံ ဇာနန္တိ. ဂဗ္ဘသေယျကာပိ ကေစိ ပုရိမံ ဘဝံ ဇာနန္တိ, ယေဇာတိဿရ ပုဂ္ဂလာတိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ‘‘အပ္ပမုဋ္ဌဘာဝ’’န္တိ အနဋ္ဌဘာဝံ. မိစ္ဆာဘိနိဝေသ သညာ နာမ အနိစ္စေ နိစ္စန္တိအာဒိပ္ပဝတ္တာ သညာ. ‘‘ဗောဓေတု’’န္တိ ဗုဇ္ဈာပေတုံ. ‘‘ဒါရုတစ္ဆကသဒိသာတိ စ ဝုတ္တာ’’တိ ဒါရုတစ္ဆကော နာမ ကဋ္ဌဝဍ္ဎကီ. သော ကဋ္ဌက္ခန္ဓေသု နိမိတ္တကာရီဟောတိ. သုတစ္ဆိတဆိန္ဒိတေသု ကဋ္ဌေသု နိမိတ္တာနိ ကတွာ ဌပေတိ. ပစ္ဆာတာနိ ဩလောကေတွာ ကဋ္ဌာနိ ကမ္မေ ဥပနေတိ. ‘‘ဟတ္ထိ ဒဿက အန္ဓသဒိသာ’’တိ ဧတ္ထ ဧကော ကိရ ရာဇာ ကေဠိပ္ပသုတော ဟောတိ. သော ဇစ္စန္ဓာနံဌာနေ ဧကံ ဟတ္ထိံ အာနေတွာဌပေန္တော ဇစ္စန္ဓေ အာဟ ဇာနာထ ဘော တုမှေ ဟတ္ထိန္တိ. တေ ဟတ္ထိံ ဇာနိဿာမာတိ ပရာမသိတွာ အတ္တနော ပရာမသိတံ တံ တံ အင်္ဂမဝဟတ္ထီတိ အဘိနိဝိသန္တိ. ဒဠှံ သလ္လက္ခေန္တိ. ပုန ရာဇာ တေ ပုစ္ဆိ ကီဒိသော ဘော ဟတ္ထီတိ. တေ ရညော ဟတ္ထိသဏ္ဌာနံ အာစိက္ခန္တာ ဝိဝါဒံ အာပဇ္ဇန္တိ. အာစိက္ခနမေဝ ရညောဟတ္ထိဒဿနန္တိ ကတွာ တေ ဟတ္ထိဒဿက အန္ဓာတိ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘ဥပဋ္ဌိတဝိသယဂ္ဂဟဏေ’’တိ ရတ္တိယံ အန္ဓကာရေ ရဇ္ဇုက္ခဏ္ဍံ ပဿန္တဿ သပ္ပသဏ္ဌာနံ ဥပဋ္ဌာတိ. သော ဥပဋ္ဌိတံ သဏ္ဌာနမတ္တံ သပ္ပောတိ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတဝိသယဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. မိဂပေါတကာနဉ္စ အရညေခေတ္တမဇ္ဈေပုရိသသဏ္ဌာနံ တိဏ ရူပံ ပဿန္တာနံ ပုရိသသဏ္ဌာ နံ [Pg.85] ဥပဋ္ဌာတိ. တေ ဥပဋ္ဌိတံ သဏ္ဌာနမတ္တံ ပုရိသောတိ ဂဏှိတွာ သော အမှေ ပဟရေယျာတိ ပလာယန္တိ. ဝုတ္တာ အဋ္ဌသာလိနိယံ.

71. සඤ්ඤා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'සඤ්ජානාති' යනු මැනවින් හඳුනාගනියි. මැනවින් හඳුනාගැනීම නම් විඤ්ඤාණය මෙන් විවිධාකාරයෙන් දැනගැනීමක් නොවේ; ප්‍රඥාව මෙන් තතු පරිදි (යථාභූත) දැනගැනීමක්ද නොවේ. එහෙත් එය සැබෑ වූවක් හෝ නොවූවක් හෝ වේවා, සය වැදෑරුම් විඤ්ඤාණයෙන් යමක් දැනගනියිද, ප්‍රඥාවෙන් යමක් වටහා ගනියිද, පසුව එය අමතක නොවීම පිණිස සලකුණු කිරීමක් පමණක් වන බැවින් 'නැවත දැනගනු පිණිස සලකුණු කරයි' යයි කියනු ලැබේ. එහි 'සඤ්ඤාණං' යනු නිමිති කිරීම (සලකුණු කිරීම) යි. මතු භවයකට ගියද අමතක නොවන ස්වභාවය ඕපපාතික පුද්ගලයන් තුළ සිද්ධ වන බව මෙහි අදහසයි. ඔවුහු එමගින් තම පෙර භවය හඳුනාගනිති. ගැබ්සෙයියාවෙහි උපදින්නන් අතරද ඇතැම්හු පෙර භවය හඳුනාගනිති, ඔවුහු 'ජාතිස්සර' පුද්ගලයෝ යයි කියනු ලබති. එහි 'අප්පමුට්ඨභාවං' යනු අමතක නොවන (නොනැසෙන) බවයි. මිච්ඡාභිනිවේස සංඥාව නම් අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය යයි ආදී වශයෙන් ගන්නා වැරදි සංඥාවයි. 'බෝධේතුං' යනු අවබෝධ කරවනු පිණිසයි. 'දාරුතච්ඡකසදිසා' යනු වඩුවා වැනිය යන්නයි. දාරුතච්ඡක යනු ලී වඩුවායි. ඔහු ලී කඳන්හි සලකුණු කරයි. මැනවින් කැපූ හා තැචූ ලී කඳන්හි සලකුණු තබා පසුව ඒවා බලා අවශ්‍ය වැඩට යොදාගනියි. 'හත්ථි දස්සක අන්ධසදිසා' යන්නෙහි අතීතයේ කෙළියෙහි ලොල් වූ එක්තරා රජෙක් ජන්මාන්ධයන් සිටින තැනකට ඇතෙකු ගෙන්වා තබවා, 'පින්වත්නි, ඇතා හඳුනාගනිල්ලා' යයි කීය. ඔවුහු 'ඇතා හඳුනාගන්නෙමු' යයි අතගා බලා, තමන් අතගෑ ඒ ඒ අවයවයම ඇතා යයි දැඩිව සලකුණු කොට ගත්හ. පසුව රජු 'ඇතා කෙබඳුද?' යයි ඇසූ විට ඔවුහු විවාදයට පැමිණියහ. එම ප්‍රකාශයම රජුට ඇතා දැකීමක් (පෙන්වීමක්) වූ බැවින් ඔවුහු 'ඇතුන් පෙන්වූ අන්ධයෝ' යයි කියනු ලැබෙති. 'උපට්ඨිතවිසයග්ගහණේ' යනු රාත්‍රී අඳුරේ ලණු කැබැල්ලක් දකින්නාට සර්ප ස්වරූපයක් වැටහෙයි. ඔහු වැටහුණු ඒ සටහන පමණක් සර්පයා යයි ගනියි. වැටහුණු අරමුණ ගැනීම එසේ වෙයි. වනයෙහි කෙතක් මැද මිනිස් රුවක් ඇති පිදුරු රුවක් දකින මුව පැටවුන්ට එය මිනිස් ස්වරූපයෙන් වැටහෙයි. ඔවුහු එම ස්වරූපය පමණක් මිනිසෙකු යයි ගෙන, 'මොහු අපට පහර දෙනු ඇතැයි' සිතා පලා යති. මෙය අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වා ඇත.

၇၂. စေတနာဝစနတ္ထေ. စေတေတီတိ စေတနာ. စေတနဉ္စေတ္ထ အဘိသန္ဓာနံ ဝါ ဝုစ္စတိ ပကပ္ပနံ ဝါ အာယူဟနံ ဝါတိ ဧဝံ တိဓာ အတ္ထဝိကပ္ပံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အဘိသန္ဒဟတီ’’တိ အဘိမုခံ သန္ဒဟတိ, သံယောဂံ ကရောတိ. တေနာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဃဋေတီ’’တိ. ‘‘ဃဋေတီ’’တိ သမ္ဗန္ဓတိ. ‘‘ပကပ္ပေတိ ဝါတေ’’တိ အထဝါ တေ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ ပကာရတော ကပ္ပေတိ, သဇ္ဇေတိ. တေနာဟ ‘‘သံဝိဒဟတီ’’တိ. ‘‘သံဝိဒဟတီ’’တိ တွံ ဖုသနကိစ္စံ ကရောဟိ, တွံ ဝေဒယိတ ကိစ္စံ ကရောဟိ, တွံ သဉ္ဇာနနကိစ္စံ ကရောဟီတိအာဒိနာ ဝဒမာနာ ဝိယ သံဝိဒဟတိ. ‘‘အာယူဟတိဝါတေ’’တိ အထဝါ တေသမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ ဘုသော ဗျူဟယတိ, ရာသိံ ကရောတိ. တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏေ သမ္ပိဏ္ဍေတီ’’တိ. ‘‘သမောသရန္တေ’’တိ ဧကတော ဩသရန္တေ. သင်္ဂမန္တေ. ‘‘သာ’’တိ စေတနာ. ‘‘တာယာ’’တိ စေတနာယ. ‘‘တသ္မိံ’’တိ ရူပါဒိကေဝါ အာရမ္မဏေ. ပုညာပုည ကိစ္စေဝါ. ပဝတ္တမာနာယ သတိယာ. ဇေဋ္ဌသိဿော နာမ ဗဟူသု သိဿေသု ဇေဋ္ဌဘူတော သိဿော. တသ္မိံ သဇ္ဈာယန္တေ သေသာ သဗ္ဗေ သဇ္ဈာယန္တိယေဝ. တေန သော ဥဘယကိစ္စ သာဓကော ဟောတိ. ဧဝံ မဟာဝဍ္ဎကီပိ.

72. චේතනා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, සිත මෙහෙයවන (චේතනාත්මක) බැවින් චේතනා නමි. චේතනාව යන්නෙන් මෙහි අභිසන්ධානය (එක් කිරීම), ප්‍රකල්පනය (පිළියෙළ කිරීම) හෝ ආයූහනය (රැස් කිරීම) යන අර්ථ තුන දැක්වීමට 'සම්පයුත්ත ධම්මේ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අභිසන්දහති' යනු අභිමුඛව එක් කරයි, සම්බන්ධ කරයි. එහෙයින් 'නැවත නැවත ගලපයි' යයි කීහ. 'ඝටේති' යනු සම්බන්ධ කිරීමයි. 'පකප්පේති වා තේ' යනු ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් විවිධාකාරයෙන් පිළියෙළ කරයි, සකසයි. එහෙයින් 'සංවිදහති' යයි පවසන ලදී. 'සංවිදහති' යනු 'නුඹ ස්පර්ශ කෘත්‍යය කරව, නුඹ වේදනා කෘත්‍යය කරව, නුඹ සංඥා කෘත්‍යය කරව' යනාදී වශයෙන් පවසන්නාක් මෙන් කටයුතු සංවිධානය කිරීමයි. 'ආයූහති වා තේ' යනු ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් බෙහෙවින් රැස් කරයි, ගොඩක් කරයි. එහෙයින් 'අරමුණෙහි එක් කරයි' යයි පවසන ලදී. 'සමෝසරන්තේ' යනු එකට රැස්වන කලයි. 'සා' යනු ඒ චේතනාවයි. 'තායා' යනු ඒ චේතනාව මගිනි. 'තස්මිං' යනු රූප ආදී අරමුණෙහි හෝ කුසල් අකුසල් කෘත්‍යයෙහි පවතින කල්හිය. 'ජෙට්ඨසිස්සෝ' යනු බොහෝ ශිෂ්‍යයන් අතර සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨ ශිෂ්‍යයායි. ඔහු පාඩම් කරන කල්හි සෙසු සියල්ලෝම පාඩම් කරති; ඒ නිසා ඔහු තම කෘත්‍යය සහ අන්‍යයන්ගේ කෘත්‍යය යන දෙකම ඉටු කරන්නෙකු වෙයි. මහා වඩුවාද එසේමය.

၇၃. ဧကဂ္ဂတာဝစနတ္ထေ. ဧကတ္တာရမ္မဏံ နာမ ဧကာရမ္မဏဿပိ ဗဟူသု သဘာဝေသု ဧကသဘာဝသင်္ခါတံ အာရမ္မဏံ. ‘‘တသ္မိံ’’ စိတ္တသ္မိံ. ‘‘နိဝါတေ’’တိ ဝါတရဟိတေ ပဒေသေ. ‘‘ဒီပစ္စီနံ’’တိ ဒီပဇာလာနံ.

73. ඒකග්ගතා පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'ඒකත්තාරම්මණං' යනු එක් අරමුණක වුවද පවතින බොහෝ ස්වභාවයන් අතරින් එක් ස්වභාවයක් අරමුණු කිරීමයි. 'තස්මිං' යනු ඒ සිතෙහිය. 'නිවාතේ' යනු සුළං රහිත ප්‍රදේශයකයි. 'දීපච්චීනං' යනු පහන් සිළුවල ස්වභාවයයි.

၇၄. ဇီဝိတိန္ဒြိယဝစနတ္ထေ. ‘‘ဣဿရဘာဝေါ ဝုစ္စတိ’’ ဘာဝပ္ပဓာန နယေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဘိဘဝိတွာ’’တိ ဇီဝန ကိစ္စေ အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တာပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တ သန္တာနံ ဇီဝန္တံ ဟုတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

74. ජීවිතින්ද්‍රිය පදයෙහි අර්ථය විස්තර කිරීමේදී, 'ඊශ්වර භාවය (අධිපති බව) කියනු ලැබේ' යනු භාව ප්‍රධාන ක්‍රමයට අනුව එහි අදහසයි. 'අභිභවිත්වා' යනු ජීවත් කරවීමේ කෘත්‍යයෙහි තම වසඟයෙහි පවත්වාගෙන යමින් යන්නයි. සිතේ පරම්පරාව ජීවත් වන්නක් වී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၇၅. မနသီကာရဝစနတ္ထေ. သမာသမဇ္ဈေ သကာရာဂမော. ကရဓာတုယောဂေ ဤကာရာဂမော စ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အလုတ္တ သတ္တမီ ပဒန္ထိ ကေစိ. ဧဝံ သတိ ဤဒီဃတ္တံ နသိဇ္ဈတိ. ‘‘အသုညံ’’တိ အရိတ္တံ. ‘‘ပဋိပါဒေတီ’’တိ [Pg.86] ပဋိပဇ္ဇနံ ကိစ္စသာဓနံ ကာရာပေတိ. အတ္ထတော နိယောဇေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယောဇေတီ’’တိ. ‘‘ဣဒမေဝ ဒွယံ’’တိ အာဝဇ္ဇန ဒွယံ. ‘‘တံ’’တိ တံ ဒွယံ. ဥပတ္ထမ္ဘိတံ ဟုတွာ အာရမ္မဏေ နိန္နံ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယောနိသော’’တိ ဥပါယေန ဟိတသုခ မဂ္ဂေန. ‘‘အယောနိသော’’တိ အနုပါယေန အဟိတ အသုခ မဂ္ဂေန. ‘‘သမုဒါစိဏ္ဏနိန္နနိယာမိတာဒီဟီ’’တိ ဧတ္ထ သမုဒါစိဏ္ဏံ နာမ အာစိဏ္ဏ ကမ္မဝသေန သုဋ္ဌု ပုနပ္ပုနံ အာစရိတံ. နိန္နံ နာမ ဣဒံ နာမ ပဿာမိ, ဣဒံ နာမ ကရိဿာမီတိ ပုဗ္ဗေ ဧဝ အဇ္ဈာသယေန နိန္နံ. နိယာမိတံ နာမ ဣဒံ နာမ ကတ္တဗ္ဗံ, ဣဒံ နာမ န ကတ္တဗ္ဗံ, ကတ္တဗ္ဗံ ကရောမိ, အကတ္တဗ္ဗံ နကရောမီတိ ဧဝံ နိယာမိတံ. ‘‘အသတိ ကာရဏ ဝိသေသေ’’တိ ဘဝင်္ဂ စိတ္တံ ဝီထိစိတ္တုပ္ပတ္တိယာ အသတိ, ဝီထိစိတ္တာနိ စ ကာယစိတ္တာနံ အကလ္လာဒိကေဝါ အဓိမတ္တဿ အာရမ္မဏန္တရဿ ဥပဋ္ဌာနေဝါ အသတိ. ‘‘သာဓာရဏာ’’တိ ဧတ္ထ သံသဒ္ဒေ ဗိန္ဒု လောပေါ, ဒီဃတ္တဉ္စာတိ အာဟ ‘‘သမံ ဓာရေန္တီတိ သာဓာရဏာ’’တိ.

75. මනසිකාරය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, සමාසය මධ්‍යයෙහි 'ස' කාරය ආගම වීම ද 'කර' ධාතුව හා යෝග වූ විට 'ඊ' කාරය ආගම වීම ද දත යුතුය. ඇතැම්හු මෙය 'අලුත්ත සප්තමී' පදයක් ලෙස සලකති. එසේ වූ විට 'ඊ' කාරය දීර්ඝ වීම සිදු නොවේ. 'අසුඤ්ඤං' යනු හිස් නොවන බවයි. 'පටිපාදේති' යනු පිළිපැදීමේ කෘත්‍යය සාධනය කරවීමයි. අර්ථය අතින් නියෝජනය කරන (සම්බන්ධ කරන) බැවින් 'යෝජේති' (යොදවයි) යැයි පවසන ලදී. 'ඉදමේව ද්වයං' යනු ආවර්ජන ද්විත්වයයි. 'තං' යනු ඒ දෙකයි. එය උපකාරක වී අරමුණෙහි නැඹුරු කරවයි යනු සම්බන්ධයයි. 'යෝනිසෝ' යනු උපාය මාර්ගයෙන් හා හිතසුඛ මාර්ගයෙනි. 'අයෝනිසෝ' යනු අනුපාය මාර්ගයෙන් හා අහිත අසුඛ මාර්ගයෙනි. 'සමුදාචිණ්ණ-නින්න-නියාමිතාදීහි' යන්නෙහි, සමුදාචිණ්ණ යනු හුරු කළ කර්ම වශයෙන් මැනවින් නැවත නැවත පුරුදු කරන ලද්දයි. නින්න යනු 'මම මෙය දකිමි, මෙය කරමි' යැයි කලින්ම ඇති කරගත් අදහසින් යුත් නැඹුරුවයි. නියාමිත යනු 'මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය, මම කටයුත්ත කරමි, නොකටයුත්ත නොකරමි' යනාදී වශයෙන් නියම කරගැනීමයි. 'අසති කාරණ විසෙසේ' යනු වීථි චිත්ත උත්පාදයට කරුණක් නොමැති විට භවාංග සිත පවතින බවත්, වීථි සිත් ඇති වීමට කය හා සිතේ අකල්ලතාවන් (අසනීප ආදිය) නොමැති වීම හෝ අධිමාත්‍ර වූ අරමුණක් ඉදිරිපත් වීම හෝ නොමැති වීමයි. 'සාධාරණා' යන්නෙහි 'සං' ශබ්දයේ බින්දුව (නිග්ගහීතය) ලොප් වීම හා දීර්ඝ වීම සිදුවන බව දක්වමින් 'සමානව දරන බැවින් සාධාරණ වේ' යැයි පවසන ලදී.

၇၆. ဝိတက္ကဝစနတ္ထေ. ‘‘တထာ တထာ သင်္ကပ္ပေတွာ’’တိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနံ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စဝသေန တေန တေန ပကာရေန သုဋ္ဌု စိန္တေတွာ. ‘‘တံ’’တိ အာရမ္မဏံ. ‘‘တေ’’တိ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ. ‘‘အဝိတက္ကမ္ပိ စိတ္တံ’’တိ ပဉ္စဝိညာဏ စိတ္တဉ္စ ဒုတီယာ ဒိဇ္ဈာန စိတ္တဉ္စ. ‘‘အပိစာ’’တိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ‘‘ဒုတီယဇ္ဈာနာဒီနိ စာ’’တိ ဒုတီယဇ္ဈာန စိတ္တာဒီနိ စ. ‘‘ဥပစာရ ဘာဝနာ ဝသေနာ’’တိ သမုဒါစိဏ္ဏ ဝသိဘူတာယ ဥပစာရ ဘာဝနာယ ဝသေန. ‘‘ကိံ ဝါ ဧတာယယုတ္တိယာ’’တိ သဝိတက္က စိတ္တသန္တာနေတိအာဒိကာယ ယုတ္တိယာ ကိံ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ကိဉ္စိ ပယောဇနံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. အာရမ္မဏံ အာရောဟတိယေဝ အာရမ္မဏေန အဝိနာဘာဝဝုတ္တိကတ္တာ. ‘‘တံ’’တိ စိတ္တံ. နိယာမကော နာမ နာဝံ ဣစ္ဆိတ ဒိသာဒေသနိယောဇကော. ‘‘အကုသလံ ပတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကုသလံ ပတွာ ပန ကထံတိ. ကုသလံ ပတွာပိ ပတိရူပဒေသာဝါသာဒိဝသေန သမုဒါ စိဏ္ဏ နိန္နာဒိဝသေန စ လဒ္ဓ ပစ္စယေ သတိ စိတ္တမ္ပိ သဒ္ဓါသတိ အာဒယောပိ အာရမ္မဏ ရူဟနေ ထာမဂတာ ဧဝ. အလဒ္ဓ ပစ္စယေ ပန သတိ အကုသလ ဘာဝေ ဌတွာ ထာမဂတံ ဟောတိ. ‘‘မနသိကာရ ဝီရိယ သတီနံ’’တိ ဘာဝနာ ဗလပတ္တာ နန္တိ အဓိပ္ပာယော[Pg.87]. ဧဝံ ပန သတိ, ဝိတက္ကဿ ဩကာသော နတ္ထီတိ. အတ္ထိ. သင်္ကပ္ပန ကိစ္စ ဝိသေသတ္တာ. တဉှိ ကိစ္စံ အညေသံ အသာဓာရဏံ, ဝိတက္ကဿေဝ ကိစ္စန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိတက္ကောပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သာရမ္မဏ သဘာဝါ’’တိ ဟေတု ဝိသေသနမေတံ. ‘‘တထာ ဝုတ္တော’’တိ ဝိတက္ကောတိ ဝုတ္တော.

76. විතර්කය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, 'තථා තථා සංකප්පෙත්වා' යනු කාම සංකල්ප ආදිය හා නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදිය වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් මැනවින් සිතා යන්නයි. 'තං' යනු අරමුණයි. 'තේ' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ය. 'අවිතක්කම්පි චිත්තං' යනු පංචවිඤ්ඤාණ සිත් හා ද්විතීයික ධ්‍යාන සිත්ය. 'අපිචා' යනු තවදුරටත් කිව යුතු යමක් ඇත යන අර්ථයයි. 'දුතීයජ්ඣානාදීනි චා' යනු ද්විතීයික ධ්‍යාන සිත් ආදියයි. 'උපචාර භාවනා වසේනා' යනු මැනවින් පුරුදු කළ උපචාර භාවනාවේ වශයෙනි. 'කිං වා ඒතාය යුත්තියා' යනු සවිතක්ක චිත්ත සන්තතිය ආදිය සම්බන්ධ වූ ඒ යුක්තියෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන අර්ථයයි. එහි විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නැත යන්න අදහසයි. අරමුණ සමග වෙන් කළ නොහැකි පැවැත්මක් ඇති බැවින් එය අරමුණටම නැඹුරු වෙයි. 'තං' යනු සිතයි. නියාමකයා යනු නෞකාව බලාපොරොත්තු වන දිශාවට මෙහෙයවන්නාය. 'අකුසලයට පැමිණ' යැයි පවසන ලදී. එසේ නම් කුසලයට පැමිණි විට කෙසේ වේද? කුසලයට පැමිණි විට ද ප්‍රතිරූප දේශවාසය හා පුරුදු කළ නැඹුරුව ආදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි සිතෙහි ද ශ්‍රද්ධා, සති ආදී ධර්මයන් අරමුණට නැඹුරු වීමේදී ශක්තිමත් වේ. ප්‍රත්‍යයන් නොලැබුණු කල්හි, අකුසල ස්වභාවයෙහි පිහිටා ශක්තිමත් වෙයි. 'මනසිකාර වීරිය සතීනං' යනු භාවනා බලයට පත් වූ සිත පිළිබඳ අදහසකි. එසේ වූ විට විතර්කයට අවස්ථාවක් නැතැයි සිතිය හැකි වුවද, සංකල්පනා කිරීමේ කෘත්‍ය විශේෂයක් පවතින බැවින් විතර්කයට අවස්ථාවක් ඇත. එම කෘත්‍යය අන්‍යයන්ට පොදු නොවන අතර විතර්කයේම විශේෂ කෘත්‍යයක් බව දක්වමින් 'විතක්කෝපනා' යනාදිය පවසන ලදී. 'සාරම්මණ සභාවා' යනු හේතු විශේෂණයකි. 'තථා වුත්තෝ' යනු විතර්කය යැයි පවසන ලදී.

၇၇. ဝိစာရဝစနတ္ထေ. ‘‘ဝိစရတီ’’တိ ဧကမေကသ္မိံ ဧဝ အာရမ္မဏေ ဝိဝိဓေန စရတိ, ပဝတ္တတိ. သဘာဝါကာရော နာမ နီလပီတာဒိကော အဂမ္ဘီရော အာရမ္မဏ သဘာဝေါ စ အာရမ္မဏဿ နာနာ ပဝတ္တာကာရော စ. ‘‘အနုမဇ္ဇနဝသေနာ’’တိ ပုနပ္ပုနံ မဇ္ဇနဝသေန သောဓနဝသေန. ဝိတက္ကော ဩဠာရိကော စ ဟောတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဩဠာရိကော’’တိ ဝိစာရတော ဩဠာရိကော. ဧဝံ သေသပဒေသု. ‘‘ဃဏ္ဍာဘိဃာတော ဝိယာ’’တိ ဃဏ္ဍာဘိဃာတေန ပထမုပ္ပန္နသဒ္ဒေါ ဝိယာတိ ဝဒန္တိ. တထာဟိ ဝိစာရော ဃဏ္ဍဿ အနုရဝေါ ဝိယ ဝုတ္တောတိ. ဒဏ္ဍကေန ဃဏ္ဍဿ အဘိဃာတ ကိရိယာ ဝါ ဃဏ္ဍာဘိဃာတော. တထာဟိ အာရမ္မဏေ စေတသော ပထမာဘိ နိပါတော ဝိတက္ကောတိ စ, အာဟနန ပရိယာဟနန ရသောတိ စ ဝုတ္တံ. ‘‘ဃဏ္ဍာနုရဝေါ ဝိယာ’’တိ ဃဏ္ဍဿ အနုရဝသဒ္ဒေါ ဝိယ.

77. විචාරය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, 'විචරති' යනු එකම අරමුණෙහි විවිධ ආකාරයෙන් හැසිරෙන බව හෙවත් පවතින බවයි. ස්වභාව ආකාරය නම් නිල් පීත ආදී ගැඹුරු නොවන අරමුණු ස්වභාවය හා අරමුණෙහි විවිධ වූ පැවැත්මේ ආකාරයයි. 'අනුමජ්ජනවසේනා' යනු නැවත නැවත පිරිමැදීම හෙවත් පිරිසිදු කිරීමේ වශයෙනි. විතර්කය රළු (ඕලාරික) වේ යනාදී පද සම්බන්ධ කරගත යුතුය. 'ඕලාරිකෝ' යනු විචාරයට සාපේක්ෂව රළු බවයි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. 'ඝණ්ඨාභිඝාතෝ විය' යනු ඝණ්ඨාවට පහර දීමෙන් මුලින්ම උපදින ශබ්දය වැනි යැයි පවසති. එසේම විචාරය ඝණ්ඨාවේ අනුරවය (ප්‍රතිරාවය) වැනි යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් දණ්ඩකින් ඝණ්ඨාවට පහර දීමේ ක්‍රියාව ඝණ්ඨාභිඝාතයයි. අරමුණෙහි සිත මුලින්ම ගැටීම විතර්කය බවත්, එහි කෘත්‍යය අරමුණෙහි හැපීම හා නැවත නැවත හැපීම බවත් පවසන ලදී. 'ඝණ්ඨානුරවෝ විය' යනු ඝණ්ඨාවේ අනුරව ශබ්දය වැනි යන්නයි.

၇၈. အဓိမောက္ခဝစနတ္ထေ. ‘‘သံသပ္ပနံ’’တိ အနဝတ္ထာနံ. ‘‘ပက္ခတော မုစ္စနဝသေနာ’’တိ ဧဝံ နု ခေါတိ ဧကော ပက္ခော, နောနု ခေါတိ ဒုတီယော ပက္ခော. တာဒိသမှာ ပက္ခတော မုစ္စနဝသေန.

78. අධිමොක්ඛය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, 'සංසප්පනං' යනු චංචල බව හෙවත් අස්ථිර බවයි. 'පක්ඛතෝ මුච්චනවසේනා' යනු 'මෙය මෙසේද' යන එක් පක්ෂයකින් හා 'මෙසේ නොවේද' යන දෙවන පක්ෂයකින් යුත් සැකයෙන් මිදී නිශ්චය කිරීමේ වශයෙනි.

၇၉. ဝီရိယဝစနတ္ထေ. ‘‘ဝီရဿာ’’တိ ဝိဿဋ္ဌဿ. သော စ ကာယဝစီမနော ကမ္မေသု ပစ္စု ပဋ္ဌိတေသု သီတုဏှာဒိ ဒုက္ခ ဘယတော အလီန ဝုတ္တိဝသေန ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘ကမ္မသူရဿာ’’တိ. ဧတေန အနောတ္တပ္ပိံ နိဝတ္တေတိ. အနောတ္တဝွီဟိ ပါပသူရော, အယံ ကမ္မ သူရောတိ. ‘‘မဟန္တံ ပိကမ္မ’’န္တိ ကုသီတဿ မဟန္တန္တိ မညိတံ ကမ္မံ. ဧဝံ သေသေသု. ‘‘အပ္ပကတော ဂဏှာတီ’’တိ အပ္ပကဘာဝေန ဂဏှာတိ. အပ္ပကမေဝိဒန္တိ မညတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အတ္တ ကိလမထံ’’တိ ကာယစိတ္တက္ခေဒံ. ‘‘တံ’’တိ ဝီရိယံ. ‘‘တထာပဝတ္တိယာ’’တိ ကမ္မသူရဘာဝေန ပဝတ္တိယာ. ‘‘ဟေတုစေ ဝါ’’တိ ဧတေန ဘာဝသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝဒတိ. ‘‘ကာယစိတ္တ ကိရိယာဘူတံ’’တိ ဧတေန ကမ္မသဒ္ဒဿ အတ္ထံ. ‘‘ဝိဓိနာ’’တိ [Pg.88] တဿ ပဝတ္တိယာ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရ ဝိဓာနေန. တမေဝ ဝိဓာနံ ကမ္မေသု နေတဗ္ဗတ္တာ နယောတိ စ, ဥပေတဗ္ဗတ္တာ ဥပါယောတိ စ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နယေန ဥပါယေနာ’’တိ. တမေဝ ဝိဓာနံ ဒဿေတိ ‘‘ဝီရိယဝတော’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဤရန္တီ’’တိ ဧရယန္တိ. ‘‘ကိစ္စ သမ္ပတ္တိယာ’’တိ အာရမ္မဏ ဝိဇာနန ဖုသနာဒိ ကိစ္စ သမ္ပတ္တိ အတ္ထာယ. ဗျာဝဋာနိ ကာယစိတ္တာနိ ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဗျာဝဋာနီ’’တိ ဥဿာဟိတာနိ. ‘‘ထူဏူပတ္ထမ္ဘန သဒိသံ’’တိ ဇိဏ္ဏဿ ဂေဟဿ အပတနတ္ထာယ သာရတ္ထမ္ဘေန ဥပတ္ထမ္ဘနသဒိသံ. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္ထမ္ဘသဒိသန္တိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘သဗ္ဗ သမ္ပတ္တီနံ မူလံ’’တိ သဗ္ဗာသံ လောကိယ သမ္ပတ္တီနံ လောကုတ္တရ သမ္ပတ္တီ နဉ္စ မူလံ. ကသ္မာ, ပုညကမ္မ သမ္ပတ္တိယာ စ ပါရမိ ပုညသမ္ပတ္တိယာ စ ပတိဋ္ဌာနတ္တာ. သတိဟိ ပုညကမ္မသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာ လောကိယ သမ္ပတ္တိ သိဇ္ဈတိ. သတိ စ ပါရမိ ပုည သမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာလောကုတ္တရ သမ္ပတ္တိ သိဇ္ဈတီတိ. ဧတေန ဟီန ဝီရိယော နာမ သဗ္ဗ သမ္ပတ္တိတော ပရိဗာဟိယောတိ ဒီပေတိ.

79. වීර්යය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, ‘වීරස්ස’ යනු පසුබට නොවන්නාගේ යන්නයි. ඔහු කාය, වාග්, මනෝ යන කර්මයන් ඉදිරියෙහි පවතින විට, සීත උෂ්ණාදියෙන් හෝ දුක් බියෙන් පසුබට නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘කර්ම සූරයා’ (ක්‍රියාවෙහි දක්ෂයා) යැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් අනුත්තප්පිය (වැරදි කිරීමට බිය නොවීම) බැහැර කරයි. අනුත්තප්පිය ඇත්තෝ පාපයෙහි සූර වෙති, මොහු පින්කම්හි සූරයෙකි. ‘මහන්තං පි කම්මං’ යනු කුසීතයාට ඉතා සුළු කර්මය පවා මහත් දෙයක් ලෙස හැඟේ. සෙසු තැන්හිද එසේමය. ‘අප්පකතෝ ගණ්හාති’ යනු ස්වල්ප වූ ස්වභාවයෙන් ග්‍රහණය කරයි. මෙය ඉතා කුඩා දෙයක් යැයි සිතන බව මෙයින් අදහස් වේ. ‘අත්ත කිලමථං’ යනු කය හා සිතේ වෙහෙසයි. ‘තං’ යනු වීර්යයයි. ‘තථා පවත්තියා’ යනු කර්මසූර භාවයෙන් පැවතීමයි. ‘හේතු චේ වා’ යන්නෙන් ‘භාව’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. ‘කායචිත්ත කිරියාභූතං’ යන්නෙන් ‘කර්ම’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. ‘විධිනා’ යනු එහි පැවැත්ම සඳහා වූ පූර්ව අභිසංස්කාර විධානයෙනි. එම විධානයම කර්මයන්හි මෙහෙයවිය යුතු බැවින් ‘නය’ (ක්‍රමය) කියාද, ළඟා විය යුතු බැවින් ‘උපාය’ කියාද කියනු ලබන බැවින් ‘නයෙන උපයේන’ යැයි පවසයි. ‘වීරියවතෝ’ යනාදියෙන් එම විධානයම දක්වයි. ‘ඊරන්ති’ යනු මෙහෙයවයි. ‘කිච්ච සම්පත්තියා’ යනු අරමුණ දැනගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම ආදී වූ කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ වීම පිණිසයි. යමෙකුගේ කය හා සිත වීර්යයෙන් යුක්ත වීද ඔවුහු ‘බ්‍යාවටා’ නම් වෙති. ‘බ්‍යාවටානී’ යනු උත්සාහවත් වූ යන්නයි. ‘ථූණූපත්ථම්භන සදිසං’ යනු දිරාගිය ගෙයක් කඩා නොවැටෙනු පිණිස ශක්තිමත් කුළුණකින් (සාර ස්තම්භයකින්) ආධාර ලබා දෙන්නාක් මෙනි. උපස්ථම්භක ස්තම්භයක් වැනි යැයිද කියති. ‘සබ්බ සම්පත්තීනං මූලං’ යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සියලු සම්පත්වල මූලයයි. එසේ වන්නේ කුමක් නිසාද? පින්කම් සම්පත්තියෙහිද, පාරමී පින් සම්පත්තියෙහිද පිහිටක් වන බැවිනි. පින්කම් සම්පත්තිය ඇති කල්හි සියලු ලෞකික සම්පත් සිද්ධ වේ. පාරමී පින් සම්පත්තිය ඇති කල්හි සියලු ලෝකෝත්තර සම්පත් සිද්ධ වේ. මෙයින් හීන වීර්යය ඇත්තා සියලු සම්පත්වලින් බැහැර වන බව දක්වයි.

၈၀. ပီတိဝစနတ္ထေ. ‘‘ပိနယတီ’’တိ ပိနေတိ, ပိနံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘တပ္ပေတီ’’တိ. တောသေတီတိ အတ္ထော. ‘‘တုဋ္ဌိံ’’တိ တုသိတံ, ပဟဋ္ဌံ. ‘‘သုဟိတံ’’တိ သုဓာတံ, သုပုဏ္ဏံ, ဝဒ္ဓိတံ. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ ‘‘ဝဍ္ဎေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပိနန္တီ’’တိ တပ္ပန္တိ, ဇောတန္တိ, ဝိရောစန္တိ, ဒိဝါ တပ္ပတိအာဒိစ္စောတိအာဒီသု ဝိယ. ခုဒ္ဒိကာ ပီတိ နာမ လောမဟံသ န မတ္တကာရိကာ ပီတိ. ခဏိကာ ပီတိ နာမ ခဏေ ခဏေ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒသဒိသာ ပီတိ. ဩက္ကန္တိကာ ပီတိ နာမ သရီရံ ဩက္ကမိတွာ ဩက္ကမိတွာဘိဇ္ဇန္တီ ပီတိ. ဥဗ္ဗေဂါပီတိ နာမ ကာယံ ဥဒဂ္ဂံ ကတွာ အာကာသေ ဥလ္လင်္ဃာပေန္တီ ပီတိ. ဖရဏာ ပီတိ နာမ ကပ္ပာသဝတ္တိယံ ဖရဏကတေလံ ဝိယ သကလကာယံ ဖရဏဝသေန ပဝတ္တာ ပီတိ.

80. පීතිය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, ‘පීණේති’ යනු පිනවයි, ප්‍රීතිමත් කරයි යන අරුතින් ‘තප්පේති’ (තෘප්තිමත් කරයි) යැයි කියන ලදී. සතුටු කරයි යනු අර්ථයයි. ‘තුට්ඨිං’ යනු සතුටයි, ප්‍රමෝදයයි. ‘සුහිතං’ යනු මැනවින් දරන ලද, මැනවින් පිරුණු, වර්ධනය වූ යන්නයි. ධාතූන්ගේ නානාප්‍රකාර අර්ථ ඇති බැවින් ‘වඩ්ඪේති’ (වර්ධනය කරයි) යැයි පවසන ලදී. ‘පීණන්ති’ යනු තෘප්තිමත් වෙති, බබළති, බැබළෙති යන්නයි. ‘දිවා තප්පති ආදිච්චෝ’ (දිවා කල හිරු බබළයි) යන්නෙහි මෙනි. ‘ඛුද්දිකා පීතිය’ නම් ලොමුදැහැගැන්වීම් මාත්‍රයක් පමණක් ඇති කරන පීතියයි. ‘ඛණිකා පීතිය’ නම් මොහොතක් පාසා විදුලි කෙටීමක් වැනි වූ පීතියයි. ‘ඔක්කන්තිකා පීතිය’ නම් ශරීරය කරා පැමිණෙමින් රළ පහරක් මෙන් ශරීරය වෙළාගන්නා පීතියයි. ‘උබ්බේගා පීතිය’ නම් ශරීරය සැහැල්ලු කර අහසට පවා එසවිය හැකි පීතියයි. ‘ඵරණා පීතිය’ නම් පුළුන් රෙද්දකට වත්කළ තෙල් පැතිර යන්නාක් මෙන් මුළු ශරීරය පුරාම පැතිර පවත්නා පීතියයි.

၈၁. ဆန္ဒဝစနတ္ထေ. ‘‘အဘိသန္ဓီ’’တိ အဘိလာသော, အဘိကင်္ခနံ. ‘‘ကတ္တုသဒ္ဒေါ’’တိ ကရဓာတု ဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘သဗ္ဗကိရိယာ ပဒါနီ’’တိ သဗ္ဗာနိ တုမိစ္ဆတ္ထ ကိရိယာ ပဒါနိ. ‘‘အတ္ထိကော’’တိ အသိဒ္ဓေါ ဟုတွာ သာဓေတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော အဿာတိ အတ္ထိကော. ဣစ္ဆန္တောတိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘အာရာဓေတုကာမတာ ဝသေနာ’’တိ သာဓေတု ကာမတာဝသေန, သမ္ပာဒေတု ကာမတာ ဝသေန. ဥသုံ သရံ အ သန္တိ [Pg.89] ခိပန္တီတိ ဣဿာသာ. ဣကာရဿ ဥကာရော. ဓနုဂ္ဂဟာ. ‘‘ယသေန ဝါ’’တိ ပရိဝါရေန ဝါ, ကိတ္တိ သဒ္ဒေန ဝါ. ‘‘သရေ’’တိ ကဏ္ဍေ. ဝိဘာဝနိပါဌေ နာနာဝါဒ သောဓနတ္ထံ အယဉ္စာတိအာဒိဝုတ္တံ. ‘‘ယဒဂ္ဂေနာ’’တိ ယေန ကာရဏ ကောဋ္ဌာသေန. သင်္ဂဟိတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗ ယုတ္တကေနာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗ ယောဂျေန. ‘‘တေန အတ္ထိကော ယေဝါ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရော. ‘‘သော န ယုဇ္ဇတီ’’တိ သော အတ္ထော န ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ခိပိတ ဥသူနံ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ခိပိတ ဥသူနံ. ‘‘အတ္ထတော ပနာ’’တိ အဓိပ္ပာယတ္ထတော ပန. ‘‘ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယာ’’တိ လောကေ ကိဉ္စိ ဣစ္ဆန္တဿ ဇနဿ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ထာမပတ္တော’’တိ အဓိပတိ ဘာဝ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တထာဟေသာ’’တိအာဒိံ. ‘‘တဏှာယ ဟတ္ထေ ဌိတာ’’တိ ဥပစာရ ဝစနမေတံ. တဏှာယ ပရိဂ္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နသက္ခိဿန္တိယေဝ, နော နသက္ခိဿန္တိ. တသ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ ဆန္ဒောယေဝ တဏှာယ ဗလဝတရောတိ. ကသ္မာ ဗလဝတရောတိ. အာဒီနဝါနိသံသ ဒဿနညာဏေန ယုတ္တတ္တာတိ.

81. ඡන්දය යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීමේදී, ‘අභිසන්ධි’ යනු අභිලාෂයයි, කැමැත්තයි. ‘කත්තුසද්දෝ’ යනු ‘කෘ’ ධාතුව ඇසුරින් කියන ලද්දකි. ‘සබ්බකිරියා පදානි’ යනු සියලුම කිරීමට කැමති අර්ථය දෙන ක්‍රියා පදයන්ය. ‘අත්ථිකෝ’ යනු යමක් සිදු නොවූ කල්හි එය සිදු කරගනු කැමති අර්ථය ඇත්තේ ‘අත්ථික’ නම් වේ. කැමති වන්නා යැයි ද කියති. ‘ආරාධේතුකාමතා වසේන’ යනු යමක් සාධනය කරගනු කැමති බව හෝ සම්පූර්ණ කරගනු කැමති බව මගිනි. දුන්නෙන් ඊතල විදින්නෝ ‘ඉස්සාසා’ (ධනුර්ධරයෝ) නම් වෙති. මෙහි ‘ඉ’ කාරය ‘උ’ කාරය බවට පත්ව ඇත. ‘යසේන වා’ යනු පිරිවරින් හෝ කීර්තියෙනි. ‘සරේ’ යනු ඊතලයයි. විභාවන පාඨයෙහි නානාවාද පිරිසිදු කරනු පිණිස ‘අයඤ්චා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යදග්ගේන’ යනු යම් කරුණු කොටසකින්ද යන්නයි. ‘සංගහිතා’ යනු සම්බන්ධ වූ යන්නයි. ‘විස්සජ්ජිතබ්බ යුත්තකේන’ යනු අත්හැරීමට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘තේන අත්ථිකෝ යේවා’ යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. ‘සෝ න යුජ්ජති’ යනු එම අර්ථය නොගැලපේ. ‘ඛිපිත උසූනං’ යනු පෙර විදින ලද ඊතලයන්ගේය. ‘අත්ථතෝ පනා’ යනු අභිප්‍රාය අර්ථයෙන් නම්, ‘හත්ථප්පසාරණං විය’ යනු ලෝකයෙහි යම් දෙයකට කැමති අයෙකු අත දිගු කිරීම වැනි යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ථාමපත්තෝ’ යනු අධිපති භාවයට පත් වූ යන්නයි. එබැවින් ‘තථාහේසා’ යනාදිය පැවසීය. ‘තණ්හාය හත්ථේ ඨිතා’ යනු මෙය උපචාර වචනයකි. තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘නසක්ඛිස්සන්තියේව’ යනු නොහැකි වන්නේමය. ‘නෝ නසක්ඛිස්සන්ති’ යනු නොහැකි වන්නේ නොවේ (එනම් හැකිය). එබැවින් ඡන්දයම තණ්හාවට වඩා බලවත් බව දත යුතුය. එය බලවත් වන්නේ කුමක් නිසාද? ආදීනව හා ආනිසංස දක්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවිනි.

၈၂. ‘‘ပကိရန္တီ’’တိ ပတ္ထရန္တိ. ‘‘သမာနာ’’တိ သာဝဇ္ဇေဟိ ယုတ္တာ သာဝဇ္ဇာ, အနဝဇ္ဇေဟိ ယုတ္တာ အနဝဇ္ဇာတိ ဧဝံ သဒိသာ, သာဓာရဏာ.

82. ‘පකිරන්ති’ යනු පතුරුවති, විසුරුවති. ‘සමානා’ යනු සාවද්‍ය (වැරදි සහිත) දේ සමඟ එක් වූ විට සාවද්‍ය බවටද, අනවද්‍ය (නිවැරදි) දේ සමඟ එක් වූ විට අනවද්‍ය බවටද පත්වන හෙයින් සමාන වූ, සාධාරණ වූ යන්නයි.

အညသမာနရာသိမှိအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

අන්‍යසමාන රාශිය පිළිබඳ විවරණය නිමවා ඇත.

၈၃. အကုသလရာသိမှိ. ‘‘မုယှတီ’’တိ ဉာတဗ္ဗဿဉေယျ ဓမ္မဿ အညာဏ ဝသေန သမ္မုယှတိ, စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝေါ ဟောတိ. စတုရင်္ဂတမော နာမ ‘ကာဠပက္ခ စာတုဒ္ဒသိ ဒိဝသော, အဍ္ဎရတ္တိ သမယော, တိဗ္ဗဝနသဏ္ဍော, ဗဟလမေဃစ္ဆန္နော,တိ အယံ စတုရင်္ဂတမော. သော စက္ခုဿ အန္ဓဘာဝံ ကရောတိ. ဧဝံ တဿ တမဿ စက္ခုဿ အန္ဓဘာဝကရဏံ ဝိယ. ဉာဏဂတိကော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော အဋ္ဌကထာ နယေန. တမေဝ အဋ္ဌကထာ နယံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဟေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိဓမ္မဋီကာယံ ပန မိစ္ဆာ ဉာဏန္တိ မိစ္ဆာ ဝိတက္ကော အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ မိစ္ဆာ သင်္ကပ္ပော ဟုတွာ နာနပ္ပကာရ စိန္တာ ပဝတ္တိ ဝသေန ဉာဏဂတိကော ဟောတိ. မောဟော ပန စိတ္တဿ အန္ဓီ ဘူတော[Pg.90], နာနာစိန္တန ကိစ္စ ရဟိတော, ကထံ ဉာဏဂတိကော ဘဝေယျာတိ တဿ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပါပ ကိရိယာသူ’’တိ ဒုစ္စရိတ ကမ္မေသု. ‘‘ဥပါယ စိန္တာဝသေနာ’’တိ ကတကမ္မဿ သိဒ္ဓတ္ထာယ သတ္ထာဝုဓာဒိဝိဓာနေသု နာနာဥပါယ စိန္တာဝသေန. အပ္ပဋိ ပဇ္ဇနံ အပ္ပဋိ ပတ္တိ. ဉာဏ ဂတိံ အဂမနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အညာဏမေဝ ဝုစ္စတီ’’တိ. ‘‘ဉာဏဂတိကာ’’တိ ဉာဏပ္ပဝတ္တိယာ သမာနပ္ပဝတ္တိကာ. လောဘော ဉာဏ ဂတိကော မာယာသာဌေယျ ကမ္မေသု ဝိစိတ္တပ္ပဝတ္တိကတ္တာ. ဝိစာရော ဉာဏ ဂတိကော. တထာဟိ သော ဈာနင်္ဂေသု ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဋိပက္ခောတိ ဝုတ္တော. စိတ္တဿ ဉာဏ ဂတိ ကတာ ဝိစိတ္တတ္ထဝါစကေန စိတ္တသဒ္ဒေန သိဒ္ဓေါ. တေ စ ဓမ္မာ သဗ္ဗ သတ္တေသု ဉာဏ ဂတိကာ န ဟောန္တိ. ဉာဏူပနိဿယံ လဘိတွာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တေ သာဓေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပကတိယာ ဝိညုဇာတိကာ နာမ တိဟေတုကပ္ပဋိ သန္ဓိကာ. အညပ္ပဋိ သန္ဓိကာပိ ဗောဓိသတ္တ ဘူမိယံ ဌိတာ ဝါ ပညာပသုတ ဘဝတော အာဂတာ ဝါ. သုတပရိယတ္တိ သမ္ပန္နာ နာမ ဒွိဟေတုကပ္ပဋိ သန္ဓိကာပိ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ဗဟုဿုတ သမ္ပန္နာ စ ပရိယတ္တိ ကမ္မ သမ္ပန္နာ စ.

83. අකුසල රාශියෙහි; ‘මුය්හතී’ යනු දත යුතු වූ ධර්මයන් පිළිබඳව නොදැනීම (අඥානය) හේතුවෙන් මුළා වෙයි, සිතේ අන්ධභාවයක් ඇති වෙයි යන අරුතයි. චතුරංගතම නම් ‘කළුවර පක්ෂයේ තුදුස්වක දවස, මධ්‍යම රාත්‍රී සමය, ඝන වනාන්තරය, මහා මේඝයකින් වැසී තිබීම’ යන මේ සතරයි. එය ඇසට අන්ධභාවය ඇති කරයි. එලෙසම ඒ (මෝහ) අඳුර ද ප්‍රඥා ඇසට අන්ධභාවය ඇති කරන බව දත යුතුය. අටුවා ක්‍රමයට අනුව එය ‘ඥානගතික’ (ඥානයාගේ ගමන් මග ගත්තක්) වෙයි. එම අටුවා ක්‍රමයම දැක්වීමට ‘තථා හේසා’ යනාදිය වදාරන ලදී. අභිධර්ම ටීකාවෙහි නම් ‘මිච්ඡා ඥානය’ යනු මිච්ඡා විතර්කය අදහස් කරන ලද්දකි. ඒ මිච්ඡා සංකල්පය වී විවිධ ආකාරයෙන් සිතීම (චින්තා පවෘත්තිය) නිසා ‘ඥානගතික’ වෙයි. මෝහය වනාහි සිතේ අන්ධභාවයකි, විවිධ වූ චින්තන කෘත්‍යයන්ගෙන් තොරය, එවැනි වූ මෝහය කෙසේ නම් ඥානගතික වන්නේද යන්න එහි අදහසයි. ‘පාපකිරියාසු’ යනු දුශ්චරිත ක්‍රියාවන්හිදී ය. ‘උපාය චින්තාවසේන’ යනු කරන ලද කර්මය සිද්ධ කරගනු පිණිස ආයුධ ආදිය සපයා ගැනීම් ආදී විවිධ උපාය මාර්ග සිතීමෙනි. පිළිපැදීමක් නොමැතිකම ‘අප්පටිපජ්ජන’ නම් වේ. ඥානගතියට නොපැමිණීම යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘අඥානයම කියනු ලැබේ’ යයි වදාරන ලදී. ‘ඥානගතිකා’ යනු ඥානයේ පැවැත්මට සමාන පැවැත්මක් ඇති බවයි. ලෝභය, මායා සඨෙය්‍ය ක්‍රියාවන්හි විචිත්‍ර වූ පැවැත්මක් ඇති බැවින් ඥානගතික වෙයි. විචාරය ද ඥානගතික වෙයි. එසේම එය ධ්‍යාන අංගයන්හිදී විචිකිච්ඡාවට ප්‍රතිපක්ෂ බව කියන ලදී. විචිත්‍ර අර්ථ වාචකයක් වූ ‘චිත්ත’ ශබ්දයෙන් සිතේ ඥානගතික බව සිද්ධ වෙයි. ඒ ධර්මයන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ඥානගතික නොවේ. ඥාන උපනිශ්‍රය ලැබූ විටම එසේ වන බව දැක්වීමට ‘තේහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තේ සාධෙන්ති’ යනු සම්බන්ධයයි. ස්වභාවයෙන්ම ‘විඤ්ඤුජාතික’ යනු තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිකයන්ය. අන්‍ය වූ (ද්විහේතුක ආදී) ප්‍රතිසන්ධිකයන් වුවද බෝධිසත්ත්ව භූමියෙහි සිටි හෝ ප්‍රඥාව පතා පැමිණි හෝ අය වෙති. ‘සුතපරියත්ති සම්පන්න’ නම් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධික වූවත් මේ භවයේදී බහුශ්‍රුතභාවයෙන් යුක්ත වූ සහ පර්යප්ති ධර්මය උගත්තවුන්ය.

၈၄. အဟိရိကဝစနတ္ထေ. ‘‘န ဟိရီယတီ’’တိ နာမ ဓာတု ပဒမေတံ. ဟရာယတိ လဇ္ဇတီတိ ဟိရီ. ဟရေ လဇ္ဇာယံတိ ဓာတု. န ဟိရီ အဟိရီတိ ဝစနတ္ထော. ‘‘ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ ဂါမသူ ကရဿ ဂူထရာသိ ဒဿနေ ဝိယ စိတ္တရောစန စိတ္တ ခမနံ ဥပ္ပာဒေတွာ. အတ္တာနံ ပါပကမ္မ လိမ္ပတော စိတ္တဿ အလီနတာ အဇိဂုစ္ဆနံ နာမ. အတ္တာနံ အသပ္ပုရိသ ဘာဝပတ္တိတော စိတ္တဿ အလီနတာ အလဇ္ဇာ နာမ.

84. අහිරික යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘න හිරීයති’ යනු නාම ධාතු පදයකි. ලජ්ජා වෙයි යන අරුතින් ‘හිරී’ නම් වේ. ‘හර’ ධාතුව ලජ්ජා වීම යන අරුත දෙයි. ලජ්ජා නොවීම ‘අහිරී’ (අහිරික) නම් වේ. ‘රුචිං උප්පාදෙත්වා’ යනු ග්‍රාම සූකරයෙකුට අශුචි රාශියක් දැකීමේදී ඇති වන සතුට මෙන් සිතේ ප්‍රියතාවයක් ඇති කරගෙනය. පාප කර්මයන්හි තැවරෙන සිතේ නොපසුබට බව (නොහැකී සිටීම) ‘අජිගුච්ඡන’ නම් වේ. තමා අසත්පුරුෂ භාවයට පත්වීම කෙරෙහි සිතේ ඇති වන නොහැකිළුණු බව (නොලැජ්ජා බව) ‘අලජ්ජා’ නම් වේ.

၈၅. အနောတ္တပ္ပဝစနတ္ထေ. ‘‘န ဘာယတီ’’တိ ပါပကမ္မံ ဘယတော န ဥပဋ္ဌာတိ. ‘‘န ဥတြသတီ’’တိ ပါပကမ္မ ဟေတု န ကမ္ပတိ. ‘‘တာသူ’’တိ ပါပကိရိယာသု. ‘‘အသာရဇ္ဇမာနံ ကတွာ’’တိ သူရံ ဝိဿဋ္ဌံ ကတွာ. အသာရဇ္ဇံ နာမ သူရဘာဝေါ. အနုတ္တာသော နာမ ပါပကမ္မ ဟေတု စိတ္တဿ အကမ္ပနံ. ဂါထာယံ. အဇိဂုစ္ဆနသီလော ပုဂ္ဂလော အဇေဂုစ္ဆီ. ‘‘ပါပါ’’တိ ပါပကမ္မတော. ‘‘သူကရော’’တိ ဂါမသူကရော. သော ဂူထတော အဇေဂုစ္ဆီ. အဟိရိကော ပါပတော အဇေဂုစ္ဆီတိ ယောဇနာ. အဘာယနသီလော အဘီရူ. ‘‘သလဘော’’တိ ပဋင်္ဂေါ. ‘‘ပါဝကာ’’တိ [Pg.91] ဒီပဇာလမှာ. သလဘော ပါဝကမှာ အဘီရူ ဝိယ အနောတ္တဝွီ ပါပတော အဘီရူတိ ယောဇနာ.

85. අනොත්තප්ප යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘න භායති’ යනු පාපකර්මය භයක් ලෙස නොපෙනීමයි. ‘න උත්‍රසති’ යනු පාපකර්මය හේතුවෙන් කම්පා නොවීමයි. ‘තාසු’ යනු ඒ පාප ක්‍රියාවන්හිදී ය. ‘අසාරජ්ජමානං කත්වා’ යනු බිය රහිතව නිර්භීතව සිටීමයි. ‘අසාරජ්ජ’ යනු ශූරභාවයයි. ‘අනුත්තාස’ නම් පාපකර්මය නිසා සිතේ කම්පාවක් නොවීමයි. ගාථාවෙහි; පිළිකුල් නොකරන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයා ‘අජෙගුච්ඡී’ නම් වේ. ‘පාපා’ යනු පාප කර්මයෙන් ය. ‘සූකරො’ යනු ග්‍රාම සූකරයා ය. ඔහු අශුචි කෙරෙහි පිළිකුල් නොකරන්නෙකි. එලෙසම අහිරික පුද්ගලයා පාපය කෙරෙහි පිළිකුල් නොකරන්නේය යනුවෙන් යොදාගත යුතුය. බිය නොවන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ‘අභීරු’ නම් වේ. ‘සලභො’ යනු පළඟැටියා ය. ‘පාවකා’ යනු පහන් දැල්ලෙනි. පළඟැටියා ගිනි දැල්ලට බිය නොවන්නා සේ, අනොත්තප්පී පුද්ගලයා පාපයට බිය නොවන්නේය යනුවෙන් යොදාගත යුතුය.

၈၆. ဥဒ္ဓစ္စဝစနတ္ထေ. ‘‘ဥဒ္ဓရတီ’’တိ ဥက္ခိပတိ. အာရမ္မဏသ္မိံ န သန္နိ သီဒတိ. ဝိက္ခိပတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝဋ္ဋေတွာ’’တိ အာဝဋ္ဋေတွာ. ‘‘ဝိဿဋ္ဌဂေဏ္ဍုကော ဝိယာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇိတော သာရဂေဏ္ဍုကော ဝိယ. ‘‘ဓဇပဋာကာ ဝိယာ’’တိ ဝါတေရိတာ ဓဇပဋာကာ ဝိယ.

86. උද්ධච්ච යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘උද්ධරති’ යනු උඩට ඔසවයි (කම්පා කරයි). අරමුණෙහි තැන්පත් නොවේ. විසිරෙයි යන අරුතයි. ‘වට්ටෙත්වා’ යනු කැරකැවීමෙනි. ‘විස්සට්ඨගෙණ්ඩුකෝ විය’ යනු අතින් මුදා හරින ලද සාරමය පන්දුවක් මෙනි. ‘ධජපටාකා විය’ යනු සුළඟින් සැලෙන ධජ පතාකයන් මෙනි.

၈၇. လောဘဝစနတ္ထေ. ‘‘လုဗ္ဘတီ’’တိ ဂိဇ္ဈတိ, အဘိကင်္ခတိ. အဘိသဇ္ဇနံ အဘိလဂ္ဂနံ. မက္ကဋံ အာလိမ္ပတိ ဗန္ဓတိ ဧတေနာတိ မက္ကဋာ လေပေါ. ‘‘တတ္တ ကပါလေ’’တိ အဂ္ဂိနာသန္တတ္တေ ဃဋ ကပါလေ. တေလဿ ဝတ္ထမှိ အဉ္ဇနံ အဘိလဂ္ဂနံ တေလဉ္ဇနံ. ရဇ္ဇနံ ပဋိသဇ္ဇနံ ရာဂေါ. တေလဉ္ဇန ဘူတော ရာဂေါ တေလဉ္ဇန ရာဂေါ. န ကိလေသရာဂေါ. ရတ္တိ ဒိဝံ ပဝတ္တနဋ္ဌေန တဏှာ ဧဝ နဒီသောတသဒိသတ္တာ တဏှာ နဒီ. ‘‘သတ္တာနံ’’တိ ပုထုဇ္ဇန သတ္တာနံ. ‘‘သုက္ခကဋ္ဌသာခါပလာသတိဏကသဋာနီ’’တိ သုက္ခ ကဋ္ဌကသဋာနိ, သုက္ခ သာခါ ကသဋာနီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကသဋ သဒ္ဒေန အသာရဘာဝံ ဒီပေတိ. ‘‘နဒီ ဝိယာ’’တိ ပဗ္ဗတေယျာ နဒီ ဝိယ.

87. ලෝභ යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘ලුබ්භති’ යනු ගිජු වෙයි, දැඩි ලෙස පතයි. ‘අභිසජ්ජන’ යනු ඇලීමයි. ‘මක්කට ලේපය’ යනු වඳුරන් අල්ලා ගැනීමට තවරන මැලියම් වර්ගයකි. ‘තත්ත කපාලෙ’ යනු ගින්නෙන් රත් වූ වළං කැබැල්ලකය. රෙද්දක තෙල් තැවරීමෙන් ඇති වන ඇලීම ‘තේලඤ්ජන’ නම් වේ. ඇලීම හෙවත් ප්‍රති-ඇලීම ‘රාග’ නම් වේ. තෙල් තැවරුණාක් වැනි වූ රාගය ‘තේලඤ්ජන රාග’ නම් වේ. එය ක්ලේශ රාගයක් නොවේ. රෑ දවල් දෙකෙහිම පවතින බැවින් ද, ගංගා ප්‍රවාහයක් වැනි බැවින් ද තණ්හාව ‘තණ්හා නදී’ නම් වේ. ‘සත්තානං’ යනු පෘථග්ජන සත්ත්වයන්ගේ ය. ‘වියළි ලී කැබලි, අතු, පරඬැල්, තණකොළ සහ රොඩු’ යනු පිළිවෙළින් වියළි ලී රොඩු, වියළි අතු රොඩු ආදී වශයෙන් යොදාගත යුතුය. ‘කසට’ (රොඩු) ශබ්දයෙන් අසාර බව දක්වයි. ‘නදී විය’ යනු කන්දකින් ඇද හැලෙන ගංගාවක් මෙනි.

၈၈. ဒိဋ္ဌိဝစနတ္ထေ. ‘‘ဒဿနံ’’တိ ပရိကပ္ပနာ သိဒ္ဓေသု မိစ္ဆာ သဘာဝေသု ဝိပရီတ ဒဿနံ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မာနံ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ဓမ္မာနံ’’တိ ရူပါရူပ ဓမ္မာနံ, အနိစ္စတာဒိ ဓမ္မာနဉ္စ. ‘‘ယာထာဝ သဘာဝေသူ’’တိ ဘူတသဘာဝေသု. ဘူတသဘာဝေါ ဟိ ယထာ ဓမ္မံ အဝတိ ရက္ခတီတိ အတ္ထေန ယာထာဝေါတိ ဝုစ္စတိ. အတ္တာနံ ပဏ္ဍိတံ မညန္တီတိ ပဏ္ဍိတ မာနိနော. ပဋိဝေဓညာဏံ နာမ အရိယ မဂ္ဂညာဏံ. ပရမံ ဝဇ္ဇန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ လောကေ မဟာသာဝဇ္ဇဋ္ဌေန တံ သဒိသဿ အညဿ ဝဇ္ဇဿ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

88. දිට්ඨි යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘දස්සනං’ යනු මවාගත් මිථ්‍යා ස්වභාවයන් කෙරෙහි ඇති විපරීත දර්ශනයයි. එබැවින් ‘ධම්මානං’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ධම්මානං’ යනු රූප අරූප ධර්මයන්ගේ ද, අනිත්‍යාදී ධර්මයන්ගේ ද වේ. ‘යාථාව සභාවේසු’ යනු පවතින සැබෑ ස්වභාවයන් කෙරෙහි ය. පවතින ස්වභාවය වනාහි ධර්මානුකූලව ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘යාථාව’ යයි කියනු ලැබේ. තමන් පණ්ඩිතයෙකු යයි සිතන බැවින් ‘පණ්ඩිත මානී’ නම් වෙති. ‘පටිවේධ ඥානය’ නම් ආර්ය මාර්ග ඥානයයි. ලෝකයෙහි මහා සාවද්‍ය (මහා වැරදි) අර්ථයෙන් එයට සමාන වෙනත් වරදක් නැති බැවින්, එය ‘පරම වජ්ජ’ (උතුම්ම වරද) ලෙස දත යුතුය යනු අදහසයි.

၈၉. မာနဝစနတ္ထေ. ‘‘မညတီ’’တိ ဘူတသဘာဝံ အတိက္ကမ္မ အဓိကံ ကတွာ အဟမသ္မီတိအာဒိနာ တေန တေန အဘူတာကာရေန မညတိ. တေနာဟ ‘‘အဟံ လောကေ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ကဋ္ဌကထိင်္ဂရော ဝိယာ’’တိ သုက္ခဒါရုက္ခန္ဓော ဝိယ. သော ပန ဥပတ္ထမ္ဘိတော မညတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အတ္တာနံ အစ္စုဂ္ဂတံ မညတီ’’တိ ပုဂ္ဂလံ မာနေန အဘိန္နံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥန္နတိ လက္ခဏော’’တိ ဥန္နမန သဘာဝေါ.

89. මාන යන වචනයේ අර්ථයෙහි; ‘මඤ්ඤති’ යනු පවතින සැබෑ ස්වභාවය ඉක්මවා එය අධික කොට සලකා, ‘මම වෙමි’ ආදී වශයෙන් ඒ ඒ අසත්‍ය ආකාරයෙන් සිතීමයි. එබැවින් ‘අහං ලෝකේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘කට්ඨකථිංගරෝ විය’ යනු වියළි දර කොටයක් මෙනි. එය (තවත් දෙයකින්) උත්තම්භනය වූවක් සේ සලකයි යනු සම්බන්ධයයි. ‘තමන් උසස් කොට සිතයි’ යනු පුද්ගලයා මානය හා වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පැවසීමකි. ‘උන්නති ලක්ඛණෝ’ යනු තමා ඔසවා තබන ස්වභාවයයි.

၉၀. ဒေါသဝစနတ္ထေ[Pg.92]. စဏ္ဍေန ကာယဝစီ မနောကမ္မေန သမန္နာဂတော စဏ္ဍိကော. စဏ္ဍိကဿ ဘာဝေါ စဏ္ဍိက္ကံ. ‘‘ပဟတာသီဝိသော ဝိယာ’’တိ ဒဏ္ဍေန ပဟတော အာသီဝိသော ဝိယ. ‘‘ဝိသပ္ပနဋ္ဌေနာ’’တိ သကလကာယေ ဝိဝိဓေန သပ္ပနဋ္ဌေန, ဖရဏဋ္ဌေန. ဣဒဉ္စ တံ သမုဋ္ဌာန ရူပါနံ ဖရဏ ဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘အသနိပါတော ဝိယာ’’တိ သုက္ခာ သနိပတနံ ဝိယ. ‘‘ဒါဝဂ္ဂိဝိယာ’’တိ အရညဂ္ဂိ ဝိယ. ‘‘သပတ္တော ဝိယာ’’တိ ဒုဋ္ဌဝေရီ ဝိယ. ‘‘ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယာ’’တိ ယထာ မုတ္တံ နာမ ပကတိယာ ဧဝ ဒုဂ္ဂန္ဓတ္တာ ပဋိကုလတ္တာ ဒူရေ ဆဋ္ဋနီယန္တိ အဟိတမေဝ ဟောတိ. ပုန ပူတိဘာဝေ သတိ, ဒူရတရေ ဆဋ္ဋေတဗ္ဗံ. ဝိသသံသဋ္ဌေပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထိ. သဗ္ဗသော အဟိတရာသိ ဟောတိ. ဧဝံ ဒေါသောပိ တံ သမင်္ဂီနော တသ္မိံ ခဏေ ပရေသံ အမနာပိယတံ အာပါဒေတိ. အတ္တဟိတ ပရဟိတ ဝိနာသဉ္စ ကာရေတိ, ပရမ္မရဏာ အပါယဉ္စ ပါပေတီတိ သဗ္ဗသော အဟိတရာသိ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိသသံသဋ္ဌပူတိ မုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ.

90. දෝස යන වචනයෙහි අර්ථය මෙසේය. රළු වූ කාය, වාග් සහ මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා චණ්ඩික (චණ්ඩ පුද්ගලයා) නම් වේ. ඒ චණ්ඩ පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය චණ්ඩිකතාවයි. 'පහර කෑ සර්පයෙකු මෙන්' යනු දණ්ඩකින් පහර දෙන ලද විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙනි. 'විසප්පනට්ඨේන' යනු මුළු ශරීරය පුරා විවිධ ආකාරයෙන් පැතිරී යන අර්ථයෙන් සහ විහිදී යන අර්ථයෙනි. මෙය එම සිතින් උපදින රූපයන් පැතිරී යාම (සමුට්ඨාන රූප විප්ඵාරය) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. 'අකුණු සැරයක් මෙන්' යනු වියළි අකුණක් පතිත වීම මෙනි. 'ලැව්ගින්නක් මෙන්' යනු වනාන්තරයක හටගත් ගින්නක් මෙනි. 'සතුරෙකු මෙන්' යනු ද්වේෂ සහගත සතුරෙකු මෙනි. 'විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන්' යනු, මුත්‍රා යනු ස්වභාවයෙන්ම දුගඳ නිසා සහ පිළිකුල් සහගත නිසා දුරින් බැහැර කළ යුතු අහිතකර දෙයකි. එය කුණු වූ විට තවත් දුරකට බැහැර කළ යුතුය. එයට විෂද මිශ්‍ර වූ විට කිව යුතු දෙයක් නැත; එය සෑම අතින්ම අහිතකර රාශියකි. එමෙන්ම ද්වේෂයද එය ඇති පුද්ගලයා තුළ ඒ මොහොතේ අන් අයට අප්‍රිය බව ඇති කරයි. තමාගේත් අන් අයගේත් යහපත විනාශ කරවයි, මරණින් මතු අපායට පමුණුවයි, එබැවින් එය සෑම අතින්ම අහිතකර රාශියකි. එබැවින් 'විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන් දැක්විය යුතුය' යි පවසන ලදී.

၉၁. ဣဿာဝစနတ္ထေ. ဒုဝိဓာ ဣဿာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိ ဝိသယာ စလဘိတဗ္ဗ သမ္ပတ္တိ ဝိသယာ စ. တတ္ထ လဒ္ဓ သမ္ပတ္တိ ဝိသယံ တာဝဒဿေတိ ‘‘ပရေသံ ပကတိယာ’’တိအာဒိနာ. လဒ္ဓ သမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏေန အတီတ သမ္ပတ္တိပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣဿာပကတိကာဟိ ကေစိ အသုကော နာမ ပုဗ္ဗေ ဧဝံ သမ္ပတ္တိကော အဟောသီတိ ဝါ, အဟံ ပုဗ္ဗေ ဧဝံ သမ္ပတ္တိကော အဟောသိန္တိ ဝါ သုတွာ နသဟန္တိယေဝ. တံ ဝစနံ သောတုံပိ န ဣစ္ဆန္တီတိ. အသုကောတိအာဒိနာ လဘိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိ ဝိသယံ ဒဿေတိ.

91. ඉස්සා (ඊර්ෂ්‍යාව) යන වචනයෙහි අර්ථය මෙසේය. ඊර්ෂ්‍යාව ලැබූ සම්පත් විෂයෙහි සහ ලැබිය යුතු සම්පත් විෂයෙහි වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී 'පරේසං පකතියා' යනාදියෙන් ලැබූ සම්පත් විෂයෙහි පවතින ඊර්ෂ්‍යාව දක්වයි. ලැබූ සම්පත් යනුවෙන් අතීතයේ ලැබූ සම්පත්ද ඇතුළත් බව දත යුතුය. ඊර්ෂ්‍යා සහගත ස්වභාවය ඇත්තෝ ඇතැම් විට අසවලා පෙර මෙවැනි සම්පත් ඇතිව සිටියේය කියා හෝ, මම පෙර මෙවැනි සම්පත් ඇතිව සිටියෙමි කියා අසා එය නොඉවසති. ඒ වචනය ඇසීමට පවා ඔවුහු අකමැති වෙති. 'අසවලා' යනාදී වචනවලින් ලැබිය යුතු (අනාගතයේ ලැබිය හැකි) සම්පත් විෂයෙහි පවතින ඊර්ෂ්‍යාව දක්වයි.

၉၂. မစ္ဆရိယဝစနတ္ထေ. ‘‘မမ ဧဝါ’’တိ မမပက္ခေ ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဂုဏဇာတံ’’ဝါတိ အတ္တနိဝိဇ္ဇမာနံ သိပ္ပဝိဇ္ဇာဒိ သမ္ပတ္တိ ဂုဏဇာတံ ဝါ. ‘‘ဝတ္ထု ဝါ’’တိ ဓနဓညာဒိဝတ္ထု ဝါ. ‘‘အဝိပ္ဖာရိကတာဝသေနာ’’တိ အညေန တံ သိပ္ပဝိဇ္ဇာဒိကံ ဝါ ဓနဓညာဒိကံ ဝါ မယှံ ဒေဟီတိ ဝုတ္တေ ပရဟိတတ္ထာယ ဒါတဗ္ဗ ယုတ္တကံ ဒဿာမီတိ ဧဝံ စိတ္တေသတိ, ပရဟိတပ္ဖရဏာဝသေန တံ စိတ္တံ ဝိပ္ဖာရိကံ နာမ ဟောတိ. ဒေဟီတိ ဝစနမ္ပိ သောတုံ အနိစ္ဆန္တော ပရဟိတတ္ထာယ အဝိပ္ဖာရိက စိတ္တော နာမ ဟောတိ. ဧဝံ အဝိပ္ဖာရိကတာဝသေန စရတိ ပဝတ္တတီတိ မစ္ဆရဉ္စ ကာရဿ ဆ ကာရံ [Pg.93] ကတွာ. တထာ ပဝတ္တံ စိတ္တံ. ပုဂ္ဂလော ပန မစ္ဆရီတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘တံ’’တိ လဒ္ဓသမ္ပတ္တိံ. ‘‘ပရေဟိ သာဓာရဏံ ဒိသွာ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သာဓာရဏန္တိ စ ဒွိသန္တကံ ဝါတိ သန္တကံ ဝါ ဘဝိဿမာနံ, ပရေဟိ ဝါ ပရိဘုဉ္ဇိယမာနံ. ‘‘နိဂ္ဂုဟနလက္ခဏံ’’တိ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တီဟိသင်္ဂေါပန သဘာဝံ. အတ္တနာ လဒ္ဓ သမ္ပတ္တိ နာမ ဣဿာယ အဝိသယော. လဘိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိ ပန ဥဘယ သာဓာရဏံ. တသ္မာ တတ္ထ ဥဘိန္နံ ဝိသေသော ဝတ္တဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ယဿ လာဘံ န ဣစ္ဆတီ’’တိ အတ္တနာ လဘတု ဝါ မာဝါ, ကေဝလံ ပရ သမ္ပတ္တိံ အသဟန္တော ယဿ ပရဿ လာဘံ န ဣစ္ဆတိ. ‘‘စိတ္တ ဝိဃာတော’’တိ စိတ္တ ဝိဟညနံ. ‘‘အတ္တနာ လဒ္ဓုံ ဣစ္ဆတီ’’တိ ပရော သမ္ပဇ္ဇတု ဝါ မာဝါ, ယတ္ထ ပရလာဘေသတိ, အတ္တနာ န လဘိဿတိ, တတ္ထ အတ္တနာဝ လဒ္ဓုံ ဣစ္ဆတိ. ယတ္ထ အတ္တနာ စ လဘတိ, ပရော စ လဘတိ, တတ္ထ ဝိဃာတော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အလဗ္ဘမာနကံ စိန္တေတွာ’’တိ အတ္တနာ အလဘိဿမာနံ သလ္လက္ခေတွာ.

92. මච්ඡරිය (මසුරුකම) යන වචනයෙහි අර්ථය මෙසේය. 'මටම වේවා' යනු මාගේ පාර්ශ්වයටම වේවා යන්න අදහසයි. 'ගුණජාතං' යනු තමා තුළ පවතින ශිල්ප විද්‍යා ආදී සම්පත් හෝ ගුණාංගයන්ය. 'වස්තුව' යනු ධන ධාන්‍ය ආදී වස්තූන්ය. 'අවිප්ඵාරිකතා වශයෙන්' යනු, වෙනත් අයෙකු එම ශිල්පය හෝ ධන ධාන්‍ය 'මට දෙන්නැයි' කී විට, 'පරහිත පිණිස දිය යුතු දේ දෙන්නෙමි' යි සිතක් ඇති වූ විට ඒ සිත පරහිතෙහි පැතිරී යන බැවින් 'විප්ඵාරික' නම් වේ. 'දෙන්න' යන වචනය පවා ඇසීමට අකමැතිව, පරහිත පිණිස නොපැතිරෙන සිත 'අවිප්ඵාරික' නම් වේ. මෙසේ අවිප්ඵාරික ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් මච්ඡරිය නම් වේ. ම-කාරයට ඡ-කාරය යෙදීමෙන් 'මච්ඡරිය' ලෙස සැකසේ. එවැනි සිතක් ඇති තැනැත්තා මච්ඡරී (මසුරු පුද්ගලයා) යැයි කියනු ලැබේ. 'එය' යනු ලැබූ සම්පත්තියයි. 'අන් අය හා පොදු බව දැක' යනාදිය මෙහි යෙදිය යුතුය. 'සාධාරණ' යනු දෙදෙනෙකුටම අයිති දෙයක් හෝ අයිති වීමට නියමිත දෙයක් හෝ අන් අය පරිභෝජනය කරන දෙයක් විය හැකිය. 'සැඟවීමේ ලක්ෂණය' යනු ආරක්ෂා කිරීම් හා වැසීම් මගින් සඟවා තබා ගන්නා ස්වභාවයයි. තමා විසින් ලැබූ සම්පත් ඊර්ෂ්‍යාවට විෂය නොවේ. ලැබිය යුතු සම්පත් පවතින විට එය ඊර්ෂ්‍යාවට හා මසුරුකමට යන දෙකටම පොදු වේ. එබැවින් එහි ඇති වෙනස පැහැදිලි කිරීමට 'එත්ත ච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යමෙකුගේ ලැබීම කැමති නොවේද' යනු තමාට ලැබුණත් නැතත්, අන් අයගේ සම්පත ඉවසිය නොහැකිව අන් අයට ලැබෙනවාට අකමැති වීමයි. 'චිත්ත විඝාතය' යනු සිත පීඩාවට පත් වීමයි. 'තමා ලැබීමට කැමති වීම' යනු, අන් අයට ලැබුණත් නැතත්, අන් අයට ලැබීම නිසා තමාට නොලැබේ යැයි සිතන තැන තමාටම ලැබීමට කැමති වීමයි. යම් තැනක තමාටත් ලැබෙන, අන් අයටත් ලැබෙන්නේද, එහි පීඩාවක් නැත යනු අදහසයි. 'නොලැබෙන බව සිතා' යනු තමාට නොලැබෙන බව වටහා ගෙන යන්නයි.

၉၃. ကုက္ကုစ္စဝစနတ္ထေ. ‘‘ကိရိယာ ကတံ’’တိ ကတ သဒ္ဒဿဘာဝ သာဓနမာဟ. ဧဝံ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတွာ အဘိဓေယျတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထတော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အနုသောစန ဝသေနာ’’တိ ပစ္ဆာ ပုနပ္ပုနံ စိတ္တသန္တာပဝသေန. သော ကုကတန္တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကုသလ ဓမ္မေသူ’’တိ ပုည ကိရိယဝတ္ထု ဓမ္မေသု စိတ္တ ပရိယာဒါနာယ ဧဝ သံဝတ္တတိ. ကုက္ကုစ္စ သမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော ပုညကမ္မံ ကရောန္တောပိ စိတ္တ သုခံ န လဘတိ. ဗဟုဇန မဇ္ဈေ ဝသိတွာ နာနာကိစ္စာနိ ကရောန္တော နာနာ တိရစ္ဆာန ကထံ ကထေန္တော စိတ္တ သုခံ လဘတိ. တဒါ တဿ ပုညကမ္မ ကရဏတ္ထာယ စိတ္တံ ပရိယာဒီယတိ, ပရိက္ခိယျတိ. စိတ္တဝသံ ဂစ္ဆန္တော ဝိစရတိ. ဧဝံ စိတ္တ ပရိယာဒါနာယ ဧဝ သံဝတ္တတိ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ’’တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ. ‘‘ကတာ ကတဿ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဿာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ကတဿ သာဝဇ္ဇကမ္မဿ, အကတဿ အနဝဇ္ဇ ကမ္မဿ. ကမ္မတ္ထေသာမိဝစနံ. ‘‘အဘိမုခဂမနံ’’တိ အာရမ္မဏ ကရဏဝသေန စိတ္တဿ အဘိမုခပ္ပဝတ္တနံ. ဧတေန ပဋိမုခံ သရဏံ စိန္တနံ ပဋိသာရောတိ ဒဿေတိ. ‘‘အကတံ န ကရောတီ’’တိ အကတံ ကာတုံ န သက္ကောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ကတံ န ကရောတီတိ ဧတ္ထပိ. ‘‘ဝိရူပေါ’’တိ [Pg.94] ဝီဘစ္ဆော အသောဘဏော. ‘‘ကုစ္ဆိတော’’တိ ဂရဟိတဗ္ဗော. နနု ပုဗ္ဗေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ကုစ္ဆိတောတိ ဝုတ္တော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိပ္ပဋိသာရော ကုစ္ဆိတောတိ ဝုတ္တော. ဥဘယမေတံ န သမေတီတိ. နော န သမေတိ, အညထာနု ပပတ္တိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ယေန စ ကာရဏေနာ’’တိ ကတာကတံ ပဋိစ္စ နိရတ္ထက စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ကာရဏေန. သော စိတ္တုပ္ပာဒေါဝ ကုကတပဒေ ဂဟေတုံ ယုတ္တော, နဝိဘာဝနိယံ ဝိယ ကတာကတ ဒုစ္စရိတ သုစရိတန္တိ အဓိပ္ပာယော. နနု ဝိဘာဝနိယမ္ပိ သော စိတ္တုပ္ပာဒေါဝ ဥပစာရ နယေန ဂဟိတောတိ စေ. ယုတ္တိ ဝသေန စ အဋ္ဌကထာဂမေန စ မုချတော သိဒ္ဓေ သတိ, ကိံ ဥပစာရ နယေန. တေနာဟ ‘‘ဝိဘာဝနိယံ ပနာ’’တိအာဒိံ. ကုကတဿဘာဝေါ ကုက္ကုစ္စံ, အကာရဿ ဥကာရံ ကတွာတိ အယံ အဋ္ဌကထာနယော. ဣဒါနိ သဒ္ဒသတ္ထနယေန အပရံ ဝစနတ္ထဉ္စ အဓိပ္ပာယတ္ထဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ‘‘ဓာတုပါဌေသူ’’တိ အက္ခရဓာတုပ္ပကာသနေသု နိရုတ္တိ ပါဌေသု. ပဌန္တိယေဝ, နော န ပဌန္တိ. တေ စ အတ္ထာ စေတသော ဝိပ္ပဋိသာရော မနော ဝိလေခေါတိ ဧဝံ ပါဠိယံ ဝုတ္တေဟိ ကုက္ကုစ္စပရိယာယေဟိ သမေန္တိယေဝ. တသ္မာ အယံ အပရောနယော ဣဓ အဝဿံ ဝတ္တဗ္ဗော ယေဝါတိ ဒီပေတိ. ဝိပ္ပဋိ သာရိပုဂ္ဂလော စ တံ တံ ပုညကမ္မံ ကရောန္တောပိ ဝိပ္ပဋိ သာရဂ္ဂိနာ ဒယှမာန စိတ္တော ပုညကမ္မေ စိတ္တပ္ပသာဒံ နလဘတိ. စိတ္တ သုခံ န ဝိန္ဒတိ. ကိံ ဣမိနာ ကမ္မေနာတိ တံ ပဟာယ ယတ္ထ စိတ္တ သုခံ ဝိန္ဒတိ, တတ္ထ ဝိစရတိ. ဧဝံ ဝိပ္ပဋိသာရော ပုညကမ္မတော သင်္ကောစနံ နာမ ဟောတီတိ. ကိလေသသလ္လိခနံ နာမ သန္တုဋ္ဌိ သလ္လေခပ္ပဋိပတ္တိယံ ဌိတဿ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒိဝသေန တံ တံ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘အနုတ္ထုနနာကာရေနာ’’တိ ပုနပ္ပုနံ ဝိလပနာကာရေန. သင်္ကောစတီတိ ဝတွာ တဿ ဥဘယံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကုသလကမ္မ သမာဒါနေ’’တိအာဒိမာဟ. နမိတုမ္ပိ န ဒေတိ. ကုတော သမာဒါတုံ ဝါ ဝဍ္ဎေတုံ ဝါ ဒဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တနုကရဏေနာ’’တိ ဒုဗ္ဗလကရဏေန. ဝိသေသနဋ္ဌေကရဏ ဝစနံ. ‘‘သော’’တိ ဓမ္မသမူဟော. တံ ပန ကုက္ကုစ္စံ. ကေစိ ပန ကုက္ကုစ္စံ ပစ္စုပ္ပန္န သုစရိတ ဒုစ္စရိတာ ရမ္မဏမ္ပိ အနာဂတ သုစရိတ ဒုစ္စရိတာ ရမ္မဏမ္ပိ ကပ္ပေန္တိ. တံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘တေနာ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.95]. မဟာနိဒ္ဒေသပါဌေ ဒွီဟာကာရေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကုက္ကုစ္စံ စေတသော ဝိပ္ပဋိသာရော မနောဝိလေခေါတိ ပါဌော. ‘‘ကတတ္တာ စာ’’တိ အကတ္တဗ္ဗဿ ကတတ္တာ စ. ‘‘အကတတ္တာ စာ’’တိ ကတ္တဗ္ဗဿ အကတတ္တာ စ. ကေစိ ပန အယံ ဝိပ္ပဋိသာရော နာမ ကဒါစိ ကဿစိ ကေနစိ ကာရဏေန ပုဗ္ဗေကတ သုစရိတမ္ပိ အကတ ဒုစ္စရိတမ္ပိ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥမ္မတ္တကသဒိသဉှိ ပုထုဇ္ဇန စိတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. တံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘ဧတေနာ’’တိအာဒိမာဟ. သော ပန ကေသဉ္စိ ဝါဒေ ဝိပ္ပဋိသာရော နာမ ဒေါမနဿံ ဟောတိ, န ကုက္ကုစ္စန္တိ အဓိပ္ပာယော. သောစ ခေါ ဒွိဓာ ဘာဝေါ. အပါယဘယေန တဇ္ဇီယန္တိ တာသီယန္တီတိ အပါယဘယ တဇ္ဇိတာ. ‘‘န အညေသံ’’တိ သုစရိတ ဒုစ္စရိတံ အဇာနန္တာနံ အမနသိကရောန္တာနဉ္စ န ဟောတိ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ. သုစရိတဒုစ္စရိတ နာမေန အနုသောစနာကာရဿ ဒဿိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အကတံ မေ’’တိအာဒိ. ယာထာဝမာနော နာမ သေယျဿ သေယျော ဟမသ္မီတိ သဒိသဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိအာဒိနာ ပဝတ္တော ဘူတမာနော. ယဉ္စကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အကတွာ’’တိ တံ ကလျာဏ ကမ္မံ အကတွာ. ‘‘ကတွာ’’တိ တံ ပါပကမ္မံ ကတွာ. ဣဒံ ပန ပုဗ္ဗေကတာ ကတကာလေ ဧဝ အယာထာဝံ ဟောတိ. အနုသောစန ကာလေပန ယာထာဝမေဝ. ‘‘ဟတ္ထ ကုက္ကုစ္စံ’’တိ ဧတ္ထ သင်္ကောစနတ္ထော န လဗ္ဘတိ. ကုစ္ဆိတ ကိရိယတ္ထော ဧဝ လဗ္ဘတိ. ဟတ္ထလောလတာဟိ ဟတ္ထ ကုက္ကုစ္စန္တိ ဝုစ္စတိ. ပါဒလောလတာ စ ပါဒကုက္ကုစ္စံ. တေနာဟ ‘‘အသံယတ ကုက္ကုစ္စံ နာမာ’’တိ. ယံ ပန ကုက္ကုစ္စံ. ‘‘တံ’’တိ တံ ဝတ္ထုံ. ကုက္ကုစ္စံ ကရောန္တီတိ ကုက္ကုစ္စာယန္တာ. နာမဓာတု ပဒဉှေတံ. ကပ္ပတိ နု ခေါ, န နု ခေါ ကပ္ပတီတိ ဧဝံ ဝိနယ သံသယံ ဥပ္ပာဒေန္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ကုက္ကုစ္စပ္ပကတတာယာ’’တိ ကုက္ကုစ္စေန အပကတတာယ အဘိဘူတတာယ. ‘‘အတ္တနော အဝိသယေ’’တိ အာဏာစက္ကဌာနေ. အာဏာစက္က သာမိနော ဗုဒ္ဓဿဝိသယတ္တာ အတ္တနော သာဝက ဘူတဿ အဝိသယေတိ အတ္ထော. ယေ ပန ကရောန္တိယေဝ ကုက္ကုစ္စာယန္တာ ပီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အာပတ္တိံ’’တိ ဒုက္ကဋာပတ္တိံ.

93. කුක්කුච්ච යන වචනයේ අර්ථය පැහැදිලි කරන තන්හි, 'ක්‍රියාව කරන ලද්දේය' යනුවෙන් 'කත' යන ශබ්දයේ ස්වභාවය හා සාධනය (ව්‍යුත්පත්තිය) පැවසීය. මෙසේ වචනාර්ථය දක්වා එහි අභිප්‍රේත අර්ථය දක්වමින් 'අර්ථයෙන් ගත්කල පසුව' යනාදිය පවසන ලදී. 'අනුසෝචන වශයෙන්' යනු පසුව නැවත නැවතත් සිතේ ඇතිවන තැවීම් වශයෙනි. එය 'කුකත' (නරක ලෙස කරන ලද්ද) යයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කුසල ධර්මයන්හි' යනු පින්කම් යන කරුණු වලදී සිතේ පීඩාව සඳහාම (සිත වෙළා ගැනීමට) පවතියි. කුක්කුච්චයෙන් යුත් පුද්ගලයා පින්කම් කරන අවස්ථාවෙහි පවා චිත්ත සුඛයක් නොලබයි. බොහෝ ජනයා මැද වසමින් විවිධ කටයුතු කරමින් විවිධ තිරශ්චීන කතා (නිසරු කතා) පවසමින් සිතේ සතුටක් ලබයි. එවිට ඔහුගේ පින්කම් කිරීම සඳහා වූ සිත පිරිහෙයි, හීන වෙයි. සිතේ වසඟයට යමින් හැසිරෙයි. මෙසේ (කුක්කුච්චය) සිතේ වෙහෙස පිණිසම පවතියි. 'අට්ඨකථාවෙහි' යනු අට්ඨසාලිනියෙහි ය. 'කරන ලද හා නොකරන ලද සාවද්‍ය හා අනවද්‍ය' යනු පෙර කරන ලද වැරදි කර්මය හා නොකරන ලද නිවැරදි කර්මය පිළිබඳවය. මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය කර්මාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'අභිමුඛයට යාම' යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සිත ඒ දෙසට නැඹුරු වීමයි. මෙයින් අරමුණ පිළිබඳව නැවත නැවත සිතීම හෙවත් විප්පටිසාරය දක්වයි. 'නොකරන ලද්ද කළ නොහැකිය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නොකරන ලද දෙය කිරීමට අපොහොසත් වීමයි. 'කරන ලද්ද කළ නොහැකිය' යන්නෙහි අදහසද එසේමය. 'විරූප' යනු පිළිකුල් සහගත වූ, අශෝභන වූ යන්නයි. 'කුච්ඡිත' යනු නින්දා කළ යුතු වූ යන්නයි. පෙර චිත්තෝත්පාදය 'කුච්ඡිත' යයි පවසන ලදී. එහෙත් අට්ඨකථාවෙහි විප්පටිසාරය 'කුච්ඡිත' යයි පවසන ලදී. මේ දෙකම නොගැලපේද? නැත, නොගැලපීමක් නැත, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවන බැවින් එය පෙන්වීමට 'මෙහිද' යනාදිය පවසන ලදී. 'යම් කරුණකින්' යනු කරන ලද හා නොකරන ලද දේ නිමිති කරගෙන සිදුවන නිසරු චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය හේතුවෙනි. එම චිත්තෝත්පාදයම 'කුකත' යන පදයට ගැනීම සුදුසුය, විභාවනියෙහි මෙන් කරන ලද හා නොකරන ලද දුශ්චරිත හා සුචරිත යන්න නොවේ. විභාවනියෙහි ද එම චිත්තෝත්පාදයම උපචාර ක්‍රමයට ගෙන ඇත්තේ නොවේද? යුක්ති සහගතව සහ අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායට අනුව ප්‍රධාන අර්ථය සිද්ධ වන විට උපචාර ක්‍රමය කුමටද? එබැවින් 'විභාවනියෙහි පනා' යනාදිය පවසන ලදී. කුකතයේ ස්වභාවය කුක්කුච්චයයි, මෙහි 'අ' කාරයට 'උ' කාරය කිරීම අට්ඨකථා ක්‍රමයයි. දැන් ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයට අනුව වෙනත් වචනාර්ථයක් හා අදහසක් දැක්වීමට 'තවද' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ධාතුපාඨයන්හි' යනු අක්ෂර ධාතූන් ප්‍රකාශ කරන නිරුක්ති පාඨයන්හි ය. එහි පාඨ කෙරෙයි, නොකෙරෙන්නේ නොවේ. එම අර්ථයන්ද 'සිතේ විප්පටිසාරය' සහ 'මනෝවිලේඛය' (සිතෙහි ගැටීම) යනුවෙන් පාලියෙහි වදාළ කුක්කුච්චයේ පර්යාය පද සමඟ ගැලපෙයි. එබැවින් මෙම අනෙක් ක්‍රමයද මෙහි අනිවාර්යයෙන්ම කිවයුතු බව පෙන්වයි. විප්පටිසාරය ඇති පුද්ගලයා පවා යම් පින්කමක් කරන විටත්, විප්පටිසාර නමැති ගින්නෙන් දැවෙන සිතැති බැවින් පින්කම්හි චිත්ත ප්‍රසාදයක් නොලබයි. සිතේ සුවයක් විඳින්නේ නැත. 'මේ කර්මයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද' යැයි සිතා එය අත්හැර සිතේ සුවය විඳින දෙයෙහි හැසිරෙයි. මෙසේ විප්පටිසාරය යනු පින්කම් වලින් පසුබෑමකි. ක්ලේශයන් ලිහිල් කිරීම (සල්ලේඛ) යනු සන්තෝෂය හා සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ එම අංගයන් ප්‍රහීණ කිරීම් ආදියෙන් ඒ ඒ කෙලෙස් දුරු කිරීමයි. 'අනුත්ථුනන ආකාරයෙන්' යනු නැවත නැවතත් වැළපෙන ආකාරයෙනි. හැකිළෙයි යනුවෙන් පවසා එහි ද්විවිධ අර්ථ දක්වමින් 'කුසල කර්ම සමාදානයෙහි' යනාදිය පවසන ලදී. නැමීමට පවා ඉඩ නොදෙයි. එවිට සමාදන් වීමට හෝ වැඩි දියුණු කිරීමට ඉඩ දෙන්නේ කෙසේද? 'තනුකරණයෙන්' යනු දුර්වල කිරීමෙනි. මෙහි කරණ විභක්තිය විශේෂණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'ඒ' යනු ධර්ම සමූහයයි. එය නම් කුක්කුච්චයයි. ඇතැම්හු කුක්කුච්චය වර්තමාන සුචරිත-දුශ්චරිත අරමුණු කොට හෝ අනාගත සුචරිත-දුශ්චරිත අරමුණු කොට පවතින බව කල්පනා කරති. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් 'එබැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. මහානිද්දේස පාඨයෙහි කුක්කුච්චය, සිතේ විප්පටිසාරය සහ මනෝවිලේඛය යන ආකාර දෙකකින් උපදින බව සඳහන් වේ. 'කළ නිසා' යනු නොකළ යුතු දෙය කළ නිසාය. 'නොකළ නිසා' යනු කළ යුතු දෙය නොකළ නිසාය. ඇතැම්හු මෙම විප්පටිසාරය යනු යම් කරුණක් නිසා පෙර කරන ලද සුචරිතයන් හෝ නොකරන ලද දුශ්චරිතයන් අරභයා උපදින්නක් බවත්, පෘථග්ජනයාගේ සිත උම්මත්තකයෙකු හා සමාන බවත් පවසති. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් 'මෙහිදී' යනාදිය පවසන ලදී. ඇතැමුන්ගේ වාදයට අනුව විප්පටිසාරය යනු දෝමනස්සයකි, කුක්කුච්චය නොවේ. එය ආකාර දෙකකි. අපාය බය නිසා තැතිගන්නාහු 'අපායභය තජ්ජිත' නම් වෙති. 'අන් අයට නොවේ' යනු සුචරිත-දුශ්චරිතයන් නොදන්නා අයට හෝ මෙනෙහි නොකරන අයට එය ඇති නොවේ. එය කෙසේ දැනගත හැකිද යත්, සුචරිත-දුශ්චරිත නාමයෙන් අනුසෝචන ආකාරය දක්වා ඇති බැවින් 'මට නොකළේය' යනාදිය පවසන ලදී. යථාර්ථ මානය නම් තමාට වඩා උසස් අයෙකුට වඩා තමා උසස් යැයි හෝ සමාන අයෙකුට තමා සමාන යැයි හෝ පහත් අයෙකුට තමා පහත් යැයි ආදී වශයෙන් පවතින සැබෑ මානයයි. 'යම් කුක්කුච්චයක් උපදියිද' යනු එහි සම්බන්ධයයි. 'නොකර' යනු එම යහපත් ක්‍රියාව නොකරය. 'කර' යනු එම පාප කර්මය කරය. මෙය පෙර කරන ලද හෝ නොකරන ලද කාලයේදීම අයථාර්ථවත් වෙයි. අනුසෝචන කාලයේදී නම් යථාර්ථවත්මය. 'හත්ථ කුක්කුච්ච' (අත් සෙලවීම) යන්නෙහි හැකිළීමේ අර්ථය නොලැබේ. එහි ලැබෙන්නේ නරක ක්‍රියාවේ අර්ථය පමණි. අත්වල නොසන්සුන් බව නිසා එය හත්ථ කුක්කුච්ච යැයි කියනු ලැබේ. පාදවල නොසන්සුන් බව පාද කුක්කුච්චයයි. එබැවින් 'අසංයත කුක්කුච්චය නම් වේ' යයි පවසන ලදී. යම් කුක්කුච්චයක් වේද, 'එය' යනු එම වස්තුවයි. කුක්කුච්ච කරන්නෝ 'කුක්කුච්චායන්ත' නම් වෙති. මෙය නාමධාතු පදයකි. 'කැප ද නැද්ද' යනුවෙන් විනය සම්බන්ධ සැක උපදවන්නෝ යන්න එහි අර්ථයයි. 'කුක්කුච්චපකතතාව' යනු කුක්කුච්චයෙන් අභිභූත වූ ස්වභාවයයි. 'තමාගේ විෂය නොවන තන්හි' යනු ආඥා චක්‍රය පවතින තැනයි. ආඥා චක්‍රයේ හිමිකරු බුදුරජාණන් වහන්සේ බැවින් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ට එය තම විෂය නොවන බව අර්ථයයි. යම් කෙනෙකු (යමක්) කරන විටම සැක ඇති කර ගනිත්ද යන්න අදහසයි. 'ආපත්තිය' යනු දුක්කටාපත්තියයි.

၉၄-၉၅. ထိနမိဒ္ဓဝစနတ္ထေသု. ‘‘စိတ္တံ မန္ဒမန္ဒံ ကတွာ’’တိ စိန္တန ကိစ္စေ အတိမန္ဒံ ပရိဒုဗ္ဗလံ ကတွာ. စိတ္တံ ဂိလာနံ မိလာတံ ကတွာတိ [Pg.96] ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရတီ’’တိ အဘိဘဝတိ. အာရမ္မဏ ဝိဇာနနေ ဝါ ဇဝနကိစ္စေ ဝါ ပရိဟီနထာမဗလံ ကရောတိ. ‘‘ထိယတီ’’တိ ပဒံ ပါဠိဝသေန သိဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘ထိနံ ထိယနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘အကမ္မညဘူတေ ကတွာ’’တိ ကာယကမ္မာဒီသု အကမ္မက္ခမေ ပရိဒုဗ္ဗလေ ကတွာ. [မုဂ္ဂရေန ပေါထေတွာ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ ]. ‘‘တေ’’တိ စိတ္တ စေတသိကေ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ. ‘‘ဩလီယာပေတွာ’’တိ အဝလီနေ အဝသီဒန္တေ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ဣရိယာ ပထံ ပီ’’တိအာဒိံ. ထိနံ စိတ္တံ အဘိဘဝတိ, ဝိဇာနန ကိစ္စဿ ဂေလညတ္တာ ထိနဿ. မိဒ္ဓံ စေတသိကေ အဘိဘဝတိ, ဖုသနာဒိ ကိစ္စဿ ဂေလညတ္တာ မိဒ္ဓဿာတိ အဓိပ္ပာယော.

94-95. ථීනමිද්ධ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: 'චිත්තං මන්දමන්දං කත්වා' යනු සිතීමේ කාර්යයෙහිදී සිත ඉතා මන්දගාමී හා අතිශයින් දුර්වල කිරීමයි. සිත ගිලන් වූවක් හෝ මැලවුණක් කිරීම යන්න මෙහි අදහසයි. 'අජ්ඣොත්ථරති' යනු යටපත් කරයි. අරමුණු දැනගැනීමේදී හෝ ජවන කාර්යයේදී සිතේ ශක්තිය පිරිහීමට පත් කරයි. 'ථියති' යන පදය පාළි භාෂා ක්‍රමයට සිද්ධ වූ බව දැක්වීමට 'ථීනං ථියනා' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අකම්මඤ්ඤභූතේ කත්වා' යනු කායකර්ම ආදියෙහිදී අකර්මණ්‍ය හා අතිශයින් දුර්වල කිරීමයි. (මුගුරකින් තැලුවාක් මෙන් යන්න මෙහි අදහසයි). 'තේ' යනු සිත හා චෛතසික යන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ය. 'ඕලීයාපෙත්වා' යනු පසුබසින හෝ හැකිළෙන ස්වභාවයට පත් කිරීමයි. එහෙයින් 'ඉරියාපථම්පි' යනාදිය වදාරන ලදී. ථීනය සිත යටපත් කරයි, ඒ දැනගැනීමේ කාර්යයෙහි පවතින ගිලන් බව නිසාය. මිද්ධය චෛතසිකයන් යටපත් කරයි, ඒ ස්පර්ශය ආදී කාර්යයන්හි පවතින ගිලන් බව නිසාය යනු මෙහි අදහසයි.

၉၆. ဝိစိကိစ္ဆာဝစနတ္ထေ. ‘‘စိကိစ္ဆနံ’’တိ ရောဂါပနယ နတ္ထေ ကိတဓာတုဝသေန သိဒ္ဓံ သင်္ခတ ကိရိယာ ပဒန္တိ အာဟ ‘‘ဉာဏပ္ပဋိကာရောတိ အတ္ထော’’တိ. ‘‘ပဋိကာရော’’တိ စ ရောဂဿ ပဋိပက္ခ ကမ္မံ. ‘‘ဧတာယာ’’တိ နိဿက္ကဝစနံ. ဝိစိနန္တိ ဓမ္မံ ဝိစိနန္တီတိ ဝိစိနော. ဓမ္မ ဝီမံသကာ. ကိစ္ဆတိ ကိလမတိ ဧတာယာတိ ကိစ္ဆာ. ဝိစိနံ ကိစ္ဆာတိ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သဘာဝံ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဝိစိကိစ္ဆတီ’’တိ သင်္ခတဓာတုပဒံ. တဉ္စ ကင်္ခါယံ ဝတ္တတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒွိဓာ ဧဠယတိ ကမ္ပတီတိ ဒွေဠကံ. တထာ ပဝတ္တံ စိတ္တံ. ဒွေဠကဿ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဗုဒ္ဓါဒီသု အဋ္ဌသူ’’တိ ဗုဒ္ဓေ ကင်္ခတိ, ဓမ္မေ ကင်္ခတိ, သံဃေ ကင်္ခတိ, သိက္ခာယ ကင်္ခတိ, ပုဗ္ဗန္တေ ကင်္ခတိ, အပရန္တေ ကင်္ခတိ, ပုဗ္ဗန္တာ ပရန္တေ ကင်္ခတိ, ဣဒပ္ပစ္စယတာ ပဋိစ္စ သမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တေသု အဋ္ဌသု သဒ္ဓေယျ ဝတ္ထူသု. တတ္ထ ‘‘ဗုဒ္ဓေ ကင်္ခတီ’’တိ ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံတိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု ဗုဒ္ဓဂုဏေသု အသဒ္ဒဟန္တော ဗုဒ္ဓေ ကင်္ခတိ နာမ. သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မောတိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု ဓမ္မ ဂုဏေသု အသဒ္ဒဟန္တော ဓမ္မေ ကင်္ခတိ နာမ. သုပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃောတိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု သံဃဂုဏေသု အသဒ္ဒဟန္တော သံဃေ ကင်္ခတိ နာမ. တိဿန္နံ သိက္ခာနံ ဝဋ္ဋ ဒုက္ခတော နိယျာနဋ္ဌေသု အသဒ္ဒဟန္တော သိက္ခာယ ကင်္ခတိ နာမ. အတ္တနော အတီတ ဘဝဿ အတ္ထိ နတ္ထိဘာဝေ ကင်္ခန္တော ပုဗ္ဗန္တေ ကင်္ခတိ နာမ. အတ္တနော ပရမ္မရဏာ အနာဂတ ဘဝဿ အတ္ထိ နတ္ထိဘာဝေ ကင်္ခန္တော အပရန္တေ ကင်္ခတိ နာမ. တဒုဘယဿ အတ္ထိ နတ္ထိ ဘာဝေ [Pg.97] ကင်္ခန္တော ပုဗ္ဗန္တာ ပရန္တေ ကင်္ခတိ နာမ. ဣမသ္မိံ ဘဝေ အတ္တနော ခန္ဓာနံ ပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒေ စ ပဋိစ္စ သမုပ္ပန္နဘာဝေ စ ကင်္ခန္တော ဣဒပ္ပစ္စယတာ ပဋိစ္စ သမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခတိ နာမ. ‘‘ဝိမတိ ဝသေနာ’’တိ ဝေမတိကဘာဝေန. ပဝတ္တမာနာ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပဋိရူပကာ နာမ သဗ္ဗ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဗုဒ္ဓီနံ သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါနံ ဧဝ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသဗ္ဗညူနံ’’တိအာဒိ.

96. විචිකිච්ඡා යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: 'චිකිච්ඡනං' යනු රෝගය දුරු කිරීම යන අර්ථයෙහි 'කිත්' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ක්‍රියා පදයක් බැවින්, 'ඥානයෙන් කරන ප්‍රතිකර්මය' යන්න එහි අර්ථය යැයි පවසන ලදී. 'ප්‍රතිකර්මය' යනු රෝගයට විරුද්ධව කරන ක්‍රියාවයි. 'එතාය' යනු නිස්සක්ක (පඤ්චමී) විභක්ති වචනයකි. ධර්මය විමසන්නෝ 'විචින' නම් වෙති, එනම් ධර්ම පර්යේෂකයෝය. මෙයින් තැවෙයි (ක්ලමථයට පත්වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'කිච්ඡා' නම් වේ. විචින හා කිච්ඡා යන පද එක්වීමෙන් 'විචිකිච්ඡා' යන අර්ථය දැක්වීමට 'සභාවං' යනාදිය වදාරන ලදී. 'විචිකිච්ඡති' යනු සංඛත ධාතු පදයකි. එය සැකයෙහි පවතින බව දැක්වීමට 'විචිකිච්ඡති වා' යනාදිය වදාරන ලදී. දෙවැදෑරුම්ව සැලෙන බැවින් 'ද්වේළකං' නම් වේ. එසේ පවත්නා සිත 'ද්වේළක' නම් වේ. ද්වේළක ස්වභාවය 'ද්වේළකභාවය' යි. බුද්ධාදී අටතැන්හි සැක කිරීම නම්: බුදුන් කෙරෙහි සැක කරයි, දහම කෙරෙහි සැක කරයි, සඟුන් කෙරෙහි සැක කරයි, ශික්ෂාව කෙරෙහි සැක කරයි, පූර්වාන්තය (අතීත භවය) කෙරෙහි සැක කරයි, අපරාන්තය (අනාගත භවය) කෙරෙහි සැක කරයි, පූර්වාන්ත-අපරාන්ත යන දෙකම කෙරෙහි සැක කරයි, මේ ප්‍රත්‍යතාවයෙන් හටගත් පටිච්ච සමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි සැක කරයි යනුවෙන් වදාරන ලද ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු කරුණු අටයි. එහි 'බුදුන් කෙරෙහි සැක කරයි' යනු 'ඉතිපි සෝ භගවා අරහං' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බුදුගුණ අදහන්නේ නැතිව බුදුන් කෙරෙහි සැක කිරීමයි. 'ස්වක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ධර්ම ගුණයන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතැබීම ධර්මය කෙරෙහි සැක කිරීමයි. 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද සංඝ ගුණයන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතැබීම සංඝයා කෙරෙහි සැක කිරීමයි. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සංසාර දුක්ඛයෙන් නික්මීමේ මාර්ග බව විශ්වාස නොකිරීම ශික්ෂාව කෙරෙහි සැක කිරීමයි. තමාගේ අතීත භවයෙහි ඇති නැති බව පිළිබඳ සැක කිරීම පූර්වාන්තය කෙරෙහි සැක කිරීමයි. තමාගේ මරණින් පසු අනාගත භවයක් ඇති නැති බව පිළිබඳ සැක කිරීම අපරාන්තය කෙරෙහි සැක කිරීමයි. ඒ දෙකෙහිම ඇති නැති බව ගැන සැක කිරීම පූර්වාන්ත-අපරාන්ත සැකයයි. මේ භවයෙහි තම ස්කන්ධයන්ගේ පටිච්ච සමුප්පාදය හා පටිච්චසමුප්පන්න භාවය ගැන සැක කිරීම ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි සැක කිරීමයි. 'විමති වසේන' යනු සැක සහිත ස්වභාවයෙනි. පවත්නා වූ විචිකිච්ඡාවයි. විචිකිච්ඡාව හා සමාන වූ ස්වභාවයන් සියලු ධර්මයන්හි අවහිරයක් නැති බුද්ධි ඇති සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට නොමැති බව 'අසබ්බඤ්ඤූනං' යනාදියෙන් දක්වන ලදී.

အကုသလရာသိမှိအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

අකුසල රාශිය පිළිබඳ අනුදීපනාව මෙතෙකින් නිමවා ලන ලදී.

၉၇. သဒ္ဓါဝစနတ္ထေ. ‘‘သန္နိသိန္နံ’’တိ အစလိတံ. ‘‘သုဋ္ဌူ’’တိ အနဿန္တံ အစလန္တဉ္စ ကတွာ. ‘‘ဓာရေတီ’’တိ ဧဝမေဝ ဟောတီတိ သလ္လက္ခဏဝသေန ဓာရေတိ. တထာ ဌပေတီတိ. သဒ္ဒဟန္တိ ဝါ သဒ္ဓါ သမ္ပန္နာ သတ္တာ. သဒ္ဓါတုံ အရဟန္တီတိ သဒ္ဓေယျာနိ. အကာလုဿံ ဝုစ္စတိ အနာဝိလံ စိတ္တံ. အကာလုဿံ ဧဝ အကာလုဿိယံ. တဿ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဩကပ္ပနာ’’တိ အဟောသာဓု အဟောသုဋ္ဌူတိ အဓိမုစ္စနဝသေန စိန္တနာ. ‘‘မိစ္ဆာဓိမောက္ခော ယေဝါ’’တိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တော အဓိမောက္ခောယေဝ. ‘‘ဝိတ္တေ အသတီ’’တိ ဓနေ အသတိ. ဓနဉှိ ဝိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ယံ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ တံ ဝိန္ဒန္တိ ဧတေနာတိ ကတွာ. ‘‘တေသံ’’တိ မနုဿာနံ.

97. ශ්‍රද්ධා යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: 'සන්නිසින්නං' යනු නිශ්චල වූවකි. 'සුට්ඨු' යනු විනාශ නොවී නොසැලී පවතින පරිදි කිරීමයි. 'ධාරේති' යනු මෙය මෙසේම වේ යැයි ලක්ෂණ වශයෙන් දැරීමයි. එසේම තැන්පත් කිරීමයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත සත්වයෝ අදහති. ශ්‍රද්ධාව තැබීමට සුදුසු දේ 'සද්ධෙය්‍ය' නම් වේ. කිලිටු නොවූ සිත 'අකාලුස්සං' නම් වේ. අකාලුස්ස බවම 'අකාලුස්සිය' නම් වේ. එහි ස්වභාවය 'අකාලුස්සියං' යි. 'ඕකප්පනා' යනු 'මෙය යහපත්ය, මෙය ඉතා මැනවි' යනුවෙන් දැඩි විශ්වාසයෙන් යුතුව සිතීමයි. 'මිච්ඡාධිමොක්ඛෝ යේව' යනු වැරදි දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ අධිමෝක්ෂයයි (තීරණයයි). 'විත්තේ අසති' යනු ධනය නොමැති කල්හිය. ධනය 'විත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. යමක් යමක් කැමති වන්නේද, එය මෙයින් විඳින (ලබාගන්නා) බැවිනි. 'තේසං' යනු මිනිසුන්ගේය.

၉၈. သတိဝစနတ္ထေ. ‘‘သရတီ’’တိ အနုဿရတိ. ‘‘ကတာနီ’’တိ ပုဗ္ဗေကတာနိ. ‘‘ကတ္တဗ္ဗာနီ’’တိ ဣဒါနိ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ ကတ္တဗ္ဗာနိ. ကလျာဏ ကမ္မံ နာမပကတိယာ စိတ္တဿ ရတိဋ္ဌာနံ န ဟောတိ. ပါပ ကမ္မမေဝ စိတ္တဿ ရတိဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တသ္မာ ကလျာဏ ကမ္မေ ဧဝ အပ္ပမဇ္ဇိတုံ ဝိသုံ သတိနာမ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ပါပကမ္မေ ပန ဝိသုံ သတိယာ ကိစ္စံ နတ္ထိ. သဗ္ဗေပိ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ အပမတ္တ ရူပါ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရာပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သတိယေဝ န ဟောတီ’’တိ ဝိသုံ သတိ နာမကော ဧကော စေတသိကောယေဝ န ဟောတိ. ကတမာ ပန သာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကတဿာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ကတဿ အပ္ပမဇ္ဇနံ နာမ ကေသဉ္စိ အနုမောဒနဝသေန ကေသဉ္စိ အနုသောစနဝသေန အပ္ပမဇ္ဇနံ. ကတ္တဗ္ဗဿ အပ္ပမဇ္ဇနံ နာမ နိစ္စကာလမ္ပိ ကာတုံ အဘိမုခတာ. ‘‘ကတဿာ’’တိ [Pg.98] ဝါ ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ. တထာ သေသေသု ဒွီသု ပဒေသု. သဗ္ဗေသု ရာဇကမ္မေသု နိယုတ္တော သဗ္ဗကမ္မိကော. ‘‘နိယုတ္တော’’တိ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ ဗျာဝဋကာယ စိတ္တော. သဗ္ဗေသု ဌာနေသု ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ. သာ ဟိ ဆသု ဒွါရေသု စိတ္တဿ အာရက္ခ ကိစ္စာ ဟောတိ ဣန္ဒြိယ သံဝရဏ ဓမ္မတ္တာ. တသ္မာ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ လောဘမူလစိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတ္ထာယ သာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, အနိဋ္ဌာ ရမ္မဏေ ဒေါသမူလ စိတ္တဿ, မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ မောဟမူလ စိတ္တဿာတိ. အပိ စ, ဗောဇ္ဈင်္ဂ ဘာဝနာ ဌာနေသု ဣဒံ သုတ္တ ပဒံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဘာဝနာ စိတ္တဿ လီနဋ္ဌာနေပိ သာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ လီနပက္ခတော စိတ္တဿ နီဝါရဏတ္ထာယာတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

98. සති (සිහිය) යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය: 'සරති' යනු අනුස්මරණය කරයි. 'කතානි' යනු පෙර කරන ලද දෑය. 'කත්තබ්බානි' යනු දැන් හෝ පසුව කළ යුතු දෑය. සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් කුසල් කර්මය සිතේ ඇලීමට (සතුටට) හේතු නොවේ. අකුසල් කර්මයම සිතේ ඇලීමට හේතු වෙයි. එබැවින් කුසල් කර්මයෙහිම නොපමාව යෙදීම සඳහා 'සතිය' යනුවෙන් වෙන් කොට දැක්විය යුතු දෙයක් අවශ්‍ය වේ. පාප කර්මයේදී සිහියෙහි වෙනම කාර්යයක් නැත. සියලුම චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් අප්‍රමත්ත (නොපමා) ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. එබැවින් 'ඉතරා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සතියේව න හෝති' යනු වෙන් වශයෙන් සතිය නමැති එක් චෛතසිකයක්ම නොවේ. එය කවරක්ද යත් 'කතස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කළ දෑ කෙරෙහි අප්‍රමාදය' යනු සමහරුන් සම්බන්ධයෙන් අනුමෝදනා වශයෙන්ද, සමහරුන් සම්බන්ධයෙන් අනුශෝචනා වශයෙන්ද ඇතිවන අප්‍රමාදයයි. 'කටයුතු දෑ කෙරෙහි අප්‍රමාදය' යනු නිරන්තරයෙන්ම එය කිරීමට ඉදිරිපත් වන ස්වභාවයයි. 'කතස්ස' යනු ස්ථානාර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). ඉතිරි පද දෙකද එසේමය. සියලු රජයේ කටයුතුවල නියුක්ත වූවෙක් 'සබ්බකම්මික' නම් වේ. 'නියුත්තෝ' යනු අප්‍රමාදීව ඒ කටයුතුවල යෙදුණු සිතයි. සියලු අවස්ථාවන්හිදී අපේක්ෂා කළ යුතු බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. ඇය (සතිය) සය දොරෙහි ඉන්ද්‍රිය සංවර කරන ධර්මයක් බැවින් සිතේ ආරක්ෂක කාර්යය සිදු කරයි. එබැවින් සය දොරෙහි ඉෂ්ට අරමුණකදී ලෝභ මූල සිත් ඇතිවීම වැළැක්වීමටත්, අනිෂ්ට අරමුණකදී ද්වේෂ මූල සිත් වැළැක්වීමටත්, මධ්‍යස්ථ අරමුණකදී මෝහ මූල සිත් වැළැක්වීමටත් ඇය අපේක්ෂා කළ යුතුය. තවද, බොජ්ඣංග භාවනා අවස්ථාවන්හිදී ද මේ සූත්‍ර පදය වදාරන ලදී. එබැවින් භාවනා චිත්තය පසුබසින (ලීන වන) අවස්ථාවලදී සිත එම අකුසල් පක්ෂයෙන් වැළැක්වීම සඳහා සිහිය අවශ්‍ය වේ යැයි මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

၉၉-၁၀၀. ဟိရိဩတ္တပ္ပဝစနတ္ထေသု. ‘‘ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ လဇ္ဇတီ’’တိ တာနိကာတုံ လဇ္ဇတိ. တာနိ ဟီနကမ္မာနိ လာမကကမ္မာနီတိ ဟီဠေတွာ တတော အတ္တာနံ ရက္ခိတုံ ဣစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ဇိဂုစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘ဥက္ကဏ္ဌတီ’’တိ ဝိရုဇ္ဈတိ, ဝိယောဂံ ဣစ္ဆတိ. ‘‘တေဟိ ယေဝါ’’တိ ကာယ ဒုစ္စရိတာဒီဟိယေဝ. ‘‘ဥဗ္ဗိဇ္ဇတီ’’တိ ဥတ္တသတိ, ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ. ဂါထာသု. ‘‘အလဇ္ဇိယေသူ’’တိ အလဇ္ဇိတဗ္ဗေသု ကလျာဏ ကမ္မေသု. ‘‘လဇ္ဇရေ’’တိ လဇ္ဇန္တိ. ‘‘အဘယေ’’တိ အဘာယိတဗ္ဗေ ကလျာဏကမ္မေ. ယသ္မာ ပန သပ္ပုရိသာ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဟိရိယာ အတ္တနိ ဂါရဝံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ အတ္တနော ဇာတိဂုဏာဒိကံ ဝါ သီလ ဂုဏာဒိကံ ဝါ ဂရုံ ကတွာ မာဒိသဿ ဧဝ ရူပံ ပါပကမ္မံ အယုတ္တံ ကာတုံ. ယဒိ ကရေယျံ, ပစ္ဆာ အတ္တာနံ အသုဒ္ဓံ ဉတွာ ဒုက္ခီဒုမ္မနော ဘဝေယျန္တိ ဧဝံ ဟိရိယာ အတ္တနိ ဂါရဝံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ‘‘ဩတ္တပ္ပေန ပရေသု ဂါရဝံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ ပရာနုဝါဒဘယံ ဘာယိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ပရာနုဝါဒဘယံ နာမ ပရေသံ သာဓု ဇနာနံ ဂရဟာ ဘယံ. အညမ္ပိ အပါယဘယံ သံသာရ ဝဋ္ဋဘယဉ္စ ဧတ္ထ သင်္ဂယှတိယေဝ. လောကံပါလေန္တီတိ လောကပါလာ. ‘‘လောကံ’’တိ သတ္တလောကံ. ‘‘ပါလေန္တီ’’တိ အပါယ ဘယတော ရက္ခန္တိ.

99-100. හිරි හා ඔත්තප්ප යන වචනවල අර්ථය පිළිබඳව: ‘කායදුශ්චරිතාදියෙන් ලජ්ජා වෙයි’ යනු ඒවා කිරීමට ලජ්ජා වන බවයි. එම පාපී ක්‍රියාවන්, ලාමක ක්‍රියාවන් සේ සලකා පිළිකුල් කර, ඒවායින් තමා ආරක්ෂා වීමට කැමති වෙයි. එබැවින් ‘පිළිකුල් කරයි’ (ජිගුච්ඡති) යයි කියන ලදී. ‘උක්කණ්ඨති’ (කලකිරෙයි) යනු එයට විරුද්ධ වෙයි, එයින් වෙන් වීමට කැමති වෙයි. ‘තේහි යේව’ යනු කාය දුශ්චරිතාදියෙන්ම ය. ‘උබ්බිජ්ජති’ යනු තැති ගනියි, භයක් ලෙස දකියි. ගාථාවල: ‘අලජ්ජියේසු’ යනු ලජ්ජා නොවිය යුතු කල්‍යාණ කර්මයන්හි දී ය. ‘ලජ්ජරේ’ යනු ලජ්ජා වෙති. ‘අභයේ’ යනු භය නොවිය යුතු කල්‍යාණ කර්මයන්හි දී ය. යම් හෙයකින් සත්පුරුෂයෝ අකුසලයෙන් තමන් වළක්වා ගනිත් ද, එය මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘හිරියෙන් තමා කෙරෙහි ගෞරවය උපදවා’ යනු තමාගේ ජාතිය, ගුණය හෝ සීල ගුණය ආදිය උසස් කොට සලකා, ‘මා වැනි කෙනෙකුට මෙබඳු පාප කර්මයක් කිරීම නුසුදුසු ය’ යි සිතීමයි. ඉදින් කළහොත්, පසුව තමා අශුද්ධ බව දැන දුකට හා මනස්තාපයට පත් වේ යැයි මෙසේ හිරියෙන් තමා කෙරෙහි ගෞරවය උපදවා ගනියි. ‘ඔත්තප්පයෙන් අන්‍යයන් කෙරෙහි ගෞරවය උපදවා’ යනු පරානුවාද භයට (අන්‍යයන්ගේ දෝෂාරෝපණයට) භය වීම යන අදහසයි. එහි පරානුවාද භය යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ගැරහුමට ඇති භයයි. මෙහිදී අපාය භය සහ සංසාර වට්ට භය ද ඇතුළත් වේ. ලෝකය පාලනය කරන බැවින් ‘ලෝකපාල’ නම් වේ. ‘ලෝකය’ යනු සත්ත්ව ලෝකයයි. ‘පාලනය කරයි’ යනු අපාය භයෙන් ආරක්ෂා කරයි යන්නයි.

၁၀၁. အလောဘဝစနတ္ထေ. အကာရော ဝိရုဒ္ဓတ္ထောတိအာဟ ‘‘လောဘပ္ပဋိပက္ခော’’တိ. လောဘဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါတိ အတ္ထော. ပဋိဝိရုဒ္ဓတာ စ ပဟာယက ပဟာတဗ္ဗ ဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သောဟီ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.99]. တတ္ထ သော နေက္ခမ္မဓာတုဝသေန ဟုတွာ ပဝတ္တတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဟိတ သညိတေသူ’’တိ ဣဒံ မေ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဧဝံ သညိတေသု. ‘‘လဂ္ဂနဝသေနာ’’တိ အမုဉ္စိတုကာမတာဝသေန. တေသွေဝ ပဝတ္တတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဘဝဘောဂ သမ္ပတ္တိယော ဂူထရာသိံ ဝိယ ဟီဠေတွာ’’တိ ဣဒံ ဗောဓိသတ္တာနံ ဝသေန နိဒဿန ဝစနံ. တတ္ထ ‘‘ဟီဠေတွာ’’တိ ဂရဟိတွာ. နိက္ခမန္တိ ဧတေနာတိ နေက္ခမ္မော. သော ဧဝ ဓာတူတိ နေက္ခမ္မဓာတု.

101. අලෝභ යන වචනයේ අර්ථය ගැන: ‘අ’ යන්න විරුද්ධ අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් ‘ලෝභයට ප්‍රතිපක්ෂ’ යයි කියන ලදී. අලෝභය යනු ලෝභයට ඉඳුරාම විරුද්ධ වූ අර්ථයයි. ඒ විරුද්ධ බව ප්‍රහාණය කරන්නා වූ (අලෝභය) සහ ප්‍රහාණය කළ යුතු (ලෝභය) යන ස්වභාවයෙන් තේරුම් ගත යුතු බව දැක්වීමට ‘සෝහී’ යනාදිය පැවසිණි. එහි එම අලෝභය නෙක්ඛම්ම ධාතු වශයෙන් පවතී යන්න සම්බන්ධයයි. ‘හිත සංඥිතේසු’ යනු ‘මෙය මගේ අභිවෘද්ධිය පිණිසත්, හිත සුව පිණිසත් පවතී’ යයි මෙසේ හඳුනාගත් අරමුණුවල ය. ‘ලග්ගන වසේන’ යනු අතහැරීමට අකමැති ස්වභාවයෙනි. එම අරමුණුවලම පවතී යන්න සම්බන්ධයයි. ‘භව භෝග සම්පත් අශුචි ගොඩක් මෙන් පිළිකුල් කර’ යනු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් කළ දැක්වීමකි. එහි ‘හීළෙත්වා’ යනු ගර්හා කොට යන්නයි. මෙයින් (කාමයන්ගෙන්) නික්මෙන බැවින් ‘නෙක්ඛම්ම’ නම් වේ. එයම ධාතුවක් බැවින් ‘නෙක්ඛම්ම ධාතු’ නම් වේ.

၁၀၂. အယံ နယော ဒေါသပ္ပဋိပက္ခော, မောဟပ္ပဋိပက္ခောတိအာဒီသုပိ နေတဗ္ဗော.

102. මෙම ක්‍රමය දෝෂ ප්‍රතිපක්ෂ (අදෝෂ) සහ මෝහ ප්‍රතිපක්ෂ (අමෝහ) ආදියෙහි ද යෙදිය යුතුය.

၁၀၃. တတြ မဇ္ဈတ္တတာယံ. ‘‘လီနုဒ္ဓစ္စာနံ’’တိ စိတ္တဿ လီနတာ ဧကော ဝိသမပက္ခော. ဥဒ္ဓဋတာ ဒုတီယော ဝိသမပက္ခော. လီနံ စိတ္တံ ကောသဇ္ဇေ ဝိသမပက္ခေ ပတတိ. ဥဒ္ဓဋံ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ဝိသမပက္ခေ ပတတိ. တဒုဘယမ္ပိ အကုသလ ပက္ခိကံ ဟောတိ. တထာ စိတ္တဿ အတိ လူခတာ ဧကော ဝိသမ ပက္ခော. အတိပဟဋ္ဌတာ ဧကောတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဓာနံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. တတြ မဇ္ဈတ္တတာ ပန သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ ဥဘောသု အန္တေသု ပါတေတုံ အဒတွာ သယံ မဇ္ဈိမပ္ပဋိပဒါယံ ဒဠှံ တိဋ္ဌတိ.

103. එහි තත්‍රමජ්ඣත්තතාව පිළිබඳව: ‘ලීන හා උද්ධච්ච’ යන්නෙන්, සිතේ හැකිළුණු බව (ලීනතාව) එක් අසමාන පාර්ශවයකි. සිතේ නොසන්සුන් බව (උද්ධච්චය) දෙවන අසමාන පාර්ශවයයි. හැකිළුණු සිත කුසීතකම නමැති අසමාන පාර්ශවයට වැටෙයි. නොසන්සුන් සිත උද්ධච්චය නමැති අසමාන පාර්ශවයට වැටෙයි. ඒ දෙකම අකුසල පක්ෂයට අයත් වේ. එමෙන්ම සිතේ අධික රළු බව එක් අසමාන පාර්ශවයකි, අධික ප්‍රබෝධවත් බව තවත් එකකි ආදී වශයෙන් සියලු බොජ්ඣංග විධි විස්තර කළ යුතුය. එහි තත්‍රමජ්ඣත්තතාව වනාහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අන්ත දෙකට වැටෙන්නට නොදී, තමා මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි ස්ථීරව පිහිටා සිටියි.

၁၀၄. ပဿဒ္ဓါဒီသု. ‘‘တတ္ထ တံ ဝီန္ဒန္တီ’’တိ တေသု ပုည ကမ္မေသု တံ စိတ္တ သုခံ ပဋိလဘန္တိ.

104. පස්සද්ධි ආදියෙහි: ‘එහි එය විඳිති’ යනු ඒ පුණ්‍ය කර්මයන්හිදී එම චිත්ත සුඛය ලබති යන්නයි.

၁၀၅. လဟုတာ ဒွယေ. ‘‘တတ္တပါသာဏေ’’တိ သန္တတ္တေ ပါသာဏပိဋ္ဌေ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ပုညကမ္မေသု.

105. ලහුතා දෙකෙහි: ‘තත්ත පාසාණේ’ යනු රත් වූ ගල් තලාවක ය. ‘තත්ථ’ යනු පුණ්‍ය කර්මයන්හි ය.

၁၀၆-၁၁၀. မုဒုတာ ဒွယာဒီသု သဗ္ဗံ သုဝိညေယျံ.

106-110. මුදුතා දෙක ආදියෙහි සියල්ල පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၁၁၁. ဝိရတိတ္တယေ. ‘‘ကထာ, စေတနာ, ဝိရတိ, ဝသေနာ’’တိ ‘ကထာသမ္မာဝါစာ, စေတနာ သမ္မာဝါစာ, ဝိရတိ သမ္မာဝါစာ, ဝသေန. တံ ကထာဝါစံ သမုဋ္ဌာပေတီတိ တံ သမုဋ္ဌာပိကာ. ယာ ပန ပါပ ဝိရမဏာကာရေန စိတ္တဿ ပဝတ္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘သမာဒိယန္တဿ ဝါ’’တိ မုသာဝါဒါ ဝိရမာမီတိအာဒိနာ ဝစီဘေဒံ ကတွာ သမာဒိယန္တဿ ဝါ. ‘‘အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ဝါ’’တိ ဝစီဘေဒံ အကတွာ စိတ္တေနေဝ တထာ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ဝါ. ဣမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သမာဒါန ဝိရတိပ္ပဝတ္တိံ ဝဒတိ[Pg.100]. ‘‘အဝီတိက္ကမန္တဿ ဝါ’’တိ ဧတေန သမ္ပတ္တ ဝိရတိပ္ပဝတ္တိံ ဝဒတိ. ‘‘ဧတာယာ’’တိ သမ္မာဝါစာ ဝိရတိယာ. သာ ပန ကတ္တုနာ စ ကြိယာယ စ သဟဘာဝိနီ ဟုတွာ သမာဒါန ကြိယံ သုဋ္ဌုတရံ သာဓေတိ. တသ္မာ သာ ကရဏ သာဓနံ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ကရဏတ္ထေဝါကရဏ ဝစန’’န္တိ. ဗဟူသုဇဝနဝါရေသု ပဝတ္တမာနေသု ပုရိမ ပုရိမ ဇဝနဝါရပရိယာပန္နာ သမ္မာဝါစာ ပစ္ဆိမ ပစ္ဆိမ ဇဝနဝါရသမုဋ္ဌိတာယ သမာဒါန ကြိယာယ ပစ္စယော ဟောတိ. သာ ပန တာယ ကြိယာယ အသဟဘာဝိတ္တာ ကရဏလက္ခဏံ န သမ္ပဇ္ဇတိ. ဟေတု လက္ခဏေ တိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ‘‘ဟေတု အတ္ထေဝါ ကရဏဝစန’’န္တိ. ဣဒဉ္စ အတ္ထတော လဗ္ဘမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. သမ္မာဝါစာတိ ပဒံ ပန ကိတသာဓန ပဒတ္တာကရဏတ္ထေ ဧဝသိဒ္ဓံ. န ဟိ အကာရက ဘူတော ဟေတု အတ္ထော သာဓနံ နာမ သမ္ဘဝတိ. ‘‘သမာဒါန ဝစနာနီ’’တိ သမ္မာဝါစာ သမုဋ္ဌိတာနိ သမာဒါန ဝစနာနိ. ‘‘တတော’’တိ တတောပရံ. ‘‘တေသံ’’တိ တေ သံဝဒမာနာနံ. ဣဒဉ္စ သဗ္ဗံ သမ္မာဝါစာတိ ဝစနေ ဝစီဘေဒဝါစံ ပဓာနံ ကတွာ ဝုတ္တံ. သမ္ပတ္တဝိရတိ သမုစ္ဆေဒ ဝိရတိဘူတာယ ပန သမ္မာဝါစာယ ဝစီဘေဒေန ကိစ္စံ နတ္ထိ. ဝိရတိ ကိစ္စ မေဝပဓာနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဝတ္တမာနာ’’တိ ပဝတ္တမာနတ္တာ. ဝိသေသန ဟေတု ပဒမေတံ.

111. විරති තුනෙහි: ‘කථා, චේතනා, විරති වශයෙන්’ යනු සම්මාවාචා කථාව, සම්මාවාචා චේතනාව සහ සම්මාවාචා විරතිය යන වශයෙනි. එම කථා වචනය හටගන්වන බැවින් එය ‘සමුට්ඨාපිකා’ නම් වේ. යම් සිතක් පාපයෙන් වැළකීමේ ආකාරයෙන් පවතී ද, එය මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සමාදියන්තස්ස වා’ යනු ‘මුසාවාදයෙන් වළකිමි’ යනාදී වශයෙන් වාග් භේදය (වචනයෙන් කීම) කොට සමාදන් වන්නාට ය. ‘අධිට්ඨහන්තස්ස වා’ යනු වාග් භේදයක් නොකොට සිතින්ම එසේ අධිෂ්ඨාන කරන්නාට ය. මෙම පද දෙකෙන් සමාදාන විරතියේ පැවැත්ම කියවේ. ‘අවීතික්කමන්තස්ස වා’ යන්නෙන් සම්පත්ත විරතියේ පැවැත්ම කියවේ. ‘ඒතාය’ යනු සම්මාවාචා විරතියෙනි. එය කරන්නා සහ ක්‍රියාව සමඟ පවතිමින් සමාදාන ක්‍රියාව ඉතා හොඳින් සිදු කරයි. එබැවින් එය ‘කරණ සාධන’ නම් වේ. එබැවින් ‘කරණාර්ථයෙහිම කරණ වචනයකි’ යි කියන ලදී. ජවන වාර රාශියක් පවතින කල්හි, පෙර පෙර ජවන වාරයන්ට අයත් සම්මාවාචාව, පසු පසු ජවන වාරයන්හි හටගන්නා සමාදාන ක්‍රියාවට ප්‍රත්‍ය වේ. එය එම ක්‍රියාව සමඟ සහජාතව නොපවතින බැවින් කරණ ලක්ෂණයට පත් නොවේ; හේතු ලක්ෂණයෙහි පවතී. එබැවින් ‘හේතු අර්ථයෙහි කරණ වචනයකි’ යි පවසන ලදී. මෙය අර්ථය අනුව ලැබෙන බැවින් පවසන ලද්දකි. ‘සම්මාවාචා’ යන පදය කෘත්-සාධන පදයක් බැවින් කරණාර්ථයෙහිම සිද්ධ වේ. අකාරක වූ හේතු අර්ථය සාධනයක් විය නොහැක. ‘සමාදාන වචනානි’ යනු සම්මාවාචාවෙන් හටගත් සමාදාන වචනයි. ‘තතෝ’ යනු ඉන් පසුවයි. ‘තේසං’ යනු පිළිසඳරෙහි යෙදෙන්නවුන්ට ය. මේ සියල්ල සම්මාවාචා යන වචනයේදී වාග් භේද වචනය ප්‍රධාන කොට පවසන ලද්දකි. සම්පත්ත විරති සහ සමුච්ඡේද විරති බවට පත් සම්මාවාචාවේදී වාග් භේදයෙන් කෘත්‍යයක් නැත. විරති කෘත්‍යයම ප්‍රධාන බව දැක්වීමට ‘අපි ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘පවත්තමානා’ යනු පවතින බැවිනි. මෙය විශේෂණ හේතු පදයකි.

၁၁၂-၁၁၃. သမ္မာကမ္မန္တေပိ သမ္မာအာဇီဝေပိ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ.

112-113. සම්මා කම්මන්තයෙහි ද සම්මා ආජීවයෙහි ද අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත.

၁၁၄. ‘‘သမ္ပတ္တံ ဝတ္ထုံ’’တိ ပါဏာတိ ပါတာဒိကမ္မဿ ဝတ္ထုံ. သာပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာယေဝ. ကသ္မာ, အတ္တနော ပစ္စက္ခေ သမ္ပတ္တ ဝသေနဝတ္ထုဿဓရမာနတ္တာ. ‘‘သမာဒိယန္တဿ ဝါ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ပါဏာတိ ပါတာပဋိဝိရမာဓီတိအာဒိနာ သမာဒိယန္တဿယာ သမာဒါနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာ ဝိရတိ. ‘‘သာ ပန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ကထံ ပစ္စုပ္ပန္နာ ရမ္မဏာ ဟောတီတိ. ပါဏာတိ ပါတာပဋိဝိရမာဓီတိ ဝဒန္တဿ စိတ္တံ အနုက္ကမေန ပါဏသဒ္ဒါဒီနံ အတ္ထံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တတိ. တတ္ထ ‘‘ပါဏော’’တိ ဝေါဟာရတော သတ္တော. ပရမတ္ထတော ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. သော စ သတ္တော တဉ္စဇီဝိတိန္ဒြိယံ လောကေ သဗ္ဗကာလမ္ပိ သံဝိဇ္ဇတိယေဝ. ဧဝရူပံ ဇီဝိတိန္ဒြိယ သာမညံ သန္ဓာယ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာတိ ဝုတ္တံ. အဒိန္နာဒါနာ ပဋိဝိရမာဓီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘အနာဂတာ ရမ္မဏာဝါ’’တိ [Pg.101] ဧတ္ထ ဧကဒိဝသံ နိယမေတွာ သမာဒိယန္တဿ တသ္မိံ ဒိဝသေ ဓရမာန သတ္တာပိ အတ္ထိ. ဥပ္ပဇ္ဇိဿမာနသတ္တာပိ အတ္ထိ. တဒုဘယမ္ပိ ပါဏဝစနေ သင်္ဂဟိတမေဝ. ပါဏုပေတံ ကတွာ သမာဒိယန္တဿ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. အပိ စ အနာဂတကာလိကမ္ပိ သမာဒါနံ အတ္ထိယေဝ. အဟံ အသုကဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ယာဝဇီဝမ္ပိ ပါဏာတိပါတာ ဝိရမာဓီတိအာဒိ. ဧဝံ သမာဒါန ဝိရတိ အနာဂတာ ရမ္မဏာပိ ဟောတီတိ. ‘‘ပစ္စယသမုစ္ဆေဒဝသေနာ’’တိ တံ တံ ကိလေသာနုသယ သင်္ခါတဿ ပစ္စယဿ သမုစ္ဆေဒဝသေန. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

114. ‘‘සම්පත්තං වත්ථුං’’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී කර්මයන්ට හසුවන වස්තුවයි. එය වර්තමාන අරමුණු සහිත වූවක්ම වෙයි. ඒ මන්ද යත්, තමා ඉදිරියෙහි පැමිණි වස්තුව පවතින බැවිනි. ‘‘සමාදියන්තස්ස වා උප්පන්නා’’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම ආදිය සමාදන් වන්නාට, එම සමාදාන මොහොතේදී උපන් විරතියයි (වැළකීමයි). එහිදී එය කෙසේ වර්තමාන අරමුණු සහිත වේද යත්? ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකෙන බව පවසන්නාගේ සිත අනුපිළිවෙලින් ‘ප්‍රාණ’ ආදී ශබ්දයන්හි අර්ථය අරමුණු කරගනිමින් පවතී. එහි ‘ප්‍රාණ’ යනු ව්‍යවහාරය අනුව සත්ත්වයාය. පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එම සත්ත්වයා සහ එම ජීවිතේන්ද්‍රිය ලෝකයෙහි සෑම කල්හිම පවතින්නේමය. එවැනි ජීවිතේන්ද්‍රිය සාමාන්‍යය අරමුණු කරගෙන එය ‘වර්තමාන අරමුණු සහිත’ යැයි කියන ලදී. අදින්නාදානයෙන් වැළකීම ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘‘අනාගතා රම්මණා වා’’ යන්නෙහි එක් දිනක් ලෙස නියම කොට සමාදන් වන්නා හට, එම දිනයෙහි ජීවත්වන සත්ත්වයන් ද සිටිති, උපදින්නට සිටින සත්ත්වයන් ද සිටිති. ඒ දෙවර්ගයම ‘ප්‍රාණ’ යන වචනයට ඇතුළත් වේ. ප්‍රාණීන් උදෙසා සමාදන් වන්නා ගැන කිවයුතුම දෙයක් නැත. තවද අනාගත කාලය අරමුණු කරගත් සමාදානයක් ද ඇත්තේමය. එනම් ‘මම අසවල් දින සිට ජීවිතාන්තය දක්වා ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකෙමි’ යනාදී වශයෙනි. මෙලෙස සමාදාන විරතිය අනාගත අරමුණු සහිත ද වේ. ‘‘පච්චයසමුච්ඡේදවසෙනා’’ යනු ඒ ඒ කෙලෙස් අනුසය සංඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයන් සහමුලින්ම සිඳ දැමීමේ වශයෙනි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

၁၁၅-၁၁၆. အပ္ပမညာဒွယေ. အပိစာတိအာဒီသု. ‘‘ကလိသမ္ဘဝေဘဝေ’’တိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိပစ္စယဘူတေ သံသာရဘဝေ. ‘‘ပါပေကလိ ပရာဇယေ’’တိ ကလိသဒ္ဒေါ ပါပေ စ ပရာဇယေ စ ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သတ္တေဟိ ကလိံ အဝန္တိ ရက္ခန္တိ ဧတာယာတိ ကရုဏာ. သတ္တေဟီတိ စ ရက္ခဏတ္ထယောဂေ ဣစ္ဆိတသ္မိံ အတ္ထေ အပါဒါန ဝစနံ. ယထာ-ကာကေ ရက္ခန္တိ တဏ္ဍုလာ-တိ. သတ္တေဝါ ကလိတော အဝန္တိ ရက္ခန္တိ ဧတာယာတိ ကရုဏာ. ကလိတောတိ စ ရက္ခဏတ္ထ ယောဂေ အနိစ္ဆိတသ္မိမ္ပိ အပါဒါနဝစနံ. ယထာ-ပါပါစိတ္တံ နိဝါရယေတိ. ဧကသ္မိံ သတ္တေ ပဝတ္တာပိ အပ္ပမညာ ဧဝ နာမ ဟောန္တိ. ယထာ တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ဟောတီတိ.

115-116. අප්පමඤ්ඤා (අප්‍රමාණ) දෙක පිළිබඳවයි. ‘අපි ච’ යනාදී තන්හි, ‘‘කලිසම්භවේ භවේ’’ යනු දුක ඉපදීමට හේතු වූ සංසාර භවයෙහි යන්නයි. ‘‘පාපේ කලි පරාජයේ’’ යනු ‘කලි’ යන ශබ්දය පාපයෙහි සහ පරාජයෙහි වැටෙන (භාවිත වන) බවයි. සත්ත්වයන් කෙරෙන් ‘කලි’ (පව්) වළක්වයිද, එයින් රකියිද, එහෙයින් කරුණාව නම් වේ. මෙහිදී ‘සත්තෙහි’ (සත්ත්වයන්ගෙන්) යන්න ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇති බැවින් අපාදාන විභක්තියෙහි යෙදී ඇත. එනම් ‘කපුටන්ගෙන් සහල් රකියි’ (කාකේ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා) යන්නාක් මෙනි. නැතහොත් සත්ත්වයන් පව්වලින් රකින්නී කරුණාවයි. ‘කලිතො’ (පව්වලින්) යනු ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයේදී අකමැති අර්ථයෙහි යෙදුණු අපාදාන විභක්තියයි. එනම් ‘පව්වලින් සිත වළක්වයි’ (පාපා චිත්තං නිවාරයේ) යන්නාක් මෙනි. එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි පැවතුණ ද ඒවා ‘අප්පමඤ්ඤා’ (අප්‍රමාණ) නම් වේ. එය හරියට සර්වඥතා ඥානය එක් අරමුණක පැවතුණ ද එය ‘සර්වඥතා ඥානයම’ වන්නාක් මෙනි.

၁၁၇. ပညိန္ဒြိယေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ.

117. ප්‍රඥේන්ද්‍රිය පිළිබඳව කිවයුතු අමුතු දෙයක් නැත.

သောဘဏရာသိမှိအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෝභන රාශිය පිළිබඳ අනුදීපනය (විස්තරය) නිමවන ලදි.

၁၁၈. ဧတံ ပရိမာဏံ အဿာတိ ဧတ္တာဝံ. ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိ ဧတ္တာဝန္တေန-ဖဿော, ဝေဒနာ, သညာ,တိအာဒိဝစနက္ကမေန. ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒေသူ’’တိ ဧတ္ထ-ကတမေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ. စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တ စိတ္တုပ္ပာဒါ-တိအာဒီသု စိတ္တစေတသိက သမူဟော စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန စိတ္တာနိ ဧဝ စိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ စိတ္တေသု ဣစ္စေဝ အတ္ထော’’တိ. ‘‘သဗ္ဗဒုဗ္ဗလတ္တာ’’တိ သဗ္ဗစိတ္တေဟိ ဒုဗ္ဗလတရတ္တာ. ‘‘ဘာဝနာ ဗလေနာ’’တိ ဝိတက္က ဝိရာဂသတ္တိ [Pg.102] ယုတ္တေန ဥပစာရ ဘာဝနာ ဗလေန, ဝုဋ္ဌာန ဂါမိနိ ဝိပဿနာ ဘာဝနာ ဗလေန စ. ‘‘ဗလနာယကတ္တာ’’တိ ဗလ ဓမ္မာနံ နာယကတ္တာ, ဇေဋ္ဌကတ္တာ.

118. මෙපමණ ප්‍රමාණයක් මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘එත්තාවං’ නම් වේ. ‘‘එත්තාවතා’’ යනු මෙපමණකින්, එනම් ඵස්ස, වේදනා, සඤ්ඤා ආදී වචන ක්‍රමයෙන් යන්නයි. ‘‘චිත්තුප්පාදේසූ’’ යන්නෙහි - දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්ම කවරේද? දෘෂ්ටිගත සම්ප්‍රයුක්ත සිත් ඉපදීම් සතරකි යනාදී තැන්හි චිත්ත චෛතසික සමූහය ‘චිත්තෝත්පාද’ (සිත ඉපදීම) යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මෙහිදී සිත් පමණක් ‘චිත්තෝත්පාද’ ලෙස දක්වා ඇති බැවින් ‘‘චිත්තුප්පාදේසූති චිත්තෙසු ඉච්චේවා අත්ථෝ’’ (චිත්තෝත්පාද යනු සිත්මය යන අර්ථයයි) යැයි පැවසීය. ‘‘සබ්බදුබ්බලත්තා’’ යනු සියලු සිත්වලට වඩා බෙහෙවින් දුර්වල බැවිනි. ‘‘භාවනා බලෙනා’’ යනු විතර්ක විරාග ශක්තියෙන් යුත් උපචාර භාවනා බලයෙන් සහ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා භාවනා බලයෙන් යන්නයි. ‘‘බලනායකත්තා’’ යනු බල ධර්මයන්ගේ නායකයා, ජ්‍යෙෂ්ඨයා වන බැවිනි.

၁၁၉. အကုသလ စေတသိကေသု. ‘‘ပစ္ဆိမံ’’တိ သဗ္ဗေသုပိ ဒွါဒသာ ကုသလ စိတ္တေသူတိ ဝစနံ. ‘‘ပုရိမဿာ’’တိ သဗ္ဗာ ကုသလ သာဓာရဏာ နာမာတိ ဝစနဿ. ‘‘သမတ္တန ဝစနံ’’တိ-ကသ္မာ သဗ္ဗာကုသလ သာဓာရဏာ နာမာတိ. ယသ္မာ သဗ္ဗေသုပိ. လ. စိတ္တေသု လဗ္ဘန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗာ ကုသလ သာဓာရဏာ နာမာ-တိ ဧဝံ သာဓန ဝစနံ. ယသ္မာ ပန ဣမေဟိ စတူဟိ ဝိနာနုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ တေ သဗ္ဗေသု တေသု လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. ကသ္မာ ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘န ဟိတာနီ’’တိအာဒိံ. ‘‘တေဟီ’’တိ ပါပေဟိ. သဗ္ဗ ပါပ ဓမ္မတောတိ အတ္ထော. ‘‘တထာ တထာ အာမသိတွာ’’တိ ဒိဋ္ဌိ ခန္ဓေသု နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတောတိအာဒိနာ အာမသတိ. မာနော အဟန္တိ ဝါ သေယျော သဒိသောတိအာဒိနာ ဝါ အာမသတိ. ဧဝံ တထာ တထာ အာမသိတွာ. ‘‘တေသူ’’တိ ဒိဋ္ဌိမာနေသု. နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ဒိဋ္ဌိ ပရာမသန္တီ ပဝတ္တတီတိ ယောဇနာ. ‘‘တံ ဂဟိတာကာရ’’န္တိ တံ အဟန္တိ ဂဟိတံ နိမိတ္တာကာရံ. သက္ကာယ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဂတိ ယေသံ တေ ဒိဋ္ဌိ ဂတိကာ. အဝိက္ခမ္ဘိတ သက္ကာယ ဒိဋ္ဌိကာ. ‘‘အဟန္တိ ဂဏှန္တီ’’တိ မာနေန ဂဏှန္တိ. ‘‘န ဟိ မာနဿ ဝိယာ’’တိ ယထာ မာနဿ အတ္တသမ္ပဂ္ဂဟဏေ ဗျာပါရော အတ္ထိ, န တထာ ဒိဋ္ဌိယာ အတ္တသမ္ပဂ္ဂဟဏေ ဗျာပါရော အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ အတ္တသမ္ပဂ္ဂဟဏံ နာမ ပရေဟိ သဒ္ဓိံ အတ္တာနံ သေယျာဒိဝသေန သုဋ္ဌုပဂ္ဂဟဏံ. ‘‘န စ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိယာ’’တိ ယထာ ဒိဋ္ဌိယာ ဓမ္မာနံ အယာထာဝပက္ခပရိကပ္ပနေ ဗျာပါရော အတ္ထီတိ ယောဇနာ. တတ္ထ အယာထာဝပက္ခော နာမ အတ္တာ သဿတော ဥစ္ဆိန္နောတိအာဒိ. မစ္ဆရိယံ အတ္တသမ္ပတ္တီသု လဂ္ဂနလောဘသမုဋ္ဌိတတ္တာ လောဘသမ္ပယုတ္တမေဝ သိယာတိ စောဒနံ ပရိဟရန္တော ‘‘မစ္ဆရိယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘တာသံ’’တိ အတ္တသမ္ပတ္တီနံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

119. අකුසල චෛතසිකයන් පිළිබඳවයි. ‘‘පච්ඡිමං’’ යනු සියලුම දොළොස් අකුසල් සිත්හි යන්නයි. ‘‘පුරිමස්ස’’ යනු සියලු අකුසල්වලට පොදු (සබ්බාකුසල සාධාරණ) යන වචනයටයි. ‘‘සමත්තන වචනං’’ යනු - කුමක් හෙයින් මේවා සියලු අකුසල්වලට පොදු නම් වේද? යම් හෙයකින් සියලුම අකුසල් සිත්හි මේවා ලැබෙන බැවින් මේවා සබ්බාකුසල සාධාරණ නම් වේ යන සාධන වචනයයි. යම් හෙයකින් මෙම සතර (මෝහ, අහිරික, අනොත්තප්ප, උද්ධච්ච) රහිතව අකුසල් සිත් නූපදී ද, එහෙයින් ඒවා සියලු අකුසල් සිත්හි ලැබෙන බවට යෙදේ. කුමක් හෙයින් ඒවා රහිතව නූපදීද යත් ‘න හි තානී’ යනාදිය පැවසීය. ‘‘තේහී’’ යනු පව්වලිනි. සියලු පාප ධර්මයන්ගෙන් යන අර්ථයයි. ‘‘තථා තථා ආමසිත්වා’’ යනු දෘෂ්ටියෙන් ස්කන්ධයන් නිත්‍යයි, ස්ථිරයි, සදාකාලිකයි යනාදී වශයෙන් පරාමර්ශනය කරයි (ග්‍රහණය කරයි). මානයෙන් ‘මම වෙමි’ හෝ ‘මම උසස් වෙමි, සමාන වෙමි’ යනාදී වශයෙන් පරාමර්ශනය කරයි. මෙලෙස ඒ ඒ ආකාරයෙන් පරාමර්ශනය කොට, ‘‘තේසූ’’ යනු ඒ දෘෂ්ටි සහ මානයන්හි යන්නයි. දෘෂ්ටිය පරාමර්ශනය කරමින් පවතින බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘තං ගහිතාකාරං’’ යනු එය ‘මම’ යැයි ගත් නිමිත්ත හා ආකාරයයි. සක්කාය දිට්ඨියම ගතිය (පිහිට) කොට ඇති බැවින් ඔවුහු ‘දිට්ඨි ගතිකා’ නම් වෙති. ප්‍රහාණය නොකළ සක්කාය දිට්ඨිය ඇත්තෝ යන්නයි. ‘‘අහන්ති ගණ්හන්තී’’ යනු මානයෙන් (මම යැයි) ගනිති. ‘‘න හි මානස්ස විය’’ යනු මානයට තමා උසස් කොට ගැනීමෙහි යම් ව්‍යාපාරයක් (ක්‍රියාවක්) ඇත්තා සේ, දෘෂ්ටියට තමා උසස් කොට ගැනීමෙහි ව්‍යාපාරයක් නැත යන සම්බන්ධයයි. මෙහි ‘තමා උසස් කොට ගැනීම’ (අත්තසම්පග්ගහණ) නම් අන් අය සමඟ සසඳා තමා ශ්‍රේෂ්ඨයි ආදී වශයෙන් තදින් ග්‍රහණය කිරීමයි. ‘‘න ච දිට්ඨියා විය’’ යනු දෘෂ්ටියට ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය වැරදි ලෙස කල්පනා කිරීමෙහි (අයාථාවපක්ඛපරිකප්පන) යම් ව්‍යාපාරයක් ඇත්තා සේ (මානයට එවැනි ව්‍යාපාරයක් නැත) යන සම්බන්ධයයි. එහි ‘අයාථාවපක්ඛ’ යනු ආත්මය සදාකාලිකයි (ශාස්වත), සිඳී යයි (උච්ඡේද) යනාදියයි. මසුරුකම (මච්ඡරිය) තමාගේ සම්පත් කෙරෙහි ඇලෙන ලෝභයෙන් හටගන්නා බැවින් එය ලෝභ සම්ප්‍රයුක්තම විය යුතු නොවේද යන චෝදනාව බැහැර කරමින් ‘‘මච්ඡරියං පනා’’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘‘තාසං’’ යනු එම තමාගේ සම්පත්තීන්ගේ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

၁၂၀. သောဘဏစေတသိကေသု. ‘‘တီသု ခန္ဓေသု’’တိ သီလက္ခန္ဓ သမာဓိက္ခန္ဓ ပညာက္ခန္ဓေသု စ. ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပစ္ဆိမကော’’တိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓကောတိ အတ္ထော. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပရိဝါ ရမတ္တောတိ [Pg.103] ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တသ္မိံ အသတိ ပီ’’တိ ဒုတီယဇ္ဈာနိက မဂ္ဂါဒီသု တသ္မိံ သမ္မာသင်္ကပ္ပေ အသန္တေပိ. ‘‘သီလသမာဓိက္ခန္ဓ ဓမ္မေသု ပနာ’’တိ ‘သမ္မာဝါစာ, သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာအာဇီဝေါ,တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ သီလက္ခန္ဓ ဓမ္မာ နာမ. သမ္မာ ဝါယာမော, သမ္မာသတိ, သမ္မာသမာဓီ,တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ သမာဓိက္ခန္ဓာ နာမ. ဣမေသု သီလက္ခန္ဓ သမာဓိက္ခန္ဓေသု. ‘‘ဧကော ဧကဿ ကိစ္စံ န သာဓေတီ’’တိ တေသု သမ္မာဝါစာ သမ္မာကမ္မန္တဿ ကိစ္စံ န သာဓေတိ. သမ္မာ အာဇီဝဿ ကိစ္စံ န သာဓေတိ. သမ္မာကမ္မန္တော စ သမ္မာဝါစာယ ကိစ္စံ န သာဓေတီတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘သီလေသု ပရိပူရကာရိတာ ဝသေနာ’’တိ သီလပ္ပဋိပက္ခ ဓမ္မာနံ သမုစ္ဆိန္ဒကာရိတာ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. မုသာဝါဒ ဝိရတိ မုသာဝါဒမေဝ ပဇဟိတုံ သက္ကောတိ. န ဣတရာနိ ပိသုဏဝါစာဒီနီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ သိယာ. မုသာဝါဒဝိရတိ နာမ ကုသလ ဓမ္မော ဟောတိ. ကုသလ ဓမ္မော စ နာမ သဗ္ဗဿ အကုသလ ဓမ္မဿ ပဋိပက္ခော. ဧကသ္မိမ္ပိ ကုသလ ဓမ္မေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တသ္မိံ သန္တာနေ သဗ္ဗာနိ အကုသလာနိ ပဇဟိတုံ သက္ကောန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ. အထ စ ပန မုသာဝါဒ ဝိရတိ မုသာဝါဒမေဝ ပဇဟိတုံ သက္ကောတိ, န ဣတရာနီတိ ဝုတ္တံ. ကထမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ဝုစ္စတေ. ပဇဟိတုံ သက္ကောတီတိ ဣဒံ ပဉ္စသု ပဟာနေသု တဒင်္ဂပ္ပဟာန ဝစနံ. တဒင်္ဂပ္ပဟာနန္တိ စ တေန တေန ကုသလင်္ဂေန တဿ တဿ အကုသလင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဣဓ သပ္ပုရိသော ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရမာမီတိအာဒိနာ ဝိသုံ ဝိသုံ သိက္ခာပဒါနိ သမာဒိယိတွာ ပါဏာတိ ပါတဝိရတိ သင်္ခါတေန ကုသလင်္ဂေန ပါဏာတိပါတ သင်္ခါတံ အကုသလင်္ဂံ ပဇဟတိ. အဒိန္နာဒါန ဝိရတိ သင်္ခါတေန ကုသလင်္ဂေန အဒိန္နာဒါန သင်္ခါတံ အကုသလင်္ဂံ ပဇဟတီတိအာဒိနာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ဧကသ္မိမ္ပိ ကုသလ ဓမ္မေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တသ္မိံ သန္တာနေ သဗ္ဗာနိ အကုသလာနိ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ပန အနောကာသတ္တာ ဧဝ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ပဟာနတ္တာ. န ဟိ တသ္မိံ သန္တာနေ တသ္မိံ ခဏေ တာနိ အကုသလာနိ ဧဝ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အထခေါ သဗ္ဗာနိ အညာနိ ကုသလ စိတ္တာနိ စ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သဗ္ဗာနိ အဗျာကတ စိတ္တာနိ စ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာနိ အနောကာ သတ္တာ ဧဝ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. န ပဟာနတ္တာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒိ ဝသေန ပန ပဟာနံ သန္ဓာယ ဣဓ [Pg.104] ပဇဟိတုံ သက္ကောတိ-န သက္ကောတီတိ ဝုတ္တံ. ဧတ္တာဝတာ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ သုပါကဋံ ဟောတိ. မုသာဝါဒ ဝိရတိ မုသာဝါဒမေဝ ပဇဟိတုံ သက္ကောတိ. န ဣတရာနီတိ ဣဒဉ္စ သုဋ္ဌု ဥပပန္နံ ဟောတီတိ. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု ကာယင်္ဂစောပနတ္ထာယ ဝါစင်္ဂစောပနတ္ထာယ စ ပဝတ္တာနိ ကာယဝစီစော ပန ဘာဂိယာနိ နာမ. ကာမာဝစရ ကုသလေသွေဝ ဝိရတိယော သန္ဒိဿန္တိ. ‘‘ကာမာဝစရ ကုသလေသု ပီ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝစနံ. ကာမဘူမိယံ ဥပ္ပန္နေသု ဧဝ ကာမာဝစရ ကုသလေသု သန္ဒိဿန္တိ. တိဝိဓ ကုဟနဝတ္ထူနိ စ ဝိရမိတဗ္ဗဝတ္ထုဋ္ဌာနေဌိတာနိ. ဧတ္ထ စ ကုဟနံ နာမ ဝိမှာပနံ လာဘသက္ကာရ သိလောကတ္ထာယ မနုဿာနံ နာနာမာယာသာဌေယျ ကမ္မာနိ ကတွာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတ ဘာဝကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ပန တိဝိဓံ ‘ပစ္စယပ္ပဋိသေဝနကုဟနဉ္စ, သာမန္တဇပ္ပန ကုဟနဉ္စ, ဣရိယာ ပထသဏ္ဌာ ပန ကုဟနဉ္စ. တတ္ထ မဟိစ္ဆောယေဝ သမာနော အပ္ပိစ္ဆာကာရံ ဒဿေတွာ အာဒိတော အာဂတာ ဂတေ စတုပစ္စယေ ပဋိက္ခိပိတွာ ပစ္ဆာ ဗဟုံ ဗဟုံ အာဂတေ ပစ္စယေ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ. ဣဒံ ပစ္စယပ္ပဋိသေဝန ကုဟနံ နာမ. ပါပိစ္ဆောယေဝ သမာနော အယံ ဈာနလာဘီတိ ဝါ အဘိညာလာဘီတိ ဝါ အရဟာတိ ဝါ ဇနော မံ သမ္ဘာဝေတူတိ သမ္ဘာဝနံ ဣစ္ဆန္တော အတ္တာနံ ဥတ္တရိ မနုဿ ဓမ္မာနံ သန္တိကေ တေ ဝါ အတ္တနော သန္တိကေ ကတွာ ဝဉ္စေတိ. ဣဒံ သာမန္တဇပ္ပန ကုဟနံ နာမ. ပါပိစ္ဆောယေဝ သမာနော အယံ သန္တဝုတ္တိ သမာဟိတော အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ဇနော မံ သမ္ဘာဝေတူတိ သမ္ဘာဝနံ ဣစ္ဆန္တော ဣရိယာ ပထ နိဿိတံ နာနာဝဉ္စနံ ကရောတိ. ဣဒံ ဣရိယာ ပထ သဏ္ဌာပန ကုဟနံ နာမ. ‘‘သိက္ခာပဒဿ ဝတ္ထူနီ’’တိ သုရာ ပါန ဝိကာလ ဘောဇန နစ္စဂီတဝါဒိတ ဒဿန သဝနာဒီနိ. သုရာမေရယပါနာ ဝိရမာဓီတိ သမာဒိယန္တဿ သုရာမေရယပါန စေတနာ ဝိရမိတဗ္ဗ ဝတ္ထု နာမ. ဝိကာလ ဘောဇနာ ဝိရမာမီတိ သမာဒိယန္တဿ ဝိကာလေ ယာဝကာလိက ဝတ္ထုဿ ပရိဘုဉ္ဇန စေတနာ ဝိရမိတဗ္ဗ ဝတ္ထု နာမ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. လောကုတ္တရ စိတ္တေသု. ‘သဗ္ဗထာပီ,တိ စ ‘နိယတာ’တိ စ ‘ဧကတော ဝါ’တိ စ တီဏိ ဝိသေသနာနိ. လောကိယေသု ပန ‘ကဒါစီ’တိ စ ‘ဝိသုံ ဝိသုံ’တိ စ ဒွေ ဒွေ ဝိသေသနာနိ. တတ္ထ လောကုတ္တရေသု ‘သဗ္ဗထာပီ’တိ ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာန ဒဿနံ [Pg.105] လောကိယေသုပိ တဗ္ဗိပရီတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာန ဒဿနံ အဓိပ္ပေတန္တိ ကတွာ ‘‘ဧကေက ဒုစ္စရိတပ္ပဟာနဝသေနေ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

120. සෝභන චෛතසිකයන් අතර, 'තිස්සුක්ඛන්ධේසු' (ස්කන්ධ තුනෙහි) යනුවෙන් අදහස් කළේ සීලක්ඛන්ධ, සමාධික්ඛන්ධ සහ පඤ්ඤාක්ඛන්ධ යන ත්‍රිවිධ ස්කන්ධයන්ය. 'සම්මා දිට්ඨිය අවසන් කොට ඇත්තේ' යන්නෙහි අර්ථය නම් සම්මා දිට්ඨියට පසුව අනුබද්ධව පවතින්නා යන්නයි. එනම් සම්මා දිට්ඨියෙහි පරිවාරයක් පමණක් බව මෙයින් කියැවේ. 'එය නැති කල්හි ද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දෙවන ධ්‍යාන මාර්ග ආදියේ දී එම සම්මා සංකල්පය නොමැති වුව ද යන්නයි. සීල සහ සමාධි ස්කන්ධ ධර්මයන්හි දී, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත සහ සම්මා ආජීව යන ධර්ම තුන සීලක්ඛන්ධය ලෙස හැඳින්වේ. සම්මා වායාම, සම්මා සති සහ සම්මා සමාධි යන ධර්ම තුන සමාධික්ඛන්ධය ලෙස හැඳින්වේ. මේ සීලක්ඛන්ධ සහ සමාධික්ඛන්ධයන්හි දී, 'එකක් අනෙකක කාර්යය සිදු නොකරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සම්මා වාචාව විසින් සම්මා කම්මන්තයේ හෝ සම්මා ආජීවයේ කටයුත්ත සිදු නොකරන බවයි. එසේම සම්මා කම්මන්තය විසින් සම්මා වාචාවේ කටයුත්ත සිදු නොකරන බව ආදී වශයෙන් සියල්ල දත යුතුය. 'සීලයෙහි පරිපූර්ණ බව ඇති කිරීමේ වශයෙන්' යනු සීලයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සමුච්ඡේදනය කිරීමේ (මුළුමනින්ම නැති කිරීමේ) ස්වභාවයෙනි. මුසාවාද විරතියට නැති කළ හැක්කේ මුසාවාදය (බොරු කීම) පමණි; පිසුණු බස් ආදී අනෙක් අකුසලයන් නොවේ යනුවෙන් මෙහි යෙදේ. මෙහි දී මෙබඳු පැනයක් නැගිය හැකිය: මුසාවාද විරතිය යනු කුසල ධර්මයකි. කුසල ධර්මයක් යනු සියලු අකුසල ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි. එබැවින් එක් කුසල ධර්මයක් උපදින විට එම සන්තතියෙහි සියලු අකුසලයන් ප්‍රහීණ කිරීමට සමත් විය යුතු යැයි පැවසිය යුතුය. එසේ තිබියදී, මුසාවාද විරතියෙන් මුසාවාදය පමණක් ප්‍රහීණ කළ හැකිය, අනෙක්වා නොවේ යැයි පැවසුවේ කෙසේද? මෙය කෙසේ වටහා ගත යුතු ද? ඊට පිළිතුර මෙයයි: 'ප්‍රහීණ කළ හැකිය' යන්නෙන් අදහස් කළේ පඤ්ච ප්‍රහාණයන් අතරින් 'තදංග ප්‍රහාණය' පිළිබඳවයි. තදංග ප්‍රහාණය යනු ඒ ඒ කුසල අංගය මගින් ඒ ඒ අකුසල අංගය ප්‍රහීණ කිරීමයි. මෙහි අදහස මෙයයි: මෙලොව සත්පුරුෂයෙක් 'මම ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වෙන් වෙමි' ආදී වශයෙන් වෙන් වෙන්ව ශික්ෂාපද සමාදන් වී, ප්‍රාණාතිපාත විරතිය නම් වූ කුසල අංගයෙන් ප්‍රාණාතිපාතය නම් වූ අකුසල අංගය ප්‍රහීණ කරයි. අදින්නාදාන විරතිය නම් වූ කුසල අංගයෙන් අදින්නාදානය නම් වූ අකුසල අංගය ප්‍රහීණ කරයි ආදී වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය. එක් කුසල ධර්මයක් උපදින විට එම සන්තතියෙහි සියලු අකුසලයන් නූපදින්නේ ඒ මොහොතේ වෙනත් දෙයකට ඉඩක් (අවකාශයක්) නොමැති බැවිනි; එය ප්‍රහීණ වූ නිසාම නොවේ. එම මොහොතේ එම සන්තතියෙහි එම අකුසලයන් පමණක් නොව, අනෙකුත් සියලු කුසල සිත් ද අබ්‍යාකත සිත් ද නූපදී. ඒ සියල්ල නූපදින්නේ අවකාශයක් නොමැති බැවිනි; ප්‍රහීණ වූ නිසා නොවේ. නමුත් තදංග ප්‍රහාණය ආදියෙහි දී ප්‍රහාණය කිරීම අරභයා 'ප්‍රහීණ කළ හැකිය - නොහැකිය' යන්න ප්‍රකාශ විය. මෙයින් තදංග ප්‍රහාණය යන්න මැනවින් පැහැදිලි වේ. එබැවින් මුසාවාද විරතියෙන් මුසාවාදයම ප්‍රහීණ කළ හැකිය, අනෙක්වා නොවේ යන්න මැනවින් ගැලපේ. 'එත්ථ ච' (මෙහි දී ද) ආදී තන්හි කය හෝ වචනය මෙහෙයවීම සඳහා පවතින දෑ කාය-වචී චේතනා කොටස් (භාගිය) ලෙස හැඳින්වේ. කාමාවචර කුසල්හි දී පමණක් මෙම විරතීන් දක්නට ලැබේ. 'කාමාවචර කුසල්හි ද' යන නිර්ධාරණයෙන් අදහස් වන්නේ කාම භූමියෙහි උපදින කාමාවචර කුසල්වල පමණක් මේවා දක්නට ලැබෙන බවයි. ත්‍රිවිධ කුහන වස්තූන් ද විරමණය විය යුතු වස්තූන් ලෙස පවතී. මෙහි 'කුහනය' (වංචාව) යනු ලාභ සත්කාර කීර්තිය උදෙසා මිනිසුන් මවිත කරවීමට විවිධ මායා සහ කූට උපක්‍රම යොදා පුදුමයට පත් කිරීමයි. එය 'ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන කුහනය', 'සමීප ජප්පන කුහනය' (ඉඟියෙන් කීම) සහ 'ඉරියාපථ සංස්ථාපන කුහනය' ලෙස තෙවැදෑරුම් වේ. එහි දී මහා ඉච්ඡාවන් ඇත්තෙකු වුව ද අල්පේච්ඡ බව පෙන්වමින්, මුලින් තමන් වෙත පැමිණි සිව්පසය ප්‍රතික්ෂේප කර පසුව බොහෝ සේ ලැබෙන ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීම 'ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන කුහනය' නම් වේ. පාපී අදහස් ඇත්තෙකු වුව ද, ජනයා තමන් ධ්‍යාන ලාභියෙකු හෝ අභිඥා ලාභියෙකු හෝ රහතන් වහන්සේ නමකැයි සලකනු ඇතැයි යන බලාපොරොත්තුවෙන්, තමන් වෙත උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්ම ඇති බව පෙන්වමින් හෝ ඒ අසල සිටින බව පෙන්වමින් රැවටීම 'සමීප ජප්පන කුහනය' නම් වේ. පාපී අදහස් ඇත්තෙකු වුව ද, තමන් ශාන්ත පැවැත්මක් ඇති, සමාහිත වූ, වීර්යය ආරම්භ කළ අයෙකැයි ජනයා සලකනු ඇතැයි සිතා ඉරියව් ආශ්‍රිතව කරන විවිධ රැවටීම් 'ඉරියාපථ සංස්ථාපන කුහනය' නම් වේ. 'ශික්ෂාපද වස්තූන්' යනු මද්‍යපානය, විකාල භෝජනය, නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් බැලීම සහ ඇසීම ආදියයි. 'මද්‍යපානයෙන් වෙන් වෙමි' යැයි සමාදන් වන්නාට මද්‍යපාන චේතනාව විරමණය විය යුතු වස්තුවයි. 'විකාල භෝජනයෙන් වෙන් වෙමි' යැයි සමාදන් වන්නාට විකාලයෙහි ආහාර පරිභෝජනය කිරීමේ චේතනාව විරමණය විය යුතු වස්තුවයි. සෙසු ශික්ෂාපදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. ලෝකෝත්තර සිත්හි දී 'සබ්බථාපි' (සියලු අයුරින්), 'නියත' සහ 'එකට' යනුවෙන් විශේෂණ තුනක් වේ. ලෞකික සිත්හි දී 'කදාචි' (යම් කලෙක) සහ 'වෙන් වෙන්ව' යන විශේෂණ දෙක බැගින් වේ. එහි ලෝකෝත්තර සිත්හි 'සබ්බථාපි' යන්නෙන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය දැක්වෙන අතර, ලෞකික සිත්හි එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ තදංග ප්‍රහාණය අදහස් කරන බැවින් 'එක් එක් දුශ්චරිත ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන්' යැයි පවසන ලදී.

၁၂၁. အပ္ပမညာသု. ‘‘ဝိဘင်္ဂေ’’တိ အပ္ပမညာ ဝိဘင်္ဂေ. ‘‘ကာရုညပ္ပကတိကဿာ’’တိ ကာရုညသဘာဝဿ. ‘‘အနိဿုကိနော’’တိ ဣဿာဓမ္မရဟိတဿ. ထာမဂတာ ကရုဏာ ဒေါသ သမုဋ္ဌိတံ ဝိဟိံသံ ပဇဟတိ. ထာမဂတာ မုဒိတာ ဒေါသသမုဋ္ဌိတံ အရတိံ ပဇဟတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဟိံသာ အရတီနံ နိဿရဏ ဘူတာ’’တိ. ဧတ္ထ စ အရတိ နာမ သုညာဂါရေသု စ ဘာဝနာ ကမ္မေသု စ နိဗ္ဗိဒါ. ဒေါသ နိဿရဏေ သတိ ဒေါမနဿနိဿရဏမ္ပိ သိဒ္ဓမေဝ. နိဿရဏဉ္စ နာမ ပဋိပက္ခ ဓမ္မ သဏ္ဌာနေန ဟောတိ. တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ အပ္ပမညာသု နိစ္စံ သောမနဿ သဏ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒေါမနဿပ္ပဋိပက္ခဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အဋ္ဌကထာယပိ သဟ ဝိရုဒ္ဓေါ’’တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဥပေက္ခာ သဟဂတ ကာမာဝစရ ကုသလ စိတ္တေသု ကရုဏာ မုဒိတာ ပရိကမ္မကာလေပိ ဟိ ဣမေသံ ဥပ္ပတ္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ အနုညာတာ ဧဝါ-တိ ဝုတ္တံ. တာယ အဋ္ဌကထာယပိ သဟ ဝိရုဒ္ဓေါ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ. ‘‘ပဋိကူလာ ရမ္မဏေသု ပန…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီ’’တိ ပဋိကူလာ ရမ္မဏာနိ နာမ သောမနဿေန ဒူရေ ဟောန္တိ, တထာ ဒုက္ခိတ သတ္တာ စ, တသ္မာ တဒါ ရမ္မဏာနိ အသုဘ ဘာဝနာ စိတ္တာနိ စ ကရုဏာ ဘာဝနာ စိတ္တာနိ စ အာဒိတော ဥပေက္ခာ သဟဂတာ နေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ‘‘သာဟိဝေဒနုပေက္ခာ နာမာ’’တိ ကာမာဝစရ ဝေဒနုပေက္ခာ ဝုတ္တာ. ဝိဘာဝနိပါဌေ, ‘‘အညဝိဟိတဿ ပီ’’တိ အညံ အာရမ္မဏံ မနသိကရောန္တဿပိ. သဇ္ဈာယနံ သမ္ပဇ္ဇတိ, သမ္မသနံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ပါဌသေသော. ဣတိ တသ္မာ. ဧတ္ထ သိယာ ‘‘တံ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န နု တမ္ပိ ဥပေက္ခာ သဟဂတ စိတ္တေသု ကရုဏာ မုဒိတာနံ သမ္ဘဝံ သာဓေတိ ယေဝါတိ. သစ္စံ သာဓေတိယေဝ. တေန ပန ပရိစယ ဝသေန တေသု တာသံ သမ္ဘဝံ ဒီပေတိ. ဣဓ ပန ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ပဋိကူလာ ရမ္မဏေသူ’’တိအာဒိနာ စ ပရိစယေန ဝိနာ ပကတိယာ တာသံ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာယ ဧဝ သဟ ပဝတ္တိ ဗဟုလတာ ဝုတ္တာတိ. ‘‘ယောဂကမ္မ ဗလေနာ’’တိ ယုဉ္ဇန ဝီရိယ ကမ္မ ဗလေန.

121. අප්පමඤ්ඤාවන් (අප්‍රමාණාංග) පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ: 'විභංගයේදී' යනු අප්පමඤ්ඤා විභංගයේදී යන්නයි. 'කරුණා ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට' යනු කරුණා සහගත ස්වභාවයෙන් යුත් තැනැත්තාට යන්නයි. 'ඉරිසියා නොකරන්නාට' යනු ඉස්සා (ඉරිසියාව) නම් ධර්මයෙන් තොර වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ශක්තිමත් වූ කරුණාව මඟින් ද්වේෂයෙන් හටගත් හිංසාව ප්‍රහීණ කරයි. ශක්තිමත් වූ මුදිතාව මඟින් ද්වේෂයෙන් හටගත් අරතිය (භාවනා කටයුතු කෙරෙහි ඇති නොඇල්ම) ප්‍රහීණ කරන බව 'හිංසාවට හා අරතියට නිස්සරණය වූ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙහි 'අරතිය' නම් ශුන්‍යාගාරයන්හි සහ භාවනා කටයුතුවලදී ඇතිවන නොඇල්ම හෙවත් කලකිරීමයි. ද්වේෂයෙන් නිදහස් වීමක් ඇති වූ කල්හි දෝමනස්සයෙන් (මනස්තාපයෙන්) නිදහස් වීම ද නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වේ. නිස්සරණය නම් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් පිහිටා තිබීමෙන් සිදු වන්නකි. එබැවින් පූර්ව භාගයෙහි පවා අප්පමඤ්ඤාවන්හි නිරන්තරයෙන් සොමනස්ස සහගත බව දත යුතු ය යන අදහසින් 'දෝමනස්සයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ' යනාදිය පවසන ලදී. 'අට්ඨකථාව සමඟ ද විරුද්ධ වේ' යනු, අට්ඨසාලිනී අට්ඨකථාවෙහි උපේක්ෂා සහගත කාමාවචර කුසල් සිත්හි කරුණාව හා මුදිතාව පරිකර්ම අවස්ථාවේදී පවා ඉපදීම මහා අට්ඨකථාවෙහි අනුමත කර ඇති බව දක්වා තිබේ. ඒ අනුව එය අට්ඨකථාව සමඟ ද විරුද්ධ වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. 'ප්‍රතිකූල ආරම්මණ වලදී... කීමට දෙයක්ම නැත' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ප්‍රතිකූල ආරම්මණයෝ සොමනස්සයෙන් දුරස්ව පවතින බවයි. එමෙන්ම දුකට පත් සත්ත්වයන් ද එසේමය. එබැවින් එම අවස්ථාවෙහි එම ආරම්මණ සහිත අසුභ භාවනා සිත් සහ කරුණා භාවනා සිත් ආරම්භයේ සිටම උපේක්ෂා සහගත නොවන බව කීමට දෙයක්ම නැත. 'සැබවින්ම එය වේදනා උපේක්ෂාව නමි' යනුවෙන් කාමාවචර වේදනා උපේක්ෂාව පවසන ලදී. විභාවිනී පාඨයෙහි 'වෙනත් දෙයක නිරත වූවෙකුට වුවද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වෙනත් අරමුණක් මෙනෙහි කරන්නෙකුට වුවද යන්නයි. සජ්ඣායනය සාර්ථක වේ, විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීම සාර්ථක වේ යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. එබැවින් මෙසේ වේ. මෙහිදී 'එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී' යනුවෙන් පැවසුවේ ඇයිද යන ගැටලුව ඇති විය හැකිය. උපේක්ෂා සහගත සිත්හි කරුණාව හා මුදිතාව ඇති වීම එයින් ද සාධනය වන්නේ නේද? සැබෑවකි, එය සාධනය වේ. එසේ වුවත්, පුරුද්ද (පරිචය) වශයෙන් ඒවායේ ඉපදීම එහි දක්වයි. මෙහිදී 'මෙහිද' යනාදියෙන් සහ 'ප්‍රතිකූල ආරම්මණ වලදී' යනාදියෙන් දක්වා ඇත්තේ පරිචයකින් තොරව ස්වභාවයෙන්ම ඒවායේ උපේක්ෂා වේදනාව සමඟ පවතින බහුල බවයි. 'යෝග කර්ම බලයෙන්' යනු වීර්යය වැඩීමේ කර්ම බලයෙනි.

၁၂၂. စေတော [Pg.106] ယုတ္တာနံ စိတ္တ စေတသိကာနံ. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ဟေဋ္ဌာ စ ဝုတ္တော ‘ကဒါစိ သန္ဒိဿန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ, ကဒါစိ နာနာ ဟုတွာ ဇာယန္တီ’တိ. ဥပရိ စ ဝက္ခတိ ‘အပ္ပမညာ ဝိရတိယော ပနေတ္ထ ပဉ္စပိ ပစ္စေကမေဝ ယောဇေတဗ္ဗာ’တိ. ဣဿာဒီနဉ္စ နာနာ ကဒါစိ ယောဂေါ ဥပရိ ‘ဣဿာမစ္ဆေရ ကုက္ကုစ္စာနိ ပနေတ္ထ ပစ္စေကမေဝ ယောဇေတဗ္ဗာနီ’တိ ဝက္ခတိ. မာနထိန မိဒ္ဓါနံ ပန နာနာ ကဒါစိ ယောဂေါ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘ကဒါစီ’’တိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘တေသံ’’တိအာဒိနာ. ‘‘တေသံ’’တိ ဒိဋ္ဌိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ. ‘‘နိဒ္ဒါဘိဘူတ ဝသေနာ’’တိ နိဒဿန ဝစနမေတံ. တေန ကောသဇ္ဇာဒီနမ္ပိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အကမ္မညတာယာ’’တိ အကမ္မညဘာဝေန. တေဟိ ဣဿာမစ္ဆရိယ ကုက္ကုစ္စေဟိ. တေန စ မာနေန. ကိစ္စ ဝိရောဓေ ဝါ အာရမ္မဏ ဝိရောဓေ ဝါ နာနာဘာဝေါ. အဝိရောဓေ သဟဘာဝေါ.

122. සිත හා යෙදුණු සිත හා චෛතසිකයන්ගේ. 'මෙහිද' යනාදි තැන්වල, 'යම් කලෙක වෙන් වෙන්ව පෙනෙයි, යම් කලෙක වෙනස් වී උපදියි' යනුවෙන් යට පවසන ලදී. මතුයෙහි ද 'මෙහි අප්පමඤ්ඤාවන් සහ විරතීන් යන පහම වෙන් වෙන්වම යෙදිය යුතුයි' යනුවෙන් දක්වනු ඇත. ඉස්සා ආදී චෛතසිකයන්ගේ වෙන් වෙන්ව යම් කලෙක යෙදීම 'ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච යන මේවා මෙහි වෙන් වෙන්වම යෙදිය යුතුය' යනුවෙන් මතු දක්වනු ලබයි. මානය, ථීනය සහ මිද්ධය යන මේවායේ වෙන් වෙන්ව යම් කලෙක යෙදීම මෙහි පැවසිය යුතුය. 'යම් කලෙක' යැයි පවසා එහි අර්ථය 'ඔවුන්ගේ' යනාදියෙන් විවරණය කරයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත සිත්වල යන්නයි. 'නිද්‍රාවෙන් මැඩපැවැත්වීම වශයෙන්' යනු උදාහරණයක් ලෙස දක්වන ලද්දකි. එයින් කෝසජ්ජ (අලස බව) ආදිය ද ගන්නා බව දත යුතුය. 'අකර්මණ්‍ය බවින්' යනු වැඩකට ගත නොහැකි ස්වභාවයෙනි. ඒ ඉස්සා, මච්ඡරිය සහ කුක්කුච්ච යන මේවා මඟින් ද, ඒ මානය මඟින් ද, කෘත්‍ය විරෝධයෙහි හෝ ආරම්මණ විරෝධයෙහි හෝ වෙනස් බව (නූනැබව) ඇති වේ. විරෝධයක් නැති කල්හි සහභාවය (එක්ව පැවතීම) ඇති වේ.

၁၂၃. ‘‘ယောဂဋ္ဌာနပရိစ္ဆိန္ဒန ဝသေနာ’’တိ သဗ္ဗစိတ္တ သာဓာရဏာ တာဝ သဗ္ဗေသုပိ ဧကူနနဝုတိစိတ္တုပ္ပာဒေသု, ဝိတက္ကော ပဉ္စပညာ သစိတ္တေသူတိအာဒိနာ ယုတ္တဋ္ဌာန ဘူတာနံ စိတ္တာနံ ဂဏနသင်္ချာပရိစ္ဆေဒဝသေန. ‘‘ယုတ္တ ဓမ္မရာသိ ပရိစ္ဆိန္ဒန ဝသေနာ’’တိ အနုတ္တရေ ဆတ္တိံသ, မဟဂ္ဂတေ ပဉ္စတိံသာတိအာဒိနာ ယုတ္တ ဓမ္မရာသီနံ ဂဏန သင်္ချာ ပရိစ္ဆေဒ ဝသေန. သေသံ သုဝိညေယျံ. ‘‘ပါဠိယံ’’တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိ ပါဠိယံ. ‘‘တေသံ နယာနံ’’တိ စတုက္က ပဉ္စက နယာနံ.

123. 'යෝගස්ථාන වෙන් කිරීම් වශයෙන්' යනු, සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසිකයන් සියලුම සිත් අසූ නවයෙහිම යෙදෙන බවත්, විතක්කය සිත් පනස් පහක යෙදෙන බවත් යනාදී වශයෙන් යෝගස්ථාන වූ සිත්වල ගණන් සංඛ්‍යාවන් වෙන් කර දැක්වීමෙනි. 'යෙදෙන ධර්ම රාශීන් වෙන් කිරීම් වශයෙන්' යනු ලෝකෝත්තර සිත්වල තිස් හයක් ද, මහග්ගත සිත්වල තිස් පහක් ද යනාදී වශයෙන් යෙදෙන ධර්ම සමූහයන්ගේ ගණන් සංඛ්‍යාවන් වෙන් කිරීමෙනි. ඉතිරි කොටස වටහා ගැනීම පහසුය. 'පාළියෙහි' යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි යන්නයි. 'ඒ ක්‍රමයන්ගේ' යනු චතුක්ක සහ පංචක ක්‍රමයන්ගේ යන්නයි.

၁၂၄. ‘‘ကာယဝစီ ဝိသောဓန ကိစ္စာ’’တိ ကာယဒွါရဝစီဒွါရ သောဓန ကိစ္စာ.

124. 'කය හා වචනය පිරිසිදු කිරීමේ කෘත්‍යය' යනු කාය ද්වාරය සහ වචී ද්වාරය පිරිසිදු කිරීමේ කෘත්‍යයයි.

၁၂၅. လောကုတ္တရ ဝိရတီနံ လောကုတ္တရ ဝိပါကေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ‘‘ဣဒဉ္စ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. တာသံ အပ္ပမညာနံ. တေသု မဟာဝိပါကေသု. သတ္တပညတ္တာဒီနိ အာရမ္မဏာနိ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘တေနာ’’တိ ကုသလေန. ‘‘ဝိကပ္ပ ရဟိတတ္တာ’’တိ ဝိဝိဓာကာရ စိန္တန ရဟိတတ္တာ. အပ္ပနာပတ္တ ကမ္မ ဝိသေသေဟိ နိဗ္ဗတ္တာ အပ္ပနာပတ္တကမ္မ ဝိသေသ နိဗ္ဗတ္တာ. ပညတ္တိ ဝိသေသာနိ နာမ ပထဝီကသိဏ နိမိတ္တာဒီနိ. ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒီသု. န ပညတ္တိ ဓမ္မေဟိ အတ္ထိ. ဧဝဉ္စ သတိ, ကာမဝိပါကာနိ ကာမတဏှာယ အာရမ္မဏဘူတာ ပညတ္တိယောပိ အာလမ္ဗေယျုန္တိ. ‘‘သင်္ဂဟနယဘေဒကာရကာ’’တိ ပထ မဇ္ဈာနိက [Pg.107] စိတ္တေသု ဆတ္တိံသ. ဒုတီယဇ္ဈာနိက စိတ္တေသု ပဉ္စတိံသာတိအာဒိနာ သင်္ဂဟနယဘေဒဿ ကာရကာ.

125. ලෝකෝත්තර විරතීන් ලෝකෝත්තර විපාක සිත්වල පවා උපදින බැවින් 'මෙයද... දත යුතුය' යැයි පවසන ලදී. 'ඔවුන්ගේ' යනු ඒ අප්පමඤ්ඤාවන්ගේ යන්නයි. 'ඔවුන් කෙරෙහි' යනු ඒ මහා විපාක සිත්හි යන්නයි. සත්ත්ව ප්‍රඥප්ති ආදිය ආරම්මණ කොට ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු 'සත්තපඤ්ඤත්තාදි ආරම්මණ' නමි. 'එයින්' යනු කුසලයෙන් යන්නයි. 'විකල්ප රහිත බැවින්' යනු විවිධාකාර වූ සිතුවිලි රහිත බැවින් යන්නයි. අර්පණාවට පත් කර්ම විශේෂයන්ගෙන් හටගත් බැවින් 'අප්පනාපත්ත කම්මවිසේස නිබ්බත්ත' නමි. ප්‍රඥප්ති විශේෂයන් නම් පඨවි කසිණ නිමිති ආදියයි. 'එපමණක් ද නොව' යනාදියෙහි, ප්‍රඥප්ති ධර්මයන් කෙරෙහි (එම විපාකය) නැත. එසේ වූ කල්හි, කාම තණ්හාවට ආරම්මණ වූ කාම විපාක සිත් ප්‍රඥප්තීන් ද අරමුණු කරන්නේය. 'සංග්‍රහ නය භේදය ඇති කරන්නා වූ' යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සිත්හි තිස් හයක් ද, දෙවන ධ්‍යාන සිත්හි තිස් පහක් ද යනාදී වශයෙන් සංග්‍රහ නයෙහි වෙනස්කම් ඇති කරන්නා වූ යන්නයි.

၁၂၆. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ပဉ္စသု အသင်္ခါရိကေသူ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝစနံ. တထာ ပဉ္စသု သသင်္ခါရိကေသူတိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

126. 'මෙහිද' යනාදියෙහි, 'අසංඛාරික සිත් පහෙහි' යනු වෙන් කර දැක්වීම සඳහා යෙදූ සප්තමී විභක්තියයි. එසේම 'සසංඛාරික සිත් පහෙහි' යන්නෙහි ද එසේමය. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

၁၂၈. ‘‘ဘူမိ ဇာတိ သမ္ပယောဂါဒိဘေဒေနာ’’တိ ဖဿောတာဝ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ ကာမာဝစရော, ရူပါဝစရော, အရူပါဝစရော စာတိ. အယံ ဘူမိဘေဒေါ.

128. 'භූමි, ජාති, සම්ප්‍රයෝග ආදී භේදයන්ගෙන්' යනු, ඵස්සය (ස්පර්ශය) ප්‍රථමයෙන් කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. මෙය භූමි භේදයයි.

ဒွါဒသာကုသလာ ဖဿာ, ကုသလာ ဧကဝီသတိ;

ဆတ္တိံသေဝ ဝိပါကာ စ, ဝီသတိ ကြိယာ မတာ.

අකුසල ඵස්සයෝ දොළොසකි, කුසල ඵස්සයෝ විසි එකකි, විපාක ඵස්සයෝ තිස් හයකි, ක්‍රියා ඵස්සයෝ විස්සක් බව දත යුතුය.

ဣတိ အယံ ဇာတိဘေဒေါ. သောမနဿ သဟဂတော, ဒိဋ္ဌိဂတ သမ္ပယုတ္တော, အသင်္ခါရိကော စ, သသင်္ခါရိကော စာတိအာဒိနာ သမ္ပယောဂါဒိဘေဒေါ ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘စိတ္တေန သမံ ဘေဒ’’န္တိ အတ္တနာ ဝါ သမ္ပယုတ္တေန စိတ္တဘေဒေန သမံ ဘေဒံ. ဧကူနန ဝုတိယာ စိတ္တေသု ဝါ. ဧတ္ထ စ ဝိစိကိစ္ဆာ စေတသိကံ ဧကသ္မိံ စိတ္တေ ယုတ္တန္တိ ဧကမေဝ ဟောတိ. ဒေါသော, ဣဿာ, မစ္ဆရိယံ, ကုက္ကုစ္စန္တိ ဣမေ စတ္တာရော ဒွီသု စိတ္တေသု ယုတ္တာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ. တထာ ဒိဋ္ဌိမာနာ ပစ္စေကံ စတ္တာရော. ထိနမိဒ္ဓံ ပစ္စေကံ ပဉ္စာတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ.

මෙසේ මෙය ජාති භේදයයි. සොමනස්ස සහගත, දිට්ඨිගත සම්ප්‍රයුක්ත, අසංඛාරික සහ සසංඛාරික යනාදී වශයෙන් සම්ප්‍රයෝග භේදය පැවසිය යුතුය. 'සිත හා සමාන භේදය' යනු තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිතේ භේදය හා සමාන වූ භේදයයි. නැතහොත් සිත් අසූ නවයෙහි ඇති භේදයයි. මෙහි විචිකිච්ඡා චෛතසිකය එක් සිතක පමණක් යෙදෙන බැවින් එය එකක්ම වේ. දෝස, ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච යන මේ සතර චෛතසිකයන් සිත් දෙකක යෙදෙන බැවින් වෙන් වෙන් වශයෙන් දෙක බැගින් වේ. එසේම දිට්ඨි සහ මාන යන ඒවා වෙන් වෙන්ව හතර බැගින් ද, ථීන සහ මිද්ධ යන ඒවා වෙන් වෙන්ව පහ බැගින් ද යනාදී වශයෙන් සියල්ල පැවසිය යුතුය.

စေတသိကသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

චෛතසික සංග්‍රහ දීපනියේ අනුවිවරණය (අනුදීපනාව) නිමවා ඇත.

၃. ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

3. ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහ අනුවිවරණය

၁၂၉. ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟေ[Pg.108]. ဥဘိန္နံ စိတ္တ စေတသိကာနံ. ‘‘တေပညာသာ’’တိ တေပညာသဝိဓာ. ‘‘ဘာဝေါ’’တိ ဝိဇ္ဇမာနကိရိယာ. ယော လက္ခဏ ရသာဒီသု လက္ခဏန္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မာနံ’’တိအာဒိံ. ပဝတ္တောတိ ပါဌသေသ ပဒံ. ဧတေန ‘ဝေဒနာ ဘေဒေန စိတ္တစေတသိကာနံ သင်္ဂဟော’တိအာဒီသုပိ ဝေဒနာ ဘေဒေန ပဝတ္တော စိတ္တစေတသိကာနံ သင်္ဂဟောတိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတိ. ‘‘ဝစနတ္ထော ဒဿိတော’’တိ, ကထံ ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘ဝေဒနာ ဘေဒေန စိတ္တစေတသိကာနံ သင်္ဂဟော’’တိအာဒိ. ‘‘တေသံ ဒါနိ ယထာရဟံ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘တေသံ’’တိ စိတ္တစေတသိကာနံ, သင်္ဂဟော နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတေန အယံ သင်္ဂဟော စိတ္တ စေတသိကာနံ ဧဝ သင်္ဂဟောတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ဝေဒနာ ဟေတုတော. လ. လမ္ဗဏဝတ္ထုတော သင်္ဂဟော နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတေန ဥပရိ ဝေဒနာ သင်္ဂဟောတိအာဒီသု ဝေဒနာတော သင်္ဂဟော ဝေဒနာ သင်္ဂဟော. လ. ဝတ္ထုတော သင်္ဂဟော ဝတ္ထု သင်္ဂဟောတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, ဝေဒနာတောတိအာဒီသု စ ဝေဒနာ ဘေဒတောတိအာဒိ အတ္ထတော သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ဧဝံ ဆန္နံ ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟာနံ ဝစနတ္ထော ဒဿိတော. တေနာဟ ‘‘ဝေဒနာ ဘေဒေနာ’’တိအာဒိံ. အာဒိနာ ဒဿိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သင်္ဂဟော နာမ နိယျတေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘နီတော နာမ အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘နိယျတေ’’တိ စ ပဝတ္တီယတေတိ အတ္ထော. နနု တေသံ ‘‘သင်္ဂဟော နာမ နိယျတေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဒွီဟိ စိတ္တ စေတသိကေဟိ ဧဝ အယံ သင်္ဂဟော နေတဗ္ဗောတိ. န. စိတ္တေန နီတေ စေတသိကေဟိ ဝိသုံ နေတဗ္ဗ ကိစ္စဿ အဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တေ ပန သိဒ္ဓေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

129. ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහයෙහි. සිත සහ චෛතසික යන දෙවර්ගයාගේම. 'තේපඤ්ඤාසා' යනු පනස් තුන් ආකාරයකි. 'භාවෝ' යනු පවතින ක්‍රියාවයි. ලක්ෂණ රස ආදියෙහි යමක් ලක්ෂණය යැයි කියනු ලැබේ ද එයයි. එබැවින් 'ධම්මානං' යනාදිය වදාළහ. 'පවත්තෝ' යනු පාඨයෙහි ඉතිරි පදයයි. මෙයින් 'වේදනා භේදයෙන් සිත සහ චෛතසිකයන්ගේ සංග්‍රහය' යනාදියෙහි ද වේදනා භේදයෙන් පවතින සිත හා චෛතසිකයන්ගේ සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධය දක්වයි. 'වචනාර්ථය දක්වන ලදී' යන්න කෙසේ දක්වන ලද්දේ දැයි 'වේදනා භේදයෙන් සිත හා චෛතසිකයන්ගේ සංග්‍රහය' යනාදිය පැවසීය. 'තේසං දානි යථාරහං' යන්නෙහි 'තේසං' යනු සිත හා චෛතසිකයන්ගේය, 'සංග්‍රහය නම් වේ' යනු සම්බන්ධයයි. මෙයින් මෙම සංග්‍රහය සිත හා චෛතසිකයන්ගේම සංග්‍රහයක් බව ස්ථිර වේ. වේදනා, හේතු... අරමුණු, වස්තු වශයෙන් සංග්‍රහය නම් වේ යනු සම්බන්ධයයි. මෙයින් ඉදිරියට 'වේදනා සංග්‍රහය' යනාදියෙහි වේදනාවෙන් වන සංග්‍රහය වේදනා සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් ද, වස්තුවෙන් වන සංග්‍රහය වස්තු සංග්‍රහය යනාදී වශයෙන් ද ස්ථිර වේ. වේදනාවෙන් යනාදියෙහි වේදනා භේදයෙන් යනාදිය අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වේ. මෙසේ ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහ හයේ වචනාර්ථය දක්වන ලදී. එබැවින් 'වේදනා භේදේන' යනාදිය පැවසීය. 'ආදියෙන් දක්වන ලදී' යන්න සම්බන්ධයයි. 'සංග්‍රහය නම් මෙහෙයවනු ලැබේ' යයි වදාළ බැවින් 'මෙහෙයවන ලද්දක් ඇත' යයි පවසන ලදී. 'නිය්‍යතේ' යන්නෙන් පවත්වනු ලැබේ යන අර්ථයයි. සැබවින්ම 'සංග්‍රහය නම් මෙහෙයවනු ලැබේ' යයි වදාළ බැවින්, සිත සහ චෛතසික යන දෙකෙන්ම මෙම සංග්‍රහය මෙහෙයවිය යුතු නොවේද? නැත. සිත මෙහෙයවූ කල්හි චෛතසිකයන්ගෙන් වෙනම මෙහෙයවීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බව දැක්වීමට 'සිත සිද්ධ වූ කල්හි' යනාදිය පවසන ලදී.

၁၃၀. ဝေဒနာ သင်္ဂဟေ. ဝေဒနာ ဘေဒံ နိဿာယ ဣမဿ သင်္ဂဟဿ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘နိဿယ ဓမ္မ ပရိဂ္ဂဟတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သံယုတ္တကေ’’တိ ဝေဒနာ သံယုတ္တကေ. ‘‘အာရမ္မဏံ အနုဘောန္တီ’’တိ အာရမ္မဏ ရသံ အနုဘောန္တိ. ‘‘တေ’’တိ တေဇနာ. ‘‘တံ’’တိ တံ အာရမ္မဏံ. ‘‘သာတတော’’တိ သုခါကာရတော. ‘‘အဿာတတော’’တိ ဒုက္ခာ ကာရတော[Pg.109]. တတော အညောပကာရော နတ္ထိ, တသ္မာ ဝေဒနာ အနုဘဝန လက္ခဏေန တိဝိဓာ ဧဝ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဒွေ’’တိ ဒွေ ဝေဒနာယော. ဥပေက္ခံ သုခေ သင်္ဂဟေတွာ သုခဒုက္ခဝသေန ဝါ ဒွေ ဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. ‘‘သန္တသ္မိံ ဧသာ ပဏီတေ သုခေ’’တိ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ အဒုက္ခမ သုခံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စ ဘေဒါဒီသု ဝိတ္ထာရော ဝေဒနာ သံယုတ္တေ ဂဟေတဗ္ဗော. ဝေဒယိတန္တိ စ ဝေဒနာတိ စ အတ္ထတော ဧကံ. ‘‘သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိံ’’တိ သဗ္ဗံ တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ ဧဝ ပဝိဋ္ဌံ ဟောတိ. သင်္ခါရ ဒုက္ခတံ အာနန္ဒ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရ ဝိပရိဏာမတဉ္စ, ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိံတိ ပါဠိ. ‘‘ဣန္ဒြိယဘေဒဝသေနာ’’တိ သောမနဿ သဟဂတံ, ဥပေက္ခာသဟဂတံ, ဒေါမနဿ သဟဂတံ, သုခသဟဂတံ, ဒုက္ခ သဟဂတန္တိ ဧဝံ ဣန္ဒြိယ ဘေဒဝသေန. ‘‘ယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေသု. ‘‘တေသံ’’တိ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မာနံ. တတ္ထ သုခသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ ကာယိက သုခ သမ္ပယုတ္တ စေတသိက သုခ သမ္ပယုတ္တ ဝသေန ဒုဝိဓာ. ဧဝံ ဣဿရဋ္ဌာနဘူတာနံ သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မာနံ ဒုဝိဓတ္တာ အနုဘဝန ဘေဒေ တီသု ဝေဒနာသု ဧကံ သုခ ဝေဒနံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေသုပိ ဧသေဝနယော. ‘‘အပိ စာ’’တိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ‘‘တေပီ’’တိ ဥပေက္ခာ သမ္ပယုတ္တာပိ ဓမ္မာ. စက္ခာဒိ ပသာဒကာယာ နာမ စက္ခု သောတ ဃာန ဇိဝှာ ပသာဒကာယာ. တေသု နိဿိတာ နာမ စက္ခု ဝိညာဏ စိတ္တုပ္ပာဒါဒယော. ‘‘သဗ္ဘာဝါ’’တိ သန္တဘာဝတော သံဝိဇ္ဇမာန ဘာဝတော ဒုဝိဓာ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဧက ရသတ္တာ’’တိ မဇ္ဈတ္တဘာဝေန ဧကရသတ္တာ. ‘‘ဣတရာနီ’’တိ သောမနဿ ဒေါမနဿ ဥပေက္ခိန္ဒြိယာနိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

130. වේදනා සංග්‍රහයෙහි. වේදනා ප්‍රභේදය ඇසුරු කොට මෙම සංග්‍රහය පවතින බැවින් 'ඇසුරු කළ ධර්මයන් පිරිසිඳ ගැනීම සඳහා' යයි පවසන ලදී. 'සංයුත්තකේ' යනු වේදනා සංයුත්තකයෙහි ය. 'අරමුණ අනුභව කරති' යනු අරමුණෙහි රසය විඳිති. 'තේ' යනු තේජනය (උද්දීපනය) යි. 'තං' යනු ඒ අරමුණයි. 'සාතතෝ' යනු සුඛ ස්වභාවයෙනි. 'අස්සාතතෝ' යනු දුක්ඛ ස්වභාවයෙනි. ඉන් බැහැරව වෙනත් ආකාරයක් නැත, එබැවින් අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් වේදනාව තෙවැදෑරුම්ම වේ යනු යෝජනාවයි. 'ද්වේ' යනු වේදනා දෙකකි. උපේක්ෂාව සැපයෙහි සංග්‍රහ කොට හෝ සැප දුක් වශයෙන් වේදනා දෙකක් වදාළහ යනු යෝජනාවයි. 'ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද ඒ සුඛයෙහි' යනු ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අරභයා වදාරන ලද්දකි. පස් වැදෑරුම් ප්‍රභේද ආදියෙහි විස්තරය වේදනා සංයුත්තයෙහි දත යුතුය. 'වේදයිත' යන්න සහ 'වේදනා' යන්න අර්ථයෙන් එකමය. 'ඒ සියල්ල දුකෙහි' යනු ඒ සියලු විඳීම් දුකෙහිම ඇතුළත් වේ යන්නයි. 'ආනන්දයෙනි, යම් කිසි විඳීමක් වේද, ඒ සියල්ල දුකෙහිය' යනු සංස්කාර දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම දුක්ඛතාව අරභයා වදාරන ලද පාඨයකි. 'ඉන්ද්‍රිය භේද වශයෙන්' යනු සෝමනස්ස සහගත, උපේක්ඛා සහගත, දෝමනස්ස සහගත, සුඛ සහගත, දුක්ඛ සහගත වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය භේදයෙනි. 'යම් ධර්මයන්හිද' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හිය. 'තේසං' යනු ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේය. එහි සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කායික සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත සහ චෛතසික සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ය. මෙසේ අධිපති ස්ථානයෙහි පවත්නා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ දෙවැදෑරුම් බව නිසා, විඳීමේ ප්‍රභේදයෙහි ඇති වේදනා තුනෙන් එක් සුඛ වේදනාවක් දෙකට බෙදා සුඛින්ද්‍රිය සහ සෝමනස්සින්ද්‍රිය යැයි වදාරන ලදී. දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අපි ච' යනු යමක් කිව යුතුව ඇත යන අර්ථයයි. 'තේපි' යනු උපේක්ෂා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද වේ. චක්ඛු ආදි ප්‍රසාද රූප යනු ඇස, කන, නාසය, දිව යන ප්‍රසාද රූපයන්ය. ඒවා ඇසුරු කළා වූ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණ සිත් ඉපදීම ආදියයි. 'සබ්භාවා' යනු පවතින ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් දෙවැදෑරුම් වේ යනු යෝජනාවයි. 'එක රසත්තා' යනු මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයෙන් එකම රසයක් ඇති බැවිනි. 'ඉතරානි' යනු සෝමනස්ස, දෝමනස්ස සහ උපේක්ඛින්ද්‍රියයන්ය. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් දත හැකිය.

၁၃၁. ဟေတုသင်္ဂဟေ. ‘‘သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနံ’’တိ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌဟန္တီတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ. သုပ္ပတိဋ္ဌိတ ဘာဝသာဓနံ ဟေတု ကိစ္စံ နာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣမေပိ ဓမ္မာ’’တိ ဣမေပိ ဆ ဟေတု ဓမ္မာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသု အာရမ္မဏေသု, သာဓေန္တိ. တသ္မာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတ ဘာဝသာဓနံ ဟေတုကိစ္စံ နာမာတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အပရေ ပနာ’’တိ ပဋ္ဌာနဋ္ဌ ကထာယံ [Pg.110] အာဂတော ရေဝတတ္ထေရ ဝါဒေါ. ‘‘ဓမ္မာနံ ကုသလာဒိ ဘာဝသာဓနံ’’တိ သဟဇာတဓမ္မာနံ ကုသလဘာဝသာဓနံ အကုသလဘာဝသာဓနံ အဗျာကတဘာဝသာဓနံ. ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိ တံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပန္တာနံ ပဋိက္ခေပဝစနံ. ‘‘ယေသ’’န္တိ မောဟမူလ စိတ္တ ဒွယေ မောဟော စ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒ ရူပ နိဗ္ဗာနာနိ စ. ‘‘န သမ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ သဟဇာတ ဟေတုနော အဘာဝါ တဿ မောဟဿ အကုသလ ဘာဝေါ, ဣတရေ သဉ္စ အဗျာကတ ဘာဝေါ န သမ္ပဇ္ဇေယျ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟေတု နာမ သဟဇာတ ဓမ္မာနံ ကုသလာဒိဘာဝံ သာဓေတီတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတိ, သော မောဟော သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မာနံ အကုသလ ဘာဝံ သာဓေယျ. အတ္တနော ပန အကုသလ ဘာဝံ သာဓေန္တော သဟဇာတော အညော ဟေတု နတ္ထိ. တသ္မာ တဿ အကုသလဘာဝေါ န သမ္ပဇ္ဇေယျ. တထာ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒ ရူပ နိဗ္ဗာနာနဉ္စ အဗျာကတဘာဝံ သာဓေန္တော ကောစိ သဟဇာတော ဟေတု နာမ နတ္ထီတိ တေသမ္ပိ အဗျာကတ ဘာဝေါ န သမ္ပဇ္ဇေယျ. န စ န သမ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ သော ထေရဝါဒေါ န ယုတ္တောတိ. ဧတ္ထ သိယာ. သောစ မောဟော အတ္တနော ဓမ္မတာယ အကုသလော ဟောတိ. တာနိ စ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒရူပ နိဗ္ဗာနာနိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အဗျာကတာနိ ဟောန္တီတိ. ဧဝံ သန္တေ, ယထာ တေ ဓမ္မာ. တထာ အညေပိ ဓမ္မာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝ ကုသလာ ကုသလာ ဗျာကတာ ဘဝိဿန္တိ. န စေတ္ထ ကာရဏံ အတ္ထိ, ယေနကာရဏေန တေ ဧဝ ဓမ္မာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အကုသလာ ဗျာကတာ ဟောန္တိ. အညေ ပန ဓမ္မာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ကုသလာ ကုသလာ ဗျာကတာ န ဟောန္တိ, ဟေတူဟိ ဧဝ ဟောန္တီတိ. တသ္မာ တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကုသလာဒိ ဘာဝတ္ထာယ ဟေတူဟိ ပယောဇနံ နတ္ထိ. တသ္မာ သော ထေရဝါဒေါ န ယုတ္တော ယေဝါတိ. န ကေဝလဉ္စ တသ္မိံ ထေရဝါဒေ ဧတ္တကော ဒေါသော အတ္ထိ. အထ ခေါ အညောပိ ဒေါသော အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာနိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော. သစေ ဓမ္မာနံ ကုသလာဒိ ဘာဝေါ သဟဇာတ ဟေတုပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ သိယာ. ဧဝံ သတိ, ဟေတု ပစ္စယေ ကုသလ ဟေတုတော လဒ္ဓ ပစ္စယာနိ ရူပါနိ ကုသလာနိ ဘဝေယျုံ. အကုသလ ဟေတုတော လဒ္ဓ ပစ္စယာနိ ရူပါနိ အကုသလာနိ ဘဝေယျုံ[Pg.111]. န စ ဘဝန္တိ. တသ္မာ သော ဝါဒေါ အယုတ္တော ယေဝါတိ. ဣဒါနိ ပုန တံ ထေရဝါဒံ ပဂ္ဂဟေတုံ ‘‘ယထာပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဓမ္မေသူ’’တိ စတုဿစ္စ ဓမ္မေသု. မုယှနကိရိယာ နာမ အန္ဓကာရ ကိရိယာ. ဓမ္မစ္ဆန္ဒော နာမ ဒါနံ ဒါတုကာမော, သီလံ ပူရေတုကာမော, ဘာဝနံ ဘာဝေတုကာမော ဣစ္စာဒိနာ ပဝတ္တော ဆန္ဒော. ‘‘အက္ခန္တီ’’တိ အက္ခမနံ, အရောစနံ, အမနာပေါ. ပါပ ဓမ္မ ပါပါ ရမ္မဏ ဝိရောဓော နာမ ကာမရာဂဋ္ဌာနီယေဟိ သတ္တဝိဓ မေထုန ဓမ္မာဒီဟိ ပါပ ဓမ္မေဟိ စေဝ ပဉ္စကာမဂုဏာ ရမ္မဏေ ဟိ စ စိတ္တဿ ဝိရောဓော, ဇေဂုစ္ဆော ပဋိကူလော. မုယှနကိရိယာ ပန ဧကန္တ အကုသလ ဇာတိကာ ဧဝ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ မောဟမူလ စိတ္တ ဒွယေ မောဟော အတ္တနော ဓမ္မတာယ အကုသလော ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိကံ တတ္ထ ဒေါသာရောပနံ ဝိဓမတိ. ဣဒါနိ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒ ရူပ နိဗ္ဗာနာနိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အဗျာကတာနိ ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ ‘‘ယောစ ဓမ္မော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဧတ္တကမေဝါ’’တိ အညံ ဒုက္ကရ ကာရဏံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဟေတုက စိတ္တာနံ’’တိ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒါနံ. အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝ သိဒ္ဓေါ. ဧတ္တာဝတာ-အဟေတုက. လ. နိဗ္ဗာနာနိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အဗျာကတာနိ ဟောန္တီ-တိ ဣမမတ္ထံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိ တတ္ထ ဒေါသာရောပနံ အပနေတိ. ဣဒါနိ သဗ္ဗောပိ မောဟော အတ္တနော ဓမ္မတာယ အကုသလ ဘာဝေဌတွာ အညေသံ ဣစ္ဆာ နာမ အတ္ထိ, အက္ခန္တိ နာမ အတ္ထီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ ဣစ္ဆာ အက္ခန္တိ ဓမ္မာနမ္ပိ အကုသလ ဘာဝံ သာဓေတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ မောဟော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘မုယှန နိဿန္ဒာနိ ဧဝါ’’တိ မုယှနကိရိယာယ နိဿန္ဒပ္ဖလာနိ ဧဝ. န ကေဝလံ သော လောဘာဒီနံ အကုသလဘာဝံ သာဓေတိ, အထ ခေါ အလောဘာဒီနမ္ပိ ကုသလဘာဝံ သော ဧဝ သာဓေတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အလောဘာဒီနဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနုသယေန သဟေဝ သိဒ္ဓေါ’’တိ တာနိ သတ္တသန္တာနေ အဝိဇ္ဇာနုသယေ အပ္ပဟီနေ ကုသလာနိ ဟောန္တိ. ပဟီနေ ကိရိယာနိ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ လောဘ ဒေါသာနံ အလောဘာဒီနဉ္စ ဟေတု ကိစ္စံ ဒဿေတုံ ‘‘တာနိ ပန လောဘာဒီနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရဇ္ဇန ဒုဿနာနံ နိဿန္ဒာနိ ရဇ္ဇနာဒိနိဿန္ဒာနိ. ‘‘ဒိဋ္ဌိ မာနာဒီနီ’’တိ [Pg.112] ဒိဋ္ဌိ မာန ဣဿာ မစ္ဆရိယာဒီနိ. အရဇ္ဇန အဒုဿန အမုယှနာနံ နိဿန္ဒာနိ အရဇ္ဇနာဒိ နိဿန္ဒာနိ. ‘‘သဒ္ဓါဒီနီ’’တိ သဒ္ဓါ သတိ ဟိရိ ဩတ္တပ္ပာဒီနိ. ‘‘ဟေတုမုခေနပီ’’တိ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒ ရူပ နိဗ္ဗာနာနံ အဗျာကတဘာဝေါ အတ္တနော ဓမ္မတာယ သိဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တော. သဟေတုက ဝိပါက ကြိယာနံ အဗျာကတ ဘာဝေါ ပန အတ္တနော ဓမ္မတာယ သိဒ္ဓေါတိပိ သဟဇာတ ဟေတူနံ ဟေတု ကိစ္စေန သိဒ္ဓေါတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘာဝ နိပါဌေ. ‘‘မဂ္ဂိတဗ္ဗော’’တိ ဂဝေသိတဗ္ဗော. အထ တေသံ ကုသလာဒိ ဘာဝေါ သေသသမ္ပယုတ္တ ဟေတုပ္ပဋိ ဗဒ္ဓေါ သိယာတိ ယောဇနာ. ‘‘အပ္ပဋိ ဗဒ္ဓေါ’’တိ ဟေတုနာ အပ္ပဋိ ဗဒ္ဓေါ. ‘‘ကုသလာဒိဘာဝေါ’’တိ ကုသလာဒိဘာဝေါ သိယာ. ‘‘သော’’တိ ကုသလာဒိဘာဝေါ. ‘‘အဟေတုကာနံ’’တိ အဟေတုက စိတ္တုပ္ပာဒ ရူပ နိဗ္ဗာနာနံ. ဣဒါနိ ‘ယာနိ စ လဒ္ဓဟေတု ပစ္စယာနီ’တိအာဒိ ဝစနံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘ယထာစာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ရူပါရူပ ဓမ္မေသူ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မ ဝစနံ. ‘‘အရူပ ဓမ္မေသု ဧဝါ’’တိ နိဒ္ဓါရဏီယံ. န ရူပ ဓမ္မေသု ဖရန္တိ. ဧဝံ သတိ, ကသ္မာ တေ ရူပ ဓမ္မာ ဈာနပစ္စယုပ္ပန္နေသု ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ. ‘‘တံ ပန တေသံ’’တိ တေသံ ဟံသာဒီနံ တံ ဝဏ္ဏဝိသေသံ. ‘‘ယောနိယော’’တိ မာတာပိတု ဇာတိယော. ‘‘အဗျာကတာနံ ပနာတိ သဗ္ဗံ’’တိ အဗျာကတာနံ ပန အဗျာကတဘာဝေါ နိရနုသယ သန္တာနပ္ပဋိ ဗဒ္ဓေါ, ကမ္မပ္ပဋိ ဗဒ္ဓေါ, အဝိပါကဘာဝပ္ပဋိ ဗဒ္ဓေါ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဣဒံ သဗ္ဗံ. ‘‘ဝုတ္တ ပက္ခေပတတိ ယေဝါ’’တိ တသ္မိံ ပက္ခေ အန္တောဂဓမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

131. හේතු සංග්‍රහයෙහි ‘සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනං’ යන්නෙහි අර්ථය නම් මැනවින් පිහිටුවන බැවින් ‘සුප්පතිට්ඨිත’ නම් වන බවයි. මැනවින් පිහිටුවන බව සිදු කිරීම හේතු කෘත්‍යය නම් වේ යැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ඉමෙපි ධම්මා’ යනු මේ හේතු ධර්ම සයයි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ ඒ අරමුණෙහි (ස්වකීය කාර්යය) සිදු කරති. එබැවින් මැනවින් පිහිටුවන බව සිදු කිරීම හේතු කෘත්‍යය යැයි පවසන ලදී. ‘අපරෙ පනා’ යනු පට්ඨාන අට්ඨකථාවෙහි එන රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වාදයයි. ‘ධම්මානං කුසලාදි භාවසාධනං’ යනු සහජාත ධර්මයන්ගේ කුසල භාවය, අකුසල භාවය සහ අබ්‍යාකත භාවය සිදු කිරීමයි. ‘එවං සන්තෙ’ යනාදිය එම වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ගේ ප්‍රතික්ෂේප වචනයයි. ‘යෙසං’ යනු මෝහමූල සිත් දෙකෙහි පවතින මෝහය ද, අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණය ද යන මොවුන්ය. ‘න සම්පජ්ජෙය්‍ය’ යනු සහජාත හේතුවක් නොමැති වීම නිසා එම මෝහයේ අකුසල භාවය ද, සෙසු ධර්මයන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය ද සිදු නොවිය යුතුය යන්නයි. මෙහි අදහස මෙයයි: හේතුව යනු සහජාත ධර්මයන්ගේ කුසලාදී බව සිදු කරන්නක් යැයි පැවසුවහොත්, එවිට එම මෝහය සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගේ අකුසල බව සිදු කළ යුතුය. එහෙත් තමාගේ අකුසල බව සිදු කිරීමට සහජාත වූ වෙනත් හේතුවක් නැත. එබැවින් එහි අකුසල භාවය සිදු නොවිය යුතුය. එමෙන්ම අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන්ගේ අබ්‍යාකත බව සිදු කරන සහජාත හේතුවක් නොමැති බැවින් ඒවායේ ද අබ්‍යාකත බව සිදු නොවිය යුතුය. එහෙත් එය එසේ සිදු නොවන්නේ නොවේ. එබැවින් එම ස්ථවිර වාදය යුක්ති සහගත නොවේ. මෙහිදී මෙවැනි තර්කයක් මතු විය හැකිය: එම මෝහය ස්වභාවයෙන්ම (ධම්මතාවයෙන්ම) අකුසල වේ. එම අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයෝ ද ස්වභාවයෙන්ම අබ්‍යාකත වෙති. එසේ නම්, එම ධර්මයන් මෙන්ම අනෙක් ධර්මයන් ද ස්වභාවයෙන්ම කුසල, අකුසල හෝ අබ්‍යාකත විය යුතුය. එම ධර්මයන් පමණක් ස්වභාවයෙන් අකුසල හෝ අබ්‍යාකත වීමටත්, අනෙක් ධර්මයන් ස්වභාවයෙන් කුසලාදී නොවී හේතූන් නිසාම වීමටත් විශේෂ හේතුවක් මෙහි නැත. එබැවින් ඒ සියලු ධර්මයන්ගේ කුසලාදී බව සඳහා හේතූන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. එහෙයින් එම ස්ථවිර වාදය කොහෙත්ම යුක්ති සහගත නොවේ. එම ස්ථවිර වාදයෙහි පවතින්නේ මේ දෝෂය පමණක් නොවේ, තවත් දෝෂයක් පවතින බව දැක්වීමට ‘යානි චා’ යනාදිය පැවසූහ. එහි අදහස මෙයයි: ඉදින් ධර්මයන්ගේ කුසලාදී බව සහජාත හේතුව මත රඳා පවතින්නේ නම්, එවිට කුසල හේතුවෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇති රූප කුසල විය යුතුය. අකුසල හේතුවෙන් ලත් ප්‍රත්‍ය ඇති රූප අකුසල විය යුතුය. එහෙත් එසේ නොවේ. එබැවින් එම වාදය අයෝග්‍යමය. දැන් නැවත එම ස්ථවිර වාදය තහවුරු කිරීමට ‘යථාපනා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ධම්මෙසු’ යනු චතුස්සච්ච ධර්මයන් කෙරෙහිය. ‘මුය්හන කිරියා’ යනු අන්ධකාරයක් වැනි ක්‍රියාවයි. ‘ධම්මච්ඡන්ද’ යනු දන් දීමට කැමැත්ත, සිල් රැකීමට කැමැත්ත, භාවනා කිරීමට කැමැත්ත යනාදී වශයෙන් පවතින ඡන්දයයි. ‘අක්ඛන්ති’ යනු නොඉවසීම, අකමැත්ත, අමනාපයයි. ‘පාපධම්ම පාපාරම්මණ විරෝධෝ’ යනු කාමරාගයට කරුණු වූ සප්තවිධ මෙවුන්දම් ආදී පාප ධර්මයන් කෙරෙහි ද, පංචකාම ගුණ අරමුණු කෙරෙහි ද සිතේ පවතින විරෝධයයි, පිළිකුලයි. මුළාවන ක්‍රියාව (මුය්හන කිරියා) වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල ජාතිකය. මෙපමණකින් මෝහමූල සිත් දෙකෙහි පවතින මෝහය ස්වභාවයෙන්ම අකුසල වේ යන අර්ථය තහවුරු කරයි. ‘එවං සන්තෙ’ යනාදියෙන් එහි නගන ලද දෝෂාරෝපණය බැහැර කරයි. දැන් අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන් ස්වභාවයෙන්ම අබ්‍යාකත වේ යන අර්ථය තහවුරු කිරීමට ‘යො ච ධම්මෝ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘එත්තකමෙවා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වෙනත් අපහසු හේතුවක් නැති බවයි. ‘අහේතුක චිත්තානං’ යනු අහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ බවයි. මෙපමණකින් අහේතුක ධර්මයන් ද නිර්වාණය ද ස්වභාවයෙන්ම අබ්‍යාකත වන බව තහවුරු කරයි. ‘එවං සන්තෙ’ යනාදියෙන් එහි නගන ලද දෝෂාරෝපණය ඉවත් කරයි. දැන් සියලු මෝහයන් ස්වභාවයෙන්ම අකුසල බවෙහි පිහිටා, අනෙක් අයට පවතින ඉච්ඡා සහ අක්ඛන්ති ලෙස හැඳින්වෙන ධර්මයන්ගේ ද අකුසල බව සිදු කරන බව දැක්වීමට ‘තත්ථ මෝහෝ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘මුය්හන නිස්සන්දානි එව’ යනු මුළා කිරීමේ ක්‍රියාවේ නිස්සන්ද ඵලයන්මය. ඔහු ලෝභාදීන්ගේ අකුසල බව පමණක් නොව, අලෝභාදීන්ගේ කුසල බව ද ඔහුම සිදු කරන බව දැක්වීමට ‘අලෝභාදීනඤ්ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අවිජ්ජානුසයෙන සහෙව සිද්ධෝ’ යනු සත්ව සන්තානයෙහි අවිද්‍යා අනුසය නොපහ වූ කල්හි ඒවා කුසල වන බවත්, පහ වූ කල්හි ක්‍රියා වන බවත් අදහසයි. දැන් ලෝභ දෝෂයන්ගේ සහ අලෝභාදීන්ගේ හේතු කෘත්‍යය දැක්වීමට ‘තානි පන ලෝභාදීනි’ යනාදිය පවසන ලදී. ඇලීම සහ ගැටීමෙහි නිස්සන්දයෝ ‘රජ්ජනාදිනිස්සන්දානි’ නම් වෙති. ‘දිට්ඨි මානාදීනි’ යනු දෘෂ්ටි, මාන, ඊර්ෂ්‍යා, මාත්සර්ය ආදියයි. නොඇලීම, නොගැටීම සහ මුළා නොවීමෙහි නිස්සන්දයෝ ‘අරජ්ජනාදිනිස්සන්දානි’ නම් වෙති. ‘සද්ධාදීනි’ යනු ශ්‍රද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප ආදියයි. ‘හේතුමුඛෙනපි’ යන්නෙන් අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බව පවසන ලදී. සහේතුක විපාක සහ ක්‍රියාවන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූවක් ලෙස හෝ සහජාත හේතූන්ගේ හේතු කෘත්‍යයෙන් සිද්ධ වූවක් ලෙස හෝ පැවසීම සුදුසු යැයි අදහසයි. විභාවනියෙහි පාඨයෙහි ‘මග්ගිතබ්බෝ’ යනු සෙවිය යුතුය යන්නයි. තවද ඔවුන්ගේ කුසලාදී බව සෙසු සම්පයුක්ත හේතූන් මත රඳා පවතින්නේ යැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අප්පටිබද්ධෝ’ යනු හේතුව මත රඳා නොපවතින බවයි. ‘කුසලාදභාවෝ’ යනු කුසලාදී ස්වභාවය විය යුතුය. ‘සෝ’ යනු එම කුසලාදී භාවයයි. ‘අහේතුකානං’ යනු අහේතුක චිත්තෝත්පාද, රූප සහ නිර්වාණයන්ගේය. දැන් ‘යානි ච ලද්ධ හේතුප්පච්චයානි’ යනාදී වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘යථාචා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘රූපාරූප ධම්මෙසු’ යනු වෙන් කර දැක්වීමේ සප්තමී විභක්තියයි. ‘අරූප ධම්මෙසු එව’ යනු අරූප ධර්මයන්හිම මිස රූප ධර්මයන්හි නොව්‍යාප්ත වන බවයි. එසේ නම්, එම රූප ධර්මයන් ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යෝත්පන්නයන්හි පවසන ලද්දේ මන්දැයි ‘තෙ පනා’ යනාදියෙන් පැවසූහ. මෙහි සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ‘තං පන තෙසං’ යනු ඒ හංසාදීන්ගේ එම වර්ණ විශේෂයයි. ‘යොනියෝ’ යනු මව්පියන්ගේ ජාතියයි. ‘අබ්‍යාකතානං පනාති සබ්බං’ යන්නෙන් අබ්‍යාකත ධර්මයන්ගේ අබ්‍යාකත භාවය අනුසය රහිත සන්තානය මත ද, කර්මය මත ද, විපාක නොවන ස්වභාවය මත ද රඳා පවතින බව දත යුතුය යන්නයි. ‘වුත්ත පක්ඛෙපතති යෙවා’ යනු එම පක්ෂයටම ඇතුළත් වන බව අදහසයි.

၁၃၂. ကိစ္စသင်္ဂဟေ. တသ္မိံ ပရိက္ခီဏေတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကမ္မဿာ’’တိ ကမ္မန္တရဿ. စုတဿ သတ္တဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဘဝန္တရာဒိပ္ပဋိ သန္ဓာန ဝသေနာ’’တိ ဘဝန္တရဿ အာဒိကောဋိယာ ပဋိသန္ဓာန ဝသေန. ဘဝသန္တာနဿ ပဝတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘ယာဝ တံ ကမ္မံ’’တိအာဒိံ. ‘‘အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိ ပစ္စယင်္ဂဘာဝေနာ’’တိ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိယာ ပဓာန ပစ္စယ သင်္ခါတေန အင်္ဂဘာဝေန. ဧတေန ဘဝင်္ဂပဒေ အင်္ဂသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝဒတိ[Pg.113]. တေနာဟ ‘‘တဿဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘တဿာ’’တိ ဘဝင်္ဂဿ. အာဝဇ္ဇနံ အာဝဋ္ဋနန္တိ ဧကော ဝစနတ္ထော. တံ ဝါ အာဝဇ္ဇေတီတိ ဧကော. ‘‘တံ’’တိ စိတ္တ သန္တာနံ. အာဝဋ္ဋတိ ဝါ တံ ဧတ္ထာတိ ဧကော. အာဝဋ္ဋတိ ဝါ တံ ဧတေနာတိ ဧကော. ‘‘တံ’’တိ စိတ္တ သန္တာနံ. အာဝဇ္ဇေတိ ဝါတိ ဧကော. ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ’’တိ ဝိ-အဝ-ဌပနံတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဝိဘာဝနိ ဝိစာရဏာယံ. ‘‘ဧကာဝဇ္ဇန ပရိကမ္မ စိတ္တတော’’တိ မဂ္ဂေန ဝါ အဘိညာယ ဝါ ဧကံ သမာနံ အာဝဇ္ဇနံ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. တဿံ ဝီထိယံ ‘အာဝဇ္ဇနံ, ပရိကမ္မံ, ဥပစာရော, အနုလောမံ, ဂေါတြဘူ,တိ ဧတ္ထ ပရိကမ္မ ဇဝနစိတ္တံ ဣဓ ပရိကမ္မ စိတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘တာနီ’’တိ မဂ္ဂါ ဘိညာဇဝနာနိ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ဝိဘာဝနိ ပါဌေ. ‘‘ဒီဃံ အဒ္ဓါနံ’’တိ သကလရတ္တိယံ ဝါ သကလ ဒိဝသံ ဝါ နိဒ္ဒေါက္ကမန ဝသေန ဒီဃံ ကာလံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ. ‘‘ပဋိသန္ဓိယာဌာနံ’’တိ ပဋိသန္ဓိကိစ္စဿ ဌာနံ. ကာလောဟိ နာမ ဝိသုံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏ ဘူတော ဧကော ပညတ္တိ ဓမ္မောတိ ဧတေန ကာလော နာမ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ကထံ ကိစ္စာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ နာမ သက္ကာ ဘဝိတုန္တိ ဣမံ အာသင်္ကံ ဝိသောဓေတိ. ‘‘ဣတရထာ’’တိ တထာ အဂ္ဂဟေတွာ အညထာ ကိစ္စဋ္ဌာနာနံ အဘေဒေ ဂဟိတေ သတီတိ အတ္ထော. ‘‘သယံ သောမနဿ ယုတ္တံပီ’’တိ ကဒါစိ သယံ သောမနဿ ယုတ္တံပိ. ‘‘တံ’’တိ သောမနဿ သန္တီရဏံ. ‘‘လဒ္ဓပစ္စယ ဘာဝေနာ’’တိ လဒ္ဓအနန္တရ ပစ္စယဘာဝေန. ‘‘အာသေဝန ဘာဝ ရဟိတံ ပီ’’တိ အာသေဝန ဂုဏ ရဟိတမ္ပိ. တဉှိ အာသေဝန ပစ္စယေ ပစ္စယောပိ န ဟောတိ, ပစ္စယုပ္ပန္နမ္ပိ န ဟောတီတိ. ‘‘ပရိကမ္မ ဘာဝနာ ဗလေန စ ပဝတ္တတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဖလသမာပတ္တိ ဝီထိယံ ဖလဇဝနေသု ပါကဋံ. သေသမေတ္ထသုဗောဓမေဝ.

132. කිච්චසංග්‍රහයෙහි ‘තස්මිං පරික්ඛීණේ’ (එය ගෙවී ගිය කල්හි) යන්න සම්බන්ධයයි. ‘කම්මස්ස’ යනු වෙනත් කර්මයක යන්නයි. චුත වූ සත්ත්වයාගේ නැවත ඉපදීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘භවන්තරාදිප්පටිසන්ධාවසේන’ යනු වෙනත් භවයක ආරම්භක අවස්ථාව සමඟ ප්‍රතිසන්ධිය ඇතිවීමෙනි. භව සන්තතියේ පැවැත්ම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එය පවතින්නේ කෙසේද යන්න ‘යාව තං කම්මං’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘අවිච්ඡේදප්පවත්ති පච්චයංගභාවේන’ යනු නොසිඳී පැවැත්මට ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යය නම් වූ අංගයක් වීමෙනි. මෙයින් ‘භවාංග’ යන පදයෙහි ‘අංග’ යන වචනයේ අර්ථය පවසයි. එබැවින් ‘තස්සහි’ යනාදිය පැවසීය. ‘තස්ස’ යනු භවාංගයාගේ යන්නයි. ‘ආවර්ජනය’ යනු හැරීම යන එක් අර්ථයකි. නැතහොත් එය (චිත්ත සන්තානය) හරවයි යන එක් අර්ථයකි. ‘තං’ යනු චිත්ත සන්තානයයි. නැතහොත් මෙහිදී එය (චිත්ත සන්තානය) හැරෙයි යන එක් අර්ථයකි. නැතහොත් මෙයින් එය (චිත්ත සන්තානය) හැරෙයි යන එක් අර්ථයකි. ‘වොට්ඨබ්බනං’ යනු ‘වි-අව-ඨපන’ යන පදච්ඡේදයයි. විභාවනියෙහි විමසීම පිණිසයි. ‘ඒකාවජ්ජන පරිකම්ම චිත්තතෝ’ යනු මාර්ගයට හෝ අභිඥාවට හෝ එක හා සමාන ආවර්ජනයක් ඇත්තේය යන විග්‍රහයයි. එම වීථියෙහි ‘ආවර්ජනය, පරිකර්මය, උපචාරය, අනුලෝමය, ගෝත්‍රභූ’ යන මෙහි පරිකර්ම ජවන සිත මෙහි පරිකර්ම සිත යැයි කියන ලදී. ‘තානි’ යනු මාර්ග සහ අභිඥා ජවනයන්ය. ‘තත්ථ’ යනු එම විභාවනි පාඨයෙහිය. ‘දීඝං අද්ධානං’ යනු මුළු රාත්‍රියක් හෝ මුළු දවසක් නිද්‍රාවට පත්වීමෙන් (සමාපත්තියට පත්වීමෙන්) වන දීර්ඝ කාලයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ‘ප්‍රතිසන්ධියාඨානං’ යනු ප්‍රතිසන්ධි කෘත්‍යයේ ස්ථානයයි. කාලය යනු සිතට අරමුණු වන එක්තරා පඤ්ඤත්ති ධර්මයක් බැවින්, කාලය ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යමාන නොවන බැවින් එය කෙසේ නම් කෘත්‍යයන් සිදුවන ස්ථානයක් විය හැකිද යන සැකය මෙයින් දුරු කරයි. ‘ඉතරථා’ යනු එසේ නොගෙන අන්‍යාකාරයකින් කෘත්‍ය සහ ස්ථානවල අභේදයක් (වෙනසක් නොමැති බවක්) ගත් කල්හිය යන්න අර්ථයයි. ‘සයං සෝමනස්ස යුත්තම්පි’ යනු ඇතැම් විට තෙමේම සෝමනස්සයෙන් යුක්ත වූද යන්නයි. ‘තං’ යනු සෝමනස්ස සහගත සන්තීරණයයි. ‘ලද්ධපච්චයභාවේන’ යනු අනන්තර ප්‍රත්‍යයභාවය ලැබීමෙනි. ‘ආසේවන භාව රහිතම්පි’ යනු ආසේවන ගුණයෙන් තොර වූද යන්නයි. එය ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයක් හෝ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයක් හෝ නොවන බැවිනි. ‘පරිකම්ම භාවනා බලේන ච පවත්තත්තා’ යන්න ඵල සමාපත්ති වීථියෙහි ඵල ජවනයන්හි පැහැදිලි වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၁၃၃. ဒွါရသင်္ဂဟေ. ‘‘အာဒါသပဋ္ဋမယော’’တိ အာဒါသပဋ္ဋေန ပကတော. ‘‘ဒွေ ဧဝါ’’တိ ဒွေ ဧဝ ဒွါရာနိ. ‘‘ဒွါရ သဒိသတ္တာ’’တိ နဂရ ဒွါရ သဒိသတ္တာ. ‘‘ကမ္မဝိသေသ မဟာဘူတ ဝိသေသ သိဒ္ဓေနာ’’တိ ဧတ္ထ ကမ္မဝိသေသေန စ မဟာဘူတ ဝိသေသေန စ သိဒ္ဓေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. အာဝဇ္ဇနာဒီနိ စ ဝီထိ စိတ္တာနိ ဂဏှန္တိ. ‘‘ယမှီ’’တိ ယသ္မိံ [Pg.114] စက္ခုမှိ. တဒေဝ စက္ခု စက္ခုဒွါရံ နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေသံ ဒွိန္နံ’’တိ ရူပ နိမိတ္တာနဉ္စ အာဝဇ္ဇနာဒိ ဝီထိစိတ္တာနဉ္စ. ‘‘ဝိသယ ဝိသယီ ဘာဝူပဂမနဿာ’’တိ ဧတ္ထ ရူပ နိမိတ္တာနံ ဝိသယဘာဝဿ ဥပဂမနံ နာမ စက္ခု မဏ္ဍေ အာပါတာဂမနံ ဝုစ္စတိ. အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဝိသယီ ဘာဝဿ ဥပဂမနံ နာမ တေသံ နိမိတ္တာနံ အာရမ္မဏ ကရဏံ ဝုစ္စတိ. ‘‘မုခပ္ပထဘူတတ္တာ’’တိ မုခမဂ္ဂဘူတတ္တာ. ဧဝံ ဒွါရ သဒ္ဒဿ ကရဏ သာဓနယုတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိကရဏ သာဓန ယုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘အထဝါ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ရူပါနံ’’တိ ရူပ နိမိတ္တာနံ. ‘‘စက္ခုမေဝ စက္ခု ဒွါရ’’န္တိ ဧတေန စက္ခုမေဝ ဒွါရံ စက္ခု ဒွါရန္တိ အဝဓာရဏ သမာသံ ဒဿေတိ. ‘‘ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝါ’’တိ ဟေဋ္ဌာ စိတ္တသင်္ဂဟေ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနပဒေ ဝုတ္တမေဝ. သဗ္ဗံ ဧကူန နဝုတိဝိဓံ စိတ္တံ မနောဒွါရမေဝ နာမ ဟောတိ. တထာဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယံ အယံ နာမမနော မနောဒွါရံ နာမ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ. ‘‘ဥပပတ္တိ ဒွါရမေဝါ’’တိ ဥပပတ္တိဘဝ ပရိယာပန္နံ ကမ္မဇဒွါရမေဝ. ‘‘ဣဓ စာ’’တိ ဣမသ္မိံ သင်္ဂဟဂန္ထေ စ. ယဉ္စ သာဓက ဝစနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ဝိဘာဝနိယံ. ‘‘တတ္ထေဝ တံ ယုတ္တံ’’တိ တသ္မိံ ပါဠိပ္ပဒေသေ ဧဝ တံ သာဓက ဝစနံ ယုတ္တံ. ဣတရေ ဒွေ ပစ္စယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘မနဉ္စာတိ ဧတ္ထာ’’တိ မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဝိညာဏံတိ ဝါကျေ မနဉ္စာတိပဒေ. တတ္ထ ပန ဇဝန မနောဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိယာ စတူသု ပစ္စယေသု မနဉ္စာတိ ဧတ္ထ ဒွါရဘူတံ ဘဝင်္ဂမနော စ အာဝဇ္ဇန မနော စာတိ ဒွေ ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တိ. ဓမ္မေ စာတိ ပဒေ ဓမ္မာရမ္မဏ သင်္ခါတော ဧကော ပစ္စယော လဗ္ဘတိ. စ သဒ္ဒေန မနောဝိညာဏ သမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓာ ဂယှန္တိ. ဧဝံ စတ္တာရော ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိ ဣမသ္မိံ အဋ္ဌကထာ ဝစနေ. ‘‘သန္နိဟိတ ပစ္စယာနံ ဧဝ တတ္ထ အဓိပ္ပေတတ္တာ’’တိ ပဋိစ္စ သဒ္ဒသာမတ္ထိယေန အာသန္နေ ဓရမာနပစ္စယာနံ ဧဝ တသ္မိံ ပါဠိဝါကျေ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ဒွါရဘာဝါရဟဿာ’’တိ ဝိသယ ဝိသယီနံ ဝုတ္တ နယေန ပဝတ္တိ မုခဘာဝါရဟဿ. ဧတေန အာရမ္မဏာနိ အာပါတံ အာဂစ္ဆန္တု ဝါ, မာဝါ, ဝီထိ စိတ္တာနိ ပဝတ္တန္တုဝါ, မာဝါ, အပ္ပမာဏံ. ပဘဿရပ္ပသန္နဘာဝေန ဒွါရဘာဝါ ရဟတာ ဧဝ ပမာဏန္တိ ဒီပေတိ. ‘‘နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ဧတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. ဒွါရဝိကာရ [Pg.115] မူလကာနိ တာဒိသာနိ ကိစ္စာနိ ယေသံ တာနိ တံ ကိစ္စဝန္တာနိ. ‘‘ကမ္မဝသေန သိဇ္ဈန္တီ’’တိ သတ္တသန္တာနေ ပဝတ္တန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တံ ကိစ္စဝန္တာနိ စိတ္တာနိ. ဝိဘာဝနိ ပါဌေ ‘‘မနောဒွါရ သင်္ခါတ ဘဝင်္ဂတော’’တိ မနောဒွါရ သင်္ခါတ ဘဝင်္ဂ ဘာဝတော စ. ‘‘အာရမ္မဏန္တရဂ္ဂဟဏဝသေန အပ္ပဝတ္တိတော’’တိ ပဋိသန္ဓိ စိတ္တေန ယထာ ဂဟိတံ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာဒိကံ အာရမ္မဏံ မုဉ္စိတွာ ပဝတ္တိကာလေ ဆသု ဒွါရေသု အာပါတာဂတဿ အာရမ္မဏန္တရဿ ဂဟဏ ဝသေန အပ္ပဝတ္တိတော စ. ဟေဋ္ဌာပိ ပဉ္စဒွါရာ ဝဇ္ဇန စက္ခု ဝိညာဏ သမ္ပဋိစ္ဆန သန္တီရဏ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန ကာမာဝစရဇဝန တဒါ ရမ္မဏ ဝသေနာတိအာဒိနာ ကိစ္စသီသေနေဝ. လ. ဝုတ္တော. ဧတ္ထဟိ အာဝဇ္ဇန သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ ကိစ္စ ဝိသေသာနံ နာမာနိ ဟောန္တိ. ‘‘စေ’’တိ စေ ဝဒေယျ. ‘‘နာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘တထာ အဿုတတ္တာ’’တိ ဧကူန ဝီသတိ ဒွါရ ဝိမုတ္တာနီတိ စ, ဆ ဒွါရိကာနိ စေဝ ဒွါရ ဝိမုတ္တာနီတိ စ, မဟဂ္ဂတ ဝိပါကာနိ ဒွါရ ဝိမုတ္တာနေ ဝါတိ စ, သုတံ. န ပန ဒွါရိက ဝိမုတ္တာနီတိ သုတံ.

133. ද්වාරසංග්‍රහයෙහි ‘ආදාසපට්ටමයො’ යනු කැඩපත් තහඩුවකින් කරන ලද යන්නයි. ‘ද්වේ ඒවා’ යනු ද්වාරයන් දෙකක්ම යන්නයි. ‘ද්වාර සදිසත්තා’ යනු නගර ද්වාරයන්ට සමාන වූ බැවිනි. ‘කම්මවිසේස මහාභූතවිසේස සිද්ධේන’ යන්නෙහි කර්ම විශේෂයකින් හා මහාභූත විශේෂයකින් සිද්ධ වූයේ යන අර්ථයෙන් විග්‍රහය වේ. ආවර්ජනාදී වීථි චිත්තයන් ද මෙහි ගනු ලැබේ. ‘යම්හි’ යනු යම් චක්ෂුසෙක්හි ද යන්නයි. ඒ චක්ෂුසම චක්ෂුද්වාරය නම් වේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තේසං ද්වින්නං’ යනු රූප නිමිත්තයන්ගේ ද ආවර්ජනාදී වීථි චිත්තයන්ගේ ද යන්නයි. ‘විසය විසයී භාවූපගමනස්ස’ යන්නෙහි රූප නිමිත්තයන්ගේ විෂය භාවයට පැමිණීම යනු චක්ෂු මණ්ඩලයෙහි (ඇසෙහි) ගැටීමට පැමිණීමයි. ආවර්ජනාදීන්ගේ විෂයී භාවයට පැමිණීම යනු ඒ නිමිත්තයන් අරමුණු කිරීමයි. ‘මුඛප්පථභූතත්තා’ යනු ප්‍රධාන මාර්ගය වූ බැවිනි. මෙසේ ද්වාර ශබ්දයේ කරණ සාධන යුක්තිය දක්වා, දැන් ‘අථවා’ යනාදියෙන් අධිකරණ සාධන යුක්තිය දක්වයි. ‘රූපනං’ යනු රූප නිමිත්තයන්ගේ යන්නයි. ‘චක්ඛුමේව චක්ඛුද්වාරං’ යන්නෙන් චක්ෂුසම ද්වාරය වන බැවින් චක්ෂුද්වාරය යැයි අවධාරණ සමාසය දක්වයි. ‘කාරණං වුත්තමේව’ යනු යට චිත්තසංග්‍රහයෙහි මනෝද්වාරාවර්ජන පදයේදී දක්වන ලද කාරණයම වේ. සියලු අසූ නවයක් වූ චිත්තයෝ මනෝද්වාරයම නම් වෙති. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදි: ‘මේ නාම-මනස මනෝද්වාරය නම් නොවේ යැයි නොකිය යුතු’ යනුවෙනි. ‘උපපත්ති ද්වාරමේව’ යනු උත්පත්ති භවයට අයත් වූ කර්මජ ද්වාරයම යන්නයි. ‘ඉධ ච’ යනු මේ සංග්‍රහ ග්‍රන්ථයෙහි ද යන්නයි. ‘යම් සාධක වචනයක් ද’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තත්ථ’ යනු විභාවනියෙහි ය. ‘තත්ථේව තං යුත්තං’ යනු ඒ පාළි ප්‍රදේශයෙහිම ඒ සාධක වචනය යෝග්‍ය වේ යන්නයි. අනෙක් ප්‍රත්‍ය දෙක යනු සම්බන්ධයයි. ‘මනඤ්චාති එත්ථ’ යනු ‘මනස ද නිසා ධර්මයන් ද නිසා මනෝවිඤ්ඤාණය උපදී’ යන වාක්‍යයේ ‘මනඤ්ච’ යන පදයෙහි ය. එහි ජවන මනෝවිඤ්ඤාණයේ උත්පත්තිය සඳහා වන ප්‍රත්‍ය සතර අතුරින්, ‘මනඤ්ච’ යන මෙහි ද්වාර භූත වූ භවාංග මනස ද ආවර්ජනා මනස ද යන ප්‍රත්‍ය දෙක ලැබෙයි. ‘ධම්මේ ච’ යන පදයෙන් ධම්මාරම්මණ සංඛ්‍යාත එක් ප්‍රත්‍යයක් ලැබෙයි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් මනෝවිඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ගනු ලැබේ. මෙසේ ප්‍රත්‍ය සතරක් වෙති. ‘එත්ථ ච’ යනු මේ අටුවා වචනයෙහි ය. ‘සන්නිහිත පච්චයානං ඒව තත්ථ අධිප්පේතත්තා’ යනු ‘පටිච්ච’ (නිසා) යන ශබ්දයේ ශක්තියෙන් ඒ පාළි වාක්‍යයෙහි ආසන්නයේ පවත්නා ප්‍රත්‍යයන්ම අදහස් කරන බැවිනි. ‘ද්වාරභාවාරහස්ස’ යනු විෂය හා විෂයීන්ගේ වදාල ක්‍රමයට පැවැත්මට දොරටු වීමට සුදුසු බවයි. මෙයින් අරමුණු හමුවට පැමිණියත් නැතත්, වීථි චිත්තයන් පැවතුණත් නැතත් එය ප්‍රමාණයක් නොවේ. ප්‍රභාස්වර ප්‍රසන්න භාවයෙන් යුක්තව ද්වාරයක් වීමට ඇති සුදුසුකමම ප්‍රමාණය (පදනම) බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. ‘නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං’ යනු මෙහි නිගමනයට පැමිණිය යුතුය යන්නයි. ද්වාර විකාරය මූලික කොට ඇති එවැනි කෘත්‍යයන් යම් චිත්තයන්ට ඇද්ද, ඒවා ‘තංකිච්චවන්ත’ නම් වේ. ‘කම්මවසෙන සිජ්ඣන්ති’ යනු සත්ව සන්තානයෙහි පවතිති යනු අදහසයි. ඒවා ඒ කෘත්‍යයන් සහිත චිත්තයන් ය. විභාවනී පාඨයෙහි ‘මනෝද්වාර සංඛාත භවංගතෝ’ යනු මනෝද්වාරය යැයි කියනු ලබන භවාංග භාවයෙන් ද යන්නයි. ‘ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතෝ’ යනු ප්‍රතිසන්ධි සිතින් ගන්නා ලද කර්ම කර්මනිමිත්තාදී අරමුණු අතහැර ප්‍රවෘත්ති කාලයේ දොරටු සයෙහි හමුවන වෙනත් අරමුණු ගැනීම් වශයෙන් නොපැවතීම නිසා ද යන්නයි. යටින් ද පංචද්වාරාවර්ජන, චක්ෂු විඤ්ඤාණ, සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බන, කාමාවචර ජවන, තදාරම්මණ වශයෙන් කෘත්‍ය ශීර්ෂයෙන්ම වදාරන ලද්දේය. මෙහි ආවර්ජන සම්පටිච්ඡනාදිය කෘත්‍ය විශේෂයන්ගේ නම් වේ. ‘චේ’ යනු ඉදින් පවසන්නේ නම් ය. ‘නා’ යනු එසේ නොපැවසිය යුතුය. ‘තථා අස්සුතත්තා’ යනු ද්වාර විමුක්ත චිත්ත දහනවයක් බව ද, ද්වාර සයෙහි පවත්නා වූ ද ද්වාර විමුක්ත වූ ද චිත්ත ගැන ද, මහග්ගත විපාක චිත්තයන් ද්වාර විමුක්තයන්ම බව ද අසන්නට ලැබෙන නමුත්, ‘ද්වාරික විමුක්ත’ යනුවෙන් අසන්නට නොලැබෙන බැවිනි.

၁၃၄. အာရမ္မဏ သင်္ဂဟေ. ‘‘ဒုဗ္ဗလ ပုရိသေနာ’’တိ ဂေလညာဘိဘူတတ္တာ ဝါ ဇရာဘိဘူတတ္တာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ ရဇ္ဇုကေန ဝါ ဝိနာ ဥဋ္ဌာတုမ္ပိ ပတိဋ္ဌာတုမ္ပိ အပရာပရံ ဂန္တုမ္ပိ အသက္ကောန္တေန ဒုဗ္ဗလ ပုရိသေန ဒဏ္ဍကံ ဝါ ရဇ္ဇုကံ ဝါ အာလမ္ဗိယတိ. အာလမ္ဗိတွာ ဥဋ္ဌာတိ. ပတိဋ္ဌာတိ. အပရာပရံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမေဝ. အမုဉ္စ မာနေဟိ ဟုတွာတိ ပါဌသေသော. ‘‘အာဂန္တွာ’’တိ အာရမ္မဏ ကရဏ ဝသေန တတော တတော အာဂန္တွာ. ‘‘ဝိသုံ သိဒ္ဓါနီ’’တိ အာလမ္ဗိယတီတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သတိ, အာလမ္ဗဏန္တိ သိဇ္ဈတိ. အာရမ္မဏန္တိ န သိဇ္ဈတိ. တာနိ ဧတ္ထ အာဂန္တွာ ရမန္တီတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သတိ, အာရမ္မဏန္တိ သိဇ္ဈတိ. အာလမ္ဗဏန္တိ န သိဇ္ဈတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ဧကံ ပဒံ ဒွီဟိဝါကျေဟိ ဒဿနံ န သုန္ဒရန္တိ. ‘‘အညာနိ အာရမ္မဏာနီ’’တိ ရူပါရမ္မဏတော အညာနိ သဒ္ဒါရမ္မဏာဒီနိ. ‘‘အာဂစ္ဆတီ’’တိ အာဝိဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, ဥပ္ပာဒပ္ပဝတ္တိ ဝသေန ပစ္စက္ခဘာဝံ ပါပုဏာတိ. ‘‘အာဂစ္ဆိတ္ထာ’’တိ အာဝိဘာဝံ ဂစ္ဆိတ္ထ, ဥပ္ပာဒပ္ပဝတ္တိ ဝသေန ပစ္စက္ခဘာဝံ ပါပုဏိတ္ထ. ‘‘အနာဂတံ’’တိ ဧတ္ထ န ကာရော အဝတ္ထာ ဝသေန ပဋိသေဓော. ယော ဓမ္မော [Pg.116] ပစ္စယ သာမဂ္ဂိယံ သတိ အာဂမန ဇာတိကော ဥပ္ပဇ္ဇန သီလော. သော ဧဝ ဣဒါနိ အာဂစ္ဆတိ, ဣဒါနိ အာဂစ္ဆိတ္ထ, ဣဒါနိ အာဂမန ဇာတိယံ ဌိတော, နာဂစ္ဆတိ နာဂစ္ဆိတ္ထာတိ ဣမိနာ အတ္ထေန သော အနာဂတော နာမ. နိဗ္ဗာန ပညတ္တိယော ပန အာဂမန ဇာတိကာ န ဟောန္တိ. တသ္မာ အာဂမနပ္ပသင်္ဂါဘာဝတော အနာဂတာတိ န ဝုစ္စန္တီတိ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒ ဇာတိကာ’’တိအာဒိံ. ‘‘တံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ’’တိ ဝတွာ ဝိစာရဏာကာရံ ဒဿေတိ ‘‘သဗ္ဗေပိဟီ’’တိအာဒိနာ. တေ ယဒါ ဝတ္တဗ္ဗ ပက္ခေ တိဋ္ဌန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥပ္ပာဒ ဇာတိကာနညေဝ သင်္ခတ ဓမ္မာနံ. တာသံ နိဗ္ဗာန ပညတ္တီနံ. ‘‘န တထာ ဣမေသံ’’တိ ဣမေသံ ဒွါရ ဝိမုတ္တာနံ အာရမ္မဏံ ပန တထာ န ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ဘဝ ဝိသေသေ. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘အာဝဇ္ဇနဿဝိယာ’’တိ အာဝဇ္ဇနဿ အာရမ္မဏံ ဝိယ. အဂ္ဂဟိတမေဝ ဟုတွာ. ‘‘ဧကဝဇ္ဇန ဝီထိယံ အဂ္ဂဟိတ ဘာဝေါ ဣဓ န ပမာဏ’’န္တိ ဆ ဒွါရဂ္ဂဟိတန္တိ ဣဓ အပ္ပမာဏံ. ဘဝန္တရေ ဂဟိတဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ကာလဝိမုတ္တ သာမညံ’’ဝါတိ ယံ ကိဉ္စိကာလ ဝိမုတ္တံ ဝါ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အာဂမသိဒ္ဓိ ဝေါဟာရော နာမ ‘‘ကမ္မန္တိ ဝါ, ကမ္မနိမိတ္တန္တိ ဝါ, ဂတိ နိမိတ္တန္တိ ဝါ, ပသိဒ္ဓေါ ဝေါဟာရော ဝုစ္စတိ. အဇာတ သတ္တုရာဇာ သင်္ကိစ္စဇာတကေပိ ပိတရံ မာရေတိ. တသ္မာ ‘‘ဒွီသုဘဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဆ ဟိ ဒွါရေဟီ’’တိ ကရဏ ဘူတေဟိ ဆဟိ စက္ခာဒိ ဒွါရေဟိ. ‘‘မရဏာသန္န ဇဝနေဟီ’’တိ ကတ္တု ဘူတေဟိ မရဏာသန္နေ ပဝတ္တေဟိ ဆ ဒွါရိက ဇဝနေဟိ. ‘‘အနေကံ သဘာဝံ’’တိ အနေကန္တ ဘာဝံ. ယဉှိ အာရမ္မဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကေနစိ ဒွါရေန အဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ အသညီ ဘဝတော စုတာနံ သတ္တာနံ ကာမပဋိသန္ဓိယာ ကမ္မာဒိ အာရမ္မဏံ ဘဝန္တရေ ကေနစိ ဒွါရေန အဂ္ဂဟိတန္တိ ယုတ္တံ. ကသ္မာ, တသ္မိံ ဘဝေ ကဿစိဒွါရဿေဝ အဘာဝတော. အရူပဘဝတော စုတာနံ ပန ကာမပဋိသန္ဓိယာ ဂတိ နိမိတ္တ သမ္မတံ အာရမ္မဏံ ကထံ ဘဝန္တရေ ကေနစိ ဒွါရေန အဂ္ဂဟိတံ ဘဝေယျ, မနောဒွါရဂ္ဂဟိတမေဝ ဘဝေယျာတိ ဣမံ စောဒနံ ဝိသောဓေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ပဋ္ဌာနေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတော စုတာနံ သတ္တာနံ ယာ ကာမပဋိသန္ဓိ, တဿာကာမပဋိ သန္ဓိယာ. ပစ္စုပ္ပန္နံ ဂတိနိမိတ္တံ [Pg.117] အာရမ္မဏံ ဧတိဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ကာမပဋိသန္ဓိ. ပရေသံ ပယောဂ ဗလေနာပိ ကမ္မာဒီနံ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘သုဋ္ဌု အာသေဝိတာနံ’’တိ စိရကာလံ သံဃ ဝတ္တ စေတိယဝတ္တ ကရဏာဒိဝသေန တံ တံ ဘာဝနာ ကမ္မဝသေန စ သုဋ္ဌု အာသေဝိတာနံ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာနံ. ‘‘ဟောတိ ယေဝါ’’တိ ကမ္မာဒီနံ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိယေဝ. ‘‘အာဂန္တွာ’’တိ ဣမံ မနုဿ လောကံ အာဂန္တွာ ဂဏှန္တိယေဝ. တဒါပိ နိရယပါလေဟိ ဒဿိတံ တံ တံ ဂတိ နိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စဝန္တိ. ‘‘တံ’’တိ ရေဝတိံ နာမ ဣတ္ထိံ. နနု နိရယပါလာ နာမ တာဝတိံသာ ဘဝနံ ဂန္တုံ န သက္ကုဏေယျုန္တိ. နော နသက္ကုဏေယျုံ. ကသ္မာ, မဟိဒ္ဓိက ယက္ခ ဇာတိကတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝေဿဝဏ ဒူတာ’’တိ ဝေဿဝဏမဟာရာဇဿ ဒူတာ. ‘‘ဥပစာရဇ္ဈာနေဌတွာ’’တိ အပ္ပနာဈာနံ အပတ္တတာယ ဥပစာရဘာဝနာဘူတေ ကာမာဝစရဇ္ဈာနေဌတွာ. ‘‘တာနေဝ နိမိတ္တာနီ’’တိ ပထဝီကသိဏ နိမိတ္တာဒီနိ ပဋိဘာဂ နိမိတ္တာနိ. ‘‘ကာမပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏံ’’တိ တေဟိ နိမိတ္တာရမ္မဏေဟိ အညံ ဥပစာရ ဘာဝနာ ကမ္မံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ အနုရူပံ ဂတိ နိမိတ္တံ ဝါ. ‘‘တာနေဝ နိမိတ္တာနိ ဂဟေတွာ’’တိ ဝစနေန တာနိ နိမိတ္တာနိ မရဏာသန္န ဇဝနေဟိ ဂဟိတာနီတိ ဒဿေတိ. တာနိ စ ပညတ္တိ ဓမ္မတ္တာ ကာမပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တီတိ. ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဂတိ နိမိတ္တေ သိဒ္ဓေ သိဒ္ဓမေဝါ’’တိ တသ္မိံ ဘဝေ ဂတဿ တတ္ထ ယာဝဇီဝမ္ပိ အနု ဘဝိတဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ နာမ တသ္မိံ ခဏေ ဓရမာနံ ပစ္စုပ္ပန္နမ္ပိ အတ္ထိ. တတော ဝဍ္ဎမာနံ အနာဂတမ္ပိ အတ္ထိ. တတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဥပဋ္ဌဟန္တေ ပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏံ သမ္ပဇ္ဇတိ. အနာဂတံ ပန အနုပဋ္ဌဟန္တမ္ပိ ပစ္စုပ္ပန္နေ အန္တောဂဓသဒိသံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘာဝနိ ပါဌေန စ ပစ္စုပ္ပန္န ဂတိနိမိတ္တံ ဝိယ အာပါတမာဂတံ, ကသ္မာ, ပစ္စုပ္ပန္န ဂတိ နိမိတ္တေနေဝ ကိစ္စ သိဒ္ဓိတော-တိ အဓိပ္ပာယော. သေသမေတ္ထ သုဗောဓံ. ‘‘တာနိဟီ’’တိအာဒီသု. ကေစိ ဝဒန္တိ. အနေဇောသန္တိ မာရဗ္ဘ. ယံ ကာလမကရီမုနီတိ ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါဒီနံ ပရိနိဗ္ဗာန စုတိ စိတ္တံ သန္တိ လက္ခဏံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ. တံ သဗ္ဗထာပိ ကာမာဝစရာ လမ္ဗဏာ နေဝါတိ ဣမိနာ အပနေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တာ နိဟိ [Pg.118] သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပန္နာနိ ပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘လောကုတ္တရ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု. ‘‘တာနီ’’တိ ဒွါဒသာ ကုသလ စိတ္တာနိ အဋ္ဌဉာဏ ဝိပ္ပယုတ္တ ကုသလ ကြိယ ဇဝနာနိ စ. အဇ္ဈာန လာဘိနော ပုထုဇ္ဇနာ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနာနိပိ အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညတ္တိယာ သဟ ကာမာဝစရာ ရမ္မဏာနီ’’တိ. ‘‘တာနေ ဝါ’’တိ ဉာဏ သမ္ပယုတ္တ ကာမ ကုသလာနိ ဧဝ. ဈာနလာဘီနံ တာနေဝ ဉာဏ သမ္ပယုတ္တကာမ ကုသလာနိ. ဟေဋ္ဌိမ ဖလဋ္ဌာနံ တာနေဝ အတ္တနာ အဓိဂတ မဂ္ဂဖလ နိဗ္ဗာနာ ရမ္မဏာနိ. ‘‘ဈာနာနိ ပတ္ထေန္တီ’’တိ အာယတိံ ဈာနလာဘိနော ဘဝေယျာမာတိ ပတ္ထနံ ကရောန္တိ. ‘‘တေသံ ပီ’’တိ တေသံ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ. ‘‘တေ’’တိ တေ လောကုတ္တရ ဓမ္မာ. ‘‘အနုဘောန္တီ’’တိ သမ္ပာပုဏန္တိ. ‘‘နဝနိပါတေ’’တိ အင်္ဂုတ္တရ နိကာယေ နဝနိပါတေ. သေသံ သဗ္ဗံ သုဝိညေယျမေဝ.

134. ආරම්මණ සංග්‍රහයෙහි, ‘දුබල පුරුෂයෙකු විසින්’ යනු රෝගයකින් හෝ ජරාවෙන් පෙළීම නිසා සැරයටියක් හෝ ලණුවක් නොමැතිව නැගී සිටීමට, කෙලින් සිටීමට හෝ එහා මෙහා යාමට නොහැකි දුබල පුරුෂයෙකු විසින් යම් සැරයටියක් හෝ ලණුවක් අල්ලාගනු ලබයි. එය අල්ලාගෙන ඔහු නැගී සිටියි, කෙලින් සිටියි, එහා මෙහා යයි. එසේම යැයි (සිත ද අරමුණක් ඇසුරු කරගෙන පවතින බව) මෙහි ශේෂයයි. ‘පැමිණ’ යනු ආරම්මණ (අරමුණු කිරීම්) වශයෙන් එතැනට පැමිණීමයි. ‘වෙන් වෙන්ව සිද්ධ වේ’ යනු, ‘ඇලෙයි’ (එල්ලෙයි) යන අර්ථය ඇති විට ‘ආලම්බන’ යන්න සිද්ධ වේ; ‘ආරම්මණ’ යන්න සිද්ධ නොවේ. ‘මෙහි පැමිණ රමණය කරති’ (ඇලෙති) යන අර්ථය ඇති විට ‘ආරම්මණ’ යන්න සිද්ධ වේ; ‘ආලම්බන’ යන්න සිද්ධ නොවේ. මෙසේ වූ විට එක් පදයක් වාක්‍ය දෙකකින් දැක්වීම යහපත් නොවේ. ‘අනෙකුත් ආරම්මණ’ යනු රූපාරම්මණයට අමතර වූ ශබ්දාරම්මණ ආදියයි. ‘පැමිණෙයි’ යනු ප්‍රකට භාවයට පත්වෙයි, උත්පාද ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ බවට පත්වෙයි. ‘පැමිණියේය’ යනු ප්‍රකට භාවයට පත්විය. ‘අනාගතය’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය අවස්ථා වශයෙන් ප්‍රතිෂේධ කිරීමකි. යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය ඇති කල්හි පැමිණෙන ස්වභාවය ඇති, උපදින ස්වභාවය ඇත්තේද, එයම දැන් පැමිණෙයි, දැන් පැමිණියේය, දැන් පැමිණෙන ස්වභාවයෙහි පිහිටියේය, ‘නොපැමිණෙයි, නොපැමිණියේය’ යන අර්ථයෙන් එය ‘අනාගත’ නම් වේ. නිවන සහ පඤ්ඤප්ති පැමිණෙන (උපදින) ස්වභාවය ඇත්තේ නොවේ. එබැවින් ඒවා පැමිණීමේ ප්‍රසංගයක් නැති බැවින් ‘අනාගත’ යැයි නොකියනු ලැබේ. ඒ බව ‘උප්පාද ජාතිකා’ යනාදියෙන් වදාළහ. ‘එය විමසිය යුතුය’ යැයි පවසා ‘සබ්බේපි හි’ යනාදියෙන් විමසන ආකාරය දක්වයි. ඒවා ‘වත්තබ්බ’ පක්ෂයෙහි (ව්‍යවහාර කරන පක්ෂයෙහි) සිටින කල්හි යනු සම්බන්ධයයි. උත්පාද ස්වභාවය ඇති සංඛත ධර්මයන්ගේමය. ඒ නිවන් සහ පඤ්ඤප්ති වලය. ‘මොවුන්ට එසේ නොවේ’ යනු මේ ද්වාර විමුක්ත (සිත්වල) ආරම්මණය එසේ නොවන බවයි. ‘එහි’ යනු ඒ භව විශේෂයෙහි ය. විභාවනියේ පාඨයෙහි ‘ආවජ්ජනස්ස විය’ යනු ආවජ්ජනයට අරමුණ වන්නාක් මෙනි. ග්‍රහණය නොකළාක් මෙන්ම වී යන්නයි. ‘එක් ආවජ්ජන වීථියක ග්‍රහණය නොකිරීම මෙහි ප්‍රමාණය නොවේ’ යනු සය ද්වාරයෙන්ම ග්‍රහණය නොකිරීම මෙහි ප්‍රමාණයක් නොවන බවයි. වෙනත් භවයකදී ග්‍රහණය කළ දෙය මෙහි අදහස් කරන බැවිනි. ‘කාලවිමුක්ත සාමාන්‍යයක්’ යනු යම් කිසි කාල විමුක්ත වූවක් නොවන බව අදහස් වේ. ‘ආගම සිද්ධි ව්‍යවහාරය’ නම් ‘කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත’ ලෙස ප්‍රසිද්ධ ව්‍යවහාරයයි. අජාසත් රජු සංකිච්ච ජාතකයේදී ද පියා මරයි. එබැවින් ‘භවයන් දෙකක’ යැයි කියන ලදී. ‘ද්වාර සයෙන්’ යනු කරණ භූත වූ ඇස ආදී ද්වාර සයෙනි. ‘මරණාසන්න ජවනයන්ගෙන්’ යනු කර්තෘ භූත වූ මරණාසන්නව පවතින සය ද්වාරික ජවනයන් මගිනි. ‘අනේක ස්වභාවය’ යනු අනේකාන්ත භාවයයි. යම් ආරම්මණයක් වේද යන්න සම්බන්ධයයි. ‘යම් කිසි ද්වාරයකින් ග්‍රහණය නොකරන ලද්දක්ම වේ’ යන්නෙහි, අසඤ්ඤී භවයෙන් චුත වූ සත්වයන්ගේ කාම ප්‍රතිසන්ධියේදී කර්ම ආදී අරමුණු පෙර භවයේදී කිසිදු ද්වාරයකින් ග්‍රහණය නොකළ බව පැවසීම යුක්තය. මන්ද, ඒ භවයෙහි කිසිදු ද්වාරයක් නොමැති බැවිනි. අරූප භවයෙන් චුත වූවන්ගේ කාම ප්‍රතිසන්ධියේදී ‘ගති නිමිත්ත’ ලෙස සම්මත අරමුණ පෙර භවයේදී කෙසේ නම් ද්වාරයකින් ග්‍රහණය නොකරන්නේද? එය මනෝද්වාරයෙන්ම ග්‍රහණය කළ යුත්තක් නොවේද? යන මේ චෝදනාව විසඳීමට ‘එත්ත ච යස්මා පට්ඨානේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එයින් චුත වූ සත්වයන්ගේ යම් කාම ප්‍රතිසන්ධියක් වේද, ඒ කාම ප්‍රතිසන්ධියට පවතින ‘පච්චුප්පන්න ගතිනිමිත්ත’ අරමුණු වන්නේය. අන්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝග බලයෙන් ද කර්මාදිය ඉදිරිපත් වීම සිදුවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘මැනවින් සේවනය කරන ලද’ යනු බොහෝ කලක් සංඝ වත්, චේතිය වත් පිරීම ආදියෙන් සහ ඒ ඒ භාවනා කර්මයන් වශයෙන් මැනවින් පුරුදු කරන ලද කර්ම සහ කර්ම නිමිත්තයි. ‘වන්නේමය’ යනු කර්මාදිය ඉදිරිපත් වීම වන්නේමය යන්නයි. ‘පැමිණ’ යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ ග්‍රහණය කරයි. එකල්හි ද නිරය පාලයන් විසින් දක්වන ලද ඒ ඒ ගති නිමිත්ත අරමුණු කරගෙන චුත වෙති. ‘ඇය’ යනු රේවතී නම් ස්ත්‍රියයි. ‘නිරය පාලයන්ට තාවතිංස භවනයට යාමට නොහැකි නොවේද?’ යත්, ‘නොහැකි නොවේ’ (හැකිය). මන්ද, ඔවුන් මහා ඉද්ධි ඇති යක්ෂ ජාතිකයන් බැවිනි. ‘වෙස්සවණ දූතයෝ’ යනු වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ දූතයන්ය. ‘උපචාරධ්‍යානයෙහි පිහිටා’ යනු අප්පනා ධ්‍යානයට පත් නොවූ බැවින් උපචාර භාවනා ස්වභාව ඇති කාමාවචර ධ්‍යානයෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘ඒවාම නිමිති’ යනු පඨවි කසිණ නිමිති ආදී පටිභාග නිමිති ය. ‘කාම ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණ’ යනු ඒ නිමිත්තාරම්මණයන්ගෙන් පරිබාහිර වූ අන්‍ය උපචාර භාවනා කර්මයක් හෝ ඊට අනුරූප වූ කිසියම් ගති නිමිත්තකි. ‘ඒ නිමිතිම ගෙන’ යන වචනයෙන් ඒ නිමිති මරණාසන්න ජවනයන්ගෙන් ගන්නා ලද බව දක්වයි. ඒවා පඤ්ඤප්ති ධර්මයන් බැවින් කාම ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණු නොවේ. ‘ප්‍රත්‍යුත්පන්න ගති නිමිත්ත සිද්ධ වූ කල්හි’ යනු ඒ භවයට ගිය තැනැත්තා එහි ජීවිතාන්තය දක්වා අනුභව කළ යුතු අරමුණ නම් ඒ මොහොතේ පවතින ප්‍රත්‍යුත්පන්නය ද වේ. ඉන්පසු වැඩෙන අනාගතය ද වේ. එහි ප්‍රත්‍යුත්පන්නය ඉදිරිපත් වන කල්හි ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණ සිද්ධ වේ. අනාගතය ඉදිරිපත් නොවුණත් ප්‍රත්‍යුත්පන්නයෙහි ඇතුළත් වූවක් හා සමාන වේ යන්න අදහසයි. විභාවනි පාඨයෙන් ද ප්‍රත්‍යුත්පන්න ගති නිමිත්ත මෙන් හමුවට පැමිණි (ආපාතගත), මන්ද යත් ප්‍රත්‍යුත්පන්න ගති නිමිත්තෙන්ම කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. ‘තානි හි’ යනාදියෙහි සමහරු පවසන්නේ, ‘අනේජං’ යන ගාථාව ආරම්භ කරමින් ‘මුනිවරයා යම් කලක කළුරිය කළේද’ යැයි වදාළ බැවින් සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ පිරිනිවන් පෑමේ චුති සිත ශාන්ත ලක්ෂණ ඇති නිවන අරමුණු කරන්නේය යන්නයි. එය කිසිසේත්ම කාමාවචර අරමුණු නොවේය යන්න බැහැර කිරීමට ‘ඒවා සර්වඥ බුදුවරුන්ට උපන්නත්’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ලෝකෝත්තර ධර්ම’ යනාදියෙහි, ‘ඒවා’ යනු අකුසල් සිත් දොළස සහ ඥාන විප්‍රයුක්ත කාමාවචර කුසල් සහ ක්‍රියා ජවනයන්ය. ධ්‍යාන ලාභී පෘථග්ජනයන් මහග්ගත ධ්‍යානයන් පවා අරමුණු කිරීමට අසමත් වන බව ‘පඤ්ඤප්තිය සමග කාමාවචර ආරම්මණයන්’ යන්නෙන් පවසන ලදී. ‘ඒවාම’ යනු ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත කාම කුසල්මය. ධ්‍යාන ලාභීන්ට ඒ ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත කාම කුසල්මය. පහළ ඵලස්ථානයන්හි සිටින්නන්ට තමන් ලබාගත් මගඵල සහ නිවන අරමුණු කරන සිත්මය. ‘ධ්‍යාන පතති’ යනු මතු ධ්‍යාන ලාභීන් වෙමු යැයි ප්‍රාර්ථනා කරති. ‘ඔවුන්ටද’ යනු ඒ පෘථග්ජනයන්ට ද වේ. ‘ඒවා’ යනු ඒ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ය. ‘අනුභව කරති’ යනු ළඟා වෙති. ‘නව නිපාතයෙහි’ යනු අංගුත්තර නිකායේ නව නිපාතයෙහි ය. ඉතිරි සියල්ල මැනවින් වටහාගත හැකිය.

၁၃၅. ဝတ္ထုသင်္ဂဟေ. ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ နိဿယ ဝိသေသော ဝုစ္စတိ. တာနိ နိဿယ ဝတ္ထူနိ ယေသံ တာနိ တဗ္ဗတ္ထုကာနိ. ‘‘တေသဉ္စ သဒ္ဒေါ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ တေသံ ဝါဒေ စ သဒ္ဒေါ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ အလုတ္တ စ ကာရံ ဒွန္ဒ ပဒံ နာမ အတ္ထီတိ. ‘‘ပုဗ္ဗပဒေသု အာနေတဗ္ဗော’’တိ စက္ခု ဝတ္ထု စ သောတဝတ္ထု စာတိအာဒိနာ အာနေတဗ္ဗော. သမာသ ပဒံ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ သမာသ ပဒတော ဧက ဒေသံ အညတ္ထ အာနေတုံ ယုဇ္ဇတီတိ. အဝိဘတ္တိက နိဒ္ဒေသော နာမ စက္ခုံ, သောတံ, ဃာနံ, ဇိဝှာ, ကာယော, ဟဒယံ, ဝတ္ထု စာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ပုဗ္ဗပဒေသု အဝိဘတ္တိက နိဒ္ဒေသော. ဧဝဉ္စသတိ ဝတ္ထု သဒ္ဒေါ စ သဒ္ဒေါ စ ပုဗ္ဗပဒေသု အာနေတုံ လဗ္ဘန္တီတိ. ကာမတဏှာယ အဓီနေန အာယတ္တေန ကာမာဝစရ ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာ ကာမတဏှာဓီန ကမ္မ နိဗ္ဗတ္တာ. ‘‘ရူပါဒီနံ ပရိဘောဂေါ’’တိ ရူပါဒီနံ ပဉ္စကာမဂုဏာနံ ပရိဘောဂေါ. ‘‘ပရိတ္တကမ္မံ ပီ’’တိ သဗ္ဗံ ကာမာဝစရ ကမ္မမ္ပိ. ‘‘ပူရယမာနံ’’တိ ပရိပူရေန္တံ. စက္ခု ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. သောတံ သဝနာနုတ္တရိယံ နာမ. သဗ္ဗေသံ ဒဿန ကိစ္စာနံ မဇ္ဈေ ဗုဒ္ဓ ဒဿနာ ဒိဝသေန အနုတ္တရံ ဒဿနံ ဇနေတီတိ ဒဿနာနုတ္တရိယံ. ဧဝံ သဝနာနုတ္တရိယေပိ စတုသစ္စ ဓမ္မဿဝနာ ဒိဝသေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘အဇ္ဈတ္တ ဗဟိဒ္ဓ သန္တာ နေသု ပီ’’တိ [Pg.119] အဇ္ဈတ္တ သန္တာနေပိ ဗဟိဒ္ဓ သန္တာနေပိ. ‘‘သုဒ္ဓေ’’တိ ကေနစိ အာလောကေန စ အန္ဓကာရေန စ ဝိရဟိတေ. အာလောကော ဟိ ဧကော ရူပ ဝိသေသော. တထာ အန္ဓကာရော စ. တေ စ တတ္ထ နတ္ထိ. ‘‘ဣမသ္မိံ သင်္ဂဟေ’’တိ ဝတ္ထု သင်္ဂဟေ. ဝိသိဋ္ဌံ ဇာနနံ ဝိဇာနနံ. တဉ္စ ဝိဇာနနံ တီသု မနောဓာတူသု နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဇာနန ကိစ္စာဘာဝတော’’တိ. အာဝဇ္ဇန ကိစ္စံ ကိမေတန္တိ, မနသိကာရ မတ္တံ ဟောတိ. သမ္ပဋိစ္ဆန ကိစ္စဉ္စ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ ယထာ ဂဟိတာနေဝ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ သမ္ပဋိစ္ဆန မတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝိသေသဇာနန ကိစ္စာနိ န ဟောန္တီ’’တိ. ဒဿနံ, သဝနံ, ဃာယနံ, သာယနံ, ဖုသန, န္တိ ဣမာနိ ကိစ္စာနိ ထောကံ ဝိသေသ ဇာနန ကိစ္စာနိ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စက္ခတော ဒဿနာ ဒိဝသေနာ’’တိအာဒိံ. ထောကံ ဝိသေသ ဇာနန ကိစ္စာနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ တာနိ ပဉ္စဝိညာဏာနီတိ ဝုတ္တာနိ. အဝသေသာ ပန သန္တီရဏာဒယော မနောဝိညာဏဓာတုယော နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. နနု မနနဋ္ဌေန မနော စ တံ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏဉ္စာတိ ဝုတ္တေပိ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ ဝိသေသော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘အတိဿယ ဝိသေသ ဇာနန ဓာတုယောတိ အတ္ထော’’တိ. ဧဝံ သန္တေပိ သော အတ္ထော သဒ္ဒယုတ္တိယာ သိဒ္ဓေါ န ဟောတိ. ယဒိစ္ဆာ ဝသေန ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရိယာယ ပဒါနံ’’တိအာဒိ. ဧတေန သော အတ္ထော သဒ္ဒယုတ္တိယာ ဧဝ သိဒ္ဓေါ. န ယဒိစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဝိသေသန သမာသေ’’တိ မနော စ တံ ဝိညာဏဉ္စာတိ မနောဝိညာဏန္တိ ဧဝရူပေ ကမ္မဓာရယ သမာသေ. ‘‘ပဒဋ္ဌာနံ’’တိ ဧတ္ထ ပဒန္တိ စ ဌာနန္တိ စ ကာရဏတ္ထ ဝစနာနိ, တသ္မာ ပရိယာယ သဒ္ဒါ နာမ. ပဒဉ္စ တံ ဌာနဉ္စာတိ ဝုတ္တေ အတိဿယ ကာရဏန္တိ အတ္ထော ဝိညာယတိ. တထာ ဒုက္ခ ဒုက္ခံ, ရူပ ရူပံ, ရာဇ ရာဇာ, ဒေဝဒေဝေါတိအာဒီနိ. ‘‘ကတ္ထစိ ဒိဿတိ ယုဇ္ဇတိ စာ’’တိ န ဟိ ကတ္ထစိ ဒိဿတိ စ. သစေပိ ကတ္ထစိ ဒိဿေယျ, န ဟိ ယုဇ္ဇတိ စာတိ အတ္ထော. ‘‘မနသော ဝိညာဏံ’’တိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိ စိတ္တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝစုတိ စိတ္တာ အန္တရေ သဗ္ဗံ စိတ္တ သန္တာနံ သတ္တ ဝိညာဏ ဓာတူနံ ဝသေန ဝိဘာဂံ ကတွာ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ပဉ္စဒွါရာ ဝဇ္ဇနဉ္စ သမ္ပဋိစ္ဆန ဒွယဉ္စ မနောဓာတု မတ္တတ္တာ မနော နာမ. ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဝိညာဏ မတ္တာနိ နာမ. အဝသေသာနိ သဗ္ဗာနိ ဝိညာဏာနိ မနဿ ဝိညာဏန္တိ [Pg.120] အတ္ထေန မနောဝိညာဏာနိ နာမ. တတ္ထ ‘‘မနဿ ဝိညာဏံ’’တိ အနန္တရ ပစ္စယ ဘူတဿ ဝါ မနဿ ပစ္စယုပ္ပန္န ဘူတံ ဝိညာဏံ. ဧတ္ထ သမ္ပဋိစ္ဆန ဒွယံ ပစ္စယမနော နာမ. သန္တီရဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒွါရန္တရေ ပဉ္စဒွါရာ ဝဇ္ဇနံ နာဂစ္ဆတိ, တာဝ အန္တရေ သဗ္ဗံ မနောဝိညာဏ သန္တာနံ ပစ္စယုပ္ပန္န ဝိညာဏံ နာမ. ပုန ‘‘မနဿ ဝိညာဏ’’န္တိ ပစ္စယုပ္ပန္န ဘူတဿ မနဿ ပစ္စယ ဘူတံ ဝိညာဏံ. ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရာ ဝဇ္ဇနံ ပစ္စယုပ္ပန္န မနော နာမ. တတော ပုရေ သဗ္ဗံ မနောဝိညာဏ သန္တာနံ ပစ္စယ မနော နာမ. သေသံ သုဝိညေယျံ. အဝသေသာပနာတိအာဒီသု. ‘‘မနောဝိညာဏဓာတု ဘာဝံ သမ္ဘာဝေတီ’’တိ အဝသေသာ ပန ဓမ္မာ မနောဝိညာဏဓာတု စ နာမ ဟောန္တိ, ဟဒယ ဝတ္ထုဉ္စ နိဿာယယေဝ ဝတ္တန္တီတိ ဧဝံ တေသံ ဓမ္မာနံ မနောဝိညာဏဓာတု ဘာဝဉ္စ သမ္ဘာဝေတိ, ဝဏ္ဏေတိ. သုဋ္ဌု ပကာသေတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ပနာတိအာဒီသု. ‘‘ပါဠိယံ’’တိ ဣန္ဒြိယ သံယုတ္တ ပါဠိယံ. ဒုတီယဇ္ဈာနေ ဧဝ အပရိသေသ နိရောဓ ဝစနံ ဝိရုဒ္ဓံ သိယာ. ကထံ, သစေ ပဋိဃော အနီဝရဏာ ဝတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ပထမဇ္ဈာနတော ပုဗ္ဗေ ဧဝ သော နိရုဒ္ဓေါ သိယာ. အထ ဒုတီယဇ္ဈာနုပစာရေပိ သော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ပထမဇ္ဈာနမ္ပိ ပရိဟီနံ သိယာ. တသ္မိံ ပရိဟီနေ သတိ, ဒုတီယဇ္ဈာနမ္ပိ နုပ္ပဇ္ဇေယျ. ဧဝံ ဝိရုဒ္ဓံ သိယာ. ‘‘ပုရိမ ကာရဏမေဝါ’’တိ အနီဝရဏာ ဝတ္ထဿ ပဋိဃဿ အဘာဝတောတိ ကာရဏံ ဧဝ. ပရတောဃောသော နာမ သာဝကာနံ သမ္မာဒိဋ္ဌိပ္ပဋိလာဘာယ ပဓာန ပစ္စယော ဟောတိ. သော စ အရူပဘဝေ နတ္ထိ. ဓမ္မာဘိသမယော နာမ စတုသစ္စ ဓမ္မပ္ပဋိဝေဓော, ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေက သမ္ဗုဒ္ဓါ စ သယမ္ဘုနော ပရတော ဃောသေန ဝိနာ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. တေ စ တတ္ထ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ‘‘ရူပဝိရာဂ ဘာဝနာယာ’’တိ ရူပဝိရာဂ ဘာဝနာ ဗလေန. တေသံ ရူပါဝစရ စိတ္တာနံ. ‘‘သမတိက္ကန္တတ္တာ’’တိ တေသု နိကန္တိပ္ပဟာနဝသေန သုဋ္ဌု အတိက္ကန္တတ္တာ. သေသံ သဗ္ဗံ သုဝိညေယျံ.

135. වස්තු සංග්‍රහයෙහි ‘වස්තු’ යන්නෙන් විශේෂ වූ නිශ්‍රය (ආධාරය) කියනු ලැබේ. ඒ නිශ්‍රය වස්තූන් යම් ධර්මයන්ට ඇද්ද, ඒවා ‘තබ්බත්ථුක’ (එම වස්තුව ඇසුරු කළ ඒවා) නම් වේ. ‘ඔවුන්ගේ ද ච ශබ්දය නොයෙදේ’ යන්නෙන් ඔවුන්ගේ වාදයෙහි ද ‘ච’ ශබ්දය නොයෙදෙන බව අදහස් වේ. මක්නිසාද යත්, ලොප් නොවූ ‘ච’ කාරය සහිත ‘ද්වන්ද’ පදයක් නොමැති බැවිනි. ‘පූර්ව පදයන්ට ගෙන ආ යුතුය’ යන්නෙන් චක්ඛු වස්තුව ද සෝත වස්තුව ද යනාදී වශයෙන් ගෙන ආ යුතු බවයි. සමාස පදයක් මෙහි නොයෙදේ. මක්නිසාද යත්, සමාස පදයකින් කොටසක් වෙනත් තැනකට ගෙන ඒම සුදුසු නොවන බැවිනි. ‘අවිභක්තික නිර්දේශය’ යනු චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, හදය සහ වස්තු යැයි කීමේදී පූර්ව පදයන්හි විභක්ති රහිතව දැක්වීමයි. මෙසේ වූ විට ‘වස්තු’ ශබ්දය සහ ‘ච’ ශබ්දය පූර්ව පදයන්ට සම්බන්ධ කරගත හැකි වේ. කාම තණ්හාවට යටත් වූ, එයට අයත් වූ කාමාවචර කර්මයෙන් හටගත් බැවින් ‘කාමතණ්හාධීන කර්ම නිබ්බත්ත’ නම් වේ. ‘රූපාදීන් පරිභෝජනය කිරීම’ යනු රූපාදී පංච කාම ගුණයන් අනුභව කිරීමයි. ‘පරිත්ත කර්මය ද’ යනු සියලු කාමාවචර කර්මයන් ද වේ. ‘පුරවනු ලබන’ යනු පරිපූර්ණ කරන යන්නයි. චක්ඛුව ‘දස්සනානුත්තරිය’ (ශ්‍රේෂ්ඨතම දැකීම) නම් වේ. සෝතය ‘සවනානුත්තරිය’ (ශ්‍රේෂ්ඨතම ඇසීම) නම් වේ. සියලු දැකීමේ කෘත්‍යයන් අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම යන අර්ථයෙන් උතුම් වූ දැකීමක් උපදවන බැවින් එය ‘දස්සනානුත්තරිය’ නම් වේ. එමෙන්ම චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘සවනානුත්තරිය’ ගැන ද දත යුතුය. ‘ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර සන්තානයන්හි ද’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි මෙන්ම අනුන්ගේ සන්තානයෙහි ද යන්නයි. ‘ශුද්ධ’ යනු යම් ආලෝකයකින් හෝ අන්ධකාරයකින් තොර වූ යන්නයි. ආලෝකය යනු එක්තරා රූප විශේෂයකි. අන්ධකාරය ද එසේමය. ඒවා එහි (එම වස්තූන්හි) නැත. ‘මෙම සංග්‍රහයෙහි’ යනු වස්තු සංග්‍රහයෙහි ය. විශේෂ වූ දැනීම ‘විජානන’ නම් වේ. එම විජානනය මනෝධාතු තුනෙහි නොමැති බැවින් ‘විජානන කෘත්‍යය නොමැති හෙයින්’ යැයි පවසන ලදී. ආවර්ජන කෘත්‍යය යනු කුමක්ද? එය මනසිකාර මාත්‍රයක් පමණි. සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය ද පංච විඤ්ඤාණයන් විසින් ගනු ලැබූ පංච ආරම්මණයන් පිළිගැනීම මාත්‍රයක් පමණි. එබැවින් ‘විශේෂ දැනීමේ කෘත්‍යයන් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. දැකීම, ඇසීම, ගඳ සුවඳ දැනීම, රස දැනීම, ස්පර්ශය දැනීම යන මෙම කෘත්‍යයන් ‘ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීම’ ආදී වශයෙන් ස්වල්ප වශයෙන් විශේෂ දැනීම් කෘත්‍යයන් වන බව පවසන ලදී. ඒවා ස්වල්ප වශයෙන් විශේෂ දැනීම් කෘත්‍යයන් වේ. එබැවින් ඒවා ‘පංච විඤ්ඤාණ’ ලෙස හඳුන්වයි. ඉතිරි සන්තීරණ ආදිය ‘මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු’ නම් වන බවට සම්බන්ධයයි. මෙනෙහි කරන අර්ථයෙන් ‘මන’ ද, දැනගන්නා අර්ථයෙන් ‘විඤ්ඤාණ’ ද වූවත්, පංච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් වෙනසක් නැතැයි සිතිය හැකි බැවින් “අතිශය විශේෂයෙන් දැනගන්නා ධාතුන් යනු අර්ථයයි” යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ වුවද එම අර්ථය ශබ්ද යුක්තියෙන් (ව්‍යාකරණානුකූලව) සිද්ධ නොවේ. එය කැමැත්ත පරිදි පවසන ලද්දක් යැයි සිතිය හැකි බැවින් ‘පර්යාය පදයන්ගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙයින් එම අර්ථය ශබ්ද යුක්තියෙන්ම සිද්ධ වන බවත්, කැමැත්ත පරිදි පවසන ලද්දක් නොවන බවත් දක්වයි. ‘විශේෂණ සමාසයෙහි’ යනු මනස ද එයම විඤ්ඤාණය ද වන ‘මනෝවිඤ්ඤාණය’ යන මෙබඳු කර්මධාරය සමාසයෙහි ය. ‘පදට්ඨාන’ යන්නෙහි ‘පද’ සහ ‘ට්ඨාන’ යන වචන දෙකම හේතු යන අර්ථය දෙන බැවින් ඒවා පර්යාය ශබ්දයන් වේ. පදය ද එයම ස්ථානය ද (ට්ඨාන) වූ විට ‘අතිශය හේතුව’ යන අර්ථය වැටහේ. දුක්ඛ-දුක්ඛ, රූප-රූප, රාජ-රාජා, දේව-දේව යනාදිය ද එසේමය. ‘යම් තැනක පෙනේ ද, ගැලපේ ද’ යන්නෙහි අදහස නම් කිසි තැනක නොපෙනෙන බවයි. ඉදින් යම් තැනක පෙනුණ ද, එය නොගැලපෙන බව අර්ථයයි. ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යන්නෙහිදී ප්‍රතිසන්ධි සිතේ පටන් චුති සිත දක්වා අතරතුර මුළු සිත සන්තානය සප්ත විඤ්ඤාණ ධාතූන් වශයෙන් බෙදා අර්ථය කිව යුතුය. පංචද්වාරාවර්ජනය සහ සම්පටිච්ඡන දෙක මනෝධාතු මාත්‍රයක් බැවින් ‘මන’ නම් වේ. පංච විඤ්ඤාණ යනු විඤ්ඤාණ මාත්‍රයන්ම වේ. ඉතිරි සියලු විඤ්ඤාණ ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යන අර්ථයෙන් ‘මනෝවිඤ්ඤාණ’ නම් වේ. එහි ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යනු අනන්තර ප්‍රත්‍ය වූ මනසින් උපන් විඤ්ඤාණයයි. මෙහි සම්පටිච්ඡන දෙක ‘ප්‍රත්‍ය මන’ නම් වේ. සන්තීරණයේ පටන් ඊළඟ ද්වාරයෙහි පංචද්වාරාවර්ජනය පැමිණෙන තෙක් අතරතුර මුළු මනෝවිඤ්ඤාණ සන්තානයම ‘ප්‍රත්‍යෝත්පන්න විඤ්ඤාණය’ නම් වේ. නැවතත් ‘මනසෙහි විඤ්ඤාණය’ යනු ප්‍රත්‍යෝත්පන්න වූ මනසට ප්‍රත්‍ය වූ විඤ්ඤාණයයි. මෙහි පංචද්වාරාවර්ජනය ‘ප්‍රත්‍යෝත්පන්න මන’ නම් වේ. එයට පෙර වූ මුළු මනෝවිඤ්ඤාණ සන්තානයම ‘ප්‍රත්‍ය මන’ නම් වේ. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැක. ‘මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු භාවය සම්භාවනා කරයි’ යනු ඉතිරි ධර්මයන් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු නම් වන බවත්, ඒවා හෘදය වස්තුව ඇසුරු කරගෙනම පවතින බවත් දක්වමින් එම ධර්මයන්ගේ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු භාවය වර්ණනා කරයි, මැනවින් ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. ‘පාළියෙහි’ යනු ඉන්ද්‍රිය සංයුත්ත පාළියෙහි ය. දෙවන ධ්‍යානයේදීම ඉතිරි නැති නිරෝධය පැවසීම විරුද්ධ විය හැක. කෙසේද යත්? ඉදින් පටිඝය (තරහව) නීවරණයක් නොවන වස්තුවක් නම්, එය ප්‍රථම ධ්‍යානයට පෙරම නිරුද්ධ විය යුතුය. ඉදින් එය දෙවන ධ්‍යානයට ආසන්න (උපචාර) අවස්ථාවෙහි ද උපදින්නේ නම්, ප්‍රථම ධ්‍යානය ද පිරිහෙන්නේය. එය පිරිහී ගිය විට දෙවන ධ්‍යානය ද නූපදී. මෙසේ එය විරුද්ධ වේ. ‘පූර්ව හේතුවමයි’ යනු නීවරණ නොවන වස්තුවක් වූ පටිඝය නොමැති වීමම හේතුවයි. ‘පරතෝඝෝෂය’ යනු ශ්‍රාවකයන්ට සම්මා දිට්ඨිය ලැබීම සඳහා ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යයයි. එය අරූප භවයෙහි නැත. ‘ධර්ම අභිසමය’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කිරීමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ස්වයම්භූ බැවින් අනුන්ගේ උපදෙස් රහිතව ධර්මය අවබෝධ කරති. උන්වහන්සේලා එහි (අරූප භවයෙහි) උපදින්නේ නැත. ‘රූප විරාග භාවනාවෙන්’ යනු රූපය කෙරෙහි නොඇලෙන භාවනාවේ බලයෙනි. ‘එම රූපාවචර සිත් ඉක්මවූ බැවින්’ යනු එම සිත් කෙරෙහි ඇති ආශාව ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මැනවින් ඉක්මවා ගිය බැවිනි. ඉතිරි සියල්ල පහසුවෙන් දත හැක.

ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာနိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහ දීපනියේ අනුදීපනය නිම විය.

၄. ဝီထိသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

4. වීථි සංග්‍රහ අනුදීපනය.

၁၃၆. ဝီထိသင်္ဂဟေ[Pg.121]. ‘‘တေသညေ ဝါ’’တိ စိတ္တ စေတသိကာနံ ဧဝ. ‘‘ဝုတ္တပ္ပကာရေနာ’’တိ ‘တတ္ထ စိတ္တံ တာဝ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရံ, တိအာဒိနာ ဣစ္စေဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ‘‘ပုဗ္ဗာ ပရနိယာမိတံ’’တိ ဝါ ဒွတ္တိံသ သုခ ပုညမှာတိအာဒိနာ နယေန ပုဗ္ဗာ ပရနိယာမိတံ. ‘‘အာရဗ္ဘဂါထာယာ’’တိ.

136. වීථි සංග්‍රහයෙහි; "තේසඤ්ඤේ වා" යන්නෙන් චිත්ත චෛතසිකයන්ම අදහස් කෙරේ. "වුත්තප්පකාරේනා" යනු 'එහි සිත වනාහි කාමාවචර, රූපාවචර යනාදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ' යනාදී වශයෙන් කියන ලද ක්‍රමයෙනි. "පුබ්බා පරනියාමිතං" යනු 'දෙතිස් වැදෑරුම් සුඛ පින්වලින්' යනාදී නයින් පෙර හා පසු වශයෙන් නියම කරන ලද්දකි. "ආරබ්භගාථායා" යනු ආරම්භක ගාථාව පිළිබඳවයි.

ဝီထိ စိတ္တဝသေနေဝံ, ပဝတ္တိယ မုဒီရိတော;

ပဝတ္တိ သင်္ဂဟော နာမ, သန္ဓိယံ ဒါနိ ဝုစ္စတီ.တိ

"මෙසේ පවතින කාලයෙහි වීථි චිත්තයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය පවසන ලදී. දැන් ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය කියනු ලැබේ."

ဧဝံ ပဝတ္တိကာလေ ပဝတ္တိ သင်္ဂဟော, ပဋိသန္ဓိကာလေ ပဝတ္တိ သင်္ဂဟောတိ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ကေစိ ဝါဒေ ‘‘ပဋိသန္ဓိ ပဝတ္တိယံ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဂဟိတေ ဒွီသု ပဋိသန္ဓိ သင်္ဂဟ ပဝတ္တိ သင်္ဂဟေသု ဣဒါနိ ပဝတ္တိ သင်္ဂဟံ ပဝက္ခာမိ, ပစ္ဆာ ပဋိသန္ဓိ သင်္ဂဟံ ပဝက္ခာမီတိ အတ္ထော ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘ပဋိသန္ဓိ သင်္ဂဟော’’တိ ပဋိသန္ဓိကာလေ သင်္ဂဟော. ‘‘ပဝတ္တိ သင်္ဂဟော’’တိ ပဝတ္တိကာလေ သင်္ဂဟော. သော စ ဥပရိဂါထာယ န သမေတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ သတီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တာနိ တီဏိ ဆက္ကာနိ နိက္ခိတ္တာနီ’’တိ ဆက္ကမတ္တာနိ နိက္ခိတ္တာနိ, န သကလံ. ဝတ္ထု ဒွါရာ လမ္ဗဏ သင်္ဂဟောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သာ ပနာ’’တိ သာဝိသယပ္ပဝတ္တိ ပန. ‘‘ကာစိ သီဃတမာ’’တိ ကာစိ အတိရေကတရံ သီဃာ. ‘‘ဒန္ဓာ’’တိ သဏိကာ, စိရာယိကာ. ‘‘အနုပပန္နာ’’တိ အသမ္ပန္နာ. အသမ္ပန္န ဒေါသော အာဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဓာတုဘေဒံ’’တိ သတ္တ ဝိညာဏ ဓာတူနံ ဝိဘာဂံ. ‘‘ဓာတုနာနတ္တံ’’တိ ဓာရဏ ကိစ္စနာနတ္တံ. ဣတိ တသ္မာ မနောဓာတု ဝိသုံ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘မနနံ’’တိ ဝိဇာနနဘာဝံ အပတ္တံ. အာဝဇ္ဇနမတ္တ သမ္ပဋိစ္ဆနမတ္တ သင်္ခါတံ ဇာနနမတ္တံ. ‘‘ယံ ကိဉ္စိ မနနံ’’တိ အန္တမသော အာဝဇ္ဇနမတ္တ သမ္ပဋိစ္ဆနမတ္တံ ပီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သုဒ္ဓေါ ပန မနောဝိညာဏပ္ပဗန္ဓော’’တိ မနောဒွါရ ဝိကာရံ ပဋိစ္စ ပဝတ္တော မနောဝိညာဏပ္ပဗန္ဓော. န ဘဝင်္ဂ မနောဝိညာဏပ္ပဗန္ဓော. သော ဟိ ဝီထိမုတ္တတ္တာ ဣဓ အပ္ပသင်္ဂေါတိ[Pg.122]. မနောဒွါရေ ပန ဒွိဓာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပထမာဘိနီဟာရကာလော နာမ သုမေဓတာပသကာလေ ဗုဒ္ဓ ဘာဝါယ ကာယ စိတ္တာနံ အဘိနီဟာရကာလော. အာဒိသဒ္ဒေန ပစ္ဆိမ ဘဝေ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘ဇာတိ ဖလိကက္ခန္ဓာ ဝိယ သမ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ တေန ဩဘာသေန အဇ္ဈောတ္ထဋတ္တာ ဇာတိဖလိကက္ခန္ဓ သဒိသာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဥပပတ္တိ ဒေဝ ဗြဟ္မာနံ ပနာ’’တိ ဥပပတ္တိပ္ပဋိသန္ဓိကာနံ ဩပပါတိက ဒေဝ ဗြဟ္မာနံ ပန. ‘‘ပသာဒ နိဿယ ဘူတာနံ’’တိ စက္ခာဒီနံ ပသာဒ ဝတ္ထူနံ နိဿယ မဟာဘူတာနံ.

මෙසේ පැවැත්ම පවතින කාලයෙහි (පවත්ත කාලයෙහි) ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය ද, ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය ද යනුවෙන් තීරණය වේ. ඇතැම් වාදයක "ප්‍රතිසන්ධිය ප්‍රවෘත්තියෙහි" යන්න නියම වශයෙන් ගත් කල, ප්‍රතිසන්ධි සංග්‍රහය හා ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය යන දෙක අතරින් දැන් ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය පවසන්නෙමි, පසුව ප්‍රතිසන්ධි සංග්‍රහය පවසන්නෙමි යනු එහි අර්ථයයි. එහි "ප්‍රතිසන්ධි සංග්‍රහය" යනු ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි සංග්‍රහයයි. "ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය" යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි (ජීවිත කාලයෙහි) සංග්‍රහයයි. එය ඉහත ගාථාව සමඟ නොගැළපෙන බව දැක්වීමට "එසේ ඇති කල" යනාදිය පවසන ලදී. "ඒ සය බැගින් වූ කරුණු තුන (ෂට්ක තුන) තබන ලදී" යනු ෂට්කයන් පමණක් තබන ලද බවයි, සියල්ලම නොවේ. වස්තු, ද්වාර හා ආරම්මණ සංග්‍රහය යනු එහි අදහසයි. "ඇය වනාහි" (සා පනා) යනු ඒ අරමුණෙහි පැවැත්මයි. "ඇතැම් එකක් ඉතා වේගවත්ය" යනු ඇතැම් එකක් අතිශයින්ම වේගවත් බවයි. "දන්ධ" යනු හෙමින් පවතින, ප්‍රමාද වන සුලු බවයි. "අනුපපන්න" යනු සම්පූර්ණ නොවූ බවයි. සම්පූර්ණ නොවීමේ දෝෂය පැමිණෙන්නේය යන්න මෙයින් කියැවේ. "ධාතුභේදය" යනු විඤ්ඤාණ ධාතු සතෙහි විභාගයයි. "ධාතු නානත්තය" යනු දැරීමේ කෘත්‍යයන්හි නානත්වයයි (වෙනස් බවයි). එබැවින් මනෝ ධාතුව වෙන් කොට පවසන ලදී යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. "මනන" යනු දැන ගැනීමේ ස්වභාවයට නොපැමිණි, ආවජ්ජන මාත්‍රය හා සම්පටිච්ඡන මාත්‍රය පමණක් වූ දැනගැනීමයි. "යම්කිසි මනනයක්" යන්නෙන් අවම වශයෙන් ආවජ්ජන මාත්‍රය හා සම්පටිච්ඡන මාත්‍රය පවා අදහස් වේ. "ශුද්ධ වූ මනෝවිඤ්ඤාණ ප්‍රබන්ධය" යනු මනෝද්වාරයෙහි විකාරයක් නිසා උපදින මනෝවිඤ්ඤාණ පරම්පරාවයි. භවාංග මනෝවිඤ්ඤාණ පරම්පරාව නොවේ. එය වීථිමුත්ත බැවින් මෙහිදී අදාළ නොවේ. මනෝද්වාරයෙහි දෙවැදෑරුම් වේ යන්න සම්බන්ධයයි. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රථම අභිනීහාර කාලය යනු සුමේධ තාපස කාලයෙහි බුද්ධත්වය උදෙසා කය හා සිත මෙහෙයවූ කාලයයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් අවසාන භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණය ආදිය ද ඇතුළත් වේ. "ස්වභාවික පළිඟු කඳන් මෙන් සම්පූර්ණ වෙති" යනු ඒ ආලෝකයෙන් පැතිරී ගිය බැවින් ස්වභාවික පළිඟු කුට්ටි වැනි වෙති යනු අදහසයි. "උප්පත්ති දේව බ්‍රහ්මයන්ට වනාහි" යනු ඕපපාතිකව උපදින දේව බ්‍රහ්මයන්ටය. "ප්‍රසාදයන්ට නිශ්‍රය වූ භූතයන්ගේ" යනු ඇස ආදී ප්‍රසාද රූපවලට ආධාර වූ මහා භූත රූපයන්ගේ යන්නයි.

‘‘ယာနိ ပနာ’’တိအာဒီသု. ဒွတ္တိ စိတ္တက္ခဏာနိ အတိက္ကမ္မ အာပါတံ အာဂစ္ဆန္တီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ ပရတ္ထပိ. ဝိဘူတဿာတိ စ အဝိဘူတဿာတိ စ ဣဒံ အာဒိမှိ မနောဒွါရေ ပန ဝိဘူတဿာတိ စ အဝိဘူတဿာတိ စ ပဒါနံ ဥဒ္ဓရဏံ. ‘‘ရူပါ ရူပါနံ’’တိ ရူပ ဓမ္မာနဉ္စ အရူပ ဓမ္မာနဉ္စ. ‘‘တာဝါ’’တိ ဝီထိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဒဿနတော ပထမတရံ ဧဝါတိ အတ္ထော. ‘‘အဒ္ဓါန ပရိစ္ဆေဒံ’’တိ ခဏကာလ ပရိစ္ဆေဒံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘အတိမဟန္တာ ဒိဝသေန ဝိသယ ဝဝတ္ထာနံ ဟောတီ’’တိ ဝစနေန အာဒိမှိ ‘ဆဝတ္ထူနိ, ဆ ဒွါရာနိ, ဆ အာရမ္မဏာနိ, ဆ ဝိညာဏာနိ, ဆ ဝီထိယော, ဆ ဓာဝိသယပ္ပဝတ္တီ,တိ ဧဝံ ဝုတ္တေသု ဆသု ဆက္ကေသု ဆဓာဝိသယပ္ပဝတ္တီတိ ပဒမတ္တံ သင်္ဂဏှာတိ. တံ အနုပပန္နံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝဉှိ သတီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဝိသယ ဝဝတ္ထာနတ္ထ မေဝါ’’တိ အတိမဟန္တာဒိ ဝိသယ ဝဝတ္ထာနတ္ထမေဝ ဝုတ္တန္တိ န စ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ရူပါ ရူပ ဓမ္မာနံ အဒ္ဓါန ပရိစ္ဆေဒေါ နာမ အဘိဓမ္မေ သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. တသ္မာ တဿ ဒဿနတ္ထမ္ပိ တံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သဘာဝပ္ပဋိလာဘော’’တိ စိန္တန ဖုသနာဒီနံ ပါတုဘာဝေါ ဝုစ္စတိ. ‘‘အနိဝတ္တီ’’တိ အနန္တရဓာနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပရိဟာယိတွာ’’တိ ဇရာ ကိစ္စံ အာဟ. ‘‘အစ္ဆရာသံဃာဋက္ခဏဿာ’’တိ အင်္ဂုလီနံ သံဃဋ္ဋနက္ခဏဿ. အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရော နာမ အဘိဓမ္မ ဋီကာကာရော ဝုစ္စတိ. ‘‘အဿာ ဝိဇ္ဇုယာဌိတိ နာမ ဝိသုံ န ပညာယတီ’’တိ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒံ ပဿန္တာနံ န ပညာယတိ. တထာ စိတ္တမ္ပိ ဝဍ္ဎနာနန္တရမေဝ ဘိဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. တေနာဟ ‘‘တံ ပီ’’တိအာဒိံ. ဥဒယဘာဂေါ နာမ ဝဍ္ဎနဘာဂေါ, ဝယဘာဂေါ နာမ အန္တရဓာနဘာဂေါ. ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိ လဒ္ဓဂုဏ ဝစနံ. ‘‘ဧကံစိတ္တံ [Pg.123] ဒိဝသံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ပုစ္ဆာ ဝစနံ. ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိညာ ဝစနံ. ‘‘ဝယက္ခဏော’’တိ ပုစ္ဆာ. ‘‘န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ. ပစ္စတ္တ ဝစနဿ ဧကာရတ္တံ. ဧဝံ နဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ‘‘မဟာထေရေနာ’’တိ မောဂ္ဂလိ ပုတ္တတိဿ မဟာထေရေန. နနု သုတ္တန္တေသု ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နာ’’တိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ‘‘ဣမဿ ဝုတ္တတ္တာ’’တိ ဣမဿ ဝစနဿ ဝုတ္တတ္တာ. သင်္ခတ လက္ခဏံ ဝိသယော ယေသံ တာနိ သင်္ခတ ဝိသယ လက္ခဏာနိ. သင်္ခတ ဓမ္မမေဝ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတိ. အယံ အဘိဓမ္မေ ဓမ္မတာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သင်္ဂဟ ကာရေနာ’’တိ အာစရိယ ဗုဒ္ဓဃောသတ္ထေရံ ဝဒတိ. ‘‘အတ္ထိက္ခဏံ’’တိ ခဏဒွယမေဝ ဝုစ္စတိ. ဣတိ ဝတွာ တမတ္ထံ သာဓေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဂါထာယံ. ‘‘တဿေဝါ’’တိ တဿာ ဌိတိယာ ဧဝ ဘေဒေါ. သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗပါဏိနံ မရဏံ နာမ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ‘‘တမတ္ထံ’’တိ တာနိ အတ္ထိက္ခဏံ ဥပါဒါယ လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထံ. ‘‘အထဝါ’’တိ ဧကော ထေရဝါဒေါ. ‘‘သန္တတိ ဝသေန ဌာနံ’’တိ ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ ဧတ္ထ ဌိတဘာဝသင်္ခါတံ ဌာနံ သန္တတိ ဌိတိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ’’တိ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ ဣဒံ သုတ္တံ ဝဒတိ. ‘‘အပ္ပဋိဗာဟေတွာ’’တိ အနီဝါရေတွာ. ယာဝဍ္ဎနဿ နိဝတ္တိ နာမ အတ္ထိ. ဥဒယ ပရိယန္တ မတ္တဘူတာ သာ ဧဝ နိဝတ္တိ. ‘‘ဒွီဟိ ခန္ဓေဟီ’’တိ ရူပ ဇရာ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာ. အရူပ ဇရာ သင်္ခါရက္ခန္ဓေနာတိ ဧဝံ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ. ယဉ္စ တတ္ထ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ရူပဿ ဥပ္ပာဒေါ ဒွိဓာဘိန္ဒိတွာ ဒေသိတော. ကထံ, ဥပစယော သန္တတီ တိယောဇနာ. ‘‘ဝိဘာဂါ ရဟဿာ’’တိ ဥပ္ပာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇ နဋ္ဌေန ဧကော သမာနော ရူပါနံ ဝဍ္ဎန သမယေ ဥပ္ပာဒေါ. ဥပရိ ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဥပစယောတိ ဝုတ္တော. အဝဍ္ဎိတွာ ဌိတ သမယေ ဥပ္ပာဒေါ ယထာ ဌိတ နီဟာရေန စိရကာလံ ပဝတ္တိ အတ္ထေန သန္တတီတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ဝိဘာဂါ ရဟဿ. ‘‘ယထာနုလောမ သာသနံ’’တိ ဝိနေတဗ္ဗ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယာနုလောမ သာသနံ.

“යැනි පනා” යනාදියෙහි, චිත්තක්ෂණ දෙකක් හෝ තුනක් ඉක්මවා අරමුණට පැමිණේ යන්න සම්බන්ධයයි. අන් තැන්හි ද මෙසේමය. “විභූතස්ස” සහ “අවිභූතස්ස” යන්න මෙහි ආරම්භයේදීම මනෝද්වාරයෙහි “විභූත” සහ “අවිභූත” යන පද උපුටා දැක්වීමකි. “රූපා රූපානං” යනු රූප ධර්මයන්ගේ සහ අරූප ධර්මයන්ගේ යන්නයි. “තාව” යනු වීථි චිත්ත ප්‍රවෘත්තියට වඩා බෙහෙවින් පළමුවෙන්ම යන අර්ථයයි. “අද්ධාන පරිච්ඡේදං” යනු ක්ෂණ කාල සීමාවයි. විභාවනී පාඨයෙහි “අතිමහන්ත දිවසේන විෂය වවත්ථානං හෝති” යන වචනයෙන්, ආරම්භයේදී වස්තු හය, ද්වාර හය, අරමුණු හය, විඤ්ඤාණ හය, වීථි හය, විෂය ප්‍රවෘත්ති හය යනුවෙන් වදාළ ෂට්ක හය අතුරින් “ෂඩ්විධ විෂය ප්‍රවෘත්තිය” යන පදය පමණක් සංග්‍රහ කරයි. එය නොගැලපේ. එබැවින් “එවංහි සති” යනාදිය වදාළහ. “විෂය වවත්ථානත්ථ මේව” යනු අතිමහන්ත ආදී වශයෙන් විෂය නිර්ණය කිරීම සඳහාම පමණක් වදාළ බව කිව නොහැකිය. රූප සහ අරූප ධර්මයන්ගේ කාල සීමාව (අද්ධාන පරිච්ඡේදය) අභිධර්මයෙහි සෑම තැනකම අපේක්ෂිතය. එබැවින් එය දැක්වීම පිණිස ද එය වදාළ බව දත යුතුය. “ස්වභාවප්පටිලාභො” යනු චින්තනය, ස්පර්ශය ආදිය පහළ වීමයි. “අනිවත්ති” යනු නොනැති වීමයි. “පරිහායිත්වා” යන්නෙන් ජරා කෘත්‍යය පවසයි. “අච්ඡරා සංඝාතක්ඛණස්ස” යනු ඇඟිලි ගැසීමේ ක්ෂණයටයි. ආචාර්ය ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ යනු අභිධර්ම ටීකාකාරයාණන් වහන්සේය. “අස්සා විජ්ජුයා ඨිති නාම විසුං න පඤ්ඤායති” යනු විදුලි කෙටීම බලන්නන්ට එහි පැවැත්ම (ස්ථිතිය) වෙන් කොට නොපෙනේ යන්නයි. එසේම සිත ද වැඩුණු සැනින්ම බිඳෙයි යන්න සම්බන්ධයයි. එබැවින් “තං පි” යනාදිය කීහ. උදය භාගය යනු වැඩෙන කොටසයි, වය භාගය යනු අතුරුදහන් වන කොටසයි. “එවංච කත්වා” යනු ලබාගත් ගුණය ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. “එක් සිතක් දවසක් පවතීද?” යන්න ප්‍රශ්නයකි. “එසේය” යනු පිළිගැනීමේ වචනයයි. “වය ක්ෂණය?” යන්න ප්‍රශ්නයකි. “මෙසේ නොකිය යුතුය” යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. ප්‍රත්‍යාත්ම වචනයෙහි ‘එකාරත්ත’ යන්නයි. මෙසේ නොකිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. “මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්” යනු මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසිනි. “සූත්‍රාන්තයන්හි පවසන ලද්දේ නොවේද” යන්න සම්බන්ධයයි. “නා” යනු දක්නට නැත යන්නයි. “මේ වචනය පැවසූ බැවින්” යනු මේ ප්‍රකාශය කළ බැවිනි. සංඛත ලක්ෂණ අරමුණු කොට ඇත්තේ යම් ධර්මයන්ටද ඒවා “සංඛත විෂය ලක්ෂණ” නම් වේ. එය සංඛත ධර්මයන්ම ඇසුරු කර පවතී. මෙය අභිධර්මයේ ධර්මතාවය යන්න අදහසයි. “සංග්‍රහකාරක” යන්නෙන් ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පවසයි. “අත්ථික්ඛණං” යනු ක්ෂණ දෙකක්ම පමණක් කියනු ලැබේ. මෙසේ පවසා ඒ අර්ථය සාධනය කරති යන්න සම්බන්ධයයි. ගාථාවෙහි, “තස්සේව” යනු ඒ ස්ථිතියෙහිම බිඳීමයි. සෑම කල්හිම සියලු සතුන්ගේ මරණය යැයි කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. “තමත්ථං” යනු එම ස්ථිති ක්ෂණය උපයෝගී කරගෙන ලබන අර්ථයයි. “අථවා” යනු එක් ස්ථවිර වාදයකි. “සන්තති වශයෙන් පැවැත්ම” යනු ‘ස්ථිතියෙහි වෙනස් වීම පෙනේ’ යන මෙහි, ස්ථිති ස්වභාවය සන්තති ස්ථිතිය වශයෙන් දත යුතු යැයි පවසති. “මේ සූත්‍රයෙහි වනාහි” වේදනාවගේ උත්පාදය පෙනෙයි, වය පෙනෙයි, ස්ථිතියෙහි වෙනස් වීම පෙනෙයි යනුවෙන් මේ සූත්‍රය පවසයි. “අප්පටිබාහෙත්වා” යනු නොවැළැක්වීමයි. වැඩීමෙහි නැවතීමක් (නිවත්ති) ඇත්තේමය. උදයෙහි කෙළවර වූ එයම නැවතීමයි. “ස්කන්ධ දෙකකින්” යනු රූප ජරාව රූපක්ඛන්ධයට ද, අරූප ජරාව සංඛාරක්ඛන්ධයට ද ඇතුළත් වන බැවින් ස්කන්ධ දෙකකිනි. එහි පවසන ලද්දේ යන්න සම්බන්ධයයි. රූපයේ උත්පාදය දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා දේශනා කරන ලදී. එනම්, උපචය සහ සන්තති යනුවෙනි. “විභාගා රහස්ස” යනු උත්පාදය ඉපිද විනාශ වන බැවින් එකක් වුවද, රූපයන්ගේ වැඩෙන කාලයේ ඇති වන උත්පාදය ‘උපචය’ නමින් හැඳින්වේ. පසුව වැඩෙන අර්ථයෙන් එය උපචය යැයි කියන ලදී. නොවැඩී පවතින කාලයේ උත්පාදය, පවතින ආකාරයෙන් බොහෝ කල් පැවැත්මේ අර්ථයෙන් ‘සන්තති’ යැයි කියන ලදී. මෙසේ එහි බෙදීමේ රහසයි. “යථානුලෝම ශාසනය” යනු විනයනය කළ යුතු පුද්ගලයන්ගේ අදහසට අනුකූල වූ ශාසනයයි.

‘‘အရူပ’’န္တိအာဒီသု. ‘‘အရူပံ’’တိ သဗ္ဗသော ရူပသဏ္ဌာန ရဟိတတ္တာ စိတ္တ စေတသိကံ နာမံ ဝုစ္စတိ. ‘‘အရူပိ သဘာဝတ္တာ’’တိ အရူပ ဓမ္မ သဘာဝတ္တာ ဣစ္စေဝတ္ထော. တတ္ထ အရူပ ဓမ္မ သဘာဝေါ နာမ ရူပ ဓမ္မတော သတဂုဏေနဝါသဟဿဂုဏေနဝါသဏှသုခုမသဘာဝေါ[Pg.124]. ဝိဘာဝ နိပါဌေ. ‘‘ဂါဟက ဂဟေတဗ္ဗ ဘာဝဿ တံ တံ ခဏဝသေန နိပ္ဖဇ္ဇနတော’’တိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရ ဝီထီသု ဝီထိ စိတ္တာနဉ္စ အာရမ္မဏာနဉ္စ ဝိသယီ ဝိသယဘာဝေါ ဂါဟက ဂဟေတဗ္ဗ ဘာဝေါ နာမ. ‘‘တံ တံ ခဏဝသေန နိပ္ဖဇ္ဇနတော’’တိ ဝီထိ စိတ္တာနိ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေပိ အာဝဇ္ဇနာဒီဟိ နာနာ ကိစ္စေဟိ ဂဏှန္တာ ဧဝ ဂဟဏ ကိစ္စံ သမ္ပာဒေန္တိ. နာနာ ကိစ္စာနိ စ နာနာ စိတ္တာနံ ဝသေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ. အာရမ္မဏာနိ စ ပုရေဇာတာနိ ဟုတွာ ယာဝ တာနိ ကိစ္စာနိ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန ဓရမာနာနိ ဧဝ ဂဟဏံ သမ္ပာဒေန္တိ. ဧဝံ သတိ, ဂါဟကာနံ ဝီထိ စိတ္တာနဉ္စ ခဏတ္တယာယုကတ္တာ ဧဝ ဂါဟက ကိစ္စံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, သိဇ္ဈတိ. ဂဟေတဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏာနဉ္စ သတ္တရသ စိတ္တက္ခဏာယုကတ္တာ ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗ ကိစ္စံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, သိဇ္ဈတိ. ဧဝံ တံ တံ ခဏ ဝသေန နိပ္ဖဇ္ဇနတော. ဝိညတ္တိ ဒွယံ ဧက စိတ္တက္ခဏိကံ. ကသ္မာ, စိတ္တာနု ပရိဝတ္တိ ဓမ္မတ္တာ. ‘‘ဥပ္ပာဒမတ္တာ’’တိ နိပ္ဖန္န ရူပါနံ ဥပ္ပာဒမတ္တာ. ‘‘ဘင်္ဂမတ္တာ’’တိ တေသမေဝ ဘင်္ဂမတ္တာ. ‘‘ရူပ ဓမ္မာနံ’’တိ နိပ္ဖန္န ရူပ ဓမ္မာနံ. ‘‘ဥပ္ပာဒနိရောဓ ဝိဓာနဿာ’’တိ ဥပ္ပာဒ နိရောဓ ဝိဓာနဘူတဿ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပဋိသိဒ္ဓတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တံ’’တိ တံ မဟာအဋ္ဌကထာ ဝစနံ. ‘‘တသ္မိံ ဝါဒေ’’တိ တသ္မိံ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေ. ‘‘တတ္ထ အာဂတာ’’တိ တသ္မိံ ဝါဒေ အာဂတာ. ယံ ပန ဝိဘာဝနိယံ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တံ ဋီကာနယံ’’တိ တံ သောဠသ စိတ္တက္ခဏာယုက ဒီပကံ မူလဋီကာနယံ. တဒတ္ထံ သာဓေန္တေန ဝိဘာဝနိ ဋီကာစရိယေန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သင်္ဂဟကာရဿ အဋ္ဌကထာ စရိယဿ. ‘‘ဥပစရီယတီ’’တိ ဥပစာရ ဝသေန ဝေါဟရီယတိ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဧတာနီ’’တိ အာရမ္မဏာနိ. ‘‘တံ’’တိ တံ ဧက စိတ္တက္ခဏံ. ‘‘တေ စာ’’တိ ရူပ ဓမ္မာ စ. ‘‘ပရိပုဏ္ဏ ပစ္စယူပလဒ္ဓါ’’တိ ပရိပုဏ္ဏံ ပစ္စယံ ဥပလဒ္ဓါ. ‘‘သော’’တိ ဋီကာကာရော. ‘‘ဣတရာနီ’’တိ ဂန္ဓရသ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ‘‘ဂေါစရဘာဝံ’’တိ ပဉ္စဒွါရိက စိတ္တာနံ ဂေါစရဘာဝံ. ‘‘ပုရိမာနိ ဒွေ’’တိ ရူပသဒ္ဒါ ရမ္မဏာနိ. ‘‘နိမိတ္တ ဝသေန ဃဋ္ဋေန္တီ’’တိ အာဒါသံ ပဿန္တဿ မုခသဒိသံ မုခနိမိတ္တံ မုခပ္ပဋိဗိမ္ဗံ အာဒါသေ ဥပဋ္ဌာတိ. ဧဝံ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုပသာဒေ သဒ္ဒါရမ္မဏဉ္စ သောတပသာဒေ တံ သဒိသ နိမိတ္တ ဝသေန ဃဋ္ဋေန္တိ[Pg.125]. နဝတ္ထု ဝသေန ဃဋ္ဋေန္တိ. သယံ ဂန္တွာ န ဃဋ္ဋေန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အသမ္ပတ္တာနညေဝ အာရမ္မဏာနံ. ‘‘နိမိတ္တု ပဋ္ဌာန ဝသေနာ’’တိ နိမိတ္တဿ ဥပဋ္ဌာနဝသေန. ‘‘နိမိတ္တ အပ္ပနာဝသေနာ’’တိ နိမိတ္တဿ ပဝေသန ဝသေန. မနောဒွါရေ ပန အသမ္ပတ္တာနိယေဝ ဟုတွာတိ ပါဌသေသော. ‘‘အာပါတာ ဂမနဉ္စေတ္ထာ’’တိအာဒီသု. ‘‘လဉ္ဆကာနံ’’တိ လဉ္ဆနကာရာနံ. ‘‘လဉ္ဆနက္ခန္ဓံ’’တိ အယောမယံ လဉ္ဆနက္ခန္ဓံ. သော စ လဉ္ဆနက္ခန္ဓော တာလပဏ္ဏေ အာပါတေတွာ အက္ခရံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. တတ္ထ ‘‘အာပါတေတွာ’’တိ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ. ‘‘စက္ခာဒိပ္ပထေ’’တိ စက္ခာဒီနံ ဝိသယက္ခေတ္တေ. န ကေဝလံ အတ္တနော ဒွါရေသု ဧဝ အာပါတ မာဂစ္ဆန္တိ. အထ ခေါ မနောဒွါရေပိ အာပါတ မာဂစ္ဆန္တိ. န ကေဝလံ ဘဝင်္ဂ မနောဒွါရေ ဧဝ အာပါတ မာဂစ္ဆန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘တေသု ပနာ’’တိ တေသု အာရမ္မဏေသု ပန. တာနိ အာရမ္မဏာနိ ယေသံ တာနိ တဒါ ရမ္မဏာနိ. န ဧကက္ခဏေ ပဉ္စသု အာရမ္မဏေသု ဝီထိ စိတ္တာနိ ပဝတ္တန္တိ, ဧကေကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဧဝါတိ ဝုတ္တတ္တာ န ဒွီသု, န တီသု, န စတူသူတိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဗဟုစိတ္တက္ခဏာတီတာနိ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ ဗဟုစိတ္တက္ခဏာတီတေ ပဉ္စဒွါရေတိ ယောဇနာ. ပဉ္စဒွါရေတိ စ ပဉ္စဒွါရေသူတိ အတ္ထော. ‘‘ဧဝံ သတီ’’တိ တေသံ ပသာဒါနံ အာဝဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပတ္တိယာ သတိ. ‘‘အာဒိလက္ခဏံ’’တိ ပဉ္စာရမ္မဏာနံ ပဉ္စဒွါရေသု အာပါတာ ဂမန သင်္ခါတံ ဝိသယပ္ပဝတ္တိယာ အာဒိလက္ခဏံ. စလနဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယထာ ဂဟိတံ’’တိ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ဂဟိတပ္ပကာရံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘ယောဂျ ဒေသာဝဋ္ဌာန ဝသေနာ’’တိ အာပါတံ အာဂန္တုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ အဝေစ္စဋ္ဌာန ဝသေန. ယုဇ္ဇနဉ္စ, မန္ထနဉ္စ, ခေါဘကရဏဉ္စ, ဃဋ္ဋနန္တိ စ အာပါတာ ဂမနန္တိ စ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ အာပါတာ ဂမနဉ္စေတ္ထာတိအာဒိနာ. ‘‘နာနာ ဌာနိယေသူ’’တိ နာနာ ဌာနေသု ဌိတေသု. ‘‘ဧကော ဓမ္မနိယာမော နာမာ’’တိ ယထာ ဗောဓိသတ္တေ မာတုကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တေ ဓမ္မနိယာမ ဝသေန သကလေ ဇာတိက္ခေတ္တေ ပထဝိကမ္ပနံ အဟောသိ. တထာ ဣဓပိ ပဉ္စဒွါရေသု ဧကေကသ္မိံ ဒွါရေ အာရမ္မဏေ ဃဋ္ဋေန္တေ ဓမ္မနိယာမ ဝသေန ဘဝင်္ဂ စလနံ ဟောတိ. အယံ ဓမ္မနိယာမော နာမ. ‘‘သဟေဝါ’’တိ ဧကတောယေဝ. ကထံ [Pg.126] ဟဒယ ဝတ္ထု နိဿိတဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနံ သိယာတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စဝိညာဏဿ စလနံ သိယာတိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ, တဒါ ပဉ္စဝိညာဏဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ယဒါ စ တံ ဝိဇ္ဇတိ, တဒါ တံ န စလတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ ဟိ ဝီထိစိတ္တံ နာမ စလတိ ယေဝါတိ. သန္တတိ နာမ ပုဗ္ဗာ ပရပ္ပဗန္ဓော. သဏ္ဌာနံ နာမ သဟပ္ပဝတ္တာနံ ဧကတော ဌိတိ. ဣဓ သဏ္ဌာနံ အဓိပ္ပေတံ. ပဉ္စနိဿယ မဟာဘူတေဟိ သဒ္ဓိံ ဟဒယ ဝတ္ထု နိဿယဘူတာနံ ဧက သဏ္ဌာန ဘာဝေန ဧကာဗဒ္ဓတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သဏ္ဌာန ဝသေနာတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ’’တိ. ‘‘တာဒိသဿ အနုက္ကမ စလနဿာ’’တိ ဝိဘာဝနိယံ ဘေရိသက္ခရောပမာယ သဒ္ဓိံ ရူပါဒိနာ ပသာဒေ ဃဋ္ဋိတေ တန္နိဿ ယေသု မဟာဘူတေသု စလိတေသု အနုက္ကမေန တံ သမ္ဗန္ဓာနံ သေသရူပါနမ္ပိ စလနေန ဟဒယ ဝတ္ထုမှိ စလိတေ တန္နိဿိတဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနာ ကာရေန ပဝတ္တိတောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တဿ အနုက္ကမ စလနဿ. ‘‘ဘဝင်္ဂပ္ပဝါဟံ’’တိ ဘဝင်္ဂ သန္တတိံ. ‘‘ကုရုမာနံ’’တိ ကရောန္တံ. သလ္လက္ခေန္တံ’’တိ ဣဒမေဝါတိ သန္နိဋ္ဌာပေန္တံ. ‘‘ယောနိ သောမနသိကာရာဒိဝသေနာ’’တိ ယောနိ သောမနသိကာရော ကုသလ ဇဝနုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော. အယောနိ သောမနသိကာရော အကုသလ ဇဝနုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော. နိရနုသယ သန္တာနတာ ကြိယဇဝနုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော. တေသု စ သောမနဿ ဇဝနာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိ ပစ္စယောပိ ဟေဋ္ဌာ စိတ္တ သင်္ဂဟေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘අරූප’’ යනාදී තැන්හි - ‘‘අරූප’’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම රූප සටහන් රහිත බැවින් සිත හා චෛතසික නම් වූ නාම ධර්මයන්ට කියනු ලැබේ. ‘‘අරූපී ස්වභාවයක් ඇති බැවින්’’ යනු අරූප ධර්ම ස්වභාවයක් ඇති බැවින් යන අර්ථයයි. එහි අරූප ධර්ම ස්වභාවය නම් රූප ධර්මයන්ට වඩා සිය ගුණයකින් හෝ දහස් ගුණයකින් ඉතා සියුම් වූ ස්වභාවයකි. විභාවනී පාඨයෙහි - ‘‘ග්‍රාහක හා ග්‍රහණය කළ යුතු බව ඒ ඒ මොහොතේ වශයෙන් සිදුවන බැවින්’’ යන්නෙහි පංචද්වාර වීථීන්හි වීථි සිතත් ආරම්මණයත් අතර ඇති විෂයී හා විෂය බව ග්‍රාහක හා ග්‍රහණය කළ යුතු බව (ග්‍රාහක-ග්‍රහේතබ්බ භාවය) නම් වේ. ‘‘ඒ ඒ මොහොතේ වශයෙන් සිදුවන බැවින්’’ යනු වීථි සිත් එක් ආරම්මණයකදී වුවද ආවර්ජනාදී වූ විවිධ කෘත්‍යයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරමින්ම ග්‍රහණ කෘත්‍යය සම්පූර්ණ කරන බැවිනි. විවිධ කෘත්‍යයන් විවිධ සිත් මගින් සිදු වේ. ආරම්මණයෝ ද පූර්වජාත වී එම කෘත්‍යයන් සිදුවන තාක් පවත්නා (වර්තමාන) ස්වභාවයෙන්ම පවතිමින් ග්‍රහණයට උපකාරී වෙති. එසේ ඇති කල්හි, ග්‍රහණය කරන වීථි සිත් චිත්තක්ෂණ තුනක ආයු කාලයක් ඇති බැවින්ම ග්‍රහණ කෘත්‍යය සිදුවේ, සම්පූර්ණ වේ. ග්‍රහණය කරනු ලබන ආරම්මණයෝ ද චිත්තක්ෂණ දාහතක ආයු කාලයක් ඇති බැවින්ම ග්‍රහණය විය යුතු කෘත්‍යය සිදුවේ, සම්පූර්ණ වේ. මෙලෙස ඒ ඒ මොහොතේ වශයෙන් එය සිදු වේ. විඥප්ති රූප දෙක එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතී. ඒ මන්ද? ඒවා සිත අනුව පවතින (චිත්තානුපරිවර්තී) ධර්ම වන බැවිනි. ‘‘උප්පාද මාත්‍රය’’ යනු නිපන්න රූපයන්ගේ ඉපදීම පමණකි. ‘‘භංග මාත්‍රය’’ යනු ඒවායේම බිඳී යාම පමණකි. ‘‘රූප ධර්මයන්ගේ’’ යනු නිපන්න රූප ධර්මයන්ගේය. ‘‘උප්පාද නිරෝධ විධානය’’ යනු ඉපදීම හා නැතිවීම පිළිබඳ විධිමත් විස්තරය අඩංගු මහා අටුවා මතය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් යන සම්බන්ධයයි. ‘‘තං’’ යනු එම මහා අටුවා වාක්‍යයයි. ‘‘තස්මිං වාදේ’’ යනු එම මහා අටුවා මතයෙහිය. ‘‘තත්ථ ආගතා’’ යනු එම මතයෙහි සඳහන් වන බවයි. විභාවනියෙහි යම් කරුණක් පවසන ලද්දේද එය සම්බන්ධ වේ. ‘‘තං ටීකානයං’’ යනු චිත්තක්ෂණ දහසයක ආයු කාලය දක්වන මූලටීකා ක්‍රමයයි. එහි අර්ථය සාධනය කරමින් විභාවනී ටීකාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද්දේය යන සම්බන්ධයයි. සංග්‍රහකරු වූ අටුවාචාර්යයන් වහන්සේගේය. ‘‘උපචරීයති’’ යනු උපචාර වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. විභාවනී පාඨයෙහි - ‘‘එතානි’’ යනු ආරම්මණයන්ය. ‘‘තං’’ යනු එම එක් චිත්තක්ෂණයයි. ‘‘තේ ච’’ යනු රූප ධර්මයන්ය. ‘‘පරිපුණ්ණ පච්චයූපලද්ධා’’ යනු සම්පූර්ණ ප්‍රත්‍යයන් ලබන ලද යන්නයි. ‘‘සෝ’’ යනු ටීකාකාරයන් වහන්සේය. ‘‘ඉතරානි’’ යනු ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන අරමුණුය. ‘‘ගෝචර භාවය’’ යනු පංචද්වාරික සිත්වල විෂය භාවයයි. ‘‘පරිමානි ද්වේ’’ යනු රූප සහ ශබ්ද අරමුණුය. ‘‘නිමිත්ත වශයෙන් ගැටෙයි’’ යනු කැඩපතක් බලන්නෙකුට මුහුණට සමාන වූ මුහුණේ සලකුණ (මුහුණේ ප්‍රතිබිම්බය) කැඩපතෙහි පෙනෙන්නාක් මෙනි. මෙලෙස රූපාරම්මණය චක්ඛුප්‍රසාදයෙහිද, ශබ්දාරම්මණය සෝතප්‍රසාදයෙහිද ඒ හා සමාන නිමිත්තක් වශයෙන් ගැටෙයි. වස්තුව වශයෙන් නොගැටෙයි. තමන්ම ගොස් නොගැටෙන්නේය යනු අදහසයි. (ඉන්ද්‍රියයන්ට) සෘජුව ස්පර්ශ නොවන ආරම්මණයන් පිළිබඳවයි. ‘‘නිමිත්ත උපස්ථාන වශයෙන්’’ යනු නිමිත්ත පහළ වීමෙනි. ‘‘නිමිත්ත අප්පනා වශයෙන්’’ යනු නිමිත්ත ඇතුළු වීමෙනි. මනෝද්වාරයෙහිදී ද ස්පර්ශ නොවී පවතින බව ශේෂ වූ පාඨයයි. ‘‘ආපාථ ගමනය’’ යනාදී තැන්හි - ‘‘ලංඡකානං’’ යනු මුද්‍රා තබන්නන්ගේය. ‘‘ලංඡනක්ඛන්ධං’’ යනු යකඩින් කළ මුද්‍රා කොටසයි. එම මුද්‍රාව තල්පතෙහි ගැටීමෙන් අකුර මතු කරවයි. එහි ‘‘ආපාතෙත්වා’’ යනු තද කරමිනි. ‘‘චක්ඛාදිප්පථෙ’’ යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ විෂය පථයෙහිය. තමාගේ ද්වාරයන්හි පමණක් පථයට (විෂය පථයට) එනවා පමණක් නොව, මනෝද්වාරයටද විෂය පථයට පැමිණෙයි. භවාංග මනෝද්වාරයට පමණක් විෂය පථයට එනවා නොවේ යැයි යෙදිය යුතුය. ‘‘තේසු පන’’ යනු එම ආරම්මණයන් අතරයි. එම ආරම්මණයන් යමෙකුට අරමුණු වේද ඒවා තදාරම්මණ නම් වේ. එක් ක්ෂණයකදී ආරම්මණ පහක් කෙරෙහි වීථි සිත් නොපවතින අතර, එක් එක් ආරම්මණයකම පවතින බව පවසා ඇති බැවින්, ආරම්මණ දෙකක, තුනක හෝ හතරක නොපවතින බවද කිව යුතුය. බොහෝ චිත්තක්ෂණයන් ඉක්මවූ පංචාරම්මණයෝ බොහෝ චිත්තක්ෂණයන් ඉක්මවූ පංචද්වාරයන්හි යැයි යෙදිය යුතුය. ‘‘පංචද්වාරේ’’ යනු පංචද්වාරයන්හි යන අර්ථයයි. ‘‘එවං සති’’ යනු එම ප්‍රසාද රූප ආවර්ජනය සමග ඉපදීම ඇති කල්හිය. ‘‘ආදි ලක්ෂණය’’ යනු පංචාරම්මණයන් පංචද්වාරයන්හි විෂය පථයට පැමිණීම නම් වූ විෂය ප්‍රවෘත්තියෙහි මූලික ලක්ෂණයයි. කම්පනය ද දැක්විය යුතුය යන සම්බන්ධයයි. ‘‘යථා ගහිතං’’ යනු ප්‍රතිසන්ධියේ සිට ගත් ආකාරයටයි. විභාවනී පාඨයෙහි ‘‘යෝග්‍ය දේශාවට්ඨාන වශයෙන්’’ යනු විෂය පථයට පැමිණීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි ස්ථිරව පිහිටීමෙනි. එක්වීම, කැළඹීම, වික්ෂිප්ත කිරීම, ගැටීම සහ විෂය පථයට පැමිණීම යන මේවා ආපාථ ගමනය යැයි කියනු ලැබේ යැයි යෙදිය යුතුය. මෙය පෙර සඳහන් කරන ලද ආපාථ ගමනය පිළිබඳ විස්තරයයි. ‘‘නානා ඨානියෙසු’’ යනු විවිධ ස්ථානයන්හි පිහිටි යන්නයි. ‘‘එක් ධර්ම නියාමයක් නම්’’ - බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ධර්ම නියාම බලයෙන් මුළු ජාතික්ෂේත්‍රයම සෙලවුණාක් මෙන්, මෙහිදී ද පංචද්වාරයන්ගෙන් එක් එක් ද්වාරයක ආරම්මණය ගැටෙන කල්හි ධර්ම නියාමයෙන් භවාංග චලනයක් සිදු වේ. මෙය ධර්ම නියාමය නම් වේ. ‘‘සහේව’’ යනු එකවිටමය. හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ භවාංගයේ චලනය කෙසේ සිදුවේද යන්න මෙහි යෙදුමයි. මෙහිදී පංච විඥානයේ චලනයක් සිදුවේ යැයි නොකිව යුතුය. මන්ද, එකල්හි පංච විඥානය නොපවතින බැවිනි. එය පවතින කල්හි එය කම්පනය නොවේ යැයිද නොකිව යුතුය. මන්ද සියලුම වීථි සිත් කම්පනය වන බැවිනි. සන්තතිය යනු පෙර පසු අඛණ්ඩ පැවැත්මයි. සණ්ඨානය යනු සහජාත ධර්මයන් එක්ව පිහිටීමයි. මෙහිදී සණ්ඨානය අදහස් කෙරේ. පංච නිශ්‍රය මහාභූතයන් සමග හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ රූපයන් එකම සටහනක් (සණ්ඨානයක්) ලෙස බැඳී පවතින බව පවසන ලදී. එබැවින් ‘‘සණ්ඨාන වශයෙන් යැයි කිව යුතුය’’ යැයි කීහ. ‘‘එබඳු වූ අනුක්‍රමික චලනය’’ යනු විභාවනියෙහි බෙරය හා බොරළු කැටයේ උපමාව සමගින් රූප ආදිය ප්‍රසාද රූපයන්හි ගැටුණු කල්හි, එය ඇසුරු කළ මහාභූතයන් කම්පනය වීමෙන් අනුක්‍රමයෙන් ඒ හා සම්බන්ධ සෙසු රූපයන්ද කම්පනය වීම හරහා හෘදය වස්තුව කම්පනය වන විට, එය ඇසුරු කළ භවාංග සිත කම්පනය වන ආකාරයෙන් පැවති බවයි. මෙය එසේ පවසන ලද අනුක්‍රමික චලනයයි. ‘‘භවාංගප්පවාහං’’ යනු භවාංග පරම්පරාවයි. ‘‘කුරුමානං’’ යනු කරන්නා වූ යන්නයි. ‘‘සල්ලක්ඛෙන්තං’’ යනු මෙයම යැයි නිශ්චය කරන්නා වූ යන්නයි. ‘‘යෝනිසෝ මනසිකාරාදී වශයෙන්’’ යනු යෝනිසෝ මනසිකාරය කුසල් ජවන් ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය වේ. අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසල් ජවන් ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය වේ. අනුසය රහිත සන්තානය ක්‍රියා ජවන් ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය වේ. ඒ අතරින් සෝමනස්ස ජවනාදීන්ගේ උත්පත්ති ප්‍රත්‍යය ද පෙර චිත්ත සංග්‍රහයෙහි දැක්වූ පරිදි දත යුතුය.

‘‘ဘဝင်္ဂပါတော’’တိအာဒီသု. ‘‘အာဝဇ္ဇနတော ပဋ္ဌာယ ဥဋ္ဌိတံ’’တိ ကမ္မ ဝိပါကသန္တာနတော စ တဒါရမ္မဏတော စ မုဉ္စိတွာ ဝိသုံ ကြိယာမယ ဗျာပါရေန အာရမ္မဏန္တရံ ဂဟေတွာ ဥဋ္ဌိတံ သမုဋ္ဌိတံ. ဘဝင်္ဂ စလနမ္ပိ ဥဋ္ဌာနဿ အာဒိ ဟောတိ. တသ္မာ တမ္ပိ ဥဋ္ဌိတေ စိတ္တ သန္တာနေ သင်္ဂဏှန္တော ပထမ ဘဝင်္ဂ စလနတောယေဝ ဝါတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ’’တိ ဝီထိ စိတ္တာနံ အနုက္ကမေန အတ္တနော ကိစ္စေဟိ အာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနေ. ‘‘ဒေါဝါရိကောပမာ’’တိ ဗဓိရဒေါဝါရိကောပမာ. ‘‘ဂါမိလ္လောပမာ’’တိ ဂါမဒါရကောပမာ. ‘‘အမ္ဗောပမာ’’တိ အမ္ဗပ္ဖလောပမာ. အညာပိ ဥပမာ အတ္ထိ. မက္ကဋသုတ္တောပမာ, ဥစ္ဆုယန္တောပမာ, ဇစ္စန္ဓောပမာ. တာသဗ္ဗာပိ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဝိပါကုဒ္ဓါရ ကထာတော [Pg.127] ဂဟေတဗ္ဗာ. ‘‘ယတ္ထဟီ’’တိအာဒီသု. ‘‘ကထံ ဆ ဆက္က ယောဇနာ ဟောတီ’’တိ. စက္ခု ဝတ္ထု ဝစနဉ္စ, စက္ခုဒွါရ ဝစနဉ္စ, ရူပါ ရမ္မဏ ဝစနဉ္စ, စက္ခု ဝိညာဏ ဝစနဉ္စ, စက္ခုဒွါရ ဝီထိ စက္ခု ဝိညာဏ ဝီထိ ဝစနဉ္စ, အတိမဟန္တာ ရမ္မဏ ဝစနဉ္စာ,တိ ဧတာနိ ဆဝစနာနိ. တေဟိ ဆဆက္ကေဟိ အာဟရိတွာ ဣမိဿံ ဝီထိယံ ဒဿိတာနိ. သေသဝီထီသုပိ ယထာလာဘံ ဒဿိတဗ္ဗာနိ. ဧဝံ ဆဆက္ကယောဇနာ ဟောတိ. ‘‘ဧတ္ထ စ ယတ္တကာနီ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဧကူန ပညာသ ပရိမာဏေသူ’’တိ ဧကဿနိပ္ဖန္န ရူပဓမ္မဿ ဧကပညာသ မတ္တေသု ခုဒ္ဒကက္ခဏေသု ဥပ္ပာဒက္ခဏဉ္စ ဘင်္ဂက္ခဏဉ္စ ဌပေတွာ မဇ္ဈေ ဧကူန ပညာသ မတ္တာနိ ဌိတိက္ခဏာနိ သန္တိ. တေသု ခဏေသု အနုက္ကမေန ဥပ္ပန္နာ ဧကူန ပညာသ စက္ခု ပသာဒါ စ သန္တိ. ‘‘ကိသ္မိဉ္စီ’’တိ တေသု ကတရသ္မိံ နာမ စက္ခု ပသာဒေ န ဃဋ္ဋေန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာနိ. ‘‘တေသု ပနာ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝစနံ. ‘‘ယဒေဝ ဧကံ စက္ခူ’’တိ နိဒ္ဓါရဏီယံ. တံ ပန ကတမန္တိ. အတီတ ဘဝင်္ဂေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တံ အတိက္ကမ္မ ဘဝင်္ဂ စလနက္ခဏေ လဒ္ဓဃဋနံ ဧကံ စက္ခု. တံ ပန စက္ခု ဝိညာဏဿ ဝတ္ထု ဘာဝဉ္စ ဒွါရဘာဝဉ္စ သာဓေတိ. သေသဝိညာဏာနံ ဒွါရဘာဝံ သာဓေတီတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာရဟံ’’တိ. ဧတဒေဝ ဧတံ ဧဝ စက္ခု ကိစ္စ သာဓနံ နာမ ဟောတိ ဝီထိ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ ဝတ္ထု ကိစ္စဒွါရ ကိစ္စာနံ သာဓနတော. ‘‘ယံ မဇ္ဈိမာယုကံ’’တိ မန္ဒာယုက အမန္ဒာယုကာနံ မဇ္ဈေ ပဝတ္တတ္တာ ယံ မဇ္ဈိမာယုကန္တိ ဝဒန္တိ. တံ ကိစ္စ သာဓနံ နာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣတရာနိ ပနာ’’တိ ဧကူန ပညာသ ပရိမာဏေသု စက္ခု ပသာဒေသူတိ ဝုတ္တာနိ, တေသု ဧကံ ကိစ္စ သာဓနံ ဌပေတွာ သေသာနိ ဣတရာနိ အဋ္ဌ စတ္တာလီသ စက္ခူနိ မောဃဝတ္ထူနိ နာမ ဟောန္တိ. ရူပါ ရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ လဒ္ဓ ဃဋ္ဋနာနမ္ပိ သတံ ဝီထိ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ ဝတ္ထု ကိစ္စဒွါရ ကိစ္စရဟိတတ္တာ. တေသု ကတမာနိ မန္ဒာယုကာနိ နာမာတိ အာဟ ‘‘တာနိ ပနာ’’တိအာဒိံ. ကိစ္စ သာဓနတော ပုရိမာနိ နာမ အတီတ ဘဝင်္ဂတော ပုရေ တေရသသု ဘဝင်္ဂေသု အာဒိ ဘဝင်္ဂဿ ဘင်္ဂက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပန္နာ သတ္တတိံသ စက္ခု ပသာဒါ. တာနိ မန္ဒာယုကာနီတိ ဝဒန္တိ. ကသ္မာ, ကိစ္စ သာဓနတော အပ္ပတရာယုကတ္တာ. ကိစ္စ သာဓနတော ပစ္ဆိမာနိ နာမ အတီတ ဘဝင်္ဂဿ ဌိတိက္ခဏတော [Pg.128] ပဋ္ဌာယ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပန္နာ ဧကာဒသ စက္ခု ပသာဒါ, တာနိ အမန္ဒာယုကာနီတိ ဝဒန္တိ. ကသ္မာ, ကိစ္စ သာဓနတော ဗဟုတရာယုကတ္တာ. တဒုဘယာနိပိ အဋ္ဌ စတ္တာလီသ မတ္တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တတော’’တိ တေဟိ အဋ္ဌစတ္တာလီသ မတ္တေဟိ. ‘‘ပုရိမတရာနီ’’တိ သတ္တတိံသ မန္ဒာယုကေဟိ ပုရိမတရာနိ. တာနိ ဟိ စက္ခု ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဌိတိ ဘာဝေန အနုပလဒ္ဓတ္တာ ဣဓ န ဂဟိတာနိ. ‘‘ပစ္ဆိမတရာနီ’’တိ ဧကာဒသ အမန္ဒာယုကေဟိ ပစ္ဆိမတရာနိ. တာနိ စ စက္ခု ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာနိပိ တသ္မိံ ခဏေ ဌိတိ ဘာဝေန အနုပလဒ္ဓတ္တာ ဣဓ န ဂဟိတာနိ. ကသ္မာ ပန စက္ခုဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဌိတိ ဘာဝေန အနုပလဒ္ဓါနိ တဒုဘယာနိ ဣဓ န ဂဟိတာနီတိ. စက္ခု ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဌိတိ ဘာဝေန ဓရမာနာနံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ မတ္တာနံ စက္ခူနံ မဇ္ဈေ ဧဝ ကတမံ စက္ခု စက္ခု ဝိညာဏဿ ဝတ္ထု ကိစ္စ ဒွါရ ကိစ္စံ သာဓေတီတိ အာသင်္ကိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ နာမ အတ္တနော ဌိတိက္ခဏေ ဧဝ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝတ္ထုဒွါရ ကိစ္စ သာဓကတ္တာ စက္ခု ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဌိတိ ဘာဝေန အနုပလဒ္ဓတ္တာ ဣဓ န ဂဟိတာနီတိ စ, စက္ခု ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဌိတိ ဘာဝေန ဓရမာနာနန္တိ စ, ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

''භවංගපාත'' යනාදියෙහි, ''ආවර්ජනය පටන් නැගී සිටි'' යනු කර්ම විපාක සන්තතියෙන් හා තදාරම්මණයෙන් මිදී, වෙනම ක්‍රියාමය ව්‍යාපාරයකින් වෙනත් අරමුණක් ගෙන නැගී සිටි (හටගත්) බවයි. භවංග චලනය ද නැගී සිටීමක ආරම්භය වේ. එබැවින් නැගී සිටි චිත්ත සන්තතියට එය ද ඇතුළත් කරමින් ''පළමු භවංග චලනයෙන්ම'' යැයි කියන ලදී. ''මේ ස්ථානයෙහි'' යනු වීථි චිත්තයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් මගින් අරමුණ පැවැත්වෙන ස්ථානයෙහි ය. ''ද්වාරික උපමාව'' යනු බිහිරි දොරටුපාලයාගේ උපමාවයි. ''ගාමිල්ල උපමාව'' යනු ගම් දරුවාගේ උපමාවයි. ''අඹ උපමාව'' යනු අඹ පලයේ උපමාවයි. තවත් උපමා ඇත: වඳුරු නූලක උපමාව, උක් යන්ත්‍රයේ උපමාව, උපන් ගෙයි අන්ධයාගේ උපමාව යනාදියයි. ඒ සියල්ල අත්ථසාලිනියෙහි 'විපාකුද්ධාර' කථාවෙන් ගත යුතුය. ''යත්ථහි'' යනාදියෙහි ''කෙසේ ෂට් ෂට්ක යෝජනාවක් (හයේ කණ්ඩායම් හයක සම්බන්ධයක්) වේ ද?'' යත්: චක්ඛු වත්ථු වචනය, චක්ඛු ද්වාර වචනය, රූපාරම්මණ වචනය, චක්ඛු විඤ්ඤාණ වචනය, චක්ඛු ද්වාර වීථි චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථි වචනය සහ අතිමහන්තාරම්මණ වචනය යන මේ හයයි. ඒ හයේ හය බැගින් ගෙන මේ වීථියෙහි පෙන්වන ලදී. සෙසු වීථීන්හි ද ලැබෙන පරිදි පෙන්විය යුතුය. මෙසේ ෂට් ෂට්ක යෝජනාව වේ. ''එත්ත ච යත්තකානි'' යනාදියෙහි, ''හතළිස් නවයක් වූ ප්‍රමාණයන්හි'' යනු එක් නිෂ්පන්න රූප ධර්මයක ක්ෂුද්‍ර ක්ෂණ පනස් එකක් අතුරින්, උප්පාද ක්ෂණයත් භංග ක්ෂණයත් හැර මැද ඇති ඨිති ක්ෂණ හතළිස් නවයකි. ඒ ක්ෂණයන්හි අනුපිළිවෙළින් හටගත් චක්ඛු ප්‍රසාද රූප හතළිස් නවයක් ද ඇත. ''කිස්මිංචි'' යනු ඔවුන්ගෙන් කිනම් චක්ඛු ප්‍රසාදයක නොවදී (ඝට්ටනය නොවන්නේ) දැයි නොකිය යුතුය. ''තේසු පන'' යනු වෙන් කිරීමේ (නිර්ධාරණ) සප්තමී විභක්තියයි. ''යදේව ඒකං චක්ඛුං'' (යම් එක් ඇසක්ම) යනු නිර්ධාරණය කළ යුත්තයි. එය කවරක් ද? අතීත භවංගය සමග හටගෙන, එය ඉක්මවා භවංග චලන ක්ෂණයේදී ගැටීම (ඝට්ටනය) ලැබූ එක් චක්ඛු ප්‍රසාදයකි. එය චක්ඛු විඤ්ඤාණයට වත්ථු භාවය (ඇසුර) සහ ද්වාර භාවය (දොරටුව) සාධනය කරයි. සෙසු විඤ්ඤාණයන්ට ද්වාර භාවය සාධනය කරයි. එබැවින් ''යථානුරූපව'' යැයි කියන ලදී. වීථි චිත්තයන්ගේ ඉපදීමට වත්ථු කෘත්‍යය හා ද්වාර කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින්, මෙයම 'කෘත්‍ය සාධන' චක්ඛුව නමින් හැඳින්වේ. ''යං මජ්ඣිමායුකං'' යනු මන්දායුක (අඩු ආයු ඇති) හා අමන්දායුක (වැඩි ආයු ඇති) අතර පවතින බැවින් එය මධ්‍යමායුක යැයි කියනු ලැබේ. එයම කෘත්‍ය සාධනයයි යන්න සම්බන්ධයයි. ''ඉතරානි පන'' (අනෙක් ඒවා) යනු හතළිස් නවයක් වූ චක්ඛු ප්‍රසාදයන් අතුරින් ඒ එක් කෘත්‍ය සාධක චක්ඛුව හැර ඉතිරි චක්ඛු ප්‍රසාද හතළිස් අට මෝඝ වත්ථු (නිෂ්ඵල වත්ථු) නම් වේ. රූපාරම්මණය සමග ගැටීම ලැබුව ද, වීථි චිත්තයන් ඉපදීමේදී වත්ථු කෘත්‍යයෙන් හා ද්වාර කෘත්‍යයෙන් තොර බැවිනි. ඔවුන් අතර මන්දායුක කවරේ ද යත්: ''තානි පන'' යනාදිය කීය. කෘත්‍ය සාධනයට පෙර, එනම් අතීත භවංගයට පෙර වූ භවංග දහතුනකදී, පළමු භවංගයේ භංග ක්ෂණයේ පටන් ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය උපන් චක්ඛු ප්‍රසාද තිස් හතකි. ඒවා මන්දායුක යැයි කියති. මන්ද? කෘත්‍ය සාධක රූපයට වඩා අඩු ආයු කාලයක් ඉතිරිව පවතින බැවිනි. කෘත්‍ය සාධනයට පසු, එනම් අතීත භවංගයේ ඨිති ක්ෂණයේ පටන් ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය උපන් චක්ඛු ප්‍රසාද එකොළොසකි. ඒවා අමන්දායුක යැයි කියති. මන්ද? කෘත්‍ය සාධක රූපයට වඩා වැඩි ආයු කාලයක් ඉතිරිව පවතින බැවිනි. ඒ දෙවර්ගයම හතළිස් අටක් ලෙස දත යුතුය. ''තතෝ'' යනු ඒ හතළිස් අටට වඩා, ''පුරිමතරානි'' යනු මන්දායුක තිස් හතටත් පෙර වූ ඒවායි. ඒවා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් (පවතින බවින්) උපලබ්ධ නොවන (නොලැබෙන) බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. ''පච්ඡිමතරානි'' යනු අමන්දායුක එකොළොසටත් පසුව උපන් ඒවායි. ඒවා ද චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී උපන් නමුදු ඒ ක්ෂණයේ ඨිති භාවයෙන් (පවතින බවින්) උපලබ්ධ නොවන බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් උපලබ්ධ නොවන ඒ දෙවර්ගයම මෙහි නොගත්තේ මන්ද? චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් පවතින (ධරමාන) චක්ඛු ප්‍රසාද හතළිස් අට අතරින්, කිනම් චක්ඛු ප්‍රසාදයක් චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ වත්ථු කෘත්‍යය හා ද්වාර කෘත්‍යය සිදු කරන්නේ දැයි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවිනි. මෙහි පංච වත්ථු රූපයන් තමන්ගේ ඨිති ක්ෂණයේදීම පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ වත්ථු-ද්වාර කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින්, චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් තොර ඒවා මෙහි නොගන්නා ලද බවත්, චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී ඨිති භාවයෙන් පවතින රූපයන් ගැන පමණක් මෙය කියන ලද බවත් දත යුතුය.

‘‘ဧတ္ထ သိယာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဣမာယ ဝီထိယာ’’တိ ဣမာယ အတိမဟန္တာ ရမ္မဏ ဝီထိယာ. ‘‘သမုဒါယဂ္ဂါဟိကာ’’တိ ရူပါ ရမ္မဏာနံ သမူဟဂ္ဂါဟိကာ. ‘‘ဝဏ္ဏသလ္လက္ခဏာ’’တိ ဝဏ္ဏဝဝတ္ထာနိကာ. ‘‘ဝတ္ထုဂ္ဂါဟိကာ’’တိ ဒဗ္ဗ သဏ္ဌာနဂ္ဂါဟိကာ. ‘‘နာမဂ္ဂါဟိကာ’’တိ နာမ ပညတ္တိဂ္ဂါဟိကာ. ‘‘အလာတစက္ကဿ ဂါဟိကာ ဝိယာ’’တိ ရတ္တန္ဓကာရေ ဧကော အလာတံ ဂဟေတွာ ပရိဗ္ဘမတိ. အညော တံ ပဿန္တော စက္ကံ ဝိယ မညတိ. တတ္ထ အလာတဿ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပစ္စုပ္ပန္နံ ရူပံ အာရဗ္ဘ စက္ခုဒွါရ ဝီထိယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. မနောဒွါရ ဝီထိယော ပန ပုရိမ ပုရိမာဟိ စက္ခုဒွါရ ဝီထီဟိ ဂဟိတာနိ အတီတ ရူပါနိ အမုဉ္စိတွာ ဧကတော သဏ္ဌာနဉ္စ သန္တတိဉ္စ ကတွာ ဂဏှန္တိ. တဒါ ပဿန္တဿ စက္ကံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ. ဧဝံ အယံ သမုဒါယဂ္ဂါဟိကာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘နတ္ထိ တဒါရမ္မဏုပ္ပာဒေါ’’တိအာဒီသု. ‘‘ယဿာ’’တိ ယဿ အာရမ္မဏဿ. စိတ္တာနီတိ စ နာနာရမ္မဏာနီတိ စ ကမ္မပဒါနိ. အဝသေသေ တသ္မိံ [Pg.129] အာရမ္မဏေ. ‘‘သင်္ဂဟ ကာရေနာ’’တိ ပေါရာဏ အဋ္ဌကထာယော ဧကတော သင်္ဂဟေတွာ ကတတ္တာ ဗုဒ္ဓဃောသတ္ထေရေန ကတာ သဗ္ဗာ အဋ္ဌကထာယော သင်္ဂဟဋ္ဌကထာ နာမ. သော စ သင်္ဂဟ ကာရောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဣဓ ပီ’’တိ ဣမသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟေပိ. ‘‘ထေရေနာ’’တိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရေန. ‘‘ဧကမ္ပိ ဣစ္ဆတိ ယေဝါ’’တိ. ‘‘ယဿ ဟိ စတ္တာရီ’’တိအာဒီသု ယဿ အာရမ္မဏဿ စတ္တာရိ ဝါ ပဉ္စဝါ ဆဝါတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဇဝနမ္ပိ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ’’တိအာဒီသု. ‘‘အတ္တနော ပဓာန ကြိယာယာ’’တိ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာတိ ပဒဿ ပရတော ‘ယံ ပဝတ္တတီ’တိ အတ္တနော ပဓာန ကြိယာပဒံ အတ္ထိ. တေန အတ္တနော ကြိယာပဒေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော. ‘‘ကတ္ထစိ ဝုတ္တာ’’တိ ကတ္ထစိ သဒ္ဒဂန္ထေသု ဝုတ္တာ. အပိ စ, ဟေတုမှိ တွာပစ္စယော လက္ခဏေ ဟေတုမှိ စ မာနန္တ ပစ္စယာ ဇောတနီယဋ္ဌေန ဝုတ္တာ, န ဝစနီယဋ္ဌေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ပကတိ နိယာမေနာ’’တိ ဧတေန ပစ္စယ ဝိသေသေသတိ, စတ္တာရိ ဝါ ပဉ္စဝါ ဆဝါ ဇဝနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ’’တိ ဝါသဒ္ဒတ္ထေ အညပဒတ္ထ သမာသပဒန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ တိက္ခတ္တုံ ဝါ’’တိ. ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနတာ’’တိ အာသေဝန ပစ္စယတာဝါ ပစ္စယုပ္ပန္နတာဝါ. ‘‘အာဝဇ္ဇနာယာ’’တိ ဧတ္ထ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန ကိစ္စံ အာဝဇ္ဇနမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ. ဣဓပိ အာရမ္မဏ ဒုဗ္ဗလတာယ စတုပ္ပဉ္စ ဇဝနုပ္ပတ္တိ ဣစ္ဆိ တဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘ဣဓ ပီ’’တိ ဣမသ္မိံ ပရိတ္တာ ရမ္မဏ ဝါရေပိ. တိဝေါဋ္ဌဗ္ဗနိကာ ပဉ္စ ပရိတ္တာ ရမ္မဏ ဝီထိယောတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣတရာနီ’’တိ ပရိတ္တ မဟန္တာတိ မဟန္တာ ရမ္မဏာနိ. ‘‘ဥဘယထာပီ’’တိ အာပါတာ ဂမန ဝသေနပိ အာရမ္မဏ ကရဏ ဝသေနပိ. ဣမဿ ပဒဿ.

‘‘Ettha siyā’’ යනාදී තන්හි, ‘‘Imāya vīthiyā’’ යනු මේ ඉතා මහත් වූ අරමුණු වීථියෙන් යන්නයි. ‘‘Samudāyaggāhikā’’ යනු රූපාරම්මණයන්ගේ සමූහය ගන්නා වූ යන්නයි. ‘‘Vaṇṇasallakkhaṇā’’ යනු වර්ණයන් ව්‍යවස්ථා කරන (වෙන් කර හඳුනාගන්නා) යන්නයි. ‘‘Vatthuggāhikā’’ යනු ද්‍රව්‍යයන්ගේ සන්ඨානය (හැඩය) ගන්නා වූ යන්නයි. ‘‘Nāmaggāhikā’’ යනු නාම ප්‍රඥප්තිය ගන්නා වූ යන්නයි. ‘‘Alātacakkassa gāhikā viyā’’ යනු රාත්‍රී අන්ධකාරයෙහි යමකු ගිනි හුලක් (විලක්කුවක්) ගෙන වේගයෙන් කරකවන විට, එය බලන අනෙකා එය චක්‍රයක් (රවුමක්) ලෙස සිතයි. එහි ගිනි හුල ගිය ගිය තැන ඇති වන්නා වූ වර්තමාන රූපය අරමුණු කරගෙන චක්ඛුද්වාර වීථි උපදියි. මනෝද්වාර වීථි වනාහි පෙර පෙර චක්ඛුද්වාර වීථි මගින් ගන්නා ලද අතීත රූපයන් අත්නොහැර, ඒවා එකට එක්කොට සන්ඨානයක් සහ සන්තතියක් (හැඩයක් සහ අඛණ්ඩ පැවැත්මක්) ලෙස සලකා ගනියි. එකල්හි එය බලන්නාට රෝදයක් මෙන් පෙනෙයි. මෙසේ මෙම සමූහය ගන්නා වූ ස්වභාවය (සමුදායග්ගාහිකා) දත යුතුය. ‘‘Natthi tadārammaṇuppādo’’ යනාදී තන්හි, ‘‘Yassā’’ යනු යම් අරමුණක යන්නයි. ‘Cittāni’ සහ ‘nānārammaṇāni’ යනු කර්ම පදයන්ය. ‘Avasese’ යනු ඒ අරමුණෙහි ඉතිරි කොටසෙහි යන්නයි. ‘‘Saṅgaha kārenā’’ යනු පැරණි අටුවාවන් එකට එක්කොට (සංග්‍රහ කොට) සැකසූ බැවින් බුද්ධඝෝෂ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් කරන ලද සියලු අටුවාවෝ ‘සංගහට්ඨකථා’ නම් වෙති. උන්වහන්සේ ‘සංග්‍රහකාරක’ (සංගහකාර) යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘Idha pī’’ යනු මේ අභිධර්මත්ථ සංග්‍රහයෙහි ද යන්නයි. ‘‘Therenā’’ යනු අනුරුද්ධ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසිනි. ‘‘Ekampi icchati yevā’’ යන්නෙහි, ‘‘Yassa hi cattārī’’ යනාදියෙහි යම් අරමුණක සතරක් හෝ පසක් හෝ සයක් හෝ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘‘Javanampi anuppajjitvā’’ යනාදී තන්හි, ‘‘Attano padhāna kriyāyā’’ යනු ‘anuppajjitvā’ යන පදයට පසුව ‘yaṃ pavattatī’ යන තමාගේ ප්‍රධාන ක්‍රියා පදය ඇත. ඒ තමාගේ ක්‍රියා පදය සමග යනු අර්ථයයි. ‘‘Katthaci vuttā’’ යනු යම් ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයන්හි පවසන ලද්දේය. තවද, හේතුවෙහි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය ද, ලක්ෂණයෙහි සහ හේතුවෙහි ‘මාන’, ‘අන්ත’ ප්‍රත්‍යයන් ද කියන ලද්දේ හඟවන අර්ථයෙන් (ජෝතනීය) මිස අභිධානය කරන අර්ථයෙන් (වචනීය) නොවන බව දත යුතුය. ‘‘Pakati niyāmenā’’ යන්නෙන් මෙම ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නිසා, සතරක් හෝ පසක් හෝ සයක් ජවනයන් උපදින බව දක්වයි. එහෙයින් ‘‘etthapanā’’ යනාදිය වදාළහ. ‘‘Dvattikkhattuṃ’’ යනු ‘වා’ යන අර්ථයෙහි යෙදුණු අන්‍ය පද අර්ථ ඇති සමාස පදයක් ලෙස ‘‘දෙවරක් හෝ තෙවරක්’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘Voṭṭhabbanassa āsevanatā’’ යනු ආසේවන ප්‍රත්‍ය භාවය හෝ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න භාවයයි. ‘‘Āvajjanāyā’’ යන්නෙහි මෙහි වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යයෙහි ආවජ්ජනය ද ඇතුළත් වෙයි. මෙහි ද අරමුණෙහි දුබලතාවය නිසා සතරක් හෝ පහක් ජවනයන්ගේ උත්පත්තිය පිළිගත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. එහි ‘‘idha pī’’ යනු මේ පරිත්තාරම්මණ වාරයෙහි ද යන්නයි. තීවොට්ඨබ්බනික (වොට්ඨබ්බන වාර තුනක් ඇති) පංච පරිත්තාරම්මණ වීථි යනු යෝජනාවයි. ‘‘Itarānī’’ යනු පරිත්ත හා මහන්ත අතුරින් මහන්තාරම්මණයන්ය. ‘‘Ubhayathāpī’’ යනු විෂය පථයට පැමිණීමෙන් ද, අරමුණු කිරීමෙන් ද යන දෙයාකාරයෙන් ම යනු මේ පදයේ අර්ථයයි.

၁၃၇. ‘‘မနောဒွါရေ ပနာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ပရိတ္တက္ခဏာ ပီ’’တိ စိတ္တ ဖဿာဒယော အပ္ပတရက္ခဏာပိ. ‘‘အတီတာနာဂတာ ပီ’’တိ အတီတာနာဂတ ဓမ္မာပိ. ‘‘ဃဋ္ဋနေနာ’’တိ ရူပါဒီနံ ဃဋ္ဋနေန. ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ယသ္မိံ ဘဝင်္ဂေ. ‘‘ပဉ္စဒွါရာနု ဗန္ဓကံ’’တိ ပဉ္စဒွါရ ဝီထိ အနုဂတံ. အတီတံ အာလမ္ဗဏံ ပဝတ္တေတိ ယေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယထာပါတာ ဂတမေဝါ’’တိ ပကတိယာ အာပါတာ ဂတပ္ပကာရမေဝ. ‘‘တထာ တထာ’’တိ ဒိဋ္ဌ သမ္ဗန္ဓာဒိနာ တေန တေန ပကာရေန. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ [Pg.130] ကိဉ္စိ အာရမ္မဏံ. ‘‘ဒိသွာ’’တိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ. ပဉ္စဒွါရဂ္ဂဟိတဉှိ အာရမ္မဏံ ပစ္စက္ခကတဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌန္တိ ဝုစ္စတိ. ယံ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏံ. ‘‘အနုမာနေန္တဿာ’’တိ ဧဝမေဝ ဘဝိတ္ထ, ဘဝိဿတိ, ဘဝတီတိ အနုမာနညာဏေန စိန္တေန္တဿ. တံ သဒိသံ အာရမ္မဏံ. ‘‘ပရဿ သဒ္ဒဟနာ’’တိ ပရဝစနံ သုတွာ ယထာ အယံ ဝဒတိ, တထေ ဝေတန္တိ သဒ္ဒဟနာ. ‘‘ဒိဋ္ဌိ’’ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ ဝါ လဒ္ဓိ ဝါ. ‘‘နိဇ္ဈာနံ’’တိ သုဋ္ဌု ဩလောကနံ. ‘‘ခန္တီ’’တိ ခမနံ သဟနံ. အညထတ္တံ အဂမနံ. ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနံ. ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနဿ ခန္တိ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ. ‘‘သေသံ’’တိ နာနာကမ္မ ဗလေနာတိအာဒိကံ. ‘‘ဒေဝတော ပသံဟာရဝသေနာ’’တိ ဒေဝတာ ကဒါစိ ကေသဉ္စိ သုပိနန္တေ နာနာရမ္မဏာနိ ဥပသံဟရိတွာ ဒဿေန္တိ. ဧဝံ ဒေဝတော ပသံဟာရ ဝသေနာပိ. အနုဗောဓော နာမ လောကိယညာဏ ဝသေန စတုဿစ္စ ဓမ္မာနံ အနုဗုဇ္ဈနံ. ပဋိဝေဓော နာမ လောကုတ္တရညာဏ ကိစ္စံ. အနန္တ ရူပ နိဿယ ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန ပကတူ ပနိဿယ ပစ္စယမ္ပိ ဥပလက္ခေတိ. စိတ္တ သန္တာနဿ အနန္တရူပနိဿယ ပစ္စယဘာဝေါ နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. အနန္တ ရူပ နိဿယ ပစ္စယသတ္တိ နာမ အနန္တရ ပရမ္ပရ ဝိပ္ဖရဏဝသေန မဟာဂတိကာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနန္တ ရူပ နိဿယ ပစ္စယာနု ဘာဝေါတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ကထံ မဟာဝိပ္ဖာရောတိ အာဟ ‘‘သကိံ ပီ’’တိအာဒိံ. ‘‘သုဋ္ဌု အာသေဝိတွာ’’တိ ဧတ္ထ ပစ္ဆာ အပ္ပမုဿမာနံ ကတွာ ပုနပ္ပုနံ သေဝနံ သုဋ္ဌု အာသေဝနံ နာမ. န ကေဝလံ ပုရိမ စိတ္တ သန္တာနဿ သော ဥပနိဿယ ပစ္စယာနုဘာဝေါ ဧဝ မဟာဝိပ္ဖာရော ဟောတိ. ပကတိယာ စိတ္တဿ ဝိစိတ္တ ဘာဝ သင်္ခါတံ စိန္တနာ ကိစ္စမ္ပိ မဟာဝိပ္ဖာရံ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တဉ္စ နာမာ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. ကထံ မဟာဝိပ္ဖာရံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ’’တိအာဒိံ. ‘‘ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ’’တိ ဒိဋ္ဌာဒီသု နာနာ ရမ္မဏေသု ကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကံ ဒိဋ္ဌာဒိကံ အာရမ္မဏ နိမိတ္တံ. ‘‘တေဟိ စကာရဏေဟီ’’တိ တေဟိ ကတ္တုဘူတေဟိ ဒိဋ္ဌာဒီဟိ ကာရဏေဟိ. ‘‘စောဒီယမာနံ’’တိ ပယောဇီယမာနံ. ‘‘အဇ္ဈာသယ ယုတ္တံ’’တိ အဇ္ဈာသယေန သံယုတ္တံ. ဘဝင်္ဂ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ နာမ အဝိဘူတံ ဟောတိ. ဘဝင်္ဂံ စာလေတွာ အာဝဇ္ဇနံ နိယောဇေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘လဒ္ဓ ပစ္စယေသူ’’တိ အာလောကာဒိဝသေန ဝါ [Pg.131] ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ လဒ္ဓ ပစ္စယဝန္တေသု. တဒဘိနိန္နာကာရော နာမ နိစ္စကာလမ္ပိ တေသု အာရမ္မဏေသု အဘိမုခံ နိန္နာကာရော. တေန အာကာရေန ပဝတ္တော မနသိကာရော. တေန သမ္ပယုတ္တဿ. ဧတေဟိ ဝစနေဟိ သုဒ္ဓမနောဒွါရေ အာရမ္မဏာနံ အပါတာဂမနဉ္စ ဘဝင်္ဂ စလနဉ္စ န ကေဝလံ လဒ္ဓ ပစ္စယာနံ အာရမ္မဏာနံ ဝသေနေဝ ဟောတိ. တာဒိသေန ပန မနသိကာရေန ယုတ္တဿ သယဉ္စ ဝီထိ စိတ္တ စိန္တနာ ကိစ္စဿ စိတ္တဿ ဝသေနာပိ ဟောတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. န ဟိ အာရမ္မဏန္တရေ အဘိနိန္နာကာရော နာမ နတ္ထီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကသ္မာ, အဘာဝိတ စိတ္တာနံ ပမာဒ ဗဟုလာနံ ဇနာနံ ကဒါစိ ကရဟစိ ဘာဝနာ မနသိကာရေ ကရီယမာနေပိ ဝီထိ စိတ္တ သန္တာနဿ ဗဟိဒ္ဓါ နာနာရမ္မဏေသု အဘိနိန္နာကာရဿ သန္ဒိဿနတောတိ. ‘‘ယထာ စေတ္ထာ’’တိ ယထာ ဧတ္ထ မနောဒွါရေ ရူပါရူပ သတ္တာနံ ဝိဘူတာ ရမ္မဏေပိ တဒါ ရမ္မဏုပ္ပာဒေါ နတ္ထိ, ဧဝန္တိ ယောဇနာ. ဉာဏဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ ပန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝါရောပိ အာဂတော. ယထာဟ သုပိနေနေဝ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မေ, သုတံ ဝိယ မေတိ ကထနကာလေပိ အဗျာကတော ယေဝါတိ. တတ္ထ ဟိ ‘‘အဗျာကတော ယေဝါ’’တိ သုပိနန္တေ မနောဒွါရေ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပန္နဿ အာဝဇ္ဇနဿ ဝသေန အဗျာကတောယေဝ. တတော ပရံ ဘဝင်္ဂပါတော. အဋ္ဌသာလိနိယမ္ပိ ဝုတ္တံ အယံ ပန ဝါရော ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မေ, သုတံ ဝိယ မေ တိအာဒီနိ ဝဒနကာလေ လဗ္ဘတီတိ. တံ ပန ပဉ္စ ဒွါရေ ပရိတ္တာရမ္မဏေ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပန္နဿ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘သောပိ ဣဓ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ ယေဝါ’’တိ သောပိ ဝါရော ဣမသ္မိံ မနောဒွါရေ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ‘‘ဘဝင်္ဂေ စလိတေ နိဝတ္တနကဝါရာနံ’’တိ ဒွိက္ခတ္တုံ ဘဝင်္ဂ စလနမတ္တေ ဌတွာ ဝီထိ စိတ္တာနိ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂပါတဝသေန နိဝတ္တနကာနံ မောဃဝါရာနံ မနောဒွါရေပိ ပမာဏံ န ဘဝိဿတိယေဝ. အထ ဣမသ္မိံဝါရေ ဝီထိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ နတ္ထိ. ဧဝံ သတိ, ဣမသ္မိံ ဝီထိ သင်္ဂဟေ သော ဝါရော န ဝတ္တဗ္ဗောတိ စေ. ဝတ္တဗ္ဗောယေဝ. ကသ္မာ, ဆဓာ ဝိသယပ္ပဝတ္တီတိ ဣမသ္မိံ ဆက္ကေ သင်္ဂဟိတတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိသယေ စ အာပါတာဂတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏဘူတာ ဝိသယပ္ပဝတ္တိ. ဧကေကသ္မိံ အနုဗန္ဓကဝါရေ. ‘‘တဒါရမ္မဏ ဝါရာဒယော’’တိ တဒါရမ္မဏ ဝါရော ဇဝနဝါရော ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန ဝါရော [Pg.132] မောဃဝါရော. တေသု ပန တဒါ ရမ္မဏဝါရော ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏေ စ နာမဂ္ဂဟဏေ စ န လဗ္ဘတိ. ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ ဟိ သဏ္ဌာန ပညတ္တိ. ‘‘နာမံ’’တိ နာမ ပညတ္တိ. န စ တဒါ ရမ္မဏံ ပညတ္တာ ရမ္မဏံ ဟောတီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထာရဟံ’’တိ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသု ဒိဋ္ဌဝါရာဒီသု ဆသု ဝါရေသု. ဧတရဟိ ပန ကေစိ အာစရိယာတိ ပါဌသေသော. ‘‘အတီတ ဘဝင်္ဂ ဝသေနာ’’တိ ဧကံ ဘဝင်္ဂံ အတိက္ကမ္မ အာပါတာ ဂတေ အာရမ္မဏေ ဧကော ဝါရော, ဒွေ ဘဝင်္ဂါနိ အတိက္ကမ္မ အာပါတာ ဂတေ ဧကောတိအာဒိနာ အတီတ ဘဝင်္ဂ ဘေဒဝသေန. ‘‘တဒါ ရမ္မဏ ဝသေနာ’’တိ တဒါ ရမ္မဏဿ ဥပ္ပန္နဝါရော အနုပ္ပန္န ဝါရောတိ ဧဝံ တဒါ ရမ္မဏ ဝသေန. ကပ္ပေန္တိ စိန္တေန္တိ, ဝိဒဟန္တိ ဝါ. ‘‘ခဏ ဝသေန ဗလဝဒုဗ္ဗလတာ သမ္ဘဝေါ’’တိ ယထာ ပဉ္စဒွါရေ အတိမဟန္တာ ရမ္မဏေသုပိ အာရမ္မဏ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒံ ပတွာ အာဒိတော ဧကစိတ္တက္ခဏမတ္တေ ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ. အတ္တနော ဒွါရေသု အာပါတံ အာဂန္တုံ န သက္ကောန္တိ. ဧက စိတ္တက္ခဏံ ပန အတိက္ကမ္မ ဗလဝန္တာ ဟောန္တိ. အတ္တနော ဒွါရေသု အာပါတံ ဂန္တုံ သက္ကောန္တိ. မဟန္တာ ရမ္မဏာဒီသု ပန ဒွိ စိတ္တက္ခဏိကမတ္တေ ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တီတိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗာ. န တထာ မနောဒွါရေ အာရမ္မဏာနံ ခဏ ဝသေန ဗလဝဒုဗ္ဗလတာ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. ကသ္မာ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘တဒါ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘တဒါ’’တိ တသ္မိံ ဝီထိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိကာလေ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ မနောဒွါရေ.

137. ‘මනෝද්වාරේ පන’ යනාදී තන්හි, ‘පරිත්තක්ඛණා පි’ යනු චිත්ත ඵස්සාදීහු අතිශය අල්ප කාලීන වුවද යන්නයි. ‘අතීතානාගතා පි’ යනු අතීත හා අනාගත ධර්මයන් ද වේ. ‘ඝට්ටනේන’ යනු රූප ආදියේ ගැටීමෙනි. ‘යත්ථ’ යනු යම් භවාංගයක ද යන්නයි. ‘පංචද්වාරානු බන්ධකං’ යනු පංචද්වාර වීථිය අනුව පවත්නා වූ යන්නයි. අතීත අරමුණක් පවත්වයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යථාපාතා ගතමේව’ යනු ස්වභාවයෙන්ම හමුවූ ආකාරයෙන්ම යන්නයි. ‘තථා තථා’ යනු දුටු සම්බන්ධය ආදියෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙනි. ‘කිංචි’ යනු යම්කිසි අරමුණකි. ‘දිස්වා’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙනය. පංචද්වාරයෙන් ගන්නා ලද අරමුණ ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ හෙයින් ‘දකින ලද්දක්’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අනුමාන කරන්නහුට’ යනු මෙසේම විය, මෙසේම වන්නේය, මෙසේ වන්නේය යනුවෙන් අනුමාන ඥානයෙන් සිතන්නහුටය. එය ඒ හා සමාන අරමුණකි. ‘පරස්ස සද්දහනා’ යනු අනුන්ගේ වචන අසා, මොහු පවසන ආකාරය එසේමය යනුවෙන් විශ්වාස කිරීමයි. ‘දිට්ඨි’ යනු ඥානය හෝ ලබ්ධියයි. ‘නිජ්ඣානං’ යනු මැනවින් විමසා බැලීමයි. ‘ඛන්තී’ යනු ඉවසීම හෙවත් දරාගැනීමයි; එනම් අන්‍ය අයුරකින් නොපැමිණීමයි. දෘෂ්ටිය මැනවින් විමසීම දෘෂ්ටිනිජ්ඣානයයි. දෘෂ්ටිනිජ්ඣානය පිළිබඳ ඉවසීම දෘෂ්ටිනිජ්ඣානක්ඛන්තියයි. ‘සෙසං’ යනු නානා කර්ම බලයෙන් යනාදියයි. ‘දේවතෝ පසංහාර වසේන’ යනු දේවතාවෝ ඇතැම් විට ඇතැමෙකුගේ සිහිනයෙහි විවිධ අරමුණු පමුණුවා පෙන්වති; මෙසේ දේවතාවන් විසින් පමුණුවන ලද අරමුණු වශයෙන් ද වේ. අනුබෝධය නම් ලෞකික ඥානයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. ප්‍රතිවේධය නම් ලෝකෝත්තර ඥානයෙහි කෘත්‍යයයි. අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ගැනීමෙන් ප්‍රකෘතූපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ද දක්වයි. චිත්ත සන්තානයෙහි අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවය නමි යනු සම්බන්ධයයි. අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය ශක්තිය නම් අනන්තර පරම්පරා පැතිරීම හේතුවෙන් මහා ප්‍රවෘත්තියක් (මහා ගතියක්) ඇති වේ යන්නයි. අනන්තරූප නිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය අනුභාවයෙන් යන්න ද මෙහිලා සුදුසුය. කෙසේ මහා ප්‍රභාවයක් (විප්ඵාරයක්) වන්නේ දැයි ‘සකිං පි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සුට්ඨු ආසේවිත්වා’ යන්නෙහි, පසුව අමතක නොවන පරිදි නැවත නැවත සේවනය කිරීම (ප්‍රගුණ කිරීම) මැනවින් සේවනය කිරීම නම් වේ. පෙර වූ චිත්ත සන්තානයෙහි ඒ උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යානුභාවය පමණක්ම මහා ප්‍රභාවයක් නොවේ. ප්‍රකෘතියෙන්ම සිතේ විවිධ භාවය හෙවත් චින්තන කෘත්‍යය ද මහා ප්‍රභාවයක් වන බව දැක්වීමට ‘චිත්තඤ්ච නාම’ යනාදිය පවසන ලදී. එය කෙසේ මහා ප්‍රභාවයක් වන්නේ දැයි ‘කිංචි නිමිත්තං’ යනාදියෙන් පවසන ලදී. ‘කිංචි නිමිත්තං’ යනු දුටු දෑ ආදී නානා අරමුණුවල යම්කිසි ස්වල්ප වූ දකින ලද අරමුණු නිමිත්තකි. ‘තේහි කාරණේහි’ යනු ඒ දුටු දෑ ආදී කාරණාවලිනි. ‘චෝදීයමානං’ යනු පෙළඹවීමයි. ‘අජ්ඣාසය යුත්තං’ යනු අදහස (අධ්‍යාශය) හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. භවාංග සිතේ අරමුණ අවිභූත (නොපැහැදිලි) වේ. භවාංගය සලිත කොට ආවර්ජනය මෙහෙයවයි යනු සම්බන්ධයයි. ‘ලද්ධ පච්චයේසූ’ යනු ආලෝකය ආදී වශයෙන් හෝ දුටු දෑ ආදී වශයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යයන් ලැබුණු කල්හිය. ‘තදභිනින්නාකාරෝ’ නම් සැම කල්හිම ඒ අරමුණුවලට අභිමුඛව නැමෙන ආකාරයයි. ඒ ආකාරයෙන් පැවති මනසිකාරයයි. එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූවහුගේ මනසිකාරයයි. මේ වචනවලින් ශුද්ධ මනෝද්වාරයෙහි අරමුණු කරා පැමිණීම ද භවාංග චලනය ද ප්‍රත්‍ය ලත් අරමුණු නිසාම පමණක් සිදු නොවන බවත්, එබඳු මනසිකාරයකින් යුක්ත වූවහුගේ වීථි චිත්ත චින්තන කෘත්‍යයෙහි බලයෙන් ද සිදුවන බවත් තහවුරු වේ. අරමුණ කෙරෙහි නැමෙන ආකාරයක් නැතැයි කිව නොහැක්කේ, භාවනා නොවැඩූ ප්‍රමාදය බහුල ජනයන් තුළ කලාතුරකින් භාවනා මනසිකාරයක් කරන කල්හි වීථි චිත්ත සන්තානයෙන් බැහැරව නානා අරමුණුවල නැමෙන ආකාරය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. ‘යථා චේත්ථ’ යනු මෙහි මනෝද්වාරයෙහි රූපී හා අරූපී සත්වයන්ට අරමුණ විභූත (පැහැදිලි) වුවද තදාරම්මණ උත්පාදයක් නැත්තේද, එසේමය යන්නයි. ඥානවිභංග අටුවාවෙහි වෝට්ඨබ්බන වාරය ද දක්වා ඇත. සිහිනයකින් දකින ලද්දක් වැනිය, අසන ලද්දක් වැනිය කියා පවසන අවස්ථාවෙහි ද එය අබ්‍යාකෘතම වේ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘අබ්‍යාකෘතම වේ’ යනු සිහිනයෙහි මනෝද්වාරයෙහි දෙතුන් වරක් උපන් ආවර්ජනය නිසා අබ්‍යාකෘතම වන බවයි. ඉන්පසු භවාංගයට වැටීම සිදු වේ. අට්ඨසාලිනියෙහි ද මෙය දක්වා ඇත. එහෙත් මේ වාරය ‘දකින ලද්දක් වැනිය, අසන ලද්දක් වැනිය’ යනාදිය පවසන අවස්ථාවලදී ලැබේ. එය පංචද්වාරයෙහි පරිත්තාරම්මණයෙහි දෙතුන් වරක් උපන් වෝට්ඨබ්බනය අනුව පවසන ලද්දකි. ‘සෝපි ඉධ ලද්ධුං වට්ටති යේව’ යනු ඒ වාරය ද මෙහි මනෝද්වාරයෙහි ලැබීමට සුදුසුමය. ‘භවංගෙ චලිතෙ නිවත්තනකවාරානං’ යනු දෙවරක් භවාංගය සලිත වීම පමණක් සිදුවී වීථි සිත් නූපදී භවාංගයට වැටීමෙන් නිරුද්ධ වන්නා වූ මෝඝ වාරයන්ගේ ප්‍රමාණය මනෝද්වාරයෙහි ද නැත්තේමය. ‘විසයේ ච ආපාතාගතේ’ යනාදිය පවසන ලද්දේ, විෂය ප්‍රවෘත්තිය චතුර්විධ වන බැවින් එය වීථි සංග්‍රහයෙහි පැවසිය යුතු බැවිනි. අරමුණු වූ විෂය ප්‍රවෘත්තිය එක් එක් අනුබන්ධක වාරයෙහි වේ. ‘තදාරම්මණ වාරාදයෝ’ යනු තදාරම්මණ වාරය, ජවන වාරය, වෝට්ඨබ්බන වාරය සහ මෝඝ වාරයයි. ඔවුන් අතර තදාරම්මණ වාරය වස්තු ග්‍රහණයෙහි (හැඩතල) සහ නාම ග්‍රහණයෙහි (ප්‍රඥප්ති) නොලැබේ. ‘වත්ථු’ යනු සණ්ඨාන ප්‍රඥප්තියයි. ‘නාම’ යනු නාම ප්‍රඥප්තියයි. තදාරම්මණය ප්‍රඥප්ති අරමුණු කර නොපවතින හෙයින් ‘යථාරහං’ (සුදුසු පරිදි) යැයි පවසන ලදී. ‘තත්ථ’ යනු ඒ දුටු වාරාදී සයෙහි ය. ‘එතරහි පන කේචි ආචරියා’ යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. ‘අතීත භවංග වසේන’ යනු එක් භවාංගයක් ඉක්මවා අරමුණ හමුවූ විට එක් වාරයක් ද, භවාංග දෙකක් ඉක්මවා අරමුණ හමුවූ විට තවත් වාරයක් ද වශයෙන් අතීත භවාංග භේදයෙනි. ‘තදාරම්මණ වසේන’ යනු තදාරම්මණය උපන් වාරය සහ නූපන් වාරය වශයෙනි. ‘ඛණ වසේන බලවදුබ්බලතා සම්භවෝ’ යනු පංචද්වාරයෙහි අතිමහන්ත අරමුණුවල ද අරමුණු ධර්මයන් උත්පාදයට පැමිණ මුලදී එක් චිත්ත ක්ෂණයක් පමණක් දුර්වල වන ආකාරයෙනි. තමාගේ ද්වාරයන්ට හමුවීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. එක් චිත්ත ක්ෂණයක් ඉක්මවූ පසු ඔවුහු බලවත් වෙති. එවිට තමාගේ ද්වාරයන් වෙත පැමිණීමට ඔවුහු සමත් වෙති. මහන්ත අරමුණු ආදියේදී චිත්ත ක්ෂණ දෙකකදී පමණ දුර්වල වන බව පැවසිය යුතුය. මනෝද්වාරයෙහි අරමුණුවල ක්ෂණ වශයෙන් එබඳු බලවත් හෝ දුර්වල බවක් ඇති නොවේ. එය එසේ නොවන්නේ මන්දැයි ‘තදා’ යනාදියෙන් පවසන ලදී. එහි ‘තදා’ යනු ඒ වීථි චිත්ත ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ය. ‘තත්ථ’ යනු මනෝද්වාරයෙහි ය.

‘‘ဧတ္ထ သိယာ’’တိအာဒီသု. ‘‘သိယာ’’တိ ကေသဉ္စိ ဝိစာရဏာ သိယာ. ဧကံ အာဝဇ္ဇနံ အဿာတိ ဧကာဝဇ္ဇနာ. ‘‘ဝီထီ’’တိ ဝီထိစိတ္တပ္ပဗန္ဓော. ဧကာဝဇ္ဇနာ စ သာ ဝီထိ စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အာဝဇ္ဇနံ’’တိ အာဝဇ္ဇန စိတ္တံ. တံ ဝါ အာဝဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တံ တံ ဇဝနေနာ’’တိ တေန တေန ဇဝနေန သဟုပ္ပန္နံ ဝါ ပရဿ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇတိ ကိန္တိ ယောဇနာ. ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ ဧတ္ထ ဝစနေ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ယဒိ တာဝ အာဝဇ္ဇနဉ္စ ဇဝနာနိ စာတိ အဓိကာရော. ‘‘တဉှိ စိတ္တံ’’တိ ပရဿ စိတ္တံ. ‘‘ဧဝမ္ပိ ဘိန္နမေဝါ’’တိ ဇဝနာနံ ဓမ္မတော ဘိန္နမေဝ. ဧတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ ဝိနိစ္ဆိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တံ စိတ္တံ နိရုဒ္ဓမ္ပိ ဇဝနာနမ္ပိ ပစ္စုပ္ပန္နမေဝ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘အဒ္ဓါဝသေန ဂဟိတံ’’တိ အဒ္ဓါ ပစ္စုပ္ပန္န ဝသေန ဂဟိတံ. ‘‘သန္တတိဝသေန ဂဟိတံ’’တိ သန္တတိ [Pg.133] ပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ဂဟိတံ. အာစရိယာနန္ဒမတေ. သဗ္ဗေသမ္ပိ အာဝဇ္ဇန ဇဝနာနံ. စိတ္တမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ဓမ္မတော အဘိန္နံ. ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ ဟောတိ, တသ္မာ ကာလတော အဘိန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနန္တရပစ္စယေ အတီတော စ ပစ္စုပ္ပန္နော စ ခဏ ဝသေန ယုဇ္ဇတိ. ယဒိ အဒ္ဓါသန္တတိ ဝသေန ယုဇ္ဇေယျ, ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရ ပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တော ဘဝေယျ. ကသ္မာ, ဧကာဝဇ္ဇန ဝီထိယဉှိ သဗ္ဗာနိ စိတ္တာနိ အဒ္ဓါသန္တတိ ဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ဧဝ ဟောန္တီတိ.

මෙහි 'සියා' (විය හැකිය) යනාදී තැන්හි, 'සියා' යන්නෙන් ඇතැමෙකුගේ විමසීමක් විය හැකිය. එකම ආවර්ජනයක් ඇත්තේ 'ඒකාවර්ජනා' නමි. 'වීථි' යනු චිත්ත වීථි පරම්පරාවයි. එය ඒකාවර්ජනා ද වීථිය ද වන්නේය යනු මෙහි විග්‍රහයයි. 'ආවර්ජනය' යනු ආවර්ජන චිත්තයයි. එය (අරමුණ) ආවර්ජනය කරයි යනු සම්බන්ධයයි. 'එම එම ජවනයෙන්' යනු එම එම ජවනය සමඟ උපන් හෝ අන්‍ය සන්තානයක සිතක් ආවර්ජනය කරයි යන යෝජනාවයි. 'මෙහි කුමක්ද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මෙම ප්‍රකාශයෙහි කිව යුතු යමක් ඇති බවයි. ඉදින් ආවර්ජනය සහ ජවනයන් පිළිබඳ අධිකාරයක් පවතී නම්, 'ඒ සිත' යනු අනුන්ගේ සිතයි. 'මෙසේ ද වෙනස්ම වේ' යනු ජවනයන්ට වඩා ධර්ම ස්වභාවයෙන් වෙනස්ම වේ යන්නයි. මෙහි අටුවාවෙහි විනිශ්චය කරන ලද්දේය යන්න සම්බන්ධයයි. එම සිත නිරුද්ධ වුවද ජවනයන්ට වර්තමානයක්ම වන්නේය යනු යෝජනාවයි. 'අද්ධා වශයෙන් ගන්නා ලදී' යනු අද්ධා වර්තමාන වශයෙන් ගන්නා ලදී යන්නයි. 'සන්තති වශයෙන් ගන්නා ලදී' යනු සන්තති වර්තමාන වශයෙන් ගන්නා ලදී යන්නයි. ආචාර්ය ආනන්දයන්ගේ මතය අනුව, සියලු ආවර්ජන හා ජවනයන් චිත්ත ස්වභාවයම වන බැවින් ධර්මතාවයෙන් අභින්න (එකම) වේ. ඒවා වර්තමාන ද වන බැවින් කාලය වශයෙන් අභින්න යැයි කියනු ලැබේ. අනන්තර ප්‍රත්‍යයේදී අතීතය සහ වර්තමානය ක්ෂණ වශයෙන් ගැලපේ. ඉදින් අද්ධා සන්තති වශයෙන් ගැලපෙන්නේ නම්, 'වර්තමාන ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කියනු ලැබිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඒකාවර්ජන වීථියක සියලු සිත් අද්ධා සන්තති වශයෙන් වර්තමානයන්ම වන බැවිනි.

၁၃၈. အပ္ပနာဝါရေ. ‘‘အပ္ပနာ ဇဝနံ’’တိ ကမ္မပဒံ. ‘‘တဒါ ရမ္မဏံ’’တိ ကတ္တုပဒံ. ‘‘ဣန္ဒြိယ သမတာဒီဟီ’’တိ သဒ္ဓါဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ အညမညံ အနတိ ဝတ္တနဝသေန သမတာဒီဟိ. ‘‘ပရိတော’’တိ သမန္တတော. ‘‘ဥပေစ္စာ’’တိ ဥပဂန္တွာ. အပ္ပနံ ဝဟိတုံ ဇနေတုံ သမတ္ထ ဘာဝေါ အပ္ပနာဝဟသမတ္ထဘာဝေါ. ‘‘ယဿ ပဝတ္တိယာ’’တိ ယဿ ဥပစာရ ဇဝနဿ ပဝတ္တိတော. ‘‘အစိရံ ကာလံ’’တိ အစိရေကာလေ. ပရိတ္တ ဇာတိကာ နာမ ကာမာဝစရဇာတိ. ‘‘ဂေါတ္တံ’’တိ ကမ္မကတ္တု ပဒံ. ‘‘အဘိဘုယျတီ’’တိ ဘာဝနာ ဗလေန အဘိဘုယျမာနံ ဟောတိ. အဘိမဒ္ဒီယမာနံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ ပန အဘိဘဝနဿ သိခါပတ္တ ဒဿနံ. ယာဝ တံ ဂေါတ္တံ ဆေဒံ ပါပုဏာတိ, တာဝ အဘိဘုယျတိ, မဒ္ဒီယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂေါတ္တံ အဘိဘဝတီတိ ဂေါတြဘူတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ပဉ္စမံ’’တိ ပဉ္စမေ စိတ္တဝါရေ. ‘‘တဒါဟိ ဇဝနံ ပတိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ ပကတိယာ ဇဝနပ္ပဝတ္တိနာမ သတ္တက္ခတ္တု ပရမော ဟောတိ. စတုတ္ထဉ္စ မုဒ္ဓပတ္တံ. ပဉ္စမတော ပဋ္ဌာယ ပတိတံ. တသ္မာ တသ္မိံ ပဉ္စမဝါရေ ဇဝနံ ပတိတံ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဒုတီယေနာ’’တိ ဒုတီယေန ဧဝ သဒ္ဒေန. ‘‘ဒုတီယံ’’တိ ဒုတီယေ စိတ္တဝါရေ. တဒါ အနုလောမံ ပထမဇဝနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အလဒ္ဓါ သေဝနံ အနုလောမ’’န္တိ. ‘‘ဧတေနေဝါ’’တိ ဧတေန ဧဝ သဒ္ဒ ဒွယေ နေဝ. အဋ္ဌသာလိနိယံ ပန အနုညာတာ ဝိယ ဒိဿတိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ. မန္ဒပညဿ စတ္တာရိ အနုလောမာနိ ဟောန္တိ, ပဉ္စမံ ဂေါတြဘု, ဆဋ္ဌံ မဂ္ဂစိတ္တံ, သတ္တမံ ဖလန္တိ. ‘‘ဣတရဋ္ဌကထာသူ’’တိ ဝိနယဋ္ဌ ကထာဒီသု. ‘‘ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ’’တိ ပဉ္စမံ ဂေါတြ ဘုပ္ပဝတ္တိယာ ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ [Pg.134] အာဒိမှိ အဋ္ဌန္နံ အညတြသ္မိံတိ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓ နိရုဒ္ဓေတိ ပဒံ အဝဿံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘နိရုဒ္ဓေ အနန္တရမေဝါတိ ပဒစ္ဆေဒေါ’’တိ. အနန္တရ သဒ္ဒဿ စ နိစ္စံ သမ္ဗန္ဓာပေက္ခတ္တာ တမေဝပဒံ ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေန အဓိကတန္တိ အာဟ ‘‘နိရုဒ္ဓဿာတိ အတ္ထတော လဒ္ဓမေဝါ’’တိ. ‘‘ဝသိဘူတာပီ’’တိ ဝသိဘူတာပိ သမာနာ. ‘‘ဧကဝါရံ ဇဝိတွာ’’တိ ဣဒံ လောကိယပ္ပနာဝသေန ဝုတ္တံ. လောကုတ္တရ အပ္ပနာပန သတ္တမမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝ. မူလဋီကာ ပါဌေ ‘‘ဘူမန္တရပတ္တိယာ’’တိ ဂေါတြဘု စိတ္တံ ကာမဘူမိ ဟောတိ. အပ္ပနာပန မဟဂ္ဂတဘူမိ ဝါ လောကုတ္တရဘူမိ ဝါ ဟောတိ. ဧဝံ ဘူမန္တရပတ္တိယာ. ‘‘အာရမ္မဏန္တရ လဒ္ဓိယာ’’တိ ဖလသမာပတ္တိ ဝီထိယံ ဖလဇဝနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထဟိ ပုရိမာနိ အနုလောမ ဇဝနာနိ သင်္ခါရာ ရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ. ဖလဇဝနံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ. ဣဒဉ္စ ကာရဏမတ္တမေဝ. ယထာဝုတ္တ လေဍ္ဍုပမာ ဧဝ ဣဓ ယုတ္တရူပါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဧတံ အတ္ထဇာတံ န ခေါ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အနဒ္ဓနီယာ’’တိ အဒ္ဓါနံ ဒီဃကာလံ နခ မန္တီတိ အနဒ္ဓနီယာ. အသာရာ. အသာရတ္တာ ဧဝ သီဃတရံ ရုဟန္တိ. သီဃတရံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇန္တိ. သာရဝန္တာ ပန သာရေန သဟ ဝဍ္ဎမာနတ္တာ သီဃတရံ နရုဟန္တိ. သီဃတရံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ နာ ပဇ္ဇန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧကဝဿဇီဝိနော’’တိအာဒိံ. ‘‘ဧဝမေဝါ’’တိအာဒီသု ‘‘ပတိတဇဝနေသူ’’တိ ပဉ္စမ ဆဋ္ဌ သတ္တမ ဇဝနေသု. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘သုပက္ကသာလိဘတ္တ သဒိသာနီ’’တိ ယထာ သာလိဘတ္တာနိ သုပက္ကတ္တာ ဧဝ မုဒုတရာနိ ဟုတွာ ဒုဗ္ဗလာနိ အစိရဋ္ဌိတိကာနိ. တသ္မိံ ဒိဝသေပိ ပူတိဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ အပ္ပနာ ဇဝနာနိ. ‘‘ယသ္မာ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဒုဝိဓဿ နိယမဿာ’’တိ ဇဝနနိယမဿ စ ကာလနိယမဿ စ. ‘‘ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရ ပစ္စယ ဘာဝိနော’’တိ သတ္တမ ဇဝန စေတနာ အနန္တရ ပစ္စယော, တဒနန္တရေ ပဝတ္တံ ဝိပါက သန္တာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နော, တမေဝ စ အဝသာနေ စုတိ စိတ္တံ ဟုတွာ ဘဝန္တရေ ပဋိသန္ဓိ စိတ္တဿ အနန္တရ ပစ္စယော. ဧဝံ ပဋိသန္ဓိ စိတ္တဿ အနန္တရ ပစ္စယ ဘာဝေန အဝဿံ ဘဝိဿမာနဿာတိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ ကာရဏ မတ္တမေဝ. မဟာဋီကာဝစနံ ပန ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗ ရူပန္တိ န ပဋိက္ခိတ္တံ. ‘‘နိရန္တရပ္ပဝတ္တာနံ’’တိ [Pg.135] အာဒီသု. ဘိန္နာ အသဒိသာ ဝေဒနာ ယေသံ တာနိ ဘိန္နဝေဒနာနိ. ‘‘အာသေဝန ပစ္စနီကာနံ’’တိ အာသေဝန ပစ္စယပ္ပဋိ ပက္ခာနံ. အဘိန္နာ ဝေဒနာ ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ကြိယဇဝနာနန္တရံ အရဟတ္တဖလံ ဖလသမာပတ္တိ ဝီထိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသမေတ္ထသုဝိညေယျံ.

138. අප්පනා වාරයෙහි: 'අප්පනා ජවනං' යනු කර්ම පදයයි. 'තදාරම්මණං' යනු කර්තෘ පදයයි. 'ඉන්ද්‍රිය සමතාදීහි' යනු ශ්‍රද්ධාදී පංචේන්ද්‍රියයන් එකිනෙක ඉක්මවා නොයන පරිදි වූ සමබරතාව ආදියෙනි. 'පරිතො' යනු හාත්පසිනි. 'උපෙච්චා' යනු ළඟට ගොස්ය. අප්පනාව ඉපදවීමට හෝ දරා සිටීමට ඇති සමර්ථ භාවය 'අප්පනාවහ සමත්ථභාවය' යි. 'යස්ස පවත්තියා' යනු යම් උපචාර ජවනයක පැවැත්මෙනි. 'අචිරං කාලං' යනු නොබෝ කලකිනි. 'පරිත්ත ජාතික' නම් වූයේ කාමාවචර ජාතියයි. 'ගොත්තං' යනු කර්ම-කර්තෘ පදයයි. 'අභිභූය්‍යති' යනු භාවනා බලයෙන් මැඬපවත්වනු ලබයි යන්නයි. මනාව මර්දනය කරනු ලබයි යනු අර්ථයයි. 'ඡිජ්ජති' යනු මෙහි මැඬපැවැත්වීමේ උපරිම අවස්ථාව දැක්වීමකි. යම් තාක් ඒ පෘථග්ජන ගෝත්‍රය සිඳී යන තෙක්, මැඬපවත්වයි, මර්දනය කරයි යන්න මෙයින් කියවේ. ගෝත්‍රය (පෘථග්ජන භාවය) මැඬපවත්වන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යන්න ද යෙදේ. 'පඤ්චමං' යනු පස්වන චිත්ත වාරයෙහිය. 'එකල්හි ජවනය පතිත වූයේ නම් වෙයි' යනු, ස්වභාවයෙන්ම ජවන පැවැත්ම උපරිම වශයෙන් සත් වාරයකි. සිව්වැන්න මුදුන්පත් වූ අවස්ථාවයි. පස්වැන්නෙහි සිට ජවන ශක්තිය බැසීම (පතිත වීම) සිදු වේ. එබැවින් ඒ පස්වන වාරයෙහි ජවනය පතිත වූයේ නම් වේ. 'දුතියේන' යනු දෙවන ශබ්දයෙන්මය. 'දුතියං' යනු දෙවන චිත්ත වාරයෙහිය. එකල්හි අනුලෝමය පළමු ජවනය වන්නේය යන්න 'අසේවනය නොලැබූ අනුලෝමය' යනුවෙන් කියන ලදී. 'එතේනේවා' යනු ඒ පද දෙකෙන්මයි. අට්ඨසාලිනියෙහි නම් මෙය අනුමත වූවක් මෙන් පෙනේ. එහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'මඳ ප්‍රඥා ඇත්තාට අනුලෝම සිත් සතරක් වෙයි, පස්වැන්න ගෝත්‍රභූ ද, හයවැන්න මාර්ග සිත ද, හත්වැන්න ඵල සිත ද වේ.' 'ඉතරට්ඨකථාසු' යනු විනය අටුවා ආදියෙහිය. 'පටිසිද්ධත්තා' යනු පස්වැන්නෙහි ගෝත්‍රභූ පැවැත්ම තහනම් කර ඇති බැවින්, ආරම්භයේදී අට දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු කෙරෙහි යැයි කී බැවින්, මෙහි 'නිරුද්ධෙ' යන පදය අනිවාර්යයෙන්ම තිබිය යුතු බව දක්වමින් 'නිරුද්ධෙ අනන්තරමෙව යනු පදච්ඡේදයයි' යනුවෙන් කියන ලදී. 'අනන්තර' ශබ්දය නිතරම සම්බන්ධයක් අපේක්ෂා කරන බැවින්, ඒ පදයම විභක්ති වෙනස්වීමෙන් අමුතුවෙන් ගත් බව 'නිරුද්ධස්ස යන්න අර්ථයෙන් ලබන ලද්දකි' යනුවෙන් කීහ. 'වසිභූතාපි' යනු වශීභාවයට පත් වූවන් වුවද සමාන වේ. 'එක් වරක් ජවනය වී' යන්න ලෞකික අප්පනාව සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. ලෝකෝත්තර අප්පනාව වූ කලී හත්වැන්නේදී ද උපදී. මූලටීකා පාඨයෙහි 'භූමන්තරපත්තියා' යනු ගෝත්‍රභූ සිත කාම භූමියට අයත් වේ. අප්පනාව වනාහි මහග්ගත භූමිය හෝ ලෝකෝත්තර භූමිය හෝ වෙයි. මෙසේ භූමි අතර වෙනසක් ඇති බැවිනි. 'ආරම්මණන්තර ලද්ධියා' යනු ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි ඵල ජවනය අරමුණු කරගෙන කියන ලද්දකි. එහිදී පෙර අනුලෝම ජවනයන් සංස්කාර අරමුණු කොට පවතී. ඵල ජවනය නිවන අරමුණු කරයි. මෙය ද එක් හේතුවක් පමණි. පෙර කී කැට කැබිලිත්ත පිළිබඳ උපමාවම මෙහිදී වඩාත් සුදුසු බව දත යුතුය. 'මෙය මෙසේ නොදැක්ක යුතුය' යනු මේ කරුණ මෙසේ නොදැක්ක යුතු බවයි. 'අනද්ධනීයා' යනු දීර්ඝ කාලයක් නොපවතින බැවින් අනද්ධනීය නම් වේ. සාරයක් නැත. නිසරු බැවින්ම ඉතා ඉක්මනින් වැවේ. ඉක්මනින් වර්ධනය හා ව්‍යාප්තිය සිදුවේ. සාරවත් වූ ගස් වැල් සාරය සමඟ වැඩෙන බැවින් ඉක්මනින් නොවැවේ. ඉක්මනින් වර්ධනය හා ව්‍යාප්තිය සිදු නොවේ. එබැවින් 'එක් වසරක් ජීවත් වන' යනාදිය කීහ. 'එවමෙව' යනාදියේදී 'පතිත ජවනයන්හි' යනු පස්වන, හයවන සහ හත්වන ජවනයන්හිය. 'මෙහි ද' යනාදියේදී 'හොඳින් පිසින ලද හැල් බත් වැනිය' යනු හැල් බත් හොඳින් පිසීම නිසාම ඉතා මෘදු වී දුර්වල වී වැඩි කල් නොපවතින්නාක් මෙනි. එදිනම පවා නරක් වීම (පූති භාවය) සිදුවේ. අප්පනා ජවනයන් ද එසේමය. 'යස්මා ච' යනාදියේදී 'දෙවැදෑරුම් නියමයන්ගේ' යනු ජවන නියමය හා කාල නියමයයි. 'ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන්නා වූ' යනු හත්වන ජවන චේතනාව අනන්තර ප්‍රත්‍යය වේ, ඊට අනතුරුව පවත්නා විපාක සන්තතිය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ඵලය වේ, එයම අවසානයේ චුති සිත වී මතු භවයේ ප්‍රතිසන්ධි සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වේ. මෙසේ ප්‍රතිසන්ධි සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය භාවයෙන් අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන බව අර්ථයයි. මෙය ද එක් හේතුවක් පමණි. මහාටීකා වචනය ද කිවයුත්තක් බැවින් ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. 'නිරන්තරයෙන් පවත්නා' යනාදියේදී, වෙනස් වූ හෝ අසමාන වූ වේදනාවන් ඇත්තේ යම් සිත්වලට ද ඒවා 'භින්න වේදනා' (වෙනස් වූ වේදනා) සහිත සිත්ය. 'ආසේවන ප්‍රත්‍යයට පටහැනි වූ' යනු ආසේවන ප්‍රත්‍යයට විරුද්ධ වූවන්ය. 'අභින්න වේදනා' යනු නොවෙනස් වූ වේදනා ඇත්තේ යනු විග්‍රහයයි. ක්‍රියා ජවනයෙන් පසු අර්හත් ඵලය ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

၁၃၉. ‘‘သဗ္ဗထာ ပီ’’တိအာဒီသု. လောကေ မဇ္ဈိမကေ ဟိ မဟာဇနေဟိ ဣစ္ဆိတမ္ပိ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏံ အတိဥက္ကဋ္ဌေဟိ မန္ဓာတု ရာဇာဒီဟိ ဣစ္ဆိတံ န ဟောတိ. တထာ တေဟိ မဟာဇနေဟိ အနိစ္ဆိတမ္ပိ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏံ အတိဒုဂ္ဂတေဟိ ပစ္စန္တ ဝါသီဟိ ဣစ္ဆိတံ ဟောတိ. တသ္မာ အာရမ္မဏာနံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌ ဝဝတ္ထာနံ ပတွာ အတိဥက္ကဋ္ဌေဟိ စ အတိဒုဂ္ဂတေဟိ စ ဝဝတ္ထာနံ န ဂစ္ဆတိ, မဇ္ဈိမကေဟိ ဧဝ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိံ. ‘‘အာရမ္မဏံ’’တိ ကတ္တုပဒံ. ‘‘ဝိပါကစိတ္တံ’’တိ ကမ္မပဒံ. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ကိဉ္စိ ရူပံ. ‘‘ကိသ္မိဉ္စီ’’တိ ကသ္မိံစိ ဧကသ္မိံ ပုပ္ဖေ. ‘‘တေန ဝါ’’တိ တေန ဝါ သုခသမ္ဖဿေန ဝတ္ထေန. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

139. 'සබ්බථා පි' යනාදියේදී: ලෝකයෙහි මධ්‍යම මට්ටමේ සාමාන්‍ය ජනයා විසින් රුචි කරන ලද යම් අරමුණක්, ඉතා උසස් වූ මන්ධාතු රජු වැනි අයට රුචි නොවිය හැකිය. එමෙන්ම ඒ සාමාන්‍ය ජනයා අකමැති යම් අරමුණක් ඉතා දිළිඳු වූ ප්‍රත්‍යන්ත වාසීන්ට රුචි විය හැකිය. එබැවින් අරමුණුවල ඉෂ්ට-අනිෂ්ට බව තීරණය කිරීමේදී ඉතා උසස් අය හෝ ඉතා දිළිඳු අය අනුව තීරණය නොවේ; මධ්‍යම මට්ටමේ ජනයා අනුවම එය තීරණය වේ. එබැවින් 'එහි ද' යනාදිය කීහ. 'ආරම්මණං' යනු කර්තෘ පදයයි. 'විපාකචිත්තං' යනු කර්ම පදයයි. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් රූපයකි. 'කිස්මිඤ්චි' යනු කිසියම් එක් මලක යන්නයි. 'තේන වා' යනු ඒ සුවපහසු වස්ත්‍රයෙන් යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

‘‘ဝေဒနာနိယမောပနာ’’တိအာဒီသု. ‘‘အာဒါသေ မုခနိမိတ္တဿ ဝိယာ’’တိ ယထာ အာဒါသေ မုခ နိမိတ္တဿ စလန စဝနာဒိယောဂေါ နာနာဝဏ္ဏယောဂေါ စ ယထာမုခမေဝ သိဒ္ဓေါ. တထာ ဝိပါကာနံ. ဝေဒနာ ယောဂေါ ပန ယထာရမ္မဏမေဝ သိဒ္ဓေါတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘ဝေဒနာယောဂေါ’’တိ နာနာဝေဒနာယောဂေါ. ‘‘ကပ္ပေတွာ’’တိ စိန္တေတွာ. ‘‘ပကပ္ပေတွာ’’တိ နာနပ္ပကာရတော စိန္တေတွာ. န ကေဝလဉ္စ ဝိပါကာနံ ဧဝ ယထာရမ္မဏံ ဝေဒနာ ယောဂေါ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

"වේදනානියමොපන" යනාදියෙහි, "කණ්ණාඩියක මුහුණු සේයාව මෙන්" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කණ්ණාඩියක මුහුණු සේයාවෙහි සැලීම, ඉවත්වීම ආදිය සහ විවිධ වර්ණ සම්බන්ධය මුහුණට අනුකූලවම සිදුවන බවයි. විපාකයන්ගේ තත්ත්වය ද එසේමය. වේදනා සම්බන්ධය වූ කලී අරමුණට අනුකූලවම සිදුවන බව මෙහි අර්ථයයි. එහි "වේදනායොගො" යනු විවිධ වේදනාවන්ගේ සම්බන්ධයයි. "කප්පෙත්වා" යනු සිතාය. "පකප්පෙත්වා" යනු නානප්‍රකාරයෙන් සිතාය. විපාකයන්ට පමණක් නොව, අරමුණට අනුකූලව වේදනා සම්බන්ධය ඇති වන බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

‘‘အယဉ္စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပီ’’တိ ပဋ္ဌာန အဋ္ဌကထာယမ္ပိ. ‘‘တဒါရမ္မဏ ဝသေနာ’’တိ တဒါရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တာနန္တိ ပါဌသေသော. ‘‘ပဉ္စန္နံ’’တိ သောမနဿ သန္တီရဏေန သဒ္ဓိံ စတ္တာရိ မဟာဝိပါက သောမနဿာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ပကတိ နီဟာရေနာ’’တိ ပကတိယာ နိစ္စကာလံ ပဝတ္တပ္ပကာရေန. ပါဠိပါဌေ. ဘာဝိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ယေနာတိ ဘာဝိတိန္ဒြိယော. ‘‘မနာပံ’’တိ မနောရမ္မံ. ‘‘အမနာပံ’’တိ အမနောရမ္မံ. ဝိဟရေယျန္တိ သစေ ကင်္ခတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပဋိကူလေ’’တိ [Pg.136] အမနာပေ. ‘‘အပ္ပဋိကူလ သညီ’’တိ မနာပသညီ. ဧဝံ သေသေသု. ‘‘တေသံ’’တိ ခီဏာသဝါနံ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘သုမနော’’တိ သောမနဿိတော. ‘‘ဒုမ္မနော’’တိ ဒေါမနဿိတော. ပါဠိပါဌေ. ‘‘မေတ္တာယဝါ ဖရတီ’’တိ အယံ သတ္တော အဝေရောဟောတူတိအာဒိနာ မေတ္တာစိတ္တေန ဝါ ဖရတိ. ‘‘ဓာတုသော ဥပသံဟရတီ’’တိ ယထာ မ မ ကာယောပိ စတုဓာတု သမုဿယော ဟောတိ. တတ္ထ ဧကာပိ ဓာတု နာမ ပဋိကူလာ ဝါ အပ္ပဋိကူလာ ဝါ န ဟောတိ. ကေဝလံ တုစ္ဆ သုည သဘာဝမတ္တာ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ဣမဿ သတ္တဿ ကာယောပီတိအာဒိနာ ဓာတု သော ဥပသံဟရတိ. ‘‘အသုဘာယ ဝါ’’တိ အသုဘ ဘာဝနာယ ဝါ. အသုဘ ဘာဝနာ စိတ္တေန ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အသုဘာယာ’’တိ ဝါ တဿ အသုဘဘာဝတ္ထာယ. ဒေဝနာဋကာ ဒေဝစ္ဆရာ နာမ. ကုထိတာနိ ကုဋ္ဌာနိ ယေသံ တာနိ ကုထိတ ကုဋ္ဌာနိ. ‘‘သရီရာနီ’’တိ ကာယင်္ဂါနိ. ကုထိတ ကုဋ္ဌာနိ သရီရာနိ ယဿ သော ကုထိတကုဋ္ဌသရီရော. ‘‘ကုထိတာနီ’’တိ အဗ္ဘုက္ကိရဏာနိ. ဝေဒနာ ယုတ္တာနိ ဟောန္တိ ဣတိ အပရေ ဝဒန္တီတိ ယောဇနာ. တသ္မာ ပစ္စယော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ပစ္စယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ယထာ အာနိသံသ ဒဿနေနာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ’’တိ ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ. ‘‘ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာ ဒဿနေနာ’’တိ အတ္တနော သတ္ထုဘူတဿ ဗုဒ္ဓဿ သုဗုဒ္ဓတာ ဒဿနေန. ‘‘အတ္တသမ္ပတ္တိ ဒဿနေနာ’’တိ မယံ ပန ဧဝရူပါ ဒုက္ခာ မုတ္တာမှာတိ ဧဝံ အတ္တနော သမ္ပတ္တိ ဒဿနေန. ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလိကပေတရူပေ’’တိ နိမ္မံ သလောဟိတေ အဋ္ဌိပုဉ္ဇပေတသရီရေ. ‘‘ကုဋ္ဌိနော’’တိ ကုဋ္ဌသရီရဿ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ’’တိ ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာယံ. အတိ ဣဋ္ဌေ ဒေဝစ္ဆရ ဝဏ္ဏာဒိကေ. အတိ အနိဋ္ဌေ ကုထိတကုဋ္ဌသရီရာဒိကေ. ‘‘ဝတ္ထု ဘူတော’’တိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာန ဘူတော. ‘‘တေသံ တေသံ သတ္တာနံ’’တိ ကတ္တု အတ္ထေသာမိဝစနံ. ‘‘တဒုဘယံ ပီ’’တိ ဥဘယံ တံ ဂဟဏံပိ. ‘‘တေသံ’’တိ တေသံ လောကိယ မဟာဇနာနံ. ‘‘ဝိပလ္လာသဝသေနေဝ ဟောတီ’’တိ ဒေဝစ္ဆရဝဏ္ဏာဒီသု အတိဣဋ္ဌေသု အတိဣဋ္ဌာကာရတော ဂဟဏမ္ပိ ဝိပလ္လာသ ဝသေနေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ, ဒေဝစ္ဆရ ဝဏ္ဏာဒီသု အတိ ဣဋ္ဌ သညာယ ဝိပလ္လာသ သညာဘာဝတော.

"අයඤ්ච" යනාදියෙහි "අට්ඨකථායං පී" යනු පට්ඨාන අට්ඨකථාවෙහි ද යන්නයි. "තදාරම්මණ වසේන" යනු තදාරම්මණ වශයෙන් පවත්නා වූ යන්න පාඨ ශේෂයයි. "පඤ්චන්නං" යනු සෝමනස්ස සන්තීරණය සමග මහා විපාක සෝමනස්ස සිත් හතර අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. "පකති නීහාරේන" යනු ප්‍රකෘතියෙන් නිරන්තරයෙන් පවතින ආකාරයෙනි. පාලි පාඨයෙහි "භාවිතින්ද්‍රියො" යනු යමෙකු විසින් ඉන්ද්‍රියයන් වඩන ලද්දේ ද හෙතෙම භාවිතින්ද්‍රිය නම් වේ. "මනාපං" යනු මනරම් වූ දෙයයි. "අමනාපං" යනු මනරම් නොවන දෙයයි. "විහරෙය්‍යුං" යන්න "ඉදින් කැමති වන්නේ නම්" යන්න හා සම්බන්ධ වේ. "පටිකූලෙ" යනු අමනාප දෙයෙහිය. "අප්පටිකූල සඤ්ඤී" යනු මනාප වූ සංඥා ඇති බවයි. සෙසු තැන්වල ද එසේමය. "තේසං" යනු රහතන් වහන්සේලාගේය. පාලි පාඨයෙහි "සුමනො" යනු සොම්නස් වූයේය, "දුම්මනො" යනු දොම්නස් වූයේය යන්නයි. "මෙත්තාය වා ඵරති" යනු "මේ සත්වයා වේර රහිත වේවා" යනාදී වශයෙන් මෙත්තා සිතින් පතුරුවයි. "ධාතුසෝ උපසංහරති" යනු "මාගේ ශරීරය ද සතර මහා ධාතූන්ගේ එකතුවකි, එහි එකම ධාතුවක්වත් පිළිකුල් හෝ පිළිකුල් නොවන දෙයක් නොවේ, එය හිස් වූ ශූන්‍ය වූ ස්වභාවයක්ම පමණි; එලෙසම මේ සත්වයාගේ ශරීරය ද එසේමය" යනාදී වශයෙන් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. "අසුභාය වා" යනු අසුභ භාවනාවෙන් හෝ යන්නයි. එනම් අසුභ භාවනා සිතින් යුක්තව යන්නයි. "අසුභාය" යනු ඔහුගේ අසුභ භාවය පිණිසයි. "දේවනාටකා" යනු දිව්‍ය අප්සරාවෝය. කුණු වූ කුෂ්ඨ ඇත්තා වූ ශරීර අවයව "කුථිතකුට්ඨ සරීර" නම් වේ. "කුථිතානි" යනු වැගිරීම්ය. වේදනාවෙන් යුක්ත වෙති යි අන්‍යයෝ පවසති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එබැවින් ප්‍රත්‍යය වේ යන්න සම්බන්ධයයි. කෙසේ ප්‍රත්‍යය වේද යත්, "යථා ආනිසංස දස්සනේන" යනාදිය පැවසුණි. එහි "අට්ඨකථායං" යනු විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථාවෙහිය. "බුද්ධසුබුද්ධතා දස්සනේන" යනු තමන්ගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා අවබෝධය දැකීමෙනි. "අත්තසම්පත්ති දස්සනේන" යනු "අපි මෙබඳු දුක්වලින් මිදුනෙමු" යි මෙසේ තමන්ගේ සම්පත්තිය දැකීමෙනි. "අට්ඨිකංකලිකපේතරූපේ" යනු මස් රහිත ලේ සහිත ඇට සැකිලි වැනි ප්‍රේත ශරීරයෙහිය. "කුට්ඨිනො" යනු කුෂ්ඨ රෝගී ශරීරය ඇත්තාගේය. "අට්ඨකථායං" යනු ධම්මපද අට්ඨකථාවෙහිය. අතිශයින් ඉෂ්ට වූ දිව්‍ය අප්සරා වර්ණාදියෙහිත්, අතිශයින් අනිෂ්ට වූ කුණු වූ කුෂ්ඨ ශරීරාදියෙහිත් "වත්ථුභූතො" යනු උපතට හේතු වූ ස්ථානය වූ යන්නයි. "තේසං තේසං සත්තානං" යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. "තදුභයම්පි" යනු ඒ අල්ලා ගැනීම් දෙකමය. "තේසං" යනු ඒ ලෞකික මහාජනයාගේය. "විපල්ලාස වසේනේව හෝති" යනු දිව්‍ය අප්සරා වර්ණාදී අතිශය ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි අතිශය ඉෂ්ට වූ ආකාරයෙන් ගැනීම ද විපල්ලාසයක් නිසාම සිදුවන්නකි. මන්ද, දිව්‍ය අප්සරා වර්ණාදියෙහි "අති ඉෂ්ට" සංඥාව පැවතීම විපල්ලාස සංඥාවක් බැවිනි.

ဝိဘာဝနိပါဌေ[Pg.137]. ‘‘ပဝတ္တိယာ’’တိ ပဝတ္တနတော. အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေ ဌတွာ ဝုတ္တတ္တာ အဋ္ဌကထာဂါရဝေန’’တံ ဝိစာရေတဗ္ဗ မေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္ထတော ပန အယုတ္တမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသနယော အညတ္ထပိ. ‘‘ဓမ္မ စက္ခုရဟိတာ’’တိ ဓမ္မ ဝဝတ္ထာနညာဏ စက္ခု ရဟိတာ. ‘‘ကုသလာကုသလာနိ ယေဝါ’’တိ တေသံ ဓမ္မ စက္ခု ရဟိတာနံ ဥပ္ပန္နာနိ ကုသလာကုသလာနိယေဝ. ဂါထာယံ. ‘‘ရူပါ’’တိ ရူပတော နပ္ပဝေဓန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သဒ္ဒါ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝနယော. နပ္ပဝေဓန္တီတိ စ န စလန္တိ, န ကမ္ပန္တိ, စိတ္တညထတ္တံ န ဂစ္ဆန္တိ. တထာ ဥပေက္ခာ ကြိယဇဝနာနန္တရမ္ပိ တဒါရမ္မဏာနိ သောမနဿု ပေက္ခာဝေဒနာ ယုတ္တာနိ ဧဝ သိယုန္တိ ယောဇနာ. မူလဋီကာပါဌေ. ‘‘တဒါရမ္မဏတာ’’တိ တဒါရမ္မဏတာယ တဒါရမ္မဏဘာဝေန. ‘‘ကတ္ထစီ’’တိ ကတ္ထစိ အဘိဓမ္မ ပါဠိယံ. ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ’’တိ တသ္မိံ ကြိယဇဝနာနု ဗန္ဓကေ တဒါ ရမ္မဏေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတိ. ဧတံ ဘဝင်္ဂဉ္စ နာမ အနုဗန္ဓတီတိ သမ္ဗန္ဓော. နဒီသောတော ပဋိသောတဂါမိနာဝံ အနုဗန္ဓတိ ဝိယာတိ ယောဇနာ. ‘‘သဝိပ္ဖာရိကံ ဧဝဇဝနံ’’တိ ကိလေသ ဓမ္မာနံ ဝိပလ္လာသ ဓမ္မာနဉ္စ ဝသေန ခဏမတ္တေပိ အနေကသတေသု အာရမ္မဏေသု ဝိဝိဓာကာရေန ဖရဏဝေဂသဟိတံ ကုသလာကုသလ ဇဝနမေဝ အနုဗန္ဓတီတိ ယုတ္တံ. န ပန ကြိယဇဝနံ အနုဗန္ဓတီတိ ယုတ္တန္တိ ယောဇနာ. ‘‘ဆဠင်္ဂု ပေက္ခာဝတော’’တိ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတိ, န ဒုမ္မနော, ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ-တိအာဒိနာ ဝုတ္တာယ ဆ ဒွါရိကဝသေန ဆဠင်္ဂ သမန္နာဂတာယ ဥပေက္ခာယ သမ္ပန္နဿ. ဝတ္တနံ ဝုတ္တိ. သန္တာ ဝုတ္တိ အဿာတိ သန္တ ဝုတ္တိ. တံ ဝိစာရေန္တော ‘‘ပဋ္ဌာနေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ယဒိ စေတံ ဝုစ္စေယျာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧတံ’’တိ ကြိယာ ဗျာကတေတိအာဒိကံ ဧတံ ဝစနံ. ‘‘တသ္မိံ’’တိ တသ္မိံ ဝစနေ. ‘‘ဧဝမာဒိနာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဥတ္တရံ’’တိ ပရိဟာရံ. ‘‘ဝိပဿနာစာရ ဝသေနာ’’တိ ဝိပဿနာ ပဝတ္တိ ဝသေန. ‘‘တေသံ’’တိ သောမနဿ ဒေါမနဿာနံ. ‘‘ဣတရီတရာနန္တရ ပစ္စယတာ’’တိ အညမညာနန္တရ ပစ္စယတာတိ အတ္ထော. ‘‘ထေရေနာ’’တိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရေန. သဗ္ဗာနိ တဒါ ရမ္မဏာနိ, သဗ္ဗာနိ ဘဝင်္ဂါနိ စ. ‘‘သမုဒါ စရန္တီ’’တိ စိရကာလံ သဉ္စရန္တိ[Pg.138]. ‘‘ဧတာနိဟီ’’တိအာဒိနာ တေသံ အဋ္ဌာရသန္နံ ဇဝနာနံ အနန္တရံ တဒါရမ္မဏာနံ အနိယမတော ပဝတ္တိယာ ကာရဏယုတ္တိံ ဒဿေတိ. သမ္ဘဝတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ သမ္ဘဝေါ. တဒါ ရမ္မဏဿ သမ္ဘဝေါ တဒါ ရမ္မဏ သမ္ဘဝေါ. အထဝါ, သမ္ဘဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇနံ သမ္ဘဝေါတိ ဣမေ ဒွေ အတ္ထေ ဒဿေတုံ ‘‘တဒါ ရမ္မဏ သမ္ဘဝေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယေသံ ပနာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ယေသံ’’တိ ယေသံ ပုဂ္ဂလာနံ. ‘‘ဣတရာနီ’’တိ ဥပေက္ခာ သန္တီရဏ ဒွယတော အညာနိ. ‘‘န ဟောန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံသတိ, ကသ္မာ ထေရေန ဣဓ န ဝုတ္တာနီတိ. အဋ္ဌသာလိနိယံ အဝုတ္တတ္တာ ဣဓ န ဝုတ္တာနီတိ. အဋ္ဌသာလိနိယံ ပန ကသ္မာ န ဝုတ္တာနိ. ယေဘူယျ နိယမသောတေ ပတိတတ္တာ န ဝုတ္တာနိ. န ပန အလဗ္ဘမာနတ္တာ န ဝုတ္တာနီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဥပေက္ခာသဟဂတ သန္တီရဏ ဒွယမေဝ ဝုတ္တံ’’တိ အာဂန္တုက ဘဝင်္ဂဘာဝေန ဝုတ္တံ. ယထာဟ အထဿ ယဒါ သောမနဿ သဟဂတပ္ပဋိသန္ဓိကဿ ပဝတ္တေ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပမာဒေန ပရိဟီနဇ္ဈာနဿ ပဏီတ ဓမ္မော မေ နဋ္ဌောတိ ပစ္စဝေက္ခတော ဝိပ္ပဋိသာရိ ဝသေန ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ကိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သောမနဿာနန္တရဉှိ ဒေါမနဿံ, ဒေါမနဿာနန္တရဉ္စ သောမနဿံ ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓံ. မဟဂ္ဂတ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘ ဇဝနေ ဇဝိတေ တဒါ ရမ္မဏမ္ပိ တတ္ထေဝ ပဋိသိဒ္ဓန္တိ. ကုသလ ဝိပါကာဝါ အကုသလဝိပါကာဝါ ဥပေက္ခာ သဟဂတာ ဟေတုကမနောဝိညာဏ ဓာတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိမဿာ ရမ္မဏန္တိ. ရူပါဒီသု ပရိတ္တ ဓမ္မေသု အညတရံ. ဧတေသု ဟိ ယဒေဝ တသ္မိံ သမယေ အာပါတမာဂတံ ဟောတိ. တံ အာရဗ္ဘ ဧတံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ-တိ. ဧဝံ ဒေါမနဿသဟဂတ ဇဝနာနုရူပံ ဥပေက္ခာသဟဂတ သန္တီရဏ ဒွယမေဝ အာဂန္တုက ဘဝင်္ဂဘာဝေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ဧတမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ ယေဝါ’’တိ အကုသလ ဇဝနာဝသာနေ ဧတံ သဟေတုကံ အာဂန္တုက ဘဝင်္ဂံပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. ‘‘ဒေါမနဿ ဇဝနာနန္တရံ ဘဝင်္ဂ ပါတောဝ ဟောတီ’’တိ ဥပေက္ခာ သဟဂတ မူလဘဝင်္ဂ ပါတောဝ ဟောတိ. အာဂန္တုက ဘဝင်္ဂေန ကိစ္စံ နတ္ထိ. ကသ္မာ, ဥပေက္ခာ ပဋိသန္ဓိကတ္တာ. နေဝတဒါရမ္မဏ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. ကသ္မာ, တေသု အာရမ္မဏေသု တဒါရမ္မဏဝါရဿ အသမ္ဘဝတော. န [Pg.139] ဟိ မဟန္တာရမ္မဏေသု စ အဝိဘူတာရမ္မဏေသု စ တဒါရမ္မဏဝါရော သမ္ဘဝတိ. န စ မူလဘဝင်္ဂ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. ကသ္မာ, မူလဘဝင်္ဂဘူ တဿ သောမနဿ ဘဝင်္ဂဿ ဒေါမနဿ ဇဝနေန သဟ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန. ‘‘ဧကံ’’တိ ဧကံ ဥပေက္ခာသဟဂတ ဝိပါကံ. တထာ တဿေဝ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ နေဝ တဒါရမ္မဏ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. န စ မူလဘဝင်္ဂ သမ္ဘဝေါတိ ကတွာ ဒေါမနဿာနန္တရံ ဆသု…ပေ… ပဝတ္တတီတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘တဿေဝါ’’တိ သောမနဿပ္ပဋိသန္ဓိကဿေဝ. နေဝတဒါရမ္မဏ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. ကသ္မာ, အာရမ္မဏာနံ အတိမဟန္တတ္တေပိ အတိဝိဘူတတ္တေပိ သတိ သောမနဿ တဒါရမ္မဏဿ ဇဝနေန သဟ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ. ဥပေက္ခာ တဒါ ရမ္မဏဿ စ အာရမ္မဏေန သဟ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ. န ဟိ အတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဥပေက္ခာ တဒါရမ္မဏံ ပဝတ္တတိ. မဟဂ္ဂတ ပညတ္တာ ရမ္မဏေသု ပန ဥဘယမ္ပိ တဒါရမ္မဏံ နုပ္ပဇ္ဇတိယေဝ. န စ မူလဘဝင်္ဂ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. ကသ္မာ, ဇဝနေန သဟ ဝိရုဒ္ဓတ္တာတိ.

විභාවනී පාඨයෙහි 'පවත්තියා' යනු පැවතීම නිසා යන්නයි. අටුවා අදහසෙහි පිහිටා පවසන ලද බැවින්, අටුවාව කෙරෙහි ඇති ගෞරවයෙන් 'එය විමසිය යුතු ම ය' යි පවසන ලදී. අර්ථය අනුව නම් එය අයෝග්‍ය බව ම පවසන ලද්දේ වෙයි. මෙම ක්‍රමය අන් තැන්හි ද යෙදේ. 'ධම්මචක්ඛුරහිතා' යනු ධර්මයන් ව්‍යවස්ථාපනය (විනිශ්චය) කරන ඥාන ඇසින් තොර වූවෝ ය. 'කුසලාකුසලානි යේව' යනු එම ධර්ම චක්ෂුසින් රහිත වූවන්ට උපදින්නා වූ කුසල් සහ අකුසල් ම ය. ගාථාවෙහි 'රූපා' යනු රූපයන් නිසා කම්පා නොවෙති යන සම්බන්ධයයි. 'සද්දා' ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. 'නප්පවේධන්ති' යනු සෙලවෙන්නේ නැත, කම්පා වන්නේ නැත, සිත වෙනස් වීමකට පත් නොවේ යන්නයි. එසේම උපේක්ෂා ක්‍රියා ජවනයෙන් අනතුරුව ද තදාරම්මණ සිත් සෝමනස්ස හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත ම විය යුතුය යනු යෝජනාවයි. මූලටීකා පාඨයෙහි 'තදාරම්මණතා' යනු තදාරම්මණ බව නිසා යන්නයි. 'කත්ථචි' යනු යම් අභිධර්ම පාළියක යන්නයි. 'විජ්ජමානේ ච තස්මිං' යනු ක්‍රියා ජවනය අනුව පවත්නා එම තදාරම්මණ සිත පවතින කල්හි යන්නයි. මෙය භවංගය අනුව පවතින්නේ යනු සම්බන්ධයයි. එය ගඟේ සැඩ පහරට එරෙහිව යන බෝට්ටුවක් පසුපස යන සැඩ පහරක් මෙනැයි යෙදුමකි. 'සවිප්ඵාරිකං ඒව ජවනං' යනු කෙලෙස් ධර්මයන්ගේ හා විපල්ලාස ධර්මයන්ගේ වසයෙන් ක්ෂණයකින් වුව ද සිය ගණනක් අරමුණුවල විවිධ ආකාරයෙන් පැතිරෙන වේගය සහිත වූ කුසල් අකුසල් ජවනය ම අනුව පවතී යන්න සුදුසු ය. නමුත් ක්‍රියා ජවනය අනුව පවතී යන්න සුදුසු නැතැයි යනු යෝජනාවයි. 'ඡළංගුපෙක්ඛාවතෝ' යනු ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු වන්නේ ද නැති, අමනාප වන්නේ ද නැති, උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි යනාදී වශයෙන් වදාළ ෂඩ් ද්වාරික වසයෙන් සය වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් සමන්නාගත උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූවහුට යන්නයි. 'වත්තනං' යනු පැවැත්මයි. ශාන්ත පැවැත්මක් ඇත්තේ 'ශාන්තවුත්ති' නම් වේ. එය විමසමින් 'පට්ඨානේ පන' යනාදිය වදාළේය. 'යදි චේතං වුච්චෙය්‍ය' යන්නෙහි 'ඒතං' යනු 'ක්‍රියා ව්‍යාකත' යනාදී වූ එම වචනයයි. 'තස්මිං' යනු එම වචනයෙහි යන්නයි. 'ඒවමාදිනා' යනු මෙබඳු වූ ක්‍රමයකිනි. විභාවනී පාඨයෙහි 'උත්තරං' යනු පිළිතුරයි. 'විපස්සනාචාර වසේන' යනු විපස්සනා පැවැත්මේ වසයෙනි. 'තේසං' යනු එම සෝමනස්ස දෝමනස්සයන්ගේ ය. 'ඉතරීතරානන්තර පච්චයතා' යනු එකිනෙකට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වීම යන අර්ථයයි. 'ථේරේන' යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ විසිනි. සියලු තදාරම්මණ සහ සියලු භවංගයන් ද වේ. 'සමුදාචරන්ති' යනු බොහෝ කලක් හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. 'ඒතානි හි' යනාදියෙන් එම ජවන දහඅටට අනතුරුව තදාරම්මණ සිත් අනියත ලෙස පැවතීමේ යුක්ති සහගත හේතුව දක්වයි. මෙයින් උපදී යන අර්ථයෙන් 'සම්භව' නම් වේ. තදාරම්මණයේ ඉපදීම 'තදාරම්මණ සම්භව' නම් වේ. නැතහොත්, ඉපදීම සහ හටගැනීම යන අර්ථ දෙක දැක්වීමට 'තදාරම්මණ සම්භවෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යේසං පන' යනාදියෙහි, 'යේසං' යනු යම් පුද්ගලයන්ගේ යන්නයි. 'ඉතරානි' යනු උපේක්ෂා සන්තීරණ දෙකට වඩා අන්‍ය වූ සිත් ය. 'ඇති නොවේ යයි නොකිය යුතු ය' යන්න වදාරන ලදී. එසේ නම්, තෙරුන් වහන්සේ මෙහිදී ඒවා සඳහන් නොකළේ මන්ද? අට්ඨසාලිනියෙහි සඳහන් නොකළ බැවින් මෙහි ද සඳහන් නොකරන ලදී. අට්ඨසාලිනියෙහි ඒවා සඳහන් නොකළේ මන්ද? බොහෝ සෙයින් සිදුවන නීතියට (යේභුය්‍ය නියම) ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා සඳහන් නොකරන ලදී. ලබා ගත නොහැකි නිසා සඳහන් නොකළා නොවේ යන මෙම අර්ථය දක්වමින් 'අට්ඨකථායං පන' යනාදිය පැවසීය. 'උපේක්ඛාසහගත සන්තීරණ ද්වයමේව වුත්තං' යනු ආගන්තුක භවංගයක් ලෙස වදාරන ලදී. යම් සේ සෝමනස්ස සහගත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති අයෙකුට, ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ධ්‍යාන උපදවා ප්‍රමාදය නිසා ධ්‍යානයෙන් පිරිහී 'මාගේ ප්‍රණීත ධර්මය නැති විය' යි මෙනෙහි කරන විට විපිළිසර බව නිසා දෝමනස්සයක් උපදී ද, එවිට උපදින්නේ කුමක්ද? සෝමනස්සයට අනතුරුව දෝමනස්සයත්, දෝමනස්සයට අනතුරුව සෝමනස්සයත් පට්ඨානයෙහි පතිසිද්ධ කර ඇත. මහග්ගත ධර්මයක් අරමුණු කර ජවන ඇති වූ විට තදාරම්මණ ඇති වීම ද එහි ම පතිසිද්ධ කර ඇත. කුසල විපාක වූ හෝ අකුසල විපාක වූ හෝ උපේක්ෂා සහගත අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව උපදී. එහි අරමුණ කුමක්ද? රූප ආදී වූ පරිත්ත ධර්මයන්ගෙන් එකකි. මේවා අතරින් ඒ මොහොතේ යමක් ඉදිරිපත් වේ ද, එය අරමුණු කර මෙම සිත උපදින බව දත යුතුය. මෙලෙස දෝමනස්ස සහගත ජවනයට අනුරූප වූ උපේක්ෂා සහගත සන්තීරණ දෙක ම ආගන්තුක භවංග ලෙස අටුවාවෙහි පවසන ලදී. 'ඒතම්පි යුජ්ජති යේව' යනු අකුසල් ජවනය අවසානයෙහි මෙම සහේතුක ආගන්තුක භවංගය ද යෝග්‍ය ම වේ. 'දෝමනස්ස ජවනයට අනතුරුව භවංගයට ම පත් වේ' යනු උපේක්ෂා සහගත මූල භවංගයට ම පත් වීමයි. ආගන්තුක භවංගයකින් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ඒ මන්ද යත්, උපේක්ෂා ප්‍රතිසන්ධික බැවිනි. එහි තදාරම්මණ ඇති වීමක් ද නැත. ඒ මන්ද යත්, එම අරමුණුවල තදාරම්මණ වාරයක් ඇති නොවන බැවිනි. මහා අරමුණුවල සහ අවිභූත අරමුණුවල තදාරම්මණ වාරයක් ඇති නොවේ. මූල භවංගයක් ඇති වීමක් ද නැත. මන්ද යත්, මූල භවංගය වූ සෝමනස්ස භවංගය දෝමනස්ස ජවනය සමඟ විරුද්ධ බැවිනි. 'ඉති කත්වා' යනු මේ හේතුවෙනි. 'ඒකං' යනු එක් උපේක්ෂා සහගත විපාකයකි. එසේම එම දෝමනස්සය උපදවන තැනැත්තාට තදාරම්මණ ඇති වීමක් ද නැත, මූල භවංග ඇති වීමක් ද නැත යනුවෙන් සලකා දෝමනස්සයෙන් අනතුරුව හය ආකාරයකින්... පෙ... පවතියි යනු යෝජනාවයි. එහි 'තස්සේව' යනු සෝමනස්ස ප්‍රතිසන්ධිය ඇති පුද්ගලයාට ම ය. තදාරම්මණ ඇති වීමක් නැත. ඒ මන්ද යත්, අරමුණු අති මහන්ත වුව ද අති විභූත වුව ද සෝමනස්ස තදාරම්මණ සිත ජවනය සමඟ විරුද්ධ බැවිනි. උපේක්ෂා තදාරම්මණ සිත ද අරමුණ සමඟ විරුද්ධ බැවිනි. අති ඉෂ්ට අරමුණක උපේක්ෂා තදාරම්මණ සිත පවතින්නේ නැත. මහග්ගත ප්‍රඥප්ති අරමුණුවල දී නම් තදාරම්මණ දෙවර්ගය ම උපදින්නේ නැත. මූල භවංගය ඇති වීමක් ද නැත. මන්ද යත්, එය ජවනය සමඟ විරුද්ධ බැවිනි.

‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘သဗ္ဗ ဓမ္မေသူ’’တိ သဗ္ဗေသု အာရမ္မဏ ဓမ္မေသု. ‘‘ပထမ သမန္နာဟာရော’’တိ အာဝဇ္ဇန ကိစ္စံ အာဟ. သုတ္တန္တ ပါဌေ. ‘‘တဇ္ဇော’’တိ တေန အာရမ္မဏာနံ အာပါတာ ဂမနေန ဇာတော. ‘‘တဇ္ဇော’’တိ ဝါ တဒနုရူပေါတိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဝိညာဏဘာဂဿာ’’တိ စက္ခု ဒွါရိက ဝိညာဏ ကောဋ္ဌာသဿ. ‘‘ယတော’’တိ ယသ္မိံ ကာလေ. ကထံ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘သစေ အာဝဇ္ဇနေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဧတ္ထ သိယာ’’တိအာဒီသု. ယထာ ပန နိရာဝဇ္ဇနံ ဟောတိ ဘိန္နာ ရမ္မဏဉ္စ, ဧဝံ တထာတိ ယောဇနာ. ‘‘ဧကဿပီ’’တိ ဧကဿ အာဂန္တုက ဘဝင်္ဂဿပိ နတ္ထိ ဒေါသော. မဟာအဋ္ဌကထာယဉ္စ နတ္ထိ. အဋ္ဌသာလိနိယံ ပန အတ္ထိယေဝ. ‘‘သဝိပ္ဖန္ဒနတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ အတ္ထော သဝိပ္ဖာရိကန္တိ ပဒေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ဣတရေ သဉ္စာ’’တိ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရ ဇဝနာနဉ္စ. ကာနိ စိ ပရိတ္တာရမ္မဏာနိပိ သမာနာနိ. ယဒိ တဒါရမ္မဏူ ပနိဿ ယဿ ကာမဘဝင်္ဂဿ အဘာဝတော တဒါရမ္မဏာနိ ရူပါရူပ ဗြဟ္မာနံ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ သတိ, စက္ခုသောတ ဒွါရိက စိတ္တာနိပိ ရူပ ဗြဟ္မာနံ နုပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ အာဟ ‘‘စက္ခု သောတဝိညာဏာနိ ပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဣန္ဒြိယပ္ပဝတ္တိ [Pg.140] အာနုဘာဝတော’’တိ စက္ခု ဝတ္ထု သောတဝတ္ထု သင်္ခါတာနံ ဣန္ဒြိယ ဝတ္ထူနံ ရူပ ဗြဟ္မ သန္တာနေ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ပဝတ္တိ အာနုဘာဝတော စက္ခု သောတဝိညာဏာနိ ရူပဗြဟ္မာနံ ပဝတ္တန္တိယေ ဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္ပဋိစ္ဆန သန္တီရဏာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝိကပ္ပဗလေဝါ’’တိ ကာမကုသလာ ကုသလာနံ ဝိယ ဝိဝိဓေန အာကာရေန ကပ္ပေတွာ ပကပ္ပေတွာ အာရမ္မဏဂ္ဂဟသာမတ္ထိယေဝါသတိ. ‘‘အပ္ပနာပတ္တ ဘာဝနာ ကမ္မဝိသေသေ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ အဘိညာ ဇဝနာနိ ဝိယ မဟဂ္ဂတ ဝိပါက လောကုတ္တရ ဝိပါကာနိ ဝိယ စာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ’’တိ ပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ. ‘‘ဝိဘာဝနိယံ ဝုတ္တ ကာရဏာနီ’’တိ အဋ္ဌကထာတော အာဟရိတွာ ဝိဘာဝနိယံ ဝုတ္တာနိ ‘အဇနကတ္တာ ဇနက သမာနတ္တာ ဘာဝတော’တိအာဒီနိ ကာရဏာနိ.

"එත්ථ ච" යනාදී තැන්හි "සබ්බ ධම්මේසු" යනු සියලු ආරම්මණ ධර්මයන්හි යන්නයි. "පඨම සමන්නාහාරෝ" යනු ආවර්ජන කෘත්‍යය ගැන පවසයි. සූත්‍ර පාඨයෙහි "තජ්ජෝ" යනු ඒ අරමුණෙහි ගැටීමෙන් උපන් යන්නයි. "තජ්ජෝ" යනු ඊට අනුරූප වූ යන අර්ථය ද පවසති. "විඤ්ඤාණභාගස්ස" යනු චක්ඛුද්වාරික විඤ්ඤාණ කොටසටයි. "යතෝ" යනු යම් කාලයකදී යන්නයි. ආවර්ජනයෙන් තොරව කෙසේ නම් නූපදී ද යන්න "සචේ ආවජ්ජනේන" යනාදියෙන් දක්වයි. "එත්ථ සියා" යනාදියෙහි ආවර්ජනයක් නැතිව අරමුණ බිඳෙන ආකාරය දක්වයි. "ඒකස්සපි" යනු එකම ආගන්තුක භවංගයකට වුව ද දෝෂයක් නැත. මහා අට්ඨකථාවෙහි ද එය නැත. නමුත් අට්ඨසාලිනියෙහි එය ඇත්තේමය. "සවිප්ඵන්දනත්තා" යන්නෙහි අර්ථය "සවිප්ඵාරිකං" යන පදයෙහි දැක්වූ අයුරින් තේරුම් ගත යුතුය. "ඉතරේ සඤ්චා" යනු මහග්ගත සහ ලෝකුත්තර ජවනයන්ගේ ද අර්ථයයි. ඇතැම් පිරිත්ත ආරම්මණයන් ද සමාන වේ. යම් හෙයකින් කාම භවංගයක් නොමැති වීම නිසා රූප සහ අරූප බ්‍රහ්මයන්ට තදාරම්මණ නූපදී ද, එසේ නම් චක්ඛු-සෝත ද්වාරික සිත් ද රූප බ්‍රහ්මයන්ට නූපදිය යුතු නේදැයි සලකා "චක්ඛු සෝත විඤ්ඤාණානි පන" යනාදිය වදාරන ලදී. "ඉන්ද්‍රියප්පවත්ති ආනුභාවතෝ" යනු චක්ඛු වස්තු, සෝත වස්තු යන ඉන්ද්‍රිය වස්තූන් රූප බ්‍රහ්ම සන්තානයෙහි පවතින බැවින්, ඒවායේ පැවැත්මේ අනුභාවයෙන් චක්ඛු සහ සෝත විඤ්ඤාණ රූප බ්‍රහ්මයන්ට ඇතිවන බව දැක්වීමට "සම්පටිච්ඡන සන්තීරණානි" යනාදිය පවසන ලදී. "විකප්පබලේවා" යනු කාමාවචර කුසල් අකුසල් මෙන් විවිධ ආකාරයෙන් සලකා අරමුණු ගැනීමේ ශක්තිය ඇති කල්හි යන්නයි. "අප්පනාපත්ත භාවනා කම්මවිසේසේ වා" යන්නෙහි අභිඤ්ඤා ජවනයන් මෙන් ද මහග්ගත විපාක සහ ලෝකුත්තර විපාක මෙන් ද යැයි කිව යුතුය. "අට්ඨකථායං" යනු පටිච්චසමුප්පාද විභංග අට්ඨකථාවෙහිය. "විභාවනියං වුත්ත කාරණානී" යනු අට්ඨකථාවෙන් ගෙන විභාවනියෙහි දක්වන ලද 'අජනක බැවින්, ජනකයන්ට සමාන බැවින්' යනාදී කරුණුයි.

၁၄၀. ဇဝန နိယမေ. အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဆက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ. ယထာဟ သစေ ပန ဗလဝါ ရမ္မဏံ အာပါတာဂတံ ဟောတိ. ကြိယမနောဓာတုယာ ဘဝင်္ဂေ အာဝဋ္ဋိတေ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဇဝနဋ္ဌာနေ ပန ပထမကာမာဝစရ ကုသလ စိတ္တံ ဇဝနံ ဟုတွာ ဆသတ္တဝါရေ ဇဝိတွာ တဒါရမ္မဏဿ ဝါရံ ဒေတီတိ. ‘‘မုဒုတရ ဘာဝေနာ’’တိ မာတုကုစ္ဆိမှိ ဌိတကာလေဝါ သမ္ပတိ ဇာတကာလေ ဝါ ဝတ္ထုဿ အတိမုဒုဘာဝေန. ‘‘ကေနစိဥပဒ္ဒုတ ဘာဝေနာ’’တိ ဗာဠှဂေလညဇာတကာလေ ကေနစိ ဝါတပိတ္တသေမှာဒိနာ ဥပဒ္ဒုတ ဘာဝေန. ‘‘အဇ္ဈောတ္ထဋ ဘာဝေနာ’’တိ တဿ ဝေဝစနမတ္တံ. မန္ဒီဘူတော ဝေဂေါ ယေသံ တာနိ မန္ဒီဘူတ ဝေဂါနိ. ‘‘အသယှ ရူပေဟီ’’တိ ဒုက္ခမသဘာဝေဟိ. အဘိဘူတာနံ သတ္တာနံ. တဉ္စ ခေါ ဝစနံ ပါကတိက သတ္တာနံ ဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. န သတ္တဝိသေသာနံ ဝသေန. ဧဝံ သတိ, သတ္တဝိသေသာနံ ဝသေန ကထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ယေ ပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဥပရီ’’တိ မရဏုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနေ. ‘‘ဝုတ္တဉှီ’’တိ ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. ‘‘ယမကပ္ပာဋိဟာရိယံ’’တိ ယုဂဠဝတ္ထူနံ ဧကတော ပဝတ္တ အစ္ဆရိယ ကမ္မံ. ‘‘ဒွေ ဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဥပေက္ခေကဂ္ဂတာ ဈာနင်္ဂါနိ.

140. ජවන නියමයෙහි - අට්ඨකථාවෙහි ද හය වතාවක් පැවැත්ම දක්වා ඇත. යම් හෙයකින් බලවත් අරමුණක් හමුවේ ක්‍රියා මනෝධාතුවෙන් භවංගය ආවර්ජනය වූ විට චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය උපදී. ජවන අවස්ථාවෙහි ප්‍රථම කාමාවචර කුසල් සිත ජවනය වී හය හත් වතාවක් ජවනය වී තදාරම්මණයට අවස්ථාව ලබා දෙයි. "මුදුතර භාවේන" යනු මව් කුසෙහි සිටින කාලයෙහි හෝ උපන් සැණින් වස්තු රූපයේ ඉතා සියුම් බව නිසාය. "කේනචි උපද්දුත භාවේන" යනු දැඩි ගිලන් බවකදී වා පිත් සෙම් ආදියෙන් පීඩා විඳින බවයි. "අජ්ඣොත්ථට භාවේන" යනු එහිම පර්යාය පදයකි. යම් ජවනයන්ගේ වේගය මන්දගාමී වූයේ ද ඒවා මන්දභූත වේගී නම් වේ. "අසය්හ රූපේහි" යනු දුක් සහගත ස්වභාවයන්ගෙනි. අභිභවනයට පත් සත්වයන්ටය. ඒ වචනය සාමාන්‍ය සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. විශේෂ සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් නොවේ. එසේ නම් විශේෂ සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් කෙසේ දත යුතු ද යත් "යේ පනා" යනාදිය වදාරන ලදී. "උපරි" යනු මරණෝප්පත්ති ස්ථානයෙහි යන්නයි. "වුත්තඤ්හි" යනු විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලද්දමයි. "යමකප්පාටිහාරියං" යනු යුගල වස්තූන්ගේ එකවර පැවැත්ම වූ ආශ්චර්යමත් ක්‍රියාවයි. "ද්වේ ඣානංගානි" යනු උපේක්ඛා සහ ඒකග්ගතා යන ජ්ඣාන අංගයන්ය.

‘‘ယောဂကမ္မသိဒ္ဓိယာ’’တိ ဘာဝနာနု ယောဂကမ္မသိဒ္ဓဿ. ဣဒ္ဓိ ဝိကုဗ္ဗနံ နာမ ဣဒ္ဓိယာ နာနာကမ္မကရဏံ. ‘‘သိဒ္ဓိယာ ဧဝါ’’တိ သိဇ္ဈ နတ္ထာယ ဧဝ[Pg.141]. အတ္တနော အနန္တရေ ဧဝ ဥပ္ပန္နံ ဖလံ ဧတိဿာတိ အာနန္တရိကပ္ဖလာ. မဂ္ဂစေတနာ. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ‘‘မန္ဒဿာ’’တိ မန္ဒ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘တိက္ခဿာ’’တိ တိက္ခ ပုဂ္ဂလဿ. တီဏိ ဖလစိတ္တာနိ. ‘‘ပယောဂါဘိသင်္ခါရဿာ’’တိ ပထမဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ သမထ ဝိပဿနာယုဂနန္ဓပ္ပဝတ္တိ သင်္ခါတဿ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂါဘိသင်္ခါရဿ. ‘‘အကတာဓိကာရဿာ’’တိ အာသန္နေ ပုရိမဘဝေ အကတ ဈာနပရိကမ္မဿ ပုဂ္ဂလဿ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဖလဋ္ဌာနံ စိဏ္ဏဝသိဘာဝါနေဝ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ.

"යෝගකම්මසිද්ධියා" යනු භාවනානුයෝගී කර්මයේ සිද්ධිය වූ තැනැත්තාටයි. "ඉද්ධි විකුබ්බන" නම් සෘද්ධියෙන් විවිධ ප්‍රාතිහාර්ය පෑමයි. "සිද්ධියා ඒව" යනු සිද්ධිය පිණිසමය. තමාට අනතුරුවම ඵලය උපදවන බැවින් එය ආනන්තරික ඵල නම් වේ. එනම් මාර්ග චේතනාවයි. "ඉති" යනු එබැවිනි. "මන්දස්ස" යනු මන්ද ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තාටයි. "තික්ඛස්ස" යනු තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තාටයි. ඵල සිත් තුනකි. "පයෝගාභිසංඛාරස්ස" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයේ පටන් සමථ විපස්සනා යුගනද්ධව පැවැත්මයි. "අකතාධිකාරස්ස" යනු ආසන්න පෙර භවයක ධ්‍යාන පරිකර්ම නොකළ තැනැත්තාටයි. සියලු දෙනාටම ඵල අවස්ථාවන් පුරුදු කරන ලද වශීභාවයන්ම වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි.

ဇဝနနိယမောနိဋ္ဌိတော.

ජවන නියමය නිමයි.

၁၄၁. ဒုဟေတုကာဒီသု. ဇာတိ ဒွိဟေတုကာဒယော ဧဝ အဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသန္ဓိဝိညာဏ သဟဂတာ’’တိအာဒိံ. ‘‘တေသံ ဒွိန္နံ ပီ’’တိ ဒွိဟေတုကာနမ္ပိ အဟေတုကာနမ္ပိ. ဘုသောဈာန မဂ္ဂဖလာနိ ဝါရေန္တိ နီဝါရေန္တီတိ အာဝရဏာနိ. ဝိပါကာနိ စ တာနိ အာဝရဏာနိ စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဝိပါကာနီ’’တိ အဟေတုက ဒွိဟေတုက ဝိပါကာနိ. တေဟိ ဂဟိတပ္ပဋိသန္ဓိကာနံ ဣမသ္မိံ ဘဝေဈာန မဂ္ဂဖလပ္ပဋိလာဘော နာမ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပါကာဝရဏ သဗ္ဘာဝတော’’တိအာဒိံ. ‘‘တေသံ’’တိ ဒုဂ္ဂတိ အဟေတုက ပုဂ္ဂလာနံ. ပုဂ္ဂလာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န လဗ္ဘန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတရေသံ’’တိ တတော အညေသံ သုဂတိ အဟေတုက ပုဂ္ဂလာနံ.

141. ද්විහේතුක ආදීන් සම්බන්ධයෙනි. ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා සමඟ උපන් ද්විහේතුකාදීන්ම අදහස් කරන බව "පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ සහගතා" යනාදියෙන් පවසන ලදී. "තේසං ද්වින්නම්පි" යනු ද්විහේතුක සහ අහේතුක යන දෙපිරිසටමයි. ධ්‍යාන මාර්ග ඵලයන් දැඩි ලෙස වළක්වන බැවින් "ආවරණ" නම් වේ. විපාක වූ ද ඒවා ආවරණ වූ ද බැවින් "විපාකාවරණ" නම් වේ. "විපාකානි" යනු අහේතුක සහ ද්විහේතුක විපාකයන්ය. ඒවායින් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූවන්ට මේ භවයෙහි ධ්‍යාන මාර්ග ඵල ලැබීමක් නැත. එබැවින් "විපාකාවරණ සබ්භාවතෝ" යනාදිය පවසන ලදී. "තේසං" යනු දුග්ගති අහේතුක පුද්ගලයන්ටය. "පුද්ගලයන්ට" යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. "නොලැබේ" යන්න සම්බන්ධයයි. "ඉතරේසං" යනු ඉන් බැහැර වූ සුගති අහේතුක පුද්ගලයන්ටයි.

‘‘ဧတ္ထ သိယာ’’တိအာဒီသု. ဒုဂ္ဂတိ ပရိယာပန္နာနဉ္စ အဟေတုကာနံ. ‘‘မူလဘဝင်္ဂေ’’တိအာဒိမှိ ပဋိသန္ဓိ စိတ္တံ ဟုတွာ အာဂတေ မူလဘဝင်္ဂေ. ‘‘ယံ ကိဉ္စီ’’တိ ယံ ကိဉ္စိ ဘဝင်္ဂံ. ‘‘ဝုစ္စတေ’’တိ ဝိသဇ္ဇနာ ဝုစ္စတေ. ‘‘သဗ္ဗ အဋ္ဌကထာသု ပဋိက္ခိတ္တော’’တိ အဋ္ဌသာလိနိယံ တာဝ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာယံ သောဠသသု ကာမာဝစရ ကုသလ ဝိပါကေသု အဋ္ဌန္နံ အဟေတုက ဝိပါကာနံ ဧဝ အာပါယိကေသု သတ္တေသု ဥပ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. န အဋ္ဌန္နံ သဟေတုက ဝိပါကာနံ. တထာ ပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒဋ္ဌ ကထာသု စ ဝိညာဏ ပဒဝဏ္ဏနာသု အညာသု စ အဘိဓမ္မာဝတာရာဒီသူတိ ဧဝံ သဗ္ဗဋ္ဌကထာသု ပဋိက္ခိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ‘‘ယောဂသာ ဓနီယတ္တာ’’တိ [Pg.142] ပယောဂေန သာဓေတဗ္ဗတ္တာ. ကုသလာကုသလာနိ ဟိ ဝဍ္ဎေတုံ ဝါ ဟာပေတုံ ဝါ ပယောဂေ ကတေ ဝဍ္ဎန္တိ စေဝ ဟာယန္တိ စ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တဘူတံ ဂဟေတုံ ယုတ္တံ. ကသ္မာ, အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿာတိ ဝုတ္တဿ မူလဘဝင်္ဂဿ အဟေတုကတ္တာ. ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ အဟေတုကာနံ’’တိ ဒုဂ္ဂတိ အဟေတုကာနဉ္စ သုဂတိ အဟေတုကာနဉ္စ. ‘‘အပရေပနာ’’တိအာဒိ ဝိဘာဝနိယံ အာဂတော အပရေ ဝါဒေါ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘အပရေပန ယထာ အဟေတုကာနံ သဟေတုက တဒါရမ္မဏံ ဟောတိ, ဧဝံ ဒွိဟေတုကာနံ တိဟေတုက တဒါရမ္မဏံပီ’တိ ဝဏ္ဏေန္တိ. တေသံမတာနုရောဓေန စ ဣဓပိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တ ဝိပါကပ္ပဋိက္ခေပေါ အဟေတုကေယေဝ သန္ဓာယာတိ ဝဒန္တီတိ. တံ ပန ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာယံ ‘ဧတ္ထေဝ ဒွါဒသ ကမဂ္ဂေါပီ’တိ စ, ဧတ္ထေဝ ဒသကမဂ္ဂေါပီ’တိ စ အာဂတေဟိ န သမေတိ. တတ္ထ ဟိ သောဠသသုကုသလဝိပါကေသု ဒွိဟေတုက ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာနံ ဒွိန္နံ ဒွိဟေတုကာဟေတုက ပုဂ္ဂလာနံ စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တ ဝိပါကာနိ ဝဇ္ဇေတွာ ဒွါဒသ ကမဂ္ဂေါ နာမ ဟောတိ. ပုန သေသေသု ဒွါဒသ ဝိပါကေသုပိ အသင်္ခါရိက ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာနံ ဒွေ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ သသင်္ခါရိက ဝိပါကာနိ, သသင်္ခါရိက ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာနဉ္စ ဒွေ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ အသင်္ခါရိက ဝိပါကာနိ ဝဇ္ဇေတွာ ဒုတိယတ္ထေရ ဝါဒေ ဒသကမဂ္ဂေါ နာမ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ ပန ဒွိ ဟေတုကောပိ ပုဂ္ဂလော အဓိကေန ဆန္ဒေန ဝါ ဝီရိယေန ဝါ စိတ္တေန ဝါ ယုတ္တော ပရိယတ္တိ ဓမ္မံ ဝါ နာနာဝိဇ္ဇာသိပ္ပာနိ ဝါ ဗဟုံ ဂဏှေယျ, သုဏေယျ, ဓာရေယျ, ဝါစေယျ, စိန္တေယျ. အထဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တ ဇဝနံ ဗဟုလံ သမုဒါ စရေယျ. တဒါ တဿ နာနာကမ္မေန ဇဝနာနု ရူပံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တ တဒါရမ္မဏံ န န သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ. တံ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတီတိ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပိဟိ. လ. ဝုတ္တာ’’တိ ကထံ ဝုတ္တာ. ဧတာနိ ဟိ မနုဿေသု စ ကာမာဝစရ ဒေဝေသု စ ပုညဝန္တာနံ ဒွိဟေတုကတိ ဟေတုကာနံ ပဋိသန္ဓိကာလေ ပဋိသန္ဓိ ဟုတွာ ဝိပစ္စန္တီတိအာဒိနာ ဝုတ္တာတိ. တေ ပန တိဝိဓာ, နဝဝိဓာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေသံ တဗ္ဘာဝေါ’’တိ ကုသလာနံ ကုသလဘာဝေါ, အကုသလာနံ အကုသလဘာဝေါ. ‘‘သိက္ခန ဓမ္မယုတ္တာ’’တိ တီဟိ သိက္ခာဟိ ပဟာတဗ္ဗာနံ ကိလေသာနံ အတ္ထိတာယ သိက္ခိတဗ္ဗတာ ပကတိယံ ဌိတာတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.143].‘‘ဟေဋ္ဌိမာနဉ္စာ’’တိ ဟေဋ္ဌိမ ဖလာနဉ္စ. ယာနိယာနိသကာနိ ယထာသကံ. ‘‘ဥပရိမာနံ’’တိ ဥပရိမာနံ ပုဂ္ဂလာနံ. ‘‘ပရိနိဋ္ဌိတ သိက္ခာ ကိစ္စတ္တာ’’တိ သိက္ခာ ကိစ္စံ နာမ ကိလေသ ဓမ္မာနံ ပဟာနတ္ထာယ ဧဝ ဟောတီတိ တေသု သဗ္ဗသော ပဟီနေသု သိက္ခာ ကိစ္စံ ပရိနိဋ္ဌိတံ ဟောတိ. ဧဝံ ပရိနိဋ္ဌိတ သိက္ခာ ကိစ္စတ္တာ. သုဋ္ဌု ဘဗ္ဗောတိ သမ္ဘဝေါ. သမ္ဘဝေါတိ ဝိသေသန ပဒမေတန္တိ အာဟ ‘‘ယထာ သမ္ဘဝံ’’တိ.

‘‘එත්ත සියා’’ යනාදී තැන්හි, දුගතියට පර්යාපන්න වූවන්ගේ හා අහේතුකයන්ගේ ද (යන්න අදහස් වේ). ‘‘මූලභවංගයෙහි’’ යනාදී තැන්හි, ප්‍රතිසන්ධි චිත්තය වශයෙන් පැමිණි මූලික භවංගය යන්නයි. ‘‘යම්කිසි’’ යනු යම්කිසි භවංගයකි. ‘‘කියනු ලැබේ’’ යනු පිළිතුර කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘‘සියලු අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේපිතයි’’ යන්නෙන්, අත්ථසාලිනියෙහි තාක්කල් විපාක උද්ධාර කථාවෙහිදී කාමාවචර කුසල විපාක දහසය අතුරින් අහේතුක විපාක අටක් පමණක් අපාගත සත්වයන්ට උත්පත්තිය දක්වයි. සහේතුක විපාක අටක් නොවේ. එසේම පටිච්චසමුප්පාද අටුවාවන්හි ද විඤ්ඤාණ පද වර්ණනාවන්හි ද, අභිධම්මාවතාරය ආදී අනෙකුත් ග්‍රන්ථයන්හි ද යන මෙලෙස සියලු අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේපිත නම් වේ. ‘‘යෝගසාධනීය බැවින්’’ යනු ප්‍රයෝගයෙන් (වෑයමෙන්) සාධනය කළ යුතු බැවිනි. කුසල් අකුසල් වැඩීමට හෝ පිරිහීමට ප්‍රයෝගයක් කළ විට ඒවා වැඩෙන්නේ ද පිරිහෙන්නේ ද වේ. ඥාණවිප්පයුත්ත වූවක් ගැනීම සුදුසුය. එය කුමක් නිසාද යත්, අහේතුක භවංගය ලෙස පැවසුණු මූලභවංගය අහේතුක බැවිනි. ‘‘අහේතුක දෙදෙනාටම’’ යනු දුගති අහේතුකයන්ට හා සුගති අහේතුකයන්ට ය. ‘‘අපරේපන’’ යනාදිය විභාවනියෙහි එන වෙනත් මතයකි. එහි මෙසේ වදාරන ලදී: ‘යම් සේ අහේතුකයන්ට සහේතුක තදාරම්මණ ඇති වේ ද, එසේම ද්විහේතුකයන්ට ත්‍රිහේතුක තදාරම්මණ ද ඇති වේ’ යැයි සමහරු වර්ණනා කරති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව මෙහිදී ද ඥාණසම්පයුත්ත විපාක ප්‍රතික්ෂේප කිරීම අහේතුකයන් සම්බන්ධයෙන්ම යැයි පවසති. එහෙත් එය විපාක උද්ධාර කථාවෙහි එන ‘මෙහිම දොළොස් කම්මග්ග’ හා ‘මෙහිම දස කම්මග්ග’ යන කරුණු සමඟ නොසැසඳෙයි. එහි දහසය කාමාවචර කුසල විපාක අතුරින් ද්විහේතුක කර්මයෙන් උපන් ද්විහේතුක-අහේතුක පුද්ගලයන්ට ඥාණසම්පයුත්ත විපාක සතර බැහැර කර ‘දොළොස් කම්මග්ග’ නම් වේ. නැවත ඉතිරි විපාක දොළොසෙහි ද අසංඛාරික කර්මයෙන් උපන් අයට ඥාණවිප්පයුත්ත සසංඛාරික විපාක දෙකක් ද, සසංඛාරික කර්මයෙන් උපන් අයට ඥාණවිප්පයුත්ත අසංඛාරික විපාක දෙකක් ද බැහැර කළ විට දෙවන ස්ථවිර වාදයට අනුව ‘දස කම්මග්ග’ නම් වේ. මෙහිදී ද්විහේතුක පුද්ගලයා ද අධික ඡන්දයෙන් හෝ වීර්යයෙන් හෝ සිතින් යුක්තව පර්යාප්ති ධර්මය හෝ විවිධ ශිල්ප ශාස්ත්‍ර බොහෝ සෙයින් ඉගෙන ගන්නේ නම්, අසන්නේ නම්, දරන්නේ නම්, උගන්වන්නේ නම්, සිතන්නේ නම්; එවිට ඔහුට ඥාණසම්පයුත්ත ජවනයෝ බහුලව පවතිති. එවිට විවිධ කර්මයන් නිසා ජවනයට අනුරූප වූ ඥාණසම්පයුත්ත තදාරම්මණයක් ඇති නොවේ යැයි කිව නොහැකි බව පවසා ඇත. එය යුක්ති සහගත බව පෙනේ. ‘‘අටුවාවෙහි ද ... වදාරන ලදී’’ යනු කෙසේ වදාරන ලද්දක් ද? මේවා මිනිසුන් අතර හා කාමාවචර දෙවියන් අතර පින්වන්ත ද්විහේතුක-ත්‍රිහේතුකයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි කාලයේදී ප්‍රතිසන්ධිය වී විපාක දෙති යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒවා ත්‍රිවිධ වේ, නවවිධ වේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘ඔවුන්ගේ එම ස්වභාවය’’ යනු කුසල්වල කුසල් බවත් අකුසල්වල අකුසල් බවත් ය. ‘‘ශික්ෂණ ධර්මයෙන් යුක්ත’’ යනු ශික්ෂා තුනෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ක්ලේශයන් පවතින බැවින් හික්මිය යුතු බව ස්වභාවයෙන්ම පිහිටා ඇත යන අදහසයි. ‘‘යටි මඟෙහි’’ යනු පහළ ඵලයන්ට පත් වූවන්ගේ ය. ‘‘යම් යම් ස්වකීය’’ යනු ඒ ඒ අයට අදාළ වූ යන්නයි. ‘‘මතු මඟෙහි’’ යනු ඉහළ (අරහත්) පුද්ගලයන්ගේ ය. ‘‘පරිනිෂ්ඨිත ශික්ෂා කෘත්‍ය ඇති බැවින්’’ යනු ශික්ෂා කෘත්‍යය නම් කෙලෙස් ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසම පවතින බැවින්, ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහීණ වූ විට ශික්ෂා කෘත්‍යය නිමාවට පත් වේ. මෙලෙස නිම කරන ලද ශික්ෂා කෘත්‍ය ඇති බැවිනි. ඉතාමත් භව්‍ය (සුදුසු) වේ යනු සම්භවයයි. සම්භවය යන්න මෙහි විශේෂණ පදයක් බැවින් ‘‘යථා සම්භවං’’ (ගැලපෙන පරිදි) යැයි කියන ලදී.

၁၄၂. ‘‘ဧတ္ထေဝါ’’တိ ဧတသ္မိံ ကာမလောကေ ဧဝ. ‘‘တံ တံ ပသာဒရဟိတာနံ’’တိ တေနတေန ပသာဒေန ရဟိတာနံ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဒွါရေ ဥပ္ပန္နာနိ တံ တံ ဒွါရိကာနိ. စတုသဋ္ဌိဝီထိ စိတ္တာနိ. ဒွေ စတ္တာလီသ ဝီထိ စိတ္တာနိ. ‘‘ဗြဟ္မလောကေ ဝါ’’တိအာဒီသု. ဣဒံ အဋ္ဌကထာ ဝစနံ. ယထာဟ ရူပဘဝေ စတုန္နံ ဝိညာဏာနံ, တထေဝ ပစ္စယော. ပဝတ္တေ, နောပဋိသန္ဓိယံ. သောစ ခေါ ကာမာဝစရေ အနိဋ္ဌ ရူပဒဿန သဒ္ဒသဝနဝသေန, ဗြဟ္မလောကေ ပန အနိဋ္ဌာ ရူပါဒယော နာမ နတ္ထိ. တထာ ကာမာဝစရ ဒေဝလောကေ ပီတိ. တာနိ စတ္တာရိ စိတ္တာနိ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ရူပလောကေ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဝစနေ. ‘‘တံ တံ ဘူမိ ပရိယာပန္နေ’’တိ တိဿံ တိဿံ ဘူမိယံ ပရိယာပန္နေ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

142. ‘‘මෙහිම’’ යනු මේ කාම ලෝකයෙහිම ය. ‘‘ඒ ඒ ප්‍රසාදයන්ගෙන් රහිත වූවන්ගේ’’ යනු ඒ ඒ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රසාදයන්ගෙන් තොර වූවන්ගේ ය. ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපන් සිතුවිලි ඒ ඒ ද්වාරික චිත්ත නම් වේ. සූසැට (64) වීථි චිත්තයන් ය. හතළිස් දෙකක් (42) වීථි චිත්තයන් ය. ‘‘බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ද’’ යනාදිය අටුවා වචනයකි. රූප භවයෙහි විඤ්ඤාණ සතරකට එලෙසම ප්‍රත්‍යය වන බව පවසා ඇත. එය ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි මිස ප්‍රතිසන්ධියෙහි නොවේ. එය ද කාමාවචරයෙහි අනිෂ්ඨ රූප දැකීම හා අනිෂ්ඨ ශබ්ද ඇසීම වශයෙනි. එහෙත් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි අනිෂ්ඨ රූප ආදිය නම් නැත. කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයෙහි ද එසේමය. එම සිත් සතරකි. ‘‘එහි’’ යනු ඒ රූප ලෝකයෙහි ය. විභාවනි පාඨයෙහි. ‘‘මෙහි’’ යනු මේ වචනයෙහි ය. ‘‘ඒ ඒ භූමියට පර්යාපන්න’’ යනු ඒ ඒ භූමියට අයත් වූ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ဝီထိသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

වීථිසංග්‍රහ දීපනියේ අනුදීපනය නිමාවට පත් විය.

၅. ဝီထိမုတ္တသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

5. වීථිමුක්ත සංග්‍රහ අනුදීපනය

၁၄၃. ဝီထိမုတ္တသင်္ဂဟေ[Pg.144]. ‘‘ပဝတ္တိသင်္ဂဟံ’’တိ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ ပဝတ္တာကာရကထနသင်္ဂဟံ. ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ’’တိ ပဋိသန္ဓိကာလေ. ‘‘တေသံ’’တိ စိတ္တ စေတသိကာနံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘တဒါသန္နတာယာ’’တိ တာယပဋိသန္ဓိယာ အာသန္နတာယ. ‘‘တံ ဂဟဏေနေ ဝါ’’တိ သန္ဓိဂ္ဂဟဏေန ဧဝ သန္ဓိဝစနေန ဧဝ. ‘‘ဝိသယပ္ပဝတ္တိ နာမာ’’တိ ကမ္မ ကမ္မနိမိတ္တာဒီနံ ဝိသယာနံ ဒွါရေသု အာပါတာ ဂမန ဝသေန ပဝတ္တိ နာမ. ‘‘မရဏုပ္ပတ္တိယံ ဧဝ သိဒ္ဓါ’’တိ မရဏုပ္ပတ္တိယံ ဇဝနေသု ဧဝ သိဒ္ဓါ. ဧတေန မရဏုပ္ပတ္တိ ဝိဓာနံ ဇဝနပ္ပဓာနံ ဟောတိ, န စုတိပ္ပဓာနန္တိ ဒီပေတိ. န ဟိ တသ္မိံ ဝိဓာနေ တဿံ စုတိယံ ဝိသယပ္ပဝတ္တိ ဝစနံ နာမ အတ္ထိ. ဇဝနေသု ဧဝ အတ္ထိ. သာ ပန စုတိ တသ္မိံ ဘဝေ အာဒိမှိ ပဋိသန္ဓိ ပဝတ္တိယာ သိဒ္ဓါယ သိဇ္ဈတိ ယေဝါတိ. ‘‘တေသံ’’တိ ဝီထိမုတ္တာနံ. ‘‘ဘဝန္တီ’’တိ ပါတုဗ္ဘဝန္တိ. ‘‘တတော’’တိ အယတော. ‘‘ဂန္တဗ္ဗာ’’တိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပပဇ္ဇိတဗ္ဗာ. ‘‘ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ပဝတ္တန္တိ. ‘‘တိရော’’တိ တိရိယတော. ‘‘အဉ္ဆိတာ’’တိ ဂတာ ပဝတ္တာ, အာယတာ ဝါ. ‘‘သမာနဇာတိတာယာ’’တိ တိရစ္ဆာန ဂတဇာတိ ဝသေန သမာနဇာတိ ဘာဝေန. ‘‘ယုဝန္တီ’’တိ မိဿီ ဘဝန္တိ. ‘‘သုခသမုဿယတော’’တိ သုခသမုဒါယတော. ‘‘ဒိဗ္ဗန္တီ’’တိ ဝိဇ္ဇောတန္တိ. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဣတိ ဝစနတ္ထံ ကတွာ ဥပရိဒေဝါ သုရာတိ ဝုစ္စန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဝေပစိတ္တိပဟာရာဒါဒယော’’တိ ဝေပစိတ္တိ အသုရိန္ဒ ပဟာရာဒအသုရိန္ဒာဒိကေ ဒေဝါသုရေ. ‘‘သုရပ္ပဋိ ပက္ခာ’’တိ တာဝတိံသာဒေဝပ္ပဋိပက္ခာ. ‘‘သုရသဒိသာ’’တိ တာဝတိံသာဒေဝ သဒိသာ. ‘‘ဝေမာနိကပေတေ’’တိ ဝေမာနိက နာမကေ ပေတေ. ‘‘ဝိနိပါတိကေ’’တိ ဝိနိပါတိက နာမကေ ဒုဂ္ဂတ ဒေဝဇာတိကေ. တေသံ ပဝတ္တိ ဥပရိ ‘ဝိနိပါတိကာသုရာနဉ္စာ’တိ ပဒေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ‘‘တေပီ’’တိ လောကန္တရိက နေရယိက သတ္တာပိ. ‘‘ကာလကဉ္စိကပေတေ’’တိ ကာလကဉ္စိက နာမကေ ပေတေ. ဧဝံ ကထာဝတ္ထု ပါဠိယံ အာဂတာ ဝေဿဘု အာဒယော ယမရာဇာနောပနာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝေဿဘူ [Pg.145] စ နောတ္တိ စ သောမော စ ယမော စ ဝေဿဝဏော စ ဣတိ ဣမေ ပေတ္တိ ရာဇာနော. ‘‘ရဇ္ဇ’’န္တိ ရာဇဘာဝံ ရာဇကိစ္စံ. ယေ စ ယက္ခရက္ခသာ နာမ ကရောန္တာ ဝိစရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကုရူရကမ္မကာရိနော’’တိ လုဒ္ဒကမ္မကာရိနော. ‘‘ရေဝတိ ဝိမာနေ’’တိ ရေဝတိ ဝိမာန ဝတ္ထုမှိ. ‘‘ဣတော’’တိ မနုဿ လောကတော, သုဂတိဘဝတော ဝါ. တေဟိ ယက္ခ ရက္ခသာ နာမ ဘူမဋ္ဌကာပိ သန္တိ, အာကာသဋ္ဌကာပိ. ‘‘နာနာကမ္မကာရဏာယော’’တိ ဒွတ္တိံသ ဝိဓာနိ ကမ္မကရဏ ကိစ္စာနိ. တေသမ္ပိ နိရယပါလာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တိဿန္နံ’’တိ တိဿန္နံ အပါယဘူမီနံ. အပါယဘူမိ.

143. වීථිමුක්ත සංග්‍රහයෙහි, 'පවත්තිසංග්‍රහය' යනු චිත්තෝත්පාදයන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරය පිළිබඳව කෙරෙන විස්තරාත්මක සංග්‍රහයයි. 'පටිසන්ධියෙහි' යනු ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහිදී ය. 'තේසං' යනු එම චිත්ත සහ චෛතසිකයන්ගේ ය. විභාවනී ටීකාවෙහි 'තදාසන්නතාය' යනු එම ප්‍රතිසන්ධියට ආසන්න බැවින් යන්නයි. 'තං ගහණේන වා' යනු සන්ධි ග්‍රහණයෙන් ම හෙවත් සන්ධි වචනයෙන් ම ය. 'විසයප්පවත්ති' නම් වූයේ කර්ම, කර්ම නිමිත්ත ආදී අරමුණු ද්වාරයන්හි හමුවීම (ආපාතයට පැමිණීම) මගින් සිදුවන පැවැත්මයි. 'මරණෝප්පත්තියෙහි ම සිද්ධ වේ' යනු මරණාසන්න ජවනයන්හි ම සිද්ධ වන බවයි. මෙයින් මරණාසන්න ක්‍රියාවලිය ජවනය ප්‍රධාන කරගන්නක් මිස චුතිය ප්‍රධාන කරගන්නක් නොවන බව දක්වයි. මන්දයත්, එම විධියෙහි චුති සිතෙහි අරමුණු පැවැත්මක් ගැන සඳහනක් නැති අතර එය පවතින්නේ ජවනයන්හි පමණි. එම චුතිය වනාහි එම භවයෙහි ආරම්භයේ වූ ප්‍රතිසන්ධි පැවැත්ම සිද්ධ වීමෙන් ම සිද්ධ වන්නේ ය. 'තේසං' යනු වීථිමුක්ත චිත්තයන්ගේ ය. 'භවන්ති' යනු පහළ වෙති. 'තතෝ' යනු එම මාර්ගයෙනි. 'ගන්තබ්බා' යනු ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණය වශයෙන් උත්පත්ති ලැබිය යුතු ය යන්නයි. 'ගච්ඡන්ති' යනු පවතිති යන්නයි. 'තිරෝ' යනු තිරස්ව (හරහට) යන්නයි. 'අඤ්ඡිතා' යනු ගිය, පැවති හෝ විහිදුණු යන්නයි. 'සමානජාතිතාය' යනු තිරිසන් ජාතිය වශයෙන් සමාන ජාති ඇති බව නිසා ය. 'යුවන්ති' යනු මිශ්‍ර වෙති. 'සුඛසමුස්සයතෝ' යනු සැප සමූහය නිසා ය. 'දිබ්බන්ති' යනු බබළති යන්නයි. 'ඉති කත්වා' යනු මෙලෙස අර්ථ ගෙන 'මතු මත්තෙහි වසන දෙවියෝ සුරයෝ' යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'වේපචිත්ති පහාරාදාදයෝ' යනු වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා සහ පහාරාද අසුරේන්ද්‍රයා ආදී දේවාසුරයන් ය. 'සුරප්පටිපක්ඛා' යනු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවෝ ය. 'සුරසදිසා' යනු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට සමාන වූවෝ ය. 'වේමානිකපේතේ' යනු වේමානික නම් වූ ප්‍රේතයන් ය. 'විනිපාතිකේ' යනු විනිපාතික නම් වූ දුගතිගාමී දේව වර්ගයන් ය. ඔවුන්ගේ පැවැත්ම ඉදිරියේ දී 'විනිපාතිකාසුරානඤ්ච' යන පදයෙන් පැහැදිලි වනු ඇත. 'තේපි' යනු ලෝකන්තරික නිරයෙහි වසන සත්ත්වයෝ ද වෙති. 'කාලකඤ්චිකපේතේ' යනු කාලකඤ්චික නම් වූ ප්‍රේතයන් ය. මෙලෙස කථාවත්ථු පාලියෙහි සඳහන් වන වෙස්සභූ ආදීහු යම රජවරු වෙති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. වෙස්සභූ, නොත්ති, සෝම, යම සහ වෙස්සවණ යන මොවුහු පේතෘ රජවරු (පෙත්ති රජ) වෙති. 'රජ්ජං' යනු රජ බව හෙවත් රජ පදවියේ කටයුතු ය. යම් යක්ෂයෝ සහ රාක්ෂසයෝ (ඒවා) කරමින් හැසිරෙත් ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කුරූරකම්මකාරිනෝ' යනු දරුණු කර්ම කරන්නෝ ය. 'රේවතී විමානයේ' යනු රේවතී විමාන වස්තුවෙහි ය. 'ඉතෝ' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් හෝ සුගති භවයකින් ය. ඔවුන් අතර භූමස්ථ වූත් ආකාශස්ථ වූත් යක්ෂ හා රාක්ෂසයෝ සිටිති. 'නානාකම්මකාරණායෝ' යනු දෙතිස් වැදෑරුම් වධක කර්මයන් ය. එය ද නිරයපාලකයන් සම්බන්ධයෙන් කියැවෙන්නකි. 'තිස්සන්නං' යනු (සතර අපාය අතරින්) අපාය භූමි තුනකට ය. අපාය භූමිය.

ဥဿိတော မနော ဧတေသန္တိ ဝါ, ဥဿန္နော မနော ဧတေသန္တိ ဝါ, ဒွိဓာဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဥဿိတော’’တိ ဥဂ္ဂတော. ‘‘ဥဿန္နော’’တိ ဝိပုလော. ကသ္မာ တိက္ခတရ စိတ္တာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏာနံ’’တိအာဒိံ. ပုဗ္ဗဝါကျေ အနန္တ စက္ကဝါဠသာဓာရဏ ဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ပုန ‘‘ဣမသ္မိံ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဣဓေဝ သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဥပ္ပန္နတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဓိဂ္ဂဏှန္တီ’’တိ အဓိကံ ကတွာ ဂဏှန္တိ. ‘‘သူရာ’’တိ ပါပကလျာဏ ကမ္မေသု သူရစိတ္တာ. ‘‘သတိမန္တော’’တိ ဝိပုလဿတိကာ. ‘‘ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ ဣဓေဝ သိက္ခတ္တယပူရဏ သင်္ခါတဿ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ အတ္ထိတာ. ‘‘မရိယာဒဓမ္မေသူ’’တိ လောကစာရိတ္တ ဓမ္မေသု. ‘‘ဓတရဋ္ဌော’’တိ ဓတရဋ္ဌော မဟာရာဇာ. ဧဝံ ဝိရုဠှကောတိအာဒီသု. ‘‘ဂန္ဓရုက္ခာဓိ ဝတ္ထာ’’တိ ဂန္ဓရုက္ခေသု အဇ္ဈာဝုတ္ထာ. ‘‘ကုမ္ဘဏ္ဍာ’’တိ ကုဝုစ္စတိ ပထဝီ. ပထဝိ ဂတာနိ ရတနဘဏ္ဍာနိ ယေသံ တေတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဒါနဝရက္ခသာ’’တိ ဒနုနာမဒေဝဓီတာယ အပစ္စန္တိ အတ္ထေန ဒါနဝ နာမကာ ရက္ခသာ. အဝရုဇ္ဈန္တိ အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အဝရုဒ္ဓကာ. ‘‘ဝိဂစ္ဆရူပေါ’’တိ ဝိပန္နဝဏ္ဏော. ‘‘နိဟီနကမ္မကတာ’’တိ နိဟီနာနိပါပကမ္မာနိ ကတွာ အာဂတာ. ကာစိဂန္ဓပ္ပိယော ဇာယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယာဂန္ဓပ္ပိယော ဇောဂိနီတိ စ ဝုစ္စန္တိ, ဇုဏှာတိ စ ဝုစ္စန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အဘိလက္ခိတရတ္တီသူ’’တိ အဘိညာတရတ္တီသု. ဥပေါသထရတ္တီသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဂေါစရပ္ပသုတကာလေ’’တိ ဂေါစရတ္ထာယ ဝိစရိတကာလေ. ‘‘ဇုတိအတ္ထေနာ’’တိ ဝိဇ္ဇောတနဋ္ဌေန. ဝသူနိ [Pg.146] ဓနာနိ ဓာရေန္တီတိ ဝသုန္ဓရာ. ဝသုန္ဓရာ စ တေ ဒေဝ ယက္ခာ စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘နာဂါတွေဝ ဝုစ္စန္တီ’’တိ ပါဠိယံ နာဂေသု သင်္ဂယှန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယာ’’တိ ယာ ဘုမ္မဒေဝယက္ခ ဇာတိယော. ‘‘ယာသံ’’တိ ယာသံ ဘုမ္မဒေဝ ယက္ခဇာတီနံ. ‘‘ကီဠာပသုတဝသေနာ’’တိ ဗောဓိသတ္တာနဉ္စ ဗုဒ္ဓါနဉ္စ အစ္ဆရိယ ဓမ္မဇာတကာလေ ဥဂ္ဃောသန ကီဠာကမ္မဝဍ္ဎနဝသေန. ‘‘ယာသဉ္စ မန္တပဒါနီ’’တိ ယာသံ နိဂ္ဂဟ ပဂ္ဂဟပူဇနာဒိ ဝသေန ပဝတ္တာနိ မန္တပဒါနိ. ‘‘တေသူ’’တိ + တေသု စတူသု အဝရုဒ္ဓကေသု. ‘‘ကီဠာသောဏ္ဍဝသေနာ’’တိ ကီဠာဓုတ္တဝသေန. ‘‘ဃာသသောဏ္ဍဝသေနာ’’တိ ခါဒနဘုဉ္ဇန ဓုတ္တဝသေန. သောဏော ဝုစ္စတိ သုနခေါ. ‘‘သတ္တေ’’ နေရယိကေ ဝါ ပေတေဝါ. ‘‘ကာမဉ္စ ဟောတီ’’တိ ကိဉ္စာပိ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘နိဗန္ဓနောကာသော’’တိ နိစ္စသမ္ဗန္ဓနောကာသော. ‘‘သမုဒါဂတေသူ’’တိ ပရမ္ပရတော အာဂတေသု. ‘‘ဒေဝရာဇဋ္ဌာနေသူ’’တိ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ တာဝတိံသာဘဝနေ ဒေဝရာဇဋ္ဌာနေသူတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပါဠိယံ ဧဝါ’’တိ ဒီဃနိကာယေ ဇနဝသဘသုတ္တပါဠိယံ ဧဝ. ယစ္ဆန္တိ နိယစ္ဆန္တိ ဧတ္ထာတိ ယာမော. ‘‘နိယစ္ဆန္တီ’’တိ အညမညံ ဣဿာမစ္ဆရိယ မူလကေဟိ ကလဟဘဏ္ဍနာဒီဟိ ဝိဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘တံ သဟစရိတတ္တာ’’တိ တေန ယာမ နာမကေန ဣဿရဒေဝကုလေန နိစ္စကာလံ သဟ ပဝတ္တတ္တာ. ‘‘ဝသံ ဝတ္တေန္တီ’’တိ ဣစ္ဆံ ပူရေန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මොවුන්ගේ මනස ඔසවන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් හෝ මොවුන්ගේ මනස උසස් වූයේය යන අර්ථයෙන් ද්විවිධ විග්‍රහයකි. ‘‘උස්සිත’’ යනු මතු වූ (ඉහළ ගිය) යන්නයි. ‘‘උස්සන්න’’ යනු විපුල වූ යන්නයි. මක්නිසාද මොවුන් තියුණු සිත් ඇත්තෝ වෙත්දැයි පවසන ලද්දේ ද, ඒ නිසා ‘‘පරිපුණ්ණානං’’ (පිරිපුන් වූවන්ගේ) යනාදිය පවසන ලදී. පෙර වාක්‍යයෙහි අනන්ත චක්‍රවාළයන්ට සාධාරණ ලෙස පවසන ලද බැවින්, නැවත ‘‘ඉමස්මිං’’ (මෙහි) යනාදිය පවසන ලදී. එහි කිව යුත්තක් නැත. මෙහිම සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන් උපදින්නේය යනු අදහසයි. ‘‘අධිගණ්හන්ති’’ යනු අධික කොට ගනිති යන්නයි. ‘‘සූරා’’ යනු පින් හා පව් කම්හි සූර (වීර) සිත් ඇත්තෝය. ‘‘සතිමන්තෝ’’ යනු විපුල වූ සිහිය ඇත්තෝය. ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසෝ’’ යනු මෙහිම ශික්ෂාත්‍රය පිරවීම සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි පැවැත්ම ඇති බවයි. ‘‘මරියාදධම්මේසු’’ යනු ලෝක චාරිත්‍ර ධර්මයන්හිය. ‘‘ධතරට්ඨෝ’’ යනු ධතරට්ඨ මහාරාජයාය. විරූළ්හක ආදීන් කෙරෙහිද එසේමය. ‘‘ගන්ධරුක්ඛාධිවත්ථා’’ යනු සුවඳ ගස්හි වාසය කරන්නෝය. ‘‘කුම්භණ්ඩා’’ යනු ‘කු’ යන්නෙන් පොළොව කියනු ලැබේ. පොළොවෙහි පවතින රත්න භාණ්ඩ මොවුන්ට ඇත්තේය යන විග්‍රහයයි. ‘‘දානවරක්ඛසා’’ යනු දනු නම් වූ දේව දූහිතෘගේ දරුවන් යන අර්ථයෙන් දානව නම් වූ රාක්ෂසයෝය. ‘‘අවරුජ්ඣන්ති’’ යනු අන්තරාය කරති යන අර්ථයෙන් අවරුද්ධකයෝය. ‘‘විගච්ඡරූපෝ’’ යනු විපන්න වූ (නරක් වූ) වර්ණ ඇත්තාය. ‘‘නිහීනකම්මකතා’’ යනු හීන වූ පාපකර්මයන් කොට පැමිණියෝය. සමහරෙක් ගන්ධප්‍රියව උපදිති යන්න සම්බන්ධයයි. ඔවුන් ගන්ධප්‍රිය, ජොගිනී සහ ජුණ්හා යයිද කියනු ලැබේ. ‘‘අභිලක්ඛිතරත්තීසු’’ යනු ප්‍රකට වූ රාත්‍රීන්හිය. පොහෝ දින රාත්‍රීන්හි යනු අදහසයි. ‘‘ගෝචරප්පසුතකාලේ’’ යනු ගොදුරු පිණිස හැසිරෙන කාලයෙහිය. ‘‘ජුතිඅත්ථේන’’ යනු බැබළෙන අර්ථයෙනි. වසු නම් වූ ධනය දරන්නෝ යන අර්ථයෙන් ‘‘වසුන්ධරා’’ නම් වේ. වසුන්ධරා වූ ඒ දේව යක්ෂයෝය යනු විග්‍රහයයි. ‘‘නාගාත්වේව වුච්චන්ති’’ යනු පාලියෙහි නාගයන් අතර සංග්‍රහ කරනු ලැබේ යන අදහසයි. ‘‘යා’’ යනු යම් භූමාටු දේව යක්ෂ ජාතීහු වෙත්ද, ‘‘යාසං’’ යනු යම් භූමාටු දේව යක්ෂ ජාතීන්ගේද යන්නයි. ‘‘කීළාප්පසුතවසෙන’’ යනු බෝධිසත්වයන්ගේ සහ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන් උපදින කාලයෙහි ඝෝෂා කිරීම් හා කෙළි සෙල්ලම් වැඩිකිරීම් වශයෙනි. ‘‘යාසඤ්ච මන්තපදානි’’ යනු යම් යක්ෂයන්ගේ නිග්‍රහ කිරීම්, ප්‍රග්‍රහ කිරීම් හා පිදීම් ආදිය වශයෙන් පැවති මන්ත්‍ර පදයන්ය. ‘‘තේසු’’ යනු ඒ සතර වැදෑරුම් අවරුද්ධකයන් කෙරෙහිය. ‘‘කීළාසොණ්ඩවසෙන’’ යනු ක්‍රීඩාවෙහි ලොල් වූ (දූත) වශයෙනි. ‘‘ඝාසසොණ්ඩවසෙන’’ යනු කෑම බීමෙහි ලොල් වූ වශයෙනි. සොණ යනු බල්ලාට කියනු ලැබේ. ‘‘සත්තේ’’ යනු නිරිසතුන් හෝ ප්‍රේතයන්ය. ‘‘කාමඤ්ච හෝති’’ යනු යම් හෙයකින් වන්නේද යන අර්ථයයි. ‘‘නිබන්ධනෝකාසෝ’’ යනු නිරන්තරයෙන් සම්බන්ධ වන අවස්ථාවයි. ‘‘සමුදාගතේසු’’ යනු පරම්පරාවෙන් පැමිණි කල්හිය. ‘‘දේවරාජට්ඨානේසු’’ යනු මෙම චක්‍රවාළයෙහි තව්තිසා භවනයෙහි දේවරාජ තනතුරු වලය යන අදහසයි. ‘‘පාළියං ඒව’’ යනු දීඝ නිකායෙහි ජනවසභ සූත්‍ර පාලියෙහිමය. මෙහි ‘‘යාම’’ යනු යමක් නියම කරත්ද (සංවර කරත්ද) එයයි. ‘‘නියච්ඡන්ති’’ යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්ය මූලික වූ කලහ භණ්ඩන ආදියෙන් වෙන්වෙති (විටෙති) යන අර්ථයයි. ‘‘තං සහචරිතත්තා’’ යනු ඒ යාම නම් වූ ඊශ්වර දේව කුලය සමඟ නිරන්තරයෙන් එක්ව පවතින බැවිනි. ‘‘වසං වත්තෙන්ති’’ යනු කැමැත්ත සම්පූර්ණ කරති යන්නයි.

‘‘ပုရေ’’တိ သမ္မုခဋ္ဌာနေ. တံ ပန ဌာနံ ဥစ္စဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥစ္စေဌာနေ’’တိ. ‘‘သဟဿော ဗြဟ္မာ’’တိအာဒီသု အတ္တနော သရီရောဘာသေန သဟဿံ စက္ကဝါဠ လောကံ ဖရန္တော သဟဿောနာမာတိ အဋ္ဌကထာယံ အဓိပ္ပေတံ. ကုလဒေဝတာယော နာမ ကုလ ပရမ္ပရ ပူဇိတ ဒေဝတာယော နာမ. ‘‘ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ဒေဝဝတ္ထု ဒေဝမာလကာနိ ကတွာ သမယေ သမယေ တတ္ထ ဂန္တွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေန္တိ, ဝန္ဒန္တိ, ထောမေန္တိ, ဝရံ ပတ္ထေန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပဋ္ဌကာ ဧဝသမ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဥပဋ္ဌကမတ္တာဝဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ကဿစီ’’တိ ကဿစိ ဟေဋ္ဌိမဿ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တာသု ဗြဟ္မဘူမီသု. ပုန ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ဒုတီယတလေ. ‘‘အာဘာ’’တိ သရီရာဘာ. နိစ္ဆရန္တိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေဟိ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ. ‘‘အစလ သဏ္ဌိတာ’’တိ ဒုတီယ တလေ [Pg.147] ဝိယ စလိတာ န ဟောတိ. အထ ခေါ အစလ သဏ္ဌိတာ. ‘‘တေသံ’’တိ တေသံဝါဒီနံ ပါဌေ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာတိအာဒိကံ နာမံ နသိဒ္ဓံတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣဉ္ဇနဇာတိကေဟီ’’တိ စလနဇာတိကေဟိ. ‘‘ဟေဋ္ဌိမတလာနံ ဣဉ္ဇိတံ ပုညပ္ဖလံ အတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အာနေဉ္ဇ ဇာတိကေနာ’’တိ အစလနဇာတိကေန ဥပေက္ခာဈာနေန နိဗ္ဗတ္တာနံ စတုတ္ထတလာနံ. ‘‘ကေနစိ အန္တရာယေနာ’’တိ တေဇောသံဝဋ္ဋာဒိကေန အန္တရာယေန. ‘‘ဧတ္ထပီ’’တိ ဧတသ္မိံ စတုတ္ထတလေပိ. ‘‘အာယု ဝေမတ္တတာယာ’’တိ အာယုပ္ပမာဏနာနတ္တဿ. ‘‘ဩဠာရိကာနံ’’တိ ဣဒံ ပကတိယာ ဩဠာရိက သဘာဝတာယ ဝုတ္တံ. န သုခုမာနံ အတ္ထိတာယ. နတ္ထိ ဝိဟညနံ ဧတေသန္တိ အဝိဟာ. ကိံ ဝိဟညနံ နာမာတိ အာဟ ‘‘သမထဝိပဿနာ ကမ္မေသု အဝိပ္ဖာရိကတာ ပတ္တီ’’တိ. စိတ္တဿ အဝိပ္ဖာရတာ ပဇ္ဇနံ နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပသာဒ ဒိဗ္ဗ ဓမ္မ ပညာ စက္ခူဟီ’’တိ ‘ပသာဒ စက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခု, ဓမ္မစက္ခု, ပညာ စက္ခူ, ဟိ. တတ္ထ ပသာဒစက္ခု ဧဝ ဣဓ ဒိဗ္ဗစက္ခူတိပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဓမ္မ စက္ခူ’’တိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂညာဏံ. ‘‘ပညာ စက္ခူ’’တိ ဝိပဿနာ ဉာဏပစ္စဝေက္ခနာဉာဏေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသံ သဗ္ဗညာဏံ. ‘‘ရူပီနံ သတ္တာနံ’’တိ ရူပကာယဝန္တာနံ သတ္တာနံ. ‘‘ကနိဋ္ဌဘာဝေါ’’တိ အပ္ပတရဘာဝေါ. ‘‘အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌဿပိ ပဋိက္ခေပေါ’’တိ သကဒါဂါမိဘာဝေဌတွာ ဘာဝေန္တဿေဝ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နော အညထာတိ အာဟ ‘‘သကဒါဂါမီနံ ပဋိက္ခေပေနာ’’တိအာဒိံ.

‘‘පුරේ’’ යනු ඉදිරිපස ස්ථානයෙහිය. ඒ ස්ථානය උසස් ස්ථානයක් වන බැවින් ‘‘උච්චේඨානේ’’ (උස් ස්ථානයක) යයි පවසන ලදී. ‘‘sahasso brahmā’’ යනාදියෙහි තමාගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් චක්‍රවාළ ලෝක දහසක් පතුරුවන බැවින් සහස්සී නම් වන බව අටුවාවෙහි අදහසයි. කුලදේවතාවෝ යනු කුල පරම්පරාවෙන් පිදුම් ලබන දේවතාවෝය. ‘‘උපට්ඨහන්ති’’ යනු සුදුසු ස්ථානයන්හි දේව වස්තු හා දේව මාලක සාදවා කලින් කලට එහි ගොස් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදති, වඳිති, ස්තුති කරති, වරම් පතති යන අර්ථයයි. ‘‘උපට්ඨකා ඒව සම්පජ්ජන්ති’’ යනු උපස්ථායකයන් පමණක්ම වෙති යන අදහසයි. ‘‘කස්සචී’’ යනු යම් යට පවතින බ්‍රහ්ම තලයකටය. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ බ්‍රහ්ම භූමීන්හිය. නැවත ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ දෙවන තලයෙහිය. ‘‘ආභා’’ යනු ශරීර ප්‍රභාවයි. අඟ පසඟ වලින් නික්මෙයි. ‘‘අචල සණ්ඨිතා’’ යනු දෙවන තලයෙහි මෙන් චලිත වූවක් නොවේ. එසේ නොවී නිශ්චලව පිහිටියේය. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ වාදීන්ගේ පාඨයෙහිය. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා යනාදී නාමයන් සිද්ධ නොවේ යනු යෝජනාවයි. ‘‘ඉඤ්ජනජාතිකේහි’’ යනු චලනය වන ස්වභාවය ඇත්තවුන් විසිනි. යට තලයන්හි චලනය වන්නා වූ පුණ්‍ය ඵලයක් ඇත යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘ආනෙඤ්ජජාතිකේන’’ යනු අචල (නිශ්චල) ස්වභාවය ඇති උපේක්ෂා ධ්‍යානයෙන් උපන් සතරවන තලයන්ගේය. ‘‘කේනචි අන්තරායේන’’ යනු තේජෝ සංවට්ට (ගින්නෙන් විනාශ වීම) ආදී අන්තරායෙනි. ‘‘එත්ථපී’’ යනු මේ සතරවන තලයෙහිද, ‘‘ආයු වේමත්තතාය’’ යනු ආයු ප්‍රමාණයේ නානත්වය නිසාය. ‘‘ඕළාරිකානං’’ යනු මෙය ප්‍රකෘතියෙන්ම රළු ස්වභාවය නිසා පවසන ලදී. සූක්ෂ්ම බව නිසා නොවේ. මොවුන්ට වෙහෙසක් (විහඤ්ඤන) නැති බැවින් අවිහ නම් වේ. වෙහෙස යනු කුමක්දැයි පවසන්නේ ‘‘සමථ විපස්සනා කර්මයන්හි විසිරී නොගිය බවට පැමිණීමයි’’ (අවිප්ඵාරිකතා). සිතෙහි විසිරී යාමක් නැතැයි පවසන ලදී. ‘‘පසාද දිබ්බ ධම්ම පඤ්ඤා චක්ඛූහි’’ යනු ප්‍රසාද චක්ෂුස, දිව්‍ය චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස යන සතරයි. එහි ප්‍රසාද චක්ෂුසම මෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස යයි ද කියනු ලැබේ. ‘‘ධම්ම චක්ඛු’’ යනු යට මාර්ග ඥානයන්ය. ‘‘පඤ්ඤා චක්ඛු’’ යනු විදර්ශනා ඥානය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සමඟ ඉතිරි සියලු ඥානයන්ය. ‘‘රූපීනං සත්තානං’’ යනු රූප කය ඇති සත්වයන්ගේය. ‘‘කනිට්ඨභාවෝ’’ යනු අල්ප බවයි. ‘‘අනාගාමිමග්ගට්ඨස්සපි පටික්ඛේපෝ’’ යනු සකෘදාගාමී තත්ත්වයෙහි සිට වඩන්නහුටම අනාගාමී මාර්ගය උපදී. අන්‍ය ලෙස නොවන බැවින් ‘‘සකෘදාගාමී පටික්ඛේපේන’’ යනාදිය පවසන ලදී.

ဘူမိစတုက္ကံ နိဋ္ဌိတံ.

භූමි චතුෂ්කය නිමවන ලදී.

၁၄၄. ဘဝန္တရေ ဩက္ကမန္တိ ဧတာယာတိ ဩက္ကန္တီတိ ပိယုဇ္ဇတိ. ‘‘သောတရဟိတော’’တိ ပသာဒသောတရဟိတော. ဧဝံ သေသေသုပိ. ‘‘အာသိတ္တကာဒိဘာဝေနာ’’တိ အာသိတ္တကပဏ္ဍကာဒိ ဘာဝေန. ‘‘ဒွီဟိ ဗျဉ္ဇနေဟီ’’တိ ဒွီဟိ နိမိတ္တေဟိ. ‘‘ဝိဗစ္ဆဝစနော’’တိ ဝိပန္နဝစနော. ‘‘ဝတ္ထု ဝိပန္နဿာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ သမ္ဘာရ စက္ခု ဝုစ္စတိ. တဿ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဝိပန္နတ္တာ တေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဝတ္ထုဝိပန္နောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘တဿ တဿာ’’တိ စက္ခုသော တာဒိကဿ[Pg.148].‘‘ပသူတိယံ ယေဝါ’’တိ ဝိဇာယမာနကာလေယေဝ. ‘‘ပညာဝေယျတ္တိယဘာဝဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဗျတ္တဿ ဘာဝေါ ဝေယျတ္တိယံ. ‘‘ဗျတ္တဿာ’’တိ ဖရဏညာဏဿ ပုဂ္ဂလဿ. ပညာ သင်္ခါတံ ဝေယျတ္တိယံ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဒွိဟေတုက တိဟေတုကာနံပိ န သက္ကာ နိယမေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ န သက္ကာတိ အာဟ ‘‘မာတုကုစ္ဆိမှိ ဝိပတ္တိ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ကတမေသံ ဝိပတ္တီတိ. ဥပ္ပန္နာနမ္ပိ စက္ခု သောတာနံ ဝိပတ္တိ. ကေနကာရဏေန ဝိပတ္တီတိ. ပရူပက္ကမေနဝါ မာတုယာ ဝိသမ ပယောဂေန ဝါ နာနာဗာဓေန ဝါ ဝိပတ္တီတိ ယောဇနာ. ဓာတုပါဌေ ယက္ခ ပူဇာယံတိ ပဌိတတ္တာ ‘‘ပူဇနီယဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေန ယက္ခိတဗ္ဗာ ပူဇိတဗ္ဗာ ယက္ခာတိ ဒဿေတိ. ယေ ပန ကိစ္ဆဇီဝိကပတ္တာ ဝိစရန္တိ, တေ ဘူမဿိတာ နာမ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဘူမိဿိတာ’’တိ ပါဌေ ဘူမိယံ သိတာ နိဿိတာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုညနိဗ္ဗတ္တဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝိရူပါ ဟုတွာ’’တိ တေ ဝဏ္ဏတောပိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ ဟောန္တိ. သဏ္ဌာနတောပိ ဒုဿဏ္ဌာနာ. ဇီဝိကတောပိ ကိစ္ဆဇီဝိကာတိအာဒိနာ ဝိပန္နရူပါ ဟုတွာ. ‘ဝိဝသာ ဟုတွာ နိပတန္တီ’တိ ဝိနိပါတိကာတိပိ ဝဒန္တိ. ဝိဝသာတိ စ အတ္တနော ဝသေန ဣစ္ဆာယ ဝိနာတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိဝိတ္တဋ္ဌာနေသူ’’တိ ဇနဝိဝိတ္တေသု ဌာနေသု. ပရိယေသိတွာ ဝါ ဇီဝိတံ ကပ္ပေန္တိ. ပီဠေတွာ ဝါ ဇီဝိတံ ကပ္ပေန္တိ. တာသေတွာ ပီဠေတွာ ဝါ ဇီဝိတံ ကပ္ပေန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဝေမာနိကပေတာပီ’’တိ အတ္တနော ပုညနိဗ္ဗတ္တံ ဒိဗ္ဗဝိမာနံ ယေသံ အတ္ထိ, တေ ဝေမာနိကာ. တေ ပန ပုညာပုညမိဿက ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ကေစိ ဒိဝါ ဒိဗ္ဗသုခံ အနုဘဝန္တိ, ရတ္တိံ ပေတဒုက္ခံ. ကေစိ ရတ္တိံ ဒိဗ္ဗသုခံ အနုဘဝန္တိ, ဒိဝါ ပေတဒုက္ခန္တိ. ပရေဟိ ဒတ္တံ ဒိန္နံ ပုညပ္ဖလံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တီတိ ပရဒတ္တူပဇီဝိနော. ‘‘ပရေဟိ ဒိန္နံ ပုညပ္ဖလံ’’တိ ဉာတကေဟိ ပုညံ ကတွာ ဣဒံ မေ ပုညံ ပေတာနံ ကာလင်္ကတာနံ ဉာတီနံ ဒေဓီတိ ဧဝံ ဒိန္နံ ပုညပ္ဖလံ. ‘‘သကလစက္ကဝါဠပရိယာပန္နာ ဧကဘူမကာ’’တိ ယထာ တာဝတိံသာဘူမိ နာမ သဗ္ဗ စက္ကဝါဠေသုပိ အတ္ထိ. သဗ္ဗာပိ ဒိဗ္ဗေန ဝဿသဟဿေန ဧကအာယု ပရိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. န တထာ နိရယေသု ဝါ တိရစ္ဆာန ယောနိယံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယေဝါ အသုရကာယေဝါ မနုဿေသုဝါ ဘုမ္မဒေဝေသု ဝါ [Pg.149] ဧကပရိစ္ဆေဒေါ နာမ အတ္ထိ. စတုန္နံ အပါယာနံ အာယုပ္ပမာဏ ဂဏနာယ နိယမော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ, န နု ဗြဟ္မ သံယုတ္တေ ကောကာလိကံ ဘိက္ခုံ အာရဗ္ဘ ဘဂဝတာ ဝုတ္တော ဒသန္နံ နိရယာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္ထီတိ. သစ္စံ အတ္ထိ. တေ ပန ဒသနိရယာ အဝီစိနိရယေ ပရိယာပန္နာ ဟုတွာ တဿ ပဒေသမတ္တာ ဟောန္တိ. န တေဟိ ပဒေ သမတ္တေဟိ သကလော အဝီစိနိရယော နိယတာယု ပရိမာဏောတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. အပိ စ သောပိ တေသံ အာယုပရိစ္ဆေဒေါ အဝီစိဘူမိယာ နိယာမေန သိဒ္ဓေါ န ဟောတိ. တေန တေန ကမ္မဝိသေသေနေဝ သိဒ္ဓေါ. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ယေဘူယျေန ကမ္မပ္ပမာဏတ္တာ’’တိ, တံ သု ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ နိရယေသူ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိ န ဣတရ ဒီပဝါသီနံ အာယုကပ္ပဿ အာရောဟဏဉ္စ ဩရောဟဏဉ္စ အတ္ထီတိ ဝုတ္တေ သတီတိ အတ္ထော. သမာစာရော နာမ ဒသသုစရိတာနိ. ဝိသမာစာရော နာမ ဒသဒုစ္စရိတာနိ. တေသံ နိဿန္ဒဘူတာ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိယောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေသံ ပီ’’တိ ဣတရ ဒီပဝါသီနံပိ. သော ဧဝပရိစ္ဆေဒေါတိ အာပဇ္ဇတိ. န စ သက္ကာ တထာ ဘဝိတုံ. အာဒိကပ္ပကာလေ သဗ္ဗေသမ္ပိ စတုဒီပ ဝါသီနံ အသင်္ချေယျာယုကတာ သမ္ဘဝတောတိ. အထ ဣတရဒီပဝါသီနမ္ပိ အာယုကပ္ပဿ အာရောဟဏံ ဩရောဟဏဉ္စ အတ္ထိ. ဧဝံ သတိ, ဧတရဟိပိ တေသံ အာယုကပ္ပော ဇမ္ဗုဒီပဝါသီနံ အာယုကပ္ပေန ဧကဂတိကော သိယာတိ စောဒနာ. နိဿန္ဒမတ္တတ္တာတိအာဒိ ပရိဟာရော. နတ္ထိ ဣဒံ မမ ဣဒံ မမာတိ ပဝတ္တာ ပါဋိပုဂ္ဂလိကတဏှာ ဧတေသန္တိ ‘‘အမမာ’’. ‘‘အပရိဂ္ဂဟာ’’တိ ပုတ္တဒါရာဒိပရိဂ္ဂဟရဟိတာ. ‘‘ဥပရိမေ စာတုမဟာရာဇိကေ’’တိ အာကာသဋ္ဌကစာတုမဟာရာဇိကေ. ဒိဝေ ဒေဝလောကေ သိဒ္ဓါနိ ဒိဗ္ဗာနိ. ‘‘ယာဝ နိမိရာဇကာလာ’’တိ ယာဝ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ နိမိရညော ဥပ္ပန္နကာလာ. ကဿ ပဗုဒ္ဓေါ ပုရိမေ အန္တရကပ္ပေ ဥပ္ပန္နော. နိမိရာဇာ ပန ဣမသ္မိံ အန္တရ ကပ္ပေ ဥပ္ပန္နော. ‘‘မနုဿ လောကေဟိ ပညာသဝဿာနိ စာတုမဟာရာဇိကေ ဧကောဒိဗ္ဗရတ္တိဒိဝေါ ဟောတီ’’တိအာဒိ အဘိဓမ္မေ ဓမ္မ ဟဒယ ဝိဘင်္ဂေ အာဂတနယေန ဝုတ္တော. စတုဂ္ဂုဏဝစနေ. ‘‘ဥပရိမာနံ’’တိ ဥပရိမာနံ ဒေဝါနံ. ဧကံ ဝဿသဟဿံ အာယုပ္ပမာဏံ ဟောတီတိ [Pg.150] သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဒွေ’’တိ ဒွေ ဝဿသဟဿာနိ. ‘‘အဋ္ဌာ’’တိ အဋ္ဌဝဿသဟဿာနိ. ‘‘ဟေဋ္ဌိမာနံ’’တိ ဟေဋ္ဌိမာနံ ဒေဝါနံ. ‘‘ဥပရိမာနံ’’တိ ဥပရိမာနံ ဒေဝါနံ. ယာမေ ဧကော ရတ္တိဒိဝေါတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘စတ္တာရီ’’တိ မနုဿလောကေ စတ္တာရိ ဝဿသတာနိ. ဧဝံ သေသေသု. ‘‘အာဒိအန္တ ဒဿနဝသေနာ’’တိ စာတုမဟာရာဇိကေ မနုဿဝဿဂဏနာ ဒဿနံ အာဒိဒဿနံ နာမ. ဣဒါနိ ဝသဝတ္တိယံ မနုဿဝဿဂဏနာ ဒဿနံ အန္တ ဒဿနံ နာမ.

144. අනෙක් භවයකට බැසගන්නා බැවින් 'ඔක්කන්ති' (බැසගැනීම) යැයි කියනු ලැබේ. 'සෝතරහිතො' යනු ප්‍රසාද සෝතයෙන් (කන් ඉන්ද්‍රියයෙන්) තොර වූ බවයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. 'ආසිත්තකාදිබාවේන' යනු ආසිත්තක පණ්ඩක ආදී බැවින් යන්නයි. 'ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනේහි' යනු ලිංග ලක්ෂණ දෙකකින් යුක්ත වීමයි. 'විබච්ඡවචනො' යනු දෝෂ සහිත වචන ඇති බවයි. 'වත්ථු විපන්නස්ස' යන්නෙහි 'වත්ථු' යනු සම්භාර චක්ඛුවට (ඇස නමැති වස්තුවට) කියනු ලැබේ. එය ආරම්භයේ පටන්ම දෝෂ සහිත බැවින්, එයින් යුක්ත පුද්ගලයා 'වත්ථුවිපන්න' යැයි කියනු ලැබේ. 'තස්ස තස්ස' යනු එබඳු වූ ඇසටයි. 'පසූතියං යේව' යනු උපදින අවස්ථාවේදීම යන්නයි. 'පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියභාවස්ස' යන්නෙහි 'වෙය්‍යත්තිය' යනු ව්‍යක්ත බවයි. 'බ්‍යත්තස්ස' යනු විනිවිද දකින නුවණැති පුද්ගලයාටයි. ප්‍රඥාව නමැති ව්‍යක්ත බව ඔහුට ඇත්තේය යනු මෙහි විග්‍රහයයි. ද්විහේතුක සහ තිහේතුක පුද්ගලයන්ට ද මෙය නියම කළ නොහැකිය යන්න සම්බන්ධයයි. එය කෙසේ නියම කළ නොහැකි ද යත්, "මවුකුසෙහි දී විපත්තියක් නම් නැත" යැයි පැවසූ බැවිනි. කවර විපත්තියක් ද? උපන්නා වූ ඇස්, කන් ආදියෙහි විපත්තියයි. කවර හේතුවකින් විපත්තිය වේ ද? අනුන්ගේ උපක්‍රමයෙන් හෝ මවගේ විෂම ඉරියව් පැවැත්මෙන් හෝ නානාප්‍රකාර ආබාධයන්ගෙන් හෝ විපත්තිය වන බව මෙහි යෝජනාවයි. ධාතුපාඨයෙහි 'යක්ඛ' යන්න පූජා කිරීම යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'පූජනීය අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී. මෙයින් පිදිය යුතු බැවින් 'යක්ෂ' නම් වන බව පෙන්වයි. යම් කෙනෙක් ඉතා දුෂ්කර ලෙස ජීවත් වෙමින් හැසිරෙත් ද, ඔවුහු 'භූමස්සිත' (පොළොව ඇසුරු කළ) නම් වෙති. 'භූමිස්සිතා' යන පාඨයෙහි, භූමියෙහි රැඳුණු හෙවත් ඇසුරු කළ යන අර්ථය දැක්වීමට 'පුණ්‍යනිබ්බත්තස්ස' (පින් නිසා උපන්) යනාදිය කියන ලදී. 'විරූපී වී' යනු ඔවුහු වර්ණයෙන් ද දුර්වර්ණ වෙති, හැඩයෙන් ද විරූපී වෙති, ජීවිකාවෙන් ද ඉතා දුෂ්කර ජීවිකා ඇත්තෝ වෙති. මෙසේ විපන්න රූපීව යන්නයි. 'අසරණව වැටෙන්නෝ' යන අර්ථයෙන් 'විනිපාතික' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'විවසා' යනු තමාගේ වසඟය හෙවත් කැමැත්ත රහිතව යන්නයි. 'විවිත්තට්ඨානේසු' යනු මිනිසුන්ගෙන් තොර විවේකී ස්ථානයන්හිය. එහි ආහාර සොයාගෙන හෝ ජීවිකාව ගෙවති, අනුන් පෙළීමෙන් හෝ ජීවිකාව ගෙවති, තැතිගන්වා හෝ පෙළා හෝ ජීවිකාව ගෙවති යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'වේමානික පේත' යනු තමාගේ පිනෙන් උපන් දිව්‍ය විමාන යම් කෙනෙකුට ඇද්ද, ඔවුහු වේමානිකයෝ වෙති. ඔවුහු පින් සහ පව් මිශ්‍ර වූ කර්මයෙන් උපන් බැවින්, ඇතැම්හු දහවල් කාලයෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කරති, රාත්‍රියෙහි ප්‍රේත දුක් විඳිති. ඇතැම්හු රාත්‍රියෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කරති, දහවල් කාලයෙහි ප්‍රේත දුක් විඳිති. අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද පුණ්‍ය ඵලය ඇසුරු කොට ජීවත් වන්නෝ 'පරදත්තූපජීවීහු' නම් වෙති. 'අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද පුණ්‍ය ඵලය' යනු නෑයන් විසින් පින් කොට 'මේ පින පරලොව ගිය මාගේ නෑයන්ට ලැබේවා' යි මෙසේ දෙන ලද පුණ්‍ය ඵලයයි. 'මුළු සක්වලටම අයත් එකම භූමියක් ඇත්තෝ' යනු තාවතිංස භූමිය සියලු සක්වලවල පවතින්නාක් මෙනි. ඒ සියල්ලෙහිම දිව්‍යමය අවුරුදු දහසක් ලෙස එකම ආයු ප්‍රමාණයක් පවතී. මේ සක්වල ගැන කිවයුත්තක් නැත. එහෙත් නිරයෙහි හෝ තිරිසන් යෝනියෙහි හෝ ප්‍රේත ලෝකයෙහි හෝ අසුර කායෙහි හෝ මනුෂ්‍යයන් අතර හෝ භූමාටු දේවතාවන් අතර හෝ එසේ එකම ආයු ප්‍රමාණයක් නැත. සතර අපායයන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය ගණනය කිරීමේදී නියමයක් නැතැයි කියන ලදී. බ්‍රහ්ම සංයුත්තයෙහි කොකාලික භික්ෂුව අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දස නිරයන් සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් ආයු ප්‍රමාණයක් වදාළා නේද? සැබවකි, එය පවතී. එහෙත් ඒ දස නිරයෝ අවීචි නිරයටම අයත් වූ එහි කොටස් පමණක් වෙති. ඒ ප්‍රදේශ මාත්‍රයන්ගෙන් මුළු අවීචි නිරයටම නියමිත ආයු ප්‍රමාණයක් ඇතැයි කිව නොහැකිය. තවද, ඔවුන්ගේ ඒ ආයු සීමාව ද අවීචි භූමියෙහි නියමයෙන් සිද්ධ වූවක් නොව, ඒ ඒ විශේෂ වූ කර්මයන්ගෙන් ම සිද්ධ වූවකි. එබැවින් "එහි බොහෝ සෙයින් කර්මයේ ප්‍රමාණය අනුවය" යි යමක් කියන ලද්දේ ද, එය මැනවින් කියන ලද්දකි. එහෙයින් "එහි නිරයන්හි" යනාදිය වදාළ සේක. 'මෙසේ ඇති කල්හි' යනු අනෙක් ද්වීපවැසියන්ගේ ආයු කල්පයෙහි නැගීමක් හෝ බැසීමක් නැතැයි කී කල්හි යන අර්ථයයි. සමසරාචාරය යනු දස සුචරිතයයි. විෂමාචාරය යනු දස දුශ්චරිතයයි. ඒවායේ ප්‍රතිඵල වූයේ සම්පත් හා විපත්ති බව මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඔවුන්ට ද' යනු අනෙක් ද්වීපවැසියන්ට ද යන්නයි. ඔවුන්ට ද එම ආයු සීමාවම වේ යැයි තර්කයක් පැමිණිය හැකිය. එසේ විය නොහැකිය; මන්ද යත්, ලෝකයේ ආරම්භක කල්ප කාලයෙහි සතර මහා ද්වීපවැසි සියල්ලන්ටම අසංඛ්‍යය ආයු කාලයක් හිමි වන බැවිනි. එසේ නම්, අනෙක් ද්වීපවැසියන්ගේ ද ආයු කල්පයෙහි නැගීම හා බැසීම පවතී. එසේ නම්, දැනුදු ඔවුන්ගේ ආයු කල්පය දඹදිව වැසියන්ගේ ආයු කල්පය හා සමාන විය යුතුය යන චෝදනාව පැමිණේ. 'නිස්සන්ද මාත්‍රයක් වූ බැවින්' යනාදිය මෙහි පිළිතුරයි. "මෙය මගේය" යි පවතින පෞද්ගලික තණ්හාව ඔවුන්ට නැති බැවින් 'අමමා' (මමත්වය රහිත) නම් වෙති. 'අපරිග්ගහා' යනු අඹුදරුවන් ආදීන් කෙරෙහි බැඳීමෙන් තොර වීමයි. 'ඉහළ චාතුම්මහාරාජිකය' යනු ආකාශස්ථ වූ චාතුම්මහාරාජිකයයි. දිව්‍ය ලෝකයෙහි සිද්ධ වූ දෑ 'දිව්‍ය' නම් වේ. 'නිමි රජුගේ කාලය දක්වා' යනු අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නිමි රජුව උපන් කාලය දක්වා යන්නයි. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙර අන්තඃ කල්පයෙහි උපන් සේක. නිමි රජු වනාහි මේ අන්තඃ කල්පයෙහි උපත ලැබීය. "මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි අවුරුදු පණහක් චාතුම්මහාරාජික දිව්‍ය ලෝකයෙහි එක් දිවා රෑ දවසක් වේ" යනාදිය අභිධර්මයෙහි ධම්මහදය විභංගයෙහි එන පරිදි කියන ලදී. සිවු ගුණයෙන් කීමේදී, 'ඉහළ දෙවියන්ගේ' යනු උඩින් පිහිටි දෙවියන්ගේය. දිව්‍යමය වර්ෂ දහසක් ආයු ප්‍රමාණය වේ යන්න සම්බන්ධයයි. 'ද්වේ' යනු දෙදහසකි. 'අට්ඨා' යනු අටදහසකි. 'පහළ දෙවියන්ගේ' සහ 'ඉහළ දෙවියන්ගේ' යන්න යාමයෙහි එක් දිවා රෑ දවසක් වේ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. 'චත්තාරී' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි වර්ෂ හාරසියයකි. සෙසු තැන්වල ද මෙසේමය. 'ආරම්භය හා අවසානය දැක්වීමේ වශයෙන්' යනු චාතුම්මහාරාජිකයෙහි මනුෂ්‍ය වර්ෂ ගණන දැක්වීම ආරම්භයයි. වසවර්තියෙහි මනුෂ්‍ය වර්ෂ ගණන දැක්වීම අවසානය දැක්වීමයි.

န အတိဒုဗ္ဗလံတိ နာတိဒုဗ္ဗလံ. ‘‘တံ’’တိ တံ အဝိတက္က အဝိစာရမတ္တဈာနံ. ‘‘ဘူမန္တရေ’’တိ ပထမဇ္ဈာနဘူမိတော အညိဿံ ဒုတီယဇ္ဈာနဘူမိယံ. ကပ္ပဝစနေ. ကပ္ပီယတိ ဝဿ, ဥတု, မာသ, ပက္ခ, ရတ္တိ, ဒိဝါ, ဒိဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇီယတီတိ ကပ္ပော. ကပ္ပီယန္တိ ဝါ နာနာဓမ္မပ္ပဝတ္တိယော အတီတာ ဒိဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇီယန္တိ ဧတေနာတိ ကပ္ပော. ကာလော. မဟန္တော ကပ္ပောတိ မဟာကပ္ပော. ဝဿာနံ သတဘာဂေဟိပိ သဟဿဘာဂေဟိပိ သတသဟဿဘာဂေဟိပိ သင်္ခါတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ အသင်္ချေယျော. ဧကဿ အသင်္ချေယျဿ အန္တရေ ဒိဿမာနော ကပ္ပော အန္တရကပ္ပော. သတ္တာနံ နာနာအာယုပရိစ္ဆေဒေါ အာယုကပ္ပော. သော ပန မနုဿာနံ ဒသဝဿာယုကကာလေ ဒသဝဿေန ပရိစ္ဆိန္နော. နေဝသညာ ဒေဝါနံ နိစ္စကာလံ စတုရာသီတိ ကပ္ပသဟဿေဟိ ပရိစ္ဆိန္နော. အန္တရကပ္ပော နာမ စူဠကပ္ပာ ဝုစ္စန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝီသတိပ္ပဘေဒါ စူဠကပ္ပာ ဝုစ္စန္တီတိ ကေစိ ဝဒန္တီတိအာဒိနာ ယောဇနာ. ‘‘ယေ’’တိ ယေ စတုသဋ္ဌိယာဒိဘေဒါ အန္တရကပ္ပာ. ‘‘ယထာဝိနဋ္ဌံ’’တိ ဝိနဋ္ဌပ္ပကာရေန ဝိနဋ္ဌပ္ပကတိယာ. ဝဍ္ဎမာနော ကပ္ပော ဝိဝဋ္ဋော. ‘‘ယထာဝိဝဋ္ဋံ’’တိ ဝိဝဋ္ဋပ္ပကာရေန ဝိဝဋ္ဋပ္ပကတိယာ. အစ္စယေန အတိက္ကမနေန. ဟရဏေန အပနယနေန. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ကပ္ပဝစနေ. အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေဇေနာ’’တိ အဂ္ဂိနာ. ‘‘သံဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝိနဿတိ တဒါ. ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိ ဟေဋ္ဌာလောကော. ‘‘စတုသဋ္ဌိဝါရေသူ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝစနံ.

‘නැතිදුබ්බලං’ යනු ඉතා දුබල නොවන බවයි. ‘තං’ යනු ඒ විතර්ක විචාර රහිත වූ ධ්‍යානයයි. ‘භූමන්ත රේ’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙන් බැහැර වූ වෙනත් දෙවන ධ්‍යාන භූමියෙහිය. කල්පය පිළිබඳ අර්ථය දක්වන කල්හි; වර්ෂ, සෘතු, මාස, පක්ෂ, රාත්‍රී, දහවල සහ දින මගින් පිරිසිඳිනු ලබන බැවින් එය ‘කල්පය’ (කප්ප) නම් වේ. එසේත් නැතිනම් අතීතයෙහි පැවති විවිධ ධර්මතාවන්ගේ පැවැත්ම දින වකවානු මගින් පිරිසිඳිනු ලබන බැවින් ‘කල්පය’ නම් වේ. එය කාලයයි. මහා කල්පය යනු ඉතා විශාල වූ කල්පයයි. වර්ෂ සිය ගණනකින්, දහස් ගණනකින් හෝ ලක්ෂ ගණනකින් පවා ගණනය කළ නොහැකි කාලය ‘අසංඛ්‍යය’ නම් වේ. එක් අසංඛ්‍යයක් තුළ දක්නට ලැබෙන කල්පය ‘අන්තර කල්පය’ යි. සත්ත්වයන්ගේ විවිධ ආයු ප්‍රමාණයන් ‘ආයු කල්පය’ නම් වේ. එය මිනිසුන්ගේ දස වසරක ආයු කාලයෙහි දස වසරකින් පිරිසිඳේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන දේවතාවන්ගේ ආයුෂ නිරන්තරයෙන් කල්ප අසූ හාරදහසකින් පිරිසිඳේ. අන්තර කල්පයන් ‘චූළ කල්ප’ (කුඩා කල්ප) ලෙස ද හඳුන්වනු ලබන බවට මෙහි සම්බන්ධයක් පවතී. ඇතැමුන් පවසන්නේ විසි වැදෑරුම් ප්‍රභේද සහිත කල්පයන් චූළ කල්ප ලෙස හඳුන්වන බවයි. ‘යේ’ යනු හැට හතරක් ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ අන්තර කල්පයන් ය. ‘යථාවිනට්ඨං’ යනු විනාශ වූ ආකාරයට හෝ විනාශ වූ ස්වභාවයට අනුවයි. වැඩෙන්නා වූ කල්පය ‘විවට්ට’ (විවර්ත) නම් වේ. ‘යථාවිවට්ටං’ යනු විවර්ත වූ ආකාරයට හෝ විවර්ත වූ ස්වභාවයට අනුවයි. ඉක්මවා යාමෙන් හෝ ඉවත් කිරීමෙන් යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘තත්ථ’ යනු එම කල්පය යන වචනයෙහි යන්නයි. මෙය අටුවාවෙහි පවසා ඇති පරිදි සම්බන්ධ වේ. ‘තේජේන’ යනු ගින්නෙනි. එවිට ‘සංවට්ටතී’ යනු විනාශ වන බවයි. ‘හෙට්ඨා’ යනු පහළ ලෝකයයි. ‘චතුසට්ඨිවාරේසු’ යනු හැට හතර වාරයක් යන අර්ථයෙහි නිශ්චය කිරීම සඳහා යෙදූ සප්තමී විභක්ති පදයකි.

ဂါထာသု. ‘‘သတ္တသတ္တဂ္ဂိနာဝါရာ’’တိ သတ္တသတ္တဝါရာ အဂ္ဂိနာ ဝိနဿန္တိ. အထဝါ, ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ. သတ္တသုသတ္တသုဝါရေသု လောကော [Pg.151] အဂ္ဂိနာ ဝိနဿတီတိ ယောဇနာ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေ’’တိ. ‘‘ဒကာ’’တိ ဥဒကေန. အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေဝါရေ လောကော ဒကေန ဝိနဿတီတိ ယောဇနာ. ယဒါ စတုသဋ္ဌိဝါရာ ပုဏ္ဏာ, တဒါ ဧကော ဝါယုဝါရော သိယာ. တတ္ထ ‘‘တဒါ’’တိ တသ္မိံ စတုသဋ္ဌိဝါရေ. ‘‘ဝိဝဋ္ဋမာနံ’’တိ သဏ္ဌဟမာနံ. ‘‘ဝိဝဋ္ဋတီ’’တိ သဏ္ဌဟတိ. ‘‘သံဝဋ္ဋမာနံ’’တိ ဝိနဿမာနံ. ‘‘သံဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝိနဿတိ. ‘‘ဒွေ အသင်္ချေယျာနီ’’တိ အဍ္ဎဒွယံ ဧကံ အသင်္ချေယျန္တိ ကတွာ ဥပစာရေန ဝုတ္တံ. ယထာတံ-အာဘဿရာနံ အဋ္ဌကပ္ပာနီတိ. ‘‘ဥပဍ္ဎေနာ’’တိ ဥဒကဝါရေ ဟေဋ္ဌိမဘူမီသု ဥဒကေန ဝိနဿမာနာသု ဒုတီယဇ္ဈာနဘူမိ န တာဝ ဝိနဿတိ. သံဝဋ္ဋကပ္ပေပိ စိရကာလံ တိဋ္ဌတေယေဝ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဉ္စေတံ လဗ္ဘမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. အသင်္ချေယျကပ္ပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ. ဣဒမေဝ ပမာဏန္တိ.

ගාථාවන්හි ‘සත්තසත්තග්ගිනාවාරා’ යනු හත් වරක් හත බැගින් (වාර හතළිස් නවයක්) ගින්නෙන් විනාශ වීමයි. එසේත් නැතිනම්, සප්තමී විභක්තිය ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. හත් වන හත් වන වාරයන්හිදී ලෝකය ගින්නෙන් විනාශ වන බව මෙහි යෝජනාවයි. එහෙයින් ‘අටවන අටවන’ වාරයේදී යැයි පැවසිණි. ‘දකා’ යනු ජලයෙන් යන්නයි. අටවන අටවන වාරයේදී ලෝකය ජලයෙන් විනාශ වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. යම් විටක වාර හැට හතරක් සම්පූර්ණ වේ ද, එවිට එක් වරක් වාතයෙන් විනාශ වීමක් සිදු වේ. එහි ‘තදා’ යනු එම හැට හතරවන වාරයෙහිදී ය. ‘විවට්ටමානං’ යනු සකස් වන්නා වූ හෙවත් පිහිටන්නා වූ බවයි. ‘විවට්ටති’ යනු පිහිටයි. ‘සංවට්ටමානං’ යනු විනාශ වන්නා වූ බවයි. ‘සංවට්ටති’ යනු විනාශ වේ. ‘ද්වේ අසංඛ්‍යෙය්‍යානී’ යනු අසංඛ්‍ය භාග දෙකක් එක් අසංඛ්‍යයක් ලෙස සලකා උපචාර වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එය ආභස්සර වැසියන්ගේ කල්ප අටක් හා සමාන වේ. ‘උපඩ්ඪේන’ යනු ජල වාරයේදී පහළ භූමි ජලයෙන් විනාශ වන කල්හි, දෙවන ධ්‍යාන භූමිය තවම විනාශ නොවන බවයි. එය සංවර්ත කල්පයෙහි ද බොහෝ කල් පවතින්නේ ම ය. මෙය අරමුණු කොට පවසන ලදී. මේ සියල්ල සිදුවන දෙයක් බැවින් පවසන ලදී. අසංඛ්‍ය කල්පය අරමුණු කරමින් මෙය පවසන ලදී. මෙය ම එහි ප්‍රමාණයයි.

ပဋိသန္ဓိစတုက္ကံ နိဋ္ဌိတံ.

ප්‍රතිසන්ධි චතුෂ්කය නිමවන ලදී.

၁၄၅. ကမ္မစတုက္ကေ. ‘‘ဇနေတီ’’တိ အဇနိတံ ဇနေတိ. ပါတုဘာဝေတိ. ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘတီ’’တိ ဇနိတံ ဥပတ္ထမ္ဘတိ. စိရဋ္ဌိတိကံ ကရောတိ. ‘‘ဥပပီဠေတီ’’တိ ဇနိတံ ဥပပီဠေတိ, ပရိဟာပေတိ. ‘‘ဥပဃာတေတီ’’တိ ဥပစ္ဆိန္ဒတိ. ‘‘ကဋတ္တာ ရူပါနံ’’တိ ကဋတ္တာနာမကာနံ ကမ္မဇရူပါနံ. ‘‘ကမ္မပထပတ္တာဝါ’’တိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိဇနေန သတိ, သဗ္ဗမ္ပိ ကမ္မံ ကမ္မပထပတ္တံ နာမ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိပစ္စိတ္ထာတိ ဝိပက္ကံ. ဝိပက္ကံ ဝိပါကံ ယေသန္တိ ဝိပက္က ဝိပါကာ. ဥပတ္ထမ္ဘမာနာ ပဝတ္တတိ. သယံပိ ပစ္စယလာဘေ သတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အလဒ္ဓေါကာသဿာ’’တိ ဣဒံ နိဒဿန မတ္တံ. လဒ္ဓေါကာသဿပိ ဥပတ္ထမ္ဘနံ နာမ ဣစ္ဆိတဗ္ဗမေဝ. အညံ အကုသလကမ္မံ ဩကာသံ လဘတီတိ ယောဇနာ. ‘‘စာယံ’’တိ စေ အယံ. ‘‘ကာလင်္ကရိယာ’’တိ ကာလံကရေယျ. ‘‘အဿာ’’တိ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘ပသာဒိတံ’’တိ ပသန္နံ. ‘‘ပဒူသိတံ’’တိ ပဒုဋ္ဌံ. ပုဗ္ဗေ ‘မရဏာသန္န ကာလေ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓ ‘ပဝတ္တိကာလေပီ’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတံ’’တိ ကမ္မန္တရဿ ဥပတ္ထမ္ဘနံ. ‘‘ဇီဝိတပရိက္ခာရေ’’တိ ဇီဝိတပရိဝါရေ ပစ္စယေ. ‘‘သမုဒါနေတွာ’’တိ သမာဟ ရိတွာ[Pg.152].‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဥပတ္ထမ္ဘက ကမ္မဋ္ဌာနေ. ခန္ဓသန္တာနဿ ဥပဗြူဟနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ ‘ဇီဝိတန္တရာယေ အပနေတွာ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. ခန္ဓသန္တာနဿ စိရတရပ္ပဝတ္တိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝုတ္တပ္ပကာရာ’’တိ ‘ဝိပစ္စိတုံ အလဒ္ဓေါကာသာဝါ ဝိပက္က ဝိပါကာ ဝါ သဗ္ဗာပိ ကုသလာ ကုသလ စေတနာ’တိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရာ. ‘‘ဒုဗ္ဗလတရံ ကတွာ ဝါ ဝိဗာဓမာနာ’’တိ ဥပပီဠက ကမ္မကိစ္စံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဇနက ကမ္မဿ ဒုဗ္ဗလ အာယူဟနကာလေ’’တိ သမုစ္စယနကာလေ. ‘‘ဝိဟတ သာမတ္ထိယံ’’တိ ဝိနာသိတသတ္တိကံ. ‘‘မဟေသက္ခေသူ’’တိ မဟာနုဘာဝေသု. ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘကမ္ပိ တဗ္ဗိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ’’တိ ဥပပီဠက ကမ္မတော ဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘ဥပရိဘူမိ နိဗ္ဗတ္တကမ္ပိ သမာနံ ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တေတီ’တိအာဒီသု ‘ဟေဋ္ဌာဘူမိ နိဗ္ဗတ္တကမ္ပိ သမာနံ ဥပရိဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တေတီ’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. အဇာတသတ္တုရာဇဝတ္ထုမှိ တဿ ရညော ပိတုဃာတကမ္မံ မဟာအဝီစိနိရယေ နိဗ္ဗတ္တနကမ္ပိ သမာနံ ပစ္ဆာ ဗုဒ္ဓု ပဋ္ဌာန ကမ္မေန ဗာဓီယမာနံ ဝိဟတသာမတ္ထိယံ ဟုတွာ တံ ဥဿဒနိရယေ နိဗ္ဗတ္တေတိ. ခန္ဓသန္တာနဿ ဝိဗာဓနံ နာမ သတ္တဿ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ ကရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ဂေါမဟိံသာဒီနံ ပုတ္တဒါရဉာတိမိတ္တာနဉ္စ ဝိပတ္တိကရဏံ တဿ သတ္တဿ ဥပပီဠက ကမ္မကိစ္စံ ဘဝေယျ. အညောဟိ သော ပုဂ္ဂလော, အညေ ဂေါမဟိံသာဒယော. န စ အညေန ကတံ ကမ္မံ အညေသံ သတ္တာနံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိံ ဝါ သုခုပ္ပတ္တိံ ဝါ ကရေယျာတိ စောဒနာ. ဒုဝိဓန္တိအာဒိနာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. အာနန္ဒ သေဋ္ဌိဝတ္ထုမှိ. သောသေဋ္ဌိ မဟာမစ္ဆရိယော အဟောသိ. အညေပိ ဒါနံ ဒေန္တေ နီဝါရေသိ. သော တတော စဝိတွာ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ ဧကိဿာ ဣတ္ထိယာကုစ္ဆိမှိ ဇာတော. တဿ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ တဿ ပါပကမ္မေန မာတရံ အာဒိံ ကတွာ သကလဂါမိကာနံ ဇနာနံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ နိဿန္ဒဖလဝသေန အညေန ကတံ ကမ္မံ အညေသံ သတ္တာနံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိံ ဝါ သုခုပ္ပတ္တိံ ဝါ ကရောတိ ယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. [‘‘ကမ္မဇသန္တတိ သီသေသူ’’တိ ပဋိသန္ဓိကာလတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နာ ဧကေကာ ကမ္မဇရူပသန္တတိ နာမ အတ္ထိ. သာ ပစ္ဆာ အပရာပရံ တာဒိသာယ ကမ္မဇရူပသန္တတိယာ ပဝတ္တတ္ထာယ သီသဘူတတ္တာ [Pg.153] သန္တတိ သီသန္တိ ဝုစ္စတိ. ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ဝါကမ္မဇသန္တတိ သီသံ. ဒွေ ဝါကမ္မဇသန္တတိ သီသာနိ ]. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂပါဌေ. ‘‘တဒေဝါ’’တိ တံ ဥပဃာတက ကမ္မမေဝ. ‘‘ဣဓ စာ’’တိ ဣမသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟေ. ‘‘ဣမဿ ပီ’’တိ ဣမဿ ဥပဃာတက ကမ္မဿပိ. ဒုဋ္ဌဂါမဏိ ရညော ဝတ္ထုမှိ စ သောဏတ္ထေရ ပိတုနော ဝတ္ထုမှိ စ တေသံ မရဏာသန္နကာလေ ပထမံ ဒုဂ္ဂတိ နိမိတ္တာနိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ပစ္ဆာ ရညော ဧကံ ပုဗ္ဗကတံ ကလျာဏ ကမ္မံ အနုဿရန္တဿ ထေရပိတု စ တင်္ခဏေ ဧဝ ဧကံ ကလျာဏ ကမ္မံ ကရောန္တဿ တာနိ ဒုဂ္ဂတိ နိမိတ္တာနိ အန္တရဓာယန္တိ. သဂ္ဂနိမိတ္တာနိ ပါတုဗ္ဘဝန္တိ. ဥဘောပိ စဝိတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ. ကုသလာ ကုသလ ကမ္မာနံ ခယံ ကရောတီတိ ကုသလာ ကုသလ ကမ္မက္ခယကရော. ‘‘အာယု ကမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသူ’’တိ တဿ သတ္တဿ အာယု ပရိစ္ဆေဒေါ စ ပရိယန္တ ဂတော န ဟောတိ, ကမ္မာနုဘာဝေါ စ ပရိက္ခီဏော န ဟောတိ. ဧဝံ အာယု ကမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု. ‘‘အပရာဓ ကမ္မဿာ’’တိ မာတာပိတူသုဝါ ဓမ္မိကသမဏ ဗြာဟ္မဏေသု ဝါ အပရဇ္ဈနဝသေန ကတဿ အပရာဓကမ္မဿ. ‘‘သော ပနာ’’တိ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာဝါဒေါ ပန. ‘‘အရုစ္စမာနော ဝိယာ’’တိ အနိစ္ဆိယမာနောဝိယ. ‘‘သော’’တိ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာ ဝါဒေါ. ‘‘တတ္ထ ပနာ’’တိ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ ပန. ‘‘သဗ္ဗဉ္စေတံ’’တိ သဗ္ဗဉ္စ ဧတံ သုတ္တဝစနံ, ဝသေန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အနိစ္ဆန္တေဟိ ဋီကာ စရိယေဟိ. ‘‘ဝိပါကံ ပဋိဣစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ ဝိပါကံ ပဋိစ္စ ဣစ္ဆိ တဗ္ဗော. ဧတ္ထ ‘‘ဝိပါကံ’’တိ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓ သန္တာနံ ဝုစ္စတိ. တဿ ဇနကံ ကမ္မံ ဇနက ကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ. တဿေဝ ခန္ဓသန္တာနဿ ဥပတ္ထမ္ဘကံ တဿေဝ ဥပပီဠကံ တဿေဝ ဥပဃာတကံ ကမ္မံ ဥပဃာတက ကမ္မန္တိ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သာကေတ ပဉှေ’’တိ ဝိပါကုဒ္ဓါရေ အာဂတေ သာကေတ ပဉှေ. ဓမ္မဒိန္နာယ နာမ ဥဂ္ဂသေန ရညော ဒေဝိယာ ဝတ္ထုမှိ သာဒေဝီ ပုဗ္ဗေ ဧကံ အဇံ ဃာတေသိ, တေန ကမ္မေန အပါယေသု ပတိတွာ ပစ္ဆာ ပဝတ္တိ ဝိပါကဝသေန ဗဟူသု ဘဝေသု အဇသရီရေ လောမဂဏနာမတ္တံ အတ္တနော သီသစ္ဆေဒန ဒုက္ခံ အနုဘောသီတိ. ‘‘သာ ပနာ’’တိ သာ ဧကာ ပါဏာတိပါတ စေတနာ ပန. မဟာမောဂ္ဂလာန ဝတ္ထု နာမ ပဉ္စသတ စောရာနံ ထေရဿ ဃာတ န ဝတ္ထု[Pg.154]. ထေရောဟိ အတ္တနာ ပုဗ္ဗကတေန ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မေန စောရဃာတနံ လဘိတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော. သာမာဝတိဒေဝီ စ ဝဂ္ဂုမုဒါနဒိတီရဝါသိနော ပဉ္စသတ ဘိက္ခူ စ အတ္တနော ပုဗ္ဗကတေဟိ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မေဟိ တာဒိသံ ပရူပက္ကမံ လဘိတွာ သဂ္ဂေသု နိဗ္ဗတ္တာ. ဒုဿိမာရော နာမ ကကုသန္ဓ ဗုဒ္ဓကာလေ မာရဒေဝ ပုတ္တော ဝုစ္စတိ. ကလာဗုရာဇာနာမ ခန္တိ ဝါဒိတာ ပသဿ ဃာတကော ဝုစ္စတိ. တေ ပန တင်္ခဏေ အတ္တနာ ကတေန ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မေန တင်္ခဏေ ဧဝ စဝိတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တာ. တတ္ထ ပုရိမ ဝတ္ထူသု ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မံ ဥပစ္ဆိန္ဒန မတ္တံ ကရောတိ. န အတ္တနော ဝိပါကံ ဒေတိ. ပစ္ဆိမဝတ္ထူသု ပန ဥပစ္ဆိန္ဒနဉ္စ ကရောတိ, ဝိပါကဉ္စ ဒေတီတိ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဥပစ္ဆေဒန ပုဗ္ဗကံ’’တိ ဥပစ္ဆေဒန ပုဗ္ဗကံ ဝိပါကံ ဇနေတီတိ ယောဇနာ. ကမ္မန္တရဿ ဝိပါကံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာဝ အတ္တနော ဝိပါကံ ဇနေတီတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ‘‘အတ္တနော ဝိပါကံ ဇနေတီ’’တိ ဣဓ ကဒါစိ ဇနေတိ, ကဒါစိ န ဇနေတီတိ ဧဝံ ဝိဘာဂဿ အကတတ္တာ ‘‘တံ န သုန္ဒရံ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဣဓ ပုဗ္ဗကတေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘အဋ္ဌကထာသုယေဝ အာဂတတ္တာ’’တိ တေသု ဝတ္ထူသု တေဇနာ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မေန မရန္တီတိ ဧဝံ ဝတွာ အာဂတတ္တာ. ဝိပါကံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝိပါက နိဗ္ဗတ္တကံ. တဿ ဘာဝေါ ဝိပါက နိဗ္ဗတ္တကတ္တံ. ဝိပါက နိဗ္ဗတ္တကတ္တဿ အဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

145. කර්ම චතුෂ්කයෙහි; ‘ජනේති’ යනු නූපන් දෙය උපදවයි. ප්‍රකට කරයි. ‘උපස්ථම්භේති’ යනු උපන් දෙය පෝෂණය කරයි. එය බොහෝ කල් පවතින සේ කරයි. ‘උපපීළේති’ යනු උපන් දෙය පීඩාවට පත් කරයි, පිරිහීමට පත් කරයි. ‘උපඝාතේති’ යනු සහමුලින්ම සිඳලයි. ‘කටත්තා රූප’ යනු කර්මයෙන් හටගත් (කර්මජ) රූපයන්ට නමකි. ‘කර්ම පථයට පැමිණි’ යන්නෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ඉපදවීමට සමත් වූ කල්හි, සියලු කර්මයන්ම කර්ම පථයට පැමිණි ඒවා ලෙස දත යුතුය. ‘විපච්චිත්ථ’ යනු විපාක දුන් බවයි. යම් කර්මයක විපාකය විපාක දී අවසන් වී ද, එය ‘විපක්ක විපාක’ නම් වේ. තමාට ප්‍රත්‍ය ලැබුණු කල්හි එය පවතී යන්න මෙහි අදහසයි. ‘අවස්ථාව නොලැබූ’ යන්න නිදසුනක් පමණි. අවස්ථාව ලැබූ කර්මයකට වුවද උපස්ථම්භනය (උපකාරය) අවශ්‍ය වේ. වෙනත් අකුසල කර්මයක් අවස්ථාව ලබයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘චායං’ යනු ‘චේ අයං’ (සැබවින්ම මොහු) යන්නයි. ‘කාලංකරිය’ යනු මරණයට පත් වන්නේ නම් යන්නයි. ‘අස්ස’ යනු මෙම පුද්ගලයාගේ යන්නයි. ‘පසාදිතං’ යනු පැහැදුණු බවයි. ‘පදූසිතං’ යනු දූෂිත වූ බවයි. පෙර ‘මරණාසන්න කාලය’ ගැන පැවසූ බැවින් මෙහිදී ‘පවෘත්ති කාලයේදී ද’ (ජීවත් වන කාලයේදී) යැයි පවසන ලදී. ‘එතං’ යනු වෙනත් කර්මයකට උපකාර වීමයි. ‘ජීවිත පරික්ඛාරේ’ යනු ජීවිතයට අවශ්‍ය පිරිකර හෙවත් ප්‍රත්‍යයන්ය. ‘සමුදානෙත්වා’ යනු රැස් කරගෙන යන්නයි. ‘එත්ථ’ යනු උපස්ථම්භක කර්මස්ථානයෙහි ය. ස්කන්ධ සන්තතිය වර්ධනය කිරීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කී ක්‍රමයෙන්’ යනු ‘ජීවිතාන්තරාය වළක්වා’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ ක්‍රමයෙනි. ස්කන්ධ සන්තතිය බොහෝ කල් පැවතීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘පැවසූ ප්‍රකාරව’ යනු විපාක දීමට අවස්ථාව නොලැබූ හෝ විපාක දී අවසන් වූ හෝ සියලුම කුසල අකුසල චේතනාවන් ය. ‘ඉතා දුබල කර හෝ පීඩා කරමින්’ යන්නෙන් උපපීඩක කර්මයේ කෘත්‍යය පවසන ලදී. ‘ජනක කර්මය දුබල ලෙස රැස් කරන කාලයේදී’ යනු එය එක්රැස් කරන අවස්ථාවයි. ‘විහත සාමත්තියං’ යනු ශක්තිය නැති කරන ලද යන්නයි. ‘මහේසක්ඛේසු’ යනු මහානුභාව සම්පන්න පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙනි. ‘උපස්ථම්භක කර්මය ද එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්තෙන් දත යුතුය’ යනු උපපීඩක කර්මයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ආකාරයෙන් එය දත යුතු බවයි. ඉහළ භූමියක උපත ලැබීමට තිබියදී පහළ භූමියක උපදවයි යනාදියෙන් අදහස් කරන්නේ, පහළ භූමියක උපත ලැබීමට තිබියදී ඉහළ භූමියක උපදවයි යනාදී වශයෙන් ද පැවසිය යුතු බවයි. අජාසත්ත රජුගේ කතාවේදී, එම රජුගේ පියා මැරීමේ කර්මය මහා අවීචි නිරයේ ඉපදවීමට සමත් වුවද, පසුව බුදුරදුන් කෙරෙහි කළ පැහැදීමේ කර්මයෙන් බාධා පමුණුවා ශක්තිය හීන කර, ඔහු උස්සද නිරයේ උපදවන ලදී. ස්කන්ධ සන්තතිය පීඩාවට පත් කිරීම යනු සත්ත්වයාට දුක් උපදවාලීම යන්නයි. ගව මහිෂාදීන්ගේ හා අඹුදරු නෑ හිතවතුන්ගේ විපත එම සත්ත්වයාට උපපීඩක කර්මයක් වන්නේ කෙසේද? ඒ පුද්ගලයා වෙනත් අයෙකි, ගව මහිෂාදීන් වෙනත් අයෙකි. අනෙකෙකු කළ කර්මයකින් තවකෙකුට දුකක් හෝ සැපක් ඇති නොවිය යුතුය යන චෝදනාවට ‘දුක් දෙපරිදි වේ’ යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. ආනන්ද සිටුවරයාගේ කතාවේදී, එම සිටුවරයා මහා මසුරෙක් විය. අන් අය දන් දෙන විටද එය වැළැක්වීය. ඔහු මියගොස් එක් ගමක එක් ස්ත්‍රියකගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඔහු උපන් දා පටන් ඔහුගේ පාප කර්මයේ බලයෙන් මව ඇතුළු මුළු ගමේම මිනිසුන්ට දුක් ඇති වූ බව ධම්මපද අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. එබැවින් නිස්සන්ද ඵල වශයෙන්, අනෙකෙකු කළ කර්මය වෙනත් සත්ත්වයන්ට දුක් හෝ සැප ඇති කිරීමට හේතු වන බව දත යුතුය. ‘කර්මජ සන්තති’ යනු ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ සිට උපන් එක් එක් කර්මජ රූප පරම්පරාවන්ය. එය පසුව නැවත නැවතත් එවැනිම කර්මජ රූප පරම්පරාවන් පැවතීමට මූලික වන බැවින් ‘සන්තති සීස’ (පරම්පරා මූලිකය) යැයි කියනු ලැබේ. විශුද්ධිමාර්ග පාඨයෙහි, ‘තදේව’ යනු එම උපඝාතක කර්මයම ය. ‘ඉධ ච’ යනු මෙම අභිධර්මත්තසංග්‍රහයෙහි ය. ‘ඉමස්ස පී’ යනු මෙම උපඝාතක කර්මයට ද යන්නයි. දුටුගැමුණු රජුගේ කතාවේදී සහ සෝණ තෙරුන්ගේ පියාගේ කතාවේදී ඔවුන් මරණාසන්න වූ විට මුලින් දුගති නිමිති පහළ විය. පසුව රජු තමා කළ පිනක් සිහි කරන විට සහ තෙරුන්ගේ පියා එම අවස්ථාවේදීම පිනක් සිදු කරන විට, එම දුගති නිමිති අතුරුදන් විය. සුගති නිමිති පහළ විය. දෙදෙනාම මියගොස් ස්වර්ගයේ උපන්හ. කුසල අකුසල කර්මයන් ක්ෂය කරන බැවින් ‘කුසලාකුසල කර්මක්ෂයකර’ නම් වේ. ‘ආයු කර්ම පවතින කල්හි’ යනු එම සත්ත්වයාගේ ආයුෂ කාලය අවසන් වී නොමැති අතර කර්ම ශක්තියද ගෙවී නොමැති අවස්ථාවයි. මෙසේ ආයුෂ හා කර්ම පවතින කල්හි, ‘අපරාධ කර්මස්සා’ යනු මවුපියන්ට හෝ දැහැමි ශ්‍රමණ බමුණන්ට කළ අපරාධ කර්මයන් නිසාය. ‘සෝ පනා’ යනු මජ්ක්‍ධිම අටුවාවේ මතයයි. ‘අකමැත්තෙන් මෙන්’ යනු රුචි නොකරන්නාක් මෙනි. ‘එහිදී’ යනු මජ්ක්‍ධිම අටුවාවෙහි ය. ‘සබ්බං චේතං’ යනු මේ සියලු සූත්‍ර වචන, යම් බලපෑමක් මත පවසන ලද ඒවා යන්නයි. ටීකාචාර්යවරුන් විසින් විපාකය පිළිගත යුතු බව පවසන ලදී. මෙහි ‘විපාකය’ යනු කර්මයෙන් උපන් ස්කන්ධ සන්තතියයි. එය උපදවන කර්මය ‘ජනක කර්මය’ යි. එම ස්කන්ධ සන්තතියටම උපකාර කරන කර්මය ‘උපස්ථම්භක’ ද, එයටම පීඩා කරන කර්මය ‘උපපීඩක’ ද, එය සහමුලින්ම සිඳලන කර්මය ‘උපඝාතක’ ද වේ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘සාකේත ප්‍රශ්නයෙහි’ විපාක උද්ධාරයේදී සාකේත ප්‍රශ්නය පැමිණි කල්හි, ධම්මදින්නා නම් වූ උග්ගසේන රජුගේ දේවියගේ කතාවේදී, එම දේවිය පෙර ආත්මයක එක් එළුවකු මැරූ අතර, එම කර්මයෙන් අපායෙහි වැටී පසුව පවෘත්ති විපාක වශයෙන් බොහෝ ආත්මවල එළු ශරීරයේ ලොම් ගණනට සමාන වාර ගණනක් තමාගේ හිස කැපීමේ දුක් වින්දාය. ‘සා පනා’ යනු එම එකම ප්‍රාණඝාත චේතනාවයි. මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ පන්සියයක් සොරුන් අතින් පහර කෑමේ කතාව, උන්වහන්සේ තමා පෙර කළ උපච්ඡේදක කර්මයක් නිසා සොරුන්ගෙන් පහර ලබා පිරිනිවන් පෑ ආකාරයයි. සාමාවතී දේවිය සහ වග්ගුමුදා නදී තීරයේ වාසය කළ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාද තමන් පෙර කළ උපච්ඡේදක කර්මයන් නිසා එවැනි උපක්‍රමයන්ට හසු වී ස්වර්ගවල උපන්හ. දුසී මාරයා යනු කකුසඳ බුදුන් කල විසූ මාර දිව්‍ය පුත්‍රයෙකි. කලාබු රජු යනු ක්ෂාන්තිවාදී තාපසයා මැරූ රජුය. ඔවුන් එම අවස්ථාවේදීම තමන් කළ උපච්ඡේදක කර්මයෙන් එසැණින් චුත වී අවීචි නිරයේ උපන්හ. එහි මුල් කතාවල උපච්ඡේදක කර්මය කර්මය සිඳලීම පමණක් කරයි, තමාගේ විපාකයක් ලබා නොදෙයි. පසුකාලීන කතාවලදී සිඳලීමත් කරයි, විපාකයත් ලබා දෙයි. විභාවිනී පාඨයෙහි, ‘උපච්ඡේදන පුබ්බකං’ යනු සිඳලීම පෙරටු කොට විපාක උපදවයි යන්නයි. වෙනත් කර්මයක විපාකය සිඳලා තමාගේ විපාකය උපදවයි යන්න අදහසයි. එහි ‘තමාගේ විපාකය උපදවයි’ යන්න මෙහිදී ඇතැම් විට උපදවයි, ඇතැම් විට උපදවන්නේ නැත යන බෙදීම නොකළ බැවින් ‘එය සුදුසු නැත’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘මෙහි පෙර කරන ලද’ යනාදිය පැවසූහ. ‘අටුවාවලම සඳහන් වන බැවින්’ යනු එම කතාවල ඔවුන් උපච්ඡේදක කර්මයෙන් මිය යන බව පවසා ඇති බැවිනි. විපාක උපදවන්නේ ‘විපාක නිබ්බත්තක’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය විපාක නිබ්බත්තකත්ත නම් වේ. විපාක ඉපදවීමේ ස්වභාවයක් නොමැති වීම එහි විග්‍රහයයි.

ဇနကစတုက္ကံ နိဋ္ဌိတံ.

ජනක චතුෂ්කය නිම කරන ලදී.

၁၃၆. ‘‘နိကန္တိ ဗလေန ဝါ ပဋိဗာဟိယမာနံ ဝိပါကံ န ဒေတီ’’တိ ဈာနလာဘိနော ဟုတွာပိ မရဏကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ နိကန္တိယာ သတိ, တံ ဈာနံ ဝိပါကံ န ဒေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဧကဿာ’’တိ ဧကဿ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘တေသံ’’တိ မဟဂ္ဂတကမ္မ အာနန္တရိယ ကမ္မာနံ. အန္တိမ ဇဝနဝီထိယံ ကတံ နာမ ဝတ္ထု ဒုဗ္ဗလတ္တာ သယမ္ပိ ဒုဗ္ဗလံ ဟောတိ. ပဋိသန္ဓိံ န ဇနေတိ. တေနာဟ ‘‘အန္တိမ ဇဝနဝီထိတော ပုဗ္ဗဘာဂေ အာသန္နေ ကတံ’’တိ. ဣဒဉ္စ ကမ္မသာမည ဝသေန ဝုတ္တံ. ကမ္မဝိသေသေ ပန သတိ, န ဒေတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မံ ပနာ’’တိအာဒိ [Pg.155] ဝုတ္တံ. ကတံ အာသန္န ကမ္မံ နာမာတိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ပါဠိပါဌေ. အဿပုဂ္ဂလဿ မရဏကာလေဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သမတ္တာ သမာဒိန္နာတိ ယောဇနာ. ပရတော ပရိပုဏ္ဏံ အာဂမိဿတိ. သောမနဿ ဇနကံ ပရစေတနာ ပဝတ္တိဝသေန. သန္တာပ ဇနကံ ကုက္ကုစ္စဝိပ္ပဋိသာရပ္ပဝတ္တိဝသေန. ဣဒံ ဂရုက စတုက္ကံ နာမ အနန္တရေ ဘဝေ ဝိပစ္စနကာနံ ကမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယ ကမ္မာနိ ဧဝါ’’တိ. ကမ္မံ နာမ ကုသလံ ဝါ ဟောတု, အကုသလံ ဝါ. ပုနပ္ပုနံ လဒ္ဓါ သေဝနေ သတိ, ဝိပါကံ ဒေတိ. အသတိ န ဒေတိ. ကာမာဝစရဿ ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ ဝိပါကံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ စက္ခု ဝိညာဏန္တိ စ, အကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ ဝိပါကံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ စက္ခု ဝိညာဏန္တိ စ, ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထဟိ ကတတ္တာတိ ဝတွာ ပုန ဥပစိတတ္တာတိ ဝစနံ ပုနပ္ပုနံ ဝဍ္ဎနသင်္ခါတေ အာသေဝနေ သတိ ဧဝ ဝိပါကံ ဒေတီတိ ဉာပေတိ. တသ္မာ ကတမတ္တ ကမ္မတ္တာ ကဋတ္တာ ကမ္မံ နာမာတိ ဝုတ္တေပိ အနန္တရဘဝေ ဝိပစ္စနက ကမ္မဿေဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ ပုနပ္ပုနံ လဒ္ဓါ သေဝနမေဝ ဣဓ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ လဒ္ဓါသေဝနံ’’တိ ဝုတ္တံ.

136. “නිකන්ති (ඇල්ම) බලයෙන් වළක්වනු ලබන විපාකය නොදෙන්නේය” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ධ්‍යාන ලාභියෙකු වුවද මරණාසන්න කාලයේදී (එම ධ්‍යානය කෙරෙහි) ඇතිවන නිකන්තිය (ඇල්ම) පවතී නම්, එම ධ්‍යානය විපාක නොදෙන බවයි. “එකස්ස” යනු එක් පුද්ගලයෙකුගේය. “තේසං” යනු එම මහග්ගත කර්ම සහ ආනන්තරිය කර්මයන්ගේය. අවසාන ජවන වීථියේදී කරන ලද ක්‍රියාව වස්තුවේ දුබල බව නිසාම තෙමේ ද දුබල වේ. එබැවින් එය ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි. එහෙයින් “අවසාන ජවන වීථියට පෙර ආසන්න කාලයේදී කරන ලද්දක්” යැයි කියන ලදී. මෙය සාමාන්‍ය කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. කර්ම විශේෂත්වයක් පවතින විට විපාක නොදෙන්නේ යැයි කිව නොහැකි බව පෙන්වීම පිණිස “මිථ්‍යාදෘෂ්ටි කර්මය වනාහි” යනාදිය පවසන ලදී. එය කරන ලද ආසන්න කර්මය ලෙස ගත යුතු යැයි සම්බන්ධයයි. පාලි පාඨයෙහි, එම පුද්ගලයාගේ මරණාසන්න කාලයේදී සම්මා දිට්ඨිය මැනවින් සමාදන් වූයේද, නැතහොත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මැනවින් සමාදන් වූයේද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මතු මත්තෙහි මෙය සම්පූර්ණයෙන් විස්තර වනු ඇත. අන්‍යයන්ගේ චේතනාවන් පැවැත්වීම හේතුවෙන් සෝමනස්සය උපදවයි. කුක්කුච්චය හෙවත් පසුතැවිලි වීම් පැවැත්වීමෙන් සන්තාපය (තැවීම) උපදවයි. මේ ගරුක චතුෂ්කය යනු ඊළඟ භවයේදී විපාක දෙන කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දක් බැවින් “උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්ම වේ” යැයි කියන ලදී. කර්මය යනු කුසල් හෝ අකුසල් විය හැකිය. නැවත නැවත ලත් සේවනය (අභ්‍යාසය) පවතින කල්හි විපාක දෙයි. නැති කල්හි විපාක නොදෙයි. කාමාවචර කුසල කර්මය කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින් විපාක වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී යන්නත්, අකුසල කර්මය කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින් විපාක වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී යන්නත් පාලියෙහි සඳහන් වේ. මෙහි “කටත්තා” (කළ බැවින්) යැයි පවසා නැවත “උපචිතත්තා” (රැස් කළ බැවින්) යැයි පැවසීමෙන් අදහස් කරන්නේ නැවත නැවත වැඩීම සංඛ්‍යාත ආසේවනය ඇති කල්හිම විපාක දෙන බවයි. එබැවින් කර්මය කළ මාත්‍රයකින් එය කටත්තා කර්මය ලෙස හැඳින්වුවද, අනන්තර භවයේදී විපාක දෙන කර්මයම මෙහිදී අදහස් කළ බැවින් නැවත නැවත ලත් සේවනයම මෙහිදී ගත යුතු බව පෙන්වීමට අටුවාවෙහි “පුනප්පුනං ලද්ධාසේවනං” (නැවත නැවත ලත් සේවනය) යැයි පවසන ලදී.

‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ယတ္ထ တံ ပုဗ္ဗကတံ ကမ္မန္တိ အာဂတံ’’တိ ယသ္မိံ အဋ္ဌကထာ ပဒေသေ တံ ကဋတ္တာ ကမ္မံ ပုဗ္ဗကတံ ကမ္မံတိ အာဂတံ. ‘‘ကသ္မာ ဣဓာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံ အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟေ. ပါဠိယံ. ယံ ဂရုကံ, တံ ဝိပါကံ ဒေတိ. တသ္မိံ အသတိ, ယံ ဗဟုလံ. တသ္မိံ အသတိ, ယံ အာသန္နံ. တသ္မိံ အသတိ, ယံ ကဋတ္တာ ဝါ ပန ကမ္မံ, တံ ဝိပါကံ ဒေတီတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

“එවඤ්ච කත්වා” යනාදී තැන්වල, “යම් අටුවා ප්‍රදේශයක එම කටත්තා කර්මය පූර්වකෘත (පුබ්බකත) කර්මය ලෙස පැමිණියේද” යන්නයි. “කස්මා ඉධ” යනාදී තැන්වල “ඉධ” යනු මේ අභිධර්මත්ථ සංග්‍රහයෙහිය. පාලියෙහි - යම් කර්මයක් ගරුක වේද, එය විපාක දෙයි. එය නොමැති කල්හි යමක් බහුල වේද (එය විපාක දෙයි). එයද නොමැති කල්හි යමක් ආසන්න වේද (එය විපාක දෙයි). එයද නොමැති කල්හි යම් කටත්තා කර්මයක් වේද, එය විපාක දෙයි යනු අර්ථයයි. මෙහි සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

သုတ္တန္တပါဌေ. သုခဝေဒနံ ဇနေတီတိ သုခဝေဒနီယံ. ‘‘သမတ္တာ’’တိ သုဋ္ဌုဂဟိတာ. ‘‘သမာဒိန္နာ’’တိ တဒတ္ထဝိဝရဏံ. ‘‘ပရိယတ္တံ’’တိ သမတ္ထံ. တမ္ဗဒါဓိကဿ ယာဝဇီဝံ ဗဟူနိ ပါပကမ္မာနိ အာစိဏ္ဏာနိ. မရဏ ဒိဝသေ ပန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ စဝိတွာ တေန အာသန္န ကမ္မေန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဝါတကာလဿ ယာဝဇီဝံ ဗဟူနိ ကလျာဏ ကမ္မာနိ အာစိဏ္ဏာနိ. မရဏ ဒိဝသေပန ဗုဒ္ဓသာသနေ [Pg.156] ဝိပရီတ သညံ ကတွာ တေန အာသန္န ကမ္မေန အပါယေ နိဗ္ဗတ္တိ.

සූත්‍රාන්ත පාඨයන්හි - සැප වේදනාව උපදවන බැවින් ‘සුඛවේදනීය’ නම් වේ. “සමත්තා” යනු මැනවින් ගනු ලැබූ බවයි. “සමාදින්නා” යනු එහි අර්ථ විවරණයයි. “පරියත්තං” යනු සමර්ථ (හැකියාව ඇති) බවයි. තම්බදාඨිකයා විසින් ජීවිත කාලය පුරා බොහෝ පාප කර්මයන් කරන ලදී. එහෙත් මරණ දිනයෙහි සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට කළුරිය කර එම ආසන්න කර්මය හේතුවෙන් ස්වර්ගයෙහි උපන්නේය. වාතකාල විසින් ජීවිත කාලය පුරා බොහෝ යහපත් ක්‍රියාවන් (කල්‍යාණ කර්ම) කරන ලදී. එහෙත් මරණ දිනයෙහි බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි වැරදි වැටහීමක් ඇති කරගෙන එම ආසන්න කර්මය හේතුවෙන් අපායෙහි උපන්නේය.

ဂရုကစတုက္ကံ နိဋ္ဌိတံ.

ගරුක චතුෂ්කය නිම කරන ලදී.

၁၄၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မစတုက္ကေ. ပဿိတဗ္ဗောတိ ဒိဋ္ဌော. ‘‘ဓမ္မော’’တိ ခန္ဓာယတန ဓမ္မ သမူဟော. ဒိဋ္ဌော ဓမ္မောတိ ဒိဋ္ဌ ဓမ္မော. ဝတ္တမာနော ဓမ္မသမူဟော. ယော အတ္တဘာဝေါတိ ဝုစ္စတိ. အတ္တသင်္ခါတဿ ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတသာရဿ ဘာဝေါ ပဝတ္တိ ကာရဏန္တိ ကတွာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒိဋ္ဌ ဓမ္မော ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ ဧတေန ကထံ ကမ္မသာဓနံ ဒဿေတိ. ပဋိသံဝေဒန ကြိယာပဒေ ဝိပါကန္တိ ကမ္မပဒံ ဒိသွာ ဝိပါကံ နာမ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဝေဒနီယံ. ပဋိသံဝေဒိတဗ္ဗံ ပဋိသံဝေဒနီယန္တိ ဝိညာတတ္တာ. ‘‘ဥပေစ္စာ’’တိ ဥပဂန္တွာ. ‘‘ဥပပဇ္ဇိတွာ’’တိ ဥပေစ္စ ပဇ္ဇိတွာ. ပါပုဏိတွာတိ အတ္ထော. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဒိဋ္ဌ ဓမ္မတော’’တိ ဒိဋ္ဌ ဓမ္မဿ. သာမိအတ္ထေ ပဉ္စမီ. ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတ္ထဟီ’’တိအာဒိ ပုဗ္ဗဝါကျေ ဝုတ္တ နယမေဝ. အပရသဒ္ဒေါ နိစ္စံ အပါဒါနာ ပေက္ခော. တဉ္စ အပါဒါနံ နာမ အနန္တရေ ဝုတ္တပဒေဟိ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မာ နာဂတာနန္တရ ဘဝေဟီ’’တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မတော စ အနာဂတာနန္တရ ဘဝတော စာတိ အတ္ထော. ‘‘ပရိဝတ္တော’’တိ ပဗန္ဓော. အပရာပရိယောတိ ဝါ, အပရော စ အပရော စ အပရာပရော. အပရာပရေ ပဝတ္တော အပရာပရိယောတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပပဇ္ဇဘဝံ’’တိ အနာဂတာနန္တရဘဝံ. အဟောသိ ကမ္မေ ‘‘အဟောသီ’’တိ ပဒံ အညာသိ ကောဏ္ဍညောတိ ပဒေဝိယ ရုဠှီနာမပဒန္တိ အာဟ ‘‘အဟောသိ နာမကံ’’တိ. တံ ပန ရုဠှိပဒံ ကုတောပဝတ္တံတိ အာဟ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တ ပါဌဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဣဓ ဝုတ္တော ပါဌော သာ ဝသေသော. ပရိပုဏ္ဏပါဌော ပန အဟောသိ ကမ္မံ အဟောသိ ကမ္မ ဝိပါကော, အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မ ဝိပါကော, အဟောသိ ကမ္မံ အတ္ထိကမ္မ ဝိပါကော, အဟောသိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော, အဟောသိကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မ ဝိပါကော, အဟောသိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မ ဝိပါကောတိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂေ အာဂတော. ‘‘သာ’’တိ ပထမ ဇဝန စေတနာ. ‘‘အပ္ပတရ ဝိပါကာ စာတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဣတီ’’တိ ဟေတု [Pg.157] အတ္ထေ နိပါတော, တသ္မာ အစိရဋ္ဌိတိ ကတ္တာ ဒိဋ္ဌ ဓမ္မေ ဧဝ ဖလံ ဒတွာ ဝိဂစ္ဆတိ, တသ္မာ အပ္ပတရ ဝိပါကတ္တာ အဟေတုကမတ္တံ ဖလံ ဒတွာ ဝိဂစ္ဆတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ပစ္စယောတိ စာ’’တိ ပစ္စယံ လဒ္ဓါတိ ဝုတ္တော ပစ္စယောတိ စ. ‘‘သော’’တိ မဟန္တံ ဝုတ္တော ပစ္စယော. ‘‘ကာကဝလိယာဒီနံ ဝိယာ’’တိ ကာကဝလိယာဒီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဒိဋ္ဌဝေဒနီယ ကမ္မံ ဝိယ. ‘‘ပါကဋတရပ္ဖလဒါနံ’’တိ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ ဧဝ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနပ္ပဋိ လာဘာဒိဝသေန ပါကဋတရပ္ဖလဒါနကံ ကမ္မဝိသေသံ. ကမ္မ ပထဇဝနသန္တာနေ ပဝတ္တာ ပထမဇဝန စေတနာ ဝါ ဣတရာပိ ပထမ ဇဝန စေတနာ ဝါတိ ယောဇနာ. ‘‘ကာစီ’’တိ ဧကစ္စာ ပထမဇဝန စေတနာ. သေသာနိ ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဝေဒနီယ ကမ္မာနိ.

147. දිට්ඨධම්ම චතුක්කයෙහි. දැක්ක යුතු බැවින් 'දිට්ඨ' නම් වේ. 'ධම්ම' යනු ස්කන්ධ ආයතන ආදී ධර්ම සමූහයයි. දිට්ඨ වූ ධර්මය 'දිට්ඨධම්ම' නම් වේ. එය වර්තමාන ධර්ම සමූහයයි. එයම ආත්මභාවය (අත්තභාවය) යැයි කියනු ලැබේ. ආත්මය යනුවෙන් හැඳින්වෙන, දෘෂ්ටියෙන් පරිකල්පිත වූ සාරයෙහි පැවැත්මේ හේතුව යන අර්ථය දක්වමින් "දිට්ඨධම්ම යැයි කියනු ලැබේ" යනාදිය පැවසුහ. "විපාකය විඳියි" යන්නෙන් කර්ම සාධනය (කර්මයෙන් ප්‍රතිඵල ලැබීම) කෙසේ දක්වන්නේද? ප්‍රතිසංවේදන ක්‍රියාවෙහි 'විපාකය' යනු කර්ම පදය ලෙස දැක, විපාකය යනු විඳිය යුතු වූ දිය යුතු වූ දෙයකි. දැනගත යුතු බැවින් 'ප්‍රතිසංවේදිතබ්බ' හෝ 'ප්‍රතිසංවේදනීය' නම් වේ. "උපෙච්ච" යනු පැමිණ ය. "උපපජ්ජිත්වා" යනු එළඹ පැමිණ ය, එනම් ලැබීම යන අර්ථයයි. විභාවනී පාඨයෙහි "දිට්ඨධම්මතෝ" යනු දිට්ඨධම්මයාගේ (වර්තමාන භවයේ) යන්නයි. මෙහි පංචමී විභක්තිය සාමී අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. පාලියෙහි "එත්ථහි" යනාදී පූර්ව වාක්‍යයෙහි කී ක්‍රමයම වේ. "අපර" ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම අපාදානයක් අපේක්ෂා කරයි. ඒ අපාදානය නම් අනතුරුව කියන ලද පදයන්ගෙනි. "දිට්ඨධම්ම හා අනාගත අනන්තර භවයන්ගෙන්" යන්නෙහි අර්ථය දිට්ඨධම්මයෙන් (වර්තමාන භවයෙන්) සහ අනාගත අනන්තර භවයෙන් (ඊළඟ භවයෙන්) යන්නයි. "පරිවත්ත" යනු ප්‍රබන්ධයයි (පරම්පරාවයි). "අපරාපරිය" යනු හෝ, අනෙකක් හා තවත් අනෙකක් වූ "අපරාපර" යන්නයි. අපරාපරයෙහි පැවති බැවින් "අපරාපරිය" නම් වේ. "උපපජ්ජ භවය" යනු අනාගත අනන්තර භවයයි (ඊළඟ ආත්මයයි). අහෝසි කර්මයෙහි "අහෝසි" යන පදය 'අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤෝ' යන පදයෙහි මෙන් රූඪි නාම පදයක් බැවින් "අහෝසි නම් වූ" යැයි පැවසූහ. ඒ රූඪි පදය කොතැනින් පටන් ගත්තේ දැයි දැක්වීමට "අහෝසි කර්මය" යනාදිය කීහ. "මෙසේ කියන ලද පාඨයේ වසයෙන්" යන්නෙහි මෙහි දක්වන ලද පාඨය සාවශේෂ (අසම්පූර්ණ) වේ. සම්පූර්ණ පාඨය වනාහි: "අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් විය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් නොවීය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් ඇත්තේය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් නැත්තේය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් වන්නේය; අහෝසි කර්මයක් විය, අහෝසි කර්ම විපාකයක් නොවන්නේය" යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වේ. "සා" යනු ප්‍රථම ජවන චේතනාවයි. "අල්ප වූ විපාක ඇති බැවින්ද" යන්නෙහි "ඉති" යන්න හේතු අර්ථයෙහි නිපාතයකි. එබැවින් වැඩි කලක් නොපවතින බැවින් දිට්ඨධම්මයෙහිම (මේ භවයෙහිම) ඵල දී නැති වී යයි. එබැවින් ස්වල්ප වූ විපාක ඇති බැවින් අහේතුක මාත්‍ර වූ ඵලයක් දී නැති වී යයි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. "ප්‍රත්‍යය බැවින්ද" යනු ප්‍රත්‍යය ලැබූ බැවින් ප්‍රත්‍යය යැයි කියනු ලැබේ. "සෝ" (හේ) යනු මහත් වූ ප්‍රත්‍යයයි. "කාකවලිය ආදීන්ට මෙන්" යනු කාකවලිය ආදී පුද්ගලයන්ගේ දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය මෙනි. "වඩාත් ප්‍රකට ඵල දීම" යනු සතියක් ඇතුළතම සිටු තනතුරු ලැබීම් ආදී වශයෙන් වඩාත් ප්‍රකට වූ ඵල දෙන කර්ම විශේෂයයි. කර්ම පථ ජවන සන්තතියෙහි පැවති ප්‍රථම ජවන චේතනාව හෝ සෙසු ප්‍රථම ජවන චේතනාවන් හෝ වේ යැයි සම්බන්ධයයි. "කාචී" යනු ඇතැම් ප්‍රථම ජවන චේතනාවන්ය. සෙසු ඒවා දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයන් වේ.

ဥပပဇ္ဇကမ္မေ. ‘‘အတ္ထ သာဓိကာ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနတ္ထသာဓိကာ. ပါဏဃာတာဒိ ကိစ္စသာဓိကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုဋ္ဌု နိဋ္ဌာပေတီတိ သန္နိဋ္ဌာပိကာ. ‘‘သေသာနိ ပီ’’တိ သေသာနိ ဥပပဇ္ဇ ဝေဒနီယ ကမ္မာနိပိ. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံ မနုဿ လောကေ. ‘‘မိဿကကမ္မာနီ’’တိ ကုသလာ ကုသလမိဿကာနိ ကမ္မာနိ. ဝေမာနိကပေတဝတ္ထူနိ ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိယံ အာဂတာနိ. ‘‘သုဂတိယံ ဝိပတ္တိံ အနုဘဝန္တာနိ ဝတ္ထူနီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိပတ္တိံ’’တိ စက္ခု သောတာဒီနံ အင်္ဂ ပစ္စင်္ဂါနံ ဝါ ဝိပတ္တိံ. နာနာ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိဘူတံ ဝါ ဝိပတ္တိံ. ‘‘ဒုဂ္ဂတိယံ သမ္ပတ္တိံ’’တိ မဟိဒ္ဓီနံ နာဂသုပဏ္ဏာဒီနံ သမ္ပတ္တိံ. ‘‘ယထာ ဝုတ္တ ဝတ္ထူဟီ’’တိ ဝေမာနိက ပေတဝတ္ထာဒီဟိ. အဋ္ဌကထာပါဌေ. ‘‘တေသံ သင်္ကမနံ နတ္ထီ’’တိ တေသံ ကမ္မာနံ ဝိပစ္စနကာလ သင်္ကန္တိ နာမ နတ္ထိ. ‘‘ယထာဌာနေယေဝ ပတိဋ္ဌန္တီ’’တိ တာနိ ဒိဋ္ဌ ဓမ္မဋ္ဌာနာဒိဝသေန ဘဂဝတာ ယထာ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဧဝ တိဋ္ဌန္တိ. ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တံ’’တိ တေသံ သင်္ကမနံ နတ္ထီတိအာဒိနယေန ဝုတ္တံ. ‘‘ယုတ္တိယာ ဝါ အဘာဝတော’’တိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌ ဓမ္မ ဝေဒနီယဿ ပဋိသန္ဓိ ဝိပါကာဒိ ယုတ္တိယာ အဘာဝတော.

උපපජ්ජ (උපපජ්ජවේදනීය) කර්මයෙහි. "අර්ථ සාධික වූ" යනු නිගමනය කරන ලද අර්ථය සිද්ධ කරන බැවිනි. ප්‍රාණාඝාතාදී කෘත්‍යයන් සිද්ධ කරන්නී යැයි කියන ලදී. මැනවින් නිම කරන බැවින් 'සන්නිට්ඨාපිකා' නම් වේ. "සෙසු ඒවාද" යනු සෙසු උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්ද වේ. "මෙහි" යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ය. "මිශ්‍ර කර්මයන්" යනු කුසල් අකුසල් මිශ්‍ර වූ කර්මයන්ය. විමානවස්තු පාලියෙහි සඳහන් වන වේමානික ප්‍රේත වස්තූන්ය. "සුගතියෙහි විපත්තිය අනුභව කරන වස්තූන් (පුද්ගලයන්)" යන්නෙහි 'විපත්තිය' යනු ඇස් කන් ආදී අංග ප්‍රත්‍යංගයන්ගේ විපත්තියයි. නොහොත් නානාවිධ දුක් ඉපදීමට හේතු වූ විපත්තියයි. "දුගතියෙහි සම්පත්තිය" යනු මහා සෘද්ධි ඇති නාග, සුපර්ණ (ගුරුළු) ආදීන්ගේ සම්පත්තියයි. "යථොක්ත වස්තූන් මගින්" යනු වේමානික ප්‍රේත වස්තු ආදිය මගිනි. අටුවා පාඨයෙහි: "ඔවුන්ගේ (එම කර්මයන්ගේ) සංක්‍රමණයක් නැත" යනු ඒ කර්මයන්ගේ විපාක දෙන කාලය මාරු වීමක් නොමැති බවයි. "යථා ස්ථානයෙහිම පිහිටයි" යනු ඒ කර්ම දිට්ඨධම්ම ස්ථානය ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ස්ථානයන්හිම පවතියි. "මෙසේ කියන ලදී" යනු ඔවුන්ගේ සංක්‍රමණයක් නැත යනාදී වශයෙන් පැවසූ දෙයයි. "යුක්තිසහගත බවක් නොමැති බැවින්" යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයට ප්‍රතිසන්ධි විපාක ආදිය ලැබීම යුක්තිසහගත නොවන බැවිනි.

ဒိဋ္ဌဓမ္မစတုက္ကံ.

දිට්ඨධම්ම චතුක්කයයි.

၁၄၈. ပါကဋ္ဌာနစတုက္ကေ. ‘‘ကာယာဒီနံ’’တိ စောပနကာယာဒီနံ. ကာယ ဝိညတ္တာဒီနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အတိပါတေန္တီ’’တိ အတိက္ကမ္မ [Pg.158] ပယောဂေန အဘိဘဝိတွာ ပါတေန္တိ. တေနာဟ ‘‘အတိပါတနဉ္စေတ္ထာ’’တိအာဒိံ. ‘‘အဒိန္နံ’’တိ သာမိကေနအဒိန္နံ ပရသန္တကံ. အဂမနီယဝတ္ထူနိ နာမ အဝီတိက္ကမနတ္ထာယ အနုပဂန္တဗ္ဗာနိ မာတုရက္ခိတာဒီနိ ဣတ္ထိ ပုရိသသရီရာနိ. ‘‘တဿာ’’တိ ပရပါဏဿ. ‘‘တတော’’တိ ပရပရိဂ္ဂဟိတ ဘာဝတော. ‘‘အစ္ဆိန္ဒက စေတနာ’’တိ ပရသန္တကဿ အတ္တနော သန္တကကရဏဝသေန ဘုသံ ပရသန္တကာ ဘာဝစ္ဆိန္ဒက စေတနာ. ဝိလုပ္ပန စေတနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘မဂ္ဂေန မဂ္ဂပ္ပဋိပါဒကဿာ’’တိ အတ္တနော မဂ္ဂေန ပရမဂ္ဂ သမ္ပယောဇကဿ. ‘‘ဧတ္ထပီ’’တိ ယထာ အဒိန္နာဒါနေ ပရပရိဂ္ဂဟိတ သညိနောတိ ဒုတီယံ အင်္ဂပဒံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဧတ္ထပိ. ဧတ္ထ ဝဒန္တိ အဂမနီယ ဝတ္ထု ဝသေန စိတ္တန္တိ အဝတွာ တသ္မိံ သေဝန စိတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အဂမနီယ ဝတ္ထု သညိတာတိ အဝုတ္တမ္ပိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတီတိ. န ဟောတိ. န ဟိ တသ္မိန္တိ ဝစနံ သညာဝိသေသ သဟိတံ အတ္ထံ ဝဒတိ. ဤဒိသေသု စ ဌာနေသု သစေ သညာပဓာနံ ဟောတိ. ပါဏသညိတာ, ပရပရိဂ္ဂဟိတ သညိတာ,တိ အင်္ဂ ပဒံ ဝိယ ဣဓပိ အဂမနီယ ဝတ္ထု သညိတာတိ ဒုတီယံ အင်္ဂပဒံ အဝဿံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ကသ္မာ, အင်္ဂနိယမဋ္ဌာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧတေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘စတုရင်္ဂီကောဝ ဝုတ္တော’’တိ တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ. အဂမနီယ ဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝန စိတ္တံ, သေဝနပ္ပယောဂေါ, မဂ္ဂေန မဂ္ဂပ္ပဋိပတ္တိ အဓိဝါသနန္တိ. ‘‘သာ’’တိ ဘိက္ခုနီ. ‘‘ရက္ခိတာသု သင်္ဂဟိတာ’’တိ မာတုရက္ခိတ ပိတု ရက္ခိတာဒီသု သင်္ဂဟိတာ. ‘‘ဋီကာသု ပနာ’’တိ သုတ္တန္တဋီကာသု ပန. ‘‘သာ’’တိ ဘိက္ခုနီ. ပါသဏ္ဍာ ဝုစ္စန္တိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာဒီနိ. တံ ဝါဒိနော ပါသဏ္ဍိယာ နာမ. တေသံ ဓမ္မော ပါသဏ္ဍိယ ဓမ္မော နာမ. မိစ္ဆာစာရောပိ ဒုဿီလာယ ဣတ္ထိယာ ဝီတိက္ကမော အပ္ပသာဝဇ္ဇော. တတော ဂေါရူပ သီလိကာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. တတော သရဏင်္ဂတာယ, ပဉ္စ သိက္ခာ ပဒိကာယ, သာမဏေရိယာ, ပုထုဇ္ဇန ဘိက္ခုနိယာတိအာဒိ. အဋ္ဌကထာ ပါဌေ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဣမသ္မိံ အကုသလကာယကမ္မေ. ‘‘န ဂဟိတံ’’တိ ထေရေန ဝါ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝါ န ဂဟိတံ. သုရဉ္စ မေရယဉ္စ ပိဝန္တိ ဧတေနာတိ သုရာမေရယ ပါနံ. တဒဇ္ဈောဟရဏ စေတနာ ကမ္မံ. ‘‘သဗ္ဗ လဟုကော’’တိ သဗ္ဗေသံ သုရာပါန ကမ္မ ဝိပါကာနံ မဇ္ဈေ [Pg.159] ယော ဝိပါကော လဟုကတရော, ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဥမ္မတ္တကသံဝတ္တနိကော’’တိ ဥမ္မတ္တဘာဝ သံဝတ္တနိကော. ‘‘ပဉ္စပီ’’တိ သုရာပါန ကမ္မေန သဟ ပဉ္စပိ. မူလဋီကာ ဝစနေ. ‘‘တဿာ’’တိ သုရာပါန ကမ္မဿ. ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂဋီကာယံ ဣမဿ ဝါကျဿ သံဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ‘‘တဗ္ဗိ ရမဏာဒယော စာ’’တိ တတော သုရာပါနတော ဝိရမဏာဒယော စ. ‘‘မဒဿာ’’တိ မဇ္ဇနဿ. ‘‘အပုညပထဿာ’’တိ အကုသလ ကမ္မ ပထဿ. ‘‘တဗ္ဗိရတိ ပီ’’တိ တတော သုရာပါနတော ဝိရတိပိ. ‘‘နိမ္မဒတာယာ’’တိ မဇ္ဇနရဟိတ ဘာဝဿ. ‘‘သာ’’တိ နိမ္မဒတာ. ‘‘ပုညပထဿာ’’တိ ကုသလကမ္မ ပထဿ. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ‘‘တာနီ’’တိ သုရာပါန ကမ္မတဗ္ဗိရတိ ကမ္မာနိ. ‘‘န ဣတရံ’’တိ ကမ္မပထေဟိ အသမ္ဗန္ဓံ. သုရာပါနံ ဝိသုံ ပဋိသန္ဓိံ န ဒေတီတိ ယောဇနာ. တဗ္ဗိရတိ ကမ္မေ ပန သစေ ဣဒံ သုရာပါနံ နာမ ပါပကမ္မံ ဒုစ္စရိတန္တိ ဉတွာ သမာဒါန ဝိရတိ သမ္ပတ္တဝိရတိ ဝသေန တံ သိက္ခာပဒံ ရက္ခတိ. တံ သီလံ အညေဟိ ပုညပထေဟိ အသမ္ဗန္ဓမ္ပိ ဝိသုံ ပဋိသန္ဓိံ န ဒေတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ဧဝမိဒံ ပီ’’တိ ဧဝံ ဣဒမ္ပိ သုရာပါန ကမ္မံ ကမ္မ ပထပတ္တဿ ကမ္မဿ ပရိဝါရဘူတံ ဧဝ ပဋိသန္ဓိံ ဇနေတီတိ ယောဇနာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ကမ္မပထသုတ္တေသု. သရူပတော န ဝုတ္တန္တိ စ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယံ’’တိ ယံ သုရာပါန ကမ္မံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသု ကမ္မပထသုတ္တေသု. ကမ္မ ဇနနံ နာမ ဒုစ္စရိတ ကမ္မာနံ ဇနနံ. သက္ကေန ဒေဝါန မိန္ဒေန တဿ အပါယဂါမိတာ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တဿာသုရာယ ပုဏ္ဏံ ဣမံ သုရာကုမ္ဘံကိဏာထ. မူလံ ဒေထ ဂဏှာထာတိ အတ္ထော. ‘‘တဿာ’’တိ သုရာပါန ကမ္မဿ. အပါယံ ဂမေတိ သမ္ပာပေတီတိ အပါယ ဂါမီ. ‘‘ယဒိဒံ’’တိ ယာ အယံ ယထာလာဘ ယောဇနာ အတ္ထိ. မူလဋီကာ ဝစနေ. ‘‘ကမ္မသဟဇာတာ’’တိ အကုသလ ကမ္မသဟဇာတာ တဏှာ. ‘‘တေသံ’’တိ တေသံ ပဉ္စန္နံ ကမ္မာနံ. ‘‘ကောဋ္ဌာသတော’’တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ဖဿော ဟောတိ, ဝေဒနာ ဟောတီတိအာဒိနာ ဝုတ္တေ ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရေ ဈာနာဒိကောဋ္ဌာသာ နာမ အာဂတာ. တေသု ပဉ္စ သိက္ခာပဒါ ကောဋ္ဌာသတော ကမ္မပထ ကောဋ္ဌာသိကာ ဧဝ. ကမ္မပထ ကောဋ္ဌာသေ အန္တောဂဓာတိ အတ္ထော. ‘‘ပုရိမာနံ စတုန္နံ’’တိ ပါဏာတိ ပါတာဒီနံ [Pg.160] စတုန္နံ ကမ္မာနံ. ‘‘ပဋိက္ခိတ္တော’’တိ တဿ ကမ္မပထဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော. ‘‘တတီယံ’’တိ တတီယ သုတ္တံ. ဧတာသုပိ စ အဋ္ဌကထာသု.

148. පාකට්ඨාන චතුක්කයෙහි: ‘කායාදීනං’ යනු සෙලවෙන ශරීරය ආදියයි. කාය විඤ්ඤත්ති ආදිය යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘අතිපාතෙන්ති’ යනු (තමාගේ සීමාව) ඉක්මවා යන ප්‍රයෝගයෙන් මර්දනය කර හෙළීමයි (පණ නැසීමයි). එහෙයින් ‘අතිපාතනඤ්චෙත්ථා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අදින්නං’ යනු හිමිකරු විසින් නොදෙන ලද, අන්සතු වූ වස්තුවයි. අගමනීය වස්තූන් නම් ශීල විනයාදිය නොඉක්මවීම පිණිස සම්භෝගයට නොපැමිණිය යුතු වූ, මව විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියන් ආදී ස්ත්‍රී පුරුෂ ශරීරයන් ය. ‘තස්සා’ යනු පර ප්‍රාණියා පිළිබඳවයි. ‘තතෝ’ යනු අන්සතු භාවයෙන් (මිදීමයි). ‘අච්ඡින්දක චේතනා’ යනු පරසන්තක වස්තුවක් තමා සතු කරගැනීමේ අදහසින් පරසන්තක භාවය දැඩි ලෙස සිඳලීමේ චේතනාවයි. පැහැර ගැනීමේ චේතනාව යනු එයටම කියනු ලැබේ. ‘මග්ගේන මග්ගප්පටිපාදකස්සා’ යනු තමාගේ මගින් (ඉන්ද්‍රියයෙන්) අන්‍යයාගේ මග හා සම්බන්ධ වන්නාට ය. ‘එත්ථපි’ යනු අදින්නාදානයේදී ‘පරසන්තක වස්තුවක් යන සංඥාව’ (පරපරිග්ගහිත සඤ්ඤිනෝ) යනුවෙන් දෙවන අංගය දක්වන ලද පරිද්දෙන්ම මෙහි ද එසේම වේ යන්නයි. මෙහිදී අගමනීය වස්තුව කෙරෙහි ඇති සිත යැයි නොපවසා, එහි සේවනය කිරීමේ (සංසර්ගයේ) සිත යැයි පවසන ලදී. එබැවින් අගමනීය වස්තුවක් යන සංඥාව (අගමනීය වත්ථු සඤ්ඤිතා) යන්න වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකළ ද එය ප්‍රකාශ කළා හා සමාන වේ යැයි ඇතැමෙක් පවසත්. එහෙත් එය එසේ නොවේ. මන්දයත් ‘එහි’ (තස්මිං) යන වචනය විශේෂ සංඥාවක් සහිත අර්ථයක් ප්‍රකාශ නොකරන බැවිනි. මෙබඳු අවස්ථාවලදී ඉදින් සංඥාව ප්‍රධාන වන්නේ නම්, ප්‍රාණසංඥාව හෝ පරසන්තක සංඥාව යන අංග පද මෙන් මෙහි ද ‘අගමනීය වස්තු සංඥාව’ යන දෙවන අංගය අනිවාර්යයෙන්ම කිව යුතුව තිබිණි. ඒ මන්ද යත්, මෙය අංග නියම කරන ස්ථානයක් බැවිනි. එහෙයින් ‘එතේන’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘චතුරංගිකෝව වුත්තෝ’ යනු එහි අංග හතරක් දක්වන ලදී: අගමනීය වස්තුව, එහි සේවනය කිරීමේ සිත, සේවනය කිරීමේ ප්‍රයෝගය සහ මගින් මගට පිළිපැදීම (සංසර්ගය) ඉවසීම යනුවෙනි. ‘සා’ යනු භික්ෂුණියයි. ‘රක්ඛිතාසු සංගහිතා’ යනු මව විසින් රකින ලද, පියා විසින් රකින ලද ආදීන් අතරට ඇය ද ඇතුළත් වන බවයි. ‘ටීකාසු පන’ යනු සූත්‍ර පිටකයට අයත් ටීකාවන්හි ය. ‘සා’ යනු භික්ෂුණියයි. පාසණ්ඩ යනු හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදියයි. එම වාදයන් අදහන්නෝ පාසණ්ඩියෝ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ ධර්මය පාසණ්ඩික ධර්මය නම් වේ. දූසීල ස්ත්‍රියක හා සංසර්ගයේ යෙදීමෙන් සිදුවන මිථ්‍යාචාරය අල්ප සාවද්‍ය වේ (අඩු වරදකි). ගව ව්‍රත රකින්නියක හා සංසර්ගය ඊට වඩා මහා සාවද්‍ය වේ. තෙරුවන් සරණ ගිය තැනැත්තියක, පංචශීලය රකින්නියක, සාමණේරියක සහ පෘථග්ජන භික්ෂුණියක හා සංසර්ගය පිළිවෙළින් ඊට වඩා වැඩි වැඩියෙන් මහා සාවද්‍ය වේ. අටුවා පාඨයෙහි ‘එත්ථ’ යනු මේ අකුසල කායකර්මයෙහි ය. ‘න ගහිතං’ යනු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ හෝ අටුවාචාර්යවරුන් විසින් මෙහිලා ඇතුළත් කර නොගන්නා ලදී යන්නයි. සුරාව හා මේරය පානය කිරීමට උපකාරී වන චේතනාව ‘සුරාමේරය පානය’ නම් වේ. එය ගිලීමේ චේතනාව කර්මයයි. ‘සබ්බ ලහුකෝ’ යනු සියලු සුරාපාන කර්ම විපාකයන් අතරින් යම් විපාකයක් ඉතා සැහැල්ලු ද, එය ප්‍රවෘත්ති විපාකයක් (ජීවිත කාලය තුළ විපාක දීමක්) පමණක් බව කියන ලදී. ‘උම්මත්තක සංවත්තනිකෝ’ යනු උමතු බව ඇති කරන්නක් වූ යන්නයි. ‘පඤ්චපි’ යනු සුරාපාන කර්මය ද ඇතුළුව පසක්ම වේ යන්නයි (මූලටීකාවේ වචනයකි). ‘තස්සා’ යනු සුරාපාන කර්මය පිළිබඳවයි. මෙය පටිසම්භිදාමග්ග ටීකාවෙහි මෙම වාක්‍යයේ විස්තරයෙහි දැක්වෙන අයුරින් සම්බන්ධ වේ. එහි ‘තබ්බිරමණාදයෝ ච’ යනු එම සුරාපානයෙන් වැළකීම ආදියයි. ‘මදස්සා’ යනු මත්වීමේ ය. ‘අපුඤ්ඤ පථස්සා’ යනු අකුසල කර්ම පථයෙහි ය. ‘තබ්බිරති පි’ යනු එම සුරාපානයෙන් වැළකීම ද වේ. ‘නිම්මදතායා’ යනු මත් නොවූ ස්වභාවය පිළිබඳවයි. ‘සා’ යනු එම මත් නොවූ ස්වභාවයයි. ‘පුඤ්ඤපථස්සා’ යනු කුසල කර්ම පථය පිළිබඳවයි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. ‘තානි’ යනු සුරාපාන කර්මය හා එයින් වැළකීමේ කර්මයයි. ‘න ඉතරං’ යනු කර්ම පථයන් හා සම්බන්ධ නොවූ යන්නයි. සුරාපානය වෙන්ව ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා නොදෙයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එයින් වැළකීමේ කර්මයේදී, ඉදින් ‘මේ සුරාපානය නම් පාප කර්මයකි, දුශ්චරිතයකි’ යයි දැන සමාදාන විරතිය හෝ සම්පත්ත විරතිය වශයෙන් එම ශික්ෂා පදය රකියි ද, එම සීලය අන්‍ය පුණ්‍ය කර්මයන් හා සම්බන්ධ නොවූවත් වෙන්ව ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා නොදෙන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. ‘එවමිදම්පි’ යනු මෙලෙසම මේ සුරාපාන කර්මය ද කර්ම පථයට පත් වූ කර්මයකට පරිවාරයක් වශයෙන්ම ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරයි යනු යෝජනාවයි. ‘තත්ථා’ යනු කර්මපථ සූත්‍රයන්හි ය. එය ස්වරූපයෙන් ප්‍රකාශ කර නැතැයි ද කිව හැකි බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යං’ යනු යම් සුරාපාන කර්මයක් ද, ‘තත්ථා’ යනු එම කර්මපථ සූත්‍රයන්හි ද යන්නයි. කර්ම ජනනය යනු දුශ්චරිත කර්මයන් ජනනය කිරීමයි. සක් දෙවිඳුන් විසින් එහි අපායගාමී බව පවසන ලදැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘එම සුරාවෙන් පිරුණු මේ සුරා කළය මිලට ගන්න; මිල මුදල් දී ලබාගන්න’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘තස්සා’ යනු සුරාපාන කර්මය පිළිබඳවයි. අපායට පමුණුවන බැවින් එය ‘අපායගාමී’ නම් වේ. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ අයුරින් වූ පද සම්බන්ධයයි. මූලටීකාවේ වචනයෙහි ‘කම්මසහජාතා’ යනු අකුසල කර්මයන් හා උපන් තෘෂ්ණාවයි. ‘තේසං’ යනු එම පංච විධ කර්මයන්ගේ ය. ‘කොට්ඨාසතෝ’ යනු ධම්මසංගණියෙහි ‘ඵස්සෝ හෝති, වේදනා හෝති’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ධම්මුද්දේසවාරයේදී ධ්‍යානාදී කොටස් සඳහන් වේ. ඒ අතරින් පංච ශික්ෂාපදයන් කොට්ඨාස වශයෙන් ගත් කල කර්මපථ කොටසටම අයත් වේ. කර්මපථ කොටසෙහි අන්තර්ගතය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘පුරිමානං චතුන්නං’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී වූ පෙර කී කර්ම සතර පිළිබඳවයි. ‘පටික්ඛිත්තෝ’ යනු එහි කර්මපථ භාවය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී යන්නයි. ‘තතීයං’ යනු තුන්වන සූත්‍රයයි. මේ අටුවාවන්හි ද එසේමය.

ကာယကမ္မာဒီသု. သသမ္ဘာရကာယော နာမ သကလော ရူပကာယော. ပသာဒကာယော နာမ ကာယပသာဒေါ ဧဝ. ကာယ ဝိညတ္တိ စောပနကာယော နာမ. ‘‘စောပန’’န္တိ စ စလနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘သော ယေဝါ’’တိ စောပနကာယောယေဝ. ကာယကမ္မ နာမ လာဘော စ ဟောတိ, တသ္မာ သော ကမ္မာနံ ပဝတ္တိ မုခန္တိ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ကမ္မာနိ ဝိသေသေတုံ’’တိ ဣဒံ ကာယကမ္မံ နာမ, ဣဒံ ဝစီကမ္မံ နာမာတိ ဝိသေသေတုံ နိယမေတုံ. ‘‘သက္ကောန္တီ’’တိ ကမ္မာနိ ဝိသေသေတုံ သက္ကောန္တိ. တသ္မာ ကာယဒွါရေ ဝုတ္တိတောတိ စ ဝစီဒွါရေ ဝုတ္တိတောတိ စ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. မိစ္ဆာစာရဿ ဝစီဒွါရေ အပ္ပဝတ္တိတော ‘‘ပုရိမာနိ ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘မဇ္ဈိမာနိ စတ္တာရီ’’တိ မုသာဝါဒါဒီနိ စတ္တာရိ ဝစီကမ္မာနိ. ‘‘ဆဗ္ဗိဓာနိ တာနိ ဝဇ္ဇာနီတိ’’တိ ‘ကာယကမ္မံ ဇဟေယျု’န္တိအာဒီနိ ဆဗ္ဗိဓာနိ တာနိ ဝဇ္ဇာနိ. ကထံ ဧကမေကေန ဗာဟုလ္လ သဒ္ဒေန ဆဗ္ဗိဓာနိ တာနိ ဝဇ္ဇေတီတိ. အနွယတော စ ဗျတိရေကတော စ ဝဇ္ဇေတိ. ကထံ, ပါဏာတိပါတ ကမ္မံ ကဒါစိ အပ္ပကေန ဝစီဒွါရေ ဥပ္ပန္နမ္ပိ ကာယဒွါရေ ဧဝ ပဝတ္တိ ဗဟုလတ္တာ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတိ. ဝစီကမ္မ သင်္ချံ န ဂစ္ဆတိ. ဒွေ ဝါ အဿ နာမာနိ န ဘဝန္တိ. ဝစီဒွါရေ ပန အပ္ပကဝုတ္တိတ္တာ ဝစီကမ္မံ နာမ န ဟောတိ. ကာယကမ္မန္တိ နာမံ န ဇဟတိ. ဒွေ ဝါ အဿ နာမာနိ န ဘဝန္တီတိ ဧဝံ ဧကေန ကာယဒွါရေ ဗာဟုလ္လ ဝုတ္တိဝစနေန ပါဏာတိပါတ ကမ္မေ ဆဗ္ဗိဓာနိ ဝဇ္ဇာနိ ဝဇ္ဇေတီတိ. ဧဝံ သေသေသု. ဝနစရကော နာမ ဝနလုဒ္ဒကော. သော ပန ကဒါစိ အပ္ပကေန ဂါမေ စရန္တောပိ ဝနေ ဗာဟုလ္လ စာရိတ္တာ ဝနစရကော ဧဝ ဟောတိ. ဂါမစရကောတိ နာမံ န လဘတိ. ဒွေ ဝါ အဿ နာမာနိ န ဘဝန္တိ. ဧဝံ သင်္ဂါမာဝစရကာပိ. သင်္ဂါမာဝစရော နာမ သင်္ဂါမေ ဗာဟုလ္လာဝစရော ဟတ္ထီ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ မနောဒွါရံ သဗ္ဗ ကမ္မ သာဓာရဏတ္တာ ကမ္မာနိ ဝိသေသေတုံ န သက္ကောတီတိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စသတိ, ‘အဘိဇ္ဈာ ဗျာပါဒေါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စေတိ မနသ္မိံ ဝုတ္တိတော မနောကမ္မံ နာမာ’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. နော န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကမ္မ သိဒ္ဓိံ ပဋိစ္စ အညဒွါရေဟိ အသာဓာရဏတ္တာ[Pg.161]. တေနာဟ ‘‘မနောကမ္မာနိ ပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သိဒ္ဓံ’’တိ နိဗ္ဗတ္တံ. ‘‘ကာယကမ္မဒွါရံ’’တိ ဧတ္ထ တတ္ထ စောပနကာယော ကာယကမ္မာနံ ပဝတ္တိ ဗဟုလတ္တာ ကာယကမ္မ ဒွါရံ နာမ. စောပနဝါစာ တတ္ထ ဝစီကမ္မာနံ ပဝတ္တိ ဗဟုလတ္တာ ဝစီကမ္မဒွါရံ နာမ. ကုသလာ ကုသလ ဇဝန စိတ္တံ ပန မနောကမ္မာနံ တတ္ထေဝ ကမ္မ ကိစ္စ သိဒ္ဓိတော မနောကမ္မ ဒွါရံ နာမာတိ ဧဝံ ကမ္မေန ဒွါရ ဝဝတ္ထာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘တဿ ဒွါရဿ နာမံ ဘိန္ဒိတုံ ဝါ’’တိ ကာယောတိ နာမံ ဘိန္ဒိတုံ ဝါ. ‘‘အတ္တနော နာမံ ဒါတုန္တိ ဝါ’’တိ ဝစီတိ နာမံ တဿ ဒါတုံ ဝါ. ‘‘ဗြာဟ္မဏ ဂါမာဒီနံ ဗြာဟ္မဏ ဂါမာဒိဘာဝေါ ဝိယာ’’တိ တသ္မိံ အညကုလေသု ဝသန္တေသုပိ ဗြာဟ္မဏ ကုလဗဟုလတ္တာ ဗြာဟ္မဏ ဂါမောတွေဝ နာမံ ဟောတိ. တသ္မိံ ဝနေ အညရုက္ခေသု သန္တေသုပိ ခဒီရရုက္ခ ဗဟုလတ္တာ ခဒီရဝနန္တွေဝ နာမံ ဟောတီတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. ကာယကမ္မံ နိဋ္ဌိတံ.

කායකර්ම ආදියෙහි: 'සසම්භාර කාය' යනු මුළුමහත් රූප කායයි. 'ප්‍රසාද කාය' යනු කාය ප්‍රසාදයම වේ. 'චෝපන කාය' යනු කාය විඤ්ඤත්තියයි. 'චෝපන' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සෙලවීම (චලනය) යි. 'එයමයි' (සෝ යේවා) යනු ඒ චෝපන කායම වේ. කායකර්මය සිදුවන බැවින්, එය කර්මයන්ගේ පැවැත්මට ප්‍රධාන ද්වාරය (මුඛය) යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කර්මයන් වෙන්කොට දැක්වීමට' යනු මෙය කායකර්මයයි, මෙය වාක්කර්මයයි වශයෙන් වෙන්කොට නියම කිරීමටයි. 'සමත් වේ' යනු කර්මයන් වෙන්කොට දැක්වීමට ඔවුන්ට ශක්තිය ඇති බවයි. එබැවින් කායද්වාරයෙහි පවතින බව සහ වාග්ද්වාරයෙහි පවතින බව පවසන ලදැයි යන්න මෙහි අදහසයි. කාමමිථ්‍යාචාරය වාග්ද්වාරයෙහි සිදු නොවන බැවින් 'පළමු දෙක' (ප්‍රාණාතිපාත හා අදත්තාදාන) යැයි පවසන ලදී. 'මැද සතර' යනු මුසාවාදාදී වාක්කර්ම සතරයි. 'ඒ සවැදෑරුම් වරදවල්' යනු 'කායකර්ම අත්හළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් වදාළ සවැදෑරුම් දෝෂයන්ය. 'බහුලත්වය' (වැඩිපුර සිදුවීම) යන තනි වචනයෙන් ඒ සවැදෑරුම් වරදවල් බැහැර කරන්නේ කෙසේද? අන්වය (එකඟතාව) සහ ව්‍යතිරේකය (වෙනස්වීම) මඟින් බැහැර කරයි. කෙසේද යත්, ප්‍රාණාතිපාත කර්මය ඇතැම් විට ස්වල්ප වශයෙන් වාග්ද්වාරයෙන් හටගත්තද, එය කායද්වාරයෙහිම බහුලව සිදුවන බැවින් කායකර්මයක්ම වේ. එය වාක්කර්ම ගණයට ඇතුළත් නොවේ. එසේම එයට (කාය හා වාග් ලෙස) නම් දෙකක් ලැබෙන්නේද නැත. වාග්ද්වාරයෙහි ස්වල්ප වශයෙන් පවතින බැවින් එයට වාක්කර්මය යන නාමය නොලැබේ. එය 'කායකර්මය' යන නාමය අත් නොහරියි. ඒ අනුව 'කායද්වාරයෙහි බහුලව සිදුවීම' යන එක් ප්‍රකාශයකින් ප්‍රාණාතිපාත කර්මයෙහි සවැදෑරුම් වරදවල් වෙන් කොට දක්වයි. සෙසු කරුණුවලදීද මෙසේමය. 'වනචරක' යනු වනයේ වසන වැද්දාය. ඔහු ඇතැම් විට ස්වල්ප වශයෙන් ගමෙහි හැසිරුණද, බහුල වශයෙන් වනයෙහිම හැසිරෙන බැවින් ඔහු 'වනචරක' (වනයේ හැසිරෙන්නා) ම වේ. ඔහුට 'ගාමචරක' (ගමේ හැසිරෙන්නා) යන නාමය නොලැබේ. ඔහුට නම් දෙකක්ද නැත. සංග්‍රාමාවචරයන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේමය. 'සංග්‍රාමාවචර' යනු යුධ බිමෙහි බහුලව ගැවසෙන ඇතාට නමකි. මෙහි මනෝද්වාරය සියලු කර්මයන්ට පොදු බැවින් කර්මයන් වෙන්කොට දැක්වීමට එය සමත් නොවන බව පවසන ලදී. එසේ නම්, 'අභිධ්‍යාව, ව්‍යාපාදය සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මනසෙහි පවතින බැවින් මනෝකර්ම නම් වේ' යන්න නොපැවසිය යුතුද? නැත, එය නොපැවසිය යුතු නොවේ (එනම් පැවසිය යුතුය). මන්දයත් කර්මය සිද්ධ වීමේදී (සම්පූර්ණ වීමේදී) එය අනෙක් ද්වාරයන්ට අසාධාරණ (පොදු නොවන) බැවිනි. එහෙයින් 'නමුත් මනෝකර්මයන්...' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සිද්ධ වූ' යනු නිපන් (ජනිත වූ) යන්නයි. 'කායකර්ම ද්වාරය' යන්නෙහි චෝපන කාය හෙවත් කාය විඤ්ඤත්තිය කායකර්මයන්ගේ බහුල පැවැත්ම නිසා 'කායකර්ම ද්වාරය' නම් වේ. චෝපන වාචා හෙවත් වාග් විඤ්ඤත්තිය එහි වාක්කර්මයන්ගේ බහුල පැවැත්ම නිසා 'වාක්කර්ම ද්වාරය' නම් වේ. කුසල් හා අකුසල් ජවන සිත වනාහි මනෝකර්මයන්ගේ කර්ම කෘත්‍යය එහිදීම සිද්ධ වන බැවින් 'මනෝකර්ම ද්වාරය' නම් වේ. මෙලෙස කර්මය අනුව ද්වාරයන්ගේ නියමය තේරුම් ගත යුතුය. 'එම ද්වාරයේ නාමය වෙනස් කිරීමට හෝ' යනු කාය යන නාමය වෙනස් කිරීමට හෝ 'තමන්ගේ නාමය ලබා දීමට හෝ' යනු වාග් යන නාමය එයට දීමට හෝ වේ. 'බ්‍රාහ්මණ ගම්මානාදියෙහි බ්‍රාහ්මණ ගම්මාන භාවය මෙන්' යනු එහි වෙනත් කුලවල අය විසුවද බ්‍රාහ්මණ කුල බහුල බැවින් එයට 'බ්‍රාහ්මණ ගම' යැයිම කියනු ලැබේ. එම වනයේ වෙනත් ගස් තිබුණද කිහිරි ගස් බහුල බැවින් එය 'කිහිරි වනය' (ඛදිර වන) යැයිම කියනු ලැබේ. කායකර්ම විවරණය නිමවා ඇත.

၁၄၉. ဝစီကမ္မေ. ‘‘မုသာ ဝဒန္တီ’’တိ အဘူတတော ဝဒန္တိ. ပိသတိ ဧတာယာတိ ပိသုဏာ. ‘‘နိရုတ္တိ နယေနာ’’တိ ဧတ္ထ ပိယသုည ကရဏာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ အက္ခရ လောပကရဏံ နိရုတ္တိ နယော နာမ. ‘‘ယေနာ’’တိ ယေနဇနေန. ‘‘သမ္ဖံ’’တိ ဧတ္ထ သံသဒ္ဒေါ သမ္မတိ ဒုက္ခံ ဧတေနာတိ အတ္ထေန သုခေ ဟိတေ ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘သံ သုခံ ဟိတဉ္စာ’’တိ. ကီဒိသံ သုခံ ဟိတဉ္စာတိ အာဟ ‘‘သာဓုဇနေဟိ အဓိဂန္တဗ္ဗံ’’တိ. ဧတေန ပါပဇနေဟိ အဓိဂန္တဗ္ဗံ ဟိတသုခံ ပဋိက္ခိပတိ. ဟိတသုခဿ ဝိနာသနံ နာမ တဿ အာဂမန မဂ္ဂဘိန္ဒနန္တိ အာဟ ‘‘ဟိတသုခ မဂ္ဂံ ဘိန္ဒတီ’’တိ. ‘‘တံ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘တံ’’တိ ဟိတသုခံ. ‘‘အတ္ထ ဓမ္မာ ပဂတဿာ’’တိ အတ္ထတော စ ဓမ္မတော စ အပဂတဿ. ‘‘ပဋိဘာဏ စိတ္တဿာ’’တိ သုဏန္တာနံ စိတ္တရတိ စိတ္တဟာသဝဍ္ဎနတ္ထာယ ပဋိဘာဏညာဏေန စိတ္တီကတဿ. ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ယသ္မိံ ကထာ မဂ္ဂေ. ‘‘အတ္ထ ဓမ္မ ဝိနယပဒံ’’တိ အတ္ထ ပဒဉ္စ ဓမ္မပဒဉ္စ ဝိနယ ပဒဉ္စ. တတ္ထ အတ္ထော နာမ အာရောဂျသမ္ပတ္တိ, မိတ္တသမ္ပတ္တိ, ပညာသမ္ပတ္တိ, ဓန သမ္ပတ္တိ, ဘောဂသမ္ပတ္တိယော. တာသု ကောသလ္လဇနကံ ဝါကျပဒံ အတ္ထပဒံ နာမ. ဣဒံ သုစရိတံ နာမ သဂ္ဂသံဝတ္တနိကံ, ဣဒံ ဒုစ္စရိတံ နာမ အပါယ သံဝတ္တနိကန္တိ ဧဝံ သဘာဝ ဓမ္မေသု ကောသလ္လ ဇနကံ ဝါကျ ပဒံ ဓမ္မ ပဒံ နာမ. ဧဝံ စိတ္တံ ဒမိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ဣန္ဒြိယာနိ ဒမိတဗ္ဗာနိ, ဧဝံ [Pg.162] ရာဂေါ ဝိနေတဗ္ဗော, ဧဝံ ဒေါသော ဝိနေတဗ္ဗောတိအာဒိနာ ဝိနေတဗ္ဗေသု ဝိနယ ကောသလ္လဇနကံ ဝါကျပဒံ ဝိနယ ပဒံ နာမ. ယတ္ထ ဧဝရူပံ အတ္ထ ပဒဉ္စ ဓမ္မ ပဒဉ္စ ဝိနယ ပဒဉ္စ ကိဉ္စိ နတ္ထိ. တဿ ဝါစာ ဝတ္ထုမတ္တဿ ဧတံနာမံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘သမ္ဖံ’’တိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိရတ္ထကဝစနံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသု ဝစီကမ္မေသု. ဝိသံဝါဒနံ နာမ ဝိရဇ္ဈာ ပနံ. ဝိသံဝါဒကော နာမ ဝိရဇ္ဈာပနကော. အတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ ဝိနာသေတီတိ အတ္ထ ဘဉ္ဇနကော. ‘‘ကမ္မပထဘေဒေါ’’တိ ပဋိသန္ဓိ ဇနကော ကမ္မပထဝိသေသော. ‘‘ဣတရော’’တိ အတ္ထ ဘဉ္ဇနကတော အညော မုသာဝါဒေါ. ‘‘ကမ္မ မေဝါ’’တိ ပဝတ္တိ ဝိပါက ဇနကံ ဝစီကမ္မမေဝ. ‘‘ရဇာနံ’’တိ ဓူလီနံ. တာသု သုဂတိ ဒုဂ္ဂတီသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ တဒုပ္ပဇ္ဇနကာနိ. ‘‘ပထဘူတတ္တာ’’တိ ဥပ္ပတ္တိမဂ္ဂဘူတတ္တာ. ‘‘ဘေဒ ပုရေက္ခာရေနာ’’တိ မိတ္တဘေဒပုရေက္ခာရေန. မိတ္တံ ဘိန္ဒတီတိ ဘေဒကော. ‘‘သံကိလိဋ္ဌ စေတနာ’’တိ အတ္ထ ပုရေက္ခာရ ဓမ္မ ပုရေက္ခာရ ဝိနယ ပုရေက္ခာရ အနုသာသနိ ပုရေက္ခာရ ရဟိတာ ကေဝလံ ဘေဒပုရေက္ခာရ စေတနာ သံကိလိဋ္ဌ စေတနာ နာမ. ‘‘ပရေ ဘိန္နေ ယေဝါ’’တိ ပရဇနေ ပရဇနေန မိထုဘေဒဝသေန ဘိန္နေယေဝ. ‘‘ယံ ကိဉ္စီ’’တိ ယံ ကိဉ္စိ အက္ကောသဝတ္ထု. ‘‘အယံ ပီ’’တိ အယံ ဖရုသဝါစာပိ. ဧဝံ အက္ကောသန ကမ္မံပိ အက္ကောသိတဗ္ဗဿ ဒူရေ ဌိတဿပိ မတဿပိ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. အနတ္ထံ နိရတ္ထကဝါစာ ဝတ္ထု မတ္တံ ဝိညာပေတီတိ အနတ္ထဝိညာပနကော. ‘‘သစ္စတော ဂဏှန္တေ ယေဝါ’’တိ ယထာ သော ကထေတိ, တထာ တံ ဝတ္ထု ဥပ္ပန္န ပုဗ္ဗန္တိ ဧဝံ သစ္စတော ဂဏှန္တေယေဝ. ကေစိ သစ္စတော ဂဏှိတွာ ကိဉ္စိ ဝတ္ထုံ ပူဇနီယ ဌာနေ ဌပေတွာ ထောမေန္တာ ပူဇေန္တာ ဝန္ဒန္တာ ပရိဟရန္တိ. သမ္ပရာယိ ကတ္ထာယ တံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တိ. သဗ္ဗမေတံ နိရတ္ထကံ ဟောတိ. ‘‘တဒဿာဒဝသေနာ’’တိ တံ ရာဇကထာဒိံ တတ္ထ စိတ္တရတိံ လဘိတွာ အဿာဒဝသေန ကထေန္တဿေဝ ကမ္မံ ဟောတိ. အနိစ္စ လက္ခဏ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ဝါ ရတနတ္တယ ဂုဏဝိဘာဝနတ္ထာယ ဝါ ပါပ ဂရဟ ကလျာဏ သမ္ဘာဝနာယ ဝါ ကထေန္တဿ ပန သတ္ထကမေဝ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘အတ္ထ ဓမ္မ ဝိနယ နိဿိတံ’’တိအာဒိံ. သေသမေတ္ထ ကာယဒွါရေ ဒီပိတမေဝ.

149. වචීකර්මයෙහි 'මුසාවාදය පවසති' යනු අසත්‍යය පවසති යන්නයි. මෑගින් (මියුරු වචන බිඳින්නා වූ) කොටවන බැවින් 'පිසුණා' (කේළම) නම් වේ. 'නිරුත්ති නය' යන්නෙහි 'පියසුඤ්ඤ කරණ' (ප්‍රිය බව ශූන්‍ය කිරීම) යනුවෙන් කිව යුතු තැන අකුරු ලොප් කිරීමෙන් සෑදුණු නාමය නිරුත්ති නය නම් වේ. 'යෙන' යනු යම් පුද්ගලයෙකු විසිනි. 'සම්ඵ' යන්නෙහි 'සං' ශබ්දය, මෙයින් දුක සන්සිඳෙන්නේය යන අර්ථයෙන් සැපය හා යහපතෙහි (හිත) වැටෙන බැවින් 'සං යනු සැපය හා යහපතයි' කියා පවසන ලදි. කිනම් සැපයක් හා යහපතක්ද යත්, 'සාධු ජනයන් විසින් පැමිණිය යුතු වූ (ලබාගත යුතු වූ)' යන්නයි. මෙහිදී පාපී ජනයන් විසින් ලබන්නා වූ හිතසුඛය බැහැර කරනු ලැබේ. හිතසුව පිණිස වන විනාශය නම්, එය පැමිණෙන මඟ බිඳ දැමීම බැවින් 'හිතසුව මඟ බිඳින්නේය' යයි කියන ලදි. 'තං වා' යන්නෙහි 'තං' යනු ඒ හිතසුවයි. 'අත්ථ ධම්මා පගතස්ස' යනු අර්ථයෙන් ද ධර්මයෙන් ද ඉවත් වූයේ (පහ වූයේ) යන්නයි. 'පටිභාණ චිත්තස්ස' යනු අසන්නන්ගේ සිත්හි රුචිය හා සතුට වැඩීම පිණිස ප්‍රතිභාණ ඥානයෙන් යුතුව කරන ලද්දක් යන්නයි. 'යත්ථ' යනු යම් කථා මාර්ගයක ද යන්නයි. 'අත්ථ ධම්ම විනය පදං' යනු අර්ථ පදය ද, ධර්ම පදය ද, විනය පදය ද වේ. එහි 'අර්ථය' යනු ආරෝග්‍ය සම්පත්තිය, මිත්‍ර සම්පත්තිය, ප්‍රඥා සම්පත්තිය, ධන සම්පත්තිය හා භෝග සම්පත්තියයි. ඒවායෙහි දක්ෂතාව ඇති කරන වාක්‍ය පදය 'අර්ථ පදය' නම් වේ. 'මෙය සුචරිතයයි, එය ස්වර්ගය පිණිස පවතී; මෙය දුශ්චරිතයයි, එය අපාය පිණිස පවතී' යනුවෙන් මෙසේ ස්වභාව ධර්මයන් පිළිබඳ දක්ෂතාව ඇති කරන වාක්‍ය පදය 'ධර්ම පදය' නම් වේ. 'මෙසේ සිත දැමුණු කටයුතුය, මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන් දැමුණු කටයුතුය, මෙසේ රාගය දුරු කළ යුතුය, මෙසේ ද්වේෂය දුරු කළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් හික්මවිය යුතු දේ පිළිබඳ විනයෙහි දක්ෂතාව ඇති කරන වාක්‍ය පදය 'විනය පදය' නම් වේ. යම් කතාවක මෙබඳු වූ අර්ථ පදයක් හෝ ධර්ම පදයක් හෝ විනය පදයක් හෝ කිසිවක් නැත් ද, හුදෙක් වචන සමූහයක් පමණක් වූ එයට 'සම්ඵප්පලාප' යන නාමය වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සම්ඵං' යනු ඉහත කී ආකාරයේ වූ වැඩකට නැති (නිශ්ඵල) වචනයයි. 'තත්ථ' යනු ඒ වචී කර්මයන්හිදීය. මුළා කිරීම (විසංවාදනය) යනු විරුද්ධ ව හැසිරවීමයි. මුළා කරන්නා යනු විරුද්ධ ව පවසන්නායි. අර්ථය බිඳින්නේය, විනාශ කරන්නේය යනු 'අර්ථ භඤ්ජක' නම් වේ. 'කම්මපථභේදෝ' යනු ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරන්නා වූ කර්ම පථයන්හි විශේෂයයි. 'ඉතරෝ' යනු අර්ථය විනාශ කරන්නා වූ මුසාවාදයට වඩා වෙනත් මුසාවාදයයි. 'කම්ම මේව' යනු ප්‍රවෘත්ති විපාක ලබා දෙන වචී කර්මයම වේ. 'රජානං' යනු කෙලෙස් ධූලි හා සමාන වූ (ධූලීන්ටය). ඒ සුගති දුගතිවල උපදින බැවින් 'තදුප්පජ්ජනක' නම් වේ. 'පථභූතත්තා' යනු උත්පත්ති මාර්ගයක් වූ බැවිනි. 'භේද පුරෙක්ඛාරේන' යනු මිතුරන් බිඳවීමේ අරමුණ පෙරදැරි කරගෙනයි. මිතුරන් බිඳවන්නේ 'භේදක' නම් වේ. 'සංකිලිට්ඨ චේතනා' යනු අර්ථය, ධර්මය, විනය හෝ අනුශාසනාව අරමුණු කර නොගෙන, හුදෙක් (මිතුරන්) බිඳවීමම අරමුණු කරගත් චේතනාව 'කිලුටු වූ චේතනාව' නම් වේ. 'පරේ භින්නේ යේව' යනු අන්‍යන් අන්‍යන් සමඟ ඔවුනොවුන් බිඳුණු කල්හිමය. 'යං කිඤ්චි' යනු යම්කිසි වූ ආක්‍රෝශ (බැනවැදීම්) වස්තුවකි. 'අයං පී' යනු මේ පරුෂ වචනය ද වේ. මෙලෙස බැනවැදීමේ කර්මය ද බැනුම් අසන්නා දුරින් සිටියත්, මියගොස් සිටියත් සම්පූර්ණ වන්නේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. අර්ථයක් නැති, හුදෙක් වචන මාත්‍රයක් වූ නිශ්ඵල වචනය හඟවන බැවින් 'අනත්ථ විඤ්ඤාපනක' නම් වේ. 'සච්චතෝ ගණ්හන්තේ යේව' යනු ඔහු පවසන අයුරින්ම ඒ කාරණය කලින් සිදු වූවක් ලෙස සත්‍යයක් කොට ගත් කල්හිමය. ඇතැම්හු (එවැනි නිශ්ඵල දේ) සත්‍ය ලෙස ගෙන යම් වස්තුවක් පූජනීය ස්ථානයක තබා ස්තුති කරමින්, පූජා කරමින්, වඳිමින් පරිහරණය කරති. මරණින් මතු යහපත පිණිස එය සරණ යති. ඒ සියල්ල නිශ්ඵල වේ. 'තදස්සාද වසේන' යනු ඒ රජ කතා ආදියෙහි සිතේ ඇල්ම ඇති කරගෙන ආශ්වාදය පිණිස පවසන්නාටම ඒ කර්මය (සම්ඵප්පලාපය) සිදුවේ. අනිත්‍ය ලක්ෂණය පැහැදිලි කිරීමට හෝ තෙරුවන් ගුණ වැනීමට හෝ පව් හෙළා දැකීමට හා පින් අගය කිරීමට හෝ පවසන්නාට එය අර්ථවත් (සඵල) දෙයක්ම වේ යනු අදහසයි. එබැවින් 'අර්ථය, ධර්මය හා විනය ඇසුරු කළ' යනාදිය පවසන ලදි. මෙහි ඉතිරි කොටස කායද්වාරය සම්බන්ධයෙන් විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

၁၅၀. မနောကမ္မေ[Pg.163]. ‘‘အဘိဈာယန္တီ’’တိ အတိရေကတရံ ဈာယန္တိ, စိန္တေန္တိ, ဩလောကေန္တိ ဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အဿာဒမတ္တေ အဌတွာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဗျာပါဒေန္တီ’’တိ ဝိဂတဘာဝံ အာပါဒေန္တိ သမ္ပာပေန္တိ. တဉ္စ အာပါဒနံ န ကာယဝါစာဟိ. အထ ခေါ စိတ္တေနေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘စိန္တေန္တီ’’တိ. ‘‘တဗ္ဗိ ပရီတတော’’တိ သပ္ပုရိသ ပညတ္တိတော ဝိပရီတေန. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသု မနောကမ္မေသု. ‘‘ဣဒံ မမဿာ’’တိ ဣဒံ သန္တကံ မမသန္တကံ ဘဝေယျ, အဟော သာဓု ဝတာတိ ယောဇနာ. ‘‘အတ္တနော ကတွာ’’တိ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ. ‘‘လာဘာဝတိမေ’’တိ ဧတ္ထ သုလာဘံ လဘန္တီတိ လာဘာ. ‘‘အတ္တနော ကရေယျံ’’တိ အတ္တနော သန္တကံ ကရေယျံ. ပရဘဏ္ဍံ ဝတ္ထု ယဿာတိ ပရဘဏ္ဍ ဝတ္ထုကော. ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ အာရမ္မဏဘူတံ ဝတ္ထု. ယာဝ န ပရိဏာမေတိ, တာဝ န ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာသူ’’တိ အဓိကာရော. ‘‘အယံ’’တိ အယံ သတ္တော. ‘‘တဿာ’’တိ တဿ သတ္တဿ. ဒသဝတ္ထုကာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နာမ ‘နတ္ထိဒိန္နံ, နတ္ထိယိဋ္ဌံ, နတ္ထိဟုတံ’တိအာဒိကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတေသု ကာစိဒိဋ္ဌိယော နတ္ထိကာဒိ သဘာဝါ ဟောန္တိ. ဣဓ ပန တဗ္ဗဟုလနယေန ကမ္မမေဝါတိ ဝုတ္တံ. ယထာဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဂစ္ဆန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ မဂ္ဂစိတ္တုပ္ပာဒေ. ‘‘ပဿန္တော’’တိ တီဏိ လက္ခဏာနိ ပဿန္တော. ဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နိယာမံ’’တိ သမ္မတ္တ နိယာမံ. အဝိပရီတနိယာမန္တိ အတ္ထော. ပုန ‘‘နိယာမံ’’တိ မိစ္ဆတ္တနိယာမံ. ဝိပရီတ နိယာမန္တိ အတ္ထော. တိကိစ္ဆိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ အတေကိစ္ဆော. ဧကန္တေန အပါယဂါမီ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘အပဿိတွာ’’တိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနံ အပဿိတွာ. ‘‘မိစ္ဆာဓိမောက္ခမတ္တေနာ’’တိ တိတ္ထာ စရိယေသု သဒ္ဒဟန မတ္တေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သကံ အာစရိယကံ’’တိ အတ္တနော အာစရိယဿ သန္တကဘူတံ. ဌိတော ပုဂ္ဂလော. အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော, ယထာဟ မိစ္ဆတ္တတိကေ မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မိစ္ဆတ္တာ. ဝိပါကဒါနေ သတိ, ခန္ဓဘေဒါနန္တရမေဝ ဝိပါကဒါနတော နိယတာ. မိစ္ဆတ္တာ စ တေ နိယတာ စာတိ မိစ္ဆတ္တနိယတာ. သမ္မာသ ဘာဝါတိ သမ္မတ္တာ. သမ္မတ္တာ စ တေ နိယတာ စ အနန္တရမေဝ ဖလဒါန နိယမေနာတိ သမ္မတ္တနိယတာတိ[Pg.164]. ‘‘တဿာ’’တိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ. ‘‘အစောပေတွာ’’တိ အစာလေတွာ. ‘‘ဧတေနာ’’တိ ဧတေနပိ သဒ္ဒေန. ‘‘ဣမေသံ’’တိ မနောကမ္မာနံ. ‘‘ဧတေနာ’’တိ မနသ္မိံ ဧဝါတိ ဝစနေန. ‘‘ဥပပန္နံ’’တိ ပရိပုဏ္ဏံ. ‘‘ဥပလက္ခဏာဒိဝသေနာ’’တိ ဥပလက္ခဏနယ နိဒဿနနယ ပဓာနနယာဒိဝသေန. ‘‘အတ္ထန္တရပ္ပသင်္ဂေါ ဟောတီ’’တိ ကထံ ဟောတိ. ဧဝသဒ္ဒေန ဝိနာ ပါဏာတိပါတ ကမ္မံ ကာယဒွါရေ ဗာဟုလ္လ ဝုတ္တိတော ကာယကမ္မံ နာမာတိ ဝုတ္တေ ဣဒံ လဒ္ဓါတပတ္တော ရာဇကုမာရောတိ ဝိယ ဥပလက္ခဏနယမတ္တံ. တေန သေသဒွါရေသုပိ ဗာဟုလ္လ ဝုတ္တိံ ဥပသလ္လက္ခေတီတိ အတ္ထန္တရပ္ပသင်္ဂေါ သိယာတိ. ဧဝံ သေသနယေသုပီတိ. ‘‘အပိစာ’’တိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ဇောတေတိ. ‘‘တေသူ’’တိ ပါဏဝဓာဒီသု. ‘‘ဧကံ အင်္ဂံ’’တိ ဥပက္ကမောတိ စတုတ္ထံ အင်္ဂံ. ‘‘တံ သဟဇာတာ စာ’’တိ စေတနာ သဟဇာတာ စ. စေတနာ ပက္ခေ ဘဝါတိ စေတနာ ပက္ခိကာ. စေတနာ ဝိယ ကာယကမ္မဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကတ္တံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ မနောကမ္မန္တိ ဝေါဟရိတုံ အပ္ပဟောနကတ္တံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အတ္တာ ပဓာနံ ယေသံ တေ အတ္တပ္ပဓာနာ. အဘိဇ္ဈာဒယော. အတ္တပ္ပဓာနာ န ဟောန္တိ. စေတနာ ပဓာနာ ဟောန္တိ. ဣဓေဝ တေ အတ္တပ္ပဓာနာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘တထာ တထာ’’တိ အဟောဝတ ဣဒံ မမဿာတိအာဒိနာ တေန တေန ပကာရေန. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသု မနောကမ္မေသု. ‘‘သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ’’တိ ပါဋိပဒိကပဒမေတံ. သဗ္ဗပ္ပကာရတောတိ အတ္ထော. ‘‘ဣဓာ’’တိ မနောကမ္မဋ္ဌာနေ. ‘‘မနောကမ္မ ကိစ္စဝိသေသေနာ’’တိ အဟောဝတ ဣဒံ မမဿာတိအာဒိကေန ကိစ္စ ဝိသေသေန. မနောကမ္မ ဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

150. මනෝකර්මයෙහි - ‘අභිජ්ඣායන්ති’ (අභිධ්‍යාව කරති) යනු අතිශයින්ම ධ්‍යානය කරති, සිතති හෝ බලති යන මේ අර්ථය දක්වමින් ‘ආස්වාද මාත්‍රයෙහි නොරැඳී’ යනාදිය වදාළහ. ‘බ්‍යාපාදෙන්ති’ (ව්‍යාපාද කරති) යනු විනාශයට පත් කරති. ඒ පත් කිරීම කයින් හෝ වචනයෙන් නොවේ. එහෙත් සිතින්ම බැවින් ‘සිතති’ යි කියන ලදී. ‘තබ්බිපරීතතො’ යනු සත්පුරුෂ පැනවීමට (සම්මුතියට) විපරීත වශයෙනි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ මනෝකර්මයන්හිය. ‘ඉදං මමස්ස’ යනු ‘මේ අන්සතු දෙය මාගේ වේවා, අහෝ! ඉතා යහපත් වන්නේය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අත්තනො කත්වා’ යනු තමා සතු කරගෙනයි. ‘ලාභාවතිමේ’ යන්නෙහි පහසුවෙන් ලබන බැවින් ‘ලාභා’ නම් වේ. ‘අත්තනො කරෙය්‍යං’ යනු තමා සතු කරගන්නෙමියි යන්නයි. පරභණ්ඩය (අනුන්ගේ බඩු) වස්තුව කොට ඇත්තේ යමෙකුටද හෙතෙමේ ‘පරභණ්ඩ වත්ථුක’ නම් වේ. ‘වත්ථු’ යනු ආරම්මණ භූත වස්තුවයි. යම් තාක් (තමා සතු කර ගැනීමට) පරිනාමය නොකෙරේද, ඒ තාක් කර්මපථ භේදය (කර්මපථය බිඳීම) සිදු නොවේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘අටුවාවන්හි මෙසේ වදාරන ලදී’ යනු අධිකාරයයි. ‘අයං’ යනු මේ සත්වයායි. ‘තස්ස’ යනු ඒ සත්වයාටයි. දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නම් ‘දුන් දෙයෙහි විපාක නැත, පිදූ දෙයෙහි විපාක නැත, කරන ලද පූජාවන්හි විපාක නැත’ යනාදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටිගතයන් අතර ඇතැම් දෘෂ්ටිහු නාස්තිකවාදී ස්වභාවය ගනිති. මෙහිදී එම බහුලත්වය අනුව එය ‘කර්මය’ යැයි කියන ලදී. ‘යථාවුත්තො’ යනු සම්බන්ධයයි. ගමන් කරන පුද්ගලයාගේ ‘චිත්තොප්පාදො’ යනු මාර්ග චිත්තෝත්පාදයෙහිය. ‘පස්සන්තො’ යනු (අනිත්‍යාදී) ත්‍රිලක්ෂණයන් දකිමිනි. ‘වුත්තො’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘නියාමං’ යනු සම්මත්ත නියාමයයි (සම්මා දෘෂ්ටියයි). අවිපරීත නියාමය යනු එහි අර්ථයයි. නැවත ‘නියාමං’ යනු මිච්ඡත්ත නියාමයයි. විපරීත නියාමය යනු අර්ථයයි. (ධර්මයෙන්) පිළියම් කළ නොහැකි බැවින් ‘අතෙකීච්ඡො’ නම් වේ. ඒකාන්තයෙන්ම අපායගාමී වන්නේය යනු අර්ථයයි. ‘අපස්සිත්වා’ යනු දෘෂ්ටි ස්ථානයන් නොදැකයි. ‘මිච්ඡාධිමොක්ඛමත්තෙනා’ යනු තීර්ථක ආචාර්යවරුන් කෙරෙහි විශ්වාස කිරීම පමණකින් යන අදහසයි. ‘සකං ආචරියකං’ යනු තමාගේ ආචාර්යවරයා සතු වූ දෙයෙහි (දෘෂ්ටියෙහි) සිටි පුද්ගලයායි. අටුවාවෙහි පවසන පරිදි, මිථ්‍යා ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘මිච්ඡත්ත’ නම් වේ. විපාක දීමක් ඇති කල්හි, ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමෙන් (මරණයෙන්) අනතුරුවම විපාක දෙන බැවින් ‘නියත’ නම් වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වූද නියත වූද බැවින් ‘මිච්ඡත්ත නියත’ නම් වේ. සම්මා (යහපත්) ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘සම්මත්ත’ නම් වේ. සම්මත්ත වූද අනතුරුවම ඵල දීමේ නියමය ඇති බැවින් ‘සම්මත්ත නියත’ නම් වේ. ‘තස්ස’ යනු ඒ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. ‘අචොපෙත්වා’ යනු සලිත නොකර (ස්ථාවරව) තබාගෙනයි. ‘එතෙනා’ යනු මේ වචනයෙන්ද යන්නයි. ‘ඉමෙසං’ යනු මේ මනෝකර්මයන්ගේය. ‘එතෙනා’ යනු ‘මනසෙහිමය’ යන වචනයෙනි. ‘උපපන්නං’ යනු පරිපූර්ණ වූවකි. ‘උපලක්ඛණාදිවසෙනා’ යනු උපලක්ෂණ ක්‍රමය, නිදර්ශන ක්‍රමය සහ ප්‍රධාන ක්‍රමය ආදියෙනි. ‘අත්ථන්තරප්පසංගො හොති’ (වෙනත් අර්ථයකට ප්‍රසංග වීම) යනු කෙසේ වන්නේද? ‘ඒව’ (ම) යන ශබ්දය රහිතව ප්‍රාණාතිපාත කර්මය කායද්වාරයෙහි බහුලව පවතින බැවින් ‘කායකර්මය’ යැයි කී කල්හි, මෙය ලාභයට පත් රජකුමරෙකු මෙන් උපලක්ෂණ ක්‍රමයක් පමණි. ඒ මගින් සෙසු ද්වාරයන්හිද බහුලව පැවැත්ම උපලක්ෂණය කරන බැවින් වෙනත් අර්ථයකට ප්‍රසංග වීමක් විය හැකිය. සෙසු ක්‍රමයන්හිද මෙසේමය. ‘අපිච’ යනු පැවසිය යුතු යමක් ඇතැයි යන බව හඟවයි. ‘තේසු’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහිය. ‘එකං අංගං’ යනු උපක්‍රමය නම් වූ සිව්වන අංගයයි. ‘තං සහජාතා ච’ යනු එය සමඟ උපන් චේතනාවයි. චේතනා පක්ෂයෙහි උපදින බැවින් ‘චේතනා පක්ඛිකා’ නම් වේ. චේතනාව මෙන් කායකර්ම බවට පත්වන්නේ යැයි පවසන ලදී. ‘අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡන්තී’ යනු මනෝකර්මය යැයි ව්‍යවහාර කිරීමට අපොහොසත් බවට පත්වේ යනු අර්ථයයි. තමා ප්‍රධාන කොට ඇත්තාහු ‘අත්තපධාන’ නම් වෙති. එනම් අභිධ්‍යාව ආදියයි. ඔවුන් එහිදී තමා ප්‍රධාන නොවී චේතනාව ප්‍රධාන වෙති. මෙහිදී ඔවුන් තමාම ප්‍රධාන වන්නේ යැයි අර්ථයයි. ‘තථා තථා’ යනු ‘අහෝ! මේ මට වේවා’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙනි. ‘තත්ථ’ යනු ඒ මනෝකර්මයන්හිය. ‘සබ්බේන සබ්බං’ යනු ප්‍රාතිපදික පදයකි. ‘සෑම ආකාරයකින්ම’ යනු අර්ථයයි. ‘ඉධ’ යනු මනෝකර්ම ස්ථානයෙහිය. ‘මනොකම්ම කිච්චවිසෙසෙනා’ යනු ‘අහෝ! මෙය මට වේවා’ යනාදී කෘත්‍ය විශේෂයෙනි. මනෝකර්ම විවරණය නිම විය.

၁၅၁. ‘‘ဧတ္ထ စ ဒသန္နံ ပီ’’တိအာဒီသု. ‘‘တာပီ’’တိ တာ ပုဗ္ဗာပရစေတနာယောပိ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တာ တာပီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယာနိပနာ’’တိအာဒီသု. ဧကော ဧကဿ ဝဒတိ အဟံ ဣမံ သတ္တံ မာရေမိ, တွံ အသုကံသတ္တံ မာရေဟီတိ. ဧဝံ ဝတွာ ဥဘောပိ ဥပက္ကမံ ကရောန္တိ. ကမ္မံ ပန ဥဘိန္နမ္ပိ န သိဇ္ဈတိ. တတ္ထ အာဏာပကဿ တွံ အသုကံ သတ္တံ မာရေဟီတိ အာဏာပန ကမ္မံ သစေ သိဇ္ဈတိ. ဝစီဒွါရေ ပဝတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန အသိဒ္ဓတ္တာ ဝစီဒွါရေ ဒိဿ မာနံ [Pg.165] ဝစီကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝစီဒုစ္စရိတမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသနယော သေသေသုပိ.

151. ‘එහි දස කර්මයන්හිද’ යනාදී තන්හිය. ‘තාපි’ යනු ඒ පූර්ව හා අපර චේතනාවෝද වෙති. ආරම්භයේ සිට පැවති ඒවාද යනු සම්බන්ධයයි. ‘යානිපනා’ යනාදියෙහි, එක් අයෙකු තවත් අයෙකුට පවසන්නේ ‘මම මේ සත්වයා මරමි, නුඹ අසවල් සත්වයා මරන්න’ යනුවෙනි. මෙසේ කියා දෙදෙනාම උපක්‍රම කරති. එහෙත් දෙදෙනාගේම කර්මය සිදු නොවේ. එහිදී අණ කරන්නාගේ ‘නුඹ අසවල් සත්වයා මරන්න’ යන අණ කිරීමේ කර්මය සඵල වුවහොත්, එය වාග්ද්වාරයෙහි පැවති ‘කායකර්මයක්’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙහිදී (මරණය) සිදු නොවීම නිසා වාග්ද්වාරයෙහි පමණක් දක්නට ලැබෙන බැවින් එය ‘වාක්කර්මය’ යැයි කියනු ලැබේ. එනම් එය වාක් දුශ්චරිත මාත්‍රයක්ම පමණක් යැයි පවසන ලදී. සෙසු අකුසලයන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ.

‘‘ဒေါသမူလေနာ’’တိအာဒီသု. ဒေါသော ဧဝ မူလံ ဒေါသမူလံ. ဒေါသော မူလံ မဿာတိ ဒေါသမူလံ. တံ သမ္ပယုတ္တ စိတ္တန္တိ ဒွိဓာ အတ္ထော. ဗျာပါဒေါ နာမ ဒေါသော ဧဝ. သော ကထံ ဒေါသေန မူလေန ဇာယေယျာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုရိမော ဗျာပါဒဝဇ္ဇေဟီ’’တိ. ပရတော အဘိဇ္ဈာယမ္ပိ ဧသနယော. ဝိဘာဝနိပါဌေ. နိဓိပါဌကာ နာမ ရာဇနိဓိ ဝိဓာယကာ. တတ္ထ စဏ္ဍော နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ အာဂတတ္တာ ဒုဋ္ဌနိဂ္ဂဟတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ. ရာဇူနံ အဒိန္နာဒါနံ မောဟမူလေန ဇာယတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဗြာဟ္မဏာနဉ္စာ’’တိ သကသညာယ ဧဝ ယံ ကိဉ္စိ ဟရန္တာနံ ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ ကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓာပဝါဒီနဉ္စ. ‘‘အာဟရဏံ’’တိ အဒိန္နာဒါနဝသေန ဟရဏံ. အဝဟရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော ပန မောဟော ရာဇူနံ ဥပ္ပန္နော, ယော စ ဗြာဟ္မဏာနံ ဥပ္ပန္နော, ယော စ ကမ္မ ဖလသမ္ဗန္ဓာ ပဝါဒီနံ ဥပ္ပန္နောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘လောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိ လောဘော ကမ္မာနံ သုဋ္ဌုဝဍ္ဎနာယ နိဒါနံ ကာရဏံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သဉ္ဇာတာ ကင်္ခါယေသံ တေ သဉ္ဇာတကင်္ခါ. ပရိတော ဥဋ္ဌာတိ ဧတ္ထာတိ ပရိယုဋ္ဌာနံ. ကင်္ခါယ ပရိယုဋ္ဌာနံ ကင်္ခါပရိယုဋ္ဌာနံ. ဇနာနံ တာနိကမ္မာနီတိ သမ္ဗန္ဓော.

“දෝස මූලයෙන්” යනාදී තැන්වල; ද්වේෂය ම මූලය වූයේ දෝස මූල නම් වේ. ද්වේෂය මූලය වූයේ කවරකට ද, ඒ දෝස මූල නම් වේ. එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිත යනුවෙන් අර්ථ දෙකකි. ව්‍යාපාදය යනු ද්වේෂය ම වේ. එය ද්වේෂය නැමති මූලයෙන් කෙසේ හටගන්නේ දැයි “පූර්වයෙහි ව්‍යාපාදයන් හැර” යැයි පවසන ලදී. මින් ඉදිරියට අභිජ්ඣාවෙහි ද (විෂම ලෝභයෙහි ද) මෙම ක්‍රමයම වේ. විභාවනී පාඨයෙහි; ‘නිධිපාඨකයෝ’ යනු රජුගේ නිධි තැන්පත් කරන්නෝ ය. එහි ‘චණ්ඩයා නිග්‍රහ කළ යුතුය’ යන්න පැමිණි බැවින් ‘දුෂ්ටයන් නිග්‍රහ කිරීම පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. රජවරුන්ගේ අදත්තාදානය මෝහ මූලයෙන් හටගන්නේ යැයි සම්බන්ධයයි. “බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ද” යනු තමාගේ ය යන හැඟීමෙන් ම යමක් පැහැර ගන්නා බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ද කර්මඵල සම්බන්ධය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ගේ ද (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ගේ ද) වේ. “පැහැර ගැනීම” යනු අදත්තාදාන වශයෙන් ගැනීමයි. සොරකම් කිරීම යැයි පවසන ලදී. රජවරුන්ට හටගත් යම් මෝහයක් ඇද්ද, බ්‍රාහ්මණයන්ට හටගත් යම් මෝහයක් ඇද්ද, කර්මඵල සම්බන්ධය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ට හටගත් යම් මෝහයක් ඇද්ද යන්න සම්බන්ධයයි. “ලෝභය කර්මයන්ගේ හටගැනීමට නිදානයයි” යනු ලෝභය කර්මයන් මැනවින් වැඩීමට (උත්පත්තියට) මූලික හේතුව වන්නේ යැයි සම්බන්ධයයි. යමෙකුට සැකය උපන්නේ ද ඔවුහු ‘සංජාතකංඛා’ නම් වෙති. හාත්පසින් නැගී සිටින්නේ මෙහි බැවින් ‘පර්යුත්ථානය’ නම් වේ. සැකයේ පර්යුත්ථානය ‘කංඛාපරියුට්ඨාන’ (සැකය සිත වෙළා ගැනීම) නම් වේ. මිනිසුන්ගේ එම කර්මයන් යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

အကုသလကမ္မဒီပနာနိဋ္ဌိတာ.

අකුසල කර්ම විවරණය නිමවා ඇත.

၁၅၇. ကုသလကမ္မေ. အယံ ပန ဧဝမာဒီသု သုတ္တပဒေသု အာဂတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘မေတ္တံ ကာယကမ္မံ’’တိ မေတ္တာသဟဂတံ ကာယကမ္မံ. ဧဝံ ဝစီကမ္မေပိ. စေတနာ ဟေတ္ထ ကမ္မန္တိ အဓိပ္ပေတာ. မနောကမ္မေ ပန စေတနာပိ ယုဇ္ဇတိ. အဗျာပါဒေါပိ ယုဇ္ဇတိ. ဉာဏံ အနုပရိဝတ္တီတိ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ. ဉာဏာနုပရိဝတ္တီတိပိ ပါဌော, သော ယေဝတ္ထော. ‘‘ပဒက္ခိဏံ’’တိ ပဝဍ္ဎိတံ. အပရံ ပရိယာယံ ဒဿေတိ ‘‘ယသ္မိံ ပနာ’’တိအာဒိနာ. ဒုဿီလဿ ဘာဝေါ ဒုဿိလျံ. ပါဏာတိပါတာဒိကမ္မံ. ‘‘ပဝတ္တမာနေ’’တိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တမာနေ. ‘‘ယံ ပန ကုသလံ’’တိ ပါဏာတိ ပါတာဒိတော ဝိရတိ ကုသလံ[Pg.166]. ‘‘ပဝတ္တမာနံ’’တိ စိတ္တေ ပဝတ္တမာနံ. ‘‘ကိစ္စ သီသေနာ’’တိ ကိစ္စပ္ပဓာနေန. ကိစ္စံ ပဓာနံ ကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. သေသမေတ္ထ ကာယကမ္မေ သုဝိညေယျံ.

157. කුසල කර්මයෙහි; මෙය මෙවැනි සූත්‍ර පදවල පැමිණියේ යැයි සම්බන්ධය වේ. “මෙත්තා කායකර්මය” යනු මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ කායකර්මයයි. වචීකර්මයෙහි ද එසේමය. මෙහි ‘කර්මය’ යන්නෙන් චේතනාව අදහස් කෙරේ. මනෝකර්මයෙහි දී චේතනාව ද යෙදේ, අව්‍යාපාදය ද යෙදේ. ඥානය අනුගමනය කරන්නේ ‘ඥානානුපරිවර්තී’ නම් වේ. ‘ඤාණානුපරිවත්තී’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද එයම වේ. “පදක්ඛිණං” යනු දියුණු කරන ලද යන්නයි. “යම් තැනක දී පවා” යනාදීන් වෙනත් ක්‍රමයක් දක්වයි. දුස්සීල බව ‘දුස්සීල්‍යය’ නම් වේ. ප්‍රාණාතිපාතා දී කර්මයන් ය. “පවතින කල්හි” යනු කායද්වාරයෙහි පවතින කල්හි ය. “යම් කුසලයක් ඇද්ද” යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම නම් වූ කුසලයයි. “පවතින” යනු සිතෙහි පවතින යන්නයි. “කෘත්‍යය ප්‍රධාන කොට” යනු කාර්යය ප්‍රධාන කර ගෙන යන අදහසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස කායකර්මයෙහි මෙන් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

‘‘ဝစီကမ္မေပိ ဧသေဝနယော’’တိ ယသ္မိံ ဒုဿိလျေ ပဝတ္တမာနေ ဝါစာ အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝစီ သံဝရော ဘိဇ္ဇတီတိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘အဝသေသံ ပနာ’’တိ တီဟိ ကာယကမ္မေဟိ စတူဟိ ဝစီကမ္မေဟိ အဝသေသံ. တတ္ထ ‘‘တီဟိ ကာယကမ္မေဟီ’’တိ တီဟိ ကာယဒုစ္စရိတ ဝိရတိ ကမ္မေဟိ. ‘‘စတူဟိ ဝစီကမ္မေဟီ’’တိ စတူဟိ ဝစီဒုစ္စရိတ ဝိရတိ ကမ္မေဟိ. ‘‘သဗ္ဗံပိ ကလျာဏ ကမ္မံ’’တိ သဗ္ဗမ္ပိ ဒါနကမ္မံ, သဗ္ဗမ္ပိ ဘာဝနာ ကမ္မံ, အပစာယန ကမ္မံ, ဝေယျာဝစ္စကမ္မံ, ပတ္တိဒါနကမ္မံ, ပတ္တာနုမောဒနာကမ္မံ, ဓမ္မသဝန ကမ္မံ, ဓမ္မ ဒေသနာ ကမ္မံ, သဗ္ဗမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ တီသုဒွါရေသု ပဝတ္တမ္ပိ မနောကမ္မံ နာမာတိ ယောဇနာ. ဣမေသု ပန ဒွီသု ပရိယာယေသု ပစ္ဆိမောယေဝ ပဓာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယာဝ ဒေဝါ’’တိ အန္တိမ ပရိစ္ဆေဒ ဇောတကော နိပါတော. မတ္ထကပရိစ္ဆေဒေနာတိ အတ္ထော.

“වචීකර්මයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ” යනු යම් දුස්සීලකමක් පවතින කල්හි වචනය අපිරිසිදු වේ ද, වචී සංවරය බිඳේ ද යනාදිය කිව යුතුය. “ඉතිරි වූයේ නම්” යනු කායකර්ම තුනෙන් සහ වචීකර්ම හතරෙන් ඉතිරි වූ දෑය. එහි “කායකර්ම තුනෙන්” යනු කාය දුශ්චරිතයෙන් වැළකීමේ කර්ම තුනයි. “වචීකර්ම හතරෙන්” යනු වචී දුශ්චරිතයෙන් වැළකීමේ කර්ම හතරයි. “සියලුම යහපත් කර්මයන්” යනු සියලු දාන කර්මයන්, සියලු භාවනා කර්මයන්, අපචායන කර්ම, වෙය්‍යාවච්ච කර්ම, පත්තිදාන කර්ම, පත්තානුමෝදනා කර්ම, ධර්ම ශ්‍රවණ කර්ම, ධර්ම දේශනා කර්ම, සියලු දිට්ඨිජුකර්ම ද්වාර තුනෙහිම පැවතිය ද ඒවා ‘මනෝකර්ම’ නම් වන බවට සම්බන්ධයයි. මෙම ක්‍රම දෙක අතුරින් දෙවන ක්‍රමයම ප්‍රධාන යැයි සම්බන්ධය වේ. “යාව දේව” යනු අවසාන සීමාව දක්වන නිපාතයකි. උපරිම සීමාවෙන් යනු අර්ථයයි.

သီလပဒေ. ‘‘သီလယတီ’’တိ သမ္မာ ဒဟတိ စ ဥပဓာရေတိ စာတိ ဒွိဓာ အတ္ထော. ‘‘သုသမာဟိတာနီ’’တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာနိ. ‘‘ဥပရိမေ ကုသလ ဓမ္မေ’’တိ မဟဂ္ဂတ လောကုတ္တရ ကုသလဓမ္မေ. သတ္တသု ဝိသုဒ္ဓီသု ဥပရိမေ စိတ္တ ဝိသုဒ္ဓါဒိ ကုသလဓမ္မေ. ‘‘အဓိကုသလ ဓမ္မေ’’တိ အဓိကေ ဗောဓိပက္ခိယ ကုသလ ဓမ္မေ. ပရေဟိ ဒိန္နံ, တဒေဝ ပတ္တိံ. သဗ္ဗာနိ ပန တာနိ ဒါနာဒီနိ ကုသလာနိ. သောဓေန္တိ သပ္ပုရိသာဇနာ. တာနိ ဧဝပုညာနိ. ဧကမေကံ ပုညကြိယဝတ္ထု. ‘‘ဣမိနာ ပစ္စယေနာ’’တိ စီဝရာဒိ ပစ္စယေန, အန္နပါနာဒိ ပစ္စယေန, ဓန ဓနညာဒိပစ္စယေန ဝါ. ‘‘သဗ္ဗံပိ စေတံ’’တိ သဗ္ဗမ္ပိ ဧတံ ဒသဝိဓံ ပုညံ. ‘‘ဟီနေန ဆန္ဒေနာ’’တိ ယသကာမတာဒိဝသေန ဟီနေန ဆန္ဒေန, ဟီနေန စိတ္တေန, ဟီနေန ဝီရိယေန, ဟီနာယ ဝီမံသာယ. ‘‘မဇ္ဈိမေနာ’’တိ ပုညပ္ဖလကာမတာဒိဝသေန မဇ္ဈိမေန. ‘‘ပဏီတေနာ’’တိ ကတ္တဗ္ဗမေဝိဒန္တိ အရိယဝံသာနု ဗြူဟနဝသေန ပဏီတေန ဆန္ဒာဒိနာ ပဝတ္တိ တံ ပဏီတန္တိ ယောဇနာ. ‘‘ယသကာမတာယာ’’တိ ကိတ္တိ သဒ္ဒကာမတာယ ဝါ, ပရိဝါရကာမတာယ ဝါ. ‘‘ပုညပ္ဖလကာမတာယာ’’တိ [Pg.167] ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂသမ္ပတ္တိကာမတာယ. ‘‘အရိယဘာဝံ နိဿာယာ’’တိ ဣဒံ ဒါနံ နာမ အရိယာနံ ဝံသော. အဟမ္ပိ အရိယော. တသ္မာ မယာပိ ကတ္တဗ္ဗမေဝိဒန္တိ ဧဝံ အရိယဘာဝံ နိဿာယာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ‘‘အရိယော’’တိ အာစာရ အရိယောပိ ယုဇ္ဇတိ ဒဿန အရိယောပိ. တတ္ထ အာစာရ အရိယော နာမ သပ္ပုရိသော ပုထုဇ္ဇန ကလျာဏကော ဝုစ္စတိ. ဒဿန အရိယော နာမ ပရမတ္ထ အရိယော. ‘‘ပါရမိတာ ဒါနံ’’တိ သဗ္ဗဒါနေဟိ အဂ္ဂပတ္တံ မဟာဗောဓိ သတ္တာနံ ပါရင်္ဂတဒါနံ. တဉှိ သဗ္ဗ သတ္တဝိမောက္ခတ္ထာယ ပဝတ္တိ တတ္တာ အဂ္ဂပတ္တံ ဟောတိ, ပါရင်္ဂတံ. တတော ဥတ္တရိတရဿ ကဿစိဒါနဿ အဘာဝတော. သေသေသုပိ ပုည ကြိယဝတ္ထူသု. ‘‘တိကဒွယံ’’တိ ပုရိမာဒိ ဟီနာဒိ တိကဒွယံ. ‘‘အန္တိမ ဝတ္ထုနာ’’တိ အန္တိမ ဝတ္ထု အဇ္ဈာပဇ္ဇနေန ဝါ. ‘‘ဒုဿီလော နာမာ’’တိ ဒုဿီလ ဘိက္ခု နာမ. သော ဟိ ယာဝဘိက္ခုပ္ပဋီညံ န ဝိဇဟိ. တာဝ ဘိက္ခု ဧဝ. န သာမဏေရော, န ဂိဟီ. တံ စေ အညော ဘိက္ခု အမူလကေန အန္တိမ ဝတ္ထုနာ အနုဒ္ဓံသေတိ. အနုဒ္ဓံသေန္တဿ သံဃာဒိ သေသော. ဩမသဝါဒေ ပါစိတ္တိယံ. သဟသေယျဋ္ဌာနေ တေန သဟ အတိရေက ရတ္တိံ သယန္တဿာပိ အာပတ္တိ နတ္ထိ. တသ္မာ သော ဒုဿီလ ဘိက္ခုတွေဝ ဝတ္တဗ္ဗောတိ. ‘‘ပုန ကမ္မဝါစာယ သမာဒါတဗ္ဗန္တိ နတ္ထီ’’တိ ယထာ သိက္ခံ ပစ္စက္ခန္တဿ သဗ္ဗံ သမာဒါနံ ဘိဇ္ဇတိ. ပုန ဘိက္ခုဘာဝံ ဣစ္ဆန္တေန ပုန ကမ္မဝါစာယ သမာဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ ပုန ကမ္မဝါစာယ သမာဒါတဗ္ဗန္တိ နတ္ထိ. ‘‘ဣတရေသု ပနာ’’တိ လိင်္ဂနာသနင်္ဂတော အညေသု ဒဏ္ဍကမ္မင်္ဂေသု. နိစ္စသီလာဒီသု. ‘‘ယံ နိစ္စမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ယံ ပါဏာတိပါတ ဝိရတိ သီလံ နိစ္စမေဝ ရက္ခိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနိစ္စံ န ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ, ပါဏဃာတာဒိံ ကရောန္တဿ သဗ္ဗကာလမ္ပိ ဒုစ္စရိတ သမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘အနိစ္စံ သာဝဇ္ဇံ ဟောတီ’’တိ. ဒုစ္စရိတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ယံ နိစ္စမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပကတိ ဂဟဋ္ဌာနံ ယံ ဝိကာလ ဘောဇနာဒိ ဝိရတိ သီလံ နိစ္စမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘အနိစ္စမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ သမာဒါန ဒိဝသံ အတိက္ကမိတွာ ဝိကာလ ဘောဇနာဒိံ ကရောန္တဿ ဝီတိက္ကမ ဒေါသောဝါ ဒုစ္စရိတ ဒေါသော ဝါ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘သာဝဇ္ဇံ န ဟောတီ’’တိ. ဒုစ္စရိတံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. တထာ ဒသသီလဉ္စ ပကတိ ဂဟဋ္ဌာနံ [Pg.168] အနိစ္စသီလံ နာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘အနိစ္စသီလမေဝ ဟောတီ’’တိ ပကတိ ဂဟဋ္ဌာနံ တံ ဒသသီလံ ယာဝဇီဝံ နိစ္စံ ကတွာ သမာဒိယိတွာ ရက္ခန္တာနမ္ပိ အပဗ္ဗဇိတတ္တာ ပဗ္ဗဇိတေသု ဇာတိ သဘာဝေနေဝ သိဒ္ဓံ နိစ္စသီလံ နာမ န ဟောတိ. ယာဝဇီဝံ ကတွာ သမာဒါန ဝသေနေဝ နိစ္စံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝေသဓာရဏေန သဟ သိဒ္ဓတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ကထံ ဝေသဓာရဏေန သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ. ဝေသဓာရဏံ နာမ ဂိဟိဝတ္ထံ ပဟာယ ကာသာယ ဝတ္ထ ဓာရဏံ. ကာသာယဝတ္ထဉ္စ နာမ အရဟတ္တဓဇော ဟောတိ. န စ အရဟတ္တဓဇံ ဓာရေန္တဿ သိက္ခာပဒံ အသမာဒိယန္တဿပိ ဝိကာလေ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. တထာ နစ္စာဒီနိ ပဿိတုံ, မာလာဒီနိ ဓာရေတုံ, ဥစ္စာသယနာဒီသု ဝသိတုံ, ဇာတရူပါဒီနိ သာဒိတုံ. ကသ္မာ ဣတိ စေ, တေသဉှိ တံ တံ ယထာသကံ သီလံ နိစ္စံ သုဒ္ဓံ ကတွာ ရက္ခိတုမေဝ ဝဋ္ဋတီတိအာဒိနာ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝါတိ. ‘‘အပ္ပနံ အပတ္တာဝ အဓိပ္ပေတာ’’တိ အပ္ပနာပတ္တာနံ မဟဂ္ဂတဘာဝနာနံ ဝိသုံ ဥပရိ ဝက္ခမာနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဧတ္ထေဝါ’’တိ ဣမသ္မိံ ဘာဝနာ ကမ္မေ ဧဝ. ‘‘တေ သညေဝါ’’တိ ရတနတ္တယာဒီနံ ဧဝ စ. ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ ဂမိကော. အဒ္ဓါနံ ဒီဃမဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တော အဒ္ဓိကော. ‘‘ပရိသုဒ္ဓေနာ’’တိ လာဘသက္ကာရာဒိ နိရပေက္ခတာယ အတ္တုက္ကံ သန ပရဝမ္ဘနာဒိ ရဟိတတာယ စ ပရိသုဒ္ဓေန. ‘‘ဟိတပ္ဖရဏ စိတ္တေနာ’’တိ မယိ ကရောန္တေ ဣမဿ ဧတ္တကံ ဟိတသုခံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ တေသံ ဟိတသုခေသု ဖရဏ စိတ္တေန. မေတ္တစိတ္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အတ္တနော ကိစ္စေသု ဝိယာ’’တိ ဧတေန တေသံ သဗ္ဗံ ကိစ္စံ အတ္တနောဘာရံ ကရောတီတိ ဒီပေတိ. ‘‘သာဓာရဏ ကရဏံ’’တိ အတ္တနော ပုညံ ပရေသံ ဒါနံ. အတ္တ မနတာပဝေဒနိယာဓုသာဓူတိ ဝစီဘေဒကရဏံ. တဉှိဒိန္နဉ္စာနုမောဒိတဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဇာတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယောနိသောမနသိကာရေ ဌတွာတိ ဧတ္ထ သိလောကာဒိပက္ခိကံ အယောနိသောမနသိကာရံ ဇဟိတွာ သုဏန္တဿ ဣမံ ဓမ္မံ သုတွာ အတ္ထရသဓမ္မရသပ္ပဋိသံဝေဒီ ဘဝိဿာမီတိ, ဒေသေန္တဿ ဣမံ ဒေသေန္တော ဓမ္မဿ စ သုဏန္တာနဉ္စ အနုဂ္ဂဟံ ကရိဿာမီတိ ယောနိသောမနသိကာရေ ဌတွာ. လာဘ သက္ကာရာဒိ ပက္ခိကော မနသိကာရော အယောနိ သောမနသိကာရော [Pg.169] နာမ. နိယျာနတ္ထ နိဿရဏတ္ထ ပက္ခိကော ယောနိသောမနသိကာရော နာမ. နိရဝဇ္ဇ ကမ္မာနိ နာမ ကသိဂေါရက္ခာဒိ ကမ္မာနိ. နိရဝဇ္ဇသိပ္ပာနိ နာမ ဝဍ္ဎကိသိပ္ပာဒီနိ ဝေဇ္ဇသိပ္ပာဒီနိ စ. နိရဝဇ္ဇ ဝိဇ္ဇာဌာနာနိ နာမ ပရူပရောဓရ ဟိတာနိ အင်္ဂဝိဇ္ဇာ ဝေဒဝိဇ္ဇာ မန္တဝိဇ္ဇာဒီနိ. ‘‘ဝေါဒါန ကရဏံ’’တိ ဝိသေသေန ဝိသုဒ္ဓကရဏံ. ‘‘တံ သဘာဝတ္တာ’’တိ ဒါနသဘာဝတ္တာ. ‘‘စာရိတ္တ သီလတ္တာ’’တိ သပ္ပုရိသာနံ ပကတိ စာရိတ္တ သီလတ္တာ. ပုန ‘‘တံ သဘာဝတ္တာ’’တိ ဘာဝနာ သဘာဝတ္တာ. တထာဟိ ဒေသေန္တဿ စ သုဏန္တဿ စ ဒေသနာသောတာနုသာရေန စိတ္တဘာဝနာ ဉာဏဘာဝနာဝဟတ္တာ ဒေသနာသဝနာ သဘာဝါ ဟောန္တိ. အတ္တနော ဒိဋ္ဌိံ သယမေဝ ဥဇုံ ကရောန္တဿ စ ဉာဏဘာဝနာ ကမ္မမေဝ. တထာ ပရဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဥဇုံ ကရောန္တဿာပီတိ. ‘‘ဓမ္မော နာမ နတ္ထီ’’တိ ဒေသနာ ဓမ္မော နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ, ဒါနသီလာနိ ဒေသေန္တေနပိ အန္တေ လက္ခဏတ္တယေန သဟသစ္စပ္ပကာသနဿ ကတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဧတေန ဒေသနာသဝနာ အန္တေ လက္ခဏတ္တယာနုပဿနာ ဘာဝနာ ကမ္မဋ္ဌာနေ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ တံ သဘာဝါ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. ‘‘မနောကမ္မ မေဝါ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရော. ‘‘မနသ္မိံ ဧဝါ’’တိ မနောဒွါရေ ဧဝ. ‘‘ကိစ္စသိဒ္ဓိတော’’တိ အပ္ပနာကိစ္စဿ သိဇ္ဈနတော. ‘‘အင်္ဂဘာဝါ သမ္ဘဝတော’’တိ အပ္ပနာ ကိစ္စသိဒ္ဓိယံ အင်္ဂဘာဝါ သမ္ဘဝတော. ‘‘တဉ္စဘာဝနာ မယ’’န္တိ ပဒုဒ္ဓါရော. ‘‘ဒါနာဒိဝသေနာ’’တိ ဒါနသီလဝသေန. ဒါနဝသေန အပ္ပဝတ္တနတောတိ ဣဒံ တာဝ ယုဇ္ဇတိ. သီလဝသေန အပ္ပဝတ္တနတောတိ ဣဒံ ပန ပါဠိယာ န သမေတိ. ပါဠိယဉှိ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေသုပိ ပဟာနံ သီလံ ဝေရမဏိ သီလန္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရန္တော ‘‘ယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပရိယာယေန ဝုတ္တံ’’တိ ကေနပရိယာယေန ဝုတ္တန္တိ. ပကတိ စာရိတ္တံ သီလန္တိ ဝုစ္စတိ. ဥပ္ပန္နေ စ ပထမဇ္ဈာနေ နီဝရဏာနံ ပဟာနံ နာမ ပကတိစာရိတ္တမေဝ ပကတိ နိယာမေန ပဝတ္တမေဝ. ဣတိ ပကတိစာရိတ္တတ္တာ သီလန္တိ ဝုတ္တံ. ပုန နီဝရဏာနံ ပဟာနမေဝ တေဟိ ဝိဂမနဋ္ဌေန ဝေရမဏီတိ စ, ပိဒဟနဋ္ဌေန သံဝရောတိ စ, ပဟာန ကိစ္စံ အဝိဇဟနဋ္ဌေန အဝီတိက္ကမောတိ စ, ဝုတ္တံ. စေတနာသီလန္တိ ဧတ္ထ ပန ဈာနသမ္ပယုတ္တ စေတနာ ဧဝ ဝုစ္စတိ. သာ စ သီလဇာတိ ကတ္တာ [Pg.170] သီလန္တိ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အပ္ပနာပတ္တ’’န္တိ ပဒုဒ္ဓါရော. ‘‘ဈာနဘေဒေနာ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ရူပါဝစရကုသလဉှိ ဈာနဘေဒေန ပဉ္စဝိဓံ, ဈာနမေဝ ပန ဈာနင်္ဂဘေဒေန ပဉ္စဝိဓန္တိ.

සීලපද යන්නෙහි, 'සීලයති' යන්නෙන් මනා කොට තැන්පත් කිරීම සහ දැරීම (ආධාර වීම) යන අර්ථ දෙකක් වේ. 'සුසමාහිතානි' යනු මැනවින් පිහිටන ලද යන්නයි. 'උපරිම කුසල ධර්ම' යනු මහග්ගත සහ ලෝකෝත්තර කුසල ධර්මයන් ය. සප්ත විශුද්ධීන් අතරෙහි චිත්ත විශුද්ධිය ආදී වූ මතුයෙහි පවතින කුසල ධර්මයන් ය. 'අධිකුසල ධර්ම' යනු උසස් වූ බෝධිපාක්ෂික කුසල ධර්මයන් ය. අනුන් විසින් දෙන ලද්ද (පින් අනුමෝදන් කිරීම), එය ම පත්තිදානය වේ. දානාදී වූ ඒ සියලු කුසලයන් සත්පුරුෂයෝ පිරිසිදු කරති. ඒවා ම පින් (පුණ්‍ය) නම් වේ. ඒ එකින් එකක් පින්කම් (පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු) වේ. 'මේ ප්‍රත්‍යයෙන්' යනු චීවරාදී ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ, ආහාරපානාදී ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ, ධන ධාන්‍යාදී ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ වේ. 'සබ්බං පි චේතං' යනු මේ සියලු දසවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන් ය. 'හීන ඡන්දයෙන්' යනු කීර්තිය ලැබීමේ කැමැත්ත ආදියෙන් හටගත් හීන වූ කැමැත්තෙන් ද, හීන වූ සිතින් ද, හීන වූ වීර්යයෙන් ද, හීන වූ විමංසාවෙන් ද යන අර්ථයයි. 'මධ්‍යම' යන්නෙන් පින්පල ලැබීමේ කැමැත්ත ආදියෙන් හටගත් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ඡන්දය ආදියයි. 'ප්‍රණීත' යනු 'මෙය කළ යුතු ම දෙයකි' යනුවෙන් ආර්ය වංශය දියුණු කිරීමේ අදහසින් යුත් උතුම් වූ ඡන්දය ආදියෙන් පැවැත්වීම ප්‍රණීත නම් වේ යැයි මෙහි යෙදුමයි. 'යසස කැමති බව' යනු කීර්ති රාවය කැමති වීම හෝ පිරිවර කැමති වීමයි. 'පින්පල කැමති බව' යනු භව සම්පත් සහ භෝග සම්පත් ලැබීමේ කැමැත්තයි. 'ආර්ය භාවය නිශ්‍රය කොට' යනු 'මේ දානය නම් ආර්යයන්ගේ වංශයයි. මම ද ආර්යයෙක් වෙමි. එබැවින් මෙය මා විසින් ද කළ යුතු ම ය' යනුවෙන් ආර්ය භාවය මුල් කොට ගැනීම අර්ථයයි. මෙහි 'ආර්ය' යන්නෙන් ආචාර ආර්යයන් මෙන්ම දර්ශන ආර්යයන් ද අදහස් වේ. එහි ආචාර ආර්ය යනු සත්පුරුෂ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ය. දර්ශන ආර්ය යනු පරමාර්ථ වශයෙන් උතුම් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ය. 'පාරමිතා දානය' යනු සියලු දානයන්ගෙන් අග්‍ර වූ, මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාගේ පරතෙරට පත් වූ දානයයි. එය සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තිය පිණිස පවත්වනු ලබන බැවින් අග්‍රප්‍රාප්ත වේ, පරතෙරට පත් වූවක් වේ. ඉන් වඩා උසස් වූ වෙනත් කිසිදු දානයක් නොමැති බැවිනි. සෙසු පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන්හි ද එසේ ම ය. 'ත්‍රික ද්වය' යනු මුලින් සඳහන් වූ හීනාදී ත්‍රික දෙකයි. 'අන්තිම වස්තුවෙන්' යනු අන්තිම වස්තුවකට (පාරාජිකාවකට) පැමිණීමයි. 'දුශ්ශීලයා නම්' දුශ්ශීල භික්ෂුව ය. ඔහු යම් තාක් භික්ෂු ප්‍රතිඥාව අත් නොහරින්නේ ද, ඒ තාක් ඔහු භික්ෂුවක් ම වේ. ඔහු සාමණේරයෙක් හෝ ගිහියෙක් නොවේ. වෙනත් භික්ෂුවක් ඔහුට අන්තිම වස්තුවකින් (පාරාජිකාවකින්) අමූලිකව චෝදනා කරන්නේ නම්, එසේ චෝදනා කරන්නාට සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. පරිභව කිරීමක දී (ඕමසවාදයේ දී) පාචිත්තිය ඇවතක් වේ. ඔහු සමඟ එක්ව සයනය කරන ස්ථානයක එක රැයකට වඩා වැඩි කාලයක් සයනය කරන්නාට ද ඇවතක් නැත. එබැවින් ඔහු 'දුශ්ශීල භික්ෂුව' යනුවෙන් ම කිව යුතු ය. 'නැවත කර්මවාක්‍යයෙන් සමාදන් විය යුතු නැත' යනු, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාගේ සියලු සමාදානයන් බිඳී යයි. නැවත භික්ෂු භාවය කැමති වන්නා විසින් නැවත කර්මවාක්‍යයෙන් සමාදන් විය යුතු වේ. (දුශ්ශීලයා සම්බන්ධයෙන්) මෙසේ නැවත කර්මවාක්‍යයෙන් සමාදන් වීමක් නැත. 'ඉතිරි කරුණුවල දී' යනු ලිංගනාශන අංගයන්හි සහ දණ්ඩකර්ම අංගයන්හි දී ය. නිත්‍ය ශීලාදියෙහි දී ද එසේ ම ය. 'යමක් නිත්‍ය වශයෙන් ම පැවතිය යුතු ද' යනු, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ ශීලය සැමවිට ම රැකිය යුතු ය. එය අනිත්‍ය වශයෙන් රැකීම සුදුසු නැත. මන්දයත්, ප්‍රාණඝාතය කරන්නාට සෑම කල්හි ම දුශ්චරිතයක් සිදුවන බැවිනි. එබැවින් 'අනිත්‍යය සාවද්‍ය වේ' යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය දුශ්චරිතයක් වන බවයි. 'යමක් නිත්‍ය වශයෙන් ද පැවතිය හැකි ද' යනු ස්වභාවික ගිහියන්ට විකාල භෝජනයෙන් වැළකීමේ ශීලය ආදිය නිත්‍ය වශයෙන් ද සුදුසු බවයි. 'අනිත්‍ය වශයෙන් ද සුදුසු ය' යනු, සමාදන් වූ දිනය ඉක්මවා ගිය පසු විකාල භෝජනය ආදිය කරන්නාට ව්‍යතික්‍රම දෝෂයක් හෝ දුශ්චරිත දෝෂයක් නොමැති බව අදහසයි. එබැවින් 'සාවද්‍ය නොවේ' යැයි කියන ලදී. එනම් දුශ්චරිතයක් නොවන බවයි. එසේ ම ගිහියන්ගේ දස ශීලය ද අනිත්‍ය ශීලය නම් වන බව මෙහි යෙදුමයි. 'අනිත්‍ය ශීලයක් ම වේ' යනු, ගිහියන් එම දස ශීලය දිවි හිමියෙන් නිත්‍ය කොට සමාදන්ව රැක්ක ද, ඔවුන් පැවිදි නොවූ බැවින්, පැවිද්දන් කෙරෙහි ස්වභාවයෙන් ම පිහිටන නිත්‍ය ශීලය ඔවුන් කෙරෙහි නැත. දිවි හිමියෙන් සමාදන් වීමේ බලයෙන් ම එය නිත්‍ය වේ යන්න අදහසයි. 'වේසය දැරීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්' යන්නෙහි, වේසය දැරීමෙන් සිද්ධ වන්නේ කෙසේ ද? වේසය දැරීම යනු ගිහි ඇඳුම් අත්හැර කාෂාය වස්ත්‍ර දැරීමයි. කාෂාය වස්ත්‍රය යනු අර්හත් ධජයයි. අර්හත් ධජය දරන්නා විසින් ශික්ෂාපද සමාදන් නොවුව ද විකාලයේ වැළඳීම සුදුසු නොවේ. එසේ ම නැටුම් ගැයුම් බැලීම, මල්ගඳවිලවුන් දැරීම, උසස් අසුන් පරිහරණය කිරීම, රන්රිදී පිළිගැනීම ද සුදුසු නොවේ. ඒ මන්ද යත්, ඔවුන් විසින් ඒ ඒ ශීලයන් නිත්‍යව හා පිරිසිදුව රැකිය යුතු ම වන බැවිනි යන ආදී හේතු මින් පෙර දක්වන ලදී. 'අර්පණාවට පත් නොවූවන් ම අදහස් කරන ලදී' යනු, අර්පණාවට පත් මහග්ගත භාවනාවන් පිළිබඳව ඉදිරියේ දී වෙන් වශයෙන් දක්වන බැවිනි. 'මෙහි දී ම' යනු මේ භාවනා ක්‍රමයෙහි දී ම ය. 'ඒ සංඥාවන්ගේ ම' යනු රත්නත්‍රය ආදියේ ම ය. ගමනක් ආරම්භ කළ තැනැත්තා 'ගමික' නම් වේ. දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කරන්නා 'අද්ධික' නම් වේ. 'පිරිසිදු ලෙස' යනු ලාභ සත්කාරාදිය අපේක්ෂා නොකිරීමෙන් ද, තමා උසස් කොට අනුන් පහත් කොට සැලකීමෙන් තොර වීමෙන් ද පිරිසිදු වූ සිතින් යන්නයි. 'හිත පැතිරවීම් ඇති සිතින්' යනු 'මා මෙසේ කරන කල්හි මොහුට මෙපමණ වූ හිතසුව පිණිස වන්නේ ය' යනුවෙන් ඔවුන්ගේ හිතසුව පිණිස පතුරුවන සිතින් යන්නයි. මෙත් සිතින් යන්න මෙයින් කියවේ. 'තමාගේ කටයුතුවල දී මෙන්' යන්නෙන් ඔවුන්ගේ සියලු කටයුතු තමාගේ වගකීමක් ලෙස සලකන බව දක්වයි. 'සාධාරණ කිරීම' යනු තමාගේ පින අනුන්ට දීමයි. සතුටු සිතින් 'සාධු සාධු' යැයි වචනයෙන් පැවසීමයි. එසේ දෙන ලද්ද ද, අනුමෝදන් වන ලද්ද ද දිට්ඨධම්මවේදනීය බවට පත්වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි පිහිටා' යන්නෙහි, ප්‍රශංසා ආදිය බලාපොරොත්තු වන අයෝනිසෝ මනසිකාරය අත්හැර, ධර්මය අසන්නා 'මේ ධර්මය අසා අර්ථ රසය හා ධර්ම රසය විඳින්නෙමි' කියා ද, ධර්මය දේශනා කරන්නා 'මෙය දේශනා කරමින් ධර්මයට ද අසන්නන්ට ද අනුග්‍රහ කරන්නෙමි' කියා ද යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි පිහිටා ක්‍රියා කිරීමයි. ලාභ සත්කාරාදිය පැත්තට බර වූ මනසිකාරය අයෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ. සසරින් නික්මීම හා විමුක්තිය අරමුණු කරගත් මනසිකාරය යෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ. නිවැරදි කර්මාන්ත යනු ගොවිතැන් කටයුතු හා ගව පාලනය ආදියයි. නිවැරදි ශිල්ප යනු වඩුවැඩ සහ වෙදකම ආදියයි. නිවැරදි විද්‍යාස්ථාන යනු අනුන්ට හිංසා නොවන අංග විද්‍යාව, වේද විද්‍යාව සහ මන්ත්‍ර විද්‍යාව ආදියයි. 'වෝදාන කිරීම' යනු විශේෂයෙන් පිරිසිදු කිරීමයි. 'ඒ ස්වභාවය ඇති බැවින්' යනු දානමය ස්වභාවය ඇති බැවිනි. 'චාරිත්‍ර ශීලමය බැවින්' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවික චාරිත්‍ර ශීලය වන බැවිනි. නැවත 'ඒ ස්වභාවය ඇති බැවින්' යනු භාවනාමය ස්වභාවය ඇති බැවිනි. මන්දයත්, දේශනා කරන්නාට හා අසන්නාට දේශනා ප්‍රවාහය අනුව සිත දියුණු වීම හා ප්‍රඥාව දියුණු වීම සිදුවන බැවින් ධර්ම දේශනා හා ධර්ම ශ්‍රවණ ස්වභාවයන් භාවනාවට ඇතුළත් වේ. තමාගේ දෘෂ්ටිය තමා ම සෘජු කර ගැනීම ද ඤාණ භාවනාමය කර්මයක් ම වේ. එසේ ම අනුන්ගේ ධර්ම දේශනයක් අසා දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගන්නාට ද එසේ ම වේ. 'ධර්මය නම් දෙයක් නැත' යනු (වෙනම) දේශනා ධර්මයක් නැත යන්නයි. මන්දයත්, දානය හා සීලය ගැන දේශනා කරන්නා වුව ද අවසානයේ දී තිලකුණු සමඟ සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම කළ යුතු බැවිනි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ, දේශනාව හා ශ්‍රවණය අවසානයේ දී තිලකුණු අනුපස්සනා භාවනා කමටහනෙහි පිහිටන බැවින් ඒවා ඒ ස්වභාවය ඇති බවයි. 'මනෝකර්මය ම ය' යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. 'මනසෙහි ම ය' යනු මනෝ ද්වාරයෙහි ම ය යන්නයි. 'කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙන්' යනු අර්පණා කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙනි. 'අංගයක් ලෙස පවතින බැවින්' යනු අර්පණා කෘත්‍යය සිද්ධ වීමේ දී අංගයක් ලෙස පවතින බැවිනි. 'එය ද භාවනාමය වේ' යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. 'දානාදී වශයෙන්' යනු දාන සීල වශයෙන් ය. දාන වශයෙන් නොපැවැත්ම යන මෙය යෝග්‍ය වේ. සීල වශයෙන් නොපැවැත්ම යන්න පාලිය සමඟ නොගැළපේ. මන්දයත්, පාලියෙහි මහග්ගත ධ්‍යානයන්හි දී පවා ප්‍රහාණ සීලය, වේරමණී සීලය ආදිය සඳහන්ව ඇති බැවිනි යන මෙය චෝදනාවකි. එයට පිළිතුරු දෙමින් 'යමක් වනාහි' ආදිය පැවසී ය. 'පර්යායෙන් පවසන ලදී' යනු කිනම් පර්යායකින් ද? ස්වභාවික චාරිත්‍රය සීලය යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රථම ධ්‍යානය උපන් කල්හි නීවරණයන් ප්‍රහාණය කිරීම ස්වභාවික චාරිත්‍රයක් ම වේ, එනම් ස්වභාව ධර්මයට අනුකූලව ම සිදුවන්නකි. මෙසේ ස්වභාවික චාරිත්‍රයක් වන බැවින් එය සීලය යැයි කියන ලදී. නැවතත් නීවරණ ප්‍රහාණය ම, ඒවායින් වෙන් වීමේ අර්ථයෙන් වේරමණී යැයි ද, ආවරණය කිරීමේ අර්ථයෙන් සංවරය යැයි ද, ප්‍රහාණ කෘත්‍යය අත්නොහැරීමේ අර්ථයෙන් අව්‍යතික්‍රමය යැයි ද කියනු ලැබේ. චේතනා සීලය යන්නෙහි දී ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව ම කියනු ලැබේ. එය ශීලමය ගණයට අයත් වන බැවින් සීලය යැයි පවසන ලදැයි දත යුතු ය. 'අර්පණාවට පත්' යනු පද උපුටා දැක්වීමකි. 'ධ්‍යාන භේදයෙන්' යැයි පැවසිය යුතු ය. රූපාවචර කුසලය ධ්‍යාන භේදයෙන් පස් වැදෑරුම් වන අතර, ධ්‍යානය ම ධ්‍යාන අංග භේදයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

ကုသလကမ္မဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුසලකර්ම දීපනාව නිමවා ඇත.

၁၅၃. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟေ’’တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိ ပါဠိယံ. ‘‘ဒဿနေနာ’’တိ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂညာဏေန. ‘‘တံ’’တိ ဥဒ္ဓစ္စ စေတနံ. ‘‘ဘာဝနာယာ’’တိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတာယ ဘာဝနာယ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ စိတ္တစေတသိကာ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘သိယာ’’တိ ဧကစ္စေတိ အတ္ထေ နိပါတ ပဒံ. ဣမေသု ဆသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဧကစ္စေ ဆ စိတ္တုပ္ပာဒါ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗာ, ဧကစ္စေ ဆ စိတ္တုပ္ပာဒါ တီဟိ ဥပရိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပထမပဒေ ‘‘ဧကစ္စေ ဆ စိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ ကမ္မပထပတ္တကမ္မသဟဇာတာ ဆ စိတ္တုပ္ပာဒါ. ဒုတီယ ပဒေ ‘‘ဧကစ္စေ ဆ စိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ အကမ္မပထ ပတ္တာ ဓမ္မိကေသု ဌာနေသု အဿာဒနာဘိ နန္ဒာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဆ စိတ္တုပ္ပာဒါ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ဓမ္မသင်္ဂဟေ. ‘‘ဣတရတ္ထာ’’တိ ဣတရေသု ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေသု. ‘‘တဿာ’’တိ နာနက္ခဏိက ကမ္မပစ္စယဿ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘သဟဇာတာ’’တိ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ သဟဇာတာ. ‘‘နာနက္ခဏိကာ’’တိ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ အသဟဇာတာ အတီတကာလဘူတေ နာနက္ခဏေ ပဝတ္တာ ပါဏာတိပါတာဒိ စေတနာ. ‘‘ယဒိ ဧဝံ’’တိ ဧဝံ ယဒိ သိယာတိ အတ္ထော. ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စ စေတနာ ဒဿန ပဒေ အနုဒ္ဓဋတ္တာ ပဋိသန္ဓိံ နာကဍ္ဎတီတိ ဝိညာယေယျ. ဧဝံ သတီတိ ပါဌသေသော. ‘‘စေ’’တိ စေ ဝဒေယျ. ‘‘နာ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ‘‘တဿာ ဝိပါကဿာ’’တိ တဿာ ဥဒ္ဓစ္စ စေတနာယ ဝိပါကဿ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ’’တိ ဣမေ ဓမ္မေ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နညာဏံ. ‘‘တေသံ ဝိပါကေ’’တိ ဥဒ္ဓစ္စ သဟဂတာနံ ဝိပါကေ. ‘‘ဉာဏံ’’တိ တံ ဝိပါကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နညာဏံ. ‘‘သဗ္ဗ ဒုဗ္ဗလန္တိ စ သက္ကာ ဝတ္တုံ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အတိဝိယ ကာဠကဓမ္မတ္တာ’’တိ ဗုဒ္ဓါဒီသု မဟန္တေသု ဌာနေသု သဒ္ဓါရတနဿ [Pg.171] အန္တရာယံ ကတွာ ပဝတ္တနတော အတိယေဝကဏှ ဓမ္မတ္တာ. တဿာ ဝိစိကိစ္ဆာ စေတနာယ ပဋိသန္ဓိ အာကဍ္ဎနမ္ပိ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ‘‘သဘာဝ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ ယေဝါ’’တိ ဝိစိကိစ္ဆာ အသန္နိဋ္ဌာန သဘာဝါ. အဓိမောက္ခော သန္နိဋ္ဌာန သဘာဝေါတိ ဧဝံ သဘာဝ ဝိရုဒ္ဓတ္တာယေဝ.

153. ‘එත්ථ’ යනාදී තැන්වල; ‘ධම්මසංගහයෙහි’ යනු ධම්මසංගණී පාළියෙහි ය. ‘දර්ශනයෙන්’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයෙන් ය. ‘එය’ යනු උද්ධච්ච චේතනාවයි. ‘භාවනාවෙන්’ යනු ඉහළ මාර්ග තුනට අයත් භාවනාවෙන් ය. පාළි පාඨයෙහි ‘චිත්තෝත්පාද’ යනු චිත්ත චෛතසිකයන්ට කියනු ලැබේ. ‘සියා’ යනු ‘ඇතැම්’ යන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාත පදයකි. මෙම චිත්තෝත්පාද සය අතුරින් ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අතර, ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක් ඉහළ මාර්ග තුනෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. එහි පළමු පදයෙහි ‘ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක්’ යනු කර්ම පථයට පැමිණි කර්මය සමඟ උපන් චිත්තෝත්පාද සයයි. දෙවන පදයෙහි ‘ඇතැම් චිත්තෝත්පාද සයක්’ යනු කර්ම පථයට පත් නොවූ, ධාර්මික කරුණුවලදී ආශ්වාද කිරීම් හා අභිනන්දනාදිය වශයෙන් පැවති චිත්තෝත්පාද සයයි. ‘එහි’ යනු ධම්මසංගහයෙහි ය. ‘අනෙක් තන්හි’ යනු භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අනෙක් ධර්මයන්හි ය. ‘එහි’ (තස්සා) යනු නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍යයට ය. පාළි පාඨයෙහි ‘සහජාත’ යනු තමාගෙන් උපන් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් සමඟ උපන් බවයි. ‘නානාක්ෂණික’ යනු තමාගෙන් උපන් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් සමඟ හට නොගත්, අතීත කාලයට අයත් වෙනත් ක්ෂණයක පැවති ප්‍රාණාතිපාතාදී චේතනාවන් ය. ‘යදි ඒවං’ යනු මෙසේ වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. ඉදින් උද්ධච්ච චේතනාව දර්ශන පදය මඟින් උදුරා නොදැමූ බැවින් ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද නොගන්නේ යැයි දත යුත්තේ නම්, ‘මෙසේ ඇති කල්හි’ යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. ‘චේ’ යනු ඉදින් කියන්නේ නම් ය. ‘නා’ යනු එසේ කිව නොහැකි බවයි. ‘එහි විපාකය’ යනු එම උද්ධච්ච චේතනාවේ විපාකයයි. පාළි පාඨයෙහි ‘මෙම ධර්මයන්හි ඥානය’ යනු මෙම ධර්මයන් අරමුණු කොට උපන් ඥානයයි. ‘ඒවායේ විපාකයෙහි’ යනු උද්ධච්ච සහගත ධර්මයන්ගේ විපාකයෙහි ය. ‘ඥානය’ යනු එම විපාකය අරමුණු කොට උපන් ඥානයයි. ‘සර්වප්‍රකාරයෙන්ම දුර්වල යැයි ද කිව හැකිය’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අතිශයින්ම අකුසල් (කළු) ධර්මයක් බැවින්’ යනු බුද්ධාදී උතුම් ස්ථානයන් කෙරෙහි ඇති ශ්‍රද්ධා රත්නයට බාධා කරමින් පවතින බැවින් අතිශයින්ම අකුසල් ධර්මයක් වන බැවිනි. එම විචිකිච්ඡා චේතනාව ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගන්නා බව ද දත යුතුය යන්න මෙහි යෙදුමයි. ‘ස්වභාවයෙන්ම විරුද්ධ බැවින්ම’ යනු විචිකිච්ඡාව නිශ්චය නොකරන ස්වභාවයක් ඇති අතර, අධිමොක්ඛය නිශ්චය කරන ස්වභාවයක් ඇත; මෙසේ ස්වභාවයෙන්ම විරුද්ධ බැවිනි.

‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဝိပစ္စတီတိ ဝိပါစေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ပဒရူပေန န သမေတီတိ အညံ အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘မဟာသမ္ပတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေတွာ’’တိ ဒေဝလောကေ ဒေဝသမ္ပတ္တိ သဒိသာ ဒိဗ္ဗဝိမာနာဒိကာ မဟာသမ္ပတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေတွာ. ဣဒံ ‘‘ဩကာသံ ကတွာ’’တိ ပဒေ ဝိသေသနံ. တတ္ထ ‘‘သုခ ဝိပါကံ’’တိ ဣဒံ အဋ္ဌ အဟေတုက ဝိပါကာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ရူပလောကေ ဗြဟ္မာနံ ရူပကာယော ရူပါဝစရ ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တော. သော စ ကာမာဝစရ ဓမ္မ သမူဟော ဧဝ. ဧဝံ သန္တေ တသ္မိံ လောကေ ပဉ္စ အဟေတုက ဝိပါကာနိပိ ရူပါဝစရ ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာနိ သိယုန္တိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရန္တော ‘‘ရူပါဝစရ ကုသလံဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တာနီ’’တိ အပါယဘူမိယံ ဥပ္ပန္နာနိ အဋ္ဌ အဟေတုက ဝိပါကာနိ. ‘‘သဗ္ဗသ္မိံ ကာမလောကေ’’တိ ဧကာဒသဝိဓေ ကာမလောကေ. ‘‘တေသု စာ’’တိ တေသု အဋ္ဌ အဟေတုက ဝိပါကေသု စ. ‘‘အာရမ္မဏန္တရေ’’တိ ကသိဏ နိမိတ္တာဒိတော အညသ္မိံ အာရမ္မဏေ. ‘‘နိမိတ္တာ ရမ္မဏေ’’တိ ကသိဏ နိမိတ္တာဒိကေ နိမိတ္တ ပညတ္တာ ရမ္မဏေ. ‘‘တာနိ ပဉ္စဝိပါကာနီ’’တိ စက္ခု ဝိညာဏာဒီနိ ပဉ္စ အဟေတုက ဝိပါကာနိ ကာမာဝစရ ကုသလ ကမ္မဿေဝ ဝိပါကာနိ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘သောဠသက မဂ္ဂေါ’’တိ သောဠသကထာ မဂ္ဂေါ ကထာပဗန္ဓော. ဧဝံ ဒွါဒသ ကမဂ္ဂေါ. ‘‘အဟေတုကဋ္ဌက’’န္တိ အဟေတုက ဝိပါကဋ္ဌကံ. သမ္မာ ပကာရေန ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနံ. ဉာဏံ. သမ္ပဇာနေန ကတန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. န သမ္ပဇာနကတံ အသမ္ပဇာနကတံ. ‘‘သဒ္ဒဟိတွာ’’တိ ဧတေန ဒိဋ္ဌုဇု ကမ္မဉာဏ သမ္ပတ္တိံ ဒီပေတိ. န ဟိ တေန ဉာဏေန အသမ္ပန္နော ကမ္မဉ္စ ကမ္မဖလဉ္စ သဒ္ဒဟတီတိ. ဇာနိတွာတိ ဝါ ပါဌော သိယာ. ‘‘ဧကမေကံ’’တိ ဧကမေကံ ကုသလကမ္မံ. ‘‘ကုသလ သမယေ’’တိ ကုသလ ကမ္မ ကရဏကာလေ. ကုသလုပ္ပတ္တိကာလေ ဝါ. ယဿမေ ဤဒိသံ ပုညံ [Pg.172] ပသုတံ. တဿမေ ဘဝလာဘော ဘောဂလာဘော မိတ္တလာဘော သဗ္ဗေလာဘာ ဧကန္တေန သုလာဘာတိ အတ္ထော. ‘‘သုလဒ္ဓံ’’တိ ဣဒံ ပုညံ သုလဒ္ဓံ. ဒေဝေသု စ မနုဿေသု သံသရိတွာတိ ပါဌသေသော. ‘‘သေသေနာ’’တိ တဿကမ္မဿ ဝိပါကာဝသေသေန. အဋ္ဌကထာ ပါဌေ. ‘‘ဧကပိဏ္ဍပါတသ္မိံ’’တိ ဧကဝါရံ ပိဏ္ဍပါတဒါနေ. သံယုတ္တဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ ‘ဧကာ စေတနာ ဧကမေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတီ’တိ, တံ သုဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပဋိပက္ခေဟီ’’တိ ပဋိပက္ခေဟိ အကုသလေဟိ. ဝိသေသေန ဘုသံ မုဠှော ဗျာမုဠှော. အတိဝိယ ဗျာမုဠှော အတိဗျာမုဠှော. အတိဗျာမုဠှတ္ထာယ ပစ္စယဘူတန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. အတိဒုပ္ပညာယ ပစ္စယဘူတန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ ထေရော ဝဒတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဧဝံ မနသိကရိတွာ. ‘‘သန္နိဟိတပစ္စယမတ္တေနာ’’တိ အာသန္နေ သဏ္ဌိတပစ္စယ မတ္တေန. ‘‘ပုဗ္ဗပယောဂ ပစ္စယမတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗလဝကမ္မဝသေန ဥပ္ပန္နတ္တာ တိက္ခတရံ ဝိပါကံ. ယဒါ ပယောဂ ရဟိတေန ပစ္စယဂဏေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ အသင်္ခါရိကံ နာမ. ယဒါ ပယောဂသဟိတေန, တဒါ သသင်္ခါရိကံ နာမ. တတ္ထ အသင်္ခါရိကံ တိက္ခံ နာမ. သသင်္ခါရိကံ မန္ဒံ နာမ. တထာ ဒုဗ္ဗလ ကမ္မေန ဥပ္ပန္နေ မန္ဒဝိပါကေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝံ တိက္ခမန္ဒာနံ မန္ဒတိက္ခတာပတ္တိ နာမ သိယာ. န စ တထာ သက္ကာ ဘဝိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ သိယာ, ယဒိ ပုဗ္ဗကမ္မဝသေန အဋ္ဌန္နံ မဟာဝိပါကာနံ သင်္ခါရဘေဒေါ သိဒ္ဓေါ သိယာ, အဋ္ဌန္နံ အဟေတုက ဝိပါကာနမ္ပိ သောသင်္ခါရဘေဒေါ သိဒ္ဓေါ ဘဝေယျ. တာနိပိ ဟိ ကာနိစိ အသင်္ခါရိကေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာနိ, ကာနိစိ သသင်္ခါရိကေနာတိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရန္တော ‘‘အဟေတုက ဝိပါကာနံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဥဘယကမ္မ နိဗ္ဗတ္တနံ’’တိ တေသံ သင်္ခါရ ဘေဒရဟိတတ္တာ အသင်္ခါရိက ကမ္မေနပိ ဝိရောဓော နတ္ထိ. သသင်္ခါရိက ကမ္မေနပိ ဝိရောဓော နတ္ထိ. အသင်္ခါရိက ကမ္မေနပိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. သသင်္ခါရိက ကမ္မေနပိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဥဘယကမ္မ နိဗ္ဗတ္တနံ ယုတ္တံ. ‘‘ဣတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ တဿ ထေရဿ အဓိပ္ပာယော. ‘‘န ကမ္မာဂမန ဝသေနာ’’တိ ကမ္မသင်္ခါတဿ စိရကာလတော အာဂမန ပစ္စယဿ ဝသေန. ‘‘အာဂမနံ’’တိ စ အာဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ အာဂမနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ကမ္မဘဝေ’’တိ အတီတေ [Pg.173] ကမ္မကရဏဘဝေ. ‘‘ကေစနာ’’တိ ကေစိ. အဋ္ဌသာလိနိယံ ပန အာဂတာတိ စ. ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂေ ပန ဒွိဟေတုကာ ဝုတ္တာတိ စ သမ္ဗန္ဓော. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂဋ္ဌကထာ ဝစနမ္ပိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တော ‘‘တတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တီသုခဏေသူ’’တိ ကမ္မက္ခဏေ နိကန္တိက္ခဏေ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေတိ တီသုခဏေသု. ‘‘ဋီကာကာရာပနာ’’တိ အဘိဓမ္မဋီကာကာရာပန. ‘‘သာဝသေသပါဌော’’တိ ပါဠိယံ တိဟေတုကေန ကမ္မေန ဒွိဟေတုက ပဋိသန္ဓိ, ဒွိဟေတုကေန ကမ္မေန အဟေတုက ပဋိသန္ဓိ အဝသေသာ ဟောတိ. ဧဝံ အဝသေသ ဝါကျ သဟိတော ပါဌော. သရိက္ခမေဝ သရိက္ခကံ. ကမ္မေန သရိက္ခကံ သဒိသံ ကမ္မသရိက္ခကံ. ဝိပါကံ. ‘‘မဟာထေရေနာ’’တိ သာရိပုတ္တ မဟာထေရေန. ဧဝဉ္စ ကတွာတိအာဒိနာ ဋီကာကာရာနံ ဝစနံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ.

"සබ්බත්ථා" යනාදී තැන්වල 'විපච්චති යනු විපාක දෙයි' යනුවෙන් පවසති. එහෙත් එය පදයේ ස්වරූපය අනුව නොගැළපෙන බැවින් වෙනත් අර්ථයක් පවසමින් "සබ්බම්පි වා" යනාදිය වදාළහ. "මහා සම්පත් උපදවා" යනු දේව ලෝකයෙහි දිව්‍ය විමාන ආදී දිව්‍ය සම්පත් බඳු වූ මහා සම්පත් උපදවා යන්නයි. මෙය "අවකාශය සලසා" යන පදයට විශේෂණයකි. එහි "සැප විපාක" යන්නෙන් අහේතුක විපාක අටක් අරභයා පවසන ලද්දකි. රූප ලෝකයෙහි බ්‍රහ්මයන්ගේ රූප කය රූපාවචර කර්මයෙන් හටගත්තේය. එය ද කාමාවචර ධර්ම සමූහයක්ම වේ. එසේ තිබියදී එම ලෝකයෙහි පංච අහේතුක විපාකයෝ ද රූපාවචර කර්මයෙන්ම උපදින්නේ දැයි චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය. එය බැහැර කරමින් "රූපාවචර කුසලයෙන්මය" යනාදිය වදාළහ. "ඒවා" යනු අපාය භූමියෙහි උපන් අහේතුක විපාක අටයි. "සකල කාම ලෝකයෙහි" යනු එකොළොස් වැදෑරුම් කාම ලෝකයෙහි යන්නයි. "ඒවායෙහි ද" යනු ඒ අහේතුක විපාක අටෙහි ද යන්නයි. "අරමුණු අතරෙහි" යනු කසිණ නිමිති ආදියෙන් අන්‍ය වූ අරමුණෙහි යන්නයි. "නිමිත්තාරම්මණ" යනු කසිණ නිමිති ආදී නිමිති ප්‍රඥප්ති අරමුණෙහි යන්නයි. "ඒ පංච විපාකයෝ" යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී පංච අහේතුක විපාක කාමාවචර කුසල් කර්මයන්ගේම විපාක වන්නේය යන සම්බන්ධයයි. "සොළසක මාර්ගය" යනු සොළොස් කථාවන්ගෙන් යුත් මාර්ගය හෙවත් කථා ප්‍රබන්ධයයි. මෙසේ ද්වාදසක මාර්ගය ද වේ. "අහේතුකට්ඨක" යනු අහේතුක විපාක අටයි. මැනවින් දන්නේ "සම්පජාන" (සම්ප්‍රජන්‍යය) හෙවත් ප්‍රඥාවයි. සම්පජානයෙන් කරන ලද්දේ "සම්පජානකත" නම් වේ. සම්පජානයෙන් තොරව කරන ලද්දේ "අසම්පජානකත" යි. "ශ්‍රද්ධාවෙන්" යන්නෙන් දෘෂ්ටි සෘජු බව හා කර්ම ඥාන සම්පත්තිය දක්වයි. මක්නිසාද යත්, එම ඥානයෙන් තොර තැනැත්තා කර්මය හා කර්ම ඵලය කෙරෙහි විශ්වාස නොකරන බැවිනි. "දැනගෙන" යන අර්ථයෙන් ද පාඨයක් තිබිය හැකිය. "එකිනෙක" යනු එකිනෙක කුසල් කර්මයයි. "කුසල් සමයෙහි" යනු කුසල් කර්ම සිදුකරන කාලයෙහි හෙවත් කුසල් උපදින කාලයෙහි යන්නයි. 'මට මෙවැනි පිනක් රැස් විය, ඒ මට භව ලාභය, භෝග ලාභය, මිත්‍ර ලාභය ආදී සියලු ලාභයන් ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් ලාභයන් වන්නේය' යනු අර්ථයයි. "මැනවින් ලබන ලද්දකි" යනු මෙම පින මැනවින් ලබන ලද්දක් බවයි. 'දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා' යනු පාඨශේෂයයි. "ඉතිරියෙන්" යනු එම කර්මයේ විපාකාවශේෂයෙනි. අටුවා පාඨයෙහි "එක් පිණ්ඩපාතයකදී" යනු එක් වරක් පිණ්ඩපාත දානය දීමෙහිදී යන්නයි. මෙය සංයුත්ත අටුවාවෙහි වදාරන ලද්දකි. එබැවින් 'එක් චේතනාවක් එක් ප්‍රතිසන්ධියක්ම දෙයි' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය මැනවින් පවසන ලද්දක් බව අදහසයි. "ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන්" යනු ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසලයන්ගෙනි. විශේෂයෙන් ඉතා මුළා වූයේ "බ්‍යමුළ්හ" (ව්‍යාමූඪ) නම් වේ. අතිශයින්ම මුළා වූයේ "අතිබ්‍යමුළ්හ" නම් වේ. අතිශයින් මුළා බවට පත් වීමට ප්‍රත්‍ය වූයේ යන අර්ථයයි. එනම් අතිශයින් දුෂ්ප්‍රාඥ වීමට ප්‍රත්‍ය වූයේ යන්නයි. එම තෙරුන් වහන්සේ පවසති යන සම්බන්ධයයි. "මෙසේ සලකා" යනු මෙසේ මෙනෙහි කර යන්නයි. "සන්නිහිත ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයෙන්" යනු සමීපයෙහි පිහිටි ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයෙනි. "පූර්ව ප්‍රයෝග ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයෙන්" යනු පවසන ලද දෙයයි. බලවත් කර්මයේ වසයෙන් උපන් බැවින් ඉතා තියුණු විපාක දෙයි. යම් කලක ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) රහිත ප්‍රත්‍ය සමූහයෙන් උපදියි ද, එය අසංඛාරික නම් වේ. යම් කලක ප්‍රයෝගය සහිතව උපදියි ද, එය සසංඛාරික නම් වේ. එහි අසංඛාරික යනු තියුණු (බලවත්) බවයි. සසංඛාරික යනු මන්ද (දුබල) බවයි. එසේම දුබල කර්මයෙන් උපන් මන්ද විපාකයෙහි ද මෙය යෙදිය යුතුය. මෙසේ තියුණු හා මන්ද වූ විපාකයන්ගේ මන්ද හා තියුණු බවට පැමිණීම සිදු විය හැකිය. එහෙත් එසේ විය නොහැකි බව මෙහි අදහසයි. මෙහිදී ඉදින් පූර්ව කර්ම වසයෙන් මහා විපාක අටෙහි සංස්කාර භේදය සිද්ධ වන්නේ නම්, අහේතුක විපාක අටෙහි ද එම සංස්කාර භේදය සිද්ධ විය යුතුය; මක්නිසාද යත් ඒවා ද ඇතැම් විට අසංඛාරික කර්මයෙන් හට ගන්නා අතර ඇතැම් විට සසංඛාරික කර්මයෙන් හට ගන්නා බැවිනි යන චෝදනාවට පිළිතුරු දෙමින් "අහේතුක විපාකයන්ගේ වනාහි" යනාදිය වදාළහ. "උභය කර්මයෙන් හටගැනීම" යනු ඒවායේ සංස්කාර භේදයක් නොමැති බැවින් අසංඛාරික කර්මය සමඟ ද විරෝධයක් නැත, සසංඛාරික කර්මය සමඟ ද විරෝධයක් නැත යන්නයි. අසංඛාරික කර්මයෙන් ද උපදියි, සසංඛාරික කර්මයෙන් ද උපදියි. මෙසේ උභය කර්මයෙන්ම හටගැනීම යුක්ති සහගතය. "මෙසේ අදහසයි" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසයි. "කර්මයාගේ පැමිණීමේ වසයෙන් නොවේ" යනු කර්මය නමැති බොහෝ කලකට පෙර සිට පැමිණි ප්‍රත්‍යයේ වසයෙන් නොවන බවයි. "පැමිණීම" යනු මෙයින් එයි යන අරුතින් පැමිණීමයි. "කර්ම භවයෙහි" යනු අතීතයෙහි කර්ම සිදු කළ භවයෙහි යන්නයි. "ඇතැම්හු" යන්නෙන් ඇතැම් පිරිසක් අදහස් වේ. අට්ඨසාලිනියෙහි එන පරිදි ද, පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි ද්විහේතුකව පවසන ලද්දක් ලෙස ද සම්බන්ධය වේ. මේ ස්ථානයෙහි පටිසම්භිදා මාග්ග අටුවා වචනය ද කිව යුතුයැයි පවසමින් "එහි වනාහි" යනාදිය පැවසූහ. "තුන් ක්ෂණයකදී" යනු කර්ම ක්ෂණයෙහි, නිකන්ති ක්ෂණයෙහි සහ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි යන ක්ෂණ තුනෙහිය. "ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලා වනාහි" යනු අභිධර්ම ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලාය. "ශේෂ සහිත පාඨය" යනු පාලියෙහි ත්‍රිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ද, ද්විහේතුක කර්මයෙන් අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ද ඉතිරි වේ යනුවෙනි. මෙසේ ශේෂ වාක්‍ය සහිත පාඨයයි. සමාන වූයේ "සරික්ඛක" නම් වේ. කර්මයට සමාන වූයේ "කර්ම සරික්ඛක" විපාකයයි. "මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්" යනු ශාරිපුත්‍ර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් යන්නයි. "මෙසේ කොට" යනාදියෙන් ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලාගේ වචනය ස්ථීර කරයි.

ကာမာဝစရကမ္မံ နိဋ္ဌိတံ.

කාමාවචර කර්මය (පිළිබඳ විස්තරය) නිම කරන ලදි.

၁၅၄. ရူပါဝစရကမ္မေ. ‘‘အပ္ပဂုဏတာယာ’’တိ အပရိစိတတာယ. အဝဍ္ဎတာယ. ‘‘ဟီနေဟိ ဆန္ဒာဒီဟီ’’တိ လာဘသက္ကာရ သိလောကာဒိ သာပေက္ခတာယ ဟီနေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ. ‘‘တေ ဓမ္မာ’’တိ ဆန္ဒာဒယော ဓမ္မာ. တာနိ ဣဓ နာဓိပ္ပေတာနိ. ကသ္မာ, ဥပပတ္တိပ္ပဘေဒဿ အသာဓကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣမာနေဝါ’’တိ ဣမာနိ ဧဝ ဈာနာနိ. ‘‘တိဝိဓာသူ’’တိ ဧကသ္မိံတလေ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒိ ဝသေန တိဝိဓာသု. ‘‘အဋ္ဌာရသပ္ပဘေဒေန ဝိဘဇိတွာ’’တိ တီသု ဟီန မဇ္ဈိမပဏီတေသု ဧကေကသ္မိံ ဟီန ဟီနံ ဟီန မဇ္ဈိမံ ဟီန ပဏီတန္တိအာဒိနာ ဝိဘတ္တေန နဝဝိဓာနိ ဟောန္တိ. ပုန တေသု တီဏိ မဇ္ဈိမာနိ. မဇ္ဈိမဟီနံ မဇ္ဈိမမဇ္ဈိမန္တိအာဒိနာ ဝိဘတ္တာနိ နဝဝိဓာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ အဋ္ဌာရသဘေဒေန ဝိဘဇိတွာ. ‘‘ကမ္မဒွါရာနိ နာမာ’’တိ ကမ္မပ္ပဝတ္တိ မုခါနိ နာမ. ‘‘ဣမေဟိ ပဘာဝိတတ္တာ’’တိ ဣမေဟိ ပဘာဝေဟိ မူလကာရဏေဟိ ပဘာဝိတတ္တာ ပဝတ္တာပိတတ္တာ. ‘‘အဋ္ဌာရသခတ္တိယာ’’တိ ဟီနမဇ္ဈိမာဒိဘေဒေန အဋ္ဌာရသ ခတ္တိယာ. တထာ အဋ္ဌာရသ ဗြာဟ္မဏာဒယော. အဋ္ဌ စတ္တာလီသ ဂေါတ္တာနိ နာမ ဟီနမဇ္ဈိမာ ဒိဝသေန [Pg.174] ဝိဘတ္တာနိ ဂေါတမဂေါတ္တာဒီနိ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂေါတ္တာနိ. တေသံ စာရိတ္တ ပဋိပတ္တိဘူတာနိ စရဏာနိပိ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ သိယာ. ပုရိမ ဝစနေ ဟီနာဒီနိ ဗြဟ္မလောကေ, အဋ္ဌကထာ ဝစနေဟီနာဒီနိ မနုဿလောကေတိ သာဓေတဗ္ဗံ အညံ, သာဓကံ အညန္တိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရတိ ‘‘ဧတေနဟီ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဥပလက္ခေတီ’’တိ ပစ္စက္ခတော ပါကဋံ ဧကဒေသံ ဒဿေတွာ အပါကဋေ တာဒိသေပိ ဇာနာပေတီတိ အတ္ထော. ‘‘သမတ္ထာ သမတ္ထံ ဝါ’’တိ သမတ္ထာ သမတ္ထဘာဝံ ဝါ. ‘‘တထာ ဟာနေနာ’’တိ တထာဟိ အနေန အာစရိယေန. အနုရုဒ္ဓါ စရိယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နာမ ရူပ ပရိစ္ဆေဒေ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သမာနာသေဝနေ လဒ္ဓေ သတိ, မဟဗ္ဗလေ ဝိဇ္ဇမာနေ မဟဂ္ဂတကမ္မံ ဝိပါကံ ဇနေတိ. တာဒိသံ ဟေတုံ အလဒ္ဓါ အလဘိတွာ အဘိညာ စေတနာ ဝိပါကံ န ပစ္စတီတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘သမာနာ သေဝနေ’’တိ ဘူမိသမာနတာ ဝသေန သမာနာသေဝနေ. ကာမဇဝနံ ကာမဇဝနေန သမာနာသေဝနံ. ရူပဇဝနံ ရူပဇဝနေန. အရူပဇဝနံ အရူပဇဝနေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမာနဘူမိကတော’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘တဒဘာဝတော’’တိ တာဒိသဿ ဗလဝဘာဝဿ အဘာဝတော. ဧကဝါရမတ္တဘူတာ မဟဂ္ဂတ စေတနာ စ. ‘‘သဗ္ဗ ပထမဘူတာ’’တိ သမာပတ္တိ ဝီထီသု ဂေါတြဘုဿ အနန္တရေ မဟဂ္ဂတ ဇဝနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. လောကုတ္တရ မဂ္ဂစေတနာ ကဒါစိပိ သမာနာ သေဝနံ န လဘတိ. ဧဝံ သန္တေပိ အတ္တနော အနန္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝဇီဝမ္ပိ ဘဝန္တရေပိ အရိယဖလံ ဇနေတိယေဝ. ဧဝမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒံ ပဝတ္တိဖလံ နာမ ဟောတိ, ဣဓ ပန ပဋိသန္ဓိ ဖလံ ဝိစာရိတံ, တသ္မာ အသမာနံ ဣဒံ နိဒဿနန္တိ စေ. ဝုစ္စတေ. မဂ္ဂစေတနာ နာမ တဏှာ သဟာယကံ ဝဋ္ဋဂါမိ ကမ္မံ န ဟောတိ. အတဏှာ သဟာယကံ ဝိဝဋ္ဋဂါမိ ကမ္မံ ဟောတိ. တသ္မာ ပဋိသန္ဓိံ န ဒေတိ. သစေ ပန တံ တဏှာ သဟာယကံ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မံ ဘဝေယျ. ပဋိသန္ဓိ ကာလေပိ ဖလံ ဒဒေယျ. အသမာနာ သေဝနတာ ပမာဏံ န ဘဝေယျ. ဧဝံ အညကာရဏတ္တာ အသမာနံ နိဒဿနံ ဟောတိ. န အသမာနာ သေဝနတာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဥပစိတတ္တာ’’တိ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝန လာဘေန ဝဍ္ဎိတတ္တာ. ‘‘သာ စေတနာ’’တိအာဒိကမ္မိကမဟဂ္ဂတ စေတနာ စ. ‘‘နာ’’တိ စောဒနာ[Pg.175], န သိယာတိ အတ္ထော. န စ သာပိ သမာနဘူမက ဓမ္မတော လဒ္ဓါ သေဝနာ ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ကတတ္တာ ဘာဝိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ. ဘာဝိတတ္တာတိ စ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝန လာဘေန ဝဍ္ဎိတတ္တာ ဣစ္စေဝတ္ထော. တသ္မာ ဝိညာယတိ အသမာနဘူမိကေဟိ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဝတ္တေဟိ ကာမဇဝနေဟိ ပရမ္ပရတော ပုနပ္ပုနံ လဒ္ဓါ သေဝနတာယ ဧဝ ဣဓ ဥပစိတတ္တာတိ ဝုတ္တန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘယတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ဥဘယတ္ထာ’’တိ ဥဘယေသု ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာတိ စ ကတတ္တာ ဘာဝိတတ္တာတိ စ ဝုတ္တေသု ပါဌေသု. ‘‘ပထမ သမန္နာဟာရတော ပဋ္ဋာယာ’’တိ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေ အပ္ပနာဝီထိတော ပုရေ ဒွီသု ပရိကမ္မ ဘာဝနာ ဥပစာရ ဘာဝနာသု ပရိကမ္မ ဘာဝနံ ဘာဝေန္တဿ ပထဝီ ပထဝီတိအာဒိနာ ပထမ သမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယ. လောကုတ္တရ မဂ္ဂေပန ဒသသု ဝိပဿနာ ဉာဏေသု သဗ္ဗပထမံ သမ္မသနညာဏံ ဘာဝေန္တဿ ရူပံ အနိစ္စံ ဝေဒနာ အနိစ္စာတိအာဒိနာ ပထမ သမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထော. ဥပစိနိတွာတိ စ ဘာဝေတွာတိ စ ဝဍ္ဎေတွာ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ‘‘အဗ္ဘုဏှာ’’တိ အဘိနဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အယံ ဝါဒေါ’’တိ အနုရုဒ္ဓါ စရိယဿ ဝါဒေါ. ယဒိ ဧဝံ, အဋ္ဌကထာသု သင်္ခါရ ပစ္စယာ ဝိညာဏ ပဒ နိဒ္ဒေသေသု အဘိညာ စေတနာ ပနေတ္ထ ပရတော ဝိညာဏဿ ပစ္စယော န ဟောတီတိ န ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အညံ ယုတ္တံ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ, တံ ဝဒန္တော ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာန သမာဓိဿ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဋီကာကာရာ’’တိ အဘိဓမ္မဋီကာကာရာ. ‘‘တဿာ ပနာ’’တိအာဒိ အတ္တနောဝါဒ ဒဿနံ. သာဓေန္တိယာ အဘိညာ စေတနာယ. အစိတ္တကဘဝ ပတ္ထနာသဟိတံ သညာ ဝိရာဂန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣဓာ’’တိ မနုဿ လောကေ.

154. රූපාවචර කර්මයේදී; ‘අපගුණතායා’ යනු පුරුදු නොකළ බැවිනි, වර්ධනය නොකළ බැවිනි. ‘හීන වූ ඡන්ද ආදියෙන්’ යනු ලාභ, සත්කාර, කීර්ති ආදිය කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව නිසා හීන වූ ඡන්ද ආදියෙනි. ‘ඒ ධර්මයෝ’ යනු ඡන්දය ආදී ධර්මයන්ය. ඒවා මෙහි අදහස් නොකෙරේ. කුමක් හෙයින්ද? උප්පත්ති ප්‍රභේදයන් (උපතේ විවිධත්වයන්) සිදු කිරීමට ඒවා සමත් නොවන හෙයිනි. ‘මේවාමයි’ යනු මේ ධ්‍යානයන්මය. ‘ත්‍රිවිධ වූ’ යනු එක් තලයක බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ ආදී වශයෙන් පවතින ත්‍රිවිධ භූමිවලයි. ‘අටළොස් (18) ප්‍රභේදයකින් බෙදා’ යනු හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත යන තුනෙහි එකිනෙකක් පාසා, හීන-හීන, හීන-මධ්‍යම, හීන-ප්‍රණීත ආදී වශයෙන් බෙදූ විට නවයක් වේ. නැවත ඒවායෙහි මධ්‍යම තුනද, මධ්‍යම-හීන, මධ්‍යම-මධ්‍යම ආදී වශයෙන් බෙදූ විට නවයක් වේ. මෙසේ අටළොස් ආකාරයකින් බෙදා දක්වා ඇත. ‘කර්ම ද්වාර නම්’ යනු කර්මයන්ගේ පැවැත්මට මුල් වන ද්වාරයන්ය. ‘මොවුන්ගෙන් ප්‍රභාවිත බැවින්’ යනු මේ ප්‍රභාවයන් හෙවත් මූලික හේතූන් නිසා පවත්වන ලද බැවිනි. ‘අටළොස් ක්ෂත්‍රියයෝ’ යනු හීන, මධ්‍යම ආදී භේදයෙන් අටළොස් ක්ෂත්‍රියයන්ය. එසේම අටළොස් බ්‍රාහ්මණාදීන්ය. ‘අටසාළිස් ගෝත්‍ර’ නම් හීන, මධ්‍යම ආදී වශයෙන් බෙදුණු ගෝතම ගෝත්‍ර ආදී අටසාළිස් (48) ගෝත්‍රයන්ය. ඔවුන්ගේ චාරිත්‍ර ප්‍රතිපත්ති වූ ‘චරණ’ ද අටසාළිසක් වේ. මෙහි මෙසේ විය හැකිය; පෙර කී වචනයේ හීන ආදිය බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහිද, අටුවා වචනයෙහි හීන ආදිය මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිද වේ යැයි සාධනය කළ යුතු කරුණක් වෙනකක් ද, සාධකය වෙනකක් ද යන විවේචනය පැනනගී. ‘එසේ නම්’ (එතෙනහි) යනාදියෙන් එයට පිළිතුරු දෙයි. ‘උපලක්ෂණය කරයි’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ප්‍රකට වූ එක් කොටසක් දක්වා, අප්‍රකට වූ ඒ හා සමාන දේ පිළිබඳවද දැනුවත් කිරීමයි. ‘සමර්ථ හෝ අසමර්ථ’ යනු සමර්ථ හෝ අසමර්ථ භාවයයි. ‘එලෙසින්ම මෙයින්’ යනු අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසිනි. ‘නාමරූප පරිච්ඡේදයෙහි පවසන ලදී’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. සමාන වූ ආසේවනයක් (නැවත නැවත පුහුණු කිරීමක්) ලැබුණු විට, මහත් බලයක් ඇති කල්හි මහග්ගත කර්මය විපාක උපදවයි. එවැනි හේතුවක් නොලැබූ අභිඥා චේතනාව විපාක නොදේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි ‘සමාන ආසේවනය’ යනු භූමි සමානත්වය අනුව ලැබෙන සමාන ආසේවනයයි. කාම ජවනය කාම ජවනයෙන්ද, රූප ජවනය රූප ජවනයෙන්ද, අරූප ජවනය අරූප ජවනයෙන්ද (ආසේවනය ලබන බව) දත යුතුය. එබැවින් ‘සමාන භූමියෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘එහි අභාවයෙන්’ යනු එවැනි බලවත් භාවයක් නොමැති බැවිනි. එක් වරක් පමණක් ඇති වූ මහග්ගත චේතනාවද එසේමය. ‘සර්ව ප්‍රථම වූ’ යනු සමාපත්ති වීථීන්හි ගෝත්‍රභූ සිතට අනතුරුව ඇති වන මහග්ගත ජවනය අරභයා පවසන ලද්දකි. ලෝකෝත්තර මාර්ග චේතනාව කිසිවිටෙකත් සමාන ආසේවනයක් නොලබයි. එසේ වුවද, තමාට අනතුරුව පටන් ජීවිතාන්තය දක්වාම මෙන්ම මතු භවයන්හිද ආර්ය ඵලය උපදවයි. ‘එලෙසමයි’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එයයි. මෙය ‘පවත්ති ඵලය’ නම් වේ, මෙහි වනාහි සාකච්ඡා කරනු ලැබුවේ ප්‍රතිසන්ධි ඵලයයි. එබැවින් මෙය අසමාන නිදර්ශනයක් (උදාහරණයක්) යැයි පවසන්නේ නම්, ඊට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: මාර්ග චේතනාව යනු තෘෂ්ණාව සහාය කරගත් වෘත්තගාමී කර්මයක් නොවේ. එය තෘෂ්ණාව සහාය කර නොගත් විවෘත්තගාමී කර්මයකි. එබැවින් එය ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා නොදේ. ඉදින් එය තෘෂ්ණාව සහාය කරගත් වෘත්තගාමී කර්මයක් වූයේ නම්, ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහිද ඵල ලබා දෙනු ඇත. එවිට අසමාන ආසේවනය යන්න ප්‍රමාණයක් නොවේ. මෙසේ වෙනත් කරුණක් නිසා එය අසමාන නිදර්ශනයක් වේ. එය අසමාන ආසේවනය නිසා නොවන බව දත යුතුය. ‘උපචිත බැවින්’ යනු නැවත නැවතත් ආසේවනය ලැබීමෙන් වර්ධනය වූ බැවිනි. ‘ඒ චේතනාව’ යනු ප්‍රථමික මහග්ගත චේතනාවයි. ‘නැත’ යනු චෝදනාවකි, එනම් එසේ නොවිය හැකිය යන්නයි. ඇයද (එම චේතනාවද) සමාන භූමික ධර්මයන්ගෙන් ලබන ලද ආසේවනයක් නොවේ. එසේ වුවද ‘කරන ලද බැවින්, වර්ධනය කරන ලද බැවින්’ යයි පවසන ලදී. ‘වර්ධනය කරන ලද බැවින්’ යනු නැවත නැවතත් ආසේවනය ලැබීමෙන් වර්ධනය වූ බැවින් යන්නයි. එබැවින්, අසමාන භූමික වූ පූර්ව භාගයෙහි පවත්නා කාම ජවනයන්ගෙන් පරම්පරා වශයෙන් නැවත නැවතත් ලබන ලද ආසේවනය නිසාම මෙහි ‘උපචිත බැවින්’ යයි පවසන ලද බව වටහා ගත යුතුය. එහෙයින් ‘උභය ස්ථානයන්හිම’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘උභය ස්ථානයන්හි’ යනු ‘කතත්තා උපචිතත්තා’ සහ ‘කතත්තා භාවිතත්තා’ යන පාඨ දෙකෙහිමය. ‘ප්‍රථම සමන්නාහාරයේ පටන්’ යනු මහග්ගත ධ්‍යානයෙහි අප්පනා වීථියට පෙර ඇති පරිකර්ම භාවනා සහ උපචාර භාවනා යන දෙකෙහි, පරිකර්ම භාවනාව වඩන්නා වූ තැනැත්තා ‘පඨවි පඨවි’ ආදී වශයෙන් පළමුව අවධානය යොමු කිරීමේ පටන් යන්නයි. ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙහි වනාහි දස විදර්ශනා ඥානයන් අතුරින් සර්ව ප්‍රථම වූ සම්මසන ඥානය වඩන්නා වූ තැනැත්තා ‘රූපය අනිත්‍යයි, වේදනාව අනිත්‍යයි’ ආදී වශයෙන් පළමුව අවධානය යොමු කිරීමේ පටන් යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘උපචිත කර’ සහ ‘භාවනා කර’ යනු ‘වර්ධනය කර’ යන අර්ථයමයි. ‘අබ්භුණ්හ’ යනු අභිනව (අලුත්) යන්නයි. ‘මේ වාදය’ යනු අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ මතයයි. එසේ නම්, අටුවාවන්හි සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය උපදින බවට කෙරෙන පද නිර්දේශයන්හිදී, අභිඥා චේතනාව මෙහිදී පසුව ඇති වන විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් එය ගනු නොලබන බව පවසා ඇත. එහිදී වෙනත් සුදුසු හේතුවක් කිව යුතුය, එය පවසමින් ‘චතුර්ථධ්‍යාන සමාධියට වනාහි’ යනාදිය වදාළහ. ‘ටීකාකාරයෝ’ යනු අභිධර්ම ටීකාකාරයන්ය. ‘ඇයට වනාහි’ යනාදිය තමන්ගේ මතය දැක්වීමකි. ප්‍රතිඵල සාධනය කරන්නා වූ අභිඥා චේතනාවේ, අචිත්තක භවයක් පැතීම සහිත සංඥා විරාගය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘මෙහි’ යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිය.

‘‘အနာဂါမိနော ပနာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဧတေနာ’’တိ ဧတေန အတ္ထ ဝစနေန. ‘‘သဒ္ဓါဓိကော’’တိ သန္ဓိန္ဒြိယာဓိကော. ဧဝံ ဝီရိယာဓိကာဒီသုပိ. ‘‘အတ္တနာ လဒ္ဓ သမာပတ္တီနံ’’တိ ဧကဿပိ ပုဂ္ဂလဿ ဗဟူနံ အတ္တနာ လဒ္ဓ သမာပတ္တီနံ. တေသု ပုထုဇ္ဇန သောတာပန္န သကဒါဂါမီသု. ‘‘ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဈာနလာဘိ ပုထုဇ္ဇနော. ‘‘နိကန္တိယာသတီ’’တိ ကာမဘဝနိကန္တိယာ သတိ. ‘‘ဣတရေ ပနာ’’တိ သောတာပန္န [Pg.176] သကဒါဂါမိနော ပန. ပရိဟီနဇ္ဈာနာ ဧဝ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. န နိကန္တိ ဗလေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘တေသံ ပီ’’တိ ဈာနလာဘိ သောတာပန္န သကဒါဂါမီနမ္ပိ. ဣစ္ဆန္တေန ဋီကာစရိယေန. တထာ နိကန္တိယာ သတိ ပုထုဇ္ဇနာဒယော ကာမာဝစရ ကမ္မ ဗလေန ကာမဘဝေပိ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ယောဇနာ. စေတောပဏိဓိ ဣဇ္ဈတိ. ကသ္မာ, ဝိသုဒ္ဓတ္တာ. သီလဝိသုဒ္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တေ’’တိ ဈာနလာဘိ သောတာပန္န သကဒါဂါမိနော. အင်္ဂုတ္တရ ပါဌေ. ‘‘သဟဒဿနုပ္ပာဒါ’’တိ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂညာဏံ ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဒဿနဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေန သဒ္ဓိံ. နတ္ထိ တဿ တံ သံယောဇနန္တိပိ ပါဌော. ‘‘ဣမံ လောကံ’’တိ ဣမံ ကာမလောကံ. ‘‘ဝိပဿနာ နိကန္တိ တဏှာ’’တိ တေနေဝ ဓမ္မရာဂေန တာယ ဓမ္မ နန္ဒိယာတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဝိပဿနာ သုခေ နိကန္တိ တဏှာ. ပစ္စယေ သတိ ကုပ္ပန္တိ နဿန္တီတိ ကုပ္ပာ. ကုပ္ပာ ဓမ္မာ ယေသံ တေ ကုပ္ပ ဓမ္မာ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ မဟဂ္ဂတ ဓမ္မာ. ဣမေ ဒွေ သောတာပန္န သကဒါဂါမိနော သီလေသု ပရိပူရကာရိနော နာမ. သီလပ္ပဋိ ပက္ခာနံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ. တသ္မာ တေ သီလေသု အကုပ္ပ ဓမ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ. သမာဓိသ္မိံ ပန ကုပ္ပ ဓမ္မာ ဧဝ. ‘‘မဟာဗြဟ္မေသု န နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ မဟာဗြဟ္မတ္တံ န လဘန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဟီနဇ္ဈာသယတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ဣတ္ထိယော နာမ ပကတိယာဝ ဟီနဇ္ဈာသယာ ဟောန္တိ နီစ ဆန္ဒာ နီစ စိတ္တာ မန္ဒဝီရိယာ မန္ဒပညာ. ကသ္မာ, ဟီနလိင်္ဂတ္တာ. ကသ္မာ စ တာ ဟီနလိင်္ဂါ ဟောန္တိ. ဒုဗ္ဗလ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တတ္တာ. ဒုဗ္ဗလ ကမ္မန္တိ စ ပုရိသတ္တ ဇနကံ ကမ္မံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မပုရောဟိတာနမ္ပိ သင်္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ, ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာနန္တိ အဋ္ဌကထာ ဝစနဿ ယေဘူယျဝစနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န မဟာဗြဟ္မာနံ’’တိ. ဣတရထာ န ဗြဟ္မပုရောဟိတာနံ န စ မဟာဗြဟ္မာနန္တိ ဝုတ္တံ သိယာ. န စ တထာ သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘ဗြဟ္မတ္တန္တိ မဟာဗြဟ္မတ္တ’န္တိ ဣမိနာ ဝစနေန ဝိရုဇ္ဈနတော. အယဉ္စ အတ္ထော န ကေဝလံ ယေဘူယျနယမတ္တေန သိဒ္ဓေါ. အထ ခေါ ဗျဉ္ဇန သာမတ္ထိယေနာပိ သိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘တေ’’တိ ဗြဟ္မပုရောဟိတာ. သံယုတ္တပါဌေ. ‘‘ပဋိဘာတုတံ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘တံ’’တိ တုယှံ. ဓမ္မီကထာ တုယှံ ပဋိဘာတု, ပါတုဗ္ဘဝတု. ကထေတု ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ[Pg.177]. ‘‘ဗြာဟ္မဏာ’’တိ အဘိဘုံ ဘိက္ခုံ အာလပတိ. ‘‘ဗြဟ္မုနော’’တိ မဟာဗြဟ္မုနော အတ္ထာယ. ဧဝံ သေသေသု ဒွီသု. ‘‘တေသံ’’တိ ဗြဟ္မပုရောဟိတာနံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘ဣတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ‘‘ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇေသု ယေဝါ’’တိ ပုလ္လိင်္ဂ ဝစနတ္တာ ပုဂ္ဂလပ္ပဓာနံ ဟောတိ. နဘူမိပ္ပဓာနံ. တသ္မာ အယမတ္ထော ယုတ္တိဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ. ‘‘တီသုဘဝဂ္ဂေသူ’’တိ ဝေဟပ္ဖလဘူမိ ပုထုဇ္ဇနဘဝဂ္ဂေါ နာမ ဟောတိ ရူပလောကေ. တတော ဥပရိ ပုထုဇ္ဇနဘူမိယာ အဘာဝတော. အကနိဋ္ဌဘူမိ အရိယဘဝဂ္ဂေါ နာမ. တတ္ထ ဌိတာနံ အရိယာနံ တတ္ထေဝ နိဋ္ဌာနတော. နေဝသညာဘူမိ လောကဘဝဂ္ဂေါ နာမ. တတော ဥပရိ လောကဿေဝ အဘာဝတောတိ.

“අනාගාමීහු වනාහි” යනාදියෙහි, “මෙයින්” යනු ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමෙනි. “ශ්‍රද්ධාධික” යනු ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වූ තැනැත්තායි. වීර්යාධික ආදීන් කෙරෙහි ද මෙසේම වේ. “තමා විසින් ලබන ලද සමාපත්තීන්ගේ” යනු එක් පුද්ගලයෙකු වුවද තමා විසින් ලබන ලද බොහෝ සමාපත්තීන්ගේ අර්ථයයි. ඒ පෘථග්ජන, සෝතාපන්න, සකෘදාගාමීන් අතුරින් “පෘථග්ජනයා” යනු ධ්‍යානලාභී පෘථග්ජනයා ය. “නිකන්තියක් (ඇලුමක්) ඇති කල්හි” යනු කාම භවයෙහි ඇල්මක් ඇති කල්හි ය. “අන්‍ය වූ අය වනාහි” යනු සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමීහු ය. ඔවුහු පිරිහුණු ධ්‍යාන ඇත්තෝම එහි උපදිති. ඇල්මේ (නිකන්තියේ) බලයෙන් නොවේ යනු අදහසයි. විභාවනී පාඨයෙහි “ඔවුන්ට ද” යනු ධ්‍යානලාභී සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමීන්ට ද යන්නයි. ටීකාචාර්යයන් වහන්සේගේ අභිමතය පරිදි, එසේම ඇල්ම ඇති කල්හි පෘථග්ජනාදීහු කාමාවචර කර්ම බලයෙන් කාම භවයෙහි ද උපදිති යනුවෙන් යෙදුම වේ. සිතේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධ වේ. ඒ මන්ද යත්? පිරිසිදු බව නිසාය. සීල විසුද්ධිය නිසා යනු අදහසයි. “ඔවුහු” යනු ධ්‍යානලාභී සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමීහු ය. අංගුත්තර පාඨයෙහි “දර්ශනය ලැබීමත් සමඟ” යනු සෝතාපත්ති මග්ගඤාණය ‘දර්ශනය’ යැයි කියනු ලැබේ. දර්ශනය ඇතිවන ක්ෂණය සමඟම යන්නයි. “ඔහුට ඒ සංයෝජනය නැත” යන්නද පාඨයකි. “මේ ලෝකය” යනු මේ කාම ලෝකයයි. “විදර්ශනා නිකන්ති තෘෂ්ණාව” යනු ඒ ධර්ම රාගයෙන් හා ඒ ධර්ම නන්දියෙන් මෙසේ කියන ලද විදර්ශනා සැපයෙහි ඇති වන ඇල්ම හෙවත් තෘෂ්ණාවයි. ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි කෝප වන හෙවත් නැසී යන බැවින් “කුප්ප” නම් වේ. යමෙකුට නැසෙන සුළු ධර්මයන් ඇද්ද, ඔවුහු “කුප්ප ධර්ම” ඇත්තෝ වෙති. “ධර්මයෝ” යනු මහග්ගත ධර්මයෝ ය. මේ සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමී දෙදෙනා සීලයෙහි පරිපූරකාරීහු (සම්පූර්ණ කරන්නෝ) නම් වෙති. සීලයට පටහැනි ක්ලේශයන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රහීණ කළ බැවිනි. එබැවින් ඔවුහු සීලය සම්බන්ධයෙන් “අකුප්ප ධර්ම” (නොසැලෙන ගුණ) ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබති. නමුත් සමාධියෙහි ලා ඔවුහු කුප්ප ධර්ම ඇත්තෝමය. “මහාබ්‍රහ්මයන් අතර නූපදිති” යනු මහාබ්‍රහ්මත්වය නොලබති යනු අදහසයි. “හීන අදහස් ඇති බැවින්” යන්නෙහි ස්ත්‍රීහු නම් ස්වභාවයෙන්ම හීන අදහස් ඇත්තෝ, පහත් කැමැත්ත ඇත්තෝ, පහත් සිත් ඇත්තෝ, මඳ වීර්යය හා මඳ ප්‍රඥාව ඇත්තෝ වෙති. ඒ මන්ද යත්? හීන ලිංග (ස්ත්‍රී භාවය) ඇති බැවිනි. ඇයි ඔවුන් හීන ලිංග ඇත්තෝ වන්නේ? දුබල කර්මයකින් උපන් බැවිනි. දුබල කර්මය යනු පුරුෂ භාවය ලබා දෙන කර්මය හා සසඳන කල කියනු ලබන්නකි. බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන් ද මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඒ මන්ද යත්? ‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජයන්ගේ’ යන අටුවා වචනය බහුතරය ගැන කියන ලද වචනයක් බැවිනි. එබැවින් “මහාබ්‍රහ්මයන්ට නොවේ” යයි කීහ. එසේ නොවන්නේ නම් “බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන්ට ද නොවේ, මහාබ්‍රහ්මයන්ට ද නොවේ” යයි කියන්නට තිබුණි. එසේ කීමට ද නොහැකිය, මන්ද යත් ‘බ්‍රහ්මත්වය යනු මහාබ්‍රහ්මත්වයයි’ යන වචනය සමඟ එය විරුද්ධ වන බැවිනි. මේ අර්ථය කේවළ බහුතර න්‍යායෙන් පමණක්ම සිද්ධ වූවක් නොවේ. එහෙත් ව්‍යඤ්ජන ශක්තියෙන් ද සිද්ධ වන බව දැක්වීමට “ඔවුන් විසින්” යනාදිය කීහ. එහි “ඔවුහු” යනු බ්‍රහ්මපුරෝහිතයෝ ය. සංයුත්ත පාඨයෙහි “ඔබට වැටහේවා” යන්නෙහි “තං” යනු ඔබට යන්නයි. ධාර්මික කථාව ඔබට වැටහේවා, පහළ වේවා, දේශනා කරනු මැනව යන්නම ඉන් කියවේ. “බ්‍රාහ්මණය” කියා අභිභූ භික්ෂුව අමතයි. “බ්‍රහ්මයා උදෙසා” යනු මහාබ්‍රහ්මයා උදෙසා යන්නයි. ඉතිරි දෙදෙනා කෙරෙහි ද මෙසේමය. “ඔවුන්ගේ” යනු බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන්ගේ ය. විභාවනී පාඨයෙහි “මෙසේ අර්ථය දත යුතුය” යනු “බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජයන් කෙරෙහිම” යන පුරුෂ ලිංග වචනය නිසා පුද්ගලයා ප්‍රධාන වේ, භූමිය ප්‍රධාන නොවේ. එබැවින් මෙම අර්ථය යුක්ති සහගතව දත යුතුය. “භවග්‍ර තුනෙහි” යන්නෙහි වෙහප්ඵල භූමිය රූප ලෝකයෙහි පෘථග්ජන භවග්‍රය නම් වේ. ඉන් ඉහළ පෘථග්ජන භූමියක් නොමැති බැවිනි. අකනිට්ඨ භූමිය ආර්ය භවග්‍රය නම් වේ. එහි සිටින ආර්යයන් එහිදීම කෙළවර වන (නිවන් දකින) බැවිනි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භූමිය ලෝක භවග්‍රය නම් වේ. ඉන් ඉහළ ලෝකයක්ම නොමැති බැවිනි.

ကမ္မစတုက္ကာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

කර්ම චතුෂ්කය පිළිබඳ විස්තරාත්මක පැහැදිලි කිරීම නිම කරන ලදී.

၁၅၅. မရဏုပ္ပတ္တိယံ. ‘‘အာယုပရိမာဏဿာ’’တိ အာယုကပ္ပဿ. ‘‘တဒုဘယဿာ’’တိ အာယုကပ္ပဿ စ ကမ္မဿ စ. ‘‘ဥပဃာတက ကမ္မေနာ’’တိ ဗလဝန္တေန ပါဏာတိပါတကမ္မေန. ‘‘ဒုဿိမာရ ကလာဗုရာဇာဒီနံ ဝိယာ’’တိ တေသံ မရဏံ ဝိယ. ဥပရောဓိတံ ခန္ဓ သန္တာန မဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဥပရောဓိတံ’’တိ ဥပဂန္တွာ နိရောဓာပိတံ. ကမ္မံ ခိယျတိယေဝ. ဧဝံ သတိ, သဗ္ဗံပိ မရဏံ ဧကေန ကမ္မက္ခယေန သိဒ္ဓံ. တသ္မာ ဧကံ ကမ္မက္ခယ မရဏမေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဣတရေပိ ဝုတ္တာ’’တိ ဣတရာနိပိ တီဏိ မရဏာနိ ဝုတ္တာနီတိ စောဒနာ. ဝုစ္စတေ ပရိဟာရော. ‘‘သရသဝသေနေဝါ’’တိ အတ္တနော ဓမ္မတာဝသေနေဝ. နာနာ အာယု ကပ္ပံ ဝိဒဟန္တိ သင်္ခရောန္တီတိ နာနာအာယုကပ္ပ ဝိဓာယကာ. ‘‘သတ္တနိကာယေ’’တိ သတ္တသမူဟေ. နိစ္စကာလံ ဌိတိံ ကရောန္တီတိ ဌိတိကရာ. ကဒါစိ ဝုဒ္ဓိံ ကရောန္တိ, ကဒါစိ ဟာနိံ ကရောန္တီတိ ဝုဒ္ဓိကရာ ဟာနိကရာ စ. ‘‘တေသံ ဝသေနာ’’တိ တေသံ ဥတု အာဟာရာနံ ဝသေန. ‘‘တယောပိ စေတေ’’တိ ဧတေတယောပိ ဌိတိကရာဒယော. ကမ္မံ ဝိပစ္စမာနံ ဒတွာ ခိယျတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတေန ဧဝရူပေဌာနေ ကမ္မံ အပ္ပဓာနန္တိ ဒီပေတိ. ‘‘တဒနုရူပံ ဧဝါ’’တိ တံ ဒသဝဿကာလာနု ရူပံ ဧဝ. ‘‘ဘော ဂဉ္စာ’’တိ [Pg.178] ဓနဓညာဒိပရိဘောဂဉ္စ. တေသံ ဥတုအာဟာရာနံ ဂတိ ဧတေသန္တိ တဂ္ဂတိကာ. တေသံ ဥတုအာဟာရာနံ ဂတိံ အနုဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တဒနုဝတ္တိကာ’’တိ. သင်္ခါရဝိဒူဟိ အညတြာတိ သမ္ဗန္ဓော. သင်္ခါရဝိဒုနော ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဣဒ္ဓိယာ ပကတာတိ ဣဒ္ဓိမယာ. ‘‘ဣဒ္ဓိယာ’’တိ ဒေဝိဒ္ဓိယာဝါ ဘာဝနာမယိဒ္ဓိယာဝါ. ဝိဇ္ဇာယ ပကတာတိ ဝိဇ္ဇာမယာ. ‘‘ဝိဇ္ဇာယာ’’တိ ဂန္ဓာရိဝိဇ္ဇာယ. အဋ္ဌိ နှာရု မံသ လောဟိတာဒိကာ ရသဓာတုယော အယန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဧတေဟီတိ ရသာယနာနိ. တာနိ ဝိဒဟန္တိ ဧတေဟီတိ ရသာယန ဝိဓယော. နယူပဒေသာ. စိရဋ္ဌိတိ ကတ္ထာယ ဇီဝိတံ သင်္ခရောန္တိ ဧတေဟီတိ ဇီဝိတ သင်္ခါရာ. ဣဒ္ဓိမယ ဝိဇ္ဇာမယ ဇီဝိတ သင်္ခါရေသု စ ရသာယန ဝိဓိသင်္ခါတေသု ဇီဝိတ သင်္ခါရေသု စ ဝိဒုနောတိ သမာသော. ‘‘ဒွိ သမုဋ္ဌာနိက ရူပဓမ္မေသူ’’တိ ဥတုသမုဋ္ဌာနိက ရူပဓမ္မေသု စ အာဟာရ သမုဋ္ဌာနိက ရူပဓမ္မေသု စ. ‘‘ပရိဏမန္တေသူ’’တိ ဝိပရိဏမန္တေသု. တေနာဟ ‘‘ဇိယျမာနေသူ’’တိအာဒိံ. ‘‘ယာဝမဟန္တံ ပီတိ’’ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ကမ္မံ ဝိယ ကောဋိပတ္တဝသေန အတိမဟန္တမ္ပိ. ‘‘အဿာ’’တိ ကမ္မဿ. ‘‘ဥပစ္ဆေဒက မရဏေပိ နေတဗ္ဗော’’တိ ဗလဝန္တေ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မေ အာဂတေ ယာဝမဟန္တမ္ပိ ဇနက ကမ္မံ အတ္တနော ဝိပါကာဓိဋ္ဌာန ဝိပတ္တိယာ ခိယျတိယေဝ. သော စဿခယော န သရသေန ဟောတိ, အထ ခေါ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မ ဗလေန ဟောတီတိ ဣဓ ဥပစ္ဆေဒက မရဏံ ဝိသုံ ဂဟိတန္တိ ဧဝံ ဥပစ္ဆေဒက မရဏေပိ နေတဗ္ဗော. ‘‘အကာလ မရဏံ’’တိ အာယုက္ခယမရဏာဒီနိ တီဏိ မရဏာနိ ကာလမရဏာနိ နာမ, မရဏာ ရဟကာလေ မရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော အညံ ယံ ကိဉ္စိ မရဏံ အကာလ မရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘တဉှိ ပဝတ္တမာနံ’’တိအာဒိံ. ‘‘မူလဘေဒတော’’တိ မူလကာရဏပ္ပဘေဒတော. ယသ္မာ ပန မိလိန္ဒ ပဉှေ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သန္နိပတန္တီတိ သန္နိပါတာ. သန္နိပါတေဟိ ဥပ္ပန္နာ သန္နိပါတိကာတိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘သန္နိပတိတာနံ’’တိ ဝုတ္တံ. အထဝါ. သန္နိပတနံ သန္နိပါတော. ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဒေါသာနံ မိဿကဘာဝေါ. သန္နိပါတေန ဥပ္ပန္နာ သန္နိပါတိကာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘အနိသမ္မကာရီနံ’’တိ အနိသာမေတွာ အနုပဓာရေတွာ ကရဏ သီလာနံ. ပဝတ္တာ အာဗာဓာ [Pg.179] ဝိသမပရိဟာရဇာနာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘အတ္တနာ ဝါကတာနံ ပယောဂါနံ’’တိ သတ္ထဟရဏ, ဝိသခါဒန, ဥဒကပါတနာဒိဝသေန ကတာနံ. ‘‘ဝိနာသေန္တီ’’တိ သတ္ထဝဿ ဝါလုကဝဿာဒီနိ ဝဿာပေတွာဝါ သမုဒ္ဒ ဝီစိယော ဥဋ္ဌာပေတွာဝါ ဧဝရူပေ မဟန္တေ ဘယုပဒ္ဒဝေ ကတွာ ဝိနာသေန္တိ. ‘‘မနုဿ ပထေ’’တိ မနုဿ ပဒေသေ. ‘‘တေ’’တိ စဏ္ဍာ ယက္ခာ. ‘‘ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေန္တီ’’တိ မနုဿာနံ ဝါ ဂေါမဟိံသာနံ ဝါ မေဒလောဟိတာနိ ပါတဗျတ္ထာယ တေသု နာနာရောဂန္တရ ကပ္ပာနိ ဥပ္ပာဒေတွာ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီ’’တိ သကလံ ရဇ္ဇံ ဝါ ရဋ္ဌံ ဝါ ဒီပကံ ဝါ ဝိနာသေန္တီတိ ဝုတ္တေ သကလံ ဇနပဒံ ဝါ နဂရံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဂါမံ ဝါ တံ တံ ပုဂ္ဂလံ ဝါ ဝိနာသေန္တီတိ ဝိသုံ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သတ္ထဒုဗ္ဘိက္ခရောဂန္တရ ကပ္ပာပီ’’တိ သတ္ထန္တရ ကပ္ပော ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရ ကပ္ပော ရောဂန္တရ ကပ္ပောတိ ဣမေ တယော အန္တရ ကပ္ပာပိ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တေသု ပန ရောဂန္တရ ကပ္ပော ယက္ခာ ဝါဠေ အမနုဿေ ဩဿဇ္ဇန္တိ, တေန ဗဟူ မနုဿာ ကာလင်္ကရောန္တီတိ ဣမိနာ ဧကဒေသေန ဝုတ္တောယေဝ. ‘‘ဥပပီဠကော ပဃာတကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပစ္စနဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ တေသံ ကမ္မာနံ ဩကာသပ္ပဋိလာဘေန သတ္တသန္တာနေ သုခသန္တာနံ ဝိဗာဓေတွာ မရဏံ ဝါ ပါပေတွာ မရဏ မတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ဇနေတွာ ပီဠနဉ္စ ဃာတနဉ္စ ဣဓ ဝိပစ္စန နာမေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိပါကံ ပန ဇနေန္တုဝါ, မာဝါ, ဣဓ အပ္ပမာဏန္တိ. ဧတ္ထ သိယာ. အဋ္ဌသု ကာရဏေသု ဩပက္ကမိကဋ္ဌာနေ ‘ကုပ္ပိတာဟိ ဒေဝတာ သကလံ ရဇ္ဇာဒိကံ အသေသံ ကတွာ ဝိနာသေန္တီ’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိနာသိတာ ဇနာ ကိံ နု ခေါ အတ္တနော အတ္တနော ကမ္မ ဝိပါကဇေဟိ အာဗာဓန ဒဏ္ဍေဟိ ဝါ ဝိနဿန္တိ, ဥဒါဟု ဝိသုံ ဩပက္ကမိကေဟိ အာဗာဓန ဒဏ္ဍေဟိ ဝါ ဝိနဿန္တိ. ယဉ္စေတ္ထ ဝုတ္တံ ‘ဧဝံ အကာလ မရဏံ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မုနာ ဝါ အညေဟိ ဝါ အနေက သဟဿေဟိ ကာရဏေဟိ ဟောတီ’တိ. တတ္ထ ယဿ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မံ နာမ နတ္ထိ. ကိံ တဿ အညေန ကာရဏေန အကာလ မရဏံ နာမ ဘဝေယျာတိ. ဧတ္ထ ဝဒေယျုံ, တဿ အညေန ကာရဏေန အကာလ မရဏံ နာမ န ဘဝေယျ. သဗ္ဗေ သတ္တာ ကမ္မဿကာ, ကမ္မဒါယာဒါ, ကမ္မယောနီ, ကမ္မ ဗန္ဓူ, ကမ္မပ္ပဋိဿရဏာတိဟိ ဝုတ္တံတိ[Pg.180]. တေသံ တံ ဝါဒံ ဘိန္ဒန္တော ‘‘ယေဟိကေစိ လောကေ ဒိဿန္တီ’’တိအာဒိမာဟ. ပုန တဒတ္ထံ ဒဠှံ ကရောန္တော ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိံ ဝဒတိ. တတ္ထ ဒုဝိဓံ ကမ္မဖလံ, ဝိပါက ဖလဉ္စ နိဿန္ဒ ဖလဉ္စ. တတ္ထ ဝိပါက ဖလံ နာမ ဝိပါကက္ခန္ဓာ စ စက္ခု သောတာဒီနိ ကဋတ္တာ ရူပါနိ စ. တံ ယေန ပုဗ္ဗေ ကမ္မံ ကတံ, တဿေဝ သာဓာရဏံ ဟောတိ. တဿ သန္တာနေ ဧဝ ပဝတ္တတိ. နိဿန္ဒ ဖလံ နာမ တဿ သုခုပ္ပတ္တိယာ ဝါ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိယာ ဝါ အတ္တနော ကမ္မာနုဘာဝေန ဗဟိဒ္ဓါ သမုဋ္ဌိတာနိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာနိ ဝါ အနိဋ္ဌာ ရမ္မဏာနိ ဝါ. တံ ပန အညေသမ္ပိ သာဓာရဏံ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သကကမ္မသမုဋ္ဌိတာ ဧဝ. လ. ပရေသံ သာဓာရဏာ ဧဝါ’’တိ. လောကေ အဋ္ဌလောက ဓမ္မာ နာမ သဗ္ဗေ ကမ္မ ဝိပါကဇာ ဧဝါတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ဣမေ စ သတ္တာ သံသာရေ သံသရန္တာ အဋ္ဌသုလောက ဓမ္မေသု နိမ္မုဇ္ဇန္တာ သံသရန္တိ, တသ္မာ တေ ဝိနာပိ ဥပပီဠက ကမ္မေန အညေဟိ ကာရဏေဟိ နာနာဒုက္ခံ ဖုသန္တိယေဝ. တထာ ဝိနာပိ ဥပစ္ဆေဒက ကမ္မေန မရဏ ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မေန ဝိနာ ယတောကုတောစိ သမုဋ္ဌိတာ’’တိအာဒိ.

155. මරණ උත්පත්තිය පිළිබඳ විවරණයෙහි ‘ආයුපරිමාණස්ස’ යන්නෙන් ආයු කල්පය අදහස් වේ. ‘තදුභයස්ස’ යන්නෙන් ආයු කල්පය හා කර්මය යන දෙකම අදහස් වේ. ‘උපඝාතක කම්මේන’ යනු බලවත් ප්‍රාණාතිපාත කර්මයෙනි. ‘දුස්සීමාර කලාබුරාජාදීනං විය’ යනු ඒ අයගේ මරණය මෙනි. ‘උපරෝධිතං ඛන්ධ සන්තාන මස්සාති’ යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘උපරෝධිතං’ යනු පැමිණ නිරුද්ධ කරවන ලද්දකි. කර්මය ක්ෂය වන්නේම ය. මෙසේ ඇති කල්හි, සියලු මරණයන් එක් කර්මක්ෂයකින්ම සිද්ධ වේ. එබැවින් එක් කර්මක්ෂය මරණයක්ම කිව යුතු යැයි මෙහි අදහසයි. ‘ඉතරේපි වුත්තා’ යනු ඉතිරි මරණ තුන ද පවසන ලද්දේය යන චෝදනාවයි. ඊට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ. ‘සරසවසේනේව’ යනු තමන්ගේම ධර්මතාවේ වශයෙනි. නානාප්‍රකාර ආයු කල්පයන් සකස් කරන බැවින් ඔවුහු ‘නානාආයුකප්ප විධායක’ නම් වෙති. ‘සත්තනිකායේ’ යනු සත්ව සමූහයා කෙරෙහි ය. හැම කල්හිම පැවැත්ම ඇති කරන බැවින් ‘ස්ථිතිකර’ නම් වේ. සමහර විට වර්ධනය ඇති කරන බැවින් ද සමහර විට පිරිහීම ඇති කරන බැවින් ද ‘වෘද්ධිකර’ හා ‘හානිකර’ නම් වේ. ‘තේසං වසේන’ යනු එම උතු හා ආහාරයන්ගේ වශයෙනි. ‘තයෝපි චේතේ’ යනු මෙම ස්ථිතිකර ආදී තිදෙනාමය. කර්මය විපාක දෙමින් ක්ෂය වී යයි යන්න සම්බන්ධයයි. මෙයින් මෙබඳු ස්ථානයක කර්මය ප්‍රධාන නොවන බව පෙන්වයි. ‘තදනුරූපං ඒව’ යනු එම දස අවුරුදු කාලයට අනුරූපවමය. ‘භෝගඤ්ච’ යනු ධන ධාන්‍ය ආදී පරිභෝජනයන් ද වේ. එම උතු ආහාරයන්ගේ ගතිය මොවුන්ට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘තග්ගතික’ නම් වේ. එම උතු ආහාරයන්ගේ ගතිය අනුව පවතින බව මෙයින් කියැවේ. එබැවින් ‘තදනුවත්තිකා’ යැයි කීහ. ‘සංඛාරවිදූහි අඤ්ඤත්‍ර’ යනු සංස්කාර දන්නවුන් හැර යන සම්බන්ධයයි. සංස්කාර දන්නවුන් හැර යන අර්ථයයි. ‘ඉද්ධිමය’ යනු සෘද්ධියෙන් කරන ලද දේය. ‘ඉද්ධියා’ යනු දෙවියන්ගේ සෘද්ධියෙන් හෝ භාවනාමය සෘද්ධියෙන් හෝ වේ. ‘විජ්ජාමය’ යනු විද්‍යාවෙන් (මන්ත්‍ර ආදියෙන්) කරන ලද දේය. ‘විජ්ජාය’ යනු ගාන්ධාරී විද්‍යාව වැනි දේවලිනි. ඇට, නහර, මස්, ලේ ආදී රස ධාතුන් වැඩීමට උපකාරී වන දේ ‘රසායන’ නම් වේ. ඒවායින් සංවිධානය කරන දේ ‘රසායන විධි’ නම් වේ. ඒ පිළිබඳ උපදෙස් ය. දීර්ඝ කාලයක් පැවතීම පිණිස ජීවිතය සකස් කරන්නේ මොවුන් මගින් බැවින් මොවුහු ‘ජීවිත සංඛාර’ නම් වෙති. සෘද්ධිමය, විද්‍යාමය ජීවිත සංස්කාරයන්හි ද රසායන විධි සංඛ්‍යාත ජීවිත සංස්කාරයන්හි ද දක්ෂයා යන්න සමාසයයි. ‘ද්වි සමුට්ඨානික රූපධම්මේසු’ යනු උතු සමුට්ඨානික රූප ධර්මයන්හි ද ආහාර සමුට්ඨානික රූප ධර්මයන්හි ද වේ. ‘පරිණමන්තේසු’ යනු විපරිණාමයට පත් වන කල්හි ය. එබැවින් ‘ජිය්‍යමානේසු’ (දිරාපත් වන කල්හි) යනාදිය කීහ. ‘යාවමහන්තං පීති’ යනු සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ කර්මය මෙන් කෙළවරටම පත් වූ ඉතා මහත් වූ ද කර්මයයි. ‘අස්ස’ යනු කර්මය පිළිබඳවයි. ‘උපච්ඡේදක මරණේපි නේතබ්බෝ’ යනු බලවත් උපච්ඡේදක කර්මයක් පැමිණි කල්හි, කොතරම් මහත් වූ ජනක කර්මයක් වුව ද, තම විපාකය ලැබීමට ඇති පදනම බිඳී යාමෙන් ක්ෂය වී යයි. එම ක්ෂය වීම ස්වභාවයෙන්ම සිදු වූවක් නොව, උපච්ඡේදක කර්ම බලයෙන් සිදු වූවකි. එබැවින් මෙහි උපච්ඡේදක මරණය වෙන් කොට ගෙන ඇත. ‘අකාල මරණං’ යනු ආයුක්ඛය මරණාදී මරණ තුන කාල මරණ නම් වේ. එනම් මරණයට සුදුසු කාලයෙහි වන මරණයන් ය. එයින් අන්‍ය වූ යම් මරණයක් වේ ද එය අකාල මරණය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘තංහි පවත්තමානං’ යනාදිය කීහ. ‘මූලභේතෝ’ යනු මූලික හේතූන්ගේ ප්‍රභේදයෙනි. ‘යස්මා පන මිලින්ද පඤ්හේ වුත්තං’ යන්න සම්බන්ධයයි. එක් රැස් වන බැවින් ‘සන්නිපාත’ නම් වේ. සන්නිපාතයන්ගෙන් හටගත් බැවින් ‘සන්නිපාතිකා’ යන අර්ථයෙන් ‘සන්නිපතිතානං’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් සන්නිපාතය යනු වාත, පිත්ත, සෙම් යන දෝෂ දෙකක හෝ තුනක මිශ්‍ර වීමයි. සන්නිපාතයෙන් හටගත් දේ ‘සන්නිපාතිකා’ යන්න ද ගැලපේ. ‘අනිසම්මකාරීනං’ යනු විමසා බලා කටයුතු නොකරන සුළු අයගේ ය. විෂම පරිහරණයෙන් හටගත් ආබාධ පවතී යන්න යෝජනාවයි. ‘අත්තනා වාකතානං පයෝගානං’ යනු තමා විසින්ම කරගත් ආයුධයකින් ඇන ගැනීම, විෂ ආහාරයට ගැනීම, ජලයට පැනීම ආදියයි. ‘විනාසෙන්ති’ යනු ආයුධ වැසි, වැලි වැසි ආදිය වැස්වීමෙන් හෝ මුහුදු රළ නැංවීමෙන් හෝ මෙබඳු මහත් භය උපද්‍රව කොට විනාශ කිරීමයි. ‘මනුස්ස පථේ’ යනු මිනිසුන් වසන ප්‍රදේශයෙහි ය. ‘තේ’ යනු සැඩ යක්ෂයෝ ය. ‘ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති’ යනු මිනිසුන්ගේ හෝ ගව මීහරකුන්ගේ හෝ මේද ලේ පානය කරනු පිණිස ඔවුන් කෙරෙහි නානා රෝගාන්තර කල්පයන් ඇති කොට ජීවිතය විනාශයට පත් කිරීමයි. ‘වත්තබ්බමේව නත්ථි’ යනු මුළු රාජ්‍යයක් හෝ රටක් හෝ දූපතක් හෝ විනාශ කරන බව පැවසූ විට මුළු ජනපදයක්, නගරයක්, ගමක් හෝ ඒ ඒ පුද්ගලයෙකු විනාශ කිරීම ගැන වෙන් කොට කිව යුතු නැත යන්න අදහසයි. ‘සත්ථදුබ්භික්ඛරෝගන්තර කප්පාපි’ යනු සත්ථාන්තර කල්පය, දුර්භික්ෂාන්තර කල්පය, රෝගාන්තර කල්පය යන මෙම අන්තර කල්ප තුන ද මෙහි කිව යුතු බවයි. එහි රෝගාන්තර කල්පය යනු යක්ෂයන් විසින් රුදුරු අමනුෂ්‍යයන් මුදාහැරීමෙන් බොහෝ මිනිසුන් කළුරිය කිරීමයි. එය එක් පැත්තකින් පවසන ලද්දේමය. ‘උපපීළක පඝාතකානං කම්මානං විපච්චනවසේනා’ යන්නෙහි එම කර්මයන්ට අවස්ථාව ලැබීමෙන් සත්ව සන්තානයෙහි පවතින සැපය විනාශ කොට මරණයට පත් කිරීම හෝ මරණය වැනි දුකක් ඉපදවීම සහ පීඩාව ද මරණය ද මෙහි ‘විපච්චන’ (පැසවීම හෙවත් විපාක දීම) යන නාමයෙන් පවසන ලද බව දත යුතු ය. විපාකයක් උපදවයි ද නැද්ද යන්න මෙහි ප්‍රමාණය නොවේ. මෙහි මෙසේ විය හැක. ‘අට වැදෑරුම් කරුණු අතරින් ඕපක්කමික ස්ථානයෙහි කෝප වූ දේවතාවෝ මුළු රාජ්‍යයම ඉතිරි නොකොට විනාශ කරති’ යි කියන ලදී. එහි විනාශ වූ ජනයා තමන්ගේම කර්ම විපාකයෙන් හටගත් ආබාධ දඬුවම්වලින් විනාශ වන්නේ ද, නැතහොත් වෙන් වූ ඕපක්කමික ආබාධ දඬුවම්වලින් විනාශ වන්නේ ද? ‘මෙසේ අකාල මරණය උපච්ඡේදක කර්මයෙන් හෝ අන්‍ය වූ දහස් ගණන් කරුණුවලින් හෝ සිදු වේ’ යැයි මෙහි යමක් කියන ලද්දේ ද, එහි යමෙකුට උපච්ඡේදක කර්මයක් නැති නම්, ඔහුට වෙනත් කරුණකින් අකාල මරණයක් වේ ද? මෙහි ලා සමහරු මෙසේ කියති: ‘ඔහුට වෙනත් කරුණකින් අකාල මරණයක් සිදු නොවේ. සියලු සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තාහ, කර්මය දායාද කොට ඇත්තාහ, කර්මය යෝනි කොට ඇත්තාහ, කර්මය බන්ධු කොට ඇත්තාහ, කර්මය පිළිසරණ කොට ඇත්තාහ’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කර ඇති බැවිනි. ඔවුන්ගේ එම වාදය බිඳ හරිමින් ‘ලෝකයෙහි යම් කිසිවක් දක්නට ලැබේ ද’ යනාදිය කීහ. නැවතත් එම අර්ථය තහවුරු කරමින් ‘යථාහා’ (යම් සේ වදාළේ ද) යනාදිය පවසති. එහි කර්ම ඵලය දෙවැදෑරුම් ය: විපාක ඵලය සහ නිෂ්‍යන්ද ඵලයයි. එහි විපාක ඵලය යනු විපාක ස්කන්ධයන් හා චක්ඛු සෝතාදී කර්මජ රූපයන් ය. එය පෙර කර්ම කළ තැනැත්තාටම පමණක් සාධාරණ වේ. ඔහුගේම සන්තානයෙහි පවතී. නිෂ්‍යන්ද ඵලය යනු ඔහුගේ සැපය හෝ දුක ඉපදවීම පිණිස තමන්ගේ කර්මයේ අනුභාවයෙන් බාහිරව හටගත් ඉෂ්ට අරමුණු හෝ අනිෂ්ට අරමුණු ය. එය අන් අයට ද සාධාරණ විය හැක. එය අරභයා ‘තමන්ගේ කර්මයෙන් හටගත්... අන් අයට සාධාරණ වූ...’ යනාදිය පවසන ලදී. ලෝකයෙහි අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් සියල්ලම කර්ම විපාකයෙන්ම හටගත් දේ යැයි නොකිව යුතු ය. මෙම සත්වයෝ සංසාරයෙහි සැරිසරද්දී අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්හි ගිලෙමින් සැරිසරති. එබැවින් ඔවුහු උපපීළක කර්මයක් නොමැතිව වුව ද වෙනත් කරුණුවලින් නානාප්‍රකාර දුක්වලට පත් වෙති. එසේම උපච්ඡේදක කර්මයක් නොමැතිව වුව ද මරණ දුකට පත් වෙති. එබැවින් ‘කර්මයෙන් තොරව යම් තැනකින් හෝ හටගත්’ යනාදිය වදාළහ.

‘‘တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ တေ နာနာရောဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ‘‘န ဥပါယ ကုသလာ ဝါ’’တိ တတော အတ္တာနံ မောစေတုံ ကာရဏ ကုသလာ ဝါ န ဟောန္တိ. ‘‘န စ ပဋိကာရ ကုသလာ ဝါ’’တိ ဥပ္ပန္နံ ရောဂါဒိဘယံ အပနေတုံ ဝူပသမေတုံ ပဋိကာရ ကမ္မေတိ ကိစ္ဆကမ္မေ ကုသလာ ဝါ န ဟောန္တိ. ‘‘နာပိ ပရိဟာရ ကုသလာ ဝါ’’တိ တတော မောစနတ္ထံ ပရိဟရိတုံ ဒေသန္တရံ ဂန္တုံ ကုသလာ ဝါ န ဟောန္တီတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ. ‘‘ရောဂါဒယော ဧဝ တံ ခေပေန္တာ ပဝတ္တန္တီ’’တိ ကထံ တေ ပုဗ္ဗကမ္မံ ခေပေန္တီတိ. တဿ ဝိပါကဘူတံ ဇီဝိတ သန္တာနံ ဝိနာသေန္တာ ခေပေန္တိ. ဝိနဋ္ဌေဟိ ဇီဝိတ သန္တာနေ တံ ဘဝံ ဇနေန္တံ ခိယျတိ ယေဝါတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ကမ္မဿပိ တထေဝါ’’တိ တထေဝ ပုဗ္ဗကမ္မဿပိ တိဏဂ္ဂေ ဥဿာဝ ဗိန္ဒုဿေဝ ပရိဒုဗ္ဗလတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဇီဝိတေ ပရိက္ခီဏေ တံ ဘဝံ ဇနေန္တဿ ပုဗ္ဗကမ္မဿပိ ပရိက္ခီဏတ္တာ. ‘‘ဧဝဉ္စေတံ’’တိ ဧတံ ကမ္မပ္ပဋိ သံယုတ္တ ဝစနံ ဣဓ အမှေဟိ ဝုတ္တနယေန သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေကတဟေတုဒိဋ္ဌိ နာမ သဗ္ဗံ သုခံ ဝါ ဒုက္ခံ ဝါ သုစရိတံ ဝါ ဒုစ္စရိတံ ဝါ ပုဗ္ဗဘဝေ အတ္တနာ [Pg.181] ကတေန ပုဗ္ဗကမ္မဟေတုနာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ‘‘ယံ ကိဉ္စာယံ’’တိ ယံ ကိဉ္စိ အယံ. မဟာဗောဓိသတ္တာနံ အဓိမုတ္တိကာလင်္ကရိယာ နာမ ဣဓ မေ စိရကာလံ ဌိတဿ ပါရမိပူရဏ ကိစ္စံ နတ္ထိ, ဣဒါနေဝ ဣတော စဝိတွာ မနုဿလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿာမိ, ဥပရုဇ္ဈတု မေ ဣဒံ ဇီဝိတန္တိ အဓိမုဉ္စိတွာ ဒဠှံ မနသိကရိတွာ ကာလင်္ကရိယာ. ‘‘သယမေဝ သတ္ထံ အာဟရိတွာ’’တိ သယမေဝ အတ္တနော ဂီဝံ သတ္ထေန ဟနိတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ဧတ္ထေဝါ’’တိ အကာလမရဏေ ဧဝ.

‘‘තේ උප්පජ්ජන්තී’’ යනු එම නානාප්‍රකාර රෝගාදිය හටගනිති යන්නයි. ‘‘න උපාය කුසලා වා’’ යනු එයින් තමන්ව මුදාගැනීමේ උපාය මාර්ගයන්හි දක්ෂ නොවෙති යන්නයි. ‘‘න ච පටිකාර කුසලා වා’’ යනු හටගත් රෝගාදී බිය දුරු කිරීමට හෝ සංසිඳුවීමට කළ යුතු පිළියම් හා ප්‍රතිකර්මයන්හි දක්ෂ නොවෙති යන්නයි. ‘‘නාපි පරිහාර කුසලා වා’’ යනු එයින් මිදීම සඳහා වෙනත් දේශයකට යාම ආදී මඟහැර යාමේ ක්‍රමයන්හි දක්ෂ නොවෙති යන අර්ථයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය. ‘‘රෝගාදිය විසින්ම එය ගෙවා දමමින් පවතියි’’ යැයි කී විට, ඔවුන් පූර්ව කර්මය ගෙවා දමන්නේ කෙසේද? එම කර්මයේ විපාකයක් වූ ජීවිත සන්තතිය විනාශ කරමින් ඔවුහු එය ගෙවා දමති. ජීවිත සන්තතිය විනාශ වූ කල, එම භවය ඇති කරන කර්මය ගෙවී යයි. එබැවින් ‘‘යථාහී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘කම්මස්සපි තථේවා’’ යනු පූර්ව කර්මය ද තණ අග රැඳුණු පිනි බිඳක් මෙන් බෙහෙවින් දුර්වල බව සිද්ධ වෙයි. ජීවිතය ක්ෂය වූ විට, එම භවය ඇති කරන පූර්ව කර්මය ද ක්ෂය වන බැවිනි. ‘‘ඒවංචේතං’’ යනු කර්මය හා සම්බන්ධ මෙම ප්‍රකාශය අප විසින් මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට පිළිගත යුතුය. ‘‘සබ්බං පුබ්බේකතහේතුදිට්ඨි’’ යනු සියලු සැප හෝ දුක්, යහපත් හෝ අයහපත් ක්‍රියා පූර්ව භවයක තමන් විසින් කරන ලද පූර්ව කර්මය නිසාම උපදී යැයි පවතින මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. ‘‘යං කිඤ්චායං’’ යනු යම්කිසි මෙවැනි දෙයකි. මහා බෝධිසත්වයන්ගේ ‘‘අධිමුත්ති කාලකිරියාව’’ නම්, ‘‘මෙහි බොහෝ කලක් රැඳී සිටීමෙන් මට තවදුරටත් පාරමී පිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත, දැන්ම මෙතැනින් චුත වී මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපදින්නෙමි, මාගේ මේ ජීවිතය කෙළවර වේවා’’ යි දැඩිව අධිෂ්ඨාන කර මෙනෙහි කොට කරන මරණයයි. ‘‘සයමේව සත්ථං ආහරිත්වා’’ යනු තමන් විසින්ම තමන්ගේ ගෙල ආයුධයකින් සිඳගෙන යන අර්ථයයි. ‘‘එත්ථේවා’’ යනු අකාල මරණයෙහිමය.

‘‘တထာ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘သမာပတ္တိ လာဘီနံ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေဘုမ္မ ဝစနံ. ‘‘ဇီဝိတ သမသီသီနံ’’တိ အရဟတ္တ မဂ္ဂံ လဘိတွာ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခနဝီထိ ဧဝ မရဏာသန္နဝီထိံ ကတွာ ပရိနိဗ္ဗာနတ္တာ သမံ သီသံ ဧတေသန္တိ သမသီသိနော. ‘‘သမံ သီသံ’’တိ ဇီဝိတ သန္တာန ပရိယန္တေန သမံ ဝဋ္ဋဒုက္ခ သန္တာန ပရိယန္တံ ဝုစ္စတိ. ‘‘သဗ္ဗေသံ ပီ’’တိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ခီဏာသဝါနံ. ‘‘ဣမံ သုတ္တပဒံ’’တိ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တေ အာဂတံ သုတ္တပဒံ. ‘‘တေ’’တိ တေ ဝါဒိနော. ‘‘တေနာ’’တိ တေန ဝါဒဝစနေန. ကြိယမနောဓာတု နာမ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနံ. ကြိယာဟေတုကမနော ဝိညာဏဓာတု နာမ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တံ. ‘‘အဿာ’’တိ ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ ဗုဒ္ဓဿ. ‘‘န သမေတိ ယေဝါ’’တိ သန္တိံ အနုပါဒိသေသံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဧတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာန ဇဝနေဟိ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဝုတ္တေပိ န သမေတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီ’’တိ ဧတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာန စုတိစိတ္တမေဝ ဘဝင်္ဂန္တိ ဝုတ္တံ. စုတိစိတ္တန္တိ စ ဘဝန္တရံ ဂစ္ဆန္တဿေဝ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ဝေါဟာရ မတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. စုတိပရိယောသာနာနံ မရဏာသန္န စိတ္တာနံ. ယထာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ယာဝဇီဝံ ဥပ္ပန္နံ မဟာဘဝင်္ဂစိတ္တံ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာဒယော အာရမ္မဏံ ကရောတိယေဝ. တထာ ပရိနိဗ္ဗာန စုတိစိတ္တံ ပီတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိံ. နနု မရဏကာလေ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာဒီနံ ဂဟဏံ နာမ ဘဝန္တရ ဂမနတ္ထာယ ဟောတိ, ဗုဒ္ဓါ စ ဘဝန္တရံ န ဂစ္ဆန္တိ. တသ္မာ ‘‘န ဟိ. လ. န ကရောတီ’’တိ ဣဒံ န ယုတ္တန္တိ. နော န ယုတ္တံ. ဘဝန္တရ ဂမနတ္ထာယာတိ ဣဒံ ဇဝနေဟိ ဂဟဏေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဓ ပန စုတိစိတ္တေန ဂဟဏေတိ ဒဿေန္တော ‘‘နစစုတိယာဂဟိတာနီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ကမ္မသိဒ္ဓိယာ’’တိ ကမ္မသိဇ္ဈနတ္ထာယ[Pg.182].‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘တဿာ’’တိ သောဏတ္ထေရ ပိတုနော. ‘‘ကမ္မဗလေနာ’’တိအာဒီသု. ‘‘အညေနပိ ကာရဏ ဗလေနာ’’တိ အာစိဏ္ဏဘာဝါဒိကေန ကာရဏဗလေန. ဂတိနိမိတ္တံ ပန ကမ္မဗလေနေဝါတိ ယုတ္တံ သိယာ. ‘‘တထောပဋ္ဌိတံ’’တိ အန္တိမဝီထိတော ပုဗ္ဗေ ဗဟူသုဝီထီသု ဥပဋ္ဌိတပ္ပကာရန္တိအတ္ထော. ပါပပက္ခိယေသု ဒုဂ္ဂတိနိမိတ္တေသု. ကလျာဏပက္ခိယာနိ သဂ္ဂနိမိတ္တာနိ. ဓမ္မာသောကရညော မရဏကာလေ ပါပပက္ခိယာနံ ဥပဋ္ဌာနံ ကတ္ထစိ သီဟဠဂန္ထေ ဝုတ္တံ.

‘‘තථා චා’’ යනාදියෙහි, ‘‘සමාපත්ති ලාභීනං’’ යනු වෙන් කර දැක්වීමේ සප්තමී විභක්ති පදයකි. ‘‘ජීවිත සමසීසීනං’’ යනු අර්හත් මාර්ගය ලබා, මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වීථියම මරණාසන්න වීථිය බවට පත් කොට පිරිනිවන් පාන බැවින් ඔවුහු ‘‘සමසීසී’’ නම් වෙති. ‘‘සමං සීසං’’ යනු ජීවිත සන්තතියේ කෙළවර සහ වෘත්ත දුක්ඛ සන්තතියේ කෙළවර එකම අවස්ථාවක සිදුවීමයි. ‘‘සබ්බේසං පී’’ යනු සියලුම රහතන් වහන්සේලාගේ ද යන්නයි. ‘‘ඉමං සුත්තපදං’’ යනු මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන සූත්‍ර පදයයි. ‘‘තේ’’ යනු එම වාදීන්ය. ‘‘තේනා’’ යනු එම වාද වචනයෙනි. ක්‍රියා මනෝ ධාතුව යනු පංචද්වාරාවජ්ජන සිතයි. ක්‍රියා හේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව යනු රහතන් වහන්සේලාගේ හසිතොප්පාද සිතයි. ‘‘අස්සා’’ යනු පිරිනිවන් පාන බුදුරජාණන් වහන්සේගේය. ‘‘න සමේති යේවා’’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව අරමුණු කොට පිරිනිවන් පාන ජවනයන් විසින් අරමුණු කළ ද එය සමාන නොවේ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘තථාහී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘භවංගයට බැස පිරිනිවන් පායි’’ යන්නෙහි පිරිනිවන් පෑමේ චුති සිතම භවංගය යැයි පවසන ලදී. චුති සිත යනු සාමාන්‍යයෙන් වෙනත් භවයකට යන්නාගේ සිතට කියනු ලැබේ. මෙහිදී එය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් ලෙස සැලකිය යුතුය. විභාවිනී පාඨයෙහි, චුතියෙන් අවසන් වන මරණාසන්න සිත් සම්බන්ධව පවසා ඇත. යම්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට ජීවිතාන්තය දක්වා උපදින මහා භවංග සිත කර්ම, කර්ම නිමිත්තාදිය අරමුණු කරයිද, එමෙන්ම පිරිනිවන් පාන චුති සිත ද අරමුණු කරන බැවින් ‘‘න හී’’ යනාදිය පවසන ලදී. මරණ කාලයේදී කර්ම කර්ම නිමිත්තාදිය ගැනීම වෙනත් භවයකට යාම සඳහා වේ නම්, බුදුවරු වෙනත් භවයකට නොයති. එබැවින් ‘‘න හී... පේ... නොකරයි’’ යන්න නුසුදුසු නොවේද? නැත, එය නුසුදුසු නැත. වෙනත් භවයකට යාම සඳහා අරමුණු ගැනීම ජවන සිත් සම්බන්ධයෙන් දැකිය යුතුය. මෙහි චුති සිතින් ගන්නා අරමුණ දක්වමින් ‘‘න ච චුතියා ගහිතානි’’ යනාදිය කීහ. ‘‘කම්මසිද්ධියා’’ යනු කර්මය සිද්ධ වීම පිණිසයි. ‘‘එත්ථ චා’’ යනාදියේ ‘‘තස්සා’’ යනු සෝණ තෙරුන්ගේ පියාගේය. ‘‘කම්මබලේනා’’ යනාදියෙහි ‘‘අඤ්ඤේනාපි කාරණ බලේනා’’ යනු පුරුදු කළ ස්වභාවය ආදී වෙනත් කාරණාවල බලයෙනි. ගති නිමිත්ත ඇති වන්නේ කර්ම බලයෙන්ම වීම සුදුසුය. ‘‘තථෝපට්ඨිතං’’ යනු අවසන් චිත්ත වීථියට පෙර බොහෝ වීථිවල පෙනී සිටි ආකාරයයි. පාප පාර්ශ්වීය යනු අකුසල් ගති නිමිති සම්බන්ධයෙනි. කල්‍යාණ පාර්ශ්වීය යනු ස්වර්ග නිමිති වේ. ධර්මාශෝක රජුගේ මරණාසන්න මොහොතේ අකුසල් නිමිති පහළ වූ බව ඇතැම් සිංහල ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ.

သကလံ ပထဝိံ ဘုတွာ,ဒတွာ ကောဋိသတံ ဓနံ;

အန္တေ အဍ္ဎာမလကမတ္တဿ;

အသောကော ဣဿရံ ဂတော;

တိ စ;

အသောကော သောက မာဂတော;

တိ စ;

මුළු මහ පොළොවම භුක්ති විඳ (පාලනය කොට), කෝටි සියයක ධනය දන් දී, අවසානයේ අඩ නෙල්ලි ගෙඩියක් පමණක් හිමිව අශෝක රජතුමා මරණයට පත් විය. (ඒ හේතුවෙන්) අශෝක රජු ශෝකයට පත් විය.

‘‘တံ’’တိ ဝိပစ္စမာနကံ ကမ္မံ. ‘‘နိယာမက သဟကာရိ ပစ္စယဘူတာ’’တိ ဧတ္ထ ယထာ နာဝါယံ နိယာမကော နာမ နာဝံ ဣစ္ဆိတဒိသာဘိမုခံ နိယာမေတိ, နိယောဇေတိ. တထာ အယံ တဏှာပိ ဘဝနိကန္တိ ဟုတွာ စိတ္တသန္တာနံ ဂန္တဗ္ဗဘဝါဘိမုခံ နိယာမေတိ, နိယောဇေတိ. ကမ္မဿ စ အစ္စာယတ္တ သဟာယဘာဝေန သဟကာရီ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ကုသလာကုသလ ကမ္မနိမိတ္တာနိ ဝါ’’တိ အညာနိ ကုသလာ ကုသလကမ္မနိမိတ္တာနိ ဝါ. ‘‘တဒုပတ္ထမ္ဘိကာ’’တိ တဿ ကမ္မဿ ဥပတ္ထမ္ဘိကာ. ‘‘နိမိတ္တဿာဒဂဓိတံ’’တိ မုခနိမိတ္တာဒီသု အဿာဒေန္တံ ဂိဇ္ဈန္တံ. ‘‘တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌတီ’’တိ တိဋ္ဌမာနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. အမုဉ္စိတွာ တိဋ္ဌတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုဗျဉ္ဇနံ နာမ ပိယသာတရူပေါ ကထိတလပိတာဒိ ကြိယာဝိသေသော. ‘‘အဿ ပုဂ္ဂလဿာ’’တိ အာသန္န မရဏဿ ပုဂ္ဂလဿ. အဋ္ဌကထာ ပါဌေ. ‘‘ကိလေသ ဗလဝိနာမိတံ’’တိ အဝိဇ္ဇာ တဏှာဒီနံ ကိလေသာနံ ဗလေန ဝိနာမိတံ. ပဋိစ္ဆာဒိကာ အာဒီန ဝါ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘တံ’’တိ စိတ္တသန္တာနံ. ‘‘တသ္မိံ’’တိ ကမ္မာဒိဝိသယေ. အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ. တသ္မိံ ဝိသယေတိဟိ တတ္ထ ဝုတ္တံ. န ဝုတ္တံ တသ္မိံ ဘဝေတိ. ‘‘တသ္မိံ ဝုတ္တာ နံ’’တိ [Pg.183] တသ္မိံ ‘ယေဘူယျေန ဘဝန္တရေ ဆ ဒွါရဂ္ဂဟိတံ’တိ ဌာနေ ဋီကာသု ဝုတ္တာနံ. တံ သဒိသ ဇဝနုပ္ပတ္တိ နာမ ကမ္မကရဏကာလေ ပဝတ္တ ဇဝနေဟိ သဒိသာနံ ဣဒါနိ ဇဝနာနံ ဥပ္ပတ္တိ. ဘဝပ္ပဋိစ္ဆန္နဉ္စ ကမ္မံ အပါကဋဉ္စ ကမ္မံ န တထာ ဥပဋ္ဌာတိ. ကေဝလံ အတ္တာနံ အဘိနဝကရဏ ဝသေန ဒွါရပတ္တံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝိသီဒ ပတ္တာ’’တိ ဝိသညီဘာဝေန ဝိရူပံ ဟုတွာ သီဒနပတ္တာ. ‘‘တဗ္ဗိပရီတေန ပါပကမ္မ ဗဟုလာပိ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ တေပိဝိသီဒန္တရေ အာဝုဓ ဟတ္ထာ ပါဏဃာတံ ကရောန္တာ ဂဏှထဗန္ဓထာတိ ဥဂ္ဃောသန္တာ ဒုဋ္ဌစိတ္တာ ဟောန္တီတိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗာ. အဋ္ဌကထာ ပါဌေသု. ဥက္ခိတ္တော အသိ ယဿာတိ ဥက္ခိတ္တာ သိကော. ပတုဒန္တိ ဝိဇ္ဈန္တိ ဧတေနာတိ ပတောဒနံ. ပါဇနဒဏ္ဍော. တဿ အဂ္ဂေ ကတာ သူစိ ပတောဒန သူစိ. ‘‘ပတောဒန ဒုက္ခံ’’တိ ဝိဇ္ဈန ဒုက္ခံ. ကထံ ပန ဥက္ခိတ္တာသိကာဒိဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနံ ကမ္မုပဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိ. ကထဉ္စ တံ ပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပေတီတိ အာဟ ‘‘သော စာ’’တိအာဒိံ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာနံ. ‘‘ဣတရေသံ ပနာ’’တိ ရူပါရူပ ဘဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ပန. ‘‘ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ’’တိ တဒါရမ္မဏ ပရိယောသာနာယဝါ သုဒ္ဓါယ ဝါ ဇဝနဝီထိယာတိ ဧဝံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ. အယံ ပန ဘဝင်္ဂါဝသာနေ စုတိစိတ္တုပ္ပတ္တိ နာမ အဋ္ဌကထာသု နတ္ထိ. ယဉ္စ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိအာဒိ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တံ. တတ္ထပိ ‘‘ဘဝင်္ဂံ’’တိ စုတိစိတ္တမေဝ ဋီကာသု ဝဏ္ဏေန္တိ. တသ္မာ ‘‘ဘဝင်္ဂက္ခယေဝါ’’တိ ဣဒံ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိံ. အနုရူပံ သေတီတိ အနုသယော. အနုဗန္ဓော ဟုတွာ သေတီတိ အနုသယော. အနု အနု ဝါ သေတီတိ အနုသယော. ဧတ္ထ စ အနုသယော နာမ ဇဝနသဟဇာတော န ဟောတိ. ဣဓ စ အနုသယ နာမေန ဝုတ္တံ. နာနာဇဝန သဟဇာတာ စ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ပဋိသန္ဓိယာ ဝိသေသ ပစ္စယာ ဟောန္တေဝ. ကထံ တာ ဣဓ ဂဟိတာ သိယုန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိံ. ဧဝံ သန္တေ အဝိဇ္ဇာ ပရိက္ခိတ္တေန တဏှာမူလကေနာတိ ဝုတ္တေသု သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတိ. အနုသယေဟိ သဟ ဇဝနသဟဇာတာနမ္ပိ လဒ္ဓတ္တာ. တသ္မာ ဣဓ အနုသယ ဝစနံ န ယုတ္တန္တိ စောဒနာ. ယုတ္တမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပရိယတ္တာ’’တိ သမတ္တာ. ‘‘သော ပီ’’တိ ဖဿာဒိ ဓမ္မ သမူဟောပိ[Pg.184].‘‘တထာ ရူပါ ယေဝါ’’တိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန အပ္ပဟီန ရူပါယေဝ, အနုသယဘူတာယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တံ’’တိ စိတ္တ သန္တာနံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တဒုဘယသ္မိံ. ကထံ တံ တတ္ထ ခိပန္တီတိ အာဟ ‘‘တသ္မိံ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဝိဇာနနဓာတုယာ’’တိ ဝိညာဏ ဓာတုယာ. သင်္ကန္တာ နာမ နတ္ထိ. ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ကုတော မရဏကာလေ သင်္ကန္တာ နာမ အတ္ထိ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သန္တေ ဣဒံ ဝစနံ အနမတဂ္ဂိယ သုတ္တေန ဝိရုဒ္ဓံ သိယာတိ. န ဝိရုဒ္ဓံ. ဣဒဉှိ အဘိဓမ္မ ဝစနံ, မုချဝစနံ, အနမတဂ္ဂိယ သုတ္တံ ပန သုတ္တန္တ ဝစနံ ပရိယာယ ဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. ပရိယာယေန ဝုတ္တန္တိ ဝတွာ တံ ပရိယာယံ ဒဿေတိ ‘‘ယေသဉှီ’’တိအာဒိနာ. ‘‘သော’’တိ သော ပုဂ္ဂလော. ‘‘တေသံ’’တိ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ သင်္ခါရာနဉ္စ ပဋိသန္ဓိ နာမ ရူပ ဓမ္မာနဉ္စ. ‘‘ဟေတုပ္ဖလသမ္ဗန္ဓေန ဘဝန္တရံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ကမ္မကရဏကာလေပိ တေ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ သင်္ခါရာ ဧဝ သော သတ္တောတိ ဝုစ္စန္တိ. ပစ္ဆာ တေသံ ဖလဘူတာယံ ပဋိသန္ဓိယာ ပါတုဘဝနကာလေပိ သာပဋိသန္ဓိ ဧဝ သော သတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. မဇ္ဈေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓောပိ သော သတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဟေတုဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံ ဖလဓမ္မေ ဧကံ သတ္တံ ကရောန္တဿ ဟေတုပ္ဖလ သမ္ဗန္ဓော ဟောတိ. ဧဝံ ဟေတုပ္ဖလ သမ္ဗန္ဓေန သော ဧဝ ကမ္မံ ကရောတိ. တေန ကမ္မေန သော ဧဝ ဘဝန္တရံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီတိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ အနမတဂ္ဂေါ ယံ ဘိက္ခဝေ. လ. အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံတိ ဧဝံ သတ္တဝေါဟာရေန ဝုတ္တတ္တာ သာဓမ္မဒေသနာ ပရိယာယဒေသနာ ဟောတိ. ပရိယာယဒေသနတ္တာ စ သန္ဓာဝတံ သံသရတန္တိ ပရိယာယောပိ သိဇ္ဈတိ. ယဿံ ပန ဓမ္မ ဒေသနာယံ ဓမ္မဒေသနာတိ ဝစနာနု ရူပံ ဓမ္မမေဝ ဒေသေတိ, န သတ္တံ, န ပုဂ္ဂလံ. အယံ ဓမ္မဒေသနာ ဧဝ မုချဒေသနာ နာမ ဟောတိ. တတ္ထ ဒေသိတ ဓမ္မာ ပန ပကတိကာလေပိ ဒေသန္တရံ ကာလန္တရံ ခဏန္တရံ သင်္ကန္တာ နာမ နတ္ထိ. ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ. ခယဝယံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘န ဟိ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ. လ. သင်္ကန္တာ နာမ အတ္ထီ’တိ. ပဋိဃောသော စ, ပဒီပေါ စ, မုဒ္ဒါ စ. အာဒိသဒ္ဒေန ပဋိဗိမ္ဗစ္ဆာယာ စ, ဗီဇသင်္ခါရော စ, ပါဋိဘောဂေါ စ, ဗာလကုမာရ သရီရေသု ဥပယုတ္တာ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပောသဓာ စာတိ ဧဝံ အဋ္ဌကထာ ယံ [Pg.185] အာဂတာနိ နိဒဿနာနိ သင်္ဂယှန္တိ. ‘‘နိဒဿနာ’’နီတိ စ ဥပမာယော ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ‘‘ပဋိဃောသော’’တိ ဂမ္ဘီရလေဏ ဒွါရေ ဌတွာ သဒ္ဒံ ကရောန္တဿ အန္တောလေဏေ ပဋိဃောသော ပဝတ္တတိ. တတ္ထ ဒွါရေ ဥပ္ပန္နော မူလသဒ္ဒေါ အန္တောလေဏံ န ဂစ္ဆတိ, ဥပ္ပန္နဋ္ဌာနေ ဧဝ နိရုဇ္ဈတိ. ပဋိဃောသော စ တတော အာဂတော န ဟောတိ. န စ ဝိနာ မူလသဒ္ဒ + ပစ္စယေန အညတော ပဝတ္တတိ. မူလသဒ္ဒပစ္စယာ ဧဝ တတ္ထ ပဝတ္တတီတိ. တတ္ထ မူလသဒ္ဒေါ ဝိယ အတီတ ကမ္မံ. ပဋိဃောသော ဝိယ အနန္တရေ ပဋိသန္ဓိ. ဧသနယော ပဒီပ မုဒ္ဒါ ပဋိဗိမ္ဗစ္ဆာယာသု. တတ္ထ ‘‘ပဒီပေါ’’တိ ပထမံ ဧကံ ပဒီပံ ဇာလေတွာ တေန အညံ ပဒီပသတမ္ပိ ပဒီပ သဟဿမ္ပိ ဇာလေတိ. ‘‘မုဒ္ဒါ’’တိ လဉ္ဆနလေခါ. တတ္ထ ဧကေန လဉ္ဆနက္ခန္ဓေန, တေန လဉ္ဆနလေခါသတမ္ပိ လဉ္ဆနလေခါ သဟဿမ္ပိ ကရောတိ. ‘‘ပဋိဗိမ္ဗစ္ဆာယာ’’တိ ပသန္နေသု အာဒါသပဋ္ဋေသုဝါ ဥဒကေသုဝါ ဥပ္ပန္နာ သရီရစ္ဆာယာ. ဧတေဟိ နိဒဿနေဟိ ဖလံ နာမ ဟေတုတော အာဂတံ န ဟောတိ. ဟေတုနာ စ ဝိနာ န သိဇ္ဈတီတိ ဧတ္တကမတ္ထံ ဒီပေတိ. ‘‘ဗီဇသင်္ခါရော’’တိ ကာလန္တရေ ဥပ္ပန္နေသု ပုပ္ဖဖလေသု ဣစ္ဆိတဝဏ္ဏ ဂန္ဓရသပါတုဘာဝတ္ထာယ ရောပနကာလေ အမ္ဗဗီဇာဒီသု ဣစ္ဆိတဝဏ္ဏ ဂန္ဓရသဓာတူနံ ပရိဘာဝနာ. တတ္ထ တပ္ပစ္စယာ ကာလန္တရေ ပုပ္ဖဖလေသု ဥပ္ပန္နေသု တေဝဏ္ဏဂန္ဓရသာ ပါတုဗ္ဘဝန္တိ. ‘‘ပါဋိဘောဂေါ’’တိ ကိဉ္စိ အတ္ထံ သာဓေတုံ ပရဿ သန္တိကေ ဣဏံ ဂဏှန္တဿ တဝဓနံ သံဝစ္ဆရေန ဝုဍ္ဎိယာ သဟ ဒဿာမိ, သစေ နဒဒေယျံ. အသုကံ နာမ မမခေတ္တံ ဝါ ဝတ္ထုဝါ တုယှံ ဟောတူတိ ပဋိညာဌပနံ. တတ္ထ တပ္ပစ္စယာ ဓနံ လဘိတွာ တံ အတ္ထဉ္စ သာဓေတိ. ကာလေ သမ္ပတ္တေ ဝုဍ္ဎိယာ သဟ ဣဏဉ္စ သောဓေတိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာသိပ္ပောသဓာ’’တိ လောကေ ပုတ္တကေ ယာဝဇီဝံ ဟိတတ္ထာယ ဒဟရကာလေ ကိဉ္စိ ဝိဇ္ဇံဝါ သိပ္ပံဝါ သိက္ခာပေန္တိ. ယာဝဇီဝံ ခရရောဂါနံ အနုပ္ပာဒတ္ထာယ ဒဟရကာလေ ဩဇဝန္တံ ကိဉ္စိ ဩသဓံ ဝါ အဇ္ဈောဟာရေန္တိ. တတ္ထ တပ္ပစ္စယာ ပုတ္တာနံ ယာဝဇီဝံ ဟိတပ္ပဋိလာဘော ဝါ တာဒိသာနံ ရောဂါနံ အနုပ္ပာဒေါ ဝါ ဟောတိယေဝ. ဧတေဟိ ယထာ ကာလန္တရေ အသန္တေသုယေဝ ပါဋိဘောဂါဒီသု မူလကမ္မေသု ပုဗ္ဗဘာဂေ ကတပစ္စယာ ဧဝ ပစ္ဆာ အတ္ထ သာဓနာဒီနိ သိဇ္ဈန္တိ. တထာ ကုသလာ ကုသလ ကမ္မာနိ [Pg.186] ကတွာ ကာလန္တရေ တေသု အသန္တေသုပိ ပုဗ္ဗေ ကတတ္တာ ဧဝ ပစ္ဆာ ပဋိသန္ဓာဒီနိ ဖလာနိ ပါတုဗ္ဘဝန္တီတိ ဒီပေတိ. တေနဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဃောသ ပဒီပမုဒ္ဒါဒီနိ စေတ္ထ နိဒဿနာနီ’’တိ. ‘‘ကမ္မဒုဗ္ဗလဘာဝေနာ’’တိ တဒါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ကမ္မမ္ပိ ဒုဗ္ဗလမေဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စေတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ ဝတွာ ဒဿိတံ, တထာပိ သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ‘‘တံ ပီ’’တိ ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ. ‘‘တထာ စဝန္တာနံ’’တိ ဒိဗ္ဗရထာဒီနိ ဂတိနိမိတ္တံ ကတွာ စဝန္တာနံ. ‘‘ဒယှမာနကာယေနာ’’တိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ. ဂါထာယံ. ပဉ္စဒွါရေ ပဋိသန္ဓိကမ္မံ ဝိနာ ဒွိဂေါစရေ သိယာတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘ဒွိဂေါစရေ’’တိ ကမ္မနိမိတ္တ ဂတိနိမိတ္တဘူတေ ဒွိဂေါစရေ. တတ္ထ ပဉ္စဒွါရေ ပဋိသန္ဓိ နာမ ပဉ္စဒွါရိက မရဏာသန္န ဝီထိစိတ္တာနံ အန္တေ စ ဝန္တာနံ ပဋိသန္ဓိ. သာပိ ဂတိနိမိတ္တဘူတေ ဂေါစရေ သိယာတိ ဝုတ္တေ ပဉ္စဒွါရိက ဝီထိစိတ္တာနိ ပဉ္စာရမ္မဏဘူတာနိ ဂတိနိမိတ္တာနိ အာရမ္မဏံ ကရောန္တီတိပိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ. တေသံ ဝီထိစိတ္တာနံ အန္တေ အစဝိတွာ တဒနုဗန္ဓက မနောဒွါရိကဝီထိစိတ္တေဟိပိ ကဒါစိ ကေသဉ္စိ စ ဝနံ နနသမ္ဘဝတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. တေသု ပန အနုဗန္ဓက ဝီထီသု အတီတဂ္ဂဟဏ သမုဒါယဂ္ဂဟဏေဟိ စ ဝန္တာနံ အတီတာနိပိ ဂတိနိမိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏနာမဂ္ဂဟဏေဟိ စ ဝန္တာနံ ဓမ္မာ ရမ္မဏံပိ လဗ္ဘတိယေဝ. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ အာစရိယေန ကာမာဝစရ ပဋိသန္ဓိယာ ဆ ဒွါရဂ္ဂဟိတံ ကမ္မနိမိတ္တံ ဂတိနိမိတ္တဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နမတီတာ ရမ္မဏံ ဥပလဗ္ဘတီတိ. တံ သုဝုတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ပန ‘တမေဝ တထောပဋ္ဌိတံ အာရမ္မဏံ အာရဗ္ဘ စိတ္တသန္တာနံ အဘိဏှံ ပဝတ္တတီ’တိ ဧဝံ အန္တိမဝီထိတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဗဟူနံ ဝီထိဝါရာနံ ပဝတ္တနံ အာစရိယေန ဝုတ္တံ. တံ တထောပဋ္ဌိတံ ဂတိနိမိတ္တံ အာရဗ္ဘာတိပိ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဧဝဉ္စသတိ, ဂတိနိမိတ္တံပိ အတီတံ လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒါပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘သန္တတိ ဝသေနာ’’တိ သန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္န ဝသေန. ‘‘တဿာ’’တိ ဂတိနိမိတ္တဿ. ယေဘူယျေန ဝုတ္တော, န သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကေန ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘မနောဒွါရိက မရဏာသန္န ဇဝနာနံပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ’’တိ ပုရေဇာတပစ္စယ ဘာဝေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တဒနုဗန္ဓာယာ’’တိ တာနိ မနောဒွါရိ ကမရဏာသန္န [Pg.187] ဇဝနာနိ အနုဂတာယ. ‘‘ပဋိသန္ဓိယာပိ သမ္ဘဝတော’’တိ တဿ ပုရေဇာတ ပစ္စယဿ ပဋိသန္ဓိယာပိ ပုရေဇာတ ပစ္စယတာ သမ္ဘဝတော. နနု ထေရေန ဘိန္ဒိတွာ အဝုတ္တေပိ ဘိန္ဒိတဗ္ဗေ သတိ, ဘိန္ဒနမေဝ ယုတ္တန္တိ စေ. န ယုတ္တံ. ကသ္မာ, ကမ္မနိမိတ္တေန သမာနဂတိကတ္တာ. တေနာဟ ‘‘နစတံ’’တိအာဒိံ. ဝိဘာဝနိယံ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံတိ ဝတွာ အပရေပန အဝိသေသတောဝ ဝဏ္ဏေန္တီတိ အပရေဝါဒေါပိ ဝုတ္တော. တတ္ထ ‘‘အဝိသေသတော ဝဏ္ဏေန္တီ’’တိ အဘိန္ဒိတွာဝ ဝဏ္ဏေန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုန တံ အပရေဝါဒံ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တော ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဓ ပန တံ အပရေဝါဒံ ပဂ္ဂဏှန္တော ပုန ‘‘ယဉ္စ တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘တဒါရမ္မဏာယာ’’တိ တံ ဂတိနိမိတ္တာ ရမ္မဏာယ. ‘‘တေသံ ဝစနံ’’တိ အပရေသံ ဝစနံ. ‘‘အညတြ အဝိစာရဏာယာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. နနု အဋ္ဌကထာယံ ပနာတိအာဒိ သဗ္ဗံ ဝိစာရဏာ ဝစနမေဝ ဟောတီတိ. သစ္စံ ယထာ ဒိဋ္ဌပါဌဝသေန, သာဝသေသ ပါဌဘာဝံ ပန န ဝိစာရေတိယေဝ. တသ္မာ ‘‘အညတြ အဝိစာရဏာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ သိယာ. အဋ္ဌကထာပါဌော သာဝသေသော ဟောတု, မူလဋီကာပါဌော ပန မနောဒွါရေ ယေဝါတိ နိယမေတွာ ဝုတ္တတ္တာ ကထံ သာဝသေသော သိယာတိ. နိယမေတွာ ဝုတ္တောပိ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္ထေ အပရိပုဏ္ဏေ သာဝသေသော ဧဝ ဟောတီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အညံ ကာရဏံ နတ္ထိ အညတြ အဝိစာရဏာယာ’’တိ. ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နမတီတံ’’တိအာဒီသု. တဒါရမ္မဏာဝသာနာယ ပဉ္စဒွါရိက ဇဝနဝီထိယာ စ ဝနံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ အပရတ္ထပိ. ဗလဝန္တေပိ သတိ. တဒါရမ္မဏာဝသာနာယ ဧဝ ဝီထိယာ. ‘‘ဝုတ္တတ္တာ ပနာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဧဝ ဝုတ္တတ္တာ ပန. ‘‘ပုရိမဘာဂေ ဧဝါ’’တိ ပဉ္စဒွါရိက အန္တိမ ဝီထိတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဧဝ. ‘‘တာဟီ’’တိ ဒေယျဓမ္မဝတ္ထူဟိ. ‘‘ယထာတံ’’တိ တံ အတ္ထဇာတံ ကတမံ ဝိယာတိ အတ္ထော. ‘‘ဣတော’’တိ မနုဿ ဘဝတော. နိမိတ္တ သဒိသံ သဒ္ဒံ ဝဏ္ဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နဋ္ဌစကာရံ’’တိ ပတိတစကာရံ. အဋ္ဌကထာပါဌေ ဉာတကာ မာတာဒယော ပဉ္စဒွါရေ ဥပသံဟရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဝတ္ထာယာ’’တိ တဝအတ္ထာယ. ‘‘စီနပဋသောမာရပဋာဒိဝသေနာ’’တိ စီနရဋ္ဌေ ပဝတ္တော ပဋော [Pg.188] စီနပဋော. တထာ သောမာရပဋေပိ. ‘‘တာနီ’’တိ ရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ပန အညံပိ ယုဇ္ဇတေဝ. အတ္ထိဒါနီတိ မနသိကတတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နဘူတာနီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အရူပီနံ’’တိ အရူပဗြဟ္မာနံ. ‘‘တေ’’တိ အရူပိနော. ‘‘တာနီ’’တိ ဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနာနိ. ဝိဿဋ္ဌံ လဒ္ဓဈာနံ ယေသံ တေ ဝိဿဋ္ဌဇ္ဈာနာ. ‘‘တတောယေဝ စာ’’တိ ဝိဿဋ္ဌဇ္ဈာနတ္တာယေဝ စ. အာကဍ္ဎိတံ မာနသံ စိတ္တံ ဧတေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဣဒဉ္စ ဟေတုဝိသေသန ပဒံ. အာကဍ္ဎိတမာနသတ္တာ ကာမဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနန္တိ ဒီပေတိ. တေသံ အရူပီနံ. ‘‘အညံ ဒုဗ္ဗလ ကမ္မံ’’တိ ဥပစာရဇ္ဈာနကမ္မတော အညံ တိဟေတုကောမကံ ကမ္မံ. ‘‘တေသံ’’တိ ရူပလောကတော စ ဝန္တာနံ. ‘‘သတော’’တိ သန္တဿ သမာနဿ. ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘနေ ကာရဏံ နတ္ထီ’’တိ ဣဒံ ဥပစာရဇ္ဈာန ကမ္မဿ ဂရုက ကမ္မဂတိကတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧကန္တ ဂရုကကမ္မဘူတံပိ ပန မဟဂ္ဂတဇ္ဈာန ကမ္မံ နာမ နာနာနိကန္တိ ဗလေန ပဋိဗာဟီယမာနံ ပဋိသန္ဓိံ န ဒေတိယေဝ. ဥပစာရဇ္ဈာန ကမ္မေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘တာဒိသာနီ’’တိ တထာ ရူပါနိ ဒွိဟေတုကောမက ကမ္မာနိ တေသံ ဩကာသံ န လဘန္တိ. နီဝရဏာနံ သုဋ္ဌုဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာယေဝ. ‘‘ယေနာ’’တိ ယေန ဆန္ဒာဒီနံ ပဝတ္တိ ကာရဏေန. ‘‘နာနာကမ္မာနိ ပီ’’တိ ဥပစာရဇ္ဈာန ကမ္မတော အညာနိ ပစ္စုပ္ပန္န ကမ္မာနိပိ အတီတဘဝေသု ကတာနိ အပရပရိယာယ ကမ္မာနိပိ. ‘‘ယေန စာ’’တိ ယေန နာနာကမ္မာနမ္ပိ ဩကာသ လာဘကာရဏေန စ. ‘‘တေ’’တိ ရူပီ ဗြဟ္မာနော. ‘‘ဝုတ္တနယေနေ ဝါ’’တိ သုဋ္ဌုဝိက္ခမ္ဘိတနီဝရဏာနံ တေသံ အပ္ပနာ ပတ္တဇ္ဈာနဝိသေသေန [ ယသ္မာ ပနာတိအာဒိနာ စ ] ပရိဘာဝိတ စိတ္တသန္တာနတ္တာ’တိ စ ဝုတ္တနယေနေဝ. ‘‘တံ ကာရဏံ’’တိ အဟေတုက ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝ ကာရဏံ. ပရမ္ပရ ဘဝေသုစ ဝီထိမုတ္တစိတ္တာနံ ပဝတ္တာကာရံ ဒဿေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယထာ တာနိယေဝ ဩသဓာနီ’’တိ လောကေ ဧကံ ဩသဓံ လဘိတွာတံ ဒေဝသိကံ ဘုဉ္ဇတိ. ဧကောပထမဒိဝသေ ဘုဉ္ဇန္တံ ဒိသွာ ကတမံ နာမ တွံ ဩသဓံ ဘုဉ္ဇသီတိ ပုစ္ဆိ. ဣဒံ နာမ ဩသဓံ ဘုဉ္ဇာမီတိ ဝဒတိ. ပုနဒိဝသေသုပိ ဩသဓံ ဘုဉ္ဇန္တံ ဒိသွာ တထေဝ ပုစ္ဆိ. တမေဝ ဩသဓံ ဘုဉ္ဇာမီတိ ဝဒတိ. တတ္ထ ‘‘တမေဝ ဩသဓံ’’တိ ယံ ပထမဒိဝသေ ဩသဓံ တယာစ ပုစ္ဆိတံ. မယာ စ ကထိတံ. တမေဝ အဇ္ဇ ဘုဉ္ဇာမီတိ အတ္ထော. တတ္ထ [Pg.189] ပန ပထမဒိဝသေ ဘုတ္တံ ဩသဓံ အညံ. အဇ္ဇ ဘုတ္တံ အညံ. တံသဒိသံ ပန အညံပိ တမေဝါတိ လောကေ ဝေါဟရန္တိ တာနိယေဝ ဩသဓာနိ ဘုဉ္ဇာမီတိ. ဧဝံ ဣဓပိ တဿဒိသေ တဗ္ဗောဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘တသ္မိံ’’တိ ဘဝင်္ဂစိတ္တေ. အဝတ္တမာနေ ဥပပတ္တိဘဝေါ ဩစ္ဆိဇ္ဇတိ. ဝတ္တမာနေ န ဩစ္ဆိဇ္ဇတိ. တသ္မာ တဿ ဥပပတ္တိ ဘဝဿ အနောစ္ဆေဒ အင်္ဂတ္ထာယ ကာရဏတ္တာ ဘဝင်္ဂန္တိ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဥပပတ္တိ ဘဝေါ’’တိ စ ကမ္မဇက္ခန္ဓသန္တာနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပရသမယေ’’တိ ဥစ္ဆေဒ ဒိဋ္ဌီနံ ဝါဒေ. ‘‘ဝဋ္ဋမူလာနီ’’တိ အဝိဇ္ဇာတဏှာ ဝုစ္စန္တိ. ဝဋ္ဋမူလာနိ သုဋ္ဌုဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ယဿ အတ္ထာယာ’’တိ သဥပါဒိသေသာဒိကဿ နိဗ္ဗာနဿ ပဋိလာဘတ္ထာယ. ‘‘ပဋ္ဌပီယန္တီ’’တိ ပဝတ္တာပီယန္တိ. ပဇ္ဇန္တိ ပါပုဏန္တိ အရိယာ ဇနာ ဧတ္ထာတိ ပဒံ. ပရတော သမန္တိပဒေ အနုပါဒိသေသဿ ဂယှမာနတ္တာ ဣဓ သဥပါဒိသေသန္တိ ဝုတ္တံ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗုဓာ. သုဋ္ဌု သဒ္ဓိံ ဥစ္ဆိန္နံ သိနေဟဗန္ဓနံ ယေဟိ တေ သုသမုစ္ဆိန္နသိနေဟဗန္ဓနာ. ကထဉ္စ သုဋ္ဌုဥစ္ဆိန္နံ, ကေဟိ စ သဒ္ဓိံ ဥစ္ဆိန္နန္တိအာဟ ‘‘အနုသယမတ္တံ ပီ’’တိအာဒိံ. ‘‘သေသကိလေသေဟီ’’တိ တဏှာသိနေဟ ဗန္ဓနတော အဝသေသ ကိလေသေဟိ. ‘‘အဓိသယိတံ’’တိ ဝိက္ခမ္ဘိတုံပိ အသက္ကုဏေယျံ ဟုတွာ အတိရေကတရံ သယိတံ. ‘‘အဓိဂမာဝဟံ’’တိ အဓိဂမော ဝုစ္စတိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရ ဓမ္မော. တံ အာဝဟတီတိ အဓိဂမာဝဟံ. ‘‘သီလံ’’တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ‘‘ဓုတင်္ဂံ’’တိ တေရသဓုတင်္ဂံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

“තං” යනු විපාක දීමට සූදානම් වන කර්මයයි. “නියමුවකු හා සහකාරී ප්‍රත්‍යයක් වූ” යන්නෙහි විස්තරය නම්, නැවක නියමුවා නැව තමන් කැමති දිශාවකට මෙහෙයවන්නා සේම, මෙම තණ්හාව ද භවය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම නිසා චිත්ත සන්තානය යා යුතු භවය දෙසට මෙහෙයවයි. කර්මයේ කාර්යය සඳහා උපකාරී වන සහකාරී ප්‍රත්‍යය ද මෙය බව දත යුතුය. “කුසලාකුසල කර්ම නිමිති හෝ” යනු අනෙකුත් කුසල හෝ අකුසල කර්ම නිමිති යන්නයි. “තදූපත්ථම්භිකා” යනු එම කර්මයට උපකාරක වන යන්නයි. “නිමිත්තාස්සාදගධිතං” යනු මුහුණේ නිමිති ආදියෙහි ආශ්වාදයක් ලබමින් ඊට ඇලී සිටින බවයි. “තිට්ඨමානං තිට්ඨතී” යනු නොමිදී රැඳී පවතින බවයි. “අනුබ්‍යඤ්ජනය” යනු ප්‍රියමනාප ස්වරූපයක් ඇති කතාබහ ආදී ක්‍රියා විශේෂයන් ය. “අස්ස පුග්ගලස්ස” යනු මරණයට ආසන්න පුද්ගලයාගේ යන්නයි. අට්ඨකථා පාඨයෙහි “කිලේස බලවිනාමිතං” යනු අවිද්‍යාව හා තණ්හාව ආදී ක්ලේශයන්ගේ බලයෙන් නැමුණු (මෙහෙයවන ලද) යන්නයි. “තං” යනු චිත්ත සන්තානයයි. “තස්මිං” යනු කර්මාදී අරමුණෙහි යන්නයි. මෙය අට්ඨකථාව සමඟ නොගැලපේ. අට්ඨකථාවෙහි “එම අරමුණෙහි” යැයි දක්වා ඇතත්, “එම භවයෙහි” යැයි පවසා නැත. ටීකාවන්හි “එම ස්ථානයෙහි බොහෝ විට භවයෙහි දොරටු සයටම හසුවූ” යැයි දක්වා ඇත. එම සමාන ජවන උත්පත්ති නම් කර්මය සිදුකරන අවස්ථාවේ පැවති ජවනයන්ට සමාන වූ ජවනයන් දැන් හටගැනීමයි. භවයෙන් වැසුණු කර්මය සහ අප්‍රකට කර්මය එලෙසින්ම ඉදිරිපත් නොවේ. හුදෙක් තමන් අලුත් කරගැනීමේ ස්වභාවයෙන් ද්වාරයට පැමිණ ඉදිරිපත් වන බව මෙහි අදහසයි. “විසීද පත්තා” යනු සිහිමුළා වීමෙන් විරූපී බවට පත්ව අසරණ වූවන් ය. “ඊට පටහැනිව පාපකර්ම බහුල වූවන් ගැන ද පැවසිය යුතුය” යන්නෙහි අදහස නම්, ඔවුන් ආයුධ අතැතිව පණගැහෙන සතුන් මරමින්, “අල්ලාගන්න, බඳින්න” යැයි කෑගසමින් දුෂ්ට සිතින් යුක්ත වන බවයි. අට්ඨකථා පාඨයන්හි “කඩුව එසවූයේ යමෙකුට ද” ඔහු උක්ඛිත්තාසික නම් වේ. යමකින් විදින්නේ ද එය “පතෝදන” (කසය) නම් වේ. එය පලවා හරින දණ්ඩකි. එහි අගට සවිකළ ඉදිකටුව පතෝදන සූචියයි. “පතෝදන දුක්ඛං” යනු විදීමෙන් ඇතිවන දුකයි. එසවූ කඩුවක් ආදී ලෙසින් දර්ශනය වීම කෙසේ නම් කර්ම නිමිත්තක් වන්නේ ද? එය ප්‍රතිසන්ධියට අරමුණක් වන්නේ කෙසේ ද යන්න “සෝ ච” යනාදියෙන් විස්තර වේ. උපදින්නාවූ සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. “ඉතරේසං පනා” යනු රූප සහ අරූප භවයන්හි උපදින්නවුන්ගේ යන්නයි. “පරිපූර්ණ කර” යනු තදාරම්මණ හෝ පිරිසිදු ජවන වීථිය අවසන් කර සම්පූර්ණ කිරීමයි. භවාංගය අවසානයේ චුති සිත උපදින බවක් අට්ඨකථාවන්හි නැත. භවාංගයට බැස පිරිනිවන් පාන බව තැන් තැන්හි සඳහන් වේ. එහිදී “භවාංගය” යනු චුති සිතම බව ටීකාවල විස්තර කර ඇත. එබැවින් “භවාංග ක්ෂය වූ විටම” යන්න කෙසේ ගැළපේද යන්න “එත්ථ ච” යනාදියෙන් දක්වා ඇත. අනුරූපව ලැගුම් ගන්නා බැවින් “අනුසය” නම් වේ. බැඳීමක් ලෙස පවතින බැවින් ද, නැවත නැවතත් පවතින බැවින් ද අනුසය නම් වේ. මෙහි අනුසය යනු ජවනයන් සමඟ උපදින්නක් නොවේ. නමුත් මෙහි අනුසය නමින් දක්වා ඇත්තේ විවිධ ජවනයන් සමඟ උපදින අවිද්‍යාව සහ තණ්හාව ප්‍රතිසන්ධියට විශේෂ ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. එබැවින් “අවිද්‍යාවෙන් වට වූ තණ්හාව මුල් වූ” යැයි පැවසීම ඉතා යෝග්‍ය වේ. අනුසයන් සමඟ ජවනයන් සමඟ උපදින ධර්මයන් ද ලැබෙන බැවිනි. “පරියත්තා” යනු නිම කරන ලදී යන්නයි. “සෝ පී” යනු ස්පර්ශය ආදී ධර්ම සමූහයයි. “තථා රූපා යේවා” යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණය නොවන අනුසය ස්වභාවයෙන් පවතින රූපයන්මය. “තං” යනු චිත්ත සන්තානයයි. “තත්ථා” යනු ඒ දෙකෙහිම යන්නයි. “විජානන ධාතුව” යනු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. එක් භවයකින් තව භවයකට ගමන් කරන ධර්මයක් නැත. උපදින සෑම තැනකදීම ඒවා එතැනම නිරුද්ධ වේ. මරණ අවස්ථාවේ ගමන් කරන දෙයක් නැත. එසේ නම් මෙය අනමතග්ග සූත්‍රයට පටහැනි නොවන්නේ ද? නැත, එය පටහැනි නොවේ. මෙය අභිධර්මයේ මුඛ්‍ය වචනයයි, අනමතග්ග සූත්‍රය වනාහි සූත්‍ර දේශනාවේ පර්යාය වචනයකි. පර්යාය දේශනාව නම් හේතු-ඵල සම්බන්ධයෙන් “සත්ත්වයා සංසාරයේ සැරිසරයි” යන ව්‍යවහාරයයි. පෙර කර්මය කළ අවස්ථාවේ සිටි ධර්මයන්ම සත්ත්වයා ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, පසුව එහි ඵලය ලෙස ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වූ විට එම ප්‍රතිසන්ධිය ද සත්ත්වයා ලෙසම හැඳින්වේ. හේතු ඵල සම්බන්ධය නිසාම ඔහු කර්මය කරයි, එම කර්මයෙන්ම ඔහු සංසාරයේ සැරිසරන බව පැවසේ. ප්‍රතිඝෝෂය (දෝංකාරය), පහන, මුද්‍රාව මෙන්ම ප්‍රතිබිම්බය, බීජයක ශක්තිය සහ ඇප වීම (ප්‍රතිඥාව) වැනි උදාහරණ අට්ඨකථාවල දක්වා ඇත. දෝංකාරය මෙන් මුල් ශබ්දය එම ස්ථානයට ගමන් නොකරන නමුත් ශබ්දය නිසාම දෝංකාරය ඇති වේ. එසේම අතීත කර්මය හේතුවෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වුවද කර්මය ප්‍රතිසන්ධිය වෙත ගමන් නොකරයි. බීජයක ඇති වර්ණ හා සුවඳ මතුකාලීන ඵලයට බලපාන්නාක් මෙන් ද, කුඩා කල උගත් ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ජීවිත කාලයටම බලපාන්නාක් මෙන් ද, අතීතයේ කළ කර්මය නිසා පසු කලෙක ප්‍රතිසන්ධි ඵලයන් ඇති වේ. මරණාසන්න කාලයේදී ජීවිතේන්ද්‍රිය දුර්වල වන බැවින් කර්මය ද දුර්වල වේ. ගති නිමිති ලෙස දිව්‍ය රථ ආදිය පෙනීම මරණාසන්න චිත්ත වීථියට අරමුණු වේ. අරූපී බ්‍රහ්මයන්ට ද්විතීයික ධ්‍යාන කර්මයන් ප්‍රතිසන්ධිය පිණිස උපකාරී වේ. භවාංග සිත යනු උප්පත්ති භවය නොසිඳී පවත්වා ගැනීමට අංගයක් (හේතුවක්) වන බැවින් එනමින් හැඳින්වේ. නිවනෙහිදී තණ්හා බන්ධනයන් සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳී යන අතර අනුසයන් පවා ඉතිරි නොවේ. සීලය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි, ධුතාංග යනු තේරස (දහතුනක් වූ) ධුතාංගයන්ය.

ဝီထိမုတ္တသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

වීථිමුත්තසංග්‍රහ දීපනිය පිළිබඳ අනුදීපනාව නිම කරන ලදී.

၆. ရူပသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

6. රූපසංග්‍රහ අනුදීපනාව

၁၅၆. ရူပသင်္ဂဟေ[Pg.190]. ‘‘စိတ္တစေတသိကေ’’တိ စိတ္တစေတသိက ဓမ္မေ. ‘‘ဒွီဟိ ပဘေဒပ္ပဝတ္တီဟီ’’တိ ဒွီဟိ ပဘေဒသင်္ဂဟပဝတ္တိ သင်္ဂဟေဟိ. ‘‘ယေ ဝတ္တန္တီ’’တိ ယေ ဓမ္မာ ဝတ္တန္တိ ပဝတ္တန္တိ. ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိ ဧတ္တကေန ‘တတ္ထ ဝုတ္တာဘိဓမ္မတ္ထာ’တိအာဒိကေန ဝစနက္ကမေန. နိပါတံ ဣစ္ဆန္တာ ဧတ္တကေဟိ ပဉ္စဟိ ပရိစ္ဆေဒေဟီတိ ဝဏ္ဏေန္တိ. ဝစနဝိပလ္လာသံ ဣစ္ဆန္တာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘သမုဋ္ဌာတီ’’တိ သုဋ္ဌု ဥဋ္ဌာတိ, ပါတုဗ္ဘဝတိ, ဝိဇ္ဇမာနတံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘ကမ္မာဒီ’’တိ ကမ္မာဒိပစ္စယော. ‘‘ပိဏ္ဍီ’’တိ ဧကဂ္ဃနတာ ဝုစ္စတိ. ဥပါဒါယ မဟန္တာနိ ဧဝ ဟုတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓသန္တာနံ သတ္တသန္တာနံ. အဇ္ဈတ္တ သန္တာနံတိပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဝိသံဝါဒကဋ္ဌေနာ’’တိ ဝိရာဓကဋ္ဌေန. ဘူတဉ္စ အဘူတံ ကတွာ အဘူတဉ္စ ဘူတံ ကတွာ သန္ဒဿကဋ္ဌေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘူတဝဇ္ဇပ္ပဋိစ္ဆာဒနကမ္မံ မဟာမာယာ နာမ. မာယံ ကရောန္တီတိ မာယာကာရာ. အာဝိသနံ နာမ သတ္တာနံ သရီရေသု အာဝိသနံ. ဂဟဏံ နာမ သတ္တာနံ အတ္တနောဝသံ ဝတ္တာပနံ. တဒုဘယံ ကရောန္တာ ကတ္ထ ဌတွာ ကရောန္တိ. အန္တောဝါဌတွာ ကရောန္တိ, ဗဟိဝါ ဌတွာ ကရောန္တီတိ ပါကတိကေဟိ မနုဿေဟိ ဇာနိတုံ ပဿိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ အစိန္တေယျဋ္ဌာနံ နာမ. ‘‘ဝဉ္စကဋ္ဌေနာ’’တိ ဧတာ ပကတိယာ အတိဒုဗ္ဗဏ္ဏံ အတ္တာနံ ဒေဝစ္ဆရာဝဏ္ဏံ ကတွာ ဝဉ္စေန္တိ. ဝသနရုက္ခဂုမ္ဗံပိ ဒိဗ္ဗဝိမာနံ ကတွာ ဝဉ္စေန္တိ. ဧဝရူပေန ဝဉ္စကဋ္ဌေန. ‘‘တေနေဝဋ္ဌေနာ’’တိ ဝိသံဝါဒကဋ္ဌာဒိနာ တိဝိဓေနေဝ အတ္ထေန. တာနိပိဟိ အသတ္တဘူတံယေဝ အတ္တာနံ သတ္တောတိ ဝိသံဝါဒေန္တိ. အရုက္ခံယေဝ အတ္တာနံ ရုက္ခောတိ ဝိသံဝါဒေန္တိ. အနိဋ္ဌံ, အကန္တံ, အမနာပံယေဝ အတ္တာနံ ဣဋ္ဌော, ကန္တော, မနာပေါတိ ဝဉ္စေန္တိ, တထာ သဟဇာတာနဉ္စ တေသံ အညမညဿ အန္တော ဝါ တိဋ္ဌန္တိ. ဥဒါဟုဗဟိဝါတိဋ္ဌန္တီတိ ဇာနိတုံ ပဿိတုံ အသက္ကုဏေယျံ ဌာနံ ဟောတီတိ. ‘‘ဥဘယတ္ထပီ’’တိ မာယာကာရာဒိ မဟာဘူတေသု စ ပထဝိယာဒိမဟာဘူတေသု စ. ‘‘အဘူတာနီ’’တိ အသန္တာနိ, အသစ္စာနိ[Pg.191].‘‘အဗ္ဘုတာနီ’’တိ အစ္ဆရိယကမ္မာနိ. ‘‘ဣမသ္မိံ ပါဌေ’’တိ စတုန္နံ မဟာဘူတာနန္တိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓ ပဒသဟိတေ ပါဌေ. အညတ္ထ ပန ဥပါဒါရူပံ အနုပါဒါရူပန္တိအာဒီသု ယကာရ ဝိရဟော ဒိဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပာယော. ဓာတူနံ အနေကတ္ထတ္တာ ‘‘ပထယတိ ပက္ခာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပုထူ’’တိ ပါဋိပဒိကပဒံ. တမေဝ ဇာတတ္ထေ နိရုတ္တိနယေန ပထဝီတိ သိဒ္ဓန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုထုမဟန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပကာရေန ထဝီယတီတိ အတ္ထေ ပထဝီတိ ဣဒံ ဥဇုကမေဝ. ‘‘အာပေတီ’’တိ ဗျာပေတိ. ‘‘အပ္ပာယတီ’’တိ ဘုသံ ပါယတိ, ဝဍ္ဎေတိ. တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ဗြူဟေတီ’’တိအာဒိံ. နိသာနတ္ထဝသေနေဝ ပရိပါစနတ္ထောပိ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ပရိပါစေတိဝါ’’တိ. ‘‘သမီရေတီ’’တိ သုဋ္ဌု ဤရေတိ ကမ္ပေတိ. ဝါယတိ ဝဟတီတိ ဝါယော အတ္ထာတိဿယ နယေန. ‘‘ဝိတ္ထမ္ဘနံ’’တိ ဝိဝိဓေန အာကာရေန ဘူတသံဃာဋာနံ ထမ္ဘနံ ဝဟနံ အဘိနီဟရဏံ. ကက္ခဠတာ နာမ ခရတာ ဖရုသတာ. သဟဇာတရူပါနံ ပတိဋ္ဌာနတ္ထာယ ထဒ္ဓတာ ထူလတာ. သာ သေသဘူတေသု နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သေသဘူတတ္တယံ ဥပါဒါယာ’’တိ. ‘‘အနဝဋ္ဌာနတာ’’တိ ဧတ္ထ အဝဋ္ဌာနံ နာမ အစလဋ္ဌာနံ. န အဝဋ္ဌာနန္တိ အနဝဋ္ဌာနံ. စလနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘မုဒုဘူတာပီ’’တိအာဒိံ. အာဗန္ဓကံ နာမ အာဗန္ဓိတဗ္ဗေ ဝတ္ထုမှိ မုဒုမှိ သတိ, ဒဠှံ န ဗန္ဓတိ. ထဒ္ဓေသတိ, ဒဠှံ ဗန္ဓတီတိ ဣဒံ လောကတောဝ သိဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘အာဗန္ဓိတဗ္ဗာယာ’’တိအာဒိံ. ‘‘တဗ္ဘာဝံ’’တိ ပရိဏတဘာဝံ. ‘‘ပရိပါစကတာ ဒဿနတော’’တိ ဟေမန္တေ အဇ္ဈောဟဋာဟာရာနံ သုဋ္ဌုပရိပါစကတာ ဒဿနတောတိ ဝဒန္တိ. ဥသတိ ဒဟတီတိ ဥဏှံ. ‘‘ဒဟတီ’’တိ စ ဥဏှတေဇောပိ ဥဏှဘာဝေန ဒဟတိ, သီတတေဇောပိ သီတဘာဝေန ဒဟတိ. ဥဏှေန ဖုဋ္ဌံ ဝတ္ထု ဥဏှတ္တံ ဂစ္ဆတိ, သီတေန ဖုဋ္ဌံ ဝတ္ထု သီတတ္တံ ဂစ္ဆတိ. ယဉ္စ ဥဏှတ္တံ ဂစ္ဆတိ, တံ ဥဏှတေဇော ဥဏှဘာဝေန ဒဟတိနာမ. ယဉ္စ သီတတ္တံ ဂစ္ဆတိ, တံ သီတတေဇော သီတဘာဝေန ဒဟတိနာမ. ဧဝံ သီတတေဇောပိ ဥသတိဒဟတီတိ အတ္ထေန ဥဏှတ္တ လက္ခဏောနာမ ဟောတီတိ. ဧဝံသန္တေ နီလေနဝဏ္ဏေန ဖုဋ္ဌံ ဝတ္ထု နီလံ ဟောတိ. ပီတေန ဖုဋ္ဌံ ပီတံ ဟောတိ. နီလံပိ ပီတံပိ တံ ဝတ္ထုံ ဒဟတိနာမာတိ စေ. နီလေန ဝဏ္ဏေန ဖုဋ္ဌံနာမ နတ္ထိ. တထာ ပီတေန[Pg.192]. ကသ္မာ, နီလာဒီနံ ဥပါဒါရူပါနံ ဖုသန ကိစ္စာ ဘာဝတော. သမ္မိဿိတံ နာမ ဟောတိ. န စ သမ္မိဿနမတ္တေန ဒဟတိ. ဖုသန္တော ဧဝ ဒဟတိ. ဖုသန္တာနံပိ ပထဝိဝါတာနံ ဒဟနကိစ္စံ နတ္ထိ. ပရိပါစနကိစ္စံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. သစေ ဃနထဒ္ဓေ သိလာထမ္ဘေ ဝိတ္ထမ္ဘနံ အတ္ထိ, သကလော သိလာထမ္ဘော ကပ္ပာသပိစုဂုဠှောဝိယ သိထိလော စ လဟုကော စ ဘဝေယျ. နစ ဘဝတိ. တသ္မာ တတ္ထ ဝိတ္ထမ္ဘနံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သော ပန ဃနထဒ္ဓေသု သိလာထမ္ဘာဒီသု န လဗ္ဘတီ’’တိ စောဒေတိ. တတ္ထ ပန ဝိတ္ထမ္ဘနံ လဗ္ဘမာနံ အဓိမတ္တေန န လဗ္ဘတိ, သဟဇာတဘူတာနံ ဥပတ္ထမ္ဘနမတ္တေန လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘နာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တတ္ထဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဝဟတီ’’တိ ထဒ္ဓကက္ခဠ ကိစ္စံ ဝဟတိ.

156. රූපසංග්‍රහයෙහි, 'චිත්ත චේතසික' යනු චිත්ත චේතසික ධර්මයන්ය. 'ප්‍රභේද ප්‍රවෘත්ති දෙකකින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රභේද සංග්‍රහය සහ ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහය යන දෙවදෑරුම් ක්‍රම මගිනි. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් පවතිත් ද' යනු යම් ධර්ම කෙනෙක් ක්‍රියාත්මක වෙත් ද, පවතිත් ද යන්නයි. 'මෙතෙකින්' යනු 'එහි දක්වන ලද අභිධර්මාර්ථයන්' යනාදී වශයෙන් වූ මෙපමණ වචන අනුපිළිවෙළකිනි. නිපාත පදයක් ලෙස කැමති වන්නෝ 'මෙතෙක් වූ පරිච්ඡේද පහකින්' යැයි විස්තර කරති. වචන විපර්යාසයක් ලෙස සැලකීම ද සුදුසුය. 'සමුට්ඨානය වේ' යනු මැනවින් හටගනියි, පහළ වෙයි, විද්‍යමාන බවට පැමිණෙයි යන්නයි. 'කර්මාදී' යනු කර්මය ආදී වූ ප්‍රත්‍යයන්ය. 'පිණ්ඩය' යනු එකට කැටි වූ බව (ඒකඝනතාව) කියනු ලැබේ. මහාභූතයන් ඇසුරු කොට ගෙන මහා රූප බවටම පත්ව යන අර්ථයෙන් සම්බන්ධ වේ. ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු සන්තතිය, එනම් සත්ව සන්තතියයි. මෙය 'ආධ්‍යාත්මික සන්තතිය' ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. 'මුළා කරන අර්ථයෙන්' යනු සත්‍යයට විරුද්ධ වන අර්ථයෙනි. ඇති දෙය නැති ලෙස ද, නැති දෙය ඇති ලෙස ද පෙන්වන අර්ථයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. පවතින දෝෂයන් වසා දැමීමේ ක්‍රියාව 'මහා මායාව' නම් වේ. මායාව කරන්නෝ 'මායාකරුවෝ' වෙති. 'ආවේශ වීම' නම් සත්වයන්ගේ ශරීරවලට ඇතුළු වීමයි. 'ග්‍රහණය' නම් සත්වයන් තමන්ගේ වසඟයට පත් කර ගැනීමයි. ඒ දෙකම කරන (අමනුෂ්‍යයෝ) කොහේ සිට එය කරත් ද? ඇතුළත සිට කරත් ද, පිටත සිට කරත් ද යන්න සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයන්ට දැන ගැනීමට හෝ දැක ගැනීමට නොහැකි බැවින් එය 'අචින්ත්‍ය ස්ථානයක්' නම් වේ. 'වංචා කරන අර්ථයෙන්' යනු, මොවුහු ස්වභාවයෙන්ම අතිශය විරූපී වූ තමන්ව දිව්‍යාංගනාවන්ගේ වේශයෙන් පෙන්වා රවටති. වාසය කරන රුක්ගොමු පවා දිව්‍ය විමාන මෙන් පෙන්වා රවටති. මෙබඳු වූ රැවටීමේ අර්ථයෙනි. 'එම අර්ථයෙන්ම' යනු රවටන අර්ථය ආදී ත්‍රිවිධ වූ අර්ථයෙන්මය. ඒවා (මහාභූතයන්) ද සත්වයෙකු නොවන තමන්ව 'සත්වයෙකි' යනුවෙන් රවටයි. ගසක් නොවන තමන්ව 'ගසක්' ලෙස රවටයි. අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අමනාප වූ තමන්ව ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ දෙයක් ලෙස රවටයි. එමෙන්ම සහජාත වූ ඒ භූතයන් එකිනෙකාට ඇතුළතින් සිටින්නේ ද නැතහොත් පිටතින් සිටින්නේ ද යන්න දැන ගැනීමට හෝ දැක ගැනීමට නොහැකි තැනක් වන්නේය. 'දෙපසෙහිම' යනු මායාකරුවන් ආදී මහාභූත උපමාවන් කෙරෙහිත්, පඨවි ආදී මහාභූතයන් කෙරෙහිත් යන්නයි. 'අභූත' යනු නැති වූ, අසත්‍ය වූ දේය. 'අද්භූත' යනු පුදුම සහගත ක්‍රියාවන්ය. 'මෙම පාඨයෙහි' යනු 'සතර මහා භූතයන්ගේ' යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධ වූ පද සහිත පාඨයෙහි ය. අනෙක් තැන්වලදී 'උපාදා රූප, අනුපාදා රූප' යනාදියෙහි 'ය' කාරය නොමැති බව දක්නට ලැබේ යන්න අදහසයි. ධාතූන්ට බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින් 'පතළ වේ, ප්‍රකාශ වේ' යැයි පවසන ලදී. 'පුථු' යනු ප්‍රකෘති පදයයි. එයම හටගත් අර්ථයෙහි නිරුක්ති ක්‍රමයට 'පඨවි' ලෙස සිද්ධ වන බව පෙන්වීමට 'විශාල වූ' යනාදිය පවසන ලදී. 'විශේෂ ලෙස පවතී/සිටී' යන අර්ථයෙන් 'පඨවි' යන්න සෘජු නිරුක්තියකි. 'ආපේති' යනු පතුරුවයි. 'අප්පායති' යනු බෙහෙවින් වඩවයි, වර්ධනය කරයි. එබැවින් 'මැනවින් පෝෂණය කරයි' යනාදිය පැවසූහ. තියුණු කිරීමේ අර්ථයෙන්ම පැසවීමේ අර්ථය ද ලැබෙන බැවින් 'පරිපාචනය කරයි' යැයි ද කීහ. 'සමීරේති' යනු මැනවින් සලිත කරයි, කම්පනය කරයි. 'වායති' හෝ 'වහති' යනු අර්ථයේ අතිශයත්වයෙන් යුත් වායෝ ධාතුවයි. 'විත්ථම්භනය' යනු විවිධ ආකාරයෙන් භූත සමූහයන් දරා සිටීම සහ පෙරට ගෙන යාමයි. 'කක්ඛළ බව' නම් රළු බව, පරුෂ බවයි. සහජාත රූපයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස ඇති තද බව සහ ස්ථූල බවයි. එය සෙසු භූතයන් තුළ නැති බැවින් 'සෙසු භූතයන් තිදෙනා ඇසුරු කොට' යැයි පවසන ලදී. 'අනවට්ඨානතාව' යන්නෙහි 'අවට්ඨාන' යනු නොසැලී පවතින බවයි. නොසැලෙන බවක් නැතිකම 'අනවට්ඨාන' නම් වේ. එයින් 'සැලෙන බව' (චලනය) අදහස් වේ. එබැවින් 'මෘදු වූ භූතයන් ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආබන්ධනය' නම් බැඳිය යුතු වස්තුව මෘදු වූ විට තදින් නොබැඳේ. තද වූ විට තදින් බැඳේ. මෙය ලෝක සම්මතයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් 'බැඳිය යුත්තා වූ' යනාදිය පැවසූහ. 'එම භාවය' යනු පරිණත වූ ස්වභාවයයි. 'පරිපාක බව දක්වන බැවින්' යනු හේමන්ත කාලයේදී අනුභව කළ ආහාර මැනවින් දිරවන බව පෙනෙන බැවින් යැයි පවසති. තවයි යන අර්ථයෙන් 'උෂ්ණ' නම් වේ. 'දවයි' යන්නෙන් උෂ්ණ තේජෝ ධාතුව උෂ්ණ ස්වභාවයෙන් දවයි, සීත තේජෝ ධාතුව සීත ස්වභාවයෙන් දවයි. උෂ්ණයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව උෂ්ණ බවට පත්වෙයි, සීතලෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව සීතල බවට පත්වෙයි. යමක් උෂ්ණ බවට පත්වේ ද, එය උෂ්ණ තේජස විසින් උෂ්ණ ස්වභාවයෙන් දැවීම නම් වේ. යමක් සීතල බවට පත්වේ ද, එය සීත තේජස විසින් සීත ස්වභාවයෙන් දැවීම නම් වේ. මෙසේ සීත තේජස ද 'තවයි' යන අර්ථයෙන් 'උෂ්ණ ලක්ෂණය' (තේජෝ ලක්ෂණය) ඇත්තක්ම වේ. එසේ වී නම්, නිල් පැහැයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව නිල් පැහැ වෙයි. කහ පැහැයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුව කහ පැහැ වෙයි. නිල් පැහැය හෝ කහ පැහැය ද එම වස්තුව දවයි (පැහැ ගන්වයි) කියා කිව හැකි නොවේද? නිල් වර්ණයෙන් ස්පර්ශ වීමක් කියා දෙයක් නැත. කහ වර්ණයෙන් ද එසේමය. මක්නිසාද යත්, නීලාදී උපාදා රූපයන්ට ස්පර්ශ කිරීමේ කාර්යයක් නොමැති බැවිනි. එහි ඇත්තේ සම්මිශ්‍රණය වීමකි. සම්මිශ්‍රණය වූ පමණින්ම 'දැවීම' සිදු නොවේ. ස්පර්ශ වන්නේ නම් පමණක් 'දැවීම' සිදු වේ. ස්පර්ශ වන්නා වූ පඨවි, වායෝ ධාතූන්ට වුව ද 'දැවීමේ' (පැසවීමේ) කෘත්‍යය නැත. පරිපාකයට පත් කිරීමේ කෘත්‍යය නැත යන්න අදහසයි. ඉදින් ඉතා තද වූ ගල් ටැඹක 'විත්ථම්භනය' (දරා සිටීම) ඇත්නම්, මුළු ගල් ටැඹම පුළුන් ගුලියක් මෙන් ලිහිල් වූත් සැහැල්ලු වූත් එකක් විය යුතුය. නමුත් එසේ නොවේ. එබැවින් එහි විත්ථම්භනයක් නැත යන අදහසින් 'එය ඉතා තද ගල් ටැඹ ආදියෙහි දක්නට නැත' යැයි තර්ක කරති. එහි විත්ථම්භනය ලැබෙන්නේ අධික මාත්‍රාවකින් නොවේ, සහජාත භූතයන් උර දරා සිටීමේ මාත්‍රාවෙන් පමණක් ලැබෙන බව පෙන්වමින් 'නැත' යැයි පවසා 'එහි වනාහි' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'වහති' (දරයි) යනු තද රළු වූ කෘත්‍යය දරයි යන්නයි.

ပသာဒရူပေသု. ‘‘သမဝိသမံ’’တိ သမဋ္ဌာနဉ္စ ဝိသမဋ္ဌာနဉ္စ, သမဒေသဉ္စ ဝိသမဒေသဉ္စ, သမပထဉ္စ ဝိသမပထဉ္စာတိ ဧဝမာဒိံ သမဝိသမံ. ‘‘အာစိက္ခတီ’’တိ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ တံ ဇာနန ကိစ္စံ သမ္ပာဒေတိ. တေနာဟ ‘‘သမဝိသမဇာနနဿ တံ မူလကတ္တာ’’တိ. ‘‘အနိရာကရဏတော’’တိ အပ္ပဋိက္ခိပနတော. ‘‘တံ ဝါ’’တိ ရူပံ ဝါ. သုဏန္တိ ဇနာ. သုယျန္တိ ဇနေဟိ. ဧဝံ ဃာယန္တီတိအာဒီသု. ‘‘ဇီဝိတ နိမိတ္တံ’’တိ ဇီဝိတပ္ပဝတ္တိကာရဏဘူတော. ‘‘နိန္နတာယာ’’တိ ဝိသယဝိသယီဘာဝူပဂမနေန နိန္နတာယ. ‘‘ဇီဝိတဝုတ္တိ သမ္ပာဒကတ္တာ’’တိ နာနာဝစီဘေဒဝစီကမ္မပ္ပဝတ္တနေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမေ ပန ပဉ္စ စက္ခု ပသာဒါဒယောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဒဋ္ဌုကာမတာ’’တိ ရူပတဏှာ ဝုစ္စတိ. အာဒိသဒ္ဒေန သောတုကာမတာ ဃာယိတုကာမတာ သာယိတုကာမတာ ဖုသိတုကာမတာယော သင်္ဂယှန္တိ. အတ္ထတော သဒ္ဒတဏှာ ဂန္ဓတဏှာ ရသတဏှာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ ဧဝ. ‘‘နိဒါနံ’’တိ ကာရဏံ. ဒဋ္ဌုကာမတာဒယော နိဒါန မဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ကုသလာ ကုသလကမ္မံ. သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ. ကမ္မမေဝ. ဒဋ္ဌုကာမတာဒိနိဒါနကမ္မံ သမုဋ္ဌာနံ ယေသန္တိ သမာသော. ပထဝိအာဒီနိ ဘူတာနိ. တေသံ ပသာဒေါ လက္ခဏံ ဧတေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဒုတီယ ဝိကပ္ပေ. ရူပါဒီနံ ပဉ္စာရမ္မဏာနံ အဘိဃာတံ အရဟတီတိ ရူပါဒိအဘိဃာတာရဟော. ဘူတာနံ ပသာဒေါ ဘူတပ္ပသာဒေါ. သော လက္ခဏံ ဧတေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. စက္ခု ဦကာသိရပ္ပမာဏေ ဒိဋ္ဌ မဏ္ဍလေ [Pg.193] တိဋ္ဌတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဒိဋ္ဌမဏ္ဍလေ’’တိ မဟာဇနေဟိ ပကတိ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌေ ပသန္နမဏ္ဍလေ. တေလံ သတ္တပိစုပဋလာနိ ဗျာပေတွာ တိဋ္ဌတိဝိယာတိ ယောဇနာ. ‘‘သောတဗိလံ’’ နာမ သောတကူပေါ. ‘‘အင်္ဂုလိဝေဌနာ’’ နာမ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ. ‘‘ဥပစိတတနုတမ္ဗလောမံ’’တိ ရာသီကတဉ္စ ဝိရဠဉ္စ တမ္ဗလောဟဝဏ္ဏဉ္စ သုခုမလောမံ. ဥပစိတံ ရာသီကတံ တနုတမ္ဗလောမံ ဧတ္ထာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အဇပဒသဏ္ဌာနံ’’တိ အဇဿ ပါဒေန အက္ကန္တပဒသဏ္ဌာနဝန္တံ. ‘‘ဥပ္ပလဒလံ’’ နာမ ဥပ္ပလပဏ္ဏံ. ဥပ္ပလဒလဿ အဂ္ဂသဏ္ဌာနဝန္တံ. ‘‘ဝဋ္ဋိ’’ နာမ ဣဓ မနုဿာနံ သရီရာကာရသဏ္ဌိတာ အာယတပိဏ္ဍိ. ‘‘သုက္ခစမ္မာနိ စ ဌပေတွာ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. တေ ပန ပဉ္စပ္ပသာဒါ. သမုဒီရဏံ စဉ္စလနံ. ‘‘ယထာတံ’’တိ ကတမံ ဝိယ တံ. ဣမေ ပသာဒါ ဝိစိတ္တာ, ကထံဝိစိတ္တာတိ အာဟ ‘‘အညမညံ အသဒိသာ’’တိ. ကထံ အသဒိသာတိ အာဟ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိံ.

ප්‍රසාද රූපයන් සම්බන්ධයෙනි. 'සමවිසම' යනු සම ස්ථානය හා විෂම ස්ථානය ද, සම ප්‍රදේශය හා විෂම ප්‍රදේශය ද, සම මාවත හා විෂම මාවත ද ආදී වශයෙන් වූ සම-විසම බවයි. 'පවසයි' (ආචික්ඛති) යන්නෙන් පවසන්නාක් මෙන් එම දැනගැනීමේ කෘත්‍යය සිදු කිරීම අදහස් වේ. එහෙයින් 'සම-විසම බව දැනගැනීමට එය මූලික වන බැවින්' යැයි කියන ලදී. 'අනිරාකරණතො' යනු ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීමෙනි. 'එය හෝ' යනු රූපයයි. ජනයා ශ්‍රවණය කරති. ජනයා විසින් ශ්‍රවණය කරනු ලැබේ. 'ඝායන්ති' (ආඝ්‍රාණය කරති) යනාදියෙහි ද එසේමය. 'ජීවිත නිමිත්ත' යනු ජීවිත පැවැත්මට හේතු වූවකි. 'නින්නතාය' (නැඹුරු බව) යනු විෂය හා විෂයී භාවයට (අරමුණ හා ඉන්ද්‍රිය සම්බන්ධතාවට) පැමිණීමෙන් වූ නැඹුරුතාවයි. 'ජීවිත වෘත්තිය සම්පාදනය කරන බැවින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විවිධ වූ වාග් භේදයන්ගෙන් යුත් වාක්කර්මයන් පැවැත්වීමයි. මේ පංච චක්ඛු ප්‍රසාදාදීන් පිළිබඳව සම්බන්ධයයි. 'දැකීමට ඇති කැමැත්ත' (දට්ඨුකාමතා) යනු රූප තණ්හාවයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඇසීමට ඇති කැමැත්ත, ආඝ්‍රාණය කිරීමට ඇති කැමැත්ත, රස විඳීමට ඇති කැමැත්ත සහ ස්පර්ශ කිරීමට ඇති කැමැත්ත ද ඇතුළත් වේ. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල මේවා සද්ද තණ්හා, ගන්ධ තණ්හා, රස තණ්හා සහ පොට්ඨබ්බ තණ්හාම වේ. 'නිදානය' යනු හේතුවයි. දැකීමට කැමැත්ත ආදිය මොහුට නිදානය (හේතුව) වේ යනු විග්‍රහයයි. කුසල අකුසල කර්මයයි. මෙයින් හටගන්නා බැවින් 'සමුට්ඨානය' (සමුත්ථානය) නම් වේ. එය කර්මයමයි. දැකීමට කැමැත්ත ආදිය නිදාන වූ කර්මය යම් ප්‍රසාදයන්ගේ සමුත්ථානය වේද (ඒවා කර්මජ වේ) යනු සමාසයයි. පඨවි ආදී මහාභූතයන් ප්‍රසාදය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ මේවාටය යනු විග්‍රහයයි. දෙවන විකල්පයෙහි: රූප ආදී පංච ආරම්මණයන්ගේ ගැටීමට (සංඝට්ටනයට) සුදුසු වන බැවින් 'රූපාලි අභිඝාතාරහ' නම් වේ. මහාභූතයන්ගේ ප්‍රසාදය 'භූත ප්‍රසාදය'යි. එය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ මොවුන්ටය යනු විග්‍රහයයි. චක්ඛු ප්‍රසාදය, උකුණෙකුගේ හිසක පමණ වූ පෙනෙන මණ්ඩලයෙහි (කළු ඉංගිරියාව මැද) පිහිටා ඇත යනු සම්බන්ධයයි. 'දෘෂ්ට මණ්ඩලය' යනු සාමාන්‍ය ජනයා විසින් ප්‍රකෘති ඇසින් දකින ලද ප්‍රසන්න මණ්ඩලයයි. තෙල් බින්දුවක් පුළුන් පටල හතක් පුරා විහිදී පවතින්නාක් මෙන් (ප්‍රසාදය පවතී) යනු යෝජනාවයි. 'සෝත බිලය' යනු කන් සිදුරයි. 'අංගුලිවේඨනය' යනු ඇඟිලි මුදුවයි. 'උපචිතතනුතම්බලෝම' යනු රැස් වූ ද, සියුම් වූ ද, තඹ පැහැති වූ ද මොළොක් රෝමයයි. රැස් වූ සියුම් තඹ පැහැ රෝමයන් මෙහි ඇත යනු විග්‍රහයයි. 'අජපද සටහන' යනු එළුවෙකුගේ පියවර සටහන වැනි හැඩයයි. 'උප්පල දළ' යනු මානෙල් පෙත්තයි. මානෙල් පෙත්තක අග කොටසේ හැඩය ඇත්තේය. 'වට්ටිය' යනු මෙහි මිනිසුන්ගේ ශරීර ආකාරයට පිහිටි දිගටි පිණ්ඩයකි. 'වියළි සම ද හැර' යනු සම්බන්ධයයි. ඒ මේ පංච ප්‍රසාද රූපයෝයි. සමුදීරණය යනු සෙලවීමයි. 'යථාතං' යනු එය කුමක් වැනිද යන්නයි. මේ ප්‍රසාද රූපයෝ විසිතුරුය. ඒවා කෙසේ විසිතුරු ද යත්, 'එකිනෙකට අසමාන බැවින්' යැයි කියන ලදී. කෙසේ අසමාන ද යන්න 'ඒවායින්' යනාදියෙන් දක්වන ලදී.

ဂေါစရရူပေသု. ‘‘ဝဏ္ဏဝိသေသံ’’တိ ဝဏ္ဏဝိသေသတ္ထံ. ဝဏ္ဏဝိကာရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟဒယေ ဂတော ပဝတ္တော ဘာဝေါ ဟဒယင်္ဂတဘာဝေါ. ‘‘ဘာဝေါ’’တိ စ အဓိပ္ပာယော ဝုစ္စတိ. တံ ပကာသေတိ, မုခေ ဝဏ္ဏဝိကာရံ ဒိသွာ အယံ မေ တုဿတိ, အယံ မေ ရုစ္စတိ, အယံ မေ ကုပ္ပတိ, အယံ သောမနဿိတော, အယံ ဒေါမနဿိတောတိ ဧဝံ ဇာနနပစ္စယတ္တာ. ‘‘ပကတိယာ ပီ’’တိ ဝဏ္ဏဝိသေသံ အနာပဇ္ဇိတွာပီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယံ ကိဉ္စိဒဗ္ဗံ’’တိ သဝိညာဏကဝတ္ထုံ. သမဝိသမံ ပုဗ္ဗေ ပကာသိတံ. တံ တံ အတ္ထံ ဝါ အာစိက္ခတိ တံ သုတွာ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဇာနနတော. အတ္တနော ဝတ္ထုံ ဝါ အာစိက္ခတိ တံ သုတွာ တဿ ဝတ္ထုဿပိ ဇာနနတော. ‘‘အတ္တနော ဝတ္ထုံ သူစေတီ’’တိ ဣဓ ဣဒံ နာမ အတ္ထီတိ ပကာသေတိ. ‘‘ဖုသီယတီ’’တိ ဖုသိတွာ ဝိဇာနီယတိ. ‘‘တံ’’တိ ဖုသနံ. ‘‘တဿာ’’တိ အာပေါဓာတုယာ. ‘‘ဒြဝတာဝါ’’တိ အဒ္ဒတိန္တရသတာဝါ. ဖုသိတွာ ဂယှတိ, သာ စ အာပေါဓာတု သိယာတိ စောဒေတိ. ဝုစ္စတေ ပရိဟာရော. ဧဝံ ပန န လဗ္ဘတိ, တသ္မာ သာ တေဇောယေဝ. န အာပေါတိ. ဧတ္ထ ဧဝံ အလဗ္ဘမာနာပိ သာသီတတာ အာပေါယေဝ, န တေဇော. ကသ္မာ, အာပဿပိ သီတုဏှဝသေန ဒုဝိဓတာ သမ္ဘဝတော[Pg.194]. တသ္မိဉှိ လောဟရသေ ဥဏှတာ ဥဏှအာပေါ, သီတဝတ္ထူသု သီတတာ သီတအာပေါတိ စေ. ဧဝံ ပန သတိ တေဇော နာမ နတ္ထီတိ အာပဇ္ဇတီတိ ပရိဟာရော. ‘‘သဟ အပ္ပဝတ္တနတော’’တိ ဧကတော အပ္ပဝတ္တနတော. ‘‘ဩရပါရာနံ ဝိယာ’’တိ နဒိယံ တီရံ နာမ ဣဒံ ဩရိမတီရံ, ဣဒံ ပါရိမန္တိ နိယမတော နတ္ထိ. ယတ္ထ သယံ တိဋ္ဌတိ, တံ ဩရိမန္တိ, ဣတရံ ပါရိမန္တိ ဝေါဟရတိ. ဧဝံ ဩရပါရာနံ အနဝဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သီတုဏှာနံ သဟ အပ္ပဝတ္တနတော’’တိ ဧတေန ယဒိ တေ သဟ ပဝတ္တေယျုံ. တတ္ထ သီတတာ အာပေါနာမ, ဥဏှတာ တေဇောနာမာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ. န ပန တေ သဟ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. န န ဝတ္တဗ္ဗာ. ကသ္မာ, ဥဏှတေဇေန ယုတ္တောဟိ အာပေါ ဥဏှတ္တမေဝ ဂစ္ဆတိ. ယထာတံ ဥဏှတေဇေန ယုတ္တာ ပထဝီပိ ဝါယောပိ ဥဏှတ္တမေဝ ဂစ္ဆန္တီတိ. တသ္မာ တေ သဟ န ပဝတ္တန္တိ. သဟ အပ္ပဝတ္တေသုပိ တေသု အညတ္ထ သီတဝတ္ထူသု သီတတာ အာပေါနာမာတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ ဟောတီတိ စောဒနာ. ဧဝံသန္တေ တသ္မိံ လောဟရသေ သဗ္ဗေပိ ရူပဓမ္မာ ဥဏှတ္တံ ဂစ္ဆန္တီတိ သဗ္ဗေပိ တေဇောဘာဝံ ပါပုဏန္တိ. ‘ဥဏှတ္တ လက္ခဏော တေဇော’တိဟိ ဝုတ္တံ. ယဒိ စ သီတဝတ္ထူသု သီတဘာဝေါ နာမ သိယာ. တတ္ထပိ တေန ယုတ္တာ သဗ္ဗေပိ ရူပဓမ္မာ သီတတံ ဂစ္ဆန္တိယေဝ. တတ္ထပိ တဝမတိယာ သဗ္ဗေပိ အာပေါဘာဝံ ပါပုဏန္တိ. န ပန သက္ကာ တထာ ဘဝိတုံ. န ဟိ ဧဝရူပံ လက္ခဏညထတ္တံ နာမ တေသံ အတ္ထိ. ဘာဝညထတ္တမေဝ အတ္ထိ. တတ္ထ ‘‘လက္ခဏညထတ္တံ’’ နာမ ပထဝီ အာပေါဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. အာပေါ ပထဝိဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိအာဒိ. ‘‘ဘာဝညထတ္တံ’’ နာမ ပထဝီ ကဒါစိ ကက္ခဠာ ဟောတိ. ကဒါစိ မုဒုကာ. အာပေါ ကဒါစိ အာဗန္ဓနမတ္တော ဟောတိ. ကဒါစိ ပဂ္ဃရဏကော. တေဇော ကဒါစိ ဥဏှော, ကဒါစိ သီတော. ဝါယော ကဒါစိ ဝိတ္ထမ္ဘနမတ္တော, ကဒါစိ သမုဒီရဏောတိ. ဧဝံ ဧကမေကဿာ ဓာတုယာ တိက္ခ မန္ဒ ဩမတ္တာဓိမတ္တဝသေန ကြိယာသင်္ကန္တိ နာမ အတ္ထီတိ. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ ‘ဥဏှတေဇေန ယုတ္တောဟိ အာပေါ ဥဏှတ္တမေဝ ဂစ္ဆတိ, ယထာ တံ ဥဏှတေဇေန ယုတ္တာ ပထဝီပိ ဝါယောပိ ဥဏှတ္တမေဝ ဂစ္ဆန္တီ’တိ. တံ လက္ခဏညထတ္တဝစနံ ဟောတိ. န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ဥဏှတေဇေန ယုတ္တာ သဗ္ဗေတေဓမ္မာ [Pg.195] ဥဏှတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ. အတ္တနော အတ္တနော သဘာဝံ န ဝိဇဟန္တိ. တထာဟိ တသ္မိံ ပက္ကုထိတေ သန္တတ္တေ လောဟရသေ ဘာဝေါ ဥဏှတ္တံ န ဂစ္ဆတိ. အာဗန္ဓန သဘာဝံ ဝါ ပဂ္ဃရဏ သဘာဝံ ဝါ န ဝိဇဟတိ. ယဒိ ဥဏှတ္တံ ဂစ္ဆေယျ, တံ သဘာဝံ ဝိဇဟေယျ. ဧဝံသတိ, တသ္မိံ လောဟရသေ အာဗန္ဓနာကာရော ဝါ ပဂ္ဃရဏာကာရော ဝါ န ပညာယေယျ. သဗ္ဗေရူပ ဓမ္မာ ဝိက္ကိရေယျုံ. ဝိက္ကိရိတွာ အန္တရဓာရေယျုံ. န စ န ပညာယတိ. နာပိ ဝိက္ကိရန္တိ. နောစ တတ္ထ အာဗန္ဓနာကာရော ဥဏှတ္တံ ဂစ္ဆတိ. အညောဟိ အာဗန္ဓနာကာရော, အညံ ဥဏှတ္တံ. အာဗန္ဓနာကာရော အာပေါ, ဥဏှတ္တံ တေဇော. တတ္ထ ပထဝိဝါယေသုပိ ဧသေဝနယော. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ယဒိ တေ သဟ ပဝတ္တေယျုံ. တတ္ထ သီတတာ အာပေါနာမ, ဥဏှတာ တေဇော နာမာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ. န ပန တေ သဟ ပဝတ္တန္တိ. တသ္မာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတီ’’တိ. တံ သုဝုတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘တေသံ အနဝဋ္ဌာနတော’’တိ ဧတေန သစေ တေ သီတုဏှာ အဝဋ္ဌိတာ သိယုံ. အထ သဗ္ဗကာလေပိ သီတတာ အာပေါနာမ, ဥဏှတာ တေဇောနာမာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ. န ပန တေ အဝဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. အနဝဋ္ဌိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ စ အနဝဋ္ဌိတေသု သန္တေသု ယဒိ သီတတာ အာပေါ နာမ, ဥဏှတာ တေဇောနာမာတိ ဝဒေယျုံ. ဧဝဉ္စသတိ, အာပတေဇာပိ အနဝဋ္ဌိတာ သိယုံ. ယော ဣဒါနိ အာပေါ, သောယေဝ ခဏန္တရေ တေဇော နာမ. ယော ဝါ ဣဒါနိ တေဇော, သောယေဝ ခဏန္တရေ အာပေါ နာမာတိ အာပဇ္ဇေယျုံ. န စ သက္ကာ တထာ ဘဝိတုံ. လက္ခဏညထတ္တေ အသန္တေ ဝေါဟာရညထတ္တဿပိ အသမ္ဘဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဩရပါရာနံ ဝိယ တေသံ အနဝဋ္ဌာနတော စ ဝိညာယတီ’’တိ. တတ္ထ ‘‘ဝိညာယတီ’’တိ သာသီတတာ တေဇောယေဝ, န အာပေါတိ ဝိညာယတီတိ.

ගෝචර රූපයන්හි ‘වර්ණ විශේෂය’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වර්ණයේ වෙනස් වීමයි. හදවතෙහි හටගත් ස්වභාවය ‘හදයංගත භාවය’ නමින් හැඳින්වේ. මෙහි ‘භාවය’ යනු අදහසයි. මුහුණේ වර්ණ විපර්යාසය දැක ‘මොහු සතුටු වෙයි, මොහු රුචි කරයි, මොහු කිපෙයි, මොහු සොම්නස් සහගතය, මොහු දොම්නස් සහගතය’ යනාදී වශයෙන් දැනගැනීමට හේතු වන බැවින් එය ප්‍රකාශ කරයි. ‘පකතියා පි’ යන්නෙන් වර්ණයේ විශේෂ වෙනසකට පත් නොවී ද යන්න අදහස් කෙරේ. ‘යං කිංචි දබ්බං’ යනු සවිඥානක වස්තුවයි. ‘සම-විසම’ යන්න පෙර විස්තර කරන ලදී. ඒ ඒ අර්ථය පවසයි, එය අසා ඒ ඒ අර්ථය දැනගන්නා බැවිනි. තමාගේ වස්තුව පවසයි, එය අසා ඒ වස්තුව ද දැනගන්නා බැවිනි. ‘තමාගේ වස්තුව සූචනය කරයි’ යන්නෙන් මෙහි මෙබඳු දෙයක් ඇතැයි ප්‍රකාශ කිරීම අදහස් වේ. ‘ස්පර්ශ කරනු ලැබේ’ යනු ස්පර්ශ කොට දැනගනු ලැබේ යන්නයි. ‘එය’ යනු ස්පර්ශ කිරීමයි. ‘එය’ යන්නෙන් ආපෝ ධාතුව අදහස් වේ. ‘ද්‍රව බව’ යනු තෙතමනය සහිත දියර ස්වභාවයයි. ස්පර්ශ කිරීමෙන් ගනු ලබන එය ආපෝ ධාතුව විය හැකිය යනුවෙන් චෝදනාවක් නැඟේ. ඊට පිළිතුර මෙසේ දෙනු ලැබේ: එය එසේ විය නොහැක, එබැවින් එය තේජෝ ධාතුවම මිස ආපෝ ධාතුව නොවේ. මෙහිදී ස්පර්ශයෙන් ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වුවද එම සීතල බව ද ආපෝ ධාතුවම මිස තේජෝ ධාතුව නොවේ. මන්දයත්, සීතල හා උණුසුම් වශයෙන් ආපෝ ධාතුව ද දෙවදෑරුම් විය හැකි බැවිනි. ඒ උණු ලෝහ දියරයේ ඇති උණුසුම් බව ‘උණුසුම් ආපෝ’ ලෙසත්, සීතල වස්තූන්හි සීතල බව ‘සීතල ආපෝ’ ලෙසත් හඳුන්වන්නේ නම්, එවිට තේජෝ ධාතුව කියා දෙයක් නැති බවට පත් වේ යනුවෙන් පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. ‘එකට පවතින්නේ නැති බැවින්’ යනු එක්වරම ක්‍රියාත්මක නොවන බැවිනි. ගඟක ඉවුර ‘මෙය මෙතෙරය, මෙය එතෙරය’ කියා නියතයක් නැත්තා සේ, තමා සිටින තැන ‘මෙතෙර’ ලෙසත්, අනෙක් පැත්ත ‘එතෙර’ ලෙසත් ව්‍යවහාර කෙරේ. මෙසේ එතෙර-මෙතෙර යන්නෙහි ස්ථාවර බවක් නැත. මෙහිදී ‘සීතල හා උණුසුම එකට නොපවතින බැවින්’ යන්නෙන්, ඉදින් ඒවා එකට පවතින්නේ නම් එහි සීතල බව ආපෝ ධාතුව ලෙසත්, උණුසුම් බව තේජෝ ධාතුව ලෙසත් පැවසිය හැකි බව පෙන්වා දෙයි. එහෙත් ඒවා එකට නොපවතින බැවින් එසේ නොකිය යුතුය. එසේ නොවන්නේ ද නොවේ. මන්දයත්, උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ ආපෝ ධාතුව ද උණුසුම් බවට පත් වේ. උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ පඨවි හා වායෝ ධාතූන් ද උණුසුම් බවට පත් වන්නාක් මෙනි. එබැවින් ඒවා එකට නොපවතී. ඒවා එකට නොපැවතුණත් වෙනත් සීතල වස්තූන්හි ඇති සීතල බව ආපෝ ධාතුව යැයි පැවසිය යුතුය යනුවෙන් චෝදනාවක් කෙරේ. එසේ වන්නේ නම්, ඒ ලෝහ දියරයේ ඇති සියලු රූප ධර්මයන් උණුසුම් බවට පත් වන බැවින් ඒ සියල්ලම තේජෝ භාවයට පත් විය යුතුය. ‘උණුසුම් ලක්ෂණය තේජෝ ධාතුවයි’ කියා පවසා ඇති බැවිනි. ඉදින් සීතල වස්තූන්හි සීතල බවක් පවතී නම්, එහිදී ද ඒ හා එක්වූ සියලු රූප ධර්මයන් සීතල බවට පත් වේ. එවිට ඔබගේ මතය අනුව ඒ සියල්ලම ආපෝ භාවයට පත් විය යුතුය. එහෙත් එසේ විය නොහැක. මන්දයත්, ඒවායේ ලක්ෂණයේ වෙනස් වීමක් (ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං) නැත; ඇත්තේ ස්වභාවයේ වෙනස් වීමක් (භාවඤ්ඤථත්තං) පමණි. එහි ‘ලක්ෂණයේ වෙනස් වීම’ යනු පඨවි ධාතුව ආපෝ ධාතුව බවට පත් වීම හෝ ආපෝ ධාතුව පඨවි ධාතුව බවට පත් වීම ආදියයි. ‘ස්වභාවයේ වෙනස් වීම’ යනු පඨවි ධාතුව සමහර විට තද ගතියෙන් යුක්ත වීමත්, සමහර විට මෘදු වීමත්ය. ආපෝ ධාතුව සමහර විට ඇලෙන සුළු වීමත්, සමහර විට ගලා යන සුළු වීමත්ය. තේජෝ ධාතුව සමහර විට උණුසුම් වීමත්, සමහර විට සීතල වීමත්ය. වායෝ ධාතුව සමහර විට පිම්බෙන සුළු වීමත්, සමහර විට සැලෙන සුළු වීමත්ය. මෙසේ එක එක ධාතුවක තියුණු, මද, හීන හෝ අධික බව අනුව ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනසක් ඇත. එබැවින් ‘උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ ආපෝ ධාතුව උණුසුම් බවට පත් වේ, පඨවි හා වායෝ ධාතූන් ද උණුසුම් බවට පත් වේ’ යැයි පැවසීම ලක්ෂණයේ වෙනස් වීමක් ලෙස සැලකෙන බැවින් එය නොගැලපේ. උණුසුම් තේජෝ ධාතුව හා එක්වූ පමණින් ඒ සියලු ධර්මයන් උණුසුම් බවට පත් නොවේ. ඒවා තමන්ගේ ස්වභාවය අත්නොහරී. එනම්, රත් වූ ඒ ලෝහ දියරයේ ස්වභාවය උණුසුම් බවට පත් නොවේ. එහි ඇලෙන සුළු බව හෝ ගලා යන සුළු බව එය අත්නොහරී. ඉදින් එය උණුසුම් බවට (ලක්ෂණයෙන්) පත් වූයේ නම්, එහි නියම ස්වභාවය අත්හැරිය යුතුව තිබුණි. එවිට ඒ ලෝහ දියරයේ ඇලෙන ස්වභාවය හෝ ගලා යන ස්වභාවය නොපෙනී යා යුතුය. සියලු රූප ධර්ම විසිරී ගොස් අතුරුදන් විය යුතුය. එහෙත් ඒවා නොපෙනී නොයයි, විසිරී ද නොයයි. එහි ඇලෙන ස්වභාවය උණුසුම් බවට පත් නොවේ. ඇලෙන ස්වභාවය යනු වෙනත් දෙයකි, උණුසුම් බව යනු වෙනත් දෙයකි. ඇලෙන ස්වභාවය ආපෝ ධාතුව වන අතර උණුසුම් බව තේජෝ ධාතුවයි. පඨවි හා වායෝ ධාතූන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. එබැවින් ‘ඉදින් ඒවා එකට පවතින්නේ නම් සීතල බව ආපෝ ලෙසත්, උණුසුම තේජෝ ලෙසත් පැවසිය යුතුය, එහෙත් ඒවා එකට නොපවතින බැවින් එසේ නොකිය යුතුය’ යන්න මැනවින් පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ‘ඒවායේ ස්ථාවර බවක් නැති බැවින්’ යන්නෙන්, ඉදින් ඒ සීතල හා උණුසුම ස්ථාවර වූයේ නම්, හැම කල්හිම සීතල බව ආපෝ ලෙසත්, උණුසුම් බව තේජෝ ලෙසත් පැවසිය හැකිව තිබුණි. එහෙත් ඒවා ස්ථාවර නැත. අස්ථාවරය. එබැවින් එසේ නොකිය යුතුය. මෙසේ අස්ථාවරව පවතිද්දී සීතල බව ආපෝ ලෙසත්, උණුසුම තේජෝ ලෙසත් පවසන්නේ නම්, එවිට ආපෝ හා තේජෝ ධාතූන් ද අස්ථාවර විය යුතුය. එවිට දැන් ආපෝ වූ දෙය මොහොතකින් තේජෝ බවටත්, දැන් තේජෝ වූ දෙය මොහොතකින් ආපෝ බවටත් පත් වන බවට නිගමනය වේ. එහෙත් එසේ විය නොහැක. ලක්ෂණයේ වෙනස් වීමක් නැති කල ව්‍යවහාරයේ වෙනස් වීමක් ද සිදු විය නොහැකි බැවිනි. එබැවින් ‘එතෙර මෙතෙර මෙන් ඒවායේ අස්ථාවර බව නිසා ද එය දත යුතුය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි ‘දැනගනු ලැබේ’ යන්නෙන් සීතල බව ද තේජෝ ධාතුවම මිස ආපෝ ධාතුව නොවන බව දැනගනු ලැබේ යන්න අදහස් වේ.

‘‘အထ ပနာ’’တိအာဒီသု. ယံ ပုဗ္ဗေ ပရေန ဝုတ္တံ ‘နနု ဒြဝတာ ဝါ ဖုသိတွာ ဂယှတီ’တိ. တံ ဝိစာရေတုံ ‘‘အထ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အထ ပနာ’’တိ ယဒိ ပန ဂယှတိ, ဧဝံသတီတိ စ. ဧဝဉ္စသတိ အာရမ္မဏ ဘူတော ဧဝ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. အယံ ပနေတ္ထာ ဓိပ္ပာယော. သစေ ဒြဝဘာဝဘူတော အာပေါ ဖုသိတွာ ဂယှေယျ. ဧဝံ သတိ[Pg.196], အယောပိဏ္ဍာဒီသု အာဗန္ဓနမတ္တဘူတော အာပေါပိ ဖုသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော သိယာ. ကသ္မာ, အာပဘာဝေန ဧကတ္တာ. ဧဝဉ္စသတိ, တေသု အယောပိဏ္ဍာဒီသု သော အာပေါ တာနိ ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ဖုသန္တဿ ပဟရန္တဿ ဝိနာ ဣတရ မဟာဘူတေဟိ ဝိသုံ ကာယိက သုခဒုက္ခာနံ အာရမ္မဏ ပစ္စယော သိယာ. ယထာတံ, တေသွေဝ အယောပိဏ္ဍာဒီသု ပထဝိမဟာဘူတံ ဝိနာ ဣတရမဟာဘူတေဟိ ဝိသုံ ကာယိကသုခဒုက္ခာနံ အာရမ္မဏ ပစ္စယော ဟောတိ. ဧဝံ တေဇောဝါယေသုပီတိ. န ပန သော ဝိသုံ ကာယိကသုခဒုက္ခာနံ အာရမ္မဏ ပစ္စယော ဟောတိ. တသ္မာ သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗ သဘာဝေါ န ဟောတိ. ယထာ စ သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဘာဝေါ န ဟောတိ. တထာ ပကတိ ဥဒကာဒီသု ဒြဝဘာဝဘူတောပိ အာပေါ တာနိ ဖုသန္တဿ ပဟရန္တဿ ကာယိကသုခဒုက္ခာနံ အာရမ္မဏ ပစ္စယော န ဟောတိ. န စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗ သဘာဝေါတိ. ဧဝဉ္စသတိ, ကထံ အယောပိဏ္ဍာဒီသု အာဗန္ဓနမတ္တဘူတော အာပေါ ကာယိကသုခဒုက္ခာနံ ပစ္စယော န ဟောတိ. ကထဉ္စ တေသု ဣတရမဟာဘူတာနိ ဝိသုံ ဝိသုံ ကာယိကသုခဒုက္ခာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ. တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘သဏှထဒ္ဓတာဝသေနဝါ’’တိ တေသု ဌိတာယ ပထဝိဓာတုယာ သဏှထဒ္ဓတာဝသေန ဝါ. သဏှပထဝီသုခဝေဒနာယ ထဒ္ဓပထဝီဒုက္ခဝေဒနာယ အာရမ္မဏ ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သေသေသု. ‘‘အဗ္ဘန္တရတ္ထမ္ဘနဿာ’’တိ တေသံ အယောပိဏ္ဍာဒီနံ အဗ္ဘန္တရေ ဌိတဿ ဝိတ္ထမ္ဘန သဘာဝဿ. ‘‘နော အညထာ’’တိ တာနိတီဏိ ကာရဏာနိ ဌပေတွာ အာဗန္ဓန ကြိယံ ပဋိစ္စ ကာယိကသုခဒုက္ခုပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ ပကတိ ဥဒကာဒီသု ဒြဝဘာဝဘူတံ အာပေါဓာတုမ္ပိ ဖုသိတွာ ဇာနန္တီတိ မဟာဇနာ မညန္တိ. တဗ္ဗိသောဓနေန သဟ လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ပထမံ ဒြဝတာ သဟိတာနိ. လ. ဇာနန္တီ’’တိ ဣဒံ ပဓာန ဝစနံ. လောကေ ဟတ္ထေန ပရာမသိတွာ ဝါ စက္ခုနာ ဒိသွာ ဝါ ဣဒံ ရဿံ, ဣဒံ ဒီဃံ, ဣဒံ ဝဋ္ဋံ, ဣဒံ မဏ္ဍလန္တိအာဒိနာ သဏ္ဌာနံ ဇာနန္တာ ဟတ္ထ ဖုသနေန ဝါ စက္ခု ဒဿနေန ဝါ သဟေဝ တံ ဇာနန္တီတိ မညန္တိ. တတ္ထ ပန ပုရိမဘာဂေ ကာယဒွါရဝီထိ စိတ္တေန ပစ္စုပ္ပန္နာနိ တီဏိဘူတာနိ ဖုသိတွာ ဝါ စက္ခုဒွါရ ဝီထိစိတ္တေန ပစ္စုပ္ပန္နံ [Pg.197] ရူပံ ဒိသွာ ဝါ ပစ္ဆာ ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏဝီထိယာ ဥပ္ပန္နာယ ဧဝ သဏ္ဌာနံ ဇာနန္တိ. ဧသေဝနယော ရတ္တိယံ အလာတစက္ကသဏ္ဌာနံ ဇာနန္တဿပိ. တတ္ထ ပန ဗဟူနိပိ ပုဗ္ဗာပရဝီထိစိတ္တသန္တာနာနိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာနိ. တထာ လောကေ စက္ခုနာ ဒိသွာ ဒွါရဝါတပါနာဒီနံ ဆိဒ္ဒဝိဝရာနိ ဇာနန္တာ စက္ခုနာ ဒဿနေန သဟေဝ တာနိ ဇာနန္တီတိ မညန္တိ. တတ္ထ ပန ပုရိမဘာဂေ စက္ခုဒွါရိကဝီထိ စိတ္တေန ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ကဝါဋရူပဘိတ္တိ ရူပါနိ ပုနပ္ပုနံ ဒိသွာ ပစ္ဆာ အလာတစက္ကဿ မဇ္ဈေ ဝိဝရံပိ ဇာနန္တာ ဝိယ ဝိသုံ ဥပ္ပန္နာယ မနောဒွါရိက ဝိညာဏဝီထိယာ ဧဝ တံ ဆိဒ္ဒဝိဝရဘူတံ အာကာသံ ဇာနန္တိ. တထာ ဟတ္ထေန ဥဒကံ ဖုသန္တဿ ပထမံ ဒြဝသဟိတာနိ ဝိလီနာနိ မုဒူနိ တီဏိဖောဋ္ဌဗ္ဗ မဟာဘူတာနိ ဝိသုံ ဝိသုံ ကာယဒွါရိက ဝီထိ စိတ္တေဟိ ဖုသနကိစ္စေန အာရမ္မဏံ ကရိတွာ ပစ္ဆာ ဝိသုံ သုဒ္ဓါယ မနောဒွါရိက ဝီထိယာ ဧဝ ဒြဝဘာဝသင်္ခါတံ ပဂ္ဃရဏက အာပေါဓာတုံ ဇာနန္တိ. ဧဝံ သန္တေပိ တံ ဒြဝဘာဝံပိ ဟတ္ထေန ဖုသနေန သဟေဝ ဇာနန္တီတိ မညန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

"අථ පනා" යනුවෙන් ආරම්භ වන තන්හි, "දියර බව නොහොත් ද්‍රව ස්වභාවය ස්පර්ශ කොට ග්‍රහණය කර ගත හැකි නොවේද?" යනුවෙන් පෙර අන්‍යයන් විසින් දක්වන ලද මතය විමසීම සඳහා "අථ පනා" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "අථ පනා" යනු ඉදින් ග්‍රහණය කරන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි යන අර්ථයයි. එසේ වන්නේ නම්, (එම ද්‍රව ස්වභාවය) ආරම්මණයක්ම විය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි අදහස මෙයයි: ඉදින් ද්‍රව ස්වභාවය වූ ආපෝ ධාතුව ස්පර්ශයෙන් ග්‍රහණය කළ හැක්කේ නම්, එවිට යකඩ ගුලාදියෙහි බැඳීම (ආබන්ධන) පමණක් වූ ආපෝ ධාතුව ද ස්පර්ශයෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු වන්නේය. එයට හේතුව ආපෝ ස්වභාවයෙන් එය එකක්ම වන බැවිනි. එසේ වන්නේ නම්, ඒ යකඩ ගුලාදිය අතින් හෝ පයින් හෝ ස්පර්ශ කරන, පහර දෙන තැනැත්තාට අනෙක් මහා භූතයන්ගෙන් වෙන්ව, එම ආපෝ ධාතුව පමණක් තනිවම කායික සැප දුක් උපදවන ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් විය යුතුය. යම් සේ එම යකඩ ගුලාදියෙහිම පඨවි මහා භූතය අනෙක් මහා භූතයන්ගෙන් වෙන්ව කායික සැප දුක් සඳහා වෙන් වෙන්ව ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේද, තේජෝ වායෝ ධාතූන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එහෙත් එම ආපෝ ධාතුව වෙන්ව කායික සැප දුක් සඳහා ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එබැවින් එය ස්පර්ශයට ගෝචර වන (ඵොට්ඨබ්බ) ස්වභාවයක් නොවේ. එම ආපෝ ධාතුව ස්පර්ශ ස්වභාවයක් නොවන බැවින්, සාමාන්‍ය ජලාදියෙහි පවතින ද්‍රව ස්වභාවය වූ ආපෝ ධාතුව ද, එය ස්පර්ශ කරන හෝ පහර දෙන තැනැත්තාට කායික සැප දුක් උපදවන ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එය ස්පර්ශ ස්වභාවයක් ද නොවේ. එසේ නම්, යකඩ ගුලාදියෙහි බන්ධනයක් පමණක් වූ ආපෝ ධාතුව කායික සැප දුක් වලට හේතු නොවන්නේ කෙසේද? එමෙන්ම අනෙක් මහා භූතයන් වෙන් වෙන්ව කායික සැප දුක් වලට හේතු වන්නේ කෙසේද? එය පෙන්වා දීම පිණිස "යඤ්හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සණ්හථද්ධතාවසේනවා" යනු එහි පවතින පඨවි ධාතුවේ සුමුදු බව (සණ්හ) හෝ තද බව (ථද්ධ) මගිනි. සුමුදු පඨවි ස්වභාවය සැප වේදනාවටත්, තද පඨවි ස්වභාවය දුක් වේදනාවටත් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් වන බව මෙයින් කියවේ. සෙසු ධාතූන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේමය. "අභ්‍යන්තරත්ථම්භනස්ස" යනු එම යකඩ ගුලාදිය තුළ පවතින විත්තම්භන (දැරීම/පිම්බීම) ස්වභාවයයි. "නෝ අඤ්ඤථා" යනු එම කරුණු තුන හැර, ආබන්ධන ක්‍රියාව (බැඳීම) නිසා පමණක් කායික සැප දුක් ඉපදීමක් නැති බව අදහසයි. දැනුදු සාමාන්‍ය ජනයා සිතන්නේ ජලය වැනි දෙයෙහි පවතින ද්‍රව ස්වභාවය වූ ආපෝ ධාතුව ස්පර්ශ කිරීමෙන් දැනගන්නා බවයි. එය නිවැරදි කරමින් ලැබෙන අවබෝධය පෙන්වා දීම සඳහා "තස්මා" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "පළමුව ද්‍රව ස්වභාවය සහිත... දැනගනිති" යන්න ප්‍රධාන වාක්‍යයයි. ලෝකයෙහි මිනිසුන් අතින් ස්පර්ශ කොට හෝ ඇසින් දැක හෝ "මෙය කොටය, මෙය දිගය, මෙය රවුම්ය, මෙය වටකුරුය" යනාදී වශයෙන් සටහන (සණ්ඨානය) දැනගන්නා විට, ඔවුහු එය අතින් ස්පර්ශ කිරීමෙන් හෝ ඇසින් දැකීමෙන් හෝ ඒ සමඟම දැනගන්නා බව සිතති. එහෙත් එහි පළමුව කායද්වාර වීථි සිතින් වර්තමාන මහා භූතයන් තුන ස්පර්ශ කොට හෝ, චක්ඛුද්වාර වීථි සිතින් වර්තමාන රූපය දැක හෝ, පසුව උපදින වස්තුග්‍රහණ වීථියෙන්ම සණ්ඨානය (හැඩය) දැනගනිති. රාත්‍රී කාලයෙහි අලාත චක්‍රයක සණ්ඨානය දැනගන්නා තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයමය. එහිදී පූර්ව හා අපර චිත්ත වීථි පරම්පරා රාශියක්ම ඇතිවන බව දත යුතුය. එමෙන්ම ලෝකයෙහි ඇසින් දැක දොර ජනෙල් ආදියෙහි සිදුරු හා විවරයන් දැනගන්නා විට, ඇසින් දැකීමත් සමඟම ඒවා දැනගන්නා බව සිතති. එහෙත් එහිදී පළමුව චක්ඛුද්වාරික වීථි සිතින් වර්තමාන දොර හෝ බිත්ති රූප නැවත නැවත දැක, පසුව අලාත චක්‍රයක මැද විවරය දැනගන්නාක් මෙන්, වෙන්ව උපදින මනෝද්වාරික විඤ්ඤාණ වීථියෙන්ම එම සිදුරු හා විවර ස්වභාවය වූ ආකාශය දැනගනිති. එසේම අතින් ජලය ස්පර්ශ කරන තැනැත්තා හට පළමුව ද්‍රව ස්වභාවය සහිත වූ, දිය වූ, මෘදු වූ (ඵොට්ඨබ්බ) මහා භූතයන් තුන වෙන් වෙන්ව කායද්වාරික වීථි සිත් මගින් ස්පර්ශ කිරීමේ කෘත්‍යය හරහා ආරම්මණ කරගෙන, පසුව වෙන් වූ ශුද්ධ මනෝද්වාරික වීථියෙන්ම ද්‍රව ස්වභාවය යැයි කියනු ලබන වැගිරෙන සුළු ආපෝ ධාතුව දැනගනිති. එසේ වුවද, එම ද්‍රව ස්වභාවය ද අතින් ස්පර්ශ කිරීමත් සමඟම දැනගන්නා බව සිතීම ඔවුන්ගේ අදහසයි.

ဂါဝေါ စရန္တိ ဧတ္ထာတိ အာဟ ‘‘ဂုန္နံ စရဏဋ္ဌာနံ’’တိ. အက္ခရ ဝိဒူ ပန ဂေါသဒ္ဒံ ဣန္ဒြိယတ္ထေပိ ဣစ္ဆန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂေါတိ ဝါ’’တိအာဒိံ. တာနိ စက္ခာဒီနိ ဧတေသု ရူပါဒီသု စရန္တိ, ဧတာနိ ဝါ ရူပါဒီနိ တေသု စက္ခာဒီသု စရန္တိ. တတ္ထ ပုရိမေန ဂါဝေါ ဣန္ဒြိယာနိ စရန္တိ ဧတေသူတိ ဂေါစရာနီတိ ဒဿေတိ. ပစ္ဆိမေန ဂေါသုဣန္ဒြိယေသု စရန္တီတိ ဂေါစရာနီတိ. ဣမာနိ ပန ပဉ္စ ရူပါဒီနိ.

ගවයෝ මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් "ගවයන්ගේ හැසිරෙන ස්ථානය (ගෝචරය)" යයි කියන ලදී. අක්ෂර පණ්ඩිතයෝ වනාහි 'ගෝ' යන ශබ්දය ඉන්ද්‍රිය යන අර්ථයෙහි ද පිළිගනිති; ඒ නිසා "ගෝති වා" යනාදිය පවසන ලදී. ඒ චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයෝ මේ රූපාලම්භනයන්හි හැසිරෙති, නොහොත් මේ රූපාලම්භනයෝ ඒ චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන්හි හැසිරෙති. එහි මුලින් දැක්වූ ක්‍රමයට 'ගවයන්' වැනි වූ ඉන්ද්‍රියයෝ මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් මේවා 'ගෝචර' නම් වේ. දෙවන ක්‍රමයට 'ගෝ' නම් වූ ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි මේ අරමුණු හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් 'ගෝචර' නම් වේ. මේවා වනාහි රූප ආදී පංච අරමුණුය.

ဘာဝဒွယေ. ဣစ္ဆနဋ္ဌေန ဌာနဋ္ဌေန ဌပနဋ္ဌေန စ ဣတ္ထီ. သာဟိကာမရတိ အတ္ထာယ သယံပိ အညံကာမိကံ ဣစ္ဆတိ. သယဉ္စ ကာမိကေန ဣစ္ဆီယတိ. အညော စ ကာမိကော ဃရာဝါသ သုခတ္ထာယ တတ္ထ ဌာနံ ဥပေတိ, ပတိဋ္ဌာတိ. အာယတိဉ္စ ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာနတ္ထာယ တတ္ထ ကုလဝံသ ဗီဇံ ဌပေတီတိ. ပူရဏဋ္ဌေန ဣစ္ဆနဋ္ဌေန စ ပုရိသော. သောဟိ အတ္တဟိတဉ္စ ပူရေတိ, ပရဟိတဉ္စ ဣစ္ဆတိ. ဣဓလောကဟိတဉ္စ ပူရေတိ, ပရလောကဟိတဉ္စ ဣစ္ဆတိ. ဥဘယလောကဟိတဉ္စ ပူရေတိ, လောကုတ္တရဟိတဉ္စ ဣစ္ဆတိ, ဧသတိ, ဂဝေသတီတိ. ပုမဿသကံ ပုံသကံ. ပုရိသလိင်္ဂါဒိ. နတ္ထိ ပုံသကံ ဧတဿာတိ နပုံသကံ. ‘‘ယဿ ပန ဓမ္မဿာ’’တိ ဘာဝရူပဓမ္မဿ. ‘‘တံ’’တိ ခန္ဓပဉ္စကံ. မဟာသဏ္ဌာနံ [Pg.198] သတ္တာနံ ဇာတိဘေဒံ လိင်္ဂေတိ ဉာပေတီတိ လိင်္ဂံ. လက္ခဏပါဌကာ နိမိနန္တိ သဉ္ဇာနန္တိ ကလျာဏ ပါပကံ ကမ္မဝိပါကံ ဧတေနာတိ နိမိတ္တံ. ကိရိယာ ကုတ္တံ. အာယုကန္တံ ကပ္ပီယတိ သင်္ခရီယတီတိ အာကပ္ပော. သဗ္ဗေပေတေလိင်္ဂါဒယော. သောစ အဝိသဒါဒိဘာဝေါ. ‘‘ဝစနေသုစာ’’တိ ဣတ္ထိသဒ္ဒပုရိသသဒ္ဒါဒီသု စ. ‘‘ဝစနတ္ထေသု စာ’’တိ ဣတ္ထိ သဏ္ဌာန ပုရိသသဏ္ဌာနာဒိ အတ္ထေသု စ. ‘‘နိမိတ္တသဒ္ဒေါ ဝိယာ’’တိ နိမိတ္တ သဒ္ဒေါ အင်္ဂဇာတေ ပါကဋော ဝိယာတိ. န ပါကဋော ဒိဋ္ဌော. အပါကဋော ပန ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဘဝန္တိ သဒ္ဒဗုဒ္ဓိယော’’တိ သဒ္ဒသတ္ထနယော. ‘‘ဘဝန္တိ လိင်္ဂါဒီနီ’’တိ အဋ္ဌကထာနယော. တတ္ထ ဟိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနံ ဟေတုဘာဝ လက္ခဏန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတသ္မိံ သတီ’’တိ စ ဇာတိယာ သတိ, ဇရာမရဏံ ဟောတိ. အသတိ န ဟောတီတိ ဧတ္ထဝိယ ဟေတု ဖလဘာဝပါကဋတ္ထံ ဝုတ္တံ.

භාව රූප දෙක පිළිබඳවයි. කැමති වන අර්ථයෙන්, පිහිටන අර්ථයෙන් සහ තබන (පිහිටුවන) අර්ථයෙන් 'ස්ත්‍රී' නම් වේ. ඇය කාම රතිය පිණිස තමා ද අන්‍ය කාමිකයෙකු කැමති වෙයි. තමා ද කාමිකයෙකු විසින් කැමති වෙනු ලබයි. අන්‍ය වූ ද කාමිකයෙක් ගිහිගෙයි වාසය කිරීමේ සැපය පිණිස එහි (ස්ත්‍රිය කෙරෙහි) පැමිණෙයි, පිහිටයි. මතු කාලයෙහි කුල පරම්පරාව පැවතීම පිණිස එහි කුල පරම්පරා බීජය (දරුවන්) තබයි. පිරීමේ අර්ථයෙන් සහ කැමති වීමේ අර්ථයෙන් 'පුරුෂ' නම් වේ. ඔහු තමාගේ යහපත ද සම්පූර්ණ කරයි, අනුන්ගේ යහපත ද කැමති වෙයි. මෙලොව යහපත ද සම්පූර්ණ කරයි, පරලොව යහපත ද කැමති වෙයි. දෙලොවම යහපත සම්පූර්ණ කරයි, ලෝකෝත්තර යහපත ද කැමති වෙයි, සොයයි, ගවේෂණය කරයි. පුරුෂයාට අයත් වූයේ 'පුංසක' (පුරුෂ නිමිත්ත) නම් වේ. පුරුෂ ලිංගය ආදියයි. මෙයට පුරුෂ ලිංගයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'නපුංසක' නම් වේ. 'යම් ධර්මයකට' යනු භාව රූප ධර්මයටයි. 'එය' යනු පංචස්කන්ධයයි. සත්ත්වයන්ගේ මහත් වූ හැඩරුව හා ජාති භේදය හඳුන්වන (ලිංගනය කරන) බැවින් 'ලිංග' නම් වේ. ලක්ෂණ පාඨකයෝ (පෙනුමෙන් ගුණ කියන්නෝ) මෙයින් යහපත් හා අයහපත් කර්ම විපාක මැන දනිති, හඳුනා ගනිති, එබැවින් 'නිමිත්ත' නම් වේ. ක්‍රියාව 'කූත්ත' නම් වේ. ආයුෂය පවත්නා තෙක් සකස් කරනු ලබන බැවින් 'ආකප්ප' (ඉරියව්) නම් වේ. මේ ලිංග ආදී සියල්ලම වේ. එය ද අපැහැදිලි බව ආදියයි. 'වචනයන්හි ද' යනු ස්ත්‍රී ශබ්ද, පුරුෂ ශබ්ද ආදියෙහි ද යන්නයි. 'වචනාර්ථයන්හි ද' යනු ස්ත්‍රී සටහන්, පුරුෂ සටහන් ආදී අර්ථයන්හි ද යන්නයි. 'නිමිත්ත ශබ්දය මෙන්' යනු නිමිත්ත ශබ්දය අංගජාතය (ලිංගය) කෙරෙහි ප්‍රකට වන්නාක් මෙනි. ප්‍රකටව දක්නට නැත. එහෙත් අප්‍රකටව යම් තැනක දක්නට ලැබේ යන්න අදහසයි. 'ශබ්ද බුද්ධීන් වෙති' යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයයි. 'ලිංග ආදිය වෙති' යනු අටුවා ක්‍රමයයි. එහි ස්ත්‍රී ලිංග ආදියට හේතු වූ භාව ලක්ෂණය කියන ලදී. 'මෙය ඇති කල්හි' යන්නෙන්, ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ ඇති වේ, නැති කල්හි ඇති නොවේ යන මෙහි මෙන් හේතු ඵල ස්වභාවය ප්‍රකට කිරීම පිණිස පවසන ලදී.

ဝတ္ထုရူပေ. နိရုတ္တိနယေန ဝစနတ္ထာ ဘဝန္တိ. ဓာတု ဒွယံ နာမ မနောဓာတု မနောဝိညာဏဓာတု ဒွယံ. ‘‘အဝတွာ’’တိ ဟဒယ ဝတ္ထုံ အဝတွာ. ‘‘တံ’’တိ ဟဒယ ဝတ္ထု ရူပံ. ‘‘ပဉ္စာ’’တိ ပဉ္စဝတ္ထူနိ. ‘‘တေသံ’’တိ တေသံ ကုသလာဒီနံ. ‘‘တတ္ထ ဝုတ္တံ’’တိ ပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ. ‘‘ယံ ရူပံ နိဿာယာ’’တိ ယံ ရူပံ နိဿာယ မနောဓာတု စ မနောဝိညာဏဓာတု စ ဝတ္တန္တီတိ ဣမံ ပါဌံ နိဒ္ဒိသတိ. ‘‘အနည သာဓာရဏေသု ဌာနေသူ’’တိ စက္ခု ဝတ္ထာဒီဟိ အညဝတ္ထူဟိ အသာဓာရဏေသု ကုသလာကုသလဋ္ဌာနေသု.

වස්තු රූප පිළිබඳවයි. නිරුක්ති ක්‍රමයට වචනාර්ථයන් දැක්වේ. ධාතු දෙකක් නම් මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව යන දෙකයි. 'පවසන්නේ නැතිව' යනු හෘදය වස්තුව ගැන පවසන්නේ නැතිවයි. 'එය' යනු හෘදය වස්තු රූපයයි. 'පස' යනු වස්තු රූප පහකි. 'එම' යනු එම කුසලාදීන්ගේ (සිත්වල) යන්නයි. 'එහි කියන ලදී' යනු පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි කියන ලදී යන්නයි. 'යම් රූපයක් නිසා' යනු යම් රූපයක් ඇසුරු කරගෙන මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව පවතී ද යන මේ පාඨය දක්වයි. 'අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ස්ථානයන්හි' යනු චක්ඛු වස්තු ආදී අන්‍ය වස්තූන්ට අසාධාරණ වූ කුසල් අකුසල් උපදින අවස්ථාවන්හි යන්නයි.

ဇီဝိတရူပေ. ‘‘အာဓိပ္ပစ္စယောဂေနာ’’တိ အဓိပတိဘာဝယောဂေန. ‘‘အဓိပတိဘာဝေါ’’တိ စ ဣန္ဒြိယပစ္စယ ကိစ္စံ ဝုစ္စတိ. န အဓိပတိ ပစ္စယကိစ္စံ. ‘‘ဇီဝန္တီ’’တိ ဟရိတဘာဝံ န ဝိဇဟန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ တာနိ ဧကန္တေန ဇီဝန္တာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဇီဝိတ ရူပဿ ဧကန္တ ကမ္မဇဿ ဗဟိဒ္ဓါ အနုပလဒ္ဓတ္တာ. ကမ္မဇရူပါနိ ဇီဝန္တိ ယေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကမ္မေ အသန္တေပီ’’တိ ကမ္မစေတနာယ ပုဗ္ဗေ နိရုဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ. တဒတ္ထံ ဗျတိရေကတော ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဣတရ ရူပါနီ’’တိ စိတ္တဇရူပါဒီနိ. ဧကဝီထိဝါရော နာမ ပဉ္စဒွါရဝီထိဝါရော. မနောဒွါရဝီထိဝါရော ဧကဇဝန ဝါရောတိ [Pg.199] ဝုတ္တော. ပရိစ္ဆိန္နံ ဟောတိ. ကသ္မာ, ဧကေကသ္မိံ ဝီထိဝါရေ နိရုဒ္ဓေ ဘဝင်္ဂ သမယေ အသဒိသဿ ရူပသန္တာနဿ ပါတုဗ္ဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. တဉ္စ ခေါ ရူပဝိသေသံ ဇာနန္တဿေဝ ပါကဋံ ဟောတိ. အဇာနန္တဿ ပန တင်္ခဏမတ္တေ အပါကဋံ. ကသ္မာ, တာဒိသဿပိ ဥတုဇရူပသန္တာနဿ ထောကံ ပဝတ္တနတော. ယဿဟိ ဒေါသ သမုဋ္ဌိတေန ရူပသန္တာနေန မုခရူပံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ဟောတိ. တဿ ဒေါသေ နိရုဒ္ဓေပိ တံ ရူပံ ထောကံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏမေဝ ခါယတီတိ. ‘‘ဥတုဇာဟာရဇာနဉ္စ သန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္နံ’’တိ အဓိကာရော. ဧကံ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. န နု စက္ခုသောတာဒီနိ ကမ္မဇရူပသန္တာနာနိပိ ပဝတ္တိကာလေ ကဒါစိ သုပ္ပသန္နာနိ, ကဒါစိ ပသန္နာနိ, ကဒါစိ အပ္ပသန္နာနိ ဒိဿန္တီတိ. သစ္စံ, တထာ ပဝတ္တိ ပန သန္တာန ဝိစ္ဆေဒေန န ဟောတိ, နာနာဝိစ္ဆိန္နေ စ ဧကေကသ္မိံ သန္တာနေ တေသံ ပုနဃဋနံ နာမ နတ္ထိ. သကိံ အန္ဓော အန္ဓောယေဝ ဟောတိ. ဗဓိရောစ ဗဓိရောယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယဒိ ဧဝံ’’တိ ဧဝံ ယဒိ သိယာတိ အတ္ထော. ‘‘အရူပ ဓမ္မာနံ သန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္နံ’’တိ အဓိကာရော. ‘‘ဝိပါကာနီ’’တိ ဘဝင်္ဂဘူတာနိ ဝိပါကာနိ. ဧကသန္တတိဝသေန ပဝတ္တိဿန္တိယေဝ, တသ္မာ တေသံ နာနာသန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္နံ နာမ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ, ယာဝဇီဝမ္ပိ ဧက ကမ္မနိဗ္ဗတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣတရာနိ ပနာ’’တိ ကုသလာ ကုသလ ကြိယစိတ္တာနိ ပန. ‘‘တဒါရမ္မဏာ’’တိ နိရုဒ္ဓါရမ္မဏာ. အဒ္ဓါနပ္ဖရဏာနုဘာဝေန ပဝတ္တန္တိယေဝ. န ပန စိတ္တဇရူပါဒီနိ ဝိယ အတ္တနော ဇနကပစ္စယေ နိရုဒ္ဓေ နိရုဇ္ဈန္တိ. အယံ အရူပဓမ္မာနံ ဇီဝန္တတ္တေ ဝိသေသောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အယမတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ အရူပ ဓမ္မာနံ ဇီဝန္တတာဝိသေသော ဝတ္တဗ္ဗော. ယထာ ရူပသန္တတိယံ အနန္တရ ပစ္စယော နာမ နတ္ထိ. စုတိကာလေ ဘဝန္တရရူပသန္တာနဿ ကိဉ္စိ ပစ္စယတ္တံ အနုပဂန္တွာ နိရုဇ္ဈတိ. တေန ဘဝန္တရ ပါတုဗ္ဘာဝေါ နာမ တေသံ နတ္ထိ. န တထာ အရူပသန္တတိယံ. တတ္ထ ပန စုတိစိတ္တမ္ပိ ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရ ပစ္စယော ဟုတွာ နိရုဇ္ဈတိ. တေန ဘဝန္တရပါတုဗ္ဘာဝေါ နာမ တေသံ အတ္ထိ. အယမ္ပိ အရူပဓမ္မာနံ ဇီဝန္တတ္တေ ဝိသေသော. တသ္မာ အရူပဓမ္မာနံပိ ကမ္မဇရူပါနံ ဝိယ နိစ္စံ ဇီဝိတယောဂေန ဇီဝန္တတ္တာ သန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္နံ နာမ န ဘဝေယျာတိ န စောဒေတဗ္ဗန္တိ. ကုသလာ ကုသလ ကြိယစိတ္တာနိ နာမ [Pg.200] အကမ္မဇာနိ ဟောန္တိ. စိတ္တဇရူပါဒီနိ ဝိယ အတီတံ ကမ္မံ အနပေက္ခိတွာ တင်္ခဏိကေဟိ နာနာပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ တေသံ ဇီဝန္တာနံပိ သတံ အဇီဝန္တာနံ စိတ္တဇရူပါဒီနံ ဝိယ နာနာသန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္နံ နာမ အတ္ထိ. ဇီဝန္တတာ ဝိသေသောပိ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ ကေစိ ဝဒန္တိ. ရုက္ခာဒီသုပိ ဇီဝိတံ နာမ အတ္ထိ. ယတော တေသံ ဟရိတတာ စ အဟရိတတာ စ ရူဟနဉ္စ-အရူဟနဉ္စ ဒိဿတီတိ. ဝုစ္စတေ, ယဒိ တေသံ ဇီဝိတံ နာမ အတ္ထိ, အရူပဇီဝိတံ ဝါ သိယာ, ရူပဇီဝိတံ ဝါ. တတ္ထ သစေ အရူပဇီဝိတံ ဟောတိ. ယထာ တေန သမန္နာဂတော သတ္တော ပုနပ္ပုနံ မရိတွာ ပုနပ္ပုနံ ဘဝန္တရေ ပါတုဗ္ဘဝန္တိ. တထာ ရုက္ခာပိ မရိတွာ ဘဝန္တရေ ပါတုဗ္ဘဝေယျုံ. အထ ရူပဇီဝိတံ သိယာ. ယထာ သတ္တာနံ စက္ခာဒိ အင်္ဂေသု ဇီဝိတ သန္တာနေ ဘိန္နေ တာနိ အင်္ဂါနိ ပုန ဇီဝန္တာနိ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ. တထာ ရုက္ခာပိ ခန္ဓေသု ဝါ သာခါသုဝါ ဆိန္နေသု ဇီဝိတသန္တာနေ ဘိန္နေ တေခန္ဓာဝါ သာခါယော ဝါ ပုန အညတ္ထ ရောပေတုံ န သက္ကာ ဘဝေယျုံ. သက္ကာ ဧဝ ဘဝန္တိ. တသ္မာ တဒုဘယံပိ ဇီဝိတံ နာမ တေသံ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. န ဟိ တေသံ ကမ္မံယေဝ ဌိတိကာရဏံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကမ္မံ ဌိတိကာရဏံ ဧဝ န ဟောတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အာဟာရဇာဒီနံ’’တိအာဒိံ. ဧကကလာပေ ဂတာ ပဝတ္တာ သဟဇာတ ပစ္စယာ, တေဟိ အာယတ္တာ ပဋိဗဒ္ဓါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ကမ္မာဒီနံ ရူပဇနကပစ္စယာနံ ဇနကာနုဘာဝေါ နာမ ရူပကလာပါနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဧဝ ဖရတိ, န ဌိတိက္ခဏေ. ဥပစယသန္တတိယော စ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ လဗ္ဘန္တိ, န ဌိတိက္ခဏေ. တသ္မာ တာ ဇနကပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏေ လဒ္ဓတ္တာ ကုတောစိဇာတနာမံ လဘန္တိ. ဇရတာပန ဌိတိက္ခဏေ ဧဝ လဗ္ဘတိ, န ဥပ္ပာဒက္ခဏေ. တသ္မာ သာ ကုတောစိဇာတ နာမံ န လဘတိ. ယဒိ ပန အာဟာရဇာဒီနံ ရူပဓမ္မာနံ ဌိတိ နာမ အာဟာရာဒိ ဇနကပစ္စယာယတ္တာ ဘဝေယျ. ဇရတာပိ ဇနကပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏေဝ လဗ္ဘမာနာ သိယာ. ဧဝဉ္စသတိ, သာပိ ကုတောစိဇာတ နာမံ လဘေယျ. န ပန လဘတိ. တသ္မာ တေသံ ဌိတိ နာမ ဇနကပစ္စယာယတ္တာ န ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတရထာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘမာနာ’’တိ ကလာပန္တရေ ဌတွာ ဥပတ္ထမ္ဘမာနာ. ‘‘န ခဏဌိတိပ္ပဝတ္တိယာ’’တိ ခဏဌိ တိဘာဝေန [Pg.201] ပဝတ္တိအတ္ထာယ ဥပတ္ထမ္ဘန္တိ, အနုပါလေတီတိ ယောဇနာ. သဗ္ဗေသံပိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ. ‘‘တံ’’တိ ဝိဘာဝနိဝစနံ. ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိ ဇီဝိတရူပံ ပန.

ජීවිත රූපය පිළිබඳව: ‘ආධිප්පච්චයෝගේනා’ යනු අධිපති භාවයේ යෙදීමෙනි. ‘අධිපතිභාවෝ’ යනු ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි කෘත්‍යයට කියනු ලැබේ. අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි කෘත්‍යය නොවේ. ‘ජීවන්ති’ යනු (ගස් වැල් ආදියේ) නිල් පැහැය (නැවුම් බව) අත්නොහරින බව කියන ලදි. එහෙත් ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම (සත්වයන් මෙන්) ජීවත් වන්නෝ නොවෙති. මන්ද යත්, ඒකාන්තයෙන්ම කර්මයෙන් හටගත් ජීවිත රූපය බාහිර ලෝකයෙහි (සත්ව ශරීරයෙන් බැහැරව) නොලැබෙන බැවිනි. කර්මජ රූපයන්ම ‘ජීවත් වේ’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කම්මේ අසන්තේපි’ යනු කර්ම චේතනාව පෙර නිරුද්ධ වූ බැවින් පවසන ලද්දකි. එම අර්ථය ව්‍යතිරේක වශයෙන් ප්‍රකට කරමින් ‘තථාහී’ යනාදිය වදාළහ. ‘ඉතර රූපනී’ යනු චිත්තජ රූප ආදියයි. ‘ඒකවීථිවාරෝ’ යනු පංචද්වාර වීථි වාරයයි. මනෝද්වාර වීථි වාරය ‘එක් ජවන වාරයක්’ ලෙස දක්වන ලදි. එය පිරිසිඳින ලද්දකි. එය එසේ වන්නේ ඇයිද යත්, එක් එක් වීථි වාරයක් නිරුද්ධ වූ විට භවාංග අවස්ථාවේදී අසදෘශ රූප සන්තතියක් පහළ වන බැවිනි. එය රූප විශේෂයන් දන්නා අයටම ප්‍රකට වේ. නොදන්නා අයට එම ක්ෂණයෙහි ප්‍රකට නොවේ. මන්ද යත්, එවැනි උතුජ රූප සන්තතියක් ස්වල්ප වේලාවක් පවතින බැවිනි. යම් හෙයකින් ද්වේෂයෙන් උපන් රූප සන්තතිය නිසා මුහුණේ රූපය විවර්ණ (අවලස්සන) වේද, ඒ ද්වේෂය නිරුද්ධ වූ පසුවද එම රූපය ස්වල්ප වේලාවක් විවර්ණවම පෙනේ. ‘උතුජාහාරජානංච සන්තති පච්චුප්පන්නං’ යන්න අධිකාරයයි. එය ‘එකම අද්ධා පච්චුප්පන්නයක්’ වන බව කියන ලදි. චක්ඛු, සෝත ආදී කර්මජ රූප සන්තතීන් පවතින කාලයේදී ඇතැම් විට ඉතා ප්‍රසන්නව, ඇතැම් විට ප්‍රසන්නව, ඇතැම් විට අප්‍රසන්නව පෙනෙන්නේ නොවේද? සත්‍යයකි, එහෙත් එම පැවැත්ම සන්තති විච්ඡේදයකින් (පරම්පරාව සිඳීමකින්) සිදු නොවේ. නිරන්තරයෙන් විසිරී පවතින එකම සන්තතියක එම රූපයන්ගේ නැවත එක්වීමක් නම් නැත. එක් වරක් අන්ධ වූ තැනැත්තා අන්ධයෙකුමය, බිහිරි වූ තැනැත්තා බිහිරෙකුමය යනු මෙහි අදහසයි. ‘යදි එවං’ යනු එසේ වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. ‘අරූප ධම්මානං සන්තති පච්චුප්පන්නං’ යන්න අධිකාරයයි. ‘විපාකානි’ යනු භවාංග වශයෙන් පවතින විපාකයෝය. ඒවා එක් සන්තතියක් වශයෙන්ම පවතින්නේය, එබැවින් ඒවාට නානා සන්තති ප්‍රත්‍යුත්පන්න යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, ජීවිතය පවතින තාක් ඒවා එකම කර්මයකින් නිපදවන බැවිනි. ‘ඉතරානි පනා’ යනු කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා සිත්ය. ‘තදාරම්මණා’ යනු නිරුද්ධ වූ අරමුණු ඇත්තාහුය. ඒවා කාලය පැතිරී යාමේ අනුභාවයෙන්ම පවතින්නේය. එහෙත් ඒවා චිත්තජ රූප ආදිය මෙන් තමන් උපදවන ප්‍රත්‍යය නිරුද්ධ වූ විට නිරුද්ධ නොවේ. අරූප ධර්මයන්ගේ පවත්නා ස්වභාවයේ විශේෂය මෙයයි. ‘අයමත්ථෝ වත්තබ්බෝ’ යනු අරූප ධර්මයන්ගේ ජීවමාන බවෙහි පවත්නා විශේෂය පැවසිය යුතුය යන්නයි. රූප සන්තතියෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් නොමැත. චුති කාලයේදී මතු භවයේ රූප සන්තතියට කිසිදු ප්‍රත්‍යය භාවයකට පත් නොවී නිරුද්ධ වේ. එබැවින් රූපයන්ට මතු භවයක පහළ වීමක් නැත. අරූප සන්තතිය එසේ නොවේ. එහිදී චුති සිතද ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වී නිරුද්ධ වේ. එබැවින් ඒවාට මතු භවයක පහළ වීමක් ඇත. මෙයද අරූප ධර්මයන්ගේ ජීවමාන බවෙහි පවතින විශේෂයකි. එබැවින් අරූප ධර්මයන්ද කර්මජ රූප මෙන් නිරන්තරයෙන් ජීවිතය හා යෙදී පවතින බැවින්, ඒවා සන්තති ප්‍රත්‍යුත්පන්න නොවේ යැයි චෝදනා නොකළ යුතුය. කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා සිත් කර්මයෙන් උපන්නාහු නොවෙති. ඒවා චිත්තජ රූප ආදිය මෙන් අතීත කර්මයට අපේක්ෂා නොකර, ඒ ඒ ක්ෂණයෙහි පවතින විවිධ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදී. එබැවින් ජීවත් වන්නා වූ ඒවාටද, ජීවත් නොවන චිත්තජ රූප ආදියට මෙන් නානා සන්තති ප්‍රත්‍යුත්පන්න භාවයක් ඇත. ජීවමාන බවෙහි විශේෂයක්ද ඇත්තේය. මෙහිදී ඇතැම්හු මෙසේ කියති: ‘ගස් වැල් ආදියෙහිද ජීවිතයක් ඇත. මන්ද යත් ඒවායේ නැවුම් බව, වියළී යාම සහ වැඩීම හෝ නොවැඩීම දක්නට ලැබෙන බැවිනි.’ එයට මෙසේ කියනු ලැබේ: ඉදින් ඒවාට ජීවිතයක් ඇත්නම්, එය අරූප ජීවිතයක් හෝ රූප ජීවිතයක් විය යුතුය. ඉදින් එය අරූප ජීවිතයක් නම්, එයින් සමන්විත සත්වයා නැවත නැවත මැරෙමින් මතු භවයන්හි උපදින්නා සේ, ගස් වැල්ද මැරී මතු භවයන්හි ඉපදිය යුතුය. ඉදින් එය රූප ජීවිතයක් නම්, සත්වයන්ගේ ඇස් ආදී අවයවයන්හි ජීවිත සන්තතිය බිඳී ගිය පසු එම අවයව නැවත පණ ගැන්විය නොහැකි වන්නා සේ, ගස්වලද කඳන් හෝ අතු කැපී ජීවිත සන්තතිය බිඳී ගිය පසු එම කඳන් හෝ අතු නැවත වෙනත් තැනක සිටුවිය නොහැකි විය යුතුය. එහෙත් (ගස්වල අතු) සිටුවිය හැකිය. එබැවින් ඒ දෙවැදෑරුම් ජීවිතයම ඒවාට නැති බව දත යුතුය. විභාවනී පාඨයෙහි: ‘න හි තේසං කම්මයේව ඨිතිකාරණං හෝති’ යන්නෙහි, කර්මයම ඔවුන්ගේ පැවැත්මට හේතුව නොවන බව යෙදිය යුතුය. ඒ නිසාම ‘ආහාරජාදීනං’ යනාදිය වදාළහ. එක් කලාපයකට ඇතුළත් වූ, සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ඒවා ඒ මතම යැපෙන්නාහුය. කර්ම ආදී රූප ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ ජනක අනුභාවය රූප කලාපයන්ගේ උප්පාද ක්ෂණයෙහිම පවතී, ස්ථිති ක්ෂණයෙහි නොවේ. උපචය හා සන්තතිය උප්පාද ක්ෂණයෙහි ලැබෙන අතර ස්ථිති ක්ෂණයෙහි නොලැබේ. එබැවින් ඒවා ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ අනුභාව පවතින ක්ෂණයෙහි ලබන බැවින් ‘කුතෝචිජාත’ (කිසියම් තැනකින් උපන්) යන නම ලබයි. ජරාව වනාහි ස්ථිති ක්ෂණයෙහිම ලැබේ, උප්පාද ක්ෂණයෙහි නොලැබේ. එබැවින් එය ‘කුතෝචිජාත’ යන නම නොලබයි. ඉදින් ආහාරජ ආදී රූප ධර්මයන්ගේ ස්ථිතිය ආහාර ආදී ජනක ප්‍රත්‍යයන් මත යැපෙන්නේ නම්, ජරාවද ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ අනුභාව පවතින ක්ෂණයෙහිම ලැබිය යුතුය. එසේ වී නම් එයද ‘කුතෝචිජාත’ යන නම ලබන්නේය. එහෙත් එය එසේ නොලබයි. එබැවින් ඔවුන්ගේ ස්ථිතිය ජනක ප්‍රත්‍යය මත යැපෙන්නක් නොවන බව දැක්වීමට ‘ඉතරථා’ යනාදිය වදාළහ. ‘උපත්ථම්භමානා’ යනු වෙනත් කලාපයක සිට උපස්ථම්භක (ආධාර) වීමයි. ‘න ඛණඨිතිප්පවත්තියා’ යනු ක්ෂණික ස්ථිති භාවයෙන් පැවතීම පිණිස උපස්ථම්භනය කරයි, ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. සියලු රූප අරූප ධර්මයන් කෙරෙහිද මෙය එසේමය. ‘තං’ යනු විභාවනී වචනයයි. ‘ඉදං පනා’ යනු ජීවිත රූපය පිළිබඳවයි.

အာဟာရရူပေ. ‘‘သဝတ္ထုကဝစနံ’’တိ ဘောဇနာဒိ ဝတ္ထုနာ သဟ ပဝတ္တတီတိ သဝတ္ထုကံ. ဝစနံ. န ဟိ နိဗ္ဗတ္တိတံ အာဟာရ ရူပံ နာမ ကဗဠံ ကာတုံ သက္ကာ ဟောတီတိ. ‘‘ဝိဝေစိတာနီ’’တိ ပါစန ကိစ္စေန ဝိဘဇိတာနိ. ဝိသုံ ဝိသုံ ကတာနိ. ‘‘ပဉ္စဓာ ဝိဘာဂံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဧကံ ဘာဂံ ပါဏကာ ခါဒန္တိ. ဧကံ ဘာဂံ ဥဒရဂ္ဂိ ဈာပေတိ. ဧကော ဘာဂေါ မုတ္တံ ဟောတိ. ဧကောဘာဂေါ ကရီသံ. ဧကောဘာဂေါ ရသဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ သောဏိတမံသာဒီနိ ဥပဗြူဟယတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန ပဉ္စဓာ ဝိဘာဂံ ဂစ္ဆန္တိ. ‘‘လောကေ’’တိ လောကိယ ဂန္ထေ. ‘‘တတော’’တိ အာမာသယတော. အနုဖရန္တော ဟုတွာ. ‘‘တဿာ’’တိ ရသဘာဂဿ. ‘‘ဘူတေသူ’’တိ မဟာဘူတေသု. သဟ ဣန္ဒြိယေန ဝတ္တတီတိ သေန္ဒြိယော. ကာယော. ဥဒယတီတိ ဩဇာ. ဒကာရဿ ဇကာရော. အဝတိ ဇနေတီတိ ဩဇာ. အဝသဒ္ဒဿ ဩကာရော. ‘‘အတ္တနောဝတ္ထုံ’’တိ အတ္တနောနိဿယဘူတံ ရူပကာယံ.

ආහාර රූපයෙහි. 'සවත්ථුකවචනං' යනු භෝජනාදී වස්තුව සමඟ පවතින හෙයින් 'සවත්ථුක' නම් වේ. වචනයයි. මක්නිසාද යත්, හටගන්නා ලද ආහාර රූපය පිඬක් බවට පත් කිරීමට නොහැකි බැවිනි. 'විවේචිතානි' යනු පැසවීමේ ක්‍රියාවලිය මඟින් වෙන් කරන ලද, වෙන වෙනම කරන ලද යන්නයි. 'පස් ආකාරයකින් බෙදීමට පත්වේ' යන්නෙහි, එක් කොටසක් කුඩා පණුවෝ අනුභව කරති. එක් කොටසක් උදරයෙහි ගින්නෙන් දවනු ලබයි. එක් කොටසක් මුත්‍ර බවට පත්වේ. එක් කොටසක් මළ බවට පත්වේ. එක් කොටසක් රස බවට පැමිණ ලේ මස් ආදිය පෝෂණය කිරීමට උපකාරී වේ යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයෙන් පස් ආකාරයකින් බෙදීමට පත්වෙයි. 'ලෝකයෙහි' යනු ලෞකික ග්‍රන්ථවලය. 'එතැන් සිට' යනු ආමාශයේ සිටය. පැතිරෙන්නක් වෙමින්. 'එහි' යනු එම රස කොටසෙහිය. 'භූතයන් කෙරෙහි' යනු මහා භූතයන් කෙරෙහිය. ඉන්ද්‍රියයන් සමඟ පවතින බැවින් ශරීරය 'සෙන්ද්‍රිය' (ඉන්ද්‍රිය සහිත) නම් වේ. ශරීරයයි. හටගන්නා බැවින් 'ඕජා' නම් වේ. 'ද' යන්නට 'ජ' යන්න ආදේශ වී ඇත. රකින බැවින් හෝ ජනනය කරන බැවින් 'ඕජා' නම් වේ. 'අව' ශබ්දයට 'ඕ' කාරය පැමිණ ඇත. 'තමාගේ වස්තුව' යනු තමාට නිශ්‍රය වූ රූප කායයි.

‘‘အညာပဒေသော’’ နာမ ရူပဿ လဟုတာတိအာဒီသု အညဿ ရူပဿ ကြိယာမတ္တဘာဝေန အပဒိသနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဥဇုကတောဝ နိပ္ဖာဒိတံ’’တိ မုချတောဝ ဇနိတံ. ယထာဟိ သဗ္ဗံ အနိပ္ဖန္နရူပံ အဇာတိ ဓမ္မတ္တာ ဥဇုကတော ကမ္မာဒီဟိ ဇာတံ နာမ န ဟောတိ. ကမ္မာဒီဟိ ဇာတံ ပန နိပ္ဖန္နရူပံ နိဿာယ ဒိဿမာနတ္တာ ဌာနူပစာရေန ဝိညတ္တိ ဒွယံ စိတ္တဇံတိအာဒိနာ ဝုစ္စတိ. န တထာ ဣဒံ နိပ္ဖန္နရူပံ. ဣဒံ ပန ဇာတိဓမ္မတ္တာ ဥဇုကတောဝ ကမ္မာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ နိပ္ဖာဒိတံ ဇနိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ရူပံ’’တိ ဝုတ္တေ အနိပ္ဖန္နရူပံပိ လဗ္ဘတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ရူပရူပန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ရုပ္ပနလက္ခဏ သမ္ပန္နံ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ရုပ္ပနလက္ခဏံ’’ နာမ သီတုဏှာဒီဟိ ဝိကာရပတ္တိလက္ခဏံ. တမ္ပန အနိပ္ဖန္န ရူပေ မုချတော န လဗ္ဘတိ. နိပ္ဖန္နရူပေ ဧဝ လဗ္ဘတိ. ကသ္မာ, နိပ္ဖန္နရူပဿဟိ နာနာဝိကာရော ဝိကာရရူပန္တိ ဝုစ္စတိ. လက္ခဏံ လက္ခဏ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိကာရဿ ပန ဝိကာရော နာမ နတ္ထိ. လက္ခဏဿ စ လက္ခဏံ [Pg.202] နာမ နတ္ထိ. ယဒိ အတ္ထီတိ ဝဒေယျ. ဝိကာရဿ ဝိကာရော, တဿ စ ဝိကာရော, တဿ စ ဝိကာရောတိ အပရိယန္တမေဝ သိယာ. တထာ လက္ခဏေပီတိ.

'අඤ්ඤාපදේසෝ' යනු රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව) ආදී අවස්ථාවලදී, වෙනත් රූපයක ක්‍රියා මාත්‍ර ස්වභාවයක් ලෙස හැඳින්වීමයි. 'සෘජුවම නිපදවන ලද' යනු ප්‍රධාන වශයෙන්ම ජනිත කරන ලද යන්නයි. යම් සේ සියලු අනිෂ්පන්න රූපයන් උපදින ස්වභාවයක් නැති බැවින් (අජාති ධර්ම බැවින්) සෘජුවම කර්මාදියෙන් උපන්නේ නොවේ. කර්මාදියෙන් උපන් නිෂ්පන්න රූපයන් ඇසුරු කොට පෙනෙන බැවින්, උපචාර වශයෙන් විඤ්ඤත්ති ද්වය 'චිත්තජ' ආදී වශයෙන් කියනු ලැබේ. මේ නිෂ්පන්න රූපය එසේ නොවේ. මෙය වනාහි උපදින ස්වභාවය ඇති බැවින් සෘජුවම කර්මාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපදවන ලද හෙවත් ජනිත කරන ලද්දක් යැයි කියනු ලැබේ. 'රූපය' යැයි කී කල්හි අනිෂ්පන්න රූප ද ඇතුළත් වන බැවින්, එයින් විශේෂ කිරීම සඳහා 'රූප රූප' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'රුප්පන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'රුප්පන ලක්ෂණය' යනු සීත උෂ්ණාදියෙන් විකෘති වීමේ ලක්ෂණයයි. එය අනිෂ්පන්න රූපයන්හි ප්‍රධාන වශයෙන් නොලැබේ. නිෂ්පන්න රූපයන්හිම පමණක් ලැබේ. මන්දයත්, නිෂ්පන්න රූපයේ විවිධ විපර්යාසයන් 'විකාර රූප' යැයි කියනු ලැබේ. ලක්ෂණය 'ලක්ෂණ රූප' යැයි කියනු ලැබේ. විකාරයට තවත් විකාරයක් නම් නැත. ලක්ෂණයට තවත් ලක්ෂණයක් ද නැත. ඉදින් ඇතැයි පවසන්නේ නම්, විකාරයේ විකාරය, එහිත් විකාරය ආදී වශයෙන් කෙළවරක් නොමැති වනු ඇත. ලක්ෂණය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය.

အာကာသဓာတုယံ. ‘‘ပကာသန္တီ’’တိ ဣဒံ ဧကံ ဣဒံ ဧကန္တိ ပညာယန္တိ. ‘‘ပရိစ္ဆိန္ဒတီ’’တိ အာဟ ‘‘ပရိတော’’တိအာဒိံ. ‘‘အသမ္မိဿံ’’တိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘ဧကတ္တံ အနုပဂမနံ’’တိ. ပရိစ္ဆိန္ဒီယတီတိ ပရိစ္ဆေဒေါတိ အာဟ ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိအာဒိံ. ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိ ကလာပန္တရဘူတေဟိ ဝါ. ‘‘အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ အကတွာ’’တိ အတ္တနောပက္ခိကံ ဝါ ပရေသံ ပက္ခိကံ ဝါ အကတွာ. ပရိစ္ဆေဒ ကြိယာမတ္တံ ပရိစ္ဆေဒေါတိ အာဟ ‘‘တေသံ ဝါ’’တိအာဒိံ. ‘‘တေသံ ဝါ’’တိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ဝါ. ‘‘အယံ ပနာ’’တိ အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ ပန. ‘‘တဿာ’’တိ ပရိစ္ဆေဒဿ. သော ပါဠိယံ ဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဧဝံ မနသိကတွာ. ‘‘ဧတေဟီ’’တိ ဧတေဟိ မဟာဘူတေဟိ. ‘‘အညမည အဗျာပိတတာ’’တိ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ရူပကလာပါနံ ဧကကလာပတ္တူပဂမနံ အညမည ဗျာပိတာ နာမ, တထာ အနုပဂမနံ အညမည အဗျာပိတတာ နာမ. တေနာဟ ‘‘ဧကတ္တံ’’တိအာဒိံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တိဿံ ပါဠိယံ. ‘‘နာနာကလာပဂတာနံ ဘူတာနံ’’တိ ဧတေန ကလာပပရိယန္တတာ ဧဝ ဝုတ္တာ ဟောတိ.

ආකාශ ධාතුවෙහි. 'ප්‍රකාශ වෙයි' යනු මෙය එකකි, මෙය එකකි යනුවෙන් වෙන් වෙන්ව වැටහීමට පත්වෙයි යන්නයි. 'පිරිසිඳියි' (වෙන් කරයි) යන්න පැහැදිලි කිරීමට 'සර්වතෝභාගයෙන්' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අසම්මිස්සං' (නොමුසු වූ) යැයි පවසා එහි අර්ථය 'එක් බවට පත් නොවීම' යන්නෙන් විවෘත කරයි. පිරිසිඳිනු ලබන බැවින් 'පරිච්ඡේද' නම් වේ. එබැවින් 'ඒවායින් හෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඒවායින් හෝ' යනු වෙනත් රූප කලාපයන්ගෙන් හෝ යන්නයි. 'තමාගේ හෝ අනුන්ගේ හෝ නොකොට' යනු තමාගේ පක්ෂයෙහි හෝ අනුන්ගේ පක්ෂයෙහි හෝ සම්බන්ධ නොකොට යන්නයි. පිරිසිඳීමේ ක්‍රියා මාත්‍රය පරිච්ඡේදය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ඔවුන්ගේ හෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඔවුන්ගේ හෝ' යනු වෙනත් කලාපයන්හි වූ රූපයන්ගේ හෝ යන්නයි. 'මේ වනාහි' යනු මේ පරිච්ඡේදයයි. 'එහි' යනු පරිච්ඡේදයේය. එය පාළියෙහි සඳහන් කර ඇත යනු සම්බන්ධයයි. 'මෙසේ සලකා' යනු මෙසේ මෙනෙහි කොට යන්නයි. 'මොවුන්ගෙන්' යනු මේ මහා භූතයන්ගෙනි. 'අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ව්‍යාප්ත නොවීම' යනු රූප කලාප දෙකක් හෝ තුනක් එක් කලාපයක් බවට පත්වීම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ව්‍යාප්ත වීමයි; එසේ එක් බවට පත් නොවීම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ව්‍යාප්ත නොවීමයි. එබැවින් 'එක් බව' යනාදිය වදාරන ලදී. 'එහි' යනු ඒ පාළියෙහිය. 'විවිධ කලාපයන්ට පත් වූ භූතයන්ගේ' යන්නෙන් රූප කලාපයන්ගේ සීමාවම (කලාපපරියන්තතාව) කියන ලදී.

ဝိညတ္တိ ဒွယေ. ‘‘သယဉ္စာ’’တိ ဝိညတ္တိ သင်္ခါတံ သယဉ္စ. ‘‘တေနာ’’တိ စလမာနေန ကာယင်္ဂေန. ‘‘တေဟီ’’တိ ပစ္စက္ခေ ဌိတေဟိ ဇနေဟိ. တတ္ထာတိအာဒီသု. ‘‘ကာယင်္ဂဝိကာရံ ကရောန္တဿာ’’တိ အဘိက္ကမနာဒိ အတ္ထာယ ဟတ္ထပါဒါဒီနံ ကာယင်္ဂါနံ စလန သင်္ခါတံ ဝိကာရံ ကရောန္တဿ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တာ စ သဗ္ဗေတေ စိတ္တဇဝါတကလာပါ ယထာဓိပ္ပေတ ဒိသာဘိမုခါ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ယထာ ဝါ တထာ ဝါ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ’’တိ အနိယမတော အနုပ္ပဇ္ဇိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဿ စောပန ကာယဿ. ‘‘တေဟီ’’တိ စိတ္တဇဝါတကလာပေဟိ. နိယာမကော နာဝါနိယောဇကော. ‘‘တေ စာ’’တိ တေစိတ္တဇဝါတကလာပသံဃာဋာ. ဧတေန သကလံ ကာယင်္ဂံ နိဒဿေတိ. သကလကာယင်္ဂံ နာဝါသဒိသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘စာရေတွာ’’တိ ဝိယူဟိတွာ. ကထံ ပန သာ နိယာမကသဒိသီ ဟောတီတိ အာဟ [Pg.203] ‘‘ယထာဟီ’’တိအာဒိ. ယဒေတံ သက္ကောတီတိ ဝစနံ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကတီပယဇဝန ဝါရေဟီ’’တိ ဒွတ္တိ ဇဝနဝါရေဟိ. ‘‘တတော’’တိ ယသ္မိံ ဝါရေ စလန သင်္ခါတံ ဒေသန္တရ ပါပနံ ဇာယတိ. တတော စလနဝါရတော. သန္ထမ္ဘန သန္ဓာရဏာနိ ဧဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, န စလနသင်္ခါတံ ဒေသန္တရ ပါပနံ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဧတိဿံ အဋ္ဌကထာယံ. နာနာဇဝနဝီထီသု. လ. ဥပတ္ထမ္ဘနေ စ ယုဇ္ဇတိယေဝ. န ဧကိဿာယ ဇဝနဝီထိယံ ဧဝ ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. ယဒိ နာနာဇဝနဝီထီသု တထာ ဥပတ္ထမ္ဘနဉ္စ ဂယှေယျ. ဧဝံသတိ, အန္တရန္တရာ ဗဟူ ဘဝင်္ဂဝါရာပိ သန္တိ. တတ္ထ ကထံ တဒုပတ္ထမ္ဘနံ သမ္ပဇ္ဇေယျာတိ အာဟ ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ဥတုဇရူပသံဃာဋာနိ ပီ’’တိ ဘဝင်္ဂသမယေ ပဝတ္တာနိ ဥတုဇရူပကလာပသန္ဓာနကာနိ. ‘‘တဒါကာရ ဝန္တာနီ’’တိ တဿာ စိတ္တဇရူပသန္တတိယာ အာကာရ ဝန္တာနိ. ပစ္ဆိမ ပစ္ဆိမာနံ ရူပကလာ ပသံဃာဋာနံ အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ပုရိမပုရိမာနံ ရူပကလာပသံဃာဋာနံ ခဏိကဓမ္မတာ စ တေသံ န သိယာ. န စ တေ ခဏိကဓမ္မာ န ဟောန္တိ. အညထာ ဒေသန္တရ သင်္ကမနသင်္ခါတံ စလနံ ဧဝ န သိယာ. စလနံ တိဟိ နာနာကြိယာနံ ပါတုဗ္ဘာဝေါ ဝုစ္စတိ. နာနာကြိယာ စ နာမ နာနာဓမ္မာ ဧဝ. ယသ္မာ စ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ခဏေခဏေ စလနံ နာမ လောကေ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌံ. တသ္မာ တေသံ ခဏိကဓမ္မတာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ဟောတီတိ. ဧတေန တေသံ ခဏိကမရဏံ ဒဿေတိ, ယံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အနိစ္စလက္ခဏန္တိ ဝုစ္စတိ. အဗျာပါရ ဓမ္မတာ စ အဝသဝတ္တိတာ စ တေသံ န သိယာ. န စ တေ အဗျာပါရ ဓမ္မာ, န အဝသဝတ္တိ ဓမ္မာ စ န ဟောန္တိ. အညထာ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတာ ဧဝ တေသံ န သိယာ. ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတာတိ စ ပစ္စယေ သတိ, တေ ဝတ္တန္တိ, အသတိ န ဝတ္တန္တီတိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတာ ယသ္မာ စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ သတိ, တေ ဝတ္တန္တိယေဝ. တေသံ ဝတ္တနတ္ထာယ ကေနစိဗျာပါရေန ကိစ္စံ နတ္ထိ. တေ မာဝတ္တန္တူတိ စ အတ္တနော ဝသေန ဝတ္တန္တိ. ပစ္စယေ အသတိ, န ဝတ္တန္တိယေဝ. တေသံ အဝတ္တနတ္ထာယ ကေနစိဗျာပါရေန ကိစ္စံ နတ္ထိ. တေမာဝတ္တန္တူတိ စ အတ္တနော ဝသေနဝတ္တန္တိ. ယသ္မာ စ တေသံ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတာ နာမ လောကေ ဝိညူနံ ပစ္စက္ခတောဒိဋ္ဌာ. တသ္မာ တေသံ အဗျာပါရတာ စ [Pg.204] အဝသဝတ္တိတာ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ဟောတိ. ဧတေန တေသံ သဗ္ဗေဟိ သတ္တပုဂ္ဂလ အတ္တာကာရေဟိ သဗ္ဗသော သုညံ ဒဿေတိ, ယံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အနတ္တလက္ခဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

විඤ්ඤත්ති දෙක පිළිබඳව මෙසේ විස්තර වේ: ‘සයඤ්ච’ යනු විඤ්ඤත්තියයි. ‘තේන’ යනු සෙලවෙන්නා වූ ශරීර අවයවයෙනි. ‘තේහි’ යනු ඉදිරියෙහි පෙනෙන්නට සිටින ජනයා විසිනි. ‘තත්ථ’ ආදී තැන්හි - ‘කායංග විකාරං කරොන්තස්ස’ යනු ඉදිරියට යාම ආදී අරමුණු සඳහා අත් පා ආදී ශරීර අවයවයන්ගේ චලනය නම් වූ වෙනස් වීම සිදු කරන්නාට යන්නයි. සිතින් උපදින සියලුම වායෝ කලාපයන් තමන් අදහස් කළ දිශාවටම මුහුණලා උපදියි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යථා වා තථා වා අනුප්පජ්ජිත්වා’ යනු කිසිදු නියමයක් නැතිව නූපදී යන්නයි. යම් සෙලවෙන ශරීරයක් වේද, ‘තේහි’ යනු ඒ සිතින් උපන් වායෝ කලාපයන් මගිනි. ‘නියාමක’ යනු නැව මෙහෙයවන්නාය. ‘තේ ච’ යනු ඒ සිතින් උපන් වායෝ කලාප සමූහයන්ය. මෙයින් මුළු ශරීර අවයවයන්ම දක්වයි. මුළු ශරීරයම නැවක් බඳු යැයි කියන ලදී. ‘චාරෙත්වා’ යනු මෙහෙයවා යන්නයි. ඒ විඤ්ඤත්තිය නියමුවකු බඳු වන්නේ කෙසේදැයි ‘යථා හි’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘සක්කෝති’ යන වචනය යම් හෙයකින් කියන ලද්දේද, එය මෙසේ සම්බන්ධ වේ: ‘කතිපය ජවන වාරේහි’ යනු ජවන වාර දෙකක් හෝ තුනක් මගිනි. ‘තතෝ’ යනු යම් වාරයකදී චලනය හෙවත් එක් තැනක සිට තවත් තැනකට පැමිණවීම සිදු වේද, ඒ චලන වාරයෙන් පසුවය. ඉන්පසු දැඩි වීම හා දරා ගැනීම් පමණක් සිදුවේ, චලනය නම් වූ වෙනත් තැනකට පැමිණවීම සිදු නොවේ. ‘එත්ථ’ යනු මෙම අට්ඨකථාවෙහි ය. විවිධ ජවන වීථිවලදී මෙය සිදුවේ. ‘ල’ (පෙය්‍යාල) යනු උපත්ථම්භනයෙහි (ආධාර කිරීමෙහි) ද යෙදේ. එය එක් ජවන වීථියක පමණක් යෙදෙන්නේ නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. ඉදින් විවිධ ජවන වීථිවලදී එසේ උපත්ථම්භනය සිදුවන්නේ නම්, ඒ අතරතුර බොහෝ භවාංග වාරයන්ද පවතී. එහිදී එම උපත්ථම්භනය කෙසේ සිදු වන්නේදැයි ‘තථා හි’ යනාදියෙන් පෙන්වයි. එහි ‘උතුජ රූප සංඝාටානි පි’ යනු භවාංග අවස්ථාවේ පවත්නා වූ ඍතුජ රූප කලාපයන්ගේ සම්බන්ධතාවයයි. ‘තදාකාරවන්තානි’ යනු ඒ චිත්තජ රූප සන්තතියේ ආකාරය ඇති රූපයන්ය. පසුව ඇති වන රූප කලාප සමූහයන් එකිනෙක උපදින්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉදින් පෙර උපන් රූප කලාපයන්ගේ ක්ෂණික ස්වභාවය (අනිත්‍යය) නොවන්නේ නම්, ඒවා ක්ෂණික ධර්මයන් නොවිය යුතුය. එහෙත් ඒවා ක්ෂණික ධර්මයන්ම වේ. එසේ නොවන්නේ නම්, දේශාන්තර සංක්‍රමණය හෙවත් චලනයක් සිදු විය නොහැකිය. චලනය යනු විවිධ ක්‍රියාවන් තුනක ප්‍රකාශ වීමයි. විවිධ ක්‍රියාවන් යනු විවිධ ධර්මයන්ම වේ. ශරීරයේ අංග ප්‍රත්‍යංගයන් ක්ෂණිකව සෙලවීම ලෝකයේ ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්නට ලැබේ. එබැවින් ඒවායේ ක්ෂණික ස්වභාවය ද දැකිය යුතුය. මෙයින් රූප අරූප ධර්මයන්ගේ අනිච්ච ලක්ෂණය ලෙස හැඳින්වෙන ‘ක්ෂණික මරණය’ පෙන්වා දෙයි. තවද, ඒ ධර්මයන්ගේ ක්‍රියා විරහිත බව (අව්‍යාපාර) හා වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බව (අවසවත්තිත) ද මෙයින් තහවුරු වේ. ඒවා ක්‍රියා විරහිත හෝ අණසක නොපවත්වන ධර්මයන් නොවේ යැයි කිව නොහැක. එසේ නොවන්නේ නම්, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පැවැත්ම (පච්චයායත්ත වුත්තිතා) සිදුවිය නොහැක. ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පැවැත්ම යනු ප්‍රත්‍යයන් ඇති විට ඒවා පවතින බවත්, ප්‍රත්‍යයන් නැති විට ඒවා නොපවතින බවත් ය. ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය ඇති විට ඒවා නිරායාසයෙන්ම පවතී. ඒවා පැවැත්වීම සඳහා කිසිදු බාහිර ක්‍රියාවක (ව්‍යාපාරයක) අවශ්‍යතාවක් නැත. ‘මේවා නොපවතීවා’ යැයි කීවත් ඒවා ස්වකීය වසඟයෙහි නොපවතී. ප්‍රත්‍යයන් නැති විට ඒවා නොපවතී. ඒවා නොපැවැත්වීම සඳහා ද කිසිදු බාහිර ක්‍රියාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පැවැත්ම ලෝකයේ නුවණැත්තන්ට ප්‍රත්‍යක්ෂව පෙනේ. එබැවින් ඒ ධර්මයන්ගේ අව්‍යාපාර බව හා අවසවත්තිත (වසඟයේ නොපවත්නා) බව දත යුතුය. මෙයින් එම ධර්මයන් සත්ව, පුද්ගල, ආත්ම යන ආකාරයන්ගෙන් මුළුමනින්ම ශුන්‍ය බව පෙන්වා දෙයි. රූප අරූප ධර්මයන්ගේ මෙම ස්වභාවය ‘අනත්ත ලක්ෂණය’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘ဝစီဘေဒံ’’တိ အက္ခရ ပဒဘာဝပတ္တံ ဝစီမယသဒ္ဒပ္ပကာရံ. ဥပါဒိန္နကပထဝီဓာတုယော နာမ ကမ္မဇ ပထဝီဓာတုယော. တာသု သံဃဋ္ဋနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အတ္တနာ သဟဇာတေနယေန အာကာရဝိကာရေန ဥပဂစ္ဆတိ, ယေန စ ဥပလဗ္ဘတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဇ္ဈတ္တ သန္တာနဂတာ သဗ္ဗေ စတုဇရူပဓမ္မာပိ ကတ္ထစိ ဥပါဒိန္နကာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘စတုဇဘူတာယ ဧဝ ဝါ’’တိ. ဒွီသုဌာန ကရဏေသု ကရဏပက္ခေ စလနာကာရပ္ပဝတ္တာ စိတ္တဇပထဝီဓာတု ဌာနပက္ခေ ပထဝိဓာတုယံ သံဃဋ္ဋယမာနာ ကမ္မဇပထဝိယံ ဧဝ ဃဋ္ဋေတိ. ဣတရ ပထဝိယံ န ဃဋ္ဋေတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံတိ ကတွာ ဣဓ ဧဝဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ‘‘ဝိကာရ ဒွယဉ္စာ’’တိ ကာယဝိကာရ ဝစီဝိကာရ ဒွယဉ္စ. ကထံ ပန အသမ္မိဿံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထစာ’’တိအာဒိံ. ယံ ပန တာသံ ဃဋ္ဋနပ္ပကာရဝိဓာနံ အတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တာသံ’’ စိတ္တဇပထဝီနံ. ‘‘တံ တံ ဝဏ္ဏတ္တပတ္တိယာ’’တိ က, ခါ, ဒိဝဏ္ဏတ္တပတ္တတ္ထာယ. ယံ ပန ကာယဝိညတ္တိဋ္ဌာနေ ‘အယဉ္စ အတ္ထော ဥပရိ အက္ခရုပ္ပတ္တိ ဝိစာရဏာယံ ပါကဋော ဘဝိဿတီ’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဣဓ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တေနေဝ ဟိ မူလဋီကာယံ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိ မူလဋီကာပါဌေ. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂေ’’တိ ပရိဗျတ္တ အက္ခရပ္ပဝတ္တဝီထိတော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ‘‘နာနာဇဝနဝီထီဟီ’’တိ နာနပ္ပကာရေဟိ ဇဝနဝီထိဝါရေဟိ. ‘‘ပထမဇဝနစိတ္တဿပီ’’တိ ပရိဗျတ္တ အက္ခရပ္ပဝတ္တိဝီထိယံ ဥပ္ပန္နပထမဇဝန စိတ္တဿပိ. တဿ အာသေဝနဉ္စ နာမ တတော ပုရိမေဟိ ဝီထိဝါရေဟိ ဧဝ လဒ္ဓံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အာသေဝနံ’’တိ စ ဥပစာရ ဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ‘‘တဿာ’’တိ ပရိဗျတ္တက္ခရဿ. ဝုတ္တဉ္စ သဒ္ဒသတ္ထေသု. ‘‘ဒီဃမုစ္စရေ’’တိ ပဉ္စဒီဃာ ဝုစ္စန္တိ. မိထိန္ဒ ပဉှာပါဌေ. ‘‘သာဓိကေ ဝီဟိဝါဟသတေ’’တိ ဝီဟိဓညပူရော သကဋော ဝီဟိဝါဟော နာမ. ဝီဟိဝါဟာနံ သာဓိကေ သတသ္မိံ. အဘိမညနံ အဘိမာနော. ‘‘သေသမေတ္ထ ကာယဝိညတ္တိယံ ဝုတ္တနယေ နာ’’တိ [Pg.205] တထာဟိ စလနစိတ္တဇရူပသန္တတိယံ ပဝတ္တာနီတိအာဒိနာ ဝုတ္တ နယေနာတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ဝစီဘေဒကရ စိတ္တဇသဒ္ဒသန္တတိယံ ပဝတ္တာနိ ဥတုဇရူပသံဃာဋာနီတိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယထာသမ္ဘဝံ’’တိ. ‘‘ပဝတ္တနတ္ထော’’တိ အဘိက္ကမနာဒိ သဇ္ဈာယနာဒီနံ ပဝတ္တာပနတ္ထော. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဗောဓေတု ကာမတာ ရဟိတေသူ’’တိ အဘိက္ကမနပဋိက္ကမနာဒီသု ကာယဝိညတ္တိ စ, သုတ္တန္တ သဇ္ဈာယနာဒီသု ဝစီဝိညတ္တိ စ ပရံ ဗောဓေတုကာမတာ ရဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ဒွီသု ဗောဓကဝိညတ္တီသူ’’တိ ဗောဓကကာယဝိညတ္တိ ဗောဓကဝစီ ဝိညတ္တီသု. ပုရိမာ ကာယဝိညတ္တိ, ပစ္ဆိမာ စ ဝစီဝိညတ္တိ. ပစ္ဆာ သုဒ္ဓေန မနောဒွါရိက ဇဝနေန ဧဝ ဝိညာယတိ, န ပဉ္စဒွါရိက ဇဝနေနာတိ ယောဇနာ. စက္ခုဝိညာဏ ဝီထိယာ ဂဟေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကာယဝိညာဏ ဝီထိယာ’’တိ ဝစီဘေဒံ အကတွာ ဟတ္ထဂ္ဂဟဏာဒိ ဝသေန အဓိပ္ပာယ ဝိညာပနေ အယံ ကာယဝိညာဏဝီထိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကသ္မာ ပန သယဉ္စဝိညာယတီတိ ဝိညတ္တီတိ အယံ ဝိကပ္ပော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘သာဟိ အတ္တာနံ’’တိအာဒိံ. ‘‘မဇ္ဈေ’’တိ ဝိညတ္တိဂ္ဂဟဏဝီထိ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဝီထိနံ မဇ္ဈေ. ကထံ ပဝတ္တကဝိညတ္တီသု အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေတိ, သယဉ္စဝိညာယတီတိ ဒွေ အတ္ထာ လဗ္ဘန္တီတိ အာဟ ‘‘ဒွီသု ပနာ’’တိအာဒိံ. အယံ အဘိက္ကမတိ, အယံ ပဋိက္ကမတီတိ ဇာနန္တာ အဘိက္ကမနပယောဂဉ္စ တပ္ပယောဂ ဇနကစိတ္တဉ္စ ဇာနန္တိ. ‘‘ပရဿကထံ’’တိ ဗောဓေတုကာမတာရဟိတမ္ပိ ပရဿဝစနသဒ္ဒံ. ရာဂစိတ္တဉ္စ ဇာနန္တိ. တေန ဝုတ္တံ မူလဋီကာယံ ပရံ ဗောဓေတုကာမတာယ ဝိနာပိ အဘိက္ကမနာဒိပ္ပဝတ္တနေန သောစိတ္တသဟဘုဝိကာရော အဓိပ္ပာယံ. လ. ဒွိဓာပိ ဝိညတ္တိ ယေဝါတိ.

‘වචීභේදය’ යනු අක්ෂර හා පද බවට පත් වූ, වචනයෙන් හටගත් ශබ්ද ප්‍රභේදයයි. ‘උපාදින්නක පඨවි ධාතු’ යනු කර්මයෙන් හටගත් පඨවි ධාතූන්ය. ඒ (කර්මජ) පඨවි ධාතුන්හි හැපීම යන්න සම්බන්ධයයි. තමා සමඟ සහජාත වූ ආකාර විකාරය (වෙනස් වීම) මගින් පැමිණෙන්නේ ද, යමෙකු මගින් එය ලැබෙන්නේ ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි පවත්නා සියලු සතර ඉරියව්වලට අයත් රූප ධර්මයන් ද සමහර තැනක ‘උපාදින්නක’ යැයි කියනු ලබන බැවින් ‘සතර ඉරියව්වෙන් හටගත් භූතයන්ගේම’ යැයි කීහ. ස්ථාන හා කරණ යන දෙක අතුරින්, කරණ පක්ෂයෙහි චලන ආකාරයෙන් පැවති චිත්තජ පඨවි ධාතුව, ස්ථාන පක්ෂයෙහි පඨවි ධාතුවෙහි හැපෙමින් කර්මජ පඨවි ධාතුවෙහිම ගටයි. එය වෙනත් පඨවියක නොගටන බව පැවසිය නොහැකි නිසා මෙහි ‘එම’ (ඒවායේම) යන වචනය යොදන ලදී. ‘විකාර දෙක’ යනු කාය විකාරය හා වචී විකාරය යන දෙකයි. එය මිශ්‍ර නොවී කෙසේ දත යුතු ද යන්න ‘මෙහි දී’ යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. ඒ (චිත්තජ පඨවි ධාතූන්ගේ) යම් ඝට්ටන ප්‍රකාර විධානයක් ඇත් ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ඒවායේ’ යනු චිත්තජ පඨවි ධාතූන්ගේය. ‘එම අක්ෂර බවට පත්වීම සඳහා’ යනු ක, ඛ ආදී අක්ෂර බවට පත්වීම පිණිසයි. කාය විඥප්ති අවස්ථාවේ දී ‘මෙම අර්ථය මතු අක්ෂරෝත්පත්ති විමසීමේ දී පැහැදිලි වනු ඇත’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය මෙහි දී පැහැදිලි කරමින් ‘මෙහි දී’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඒ නිසාම මෙය මූලටීකාවෙහි ද පවසන ලදී. ‘මෙහි දී’ යනු මූලටීකා පාඨයයි. ‘පූර්ව භාගයෙහි’ යනු ඉතා පැහැදිලි අක්ෂර පවතින වීථියට පෙර අවස්ථාවයි. ‘විවිධ ජවන වීථි මගින්’ යනු නානාවිධ ජවන වීථි වාර මගිනි. ‘පළමු ජවන සිතට ද’ යනු පැහැදිලි අක්ෂර පවතින වීථියෙහි උපන් පළමු ජවන සිතට ද යන්නයි. එහි ආසේවනය නම් ඊට පෙර පැවති වීථි වාරයන්ගෙන්ම ලැබෙන්නේය යනු අදහසයි. ‘ආසේවනය’ යනු උපචාර වචනයක් ලෙස දත යුතු බව මීට පෙර පවසන ලදී. ‘එහි’ යනු ප්‍රකට අක්ෂරයාගේය. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයන්හි ද පවසන ලදී. ‘දීර්ඝව උච්චාරණය කරනු ලැබේ’ යනු දීර්ඝ අක්ෂර පහක් ගැන කියවේ. මිළින්ද පඤ්හ පාඨයෙහි ‘වී වාහ සියයකට වඩා’ යනු වී ධාන්‍යයෙන් පිරුණු කරත්ත සියයකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකි. ‘අභිමඤ්ඤන’ යනු අභිමානයයි. ‘මෙහි ඉතිරිය කාය විඥප්තියෙහි පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුයි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ, චලන චිත්තජ රූප සන්තතියෙහි පවත්නා බව යනාදී ක්‍රමයයි. මෙහි දී වචීභේදය සිදුකරන චිත්තජ ශබ්ද සන්තතියෙහි පවත්නා උතුජ රූප සංඝාතයන් යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුය. එබැවින් ‘යථා සම්භව වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පැවැත්වීමේ අර්ථය’ යනු ඉදිරියට යාම ආදියෙහි හා සජ්ඣායනා කිරීම ආදියෙහි පැවැත්වීමයි. ‘මෙහි දී’ යනාදියෙහි, ‘අනෙකාට දැන්වීමේ කැමැත්ත රහිත වූ’ ඉදිරියට යාම් පසුපසට ඒම් ආදියේ දී කාය විඥප්තිය ද, සූත්‍ර සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියේ දී වචී විඥප්තිය ද අනෙකාට අදහස් හඟවනු කැමැත්තෙන් තොර ඒවා ලෙස දත යුතුය. ‘හඟවන විඥප්ති දෙකෙහි’ යනු අදහස් හඟවන කාය විඥප්තිය හා අදහස් හඟවන වචී විඥප්තිය යන දෙකය. පළමුවැන්න කාය විඥප්තියයි, දෙවැන්න වචී විඥප්තියයි. පසුව ශුද්ධ වූ මනෝද්වාරික ජවනයෙන්ම දැනගනු ලැබේ මිස පංචද්වාරික ජවනයෙන් නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. චක්ඛු විඥාණ වීථියෙන් ගෙන යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කාය විඥාණ වීථියෙන්’ යනු වචීභේදයක් නොකොට හස්ත සංඥා ආදිය මගින් අදහස් හැඟවීමේ දී මෙම කාය විඥාණ වීථිය දත යුතුය. විඥප්තිය තමා ද දැනගනු ලබන නිසා ‘විඥප්ති’ යැයි පවසන්නේ ඇයි ද යන විකල්පය ‘එය තමා විසින්ම’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ විය. ‘මැද’ යනු විඥප්තිය ග්‍රහණය කරගන්නා වීථිය හා අදහස ග්‍රහණය කරගන්නා වීථිය අතර මැදය. පවත්වන විඥප්තීන්හි අදහස හඟවයි, තමා ද දැනගනු ලැබේ යන අර්ථ දෙක කෙසේ ලබන්නේ ද යන්න ‘මේ දෙකෙහි දී’ යනාදියෙන් දැක්වේ. ‘මොහු ඉදිරියට යයි, මොහු පසුපසට යයි’ යන්න දන්නා අය එම ගමනත්, ඒ ගමන ඇති කරන සිතත් දනිති. ‘අනෙකාගේ කථාව’ යනු අදහස් හැඟවීමේ කැමැත්තක් නැතිව වුව ද කියන අනෙකාගේ වචන ශබ්දයයි. එවිට රාග සිත ද දනිති. එබැවින් මූලටීකාවෙහි ‘අනෙකාට දැන්වීමේ කැමැත්ත නැතිව වුව ද ඉදිරියට යාම ආදිය පැවැත්වීමෙන් තමාගේ සිතෙහි හටගත් විකාරය අදහසයි’ යනාදී වශයෙන් විඥප්තිය දෙපරිදි වන බව දක්වා ඇත.

ဝိကာရရူပေသု. ‘‘ကမ္မယောဂျံ’’တိ အဘိက္ကမနာဒိကမ္မေသု ယောဇေတုံ ယုတ္တံ. အဒန္ဓတာ ဝုစ္စတိ သီဃပ္ပဝတ္တိ. သာ လက္ခဏံ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. သရီရ ကြိယာနုကုလော ကမ္မညဘာဝေါ လက္ခဏံ ယဿာတိ သမာသော. ‘‘ဓာတုယော’’တိ မဟာဘူတဓာတုယော ဝါ, ပိတ္တသေမှာဒိဓာတုယော ဝါ. ပူတိမုခသပ္ပသင်္ခါတဿ အာပဿ ပရိယုဋ္ဌာနန္တိ ဝါကျံ. အသယှဘာရော နာမ ဝဟိတုံ [Pg.206] အသက္ကုဏေယျဘာရော. ‘‘သာ ပဝတ္တတီ’’တိ ကာယလဟုတာ ပဝတ္တတိ. ထဒ္ဓံ ကရောန္တိ သရီရဂတာ ဓာတုယောတိ အဓိကာရော. ဘုသံ မာရေတီတိ အာမရိကော. ဒကာရော အာဂမော. ဂါမနိဂမဝိလုပ္ပကော စောရဂဏော. တဿ ဘယေန ပရိယုဋ္ဌိတံ. ‘‘ဝိဝဋ္ဋမာနံ’’တိ ဝိရူပံ ဟုတွာ ဝဋ္ဋန္တံ. ‘‘မူလဘူတာ ဟောတီ’’တိ အသပ္ပာယ သေဝနေ သတိ, သာ ပထမံ ပရိယုဋ္ဌာတိ. သီတာဓိကာဝါ ဟောတိ, ဥဏှာဓိကာဝါ. တာယ ပရိယုဋ္ဌိတာယ ဧဝ သဗ္ဗပရိယုဋ္ဌာနာနိ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဣမာပနတိဿော ရူပဇာတိယော ရူပကာယဿ ဝိသေသာကာရာ ဟောန္တိ. ဣတိ တသ္မာ ဝိကာရရူပံ နာမာတိ ယောဇနာ.

විකාර රූපයන්හි, ‘කර්මයට සුදුසු’ යනු ඉදිරියට යාම ආදී ක්‍රියාවන්හි යෙදවීමට සුදුසු බවයි. ‘අදන්ධතාව’ යනු වේගවත් පැවැත්මයි. එය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය යනු එහි විග්‍රහයයි. ශරීර ක්‍රියාවන්ට අනුකූල වූ කර්මණ්‍ය භාවය (වැඩට යෝග්‍ය බව) යමක ලක්ෂණය ද, එය එම රූපයේ ස්වභාවයයි. ‘ධාතු’ යනු මහාභූත ධාතූන් හෝ පිත සෙම ආදී ධාතූන් හෝ වේ. ‘පූතිමුඛ සර්පයා යැයි කියනු ලබන ආපෝ ධාතුවෙහි කිපීම’ යනු එම වාක්‍යයේ අර්ථයයි. ‘අසහ්‍ය භාරය’ යනු ඉසිලිය නොහැකි බරයි. ‘එය පවතියි’ යනු කාය ලහුතාව පවතියි යන්නයි. ශරීරගත ධාතූන් ශරීරය තද කරන බව මෙහි අධිකාරයයි. ‘අධික ලෙස නසන’ යන අර්ථයෙන් ‘ආමරික’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ද’ යන්න නිපාතයකි. ගම් නියම්ගම් කොල්ලකන සොරුන් පිරිසක් කෙරෙහි ඇති බියෙන් හටගත් කැළඹීම වැනිය. ‘විවට්ටමාන’ යනු විරූපී වී කැරකෙන බවයි. ‘මූලභූත වේ’ යනු අසප්පාය ආහාර පාන ආදිය සේවනය කිරීමේ දී, පළමුව එය කිපෙන බවයි. එය ශීත අධික වූවක් හෝ උෂ්ණ අධික වූවක් හෝ විය හැකිය. එය කිපීම නිසාම සියලු රෝගාබාධයන් පවතින බව පවසන ලදී. මෙම රූප ජාති තුන රූප කායේ විශේෂ ආකාර වේ. එබැවින් මේවා විකාර රූප නම් වන බව සම්බන්ධයයි.

လက္ခဏရူပေသု. ‘‘စယနံ’’တိ သဉ္စိတဘာဝဂမနံ. ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမှိ. ‘‘ဥပရိတော’’တိ ဥပရိဘာဂေ. ‘‘အာစယော’’တိအာဒိမှိ စယော. ‘‘ဥပစယော’’တိ ဥပရူပရိစယော. ‘‘အဒ္ဓါနပူရဏဝသေနာ’’တိ ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဒီဃကာလံ အတ္တဘာဝံ ပူရဏဝသေန. ‘‘တေန ပရိယာယေနာ’’တိ ဥပသဒ္ဒဿ အတ္ထနာနတ္တံ အစိန္တေတွာ နိဗ္ဗတ္တိံ ဝဍ္ဎိယံ အန္တောဂဓံ ကတွာ ဝုတ္တေန တေနပရိယာယေန. တဿ စ ဧကေကဿ သန္တတိ ပစ္စုပ္ပန္နဿ. တတ္ထ စိတ္တဇရူပေသု အဿာသ ပဿာသာနံ ဝါ ပဒဝါရဟတ္ထဝါရာဒီနံ ဝါ အက္ခရာနံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တိ ဝဍ္ဎိ ပဝတ္တိယော ဒိဿန္တိယေဝ. တထာ နာနာစိတ္တသမုဋ္ဌိတာနံ နာနာရူပသန္တတီနံ ပီတိ. ဥတုဇရူပေသု ဣရိယာ ပထနာနတ္တံ ပဋိစ္စ သုခဒုက္ခဇနကာနံ နာနာရူပသန္တတီနံ နိဗ္ဗတ္တိဝဍ္ဎိပဝတ္တိယော ဒိဿန္တိယေဝ. တထာ ဗဟိဒ္ဓါ ခါဏုကဏ္ဋကာဒိသမ္ဖဿေန သီတုဏှာဒိသမ္ဖဿေန ဝါတာတပါဒိသမ္ဖဿေန ဝါ သရီရေ ဥပ္ပန္နာနံ နာနာရူပသန္တတီနမ္ပိ စက္ခုရောဂါဒိရူပါနမ္ပီတိ. အာဟာရဇရူပေသု အာဟာရနာနတ္တံ ပဋိစ္စ သရီရေ ဥပ္ပန္နာနံ သမဝိသမရူပသန္တတီနံတိ. ‘‘အယံ နယော’’တိ ဗဟိဒ္ဓါသန္တာနေ နိဒဿန နယော. တေန အဇ္ဈတ္တသန္တာနေပိ သတ္တသန္တာနာနံ ဟတ္ထပါဒါဒိသန္တာနာနံ ကေသလောမာဒိ သန္တာနာနဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိ ဝဍ္ဎိပဝတ္တိယော နိဒဿေတိ. ‘‘ဇီရဏံ’’တိ အဘိနဝါဝတ္ထတော ဟာယနံ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘ဌိတဿ အညထတ္တံ’’တိ အညော ပကာရော အညထာ. အညထာ ဘာဝေါ အညထတ္တံ[Pg.207]. ဧတေန ဇရာဝသေနဝါ နာနာရောဂါဗာဓာဒိဝသေန ဝါ ဝိပရိဏာမော ဝုတ္တော. ‘‘တထာ အဝတ္ထာဘေဒယောဂတော’’တိ ဇာတိရူပမေဝ အာဒိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. တတောပရံ တမေဝ ဝဍ္ဎိ ဟောတိ. တတော ပရံ တမေဝ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ ဧဝံ တထာ အဝတ္ထာဘေဒယောဂတော. တေနာဟ ‘‘သာဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ပဗန္ဓယတီ’’တိ ပဗန္ဓံ ကရောတိ. သင်္ဂဟဂါထာဒီသု ပန သုဝိညေယျာ. ‘‘ဧတ္ထ စ ပစ္ဆိမာနီ’’တိအာဒီသု. ဝေါဟာရသိဒ္ဓမတ္တဘာဝံ’’တိ ပုဂ္ဂလော သတ္တော အတ္တာ ဇီဝေါတိအာဒိကာ ပညတ္တိ နာမ ဝေါဟာရ သိဒ္ဓမတ္တာ ဟောတိ. သဘာဝသိဒ္ဓါ န ဟောတိ. သာဟိ မဟာဇနေဟိ ခန္ဓ ပဉ္စကံ ဥပါဒါယ ပုဂ္ဂလော နာမ အတ္ထီတိ သမ္မတတ္တာ ဝေါဟရိတတ္တာ ဝေါဟာရသိဒ္ဓါ နာမ. သဘာဝသိဒ္ဓါ ပန န ဟောတိ. တသ္မာ အရိယာနံ ဝေါဟာရေ ပုဂ္ဂလော နာမ နတ္ထီတိ သိဇ္ဈတိ. ဣမာနိ ပန ရူပါနိ သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ အရိယာနံ ဝေါဟာရေပိ အတ္ထီတိ သိဇ္ဈန္တိ. တေနာဟ ‘‘တာဒိသေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သုဒ္ဓဓမ္မဂတိယာ သိဒ္ဓေနာ’’တိ ပထဝီဓာတု နာမ သုဒ္ဓဓမ္မော ဟောတိ. သာ ဥပ္ပာဒမ္ပိ ဂစ္ဆတိ, ဇရမ္ပိ ဂစ္ဆတိ, ဘေဒမ္ပိ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ တဿာ ဥပ္ပာဒေါပိ ဇရာပိ ဘေဒေါပိ သုဒ္ဓဓမ္မဂတိယာ သိဒ္ဓေါ နာမ. ဧဝံ လက္ခဏရူပါနံ သုဒ္ဓဓမ္မဂတိသိဒ္ဓံ ပရမတ္ထလက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဝိညတ္တိ ဒွယဿပိ ဝိကာရရူပတ္တယဿပိ ပရိစ္ဆေဒ ရူပဿပီတိ. ယထာ စ ဣမေသံ ရူပါနံ. တထာ နိဗ္ဗာနဿပိ သုဒ္ဓဓမ္မဂတိသိဒ္ဓံ ပရမတ္ထလက္ခဏံ အတ္ထိယေဝ. ကိလေသဓမ္မာဟိ အရိယမဂ္ဂေ အဘာဝိတေ ဘဝပရမ္ပရာယ ဥပ္ပာဒံ ဂစ္ဆန္တိယေဝ. ဘာဝိတေပန အနုပ္ပာဒံ နိရောဓံ ဂစ္ဆန္တိယေဝ. တသ္မာ ကိလေသဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓောပိ သုဒ္ဓဓမ္မဂတိယာ သိဒ္ဓေါ နာမ. ဧဝံ နိဗ္ဗာနဿပိ သုဒ္ဓဓမ္မဂတိသိဒ္ဓံ ပရမတ္ထလက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အဇာတံ အဘူတန္တိ ဣဒံ သုတ္တံပိ ဧတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧတေန အရိယဝေါဟာရေ နိဗ္ဗာနဿ ဧကန္တေန အတ္ထိတာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရထာ’’တိအာဒိံ. ‘‘နသဘာဝတော အနုပလဒ္ဓတ္တာ အနိပ္ဖန္နာနိ နာမ ဟောန္တီ’’တိ ဧတေန ဧတာနိ အသဘာဝရူပါနီတိ စ အလက္ခဏ ရူပါနီတိ စ အသမ္မသနရူပါနီတိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံတိပိ ဒီပေတိ. ကသ္မာ, ယထာသကံ သဘာဝေဟိ သဘာဝဝန္တတ္တာ ယထာသကံ လက္ခဏေ ဟိ သလက္ခဏတ္တာ [Pg.208] ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ သမ္မသနညာဏ ဝိဘင်္ဂေ ဇာတိဇရာမရဏာနမ္ပိ သမ္မသိတဗ္ဗဓမ္မေသု အာဂတတ္တာတိ. အဋ္ဌသာလိနိယမ္ပိ အယမတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ယထာဟ ပရိနိပ္ဖန္နန္တိ ပန္နရသရူပါနိ ပရိနိပ္ဖန္နာနိ နာမ. ဒသရူပါနိ အပရိနိပ္ဖန္နာနိ နာမ. ယဒိ အပရိနိပ္ဖန္နာနိ နာမ. ဧဝံသတိ, အသင်္ခတာနိ နာမ သိယုံ. တေသံယေဝ ပနရူပါနံ ကာယဝိကာရော ကာယဝိညတ္တိ နာမ. ဝစီဝိကာရော ဝစီဝိညတ္တိ နာမ. ဆိဒ္ဒံ ဝိဝရံ အာကာသဓာတု နာမ. လဟုဘာဝေါ လဟုတာ နာမ. မုဒုဘာဝေါ မုဒုတာ နာမ. ကမ္မညဘာဝေါ ကမ္မညတာ နာမ. နိဗ္ဗတ္တိ ဥပစယော နာမ. ပဝတ္တိ သန္တတိ နာမ. ဇီရဏာကာရော ဇရတာ နာမ. ဟုတွာ အဘာဝါကာရော အနိစ္စတာ နာမာတိ သဗ္ဗံ ပရိနိပ္ဖန္နံ သင်္ခတမေဝါတိ. တတ္ထ ‘‘တေသံယေဝ ရူပါနံ’’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. တေသံယေဝ ဒသန္နံ ရူပါနံ မဇ္ဈေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဣတိသဗ္ဗံ’’တိ ဣဒံ သဗ္ဗံ ဒသဝိဓံ ရူပံ ပရိနိပ္ဖန္နမေဝ သင်္ခတမေဝါတိ အတ္ထော. ခန္ဓဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဝုတ္တောဝ. ယထာဟ ပဉ္စဝိပနခန္ဓာ ပရိနိပ္ဖန္နာဝ ဟောန္တိ, နော အပရိနိပ္ဖန္နာ. သင်္ခတာဝ, နော အသင်္ခတာ. အပိစ နိပ္ဖန္နာပိ ဟောန္တိယေဝ. သဘာဝဓမ္မေသုဟိ နိဗ္ဗာနမေဝေကံ အပရိနိပ္ဖန္နံ အနိပ္ဖန္နဉ္စာတိ စ. နိရောဓသမာပတ္တိ စ နာမ ပညတ္တိ စ ကထန္တိ. နိရောဓသမာပတ္တိ လောကိယလောကုတ္တရာတိ ဝါ သင်္ခတာသင်္ခတာတိ ဝါ ပရိနိပ္ဖန္နာပရိနိပ္ဖန္နာတိ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗာ. နိပ္ဖန္နာ ပန ဟောတိ. သမာပဇ္ဇန္တေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော. တထာ နာမပညတ္တိ, သာပိဟိ လောကိယာဒိဘေဒံ နလဘတိ. နိပ္ဖန္နာ ပန ဟောတိ. နော အနိပ္ဖန္နာ. နာမဂ္ဂဟဏဉှိ ဂဏှန္တောဝ ဂဏှာတီတိ စ. ဧတေန လက္ခဏရူပါနမ္ပိ နိပ္ဖန္နတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂေပန နိပ္ဖန္နံ အနိပ္ဖန္နံတိဒုကဿ နိဒ္ဒေသေ. အဋ္ဌာရသဝိဓံ ရူပံ ပရိစ္ဆေဒဝိကာရ လက္ခဏဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ သဘာဝေနေဝ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗတော နိပ္ဖန္နံ, သေသံ တဗ္ဗိပရီတတာယ အနိပ္ဖန္နန္တိ စ. နိပ္ဖန္နရူပံ ပန ရူပရူပံ နာမာတိ စ. ယံ စတူဟိ ကမ္မာဒီဟိ ဇာတံ, တံ စတုဇံ နာမ. တံ လက္ခဏ ရူပဝဇ္ဇံ အဝသေသရူပံ. လက္ခဏရူပံ ပန န ကုတောစိဇာတန္တိ စ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဉ္စေတံ အာစရိယေဟိ ဂဟိတနာမမတ္တတ္တာ ဝတ္တိစ္ဆာနုဂတံ ဟောတိ. ယံ ရုစ္စတိ, တံ ဂဟေတွာ ကထေတဗ္ဗန္တိ.

ලක්ෂණ රූපයන් සම්බන්ධව: ‘චයනය’ යනු රැස්වන ස්වභාවයට පැමිණීමයි. ‘ආදිතො’ යනු ආරම්භයේදීය. ‘උපරිතො’ යනු ඉහළ කොටසෙහිය. ‘ආචය’ යනු ආරම්භයේ පවතින රැස්වීමයි. ‘උපචය’ යනු නැවත නැවත සිදුවන රැස්වීමයි. ‘අද්ධානපූරණවශයෙන්’ යනු වර්ෂ සියයක් හෝ වර්ෂ දහසක් වැනි දීර්ඝ කාලයක් ආත්මභාවය සම්පූර්ණ කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘ඒ පර්යායයෙන්’ යනු ‘උප’ යන උපසර්ගයේ අර්ථ නානත්වය ගැන නොසිතා, ඉපදීම හා වැඩීම යන කරුණු එහි අන්තර්ගත කොට පවසන ලද ඒ ක්‍රමයෙනි. එමෙන්ම එය පවතින එක් එක් සන්තතියකට අදාළ වේ. එහිදී චිත්තජ රූපයන්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසවල හෝ පියවර තැබීම් ආදියේ හෝ අක්ෂරයන්ගේ ඉපදීම, වැඩීම සහ පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. එසේම විවිධ සිත් මගින් හටගන්නා වූ විවිධ රූප සන්තතීන්ගේ ප්‍රීතියද වේ. උතුජ රූපයන්හි ඉරියව්වල නානත්වය නිසා හටගන්නා වූ සැප දුක් උපදවන විවිධ රූප සන්තතීන්ගේ ඉපදීම, වැඩීම හා පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. එමෙන්ම බාහිරව පවතින කණු, කටු ආදියේ ස්පර්ශය නිසා හෝ ශීත උෂ්ණාදියෙහි ස්පර්ශය නිසා හෝ සුළඟ හා අව්ව ආදියේ ස්පර්ශය නිසා ශරීරයෙහි උපදින විවිධ රූප සන්තතීන්ගේත්, ඇස් රෝග ආදී රූපයන්ගේත් පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. ආහාරජ රූපයන්හි ආහාරයන්ගේ විවිධත්වය අනුව ශරීරයේ උපදින සම වූ හා විෂම වූ රූප සන්තතීන්ගේ ඉපදීම ආදිය පවතී. ‘මේ ක්‍රමය’ යනු බාහිර සන්තතියෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයයි. ඒ මගින් ආධ්‍යාත්මික සන්තතියෙහිද සත්ත්ව සන්තතීන්ගේ හස්ත පාද ආදී සන්තතීන්ගේත්, කෙස් ලොම් ආදී සන්තතීන්ගේත් ඉපදීම, වැඩීම හා පැවැත්ම නිදර්ශනය කරයි. ‘ජීරණය’ යනු අලුත් අවස්ථාවෙන් පිරිහීමට පත්වීමයි. පාලි පාඨයෙහි ‘පවතින දෙයෙහි වෙනස් වීම’ (ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං) යනු අන් ප්‍රකාරයකට පත්වීමයි. එනම් අන්‍යථා භාවයයි. මෙයින් ජරාව නිසා හෝ විවිධ රෝගාබාධ නිසා හෝ සිදුවන විපරිණාමය කියැවේ. ‘එසේම අවස්ථා භේදය අනුව’ යනු මුලින් ජාති රූපයම ඉපදීම වෙයි. ඉන්පසු එයම වැඩීම වෙයි. ඉන්පසු එයම පැවැත්ම වෙයි යනුවෙන් මෙසේ අවස්ථා භේදයන්ගේ යෙදීමෙනි. එහෙයින් ‘සාවී’ යනාදිය පැවසුහ. ‘පබන්‍ධයති’ යනු සම්බන්ධයක් පවත්වයි යන්නයි. සංග්‍රහ ගාථා ආදියෙහි මේවා පැහැදිලිව දත හැකිය. ‘මෙහිදී පශ්චිමයන්’ යනාදියෙහි ‘ව්‍යවහාර සිද්ධ මාත්‍ර භාවය’ යනු පුද්ගලයා, සත්ත්වයා, ආත්මය, ජීවයා ආදී ප්‍රඥප්තීන් හුදෙක් ව්‍යවහාරය මත පමණක් සිද්ධ වූ ඒවා බවයි. ඒවා ස්වභාවයෙන් පවතින (සභාව සිද්ධ) දේවල් නොවේ. එය මහා ජනයා විසින් පංචස්කන්ධය උපාදානය කරගෙන ‘පුද්ගලයා’ කියා කෙනෙකු ඇතැයි සම්මත කරගත් නිසාත්, ව්‍යවහාර කරන නිසාත් ව්‍යවහාර සිද්ධ නම් වේ. ස්වභාවයෙන් පවතින දෙයක් නොවේ. එබැවින් ආර්යයන්ගේ ව්‍යවහාරයෙහි ‘පුද්ගලයා’ කියා කෙනෙකු නැති බව සිද්ධ වේ. එහෙත් මේ රූපයන් ස්වභාවයෙන් පවතින නිසා ආර්යයන්ගේ ව්‍යවහාරයෙහිද පවතින බව ස්ඵුට වේ. එහෙයින් ‘තාදිසේන’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ’ යන්නෙන් පඨවි ධාතුව යනු ශුද්ධ ධර්මයකි. එය උප්පාදයටද, ජරාවටද, භේදයටද පත්වේ. එබැවින් එහි උප්පාදය, ජරාව හා භේදය යන ලක්ෂණද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ ඒවාය. මෙසේ ලක්ෂණ රූපයන්ගේ ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ පරමාර්ථ ලක්ෂණය දත යුතුය. එමෙන්ම විඤ්ඤත්ති රූප දෙකෙහිත්, විකාර රූප තුනෙහිත්, පරිච්ඡේද රූපයෙහිත් තත්ත්වය එසේමය. යම් සේ මෙම රූපයන්ගේ ස්වභාවය වේද, එසේම නිර්වාණයෙහිද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ පරමාර්ථ ලක්ෂණයක් පවතී. කෙලෙස් ධර්මයන් ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ කල්හි භව පරම්පරාවේ උප්පාදයට පත්වේ. ප්‍රහීණ කළ කල්හි අනුප්පාද නිරෝධයට පත්වේ. එබැවින් කෙලෙස් ධර්මයන්ගේ අනුප්පාද නිරෝධයද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූවකි. මෙසේ නිර්වාණයෙහිද ශුද්ධ ධර්ම ගතියෙන් සිද්ධ වූ පරමාර්ථ ලක්ෂණය දත යුතුය. ‘මහණෙනි, නූපන් වූ, නොවූ යමක් ඇත්තේය’ යන මෙම සූත්‍රයද මෙහිදී කිය යුතුය. මෙයින් ආර්ය ව්‍යවහාරයෙහි නිර්වාණය ඒකාන්තයෙන්ම පවතින බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහෙයින් ‘ඉතරථා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ස්වභාවයෙන්ම උපලබ්ධ නොවන නිසා අනිප්ඵන්න නම් වෙති’ යන්නෙන් මේවා අසභාව රූප කියාත්, අලක්ෂණ රූප කියාත්, අසම්මසන රූප කියාත් පැවසිය නොහැකි බව දක්වයි. ඒ මන්ද යත්, ඒ ඒ ධර්මයන් තම තමන්ගේ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්ද, තම තමන්ගේ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්ද, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සම්මසන ඥාන විභංගයෙහි ජාති, ජරා, මරණයන් සම්මර්ශනය කළ යුතු ධර්මයන් අතරට පැමිණ ඇති බැවින්ද වේ. අට්ඨසාලිනියෙහිද මෙම අර්ථය දක්වා ඇත. එහි මෙසේ සඳහන් වේ: ‘රූප පහළොවක් පරිනිප්ඵන්න නම් වේ. රූප දහයක් අපරිනිප්ඵන්න නම් වේ. ඉදින් ඒවා අපරිනිප්ඵන්න නම් වන්නේ නම්, එවිට ඒවා අසංඛත විය යුතුය. එහෙත් එම රූපයන්ගේම කාය විකාරය කාය විඤ්ඤත්තියයි. වචී විකාරය වචී විඤ්ඤත්තියයි. සිදුර හෙවත් විවරය ආකාශ ධාතුවයි. සැහැල්ලු බව ලහුතාවයි. මෘදු බව මුදුතාවයි. කර්මන්‍ය බව කම්මඤ්ඤතාවයි. ඉපදීම උපචයයි. පැවැත්ම සන්තතියයි. දිරන ආකාරය ජරතාවයි. පැවත නැති වී යන ආකාරය අනිච්චතාවයි. මේ සියල්ල පරිනිප්ඵන්න වූ සංඛත ධර්මයන්මය.’ එහි ‘එම රූපයන්ගේම’ යන්න නිර්ධාරණයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. එම රූප දසය අතරෙහි යන්න එහි අර්ථයයි. ‘ඉති සබ්බං’ යනු මේ දස වැදෑරුම් රූපය පරිනිප්ඵන්න වූ සංඛතයක්මය යන්නයි. ඛන්ධ විභංග අට්ඨකථාවෙහිද මෙය පවසා ඇත. පංච විපන ස්කන්ධයෝ පරිනිප්ඵන්නමය, අපරිනිප්ඵන්න නොවේ. සංඛතමය, අසංඛත නොවේ. තවද නිප්ඵන්නද වෙති. ස්වභාව ධර්මයන් අතරින් නිර්වාණය පමණක් අපරිනිප්ඵන්න සහ අනිප්ඵන්න වේ. නිරෝධ සමාපත්තිය සහ ප්‍රඥප්තිය කෙසේ වෙයිද? නිරෝධ සමාපත්තිය ලෞකික ලෝකෝත්තර කියා හෝ සංඛත අසංඛත කියා හෝ පරිනිප්ඵන්න අපරිනිප්ඵන්න කියා හෝ නොකිය යුතුය. එහෙත් එය නිප්ඵන්න වෙයි. සමාපත්ති වන්නා විසින් සමාපත්තියට පැමිණිය යුතු බැවිනි. නාම ප්‍රඥප්තියද එසේමය, එය ලෞකික ආදී භේදයන්ට හසු නොවේ. එහෙත් එය නිප්ඵන්න වෙයි, අනිප්ඵන්න නොවේ. නාමය ග්‍රහණය කරන්නා එය ග්‍රහණය කරන බැවිනි. මෙයින් ලක්ෂණ රූපයන්ගේද නිප්ඵන්න බව සිද්ධ වේ. විසුද්ධිමාර්ගයෙහි නිප්ඵන්න-අනිප්ඵන්න දුක නිර්දේශයේදී, රූප දහඅටක් පරිච්ඡේද, විකාර සහ ලක්ෂණ යන භාවයන් ඉක්මවා ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිඳ දත යුතු බැවින් නිප්ඵන්න යැයිද, ඉතිරි ඒවා ඊට විපරීත බැවින් අනිප්ඵන්න යැයිද දක්වා ඇත. නිප්ඵන්න රූපය ‘රූප රූප’ නම් වේ. යමක් කර්ම ආදී සතර ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේද එය චතුජ (සතරින් හටගත්) නම් වේ. එය ලක්ෂණ රූප හැර ඉතිරි රූපයන්ය. ලක්ෂණ රූප වනාහි කිසිවකින් හට නොගත් බව පැවසේ. මේ සියල්ල ආචාර්යවරුන් විසින් ගනු ලැබූ නාම මාත්‍රයන් වන බැවින් කැමැත්ත පරිදි යෙදෙන්නකි. තමන්ට රුචි දේ ගෙන ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

ရူပသမုဒ္ဒေသာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප සමුද්දේශ අනුදීපනාව මෙතෙකින් නිම විය.

၁၉၇. ရူပဝိဘာဂေ[Pg.209].‘‘ဧကဝိဓနယံ တာဝ ဒဿေတုံ’’တိ ရူပဝိဘာဂတော ပထမံ ဒဿေတုံ. ဧတေန ဧကဝိဓနယော ရူပဝိဘာဂေါ နာမ န တာဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. တံ န သမေတိ. ကေန န သမေတီတိ အာဟ ‘‘ဝက္ခတိဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘အဇ္ဈတ္တိကာဒိဘေဒေန ဝိဘဇန္တိ ဝိစက္ခဏာ’’တိ ဧတေန သဗ္ဗံရူပံ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန ဒုဝိဓန္တိအာဒိကော ဒုဝိဓနယော ဧဝ ရူပဝိဘာဂနယော နာမာတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ တေန န သမေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပိစ ပါဠိယံ. သဟေတုကာ ဓမ္မာ, အဟေတုကာ ဓမ္မာတိအာဒိ ဒုကေသု သဗ္ဗံရူပံ အဟေတုကမေဝ, န သဟေတုကန္တိအာဒိ နိယမကရဏမ္ပိ ရူပဝိဘာဂေါ ဧဝါတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဣတရာနိ ပနာ’’တိ ကာမာဝစရန္တိအာဒီနိ ပန. ‘‘ဇနကေန ပစ္စယေနာ’’တိ ပဓာနဝစနမေတံ. ဥပတ္ထမ္ဘကာဒိ ပစ္စယာပိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဧဝ. ‘‘သင်္ဂမ္မာ’’တိ သမာဂန္တွာ. ‘‘ကရီယတီ’’တိ နိပ္ဖာဒီယတိ. ယောဓမ္မောတိအာဒီသု. ‘‘ပဟီနော ပီ’’တိ ဆိန္ဒနဘိန္ဒနာဒိဝသေန ပဟီနောပိ. ‘‘တသ္မိံ သတီ’’တိ သမုဒယပ္ပဟာနေ သတိ. ကိစ္စပစ္စယာနံ အရဟတ္ထဿ စ သက္ကတ္ထဿ စ ဒီပနတော ဒုဝိဓံ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာနတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘တဗ္ဗိသယဿာ’’တိ ရူပဝိသယဿ. ‘‘ဧဝံ’’တိ ဧဝံသန္တေ. ‘‘ပဟီနံ ဘဝိဿတီ’’တိ အနာဂတဘဝေ ပုန အနုပ္ပာဒတ္ထာယ ဣဓေဝ ပဟီနံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဥစ္ဆိန္နမူလံ’’တိအာဒိံ. ‘‘တာလာဝတ္ထုကတံ’’တိ ဆိန္နတာလက္ခာဏုကံ ဝိယ ကတံ ဘဝိဿတိ. ‘‘အနဘာဝံ ကတံ’’တိ ပုန အဘာဝံ ကတံ. ‘‘ပါကဋော’’တိ ဒဿနာဒိကိစ္စဝိသေသေဟိ ပညာတော. ‘‘တဒုပါဒါယာ’’တိ တံ ဥပနိဓာယ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘အဇ္ဈတ္တိကရူပံ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရဏံ. အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ပဝတ္တံ အဇ္ဈတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမေဝ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ ဒဿေတိ ‘‘အတ္တဘာဝသင်္ခါတံ’’တိအာဒိနာ. တံ န သုန္ဒရံ. ကသ္မာ, အဇ္ဈတ္တဓမ္မ အဇ္ဈတ္တိက ဓမ္မာနဉ္စ အဝိသေသော အာပဇ္ဇတီတိ ဝက္ခမာနကာရဏတ္တာ. ‘‘ဒွါရရူပံ နာမာ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရပဒံ. ကသ္မာ ဒွါရရူပံ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယထာက္ကမံ’’တိအာဒိံ. ပရတောပိ ဧသနယော. ‘‘ဒေသနာဘေဒ ရက္ခဏတ္ထံ’’တိ ဒုကဒေသနာဘေဒတော ရက္ခဏတ္ထံ. တတ္ထ ဒေသနာဘေဒေါ နာမ ရူပကဏ္ဍေ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝတ္ထု ရူပဉ္စ, န ဝတ္ထု ရူပဉ္စ[Pg.210], အာရမ္မဏ ရူပဉ္စ, န အာရမ္မဏ ရူပဉ္စ ဝတွာ မနောဝိညာဏဿ န ဝုတ္တံ. ယဒိ ဝုစ္စေယျ, အာရမ္မဏဒုကေ မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏ ရူပံ, န အာရမ္မဏ ရူပန္တိ ဒုကပဒံ န လဗ္ဘေယျ. အယံ ဒေသနာဘေဒေါ နာမ. ဝတ္ထုဒုကေသု ဟဒယဝတ္ထုဝသေန လဗ္ဘမာနံ မနောဝိညာဏဒုကံ န ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ထူလသဘာဝတ္တာ’’တိ သုခုမရူပံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒူရေ ပဝတ္တဿပီ’’တိ ယထာ သုခုမရူပံ အတ္တနော သရီရေ ပဝတ္တမ္ပိ ဉာဏေန သီဃံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, တထာ ဣဒံ. ဣမဿ ပန ဒူရေ ပဝတ္တဿပိ. ‘‘ဂဟဏယောဂျတ္တာ’’တိ ဉာဏေန ပရိဂ္ဂဟဏပတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘သယံနိဿယဝသေန စာ’’တိ သယဉ္စ နိဿယ မဟာဘူတဝသေန စ. တတ္ထ သယံ သမ္ပတ္တာ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတုယော. နိဿယဝသေန သမ္ပတ္တာ နာမ ဂန္ဓရသာ. ဥဘယထာပိ အသမ္ပတ္တာ နာမ စက္ခု ရူပ, သောတ သဒ္ဒါ. ယော ပဋိမုခဘာဝေါ အတ္ထိ, ယံ အညမညပတနံ အတ္ထီတိ ယောဇနာ. န စ တာနိ အညပ္ပကာရာနိ ဧဝ သက္ကာ ဘဝိတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အနုဂ္ဂဟ ဥပဃာတဝသေနာ’’တိ ဝဍ္ဎနတ္ထာယ အနုဂ္ဂဟဝသေန, ဟာယနာဒိ အတ္ထာယ ဥပဃာတဝသေန. ‘‘ယံ ကိဉ္စီ’’တိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပံ ဂဏှာတိ. ‘‘အာဒိန္နပရာမဋ္ဌတ္တာ’’တိ တဏှာမာနေဟိ ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မီတိအာဒိန္နတ္တာ, ဒိဋ္ဌိယာ ဧသော မေ အတ္တာတိ ပရာမဋ္ဌတ္တာ စ. ‘‘နိစ္စကာလံ ပဝတ္တိဝသေနာ’’တိ ဧကေန ဇနကကမ္မေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ နိစ္စကာလံ ပဝတ္တိဝသေန. ‘‘ဥပစရီယတီ’’တိ ဝေါဟရီယတိ. ‘‘အတ္ထဝိသေသဗောဓော’’တိ ရူပါရမ္မဏဿ ကိစ္စဝိသေသဗောဓော. ‘‘အသမ္ပတ္တဝသေနာ’’တိ ဝိသယဋ္ဌာနံ သယံ အသမ္ပဇ္ဇနဝသေန. အတ္တနောဌာနံ ဝါ ဝိသယဿ အသမ္ပဇ္ဇနဝသေန. တတ္ထ ဝိသယဿ အသမ္ပတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တထာ သောတသဒ္ဒေသု စ အညမညံ လဂ္ဂိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု. ‘‘သမ္ပတ္တိယာ ဧဝါ’’တိ သမ္ပဇ္ဇနတ္ထာယ ဧဝ. တထာ အာပေါ စ သမ္ပတ္တိယာ ဧဝ ပစ္စယောတိ ယောဇနာ. ဒုဗ္ဗလပထဝီ ဧဝ သန္နိဿယော ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အဿာ’’တိ စက္ခုဿ. ‘‘သောတဿပနကထံ’’တိ သောတဿ အသမ္ပတ္တဂ္ဂဟဏံ ကထံ ပါကဋံ. သမ္ပတ္တဂ္ဂဟဏံ ဧဝ ပါကဋန္တိ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထဟီ’’တိအာဒိံ[Pg.211]. ဒက္ခိဏပဿတော ဝါ သုယျတိ, စေတိယာဒိကဿ ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂေ ဌိတာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော’’တိ သောတေသု ပဋိဃဋ္ဋနဝေဂေါ. ‘‘တေသံ’’တိ အာသန္နေဝါ ဒူရေ ဝါ ဌိတာနံ. ဟောတု ဒူရေ ဌိတာနံ စိရေန သုတောတိ အဘိမာနော. ကသ္မာ ပန ဥဇုကံ အသုတွာ ဒက္ခိဏပဿတောဝါ ဥတ္တရပဿတော ဝါ သုဏေယျ, အသုယျမာနော ဘဝေယျာတိ ပုစ္ဆာ. တံ ကထေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဂန္တွာ ဝိသယဒေသံ တံ, ဖရိတွာ ဂဏှတီတိ စေ’’တိ တံ စက္ခုသောတ ဒွယံ ဒူရေဝိသယာနံ ဥပ္ပန္နဒေသံ ဖရိတွာ ဂဏှတီတိ စေဝဒေယျာတိ အတ္ထော. ဒူရေဌတွာ ပဿန္တော သုဏန္တော စ မဟန္တမ္ပိပဗ္ဗတံ ဧကက္ခဏေ ပဿတိ, မဟန္တံပိ မေဃသဒ္ဒံ ဧကက္ခဏေ သုဏာတိ. တသ္မာ ဥဘယံ အသမ္ပတ္တဂေါစရန္တိ ဝိညာယတိ. ဣမသ္မိံ ဝစနေ ဌတွာ ဣဒံ ပရိကပ္ပဝစနံ ဒဿေတိ တံ ဒွယံ ဝိသယပ္ပဒေသံ ဂန္တွာ မဟန္တံပိ ပဗ္ဗတံ ဝါ မေဃသဒ္ဒံ ဝါ ဖရိတွာ ဂဏှာတိ. တသ္မာ မဟန္တံပိ ပဿတိ, သုဏာတိ. န အသမ္ပတ္တဂေါစရတ္တာ မဟန္တံ ပဿတိ သုဏာတီတိ ကောစိ ဝဒေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌာနဝိဓာနေပိ တဿ သော ဂေါစရော သိယာတိ. ဧဝံသတိ, ဒိဗ္ဗစက္ခု ဒိဗ္ဗသောတာဘိညာနံ အဓိဋ္ဌာနဝိဓာနေပိ သော ရူပသဒ္ဒဝိသယော တဿ ပသာဒစက္ခုသောတဿ ဂေါစရော သိယာတိ အဘိညာဓိဋ္ဌာန ကိစ္စံ နာမ နတ္ထိ. စက္ခုသောတံ ဒေဝလောကမ္ပိ ဂန္တွာ ဒိဗ္ဗရူပမ္ပိ ဒိဗ္ဗသဒ္ဒမ္ပိ ဂဏှေယျ. န ပန ဂဏှာတိ. တသ္မာ တဿ ဝိသယဒေသဂမနဉ္စ မဟန္တဒေသဖရဏဉ္စ န စိန္တေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

197. රූප විභාගයෙහි; 'පළමුව ඒකවිධ ක්‍රමය දැක්වීමට' යන්නෙන් රූප විභාගයට අනුව පළමුවැන්න දැක්වීම අදහස් කෙරේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඒකවිධ ක්‍රමය පමණක් රූප විභාගය ලෙස හැඳින්විය නොහැකි බවයි. එය නොගැලපේ. කුමක් හා නොගැලපේද යත්; 'වක්ඛතිහි' යනාදිය පැවසුහ. 'පණ්ඩිතයෝ ආධ්‍යාත්මික ආදී භේදයන්ගෙන් බෙදා දක්වති' යන මෙයින් සියලු රූප ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බව ආදී ද්විවිධ නයම රූප විභාගය ලෙස හඳුන්වන බව වටහා ගත යුතුය. එබැවින් එය හා නොගැලපෙන බව කියන ලදී. තවද පාලියෙහි; සහේතුක ධර්ම, අහේතුක ධර්ම යනාදී දුක මාතෘකාවන්හි සියලු රූප අහේතුකම වේ, සහේතුක නොවේ යනාදී වශයෙන් නියම කිරීම ද රූප විභාගයක්ම ලෙස සලකා එසේ පවසන ලදැයි ගත යුතුය. 'ඉතරානි පන' යනු කාමාවචර යනාදියයි. 'ජනක පච්චයේන' යනු ප්‍රධාන වචනයකි. උපස්තම්භක ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද ගත යුතුමය. 'සංගම්ම' යනු එක්වී යන්නයි. 'කලීයති' යනු නිපදවනු ලැබේ. 'පහීනෝ පි' යනු කැපීම බිඳීම ආදී වශයෙන් ප්‍රහීණ වුවද යන්නයි. 'තස්මිං සති' යනු සමුදය ප්‍රහාණය පවතින කල්හිය. කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද අර්හත්ත්වයේ ද ස්වකාර්ථය දැක්වීම පිණිස 'අට්ඨානත්තා' යනාදිය පවසන ලදී. 'තබ්බිසයස්ස' යනු රූප විෂයයෙහි ය. 'ඒවං' යනු එසේ ඇති කල්හිය. 'පහීනං භවිස්සති' යනු අනාගත භවයෙහි නැවත නූපදනා පිණිස මෙහිම ප්‍රහීණ වන්නේය යන අර්ථයයි. එබැවින් 'උච්ඡින්නමූලං' යනාදිය පැවසූහ. 'තාලාවත්ථුකතං' යනු කපා දැමූ තල් කඳක් මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අනභාවං කතං' යනු නැවත ඇති නොවන ලෙස කරන ලද යන්නයි. 'පාකටෝ' යනු දැකීම ආදී කෘත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'තදුපාදාය' යනු එය ඇසුරු කරගෙනයි. විභාවිනී පාඨයෙහි; 'ආජ්ඣත්තිකරූපං' යනු පදය උපුටා දැක්වීමකි. තමා පිළිබඳව පවත්නා වූ දෙය ආධ්‍යාත්මික නමි. තමාගේ ශරීරය (අත්තභාවය) සංඛ්‍යාත වූ බව 'අත්තභාවසංඛාතං' යනාදියෙන් දක්වයි. එය යහපත් නොවේ. මන්දයත්, 'ආධ්‍යාත්මික ධර්ම' හා 'ආජ්ඣත්තිික ධර්ම' අතර වෙනසක් නැති බව ඉදිරියට පවසන හෙයිනි. 'ද්වාරරූපං නාම' යනු පදය උපුටා දැක්වීමකි. කුමක් නිසා ද්වාර රූපය නමිද යත් 'යථාක්කමං' යනාදිය පැවසූහ. ඉදිරියට ද මෙම ක්‍රමයමය. 'දේසනාභේද රක්ඛණත්ථං' යනු දුක දේශනා භේදයෙන් ආරක්ෂා කරනු පිණිසයි. එහි දේශනා භේදය නම්; රූප කාණ්ඩයේ පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ වස්තු රූපය ද, වස්තු රූප නොවන දේ ද, ආරම්මණ රූපය ද, ආරම්මණ රූප නොවන දේ ද පවසා මනෝ විඤ්ඤාණය ගැන නොපැවසීමයි. ඉදින් පවසන්නේ නම්, ආරම්මණ දුකයෙහි මනෝ විඤ්ඤාණයට ආරම්මණ රූප, ආරම්මණ නොවන රූප යන දුක පදය නොලැබෙන්නේය. මෙය දේශනා භේදය නමි. වස්තු දුකයන්හි හෘදය වස්තුව වශයෙන් ලැබෙන්නා වූ මනෝ විඤ්ඤාණ දුකය පවසන ලද්දේ නැත. 'ථූලසභාවත්තා' යනු සියුම් රූපය අපේක්ෂාවෙන් පවසන ලද්දකි. 'දූරේ පවත්තස්සපි' යනු යම් සේ සියුම් රූපය තමාගේ ශරීරයෙහි පැවතිය ද ඥානයෙන් වහා පිරිසිඳ ගත නොහැකි වේ ද, මෙය ද එසේමය. මෙහි දුර පවත්නා රූපය ද පිරිසිඳ ගත හැක. 'ගහණයෝග්‍යත්තා' යනු ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගැනීමට සුදුසු බැවින් යන අදහසයි. විභාවිනී පාඨයෙහි; 'සයං නිස්සය වසේන ච' යනු තමා සහ නිශ්‍රය මහා භූතයන් වශයෙන් ද යන්නයි. එහි තමා සම්පත්ත වූයේ නම් ඵොට්ඨබ්බ ධාතුන්ය. නිශ්‍රය වශයෙන් සම්පත්ත වූයේ නම් ගන්ධ හා රසයන්ය. දෙආකාරයෙන්ම අසම්පත්ත වූයේ නම් චක්ඛු-රූප සහ සෝත-සද්දයන්ය. යම් මුහුණට මුහුණ ලා සිටීමක් ඇද්ද, යම් අන්‍යෝන්‍ය ගැටීමක් ඇද්දැයි යෙදේ. ඒවා වෙනත් ආකාරයකින් විය නොහැකි බව සම්බන්ධයයි. 'අනුග්ගහ උපඝාත වසේන' යනු වර්ධනය වීම පිණිස අනුග්‍රහ වශයෙන් ද, පිරිහීම ආදිය පිණිස උපඝාත වශයෙන් ද යන්නයි. 'යං කිඤ්චි' යන්නෙන් සතර සමුට්ඨානික රූපයන් ගනු ලැබේ. 'ආදින්නපරාමට්ඨත්තා' යනු තණ්හා මානයන්ගෙන් 'මෙය මගේය, මම වෙමි' යනාදී වශයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ද, දෘෂ්ඨියෙන් 'මෙය මගේ ආත්මයයි' පරාමර්ශනය කරන ලද බැවින් ද වේ. 'නිච්චකාලං පවත්තිවසේන' යනු එක් ජනක කර්මයකින් ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ පටන් නිරන්තරයෙන් පැවතීමෙනි. 'උපචරීයති' යනු ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. 'අත්ථවිසේසබෝධෝ' යනු රූපාරම්මණයේ කෘත්‍ය විශේෂයන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. 'අසම්පත්තවසේන' යනු විෂය පවතින ස්ථානයට තමා නොපැමිණීමෙනි. නොහොත් තම ස්ථානයට විෂයය නොපැමිණීමෙනි. එහි විෂයය අසම්පත්ත වන බව දක්වමින් 'තත්ථ' යනාදිය පැවසූහ. එමෙන්ම සෝත විඤ්ඤාණය හා ශබ්දය ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ගැටීමෙන් උපදී. 'සම්පත්තියා ඒව' යනු හමුවීම සඳහාමය. එමෙන්ම ආපෝ ධාතුව ද පැමිණීම සඳහාම ප්‍රත්‍ය වේ යැයි යෙදේ. දුබල පඨවි ධාතුවම යමකට නිශ්‍රය වේ ද යන්න විග්‍රහයයි. 'අස්සා' යනු චක්ෂුසටයි. 'සෝතස්ස පන කථං' යනු ශ්‍රවණය අසම්පත්තව ග්‍රහණය කරන්නේ කෙසේදැයි ප්‍රකට කිරීමයි. සම්පත්තව ග්‍රහණය කිරීමම ප්‍රකට කර දක්වයි. එබැවින් 'තත්ථහි' යනාදිය පැවසූහ. දකුණු පසින් හෝ ඇසෙන්නේ, චෛත්‍යය ආදියේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි සිටින්නන්ට යන අදහසයි. 'පටිඝට්ටනානිඝංසෝ' යනු කනෙහි ගැටෙන වේගයයි. 'තේසං' යනු ළඟ සිටින හෝ දුර සිටින අයගේ ය. දුර සිටින්නන්ට එය බොහෝ වේලාවකට පසු ඇසුණේය යන අභිමානය වේවා. කුමක් නිසා කෙළින්ම නොඇසී දකුණු පසින් හෝ වම් පසින් ඇසෙන්නේ ද, නොඇසී පවතින්නේ ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් 'අපිච' යනාදිය පැවසූහ. විභාවිනී පාඨයෙහි; 'ගන්ත්වා විසයදේසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චේ' යනු එම චක්ඛු-සෝත දෙක දුර පවතින විෂයයන් හටගත් දේශයට ගොස්, ඒවා පතුරා ග්‍රහණය කරන්නේය යි යමෙක් පවසන්නේ නම් යන අර්ථයයි. දුර සිට බලන්නා වූ ද අසන්නා වූ ද තැනැත්තා විශාල පර්වතයක් වුවද එකම ක්ෂණයකින් දකියි, මහා මේඝ ගර්ජනාවක් වුවද එකම ක්ෂණයකින් අසයි. එබැවින් එම දෙකම අසම්පත්ත ගෝචර බව වටහා ගත යුතුය. මෙම වචනයෙහි පිහිටා මෙම පරිකල්පනය දක්වයි: එම දෙක විෂයය පවතින ප්‍රදේශයට ගොස් විශාල පර්වතයක් හෝ මේඝ හඬක් හෝ පතුරා ග්‍රහණය කරයි. එබැවින් විශාල දෙයක් දකියි, අසයි. අසම්පත්ත ගෝචර බැවින් විශාල දෙයක් දකිනවා හෝ අසනවා නොවේ යැයි යමෙකු පවසන්නේය යන අදහසයි. අධිට්ඨාන විධානෙහි ද එය ඔහුගේ ගෝචරය වන්නේය. එසේ ඇති කල්හි, දිව්‍ය චක්ඛු හා දිව්‍ය සෝත අභිඥා අධිෂ්ඨාන විධි වලදී ද එම රූප ශබ්ද විෂයයන් ප්‍රසාද චක්ඛු හා සෝතයට ගෝචර විය යුතු බැවින් අභිඥා අධිෂ්ඨාන කෘත්‍යයක් කියා දෙයක් නැති වී යයි. චක්ෂුස හා සෝතය දිව්‍ය ලෝකයට පවා ගොස් දිව්‍ය රූප හා දිව්‍ය ශබ්ද ග්‍රහණය කරනු ඇත. නමුත් එසේ ග්‍රහණය නොකරයි. එබැවින් එම ඉන්ද්‍රියයන් විෂය දේශයට යෑමක් හෝ මහා දේශයක් පැතිරීමක් ගැන සිතිය යුතු නැතැයි පවසන ලදී.

ရူပဝိဘာဂါနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප විභාගානුදීපනාව නිම කරන ලදී.

၁၅၈. ရူပသမုဋ္ဌာနေ. သုတ္တန္တေသု စေတနာသမ္ပယုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယောပိ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာ. တေ ပန ပဋ္ဌာနေ ကမ္မပစ္စယံ ပတွာ တပ္ပစ္စယကိစ္စံ န သာဓေန္တိ, စေတနာ ဧဝ သာဓေတီတိ အာဟ ‘‘သာ ယေဝါ’’တိအာဒိံ. ‘‘တံ သမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ’’တိ ဟေတူဟိ စ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကဓမ္မေဟိ စ သမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနန္တိ အတ္ထဝသေန စေတသိကဓမ္မာနမ္ပိ [Pg.212] ရူပသမုဋ္ဌာပကတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. သော ဟိ ဥဒယတိ ပသဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကပ္ပသဏ္ဌာပနဝသေနာ’’တိ ကပ္ပပ္ပတိဋ္ဌာပနဝသေန. အဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒေါ ဆသု စက္ခာဒီသု အဇ္ဈတ္တိကာယတနေ သွေဝ ပဝတ္တတိ. ဣဓ ပန သကလံ အဇ္ဈတ္တသန္တာနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တ သန္တာနေတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ’’တိ. ‘‘ခဏေ ခဏေ’’တိ ဝိစ္ဆာဝစနံ. ‘‘ဝိစ္ဆာ’’တိ စ ဗဟူသုခဏေသု ဗျာပနန္တိ အာဟ ‘‘တီသုတီသုခဏေသူ’’တိ.

158. රූප සමුට්ඨානය පිළිබඳ විස්තරයෙහි; සූත්‍රාන්ත දේශනාවන්හි චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදිය ද කර්මය යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් ඒවා පට්ඨානයෙහි දී කර්ම ප්‍රත්‍යය බවට පැමිණි විට එම ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය සිදු නොකරයි; චේතනාව ම එය සිදු කරන බැවින් 'සා යේව' (ඈ ම / එය ම) යනාදිය වදාරන ලදී. 'තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපං' යන්නෙන් හේතූන්ගෙන් ද හේතු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගෙන් ද හටගන්නා වූ රූපයන්ගේ අර්ථය වශයෙන් චෛතසික ධර්මයන්ට ද රූප සමුට්ඨාපක බව (රූප උපදවන බව) සිද්ධ වේ. එය හටගනී, උපදවයි යනු එහි සම්බන්ධයයි. 'කප්පසණ්ඨාපන වසේන' යනු කල්පය පිහිටුවීමේ (පැවැත්මේ) වශයෙන් යන්නයි. 'අජ්ඣත්තික' යන ශබ්දය චක්ෂුරාදි සය වැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්හි ම යෙදේ. එහෙත් මෙහි දී මුළුමහත් ආධ්‍යාත්මික සන්තතිය ම අදහස් කරන ලද බැවින් 'ආධ්‍යාත්මික සන්තතියෙහි යැයි කිව යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'ඛණේ ඛණේ' යනු වීච්ඡා (නැවත නැවත යෙදෙන) වචනයකි. 'වීච්ඡා' යනු බොහෝ ක්ෂණයන්හි පැතිර පැවතීම බැවින් 'ක්ෂණ තුන තුන බැගින් වූ ක්ෂණයන්හි' යැයි වදාරන ලදී.

ယမကပါဌေသု. ယဿ ဝါ ပန ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဘင်္ဂက္ခဏ သမင်္ဂိတမာဟ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဥပ္ပာဒက္ခဏ သမင်္ဂိတံ. ‘‘ဣတီ’’တိ အယံ ပုစ္ဆာ. ‘‘နော’’တိ ပဋိက္ခေပေါ. သမုဒယသစ္စဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဒုက္ခသစ္စဘူတဿ ရူပဿဝါ နာမဿဝါ ဥပ္ပာဒေါ နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဿ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ယဿ အကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒွေ ပါဌာဂဟေတဗ္ဗာ. ‘‘နော’’တိ ကုသလာကုသလ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ အဗျာကတဘူတာနံ ရူပါနံ ဝါ နာမာနံ ဝါ နိရောဓော နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေသုပါဌေသု ကေသဉ္စိဝါဒီနံ ဝစနောကာသံ ဒဿေတုံ ‘‘အရူပဘဝံ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘စေ’’တိ ကောစိဝါဒီ စေဝဒေယျ. ‘‘နာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ စ ဥဒ္ဓဋာ သိယုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတရတ္ထ စာ’’တိ တတော ဣတရသ္မိံ ယဿ ကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒိပါဌေ စ. ‘‘တမ္ပိ နာ’’တိ တမ္ပိ ဝစနံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ‘‘ပုရိမကောဋ္ဌာသေ’’တိ အသညသတ္တာနံ တေသံ တတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ ပုရိမပက္ခေတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေ’’တိ သဗ္ဗေသံ စဝန္တာနံ ပဝတ္တေ စိတ္တဿဘင်္ဂက္ခဏေတိ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမ ပက္ခေ. စဝန္တာနံ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ သိယာ, န ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေတိ, နော စ န ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဝိညာယတိ ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ စ အနုပ္ပဇ္ဇမာနေ သတိ, သဗ္ဗာနိ ကမ္မဇရူပါနိ ဥတုဇရူပါနိ အာဟာရဇရူပါနိ စ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝိညာတဗ္ဗံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေ’’တိ သဗ္ဗေသံ စဝန္တာနံ ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေတိ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမပက္ခေ. တတ္ထ စ ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေတိ ဣဒံ အဓိပ္ပေတံ. ဧဝံ ပါဠိသာဓကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယုတ္တိသာဓကံ ဒဿေန္တော [Pg.213] ‘‘ယသ္မာ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တဿာ’’တိ အာနန္ဒာ စရိယဿ မူလဋီကာကာရဿ. ဝိဘာဝနိယံ. ဘင်္ဂေ ရူပဿ နုပ္ပာဒေါ, စိတ္တဇာနံ ဝသေန ဝါ. အာရုပ္ပံ ဝါပိ သန္ဓာယ, ဘာသိတော ယမကဿ ဟိ. န စိတ္တဋ္ဌိတိ ဘင်္ဂေ စ, န ရူပဿ အသမ္ဘဝေါ. တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘န ဟိ န စိတ္တဋ္ဌိတီ’’တိ စိတ္တဿဌိတိ နာမ န ဟိ နတ္ထိ. ‘‘ဘင်္ဂေစာ’’တိ စိတ္တဿဘင်္ဂက္ခဏေ စ. တံ အသမ္ဘာဝေန္တော ‘‘ယမကပါဠိယော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘နာနတ္ထာ နာနာဗျဉ္ဇနာ’’တိ ဧတေန ပါဠိသံသန္ဒနာ နာမ ဂရုကတ္တဗ္ဗာတိ ဒီပေတိ. ‘‘ဂမ္ဘီရော စ သတ္ထု အဓိပ္ပာယော’’တိ ဧတေန အတ္တာနံ သတ္ထုမတညုံ ကတွာ ဣဒံ သန္ဓာယ ဧတံ သန္ဓာယာတိ ဝတ္တုံ ဒုက္ကရန္တိ ဒီပေတိ. ‘‘သုဒ္ဓံ အရူပမေဝါ’’တိ သုဒ္ဓံ အရူပပ္ပဋိသန္ဓိံ ဧဝ. ဆ စတ္တာလီသစိတ္တာနိ ရူပံ ဇနေတုံ န သက္ကောန္တိ. ဧဝံ သတိ အရူပဝိပါကဝဇ္ဇိတန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အရူပဝိပါကာပနာ’’တိအာဒိံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဟေတုနော’’တိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာ ကမ္မသင်္ခါတဿ ဟေတုဿ. ‘‘တဗ္ဗီဓုရတာယာ’’တိ ရူပဝိရုဒ္ဓတာယ. ရူပါရူပဝိရာဂဘာဝနာဘူတော မဂ္ဂေါ. တေန နိဗ္ဗတ္တဿ. ရူပေါကာသော နာမ ကာမရူပဘဝေါ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဧကူန န ဝုတိဘဝင်္ဂဿေ ဝါ’’တိ ပဝတ္တိကာလေ ရူပဇနကဿ ဧကူန န ဝုတိဘဝင်္ဂ စိတ္တဿာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပန အရူပဝိပါကံ ပဝတ္တိကာလေပိ ရူပဇနကံ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိံ. ကေစိ ပန ပဋိသန္ဓိ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ရူပံ ပစ္ဆာဇာတ ပစ္စယံ န လဘတိ. ဌိတိက္ခဏေ ရူပံ ပရတော ဘဝင်္ဂစိတ္တတော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယံ လဘတီတိ ဝဒန္တိ. တံ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘န ဟိ အတ္တနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သယံ ဝိဇ္ဇမာနော ဟုတွာ ဥပကာရကော ပစ္စယော အတ္ထိပစ္စယော. ပစ္ဆာဇာတော စ တဿ ဧကဒေသော. ‘‘အာယုသင်္ခါရာနံ’’တိ ဥသ္မာဒီနံ. ‘‘တံ’’တိ ခီဏာသဝါနံ စုတိစိတ္တံ. ‘‘ယထာဟာ’’တိ သော ထေရော ကိံ အာဟ. ‘‘ဝုတ္တံ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ဣတိ ပန ဝစနတော အညေသံပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝိညာယတီတိ ပဓာနဝစနံ. ပန သဒ္ဒေါ အရုစိ ဇောတကော. ‘‘တထာ ဝုတ္တေပီ’’တိ ဇောတေတိ. ဝစီသင်္ခါရော နာမ ဝိတက္ကဝိစာရော. ကာယသင်္ခါရော နာမ အဿာသပဿာသဝါတော. သော သဗ္ဗေသံပိ ကာမသတ္တာနံ စုတိ စိတ္တဿ [Pg.214] ဥပ္ပာဒက္ခဏေ စ တတော ပုရိမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ စ နနိရုဇ္ဈတီတိ ဝစနေန စုတိစိတ္တတော ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ အဿာသပဿာသာနံ အဘာဝံ ဉာပေတိ. နနု ဣမိဿံ ပါဠိယံ စုတိကာလေ အဿာသပဿာသဿ အဘာဝံ ဝဒတိ. အညေသံ စိတ္တဇရူပါနံ အဘာဝံ န ဝဒတိ. တသ္မာ ဣမာယ ပါဠိယာ သဗ္ဗေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ အဿာသပဿာသံ န ဇနေတီတိ ဝိညာယတိ. န အညာနိ စိတ္တဇရူပါနီတိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. န ဟိ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တဿ ကာယသင်္ခါရ သမုဋ္ဌာပနံ အတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဂဗ္ဘဂမနာဒိဝိနိဗဒ္ဓါဘာဝေ’’တိ မာတုကုစ္ဆိမှိ ဂတဿ အဿာသပဿာသော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ ဥဒကေ နိမုဂ္ဂဿ. ဗာဠှံ ဝိသညီဘူတဿ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ. နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တဿ. ရူပါရူပဘဝေ ဌိတဿာတိ. တသ္မာ ဧတေဂဗ္ဘဂမနာဒယော အဿာသပဿာသံ ဝိနိဗဒ္ဓန္တိ နီဝါရေန္တီတိ ဂဗ္ဘဂမနာဒိဝိနိဗဒ္ဓါ. တေသံ အဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိနာ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ အဿာသပဿာသဿ စ အညစိတ္တဇရူပါနဉ္စ ဝိသေသော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အညံပိ ယုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘စုတော စာ’’တိအာဒိနာ. စုတော စ ဟောတိ, အဿ စိတ္တသမုဋ္ဌာန ရူပဉ္စ ပဝတ္တတီတိ န စ ယုတ္တန္တိ ယောဇနာ. သော စ သုဋ္ဌု ဩဠာရိကော ရူပဓမ္မော. ဣတိ တသ္မာ န သက္ကာ ဝတ္တုံတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣမဿ အတ္ထဿာ’’တိ ဝတွာ တံ အတ္ထံ ဝဒတိ ‘‘ဩဠာရိကဿာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ကတီပယ ခဏမတ္တံ’’တိ ပန္နရသခဏသောဠသခဏမတ္တံ. ‘‘စိတ္တဇရူပပ္ပဝတ္တိယာ’’တိ စိတ္တဇရူပပ္ပဝတ္တနတော. ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ, တဒါ ပဉ္စာရမ္မဏာနိပိ ပဉ္စဒွါရေသု အာပါတံ နာဂစ္ဆန္တိ. ‘‘ပစ္စယပရိတ္တတာယ ဝါ’’တိ တဒါ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဿ အလာဘတော ဝုတ္တံ. ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ. တဒါ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ဧဝ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ ပဉ္စဒွါရေသု အာပါတံ နာဂစ္ဆန္တိ. ပရိယောသာနေပိ ဧကစိတ္တက္ခဏမတ္တေ. ဝတ္ထုဿ အာဒိအန္တနိဿိတာနိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ အာဒိမှိ နိဿိတာနိ. မရဏာသန္နကာလေ အန္တေ နိဿိတာနိ. သမဒုဗ္ဗလာနိ ဧဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယထာ သဗ္ဗပဋိသန္ဓိစိတ္တမ္ပိ ရူပံ န ဇနေတိ, တထာ သဗ္ဗစုတိစိတ္တမ္ပိ ရူပံ န ဇနေတီတိ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ. ‘‘ပါဠိဝိရောဓံ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတာယ သင်္ခါရ ယမကပါဠိယာ ဝိရောဓံ[Pg.215].‘‘ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝါ’’တိ စိတ္တဉှိ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဧဝ ပရိပုဏ္ဏံ ပစ္စယံ လဘိတွာ ဗလဝံ ဟောတီတိ ဝုတ္တမေဝ. ‘‘တံ’’တိ အပ္ပနာဇဝနံ. အစလမာနံ ဟုတွာ. ‘‘အဗ္ဗောကိဏ္ဏေ’’တိ ဝီထိစိတ္တ ဝါရေန အဝေါကိဏ္ဏေ. န တထာ ပဝတ္တမာနေသု အင်္ဂါနိ ဩသီဒန္တိ, ယထာ ဌပိတာနေဝ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. ‘‘န တတောပရံ’’တိ တတော အတိရေကံ ရူပဝိသေသံ န ဇနေတိ. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ကိဉ္စိစိတ္တံ. ‘‘ဥတ္တရကိစ္စံ’’တိ ဥပရူပရိကိစ္စံ. ‘‘အဋ္ဌ ပုထုဇ္ဇနာနံ’’တိ အဋ္ဌ သောမနဿ ဇဝနာနိ ဟသနံပိ ဇနေန္တိ. ဆ ဇဝနာနိ ပဉ္စဇဝနာနီတိ အဓိကာရော. တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ. သိတကမ္မဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. သိတကမ္မံ နာမ မိဟိတကမ္မံ. ‘‘ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝါ’’တိ ‘ရူပဿ ပန ဥပတ္ထမ္ဘကဘူတာ ဥတုအာဟာရာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယ ဓမ္မာ စ ဌိတိက္ခဏေ ဧဝ ဖရန္တီ’တိ ဧဝံ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ‘‘ဥတုနော ဗလဝဘာဝေါ’’တိ ရူပုပ္ပာဒနတ္ထာယ ဗလဝဘာဝေါ. သန္တတိဌိတိယာ ဗလဝဘာဝေါ ပန ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာယတ္တော ဟောတိ. ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေယျ. နော န သမုဋ္ဌာပေတီတိ အာဟ ‘‘ဝက္ခတိ စာ’’တိအာဒိံ. အဇ္ဈတ္တ သန္တာနဂတော စ ဗဟိဒ္ဓါသန္တာနဂတော စ ဒုဝိဓာဟာရောတိ သမ္ဗန္ဓော.

යමක පාළියෙහි 'නිරුජ්ඣති' (නිරුද්ධ වෙයි) යන්නෙන් භංගක්ෂණයට පැමිණි තැනැත්තා අදහස් කෙරේ. 'උප්පජ්ජති' (උපදියි) යන්නෙන් උප්පාදක්ෂණයට පැමිණි තැනැත්තා අදහස් කෙරේ. 'ඉති' යනු ප්‍රශ්නයකි. 'නො' යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. සමුදය සත්‍යයේ භංගක්ෂණයේදී දුක්ඛ සත්‍යය වූ රූපයේ හෝ නාමයේ ඉපදීමක් නැති බව මෙයින් කියවේ. 'යමෙකුට කුසල් දහම් උපදී ද, යමෙකුට අකුසල් දහම් උපදී ද' යනුවෙන් පාඨ දෙකක් ගත යුතුය. 'නො' යන්නෙන් කුසල් හෝ අකුසල් සිත්වල උප්පාදක්ෂණයේදී අබ්‍යකත වූ රූප හෝ නාමයන්ගේ නිරෝධයක් නැති බව කියවේ. එම පාඨයන්හි ඇතැම් වාදීන්ගේ අදහස් දැක්වීමට 'අරූපභවං' යනාදිය කියන ලදී. 'චේ' යනු යම් වාදියෙකු පවසන්නේ නම් යන්නයි. 'නා' යනු එසේ නොකිය යුතුය යන්නයි. 'උප්පජ්ජති' යන්න සමග සම්බන්ධ වේ. 'ඉතරත්ථ ච' යනු එයින් පරිබාහිරව 'යස්ස කුසලා ධම්මා' යනාදී පාඨයෙහිය. 'තම්පි නා' යන්නෙන් ඒ වචනය ද නොකිය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'පූරිම කොට්ඨාසයේ' යනු අසඤ්ඤසත්ත භවයේ සිටින ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් වූ පළමු කොටසේය. 'පච්ඡිම කොට්ඨාසයේ' යනු චුත වන සියලු සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණය නම් වූ අවසන් කොටසෙහි යන්නයි. 'චුත වන්නවුන්ගේ' යැයි පැවසිය යුතුව තිබියදී, 'ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණයේදී' යැයි නොකියා සිටියේ නැත. එබැවින් ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණයේදී රූප ජීවිතින්ද්‍රිය පවා නූපදින බව වටහා ගත යුතුය. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය නූපදින කල්හි, සකලවිධ කර්මජ රූප, උතුජ රූප සහ ආහාරජ රූපයන් ද චිත්ත භංගක්ෂණයේදී නූපදින බව දත යුතුය. 'පච්ඡිම කොට්ඨාසයේ' යනු චුත වන සියලු සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණය නම් වූ පසු පක්ෂයයි. එහිදී ද ප්‍රවෘත්ති චිත්තයේ භංගක්ෂණය යන්නම අදහස් කෙරේ. මෙසේ පාළි සාධක පෙන්වා දැන් යුක්ති සාධක පෙන්වීමට 'යස්මා ච' යනාදිය පවසන ලදී. 'තස්ස' යනු මූලටීකාකරු වූ ආනන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේගේය. විභාවනියෙහි මෙසේ කියැවේ: 'භංගක්ෂණයේදී රූපයේ ඉපදීමක් නැත, එය චිත්තජ රූපයන්ට අනුව හෝ අරූපී ධර්මයන් අරභයා යමක පාළියෙහි වදාරන ලද්දකි. සිතේ පැවැත්ම (ස්ථිති ක්ෂණය) හෝ භංගක්ෂණය ඇති කල්හි රූපය ඇති නොවීමක් සිදු නොවේ.' එහි 'සිතේ ස්ථිති ක්ෂණයක් නැත්තේ නොවේ' යන්නෙන් සිතේ පැවැත්මක් ඇත යන්න අදහස් වේ. 'භංගක්ෂණයේදී ද' යනු සිතේ භංගක්ෂණයේදීය. එය අසම්භාව්‍ය බව පෙන්වීමට 'යමක පාළියෝ පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'නිරුක්ති සහ ව්‍යඤ්ඤාණ වෙනස් වුව ද' යන්නෙන් පාළි සංසන්දනය කිරීම ඉතා වැදගත් බව දක්වයි. 'ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස ඉතා ගැඹුරුය' යන්නෙන් තමන් වහන්සේ බුද්ධ මතය දන්නා කෙනෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් 'මෙය අරමුණු කර මෙය පැවසුවා' යැයි කීම අපහසු බව දක්වයි. 'ශුද්ධ අරූපයම' යනු ශුද්ධ වූ අරූප ප්‍රතිසන්ධියම වේ. සිත් සතළිස් හයක් රූප ජනනය කිරීමට අසමත් වෙයි. එසේ නම් 'අරූප විපාක වර්ජිත' යැයි කීවේ මන්දැයි විමසීමට 'අරූප විපාකා පන' යනාදිය පැවසේ. විභාවනී පාඨයෙහි 'හේතුව' යනු රූප විරාග භාවනා කර්මය නම් වූ හේතුවයි. 'තබ්බිධුරතාය' යනු රූපයට විරුද්ධ බැවිනි. රූප හා අරූප විරාග භාවනාමය මාර්ගය එයින් උපදී. රූප අවකාශය යනු කාම හා රූප භවයන්ය. විභාවනී පාඨයෙහි 'එකුන් අනූවක් භවාංග' යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයේ රූප ජනනය කරන භවාංග සිත් අසූ නවය යන්නයි. එහිදී අරූප විපාක සිත ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී පවා රූප ජනක නොවන බැවින් 'තත්ථ' යනාදිය කියන ලදී. ඇතැම් අය ප්‍රතිසන්ධි සිතේ උප්පාදක්ෂණයේදී රූපය පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය නොලබන බවත්, ස්ථිති ක්ෂණයේදී ඊළඟ භවාංග සිතෙන් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය ලබන බවත් පවසති. එය පිළිගත යුතු නැති බව පෙන්වීමට 'න හි අත්තනා' යනාදිය කියන ලදී. තමා පවතිමින් උපකාර වන ප්‍රත්‍යය 'අත්ථි ප්‍රත්‍යය' වන අතර පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය එහි එක් කොටසකි. 'ආයුසංඛාරානං' යනු උෂ්ණය ආදියටයි. 'තං' යනු රහතන් වහන්සේලාගේ චුති සිතයි. 'යථාහ' යනු එම තෙරුන් වහන්සේ කුමක් කීවේද යන්නයි. 'වුත්තං' යනු අටුවාවෙහි පවසන ලද්දකි. 'ඉති පන' යන වචනයෙන් අන් අයගේ ද චුති සිත රූපය සමුට්ඨාපනය නොකරන බව වටහා ගත යුතුය යන ප්‍රධාන අදහස පැවසේ. 'පන' ශබ්දය අරුචියක් දනවන අර්ථයෙකි. 'තථා වුත්තේපි' යන්න එය පැහැදිලි කරයි. වචී සංඛාර යනු විතක්ක විචාරයන්ය. කාය සංඛාර යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතයයි. එය සියලු කාමාවචර සත්ත්වයන්ගේ චුති සිතේ උප්පාදක්ෂණයේදී සහ ඊට පෙර සිතේ උප්පාදක්ෂණයේදී නිරුද්ධ නොවේ යන වචනයෙන් චුති සිතට පෙර සිටම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොමැති බව දැනුම් දෙයි. මෙකී පාළියෙහි චුති කාලයේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නැතිවීම ගැන පවසයි. අනෙකුත් චිත්තජ රූපයන්ගේ නැතිවීම ගැන නොකියයි. එබැවින් මෙම පාළියෙන් සියල්ලන්ගේම චුති සිත ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නූපදවන බව වැටහේ. අනෙක් චිත්තජ රූප ගැන නොවේ යන චෝදනාවට පිළිතුරු දෙමින් 'න හි' යනාදිය පවසන ලදී. රූප සමුට්ඨාපක සිතට කාය සංඛාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) සමුට්ඨාපනය කිරීමක් නැති බව මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ගබ්භගමනාදි විනිබද්ධ' යනු මවුකුසට ගිය තැනැත්තාට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැත, එසේම දියෙහි ගිලුණු අයට ද නැත. දැඩි ලෙස සිහිමුර්ජා වූ අයට, සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදුණු අයට, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු අයට සහ රූප අරූප භවයන්හි සිටින අයට ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැත. එබැවින් මේ ගර්භයට යාම ආදිය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය වළක්වන (විනිබද්ධ) කරුණුය. මේ කරුණු නැතිව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සහ අනෙකුත් චිත්තජ රූප අතර විශේෂයක් නැති බව මෙයින් කියවේ. තවත් යුක්තියක් 'චුතෝ ච' යනාදියෙන් පෙන්වයි. චුත වූ තැනැත්තාට ඔහුගේ සිතින් උපදින රූප පැවතීම යුක්ති සහගත නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එය ඉතා ඕලාරික රූප ධර්මයකි. එබැවින් එසේ පැවසිය නොහැක. 'ඉමස්ස අත්ථස්ස' යැයි පවසා එම අර්ථය 'ඕලාරිකස්ස' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. 'කතිපය ක්ෂණ මාත්‍රයක්' යනු පසළොස් හෝ දහසය ක්ෂණ මාත්‍රයකි. 'චිත්තජ රූපප්පවත්තියා' යනු චිත්තජ රූප පැවැත්මෙනි. ඒවා දුර්වල වන අතර, එවිට පඤ්චාරම්මණ පවා පඤ්ච ද්වාරයන්හි හමු නොවේ. 'පච්චය පරිත්තතාය වා' යනු එවිට පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය නොලැබෙන බැවින් කියන ලද්දකි. එවිට දුර්වල භාවය නිසාම පඤ්චාරම්මණ පසළොස් ද්වාරයන්හි ගැටෙන්නේ නැත. අවසානයේදී එක් චිත්තක්ෂණ මාත්‍රයකදී, වස්තුවේ මුල හා අග ඇසුරු කළ ඒවා ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී මුල ඇසුරු කරන අතර, මරණාසන්න කාලයේදී අග ඇසුරු කරයි. ඒවා සමාන ලෙස දුර්වල වේ. එබැවින් සියලු ප්‍රතිසන්ධි සිත රූපය නූපදවන්නාක් මෙන්, සියලු චුති සිත් ද රූපය නූපදවන බව වටහා ගත හැක. 'පාළි විරෝධං' යනු පෙර දැක්වූ සංඛාර යමක පාළියට ඇති විරෝධයයි. 'කාරණං වුත්තමේව' යනු සිත උප්පාදක්ෂණයේදීම සම්පූර්ණ ප්‍රත්‍යය ලබා බලවත් වන බව පවසන ලද්දක්මය. 'තං' යනු අප්පනා ජවනයයි. අචලව පවතිමින්, 'අබ්බෝකිණ්ණේ' යනු වීථි චිත්ත වාරයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවී පවතින විටයි. එසේ පවතින විට අවයවයන් කිඳා නොබසින අතර, ස්ථාවරව පවතී. 'න තතෝපරං' යනු ඉන් ඔබ්බට විශේෂ රූපයක් ජනනය නොකරන බවයි. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් සිතකි. 'උත්තරකිච්චං' යනු ඉහළ ඉහළ කෘත්‍යයන්ය. 'අට්ඨ පුථුජ්ජනානං' යනු පෘථග්ජනයන්ගේ සෝමනස්ස ජවන අට හිනාව පවා උපදවයි. 'ඡ ජවනානි පඤ්ච ජවනානි' යනු බුදුන් වහන්සේලාගේ සිත පිළිබඳ අධිකාරයයි. 'සිතකම්මස්ස' යන්න මදහස පෑමේ ක්‍රියාවයි. 'කාරණං වුත්තමේව' යනු රූපයට උපස්තම්භක වන උතු, ආහාර සහ පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ස්ථිති ක්ෂණයේදීම පැතිරෙන බවයි. 'උතුනෝ බලවභාවෝ' යනු රූපය ඉපදවීම පිණිස ඇති බලවත් බවයි. සන්තති පැවැත්මේ බලවත් බව පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය මත රඳා පවතී. රූපය සමුට්ඨාපනය නොකරන්නේ නම් නොවේ, එය සමුට්ඨාපනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'වක්ඛති ච' යනාදිය පවසන ලදී. අධ්‍යාත්මික සන්තතියට අයත් සහ බාහිර සන්තතියට අයත් ආහාර ද්විවිධ වේ.

ဧတ္ထစာတိအာဒီသု. ဥတု ပဉ္စဝိဓော. အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ စတုဇဝသေန စတုဗ္ဗိဓော, ဗဟိဒ္ဓါ သန္တာနေ ဥတုဇဝသေန ဧကော. တထာ အာဟာရောပိ ပဉ္စဝိဓော. တေသု ဌပေတွာ ဗဟိဒ္ဓါဟာရံ အဝသေသာနံ အဇ္ဈတ္တ သန္တာနေ ရူပသမုဋ္ဌာပနေ ဝိဝါဒေါ နတ္ထိ. ဗဟိဒ္ဓါဟာရဿ ပန အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ ရူပသမုဋ္ဌာပနေ ဝိဝါဒေါ အတ္ထီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဥတုဩဇာနံ ဝိယာ’’တိ ဥတုဩဇာနံ အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ ရူပသမုဋ္ဌာပနံ ဝိယ. အဋ္ဌကထာပါဌေ. ‘‘ဒန္တဝိစုဏ္ဏိတံ ပနာ’’တိ ဒန္တေဟိ သင်္ခါဒိတွာ ဝိစုဏ္ဏံ ကတံ ပန. ‘‘သိတ္ထံ’’တိ ဘတ္တစုဏ္ဏသိတ္ထံ. ဋီကာပါဌေ. ‘‘သာ’’တိ ဗဟိဒ္ဓါ ဩဇာ. ‘‘နသင်္ခါဒိတော’’တိ န သုဋ္ဌုခါဒိတော. ‘‘တတ္တကေနပီ’’တိ မုခေဌပိတမတ္တေနပိ. ‘‘အဗ္ဘန္တရဿာ’’တိ အဇ္ဈတ္တာဟာရဿ. ‘‘အဋ္ဌအဋ္ဌရူပါနိ သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ ဥပတ္ထမ္ဘနဝသေန သမုဋ္ဌာပေတိ, ဇနန ဝသေန ပန အဇ္ဈတ္တိကာဟာရော ဧဝ သမုဋ္ဌာပေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဥပါဒိန္နကာ’’တိ အဇ္ဈတ္တ သမ္ဘူတာ ဝုစ္စန္တိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဩဇာပိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ [Pg.216] ယေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တေနဥတုနာ’’တိ အဇ္ဈတ္တ ဥတုနာ. ‘‘သေဒိယမာနာ’’တိ ဥသ္မာပိယမာနာ. ‘‘တာယ စ ဩဇာယာ’’တိ အဇ္ဈတ္တ ဩဇာယ. ‘‘မေဒသိနေဟုပစယ ဝသေနာ’’တိ မေဒကောဋ္ဌာသရသသိနေဟ ကောဋ္ဌာသာနံ ဝဍ္ဎနဝသေန. ဣတရာနိ ပန တီဏိရူပသမုဋ္ဌာနာနိ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယ ရူပါနိ. ‘‘ဝိဟာရော’’တိ သမာပတ္တိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. သမာပတ္တိ စိတ္တေန ဇာတတ္တာ တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္န နီတိ ကတွာ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ ပုစ္ဆတိ. ‘‘ဥပစရိတတ္တာ’’တိ ဌာနူပစာရေန ဝေါဟရိတတ္တာ. ‘‘တေသံ န ဝန္နံ’’တိ ဣန္ဒြိယရူပါနံ. နိဓိကဏ္ဍပါဌေ. သုန္ဒရော ဝဏ္ဏော ယဿာတိ သုဝဏ္ဏော. သုဝဏ္ဏဿ ဘာဝေါ သုဝဏ္ဏတာ. တထာသုဿရတာ. ‘‘သရော’’တိ စ သဒ္ဒေါ ဝုစ္စတိ. ‘‘သုသဏ္ဌာနံ’’တိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သုဋ္ဌုသဏ္ဌာနံ. ‘‘သုရူပတာ’’တိ သုန္ဒရရူပကာယတာ. ‘‘ယထာ’’တိ ယေနအာကာရေန သဏ္ဌိတေ သတိ. တထာ တေန အာကာရေန သဏ္ဌိတာ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

'එත්ථ ච' යනාදී තැන්වල විස්තරය මෙසේය. සෘතුව පස් වැදෑරුම් වේ. ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි (කර්මාදි) සතර ප්‍රත්‍යයන් නිසා සතර වැදෑරුම් වන අතර, බාහිර සන්තානයෙහි සෘතුජ වශයෙන් එක් වැදෑරුම් වේ. එමෙන්ම ආහාරය ද පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් බාහිර ආහාරය හැර සෙසු ආහාරයන් සම්බන්ධයෙන් ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප සමුට්ඨාපනය (රූප ඉපදවීම) පිළිබඳ විවාදයක් නැත. එහෙත් බාහිර ආහාරය ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප සමුට්ඨාපනය කෙරෙහි විවාදයක් පවතින බැවින්, එය දැක්වීමට 'එත්ථ ච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සෘතු ඕජාව මෙන්' යනු සෘතු ඕජාව ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප සමුට්ඨාපනය කරන්නාක් මෙනි. අටුවා පාඨයෙහි 'දන්ත විචුණ්ණිතං පන' යනු දත්වලින් සපා කුඩු කරන ලද්ද යන්නයි. 'සිත්ථං' යනු බත් කුඩු හෝ බත් ඇටයි. ටීකා පාඨයෙහි 'සා' යනු බාහිර ඕජාවයි. 'නසංඛාදිතො' යනු මැනවින් හපන ලද්දක් නොවන බවයි. 'තත්තකේනපි' යනු මුඛයෙහි තැබූ පමණින් වුවද යන්නයි. 'අබ්භන්තරස්ස' යනු ආධ්‍යාත්මික ආහාරයෙහි යන්නයි. 'අට අට රූප සමුට්ඨාපනය කරයි' යනු උපස්ථම්භන (ආධාරක) වශයෙන් උපදවයි, ජනන (උපදවන) වශයෙන් නම් ආධ්‍යාත්මික ආහාරයම සමුට්ඨාපනය කරයි යනු අදහසයි. 'උපාදින්නක' යනු ආධ්‍යාත්මිකව හටගත් රූපයන්ට කියනු ලැබේ. බාහිර ඕජාව ද රූප සමුට්ඨාපනය කරයි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තේන උතුනා' යනු ආධ්‍යාත්මික සෘතුවෙනි. 'සේදියමානා' යනු රත් කරනු ලබන හෙවත් උණුසුම් කරනු ලබන යන්නයි. 'තාය ච ඕජාය' යනු එම ආධ්‍යාත්මික ඕජාවෙනි. 'මේද සිනේහ උපචය වශයෙන්' යනු මේද කොටස්වල සහ සිනේහ (තෙල්) කොටස්වල වැඩීම මගිනි. සෙසු රූප සමුට්ඨාන තුන (කර්ම, චිත්ත, ආහාර) ද එසේමය. පාලි පාඨයෙහි 'ඉන්ද්‍රියයන්' යනු චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රිය රූපයන්ය. 'විහාරය' යනු සමාපත්තියටම කියනු ලැබේ. සමාපත්ති චිත්තයෙන් උපන් බැවින් එම ඉන්ද්‍රියයන් අතිශයින් ප්‍රසන්න වේ යැයි කියන ලද්දේ මන්දැයි විමසයි. 'උපචාරිතත්තා' යනු ස්ථානෝපචාර වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලද බැවිනි. 'තේසං න වණ්ණං' යනු එම ඉන්ද්‍රිය රූපයන්ගේ වර්ණය පිළිබඳවයි. නිධිකණ්ඩ පාඨයෙහි: යමෙකුට යහපත් වර්ණයක් ඇද්ද ඔහු සුවණ්ණ (ස්වර්ණ) වේ. සුවණ්ණ බව සුවණ්ණතා නම් වේ. එමෙන්ම සුස්සරතා (මිහිරි හඬ ඇති බව) ද එසේමය. 'සර' යනු ශබ්දයට නමකි. 'සුසණ්ඨානං' යනු අඟ පසඟ මැනවින් පිහිටීමයි. 'සුරූපතා' යනු සුන්දර රූපයක් සහිත ශරීරයක් ඇති බවයි. 'යථා' යනු යම් ආකාරයකින් පිහිටි කල්හිද, 'තථා' යනු ඒ ආකාරයෙන්ම පිහිටියේ වෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි.

လဟုတာဒိတ္တယေ. ဒန္ဓတ္တာဒိကရာနံ ဓာတုက္ခောဘာနံ ပဋိပက္ခေဟိ ပစ္စယေဟိ သမုဋ္ဌာတီတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဧတဿာ’’တိ လဟုတာဒိတ္တယဿ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ဧတံ လဟုတာဒိတ္တယံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယမကေသုပိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေနေဝ ဂဟိတော’’တိ ယဿ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သောတာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. သစက္ခုကာနံ အသောတကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ တေသံ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒီသု ဥပ္ပာဒဝါရေ ပဋိသန္ဓိဝသေန, နိရောဓဝါရေ စုတိဝသေန အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံဝ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. အကမ္မဇာနံ ပဝတ္တိကာလေ ကာလဘေဒေါ ဝုတ္တောတိ. ‘‘ကမ္မဝိပါကဇာ အာဗာဓာတိ ဝုတ္တံ’’တိ ဝီထိမုတ္တသင်္ဂဟေ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မဒီပနိယံ ‘အတ္ထိ ဝါတ သမုဋ္ဌိတာ အာဗာဓာ. လ. အတ္ထိ ကမ္မဝိပါကဇာ အာဗာဓာ’တိ ဝုတ္တံ. တာနိ ဥပပီဠကုပဃာတက ကမ္မာနိပိ ဝိပတ္တိယော လဘမာနာနိ ဧဝ ခေါဘေတွာ နာနာဗာဓေ ဥပ္ပာဒေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. သရီရေ ဌန္တိ တိဋ္ဌန္တီတိ သရီရဋ္ဌကာ. ‘‘တဒနုဂတိကာနိ ဧဝ ဟောန္တီ’’တိ ကမ္မဇာဒီနိပိ ခုဗ္ဘိတာနိ ဧဝ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေန အဋ္ဌသု ကာရဏေသု ယေနကေနစိကာရဏေန စက္ခုရောဂါဒိကေ အာဗာဓေ [Pg.217] ဇာတေ တသ္မိံ အင်္ဂေ ပဝတ္တာနိ သဗ္ဗာနိ ရောဂသမုဋ္ဌာနာနိ အာဗာဓဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိယေဝ. ဧဝံ သန္တေပိ တပ္ပရိယာပန္နာနိ ကမ္မဇရူပါနိ တဒနုဂတိကဘာဝေန အာဗာဓဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ, န ဥဇုကတော ကမ္မဝသေနာတိ ဒီပေတိ. ကမ္မသမုဋ္ဌာနော အာဗာဓော နာမ နတ္ထိ. တထာပိ အဋ္ဌသု အာဗာဓေသုပိ အတ္ထိ ဝါတသမုဋ္ဌာနာ အာဗာဓာတိအာဒီသု ဝိယ အတ္ထိ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ အာဗာဓာတိ အဝတွာ အတ္ထိ ကမ္မဝိပါကဇာ အာဗာဓာတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥပပီဠကော ပဃာတကကမ္မာနံဝသေန ဥပ္ပန္နော ယောကောစိဓာတုက္ခောဘော သုတ္တန္တပရိယာယေ န ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုစ္စတိယေဝ. တတော ဇာတော ယောကောစိ အာဗာဓော ကမ္မဝိပါကဇောတိ ဝုတ္တောတိ. သုဂမ္ဘီရမိဒံဌာနံ. သုဋ္ဌုဝိစာရေတွာ ကထေတဗ္ဗံ. ‘‘ယတော’’တိ ယသ္မာ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ ဗာဓပစ္စယာ. လ. လဗ္ဘမာနော သိယာ. ကေဝလံ သော ကမ္မသမုဋ္ဌာနော အာဗာဓော နာမ နတ္ထီတိ ယောဇနာ. ‘‘အဝိဟိံသာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ’’တိ မေတ္တာကရုဏာကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ. သုဝိဒူရတာယစေဝ နိရာဗာဓာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သဏ္ဌိတိယာ’’တိ ဒုက္ခောဘနီယေ ဝိသေသနပဒံ. ဟေတုပဒံ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ခေါဘေတုံ ဒုက္ကရာ ဒုက္ခောဘနီယာ. ‘‘ကာမံ’’တိ ကိဉ္စာပီတိ အတ္ထေ နိပါတပဒံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

ලහුතාදි තෙවෑරුම් රූපයන්හි; මන්ද බව (බර බව) ආදිය ඇති කරන ධාතු ක්‍ෂෝභයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නේය යන අර්ථයෙන් විග්‍රහය වේ. 'එතස්ස' යනු ලහුතාදි තෙවැදෑරුම් රූපයන්ට කියන ලද්දකි. එබැවින් මෙම ලහුතාදි තෙවැදෑරුම් රූපයන් කර්ම සමුට්ඨාන රූප යැයි කිය යුතු යනු අදහසයි. 'යමක ප්‍රකරණයෙහි ද වර්තමාන කාලයෙන්ම ගන්නා ලදී' යනු, යමෙකුට චක්ඛායතනය උපදී ද ඔහුට සෝතායතනය උපදී ද යනුවෙනි. චක්ඛු ඇත්තා වූත් සෝත නැත්තා වූත් උපදින සත්ත්වයන්ට එම චක්ඛායතනය උපදී යනාදී වශයෙන් උප්පාද වාරයෙහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ද, නිරෝධ වාරයෙහි චුති වශයෙන් ද වර්තමාන කාලයම කියන ලද බව අදහසයි. අකර්මජ රූපයන්ගේ පැවැත්මේ දී කාල භේදය කියන ලදී. 'කර්ම විපාකජ ආබාධ යැයි කියන ලදී' යනු වීථිමුත්ත සංග්‍රහයෙහි උපච්ඡේදක කර්ම විස්තරයේදී 'වාතයෙන් හටගත් ආබාධ ඇත... පෑ... කර්ම විපාකජ ආබාධ ඇත' යනුවෙන් දක්වන ලද්දයි. එම උපපීළක සහ උපඝාතක කර්මයන් ද විපත්තීන් ලබමින්ම (ධාතුන්) ක්‍ෂෝභ කරවා නානාවිධ ආබාධ උපදවයි යන්න සම්බන්ධයයි. ශරීරයෙහි පවතින්නා වූ (තිබෙන්නා වූ) බැවින් 'ශරීරට්ඨක' නම් වේ. 'තදනුවර්තීවම වෙයි' යනු කර්මජ ආදී රූපයන් ද ක්‍ෂෝභ වූවාහුම වෙති යනු අදහසයි. මෙයින් කරුණු අටක් නිසා යම් කිසි කරුණකින් ඇස් රෝගාදී ආබාධයක් හටගත් කල්හි, එම අවයවයෙහි පවත්නා සියලු රෝග සමුට්ඨානයෝ ආබාධ බවටම පත්වෙති. මෙසේ තිබියදීත්, ඒ හා සම්බන්ධ කර්මජ රූපයන් ද ඒ අනුව යමින් ආබාධ බවට පත්වන අතර, ඍජුවම කර්මය නිසා ආබාධ බවට පත් නොවන බව දක්වයි. 'කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධ' නමින් වෙනම දෙයක් නැත. එසේ වුවද ආබාධ අටක් ඇති කල්හි 'වාත සමුට්ඨාන ආබාධ ඇත' යනාදියෙහි මෙන් 'කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධ ඇත' යැයි නොකියා 'කර්ම විපාකජ ආබාධ ඇත' යැයි කියන ලදී. එහිදී උපපීළක සහ උපඝාතක කර්මයන්ගේ බලයෙන් හටගත් යම් ධාතු ක්‍ෂෝභයක් වේද, එය සූත්‍ර ප්‍රවචනයෙහි 'කර්ම විපාකය' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් හටගත් යම් ආබාධයක් වේද එය කර්ම විපාකජ යැයි කියන ලදී. මෙය ඉතා ගැඹුරු කරුණකි. මැනවින් විමසා බලා ප්‍රකාශ කළ යුතුය. 'යතෝ' යනු යම් කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධ ප්‍රත්‍යයක් නිසා ද... පෑ... ලැබෙන්නේ විය හැකිය. කර්ම සමුට්ඨාන ආබාධය නමින් පමණක් පවතින දෙයක් නැත යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'අවිහිංසා කර්මයෙන් උපන්' යනු මෙත්තා කරුණා කර්මයෙන් උපන් බවයි. (එවැනි සත්ත්වයන්) බොහෝ දුරට නිරෝගී වෙති යන්න සම්බන්ධයයි. 'සණ්ඨිතියා' යනු දුක්ඛෝභනීය (සුවපත් කිරීමට අපහසු) යන්නට විශේෂණ පදයකි. නැතහොත් හේතු පදයක් ලෙස ද දැකිය හැකිය. ක්‍ෂෝභ කිරීමට අපහසු බැවින් 'දුක්ඛෝභනීය' නම් වේ. 'කාමං' යනු 'කිංචාපි' (කෙසේ වුවත්) යන අර්ථයෙහි නිපාත පදයකි. මෙහි සෙසු කරුණු පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

‘‘ဝုစ္စတေ’’တိအာဒီသု. ရူပပစ္စယဓမ္မာနံ ပစ္စယကိစ္စံ တိဝိဓံ. ဇနနဉ္စ ဥပတ္ထမ္ဘနဉ္စ အနုပါလနဉ္စ. တတ္ထ ဇနနကိစ္စံ ဇနေတဗ္ဗာနံ ဇာတိက္ခဏေ ဧဝ လဗ္ဘတိ. သေသဒွယံ ပန ဌိတိက္ခဏေပိ လဗ္ဘတိ. ဘင်္ဂက္ခဏေ ပန သဗ္ဗံ ပစ္စယကိစ္စံ နတ္ထိ. တတ္ထ ဇနနကိစ္စဝသေန ဝိစာရေန္တော ‘‘ရူပဇနကာနံ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အပိစာ’’တိအာဒီသု. ‘‘တာသံ’’တိ ဥပစယသန္တတီနံ, ဇရတာ အနိစ္စတာနဉ္စ. ‘‘တေသူ’’တိ ကုတောစိ သမုဋ္ဌာနေသု. ဣဓ ပန အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟေပန. ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိ ပစ္စယဝိသေသေန အဒိဿမာနဝိသေသတ္ထေပိ. ‘‘သာရတရ’’န္တိ အတိသာရဘူတံ. ‘‘သေယျော’’တိ သေဋ္ဌော.

'වුච්චතේ' යනාදී තැන්වල විස්තරය මෙසේය. රූප ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ. එනම්: ජනනය (ඉපදවීම), උපස්ථම්භනය (ආධාර වීම) සහ අනුපාලනය (සුරැකීම) යි. එහිදී ජනන කෘත්‍යය, ඉපදවිය යුතු ධර්මයන්ගේ උත්පාද (ජාති) ක්‍ෂණයෙහිම ලැබේ. සෙසු (උපස්ථම්භන හා අනුපාලන) කෘත්‍ය දෙක ඨිති ක්‍ෂණයෙහි ද ලැබේ. භංග ක්‍ෂණයෙහි දී නම් කිසිදු ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යයක් නැත. එහිදී ජනන කෘත්‍යය පිළිබඳව විමසමින් 'රූපජනකානං' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අපි ච' යනාදී තැන්වල: 'තාසං' යනු උපචය සහ සන්තති රූපයන්ගේ ද, ජරතා සහ අනිච්චතා රූපයන්ගේ ද යන අදහසයි. 'තේසු' යනු යම් කිසි සමුට්ඨානයන්හි යන්නයි. මෙහි අභිධර්මවීථි සංග්‍රහයෙහි (පරමාර්ථ ධර්මයන්හි) නම්: 'එවං සන්තේපි' යනු ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් දෘශ්‍යමාන නොවන විශේෂාර්ථයන්හි වුවද යන්නයි. 'සාරතරං' යනු අතිශයින් සාරවත් වූ යන්නයි. 'සෙය්‍යෝ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යන්නයි.

ရူပသမုဋ္ဌာနာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප සමුට්ඨාන විස්තරය (රූපසමුට්ඨානානුදීපනාව) නිමවා ඇත.

၁၆၉. ကလာပယောဇနာယံ[Pg.218]. ‘‘သင်္ခါနေ’’တိ ဂဏနေ. ‘‘တေနာ’’တိ သင်္ခါနဋ္ဌေန ဧကသဒ္ဒေန ဒဿေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပိဏ္ဍီ’’တိ ဧကဂ္ဃနော. မူလဋီကာပါဌေ. ‘‘ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပဝတ္တိတော’’တိ ဥပ္ပာဒါဒိဝသေန ပဝတ္တနတော. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. ဥပါဒါရူပါနိ တွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘ဧဝံ ဝိကာရပရိစ္ဆေဒ ရူပါနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနီ’’တိ ပဉ္စဝိကာရရူပါနိ ကလာပဿေဝ စောပနာဒိသဘာဝါ ဟောန္တိ, န ဧကမေကဿ ရူပဿ. တသ္မာ တာနိ ဧကေကသ္မိံ ကလာပေ ဧကေကာနိ ဧဝ ဟောန္တိ. ပရိစ္ဆေဒရူပံ ပန ကလာပပရိယာပန္နံ ရူပံ န ဟောတိ. တသ္မာ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ကလာပါနံ အန္တရာ တံပိ ဧကေကမေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ နိဿယတာ သမ္ဘဝတော’’တိ ဧတ္ထ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံပိ လက္ခဏမတ္တေန နာနတ္တံ ဟောတိ, ပဝတ္တိဝသေန ပန ဧကဂ္ဃနတ္တာ သင်္ခါနဋ္ဌေနပိ ဧကော နိဿယောတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ဧဝဉှိသတိ ဧကသဒ္ဒဿ အတ္ထ စလနံ နတ္ထီတိ. ‘‘တေန သဒ္ဒေနာ’’တိ စိတ္တဇသဒ္ဒေန. အတ္တာနံ မောစေန္တော ‘‘အဓိပ္ပာယေနာ’’တိ အာဟ. ထေရဿ အဓိပ္ပာယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘သဒ္ဒေနာ’’တိ စိတ္တဇသဒ္ဒေန. ‘‘တာယဝါစာယာ’’တိ ဝစီမယသဒ္ဒေနာတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိညတ္တီ’’တိ ဝိညာပနံ ဣစ္စေဝတ္ထော. ဝိညာပေတီတိ ဝိညာပိတော. တဿ ဘာဝေါ ဝိညာဝိတတ္တံ. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ နာမ ကဿစိ မဟန္တံ အတ္ထံ စိန္တေန္တဿ သောကဝသေန ဝါ တုဋ္ဌိဝသေန ဝါ ဗလဝဝိတက္ကော ပဝတ္တတိ. သော သောကံ ဝါ တုဋ္ဌိံ ဝါ သန္ဓာရေ တုံ အသက္ကောန္တော ဒုတီယေန သဒ္ဓိံ မန္တေန္တော ဝိယ အတ္တနော မုခေယေဝ အဗျတ္တံ သဒ္ဒံ ကတွာ သမုဒီရတိ. ပကတိဇနော တံ သဒ္ဒမတ္တံ သုဏာတိ ဝါ န ဝါသုဏာတိ. သုဏန္တောပိ အက္ခရံ ဝါ အတ္ထံ ဝါ အဓိပ္ပာယံ ဝါ န ဇာနာတိ. ဒိဗ္ဗသောတေန ဝါ ဝိဇ္ဇာသောတေန ဝါသုဏန္တော အက္ခရံပိ အတ္ထံပိ အဓိပ္ပာယံပိ ဇာနာတိ. ဇာနိတွာ ဧဝံပိ တေ မနော, ဣတ္ထံပိ တေ မနောတိအာဒိသတိ. အယံ ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ နာမ. သော ဝိညတ္တိရဟိတော သောတဝိညေယျောတိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော. သင်္ဂဟကာရောပန ဝစီမယသဒ္ဒေါနာမ ဝိညတ္တိရဟိတောတိ ဝါ အသောတဝိညေယျောတိ ဝါ နတ္ထီတိ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘အာဂတေ’’တိ အဋ္ဌကထာသု [Pg.219] အာဂတေ. ‘‘ပစ္စေတဗ္ဗာ’’တိ သဒ္ဓါတဗ္ဗာ. ‘‘ဋီကာသုပနဿာ’’တိ အဿသစ္စသင်္ခေပဿ ဒွီသုဋီကာသု. အက္ခရဉ္စ ပဒဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထော စာတိ ဒွန္ဒော. အပ္ပညာယမာနာ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနတ္ထာ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အန္ဓဒမိဠာဒီနံ’’တိ အန္ဓဇာတိကဒမိဠဇာတိကာဒီနံ မိလက္ခူနံ. ‘‘ဥက္ကာသိတသဒ္ဒေါ စ ခိပိတသဒ္ဒေါ စ ဝမိတသဒ္ဒေါ စ ဆဍ္ဍိတသဒ္ဒေါ စာတိ ဒွန္ဒော. အာဒိသဒ္ဒေန တာဒိသာ ဥဂ္ဂါရ ဟိက္ကာရ ဟသိတ ရောဒိတာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. သေသမေတ္ထသုဝိညေယျံ.

169. රූප කලාප යෙදීමෙහි (විවරණයෙහි) ‘සංඛානේ’ යනු ගණනය කිරීමෙහි ය. ‘තේන’ යන්නෙන් ‘සංඛාන’ යන අර්ථය ඇති ‘ඒක’ යන ශබ්දයෙන් දක්වයි යනු සම්බන්ධය යි. ‘පිණ්ඩී’ යනු ඒකඝන (එක් රැසක්) වූවකි. මෙය මූලටීකා පාඨයෙහි වේ. ‘උප්පාදාදිප්පවත්තිතෝ’ යනු උත්පාදාදිය වශයෙන් පැවතීමෙනි. ‘ඉති’ යනු එබැවිනි. උපාදාය රූපයන් ම කියනු ලැබේ. ‘මෙලෙස විකාර රූප හා පරිච්ඡේද රූප ද යෙදිය යුතුය’ යනු පංච විකාර රූප කලාපයේ ම පවතින සෙලවීම් ආදි ස්වභාවයන් වන අතර ඒවා තනි තනි රූපවලට අයත් නොවේ. එබැවින් ඒවා එක් එක් කලාපයක එක බැගින් ම පවතියි. පරිච්ඡේද රූපය (ආකාශ ධාතුව) කලාපයට ඇතුළත් රූපයක් නොවේ. එබැවින් කලාප දෙකක් අතර එය ද එක බැගින් ම පවතින බව දත යුතුය. ‘සතර මහා භූතයන්ගේ නිශ්‍රය භාවය (ඇසුර) නිසා සම්භව වන බැවින්’ යන්නෙහි සතර මහා භූතයන්ගේ ද ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් නානත්වය (වෙනස) පවතී. පැවැත්ම වශයෙන් එක් පිණ්ඩයක් (ඒකඝනත්වයක්) වන නිසා ගණනය කිරීමේ අර්ථයෙන් ද එක් නිශ්‍රයෙක් (පිහිටක්) යයි කිව යුතු ම ය. මෙසේ ඇති කල්හි ‘ඒක’ යන ශබ්දයේ අර්ථයට වෙනසක් නැත. ‘තේන සද්දේන’ යනු චිත්තජ ශබ්දයෙනි. තමන් වහන්සේ (දෝෂයෙන්) මුදාගනිමින් ‘අධිප්පායේන’ (අදහසින්) යයි පැවසීය. එය තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසින් යයි කියන ලද්දකි. තමන්ගේ අදහස දක්වමින් ‘එත්ථ පන’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘සද්දේන’ යනු චිත්තජ ශබ්දයෙනි. ‘තාය වාචාය’ යනු වචීමය ශබ්දයෙන් යන අර්ථය යි. ‘විඤ්ඤත්ති’ යනු හඟවනු ලැබීම (දැනුම් දීම) යන අර්ථය ම ය. හඟවනු ලබන්නේ යම් සේ ද එය ‘විඤ්ඤාපිත’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය විඤ්ඤාපිත බව යි. විතර්ක විප්ඵාර ශබ්දය නම්, යමෙකු විශාල අර්ථයක් කල්පනා කිරීමේ දී සෝකය නිසා හෝ ප්‍රමෝදය නිසා හෝ බලවත් විතර්කයක් පවතියි. ඔහු ඒ සෝකය හෝ සතුට හෝ රඳවා ගැනීමට නොහැකිව දෙවැන්නෙකු සමඟ කතා කරන්නාක් මෙන් තමන්ගේ මුවෙහි ම අපැහැදිලි ශබ්දයක් කරමින් එය පිට කරයි. සාමාන්‍ය ජනයා ඒ ශබ්ද මාත්‍රය අසයි හෝ නොඅසයි. ඇසුව ද අක්ෂරයක් හෝ අර්ථයක් හෝ අදහසක් හෝ නොදනී. දිව්‍ය ශ්‍රෝතයෙන් හෝ ඥාන ශ්‍රෝතයෙන් අසන්නා අක්ෂරය ද අර්ථය ද අදහස ද දනියි. දැනගෙන, ‘ඔබේ සිත මෙසේ ය, ඔබේ සිත මෙබඳු ය’ ආදිය පවසයි. මෙය විතර්ක විප්ඵාර ශබ්දය නම් වේ. එය විඤ්ඤත්ති රහිත වූ, කනට ඇසෙන (සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය) දෙයක් ලෙස මහා අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇත. අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය කළ ආචාර්යයන් වහන්සේ වචීමය ශබ්දය යනු විඤ්ඤත්ති රහිත යැයි හෝ කනට නොඇසෙන්නක් (අසෝත විඤ්ඤෙය්‍ය) යැයි පැවසීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘ආගතේ’ යනු අටුවාවල සඳහන්ව ඇති ආකාරය යි. ‘පච්චේතබ්බා’ යනු විශ්වාස කටයුතු යන්නයි. ‘ටීකාසු පනස්සා’ යනු සච්චසංඛේපයේ ටීකාවන් දෙකෙහි ය. අක්ෂරය, පදය, ව්‍යංජනය සහ අර්ථය යනුවෙන් මෙය ද්වන්ද සමාසයකි. යමෙකුගේ අක්ෂර, පද, ව්‍යංජන සහ අර්ථයන් පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවේ ද යනු එහි විග්‍රහය යි. ‘අන්ධදමිළාදීනං’ යනු අන්ධ ජාතිකයන්, දෙමළ ජාතිකයන් ආදි මිලේච්ඡයන්ගේ ය. ‘උක්කාසිත සද්දෝ ච’ යනාදී පාඨය කැස්ස ශබ්දය, කිවිසුම් ශබ්දය, වමනය කරන ශබ්දය හා බැහැර කරන ශබ්දය යනුවෙන් ද්වන්ද සමාසයකි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් එවැනි වූ ඉක්කාව, හිකාව, සිනහව, හැඬීම ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ကလာပယောဇနာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

කලාප යෙදීම පිළිබඳ විස්තරාත්මක පැහැදිලි කිරීම මෙයින් අවසන් වේ.

၁၆၁. ရူပပ္ပဝတ္တိက္ကမေ. နပုဂ္ဂလဝသေန ဝိသေသနံ ဟောတိ. ဘူမိဝသေန ဝိသေသနံ ဟောတိ. တဉ္စ ခေါ ပဝတ္တိကာလဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

161. රූප පැවැත්මේ අනුපිළිවෙලෙහි, පුද්ගල වශයෙන් විශේෂ කිරීමක් සිදු නොවේ. භූමි වශයෙන් විශේෂ කිරීමක් සිදු වේ. එය ද පවතින කාලය වශයෙන් යනු අදහස යි.

ဧတ္ထစာတိအာဒီသု. ပုရိမေသု ဒွီသု ယောနီသု ပါဠိနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. နိက္ခန္တာ, ဣတိ တသ္မာ အဏ္ဍဇာတိ စ ဇလာဗုဇာတိ စ ဝုစ္စန္တိ. ကထံ အယံ နယော ပါဠိနယော နာမ ဟောတီတိ. ပါဠိယံ အဏ္ဍကောသံ ဝတ္ထိကောသံ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇ ဇာယန္တီတိ ဝစနေန အဏ္ဍတော ဇလာဗုတော ဇာတာ ဝိဇာတာ နိက္ခန္တာတိ အတ္ထော ဝိညာယတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန အဏ္ဍေဇာတာ ဇလာဗုမှိဇာတာတိ ဝုတ္တံ. ဂဗ္ဘပလိဝေဌနာသယော နာမ ယေန ပလိဝေဌိတော ဂဗ္ဘော တိဋ္ဌတိ. ဝိဘာဝနိပါဌေ ‘‘ဥက္ကံသဂတိ ပရိစ္ဆေဒဝသေနာ’’တိ ဥက္ကဋ္ဌပ္ပဝတ္တိနိယမနဝသေန. ဥက္ကဋ္ဌနယဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဘိရူပဿ ကညာ ဒါတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ကညာ ဒါတဗ္ဗာတိ သာမညတော ဝုတ္တေပိ အဘိရူပဿ ပုရိသဿာတိ ဝုတ္တတ္တာ ကညာပိ အဘိရူပကညာ ဧဝ ဝိညာယတိ. အယံ ဥက္ကဋ္ဌနယော နာမ. ‘‘တတ္ထ တာနိ သဗ္ဗာနီ’’တိအာဒီသု. တာနိသဗ္ဗာနိပိ စက္ခု သောတ ဃာန ဘာဝ ဒွယာနိ န ဩမကေန ကမ္မေန လဗ္ဘတိ. ဥက္ကဋ္ဌေန ကမ္မေန ဧဝ လဗ္ဘတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘင်္ဂပါဌေ. သဒ္ဒါယတနံ နာမ ပဋိသန္ဓိကာလေ န လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကာဒသာယတနာနီ’’တိ. စက္ခုဝေကလ္လဿ ဒသ, သောတဝေကလ္လဿ အပရာနိဒသ, စက္ခု သောတဝေကလ္လဿနဝ[Pg.220], ဂဗ္ဘသေယျဿဝသေန သတ္တာယတနာနိ. ပါဠိယံ ဩပပါတိ ကဂဗ္ဘသေယျကာနံ ဧဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပါဠိယံ အဝုတ္တံပိပနာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝုတ္တမ္ပိ စက္ခာဒိဝေကလ္လံ. ‘‘အညမညံ အဝိနာဘာဝဝုတ္တိတာ ဝုတ္တာ’’တိ ကထံ ဝုတ္တာ ယဿ ဃာနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဇိဝှာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, အာမန္တာ. ယဿ ဝါ ပန ဇိဝှာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဃာနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, အာမန္တာတိအာဒိနာ ဝုတ္တာ ပေယျာလမုခေန. အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေ န ပန ဣစ္ဆိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဇိဝှာဝေကလ္လတာဝိယာ’’တိ ဇိဝှာဝေကလ္လတာနာမ နတ္ထိ ဝိယ. ‘‘ဃာနဝေကလ္လတာပိ အတ္ထီတိ ယုတ္တံ’’တိ ဧတ္ထ ပါဠိယံ အဃာနကာနံ ဣတ္ထီနံ ပုရိသာနံတိ ဣဒံ မာတုဂဗ္ဘေ ဃာနာယတနေ အနုပ္ပန္နေယေဝ ပုရေတရဉ္စ ဝန္တာနံ ဣတ္ထိပုရိသာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. န ဃာနဝေကလ္လာနံ အတ္ထိတာယာတိပိ ဝဒန္တိ. ဂဗ္ဘေ သေန္တီတိ ဂဗ္ဘသယာ. ဂဗ္ဘသယာ ဧဝ ဂဗ္ဘသေယျာ.

‘එත්ථ ච’ යනාදියෙහි, මුල් යෝනි දෙකෙහි පාලි ක්‍රමයට දත යුතුය යන්න සම්බන්ධය යි. ‘නික්ඛන්තා’ (නික්මුණු බැවින්) යනුවෙන් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ ජාතීන් කියනු ලැබේ. කෙසේ මේ ක්‍රමය පාලි ක්‍රමය නම් වේ ද? පාලියෙහි ‘අණ්ඩ කෝෂය සහ වස්ති කෝෂය බිඳගෙන බිඳගෙන උපදිති’ යන වචනයෙන් බිත්තරයෙන් හා ගර්භයෙන් හටගෙන, බිහිවී, නික්මුණු යන අර්ථය වටහා ගත හැකිය. අට්ඨකථාවෙහි නම් බිත්තරයෙහි උපන්, ගර්භයෙහි උපන් යනුවෙන් පවසන ලදී. ගර්භ පලිවේඨනාශය (වැදෑමහ) නම් ගර්භය (කළලය) යමකින් වෙළී පවතියි ද එයයි. විභාවනි පාඨයෙහි ‘උක්කංසගති පරිච්ඡේද වශයෙන්’ යනු උත්කෘෂ්ට පැවැත්ම නියම කිරීමේ වශයෙනි. උත්කෘෂ්ට ක්‍රමය වශයෙන් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. රූමත් පුරුෂයෙකුට කන්‍යාවක් දිය යුතු යැයි කී විට, ‘කන්‍යාවක් දිය යුතුයි’ යන්න සාමාන්‍යයෙන් පැවසුව ද, ‘රූමත් පුරුෂයෙකුට’ යයි විශේෂ කළ බැවින් කන්‍යාව ද රූමත් කන්‍යාවක් ම බව වටහා ගනු ලැබේ. මෙය උත්කෘෂ්ට ක්‍රමය (උක්කට්ඨනය) නම් වේ. ‘තත්ථ තානි සබ්බානි’ යනාදියෙහි, ඒ සියල්ල ම වන චක්ඛු, සෝත, ඝාණ සහ භාව රූප දෙක හීන කර්මයකින් නොලැබේ. ඒවා ලැබෙන්නේ උත්කෘෂ්ට (බලවත්) කර්මයකින් ම යනු අදහස යි. විභංග පාඨයෙහි, ‘එකාදසායතනයෝ’ යනුවෙන් පටිසන්ධි කාලයේ දී ශබ්දායතනය නොලැබෙන බව පවසන ලදී. ඇස් නොමැති අයට දසයකි, කන් නොමැති අයට අනෙක් දසයකි, ඇස් හා කන් දෙකම නොමැති අයට නවයකි, ගර්භසෙය්‍යකයන් වශයෙන් ආයතන හතකි. පාලියෙහි ඕපපාතික හා ගර්භසෙය්‍යකයන් ගැන ම පැවසූ බැවින් ‘පාලියෙහි නොපැවසූ දේ පවා’ යයි කියන ලදී. නොපැවසූ දෙය නම් චක්ඛු ආදියේ විකල භාවය යි. ‘අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් නොවී පවතින බව’ කෙසේ පවසන ලද්දේ ද යත්: ‘යමෙකුට ඝාණායතනය උපදී ද, ඔහුට ජිව්හායතනය උපදියි ද? එසේ ය. යමෙකුට ජිව්හායතනය උපදී ද, ඔහුට ඝාණායතනය උපදියි ද? එසේ ය’ යනාදී වශයෙන් පෙය්‍යාල (සංක්ෂේප) ක්‍රමයෙන් පවසන ලදී. ආචාර්ය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් නම් මෙය පිළිගනු නොලැබීය යනු සම්බන්ධය යි. ‘ජිව්හා විකල්ලතා විය’ යනු දිවෙහි විකල බවක් (ජිව්හා විකල්ලතාවක්) නැතැයි යනුවෙනි. ‘නාසයෙහි විකල බව ද පවතියි යනුවෙන් යුක්ති සහගත ය’ යන්නෙහි පාලියෙහි ‘ඝාණ රූපය නැති ස්ත්‍රීන්ගේ හා පුරුෂයන්ගේ’ යයි පවසන ලද්දේ, මව් කුසෙහි ඝාණායතනය හට නොගනිද්දීම ඊට පෙර මියගිය ස්ත්‍රී පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙනි. එය ඝාණ විකලතාවක් පවතින නිසා නොවන බව ද පවසති. ගර්භයෙහි සැතපෙන්නාහු ‘ගර්භසය’ නම් වෙති. ගර්භසයෝ ම ‘ගර්භසෙය්‍යක’ වෙති.

ပဝတ္တိကာလေတိအာဒီသု. မူလဋီကာပါဌေ. ‘‘ဩရတော’’တိ ပဋိသန္ဓိံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. ဧကာဒသမသတ္တာဟေ အနာဂတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရူပါယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ. နော စ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ဣဒံ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ဝုတ္တံ. တသ္မာ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နံ ရူပါယတနံ ယာဝဇီဝံပိ ဥပ္ပန္နန္တွေဝ ဝုစ္စတိ. န ဥပ္ပဇ္ဇိဿမာနန္တိ. စက္ခာယတနံ ပန ဧကာဒသမသတ္တာဟာ ဩရတော ဌိတဿ န ဥပ္ပန္နံ. တဒါ အနုပ္ပန္နတ္တာ ဧကာဒသမေ သတ္တာဟေ သမ္ပတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ပစ္ဆိမ ဘဝိကတ္တာ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဘဝန္တရေ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိယေဝါတိ. ဃာနာယတနံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဃာနာယတနာနိဗ္ဗတ္တတံ, ကမ္မံ. တေန ကမ္မေန ဂဟိတပ္ပဋိသန္ဓိကာနံ. ဣဒဉ္စ ယဒိ တန္နိဗ္ဗတ္တကေန ကမ္မေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှေယျုံ. ဃာနာယတနေ အနုပ္ပန္နေ အန္တရာ န ကာလင်္ကရေယျုန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တန္နိဗ္ဗတ္တကေန ကမ္မေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တာပိ တတော ဗလဝန္တေ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မေ အာဂတေ သတိ. ဃာနာယတနုပ္ပတ္တိကာလံ အပတွာ အန္တရာ နကာလင်္ကရောန္တီတိ နတ္ထိ. ‘‘စက္ခုဃာနေသု ဝုတ္တေသူ’’တိ ဋီကာယံ ဝုတ္တေသု. ‘‘အတ္ထတော သိဒ္ဓါ ဧဝါ’’တိ ဧကာဒသမသတ္တာဟေ ဥပ္ပန္နာတိ သိဒ္ဓါ ဧဝ. ‘‘ဤဒိသေသုဌာနေသူ’’တိ သဘာဝံ ဝိစာရေ တုံ ဒုက္ကရေသု [Pg.221] ဌာနေသု. အဋ္ဌကထာယေဝ ပမာဏံ ကာတုံ ယုတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အဋ္ဌကထာပါဌေ. ‘‘ပုရိမံ ဘဝစက္ကံ’’တိ အဝိဇ္ဇာမူလကံ ဝေဒနာဝသာနံ ဘဝစက္ကံ. ‘‘အနုပုဗ္ဗပ္ပဝတ္တိဒီပနတော’’တိ ယထာ ပစ္ဆိမေ တဏှာမူလကေ ဘဝစက္ကေ ဥပပတ္တိဘဝပ္ပဝတ္တိံ ဝဒန္တေန ဘဝပစ္စယာဇာတီတိ ဧဝံ ဧကတော ကတွာ ဝုတ္တာ, န တထာ ပုရိမေ ဘဝစက္ကေ. တတ္ထ ပန သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏ ပစ္စယာ နာမ ရူပန္တိအာဒိနာ အနုပုဗ္ဗပ္ပဝတ္တိဒီပနတော. ‘‘သော ပဋိက္ခိတ္တောယေဝါ’’တိ အာယတနာနံ ကမတော ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ ဒေသနာက္ကမောဝ ယုတ္တောတိ ဝတွာ သော ဥပ္ပတ္တိက္ကမော ပဋိက္ခိတ္တော.

"පවත්තිකාලෙ" යනාදී තැන්හි, මූලටීකා පාඨයෙහි "ඔරතො" යනු ප්‍රතිසන්ධිය පදනම් කරගෙන පවසන ලද්දකි. එයින් අදහස් වන්නේ එකොළොස්වන සතිය තවමත් එළඹ නැති බවයි. "රූපායතනය නූපදින්නේය, එහෙත් චක්ඛායතනය නූපදින්නේ නොවේ" යන්න කාලීන වර්තමානය (අද්ධාපච්චුප්පන්න) වශයෙන් කියන ලද්දකි. එබැවින් ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ සිට හටගත් රූපායතනය ජීවිත කාලය පුරාම "උපන්නේය" යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ; "උපදින්නේය" (උප්පජ්ජමාන) යනුවෙන් නොවේ. එහෙත් එකොළොස්වන සතියට පෙර කාලයක පසුවන්නාට චක්ඛායතනය තවමත් හටගෙන නැත. එවිට එය නූපන් බැවින්, එකොළොස්වන සතිය පැමිණි කල්හි "උපදින්නේය" යැයි කිව යුතු වේ. පශ්චිම භවික උත්තමයෙකු සම්බන්ධයෙන් නම් ඒ දෙකම මතු භවයකදී කිසිසේත්ම නූපදින්නේමය. "ඝානායතනය උපදවයි" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඝානායතනය උපදවන්නා වූ කර්මයයි. එම කර්මය මගින් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූවන් සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලද්දේ, ඉදින් ඔවුන් එම උත්පාදක කර්මයෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ලබන්නේ නම් සහ ඝානායතනය ඉපදීමට පෙර අතරමගදී කළුරිය නොකරන්නේ නම් පමණි. එම උත්පාදක කර්මයෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූවත්, ඊට වඩා බලවත් වූ උපච්ඡේදක කර්මයක් පැමිණි විට, ඝානායතනය උපදින කාලයට පෙර අතරමගදී කළුරිය නොකරන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. "චක්ඛු සහ ඝාන ගැන කී කල්හි" යනු ටීකාවෙහි සඳහන් වූවකි. "අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූයේමය" යන්නෙන් එකොළොස්වන සතියේදී ඒවා උපදින බව තහවුරු වේ. "මෙබඳු ස්ථානයන්හි" යනු ස්වභාවය විමසීමට අතිශය දුෂ්කර වූ අවස්ථාවන්හිදී ය. එවැනි තැන්හිදී අටුවාවම ප්‍රමාණ කොට ගැනීම සුදුසුය යන්න අදහසයි. අටුවා පාඨයෙහි "පෙර භව චක්‍රය" යනු අවිද්‍යාව මූලික කරගත්, වේදනාවෙන් අවසන් වන භව චක්‍රයයි. "අනුපිළිවෙළින් පැවැත්ම දක්වන බැවින්" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, පසුකාලීන තෘෂ්ණාව මූලික කරගත් භව චක්‍රයෙහි උප්පත්ති භවයේ පැවැත්ම විස්තර කිරීමේදී "භව පච්චයා ජාති" යනාදී වශයෙන් එක් කොට පැවසුවද, පෙර භව චක්‍රයෙහි එසේ නොවන බවයි. එහිදී වනාහි "සංඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණ පච්චයා නාමරූපං" යනාදී වශයෙන් අනුපිළිවෙළින් පැවැත්ම දක්වනු ලැබේ. "එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේමය" යනු ආයතනයන්ගේ පිළිවෙළ විනිශ්චය කරන අවස්ථාවන්හිදී දේශනා ක්‍රමයම සුදුසු බව පවසා, එම උත්පත්ති ක්‍රමය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි.

သံယုတ္တကေ ယက္ခသံယုတ္တပါဠိယံ. ဂါထာသု. ‘‘ကလလာ’’တိ ကလလတော. ‘‘အဗ္ဗုဒါ’’တိ အဗ္ဗုဒတော. ‘‘ပေသိယာ’’တိ ပေသိတော. ‘‘ဃနာ’’တိ ဃနတော. ‘‘ဇာတိဥဏ္ဏံသူဟီ’’တိ သုဒ္ဓဇာတိကဿ ဧလကဿ လောမံသူဟိ. ‘‘ပရိပက္ကသမူဟကံ’’တိ ကလလတော ပရံ ထောကံ ပရိပက္ကဉ္စ သမူဟာကာရဉ္စ ဟုတွာ. ‘‘ဝိဝတ္တမာနံ တဗ္ဘာဝံ’’တိ ကလလဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ ဝတ္တမာနံ. ‘‘ဝိလီနတိ ပုသဒိသာ’’တိ အဂ္ဂိမှိ ဝိလီနတိပုရသသဒိသာ. ‘‘မုစ္စတီ’’တိ ကပါလေ နလဂ္ဂတိ. ဧတာနိဇာယန္တီတိ ဧဝံ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒွါ စတ္တာလီသမေ သတ္တာဟေ’’တိ နဝမာသေ အတိက္ကမ္မ ဝီသတိမေဒိဝသေ. ယဒိ ဧဝံ, ပဉ္စမေသတ္တာဟေ ပဉ္စပ္ပသာခါ ဇာယန္တိ, ဧကာဒသမေသတ္တာဟေ စတ္တာရိ အာယတနာနိ ဇာယန္တိ, မဇ္ဈေပန ပဉ္စသတ္တာဟာ အတ္ထိ. တတ္ထ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဆသတ္တာဟာ’’တိ ဧကာဒသမေန သဒ္ဓိံ ဆသတ္တာဟာ. ဧကာဒသမေပိ ဟိ ပစ္ဆိမဒိဝသေ ဇာတတ္တာ ဆဒိဝသာနိ အဝသိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ. ‘‘ပရိဏတကာလာ’’တိ ပရိပက္ကကာလာ. ပရိပါကဂတာ ဧဝ ဟိ ကမ္မဇမဟာဘူတာ သုပ္ပသန္နာ ဟောန္တိ. တေသဉ္စ ပသာဒဂုဏာ ပသာဒရူပါ ဟောန္တီတိ. ‘‘တဿာ’’တိ ကလလဿ. ဝဏ္ဏဇာတံ ဝါ သဏ္ဌာနံ ဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အာကာသကောဋ္ဌာသိကော’’တိ မနုဿေဟိ အာကာသကောဋ္ဌာသေ ဌပိတော. ဟုတွာတိ ပါဌသေသော. ကထံ ပရမာဏုတော ပရိတ္တကံ သိယာတိ အာဟ ‘‘သောဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘သော’’တိ ပရမာဏု. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကလလရူပံ ကလာပတ္တယပရိမာဏံ. ပရမာဏု ပန [Pg.222] ဧကူနပညာသကလာပပရိမာဏော. တသ္မာ တံ တတော ပရိတ္တကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဋိသန္ဓိက္ခဏတော ပရံ ပန တံပိ ခဏေခဏေ ဥပစိတမေဝ ဟောတိ. ‘‘ဓာတူနံ’’တိ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနေ အာဂတာနံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ. ကလလဿဝါ ဥပစိတပ္ပမာဏံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ဝတ္ထုသ္မိံ’’တိ အဗ္ဗုဒါဒိဝတ္ထုမှိ. ‘‘ဇလာဗုမူလာနုသာရေနာ’’တိ ဇလာဗုဇာတကာလေ တဿ မူလာနု သာရေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဂါထာယံ. ‘‘မာတုတိရော ကုစ္ဆိဂတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ‘‘မာတုကုစ္ဆိဂတော တိရော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘မာတုယာ တိရောကုစ္ဆိ ဂတော’’တိ. ‘‘ဆိဒ္ဒေါ’’တိ သုခုမေဟိ ဆိဒ္ဒေဟိ သမန္နာဂတော. လဒ္ဓံဝါ ပါနဘောဇနံ. ‘‘တတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ သတ္တရသမဘဝင်္ဂစိတ္တတော ပဋ္ဌာယ. ‘‘ရူပသမုဋ္ဌာနေ ဝုတ္တမေဝါ’’တိ ရူပသမုဋ္ဌာနေ မူလဋီကာဝါဒ ဝိစာရဏာယံ ‘ယံ ပိတတ္ထ န စ ယုတ္တ’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ. ‘‘အဇ္ဈောဟဋာဟာရာဘာဝတော’’တိ ဗဟိဒ္ဓါဟာရာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ရူပဗြဟ္မလောကေ. အဘာဝံ ဝဏ္ဏေတိ. ကသ္မာပန ဝဏ္ဏေတိ, နနု ဝဏ္ဏေန္တဿ အဋ္ဌကထာ ဝိရောဓော သိယာတိ. ဝိရောဓော ဝါ ဟောတု, အဝိရောဓော ဝါ. ပါဠိယေဝ ပမာဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ရူပဓာတုယာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ ပါဠိံ အာဟရိ. တတ္ထ ‘‘ရူပဓာတုယာ’’တိ ရူပလောကဓာတုယာ. ရူပ ဗြဟ္မလောကေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဥပပတ္တိက္ခဏေ’’တိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ. အာစရိယဿ အဓိပ္ပာယံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဧတ္ထစာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ပဋိက္ခိတ္တေပီ’’တိ ပဉ္စာယတနာနီတိ ဝါ ပဉ္စဓာတုယောတိ ဝါ ပရိစ္ဆေဒကရဏမေဝ ပဋိက္ခိ ပနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ကိစ္စန္တရ သဗ္ဘာဝါ’’တိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗကိစ္စတော ကိစ္စန္တရဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ကိမ္ပန ကိစ္စန္တရန္တိ. ရူပကာယဿ ပဝတ္တိယာ ဟေတုပစ္စယကိစ္စံ. မဟာဘူတာ ဟေတူ မဟာဘူတာ ပစ္စယာ ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာတိ ဟိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟေတုကိစ္စံ နာမ ရူပဇနနကိစ္စံ. ပစ္စယ ကိစ္စံ နာမ ရူပူပတ္ထမ္ဘန ကိစ္စံ. ကိစ္စန္တရမေဝနတ္ထီတိ ဃာနာဒီနံ ဝိသယ ဂေါစရဘာဝကိစ္စံ တေသံ ကိစ္စံ နာမ, တတော အညံ ကိစ္စံ နာမ နတ္ထိ. ‘‘ယေနာ’’တိ ကိစ္စန္တရေန. ‘‘တေ’’တိ ဂန္ဓာဒယော. ဣဒါနိ အဋ္ဌက တာနုဂတံ [Pg.223] ဝါဒံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ယေန ကိစ္စဝိသေသေနာ’’တိ ဝိသယဂေါစရဘာဝကိစ္စဝိသေသေန. ရူပဇနနရူပူပတ္ထမ္ဘန ကိစ္စဝိသေသေန စ. ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ သဗ္ဗသ္မိံ ပါဠိပ္ပဒေသေ. ‘‘တေသံ’’တိ ဂန္ဓာဒီနံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ရူပလောကေ. ‘‘နိဿန္ဒ ဓမ္မမတ္တဘာဝေနာ’’တိ ဧတ္ထ ယထာ အဂ္ဂိမှိ ဇာတေ တဿ နိဿန္ဒာ နာမ ဣစ္ဆန္တဿပိ အနိစ္ဆန္တဿပိ ဇာယန္တိယေဝ. ဝဏ္ဏောပိ ဇာယတိ, ဩဘာသောပိ, ဂန္ဓောပိ, ရသောပိ, ဓူမောပိ, ပုပ္ဖုလ္လာနိပိ ကဒါစိ ဇာယန္တိယေဝ. တေဟိ ဝဏ္ဏာဒီဟိ ကရဏီယေ ကိစ္စဝိသေသေ သတိပိ အသတိပိ. တထာ မဟာဘူတေသု ဇာတေသု တေသံ နိဿန္ဒာ နာမ ဣစ္ဆန္တဿပိ အနိစ္ဆန္တဿပိ ကိစ္စဝိသေသေ သတိပိ အသတိပိ ဇာယန္တိယေဝ. ဧဝံ နိဿန္ဒဓမ္မမတ္တဘာဝေန. အနုပ္ပဝေသော ယုတ္တော သိယာ အဇ္ဈတ္တ သန္တာနေတိ အဓိပ္ပာယော. ဗဟိဒ္ဓါ သန္တာနေ ပန ဝတ္ထာ ဘရဏ ဝိမာနာဒီသု တေသံ ဘာဝေါ ဣစ္ဆိ တဗ္ဗော သိယာ. အဇ္ဈတ္တေပိ ဝါ ကာယံ ဩဠာရိကံ ကတွာ မာပိတကာလေတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဓမ္မာယတန ဓမ္မဓာတူသု အနုပ္ပဝေသော’’တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌသာလိနိယံ တာဝ. ယေ ပန အနာပါတာဂတာ ရူပါဒယောပိ ဓမ္မာရမ္မဏမိစ္စေဝ ဝဒန္တီတိ ဝုတ္တံ. တံ တတ္ထ ပဋိက္ခိတ္တံ. အနာပါတာဂမနံ နာမ ဝိသယဂေါစရ ကိစ္စရဟိတတာ ဝုစ္စတိ. တဉ္စ မနုဿာနမ္ပိ ဒေဝါနမ္ပိ ဗြဟ္မာနမ္ပိ ပသာဒရူပေသု အနာပါတာ ဂမနမေဝ အဓိပ္ပေတံ. တံ ပန အတ္ထိနတ္ထီတိ ဝိစာရေတွာ ကထေတဗ္ဗံ. အပိ စ နိဿန္ဒဓမ္မာ နာမ ဩဠာရိကာနံ မဟာဘူတာနံ ဝိဝိဓာကာရာပိ ဘဝေယျုံ. ဗြဟ္မာနံ ပန အဇ္ဈတ္တ ရူပံ အပ္ပနာ ပတ္တကမ္မဝိသေသေန ပဝတ္တံ အတိသုခုမံ ဟောတိ. တသ္မာ ကာမသတ္တ သန္တာနေ ဝိယ တတ္ထ ပရိပုဏ္ဏံ နိဿန္ဒရူပံ နာမ ဝိစာရေတဗ္ဗမေဝ. ဓမ္မာ ရမ္မဏဉ္စ မုချဓမ္မာရမ္မဏံ အနုလောမ ဓမ္မာယတနန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ နတ္ထိ ယေဝါတိ. ‘‘ဇီဝိတ ဆက္ကဉ္စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ရူပလောကေ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ အသညသတ္တေ. ကာမလောကေ ဇီဝိတနဝကံ ကသ္မာ ဝိသုံ န ဝုတ္တန္တိ. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကသ္မာ န ဝုတ္တံ. ပဝတ္တိကာလေပိ ဝိသုံ န ဝုတ္တမေဝ. ‘‘အာဟာရူပတ္ထမ္ဘကဿာ’’တိ အာဟာရသင်္ခါတဿ ရူပူပတ္ထမ္ဘကဿ. ‘‘သကလသရီရ ဗျာပိနော အနုပါလကဇီဝိတဿာ’’တိ ကာယဒသကဘာဝဒသကေသု ပရိယာပန္နဿ ဇီဝိတဿ. ‘‘ဧတ ဒေဝါ’’တိ [Pg.224] ဇီဝိတနဝကမေဝ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ရူပလောကေ. ဥဒယဘူတဿာ’’တိ ဝဍ္ဎိဘူတဿ. ‘‘ဒွီသု အဂ္ဂီသူ’’တိ ပါစကဂ္ဂိသ္မိဉ္စ ကာယဂ္ဂိသ္မိဉ္စ. အာတင်္ကော ဝုစ္စတိ ရောဂေါ. ဗဟုကော အာတင်္ကော ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဝိသမဝေပါကိနိယာ’’တိ ဝိသမံ ပါစေန္တိယာ. ‘‘ဂဟဏိယာ’’တိ ဥဒရဂ္ဂိနာ. ‘‘ပဓာနက္ခမာယာ’’တိ ပဓာန သင်္ခါတံ ဘာဝနာရဗ္ဘကိစ္စံ ခမန္တိယာ. ‘‘ဧတံ’’တိ ဇီဝိတနဝကံ. ‘‘ထေရေန စာ’’တိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရေန စ. ‘‘ဧတံ’’တိ ဇီဝိတ နဝကံ. ‘‘နိရောဓက္ကမော’’တိ မရဏာသန္နကာလေ နိရောဓက္ကမော. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ရူပလောကေ. ကဠေဝရံ ဝုစ္စတိ မတသရီရံ. တဿ နိက္ခေပေါ ကဠေဝရနိက္ခေပေါ. အညေသဉ္စ ဩပပါတိကာနံ ကဠေဝရနိက္ခေပေါ နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ ပန တေသံ ကဠေဝရနိက္ခေပေါ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘တေသဉှီ’’တိအာဒိံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. သဗ္ဗေသံပိ ရူပဗြဟ္မာနံ. အာဟာရသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ အဘာဝတော တိသမုဋ္ဌာနာနီတိ ဝုတ္တံ. အသညသတ္တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနမ္ပိ အဘာဝတော ဒွိသမုဋ္ဌာနာနီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘တာနီ’’တိ မရဏာသန္န စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနိ. တံ ပရိမာဏံ အဿာတိ တာဝတ္တကံ. ‘‘လဟုကဂရုကတာဒိဝိကာရော’’တိ သကလရူပကာယဿ လဟုကဂရုကာဒိဝိကာရော. အပိ စ တတ္ထ ဒန္ဓတ္တာဒိကရ ဓာတုက္ခောဘပစ္စယာနံ သဗ္ဗသော အဘာဝတော နိစ္စကာလမ္ပိ သကလသရီရဿ လဟုတာဒိဂုဏော ဝတ္တတိယေဝ. ကိံ တတ္ထ ပဋိပက္ခ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ စိန္တာယ. တထာ အသညသတ္တေပိ ရုပ္ပနဝိကာရ စိန္တာယာတိ.

සංයුක්ත නිකායේ යක්ඛ සංයුක්ත පාලියෙහි එන ගාථාවන්හි ‘කලල’ යනු කලල අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘අබ්බුද’ යනු අබ්බුද අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘පේසි’ යනු පේසි අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘ඝන’ යනු ඝන අවස්ථාවේ සිට යන්නයි. ‘එක් එළු ලොම් කෙඳි පටකින්’ යනු පිරිසිදු ජාතියේ එළුවෙකුගේ ලොම් කෙඳිවලින් යන්නයි. ‘පරිපක්ක සමූහක’ යනු කලල අවස්ථාවෙන් පසුව මදක් පරිණත වූ ද, සමූහයක ස්වරූපය ගත්තා වූ ද යන්නයි. ‘එම ස්වභාවයෙන් මිදෙමින්’ යනු කලල ස්වභාවය හැරදමා පවතින්නා වූ යන්නයි. ‘දිය වූ ඊයම් හෝ බෙලෙක් බඳු’ යනු ගින්නෙහි දිය කරන ලද ඊයම් සහ බෙලෙක් වැනි වූ යන්නයි. ‘මිදෙයි’ යනු කබලෙහි නොඇලෙයි යන්නයි. ‘මේවා උපදියි’ යනුවෙන් මෙසේ අටුවාවෙහි ද දක්වා ඇත. ‘දෙසතළිස් වන සතියෙහි’ යනු නව මසක් ඉක්මගිය පසු විසිවන දිනයෙහි යන්නයි. එසේ නම්, පස්වන සතියෙහි පංච ශාඛාවන් උපදියි, එකොළොස්වන සතියෙහි ආයතන හතරක් උපදියි, නමුත් ඒ අතරතුර සති පහක් පවතී. එහිදී කෙසේ දැයි ‘මෙහි ද’ යනාදී වශයෙන් පැවසුණි. ‘සති හයක්’ යනු එකොළොස්වන සතිය ද සමඟ සති හයකි. මන්දයත්, එකොළොස්වන සතියෙහි ද අවසන් දිනයෙහි උපදින බැවින් දින හයක් ඉතිරි වන හෙයිනි. ‘පරිණත කාලය’ යනු මනාව පැසුණු කාලයයි. මක්නිසාද යත් මනාව මුහුකුරා ගිය කර්මජ මහාභූත රූපයෝ අතිශයින් ප්‍රසන්න වෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රසාද ගුණයන් වනාහි ප්‍රසාද රූපයෝ වෙති. ‘එහි’ යනු කලලයෙහි යන්නයි. වර්ණ විශේෂය හෝ සටහන හෝ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ආකාශ කොටසක් බඳු’ යනු මිනිසුන් විසින් ආකාශ කොටසෙහි තබන ලද්දක් බඳු යන්නයි. ‘වී’ යනු ඉතිරි පාඨයයි. පරමාණුවකට වඩා කුඩා වන්නේ කෙසේද යත් ‘ඔහු වනාහි’ යනාදී වශයෙන් පැවසුණි. ‘ඔහු’ යනු පරමාණුවයි. ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි කලල රූපය රූප කලාප තුනක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය. පරමාණුවක් වනාහි කලාප හතළිස් නවයක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය. එහෙයින් එය ඊට වඩා ඉතා කුඩා යැයි පවසන ලදී. ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙන් පසුව වනාහි එය ද ක්ෂණයක් පාසා උපචිත එකක්ම වෙයි. ‘ධාතූන්ගේ’ යනු චතුධාතු ව්‍යවස්ථානයෙහි එන සතර මහා භූතයන්ගේ යන්නයි. නැතහොත් කලලයෙහි උපචිත ප්‍රමාණය ගෙන පවසන ලද්දක් යන්න ද ගැලපේ. ‘වස්තුවෙහි’ යනු අබ්බුද ආදී වස්තූන් කෙරෙහිය. ‘ජලාබුජ මූලයාගේ අනුසාරයෙන්’ යනු ජලාබුජව උපදින කාලයෙහි එහි මූලය අනුසාරයෙන් යන්න අදහසයි. ගාථාවෙහි ‘මවගේ කුස තුළට ගිය’ යනුවෙන් පැවසිය යුතු තැන ගාථා බන්ධනයෙහි බලපෑම නිසා ‘මාතුකුච්ඡිගතෝ තිරෝ’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙයින් ‘මවගේ කුස තුළට ගිය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘සිදුරු සහිත’ යනු සියුම් සිදුරුවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. නැතහොත් ලැබුණු පැන් හා ආහාරයන් යන්නයි. ‘එතැන් සිට’ යනු දහහත්වන භවාංග සිතේ සිට යන්නයි. ‘රූප සමුට්ඨානයෙහි පවසන ලද්දක්ම ය’ යනු රූප සමුට්ඨානයෙහි මූලටීකා වාද විචාරයෙහි ‘යම් කිසිවක් මෙහි නොගැලපේද’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දක්ම වෙයි. ‘ගිලින ලද ආහාරයක් නොමැති බැවින්’ යනු බාහිර ආහාරයක් නොමැති බැවින් යන්න අදහසයි. ‘එහි’ යනු රූප බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි යන්නයි. එහි නොමැති බව වර්ණනා කරයි. කුමක් හෙයින් වර්ණනා කරයි ද? වර්ණනා කරන්නා හට අටුවා විරෝධයක් නොවන්නේ ද? විරෝධයක් වේවා, නොවේවා පාලි පාඨයම ප්‍රමාණය බව දක්වමින් ‘රූපධාතුයා’ යනාදී වශයෙන් විභංග පාළියෙහි එන පාඨය ගෙනහැර දක්වන ලදී. එහි ‘රූපධාතුයා’ යනු රූප ලෝක ධාතුවෙහි යන්නයි. රූප බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘උප්පත්ති ක්ෂණයෙහි’ යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි යන්නයි. ආචාර්යයන් වහන්සේගේ අදහස විභාග කරමින් ‘මෙහි ද’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඵොට්ඨබ්බය ප්‍රතික්ෂේප කළ ද’ යනු ආයතන පහක් හෝ ධාතු පහක් හෝ වශයෙන් පරිච්ඡේද කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් ලෙස සැලකිය යුතුය. ‘වෙනත් කෘත්‍යයක පැවැත්ම නිසා’ යනු ඵොට්ඨබ්බ කෘත්‍යයට වඩා වෙනත් කෘත්‍යයක් පවතින බැවිනි. ඒ වෙනත් කෘත්‍යය කුමක්ද? රූප කායයාගේ පැවැත්ම උදෙසා හේතු ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යයයි. මක්නිසාද යත්: ‘මහාභූතයෝ හේතූහු වෙති, මහාභූතයෝ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, රූපස්කන්ධයාගේ පැනවීම පිණිස’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. එහි ‘හේතු කෘත්‍යය’ නම් රූප උපදවන කෘත්‍යයයි. ‘ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය’ නම් රූපයට උපස්තම්භක වන කෘත්‍යයයි. ‘වෙනත් කෘත්‍යයක්ම නැත’ යනු ඝාණ ආදීන්ද්‍රියන්ගේ විෂය ගෝචරභාවය පිළිබඳ කෘත්‍යය ඔවුන්ගේ කෘත්‍යය වන අතර, ඊට වඩා වෙනත් කෘත්‍යයක් නොමැති වීමයි. ‘යමකින්’ යනු වෙනත් කෘත්‍යයකින් යන්නයි. ‘ඔවුහු’ යනු ගන්ධ ආදියයි. දැන් අටුවානුගත වාදය දක්වමින් ‘යම් සේ වනාහි’ යනාදිය පවසයි. ‘යම් සුවිශේෂී කෘත්‍යයකින්’ යනු විෂය ගෝචරභාවය පිළිබඳ සුවිශේෂී කෘත්‍යයෙන් සහ රූප ජනන හා රූප උපස්තම්භන සුවිශේෂී කෘත්‍යයෙන් ද යන්නයි. ‘සෑම තැනම’ යනු සෑම පාලි දේශනාවකම යන්නයි. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු ගන්ධ ආදියේ යන්නයි. ‘එහි’ යනු රූප ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘නිස්සන්ද ධර්ම මාත්‍ර ස්වභාවයෙන්’ යන්නෙහි, යම් සේ ගින්නක් hටගත් කල්හි එහි නිස්සන්දයෝ නම් කැමති වුවත් අකමැති වුවත් උපදින්නාහුමය. වර්ණය ද උපදියි, ආලෝකය ද, ගන්ධය ද, රසය ද, දුම ද, ඇතැම් විට ගිනි පුපුරු ද උපදින්නේමය. එම වර්ණ ආදියෙන් කළ යුතු විශේෂ කෘත්‍යයක් තිබුණ ද නැතත් එසේ සිදු වේ. එසේම මහාභූතයන් හටගත් කල්හි ඔවුන්ගේ නිස්සන්දයෝ නම් කැමති වුවත් අකමැති වුවත් විශේෂ කෘත්‍යයක් තිබුණ ද නැතත් උපදින්නාහුමය. මෙසේ නිස්සන්ද ධර්ම මාත්‍ර ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි ඇතුළත් වීම සුදුසුය යන්න අදහසයි. බාහිර සන්තානයෙහි වනාහි වස්ත්‍ර, ආභරණ, විමාන ආදියෙහි ඔවුන්ගේ පැවැත්ම කැමති විය යුතුය. නැතහොත් ආධ්‍යාත්මයෙහි ද ශරීරය ඖදාරික කොට මවන ලද අවස්ථාවෙහිදීය. මෙහි ද ‘ධර්මායතන සහ ධර්මධාතූන් කෙරෙහි ඇතුළත් වීම’ යන්නෙහි මුලින්ම අත්ථසාලිනියෙහි මෙසේ දක්වා ඇත. ‘යම් කෙනෙක් වනාහි විෂය පථයට නොපැමිණි රූප ආදිය ද ධර්මාරම්මණ ලෙසම පවසත් ද...’ එය එහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ‘විෂය පථයට නොපැමිණීම’ යනු විෂය ගෝචර කෘත්‍යයෙන් තොර වීමයි. එය මනුෂ්‍යයන්ගේ ද, දේවයන්ගේ ද, බ්‍රහ්මයන්ගේ ද ප්‍රසාද රූපයන්හි විෂය පථයට නොපැමිණීමම අදහස් කරන ලදී. එහෙත් එය පවතින්නේ ද නැතහොත් නොපවතින්නේ ද යන්න විමසා බලා ප්‍රකාශ කළ යුතුය. තවද ඖදාරික මහාභූතයන්ගේ නිස්සන්ද ධර්මයෝ විවිධාකාර විය හැකිය. එහෙත් බ්‍රහ්මයන්ගේ ආධ්‍යාත්මික රූපය වනාහි අර්පණාවට පැමිණි විශේෂ කර්මයකින් පවත්නා බැවින් අතිශයින් සූක්ෂම වෙයි. එහෙයින් කාමධාතු සත්ත්වයන්ගේ සන්තානයෙහි මෙන් එහි පරිපූර්ණ නිස්සන්ද රූපයක් පවතින්නේ ද යන්න විමසිය යුතුමය. ප්‍රධාන ධර්මාරම්මණය සහ අනුලෝම ධර්මායතනය පාලියෙහි පවසන ලද්දක් කොහෙත්ම නැත. ‘ජීවිත ෂට්කය ද’ යන්න රූප ලෝකයෙහි කිව යුතුය. ‘එහි’ යනු අසඤ්ඤසත්ත්ව ලෝකයෙහිය. කාම ලෝකයෙහි ජීවිත නවකය කුමක් හෙයින් වෙන් කොට නොපවසන ලද්දේ ද? ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි කුමක් හෙයින් නොපවසන ලද්දේ ද? ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ද වෙන් කොට නොපවසන ලද්දක්මය. ‘ආහාර උපස්තම්භකයාගේ’ යනු ආහාර නමින් හැඳින්වෙන රූප උපස්තම්භකයාගේ යන්නයි. ‘මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවත්නා වූ, ආරක්ෂා කරන්නා වූ ජීවිතයෙහි’ යනු කාය දසක හා භාව දසකයන්ට ඇතුළත් ජීවිතේන්ද්‍රියයෙහි යන්නයි. ‘මෙයම’ යනු ජීවිත නවකයම වෙයි. ‘එහි’ යනු රූප ලෝකයෙහිය. ‘උදයකට පැමිණි’ යනු වෘද්ධියට පැමිණි යන්නයි. ‘ගිනි දෙකෙහි’ යනු පාචක අග්නියෙහි සහ කාය අග්නියෙහි යන්නයි. ‘ආතංක’ යනු රෝගයයි. බොහෝ වූ රෝග ඇත්තේ යමෙකුට ද යන්න විග්‍රහයයි. ‘විෂම ලෙස පැසවන්නා වූ’ යනු විෂමව පස්වන්නා වූ යන්නයි. ‘ග්‍රහණිය’ යනු කුසෙහි ඇති ගින්නයි. ‘ප්‍රධාන ක්ෂම’ යනු ප්‍රධාන නම් වූ භාවනා කෘත්‍යය ඉවසන්නා වූ යන්නයි. ‘මෙය’ යනු ජීවිත නවකයයි. ‘තෙරුන් වහන්සේ විසින් ද’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ විසින් ද යන්නයි. ‘මෙය’ යනු ජීවිත නවකයයි. ‘නිරෝධ ක්‍රමය’ යනු මරණාසන්න කාලයෙහි නිරෝධ වීමේ අනුපිළිවෙළයි. ‘මෙහි’ යනු රූප ලෝකයෙහිය. ‘කළේබරය’ යනු මළ සිරුරයි. එය අත්හැරීම කළේබර නික්ඛේපය නම් වේ. වෙනත් ඕපපාතික සත්ත්වයන්ගේ කළේබරයක් අත්හැරීමක් නම් නැත. කුමක් හෙයින් ඔවුන්ගේ මළ සිරුරක් ඉතිරි වීමක් නැත්තේ ද යත් ‘ඔවුන්ට වනාහි’ යනාදිය පැවසුණි. විභාවනී පාඨයෙහි: සියලු රූපාවචර බ්‍රහ්මයන්ට ආහාර සමුට්ඨාන රූප නොමැති බැවින් ඔවුන් ‘තිසමුට්ඨානික’ යැයි පවසන ලදී. අසඤ්ඤසත්ත්වයන් කෙරෙහි චිත්ත සමුට්ඨාන රූප ද නොමැති බැවින් ‘ද්විසමුට්ඨානික’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒවා’ යනු මරණාසන්න චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ය. ඒ සා ප්‍රමාණයක් ඇත්තේ යන්න එපමණක් ප්‍රමාණය ඇති යන්නයි. ‘ලහුක ගරුකතාදි විකාරය’ යනු මුළු රූප කායයාගේම සැහැල්ලු බව, බර බව ආදී වෙනස්වීම්ය. තවද, එහි මැලිකම ආදිය ඇති කරන්නා වූ ධාතු ක්ෂෝභ ප්‍රත්‍යයන් සම්පූර්ණයෙන්ම නොමැති බැවින්, සැම කල්හිම මුළු ශරීරයේ සැහැල්ලු බව ආදී ගුණයන් පවතින්නේමය. එහි ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ගැන සිතීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? එසේම අසඤ්ඤසත්ත්වයන් කෙරෙහි ද රූප විකාරයන් ගැන සිතීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?

ရူပပ္ပဝတ္တိက္ကမာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූපයන්ගේ පැවැත්මේ අනුපිළිවෙළ පිළිබඳ විස්තරය නිම විය.

၁၆၁. နိဗ္ဗာနသင်္ဂဟေ. ဒွီသု နိဗ္ဗာနပဒေသု ပထမပဒံ အဝိညာတတ္ထံ သာမည ပဒံ. ဒုတီယံ ဝိညာ တတ္ထံ ဝိသေသပဒံ. ကိလေသေ သမေတီတိ သမဏော. အရိယပုဂ္ဂလော. သမဏဿ ဘာဝေါ သာမညံ. အရိယမဂ္ဂေါ. သာမညဿ ဖလာနိ သာမညဖလာနိ. လောကတော ဥတ္တရတိ အတိက္ကမတီတိ လောကုတ္တရံ. လောကေ န ပညာဝီယတီတိ ပညတ္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘နဟီ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.225]. စတ္တာရိမဂ္ဂညာဏာနိ စတုမဂ္ဂညာဏန္တိ ဧဝံ သမာသဝသေန ဧကဝစနန္တံ ပဒံ ဝါကျံ ပတွာ ဗဟုဝစနန္တံ ဟောတီတိအာဟ ‘‘စတူဟိ အရိယမဂ္ဂညာဏေဟီ’’တိ. ‘‘တာဒိသမှာ’’တိ အရိယမဂ္ဂသဒိသမှာ. ‘‘ဝိမုခါနံ’’တိ ပရမ္မုခါနံ. ‘‘ဇစ္စန္ဓာနံ ဝိယာ’’တိ ဇစ္စန္ဓာနံ စန္ဒမဏ္ဍလဿ အဝိသယဘာဝေါ ဝိယ. ‘‘တဿာ’’တိ နိဗ္ဗာနဿ. တတ္ထ ‘‘ဇစ္စန္ဓာနံ’’တိ အဝိသယပဒေ သာမိပဒံ. ‘‘တဿာ’’တိ ဘာဝပဒံ. ‘‘ယံ ကိဉ္စီ’’တိ ကိဉ္စိယံ အတ္ထဇာတံ. အဿနိဗ္ဗာနဿ သိဒ္ဓတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အပါကဋဿ ဓမ္မဿ. ဝါယာမောပိ နာမ န အတ္ထိ. ကုတော တဿ သစ္ဆိကရဏံ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယေနာ’’တိ ဝါယာမေန. ‘‘နိဗ္ဗာနေန ဝိနာ’’တိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ အလဘိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အကိစ္စသိဒ္ဓိံ’’တိ ကိလေသပ္ပဟာန ကိစ္စဿ အသိဒ္ဓိံ. ‘‘တတော’’တိ တသ္မာ. ‘‘ဝဓာယာ’’တိ ဝဓိတုံ. ‘‘ပရိသက္ကန္တာ’’တိ ဝါယမန္တာ. ဂါထာယံ. ‘‘အန္တောဇဋာ’’တိ အဇ္ဈတ္တသန္တာနေ တဏှာဇဋာ, တဏှာဝိနဒ္ဓါ. ‘‘ဗဟိဇဋာ’’တိ ဗဟိဒ္ဓါသန္တာနေ တဏှာဇဋာ, တဏှာဝိနဒ္ဓါ. ‘‘တဿာ’’တိ တဏှာယ. ‘‘ဝတ္ထုတော’’တိ ဝိသုံဝိသုံ ဇာတသရူပတော. ပရိနိဗ္ဗာယိံသု, ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ, ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တီတိ ပရိနိဗ္ဗုတာ. တကာရပစ္စယဿ ကာလတ္တယေပိ ပဝတ္တနတော. ယထာ ဒိဋ္ဌာ, သုတာ, မုတာ, ဝိညာတာ,တိ. ဝိသိဋ္ဌံ ကတွာ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ဝိညာဏံ. န နိဒဿိတဗ္ဗန္တိ အနိဒဿနံ. နတ္ထိ အန္တော ဧတဿာတိ အနန္တံ. သဗ္ဗတော ပဝတ္တာ ဂုဏပ္ပဘာ ဧတဿာတိ သဗ္ဗတောပဘံ. ‘‘ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ’’တိ ဒီဃနိကာယေ ကေဝဋ္ဋသုတ္တေ ဝုတ္တံ. ‘‘သဝန္တိယော’’တိ မဟာနဒိယော ဝါ ကုန္နဒိယော ဝါ. ‘‘အပ္ပေန္တီ’’တိ ပဝိသန္တိ. ‘‘ဓာရာတိ’’ မေဃဝုဋ္ဌိဓာရာ. ဗုဒ္ဓေသု အနုပ္ပဇ္ဇန္တေသု ဧကသတ္တောပိ ပရိနိဗ္ဗာတုံ န သက္ကောတီတိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကပ္ပေ ဧဝ ပစ္စေက သမ္ဗုဒ္ဓါပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အပဒါန ပါဠိယံ ပန ဗုဒ္ဓသုညကပ္ပေပိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပတ္တိ အာဂတာ ဧဝ. ‘‘ဧကသတ္တောပီ’’တိ ဝါ သာဝကသတ္တော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သတိ အပဒါနပါဠိယာ အဝိရောဓော ဟောတိ. ‘‘အာရာဓေန္တီ’’တိ သာဓေန္တိ ပဋိလဘန္တိ. သဗ္ဗတော ပဝတ္တာ ဂုဏပ္ပဘာ ဧတဿာတိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗတောပဘာ သမ္ပန္နံ’’တိ [Pg.226] ဝုတ္တံ. ‘‘ဇောတိ ဝန္တ တရောဝါ’’တိ ဩဘာသဝန္တတရော ဝါ. သဗ္ဗတ္ထ ပဘဝတိ သံဝိဇ္ဇတီတိ သဗ္ဗတောပဘန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ သဗ္ဗတော ဝါ ပဘုတမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘န ကတ္ထစိ နတ္ထီ’’တိ. ‘‘ဧဝံသန္တေ ပီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန ဧကဝိဓေ သန္တေပိ. ‘‘ဥပစရိတုံ’’တိ ဥပစာရဝသေန ဝေါဟရိတုံ. ‘‘ယထာဟာ’’တိ တသ္မိံ ယေဝသုတ္တေ ပုန ကိံ အာဟ. ဘဝံ နေတီတိ ဘဝနေတ္တိ. ဘဝတဏှာ ဧဝ. ‘‘သမ္ပရာယိကာ’’တိ စုတိအနန္တရေ ပတ္တဗ္ဗာ. ဒွိန္နံ ခီဏာသဝါနံ အနုပါဒိသေသတာ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ ‘‘အနုပါဒိသေသတာ’’တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ. သေက္ခေသု အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌဿ သေက္ခဿ ကိလေသုပါဒိသေသ ဝသေန အနုပါဒိသေသတာ ဝုတ္တာ. ‘‘ကိလေသုပါဒိသေသော’’တိ စ ကိလေသ သင်္ခါတော ဥပါဒိသေသော. တထာ ခန္ဓုပါဒိသေသောပိ. အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိအာဒီသု ပရိနိဗ္ဗာနံ နာမ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တံ. ဥဘတော ဘာဂ ဝိမုတ္တာဒီနံ ပဒတ္ထော နဝမပရိစ္ဆေဒေ အာဂမိဿတိ. ‘‘ကိလေသက္ခယေန သဟေဝ ခိယျန္တီ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ကိလေသက္ခယေန သဒ္ဓိံ ဧဝ ခိယျန္တိ. အနုပ္ပာဒ ဓမ္မတံ ဂစ္ဆန္တိ. တထာ အနာဂါမိ ပုဂ္ဂလဿ ကာမပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာပိ အနာဂါမိမဂ္ဂက္ခဏေ, သောတာပန္နဿ သတ္တဘဝေဌပေတွာ အဝသေသ ကာမပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂက္ခဏေ တံ တံ ကိလေသက္ခယေ န သဟေဝ ခိယျန္တီတိ. ပစ္စုပ္ပန္နက္ခန္ဓာ ပန ကိလေသက္ခယေန သဟခိယျန္တိ. ခန္ဓုပါဒိသေသာ နာမ ဟုတွာ ယာဝမရဏကာလာ ခီဏာသဝါနမ္ပိ ပဝတ္တန္တိ. ကသ္မာ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ယာဝစုတိယာ ပဝတ္တမာနံ’’တိအာဒိံ. ပစ္စုပ္ပန္နက္ခန္ဓသန္တာနံ ပန ဓမ္မတာသိဒ္ဓန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဖလနိဿန္ဒဘူတံ’’တိ ဝိပါကဖလဘူတဉ္စ နိဿန္ဒဖလဘူတဉ္စ ဟုတွာ. ‘‘တေနသဟေဝါ’’တိ ကိလေသက္ခယေန သဟေဝ. ‘‘ယသ္မာပနာ’’တိအာဒီသု. ပရိသမန္တတော ဗုန္ဓန္တိ နီဝါရေန္တိ, သန္တိသုခဿ အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ ပလိဗောဓာ. ကိလေသာဘိသင်္ခရဏ ကိစ္စာနိ, ကမ္မာဘိသင်္ခရဏကိစ္စာနိ, ခန္ဓာဘိသင်္ခရဏ ကိစ္စာနိ စ. ပလိဗောဓေဟိ သဟ ဝတ္တန္တီတိ သပလိဗောဓာ. သင်္ခါရ နိမိတ္တေဟိ သဟ ဝတ္တန္တီတိ သနိမိတ္တာ. တဏှာပဏိဓီဟိ သဟ ဝတ္တန္တီတိ သပဏိဟိတာ[Pg.227].‘‘တတော’’တိ ပါပကမ္မတော, အပါယဒုက္ခတော စ. ‘‘ကောစီ’’တိ ကောစိဓမ္မော. ‘‘နိရောဓေတုံ သက္ကောတီ’’တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ နိရုဒ္ဓါယ တေ နိရုဇ္ဈန္တိ. အနိရုဒ္ဓါယ နနိရုဇ္ဈန္တိ. တသ္မာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ နိရောဓော နိဗျာပါရဓမ္မောပိ သမာနော တေ ပလိဗောဓေ နိရောဓေတိ နာမ. ‘‘နိရောဓေတုံ သက္ကောတီ’’တိ စ အဗျာပါရေ ဗျာပါရပရိကပ္ပနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိနိရောဓောယေဝ တေ ပလိဗောဓေ နိရောဓေတုံ သက္ကောတီတိ ဧတ္ထ ဒွိန္နမ္ပိ နိရောဓော ဧကောယေဝ. ဧဝံ သန္တေပိ အဝိဇ္ဇာ နိရောဓာ သင်္ခါရ နိရောဓောတိအာဒီသု ဝိယ အဘေဒေ ဘေဒပရိကပ္ပနာ ဟောတီတိ. ဥပ္ပာဒေါ စ ပဝတ္တော စ ဥပ္ပာဒပ္ပဝတ္တာ. တေ မူလံ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ယေန ဩဠာရိကာကာရေန. မာရေန္တီတိ မာရာ. ဝဓကပစ္စတ္ထိကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိလေသမာရာဒယော. မာရာ ဒဟန္တိ တိဋ္ဌန္တိ ဧတေသူတိ မာရဓေယျာ. မာရေတိ စာဝေတိ စာတိ မစ္စု. မရဏမေဝ. မစ္စုဒဟတိ တိဋ္ဌတိ ဧတေသူတိ မစ္စုဓေယျာ. ‘‘နတ္ထိ တသ္မိံ နိမိတ္တံ’’တိ ဝုတ္တေ ပညတ္တိဓမ္မေသုပိ ဥပ္ပာဒပ္ပဝတ္တမူလံ နိမိတ္တံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝံသတိ, တေဟိ နိဗ္ဗာနဿ အဝိသေသော အာပဇ္ဇတီတိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရန္တော ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိဒ္ဓံသေတွာတိ စ သာဓေန္တန္တိ စ အတ္ထဝိသေသ ပါကဋတ္ထာယ အဗျာပါရေ ဗျာပါရ ပရိကပ္ပနာ ဧဝ. ပဏီတာဒိဘေဒေ. ဣဒံ ဗုဒ္ဓါနံ နိဗ္ဗာနံ ပဏီတံ. ဣဒံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ နိဗ္ဗာနံ မဇ္ဈိမံ. ဣဒံ ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ နိဗ္ဗာနံ ဟီနန္တိ ဘိန္နံ န ဟောတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. နာနပ္ပကာရေန စိတ္တံ နိဓေတိ ဧတေနာတိ ပဏိဟိတံ. ‘‘နိဓေတီ’’တိ အာရမ္မဏေသု နိန္နံ ပေါဏံ ပဗ္ဘာရံ ကတွာ ဌပေတီတိ အတ္ထော. တထာ ပဏိဓာနပဏိဓီသု. အတ္ထတော ဧကံ အာသာတဏှာယ နာမံ. ‘‘လဗ္ဘမာနာပီ’’တိ ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂသမ္ပတ္တိယော လဗ္ဘမာနာပိ. ‘‘ပိပါသဝိနယ ဓမ္မတ္တာ’’တိ ပါတုံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဣစ္ဆာ ပိပါသာ. ပိပါသံ ဝိနေတိ ဝိဂမေတီတိ ပိပါသဝိနယော. ‘‘ဝေဒယိတသုခံ’’တိ ဝေဒနာသုခံ. ‘‘ကတမံ တံ အာဝုသော’’တိ ပါဠိပါဌေ ‘‘တံ’’တိ တသ္မာ. ‘‘ယဒေတ္ထ ဝေဒယိတံ နတ္ထီ’’တိ ယသ္မာ ဧတ္ထ ဝေဒယိတံ နတ္ထိ. တသ္မာ နိဗ္ဗာနေ သုခံ နာမ ကတမန္တိ ယောဇနာ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဧတသ္မိံ နိဗ္ဗာနေ. ‘‘ဧတဒေဝေတ္ထာ’’တိအာဒိမှိ. ‘‘ဧတ ဒေဝါ’’တိ [Pg.228] ဧသောဧဝ. ယသ္မာ ဧတ္ထ ဝေဒယိတံ နတ္ထိ. တသ္မာ ဧသော ဝေဒယိတဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဧဝ ဧတ္ထနိဗ္ဗာနေ သုခန္တိ ယောဇနာ.

161. නිබ්බාන සංග්‍රහයෙහි; නිබ්බාන පද දෙක අතුරින් පළමු පදය අවිද්‍යමාන අර්ථ ඇති සාමාන්‍ය පදයකි. දෙවැන්න ප්‍රකට අර්ථ ඇති විශේෂ පදයකි. කෙලෙසුන් සංසිඳුවන බැවින් 'සමණ' (ශ්‍රමණ) නම් වේ, එනම් ආර්ය පුද්ගලයා ය. ශ්‍රමණයකුගේ ස්වභාවය 'සාමඤ්ඤ' (ශ්‍රාමණ්‍යය) නම් වේ, එනම් ආර්ය මාර්ගයයි. ශ්‍රාමණ්‍යයේ ඵලයන් 'සාමඤ්ඤ ඵල' (ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල) නම් වේ. ලෝකයෙන් එතෙර වන බැවින්, ලෝකය ඉක්මවා යන බැවින් 'ලෝකුත්තර' නම් වේ. ලෝකයෙහි පැනවීමක් (සංඥාවක්) වශයෙන් ප්‍රඥා නොවන (නොපෙනෙන) බැවින් එය 'ප්‍රඥප්තියක්' නොවේ යන අර්ථය අරභයා 'නහී' (නොවේ) යනාදිය වදාළ සේක. 'සතර මාර්ග ඥානයන්' යන්න 'සතර මග ඥානය' (චතුමග්ගඤාණං) ලෙස සමාස වශයෙන් ඒක වචනයෙන් යෙදුණ ද, වාක්‍යයක දී එය බහු වචනයෙන් යෙදෙන බැවින් 'සතර ආර්ය මාර්ග ඥානයන්ගෙන්' (චතූහි අරියමග්ගඤාණේහි) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'තාදිසම්හා' යනු ආර්ය මාර්ගයට සමාන වූ යන්නයි. 'විමුඛානං' යනු පරාමුඛ වූ (පිටුපෑ) අයට යන්නයි. 'ජච්චන්ධනං විය' යනු ජාත්‍යන්ධයන්ට (උපන්ගෙයි අන්ධයන්ට) චන්ද්‍ර මණ්ඩලය විෂය නොවන්නාක් මෙනි. 'තස්සා' යනු නිවනට යන්නයි. එහි 'ජච්චන්ධනං' යන්න 'අවිෂය' පදයෙහි ස්වාමි පදය (අයිති පදය) වේ. 'තස්සා' යනු භාව පදයයි. 'යං කිංචි' යනු යම්කිසි අර්ථ සමූහයකි. එය නිවන සාක්ෂාත් කිරීම හා සම්බන්ධ වේ. අප්‍රකට වූ (නොපෙනෙන) ධර්මයක් උදෙසා වීර්යයක් ද නැත. එසේ නම් එය සාක්ෂාත් කිරීමක් කෙසේ වන්නේ ද යනු මෙහි අදහසයි. 'යේන' යනු වීර්යයෙන් යන්නයි. 'නිබ්බානේන විනා' යනු නිවන නමැති අරමුණ නොලැබ යන අර්ථයයි. 'අකිච්චසිද්ධිං' යනු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ නොවීමයි. 'තතෝ' යනු එබැවින් යන්නයි. 'වධාය' යනු නැසීම පිණිස ය. 'පරිසක්කන්තා' යනු උත්සාහ කරන්නා වූ යන්නයි. ගාථාවෙහි; 'අන්තෝ ජටා' යනු ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි තණ්හා නමැති පැටලීමයි, තණ්හාවෙන් බැඳී තිබීමයි. 'බහි ජටා' යනු බාහිර සන්තානයෙහි තණ්හා නමැති පැටලීමයි, තණ්හාවෙන් බැඳී තිබීමයි. 'තස්සා' යනු ඒ තණ්හාවට යන්නයි. 'වත්ථුතෝ' යනු වෙන් වෙන් වූ ස්වරූපයන්ගෙනි. පිරිනිවියෝය, පිරිනිවෙති, පිරිනිවෙන්නාහුය යන අර්ථයෙන් 'පරිනිබ්බුතා' (පිරිනිවුණු) නම් වේ. මක්නිසාද යත්, 'ත' ප්‍රත්‍යය කාලත්‍රයෙහිම (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) වර්තනය වන බැවිනි. එය දුටු, ඇසූ, ස්පර්ශ කළ, දන්නා වූ (දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාත) යනාදිය මෙනි. විශේෂ කොට දත යුතු බැවින් 'විඤ්ඤාණ' නම් වේ. පෙන්විය නොහැකි බැවින් (නිදර්ශනයක් නොමැති බැවින්) 'අනිදස්සන' නම් වේ. මෙයට අන්තයක් නැති බැවින් 'අනන්ත' නම් වේ. සෑම අතින්ම පැතිරුණු ගුණ ප්‍රභාවන් (ආලෝකය) ඇත්තේ ය යන අර්ථයෙන් 'සබ්බතෝපභ' නම් වේ. 'භගවතා වුත්තං' යනු දීඝ නිකායේ කේවට්ට සූත්‍රයෙහි වදාරන ලදී. 'සවන්තියෝ' යනු මහා ගංගාවන් හෝ කුඩා ගංගාවන් ය. 'අප්පෙන්ති' යනු ඇතුළු වෙති. 'ධාරා' යනු වර්ෂා ජල ධාරාවන් ය. බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි එකදු සත්වයෙකුටවත් පිරිනිවන් පෑමට නොහැකිය යන මෙය බුද්ධෝත්පාද කල්පයකම පසේබුදුවරුන් ද පහළ වන බව සලකා වදාරන ලදී. අපදාන පාලියෙහි නම් බුද්ධශූන්‍ය කල්පවල ද පසේබුදුවරුන්ගේ උප්පත්තිය දක්වා ඇත. 'එකසත්තෝපි' යන්නෙන් 'ශ්‍රාවක සත්වයා' ගත යුතුය. එවිට අපදාන පාලිය සමඟ විරෝධයක් ඇති නොවේ. 'ආරාධෙන්ති' යනු සාක්ෂාත් කරති, ලබා ගනිති. සෑම අතින්ම පැතිරුණු ගුණ ප්‍රභාවන් ඇත්තේය යන අර්ථය අරභයා 'සබ්බතෝපභා සම්පන්නං' යැයි වදාරන ලදී. 'ජෝතිවන්තතරෝ වා' යනු වඩාත් ආලෝකවත් වූ යන්නයි. සියලු තන්හි ප්‍රභවය වන (පවතින) බැවින් 'සබ්බතෝපභ' යැයි මෙහි අර්ථය සලකා, සෑම අතින්ම ප්‍රභූත (පැතිරුණු) බවම වේ යැයි පවසන ලදී. එහෙයින් 'කොතැනකවත් නැති බවක් නැත' (න කත්ථචි නත්ථි) යැයි වදාළ සේක. 'ඒවංසන්තේපි' යනු මෙසේ කී පරිදි එක් ආකාර වුවද යන්නයි. 'උපචරිතුං' යනු උපචාර වශයෙන් (සම්මුති වශයෙන්) ව්‍යවහාර කිරීමටයි. 'යථාහා' යනු එම සූත්‍රයෙහිම නැවත කුමක් වදාළේ ද යන්නයි. භවයට පමුණුවන බැවින් 'භවනෙත්ති' නම් වේ. එය භව තණ්හාවමය. 'සම්පරායිකා' යනු චුතියෙන් අනතුරුව ලැබිය යුතු වූ යන්නයි. රහතන් වහන්සේලා දෙනමගේ අනුපාදිශේෂ බව වදාරන ලදී යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි 'අනුපාදිශේෂතා' යනු අනුපාදිශේෂ නිවනයි. සේඛ පුද්ගලයන් අතුරින් අර්හත් මාර්ගයේ සිටින සේඛයා කෙලෙස් උපාදිශේෂ වශයෙන් අනුපාදිශේෂයැයි පවසන ලදී. 'කිලේසුපාදිසේසෝ' යනු කෙලෙස් නමැති ශේෂයයි. එසේම 'ඛන්ධුපාදිසේසෝ' (ස්කන්ධ ශේෂය) ද වේ. 'අන්තරා පරිනිබ්බායී' යනාදී තන්හි පරිනිබ්බාන යනු 'ක්ලේශ පරිනිබ්බානය' (කෙලෙස් පිරිනිවීම) පවසන ලදී. උභතෝභාග විමුක්තීන්ගේ පද අර්ථ නවවන පරිච්ඡේදයෙහි පැමිණෙන්නේය. 'කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟම ක්ෂය වෙති' යනු වර්තමාන භවයෙහි අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟම (ඒවා) ක්ෂය වී යයි. අනුප්පාද ධර්මතාවයට (නැවත නූපදින ස්වභාවයට) පත් වෙති. එසේම අනාගාමී පුද්ගලයාගේ කාම පටිසන්ධි ස්කන්ධයන් ද අනාගාමී මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද, සෝවාන් පුද්ගලයාගේ භව හතක් තබා ඉතිරි කාම පටිසන්ධි ස්කන්ධයන් සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද ඒ ඒ කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟම ක්ෂය වී යයි. වර්තමාන ස්කන්ධයන් නම් කෙලෙස් ක්ෂය වීමත් සමඟ ක්ෂය වෙති. ස්කන්ධ උපාදිශේෂයන් නමින් යුතුව මරණය දක්වා රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි ද (ස්කන්ධ) පවතිති. ඒවා පවතින්නේ මන්ද යත් 'චුතිය දක්වා පවත්නා' යනාදිය වදාළ සේක. වර්තමාන ස්කන්ධ සන්තතියේ පැවැත්ම ධර්මතාවයෙන්ම සිද්ධ වන්නකි යනු සම්බන්ධයයි. 'ඵලනිස්සන්දභූතං' යනු විපාක ඵලයක් සහ නිස්සන්ද ඵලයක් වී යන්නයි. 'තේන සහේවා' යනු ඒ කෙලෙස් ක්ෂය වීම සමඟමය. 'යස්මා පනා' යනාදියෙහි; හාත්පසින් අවහිර කරන බැවින්, නිවන් සුවයට බාධා කරන බැවින් 'පලිබෝධ' නම් වේ. කෙලෙස් අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන්, කර්ම අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන් සහ ස්කන්ධ අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන් ද වේ. පලිබෝධයන් සහිතව පවතින බැවින් 'සපලිබෝධ' නම් වේ. සංස්කාර නිමිත්තන් සහිතව පවතින බැවින් 'සනිමිත්ත' නම් වේ. තණ්හා ප්‍රණිධීන් සහිතව පවතින බැවින් 'සපණිහිත' නම් වේ. 'තතෝ' යනු පාප කර්මයෙන් සහ අපාය දුක්වලිනි. 'කෝචි' යනු යම්කිසි ධර්මයකි. 'නිරෝධේතුං සක්කෝති' යනු සක්කාය දිට්ඨිය නිරුද්ධ වූ විට ඒවා නිරුද්ධ වේ. එය නිරුද්ධ නොවූ විට ඒවා නිරුද්ධ නොවේ. එබැවින් සක්කාය දිට්ඨි නිරෝධය ක්‍රියාවක් රහිත ධර්මයක් වුවද, එය ඒ පලිබෝධයන් නිරුද්ධ කරන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'නිරෝධේතුං සක්කෝති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ක්‍රියාවක් නැති දෙයක ක්‍රියාවක් ඇතැයි උපකල්පනය කර දැක්වීමක් ලෙසය. සක්කාය දිට්ඨි නිරෝධයම ඒ පලිබෝධයන් නිරුද්ධ කිරීමට සමත් වේ යන මෙහිදී ඒ දෙකේම නිරෝධය එකක්මය. මෙසේ වුවද අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ යනාදී තන්හි මෙන් භේදයක් නැති තැනක භේදයක් ඇතැයි උපකල්පනය කරනු ලැබේ. උප්පාදය හා ප්‍රවෘත්තිය 'උප්පාදප්පවත්ත' නම් වේ. ඒවා මූලය කොට ඇත්තේ යනු විග්‍රහයයි. යම් ඕලාරික (ගොරෝසු) ස්වරූපයකින් (පවතී ද). නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. මාරයන් හෙවත් සතුරන් යන්න අදහසයි. කෙලෙස් මාරයා යනාදීන් ය. මාරයන් දැවෙන හෙවත් පවතින තැන 'මාරධෙය්‍ය' (මාරයාගේ විෂය) නම් වේ. මරණයට පත් කරන බැවින් ද චුත කරන බැවින් ද 'මච්චු' නම් වේ. එය මරණයම ය. මෘත්‍යුව දැවෙන හෙවත් පවතින තැන 'මච්චුධෙය්‍ය' (මෘත්‍යුවගේ විෂය) නම් වේ. 'එහි නිමිත්තක් නැත' යැයි කී විට ප්‍රඥප්ති ධර්මයන්හි ද උත්පාද-ප්‍රවෘත්ති මූලික නිමිත්තක් නම් නැත. එසේ නම් ඒවායේ හා නිවනේ වෙනසක් නැති වන්නේය යන චෝදනාව (තර්කය) පැන නගී. එය දුරු කරමින් 'තං හි' යනාදිය වදාළ සේක. 'විද්ධංසේත්වා' (විනාශ කොට) සහ 'සාධෙන්තං' (සිද්ධ කරන) යන පද, අර්ථ විශේෂයන් ප්‍රකට කිරීම සඳහා ක්‍රියාවක් නැති තැනක ක්‍රියාවක් උපකල්පනය කිරීමක්මය. ප්‍රණීතාදී භේදයන්හි; 'මෙය බුදුවරුන්ගේ නිවන ප්‍රණීතය, මෙය පසේබුදුවරුන්ගේ නිවන මධ්‍යමය, මෙය බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ නිවන හීනය' යනුවෙන් භේදයක් නැති බව මෙයට යෙදිය යුතුය. නන් අයුරින් සිත පිහිටුවන බැවින් 'පණිහිත' (පැතිර පවතින) නම් වේ. 'නිධේති' යනු අරමුණුවල නැමුණු, බෑවුණු ස්වභාවයෙන් පිහිටුවයි යන අර්ථයයි. එසේම ප්‍රණිධාන සහ ප්‍රණිධීන්හි ද වේ. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල මෙය 'ආසා තණ්හාවට' (ඇලෙන තණ්හාවට) නමකි. 'ලබ්භමානාපි' යනු භව සම්පත් සහ භෝග සම්පත් ලබමින් සිටියදී වුව ද යන්නයි. 'පිපාසාවිනය ධම්මත්තා' යනු බීමට හෝ අනුභව කිරීමට ඇති ඉච්ඡාව පිපාසාවයි. ඒ පිපාසාව විනයනය කරන (දුරු කරන) බැවින් 'පිපාසාවිනය' නම් වේ. 'වේදයිත සුඛං' යනු වේදනා සැපයයි. 'කතමං තං ආවුසෝ' යන පාලි පාඨයෙහි 'තං' යනු 'එබැවින්' යන්නයි. 'යදෙත්ථ වේදයිතං නත්ථි' යනු මෙහි වේදයිතයක් (වින්දනයක්) නැති බැවින් යන්නයි. එබැවින් නිවනෙහි සැපය කෙසේ වන්නේ ද යනු යෝජනාවයි. 'එත්ථ' යනු මේ නිවනෙහි ය. 'ඒතදේවැත්ථ' යනාදියෙහි; 'ඒතදේව' යනු මෙයම ය. මෙහි කිසිදු වින්දනයක් නැති බැවින්, ඒ වින්දනය නැති බවම මෙහි (නිවනෙහි) සැපය යනු යෝජනාවයි.

‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒီသု. ယဒေတံ ခိယျနံ နိရုဇ္ဈနံ အတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကေစိ ပန တံခိယျန နိရုဇ္ဈန ကြိယာမတ္တံ နိဗ္ဗာနံ န ဟောတိ. အဘာဝ ပညတ္တိမတ္တံ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ. တံ ပဋိသေဓေန္တော ‘‘န ဟိတံ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပညတ္တိရူပံ’’တိ ပညတ္တိသဘာဝေါ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘ပဒဟတီ’’တိ ဝီရိယံ ဒဠှံ ကရောတိ. ပဟိတော အတ္တာ အနေနာတိ ပဟိတတ္တော. ‘‘ပဟိတော’’တိ ပဒဟိတော. အနိဝတ္တဘာဝေ ဌပိတော. ပေသိတောတိပိ ဝဏ္ဏေန္တိ. ‘‘ကာယေနာ’’တိ နာမကာယေန. တဏှာဝသေ ဝတ္တန္တီတိ တဏှာဝသိကာ. ‘‘တေသံ ပီ’’တိ တေသံ ဝါဒေပိ. တသ္မိံ ခယ နိရောဓမတ္တေ အနန္တဂုဏာ နာမ နတ္ထီတိ ဣမံ ဝါဒံ ဝိသောဓေတုံ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဋိပက္ခဝသေန သိဇ္ဈန္တီ’’တိ ဧတေန ဝဋ္ဋဓမ္မေသု မဟန္တံ အာဒီနဝံ ပဿန္တာ ဧဝ တေသံ နိရောဓေ မဟန္တံ ဂုဏာနိသံသံ ပဿန္တီတိ ဒီပေတိ. ယေ ပန ယထာဝုတ္တံ ခယနိရောဓံ ပရမတ္ထနိဗ္ဗာနန္တိ န ဇာနန္တိ, တေသံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ ဂုဏပဒါနံ ဂမ္ဘီရတ္တာ တံခယနိရောဓမတ္တံ အနန္တဂုဏာနံ ဝတ္ထု န ဟောတီတိ မညန္တိ. ဣဒါနိ နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခန္တိ ဝုတ္တံ. ကထံ တံ ခယနိရောဓမတ္တံ ပရမသုခံ နာမ ဘဝေယျာတိ ဣမံ ဝါဒံ ဝိသောဓေတုံ ‘‘သန္တိသုခဉ္စနာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတ္ထိဘိက္ခဝေတိ သုတ္တေ. ‘‘နောစေတံ အဘဝိဿာ’’တိ ဧတံ အဇာတံ နောစေ သန္တံ ဝိဇ္ဇမာနံ န ဘဝေယျ. ‘‘နယိမဿာ’’တိ န ဣမဿ. ပစ္စက္ခဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမဿာ’’တိ ဝဒတိ. နိဿက္ကတ္ထေ စ သာမိဝစနံ. ဣမသ္မာ ဇာတာ ဘူတာ ကတာ သင်္ခတာ သတ္တာနံ နိဿရဏံ နာမ န ပညာယေယျာတိ ယောဇနာ. ပရတ္ထပိ ဧသနယော. ဧသနယော သဗ္ဗေသူတိအာဒီသု. ဒုစ္စရိတ ဓမ္မာ နာမ ပစ္စယေ သတိ, ဇာယန္တိ. အသတိ, န ဇာယန္တီတိ ဧဝံ ဇာတံ ဝိယ အဇာတမ္ပိ တေသံ အတ္ထိ. ယဒိ စ အဇာတံ နာမ နတ္ထိ. ဇာတမေဝ အတ္ထိ. ဧဝံသတိ, အတ္တနိ ဒုစ္စရိတာနံ အဇာတတ္ထာယ သမ္မာပဋိပဇ္ဇန္တာနံပိ သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတ ဓမ္မာ အတ္တနိ ဇာတာယေဝ သိယုံ, နော အဇာတာ. ကသ္မာ, အဇာတဿ နာမ နတ္ထိတာယာတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

“එත්ත චා” යනාදී තැන්හි, “යම් මේ ක්ෂය වීමක්, නිරුද්ධ වීමක් ඇද්ද” යනු සම්බන්ධයයි. ඇතැම්හු “එම ක්ෂය වීම හා නිරුද්ධ වීමේ ක්‍රියාව පමණක් නිවන නොවේ; එය අභාව ප්‍රඥප්තියක් පමණි” යයි පවසති. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් “න හිතං” යනාදිය වදාරන ලදී. “පඤ්ඤත්තිරූපං” යනු ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයයි. පාළි පාඨයෙහි “පදහති” යනු වීර්යය දැඩි කරයි. මෙයින් තමා (සිත) වීර්යයෙහි යොදවන ලද බැවින් “පහිතත්තෝ” නම් වේ. “පහිතෝ” යනු මෙහෙයවන ලද, නොපසුබස්නා තත්ත්වයෙහි තබන ලද යන අර්ථයයි. “පෙළඹවූ” (පේසිතෝ) යනුවෙන් ද අර්ථ දක්වති. “කායේන” යනු නාම කයෙන් ය. තණ්හාවට වසඟව පවතින බැවින් “තණ්හාවසිකා” නම් වේ. “තේසං පී” යනු ඔවුන්ගේ වාදයෙහි පවා ය. එම ක්ෂය හා නිරෝධ මාත්‍රයෙහි අනන්ත ගුණ නම් නැත යන මෙම වාදය පිරිසිදු කිරීමට “නිබ්බානස්ස චා” යනාදිය කියන ලදී. “පටිපක්ඛවසේන සිජ්ඣන්ති” යන්නෙන් වට්ට ධර්මයන්හි (සංසාර ධර්මයන්හි) මහත් ආදීනව දකින්නෝම, ඒවායේ නිරෝධයෙහි මහත් ආනිසංස දකිති යන බව දක්වයි. යම් කෙනෙක් ඉහත කී ක්ෂය නිරෝධය පරමාර්ථ නිවන ලෙස නොදනිත් ද, ඔවුන් පිළිබඳව කිව යුත්තක්ම නැත. මෙසේ ගුණ පදයන්ගේ ගැඹුරු බව නිසා, එම ක්ෂය නිරෝධ මාත්‍රය අනන්ත ගුණයන්ට වස්තුවක් (ආධාරයක්) නොවේ යැයි (සමහරු) සිතති. දැන් නිවන පරම සැපතක් ලෙස කියන ලදී. එම ක්ෂය නිරෝධ මාත්‍රය පරම සැපතක් වන්නේ කෙසේද යන මෙම වාදය නිරවුල් කිරීමට “සන්තිසුඛඤ්චනාමා” යනාදිය කියන ලදී. “අත්ථි භික්ඛවේ” යන සූත්‍රයෙහි, “නෝචේතං අභවිස්සා” යනු, මෙම අජාත වූ, ශාන්ත වූ, විද්‍යමාන වූ (නිවන) නොවූයේ නම් යන්නයි. “නයිමස්සා” යනු මෙයට නොවේ යන්නයි. ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ පංචස්කන්ධය දක්වමින් “ඉමස්සා” යයි කියයි. මෙහි සාමි වචනය (of) අපාදාන අර්ථයෙහි (from) යෙදේ. මේ උපන්, හටගත්, කරන ලද, සකස් කළ (සංස්කෘත) ධර්මයන්ගෙන් සත්ත්වයන්ට නික්මීමක් (නිස්සරණයක්) ප්‍රඥා වචනයෙන් (දැනීමෙන්) නොපෙනෙන්නේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. අනෙක් තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. “එසනයෝ සබ්බේසූ” යනාදියෙහි, දුශ්චරිත ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි හටගනී, ප්‍රත්‍ය නැති කල්හි හට නොගනී; මෙසේ හටගත් (ජාත) ධර්ම මෙන් ම ඔවුන්ගේ නූපන් (අජාත) ස්වභාවයක් ද ඇත. ඉදින් අජාත නම් දෙයක් නැති නම්, ඇත්තේ ජාත (හටගත්) දෙයම පමණි. එසේ වූ විට, තමා තුළ දුශ්චරිතයන් නූපදවා ගැනීම සඳහා (අජාතත්ථාය) මනා කොට පිළිපදින්නවුන්ට වුව ද, සියලු දුශ්චරිත ධර්මයන් තමා තුළ උපන්නේම විය යුතුය, නූපන්නේ නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, අජාත නම් දෙයක් නොමැති බැවිනි; යනාදි වශයෙන් මෙය ගළපා ගත යුතුය.

‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိ[Pg.229], အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အဇာတံတိအာဒိနာ ပါဠိဝစနေန. သဗ္ဗေသင်္ခါရာ သမန္တိ ဝူပသမန္တိ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရ သမထော. သဗ္ဗေ ဥပဓယော ဧတ္ထ နိဿဇ္ဇန္တိ အရိယာဇနာတိ သဗ္ဗုပဓိနိဿဂ္ဂေါ. ‘‘ဥပလဗ္ဘမာနော’’တိ သန္တိလက္ခဏေန ဉာဏေန ဥပလဗ္ဘမာနော. ‘‘ဧသိံသူ’’တိ ကတွာ ဧသနကိစ္စဿ သိခါပတ္တံ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အဓိဂစ္ဆိံသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

“එත්තාවතා” යනු “මහණෙනි, අජාත (නූපන්) ධර්මයක් ඇත” යනාදි පාළි වචනයෙනි. සියලු සංස්කාරයන් මෙහි සංසිඳෙන්නේද (වූපසමති), එබැවින් “සබ්බසංඛාර සමථෝ” (සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම) නම් වේ. සියලු උපධීන් (ක්ලේශයන්) මෙහි දී ආර්යයන් විසින් අත හරිනු ලබන බැවින් “සබ්බුපධිනිස්සග්ගෝ” (සියලු උපධීන් අත්හැරීම) නම් වේ. “උපලබ්භමානෝ” යනු ශාන්ත ලක්ෂණයෙන් යුක්ත ඥානයෙන් ලබනු ලබන (අවබෝධ කරගනු ලබන) යන්නයි. “එසිංසූ” යන්නෙන් සොයා යාමේ කෘත්‍යයේ මුදුන්පත් වූ අර්ථය දැක්වීම සඳහා “අධිගච්ඡිංසූ” (අවබෝධ කරගත්තෝය) යනුවෙන් පවසන ලදී.

နိဗ္ဗာနသင်္ဂဟာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිර්වාණ සංග්‍රහය පිළිබඳ අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

ရူပသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප සංග්‍රහ දීපනියේ අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

၇. သမုစ္စယသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

7. සමුච්චය සංග්‍රහ අනුදීපනාව.

၁၆၂. သမုစ္စယသင်္ဂဟေ[Pg.230]. အတ္တနော အာဝေဏိကဘူတေန သာမည လက္ခဏေနတိ စ သမ္ဗန္ဓော. အညာပဒေသေန ဧဝ တဒုဘယလက္ခဏေန သလက္ခဏာနိ နာမ ဝုစ္စန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘နိဗ္ဗာနဿပိ သရူပတော လဗ္ဘမာနသဘာဝတာ’’တိ အညနိဿယ ရဟိတေန လဗ္ဘမာနသဘာဝတာ. နနု နိဗ္ဗာနမ္ပိ ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယောတိအာဒိနာ အညနိဿယဒဿနံ အတ္ထိ ယေဝါတိ. ဒဿနမတ္တံ အတ္ထိ. နိဗ္ဗာနံ ပန ရာဂါဒီဟိ ပဋိဗဒ္ဓံ န ဟောတိ. အထ ခေါ တေဟိ ဒူရတရံ ဟောတိ. ပဋိပက္ခတရံ, ပဋိဝိရုဒ္ဓတရံ. ယဉှိ ရူပဿ ခယော ဝယော ဘေဒေါ အနိစ္စာတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရူပဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ခယော ဝုတ္တောတိ သော ရူပဿ နိဿိတော ဧဝ ဟောတိ. ဣဓ ပန ရာဂါဒီနံ ပုန ဥပ္ပာဒဿပိ အဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ သော ရာဂါဒီသု အနိဿိတော ဧဝ. န ကေဝလံ အနိဿိတော. အထ ခေါ တေဟိ ဒူရတရော စ ပဋိပက္ခတရော စ တေသံ ပဋိပက္ခဂုဏေဟိ ဣမဿသိဒ္ဓတ္တာတိ. အနိပ္ဖန္နရူပါနိပိ အဓိပ္ပေတာနိ ဧဝ တေသမ္ပိ ခန္ဓာယတနဓာတု သစ္စေသု သင်္ဂဟိတတ္တာ.

162. සමුච්චය සංග්‍රහයෙහි. තමාටම ආවේණික වූ සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් ද යන සම්බන්ධයයි. වෙනත් ආකාරයකින් කියතොත්, ඒ ලක්ෂණ දෙකෙන්ම ස්වකීය ලක්ෂණ (සලක්ඛණ) කියනු ලැබේ යන අදහසයි. “නිබ්බානස්සපි සරූපතෝ ලබ්භමානසභාවතා” යනු අනෙකකගේ උපකාර රහිතව ලැබෙන (විද්‍යමාන වන) ස්වභාවයයි. නිවන ද රාගක්ෂය, දෝෂක්ෂය, මෝහක්ෂය යනාදි වශයෙන් අන්‍යයන් මත යැපෙන බවක් (අඤ්ඤනිස්සය) පෙනේ නේද? එසේ පෙනෙන්නේ දැක්වීමේ පහසුව සඳහා පමණි. එහෙත් නිවන රාගාදී කෙලෙසුන්ට බැඳී පවතින බැඳීමක් නොවේ. ඒ වෙනුවට එය ඔවුන්ගෙන් අතිශයින්ම දුරස් වේ. අතිශයින්ම ප්‍රතිපක්ෂ වේ, විරුද්ධ වේ. යම් හෙයකින් රූපයාගේ ක්ෂය වීම, වැය වීම, බිඳී යාම අනිත්‍ය යැයි පවසන ලද්දේ ද, එහිදී රූපය ඉපිද ක්ෂය වීම පවසන ලද බැවින් එය රූපය මතම රඳා පවතී (නිස්සිත). එහෙත් මෙහි රාගාදී කෙලෙසුන් නැවත නූපදනා බව පවසන ලද බැවින් එය රාගාදී කෙලෙසුන් මත රඳා නොපවතී (අනිස්සිත). එය නොරැඳෙනවා පමණක් නොව, එය ඔවුන්ගෙන් අතිශයින් දුරස් වූවක් ද ප්‍රතිපක්ෂ වූවක් ද වේ. මන්දයත්, එම කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ ගුණාංගවලින් මෙය (නිවන) සිද්ධ වන බැවිනි. අනිෂ්පන්න රූපයන් ද (කර්මජ නොවන) ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය යන මෙහි සංග්‍රහ වී ඇති බැවින් ඒවා ද මෙහි අදහස් කරනු ලැබේ.

အာသဝါဒီသု. ‘‘ပါရိဝါသိယဋ္ဌေနာ’’တိ ပရိဝါသကရဏဋ္ဌေန. ‘‘မဒနီယဋ္ဌေနာ’’တိ မဒနဇနကဋ္ဌေန. ‘‘ပရိဝါသံ ဂဏှန္တီ’’တိ ဒေါသဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုန ‘‘ပရိဝါသံ’’တိ ဒုဂ္ဂန္ဓတာဒိပရိဝါသံ. ‘‘အာသဝဘရိတမေဝါ’’တိ အာသဝေဟိ ပူရိတမေဝ. ‘‘ဆဠာရမ္မဏာနိ ဒူသေန္တီ’’တိ တာနိ သာသဝါဒိဘာဝံ ပါပေန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဘဝတော’’တိ ဘူမိတော ဣစ္စေဝတ္ထော. အဝဓီယတိ ပရိစ္ဆိန္ဒီယတိ ဧတသ္မာတိ အဝဓိ. အပါဒါနံ ဝုစ္စတိ. မရိယာဒေါ နာမ ပရိယန္တပရိစ္ဆေဒေါ. မရိယာဒမတ္တဘူတော ကြိယာဝိသယော မရိယာဒဝိသယော. အဝဓိ နာမ ဗျာပန ဝိဓာနံ, ကြိယာ ဗျာပနဿ ဝိသယော အဘိဝိဓိဝိသယော. ‘‘ယဿာ’’တိ အဝဓိ ဝတ္ထုဿ. ‘‘အတ္တာနံ’’တိ အဝဓိဝတ္ထုံ. ‘‘ဗဟိကတွာ’’တိ သမ္ပတ္တမတ္တံ ကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. အဝဓိဝိစာရဏာယံ. ‘‘သဒ္ဒဿာ’’တိ [Pg.231] ဘဂဝတော ကိတ္တိသဒ္ဒဿ. ‘‘တံ’’တိ အဝဓိဘူတံ အတ္ထံ. ‘‘ယသော’’တိ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. ‘‘ဣတရံ’’တိ အနဘိဝိဓိဝိသယံ ဗဟိ ကတွာ ပဝတ္တတိ.

ආසවයන් පිළිබඳව. “පාරිවාසියට්ඨේන” යනු කල් තබා ගබඩා කර තැබීම (පැසවීම) යන අර්ථයෙනි. “මදනීයට්ඨේන” යනු මත් කරන ස්වභාවය යන අර්ථයෙනි. “පරිවාසං ගණ්හන්ති” යනු දෝෂයන්ගේ බහුලත්වයට පත්වීමයි. නැවත “පරිවාසං” යනු දුගඳ හැමීම ආදී පරිවාසයයි (කල් තබා ගත් දෙයෙහි ගඳ). “ආසවභරිතමේව” යනු ආසවයන්ගෙන් පිරුණු බවමයි. “ඡළාරම්මණානි දූසෙන්ති” යනු එම අරමුණු ස-ආසව (ආසව සහිත) බවට පත් කරයි යන අදහසයි. “භවතෝ” යනු භූමියෙන් යන අර්ථයයි. යමකින් වෙන් කරනු ලබයි ද (පරිච්ඡින්දියති), එය අවධි නම් වේ. එය අපාදාන යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. මර්යාදාව යනු කෙළවරේ පරිච්ඡේදයයි (සීමාවයි). මර්යාදාව මාත්‍රයක් වූ ක්‍රියා විෂය “මරියාදවිසය” නම් වේ. අවධිය යනු පැතිරීම විධිමත් කිරීමයි, ක්‍රියාව පැතිරීමේ විෂය “අභිවිධිවිසය” නම් වේ. “යස්ස” යනු අවධි වස්තුව පිළිබඳවයි. “අත්තානං” යනු අවධි වස්තුවයි. “බහිකත්වා” යනු බැහැර කර (පැමිණි බව පමණක් සලකා) යන අදහසයි. අවධි විචාරණයේදී; “සද්දස්ස” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්ති රාවයයි. “තං” යනු අවධි වූ අර්ථයයි. “යසෝ” යනු කීර්ති ශබ්දයයි. “ඉතරං” යනු අභිවිධි විෂය නොවූ දෙය බැහැර කර පවතියි.

ကာမာသဝါဒီသု. ‘‘တန္နာမေနာ’’တိ ကာမနာမေန. ‘‘တဒါရမ္မဏာ’’တိ ကာမဓမ္မာရမ္မဏာ. ‘‘အယမတ္ထော ဝါ’’တိ ကာမီယတီတိအာဒိနာ ဝုတ္တော ပစ္ဆိမတ္ထောဝ. ‘‘မဟဂ္ဂတကုသလဓမ္မာ’’တိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ကမ္မဘဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘တံ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ တေန နိဗ္ဗတ္တာ. ‘‘တဒါရမ္မဏာ’’တိ ဒုဝိဓဘဝါရမ္မဏာ. ‘‘တဏှာ ဧဝါ’’တိ ဘဝတဏှာ ဧဝ. ‘‘ဘဝေါ ဧဝါ’’တိ ဘဝါရမ္မဏတာယ ဘဝနာမိကာ တဏှာ ဧဝ. ‘‘ဣမေ ဧဝါ’’တိ တဏှာဒိဋ္ဌိ အဝိဇ္ဇာ ဧဝ. ‘‘ပရိဝုတ္ထေ သတီ’’တိ ပရိဝသိတေ သတိ. ‘‘ကာမဝိသယာ’’တိ ကာမဓမ္မဝိသယာ. ‘‘တသ္မိံ’’တိ ကာမာသဝေ. ဘဝဝိသယာ မာနာဒယော ပရိဝုတ္ထာ ဧဝါတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တထာ ဒိဋ္ဌိဝိသယာတိ ပဒေပိ.

කාමාසව ආදියෙහි. “තන්නාමේන” යනු කාම යන නාමයෙනි. “තදාරම්මණා” යනු කාම ධර්මයන් අරමුණු කොට පවත්නා යන අර්ථයයි. “අයමත්ථෝ වා” යනු “කැමති විය යුතු” (කාමියති) යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අවසාන අර්ථයයි. “මහග්ගතකුසලධම්මා” යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ කර්ම භවයයි. “තං නිබ්බත්තා” යනු එයින් උපන් යන්නයි. “තදාරම්මණා” යනු දෙවැදෑරුම් භවයන් අරමුණු කරගත් යන්නයි. “තණ්හා ඒව” යනු භව තණ්හාවමයි. “භවෝ ඒව” යනු භවය අරමුණු කරන බැවින් භවය යන නාමය ලත් තණ්හාවමයි. “ඉමේ ඒව” යනු තණ්හාව, දෘෂ්ටිය හා අවිද්‍යාවමයි. “පරිවුත්ථේ සති” යනු පැසවන ලද කල්හි ය. “කාමවිසයා” යනු කාම ධර්ම විෂය කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. “තස්මිං” යනු කාමාසවයෙහි ය. භව විෂය වූ මානාදිය පැසවන ලද්දේමය යනාදී වශයෙන් මෙහි ගළපා ගත යුතුය. “දිට්ඨිවිසයා” යන පදයෙහි ද එසේමය.

‘‘အနဿာသိကံ ကတွာ’’တိ အဿာသပဿာသရဟိတံ ကတွာ. ‘‘အဝဟနနဋ္ဌေနာ’’တိ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ မာရဏဋ္ဌေန. အဓောကတွာ မာရဏဋ္ဌေနာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ဒုတ္တရဋ္ဌေနာ’’တိ တတ္ထ ပတန္တဿ တရိတုံ ဒုက္ကရဋ္ဌေန. ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ အာသဝေသု ဝုတ္တနယေန.

‘අනස්සාසිකං කත්වා’ යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස රහිත කොට යන්නයි. ‘අවහනනට්ඨේන’ යනු මැඩ පවත්වා (යටපත් කොට) මැරීමේ අර්ථයෙනි. යට කර මරා දැමීමේ අර්ථයෙන්ද යෙදිය හැකිය. ‘දුත්තරට්ඨේන’ යනු එහි වැටුණු තැනැත්තාට ඉන් එතෙර වීමට (ගොඩ ඒමට) ඇති අපහසු බවේ අර්ථයෙනි. ‘වුත්තනයේන’ යනු ආසවයන්හි (ආශ්‍රවයන්හි) පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව යන්නයි.

‘‘ဝဋ္ဋသ္မိံ’’တိ တိဝိဓဝဋ္ဋသ္မိံ. ‘‘ဘဝယန္တကေ’’တိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိကေ ဘဝစက္ကေ. ‘‘အာမသနံ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘တထာ တထာ ကပ္ပေတွာ ဂဟဏ’’န္တိ. ‘‘သာသနေ’’တိ ပရိယတ္တိသာသနေ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တန္တေ. ‘‘ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ’’တိ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထူသု ဒဠှဂ္ဂါဟဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. အတ္တဝါဒုပါဒါနေ. ပရိကပ္ပ ဗုဒ္ဓိ နာမ မိစ္ဆာဉာဏံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဣဿရ နိမ္မိတံ’’တိ သကလလောကိဿရေန မဟာဗြဟ္မုနာ အာဒိကပ္ပကာလေ နိမ္မိတံ. ‘‘အဓိစ္စ သမုပ္ပန္နံ’’တိ အဟေတု အပစ္စယာ သမုပ္ပန္နံ. ‘‘အစ္စန္တသဿတံ’’တိ ဘဝပရမ္ပရာသု သဿတံ. ‘‘ဧကစ္စသဿတံ’’တိ ဘဝဝိသေသံ ပတွာ ဧကစ္စာနံ သတ္တာနံ သဿတံ. ‘‘ဥစ္ဆိန္နံ’’တိ ယတ္ထကတ္ထစိ ပရမ္မရဏာ ဥစ္ဆိန္နံ. ပုရာဏဉ္စကမ္မံ ပရိက္ခီဏံ, နဝဉ္စကမ္မံ အကတံ. ဧဝံ သံသာရ သုဒ္ဓီတိအာဒိနာ [Pg.232] ဂဟဏန္တိ အတ္ထော. သန္တော ကာယော သက္ကာယော. ‘‘သန္တော’’တိ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနော. ‘‘ကာယော’’တိ ရူပကာယော, နာမကာယော. အတ္တနော အတ္တနော ကာယော ဝါ သက္ကာယော. ပစ္စတ္တကာယော, ပါဋိပုဂ္ဂလိက ကာယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာဝုတ္တကာယ ဒွယမေဝ. သက္ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. တတ္ထ ‘‘သက္ကာယေ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တ ကပ္ပိကာနံ ဝိယ ပုဗ္ဗန္တာ ပရန္တေအစိန္တေတွာ သဗ္ဗသတ္တာနံပိ အတ္တနော ခန္ဓေသု ဧဝ ‘ရူပံ မေ အတ္တာတိ ဝါ’ အတ္တာ မေ ရူပဝါတိ ဝါ, အတ္တနိ မေ ရူပန္တိ ဝါ, ရူပသ္မိံ မေ အတ္တာတိ ဝါ, ဧဝမာဒိနာ ဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဿုတဝါ’’တိ ခန္ဓဒေသနာဒိကေ သုညတဓမ္မပ္ပဋိသံ ယုတ္တေ ဒေသနာ ဓမ္မေ အဿုတ ပုဗ္ဗတ္တာ နတ္ထိ သုတံ ဧတဿာတိ အဿုတဝါ. ‘‘ပုထုဇ္ဇနော’’တိ လောကိယမဟာဇနော. တတ္ထ ပရိယာပန္နော ပန ဧကပုဂ္ဂလောပိ ပုထုဇ္ဇနောတွေဝ ဝုစ္စတိ. သော သုတဝါပိ အတ္ထိ, အဿုတဝါပိ အတ္ထိ. ဣဓ အဿုတဝါ အဓိပ္ပေတော. အရိယ ပုဂ္ဂလော ပန တတ္ထ ပရိယာပန္နော န ဟောတိ. အဟန္တိဝါ, မမာတိ ဝါ, မယီတိ ဝါ, မေတိ ဝါ, ပရာမသန ပဒါနိ နာမ. ‘‘သေသဓမ္မေဝါ ဂဟေတွာ’’တိ ရူပတော အဝသေသေ နာမက္ခန္ဓ ဓမ္မေ အတ္တာ မေတိ ဂဟေတွာ ဝါ. ‘‘ဓမ္မ မုတ္တကံ ဝါ အတ္တာနံ ဂဟေတွာ’’တိ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မဝိမုတ္တံ ပရိကပ္ပသိဒ္ဓံ အတ္တာနံ ဝါ ဂဟေတွာ. စတဿော အဝတ္ထာ ယဿာတိ စတုရာဝတ္ထိကာ. ဝေဒနာယ သမ္ဘောဂရသတ္တာ ‘‘သံဘုဉ္ဇိံ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သုခိတော’’တိ သုခဝေဒနာယ သမင်္ဂီပုဂ္ဂလော. ဓမ္မတော ခန္ဓ ပဉ္စကမေဝ. တတ္ထ ပန သုခဝေဒနာပဓာနတ္တာ တထာ သမနုပဿန္တော ဝေဒနံ အတ္တာတိ သမနုပဿတိ နာမ. ‘‘သမူဟတော ဂဟေတွာ’’တိ အဟမသ္မိ, အဟံ ဧကော သတ္တောတိအာဒိနာ သမူဟတော. ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဝုစ္စန္တိ. ဉာတပရိညာဒိဝသေန အပရိညာတာနိ ဝတ္ထူနိ ဧတေဟီတိ အပရိညာတဝတ္ထုကာ. ဧကမုဟုတ္တမတ္တေပိ ကာလေ. ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိအာဒိကံ စတုရာဝတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ကဒါစိ အတ္တတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တနိမိတ္တံ’’တိ အဘိက္ကမနာဒီသု ကာယဝစီမနော ကြိယာသု အဟံ အဘိက္ကမာမိ, အဟံ ပဋိက္ကမာမီတိအာဒိနာ စိတ္တေ ဒိဿမာနာ အတ္တစ္ဆာယာ ဝုစ္စတိ.

‘වට්ටස්මිං’ යනු තෙවදෑරුම් වෘත්තයෙහි (ක්ලේශ, කර්ම, විපාක වෘත්තයන්හි) යන්නයි. ‘භවයන්තකේ’ යනු අවිද්‍යාව හා සංස්කාරයන්ගෙන් ආරම්භ වන භව චක්‍රයෙහි යන්නයි. ‘ආමසනං’ යන පදයේ අර්ථය ‘එසේ එසේ කල්පනා කොට (මවාගෙන) ගැනීම’ ලෙස දක්වයි. ‘සාසනේ’ යනු පර්යාප්ති ශාසනයෙහි ඒ ඒ සූත්‍ර දේශනාවන්හි යන්නයි. ‘දිට්ඨියෝ දිට්ඨුපාදානං’ යනු දෘෂ්ටි වස්තූන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කරගැනීමේ අර්ථයෙන් දෘෂ්ටීන්ම දෘෂ්ටුපාදානය වේ. ආත්මවාදයට දැඩිව බැඳීම (අත්තවාදුපාදාන) යනුද මෙයයි. ‘පරිකප්ප බුද්ධි’ යනු මිථ්‍යා ඥානයට කියනු ලබන නමකි. ‘ඉස්සර නිම්මිතං’ යනු සකල ලෝකේශ්වර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් කල්ප ආරම්භයේදී මවන ලද්දක් යන්නයි. ‘අධිච්ච සමුප්පන්නං’ යනු හේතු ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව නිරායාසයෙන් හටගත් දෙයයි. ‘අච්චන්තසස්සතං’ යනු භව පරම්පරාවන්හි සදාකාලික (ශාස්වත) වූවකි. ‘ඒකච්චසස්සතං’ යනු කිසියම් භව විශේෂයකට පැමිණි ඇතැම් සත්ත්වයන් පිළිබඳව පමණක් ඇති ශාස්වත (නිත්‍ය) බවයි. ‘උච්ඡින්නං’ යනු යම් කිසි තැනකදී මරණින් පසු සත්ත්වයා සිඳී යන (උච්ඡේද වන) බවයි. පැරණි කර්ම ක්ෂය විය, අලුත් කර්ම සිදු නොකරන ලදී, මෙලෙස සංසාර ශුද්ධිය වන්නේය යන ආදී වශයෙන් ගැනීම මෙහි අර්ථයයි. පවතින කය (සමූහය) සක්කාය නම් වේ. ‘සන්තෝ’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින යන්නයි. ‘කායෝ’ යනු රූප කාය හා නාම කායයි. තමාගේම කය හෝ සක්කාය යනු ප්‍රත්‍යාත්ම කය, එක් එක් පුද්ගලයාට අයත් කය යන අර්ථයයි. එනම් ඉහත කී කාය දෙකම පමණි. සක්කායෙහි පවතින දෘෂ්ටිය සක්කාය දිට්ඨියයි. එහි ‘සක්කාය දිට්ඨි’ යනු පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත ගැන කල්පනා කරන්නවුන් මෙන් නොව, පූර්වාන්ත අපරාන්ත ගැන වෙන් කොට නොසිතා සියලු සත්ත්වයන් තමන්ගේ පඤ්චස්කන්ධයන් කෙරෙහිම ‘රූපය මාගේ ආත්මය’ කියා හෝ ‘ආත්මය රූපය සහිතය’ කියා හෝ ‘ආත්මයෙහි රූපය පවතී’ කියා හෝ ‘රූපයෙහි ආත්මය පවතී’ කියා හෝ මෙලෙස ස්වභාවයෙන්ම හටගන්නා දෘෂ්ටියයි. ‘අස්සුතවා’ යනු ස්කන්ධ දේශනා ආදී ශූන්‍යතා ධර්මයට සම්බන්ධ දේශනා මින් පෙර අසා නොමැති බැවින්, මොහුට ඇසූ ධර්මයක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අස්සුතවා’ නම් වේ. ‘පුථුජ්ජනෝ’ යනු ලෞකික මහා ජනයායි. එහි ඇතුළත් එක් පුද්ගලයෙකු වුවද පෘථග්ජනයෙක් ලෙසම හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහු ශ්‍රැතවත් (ධර්මය ඇසූ) විය හැකිය, අශ්‍රැතවත් (ධර්මය නොඇසූ) විය හැකිය. මෙහිදී අදහස් කළේ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයාය. ආර්ය පුද්ගලයා එහි ඇතුළත් නොවේ. ‘මම’ කියා හෝ ‘මාගේ’ කියා හෝ ‘මා කෙරෙහි’ කියා හෝ ‘මට’ කියා හෝ දැඩිව ගැනීම් ‘පරාමර්ශන පද’ නම් වේ. ‘සේසධම්මේවා ගහෙත්වා’ යනු රූපයෙන් ඉතිරි වූ නාමස්කන්ධ ධර්මයන් ‘මාගේ ආත්මය’ ලෙස ගැනීමයි. ‘ධම්ම මුත්තකං වා අත්තානං ගහෙත්වා’ යනු පඤ්චස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙන් බාහිර වූ, කල්පිතව තහවුරු කරගත් ආත්මයක් ගැනීමයි. අවස්ථා හතරක් ඇති බැවින් ‘චතුරාවත්ථිකා’ නම් වේ. වේදනාව අනුභව කිරීමේ රසය ඇති බැවින් ‘සම්භුඤ්ජිං’ (අනුභව කළෙමි) යැයි පවසන ලදී. ‘සුඛිතෝ’ යනු සැප වේදනාවෙන් යුක්ත පුද්ගලයායි. ධර්මතා වශයෙන් පඤ්චස්කන්ධයම පමණි. එහිදී සැප වේදනාව ප්‍රධාන බැවින් එලෙස දක්නා තැනැත්තා වේදනාව ආත්මය ලෙස දකී. ‘සමූහතෝ ගහෙත්වා’ යනු මම වෙමි, මම එක් සත්ත්වයෙකි ආදී වශයෙන් සමූහයක් ලෙස ගැනීමයි. ‘වත්ථූ’ යනු පඤ්චස්කන්ධයන්ට කියනු ලැබේ. ඥාතපරිඥා ආදියෙන් පිරිසිඳ නොදන්නා ලද වස්තූන් (ස්කන්ධයන්) මොවුන් විසින් දරන බැවින් ‘අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා’ නම් වේ. එක් මොහොතක් වැනි සුළු කාලයකදී වුවද. ‘රූපය ආත්මය ලෙස දකියි’ යනාදී සතර ආකාරය අරභයා ‘කදාචි අත්තතෝ’ (කවරදාක හෝ ආත්මය ලෙස) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අත්තනිමිත්තං’ යනු ඉදිරියට යාම ආදී කාය, වචී, මනෝ ක්‍රියාවන්හිදී ‘මම ඉදිරියට යමි, මම ආපසු එමි’ ආදී වශයෙන් සිතෙහි පෙනෙන ආත්මයේ ඡායාවට කියනු ලැබේ.

‘‘ကာမနဋ္ဌေနာ’’တိ [Pg.233] ဣစ္ဆနဋ္ဌေန. ‘‘ဆန္ဒနဋ္ဌေနာ’’တိ ပတ္ထနဋ္ဌေန. လီနဘာဝေါ နာမ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဋိကုဋနံ. အာပါဒီယတေ အာပါဒနံ. လီနဘာဝဿ အာပါဒနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘တန္ဒီ’’တိ အာလသျံ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဝိဇမ္ဘိတတာ’’ နာမ ကိလေသဝသေန ကာယင်္ဂါနံ ဝိဇမ္ဘနံ သမိဉ္ဇနပ္ပသာရဏာဒိကရဏံ. သာ ဧဝ ပစ္စယော ဧတဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘කාමනට්ඨේන’ යනු කැමති වීමේ අර්ථයෙනි. ‘ඡන්දනට්ඨේන’ යනු ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘ලීනභාවෝ’ නම් චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ හැකිළීමයි (අකර්මණ්‍ය වීමයි). ‘ආපාදීයතේ’ යනු ඇති කරනු ලැබේ යන්නයි. ලීන භාවය ඇති කිරීම (ලීනභාවස්ස ආපාදනං) යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘තන්දී’ යනු අලස බවට (කම්මැලි කමට) කියනු ලැබේ. ‘විජම්භිතතා’ නම් ක්ලේශයන්ගේ බලපෑමෙන් ශරීර අවයව ඇඹරීම, නැමීම හා දිග හැරීම ආදිය සිදු කිරීමයි. එයම මෙයට ප්‍රත්‍යය (හේතුව) වේ යනු විග්‍රහයයි.

အနုသယပဒတ္ထေ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ သက္ကောန္တိ. န ပန ဧကန္တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သန္တေသုဟိ ဧကန္တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တေသု အနုသယာ နာမ န ဟောန္တိ သယနကိစ္စဿေဝ အဘာဝတော. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ပဟောန္တိ. ပတ္ထောဒနော ဗဟူနံ ဇနာနံ ပဟောတီတိအာဒီသု ဝိယ. ပညတ္တိယောဟိ အသဘာဝဓမ္မဇာတိကတ္တာ ကာရဏ လာဘေပိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ နပ္ပဟောန္တိ. ဣမေ ပန သဘာဝဓမ္မဇာတိကတ္တာ ကာရဏ လာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ပဟောန္တီတိ. ဧဝဉှိသတိ, ဥပ္ပာဒံ အပတ္တာနံပိ တေသံ ပရမတ္ထဇာတိကတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ. ‘‘သဟ အနုသေန္တီ’’တိ ဧကတော အနုသေန္တီတိ ဝုတ္တာ ကာမရာဂါနုသယော စ ပဋိဃာနုသယော စ မာနာနုသယော စ ဒိဋ္ဌာနုသယော စ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော စ. ဣမေသံ သတ္တာနံ သတ္တသန္တာနေ အနုသယကိစ္စမတ္တံ ဌပေတွာ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထိ. ယဒိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ. ဒွါဒသာ ကုသလစိတ္တာနိ သတ္တသန္တာနေ နိစ္စကာလမ္ပိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ. န စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ဝိညာယတိ ဥပ္ပဇ္ဇနံ နာမ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ. သေန္တီတိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိသုံ’’တိအာဒိနာ. ‘‘အဝုဋ္ဌိတာ’’တိ ဥပ္ပာဒံ အပတ္တာ. ‘‘တထာပဝတ္တာ’’တိ စာလနာကာရေန ပဝတ္တာ. ပုန ‘‘တထာပဝတ္တာ’’တိ ဇဝနသဟဇာတာကာရေန ပဝတ္တာ. ‘‘ယေသံ’’တိ ကာမရာဂါနုသယာဒီနံ. ‘‘အာဝဇ္ဇနံ’’တိ အာဝဇ္ဇနစိတ္တံ. ‘‘ဒမထံ’’တိ သုဒန္တဘာဝံ. ‘‘တထာ ပဝတ္တာ’’တိ စိတ္တသန္တာနာနုသယနာကာရေန ပဝတ္တာ. တာအဝတ္ထာ ယေသံ တေ တဒဝတ္ထိကာ. ယဒိ တေ ဥပ္ပာဒံ အပတ္တာ. ဧဝံသတိ, တေ ပရမတ္ထာပိ နာမ န ဘဝေယျုန္တိ စောဒနံ ပရိဟရတိ ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိနာ. သစေ တေ ကုသလာဗျာကတ စိတ္တသန္တာနမ္ပိ အနုဂတာ. ဧဝံသတိ, တေ ကုသလာဗျာကတာနိ နာမ [Pg.234] သိယုန္တိ စောဒနံ ပရိဟရတိ ‘‘န စာ’’တိအာဒိနာ. အထ တေ ဧကန္တ အကုသလာ သိယုံ. ဧဝံသတိ, ကုသလာဗျာကတေဟိ ဝိရုဒ္ဓါ ဘဝေယျုံတိ စောဒနံ ပရိဟရတိ ‘‘နာပီ’’တိအာဒိနာ. ယဒိ ဥပ္ပာဒံ အပတ္တာ. ဧဝံသတိ, ကာလဝိမုတ္တာ သိယုန္တိ အာဟ ‘‘နာပိကာလတ္တယ ဝိနိမုတ္တာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သာနုသယေ စိတ္တသန္တာနေ’’တိ သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ စိတ္တသန္တာနေ. ‘‘သဟ မဂ္ဂုပ္ပာဒါ’’တိ မဂ္ဂုပ္ပာဒေန သဟေဝ. ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တော’’တိ အဋ္ဌကထာဋီကာသု ဝုတ္တော. ‘‘အနာဂတသာမညံ’’တိ အနာဂတသဒိသံ. န ဧကန္တ အနာဂတန္တိပိ ဝဒန္တိ. ကထံ တေ သင်္ခတဇာတိကာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘တေဟိ မဂ္ဂေ’’တိအာဒိံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘အပ္ပဟီနာ’’တိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနာ. ‘‘တဒဝတ္ထာ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာဝတ္ထာ. ‘‘တံ သဘာဝတ္တာ’’တိ ကာမရာဂါဒိ သဘာဝတ္တာ. ‘‘တထာ ဝုစ္စန္တီ’’တိ အနုသယာတိ ဝုစ္စန္တိ. အနာဂတာ နာမ န ဟောန္တိ. စိတ္တသန္တာနေ ဝတ္တမာနဘာဝေန သိဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ဟဉ္စိ ပဇဟတီ’’တိ ယဒိပဇဟတိ. ‘‘တေနဟီ’’တိ တတော ဧဝ. ‘‘ရတ္တော’’တိ ရာဂသမင်္ဂီ ဟုတွာ. ‘‘ဒုဋ္ဌော’’တိ ဒေါသသမင်္ဂီ ဟုတွာ. ‘‘မုဠှော’’တိ မောဟသမင်္ဂီ ဟုတွာ ပဇဟတီတိ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပရိယုဋ္ဌာန ပတ္တာနံ ရာဂါဒီနံ. ‘‘မဂ္ဂဝဇ္ဈံ’’တိ မဂ္ဂေန ဝဓိတဗ္ဗံ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နံ. ဝတ္တမာနဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ ဝတ္တမာနုပ္ပန္နံ. ‘‘ဘုတွာ’’တိ အာရမ္မဏံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ. ဝိဂစ္ဆတီတိ ဝိဂတံ. ဘုတွာ ဝိဂတဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ ဘုတွာ ဝိဂတုပ္ပန္နံ. ဝိပစ္စနတ္ထာယ ဩကာသံ ကရောန္တီတိ ဩကာသကတံ. ဩကာသကတဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ ဩကာသကတုပ္ပန္နံ. သမုဒါစာရော ဝုစ္စတိ ဘိယျော ပဝတ္တနံ. သမုဒါစာရော စ သော ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ သမုဒါစာရုပ္ပန္နံ. ခန္ဓပဉ္စက သင်္ခါတံ ဘူမိံ လဘတီတိ ဘူမိလဒ္ဓံ. ဘူမိလဒ္ဓဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ. အာရမ္မဏံ အဓိကတရံ ဂဏှာတီတိ အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတံ. အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္နံ. မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေန အဝိက္ခမ္ဘိတဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နံ. မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာဋိတဉ္စ တံ ဥပ္ပန္နဉ္စာတိ အသမုဂ္ဃာဋိတုပ္ပန္နံ. ဧဝံ မဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ အနုသယာနံ ဥပ္ပန္နဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နတာ [Pg.235] ပရိယာယောဝ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗောတိ. ‘‘သေက္ခာ’’တိ သတ္တသေက္ခပုဂ္ဂလာ.

අනුසය පදයේ අර්ථය මෙසේය. ‘උපදිති’ යනු ඉපදීමට සමත් බවයි. එහෙත් එකාන්තයෙන්ම (සෑම විටම) උපදින්නේ නැත. සත්ත්වයන් කෙරෙහි එකාන්තයෙන්ම (සෑම විටම) උපදින්නේ නම්, නිද්‍රා ක්‍රියාවක් (සැඟවී පවතින බවක්) නොමැති බැවින් ඒවා අනුසය යන නාමයට උචිත නොවේ. ‘උපදිති’ යනු උපදින්නට සුදුසු බවයි. බොහෝ ජනයාට බත් ප්‍රමාණවත් වන්නාක් මෙන් යන්න මෙහි අර්ථයයි. ප්‍රඥප්තීන් යනු ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින්, හේතූන් ලැබුණ ද උපදින්නට සමත් නොවේ. එහෙත් මේ අනුසයෝ ස්වභාව ධර්මයන් වන බැවින් හේතූන් ඇති කල්හි උපදින්නට සමත් වෙති. එසේ හෙයින්, උත්පාදයට (වර්තමාන අවස්ථාවට) පත් නොවූවත් ඔවුන්ගේ පරමාර්ථ ස්වභාවය සිද්ධ වේ. ‘සමග අනුශය වෙති’ යනු කාමරාගානුසය, පටිඝානුසය, මානානුසය, දිට්ඨානුසය හා විචිකිච්ඡානුසය යන මොවුන් එක්ව අනුශය වන බවයි. මේ සත්ත්වයන්ගේ සන්තතියෙහි අනුසය ක්‍රියාව (සැඟවී පවතින ශක්තිය) හැර එක්ව ඉපදීමක් නම් නැත. ඉදින් ඔවුන් එක්ව උපදින්නේ නම්, දොළොස් අකුසල් සිත් සත්ත්ව සන්තතියෙහි නිරන්තරයෙන්ම එක්ව ඉපදිය යුතුය. එහෙත් එසේ උපදින්නේ නැත. එබැවින් ‘ඉපදීම’ යනු ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් ඉපදීමට සුදුසු ස්වභාවය බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘නිදති’ (නිදා සිටිති) යැයි පවසා එහි අර්ථය ‘වෙන් වෙන්ව’ යනාදීන් දක්වයි. ‘අවුට්ඨිතා’ යනු උත්පාදයට (වර්තමානයට) පත් නොවූවෝ ය. ‘තථාපවත්තා’ යනු සැලෙන ස්වභාවයෙන් පැවති බවයි. නැවතත් ‘තථාපවත්තා’ යනු ජවන සිත් හා සහජාත ලෙස පැවති ආකාරයයි. ‘යෙසං’ යනු කාමරාගානුසය ආදීන්ගේ ය. ‘ආවජ්ජනං’ යනු ආවර්ජන සිතයි. ‘දමථං’ යනු මැනවින් දමනය වූ බවයි. ‘තථා පවත්තා’ යනු චිත්ත සන්තතියෙහි අනුසය වන ආකාරයෙන් පැවති බවයි. ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි පවත්නා බැවින් ඔවුහු තදවස්ථික නම් වෙති. ඉදින් ඔවුහු උත්පාදයට පත් නොවූවාහු නම්, එසේ වූ විට ඔවුහු පරමාර්ථ ධර්මයන් ද නොවිය යුතුය යන චෝදනාව ‘තේ පනා’ යනාදියෙන් දුරු කරයි. ඉදින් ඔවුහු කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත චිත්ත සන්තතිය අනුගමනය කරන්නේ නම්, එවිට ඔවුහු කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත විය යුතුය යන චෝදනාව ‘න චා’ යනාදියෙන් දුරු කරයි. එසේ නම් ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල් විය යුතුය. එසේ වූ විට කුසල් හා අව්‍යාකෘත ධර්මයන්ට විරුද්ධ විය යුතුය යන චෝදනාව ‘නාපී’ යනාදියෙන් දුරු කරයි. ඉදින් උත්පාදයට පත් නොවූවාහු නම්, කාලයෙන් මිදුණු (කාලවිමුක්ත) විය යුතුය යන්න ‘නාපිකාලත්තය විනිමුත්තා’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘සානුසයේ චිත්තසන්තතේ’ යනු සෛක්ෂ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ගේ චිත්ත සන්තතියෙහි ය. ‘සහ මග්ගුප්පාදා’ යනු මාර්ගෝත්පාදය සමගමය. ‘තත්ථ තත්ථ වුත්තෝ’ යනු අටුවා ටීකාවන්හි පවසන ලද්දේය. ‘අනාගතසාමඤ්ඤං’ යනු අනාගතයට සමාන බවයි. ඒකාන්තයෙන්ම අනාගතය යැයි ද නොකියති. ඔවුහු කෙසේ සංඛත ස්වභාව ඇති වෙත්ද යන්න ‘තේහි මග්ගේ’ යනාදියෙන් පැවසීය. විභාවිනී පාඨයෙහි: ‘අප්පහීනා’ යනු මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය නොකළ බවයි. ‘තදවත්ථා’ යනු ඉපදීමට සුදුසු අවස්ථාවයි. ‘තං සභාවත්තා’ යනු ඒ කාමරාගාදී ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘තථා වුච්චන්ති’ යනු එබැවින් අනුසයෝ යැයි කියනු ලබති. ඔවුහු අනාගත ධර්ම නම් නොවෙති. චිත්ත සන්තතියෙහි වර්තමාන ස්වභාවයෙන් පවත්නා බැවින් එය සිද්ධ වේ. ‘හඤ්චි පජහති’ යනු ඉදින් ප්‍රහාණය කරයි නම් යන්නයි. ‘තේනහී’ යනු එබැවිනි. ‘රත්තෝ’ යනු රාගයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘දුට්ඨෝ’ යනු ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘මූළ්හෝ’ යනු මෝහයෙන් යුක්ත වූයේ ප්‍රහාණය කරයි නම් දෝෂයක් වන්නේය යන අදහස මෙහි පැවසේ. පරියුට්ඨාන (මතු වී පෙනෙන) අවස්ථාවට පත් රාගාදීන් ‘මග්ගවජ්ඣං’ යනු මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු බවයි. ‘උප්පන්නං’ යනු පච්චුප්පන්නය (වර්තමානය) යි. වර්තමාන වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘වත්තමානුප්පන්න’ නම් වේ. ‘භුත්වා’ යනු අරමුණ අනුභව කොට (විඳ) පහව යන බැවින් ‘විගත’ නම් වේ. අරමුණ විඳ පහව ගිය ද එය උපන්නා වූ බැවින් ‘භුත්වා විගතුප්පන්න’ නම් වේ. විපාක දීම පිණිස අවකාශය සලසන බැවින් ‘ඕකාසකත’ නම් වේ. අවකාශය කරන ලද ද එය උපන්නා වූ බැවින් ‘ඕකාසකතුප්පන්න’ නම් වේ. ‘සමුදාචාර’ යනු නැවත නැවත පැවතීමයි. සමුදාචාර වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘සමුදාචාරුප්පන්න’ නම් වේ. පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත භූමිය (තලයට) ලැබෙන බැවින් ‘භූමිලද්ධ’ නම් වේ. භූමිය ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘භූමිලද්ධුප්පන්න’ නම් වේ. අරමුණ අධික ලෙස ගන්නා බැවින් ‘ආරම්මණාධිග්ගහිත’ නම් වේ. අරමුණ ගන්නා ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්න’ නම් වේ. මහග්ගත ධ්‍යානයෙන් යටපත් නොකරන ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘අවික්ඛම්භිතුප්පන්න’ නම් වේ. මාර්ගයෙන් සහමුලින් උපුටා නොදමන ලද්දා වූ ද එය උපන්නා වූ ද බැවින් ‘අසමුග්ඝාටිටුප්පන්න’ නම් වේ. මෙසේ මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු අනුසයන්ගේ උප්පන්න භාවය පැවසූ බැවින් ඔවුන් පච්චුප්පන්න (වර්තමාන) ලෙසම හැඳින්විය යුතුය. ‘සෙක්ඛා’ යනු සත් වැදෑරුම් සෛක්ෂ පුද්ගලයෝය.

ဩရမ္ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ ကာမလောကောစေဝ ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ စ. ဩရမ္ဘာဂေ သန္ဒိဿန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. ဥဒ္ဓံဘာဂေါ ဝုစ္စတိ မဟဂ္ဂတဘာဝေါစေဝ အရိယဘာဝေါ စ. ဥဒ္ဓံဘာဂေ သန္ဒိဿန္တီတိ ဥဒ္ဓံဘာဂိယာနိ. တတ္ထ. ကာမစ္ဆန္ဒော, ဗျာပါဒေါ,တိ ဣမာနိ ဒွေသံ ယောဇနာနိ ကာမလောကသင်္ခါတေ ဩရမ္ဘာဂေ ဧဝ သန္ဒိဿန္တိ. ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သီလဗ္ဗတပရာမာသော,တိ ဣမာနိ တီဏိ ပုထုဇ္ဇနဘာဝ သင်္ခါတေ. သေသာနိ ပန ပဉ္စ မဟဂ္ဂတဘာဝသင်္ခါတေ စ အရိယဘာဝသင်္ခါတေစ ဥဒ္ဓံဘာဂေပိ သန္ဒိဿန္တိ. အထဝါ. ပုရိမာနိ ပဉ္စယဿ တာနိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနာနိ, တံ ဥပရိဘဝဂ္ဂေ ဌိတံပိ ကာမလောကသင်္ခါတံ ဩရမ္ဘာဂံ အာကဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ဩရမ္ဘာဂါယ သံဝတ္တန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. ပစ္ဆိမာနိ ပဉ္စ ယဿ တာနိ အပ္ပဟီနာနိ, တံ ကာမလောကေ ဌိတံပိ ဥဒ္ဓံဘာဂံ အာကဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ဥဒ္ဓံဘာဂါယ သံဝတ္တန္တီတိ ဥဒ္ဓံဘာဂိယာနိ. တတ္ထဟိ ဒွေရူပါရူပရာဂါ ဧကန္တေန မဟဂ္ဂတဘာဝံ အာကဍ္ဎန္တိယေဝ. မာနော စ ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ အဝိဇ္ဇာစာတိ ဣမာနိ စ ရူပါရူပရာဂသဟဂတာနိ ဟုတွာ အာကဍ္ဎန္တိ. ဩရံ ဟေဋ္ဌိမံ ကာမလောကံ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. ဥဒ္ဓံ ရူပါရူပလောကံ ဘဇန္တီတိ ဥဒ္ဓံဘာဂိယာနီတိပိ ဝဏ္ဏေန္တိ. ‘‘ဣတရာနိ ပနာ’’တိ ဒွေ ဣဿာ သံယောဇန မစ္ဆရိယသံယောဇနာနိ. ‘‘ကမောပန ဒွိန္နံ ပီ’’တိ ဣဓ သင်္ဂဟေ ဒွိန္နံပိ အနုက္ကမောပန.

ඕරම්භාගය යනු කාම ලෝකය මෙන්ම පෘථග්ජන භාවය ද වේ. ඕරම්භාගයෙහි (පහළ කොටසෙහි) දක්නට ලැබෙන බැවින් ඕරම්භාගිය නම් වේ. උද්ධම්භාගය යනු මහග්ගත භාවය මෙන්ම ආර්ය භාවය ද වේ. උද්ධම්භාගයෙහි (ඉහළ කොටසෙහි) දක්නට ලැබෙන බැවින් උද්ධම්භාගිය නම් වේ. එහි, කාමච්ඡන්දය සහ ව්‍යාපාදය යන මේ සංයෝජන දෙක කාම ලෝක සංඛ්‍යාත ඕරම්භාගයෙහිම දක්නට ලැබේ. දෘෂ්ටිය, විචිකිච්ඡාව සහ සීලබ්බතපරාමාසය යන මේ තුන පෘථග්ජන භාවය සංඛ්‍යාත කොටසෙහි දක්නට ලැබේ. ඉතිරි පහ (රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච, අවිජ්ජා) මහග්ගත භාවය සංඛ්‍යාත වූ ද, ආර්ය භාවය සංඛ්‍යාත වූ ද උද්ධම්භාගයෙහි ද දක්නට ලැබේ. නැතහොත්, යමෙකුට මුල් (ඕරම්භාගිය) සංයෝජන පහ මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය නොවී ඇත්ද, ඔහු ඉහළ භවයක සිටිය ද කාම ලෝක සංඛ්‍යාත වූ ඕරම්භාගයට ඇද දමයි; එබැවින් ඕරම්භාගය පිණිස පවතින බැවින් ‘ඕරම්භාගිය’ නම් වේ. යමෙකුට පසු (උද්ධම්භාගිය) සංයෝජන පහ ප්‍රහාණය නොවී ඇත්ද, ඔහු කාම ලෝකයේ සිටිය ද උද්ධම්භාගයට ඇද දමයි; එබැවින් උද්ධම්භාගය පිණිස පවතින බැවින් ‘උද්ධම්භාගිය’ නම් වේ. එහි රූපරාග සහ අරූපරාග යන දෙක ඒකාන්තයෙන්ම මහග්ගත භාවයටම ඇද දමයි. මානය, උද්ධච්චය සහ අවිද්‍යාව යන මොහු රූපරාග හා අරූපරාගයන් හා එක්ව (සහජාතව) ඇද දමති. පහළ වූ හෙවත් යට වූ කාම ලෝකය භජනය කරන බැවින් ‘ඕරම්භාගිය’ නම් වන අතර, ඉහළ වූ රූප හා අරූප ලෝකයන් භජනය කරන බැවින් ‘උද්ධම්භාගිය’ නම් වේ යැයි ද වර්ණනා කරති. ‘ඉතරානි පනා’ යනු ඉතිරි ඊර්ෂ්‍යා සංයෝජනය සහ මාත්සර්ය සංයෝජනය යන දෙකයි. ‘කමෝපන ද්වින්නම්පී’ යනු මෙහි සංග්‍රහයෙහි ඒ දෙකෙහි ද අනුපිළිවෙළයි.

‘‘ဝိဗာဓေန္တီ’’တိ ဝိဟိံသန္တိ. ‘‘ဥပတာပေန္တိစာ’’တိ ဥပဂန္တွာ သန္တာပေန္တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

‘විබාධෙන්ති’ යනු වෙහෙසවනු ලැබීම හෙවත් හිංසා කිරීමයි. ‘උපතාපෙන්ති’ යනු (ළඟට) පැමිණ තැවීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

အကုသလသင်္ဂဟာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

අකුසල සංග්‍රහ විස්තරය මෙයින් නිම කරන ලදී.

၁၆၃. မိဿကသင်္ဂဟေ. ‘‘စိတ္တပ္ပဋိပါဒနံ စိတ္တနိယောဇနံ. ‘‘သုဂတိ ဒုဂ္ဂတိ ဝိဝဋ္ဋသင်္ခါတာသု စာ’’တိ သုဂတိဘဝ ဒုဂ္ဂတိ ဘဝနိဗ္ဗာနသင်္ခါတာသု စ. နိဗ္ဗာနဉှိ ဝဋ္ဋတော ဂိဂတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဒဿနာဒီဟိ ဧဝါ’’တိ ဒဿနသင်္ကပ္ပနာဒီဟိ ဧဝ. ဥဇုဂတိ နာမ [Pg.236] ဟိတသုခသံဝတ္တနိကာ ပဝတ္တိ ဝုစ္စတိ. ဝင်္ကဂတိနာမ အဟိတ ဒုက္ခသံဝတ္တနိကာ ပဝတ္တိ. ‘‘ပထင်္ဂါနီ’’တိ ပထဿမဂ္ဂဿ အင်္ဂါနိ. မဂ္ဂေါတိ စ ဥပါယော ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဥပါယင်္ဂါနီ’’တိ. ‘‘ဣတရာနီ’’တိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနိ အင်္ဂါနိ. ဥဇုဂတိယာ ဂမနဿ ဥပါယင်္ဂါနိ. ဣမေပိ စတ္တာရော မဂ္ဂင်္ဂ ဓမ္မာ ဓမ္မာ နာမ အာဂတာ. ‘‘တထာ တထာ ပဝတ္တာနံ’’တိ မုသာဝါဒါဒိဝသေန ပဝတ္တာနံ. ‘‘နာ နာမဂ္ဂေါဝါ’’တိ မိစ္ဆာမဂ္ဂေါ စ သမ္မာမဂ္ဂေါ စ.

163. මිශ්‍රක සංග්‍රහයෙහි; ‘චිත්තප්පටිපාදනං’ යනු සිත අරමුණෙහි යෙදවීමයි. ‘සුගති දුග්ගති විවට්ටසංඛාතාසු ච’ යනු සුගති භවය, දුග්ගති භවය සහ නිර්වාණය යන සංඛ්‍යාත (තැන්හි) ද යන්නයි. නිර්වාණය සසර චක්‍රයෙන් බැහැර වූ බැවින් ‘විවට්ට’ (විවෘත/මිදුණු) යැයි කියනු ලැබේ. ‘දස්සනාදීහි ඒව’ යනු දර්ශනය, සංකල්පනාදිය මගින්ම වේ. ‘උජුගති’ නම් වැඩ පිණිස හා සුවය පිණිස පවත්නා වූ පැවැත්මයි. ‘වංකගති’ නම් අවැඩ හා දුක පිණිස පවත්නා වූ පැවැත්මයි. ‘පථංගානි’ යනු මාර්ගයේ අවයවයන් (අංගයන්) ය. මාර්ගය යනු ‘උපාය’ ලෙසද හඳුන්වන බැවින් ‘උපායංගානි’ (උපායෙහි අංගයන්) යයි පවසන ලදී. ‘ඉතරානි’ යනු සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප ආදී වූ අංගයන්ය. එය සෘජු ගමනෙහි යෙදීම සඳහා වූ උපාය අංගයන් වේ. මේ සතර මාර්ගාංග ධර්මයෝ ද ධර්ම නාමයෙන් පැමිණියෝය. ‘තථා තථා පවත්තානං’ යනු මුසාවාදාදිය වශයෙන් පවත්නා වූ ධර්මයන්ය. ‘නා නාමග්ගෝවා’ යනු මිච්ඡා මාර්ගය සහ සම්මා මාර්ගයයි.

‘‘အတ္တာဓီနဝုတ္တိကေ’’တိ အတ္တာယတ္တပ္ပဝတ္တိကေ. အတ္တနော ဂတိ နာမ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနံ ဒဿနာဒိ ကိစ္စမေဝ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဣဿရာ အဓိပတိနော’’တိ ဣဒံ အာဓိပ္ပစ္စတ္ထပါကဋတ္ထံ ဝုတ္တံ. အတ္ထော ပန ဘာဝပ္ပဓာနဝသေန ဂဟေတဗ္ဗော. ဣန္ဒြိယံ ဣဿရိယံ အာဓိပ္ပစ္စန္တိဟိ ဣမေ ဧကတ္ထာတိ. ‘‘ဣတ္ထာကာရာနိ’’ နာမ ဣတ္ထိလိင်္ဂပုရိသလိင်္ဂါဒိ. ‘‘အညထာ အပ္ပဝတ္တိယံ’’တိ ဣတ္ထိသဏ္ဌာနေ ပုရိသလိင်္ဂါဒီနံ, ပုရိသသဏ္ဌာနေ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနံ အပ္ပဝတ္တိယံ. တေနာဟ ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိံ. မနော ဝိဇာနနကိစ္စေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဣဿရော ဟောတိ အနညာဘိဘဝနီယဘာဝေန ပဝတ္တနတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ ပရတ္ထ. ‘‘အာရမ္မဏာဓိမုစ္စနေ’’တိ အာရမ္မဏေ နိရာသင်္ကပ္ပဝတ္တိယံ. ‘‘အာရမ္မဏုပဋ္ဌာနေ’’တိ စိတ္တေ ဗုဒ္ဓဂုဏာဓိကဿ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနေ. ‘‘စတုသစ္စဓမ္မော’’တိ တေန ပုဂ္ဂလေန အနညာတ ပုဗ္ဗော စတုသစ္စ ဓမ္မော. အနညာတ ပုဗ္ဗံ အမတံ ဝါ ပဒံ. အနညာတံ ဉဿာမိ ဣတိ ပဝတ္တံ ဣန္ဒြိယန္တိ သမာသော. ပဋိပန္နဿာတိ ပန အတ္ထတော သိဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝိပ္ပကတဘာဝေနာ’’တိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေန. ပုနပ္ပုနံ ဇာနနကိစ္စယုတ္တာနံ မဇ္ဈေ ဆန္နံသေက္ခာနံ. ဧတေန အဝသဒ္ဒဿယာဝ သဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနာ ဇာနနန္တိ အတ္ထံ ဒီပေတိ. ပထမ မဂ္ဂေန ဉာတံ မရိယာဒံ အနတိက္ကမ္မ ဇာနနန္တိပိ ဝဏ္ဏေန္တိ. အာဇာနိတတ္ထာတိ အညာတာဝီ. အရဟာ ခီဏာသဝေါ ကတကိစ္စော ဝုသိတ ဗြဟ္မစရိယော. အညာတာဝိနော ဣန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိနိဋ္ဌိတ အာဇာနနကိစ္စဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘တဗ္ဗိမုတ္တီ’’တိ အတ္တဂ္ဂါဟ ဝိမုတ္တိ. ‘‘တသ္မိံ ဝါ’’တိ တသ္မိံ အတ္တနိဝါ. ‘‘သံကိလိဋ္ဌော’’တိ နာနာကိလေသေဟိ သံကိလေသိတော. ‘‘ဝိပ္ဖန္ဒိတော’’တိ နာနာသုခဒုက္ခေဟိ [Pg.237] သံကမ္ပိတော. ‘‘ဝေါဒါနပတ္တိယာ’’တိ ဝိသုဒ္ဓိပတ္တတ္ထာယ. ‘‘တာယပဋိ ပတ္တိယာ’’တိ ကရဏတ္ထေ, ဟေတု အတ္ထေ ဝါ ကရဏဝစနံ. ‘‘ဝေါဒါနပတ္တိယာ’’တိ သာမိအတ္ထေ သာမိဝစနံ.

‘අත්තාධීනවත්තීකේ’ යනු තමන්ට යටත්ව පවතින යන අර්ථයයි. තමන්ගේ ගතිය නම් චක්ඛුන්ද්‍රියාදීන්ගේ දර්ශනාදී කෘත්‍යයන්ම වේ. ‘ඉස්සරා අධිපතිනෝ’ යන්න අධිපති බව පැහැදිලි කිරීමට යොදන ලදී. මෙහි අර්ථය ස්වභාවයෙහි ප්‍රධානත්වය අනුව ගත යුතුය. ඉන්ද්‍රිය, ඊශ්වර බව, අධිපති බව යන මේවා එකම අර්ථයකි. ‘ඉත්ථාකාරානි’ නම් ස්ත්‍රී ලිංග, පුරුෂ ලිංග ආදියයි. ‘අඤ්ඤථා අප්පවත්තිියං’ යනු ස්ත්‍රී සටහනෙහි පුරුෂ ලිංග ආදිය හෝ පුරුෂ සටහනෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ආදිය නොපැවතීමයි. ඒ නිසා ‘තථාහී’ යනාදිය පැවසුවා. සිත, දැනගැනීමේ කෘත්‍යයෙහි සහසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට අධිපති වන්නේ අන්‍යයන්ට යටත් කළ නොහැකි ස්වාධීන ස්වභාවයෙන් පවතින බැවිනි. අන් තැන්හි ද එසේමය. ‘ආරම්මණාධිමුච්චනේ’ යනු අරමුණෙහි සැකයකින් තොරව නිශ්චිතව පැවැත්මයි. ‘ආරම්මණුපට්ඨානේ’ යනු සිතෙහි බුද්ධ ගුණාදී උතුම් අරමුණු ඉපදීමයි. ‘චතුසච්චධම්මෝ’ යනු ඒ පුද්ගලයා විසින් පෙර නොදන්නා ලද සතර සත්‍ය ධර්මයයි. නොහොත් පෙර නොදන්නා ලද අමා නිවනයි. ‘නොදත් දෙය දැනගන්නෙමි’ යන අදහසින් පවත්නා වූ ඉන්ද්‍රිය යනු එහි සමාස අර්ථයයි. (එය) ප්‍රතිපන්න වූ (මගට පිළිපන්) තැනැත්තාට අයත් බව අර්ථයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් ‘ප්‍රතිපන්නයාගේ’ යයි පවසන ලදී. ‘විප්පකතභාවේන’ යනු අවසන් නොවූ ස්වභාවයෙනි. නැවත නැවත දැනගැනීමේ කෘත්‍යයෙහි යෙදුණු සේඛ පුද්ගලයන් හය දෙනා අතර (මෙය පවතී). මෙයින් ‘අව’ යන උපසර්ගය මගින් සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරමින් දැනගැනීම යන අර්ථය දක්වයි. ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දන්නා ලද සීමාව ඉක්මවා නොයමින් දැනගැනීම යයි ද වර්ණනා කරති. දැනගත යුතු දේ දැනගත් (ආජානිත) අර්ථය ඇති බැවින් ‘අඤ්ඤාතාවී’ නම් වේ. රහතන් වහන්සේ යනු ක්ෂීණාස්‍රව වූ, කෘතකෘත්‍ය වූ, මැනවින් බඹසර වැස නිම කළ උතුමෙකි. අඤ්ඤාතාවී පුද්ගලයාගේ ඉන්ද්‍රිය අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය බව දැක්වීමට ‘පරිණිට්ඨිත ආජානනකිච්චස්ස’ (දැනගැනීමේ කෘත්‍යය නිම කළ තැනැත්තාගේ) යනාදිය පැවසුණි. ‘තබ්බිමුත්තී’ යනු ආත්ම දෘෂ්ටියෙන් (මමත්වය අල්ලා ගැනීමෙන්) මිදීමයි. ‘තස්මිං වා’ යනු එහි ම හෝ තමා කෙරෙහි ම යන්නයි. ‘සංකිලිට්ඨෝ’ යනු නානා කෙලෙස්වලින් කිලිටි වූ යන්නයි. ‘විප්ඵන්දිතෝ’ යනු විවිධ සැප දුක්වලින් කම්පනය වූ යන්නයි. ‘වෝදානපත්තියා’ යනු පිරිසිදු බව (විශුද්ධිය) ලැබීම පිණිසයි. ‘තායපටිපත්තියා’ යන්නෙහි කරණ අර්ථය හෝ හේතු අර්ථය සඳහා කරණ විභක්තිය යොදා ඇත. ‘වෝදානපත්තියා’ යන්නෙහි සාමී අර්ථය සඳහා සාමී විභක්තිය යොදා ඇත.

‘‘ဗလီယန္တီ’’တိ နာမဓာတုနိဒ္ဒေသော. တေနာဟ ‘‘ဗလသာ ကရောန္တီ’’တိ. ‘‘ဗလသာ’’တိ ဗလေန. ပရိတော သမန္တတော သေန္တိ ပရိဝါရေန္တီတိ ပရိဿယာ. အဿဒ္ဓဿ ဘာဝေါ အဿဒ္ဓိယံ. ကောသဇ္ဇသင်္ခါတေန ပဋိပက္ခဓမ္မေန. မုဋ္ဌာ နဋ္ဌာ သတိ ယဿာတိ မုဋ္ဌဿတိ. မုဋ္ဌဿတိဿ ဘာဝေါ မုဋ္ဌဿစ္စံ. ‘‘သေသဒုက ဒွယံ’’တိ အဟိရိကဒုကံ ဟိရိဒုကဉ္စ.

‘බලීයන්ති’ යනු නාම ධාතු නිර්දේශයකි. ඒ නිසා ‘බලසා කරොන්ති’ (බලයෙන් කෙරෙත්) යැයි කියන ලදී. ‘බලසා’ යනු බලයෙනි. හාත්පසින් වට කරගෙන පීඩා පමුණුවන බැවින් ‘පරිස්සය’ (උපද්‍රව) නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව නැති බව ‘අස්සද්ධිය’ යි. කෝසජ්ජ සංඛ්‍යාත (කුසීත බව නම් වූ) ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මය මගිනි. යමෙකුගේ සිහිය මුළා වූයේ ද, ඔහු ‘මුට්ඨස්සති’ නම් වේ. මුට්ඨස්සති පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය ‘මුට්ඨස්සච්ච’ (මුළා වූ සිහිය) නම් වේ. ‘සේසදුක ද්වයං’ යනු අහිරික දුකය සහ හිරි දුකය යන දෙකයි.

ဂဟပတိ, ဇာယမ္ပတီ, တိအာဒီသု ဝိယ ပတိသဒ္ဒေါ သာမိဣဿရ ပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ပတီတိ သာမိဣဿရော’’တိ. ‘‘ပရေသံ’’တိ သဟဇာတေသု ပရေသံ ဣန္ဒြိယာနံ. ‘‘ပရေဟီ’’တိ ကမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ပရေ သဟဇာတေ ဣန္ဒြိယ ဓမ္မေတိ အတ္ထော. ‘‘အဓိကော’’တိ အဓိကတရော. ‘‘အတ္တာဓီန ဝုတ္တီနံ’’တိ အတ္တာယတ္တဝုတ္တီနံ. ‘‘ဆန္ဒာဂမနဝသေန ဝါ’’တိ ဧတ္ထ အာဂစ္ဆတိ ဖလံ ဧတေနာတိ အာဂမနံ. အာဒိကာရဏံ, မူလကာရဏံ, ပဘဝကာရဏံ. ဆန္ဒော ဧဝ အာဂမနံ ဆန္ဒာဂမနံ. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ အတီတဘဝေသူ’’တိအာဒိံ. သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ အတ္တပရာဓီနေ ကတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. မဟောဃော တိဏပဏ္ဏကသဋေ အတ္တပရာဓီနေ ကရောန္တော ဝိယာတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ‘‘အတ္တပရာဓီနေ’’တိ အတ္တသင်္ခါတောပရော အတ္တပရော. အတ္တပရေန အဓီနာ အတ္တပရာဓီနာတိ အတ္ထော. ‘‘သေသေသုပီ’’တိ သေသေသု ဝီရိယ စိတ္တ ဝီမံသာဓိပတီသုပိ. ဧတေန ‘ဝီရိယမေဝ အဓိပတိ ဝီရိယာဓိပတိ. ဝီရိယဝတော ကိံ နာမ ကမ္မံ န သိဇ္ဈတီတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဝါ ပုဗ္ဗေ အတီတဘဝေသု သုဋ္ဌု အာသေဝိတဝီရိယာဂမနဝသေန ဝါ တေသု တေသု ကလျာဏ ပါပကမ္မေသု သမ္ပယုတ္တ ဓမ္မေ မဟောဃော ဝိယ တိဏပဏ္ဏကသဋေ အတ္တပရာဓီနေ နိစ္စံ ပဂ္ဂဟိတဓုရေကတွာ ပဝတ္တံ ဝီရိယ’န္တိအာဒိနယံ အတိဒိသတိ. ‘‘ပစ္ဆိမာ တယော ဓမ္မာ’’တိ ဝီရိယ စိတ္တ ဝီမံသာ ဓမ္မာ. ပရဝသေပိ ဝတ္တန္တိ, တဒါ တေသံ အဓိပတိဘာဝေါ နတ္ထီတိ စောဒနာ. အဓိပတိ ကိစ္စံ နာမ ဓုရဝါဟိတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တံ တံ ကိစ္စ ဝိသေသံ [Pg.238] အနပေက္ခိတွာ’’တိ စက္ခုန္ဒြိယံ ဒဿန ကိစ္စေ ဣဿရော, သောတိန္ဒြိယံ သဝန ကိစ္စေတိအာဒီသု တံ တံ ကိစ္စဝိသေသံ အပေက္ခတိ, တထာ အနပေက္ခိတွာ. ‘‘ဝိဇာနနာဒိ ကိစ္စံ’’တိ ‘မနော အာရမ္မဏ ဝိဇာနနေ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ဣန္ဒြိယ ကိစ္စံ.

ගහපති, ජායම්පති යනාදී වචනවල මෙන් ‘පති’ ශබ්දය ස්වාමි හෝ අධිපති යන අර්ථයට සමාන බව ‘පති යනු ස්වාමියා හෙවත් අධිපතියාය’ යන ප්‍රකාශයෙන් දක්වයි. ‘පරේසං’ යනු සහජාත අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට ඇති අධිපති බවයි. ‘පරේහි’ යන්නෙහි කර්ම අර්ථය සඳහා කරණ විභක්තිය යොදා ඇත. සහජාත අනෙක් ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් යන්න එහි අර්ථයයි. ‘අධිකෝ’ යනු වඩාත් ප්‍රබල වූ යන්නයි. ‘අත්තාධීනවත්තීනං’ යනු තමාට යටත්ව පවත්නා පැවතුම් ඇති යන අර්ථයයි. ‘ඡන්දාගමනවසෙන වා’ යන්නෙහි, මෙයින් ඵලය පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘ආගමන’ යනු මුල් හේතුවයි. ඡන්දයම මුල් හේතුව වීම ඡන්දාගමනයයි. ඒ නිසා ‘පෙර අතීත භවයන්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තමාට යටත් කරගෙන පවත්නා බව මෙහි අදහසයි. මහා ජල ගැල්මක් (මහෝඝයක්) තණකොළ, කොළ රොඩු ආදිය තමාට යටත් කරගෙන (පා කරගෙන) යන්නාක් මෙනි. එහි ‘අත්තපරාධීනේ’ යනු තමා හා තමාට යටත් වූවන් යන අර්ථයයි. ‘සේසේසුපි’ යනු ඉතිරි වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා යන අධිපතීන් කෙරෙහි ද යන්නයි. මෙයින් ‘වීර්යයම අධිපති වේ, වීර්යවන්තයාට සාර්ථක කරගත නොහැකි කාර්යය කුමක්දැයි’ මෙසේ පූර්ව අභිසංස්කාර වශයෙන් හෝ පෙර අතීත භවයන්හි මැනවින් පුරුදු කරන ලද වීර්යය මුල්කරගෙන හෝ ඒ ඒ කුසල් අකුසල් කර්මයන්හිදී සහසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මහෝඝයක් මෙන් තමාට යටත් කරගෙන, නිරන්තරයෙන් වීර්යය පෙරදැරි කරගෙන පවත්නා ආකාරය දක්වයි. ‘පච්ඡිමා තයෝ ධම්මා’ යනු වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා යන ධර්මයෝය. (මේවා) අන්‍යයන්ට යටත්ව පවතින විට, ඒවායේ අධිපති භවයක් නැත යන අදහස මෙහි එයි. අධිපති කෘත්‍යය නම් පෙරමුණ ගෙන කටයුතු කිරීමයි. ‘තං තං කිච්චවිසේසං අනපෙක්ඛිත්වා’ යනු චක්ඛුන්ද්‍රිය දර්ශන කෘත්‍යයෙහි අධිපති වේ, සෝතින්ද්‍රිය ශ්‍රවණ කෘත්‍යයෙහි අධිපති වේ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ සුවිශේෂී කෘත්‍යයන්ට පමණක් සීමා නොවී යන්නයි. ‘විජානනාදි කිච්චං’ යනු ‘සිත අරමුණ දැනගැනීමෙහි’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ සියලු ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයන්ය.

ဘုသော ဟရန္တိ ဝဟန္တီတိ အာဟာရာ. ‘‘ဘုသော’’တိ အတိရေကတရန္တိ အတ္ထော. ကထံ ပန ဘုသော ဟရန္တီတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတာဒီ’’တိအာဒိံ. တေတေ ပစ္စယ ဓမ္မာ တေတေ ပစ္စယုပ္ပန္န ဓမ္မာ စာတိ ယောဇနာ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဣမိဿံ ပါဠိယံ. ‘‘ပစ္စယာဟာရော ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဟေတု အာရမ္မဏာဒိကော သဗ္ဗောပစ္စယော ပစ္စယာဟာရော နာမ. အာဟာရ ပစ္စယောပန ဝိသုံ ဧကော ပစ္စယဝိသေသော. ‘‘ပစ္စယဋ္ဌေနာ’’တိ ဟေတု အာရမ္မဏာဒိ ပစ္စယဋ္ဌေန. ‘‘အာဟာရဘူတာ’’တိ ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စဝိသေသဘူတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ကဠီရင်္ကုရာနံ’’တိ ကမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ. ‘‘ဝဍ္ဎိယာ’’တိ ဝဍ္ဎနတ္ထာယ. ‘‘ဌိတိယာ’’တိ ဌိတတ္ထာယ. ဣမေသတ္တာ ဝဋ္ဋေ ပဝတ္တန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ. ‘‘ပက္ခေ ဝိယူဟိတွာ’’တိ ပက္ခေ သဉ္စာလေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပက္ခေ’’တိ ဝါ ပက္ခေဟိ ဝါတံ ဗျူဟိတွာ. ‘‘တဒနုသယိတဿာ’’တိ တသ္မိံ ဝိပါက သန္တာနေ အနုသယိ တဿ. ‘‘ဝိဘာဝေတွာ’’တိ ပစ္စက္ခတော ဝိဘူတံ ပါကဋံ ကတွာ. ‘‘အလဘိတွာ’’တိ စက္ခုမှိ အလဘိတွာ. အပဿိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တတ္ထေဝါ’’တိ နိဝါသဋ္ဌာနေ ဧဝ. ‘‘သမ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝိညာဏေန သမ္ပယုတ္တာ. ဘဝိံသု ဝဍ္ဎိံ သူတိ ဘူတာ. သမ္ဘဝံ ဝုဍ္ဎိကာရဏံ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တီတိ သမ္ဘဝေသိနော. ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ ‘ယထာ ယဝဗီဇာနံ ဝါ သာလိဗီဇာနံ ဝါ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. ‘‘အာဟာရေတီ’’တိ ပဝတ္တေတိ. ‘‘မနောသဉ္စေတနာဟာရော’’တိ ကုသလာကုသလ ကမ္မဘူတော မနောသဉ္စေတနာဟာရော. ‘‘တယော ဘဝေ’’တိ တယော ကာမဘဝါဒိကေ ဥပပတ္တိဘဝေ. ဌိတိယာတိ စ အနုဂ္ဂဟာယာတိ စ ဝုတ္တံ. ဣတရထာ ဥပ္ပတ္တိယာတိ စ ဝုတ္တံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

ශක්තිමත්ව (විශේෂ ලෙස) තමන්ට අදාළ ඵලයන් ගෙන එන බැවින් හෝ පවත්වන බැවින් 'ආහාර' නම් වේ. 'භුසෝ' යනු අතිශයින්ම යන අර්ථයයි. සහජාතාදී වශයෙන් අතිශයින් ගෙන එන ආකාරය 'සහජාතාදී' යනුවෙන් ආරම්භ කර දක්වන ලදී. එම ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් හා එම ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'එත්ථා' යනු මෙම පාළියෙහි ය. 'පච්චයාහාරෝ වා' යන්නෙහි හේතු, ආරම්මණ ආදී වූ සියලු ප්‍රත්‍යයෝ 'ප්‍රත්‍ය ආහාර' නම් වෙති. ආහාර ප්‍රත්‍යය වනාහි වෙන් වූ එක්තරා ප්‍රත්‍ය විශේෂයකි. 'පච්චයට්ඨේනා' යනු හේතු, ආරම්මණ ආදී ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙනි. 'ආහාරභූතා' යනු උපස්තම්භන කෘත්‍යය (උපකාර කිරීමේ කෘත්‍යය) විශේෂයෙන් සිදු කරන බැවින් එසේ කියන ලදී. 'කළීර අංකුරයන්ගේ' යන මෙහි 'කළීරංගුරාණං' යන්න කර්ම අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'වඩ්ඪියා' යනු වැඩීම පිණිසයි. 'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම පිණිසයි. මෙම සත්ත්වයෝ සංසාර වට්ටයෙහි පවතිති යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. 'පක්ඛේ වියූහිත්වා' යනු පියාපත් සැලීමෙන් යන්නයි. 'පක්ඛේ' යනු පියාපත් මගින් වාතය ඉවත් කරමින් යන්නයි. 'තදනුසයිතස්සා' යනු එම විපාක සන්තතියෙහි අනුශය වූ යන්නයි. 'විභාවෙත්වා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පැහැදිලි කර දක්වා යන්නයි. 'අලභිත්වා' යනු චක්ඛු ද්වාරයෙහි නොලැබ යන්නයි. නොදැක යන්න එහි අදහසයි. 'තත්ථේවා' යනු වාසස්ථානයෙහිමය. 'සම්පයුත්තා' යනු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. හටගත්තා වූ හෙවත් වෘද්ධියට පත් වූ බැවින් 'භූත' නම් වේ. හටගැනීමට හෙවත් වෘද්ධියට හේතුවක් සොයන බැවින් 'සම්භවේසී' නම් වේ. 'වෘත්තනයෙන්' යනු 'යව බීජයන්ගේ හෝ ඇල් වී බීජයන්ගේ හෝ' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට අනුවයි. 'ආහාරේති' යනු පවත්වයි යන්නයි. 'මනෝසංචේතනාහාරෝ' යනු කුසල් අකුසල් කර්ම බවට පත් වූ මනෝසංචේතනා ආහාරයයි. 'තයෝ භවේ' යනු කාම භව ආදී තුන් භවයන්හි උපපත්තියයි. 'ස්ථිතිය පිණිස' සහ 'අනුග්‍රහය පිණිස' යනුවෙන් ද කියන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම් 'උත්පත්තිය පිණිස' යැයි ද කිව හැකි බව අදහස් වේ.

‘‘ဒုဗ္ဗလကိစ္စဋ္ဌာနဝတ္ထုကတ္တာ’’တိ ဒုဗ္ဗလကိစ္စတ္တာ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနတ္တာ ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာ. ‘‘အဘိနိပါတ မတ္တာနိ ဟောန္တီ’’တိ ဒဿန သဝနာဒိ မတ္တာနိ [Pg.239] ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝိတက္က ပစ္ဆိမကံ ဈာနံ’’တိ ဈာနာနိ နာမ ဝိတက္ကဿ ပစ္ဆာနုဂတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တေသုပဉ္စဝိညာဏေသု. ‘‘တာ’’တိ ဝေဒနာ ဧကဂ္ဂတာ. ‘‘တံ’’တိ ဈာနကိစ္စံ. ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘မဂ္ဂိန္ဒြိယ ဗလဘာဝါယာ’’တိ မဂ္ဂိန္ဒြိယ ဗလဘာဝတ္ထာယ. လောကုတ္တရဝိပါကာနိ ဇဝနကိစ္စာနိ စ သာဓိပတိကာနိ စ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တိဘူမကာနီ’’တိအာဒိ. သေသမေတ္ထ သုဗောဓံ.

කෘත්‍යය, ස්ථානය සහ වස්තුව දුබල බැවින් 'දුබ්බල කිච්චට්ඨාන වත්ථුකත්තා' නම් වේ. 'අභිනිපාත මත්තානි හොන්ති' යනු දැකීම, ඇසීම ආදිය මාත්‍රයක් පමණක් වන බව අදහස් වේ. 'විතක්ක පච්ඡිමකං ඣානං' යනු ධ්‍යානයන් විතර්කයට අනුව පවතින්නේය යන්නයි. 'තත්ථා' යනු එම පංච විඤ්ඤාණයන්හි ය. 'තා' යනු වේදනා සහ ඒකාග්‍රතා යන ධර්මයන්ය. 'තං' යනු ධ්‍යාන කෘත්‍යයයි. ඒකාග්‍රතාව බලවත් නොවේ යනු සම්බන්ධයයි. 'මග්ගින්ද්‍රිය බලභාවායා' යනු මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලවත් බව පිණිසයි. ලෝකෝත්තර විපාක සිතුවිලි සහ ජවන කෘත්‍යයන් අධිපති ධර්මයන් සහිත වන බැවින් 'තිභූමකානී' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

မိဿကသင်္ဂဟာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මිශ්‍රක සංග්‍රහ විස්තරය නිමාවට පත් විය.

၁၆၄. ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟေ. ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဧတ္ထ ပသဒ္ဒေါ ပမုခတ္ထော ပဓာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ပမုခါ ပဓာနာ ဟုတွာ’’တိ. ဌာသဒ္ဒေါ ဂတိနိဝတ္တိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဂမနံ နိဝတ္တေတွာ ပဝတ္တန္တီ’’တိ. ‘‘ကာယေ အနုပဿနာ’’တိ ကာယေ ပဝတ္တာ အနုပဿနာ. ပုနပ္ပုနံ ပဿန္တိ ယောဂိနော ဧတာယာတိ အနုပဿနာ. ကတမံ ပဿန္တီတိ အာဟ ‘‘အဿာသပဿာသာဒိကဿာ’’တိအာဒိံ. ကထဉ္စတံ ပဿန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံ တံ ကာယဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ ပုနပ္ပုန သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဝေဒနာနု ပဿနာဒီသုပိ ဧသေဝနယော. တံ န သုန္ဒရံ. ကသ္မာ, သကလဿ ရူပကာယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ. ယဒိ ဧဝန္တိအာဒီသု. ‘‘ဣတရာပိ သိဒ္ဓါ’’တိ ကာယာနုပဿနာဒယောပိ သိဒ္ဓါ. ကသ္မာ, ဓမ္မာနုပဿနာယ အန္တောဂဓတ္တာ. ‘‘တထာ အနုပဿန္တဿာ’’တိ ရူပ္ပနလက္ခဏတော အနုပဿန္တဿ. ‘‘တံ တံ သမူဟဘူတရူပဓမ္မဝသေနာ’’တိ အဿာသပဿာသာဒိ သမူဟဘူတဿ ရူပ ဓမ္မဿ ဝသေန. ‘‘သုဘာဒိဝိပလ္လာသဿာ’’တိ သုဘ သုခ နိစ္စဝိပလ္လာသဿ. ‘‘ဩဠာရိကဿာ’’တိ သုပါကဋဝသေန ဩဠာရိကဿ. ‘‘အတ္တူပနိဗန္ဓာ’’တိ အတ္တေန ဥပနိဗန္ဓာ, ပဋိဗဒ္ဓါ.

164. බෝධිපාක්ෂික සංග්‍රහයෙහි; 'සතිපට්ඨාන' යන මෙහි 'ප' ශබ්දය ප්‍රමුඛ හෝ ප්‍රධාන අර්ථය දෙයි. එබැවින් 'ප්‍රමුඛව, ප්‍රධාන වී' යැයි පැවසුහ. 'ට්ඨා' ශබ්දය ගමන නැවැත්වීමේ අර්ථය දෙන බැවින් 'සිතේ විසිරී යාම නවත්වා පවතින' යැයි වදාළහ. 'කායේ අනුපස්සනා' යනු කය කෙරෙහි පවතින අනුපස්සනාවයි. යෝගාවචරයා මෙයින් නැවත නැවත බලන බැවින් 'අනුපස්සනා' නම් වේ. කුමක් බලන්නේද යන්නට 'ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ආදියේ' යනාදිය වදාළහ. එය බලන්නේ කෙසේද යන්න 'එම එම කයෙහි ස්වභාවයෙන්' යනාදී ලෙස පවසන ලදී. දැන් 'යාව' යනාදියෙන් 'නැවත නැවත' යන වචනයේ අර්ථය දක්වයි. වේදනානුපස්සනා ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. එය යහපත් නොවේ. මන්දයත්, සමස්ත රූප කායම මෙහි අදහස් කරන බැවිනි. මෙහි සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. 'යදි ඒවං' යනාදියේ දී; 'ඉතරාපි සිද්ධා' යනු කායානුපස්සනා ආදිය ද සිද්ධ වේ යන්නයි. මන්දයත්, ඒවා ධම්මානුපස්සනාවට ඇතුළත් වන බැවිනි. 'තථා අනුපස්සන්තස්ස' යනු රූපණය වන (වෙනස් වන) ලක්ෂණයෙන් බලන්නාට යන්නයි. 'තං තං සමූහභූත රූපධම්ම වසේන' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ආදී සමූහයක් වූ රූප ධර්මයන්ගේ වශයෙන් යන්නයි. 'සුභාදි විපල්ලාසස්ස' යනු සුභ, සුඛ, නිත්‍ය යන විපල්ලාසයන්ගේ (වැරදි වැටහීම්වල) යන්නයි. 'ඕළාරිකස්ස' යනු ඉතා ප්‍රකට බැවින් දළ වූ ස්වභාවයයි. 'අත්තූපනිබන්ධි' යනු තමා හා බැඳී පවත්නා යන්නයි.

‘‘ကာမံ’’တိ ဧကန္တေန. ဥပသုဿတူတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယန္တံ’’တိ ဈာနာဘိညာ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနံ. ‘‘ဝီရိယဿ သဏ္ဌာနံ’’တိ ဝီရိယဂမနဿ ဝီရိယပ္ပဝတ္တနဿ နိဝတ္တိဝသေန သဏ္ဌာနံ. ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန အတီတ ကိလေသာပိ [Pg.240] ပစ္စုပ္ပန္န ကိလေသာပိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အသုကသ္မိံ ကာလေ’’တိအာဒိံ. ‘‘မယှံ ဥပ္ပန္နံ’’တိ ဣဒါနိ ဥပ္ပန္နံ. ‘‘ပဟာနာယာ’’တိ ဧတ္ထ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အနုပ္ပာဒ ဓမ္မတာပါဒနကရဏတ္ထံ’’တိ. တတ္ထ အနုပ္ပာဒေါ ဓမ္မော ယေသံ တေ အနုပ္ပာဒ ဓမ္မာ. မဂ္ဂေန ပဟီနာ အကုသလ ဓမ္မာ. အနုပ္ပာဒ ဓမ္မာနံ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. အနုပ္ပာဒ ဓမ္မတာယ အာပါဒနံ. တဿ ကရဏန္တိ သမာသော. ‘‘ဒိသွာ’’တိ တေသံ ဥပ္ပတ္တိ ဝတ္ထုံ ဒိသွာ. ‘‘ပစ္စယသမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ’’တိ ပစ္စယဘူတဿ အနုသယဿ သမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. ‘‘အပတ္တာ’’တိ ဣဒါနိ အပတ္တာ. ‘‘သမယေ’’တိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒနဝမက္ခဏေ. ‘‘နိယာမံ န ဩက္ကမန္တီ’’တိ အရိယမဂ္ဂသင်္ခါတံ သမ္မတ္တနိယာမံ န ဩက္ကမန္တိ. နပ္ပဝိသန္တိ. ကိလေသေဟိ အကောပေတဗ္ဗတာယ အကုပ္ပော ဓမ္မော ယဿာတိ အကုပ္ပ ဓမ္မော. ခီဏာသဝေါ. အကုပ္ပ ဓမ္မဿ ဘာဝေါ အကုပ္ပ ဓမ္မတာ. အရဟတ္တ ဖလံ. ‘‘တေသံ’’တိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ. ဥပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ ပဟာနာယာတိ ကတွာ ဝိသုဒ္ဓိဓမ္မေသု ယောဂံ ကရောန္တဿ အနုက္ကမေန ဘာဝနာ ကမ္မေ မတ္ထကံ ပတ္တေအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နာပိ ပါပကာ ပဟိယျန္တိ. အနုပ္ပန္နာပိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. အနုပ္ပန္နာပိ ကုသလာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပန္နာပိ ဘာဝနာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧသနယော အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အနုပ္ပာဒါယာတိအာဒီသု. ဧဝံ စတူသု မုခေသု ဧကေကမုခေနပိ သမ္မာ ပဒဟန္တဿ သမ္မပ္ပဓာနံ စတုကိစ္စသာဓကံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတေသု ပနာ’’တိအာဒိံ.

‘කාමං’ යනු ඒකාන්තයෙන්මය. ‘උපසුස්සතූ’ (වියළේවා) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘යන්තං’ යනු ධ්‍යාන, අභිඥා, මාර්ග, ඵල හා නිවනයි. ‘වීරියස්ස සණ්ඨානං’ යනු වීර්යයේ ගමන හෙවත් වීර්යය පැවැත්ම නැවැත්වීමයි. ‘උප්පන්න’ යන වචනයෙන් අතීත කෙලෙස් මෙන්ම වර්තමාන කෙලෙස් ද ගත යුතු බැවින් ‘අසවල් කාලයේ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘මය්හං උප්පන්නං’ යනු දැන් මා තුළ හටගත් යන්නයි. ‘පහානායා’ යන මෙහි සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය අදහස් කරන බැවින් ‘නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීම සඳහා’ යැයි වදාළහ. එහි නූපදින ස්වභාවය ඇත්තේ යම් ධර්මයන්ට ද ඔවුහු ‘අනුප්පාද ධම්මා’ නම් වෙති. එනම් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ අකුසල ධර්මයන්ය. නූපදින ස්වභාවය ‘අනුප්පාද ධම්මතා’ නම් වේ. එය සිදු කිරීම ‘ආපාදනකරණං’ යන්නයි. ‘දිස්වා’ යනු ඔවුන්ගේ උපතට හේතුව දැක යන්නයි. ‘පච්චයසමුච්ඡින්දනත්ථං’ යනු ප්‍රත්‍ය වූ අනුශයයන් මුළුමනින්ම සිඳලීම පිණිසයි. ‘අපත්තා’ යනු දැනට පැමිණ නැති යන්නයි. ‘සමයේ’ යනු බුද්ධෝත්පාද වැනි නව අක්ඛණයන්හිදී ය. ‘නියාමං න ඔක්කමන්ති’ යනු ආර්ය මාර්ගය සංඛ්‍යාත සම්මත්ත නියාමයට නොපැමිණෙති හෙවත් ඇතුළු නොවන බවයි. කෙලෙසුන්ගෙන් කෝප කළ නොහැකි බැවින් ‘අකුප්ප ධර්ම’ ඇත්තේ යමෙකුට ද ඔහු ‘අකුප්ප ධම්ම’ හෙවත් රහතන් වහන්සේය. අකුප්ප ධර්මයාගේ ස්වභාවය ‘අකුප්ප ධම්මතා’ හෙවත් අර්හත් ඵලයයි. ‘තේසං’ යනු එම කුසල ධර්මයන්ගේ ය. උපන්නා වූ පාප ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා විශුද්ධි ධර්මයන්හි යෝගය වඩන්නාට, අනුක්‍රමයෙන් භාවනාව මුදුන්පත් වූ විට, ආරම්භයේ සිට උපන්නා වූ පාපයෝ ද ප්‍රහීණ වෙති. නූපන්නා වූ පාපයෝ ද නූපදිති. නූපන් කුසලයෝ උපදිති. උපන් කුසලයෝ ද භාවනාව සම්පූර්ණ වීම කරා යති. නූපන් අකුසල් නූපදවීම පිණිස යනාදී තැන්හි ක්‍රමය මෙයයි. මෙසේ සතර ආකාරයකින් එක් එක් ආකාරයකින් හෝ මැනවින් උත්සාහ කරන්නාට සම්මප්පධානය සතර කෘත්‍යයන්ම සාධනය කරයි. ඒ නිසා ‘එතේසු පනා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဓမ္မဝဝတ္ထာနညာဏေန ဉာတဗ္ဗာ သဗ္ဗေ ပရမတ္ထ ဓမ္မာ အဘိညေယျာ နာမ. ‘‘အဘိညာ သိဒ္ဓီ’’တိ အဘိဇာနန ကိစ္စသိဒ္ဓိ. ဝိသုံ ဝိသုံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဉာတဗ္ဗာ စတုသစ္စ ဓမ္မာ ပရိညေယျာ နာမ. တေဟိ ဒုက္ခသစ္စ ဓမ္မာ ပရိညာတဗ္ဗဘာဝေန, သမုဒယ သစ္စ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗ ဘာဝေန, နိရောဓသစ္စ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗ ဘာဝေန, မဂ္ဂသစ္စ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေန ဉာတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ. ‘‘ဘာဝနာသိဒ္ဓီ’’တိ ဘာဝနာကိစ္စ သိဒ္ဓိ. တံ သံယုတ္တကေ ဣမာယပါဠိယာ သမေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝိဘင်္ဂေ ပနာ’’တိ ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ ပန. ‘‘စိတ္တ စေတသိကရာသီ’’တိ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ဥတ္တရိ မနုဿ ဓမ္မပရိယာ ပန္နာ [Pg.241] စိတ္တစေတသိကရာသိ. ‘‘တတ္ထ ပနာ’’တိ ဝိဘင်္ဂေ တသ္မိံ ဥတ္တရစူဠဘာဇနီယေ ပန. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံ သင်္ဂဟေ.

අතිවිශිෂ්ට වූ ධර්ම විනිශ්චය ඥානයෙන් දත යුතු වූ සියලු පරමාර්ථ ධර්මයෝ ‘අභිඥෙය්‍ය’ නම් වෙති. ‘අභිඥා සිද්ධි’ යනු වටහා ගැනීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වීමයි. වෙන් වෙන් වශයෙන් පිරිසිඳ දත යුතු වූ සතර සත්‍ය ධර්මයෝ ‘පරිඥෙය්‍ය’ නම් වෙති. ඒ සතර සත්‍යයන් අතරින් දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දත යුතු බැවින් ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කළ යුතු බැවින් ද, මාර්ග සත්‍යය වැඩිය යුතු බැවින් ද දත යුතු වන්නේය. ‘භාවනා සිද්ධි’ යනු භාවනා කෘත්‍යයෙහි සිද්ධියයි. එය සංයුත්ත නිකායේ මෙම පාළිය හා සැසඳෙන්නේ යැයි සම්බන්ධයයි. ‘විභංගයෙහි පනා’ යනු ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි යන්නයි. ‘චිත්ත චෛතසික රාශිය’ යනු පූර්වභාග භාවනාව සමඟ උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයට ඇතුළත් වූ චිත්ත චෛතසික සමූහයයි. ‘එහි පනා’ යනු විභංගයෙහි ඒ උත්තරචූළ භාජනීයයෙහි යන්නයි. ‘මෙහි’ යනු මෙම සංග්‍රහයෙහි යන්නයි.

စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ နာမ ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော. ဓမ္မေ, သံဃေ, အရိယကန္တေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတောတိ ဧဝံ ဝုတ္တာနိ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂါနိ. တတ္ထ ‘‘အရိယကန္တေဟီ’’တိ အရိယဇနေဟိ ကာမိတေဟိ ဣစ္ဆိတေဟိ. ‘‘သီလေဟီ’’တိ ပဉ္စနိစ္စသီလေဟိ, အာဇီဝဋ္ဌမကသီလေဟိ ဝါ. ‘‘သမ္မပ္ပဓာနေသူ’’တိ သမ္မပ္ပဓာနကိစ္စေသု.

සෝතාපත්ති අංග සතර නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වීම, ධර්මය කෙරෙහි ද, සංඝයා කෙරෙහි ද අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වීම සහ ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන ශීලයන්ගෙන් යුක්ත වීම යනුවෙන් වදාරන ලද සෝතාපත්ති අංගයන් ය. එහි ‘ආර්ය කාන්ත’ යනු ආර්යයන් විසින් කැමති වන ලද, ඉච්ඡා කරන ලද යන්නයි. ‘ශීලයන්ගෙන්’ යනු පංච නිත්‍ය ශීලයෙන් හෝ ආජීවට්ඨමක ශීලයෙන් යන්නයි. ‘සම්මප්පධානියන්හි’ යනු සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය පිළිබඳ කෘත්‍යයන්හි යන්නයි.

‘‘သောဠသဟိကိစ္စေဟီ’’တိ ဧကေကသ္မိံ သစ္စေ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ကတွာ သောဠသဟိ ကိစ္စေဟိ. ပီဠနဋ္ဌော, သင်္ခတဋ္ဌော, တိအာဒီဟိ သောဠသဟိ အတ္ထေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေ စ အတ္ထာ ပရတော အာဂမိဿန္တိ. သတိ ဧဝ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဝုတ္တံ, ကထံ ပန သာသတိ သမ္ဗောဓိံ သမုဋ္ဌာပေတီတိ အာဟ ‘‘သာဟီ’’တိအာဒိံ. ဧသနယော သေသဗောဇ္ဈင်္ဂေသုပိ. ‘‘တေသု ဓမ္မေသူ’’တိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု. ‘‘လီနသင်္ကောစ ကောသဇ္ဇပက္ခံ’’တိ လီနပက္ခ သင်္ကောစ ပက္ခကောသဇ္ဇ ပက္ခံ. ဓုရံ သုဋ္ဌု ပဂ္ဂဏှာတိ ဥက္ခိပတီတိ ဓုရသမ္ပဂ္ဂဟော. ‘‘ဓုရံ’’တိ သမထဓုရံ ဝိပဿနာ ဓုရဉ္စ. ‘‘အရတိ ဥက္ကဏ္ဌ ပက္ခံ’’တိ အရတိပက္ခ နိဗ္ဗိဒါပက္ခံ. ဓမ္မေ ရတိ ဓမ္မရတိ. ဓမ္မေ နန္ဒီ ဓမ္မနန္ဒီ. ဓမ္မေ အာရာမော ဓမ္မာရာမော. ‘‘သာရမ္ဘော’’ နာမ စိတ္တဝိဟေသာ. ‘‘ဒရထော’’ နာမ စိတ္တသန္တာပေါ. သမာဟိတော ဘိက္ခဝေ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ ပဿတီတိ ဝစနတော ပညာယ သမာဓိ ပါဒကတာ ပါကဋာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိံ. သမံ အဝိသမံ အတ္တနော ကိစ္စံ ဝဟတိ သီလေနာတိ သမဝါဟီ. သမဝါဟိဿ ဘာဝေါ သမဝါဟိတာ.

‘දහසය වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන්’ යනු එක් එක් සත්‍යයක් කෙරෙහි සතර බැගින් ගෙන කරන ලද දහසය වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන් යන්නයි. පෙළීම යන අර්ථය, සංඛත යන අර්ථය ආදී වශයෙන් වූ දහසය වැදෑරුම් අර්ථයන්ගෙන් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ඒ අර්ථයන් මතු ඉදිරියට පැමිණෙන්නේය. සතිය (සිහිය) ම සම්බොජ්ඣංගය යැයි පවසන ලදී. කෙසේ නම් සිහිය සම්බෝධිය ඇති කරන්නේදැයි ‘සා හි’ යනාදිය පැවසීය. මෙම ක්‍රමය සෙසු බොජ්ඣංගයන්හි ද දත යුතුය. ‘ඒ ධර්මයන්හි’ යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘ලීන-සංකෝච-කෝසජ්ජ පක්ෂය’ යනු හැකිළුණු ස්වභාවය හා අලස බව සහිත පාර්ශ්වයයි. ධුරය (වගකීම) මැනවින් දරයි ද, ඔසවයි ද එහෙයින් එය ‘ධුරසම්පග්ගහ’ නම් වේ. ‘ධුරය’ යනු සමථ ධුරය හා විපස්සනා ධුරයයි. ‘අරති උක්කණ්ඨ පක්ෂය’ යනු නොඇල්ම හා කලකිරීම සහිත පාර්ශ්වයයි. ධර්මයෙහි ඇල්ම ‘ධර්ම රති’ නම් වේ. ධර්මයෙහි සතුට ‘ධර්ම නන්දි’ නම් වේ. ධර්මයෙහි ඇලී වාසය කිරීම ‘ධර්මාරාම’ නම් වේ. ‘සාරම්භය’ යනු සිත වෙහෙසට පත්වීමයි. ‘දරථය’ යනු සිතෙහි හටගන්නා දැවීමයි. ‘මහණෙනි, සමාහිත තැනැත්තා තතු පරිදි දනී, දකියි’ යන වචනයට අනුව ප්‍රඥාවට සමාධිය පාදක වන බව ප්‍රකට බැවින් ‘තස්සා’ යනාදිය පවසන ලදී. තමාගේ කෘත්‍යය ශීලයෙන් යුක්තව සමව (නොපිරිහෙලා) දරයි යන අර්ථයෙන් ‘සමවාහී’ නම් වේ. සමවාහී බව ‘සමවාහිතා’ නම් වේ.

သာ ပန စတုဗ္ဗိဓာ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဿာ’’တိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ. ‘‘ဝိသာခါ’’တိ အာလပန ပဒံ. ‘သဗ္ဗေ လောကုတ္တရေ ဟောန္တီ’တိ ဝစနဿ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ပန သတ္တတိံသပ္ပဘေဒါ’’တိအာဒိမာဟ. န ဝဋ္ဌာနာနိ အဿ အတ္ထီတိ နဝဋ္ဌာနိကံ. ‘‘လောကုတ္တရေ’’တိ လောကုတ္တရ စိတ္တေ. ‘‘အတ္တပ္ပဋိပက္ခာနံ’’တိ အတ္တနာ ဥဇုပ္ပဋိပက္ခာနံ. ‘‘တေ’’တိ ဗောဓိပက္ခိယ ဓမ္မာ. ဧတေန ဒဿေတီတိ [Pg.242] သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကုဏ္ဍလိယာ’’တိ ဧဝံ နာမကံ ဗြာဟ္မဏံ အာလပတိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာ’’တိ မဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. ‘‘ဝိမုတ္တီ’’တိ ဖလဝိမုတ္တိ.

ඇය (එම සම්මා දිට්ඨිය) සතර වැදෑරුම් වේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘තස්සා’ යනු සම්මා දිට්ඨියටයි. ‘විසාඛා’ යනු ඇමතීමේ පදයකි. ‘සියල්ල ලෝකෝත්තර වේ’ යන වචනයෙහි සම්බන්ධය දැක්වීමට ‘ඒවා සත්තිස් වැදෑරුම් වේ’ යනාදිය පැවසීය. නැවතී සිටින ස්ථාන (භවයන්) ඇයට නැත යන අර්ථයෙන් ‘නවට්ඨානික’ නම් වේ. ‘ලෝකෝත්තර’ යනු ලෝකෝත්තර සිතෙහි යන්නයි. ‘තමන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ’ යනු තමන්ට ඍජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ධර්මයන්ටයි. ‘තේ’ යනු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝය. මෙයින් දක්වයි යන්න සම්බන්ධයයි. ‘කුණ්ඩලිය’ යන නම ඇති බ්‍රාහ්මණයා අමතයි. ‘විජ්ජා’ යනු මාර්ග ඥානයයි. ‘විමුක්ති’ යනු ඵල විමුක්තියයි.

ဗောဓိပက္ခိယာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

බෝධිපාක්ෂික ධර්ම විස්තරය නිමාවට පත් විය.

၁၆၅. သဗ္ဗသင်္ဂဟေ. ‘‘ပဉ္စရာသယော’’တိ ပဉ္စသင်္ဂဟာ. ‘‘အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ’’တိ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဘေဒေန, အဇ္ဈတ္တ ဗဟိဒ္ဓါဘေဒေန, ဩဠာရိကသုခုမဘေဒေန, ဟီနပဏီတဘေဒေန, ဒူရသန္တိကဘေဒေန စ ဘိန္နာနံ. ‘‘ဥပပတ္တိ ဒွါရေသူ’’တိ စက္ခာဒိ ဒွါရေသု. ‘‘ကမ္မဒွါရေသူ’’တိ ကာယကမ္မဒွါရာဒီသု. ‘‘သင်္ဂမ္မာ’’တိ သင်္ဂန္တွာ. ‘‘သမာဂမ္မာ’’တိ သမာဂန္တွာ. ‘‘သာဓာရဏ ကိစ္စာနိ ဝါ’’တိ သဗ္ဗိရိယာပထေဟိ သာဓာရဏ ကိစ္စာနိဝါ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘ကိဉ္စာ’’တိ ကသ္မာ စ. ‘‘သင်္ခါရေဝဒေထာ’’တိ သင်္ခါရာ သင်္ခါရာ ဣတိ တုမှေ ဝဒေထ. ‘‘ကိဉ္စသင်္ခတံ’’တိ ကတမဉ္စသင်္ခတံ. ‘‘ရူပံ ရူပတ္ထာယာ’’တိ ရူပဝိကတိယာ ဇာတတ္ထာယ ရူပသင်္ခါတံ သင်္ခတံ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ အတ္ထော. ဥပဘောဂေါ နာမ ဝတ္ထာဘရဏာဒိကော အန္တောဘောဂေါ. ပရိဘောဂေါ နာမ မဉ္စပီဌာဒိကော ဗာဟိရ ပရိဘောဂေါ. သမ္ပရာယိကဉ္စ ဝေဒနန္တိ အဓိကာရော. သေသေသုပိ သညာသင်္ခါရ ဝိညာဏေသုပိ. ‘‘ဒါနံ ဒါနတ္ထာယာ’’တိ ဒါနပုညဿ ဇာတတ္ထာယ. ဒါနသင်္ခါတံ သင်္ခတံ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ အတ္ထော. အထဝါ ဒါနဿ အတ္ထော ဒါနတ္ထော. ‘‘အတ္ထော’’တိ စ ဝိပါကတ္ထော ဖလတ္ထော. ဒါနဝိပါကတ္ထာယ ဒါနဖလတ္ထာယ ဒါနပုညသင်္ခါတံ သင်္ခတံ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသေသုပိ. ‘‘အနုယုဉ္ဇန္တာ’’တိ ဝိပဿနာ ကမ္မံ အနုယုဉ္ဇန္တာ. ‘‘တီသု ဓမ္မေသု ကိလမိဿန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကထံ ကိလမိဿန္တီတိ အာဟ ‘‘တထာဟိ ယထာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သုခသညိတေသု ပဋိသရဏေသူ’’တိ စိတ္တသာတစိတ္တရတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ ပဋိသရဏေသု အာရမ္မဏေသု. ‘‘တာဟီ’’တိ သမ္ပတ္တီဟိ. ‘‘တာ’’တိ သမ္ပတ္တိယော. ပရမုက္ကံသဂတံ သုခသညိတဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တသ္မာ တတ္ထ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏံ အတိရေကတရံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ တဒတ္ထာယ ဘဂဝါ တံ ဝေဒနံ ဝိသုံ ဧကံ ခန္ဓံ ကတွာ ခန္ဓ [Pg.243] ဒေသနံ ဒေသေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသနယော ပရတ္ထပိ. ‘‘ဉာဏသမ္မတံ’’တိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ ဉာဏသမ္မတံ. ‘‘ပရမံ အတ္တာနံ ကတွာ’’တိ လောကေ ဝိညုတ္တံ ပရမံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိဇာနနံ ပရမံ အတ္တာနံ ကတွာ. သေသမေတ္ထ သုပါကဋံ. ‘‘ယတ္ထဘုဉ္ဇတီ’’တိအာဒီသု. ‘‘ယတ္ထ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ယသ္မိံ ဘာဇနေ ဘုဉ္ဇတိ. ‘‘ယဉ္စ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ယဉ္စ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇတိ. ‘‘ယေန စ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ယေနဗျဉ္ဇနေန ဘုဉ္ဇတိ. ‘‘ယော စ ဘောဇကော’’တိ သမီပေ ဌတွာ ပရိဝေသကော. ‘‘ယော စ ဘုဉ္ဇိတာ’’တိ ယော စ ဘုဉ္ဇကော.

165. සියලු සංග්‍රහයන්හි, ‘පංච රාශයෝ’ යනු පංච සංග්‍රහයන්ය. ‘අතීතාදි භේදයෙන් භින්න වූ’ යනු අතීත, අනාගත, වර්තමාන භේදයෙන් ද, ආධ්‍යාත්මික බාහිර භේදයෙන් ද, ඕලාරික සුඛුම භේදයෙන් ද, හීන ප්‍රණීත භේදයෙන් ද, දූර සන්තික භේදයෙන් ද වෙන් වූ යන්නයි. ‘උප්පත්ති ද්වාරයන්හි’ යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්හි ය. ‘කර්ම ද්වාරයන්හි’ යනු කාය කර්ම ද්වාර ආදියෙහි ය. ‘සංගම්ම’ යනු එක් වී යන්නයි. ‘සමාගම්ම’ යනු රැස් වී යන්නයි. ‘සාධාරණ කෘත්‍යයන් හෝ’ යනු සියලු ඉරියව්වලට පොදු වූ කෘත්‍යයන් හෝ යන්නයි. පාළි පාඨයෙහි, ‘කිඤ්චා’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා ද යන්නයි. ‘සංඛාර යැයි කියව්’ යනු ‘සංස්කාර, සංස්කාර’ යැයි ඔබලා කියන්න යන අර්ථයයි. ‘කිමෙක් ද සංඛතය’ යනු කවරක් ද ඒ සංඛතය යන්නයි. ‘රූපය රූප බව පිණිස’ යනු රූපයෙහි වෙනස් වීම් ඇති වීම පිණිස රූපය යැයි කියනු ලබන සංඛතය (සංස්කෘත ධර්මය) සකස් කරති යනු අර්ථයයි. ‘උපභෝග’ යනු වස්ත්‍ර ආභරණ ආදී අභ්‍යන්තර පරිභෝජනයයි. ‘පරිභෝග’ යනු ඇඳ පුටු ආදී බාහිර පරිභෝජනයයි. මතු භවයට අයත් වේදනාව ද මෙයට ඇතුළත් වේ. සෙසු සංඥා, සංස්කාර, විඥාන යන ධර්මයන්හි ද එසේමය. ‘දානය දාන බව පිණිස’ යනු දානමය පින ඇති වීම පිණිස දානය නම් වූ සංඛතය සකස් කරති යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් දානයෙහි අර්ථය ‘දානත්ථ’ නම් වේ. ‘අර්ථ’ යනු විපාක අර්ථය හා ඵල අර්ථයයි. දාන විපාකය පිණිස, දාන ඵලය පිණිස දානමය පින නම් වූ සංඛතය සකස් කරති යනු අර්ථයයි. සෙසු කරුණුවල ද මෙසේමය. ‘යෙදෙමින්’ යනු විපස්සනා කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙමින් යන්නයි. ‘ධර්මයන් තිදෙනෙකු කෙරෙහි ක්ලාන්ත වන්නාහ’ යැයි පවසන ලදී. කෙසේ ක්ලාන්ත වන්නේදැයි ‘තථාහි යථා’ යනාදිය පැවසීය. ‘සැප යැයි සම්මත සරණ (පිහිට) වල’ යනු සිතෙහි සතුට හා ප්‍රීතිය ලැබීම පිණිස වූ අරමුණු වල යන්නයි. ‘තාහි’ යනු ඒ සම්පත්වලින් යන්නයි. ‘තා’ යනු ඒ සම්පත්තීන් ය. පරම උත්කර්ෂයට පත් වූ සැප යැයි සම්මත ස්ථානයක් වෙයි. එබැවින් එහි දුක්ඛානුපස්සනා ඥානය වඩාත් වැඩියෙන් පැවැත්විය යුතු බැවින්, ඒ සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ වේදනාව වෙන් කොට එක් ස්කන්ධයක් ලෙස දක්වා ස්කන්ධ දේශනාව වදාළ සේක යනු අදහසයි. මෙම ක්‍රමය අනෙක් තැන්වල ද අදාළ වේ. ‘ඥාන සම්මත’ යනු පෘථග්ජනයන් විසින් ඥානය යැයි පිළිගන්නා ලද යන්නයි. ‘පරම ආත්මය කොට’ යනු ලෝකයෙහි විඥානය පරම (උතුම්) වේ, එබැවින් දැනගැනීම පරම ආත්මය කොට යන්නයි. මෙහි සෙසු කරුණු ඉතා පැහැදිලිය. ‘යම් තැනක අනුභව කරයි ද’ යනාදියෙහි, ‘යම් තැනක අනුභව කරයි ද’ යනු යම් භාජනයක අනුභව කරයි ද යන්නයි. ‘යමක් අනුභව කරයි ද’ යනු යම් භෝජනයක් අනුභව කරයි ද යන්නයි. ‘යමකින් අනුභව කරයි ද’ යනු යම් ව්‍යංජනයකින් අනුභව කරයි ද යන්නයි. ‘යමෙක් බෙදන්නා වේ ද’ යනු අසල සිට බෙදා දෙන්නාය. ‘යමෙක් අනුභව කරන්නා වේ ද’ යනු අනුභව කරන තැනැත්තාය.

‘‘သာသဝါ ဧဝါ’’တိ သာသဝါ နာမ လောကိယ ဓမ္မာ. ‘‘ဥဿာဟန္တာ ဝိယ ဟောန္တီ’’တိ အဗျာပါရ ဓမ္မတ္တာ ဝုတ္တံ. န ဟိ အဗျာပါရ ဓမ္မာနံ ဧကန္တေန ဥဿာဟော နာမ အတ္ထိ. ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနတော ဖလတ္ထာယ ဥဿာဟန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ. ‘‘အာကိရိတွာ’’တိ ပတ္ထရိတွာ. သေသမေတ္ထ သုဗောဓံ.

"ආසව සහිත වූ" යනු ලෞකික ධර්මයෝ ය. "උත්සාහවත් වන්නාක් මෙනි" යන්න කියන ලද්දේ ක්‍රියාකාරිකයෙකු නොමැති (නිර්ව්‍යාපාර) ධර්මතාවක් බැවිනි. මන්ද යත්, නිර්ව්‍යාපාර ධර්මයන්ට ඒකාන්තයෙන් ම උත්සාහයක් කියා දෙයක් නැත. ඵලයක් හටගන්වන බැවින්, ඵලය උදෙසා උත්සාහ කරන්නාක් මෙන් වෙති යනු මෙහි අදහසයි. "ආකිරිත්වා" යනු පතුරුවා යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි ය.

ဓာတုသင်္ဂဟေ. ‘‘အတ္တနော ဧဝ သဘာဝံ’’တိ အတ္တနော သဘာဝံ ဧဝါတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ဤဟာ စ ဗျာပါရော စာ’’တိ အဘိက္ကမာမိ ပဋိက္ကမာမီတိအာဒိနာ ဥဿာဟော စ, အဘိက္ကမနာဒိ ဗျာပါရော စ. ‘‘န စ ဇီဝယောဂါ’’တိ န စ လောကိယမဟာဇန သမ္မတေန ဇီဝေန ယုတ္တာ. အဋ္ဌကထာပါဌေ. ယာယတိ ဧတ္ထာတိ ယန္တံ. ဥဒုက္ခလံ. ယန္တ စက္ကယဋ္ဌိနာမ ယန္တ စက္ကသမ္ဗန္ဓာ မုသလယဋ္ဌိ. အရဏီ ဝုစ္စတိ အဂ္ဂိနိဗ္ဗတ္တကတ္ထာယ ကတာ ဒွေ သာရဃဋိကာ. အဓရာရဏီ နာမ ဟေဋ္ဌာရဏီ. ဥတ္တရာရဏီ နာမ ဥဒ္ဓါရဏီ. ‘‘သလ္လမိဝါ’’တိ ကဏ္ဍောဝိယ. ‘‘သူလမိဝါ’’တိ ဝိဇ္ဈနကဒဏ္ဍော ဝိယ. ‘‘အာတုရာဝိယာ’’တိ တေဟိသလ္လသူလေဟိ ဝိဒ္ဓဂိလာနာ ဝိယ. အယထာဘုစ္စ နိမိတ္တံ နာမ အယထာဘူတံ သတ္တပုဂ္ဂလာဒိနိမိတ္တံ. ‘‘ဝနမိဂေါ ဝိယာ’’တိ တိဏ ရူပေ ပုရိသ သညာလာဘော ဝနမိဂေါ ဝိယ. ‘‘အင်္ဂါရကာသုယံ’’တိ အင်္ဂါရကူပေ. ‘‘နာနာဝိဓုပဒ္ဒဝ နိမိတ္တတော’’တိ နာနာဝိဓာနံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ဥပ္ပတ္တိ ပစ္စယတော. ‘‘ဝနမက္ကဋော ဝိယာ’’တိ ဝနဝါနရော ဝိယ. ဒုက္ခေန ဒမနံ အဿာတိ ဒုဒ္ဒမနော. ‘‘အဿခဠုင်္ကော’’တိ ဒုဋ္ဌ အဿော. ‘‘ယတ္ထ ကာမနိပါတိတော’’တိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပတိတုံ ကာမေတိ ဣစ္ဆတိ, တတ္ထ တတ္ထ နိပါတိတော. ပုဂ္ဂလဝသေ [Pg.244] အဝတ္တိတွာ အာရမ္မဏေသု ယဒိစ္ဆကံ နိပတနတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ရင်္ဂနဋော ဝိယာ’’တိ သမဇ္ဇနဋကော ဝိယ. သဘာဝတော အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇတီတိ သန္တော. တထောတိ စ အဝိတထောတိ စ အတ္ထတော ဧကံ. အညော ပကာရော အညထာ. နတ္ထိ အညထာ အဿာတိ အနညထံ. ဒုက္ခဒုက္ခံ နာမ ကာယိကဒုက္ခ စေတသိကဒုက္ခံ. ‘‘ကမ္မဇာနံ’’တိ ဝိပါကက္ခန္ဓကဋတ္တာ ရူပါနံ. ‘‘ဥပ္ပတ္တိယာ’’တိ ဥပ္ပာဒတ္ထာယ. ‘‘ပဂေဝါ’’တိ ပုရေတရမေဝ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ပီ’’တိ ဥပ္ပန္နမ္ပိ စက္ခု. ‘‘ပဝတ္တိယာ’’တိ သန္တာနဋ္ဌိတိယာ ဌိတတ္ထာယ. ‘‘ပဋိဇဂ္ဂန ဒုက္ခံ’’တိ သောဓန ဒုက္ခံ. ပစ္စယဝေကလ္လံ နာမ အာဟာရစ္ဆေဒါဒိကံ. နနု ဘိဇ္ဇနဘယေန ပဂေဝ ပစ္စယသမ္ပာဒနံ နာမ သင်္ခါရ ဒုက္ခမေဝ သိယာတိ. သစ္စံ. ဣဓ ပန အာသန္နေ ဘိဇ္ဇနနိမိတ္တံ ဒိသွာ ကတံ ပစ္စယ သမ္ပာဒနံ အဓိပ္ပေတံ. ‘‘ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ သံဝိဓာန ဒုက္ခံ’’တိ နာနာဘယတော ရက္ခဏဿ စ အာဝရဏဿ စ ဂေါပနဿ စ သံဝိဓာန ဒုက္ခံ. ‘‘တဒုဘယေန သဟေဝ သိဇ္ဈတီ’’တိ ကသိဂေါရက္ခာဒီနိ သင်္ခါရ ကမ္မာနိ ဝါ ရက္ခာဝရဏ ဂုတ္တိသံ ဝိဓာနာဒီနိဝါ ကရောန္တာနံ တံ ဒုက္ခ ဒုက္ခံ တဒုဘယေန ဒုက္ခေန သဟေဝ သိဇ္ဈတိ. ‘‘တေသံ’’တိ စက္ခာဒီနိ အဿာဒေန္တာနံ န မုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပဝတ္တိ နိရောဓ ဘူတဿာ’’တိ ပဝတ္တိယာ နိရောဓ ဘူတဿ. ‘‘တံ ပဇဟတိ ယေဝါ’’တိ တံ လောဘံ ပဇဟတိယေဝ. ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ ဥပရိမပရိယန္တေန. အဟံ အသ္မီတိ ပဝတ္တော မာနော အသ္မိမာနော. တဿ သမုဂ္ဃာတနံ သမုစ္ဆိန္ဒနံ. ‘‘ပရိညာတေသူ’’တိ တေသု အနုသယိတာယ တဏှာယ ပဟာနဝသေန ပရိညာတေသု. ‘‘တဗ္ဗိပရီတေန ပနာ’’တိ တတော ဝိပရီတေန ပန. အသ္မိမာနဿ အနဓိဋ္ဌာနဘူတာတိအာဒိ အတ္ထေန. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓ ဓမ္မာ နာမ ပထဝီပဗ္ဗတာဒီသု ပဝတ္တာ ရူပ ဓမ္မာ.

ධාතුසංගහයෙහි: "තමාගේ ම ස්වභාවය" යනු තමාගේ සැබෑ ස්වභාවයමයි යන්න ද ගැළපේ. "උත්සාහය හා ක්‍රියාකාරීත්වය" යනු ඉදිරියට යාම, පසුපසට ඒම ආදියෙන් යුත් උත්සාහය සහ ඉදිරියට යාම ආදී ක්‍රියාකාරීත්වයයි. "ජීවය හා සම්බන්ධ නොවේ" යනු ලෝක සම්මත මහා ජනයා පිළිගත් 'ආත්මය' සමඟ සම්බන්ධ වූවක් නොවේ යන්නයි. අටුවා පාඨයෙහි: යමක් මෙහි යෙදවේ ද එය යන්ත්‍රයයි. එනම් වංගෙඩියයි. "යන්ත්‍ර චක්‍ර යෂ්ටිය" යනු යන්ත්‍ර චක්‍රයට සම්බන්ධ වූ මෝල් ගසයි. "අරණි" යනු ගිනි නිපදවීම සඳහා සාදන ලද හරය සහිත ලී කැබලි දෙකකි. "අධර අරණි" යනු පහතින් තබන ලී කැබැල්ලයි. "උත්තර අරණි" යනු ඉහළින් තබන ලී කැබැල්ලයි. "හීයක් මෙන්" යනු ඊතලයක් මෙනි. "උලක් මෙන්" යනු විදින දණ්ඩක් මෙනි. "රෝගීන් මෙන්" යනු එම හීවලින් හා උල්වලින් විදින ලද ගිලනුන් මෙනි. "අයථාභූච්ච නිමිත්ත" නම් යථාර්ථයක් නොවන සත්ත්ව පුද්ගල ආදී නිමිත්තයි. "වල් මුවෙකු මෙන්" යනු තණකොළ සහිත රූපයෙහි මිනිස් සංඥාව ලබන වල් මුවෙකු මෙනි. "අඟුරු වළෙහි" යනු ගිනි අඟුරු පිරුණු වළෙහි යන්නයි. "නානාවිධ උපද්‍රව නිමිත්තෙන්" යනු නානාවිධ උපද්‍රවයන්ගේ හටගැනීමට හේතු වීමෙනි. "වල් වඳුරෙකු මෙන්" යනු වනයේ වසන වඳුරෙකු මෙනි. දුකසේ දමනය කළ යුතු බැවින් "දුද්දමන" නම් වේ. "අස්සඛළුංකෝ" යනු නොහික්මුණු (නපුරු) අශ්වයා ය. "යම් අරමුණක වැටීමට කැමති ද" යනු යම් යම් අරමුණක වැටීමට කැමති වන්නේ ද, එහි ම වැටෙන්නා වූ යන්නයි. පුද්ගලයාගේ වසඟයෙහි නොපවතින්නා වූ අරමුණුවල තමාට රිසි සේ වැටෙන බැවින් මෙසේ කියන ලදී. "රංග නළුවෙකු මෙන්" යනු සමාජ නාට්‍ය සංදර්ශනයක නළුවෙකු මෙනි. ස්වභාවයෙන් ම පවතින බැවින් "සන්ත" නම් වේ. "තථ" (සැබෑ) සහ "අවිතථ" (අසත්‍ය නොවන) යන්න අර්ථය අතින් එකක් ම ය. වෙනත් ආකාරයක් යනු "අන්‍යථා" යි. වෙනත් ආකාරයක් නොමැති බැවින් "අනඤ්ඤථ" නම් වේ. "දුක්ඛ දුක්ඛය" නම් කායික දුක සහ චෛතසික දුකයි. "කර්මජ" යනු විපාක ස්කන්ධයන් හා කර්මජ රූපයන් ය. "උප්පත්තියා" යනු හටගැනීම පිණිසයි. "පගේව" යනු කලින් ම ය. "උපන් කල්හි ද" යනු උපන්නා වූ චක්ෂුස (ඇස) වුව ද යන්නයි. "පවත්තියා" යනු සන්තතිය පැවතීම හෙවත් පැවැත්ම පිණිසයි. "පටිජග්ගන දුක්ඛං" යනු පිරිසිදු කිරීමේ (නඩත්තු කිරීමේ) දුකයි. "ප්‍රත්‍ය විකල බව" යනු ආහාර සිඳී යාම ආදියයි. බිඳී යතැයි යන බියෙන් කලින් ම ප්‍රත්‍ය සම්පාදනය කිරීම 'සංඛාර දුක්ඛයක්' නොවේ දැයි ඇසිය හැකිය. එය සැබෑවකි. එහෙත් මෙහි අදහස් කරන්නේ මරණය අසන්නයේ දී බිඳී යන ලකුණු දැක කරනු ලබන ප්‍රත්‍ය සම්පාදනයයි. "රක්ෂණ ආවරණ ගුප්ති සම්විධාන දුක" යනු විවිධ බියෙන් ආරක්ෂා කිරීම, ආවරණය කිරීම සහ රැකබලා ගැනීම උදෙසා විධිවිධාන සැලසීමේ දුකයි. "එම දෙකම සමඟ සිද්ධ වේ" යනු ගොවිතැන් කිරීම, ගව පාලනය ආදී සංඛාර කර්මයන් හෝ රක්ෂණ ආවරණ ගුප්ති විධිවිධාන සැලසීම හෝ කරන්නන්ගේ එම දුක්ඛ දුක්ඛය එම දෙවදෑරුම් දුක සමඟ ම සිද්ධ වේ යන්නයි. "ඔවුන්ගේ" යනු ඇස ආදිය ආස්වාදය කරන්නන් (දුකෙන්) මිදෙන්නේ නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "පැවැත්ම නිරුද්ධ වූ" යනු පැවැත්ම නිරුද්ධ වන්නා වූ යන්නයි. "එය අත්හරින්නේ ම ය" යනු ඒ ලෝභය ම අත්හරින්නේ ය. "යාවදේව" යනු ඉහළ සීමාව දක්වා ය. "මම වෙමි" යයි පවතින මානය "අස්මිමානය" යි. එය මුලින් ම උදුරා දැමීම "සමුග්ඝාතනය" යි. "පරිඤ්ඤාතේසු" යනු එම අනුශය තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමේ වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගත් කල්හි යන්නයි. "එයට විරුද්ධ වශයෙන්" යනු ඊට වඩා වෙනස් වූ ආකාරයෙනි. අස්මිමානයට පදනම් නොවන බව ආදී අර්ථයෙනි. "අනින්ද්‍රිය බද්ධ ධර්ම" නම් පෘථිවිය, පර්වත ආදියෙහි පවතින (පණ නැති) රූප ධර්මයෝ ය.

သတ္တေ အနုက္ကဏ္ဌမာနေ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣတီ’’တိ တသ္မာ. တေသံ သတ္တာနံ. ဒုဇ္ဇဟော နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ လောဘောယေဝ ဒုက္ခသမုဒယာရိယ သစ္စံ နာမာတိ ယောဇနာ. သာသဝါ ကုသလာ ကုသလ ဓမ္မာ သမုဒယသစ္စံ နာမ, ဒုက္ခ သစ္စဘူတာနံ ဝိပါကက္ခန္ဓကဋတ္တာ ရူပါနံ သမုဒယတ္တာ သံဝဍ္ဎနတ္တာ. မူလဘာဝေန ဝုတ္တာ [Pg.245] ‘အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရာ’တိအာဒီသု. ‘‘နန္ဒနသဒိသံ’’တိ ဒေဝလောကေ နန္ဒနဝနုယျာနသဒိသံ. ‘‘အာဒိပဘဝပဓာနဘူတာ’’တိ ဒုက္ခ ဓမ္မာနံ အာဒိဘူတာ, ပဘဝဘူတာ, ပဓာနဘူတာ. ‘‘ပဘဝဘူတာ’’တိ စ ပထမုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ. ‘‘တေသံ’’တိ ဒုက္ခ ဓမ္မာနံ.

සත්ත්වයන් කලකිරීමට පත් නොකරයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "ඉති" යනු එබැවිනි. එම සත්ත්වයන්ට අත්හැරීමට අපහසු දෙයක් නැත. එබැවින් ලෝභය ම දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය නම් වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ආසව සහිත කුසල් හා අකුසල් ධර්මයන් සමුදය සත්‍යය නම් වේ. මන්ද යත්, දුක්ඛ සත්‍යය වූ විපාක ස්කන්ධයන් හා කර්මජ රූපයන්ගේ හටගැනීමට හා වර්ධනයට ඒවා හේතු වන බැවිනි. "අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා" යනාදී තැන්හි මේවා මූලික හේතු වශයෙන් පවසන ලදී. "නන්දන සදිසං" යනු දෙව්ලොව නන්දන උයන හා සමාන වූ යන්නයි. "ආදිපභවපධානභූතා" යනු දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ ආරම්භය වූ ද, උපත වූ ද, ප්‍රධාන හේතුව වූ ද යන්නයි. "පභවභූතා" යනු ප්‍රථම උත්පත්තියට හේතු වූ යන්නයි. "තේසං" යනු එම දුක්ඛ ධර්මයන්ගේ ය.

‘‘ကတ္ထစီ’’တိ ကာမဘဝါဒီသု ကိသ္မိဉ္စိဘဝေ. ‘‘ကဒါစီ’’တိ အတီတာဒိကာလေသု ကိသ္မိဉ္စိကာလေ. ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ ဒေဝမနုဿာဒီသု သတ္တေသု ကေသဉ္စိသတ္တာနံ. ‘‘ကုတောစီ’’တိ ဗဟူသုကာရဏေသု ကုတောစိကာရဏာ. ‘‘ကထဉ္စီ’’တိ ကေနစိပကာရေန.

"කත්ථචි" යනු කාම භවය ආදී යම් කිසි භවයක යන්නයි. "කදාචි" යනු අතීතය ආදී යම් කිසි කාලයක යන්නයි. "කේසංචි" යනු දෙවි මිනිස් ආදී සත්ත්වයන් අතරින් යම් සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. "කුතෝචි" යනු බොහෝ වූ කරුණු අතරින් යම් කරුණක් නිසා යන්නයි. "කථංචි" යනු යම් කිසි ආකාරයකින් යන්නයි.

‘‘ပရိဏာမော’’တိ ပရိဏမနံ အညထာဘာဝေါ. ‘‘တံ သမင်္ဂီနံ’’တိ တေဟိ စက္ခာဒီဟိ သမင်္ဂီနံ ပုဂ္ဂလံ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘အာဒိတ္တံ’’တိအာဒီပိတံ သမုဇ္ဇလန္တံ. ‘‘ကေနာ’’တိ ကရဏဘူတေန ကေန အဂ္ဂိနာ. တထာ အရိယမဂ္ဂေါ ဝိပရိဏာမ ဓမ္မော စ ဟောတိ. သောဝိပရိဏာမ ဒုက္ခေနပိ ပုဂ္ဂလံ ဘုသံ ပီဠေတိယေဝါတိ ယောဇနာ. ‘‘နာ’’တိ န သိယာ. သမနံ ဝူပသမနံ သန္တိ. သဗ္ဗဒုက္ခာနံ သန္တီတိ ဝိဂ္ဂဟော. သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဿာ’’တိ အရိယမဂ္ဂဿ. ‘‘ပဝတ္တမာနာ စာ’’တိ သန္တတိဌိတိဝသေန ဝတ္တမာနာ စ. ‘‘မဟန္တံ ပရိဠာဟဒုက္ခံ’’တိ သောက ပရိဒေဝ ဒုက္ခ ဒေါမနဿုပါယာသာနံ ပဝတ္တိဝသေန မဟန္တံ ပရိဠာဟ ဒုက္ခံ. နိဗ္ဗာနဿ အနုပ္ပာဒ ဓမ္မတ္တာ ဥပ္ပာဒတ္ထာယ ပစ္စယော နာမ နတ္ထိ. တထာ အပ္ပဝတ္တိ ဓမ္မတ္တာ ပဝတ္တတ္ထာယ. သမ္ပာပုဏိတဗ္ဗတ္တာ ပန သမ္ပာပနတ္ထာယ ပစ္စယော အတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပာပက ပစ္စယာဘိသင်္ခရဏလေသံ’’တိ. သမ္ပာပက ပစ္စယာ နာမ အရိယ မဂ္ဂေါ စ တဿ ပစ္စယာ စ.

"පරිණාමෝ" යනු වෙනස් වීම හෙවත් අන්‍යථා ස්වභාවයට පත්වීමයි. "තං සමංගීනං" යනු එම ඇස ආදියෙන් යුක්ත පුද්ගලයාටයි. පාළි පාඨයෙහි "ආදිත්තං" යනු ඇවිළෙන හෙවත් දැල්වෙන යන්නයි. "කේන" යනු කවර වූ ගින්නකින් ද යන්නයි. එමෙන්ම ආර්ය මාර්ගය ද විපරිණාම ධර්මයක් වෙයි. එම විපරිණාම දුකෙන් ද පුද්ගලයා දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් කරන්නේ ම ය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "න" යනු (එසේ) නොවිය යුතු ය යන්නයි. "සමනං" යනු සන්සිඳීම හෙවත් ශාන්තියයි. සියලු දුක් සන්සිඳීම යනු එහි විග්‍රහයයි. "සබ්බං" යනු සියලු වෘත්ත දුක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "තස්සා" යනු ආර්ය මාර්ගයටයි. "පවත්තමානා ච" යනු සන්තති වශයෙන් පවතින්නා වූ යන්නයි. "මහන්තං පරිළාහ දුක්ඛං" යනු සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයන්ගේ පැවැත්ම නිසා ඇති වන මහත් වූ දැවිලි සහගත දුකයි. නිවන අනුප්පාද (නොහටගන්නා) ධර්මයක් බැවින් එහි හටගැනීම පිණිස ප්‍රත්‍යයක් නැත. එමෙන්ම එය පැවැත්මක් නොමැති (අප්‍රවෘත්ති) ධර්මයක් බැවින් පැවැත්ම පිණිස ද ප්‍රත්‍යයක් නැත. එහෙත් එයට පැමිණිය යුතු බැවින්, එයට පමුණුවන අර්ථයෙන් "සම්පාපක පච්චයාභිසංඛරණලේසං" යනුවෙන් පවසන ලදී. සම්පාපක ප්‍රත්‍යයන් නම් ආර්ය මාර්ගය සහ එහි ප්‍රත්‍යයන් ය.

ဘဝါဘဝသင်္ခါတဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဒေဝါ’’တိ တံ ဒုက္ခက္ခန္ဓံ ဧဝ. အနုပုနပ္ပုနံ ပဒီယတေ အနုပ္ပဒါနံ. ‘‘နိယျာတနဋ္ဌော’’တိ ဟန္ဒ ဂဏှာတိ သမ္ပဋိစ္ဆာပနဋ္ဌော. ‘‘တတော’’တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော. ‘‘မုစ္စနူပါယဿာ’’တိ ဒါနသီလနိက္ခမာဒိကဿ မုစ္စနူပါယဿ. ‘‘နိဿရဏဝိမုတ္တိယာ’’တိ နိဿရဏ သင်္ခါတာယ ဝိမုတ္တိယာ. သင်္ခါရ ဒုက္ခဿ အဘာဝဋ္ဌော. ‘‘သမ္မောဟဿ ပဟာနဝသေနာ’’တိ ဧတေန ဣဓ ဒဿနံ နာမ ဣတော ပဋ္ဌာယ စတူသု သစ္စေသု အသမ္မောဟ ဘာဝပတ္တိ ဧဝ အာလောကပတ္တိ ဧဝ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတိ[Pg.246]. တေနာဟ ‘‘ပဋိဝိဇ္ဈနဋ္ဌော’’တိ. တဏှာယ ဒါသော တဏှာဒါသော. တဏှာဒါသဿ ဘာဝေါ တဏှာဒါသဗျံ. ပရဝသတော ဝိမုတ္တိဝသေန အပရာဓီနတာ ဘုဇိဿဘာဝေါ နာမ. လောကိယမဂ္ဂါဟိ တဏှာဒါသဗျံ နာတိဝတ္တန္တိ. တဏှာဝသံ ပူရယမာနာ တဏှာဝိသယံ ဝိပါကံ ဇနေန္တိ. အယံ အရိယမဂ္ဂေါ ဧဝ တဏှာယ အနာရမ္မဏဘာဝေ ဌိတော တဏှာဒါသဗျံ အတိဝတ္တတိ. တဏှာဝသံ ဘိန္ဒမာနော တဏှာယ အဝိသယံ ဝိပါကံ ဇနေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဒုက္ခမုတ္တိယာ’’တိ ဒုက္ခတော မုစ္စနတ္ထံ. ‘‘ဒုက္ခဝဍ္ဎိယာ’’တိ ဒုက္ခဝဍ္ဎနတ္ထာယ. သေသမေတ္ထ သုဗောဓံ. ‘‘ခယဝိရာဂ နိရောဓ ဘူတော’’တိ ဧတ္ထ ကိလေသ ဓမ္မာနံ ဝိရဇ္ဇနံ ဝိဂမနံ အန္တရဓာနံ ဝိရာဂေါ. ‘‘အနတ္ထ ပဒါနီ’’တိ အဟိတပဒါနိ. ဘယာဒီနဝပဒါနိ. ‘‘ဒွါရဆက္ကအာရမ္မဏ ဆက္ကဘေဒေနာ’’တိ ဒွါရဆက္ကံ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဟောတိ. ဧဝံသတိ, အာရမ္မဏ ဆက္ကန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဓမ္မာရမ္မဏဿ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာတိ. နော နဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ, ဒွါရဆက္ကတော သေသာနံ ဓမ္မာရမ္မဏာနံ အတ္ထိတာယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရတော ‘‘ဧတ္ထပီ’’တိအာဒီသု ဧသေဝနယောတိ.

'භවාභව' නම් වූ දුක්ඛස්කන්ධයට සම්බන්ධයයි. 'තදේව' යනු එම දුක්ඛස්කන්ධයමයි. නැවත නැවතත් දෙනු ලබන බැවින් 'අනුප්පදාන' නම් වේ. 'නිය්‍යාතනට්ඨො' යනු මෙන්න ගන්න යැයි පවරා දීම යන අර්ථයයි. 'තතෝ' යනු වෘත්ත දුකෙනි. 'මුච්චනූපායස්ස' යනු දාන, සීල, නෙක්ඛම්මාදී වූ මිදීමේ උපක්‍රමයන්ගේය. 'නිස්සරණවිමුත්තියා' යනු නිස්සරණය යැයි කියනු ලබන විමුක්තියෙනි. එය සංස්කාර දුක්ඛයාගේ අභාවය යන අර්ථයයි. 'සම්මෝහස්ස පහානවසෙන' යන්නෙන් මෙහි දර්ශනය නම් මෙතැන් සිට සතර සත්‍යයෙහි මුළා නොවන බවට පත්වීමමයි, ආලෝකය ලැබීමමයි කියනු ලැබේ යැයි දක්වයි. එබැවින් 'පටිවිජ්ජනට්ඨො' (ප්‍රතිවේධ කරන අර්ථය) යැයි කීහ. තණ්හාවට දාසයා වූයේ තණ්හාදාසයායි. තණ්හාදාසයාගේ ස්වභාවය තණ්හාදාසබ්‍යයයි. අන්‍යයන්ට වසඟ නොවී මිදී සිටීම නිසා පරාධීන නොවන බව භුජිස්සභාවය (නිදහස් බව) නම් වේ. ලෞකික මාර්ගයෝ තණ්හා දාසබ්‍යය ඉක්මවා නොයති. තණ්හාවට වසඟව එය පූරණය කරමින් තණ්හාව විෂය වූ විපාකයන්ම උපදවති. මේ ආර්ය මාර්ගයම තණ්හාවට අරමුණු නොවන බවෙහි පිහිටා තණ්හා දාසබ්‍යය ඉක්මවා යයි. තණ්හාවේ වසඟය බිඳ දමමින් තණ්හාවට විෂය නොවන විපාකයන් උපදවයි යනු මෙහි අදහසයි. 'දුක්ඛමුත්තියා' යනු දුකෙන් මිදීම පිණිසයි. 'දුක්ඛවඩ්ඪියා' යනු දුක වැඩීම පිණිසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස තේරුම් ගැනීම පහසුය. 'ඛයවිරාග නිරෝධ භූතෝ' යන්නෙහි ක්ලේශ ධර්මයන්ගේ නොඇලීම, පහවීම හා අතුරුදන් වීම 'විරාගය' නම් වේ. 'අනත්ථ පදානි' යනු අහිත පිණිස පවතින පදයන්ය; භය හා ආදීනව ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. 'ද්වාරඡක්ක ආරම්මණ ඡක්ක භේදේන' යන්නෙහි ද්වාර හය ධම්මාරම්මණ වේ. එසේ නම් ආරම්මණ හයක් යැයි නොකිය යුතුය, මන්ද යත් ධම්මාරම්මණය වෙන් කොට ගෙන ඇති බැවිනි. නැත, නොකිය යුතු නොවේ. කුමක් නිසාද? ද්වාර හයෙන් පරිබාහිර වූ සෙසු ධම්මාරම්මණයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා 'එත්ථ ච' යනාදිය වදාරන ලදී. මින් ඉදිරියට 'එත්ථපි' යනාදී තැන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

သဗ္ဗသင်္ဂဟာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

සබ්බසංගහ අනුදීපනාව නිමවා ලන ලදී.

သမုစ္စယသင်္ဂဟဒီပနိယာအနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමුච්චයසංගහ දීපනියේ අනුදීපනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. ပစ္စယသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

8. ප්‍රත්‍යයසංගහ අනුදීපනාව.

၁၆၆. ယေဟိပကာရေဟိ [Pg.247] ယထာ. တေသံ ဝိဘာဂေါ တံ ဝိဘာဂေါ. အယဉ္စနိဒ္ဒေသော ဧကသေသနိဒ္ဒေသော, ဝိစ္ဆာလောပနိဒ္ဒေသောဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ’’တိအာဒိမာဟ. န သမေတိ. ဂါထာယံ ‘ယေသံ’တိအာဒိနာ တီဟိ-ယ-သဒ္ဒေဟိ ဒဿိတာနံ တိဏ္ဏံ အတ္ထာနံ-တ-သဒ္ဒတ္ထ သမ္ဘဝတော. တ-သဒ္ဒတ္ထာနဉ္စ အနုသန္ဓိယံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗတော. ‘‘သမုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ သုဋ္ဌု ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပါတုဘဝတိ. ‘‘အဝိနာ’’တိ အဝိနာ ဟုတွာ. ‘‘သဟဇာတ ဓမ္မေဟီ’’တိ အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရာတိအာဒီသု သင်္ခါရာဒီနံ သဟဇာတ ဓမ္မေဟိ သဟေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနံ. ‘‘ကလာပဝသေနာ’’တိ သုဒ္ဓ ဓမ္မ ကလာပဝသေန. ‘‘သာမည လက္ခဏံ’’တိ သာဓာရဏ လက္ခဏံ. ‘‘အတ္ထော’’တိ ဣဒပ္ပစ္စယတာ သဒ္ဒဿ အတ္ထော. ‘‘အယမတ္ထော ပဋိက္ခိတ္တော’’တိ ‘သမုပ္ပဇ္ဇနံ သမုပ္ပာဒေါ’တိ အယံဘာဝသာဓနတ္ထော ပဋိက္ခိတ္တော. ‘‘အယမေဝါ’’တိ အယံ ဘာဝသာဓနတ္ထော ဧဝ. ဇရာမရဏံ သမ္ဘဝတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဥပ္ပာဒါဝါ တထာဂတာနံ’’တိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပာဒေဝါ သတိ. ‘‘အနုပ္ပာဒါဝါ’’တိ အနုပ္ပာဒေဝါ သတိ. ‘‘ဌိတာဝ သာဓာတူ’’တိ ဇာတိယာ သတိ ဇရာမရဏဿ ပဝတ္တိသဘာဝေါ လောကေ ဌိတောယေဝ. ကတမာ ပန သာဓာတူတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတတာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတတာ’’တိ ကေနစိ အကတာ သဘာဝဋ္ဌိတတာ. ‘‘ဓမ္မနိယာမတာ’’တိ သဘာဝနိယာမတာ. ‘‘တတြ တထတာ’’တိ တသ္မိံ သာမညလက္ခဏေ သင်္ခတ ဓမ္မာနံ တထတာ. သာမည လက္ခဏမေဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ နာမာတိ ဒဿေတိ, န အဝိဇ္ဇာဒိကော ပစ္စယ ဓမ္မော. ကသ္မာ, တေဟိ ဝစနေဟိ ဓမ္မနိယာမတာ မတ္တဿ ဒဿိတတ္တာ. အဝိဇ္ဇာဒီနံ ဓမ္မ သရူပါနံ အဒဿိတတ္တာ. ‘‘ဓမ္မနိယာမတာမတ္တံ’’တိ စ ယထာ ဝုတ္တသာမည လက္ခဏမေဝ ဝုစ္စတိ. ယဒိ ဘာဝသာဓနံ ဣစ္ဆေယျ, ဘာဝသာဓနံ နာမ ကတ္တုရဟိတံ ဘဝေယျ. ကတ္တုရဟိတေ စ သတိ, ကထံ ပဋိစ္စ ကြိယာယ သမာနကတ္တုကတာ လဗ္ဘတိ. အလဒ္ဓေ စ သမာနကတ္တုကတ္တေ ကထဉ္စ ပုဗ္ဗကာလေတွာ [Pg.248] ပစ္စယသမ္ဘဝေါတိ. အယံ ဘာဝသာဓနံ ဣစ္ဆန္တဿ ဗျဉ္ဇနယုတ္တိဝိရောဓော. တံ ပရိဟရန္တော န စေတ္ထာတိအာဒိမာဟ. ဂမ္ဘီရောစာနန္ဒ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဂမ္ဘီရာဝ ဘာသောစာတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. ဘာဝသာဓနေ စ ကတေ ဥပ္ပဇ္ဇန ကြိယာမတ္တံ နာမ ဝိသုံ ဧကော ဓမ္မော န ဟောတီတိ ကထံ တံ ဂမ္ဘီရံ သိယာတိ. အယံ ဘာဝသာဓနံ ဣစ္ဆန္တဿ ဂမ္ဘီရဝစန ဝိရောဓော. တံ ပရိဟရန္တော ‘‘သင်္ခတ ဓမ္မေသု စာ’’တိအာဒိမာဟ. အပိ စ သင်္ခတ လက္ခဏံ နာမ သင်္ခတ ဓမ္မတောပိ ဂမ္ဘီရံ ဟောတိ. တထာဟိ စိတ္တံ နာမ သင်္ခတ ဓမ္မော. တဉ္စ အတ္ထိ မေစိတ္တံ နာမာတိ သတ္တာနံ ပါကဋံ ဟောတိ. တဿ ပန အနိစ္စတာ သင်္ခါတံ သင်္ခတ လက္ခဏံ အပါကဋံ ဟောတိ သုဋ္ဌု သန္တတိယာ ပဋိစ္ဆန္နံ. တထာ ဝေဒနာ နာမ သုခါဝါ ဒုက္ခာဝါ သင်္ခတ ဓမ္မော. သာ စ အတ္ထိ မေဝေဒနာတိ သတ္တာနံ ပါကဋာ ဟောတိ. တဿာ ပန အနိစ္စတာ သင်္ခါတံ သင်္ခတ လက္ခဏံ အပါကဋံ ဟောတိ သုဋ္ဌု သန္တတိယာ ပဋိစ္ဆန္နံ. ဧဝံ သေသေသု နာမဓမ္မေသု စ ရူပဓမ္မေသု စ. ယတော သတ္တသု ဝိသုဒ္ဓီသု သင်္ခတ ဓမ္မ ဝဝတ္ထာန သင်္ခါတံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဉာဏဉ္စ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယ ပရိဂ္ဂဟ သင်္ခါတံ ကင်္ခါဝိတရဏ ဝိသုဒ္ဓိဉာဏဉ္စ ပထမံ သမ္ပာဒေတွာ ပစ္ဆာ ဒသဝိဓာနိ သင်္ခတ လက္ခဏာနုပဿနာ ဉာဏာနိ သမ္ပာဒေတဗ္ဗာနိ ဟောန္တီတိ. ယထာ စ အနိစ္စတာ သင်္ခါတံ သင်္ခတ လက္ခဏံ သင်္ခတ ဓမ္မတော ဂမ္ဘီရံ ဟောတိ. တထာ ဣဒမ္ပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ သင်္ခါတံ သင်္ခတ လက္ခဏံ သင်္ခတ ဓမ္မတော ဂမ္ဘီရံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

166. යම් ආකාරයකින්ද එය 'යථා' නම් වේ. ඔවුන්ගේ බෙදීම 'තං විභාගෝ' (එම විභාගය) නම් වේ. මේ නිර්දේශය ඒකශේෂ නිර්දේශයක් හෝ වීප්සා නිර්දේශයක් බව දැක්වීමට 'තේසං' යනාදිය පැවසූහ. එය නොගැලපේ. ගාථාවෙහි 'යේසං' යනාදී 'ය' ශබ්ද තුනකින් දක්වන ලද අර්ථ තුන සඳහා 'ත' ශබ්දයේ අර්ථය සම්භවය වන බැවිනි. 'ත' ශබ්දයේ අර්ථයන් අනුසන්ධියෙහි පරිපූර්ණ කොට කිව යුතු බැවිනි. 'සමුප්පජ්ජති' යනු මැනවින් පරිපූර්ණව උපදී, පහළ වේ යන්නයි. 'අවිනා' යනු වෙන් නොවී යන්නයි. 'සහජාත ධම්මෙහි' යනු අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා යනාදී තැන්හි සංස්කාරාදීන්ගේ සහජාත ධර්මයන් හා සමගම ඉපදීමයි. 'කලාපවසෙන' යනු ශුද්ධ ධර්ම සමූහයන් වශයෙනි. 'සාමඤ්ඤ ලක්ඛණං' යනු සාධාරණ ලක්ෂණයයි. 'අත්ථෝ' යනු ඉදප්පච්චයතා යන වචනයේ අර්ථයයි. 'අයමත්ථෝ පටික්ඛිත්තෝ' යනු 'ඉපදීමම සමුප්පාදයයි' යන මේ භාව සාධන අර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 'අයමේව' යනු මේ භාව සාධන අර්ථයමයි. ජරා මරණ උපදී යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. 'උප්පාදාවා තථාගතානං' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා උපන් කල්හිද, 'අනුප්පාදාවා' යනු නූපන් කල්හිද යන්නයි. 'ඨිතාව සාධාතූ' යනු ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ වල පැවැත්මේ ස්වභාවය ලෝකයෙහි පිහිටා ඇත්තේමය. ඒ ධාතුව කවරේද යත් 'ධම්මට්ඨිතතා' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'ධම්මට්ඨිතතා' යනු කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලද ස්වභාවික පැවැත්මයි. 'ධම්මනියාමතා' යනු ස්වභාව ධර්මයේ නියමයයි. 'තත්‍ර තථතා' යනු ඒ සාධාරණ ලක්ෂණයෙහි සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ තථ්‍ය ස්වභාවයයි. අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යය ධර්මයන් නොව සාධාරණ ලක්ෂණයම පටිච්චසමුප්පාදය නම් වන බව මෙයින් දක්වයි. කුමක් නිසාද? ඒ වචන වලින් ස්වභාව ධර්මයේ නියමය පමණක් දක්වා ඇති බැවිනි. අවිද්‍යාදී ධර්ම ස්වරූපයන් දක්වා නැති බැවිනි. 'ධම්මනියාමතා මත්තං' යන්නෙන්ද කියන ලද සාධාරණ ලක්ෂණයම අදහස් වේ. ඉදින් භාව සාධනය කැමති වන්නේ නම්, භාව සාධනය යනු කර්තෘ රහිත වූවක් විය යුතුය. කර්තෘ රහිත වූ කල්හි 'පටිච්ච' (ඇසුරු කොට) යන ක්‍රියාවෙහි සමාන කර්තෘක භාවය කෙසේ ලැබේද? සමාන කර්තෘක භාවය නොලැබුණ කල්හි පූර්ව කාලීන වූ ප්‍රත්‍යය සම්බන්ධය කෙසේ සිදුවේද? මෙය භාව සාධනය කැමති වන්නහුගේ ව්‍යඤ්ජන යුක්තියට ඇති විරෝධයයි. එය දුරු කරමින් 'න චෙත්ථ' යනාදිය පැවසූහ. 'ආනන්දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගම්භීරය, ගම්භීර ලෙස වැටහෙන්නේය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. භාව සාධනය කළ කල්හි ඉපදීමේ ක්‍රියාව පමණක් නමින් වෙන් වූ ධර්මයක් නොවන බැවින් එය කෙසේ නම් ගම්භීර වේද? මෙය භාව සාධනය කැමති වන්නහුගේ ගම්භීර වචනය හා ඇති විරෝධයයි. එය දුරු කරමින් 'සංඛත ධම්මේසු ච' යනාදිය පැවසූහ. තවද සංස්කෘත ලක්ෂණය නම් සංස්කෘත ධර්මයටත් වඩා ගම්භීර වේ. එනම් සිත යනු සංස්කෘත ධර්මයකි. එය 'මට සිතක් ඇත' යනුවෙන් සත්ත්වයන්ට ප්‍රකටව පවතී. එහෙත් එහි අනිත්‍යතාව නම් වූ සංස්කෘත ලක්ෂණය සන්තතිය (පැවැත්මේ අඛණ්ඩතාව) විසින් මැනවින් වැසී ඇති බැවින් අප්‍රකටය. එමෙන්ම සැප වූ හෝ දුක් වූ වේදනාව සංස්කෘත ධර්මයකි. එය 'මට වේදනාවක් දැනේ' යනුවෙන් සත්ත්වයන්ට ප්‍රකටව පවතී. එහෙත් එහි අනිත්‍යතාව නම් වූ සංස්කෘත ලක්ෂණය සන්තතිය විසින් මැනවින් වැසී ඇති බැවින් අප්‍රකටය. සෙසු නාම ධර්මයන්හි හා රූප ධර්මයන්හිද මෙසේමය. සත්විසුද්ධීන් අතුරින් සංස්කෘත ධර්මයන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීම නම් වූ දිට්ඨිවිසුද්ධි ඥානය හා අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් ග්‍රහණය කර ගැනීම නම් වූ කංඛාවිතරණ විසුද්ධි ඥානය පළමුව සම්පාදනය කොට, පසුව දස වැදෑරුම් සංස්කෘත ලක්ෂණානුපස්සනා ඥානයන් සම්පාදනය කළ යුත්තේ එබැවිනි. අනිත්‍යතාව නම් වූ සංස්කෘත ලක්ෂණය සංස්කෘත ධර්මයට වඩා ගම්භීර වන්නා සේම, පටිච්චසමුප්පාදය නම් වූ මේ සංස්කෘත ලක්ෂණයද සංස්කෘත ධර්මයට වඩා ගම්භීර බව දත යුතුය.

‘‘တဗ္ဘာဝဘာဝီဘာဝေါ’’တိ ဧတ္ထ ဘဝတိ သံဝိဇ္ဇတီတိ ဘာဝေါ. သော သော အဝိဇ္ဇာဒိကော ဘာဝေါ တဗ္ဘာဝေါ. တဗ္ဘာဝေ ဘဝန္တိ သမ္ဘဝန္တိ သီလေနာတိ တဗ္ဘာဝဘာဝိနော. သင်္ခါရာဒယော. ‘‘ဘာဝေါ’’တိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. တဗ္ဘာဝဘာဝီနံ ဘာဝေါတိ တဗ္ဘာဝဘာဝိ ဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မိံ တသ္မိံ’’တိအာဒိမာဟ. အပိ စ ‘‘ဘာဝေါ’’တိ ဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုစ္စတိ. တဿ တဿ ပစ္စယ ဓမ္မဿ ဘာဝေါတိ တဗ္ဘာဝေါ. တဗ္ဘာဝေ သတိ ဘဝန္တိ သမ္ဘဝန္တိ ဓမ္မတာယာတိ တဗ္ဘာဝဘာဝိနော. တေသံ ဘာဝေါတိပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. ‘‘ဟေတွာဒိ ပစ္စယ သတ္တိနိယာမံ’’တိ ဟေတုပစ္စယော, အာရမ္မဏ ပစ္စယော, တိအာဒီသု ဟေတုသဒ္ဒ အာရမ္မဏ သဒ္ဒါဒယော လောဘာဒီနံ ရူပါရမ္မဏာဒီနဉ္စ [Pg.249] ဓမ္မာနံ တံ တံ ပစ္စယ သတ္တိဝိသေသံ ဒီပေန္တိ. တေသဉ္စ သော သော ပစ္စယ သတ္တိဝိသေသော ဝိသုံ ဓမ္မနိယာမော ဟောတိ, ဧဝံ ဟေတွာဒိ ပစ္စယသတ္တိနိယာမံ နိဝတ္တေတိ. ‘‘တထာ တထာ’’တိ မူလဋ္ဌဂေါစရဝိသယဋ္ဌာဒိကေန တေန တေန ပစ္စယာကာရေန. သော ဟိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပစ္စယ ဓမ္မုဒ္ဓါရ မတ္တေ အဌတွာ’’တိ ပစ္စယ ဓမ္မာနံ နာမ သညာဝသေန ဥဒ္ဓရဏမတ္တံ အကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အာဟစ္စာ’’တိ အာဟနိတွာ တံ တံ ပစ္စယသတ္တိ ဝိသေသံ ပါပေတွာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ. ပစ္စယသတ္တိ ဝိသေသော ဟိ ဟေတုဖလဒီပနေ တတော ဥတ္တရိ ဝတ္တဗ္ဗ ကိစ္စာဘာဝတော မတ္ထကံ နာမ ဟောတီတိ. ‘‘အနောသက္ကမာနာ’’တိ အနိဝတ္တမာနာ. ‘‘ဧတာယာ’’တိ ပစ္စယ သတ္တိယာ. ပပဉ္စေန္တေ အာစရိယေ.

‘‘තබ්භාවභාවීභාවෝ’’ යන්නෙහි ‘භවති’ යනු පවතී (විද්‍යමාන වේ) යන අර්ථයයි; එබැවින් ‘භාව’ නම් වේ. අවිද්‍යාව ආදී ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ‘තබ්භාව’ නම් වේ. ඒ තබ්භාවය (හේතු පැවැත්ම) ඇති කල්හි ස්වභාවයෙන්ම හටගන්නා බැවින් ‘තබ්භාවභාවී’ නම් වේ. එනම් සංස්කාරාදී ධර්මයන්ය. ‘භාව’ යනු උප්පත්ති කාරණයයි. තබ්භාවභාවී ධර්මයන්ගේ උප්පත්ති කාරණය ‘තබ්භාවභාවීභාවෝ’ යන්නෙන් අදහස් වන බව දක්වමින් ‘‘තස්මිං තස්මිං’’ (ඒ ඒ කාරණය ඇති කල්හි) යනාදිය වදාරන ලදී. තවද ‘භාව’ යන්නෙන් විද්‍යමාන බව (ඇති බව) කියැවේ. ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ‘තබ්භාව’ නම් වේ. ඒ තබ්භාවය ඇති කල්හි ධර්මතාවයට අනුව හටගන්නා බැවින් ‘තබ්භාවභාවී’ නම් වේ. ඔවුන්ගේ පැවැත්ම (භාවය) යන්න ද මෙයට ගැළපේ. ‘‘හේත්වාදි පච්චය සත්තිනියාමං’’ යනු හේතු ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි එන හේතු ශබ්දය, ආරම්මණ ශබ්දය ආදියෙන් ලෝභාදී ධර්මයන්ගේ සහ රූපාරම්මණාදී ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂයන් ප්‍රකාශ කෙරෙන බවයි. ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂයන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ධර්ම නියාමයක් වේ; මෙසේ හේතු ආදී ප්‍රත්‍ය ශක්ති නියාමය ඉස්මතු කරයි. ‘‘තථා තථා’’ යනු මූලික ස්වභාවය, ගෝචර විෂය ස්වභාවය ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ආකාරයෙනි. එය කියනු ලැබේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘පච්චය ධම්මුද්ධාර මත්තේ අට්ඨත්වා’’ යනු ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ නාම සංඥා මාත්‍රයක් පමණක් උපුටා දැක්වීමෙන් නතර නොවී යන්නයි. ‘‘ආහච්චා’’ යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂය ස්පර්ශ වන පරිදි පැමිණවා යන්නයි. එබැවින් ‘‘මත්ථකං පාපෙත්වා’’ (කූටප්‍රාප්තියට පමුණුවා) යැයි කියන ලදී. හේතු ඵල විවරණය කිරීමේදී ප්‍රත්‍ය ශක්ති විශේෂය යනු ඉන් ඔබ්බට කිවයුතු දෙයක් නොමැති බැවින් එය ‘කූටප්‍රාප්තිය’ (මුදුන) නම් වේ. ‘‘අනොසක්කමානා’’ යනු පසුබට නොවී යන්නයි. ‘‘එතායා’’ යනු ඒ ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙනි. ආචාර්යවරුන් විසින් විස්තර කරනු ලබන කල්හිය.

ဧတသ္မာ ကာရဏာ ဖလံ ဧတဒေဝ ပဋိစ္စ အနာဂတပက္ခတော ပစ္စုပ္ပန္နပက္ခံ အာဂစ္ဆတိ ပါတုဗ္ဘဝတီတိ ပစ္စယော. ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ ပဝတ္တိကာရဏဉ္စ. တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ ဇနကပစ္စယော. ပဝတ္တိကာရဏံ ဥပတ္ထမ္ဘက ပစ္စယော. ‘‘ဧတေနာ’’တိ ဟေတုနာ. ‘‘ကာယဝစီ မနောကမ္မံ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ကမ္မံ’’တိ ကြိယာဝုစ္စတိ, ဂမန ဌာန နိသဇ္ဇသယနာဒိကံ ကာယိက ကြိယဉ္စ. အာလာပ သလ္လာပ ကထန သဇ္ဈာယန ဂါယနာဒိကံ ဝါစသိက ကြိယဉ္စ. ဝိဇာနန စိန္တန ဝီမံသနာဒိကံ မာနသိက ကြိယဉ္စ. ‘‘အဘိသင်္ခရောန္တီ’’တိ အဘိနိပ္ဖာဒေန္တိ. ‘‘ဧတေဟီ’’တိ ဧတေဟိ လောကိယကုသလာ ကုသလ စေတနာ ဓမ္မေဟိ. အပိ စ သင်္ခရောန္တိ သတ္တာ ဧတေဟီတိ သင်္ခါရာ. ‘‘သင်္ခရောန္တီ’’တိ ကိံ သင်္ခရောန္တိ. အတ္တဘာဝံ သင်္ခရောန္တိ. ဘဝါဘဝံ သင်္ခရောန္တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ အတ္ထံ ဝါ အနတ္ထံ ဝါ သင်္ခရောန္တိ. သမ္ပရာယိကမ္ပိ အတ္ထံ ဝါ အနတ္ထံ ဝါ သင်္ခရောန္တီတိအာဒိနာ. စက္ခုမ္ပိ သင်္ခရောန္တိ, သောတံပိ သင်္ခရောန္တီတိအာဒိနာ. ဒဿနမ္ပိ သင်္ခရောန္တိ, သဝနမ္ပိ သင်္ခရောန္တီတိအာဒိနာ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ‘‘ဝိဇာနာတီ’’တိ ဝိဝိဓေန ဇာနာတိ. ဘူတေနပိ ဇာနာတိ, အဘူတေနပိ ဇာနာတိ. ‘‘နမတီ’’တိ ဂေါစရ ဝိသယတ္ထာယ နမတိ. ‘‘ရုပ္ပတီ’’တိ ကုပ္ပတိ, ခေါဘတိ. ‘‘ဖုသတီ’’တိ သံဟနတိ. ‘‘ဝေဒယတီ’’တိ ဝိဒိတံ ကရောတိ. တံ တံ အာရမ္မဏံ လဂ္ဂနဝသေန ဘုသံ နဟတိ ဗန္ဓတိ, မုဉ္စိတုံ န ဒေတီတိ တဏှာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ဥပါဒိယတီ’’တိ [Pg.250] ဒဠှံ ဂဏှာတိ. တေနာဟ ‘‘အမုဉ္စဂ္ဂါဟံ ဂဏှာတီ’’တိ. ဘဝတီတိ ဘဝေါ. ဥပပတ္တိဘဝေါ. ဘဝန္တိ ဧတေနာတိ ဘဝေါ. ကမ္မဘဝေါ. ‘‘ဇနနံ’’တိ အဘိနဝဿ ပါတုဗ္ဘဝနံ. ‘‘ဇီရဏံ’’တိ အဘိနဝဘာဝတော ဟာယနံ. ‘‘သောစနံ’’တိ စိတ္တသန္တာပနံ. ‘‘ပရိဒေဝနံ’’တိ ရောဒနံ. ‘‘ဒုက္ခံ’’တိ ကာယရုဇ္ဇနံ. ‘‘ဒေါမနဿံ’’တိ စိတ္တရုဇ္ဇနံ. ‘‘ဝိသီဒနံ’’တိ ဗာဠှံ စိတ္တကိလမထဘာဝေန ဝိရူပံ ဟုတွာ စိတ္တဿသီဒနံ. ထာမဗလခိယျနံ. ယတော အဿာသပဿာသာနံ ဝိရူပပ္ပဝတ္တိဝါ တင်္ခဏေ သဗ္ဗသော ဥပရုဇ္ဈနံ ဝါ ဟောတီတိ. ‘‘ကေနစိ သုခေနာ’’တိ ဒုက္ခသစ္စတော ဝိမုတ္တေန ကေနစိ သန္တိသုခေန.

මේ හේතුවෙන් ඵලය මෙයම ඇසුරු කොට අනාගත පාර්ශවයෙන් වර්තමාන පාර්ශවයට පැමිණෙයි හෙවත් හටගනියි, එබැවින් ‘ප්‍රත්‍යය’ (පච්චය) නම් වේ. එනම් උප්පත්ති කාරණය සහ පැවැත්මේ කාරණයයි. එහි උප්පත්ති කාරණය ‘ජනක ප්‍රත්‍යය’ යි. පැවැත්මේ කාරණය ‘උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යය’ යි. ‘‘එතේන’’ යනු ඒ හේතුවෙනි. ‘‘කායවචී මනොකම්මං’’ යන්නෙහි ‘කම්ම’ යනු ක්‍රියාවයි; ගමන, සිටීම, හිඳීම, සැතපීම ආදී කායික ක්‍රියාවන් ද; කථා කිරීම, සාකච්ඡා කිරීම, දේශනා කිරීම, සජ්ඣායනා කිරීම, ගායනා කිරීම ආදී වාචසික ක්‍රියාවන් ද; දැනගැනීම, කල්පනා කිරීම, විමර්ශනය කිරීම ආදී මානසික ක්‍රියාවන් ද මින් අදහස් වේ. ‘‘අභිසංඛරොන්ති’’ යනු උපදවයි (සකස් කරයි). ‘‘එතේහි’’ යනු මේ ලෞකික කුසල් අකුසල් චේතනා ධර්මයන්ගෙනි. තවද සත්ත්වයෝ මෙයින් (සංස්කාරයන්ගෙන්) සකස් කරනු ලබන බැවින් ‘සංස්කාර’ නම් වේ. ‘‘සංඛරොන්ති’’ යන්නෙන් කුමක් සකස් කරන්නේ ද? ආත්මභාවය සකස් කරති. භවාභවයන් (නැවත නැවත ඉපදීම්) සකස් කරති. දෘෂ්ටධර්මික (මෙලොව) අර්ථය හෝ අනර්ථය සකස් කරති. සාම්පරායික (පරලොව) අර්ථය හෝ අනර්ථය සකස් කරති. චක්ඛු ආයතනය සකස් කරති, සෝත ආයතනය සකස් කරති යනාදිය මෙන්ම; දැකීම සකස් කරති, ඇසීම සකස් කරති යනාදී වශයෙන් ද පැවසීම සුදුසු ය. ‘‘විජානාති’’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් දැනගැනීමයි. පවතින දෙය ද දැනගනියි, නොපවතින දෙය ද දැනගනියි. ‘‘නමති’’ යනු අරමුණු වූ විෂයය කරා නැඹුරු වීමයි. ‘‘රුප්පති’’ යනු පීඩාවට පත්වීම හෝ කම්පනය වීමයි. ‘‘ඵුසති’’ යනු ස්පර්ශ වීමයි. ‘‘වෙදයති’’ යනු විඳීම (දැනවීම) කරයි. ඒ ඒ අරමුණෙහි ඇලීම වශයෙන් දැඩිව බඳින බැවින් සහ නිදහස් වීමට ඉඩ නොදෙන බැවින් ‘තණ්හා’ යන්න ද යෙදේ. ‘‘උපාදියති’’ යනු දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. එබැවින් ‘‘අමුඤ්චග්ගාහං ගණ්හාති’’ (අත නොහරින ලෙස ග්‍රහණය කරයි) යැයි කියන ලදී. භවති යනු භවයයි; එනම් උපපත්ති භවයයි. මෙයින් හටගන්නා බැවින් භවය නම් වේ; එනම් කර්ම භවයයි. ‘‘ජනනං’’ යනු අලුතින් හටගැනීමයි. ‘‘ජීරණං’’ යනු අලුත් බවින් පිරිහීමයි. ‘‘සොචනං’’ යනු සිත තැවීමයි. ‘‘පරිදෙවනං’’ යනු හැඬීමයි. ‘‘දුක්ඛං’’ යනු කායික පීඩාවයි. ‘‘දොමනස්සං’’ යනු මානසික පීඩාවයි. ‘‘විසීදනං’’ යනු බලවත් චිත්ත ක්ලමථය (වෙහෙස) නිසා විරූපී වී සිත හැකිලී යාමයි (විසීදනයයි). ශක්තිය පිරිහීමයි. යම් හෙයකින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් විකෘති ලෙස පැවතීම හෝ ඒ මොහොතේ සහමුලින්ම නිරුද්ධ වීම සිදු වේ ද එයයි. ‘‘කේනචි සුඛේන’’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙන් මිදුණු යම් ශාන්ති සුඛයකි.

‘‘ဒုက္ခပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ’’တိ ဘယဋ္ဌေန ဒုက္ခဘူတာနံ တေဘူမိက ဓမ္မာနံ ဒုက္ခဘာဝပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ. ‘‘သမုဒယပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ’’တိ တဏှာယ ဒုက္ခ သမုဒယ ဘာဝပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ. ‘‘နိရောဓပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ’’တိ တဏှာနိရောဓဿေဝ ဒုက္ခနိရောဓ ဘာဝပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ. ‘‘မဂ္ဂပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ’’တိ အဋ္ဌင်္ဂီက မဂ္ဂဿေဝ ဒုက္ခနိရောဓ မဂ္ဂဘာဝပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ. ပုဗ္ဗန္တော ဝုစ္စတိ အတီတေကာလေ ဘဝပရမ္ပရာ. အပရန္တော ဝုစ္စတိ အနာဂတေ ဘဝပရမ္ပရာ. ပုဗ္ဗန္တာ ပရန္တော ဝုစ္စတိ တဒုဘယံ. ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ခန္ဓာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ. ‘‘သုတ္တန္တိကနယေနာ’’တိ အဘိဓမ္မေပိ ဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တ ဘာဇနီယံ နာမ အာဂတံ. တေန သုတ္တန္တ ဘာဇနီယနယေန. သာသဝါ ကုသလာ ကုသလ စေတနာ သင်္ခါရာ နာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘အဘိဓမ္မနယေနာ’’တိ ဝိဘင်္ဂေ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနယေန. အဋ္ဌကထာပါဌေ. အဝိဇ္ဇာ ကိရိယ ဓမ္မာနံ နေဝ ဥပနိဿယ ပစ္စယတ္တံ လဘတိ. ကုသလာ ကုသလမူလာနိ ကိရိယ ဓမ္မာနံ န ဥပနိဿယ ပစ္စယတ္တံ လဘန္တီတိ ယောဇနာ. ကိရိယ ဓမ္မာ အဝိဇ္ဇာတော စ ကုသလာ ကုသလ မူလေဟိ စ ဥပနိဿယ ပစ္စယံ န လဘန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပစ္စယာကာရော’’တိ ပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒေါ. ‘‘အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ’’တိ အဝိဇ္ဇာ ဝိဂမနတော. တေသံပိကိရိယ ဓမ္မာနံ. ဝိညာဏာဒီသုပိ ကိရိယ ဝိညာဏံ, ကိရိယ နာမံ, ကိရိယ မနာယတနံ, ကိရိယဖဿော, ကိရိယ ဝေဒနာတိ အတ္ထိတာယ ‘‘ဧသနယော ဝိညာဏာဒီသုပီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကုသလာ ကုသလ ဝိပါကသမ္ပယုတ္တံ’’တိ ကုသလ ဝိညာဏ သမ္ပယုတ္တံ, အကုသလဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ[Pg.251], ဝိပါက ဝိညာဏ သမ္ပယုတ္တံ. ‘‘တံ အနုပပန္နံ’’တိ ပဝတ္တိဝိပါကဝိညာဏ သဟဂတဿ ခန္ဓတ္တယဿ တံ သဟဇာတဿ စိတ္တဇရူပဿ စ အဝသိဋ္ဌတ္တာ တံ န သမ္ပန္နံတိ အတ္ထော. တတ္ထ ဟိ ဝိညာဏပဒေ ပဝတ္တိဝသေန ဒွတ္တိံသဝိဓံ ဝိပါကစိတ္တံ ဝိညာဏံ နာမာတိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စသတိ, နာမ ရူပပဒေပိ ပဝတ္တိဝသေန တဒုဘယံ ပဝတ္တိဝိညာဏသဟဂတံပိ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ. ‘‘တံ တံ ဝိညာဏ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏ ပဝတ္တိ ဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ. ‘‘တဏှုပါဒါနာနိပါကဋာနီ’’တိ ဆ တဏှာ ရူပတဏှာ သဒ္ဒတဏှာဒိဝသေန. စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ ကာမုပါဒါနာဒိဝသေနာတိ ဧဝံ ပါကဋာနိယေဝ. ‘‘လက္ခဏမတ္တာနီ’’တိ သင်္ခတ ဓမ္မာနံ သင်္ခတဘာဝသလ္လက္ခဏ နိမိတ္တမတ္တာနိ. ‘‘ဉာတိဗျသနာဒီဟီ’’တိ ဉာတိဝိနာသနာဒီဟိ. ‘‘ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ’’တိ ဉာတိဝိနာသနာဒိကာရဏာ.

'දුක්ඛප්පටිච්ඡාදිකා' යනු භය සහිත බැවින් දුක් වූ ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්ගේ දුක්ඛ ස්වභාවය වසා සිටින (අවිද්‍යාව) යි. 'සමුදයප්පටිච්ඡාදිකා' යනු තෘෂ්ණාවේ දුක්ඛ සමුදය ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. 'නිරෝධප්පටිච්ඡාදිකා' යනු තෘෂ්ණා නිරෝධයෙහි ම වූ දුක්ඛ නිරෝධ ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. 'මග්ගප්පටිච්ඡාදිකා' යනු අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙහි ම වූ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදා ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. පූර්වාන්තය යනු අතීත කාලයෙහි භව පරම්පරාවයි. අපරාන්තය යනු අනාගත කාලයෙහි භව පරම්පරාවයි. පූර්වාන්ත-අපරාන්තය යනු ඒ දෙකමයි. 'පටිච්චසමුප්පාදප්පටිච්ඡාදිකා' යනු වර්තමාන භවයෙහි ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද ස්වභාවය වසා සිටින බැවිනි. 'සූත්‍රන්ත ක්‍රමයෙන්' යනු අභිධර්මයේ විභංග ප්‍රකරණයෙහි සූත්‍රන්ත භාජනීය නමින් එන ක්‍රමයයි. ඒ සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයෙනි. සාස්‍රව වූ කුසලාකුසල චේතනාවෝ 'සංස්කාර' නම් වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'අභිධර්ම ක්‍රමයෙන්' යනු විභංගයෙහි අභිධර්ම භාජනීය ක්‍රමයෙනි. අටුවා පාඨයෙහි; අවිද්‍යාව ක්‍රියා ධර්මයන්ට උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවය නොලබයි, කුසලාකුසල මූලයන් ක්‍රියා ධර්මයන්ට උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවය නොලබයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ක්‍රියා ධර්මයන් අවිද්‍යාවෙන් ද කුසලාකුසල මූලයන්ගෙන් ද උපනිඃශ්‍රය ප්‍රත්‍යය නොලබති යන්න මෙහි අදහසයි. 'ප්‍රත්‍යාකාරය' යනු ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදයයි. 'අවිද්‍යා විරාගයෙන්' යනු අවිද්‍යාව පහවීමෙනි. ඒ ක්‍රියා ධර්මයන්ගේ ද විඤ්ඤාණය ආදියේ ද ක්‍රියා විඤ්ඤාණය, ක්‍රියා නාමය, ක්‍රියා මනායතනය, ක්‍රියා ස්පර්ශය, ක්‍රියා වේදනාව යන වශයෙන් පවතින බැවින් "විඤ්ඤාණාදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'කුසලාකුසල විපාක සම්ප්‍රයුක්ත' යනු කුසල විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත, අකුසල විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත සහ විපාක විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත යන අර්ථයයි. 'එය අනුප්පන්න' යනු ප්‍රවෘත්ති විපාක විඤ්ඤාණය හා සහජාත වූ ස්කන්ධත්‍රය ද, ඒ සහජාත චිත්තජ රූපය ද ඉතිරි වන බැවින් එය (ප්‍රතිසන්ධිය මෙන්) සම්පූර්ණ නොවූයේ යන අර්ථයයි. එහි විඤ්ඤාණ පදයේ ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් දෙතිස් වැදෑරුම් විපාක සිත් විඤ්ඤාණය නමින් හඳුන්වන ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි, නාම රූප පදයේ ද ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ඒ දෙකම ප්‍රවෘත්ති විඤ්ඤාණය හා සහජාත වූවත් දත යුතුය. 'ඒ ඒ විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා ප්‍රවෘත්ති විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'තණ්හා උපාදානයෝ ප්‍රකටය' යනු රූප තණ්හාව, ශබ්ද තණ්හාව ආදී වශයෙන් සය වැදෑරුම් තණ්හාව ද, කාම උපාදානය ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් උපාදානයෝ ද මෙසේ ප්‍රකටමය. 'ලක්ෂණ මාත්‍රයෝ' යනු සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ සංස්කෘත භාවය හඳුනාගන්නා වූ නිමිති පමණකි. 'ඥාති ව්‍යසනාදියෙන්' යනු නෑයන් විනාශ වීම ආදියෙනි. 'ඥාති ව්‍යසනාදි නිමිත්ත' යනු ඥාතීන් විනාශ වීම ආදී හේතුවෙනි.

‘‘ခန္ဓဒုက္ခေ’’တိ ပစ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတေ ဒုက္ခသစ္စေ. ခန္ဓပ္ပဝတ္တိ မဂ္ဂေါ နာမ တဏှာသမုဒယော ဧဝ. ခန္ဓနိရောဓ မဂ္ဂေါ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ. ‘‘ခန္ဓ သမုဒယဘူတာ’’တိ ခန္ဓပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနိ ဝုဋာနံ’’တိ အဝိဇ္ဇာယနီဝါရိတာနံ ပိဟိတာနံ. ‘‘အပ္ပဟီန ဘဝါဘိလာသာနံ’’တိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီန ဘဝပတ္ထနာနံ. အပ္ပဟီနဘဝတဏှာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝိဗန္ဓော’’တိ အန္တရာယော. ‘‘ဥဒယဘူတာနံ’’တိ ဝဍ္ဎိဘူတာနံ. ‘‘အဝဿယော’’တိ နိဿယော. သုခဝေဒနာ ဝိသေသတော တဏှာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုခဝေဒနာသဒိသော’’တိအာဒိ. ဒေါမနဿာနံ ပန တဿာ ပစ္စယဘာဝေါ ပရတော ပရိယေဋ္ဌိတဏှာယံ ပါကဋော ဘဝိဿတိ. ဥပေက္ခာ ဝေဒနာပိ ဒုက္ခေန ပီဠိတဿ သုခဌာနေ တိဋ္ဌတိ. သုခံ ဝိယ တံ ပတ္ထေတီတိ. သမုဒါ စရိတွာ ပရိစယိတွာ. ‘‘တဏှာ ဧဝါ’’တိ ကာမတဏှာ ဧဝ. ‘‘အတ္တနိ စာ’’တိ ဒိဋ္ဌိယဉ္စာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အတ္တနော အာရမ္မဏေသူ’’တိ အတ္တ ဇီဝ လောကာဒီသု ဒိဋ္ဌိယာဂဟိတာ ရမ္မဏေသု. ‘‘အဿာဒန ခမနရောစနဘူတာယာ’’တိ သာဓုဝတာယံ မမဒဿနန္တိ ဧဝံ ရဇ္ဇန တုဿန ကန္တိဘူတာယ. ‘‘ဥပါဒါနီယဿာ’’တိ ဒဠှံ ဂဟေတဗ္ဗဿ. ‘‘အတ္ထဿာ’’တိ အတ္တနော အတ္တာဒိကဿ အတ္ထဿ. ဂါထာယံ[Pg.252].‘‘ဘဝံ ဟောတီ’’တိ ဘဝန္တော ဝဍ္ဎန္တော ဟောတိ. ‘‘ပရာဘဝေါ’’တိ ဝိနာသန္တော.

'ස්කන්ධ දුක්ඛයෙහි' යනු ප්‍රත්‍යුත්පන්න ස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වූ දුක්ඛ සත්‍යයෙහි ය. ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මේ මාර්ගය නම් තෘෂ්ණා සමුදයයි. ස්කන්ධ නිරෝධයේ මාර්ගය නම් ආර්ය මාර්ගයයි. 'ස්කන්ධ සමුදය භූත' යනු ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වූ යන අර්ථයයි. 'අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද' යනු අවිද්‍යාවෙන් වළක්වන ලද හෙවත් වසා ගන්නා ලද යන්නයි. 'ප්‍රහීණ නොකළ භව අභිලාෂය ඇති' යනු මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකරන ලද භව ප්‍රාර්ථනා ඇති, එනම් ප්‍රහීණ නොකළ භව තෘෂ්ණාව ඇති පුද්ගලයන්ගේ යන අර්ථයයි. 'විබන්ධය' යනු අන්තරායයි. 'උදයභූත' යනු වර්ධනය වූ යන අර්ථයයි. 'අවස්සය' යනු නිශ්‍රය (පිහිට) යි. සුඛ වේදනාව විශේෂයෙන් තෘෂ්ණාවට ප්‍රත්‍ය වේ යැයි 'සුඛ වේදනාවට සමාන' යනාදී ලෙස වදාරන ලදී. දෝමනස්සයන්ගේ තෘෂ්ණාවට ප්‍රත්‍ය වීම මතු පර්යේෂණ තෘෂ්ණාවෙහි (පරියෙට්ඨිතණ්හා) ප්‍රකට වනු ඇත. උපේක්ෂා වේදනාව ද දුකෙන් පීඩිත වූවහුට සැපය පවතින ස්ථානයේ පවතියි. සැපයක් මෙන් එය ප්‍රාර්ථනා කරයි. 'සමුදාචරිත්වා' යනු පුරුදු පුහුණු කර ගැනීමෙනි. 'තණ්හාවමයි' යනු කාම තණ්හාවමයි. 'ආත්මයෙහි ද' යනු දෘෂ්ටියෙහි ද යන අදහසයි. 'තමාගේ ආරම්මණයන්හි' යනු ආත්මය, ජීවය, ලෝකය යනාදී වශයෙන් දෘෂ්ටියෙන් ගන්නා ලද ආරම්මණයන්හිය. 'ආස්වාදය, ඉවසීම සහ රුචිය ඇති' යනු මෙය යහපත්ය, මෙය මාගේ දර්ශනයයි මෙලෙස ඇලෙන, සතුටු වන, කැමති වන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. 'උපාදාන කළ යුත්තාගේ' යනු තදින් අල්ලා ගත යුත්තාගේය. 'අර්ථයෙහි' යනු තමාගේ ආත්මය ආදී අර්ථයෙහි ය. ගාථාවෙහි, 'භවං හෝති' යනු වර්ධනය වීමයි. 'පරාභවෝ' යනු විනාශ වීමයි.

‘‘အဒ္ဓါနဝန္တေ ဓမ္မေ’’တိ တေကာလိကသင်္ခတ ဓမ္မေ. အပတမာနေ ကတွာတိ ပါဌသေသော. ယထာ ဥပါဒါနံတိ ဒိသွာ ဥပါဒါရူပံတိ ပဒေ အာဒါသဒ္ဒေါ ဝိညာယတိ. န ဥပုဗ္ဗ ပဒသဒ္ဒေါ. ဣတရထာ ဥပါဒါနန္တိ နသိဇ္ဈတိ. ဧဝံ အဒ္ဓါ, အဒ္ဓါန, ပဒေသုပိ. တေနာဟ ‘‘အဒ္ဓါနံ’’တိ နသိဇ္ဈတီတိ. သံခိပန္တိ ဝီသတာကာရာ ဧတေသူတိ သင်္ခေပါ. သင်္ဂဟာ. ‘‘ဝဋ္ဋဓမ္မာ’’တိ သင်္ခါရာဒယော ဓမ္မာ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဧတာသု အဝိဇ္ဇာတဏှာသု. ကထံ တိဋ္ဌန္တီတိ အာဟ ‘‘တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာ’’တိ. ‘‘ပတိဋ္ဌာ’’တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနာနိ. ‘‘ပဘဝါ’’တိ ဝဋ္ဋဓမ္မပရမ္ပရပ္ပဝတ္တိယာ မူလ ပဓာန ကာရဏာနိ. တတ္ထ ဟေတု စ ဒေသေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဣတရထာ ဣဿရနိမ္မာနဒိဋ္ဌိ အဟေတုက ဒိဋ္ဌီနံ ဩကာသော သိယာတိ. ဖလဉ္စ ဒေသေတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဣတရထာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ဩကာသော သိယာတိ. ‘‘အဒ္ဓုနော’’တိ ဒီဃကာလဿ. ‘‘နိဝတ္တေတီ’’တိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. ‘‘အဟေတူ အပစ္စယာ သတ္တာ ပဝတ္တန္တီ’’တိ ပုဗ္ဗဟေတုရဟိတာ ပုဗ္ဗပစ္စယရဟိတာ ဟုတွာ ဣမေသတ္တာ ပဝတ္တန္တိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာဒီဟိ သာဓေတဗ္ဗော န ဟောတီ’’တိ ဘဝပရမ္ပရာသု နိစ္စော ဟုတွာ သန္ဓာဝန္တဿ အဝိဇ္ဇာဒီဟိ ကတ္တဗ္ဗ ကိစ္စံ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ကေသဉ္စိ န သမ္ဘဝန္တိယေဝါ’’တိ အနာဂါမီနံ အရဟန္တာနဉ္စ န သမ္ဘဝန္တိယေဝ. မဟာအာဒီနဝရာသိဒဿနတ္ထံ သောကာဒိဝစနံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘တေသံ’’တိ အညေသံ ပစ္စယာနံ. ‘‘လဒ္ဓါ’’တိ အတ္ထတော လဒ္ဓါ. ‘‘တဒဝိနာဘာဝိဘာဝလက္ခဏေနာ’’တိ ဧတ္ထ တေန တေန ပစ္စယေန အဝိနာဘာဝီနံ ဘာဝေါ, သော ဧဝ လက္ခဏန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ပရတ္ထ ပီ’’တိ ဣတော ပရေသု တဏှုပါဒါန ဘဝဂ္ဂဟဏေနာတိအာဒီသုပိ. ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမှိ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ကိလေသဘာဝသာမညတော’’တိ ကိလေသဘာဝေန သမာနတ္တာ သဒိသတ္တာ. ‘‘လက္ခိတဗ္ဗ ဓမ္မေဟီ’’တိ ဝိညာဏာဒီဟိ. ‘‘ပထမေန ဒုတီယဿာ’’တိ ပထမသင်္ခေပေန သဒ္ဓိံ ဒုတီယဿ သင်္ခေပဿ ဧကာ သန္ဓီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘လောကဿ ပါကဋ ဝေါဟာရေနာ’’တိ [Pg.253] ကိလေသဓမ္မာ ကမ္မဓမ္မာ စ လောကေ ဟေတူတိ ပါကဋာ ဟောန္တိ. ဝိပါကဓမ္မာ ပန ဖလန္တိ ပါကဋာ. ဧဝံ လောကေ ပါကဋ ဝေါဟာရေန. ဣဓ ပန ကိလေသဓမ္မကမ္မဓမ္မာ ဝါ ဟောန္တု, ဝိပါကဓမ္မာ ဝါ, ယော ယော ပစ္စယပက္ခေ ဌိတော, သော သော ဟေတူတိပိ ဝတ္တဗ္ဗောယေဝ. ယော ယော ပစ္စယုပ္ပန္န ပက္ခေ ဌိတော, သော သော ဖလန္တိဒဿေန္တော ‘‘ဟေတုဖလသဒ္ဒါပနာ’’တိအာဒိမာဟ. အဋ္ဌကထာ ပါဌေ. ‘‘သဇ္ဇန္တဿာ’’တိ သံဝိဒဟန္တဿ. ‘‘အာယူဟန သင်္ခါရာ နာမာ’’တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ သမုစ္စယနသင်္ခါရာ နာမ. ‘‘ဒက္ခိဏံ’’တိ ဒါနဝတ္ထုံ. ဒက္ခိဏောဒကံ ဝါ. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိ ဣမသ္မိံ တတီယပဉ္စကေ စ. ‘‘ဝုတ္တနယေနေ ဝါ’’တိ ပထမပဉ္စကေ ဝုတ္တနယေနေဝ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘အာယတိံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယစေတနာ ဘဝေါ နာမာ’’တိ ဣဒံ ဥဒ္ဒေသပါဠိယံ ယထာဒိဋ္ဌပါဌဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. တထာ ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ ဣဓ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယစေတနာ သင်္ခါရာ နာမာတိ ဣဒဉ္စ. ဣဓ ပန ပုဗ္ဗေယေဝ ဒွီသုဟေတုပဉ္စကေသု ဒွိန္နံ သင်္ခါရ ကမ္မဘဝါနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒွိန္နံ သင်္ခါရ ကမ္မဘဝါနံ ဝိသေသော ယုတ္တော. တေနာဟ ‘‘တံ ဣဓ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ‘‘သင်္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ပုဗ္ဗေယေဝ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ‘‘ဧတံ’’တိ ဝိဘာဝနိ ဝစနံ. ‘‘ဓမ္မဝိဘာဂရက္ခဏတ္ထံ’’တိ ဝိဘင်္ဂေ ဘဝပဒေ ဥပပတ္တိဘဝဿပိ ဝိဘတ္တတ္တာ ဧဝံ ဝိဘတ္တဿ ဓမ္မဝိဘာဂဿ ရက္ခဏတ္ထံ. ဖလပဉ္စကတော အနညံပိ ဥပပတ္တိဘဝံ အညံဝိယ ကတွာ ‘ဥပပတ္တိဘဝသင်္ခါတော ဘဝေကဒေသော’တိ ဝုတ္တံ. သော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ နာမ ပစ္စုပ္ပန္နဟေတူဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ စတုတ္ထေ ဖလပဉ္စကေ ဧဝ သင်္ဂဟိတော. တသ္မာ တေန ဥပပတ္တိဘဝသဒ္ဒေန စတုတ္ထ ပဉ္စကမေဝ ဂဟိတန္တိ ယုတ္တံ. ဣတရထာ ဒွေ ဖလပဉ္စကာနိ ဝိပါကဝဋ္ဋန္တိ ဝုတ္တေ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. ဧဝဉ္စသတိ အဝသေသာ စာတိ ဧတ္ထ ဒုတီယဖလပဉ္စကမေဝ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အဝိဇ္ဇာ နာမ မောဟော, သော စ အကုသလ မူလ’’န္တိအာဒိ အဘိဓမ္မေ မူလယမကေ မူလနာမေန အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဒွီသုပနဘဝ စက္ကေသု ပုရိမစက္ကေ အဝိဇ္ဇာ အာဒိ ဟောတိ. ပစ္ဆိမစက္ကေ တဏှာ. အာဒိ စ နာမ မူလန္တိ စ သီသန္တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပရိယာယံ ဒဿေတုံ ‘‘အထဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ[Pg.254].‘‘အာဂမနသမ္ဘာရေသူ’’တိ အတီတဘဝတော ဣမံဘဝံ အာဂမနသမ္ဘာရေသု. တဏှာ ဧဝ သီသံ ကတွာ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. ‘‘တေသံ အန္တရေ’’တိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာနံ အန္တရေ. တဏှာယ ဩကာသော နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. နနု အဝိဇ္ဇာယ သတိ, တဏှာ နာမ ဧကန္တေန သမ္ဘဝတိယေဝ. သာ စ သင်္ခါရာနံ ဗလဝပစ္စယော ဟောတိ. တသ္မာ သာ အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ တဏှာ, တဏှာ ပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ. တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိဝုတ္တံ. ပဋိလောမပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ နာမ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓောတိ ဧဝံ ပဝတ္တော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ. ‘‘ဇရာမရဏမုစ္ဆယာတိအာဒိ နဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ ဇရာမရဏမုစ္ဆာယာတိအာဒိဝစနံ အနုလောမပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ သမ္ဗန္ဓ ဝစနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥပရိဝဋ္ဋမူလ ဓမ္မပ္ပဋိပါဒကာနံ’’တိ ဥပရိ ဒုတိယာနာဂတဘာဝါဒီသု အဝိဇ္ဇာတဏှာ သင်္ခါတာနံ ဝဋ္ဋမူလဓမ္မာနံ နိယောဇကာနံ. ‘‘တေ ပီ’’တိ သောကာဒယော ဒုက္ခဓမ္မာပိ. ‘‘အာသဝသမ္ဘူတာ’’တိ အာသဝေဟိ သမ္ဘူတာ သဉ္ဇာတာ. ‘‘တေသံ’’တိ သောကာဒီနံ ဒုက္ခဓမ္မာနံ. ‘‘ဇရာမရဏင်္ဂေ ဂဟဏံ’’တိ ဒွါဒသသု အင်္ဂေသု ဇရာမရဏင်္ဂေ သင်္ဂဟဏံ. ‘‘ပဝဍ္ဎတီ’’တိ ဘုသံ ဝဍ္ဎတိ. ‘‘အာသဝသမုဒယာ’’တိ အာသဝသမုပ္ပာဒါ. ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယော’’တိ အဝိဇ္ဇာသမုပ္ပာဒေါ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာသင်္ခါရာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. ‘‘နာနာဗျသန ဖုဋ္ဌဿာ’’တိ ဉာတိဗျသနာဒီဟိ နာနာဗျသနေဟိ ဖုဋ္ဌဿ, ဝိဟိံသိတဿ. ‘‘ယတော’’တိ ယံ ကာရဏာ, အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ ဝဍ္ဎနကာရဏာ. ‘‘ဝဋ္ဋံ’’တိ သင်္ခါရာဒိကံ ဘဝစက္ကံ. သံမုယှနံ သမ္မောဟော. ပရိယေသနံ ပရိယေဋ္ဌိ. ဝိပစ္စတီတိ ဝိပါကော. ဝိပါကော ဧဝ ဝေပက္ကံ. သမ္မောဟော ဝေပက္ကံ အဿာတိ သမ္မောဟဝေပက္ကံ. တထာ ပရိယေဋ္ဌိဝေ ပက္ကဉ္စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘တဒုဘယံ’’တိအာဒိနာ. တဒုဘယံ ဝိပါကံ ဧတဿာတိ ကတွာ ဒုက္ခံ သမ္မောဟဝေပက္ကန္တိ စ ပရိယေဋ္ဌိဝေပက္ကန္တိ စ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. အပိ စ, သမ္မောဟံ ဝိပါစေတိ သဉ္ဇနေတီတိ သမ္မောဟ ဝေပက္ကံ. ဧဝံ ပရိယေဋ္ဌိဝေပက္ကန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ကိစ္ဆံ’’တိ ကသိရံ ဒုက္ခံ အာပန္နော. ‘‘မိယျတီ’’တိ မရတိ. ‘‘စ ဝတီ’’တိ သင်္ကမတိ. ‘‘ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဘဝန္တရံ ဥပေတိ. ‘‘အထ စ ပနာ’’တိ ဧဝံဘူတဿ [Pg.255] သတော. ‘‘ဇရာမရဏဿာ’’တိ ဇရာမရဏ သင်္ခါတဿ ဣမဿ ဒုက္ခဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နိဿရဏံ’’တိ နိဂ္ဂမနံ. ‘‘နပ္ပဇာနာတီ’’တိ အယံ လောကော နပ္ပဇာနာတိ. ‘‘အာဂတိယာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏုပ္ပတ္တိဝသေန အာဂမနေန. ‘‘ဂတိယာ စာ’’တိ အနာဂတဘဝေ ဇာတိပါတုဗ္ဘာဝဝသေန ဂမနေန စ. အာဒိသင်္ခါတော ပုဗ္ဗပရိယန္တော ယဿ အတ္ထီတိအာဒိမန္တံ. န အာဒိမန္တံ အနာဒိမန္တံ. ‘‘ဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တဿာ’’တိ တိဝိဓဝဋ္ဋသင်္ခါတဿ ပဗန္ဓပ္ပဝတ္တဿ. ဇာတိယာ ဝုတ္တာယ သဗ္ဗာနိ တဿာ နိဒါနာနိ ဝုတ္တာနိ ဧဝ ဟောန္တီတိ ကတွာ ‘‘ဇာတိယာ ဧဝ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣစ္စေဝံ’’တိ ဣတိ ဧဝံ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိအာဒိနာ နယေန ပဋ္ဌပေသိ မဟာမုနီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာစရိယ ဝါဒေပန ‘‘ဣစ္စေဝံ’’တိ ဇရာမရဏ မုစ္ဆာယာတိအာဒိနာနယေန. အာဗန္ဓံ အနာဒိကန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓပိ တမေဝ သမ္ဗန္ဓံ ဂဟေတွာ ယောဇေတိ ‘‘ဣစ္စေဝံ အာဗန္ဓန္တိ. လ. ပုနပ္ပုနံ အာဗန္ဓံ’’တိ. အဝိဇ္ဇာ အာဒိမှိ ဝုတ္တာ. တသ္မာ သာ သယံ အဟေတု အပစ္စယာ ဟုတွာ ဝဋ္ဋဿ အာဒိပစ္စယဘူတာ ဟောတီတိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရတိ ‘‘ဝဋ္ဋဿာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဝဋ္ဋကထာယ သီသဘူတတ္တာ’’တိ ဝဋ္ဋဿ အာဒိနာမ နတ္ထိ. တဿ ပန ပဝတ္တိ နိဝတ္တိယော အတ္ထိ. ဇာနန္တေဟိ တာသံ ပကာသနတ္ထာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာနာမ ဝဋ္ဋကထာ ဧကန္တေန ကထေတဗ္ဗာ ဟောတိ. ကထေန္တေဟိ စ ဝဋ္ဋဓမ္မာနံ မဇ္ဈေ ကတမဿ ဓမ္မဿ ကိစ္စံ ဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တတ္ထာယ ပဓာနတရံ ဟောတီတိ ဇာနိတဗ္ဗံ ဟောတိ. တဒါ ကိစ္စဝသေန ပဓာနတရံ ဧကံ ဓမ္မံ မူလံ သီသံ ကတွာ ဝဋ္ဋကထာ ကထေတဗ္ဗာတိ. ဣဒံ ဝဋ္ဋကထာယ သီသံ နာမ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ နာမ မောဟော. သော စ မုယှနကိရိယာ. အန္ဓဘာဝကရဏဉ္စဿ ကိစ္စံ. န စ ပညာ စက္ခုဿ အန္ဓဘာဝကရဏ သဒိသံ အညံ ဝဋ္ဋဿ ပဝတ္တတ္ထာယ ပဓာနကိစ္စံ နာမ အတ္ထိ. တသ္မာ အဝိဇ္ဇာ ဧဝေတ္ထ သဗ္ဗပ္ပဓာန ကိစ္စတ္တာ ဝဋ္ဋကထာယ သီသဘူတာ ဟောတိ. ဧဝံ ဝဋ္ဋကထာယ သီသဘူတတ္တာ သာ အာဒိမှိ ဝုတ္တာတိ. ‘‘အနာဒိကဘာဝေါ ဧဝ ဒဿိတော’’တိ အနာဒိကဘာဝေါ ဒဿိတော ဧဝ. နော န ဒဿိတောတိ အတ္ထော. ဣတိ ဧတံ အတ္ထဇာတံ ပစ္စက္ခတော သိဒ္ဓံ. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံဘဝေ. ‘‘တဿာ’’တိ အတီတ ဘဝပရိယာပန္နာယ [Pg.256] အဝိဇ္ဇာယ. ‘‘အညာယ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝါ’’တိ အတီတဘဝတောပိ ပုရိမဘဝေ သိဒ္ဓါယ အညာယ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ. ‘‘တဿာပီ’’တိ ပုရိမတရဘဝေ အဝိဇ္ဇာယပိ. ‘‘အတ္တဘာဝေါ’’တိ ပုရိမတရော အတ္တဘာဝေါ. ‘‘ပဓာန ပစ္စယဘူတတ္တာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန အန္ဓဘာဝကရဏ ကိစ္စတ္တာ ဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တိယာ ပဓာန ပစ္စယဘူတာ ဟောတိ. ဧဝံ ပဓာနပစ္စယဘူတတ္တာ. ‘‘တဿ တဿာတိ နိဋ္ဌာနမေဝ န ပညာယေယျာ’’တိ တဿ ပစ္စယဿ ပစ္စယော ဝတ္တဗ္ဗော. တဿပိ ပစ္စယဿ ပစ္စယော ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဧဝံ ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿံပိ နိဋ္ဌာနမေဝ န ပညာယေယျ. ‘‘ဝုတ္တောယေဝါ’’တိ အဝိဇ္ဇာယ ပစ္စယော ဝုတ္တောယေဝ. ‘‘ပဉ္စနီဝရဏာတိဿဝစနီယံ’’တိ ပဉ္စနီဝရဏ ဓမ္မာ အဝိဇ္ဇာယ အာဟာရောတိ ဝစနီယံ ဘဝေယျ. တတ္ထ ‘‘အာဟာရော’’တိ ဗလဝပစ္စယော ဝုစ္စတီတိ.

‘‘අද්ධානවන්තේ ධම්මේ’’ යනු කාලත්‍රයට (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) අයත් වූ සංඛත ධර්මයන්ය. ‘‘අපතමාන කොට’’ යන්න පාඨ ශේෂයකි. ‘‘යථා උපාදානං’’ යැයි දැක ‘‘උපාදාරූපං’’ යන පදයෙහි ‘‘ආදා’’ ශබ්දය හඳුනාගත හැකිය. එය උප පද ශබ්දයක් නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම් ‘‘උපාදානං’’ යන්න සිද්ධ නොවේ. අද්ධා, අද්ධාන යන පදයන්හි ද එසේමය. එබැවින් ‘‘අද්ධානං’’ යන්න සිද්ධ නොවේ යැයි වදාළහ. මෙහි විසි ආකාරයන් සංක්ෂිප්ත වන බැවින් ‘‘සංඛේප’’ (සංක්ෂේප) නම් වේ. ඒවා සංග්‍රහයන්ය. ‘‘වට්ටධම්මා’’ යනු සංස්කාරාදී ධර්මයන්ය. ‘‘එත්ථ’’ (මෙහි) යනු ඒ අවිද්‍යා තණ්හාවන් කෙරෙහිය. ඒවා කෙසේ පවතින්නේද යන්නට ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ (එයට යටත්ව පැවතීමෙන්) යැයි වදාළහ. ‘‘පතිට්ඨා’’ යනු මැනවින් පිහිටි ස්ථානයන්ය. ‘‘පභවා’’ යනු වට්ට ධර්ම පරම්පරාව පැවැත්වීමේ මූලික ප්‍රධාන හේතූන්ය. එහිදී හේතුව ද දේශනා කළ යුතු වේ. එසේ නොවන්නේ නම් ඊශ්වර නිර්මාණ දෘෂ්ටියට හා අහේතුක දෘෂ්ටියට අවකාශ ලැබේ. ඵලය ද දේශනා කළ යුතු වේ. එසේ නොවන්නේ නම් උච්ඡේද දෘෂ්ටියට අවකාශ ලැබේ. ‘‘අද්ධුනෝ’’ යනු දීර්ඝ කාලයෙහිමය. ‘‘නිවත්තේති’’ යනු සහමුලින්ම සිඳලයි. ‘‘අහේතු අප්පච්චයා සත්තා පවත්තන්ති’’ යනු පූර්ව හේතු රහිතව හා පූර්ව ප්‍රත්‍ය රහිතව මේ සත්වයෝ පවතිති යන්නයි. ‘‘අවිද්‍යාදීන් විසින් සාධනය කළ යුතු නොවේ’’ යනු භව පරම්පරාවන්හි නිත්‍යව සැරිසරන්නෙකුට අවිද්‍යාදීන් විසින් කළ යුතු කිසක් නැත යන්න අදහසයි. ‘‘කේසඤ්චි න සම්භවන්තියේව’’ යනු අනාගාමීන්ට හා රහතන් වහන්සේලාට (එම ධර්මයන්) හට නොගන්නා බවමය. මහා ආදීනව රාශිය පෙන්වීම පිණිස ශෝකාදී වචන යොදා ඇති බවට යෝජනා කෙරේ. ‘‘තේසං’’ යනු අනෙක් ප්‍රත්‍යයන්ගේය. ‘‘ලද්ධා’’ යනු අර්ථ වශයෙන් ලබන ලද. ‘‘තදවිනාභාවිභාවලක්ඛණේන’’ යන්නෙහි ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව නොපවතින්නන්ගේ ස්වභාවයම ලක්ෂණය යැයි විග්‍රහ කෙරේ. ‘‘පරත්ථ පී’’ යනු මින් පසුව එන තණ්හා, උපාදාන, භව යන ග්‍රහණයන්හි ද යන්නයි. ‘‘ආදිතෝ’’ යනු ආරම්භයෙහිදීය (විභාවිනී පාඨයෙහි). ‘‘කිලේසභාවසාමඤ්ඤතෝ’’ යනු කෙලෙස් ස්වභාවයෙන් සමාන බැවිනි. ‘‘ලක්ඛිතබ්බ ධම්මේහි’’ යනු විඤ්ඤාණාදී ධර්මයන්ගෙනි. ‘‘පඨමේන දුතියස්ස’’ යනු පළමු සංක්ෂේපය සමඟ දෙවන සංක්ෂේපයේ එක් සන්ධියක් යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘‘ලෝකස්ස පාකට වෝහාරේන’’ යනු කෙලෙස් ධර්ම හා කර්ම ධර්ම ලෝකයෙහි හේතූන් ලෙස ප්‍රකටය. විපාක ධර්මයන් ඵලයන් ලෙස ප්‍රකටය. මෙසේ ලෝක ප්‍රකට ව්‍යවහාරයෙනි. එහෙත් මෙහිදී කෙලෙස් ධර්ම හෝ කර්ම ධර්ම වේවා, විපාක ධර්ම වේවා, යම් යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍ය පක්ෂයෙහි පවතීද, එය හේතුව යැයි ද කිව යුතුමය. යම් යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් (ප්‍රත්‍යොත්පන්න) පක්ෂයෙහි පවතීද, එය ඵලය යැයි දක්වමින් ‘‘හේතුඵලසද්දාපනා’’ යනාදිය වදාළහ (අටුවා පාඨයෙහි). ‘‘සජ්ජන්තස්ස’’ යනු සංවිධානය කරන්නාගේය. ‘‘ආයූහන සංඛාරා නාම’’ යනාදී තැන සිට රැස් කරන ස්වභාවය ඇති සංස්කාරයෝ නම් වෙති. ‘‘දක්ඛිණං’’ යනු දාන වස්තුවයි, නැතහොත් දක්ෂිණෝදකයයි. ‘‘එත්ථ ච’’ යනු මේ තුන්වන පංචකයෙහි ද යන්නයි. ‘‘වුත්තනයෙනේ වා’’ යනු පළමු පංචකයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්මය (විභාවිනී පාඨයෙහි). ‘‘ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචේතනා භවෝ නාම’’ යන්න උද්දේශ පාළියෙහි දක්නට ලැබෙන පාඨයෙහි පරිදිම වදාරන ලද්දකි. එසේම පෙර කර්ම භවයෙහි මෙහි ප්‍රතිසන්ධියට ප්‍රත්‍ය වූ චේතනාව සංස්කාර නම් වේ යන්න ද එසේමය. එහෙත් මෙහි පෙරම හේතු පංචක දෙකෙහි සංස්කාර හා කර්ම භව දෙකම සංග්‍රහ වී ඇති බැවින්, අටුවාවෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම සංස්කාර හා කර්ම භව දෙකෙහි වෙනස යෝග්‍ය වේ. එබැවින් ‘‘එය මෙහි නොයෙදේ’’ (තං ඉධ න යුජ්ජති) යැයි වදාළහ. ‘‘සංගහිතත්තා’’ යනු පෙරම සංග්‍රහ වූ බැවිනි. ‘‘ඒතං’’ යනු විභාවිනී වචනයයි. ‘‘ධම්මවිභාගරක්ඛණත්ථං’’ යනු විභංගයෙහි භව පදයෙහි උප්පත්ති භවය ද බෙදා දක්වා ඇති බැවින්, එසේ බෙදන ලද ධර්ම විභාගය ආරක්ෂා කරනු පිණිසයි. ඵල පංචකයෙන් අන්‍ය නොවන උප්පත්ති භවය ද අන්‍යයක් සේ සලකා ‘උප්පත්ති භවය නම් වූ භව කොටස’ යැයි කියන ලදී. ඒ උප්පත්ති භවය වර්තමාන හේතූන්ගෙන් හටගන්නා බැවින් සිව්වන ඵල පංචකයෙහිම සංග්‍රහ වේ. එබැවින් ඒ උප්පත්ති භව ශබ්දයෙන් සිව්වන පංචකයම ගන්නා ලද්දේ යැයි කීම සුදුසුය. එසේ නොවන්නේ නම් ඵල පංචක දෙකක් විපාක වට්ටය යැයි කී විට එය සිද්ධ වේ. මෙසේ වූ විට ‘‘අවශේෂ වූ’’ යන්නෙන් දෙවන ඵල පංචකයම ඉතිරි වන බව දත යුතුය. ‘‘අවිද්‍යාව යනු මෝහයයි, එය අකුසල මූලයකි’’ යනාදිය අභිධර්මයෙහි මූල යමකයෙහි මූල නාමයෙන් පැමිණි බැවින් වදාරන ලදී. භව චක්‍ර දෙකෙහි පළමු චක්‍රයෙහි අවිද්‍යාව ආදිය (මුල) වේ. දෙවන චක්‍රයෙහි තණ්හාව (මුල) වේ. ආදිය යනු මූලය හා ශීර්ෂය යැයි ද කිව හැකි බව පර්යාය වශයෙන් දැක්වීමට ‘‘අථවා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘ආගමනසම්භාරේසූ’’ යනු අතීත භවයෙන් මේ භවයට පැමිණීමේ සම්භාරයන්හිය. තණ්හාවම ශීර්ෂ කොට කියන ලද්දේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘තේසං අන්තරේ’’ යනු අවිද්‍යා සංස්කාරයන් අතරය. තණ්හාවට අවකාශයක් නැතැයි කීවේ මක්නිසාද? අවිද්‍යාව ඇති කල්හි තණ්හාව ඒකාන්තයෙන්ම සම්භවය වේ. එය සංස්කාරයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයකි. එබැවින් ‘‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව ද, තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර ද වේ’’ යැයි කිව යුතු වන්නේය. එය බැහැර කිරීමට ‘‘අයඤ්හි’’ යනාදිය වදාළහ. ප්‍රතිලෝම පටිච්චසමුප්පාදය යනු අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ යනාදී වශයෙන් පැවති පටිච්චසමුප්පාදයයි. ‘‘ජරාමරණමුච්ඡායාති’’ යනාදිය නොකිව යුතු වන්නේය යන්න ‘‘ජරාමරණමුච්ඡායාති’’ යන වචනය අනුලෝම පටිච්චසමුප්පාද සම්බන්ධ වචනයක් කොට සලකා වදාරන ලදී. ‘‘උපරිවට්ටමූලධම්මප්පටිපාදකානං’’ යනු මතු දෙවන අනාගත භවාදීන්හි අවිද්‍යා තණ්හා සංඛ්‍යාත වට්ට මූල ධර්මයන්හි නියුක්ත කරවන්නන්ගේය. ‘‘තේ පී’’ යනු ඒ ශෝකාදී දුක්ඛ ධර්මයෝ ද වේ. ‘‘ආසවසම්භූතා’’ යනු ආශ්‍රවයන්ගෙන් හටගත්හ. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ ශෝකාදී දුක්ඛ ධර්මයන්ගේය. ‘‘ජරාමරණංගෙ ගහණං’’ යනු දොළොස් අංගයන් අතුරින් ජරාමරණ අංගයෙහි සංග්‍රහ කිරීමයි. ‘‘පවඩ්ඪති’’ යනු බෙහෙවින් වැඩේ. ‘‘ආසවසමුදයා’’ යනු ආශ්‍රවයන්ගේ හටගැනීමෙනි. ‘‘අවිජ්ජාසමුදයෝ’’ යනු අවිද්‍යාවේ හටගැනීමයි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයාසංඛාරාති’’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි වේ. ‘‘නානාබ්‍යසනඵුට්ඨස්ස’’ යනු ඥාති ව්‍යසනාදී නානා ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩිත වූ තැනැත්තාගේය. ‘‘යතෝ’’ යනු යම් හේතුවකින්, එනම් අවිද්‍යා තණ්හාවන් වැඩීමේ හේතුවෙනි. ‘‘වට්ටං’’ යනු සංස්කාරාදී භව චක්‍රයයි. මුළා වීම සම්මෝහයයි. සෙවීම පරියෙට්ඨියයි. විපාක දීම විපාකයයි. විපාකයම වේපක්කයයි. සම්මෝහය විපාකය (ප්‍රතිඵලය) ලෙස ඇත්තේ සම්මෝහ වේපක්කයයි. එසේම පරියෙට්ඨි වේපක්කයයි යන මේ අර්ථය දැක්වීමට ‘‘තදුභයං’’ යනාදිය වදාළහ. ඒ දෙකම විපාක කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් දුක සම්මෝහ වේපක්ක කියා ද පරියෙට්ඨි වේපක්ක කියා ද කියනු ලැබේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. තවද, සම්මෝහය විපාක කරවයි (ජනිත කරවයි) යන අර්ථයෙන් සම්මෝහ වේපක්ක වේ. පරියෙට්ඨි වේපක්ක යන්න ද එසේමය. ‘‘කිච්ඡං’’ යනු කටුක දුකට පත් වූ. ‘‘මිය්යති’’ යනු මිය යයි. ‘‘චවති’’ යනු චුත වෙයි. ‘‘උපපජ්ජති’’ යනු අන් භවයක උපදියි. ‘‘අථ ච පනා’’ යනු මෙසේ වූ තැනැත්තා හටය. ‘‘ජරාමරණස්ස’’ යනු ජරා මරණ නම් වූ මේ දුකේය යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘‘නිස්සරණං’’ යනු නික්මීමයි. ‘‘නප්පජානාති’’ යනු මේ ලෝකයා (නික්මීම) නොදනියි. ‘‘ආගතියාව’’ යනු මේ භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ඉපදීම වශයෙන් පැමිණීමෙනි. ‘‘ගතියාව ච’’ යනු අනාගත භවයෙහි ජාතිය පහළ වීම වශයෙන් යාමෙනි. ආදිය නම් වූ පූර්ව කෙළවරක් ඇත්තේ ආදිමන්ත නම් වේ. ආදියක් නැත්තේ අනාදිමන්ත නම් වේ. ‘‘වට්ටප්පවත්තස්ස’’ යනු තිවිධ වට්ට සංඛ්‍යාත ප්‍රබන්ධ වශයෙන් පැවැත්මේය. ජාතිය වදාළ කල්හි ඇයගේ සියලු නිදානයන් (හේතූන්) වදාරන ලද්දේම වේ යැයි සලකා ‘‘ජාතියේම හෝ’’ (ජාතියා ඒව වා) යැයි වදාළහ. ‘‘ඉච්චේවං’’ යනු මෙලෙසය. එහි ‘‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වේ’’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේ (දේශනාව) ආරම්භ කළ සේක යන්න සම්බන්ධයයි. ආචාර්ය වාදයෙහි නම් ‘‘ඉච්චේවං’’ යනු ‘‘ජරාමරණමුච්ඡායාති’’ යනාදී ක්‍රමයෙනි. ‘‘ආබන්ධං අනාදිකං’’ (අනාදිමත් බැඳීම) යන්න සම්බන්ධයයි. මෙහිදී ද එම සම්බන්ධයම ගෙන ‘‘ඉච්චේවං ආබන්ධං... ල... නැවත නැවත බැඳීම’’ යැයි යොදයි. අවිද්‍යාව ආරම්භයෙහි වදාරන ලදී. එබැවින් ඇය තමා හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව වට්ටයේ (සංසාරයේ) මුල් ප්‍රත්‍යය වේ යැයි චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය. එය බැහැර කිරීමට ‘‘වට්ටස්ස’’ යනාදිය වදාළහ. ‘‘වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය වූ බැවින්’’ යනු වට්ටයේ ආරම්භය කියා එකක් නැත. එහෙත් එහි පැවැත්ම හා නැවතීම ඇත. දන්නා වූ උතුමන් විසින් ඒවා ප්‍රකාශ කරනු පිණිස පටිච්චසමුප්පාද කථාව නම් වූ වට්ට කථාව ඒකාන්තයෙන්ම කිව යුතුය. පවසන්නන් විසින් වට්ට ධර්මයන් අතරින් කවර ධර්මයක කාර්යය වට්ටයේ පැවැත්ම සඳහා වඩාත් ප්‍රධාන වන්නේදැයි දත යුතුය. එවිට කාර්යය වශයෙන් වඩාත් ප්‍රධාන වූ එක් ධර්මයක් මූලය හෙවත් ශීර්ෂය කොට වට්ට කථාව කිව යුතුය. මෙය වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය නම් වේ. එහි අවිද්‍යාව යනු මෝහයයි. එය මුළා කිරීමේ ක්‍රියාවයි. අන්ධ භාවයට පත් කිරීම ඇයගේ කාර්යයයි. ප්‍රඥා ඇස අන්ධ කිරීම වැනි, වට්ටයේ පැවැත්මට හේතු වන වෙනත් ප්‍රධාන කාර්යයක් (වෙනත් ධර්මයක) නැත. එබැවින් අවිද්‍යාවම මෙහි සකල ප්‍රධාන කාර්යය ඇති බැවින් වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය වේ. මෙසේ වට්ට කථාවේ ශීර්ෂය වූ බැවින් ඇය ආරම්භයෙහි වදාරන ලදී. ‘‘අනාදිකභාවයම දක්වන ලදී’’ යනු අනාදිමත් බව දක්වන ලද්දේමය, නොදක්වන ලද්දේ නොවේ යන අර්ථයයි. මෙසේ මේ කරුණ ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වේ. ‘‘ඉධ’’ යනු මේ භවයෙහිය. ‘‘තස්සා’’ යනු අතීත භවයට අයත් අවිද්‍යාවගේය. ‘‘අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය ඒව’’ යනු අතීත භවයටත් පෙර භවයෙහි සිද්ධ වූ වෙනත් අවිද්‍යාවකමය. ‘‘තස්සාපී’’ යනු වඩාත් පැරණි භවයක අවිද්‍යාවටත්ය. ‘‘අත්තභාවෝ’’ යනු වඩාත් පැරණි ආත්මභාවයයි. ‘‘පධාන පච්චයභූතත්තා’’ යනු පෙර වදාළ ක්‍රමයෙන් අන්ධ භාවයට පත් කිරීමේ කාර්යය ඇති බැවින් වට්ටයේ පැවැත්මට ප්‍රධාන ප්‍රත්‍යය වූ බැවිනි. මෙසේ ප්‍රධාන ප්‍රත්‍ය වූ බැවින්. ‘‘එයට එයට යැයි අවසානයක්ම පෙනෙන්නට නැත’’ යනු ඒ ප්‍රත්‍යයට ප්‍රත්‍යයක් කිව යුතුය, ඒ ප්‍රත්‍යයටත් ප්‍රත්‍යයක් කිව යුතුය යනාදී වශයෙන් වසර සියයක්, වසර දහසක් ගියත් අවසානයක් නොපෙනෙනු ඇත. ‘‘වදාරන ලද්දේමය’’ යනු අවිද්‍යාවට ප්‍රත්‍යය වදාරන ලද්දේමය. ‘‘පංච නීවරණයෝය යන්න කිව යුතුය’’ යනු පංච නීවරණ ධර්මයන් අවිද්‍යාවට ආහාර වන බව කිව යුතුය යන්නයි. එහි ‘‘ආහාර’’ යන්නෙන් ප්‍රබල ප්‍රත්‍යය අදහස් කෙරේ.

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒနယာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

පටිච්චසමුප්පාද ක්‍රමයේ පැහැදිලි කිරීම අවසන් විය.

၁၆၇. ပဋ္ဌာနနယေ. ‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာ’’တိ ဧတ္ထ လောဘော ဟေတုဇာတိကတ္တာ ဟေတု စ ဟောတိ. အာရမ္မဏာနန္တရာဒိ ပစ္စယေန အညဓမ္မဿ ပစ္စယော စ ဟောတီတိ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ ဝဏ္ဏေတိ. ဧဝံ ဝဏ္ဏိတေပိ ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ ဟေတု ဟောန္တော ပစ္စယောတိ အတ္ထေ သတိ, သော ယေဝတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ‘‘ပုန ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယော’’တိ ဝဏ္ဏေတိ. ဧတ္ထ သိယာ, ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာတိ ဧတ္ထ ပဒ ဒွယံ ဧကဓမ္မာဓိကရဏတ္တာ တုလျာဓိကရဏံ ဟောတိ. ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဧတ္ထ ပန ပဒဒွယံ တုလျာဓိကရဏံ န ဟောတိ. ပုရိမ ပဒဉှိ ဓမ္မ ဘာဝပ္ပဓာနံ, ပစ္ဆိမံ ဓမ္မပ္ပဓာနန္တိ. ဧဝံ သန္တေ တုလျာဓိကရဏံ ဝါကျံ ဘိန္နာဓိကရဏံ ကတွာ ဝဏ္ဏေတီတိ န ယုတ္တမေတန္တိ. နော န ယုတ္တံ. မုချောပစာရမတ္တေန နာနတ္ထတ္တာ. ပစ္ဆိမဝါကျံဟိ မုချဝစနံ. ပုရိမဝါကျံ ဥပစာရ ဝစနံ. ဥပစာရဝစနေ စ ဥပစာရတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. မုချဝစနေ မုချတ္ထောတိ. ‘‘ဟေဋ္ဌာဝုတ္တမေဝါ’’တိ ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟေ ဝုတ္တမေဝ. ဟိနောန္တိ ဧတ္ထာတိ ဟေတု. ဟိနောန္တိ ဧတေနာတိ ဟေတု. [Pg.257] တတ္ထ ‘‘ဟိနောန္တီ’’တိ သုဋ္ဌုပတိဋ္ဌဟန္တိ. ကေ ပတိဋ္ဌဟန္တီတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတ ဓမ္မာ’’တိ. ကထဉ္စ သုဋ္ဌုပတိဋ္ဌဟန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝုဒ္ဓိ ဝိရုဠှိ ဝေပုလ္လပတ္တဝသေနာ’’တိ. ကသ္မာ တေ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌဟန္တီတိ. ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနဿ ပတိဋ္ဌိတကာရဏဿ ဝါ ထာမဗလသမ္ပန္နတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏေ ဒဠှနိပါတိနာ ထာမဗလသမ္ပန္နေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟေတုဝိသေသနဉ္စေတံ. အာရမ္မဏေ ဒဠှနိပါတိမှိ ထာမဗလသမ္ပန္နေ ဧတ္ထ ဓမ္မေတိပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဥပကာရကောတိ စ ဥပလဒ္ဓိယေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယာဒိသေနသဘာဝေနာ’’တိ ဟေတုဘာဝါဒိသဘာဝေန. ‘‘ဥပလဒ္ဓိယေဝါ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. နနု ဥပကာရက သဒ္ဒေါ ကတ္တာရံ ဝါ ကာရေတာရံ ဝါ ဝဒတီတိ. ဝေါဟာရမတ္တေန ဝဒတိ. ဓမ္မတော ပန ကတ္တာ ဝါ ကာရေတာ ဝါ နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ဟိ သဘာဝ ဓမ္မေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိ ဓမ္မတော ကတ္တာဝါ ကာရေတာဝါ နတ္ထိ. ကသ္မာ ဥပကာရကောတိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘တထာ ဥပလဒ္ဓိယံ ပနာ’’တိအာဒိံ.

167. පට්ඨාන ක්‍රමයෙහි, ‘හේතුව ද ප්‍රත්‍යය ද වන්නේය’ යන මෙහි ලෝභය හේතු ජාතියක් බැවින් හේතුව ද වෙයි. ආරම්මණ, අනන්තර ආදී ප්‍රත්‍යයන් මගින් අන්‍ය ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් ද වන්නේය යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් ‘හේතුවක් වී ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විස්තර කෙරේ. මෙසේ විස්තර කළ ද ‘හේතුවක් වී ප්‍රත්‍යය වේ’ යන මෙහි හේතුව වෙමින් ප්‍රත්‍යය වේ යන අර්ථය ඇති කල්හි, එම අර්ථයම ලැබෙන බැවින් ‘නැවත හේතු භාවයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි විස්තර කරයි. මෙහිදී ‘හේතුව ද ප්‍රත්‍යය ද වන්නේය’ යන තැන පද දෙකම එකම ධර්මයෙකුම අරභයා පවතින බැවින් තුල්‍යාධිකරණ (සමාන වාචී) වෙයි. ‘හේතු භාවයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යන මෙහි පද දෙක තුල්‍යාධිකරණ නොවේ. මන්දයත්, පළමු පදය ධර්මයේ ස්වභාවය (භාවය) ප්‍රධාන කොට ඇති අතර, පසු පදය ධර්මය ප්‍රධාන කොට ඇති බැවිනි. මෙසේ තිබියදී තුල්‍යාධිකරණ වාක්‍යයක් භින්නාධිකරණ (වෙනස් වාචී) කොට විස්තර කිරීම නුසුදුසු යැයි කෙනෙකුට සිතිය හැකිය. එය නුසුදුසු නැත. මුඛ්‍ය (ප්‍රධාන) සහ උපචාර (ගෞණ) වශයෙන් අර්ථ වෙනස් වන බැවිනි. පසු වාක්‍යය මුඛ්‍ය වචනයයි. පෙර වාක්‍යය උපචාර වචනයයි. උපචාර වචනයෙහි උපචාර අර්ථය ද මුඛ්‍ය වචනයෙහි මුඛ්‍ය අර්ථය ද ගැලපේ. ‘ප්‍රකීර්ණක සංග්‍රහයෙහි පවසන ලද්දක්මය’ යනු කලින් පවසන ලද්දමයි. ‘හිනොන්ති’ (පිහිටයි) යන අරුතින් හේතු නම් වේ. මෙයින් ‘හිනොන්ති’ යන අරුතින් ද හේතු නම් වේ. එහි ‘හිනොන්ති’ යනු මනාව පිහිටයි යන්නයි. කවුරුන් පිහිටයි ද යත් ‘සහජාත ධර්මයන්’ යැයි පැවසීය. කෙසේ මනාව පිහිටයි ද යත් ‘වෘද්ධි, විරූළ්හි, වේපුල්ල (වැඩීම, පැතිරීම, මහත් බව) යන තත්ත්වයන්ට පත්වීමෙන්’ යැයි පැවසීය. කුමක් නිසා ඔවුන් මනාව පිහිටයි ද? පිහිටන ස්ථානයේ හෝ පිහිටන හේතුවේ ස්ථාවර බලය සහිත බැවින්, එය දැක්වීමට ‘අරමුණෙහි දැඩිව බැසගන්නා වූ ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී. මෙය හේතුවේ විශේෂණයකි. අරමුණෙහි දැඩිව බැසගන්නා වූ, ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූ යන මෙය මෙහි ඇති ධර්මයන්ට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘උපකාරකයා’ යනු ද අවබෝධයම (ලැබීමම) යැයි සම්බන්ධ වේ. ‘යම්බඳු ස්වභාවයකින් ද’ යනු හේතු භාවය ආදී ස්වභාවයෙනි. ‘අවබෝධයම’ (ලැබීමම) යැයි කුමට කියන ලද්දේ ද? ‘උපකාරක’ යන වචනයෙන් කරන්නා හෝ කරවන්නා කියවෙන්නේ නොවේද? එය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් ලෙස පවසන්නකි. ධර්මයක් ලෙස කරන්නෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැති බව දැක්වීමට ‘සැබවින්ම ස්වභාව ධර්මයන්හි...’ ආදිය පවසන ලදී. ඉදින් ධර්මයක් ලෙස කරන්නෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැතිනම්, කුමකට ‘උපකාරක’ යැයි පවසන්නේ ද යත්, ‘එසේ වුවත් අවබෝධයෙහි දී (ලැබීමෙහි දී) පවතින...’ ආදිය පවසන ලදී.

အာရမ္မဏပစ္စယေ. ‘‘အဇ္ဈောလမ္ဗမာနာ’’တိ အာရမ္မဏ ကရဏဝသေန အဓိဩလမ္ဗမာနာ. ‘‘အာရမ္မဏဘာဝေနာ’’တိ ဂေါစရဝိသယဘာဝေန.

ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙහි: ‘අජ්ඣොලම්බමානා’ යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් තදින් එල්බ ගන්නා වූ යන්නයි. ‘ආරම්මණ භාවයෙන්’ යනු ගෝචර විෂයයන්ගේ ස්වභාවයෙනි.

အဓိပတိပစ္စယေ. ‘‘ဂရုကတာ’’တိ အဿာဒနာဘိနန္ဒနာဒိဝသေန ဝါ သဒ္ဓါပသာဒါဒိဝသေန ဝါ ဂရုကတာ. ‘‘သာမိနော ဝိယ ဒါသေ’’တိ သာမိနော အတ္တနောဒါသေ အတ္တနောဝသေ ဝတ္တယမာနာ ဝိယ. သဟဇာတာဓိပတိ ပန ဟေဋ္ဌာ သမုစ္စယ သင်္ဂဟေ ဝုတ္တောတိ ဣဓ န ဝုတ္တော.

අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි: ‘ගරුකතා’ යනු ආශ්වාදය, අභිනන්දනය (ඇල්ම) ආදියෙන් හෝ ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රසාදය ආදියෙන් හෝ ගරු කරන ලද බවයි. ‘ස්වාමියෙකු දාසයන් මෙන්’ යනු ස්වාමිවරුන් තමන්ගේ දාසයන් තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගන්නාක් මෙනි. සහජාත අධිපතිය ගැන කලින් සමුච්චය සංග්‍රහයෙහි පවසන ලද බැවින් මෙහි සඳහන් නොකරන ලදී.

အနန္တရပစ္စယဒွယေ. ‘‘အန္တရံ’’တိ ဆိဒ္ဒံ ဝိဝရံ. ‘‘သန္တာနံ’’တိ စိတ္တသန္တာနံ. ‘‘သန္တာနာနုဗန္ဓဝသေနာ’’တိ စိတ္တသန္တာနံ ပုနပ္ပုနံ ဗန္ဓနဝသေန. ဥပ္ပာဒနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဓမ္မန္တရဿာ’’တိ နာမက္ခန္ဓ ဓမ္မန္တရဿ. ‘‘အနန္တရ ပစ္စယတာ’’တိ အနန္တရပစ္စယ ကိစ္စန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယံ ကိဉ္စိ ဓမ္မန္တရံ. ‘‘ပုရိမပစ္ဆိမဘာဂပ္ပဝတ္တာနံ’’တိ နိရောဓဿ အသညီဘဝဿ စ ပုရိမဘာဂေ စ ပစ္ဆိမဘာဂေ စ ပဝတ္တာနံ. ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒါနံ ပီ’’တိ နိရောဓဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ နေဝသညာနာသညာယတန ကုသလ ကြိယ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ. ပစ္ဆာဘာဂေ အနာဂါမိဖလ အရဟတ္တဖလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ[Pg.258]. အသညီဘဝဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမဘဝေ စုတိ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ. ပစ္ဆာဘာဂေ ကာမဘဝေ ဧဝ ပဋိသန္ဓိ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ. တေသု ပန ကထံ အနန္တရံ နာမ သိယာ. ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ပုရိမဘာဂ ပစ္ဆိမ ဘာဂါနံ မဇ္ဈေ အစိတ္တကဿ ကာလဿ အစိတ္တကဿ ရူပသန္တာနဿ စ အန္တရိကတ္တာတိ စောဒနာ. တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘န ဟိ အဘာဝဘူတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘တေသံ’’တိ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ. ရူပဓမ္မော အန္တရံ န စ ကရောတိ နာမ. အရူပဓမ္မာနံ အနန္တရတာ နာမာတိအာဒိနာ ယောဇနာ ဟောတိ. ‘‘တထာပဝတ္တန သမတ္ထတာ’’တိ ဧကီဘူတာနံ ဝိယ အတ္တနော အနန္တရေ ဓမ္မန္တရံ ဥပ္ပာဒနေ သမတ္ထတာ.

අනන්තර ප්‍රත්‍ය යුගලයෙහි: ‘අන්තරං’ යනු සිදුර හෙවත් විවරයයි. ‘සන්තානං’ යනු චිත්ත සන්තානයයි. ‘සන්තානානුබන්ධ වශයෙන්’ යනු චිත්ත සන්තානය නැවත නැවතත් බැඳීම වශයෙනි. ‘උප්පාදනං’ (ඉපදවීම) යනු සම්බන්ධයයි. ‘ධම්මන්තරස්ස’ යනු නාමස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වෙනත් ධර්මයකටය. ‘අනන්තර ප්‍රත්‍යයතාව’ යනු අනන්තර ප්‍රත්‍යයේ කාර්යයයි කියන ලදී. යම්කිසි වෙනත් ධර්මයක්. ‘පූර්ව පශ්චාත් භාගයෙහි පවත්නා වූ’ යනු නිරෝධ සමාපත්තියට සහ අසංඥ භවයට පෙර භාගයෙහි සහ පසු භාගයෙහි පවත්නා වූ ධර්මයන්ය. ‘චිත්ත උත්පාදයන්ට ද’ යනු නිරෝධ සමාපත්තියට පූර්ව භාගයෙහි වූ නේවසංඥානාසංඥායතන කුසල් සහ ක්‍රියා සිත්වලටත්; පශ්චාත් භාගයෙහි වූ අනාගාමී ඵල සහ අර්හත් ඵල සිත්වලටත්ය. අසංඥ භවයට පූර්ව භාගයෙහි කාම භවයේ චුති චිත්තයන්ටත්; පශ්චාත් භාගයෙහි කාම භවයේම ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයන්ටත්ය. එහි කෙසේ නම් අනන්තර (අතරක් නැති) බවක් වන්නේ ද? පෙර සහ පසු අවස්ථාවන් දෙකක් අතර සිතක් නැති කාලයක් සහ රූප සන්තතියක් පමණක් තිබීමෙන් අතරක් (අන්තරයක්) ඇති වන්නේ නොවේද යන චෝදනාව විසුඳීමට ‘සැබවින්ම අභාවයට පත් වූවක් නොවේ’ ආදිය පවසන ලදී. ‘තේසං’ යනු එම චිත්ත උත්පාදයන් දෙදෙනාටය. රූප ධර්මය අතරක් (බාධාවක්) ඇති නොකරයි. අරූප ධර්මයන්ගේ අනන්තර බව නම්... ආදී වශයෙන් සම්බන්ධය වෙයි. ‘එසේ පැවැත්වීමේ සමත් බව’ යනු එකට බැඳුණාක් මෙන් තමන්ගෙන් පසුව වෙනත් ධර්මයක් ඉපදවීමට ඇති සමත්කමයි.

သဟဇာတပစ္စယေ. ‘‘ယေ ပန ဓမ္မာ’’တိ ပစ္စယုပ္ပန္န ဓမ္မာ. ‘‘အတ္တနီ’’တိ ပစ္စယ ဓမ္မော ဝုစ္စတိ.

සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි: ‘යම් ධර්ම කෙනෙක් ද’ යනු ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන්ය. ‘තමන් කෙරෙහි’ යනු ප්‍රත්‍යය ධර්මය පවසනු ලැබේ.

‘‘အညမညံ ဥပတ္ထမ္ဘန္တံ တိဒဏ္ဍံ ဝိယာ’’တိ ဘူမိယံ အညမညံ နိဿာယ ဥဿိတာ တယောဒဏ္ဍာ အညမညံ ဥပတ္ထမ္ဘန္တာ ဝိယ. ‘‘ပုရိမေနာ’’တိ ပုရိမေန သဟဇာတ ပစ္စယေန. ‘‘ဣတရီတရော ပတ္ထမ္ဘနံ’’တိ အညမညော ပတ္ထမ္ဘနံ.

‘එකිනෙකාට උපස්තම්භක වන තිදණ්ඩක් (දඬු තුනක්) මෙන්’ යනු පොළොවෙහි එකිනෙක ඇසුරු කොට නංවන ලද දඬු තුනක් එකිනෙකාට ආධාර වන්නාක් මෙනි. ‘පෙර කී’ යනු පෙර පවසන ලද සහජාත ප්‍රත්‍යයෙනි. ‘ඉතරීතර උපස්තම්භනය’ යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකාට ආධාර වීමයි.

‘‘သူဒေါ’’တိ ဘတ္တကာရကော. ‘‘ဥက္ခလီ’’တိ ဘတ္တပစနကုမ္ဘီ. ‘‘ဝုဋ္ဌိဓာရာ’’တိ မေဃဝုဋ္ဌိဓာရာ. ‘‘ဥပနိဿယော’’တိ ဘတ္တုပ္ပတ္တိယာ ဥပနိဿယော. ‘‘တာသု အသတီ’’တိ သာလိက္ခေတ္တ ဝုဋ္ဌိဓာရာသု အသတိ. ‘‘ဗလဝတရဋ္ဌေနာ’’တိ ဗလဝတရနိဿယဋ္ဌေန. ‘‘ပကတူပနိဿယော’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ပကတော’’တိ ဘုသံ ကတော. တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌုကတော’’တိ. ကရဏဉ္စ အတ္တနော သန္တာနေ သုဋ္ဌုဥပ္ပာဒနဉ္စ သုဋ္ဌုဥပသေဝနဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝုတ္တပ္ပကာရေနာ’’တိ ‘ယထာ ကတေ သတီ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန.

‘සූදෝ’ යනු බත් පිසින්නාය. ‘උක්ඛලී’ යනු බත් පිසින සැළියයි. ‘වුට්ඨිධාරා’ යනු වැසි ධාරාවයි. ‘උපනිස්සය’ යනු බත් ලැබීම සඳහා වූ උපනිස්සයයි. ‘ඒවා නොමැති කල්හි’ යනු හැල් කෙතට වැසි ධාරාවන් නොමැති කල්හි යන්නයි. ‘බලවත් වූ අර්ථයෙන්’ යනු ඉතා බලවත් වූ නිශ්ශ්‍රය (ඇසුර) යන අර්ථයෙනි. ‘පකතූපනිස්සය’ යන මෙහි ‘පකත’ යනු බෙහෙවින් කරන ලද යන්නයි. එබැවින් ‘මනාව කරන ලද’ යැයි පවසන ලදී. ක්‍රියාව ද, තම සන්තානයෙහි මනාව ඉපදවීම ද, මනාව ඇසුරු කිරීම ද දැක්විය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පවසන ලද ආකාරයෙන්’ යනු ‘යම් සේ කරන ලද කල්හි’ ආදී වශයෙන් පවසන ලද ආකාරයෙනි.

‘‘နိဿယာရမ္မဏ ဓမ္မာ ဧဝါ’’တိ နိဿယ ပစ္စယ ဓမ္မ အာရမ္မဏ ပစ္စယ ဓမ္မာ ဧဝ. ‘‘ပုရေဇာတတာမတ္တဝိသိဋ္ဌာ’’တိ ဧတ္ထ မတ္တသဒ္ဒေန နိဿယာရမ္မဏသတ္တိတော ဝိသုံ ပုရေဇာတသတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဝိသုံ ပုရေဇာတသတ္တိ နာမ အတ္ထီတိပိ ဝဒန္တိ. တံ ဝါဒံ ဒဿေတုံ ‘‘အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ပဉ္စဝတ္ထူနိ စ ပဉ္စာရမ္မဏာနိ စ ပုရေဇာတတ္တာ ဧဝ သုဋ္ဌုဗလဝတာယ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝတ္ထု ကိစ္စ အာရမ္မဏ ကိစ္စာနိ သာဓေန္တိ. တထာ ဟဒယဝတ္ထု စ မနောဓာတု [Pg.259] မနောဝိညာဏဓာတူ နန္တိ. အယံ ဝိသုံ ပုရေဇာတသတ္တိ ဝိသေသောတိ ဝဒေယျ. သစ္စံ. သုဒ္ဓမနော ဒွါရေပန ဣဓ ဌတွာ နိရယေသု ဧဝရူပါနိ နိရယဂ္ဂိရူပါနိ အတ္ထိ. ဣဒါနိ ဒေဝေသု စ ဧဝရူပါနိ ဒိဗ္ဗရူပါနိ အတ္ထီတိ စိန္တယန္တာနမ္ပိ, တေသု ပုရေ ဧဝရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇိံသူတိ ဝါ, တေသု အနာဂတေ ဧဝရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဝါ စိန္တယန္တာနံပိတာနိ ရူပါနိ နိဗ္ဗိသေသာနိ ဟုတွာ မနောဝိညာဏာနံ အာရမ္မဏ ပစ္စယတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ပုရေ ဇာတာနိ ဟုတွာ တဒါ ဝိဇ္ဇမာနာနိ ပစ္စုပ္ပန္နရူပါနိ အာရမ္မဏ ပုရေဇာတပစ္စယော. ဣတရာနိ အာရမ္မဏ ပစ္စယော ဧဝ. န စေတ္ထ ပုရေဇာတာနံ ပစ္စုပ္ပန္နရူပါနံ ပုရေဇာတတ္တေန ဝိသေသော အတ္ထိ. န စ တာနိ ပုရေဇာတပစ္စယော န ဟောန္တိ. ယဒိ ဝိသုံ ပုရေဇာတသတ္တိဝိသေသော ပုရေဇာတပစ္စယောတိ ဝဒေယျ. တာနိ ပုရေဇာတပစ္စယော နာမ န ဘဝေယျုံ. ကသ္မာ, တာဒိသဿ ဝိသေသဿ နတ္ထိတာယ. န စ နဘဝန္တိ. ကသ္မာ, ပုရေဇာတမတ္တဝိသေသဿ အတ္ထိတာယ. ဧတ္ထ ဝဒေယျုံ, ပဉ္စဒွါရေသု ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဝိသုံ ပုရေဇာတသတ္တိဝိသေသော ဒိဿတီတိ. ကိဉ္စာပိဒိဿတိ. သော ပန ဗဟုဝိဓာနံ နိဿယ ပစ္စယ အာရမ္မဏပစ္စယာနံ မဇ္ဈေ နိဿယ သတ္တိဝိသေသော ဧဝ, အာရမ္မဏ သတ္တိဝိသေသော ဧဝ စာတိ. အပိ စ ဝိသုံ ပုရေဇာတ သတ္တိဝိသေသော နာမ နတ္ထီတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တေ သုဒ္ဓမနောဒွါရေ တဗ္ဗိသေသာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိသုံ ပုရေဇာတ သတ္တိဝိသေသော နာမ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဉ္စဒွါရေသု တဗ္ဗိသေသဿ အတ္ထိဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ. ယံ ရုစ္စတိ, တံ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘නිශ්ශයාරම්මණ ධර්මයන්ම යනු’ නිශ්ශය ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් සහ ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්මය. ‘පූර්වජාතභාවය පමණක් විශේෂ කොට ඇත්තේය’ යන්නෙහි මෙහි ‘මත්ත’ (පමණක්) යන ශබ්දයෙන් නිශ්ශයාරම්මණ ශක්තියට අමතරව වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්තියක් නම් නැති බව දක්වයි. වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්තියක් නම් ඇතැයි ද පවසති. ඒ වාදය දැක්වීමට ‘ආචාර්ය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින්’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙහිදී පංච වස්තූන් සහ පංච ආරම්මණයන් පූර්වජාත වූ බැවින්ම ඉතා බලවත් වන බැවින් පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ වස්තු කෘත්‍යය සහ ආරම්මණ කෘත්‍යය සිදු කරයි. එසේම හෘදය වස්තුව මනෝ ධාතුවට හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවට ද එසේමය. මෙය වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂයෙකැයි පවසන්නේ නම් එය සත්‍යයකි. එහෙත් ශුද්ධ මනෝ ද්වාරයෙහි නම්, මෙහි සිට නිරයෙහි මෙබඳු නිරයාග්නි රූප ඇත්තේය, දැන් දෙවියන් කෙරෙහි මෙබඳු දිව්‍ය රූප ඇත්තේයයි සිතන්නන්ට ද, ඔවුන් කෙරෙහි පෙර මෙබඳු රූප උපන්නේයයි හෝ ඔවුන් කෙරෙහි අනාගතයේ මෙබඳු රූප උපදින්නේයයි හෝ සිතන්නන්ට ද ඒ රූපයන් කිසිදු වෙනසක් නොමැතිව මනෝ විඤ්ඤාණයන්ට ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය බවට පත්වෙයි. එහිදී පෙර උපන්නා වූ ද එකල පවත්නා වූ ද වර්තමාන රූප ආරම්මණ පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය වේ. අනෙක් රූප ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයම පමණක් වේ. මෙහි පූර්වජාත වූ වර්තමාන රූපයන්ගේ පූර්වජාතභාවයෙහි විශේෂයක් නැත. ඒවා පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන් නොවන්නේ ද නොවේ. ඉදින් වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂය පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය යැයි පවසන්නේ නම්, ඒවා පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය නම් නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, එවැනි විශේෂයක් එහි නොමැති බැවිනි. එහෙත් ඒවා (පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන්) නොවන්නේ නොවේ. මන්ද යත්, පූර්වජාත මාත්‍ර විශේෂය එහි පවතින බැවිනි. මෙහිදී පංච ද්වාරයන්හි පෙර කී ක්‍රමයට වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂය පෙනේ යැයි කිව හැකිය. එය පෙනෙන්නට තිබුණ ද, එය විවිධ වූ නිශ්ශය ප්‍රත්‍ය සහ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයන් මධ්‍යයෙහි නිශ්ශය ශක්ති විශේෂයක්ම සහ ආරම්මණ ශක්ති විශේෂයක්ම වේ. තවද වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂයක් නම් නැත යන මෙය ඉහත කී ශුද්ධ මනෝ ද්වාරයෙහි එම විශේෂය නොමැති බව අරමුණු කොට පවසන ලදී. වෙන් වූ පූර්වජාත ශක්ති විශේෂයක් නම් ඇත යන මෙය පංච ද්වාරයන්හි එම විශේෂය පවතින බව අරමුණු කොට පවසන ලදී. මේ දෙකින් තමන් කැමති අදහසක් ගත යුතුය.

ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေ. ‘‘ရုက္ခပေါတကာနံ ဝိယာ’’တိ ပစ္ဆာ အာသိဉ္စိယမာနံ ဥဒကံ ရုက္ခပေါတကာနံ ဝုဒ္ဓဝိရုဠှဘာဝံ ပါပေတွာ ဥပတ္ထမ္ဘနဝသေန ဥပကာရကော ဝိယာတိ ယောဇနာ. အာဟာရံ အာသိံ သတီတိ အာဟာရာသာ. ဇိဃစ္ဆာ, ပိပါသာ, တဏှာ. တာယ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာတိ ဝိဂ္ဂဟော. သာ ပန အာဟာရာသာ စေတနာ ဥပတ္ထမ္ဘတိ ယေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အယမတ္ထော’’တိ ‘သုပါကဋေနာ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော အယမတ္ထော. သဗ္ဗာစေသာဝိစာရဏာ ဂိဇ္ဈောပမာယ ဥပမာမတ္တဘာဝံ နီဝါရေတာ ဟောတီတိ.

පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යයෙහි; ‘කුඩා රුක් පැළවලට මෙන්’ යනු පසුව වත්කරනු ලබන ජලය කුඩා රුක් පැළවල වැඩීමට හා වර්ධනයට පත් කරමින් උපස්ථම්භනය (පෝෂණය) වීමෙන් උපකාර වන්නාක් මෙන් යන්න සම්බන්ධයයි. ආහාරය කෙරෙහි බලාපොරොත්තුව ‘ආහාරාශාව’ නම් වේ. එනම් බඩගින්න, පිපාසාව සහ තණ්හාවයි. එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනාව යනු විග්‍රහයයි. ඒ ආහාරාශා චේතනාව උපස්ථම්භනය කරයි යන්න සම්බන්ධයයි. ‘මෙම අර්ථය’ යනු ‘ඉතා ප්‍රකට වූ’ යනාදියෙන් දක්වන ලද මෙම අර්ථයයි. මේ සියලු විග්‍රහයන් ගිජුලිහිණියාගේ උපමාවට පමණක් සීමා නොවී සියල්ල විමසා බැලීමට උපකාරී වෙයි.

အာသေဝန္တိ [Pg.260] တံ ပစ္စယ ဓမ္မံ ပစ္စယုပ္ပန္နာ ဓမ္မာတိ အာသေဝနံ. ဧတေန ဘုသော ပစ္စယုပ္ပန္န ဓမ္မေဟိ အာသေဝိတဗ္ဗတ္တာ အာသေဝနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတီတိ. ‘‘တံ’’တိ တံ ပုရိမံ ပုရိမံ ပစ္စယ ဓမ္မံ. ‘‘ဘဇန္တီ’’တိ ဥပေန္တိ. ကေ ဘဇန္တီတိ အာဟ ‘‘အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဓမ္မာ’’တိ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ စ အနန္တရုပ္ပန္နာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ. ကထဉ္စ တံ တေဘဇန္တီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌုသေဝမာနာ ဝိယ ဘဇမာနာ ဝိယ ပဝတ္တန္တီ’’တိ. ဝိယ သဒ္ဒေန လောကေ ကိဉ္စိဇနံ ကေစိဇနာ ကေနစိ အတ္ထေန သုဋ္ဌုသေဝန္တာ ဝိယာတိ ဒဿေတိ. ကထံ သုဋ္ဌုသေဝိယမာနာ ဝိယ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘တဿ ပုရိမဿာ’’တိအာဒိံ. ပုရိမဿ အနန္တရဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿာတိ အတ္ထော. ‘‘သဗ္ဗပရိပူရံ အာကာရံ’’တိ ဇဝဝေဂသဟိတေဟိ ဝိဇာနန ဖုသနာဒီဟိ သာဝဇ္ဇာန ဝဇ္ဇာဒီဟိ စ သဗ္ဗေဟိ ဇဝနဂုဏေဟိ ပရိပူရံ အာကာရံ. ‘‘အာသေဝေတီ’’တိ မံ သုဋ္ဌု သေဝထာတိ နိယောဇေန္တံ ဝိယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ဝါသံ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ဝါသံ’’တိ ဝါသနံ. ‘‘သုဋ္ဌု ဂါဟာပေတီ’’တိ ပရိပုဏ္ဏံ ဒေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ယထာ လောကေ ဧကော ပရေသံ ယထိစ္ဆိတံ ဒေတိ. ဧဝံ ဒေန္တံ ပန ပရေ ဘဇန္တိယေဝ. မံ ဘဇထာတိ နိယောဇနကိစ္စံ နတ္ထိ. ဧဝမေဝ ဣဓပိ သုဋ္ဌုဝါသဒါနမေဝ ဘဇာပနံ နာမာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဝဍ္ဎေတိ ဝါ’’တိ ဧတေန အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာတိ ဣမံပရိယာယတ္ထံ ဝဒတိ. ပုရိမာဘိယောဂေါ နာမ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဇ္ဈာယနာဒိကမ္မေသု ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ ဝါ ယာမကရဏံ. တထာ ကရောန္တဿ တံ ဥဂ္ဂဟဏ ကမ္မံ ဥပရူပရိ ပဂုဏဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ. ‘‘အာသေဝနဋ္ဌေနာ’’တိ ဝဍ္ဎာပနဋ္ဌေန, ဥပကာရကောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သဇာတိယာနံ’’တိ ကုသလာဒိဘာဝေန သမာနဇာတိကာနံ.

ප්‍රත්‍යයොත්පන්න ධර්මයෝ ඒ ප්‍රත්‍ය ධර්මය නැවත නැවත ඇසුරු කරත්ද එය ‘ආසේවනය’ යි. මෙයින් ප්‍රත්‍යයොත්පන්න ධර්මයන් විසින් වැඩියෙන්ම ඇසුරු කළ යුතු බැවින් ආසේවනය යැයි කියනු ලැබේ යැයි දක්වයි. ‘එය’ යනු ඒ ඒ පූර්ව පූර්ව ප්‍රත්‍ය ධර්මයයි. ‘ඇසුරු කරති’ යනු ලං වෙති. කවුරුන් ඇසුරු කරත්ද යන්නට ‘නැවත නැවත උපදිනා ධර්මයෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ධර්මයෝ’ යනු අනන්තරව උපන් චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝය. ඔවුන් කෙසේ එය ඇසුරු කරත්ද යන්නට ‘මැනවින් සේවනය කරන්නාක් මෙන්, ඇසුරු කරන්නාක් මෙන් පවතිති’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙන්’ යන ශබ්දයෙන් ලෝකයෙහි ඇතැම් පිරිස් කිසියම් අර්ථයක් සඳහා යම් අයෙකු මැනවින් සේවනය කරන්නාක් වැනි යැයි දක්වයි. කෙසේ මැනවින් සේවනය කරනු ලබන්නාක් මෙන් වෙත්ද යන්නට ‘එම පූර්ව වූ’ යනාදිය පැවසුණි. පූර්ව වූ අනන්තර චිත්තෝත්පාදයාගේ යනු අර්ථයයි. ‘සෑම අයුරින්ම පරිපූර්ණ වූ ආකාරය’ යනු ජවන වේගය සහිත වූ දැනගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම ආදියෙන් ද, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය ආදී සියලු ජවන ගුණයන්ගෙන් ද පරිපූර්ණ වූ ආකාරයයි. ‘ආසේවනය කරවයි’ යන්න මාව හොඳින් සේවනය කරන්න යැයි නියෝග කරන්නාක් මෙනි. එබැවින් ‘තමාගේ වාසය’ යනාදිය පැවසුණි. එහි ‘වාසය’ යනු වාසනාවයි (පුරුද්දයි). ‘මැනවින් ග්‍රහණය කරවයි’ යනු පරිපූර්ණව ලබා දෙයි යන්නයි. මෙයින් ලෝකයෙහි යම් අයෙකු අන් අයට තමන් කැමති දෙයක් ලබා දෙන්නේ යම් සේද, එසේ දෙන තැනැත්තා අන් අය ඇසුරු කරති. ‘මාව ඇසුරු කරන්න’ යැයි නියෝග කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. එලෙසම මෙහිදී ද මැනවින් වාසනාව (ශක්තිය) ලබා දීමම ඇසුරු කරවීම නම් වේ යැයි දක්වයි. ‘වර්ධනය කරයි’ යන්නෙන් ආසේවනය, භාවනාව, වර්ධනය යන මේවා පර්යාය අර්ථයන් ලෙස පවසයි. පූර්ව අභියෝගය නම් මුල සිට පාඩම් කිරීම ආදී කටයුතුවලදී ශක්ති ප්‍රමාණයට හා බල ප්‍රමාණයට අනුව කාලය යෙදවීමයි. එසේ කරන්නාට එම ඉගෙනීමේ කාර්යය වඩ වඩාත් ප්‍රගුණ බවට පත් වෙයි. ‘ආසේවන අර්ථයෙන්’ යනු වර්ධනය කිරීමේ අර්ථයෙන් උපකාරකයා යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සජාතීයයන්ගේ’ යනු කුසලාදී වශයෙන් සමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගේය.

ကာယင်္ဂါဘိသင်္ခရဏံ နာမ ကာယသဉ္စေတနာကိစ္စံ. ဝါစင်္ဂါဘိသင်္ခရဏံ ဝစီသဉ္စေတနာကိစ္စံ. စိတ္တင်္ဂါဘိသင်္ခရဏံ မနောသဉ္စေတနာကိစ္စံ. ‘‘ကိရိယာဘာဝေနာ’’တိ ဒဿနသဝနာဒိကိစ္စေသု ဂမနဌာန နိသဇ္ဇာဒိကိစ္စေသု သံဝိဓာနကိရိယာဘာဝေန. ‘‘ဝတ္ထုမှီ’’တိ ဂဗ္ဘဝတ္ထုမှိ. ယထာဝုတ္တာဘိသင်္ခရဏကိစ္စံ နာမ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂ စိတ္တင်္ဂါဘိသင်္ခရဏ ကိစ္စံ. ‘‘တဒဘိသင်္ခရဏဝေဂဇနိတံ’’တိ တဿ ကာယင်္ဂါဒိကဿ [Pg.261] အဘိသင်္ခရဏဝေဂေန ဇနိတံ ကိရိယာဝိသေသ နိဓာနကိစ္စန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သန္တာနေ’’တိ စိတ္တသန္တာနေ.

කායාංග අභිසංස්කරණය නම් කාය සංචේතනා කෘත්‍යයයි. වාගංග අභිසංස්කරණය නම් වචී සංචේතනා කෘත්‍යයයි. චිත්තාංග අභිසංස්කරණය නම් මනෝ සංචේතනා කෘත්‍යයයි. ‘ක්‍රියා ස්වභාවයෙන්’ යනු දැකීම, ඇසීම ආදී කෘත්‍යයන්හිදීත්, ගමන, සිටීම, හිඳීම ආදී කෘත්‍යයන්හිදීත් සංවිධානය කිරීමේ ක්‍රියා ස්වභාවයෙනි. ‘වස්තුවෙහි’ යනු ගර්භ වස්තුවෙහි ය. ඉහත කී අභිසංස්කරණ කෘත්‍යය නම් කායාංග, වාගංග හා චිත්තාංග අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයයි. ‘එම අභිසංස්කරණ වේගයෙන් ජනිත වූ’ යනු එම කායාංගාදී අභිසංස්කරණ වේගයෙන් ජනිත වූ ක්‍රියා විශේෂ තැන්පත් කිරීමේ කෘත්‍යය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘සන්තානයෙහි’ යනු චිත්ත සන්තානයෙහි ය.

ဝိပစ္စနဘာဝေါ စ နာမ ပါတုဘာဝေါတိ သမ္ဗန္ဓော. နိရုဿာဟ သန္တဘာဝေါ နာမ ကုသလာ ကုသလာနံ ဝိယ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါဘိသင်္ခရဏ ကိစ္စေသု စ အာယတိံ ဝိပစ္စန ကိစ္စေသု စ နိရုဿာဟဘာဝေန သန္တဘာဝေါ. န ကိလေသု ပသန္တဘာဝေန. စိတ္တာဘိသင်္ခရဏ ကိစ္စေသုပန သမ္ပယုတ္တစေတနာဝသေန ယထောပဋ္ဌိတေသု အာရမ္မဏေသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဧကတော သန္နိပါတဂမနုဿာဟမတ္တံ အတ္ထိ. တတောပရံ ပန သုပိန ဒဿန ကိစ္စံပိ နတ္ထီတိ. ‘‘မန္ဒမန္ဒာကာရေနာ’’တိ မန္ဒတော အတိမန္ဒာကာရေန. ကိဉ္စိဇာနန စိတ္တံ နာမ ကမ္မာဒိ အာရမ္မဏံ အပ္ပမတ္တကံပိ ဇာနနံ ဝီထိစိတ္တံ. တဿ ပဝတ္တိယာ.

‘විපච්චනභාවො’ යනු පහළ වීම හෙවත් ප්‍රකට වීම යන අර්ථය හා සම්බන්ධ වේ. ‘නිරුස්සාහ සන්තභාවො’ යනු කුසලාකුසලයන්ගේ මෙන් කායාංග වාචාංග අභිසංස්කරණය කිරීමේ කෘත්‍යයන්හිදී සහ මතු විපාක දීමේ කෘත්‍යයන්හිදී උත්සාහයක් රහිත බැවින් ඇති වන ශාන්ත ස්වභාවයයි. එය කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් ඇති වන ශාන්ත ස්වභාවයක් නොවේ. එසේ වුවද, චිත්තාභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන්හිදී නම් සම්ප්‍රයුක්ත චේතනා බලයෙන්, එළඹ සිටි අරමුණු කෙරෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක්ව රැස් වී පැවතීමේ උත්සාහ මාත්‍රයක් පවතී. ඉන් ඔබ්බට සිහිනයක් දැකීමේ කෘත්‍යයක් පවා එහි නැත. ‘මන්දමන්දාකාරෙන’ යනු ඉතා මන්ද ස්වභාවයෙනි. ‘කිඤ්චිජානන චිත්තං’ යනු කර්ම ආදි අරමුණු ස්වල්ප වශයෙන් හෝ දැනගන්නා වූ වීථි සිතයි. එහි පැවැත්ම සඳහා (යන්න අදහසයි).

‘‘အရူပိနော’’တိ အရူပလက္ခဏ သမင်္ဂိနော. နာမလက္ခဏ သမင်္ဂီနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဇနယန္တာပီ’’တိ သဟဇာတ ဓမ္မေ ဇနေန္တာပိ. ‘‘သန္တာနဋ္ဌိတိယာ’’တိ ပဗန္ဓပ္ပတိဋ္ဌာနဿ.

‘අරූපිනො’ යනු අරූප ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවන් යන්නයි. නාම ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවන් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘ජනයන්තාපි’ යනු සහජාත ධර්මයන් ජනිත කරමින් වුවද යන්නයි. ‘සන්තානට්ඨිතියා’ යනු පරම්පරාවේ පැවැත්ම සඳහා යන්නයි.

‘‘ကသ္မာပနေတ္ထာ’’တိအာဒီသု. ‘‘ဘာဝိန္ဒြိယ ဒွယံ’’တိ ဣတ္ထိန္ဒြိယ ပုရိသိန္ဒြိယ ဒွယံ. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယပစ္စယေ. ကသ္မာ န ဂဟိတံ. နနု ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနံ ပဝတ္တိကာရဏတ္တာ ဣဓ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဇနကတ္တံ နာမ ဇနက ကိစ္စံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ‘‘ဧတံတယံပိ နတ္ထီ’’တိ ဇနကတ္တာဒိကိစ္စတ္တယံပိ နတ္ထိ. ဧဝံသန္တေကထံ လိင်္ဂါဒီနံ ပဝတ္တိကာရဏံ ဟောတီတိအာဟ ‘‘ကေဝလံ ပနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဒွယံ’’တိ ဣတ္ထိဘာဝပုမ္ဘာဝ ဒွယံ. န ဣန္ဒြိယ ပစ္စယတ္တေန ဣန္ဒြိယံ နာမ ဟောတိ. ယထာဟိ ဧကော ရာဇာ အတ္တနော ဝိဇိတေ ဂေဟာနိ ကရောန္တိ. ဧဝံ ကရောန္တူတိ ဂေဟသဏ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေတိ. သဗ္ဗေဇနာ တထေဝ ကရောန္တိ, နော အညထာ. တတ္ထ ရာဇာ ဂေဟုပ္ပတ္တိယာ စ ဂေဟဋ္ဌိတိယာ စ ကိဉ္စိ ကိစ္စံ န ကရောတိ. ဂေဟသာမိကာဝါ ဂေဟဝဍ္ဎကိနော ဝါ ကရောန္တိ. ကရောန္တာ ပန ရညာ ပဋ္ဌပိတံ သဏ္ဌာနံ အနတိက္ကမိတွာဝ ကရောန္တိ. ဧဝမေဝ မိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပဂန္တွာ ဈာယနဋ္ဌေနာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥပသဒ္ဒေါ ဥပနိဿယ ပဒေဝိယ ဥပရိ အတ္ထော. ‘‘ဥပရီ’’တိ စ ထာမဗလဝုဒ္ဓိဝသေနာတိ အာဟ ‘‘တသ္မိံ ဝါ’’တိအာဒိံ. ‘‘တသ္မိံ’’တိ အာရမ္မဏေ.

‘කස්මාපනෙත්ථා’ යනාදියේදී; ‘භාවින්ද්‍රිය ද්වයං’ යනු ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය හා පුරුෂේන්ද්‍රිය යන දෙකයි. ‘ඉධ’ යනු මේ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහිදීය. ඒවා ගනු නොලැබුවේ මන්ද? ස්ත්‍රී ලිංගාදිය පැවැත්වීමට හේතු වන බැවින් මෙහිදී ඒවා ගත යුතුමය යනු අදහසයි. ‘ජනකත්තං’ යනු ජනක කෘත්‍යයයි. සෙසු කරුණු වලදී ද එසේමය. ‘එතංතයම්පි නත්ථි’ යනු ජනකත්වය ආදී කෘත්‍ය තුනම (භාව රූපයන්හි) නැත. එසේ නම් ලිංගාදිය පැවැත්වීමට ඒවා හේතු වන්නේ කෙසේද යත්, ‘කෙවලං පන’ යනාදිය පැවසුණි. ‘ද්වයං’ යනු ස්ත්‍රී භාවය හා පුරුෂ භාවය යන දෙකයි. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් පමණක්ම එය ඉන්ද්‍රියයක් නම් නොවේ. යම්සේ එක් රජෙක් තමන්ගේ විජිතයෙහි ගෙවල් කරවයි ද, ‘මෙලෙස කරවන්න’ යැයි නිවාස වල ස්වරූපය නියම කරයි ද, එවිට සියලු මනුෂ්‍යයෝ ඒ ආකාරයෙන්ම ගෙවල් කරති, වෙනත් ආකාරයකින් නොකරති. එහිදී රජතුමා නිවාස ඇති වීමට හෝ නිවාස පැවතීමට කිසිදු කෘත්‍යයක් නොකරයි. නිවාස හිමියෝ හෝ වඩුවෝම එය කරති. කරන අය ද රජු විසින් නියම කරන ලද ස්වරූපය ඉක්මවා නොයමින්ම කරති. මෙය ද එසේම දත යුතුය. ‘උපගන්ත්වා ඣායනට්ඨෙන’ (ළඟට ගොස් දැහැනින් සිතීම) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘උප’ යන උපසර්ගය උපනිස්සය පදයෙහි මෙන් ‘ඉහළ’ (වැඩිමනත්) යන අර්ථය දෙයි. ‘උපරි’ යනු ශක්තියේ හා බලයේ වෘද්ධි වශයෙන් යැයි ‘තස්මිං වා’ යනාදියෙන් පැවසුණි. ‘තස්මිං’ යනු ඒ අරමුණෙහි යන්නයි.

‘‘သုဂတိ [Pg.262] ဒုဂ္ဂတိ နိဗ္ဗာန သမ္ပာပကဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သော အတ္ထော အဗျာကတမဂ္ဂင်္ဂေသု နတ္ထိ. ဧဝဉ္စသတိ တာနိ ကထံ မဂ္ဂပစ္စယတ္တံ ဂစ္ဆန္တီတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သမ္မာဒဿနာဒိနာ’’တိ သမ္မာဒဿန သင်္ကပ္ပနာဒိနာ. ‘‘တေသံ’’တိ သမ္မာဒိဋ္ဌီနံ. ‘‘တေသံ ပီ’’တိ အဗျာကတ ဘူတာနံ သမ္မာဒိဋ္ဌီနမ္ပိ. ‘‘တေနေဝဋ္ဌေနာ’’တိ သမ္မာဒဿနာဒိနာ လက္ခဏဋ္ဌေန. အထဝါ. ‘‘တေနေဝဋ္ဌေနာ’’တိ သုဂတိ နိဗ္ဗာန သမ္ပာပကဋ္ဌေနေ ဝါတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စသတိ သဟေတုကာ ဝိပါက ကြိယာ ဗျာကတဓမ္မာပိ တေနေဝဋ္ဌေန သဗ္ဗသော ကုသလသဒိသာ သိယုန္တိ. န သိယုံ, ပစ္စယ ဝေကလ္လတ္တာ. ဝိပါကာဗျာကတာဟိ ကမ္မဝေဂေန သန္တာနေ ပတိတမတ္တတ္တာ နိရုဿာဟသန္တသဘာဝတော တံ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာ နာနက္ခဏိက ကမ္မပစ္စယတ္တံ န ဂစ္ဆတိ. ကိရိယာဗျာကတာ စ နိရနုသယသန္တာနေ ဥပ္ပန္နတ္တာ တံ သမ္ပယုတ္တစေတနာပိ တပ္ပစ္စယတ္တံ န ဂစ္ဆတိယေဝ. တသ္မာ တေသု ဝိပါက ကြိယာဗျာကတေသု သမ္မာဒိဋ္ဌာဒီနိပိ သုဂတိ သမ္ပာပကဋ္ဌံ န သာဓေန္တိ. ကိလေသပ္ပဟာန ကိစ္စဿ အဘာဝတော နိဗ္ဗာန သမ္ပာပကဋ္ဌမ္ပိ နသာဓေန္တိ. သဘာဝ လက္ခဏဝေကလ္လတာပန တေသံ သမ္မာဒိဋ္ဌာဒီနံ နတ္ထိယေဝ. တသ္မာ တာနိ မဂ္ဂပစ္စယေ သင်္ဂဟိတာနီတိ. ဣန္ဒြိယ ဓမ္မေသု အရူပိန္ဒြိယာနံ အာဓိပ္ပစ္စ ကိစ္စံ အရူပဓမ္မေ သွေဝ ဖရတိ. ရူပဓမ္မာ ပန တံ သမုဋ္ဌိတတ္တာ ဧဝ တပ္ပစ္စယုပ္ပန္နေသု ဝုတ္တာ. တထာ ဟေတု ကမ္မ မဂ္ဂ ဈာနေသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧသနယော ကမ္မိန္ဒြိယဈာနပစ္စယေသုပီ’’တိ. တတ္ထ ကမ္မသဒ္ဒေန နာနက္ခဏိက ပစ္စယော ဂဟေတဗ္ဗော.

‘සුගති දුගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙන’ (සුගතියට, දුගතියට හෝ නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන්) යැයි කියන ලදී. එම අර්ථය අබ්‍යකෘත මාර්ගාංගයන්හි නැත. එසේ නම් ඒවා මාර්ග ප්‍රත්‍ය බවට පත්වන්නේ කෙසේද යත්, ‘එත්ථ ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සම්මාදස්සනාදිනා’ යනු සම්මා දිට්ඨිය, සම්මා සංකප්පය ආදියෙනි. ‘තෙසං’ යනු ඒ සම්මා දිට්ඨි ආදියේය. ‘තෙසං පී’ යනු අබ්‍යකෘත වූ සම්මා දිට්ඨි ආදියේ ද යන්නයි. ‘තෙනෙවට්ඨෙන’ යනු සම්මා දර්ශනාදී ලක්ෂණ අර්ථයෙනි. නැතහොත් ‘තෙනෙවට්ඨෙන’ යනු සුගතිය හා නිවන පමුණුවන අර්ථයෙන්ම යනු අර්ථයයි. එසේ වුවහොත් සහේතුක විපාක හා ක්‍රියා අබ්‍යකෘත ධර්මයන් ද ඒ අර්ථයෙන්ම සෑම ආකාරයකින්ම කුසලයන්ට සමාන විය යුතු නොවේද? එසේ නොවේ, ප්‍රත්‍යයන්ගේ අසම්පූර්ණත්වය නිසාය. විපාක අබ්‍යකෘතයෝ වනාහි කර්ම වේගයෙන් සන්තානයෙහි වැටුණා මාත්‍රයක් බැවින්, උත්සාහ රහිත ශාන්ත ස්වභාවය නිසා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍ය බවට පත් නොවේ. ක්‍රියා අබ්‍යකෘතයෝ ද අනුශය රහිත සන්තානයක උපන් බැවින් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව ද ඒ (කර්ම) ප්‍රත්‍ය බවට පත් නොවේමය. එබැවින් ඒ විපාක හා ක්‍රියා අබ්‍යකෘතයන්හි සම්මා දිට්ඨි ආදිය ද සුගතිය පමුණුවන අර්ථය සිදු නොකරයි. ක්ලේශ ප්‍රහාණ කෘත්‍යය නොමැති බැවින් නිවන පමුණුවන අර්ථය ද සිදු නොකරයි. එහෙත් ඒ සම්මා දිට්ඨි ආදියේ ස්වභාව ලක්ෂණයන්හි ඌනතාවක් නැත. එබැවින් ඒවා මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සංග්‍රහ වී ඇත. ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් අතුරින් අරූපී ඉන්ද්‍රියන්ගේ අධිපති කෘත්‍යය අරූපී ධර්මයන් කෙරෙහිම පවතී. රූප ධර්මයන් වනාහි එයින් උපන් බැවින්ම එහි ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දේ ලෙස දක්වන ලදී. හේතු, කර්ම, මාර්ග, ධ්‍යානයන්හි ද එසේමය. එබැවින් ‘එසනයො කම්මින්ද්‍රියජ්ඣානපච්චයෙසුපි’ (කර්ම, ඉන්ද්‍රිය, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයන්හි ද මේ නියාමයම වේ) යැයි පවසන ලදී. එහි ‘කර්ම’ යන වචනයෙන් නානාක්ෂණික ප්‍රත්‍යය ගත යුතුය.

‘‘သမ္ပယုတ္တာသင်္ကာ သမ္ဘဝတီ’’တိ သဟဇာတာ နာမဓမ္မာ တံ သမုဋ္ဌာန ရူပေဟိ, ပစ္ဆာဇာတာ စ အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နရူပေဟိ, ဝတ္ထု ဓမ္မာ စ တန္နိဿိတနာမဓမ္မေဟိ ကာလတော စ ဌာနတော စ ဧက သမ္ဗန္ဓတ္တာ တေသု သမ္ပယုတ္တာသင်္ကာ သမ္ဘဝတိ. ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယပ္ပသင်္ဂေါ နတ္ထီ’’တိ အာရမ္မဏာနန္တရာဒိပစ္စယာပိ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ သမ္ပယုတ္တာ န ဟောန္တိ. တသ္မာ တေပိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယ ဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဧဝရူပေါ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယပ္ပသင်္ဂေါ တေသု အာရမ္မဏ ပစ္စယာဒီသု နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော.

‘සම්පයුත්තාසංකා සම්භවති’ යනු සහජාත නාම ධර්මයන් ඒ හා සමුට්ඨාන රූපයන් සමඟ ද, පශ්චාජාත ධර්මයන් තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න රූපයන් සමඟ ද, වස්තු ධර්මයන් ඒ ඇසුරු කළ නාම ධර්මයන් සමඟ ද කාලය හා ස්ථානය වශයෙන් එක්ව බැඳී පවතින බැවින්, ඒවා කෙරෙහි සම්ප්‍රයුක්ත බව පිළිබඳ සැකයක් ඇති විය හැකිය. ‘විප්පයුත්තපච්චයප්පසංගො නත්ථි’ යනු ආරම්මණ, අනන්තර ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද තම ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත නොවේ. එබැවින් ඒවා ද විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍යයන් ලෙස පැවසිය යුතු නොවේද යන මෙවැනි විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍ය බවට පැමිණීමේ අවස්ථාවක් ඒ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ආදියේ නැත යනු අදහසයි.

‘‘ဟေဋ္ဌာဝုတ္တပ္ပကာရေသု ဧဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန ပစ္စယန္တရံ န ဟောတီတိ [Pg.263] ဒဿေတိ. ယဒိ ပစ္စယန္တရံ န ဟောတိ, န ဝတ္တဗ္ဗောယေဝ. ကသ္မာ, ဒေသကဿ ပုနရုတ္တိနိရတ္ထကဝါဒိတာ ပတ္တိတောတိ. နော န ဝတ္တဗ္ဗော. ကသ္မာ, လောကေ ယော သယံ နတ္ထိ, ဝိဂတော ဟောတိ. သော ကဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အရဟတီတိ ဧဝရူပဿ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ ပဟာနတော. တေန ဣမမတ္ထံ ဉာပေတိ, လောကေ ကေစိဓမ္မာ သယံ အတ္ထိကာလေ ဧဝ အညေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, နော နတ္ထိကာလေ. ကေစိ ဓမ္မာ သယံ နတ္ထိကာလေ ဧဝ အညေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, နော အတ္ထိကာလေတိ အယဉ္စဝိဘာဂေါ အဝဿံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ယေဝါတိ. ‘‘ဩကာသဒါနသင်္ခါတေနာ’’တိ တဿ အညဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသဒါနသင်္ခါတေန.

‘හෙට්ඨාවුත්තප්පකාරෙසු එව’ යන්නෙහි ‘එව’ (පමණක්ම) යන වචනයෙන් වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් නොවන බව දක්වයි. ඉදින් වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් නොවන්නේ නම්, එය නොකළ යුතුමය. මන්ද යත්, දේශකයාණන් වහන්සේට පුනරුක්ති දෝෂය හා නිරර්ථක භාෂිතය පිළිබඳ චෝදනා එල්ල වන බැවිනි. නැත, එය නොකිය යුත්තක් නොවේ. මන්ද යත්, ලෝකයෙහි යමක් තමා නැති කල්හි, ඉවත්ව ගිය කල්හි, එය කාට නම් ප්‍රත්‍යයක් විය හැකිද යන මෙවැනි මිථ්‍යා අභිනිවේශය (වැරදි වැටහීම) ප්‍රහාණය කිරීම සඳහාය. මෙයින් මේ අර්ථය දන්වයි: ලෝකයෙහි ඇතැම් ධර්මයෝ තමන් පවතින කාලයෙහිම අනෙක් ඒවාට ප්‍රත්‍ය වෙති, නැති කාලයෙහි නොවේ. ඇතැම් ධර්මයෝ තමන් නැති කාලයෙහිම අනෙක් ඒවාට ප්‍රත්‍ය වෙති, පවතින කාලයෙහි නොවේ. මෙම බෙදීම අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. ‘ඔකාසදානසංඛාතෙන’ යනු ඒ අනෙක් චිත්තෝත්පාදයේ ඉපදීම සඳහා අවකාශ ලබා දීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන (කෘත්‍යයෙනි).

သုတ္တန္တေ, အတ္ထီတိ အယ မေကော အန္တောတိ သတ္တာနံ သေဋ္ဌသာရဘူတော အတ္တာနာမ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ နိစ္စကာလံ အတ္ထိ. ဥစ္ဆေဒေါ ဝါ ဝိမောက္ခော ဝါ သဗ္ဗသော နတ္ထိ. အယံ သဿတဝါဒေါ နာမ ဧကောဝိသမန္တော ဧကာဝိသမာကောဋိ. နတ္ထီတိ သတ္တောနာမ ဧကဘဝပရမော ဟောတိ, မရဏတော ပရံ နတ္ထိ. ဧကန္တေန ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ. အယံ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ နာမ ဒုတီယော ဝိသမန္တော ဒုတီယာဝိသမကောဋိ. ဣမေ ပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒံ အဇာနန္တာနံ ဥဘောဝိသမန္တာ နာမ. ဇာနန္တာနံ ပန တာဒိသော အတ္တာနာမ နတ္ထိ, ယော အတ္ထီတိ ဝါ နတ္ထီတိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗော ဘဝေယျ. သုဒ္ဓဓမ္မပ္ပဗန္ဓော ဧဝ အတ္ထိ. တဿ စ ယာဝ အဝိဇ္ဇာ အပ္ပဟီနာ ဟောတိ, တာဝ ဥစ္ဆေဒေါ နာမ နတ္ထိ. အဝိဇ္ဇာယ ပန ပဟီနာယ တတောပရံ န ပဝတ္တတိ. အတ္ထိ နာမ န ဟောတိ. အယံ အန္တဒွယမုတ္တော မဇ္ဈိမဉာယော နာမ. ဗဟုံ နာနတ္ထ သမ္ဘဝံ ဝဏ္ဏေန္တိယေဝ. ဝဏ္ဏေန္တာနံပိ တေသံ ဗဟု ပယောဇနံ နတ္ထိ ယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

සූත්‍රයන්හි, 'ඇත' යන්න එක් අන්තයකි. එනම් සත්ත්වයන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨ සාරය වූ ආත්මය නම් දෙයක් අනාදිමත් සංසාරයෙහි සදාකාලිකව පවතින්නේය යන්නයි. එහි උච්ඡේදයක් හෝ සම්පූර්ණ මිදීමක් කිසිසේත් නැත. මෙය ශාස්වත වාදය නම් වූ එක් විෂම අන්තයකි, එක් විෂම කෙළවරකි. 'නැත' යනු සත්ත්වයා එක් භවයකට පමණක් සීමා වන බවත්, මරණයෙන් පසු කිසිවක් නැති බවත්ය. ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම උච්ඡේද (විනාශ) වන්නේය. මෙය උච්ඡේද වාදය නම් වූ දෙවන විෂම අන්තයයි, දෙවන විෂම කෙළවරයි. පටිච්චසමුප්පාදය නොදන්නා අයට මේවා විෂම අන්ත දෙකකි. එය දන්නා අයට නම් 'ඇත' හෝ 'නැත' යැයි කිව හැකි එවැනි ආත්මයක් නැත. ඇත්තේ ශුද්ධ වූ ධර්ම පරම්පරාවක් පමණි. එහි යම් තාක් අවිද්‍යාව ප්‍රහීණය වී නැද්ද, ඒ තාක් උච්ඡේදයක් නැත. අවිද්‍යාව ප්‍රහීණය වූ විට ඉන් පසු එය නොපවතියි. එවිට 'ඇත' යන්නක් නැත. අන්ත දෙකෙන් මිදුණු මෙය මධ්‍යම න්‍යාය නම් වේ. විවිධ වූ අර්ථයන්ගේ සම්භවය බොහෝ සේ වර්ණනා කරති. එසේ වර්ණනා කරන්නන්ට ද ඉන් බොහෝ ප්‍රයෝජනයක් නැත්තේමය යනු මෙහි අදහසයි.

ပစ္စယုဒ္ဒေသာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

පච්චයුද්දේසානුදීපනාව මෙතෙකින් නිම විය.

၁၆၈. ပစ္စယနိဒ္ဒေသေ. ‘‘ပဉ္စဓာ’’တိ ပဉ္စဝိဓေဟိ ပစ္စယေဟိ. ‘‘ဧကဓာ’’တိ ဧကဝိဓေန ပစ္စယေန. ဧဝံ သေသေသုပိ. ‘‘အဝိစ္ဆေဒါယာ’’တိ အဝိစ္ဆေဒတ္ထာယ. ‘‘ပဋိပါဒနာယာ’’တိ ယောဇနတ္ထာယ. ယော ကောစိ စိတ္တုပ္ပာဒေါ အဝိရုဒ္ဓဿ ယဿ ကဿစိ စိတ္တုပ္ပာဒဿ [Pg.264] ပစ္စယော န န ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ပုနုပ္ပန္နာနံ’’တိ နိရုဇ္ဈိတွာ ပုန ဥပ္ပန္နာနံ. ‘‘ပုရိမာနိ ဇဝနာနီ’’တိ ဧတ္ထ မဂ္ဂေါ ဂေါတြဘုတော အာသေဝန ပစ္စယံ လဘတိ. ဖလဿ ပန သော ဘိန္နဇာတိကတ္တာ အာသေဝန ပစ္စယော န ဟောတိ. ဖလံ ပန သဗ္ဗသော အာသေဝန မုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ တဒုဘယံ ဣဓ ပုရိမဇဝနသင်္ချံ န ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂ ဖလဇဝနဝဇ္ဇာနီ’’တိ. ဖလဇဝနဝဇ္ဇာနံ ပစ္ဆိမာနံ ဇဝနာနံ. ‘‘သဗ္ဗာကာရပါရိပူရံ’’တိ ဧတ္ထ ကုသလာဒိဇာတိပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇာတိမတ္တေနပီ’’တိ. အဘိန္နာ ဧဝ သိယုံ. န ပန ဘိန္နာ ဟောန္တိ. ကဒါစိ ကေစိဘိန္နာ ဧဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဘိန္နဇာတိကာ ဓမ္မာ. လ. န သက္ကောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ကာမာဝစရဘာဝတော မဟဂ္ဂတာနုတ္တရဘာဝပတ္တိ နာမာ’’တိ စိတ္တသန္တာနဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ဂေါတြ ဘုစိတ္တံ ကာမဘူမိ. ဈာနစိတ္တံ မဟဂ္ဂတဘူမိ. မဂ္ဂစိတ္တံ လောကုတ္တရ ဘူမိ. ကမ္မစေတနာယ နိရုဒ္ဓါယပိ တဿာ ပဝတ္တာကာရော နနိရုဇ္ဈတိ. စိတ္တသန္တာနံ အနုဂစ္ဆတိ. သော ဧဝ အာယတိံ ဝိပါကဓမ္မရာသိ ဟုတွာ ပါတုဗ္ဘဝတိ. တသ္မာ သော ဝိပါကဿ ဗီဇသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. သော စ ယာဝ န ဝိပစ္စတိ. တာဝ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ သတိ, အန္တရာ ဝိနဋ္ဌော နာမ န ဟောတိ. တသ္မာ ကမ္မစေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စိတ္တသန္တာနေ တဿ ဗီဇဿ နိဓာနတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နိရုဇ္ဈမာနာ စ နိဒဟိတွာ ဧဝ နိရုဇ္ဈတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ပဝတ္တာကာရသင်္ခါတ ဗီဇနိဓာနဉ္စာ’’တိ. ‘‘စေတနာယ ဟောတီ’’တိ စေတနာယ သာဓာရဏံ ဟောတိ. ပုရေဇာတာ သာလရုက္ခပေါတကာ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုရိမစိတ္တက္ခဏေသု ဥပ္ပန္နာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မာတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ‘‘အာဟာရဇကာယော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာတိ ပါဌသေသော. ‘‘ပစ္ဆာ ဇာတေနာ’’တိ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပယောဇနံ နတ္ထိ. ဇိဏ္ဏပတရုက္ခဿ ဥဒကာသိဉ္စနံ ဝိယ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယဒဂ္ဂေနာ’’တိ ယေနကာရဏ ကောဋ္ဌာသေန. ‘‘ဝတ္ထု ရူပံ’’တိ နိရောဓာသန္နံ ဟဒယဝတ္ထု ရူပံ. ‘‘ဧဝမယံ ပီ’’တိ ဧဝံ အယံ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယောပိ. ဝိဝိဓေန အာကာရေန ဖရဏံ ကာလန္တရ ဒေသန္တရ ဂမနံ ဝိပ္ဖာရော. မဟန္တော ဝိပ္ဖာရော ယဿာတိ သမာသော. ‘‘ဝတ္ထုမှီ’’တိ ဟဒယဝတ္ထုမှိ. ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဝေါကိဏ္ဏော သမ္မိဿောတိ ပဉ္စဝေါကာရော. ကာမ ရူပဘဝေါ[Pg.265]. ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတိ. ရူပဝိရာဂဘာဝနာဗလေန ရူပဿ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပုရေဇာတံ ဝါ’’တိ ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတေ ပုရေဇာတံ ဝါ. ‘‘ဝဍ္ဎနပက္ခေ ဌိတံ ဝါ’’တိ တတော ပစ္ဆာ ယာဝ အဋ္ဌမ စိတ္တက္ခဏာ ဝဍ္ဎနပက္ခေ ဌိတံ ဝါ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဝတ္ထူ’’တိ ဥပ္ပန္နံ ဝတ္ထုရူပံ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပုရေဇာတ ပစ္စယေ. ကိဉ္စာပိ ဒိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပစ္စနီယေ’’တိ ပစ္စနီယ ဝါရေ. ‘‘တံ’’တိ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ. တဿ အာရမ္မဏဿ အပရိဗျတ္တတ္တာဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ကာရဏံ ဝဒန္တိ ပဋ္ဌာနဋီကာစရိယာ. အရူပဘဝေ မရဏာသန္နကာလေ ကဿစိ ဂတိနိမိတ္တု ပဋ္ဌာနံ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တမေဝ. ဧဝဉ္စသတိ, တတ္ထ အာရမ္မဏ ပုရေဇာတံ လဒ္ဓဗ္ဗမေဝ. ပဋ္ဌာနေပန တသ္မိံဘဝေ သဗ္ဗံ ပုရေဇာတပစ္စယံ ပဋိက္ခိပတိ. ကသ္မာ ဣတိ စေ, ဝတ္ထု ပုရေဇာတပစ္စယဿ တတ္ထ အလဒ္ဓဗ္ဗတ္တာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘အာရုပ္ပေဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ပဋ္ဌာနေ အရူပဘဝေ ဒွေပိ ပုရေဇာတပစ္စယာ ပဋိက္ခိတ္တာ, တသ္မာ သဗ္ဗေပိ အရူပ ပုဂ္ဂလာ သဗ္ဗံပိ ရူပဓမ္မံ အာရမ္မဏံ န ကရောန္တီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အာရမ္မဏ သင်္ဂဟဒီပနိယံ ‘အသညီဘဝတော စုတာနံ ဝိယ အရူပဘဝတော စုတာနံပိ ဂတိနိမိတ္တဘူတံ ကာမပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏံ ဘဝန္တရေ ကေနစိဒွါရေန အဂ္ဂဟိတံ, ကေဝလံ ကမ္မဗလေနေဝ ဥပဋ္ဌာပိတ’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဂူထကုဏပါဒီနီ’’တိ ဂူထဉ္စ မတပူတိသရီရာနိ စ. ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေဟီ’’တိ ပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တေဟိ. တေ ပန အကုသလာ ဓမ္မာ ကထံ စတုဘူမိက ကုသလာနံ ဥပနိဿယ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ အာနန္တရိယ ဝဇ္ဇာနီ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ အာနန္တရိယ ကမ္မကတာနံ ကိလေသာဝရဏ ကမ္မာဝရဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဈာနမဂ္ဂပ္ပဋိလာဘော နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာနန္တရိယ ဝဇ္ဇာနီ’’တိ. ‘‘တာနီ’’တိ ရာဂါဒီနိ အကုသလာနိ စတုဘူမိက ကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဗလဝနိဿယာ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘သမတိက္ကမမုခေနာ’’တိ ပဋ္ဌာနေ အကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ ဥပနိဿယ ပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဧတဿ ပဉှဿ ဝိဘင်္ဂေ ပါဏံ ဟန္တွာ တဿ ပဋိဃာ တတ္ထာယ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတိ, ဥပေါသထကမ္မံ ကရောတိ, ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတိ, မဂ္ဂံ ဥပ္ပာဒေတိ, အဘိညံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘တဿ [Pg.266] ပဋိဃာတတ္ထာယာ’’တိ တဿ ပါဏာတိပါတကမ္မဿ ပဋိဟနနတ္ထာယ ပဟာနတ္ထာယ သမတိက္ကမနတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သော စေ ပါဏာတိပါတီ ပုဂ္ဂလော ပုန သံဝေဂံ အာပဇ္ဇိတွာ တဿ ကမ္မဿ သမတိက္ကမနတ္ထာယ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတိ, ဥပေါသထ ကမ္မံ ကရောတိ. တဒါ တံ ပါဏာတိ ပါတကမ္မံ တံ ပုဂ္ဂလံ ဒါနကမ္မေနိယောဇေတိ နာမ. တထာ သီလကမ္မေ ဥပေါသထ ကမ္မေတိ. ယထာဟိ ရာဇာ ဧဝံ ဝဒေယျ ဣမသ္မိံ ဒိဝသေ ယော ဥပေါသထံ နုပဝသတိ, တံ ဃာတေဿာမီတိ. တဒါ သဗ္ဗေပိ နာဂရာ ဥပေါသထံ ဥပဝသေယျုံ. ဧဝမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ရာဇာဝိယ ဟိ တဿ ပါဏာတိပါတကမ္မံ. နာဂရာ ဝိယ သော ပါဏဃာတကော. ဥပေါသထ ကမ္မ ကုသလာနိ ဝိယ တဿ ဒါနသီလ ဥပေါသထ ကမ္မ ကုသလာနီတိ. ‘‘ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတိ, မဂ္ဂံ ဥပ္ပာဒေတိ, အဘိညံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ ပဒေသုပိ ဧသေဝနယော. ဧဝံ သမတိက္ကမမုခေန ဧကံပိ အကုသလံ သဗ္ဗာနိ စတုဘူမိက ကုသလာနိ ဥပနိဿယ သတ္တိယာ ဇနေတိ ပဝတ္တေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘တာနိယေဝ သဗ္ဗာနီ’’တိ အာနန္တရိယ ကမ္မသဟိတာနိသဗ္ဗာနိ အကုသလာနိယေဝ သဗ္ဗေသံ အကုသလာနံ အဗျာကတ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဗလဝနိဿယာ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ဒါနသီလာဒယော ကုသလာ ဓမ္မာ. သုဋ္ဌု ဗလဝံ ကမ္မံ အဓိပ္ပေတံ, န ဒုဗ္ဗလံ. ဥပနိဿယဋ္ဌာနတ္တာ. တေသံပိ ရူပဓမ္မာနံ ဗလဝနိဿယာ နနုဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရုက္ခတိဏာဒီနံ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ပထဝီရသ အာပေါရသဝဿောဒက ဗီဇာနိ ရုက္ခတိဏာဒီနံ ဗလဝနိဿယာ ဟောန္တိ. မူလဘေသဇ္ဇာဒီနိ အဇ္ဈတ္တံ သန္တာနံ ဗလဝနိဿယာ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ပကတဿေဝါ’’တိ ပထမတရံ ကတဿ ဥပ္ပာဒနာဒိကမ္မဿေဝ. ‘‘န ဧဝံ ရူပသန္တာနေနာ’’တိ ဧဝံ ရူပသန္တာနေန ဥပ္ပာဒိတာ ဥပသေဝိတာ ဓမ္မာ နတ္ထိ. ‘‘တံ’’တိ ဥတုဗီဇာဒိကံ. ကမ္မာဒိကဉ္စ. ‘‘ပကတံ’’တိ ပုရေတရံ ဥပ္ပာဒိတဉ္စ ဥပသေဝိတဉ္စ. သစေတနဿေဝ စေတနံ ပကပ္ပနံ ပကရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. စေတနံ ပကပ္ပနံ ပကရဏံ နာမာတိ အတ္ထော. ‘‘ပကပ္ပနံ’’တိ စ သံဝိဓာနံ. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ကိဉ္စိကမ္မာဒိကံ ဥတုဘောဇနာဒိကဉ္စ. အတ္တနော စ ဥပ္ပန္နာ ရာဂါဒယော ပရဿ စ သန္တာနေ ပရဿ စ ဥပ္ပန္နာ ရာဂါဒယော အတ္တနော စ သန္တာနေတိ ယောဇနာ[Pg.267]. ‘‘နိဒဿနံ’’တိ ဥဒါဟရဏံ ဟောတိ. မနောပဒေါသိကဒေဝါ အညမညံ ဒိသွာ အတ္တနော မနံ ပဒူသေန္တိ. ဗာဠှံ ဣဿာဓမ္မံ ဥပ္ပာဒေန္တိ. တသ္မိံယေဝ ခဏေ စဝန္တိ. တေသံ ဒွေ ဣဿာဓမ္မာ အညမညဿ ဗလဝနိဿယာ ဟောန္တီတိ. ကာမာဝစရ ကုသလဿ ဗလဝနိဿယာ ဟောန္တီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ဈာန မဂ္ဂ ဖလ ဝိပဿနာဒိဘေဒံ အာလမ္ဗဏံ ပစ္စဝေက္ခန အဿာဒနာဒိ ဓမ္မေ အတ္တာဓီနေ ကရောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘အတ္တာဓီနေ’’တိ အတ္တာယတ္တေ အတ္တာဗဒ္ဓေ. ပဋ္ဌာနေ ပဉှဝါရေ ဒါနံ ဒတွာ သီလံသမာဒိယိတွာ ဥပေါသထကမ္မံ ကတွာ တံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခတိ. ပုဗ္ဗေ သုစိဏ္ဏာနိ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တီတိအာဒိနာ အာဂတတ္တာဒါန သီလ. လ. နိဗ္ဗာနာနိ စေဝါတိ ဝုတ္တံ. ရာဂံ ဂရုံကတွာ အဿာဒေန္တိ, အဘိနန္ဒတီတိအာဒိနာ, စက္ခုံ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေန္တီတိအာဒိနာ စ အာဂတတ္တာ ‘‘ရာဂ ဒိဋ္ဌိ စက္ခု သောတာဒီနိစာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပရတ္ထ ပီ’’တိ ပရတော နိဿယ ပစ္စယာဒီသုပိ. ‘‘သော ဧဝါ’’တိ ပစ္စုပတ္ထမ္ဘကော ဧဝ. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ကိဉ္စိမတ္တံပိ. မဟာဘူတေ ကိဉ္စိ ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ န သက္ကောန္တီတိ ယောဇနာ. နနု အာဟာရ ရူပံ မဟာဘူတေ ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ. ဇီဝိတရူပဉ္စ ကမ္မဇမဟာဘူတေ အနုပါလေတုန္တိ. သစ္စံ. ဣဓ ပန သဟဇာတပစ္စယ ကိစ္စံ အဓိပ္ပေတံ. တေသဉ္စ ဒွိန္နံ သဟဇာတပစ္စယ ကိစ္စံ နတ္ထိ. တံ ပရတော အာဝီ ဘဝိဿတီတိ. ‘‘ဝတ္ထု ဝိပါကာနံ’’တိ ဝတ္ထုရူပံ ဝိပါကာနံ. ပဋ္ဌာနပါဌေ. အာရမ္မဏဉ္စ, နိဿယော စ, ပုရေဇာတဉ္စ, ဝိပ္ပယုတ္တော စ, အတ္ထိ စ, အဝိဂတော စာ,တိ ဆသုပစ္စယေသု ဃဋိတေသု တီဏိ ဝိသဇ္ဇနာနိ လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. တီဏိ ဝိသဇ္ဇနာနိ နာမ ဝတ္ထု ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ ဆ ဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော. ဝတ္ထု အကုသလာနံ, ဝတ္ထု အဗျာကတာနန္တိ. ဧတ္ထ စ အတ္တနော အဇ္ဈတ္တံ ဝတ္ထုံ အာရဗ္ဘ ဝတ္ထု မေ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ သမ္မသန္တဿ ဝတ္ထုရူပံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ ဆဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော. ဧတံ မမ, ဧသော ဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ,တိ ဥပါဒိယန္တဿ ဝတ္ထု ရူပံ အကုသလာနံ. ဥဘယတ္ထပိ အာဝဇ္ဇနက္ခဏေ အဗျာကတာနံ. အရဟတော ပန တံ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ သမ္မသန္တဿ ကြိယာဗျာကတာနံ ခန္ဓာနန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝတ္ထုံ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝတ္ထုံ’’တိ [Pg.268] အတ္တနော ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝတ္ထုံ. အဓိဋ္ဌာနဝိဓာနေ ပန အာကာသ ဂမနေ ရူပကာယံ အာရဗ္ဘစိတ္တံ ဝိယ ကာယံ လဟုကံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ တပ္ပရိယာပန္နံ ဝတ္ထု အဘိညာစိတ္တ ဒွယဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘အနိဋ္ဌေဌာနေ’’တိ ဇဝနစိတ္တဿ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနံ နာမ ကတ္ထစိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ကတ္ထစိ အနိစ္ဆိတဗ္ဗံ. တတ္ထ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနေ, မဂ္ဂဝီထီသု ဂေါတြဘုဝေါဒါနဋ္ဌာနေ, အာဂန္တုက ဘဝင်္ဂဋ္ဌာနေတိ ဣဒံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ နာမ. ဣတော အညံ အနိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ နာမ. ဧဝံ အနိစ္ဆိတဗ္ဗေ ဌာနေတိ အတ္ထော. ‘‘ပကတိကာလေ’’တိ မရဏာသန္နကာလတော အညသ္မိံကာလေ. ‘‘တာနိဝါ’’တိ အတ္တနော အတ္တနော နိဿယဝတ္ထူနိဝါ. ‘‘အညံ ဝါ’’တိ ဝတ္ထုတော အညံ ရူပါဒိကံ ဝါ. ‘‘ဘိန္နာရမ္မဏာနိ နာမာ’’တိ အညံ အာဝဇ္ဇနဿ အာရမ္မဏံ, အညံ ဇဝနာနန္တိ ဧဝံ ဇဝနာနိ အာဝဇ္ဇနေန ဘိန္နာရမ္မဏာနိ ဝါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္ဆာဥပ္ပန္နာနီ’’တိအာဒိ. ‘‘တေသံ’’တိ ဝီထိစိတ္တာနံ. ‘‘တဒေဝါ’’တိ တံ ဧဝဝတ္ထု ရူပံ. ‘‘ဝတ္ထု စာ’’တိ နိဿယော စ. ‘‘တေသံ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာနံ. န ဟိ ဂဟေတုံ သက္ကောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသမေတ္ထ သုဗောဓံ. ‘‘ကသ္မာ ဝုတ္တံ’’တိအာဒီသု. ‘‘တဿ ယက္ခဿာ’’တိ ဣန္ဒကနာမဿ တဿယက္ခဿ. ‘‘ဣတရေသံပီ’’တိ သံသေဒဇောပပါတိကာနံပိ. ‘‘ဒုဝိဓေနာ’’တိ ရူပဇနန ကိစ္စံ ရူပူပတ္ထမ္ဘန ကိစ္စန္တိ ဧဝံ ဒုဝိဓေန. အထဝါ ‘‘ဒုဝိဓေနာ’’တိ အဇ္ဈတ္တာဟာရဿ ဥပတ္ထမ္ဘနံ ဗဟိဒ္ဓါဟာရဿ ဥပတ္ထမ္ဘနန္တိ ဧဝံ ဒုဝိဓေန. ‘‘တထာရူပါနဉ္စာ’’တိ အပ္ပနာပတ္တကမ္မဝိသေသေန သိဒ္ဓါနဉ္စ. ‘‘အဇ္ဈတ္တာဟာရောပီ’’တိ ပိသဒ္ဒေန ယထာဝုတ္တဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ အရူပါဟာရေ စ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ‘‘ဝတ္ထုဝိပါကာနံ’’တိ ဝတ္ထုရူပံ ဝိပါကာနံ. ‘‘သဗ္ဗထာ’’တိ အဗျာယပဒံ. တဉ္စ သဗ္ဗဝိဘတ္တိယုတ္တံ. ဣဓ ပန ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗထာ’’တိ သဗ္ဗပ္ပကာရန္တိ. ပကာရော စ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘တိဝိဓော’’တိအာဒိံ. ‘‘သဟဇာတေ သင်္ဂဟေတဗ္ဗံ’’တိ ပစ္စယဘာဝေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗံ. သဟဇနနံ နာမ အတ္တနာ သဟ ဇနေန္တဿ သဟဇနနံ. တဉ္စ ကမ္မစိတ္တာဒီနံ ဝိယ ဝိသုံ ဇနနကိစ္စံ န ဟောတိ. အတ္တနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေ ဧဝ ဣတရာနိ ရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အနုပ္ပဇ္ဇန္တေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧဝရူပံ ဇနနကိစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ[Pg.269].‘‘ဝိနာဝ သဟုပ္ပာဒနကိစ္စေနာ’’တိ အတ္တနာ သဟုပ္ပာဒနကိစ္စေ အာဟာရဿ ဗျာပါရော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနေဝ သဟဇာတာနိ ဥပတ္ထမ္ဘန္တောပိ သဟဇာတပစ္စယတ္တံ န ဂစ္ဆတီတိ. ဧသနယော ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေပိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဇီဝိတံပီ’’တိအာဒိ. ‘‘တီသူ’’တိ အာရမ္မဏဉ္စ ဥပနိဿယော စ အတ္ထိစာတိ ဣမေသု တီသု. အာရမ္မဏာဓိပတိမှိ ပုရေဇာတာ ရမ္မဏာဓိပတိပိ အတ္ထိ. သော ပုရေဇာတတ္ထိ ပစ္စယော ဧဝါတိ အတ္ထိပစ္စယေ သင်္ဂဟိတော. ‘‘တသ္မိံ ကတေ ပဝတ္တမာနာနံ’’တိ တသ္မိံ ကမ္မေ ကတေ တဿ ကတတ္တာ ဧဝ ပဝတ္တမာနာနံ. အာရမ္မဏာကာရော ဂေါစရဝိသယာကာရော. ‘‘သန္တာနဝိသေသံ ကတွာ’’တိ ဗီဇနိဓာနံ ကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တေ’’တိ အာရမ္မဏပစ္စယ ကမ္မ ပစ္စယာ. ‘‘အကာလိကော’’တိ မဂ္ဂစေတနာဝသေန အကာလိကော. သောဟိ အတ္တနော အနန္တရေဖလံ ဇနေတိ. တသ္မာ အာဂမေတဗ္ဗဿ အာယတိကာလဿ အဘာဝါ အကာလိကောတိ ဝုစ္စတိ. အဝသေသော နာနက္ခဏိကပစ္စယော ကာလိကော. ‘‘ပစ္စယဋ္ဌေနာ’’တိ ပစ္စယကိစ္စေန. လောကပ္ပဝတ္တိယာ ကမ္မဟေတုကတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဖလဟေတူ ပစာရေနာ’’တိ ဖလဘူတာယ သဗ္ဗလောကပ္ပဝတ္တိယာ ဟေတုဘူတဿ ကမ္မဿ နာမံ ဖလမှိ အာရောပေတွာ ဝေါဟာရေန သဗ္ဗေပိ တေဝီသတိပစ္စယာ ကမ္မသဘာဝံ နာတိဝတ္တန္တီတိ ယောဇနာ. ကမ္မပစ္စယ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝိဇ္ဇမာနာ ယေဝါ’’တိ အတ္ထိပစ္စယာ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သာသနယုတ္တိယာ ဝိရုဒ္ဓမေဝါ’’တိ ဧတ္ထ သာသနယုတ္တိ နာမ တီဏိပိဋကာနိ. ‘‘ဝိရုဒ္ဓမေဝါ’’တိ အာရမ္မဏ ပစ္စယဘူတာ သဗ္ဗေ ပထဝီ ပဗ္ဗတ နဒီသမုဒ္ဒ အဇဋာကာသာဒယော စ သဗ္ဗာပညတ္တိယော စ နိဗ္ဗာနဉ္စ ကမ္မသင်္ချံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝဒန္တော စ, သဗ္ဗေ အတီတာနာဂတ ဓမ္မာ အတ္ထိပစ္စယာ ဧဝါတိ ဝဒန္တော စ, တီဟိ ပိဋကေဟိပိ ဝိရုဇ္ဈတိယေဝ. ပဋ္ဌာနပါဠိယာ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. အတ္ထိ သဒ္ဒေါဟိ ပဋ္ဌာနေ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနတ္ထော. န ပရမတ္ထ ဓမ္မ ဘာဝေန. နာပိလောက သမ္မုတိဝသေန. န ဟိ ပရမတ္ထ ဓမ္မ ဘူတာပိ အတီတာနာဂတဓမ္မာ ဣဓ အတ္ထိ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ. နာပိပညတ္တိ ဟောတိ. ‘‘အညမညပ္ပဋိဗဒ္ဓဩကာသေ’’တိ အညမညံ နိဿယနိဿိတဘာဝေ န ပဋိဗဒ္ဓေ [Pg.270] ကာမရူပဘဝေါကာသေ. ‘‘ယတော’’တိ ယမှာပဋိသန္ဓိ ဝိညာဏတော. ‘‘ယတော’’တိ ဝါ ယမှာသီသတော, ယမှာဗီဇတော နိဗ္ဗတ္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဗီဇတော ဝိယ မဟာရုက္ခဿာ’’တိ ဗီဇပစ္စယာ ကဠီရင်္ကုရာဒိကဿ မဟာရုက္ခသန္တာနဿ နိဗ္ဗတ္တိဝိယ. ပါဠိပါဌေ. ‘‘န ဩက္ကမိဿထာ’’တိ သစေ န ဩက္ကမေယျ. ‘‘သမုစ္စိဿထာ’’တိ အပိနုခေါ သမုစ္စေယျ, ဝဍ္ဎေယျ. ‘‘ဝေါက္ကမိဿထာ’’တိ သစေ ဝိဂမေယျ, ဝိနာသေယျ. ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တိဿထာ’’တိ အပိနုခေါ အဘိနိဗ္ဗတ္တေယျ, ပါတုဘဝေယျ. ‘‘ဝေါစ္ဆိဇ္ဇိဿထာ’’တိ သစေဥစ္ဆိဇ္ဇေယျ. ‘‘အာပဇ္ဇိဿထာ’’တိ အပိနုခေါ အာပဇ္ဇေယျ. ‘‘ယဒိဒံ’’တိ ယံ ဣဒံ. ‘‘ဣဒံ’’တိ နိပါတမတ္တံ. ‘‘ဝိညာဏံ’’တိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ. ယံ ဝိညာဏံ အတ္ထိ. ဧသေဝ ဝိညာဏ ဓမ္မောတိ ယောဇနာ. ‘‘ရူပုပ္ပတ္တိယာ’’တိ ရူပုပ္ပာဒဿ. ဝိညာဏံ ပစ္စယော ဧတဿာတိ ဝိညာဏ ပစ္စယာ. ရူပုပ္ပတ္တိ. ‘‘ရူပပ္ပဝေဏိယာ’’တိ ကမ္မဇရူပသန္တတိယာ. ‘‘ဥတုအာဟာရာပီ’’တိ အဇ္ဈတ္တ ဥတုအဇ္ဈတ္တ အာဟာရာပိ. ဣဒဉ္စ သမ္ဘဝယုတ္တိ ဝသေန ဝုတ္တံ. အတ္ထတော ပန ပုရိမုပ္ပန္နာယ ရူပပ္ပဝေဏိယာ အသတိ, အဇ္ဈတ္တံ တေ ဥတုအာဟာရာပိ နတ္ထိယေဝ. ဗဟိဒ္ဓါ ဥတုပန အသတိပိ ပုရိမုပ္ပန္နာယ ရူပပ္ပဝေဏိယာ ရူပံ န ဇနေတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဋီကာပါဌေ. ‘‘အရူပံ ပနာ’’တိ အရူပဘူမိပန. ‘‘ယသ္မိံရူပေ’’တိ ကမ္မဇရူပေ. ‘‘ပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထီ’’တိ ပစ္ဆိမရူပုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယသတ္တိ အတ္ထိ. ကသ္မာ ဝိညာယတီတိ စေ. ‘‘ပုတ္တဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဗီဇဘာဝသင်္ခါတံ’’တိ အမ္ဗဗီဇာဒီနံ ဗီဇဘာဝသင်္ခါတံ. ‘‘နိယာမရူပံ နာမာ’’တိ ဥတုဝိသေသမာဟ. ‘‘ယထာ ဝါ တထာ ဝါ’’တိ အနိယမတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ယောနိဘာဝသင်္ခါတံ’’တိ တံ တံ ဂေါတ္တကုလဇာတီနံ ဇာတိဘာဝသင်္ခါတံ. ‘‘နိယာမရူပံ’’တိ ဥတုဝိသေသ သင်္ခါတံ နိယာမရူပံ. သဒိသာနိ ရူပသဏ္ဌာနာနိ ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ပဋိသန္ဓိရူပဿေဝ အာနုဘာဝေါ’’တိ ကလလကာလာဒီသု ဥပ္ပန္နဿ ပဋိသန္ဓိရူပဿေဝ အာနုဘာဝေါ. ပုန တမေဝတ္ထံ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သမုဒါဂတံ’’တိ သုဋ္ဌု ဥပရူပရိအာဂတံ. ဣတ္ထိဘာဝါဒိရူပံ ဗီဇရူပဉ္စ နိယာမေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နိယာမကံ’’တိ နာနာဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီနံ နိယာမကံ. ‘‘တတ္ထ [Pg.271] ဣမသ္မိံ ဘဝေ’’တိအာဒီသု. ဓနဉ္စ ဓညဉ္စ တတော အဝသေသာ သဗ္ဗေဥပဘောဂပရိဘောဂါစာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိဇ္ဇာ စ သိပ္ပဉ္စ နာနာဗဟုဿုတဉ္စ ပရိယတ္တိ စာတိ ဒွန္ဒော. ‘‘အနာဂတာနံ တာသံ’’တိ တာသံ အဘိနဝဓနဓညာဒိသမ္ပတ္တီနံ. ‘‘ဥပနိဿယ ပစ္စယတာ’’တိ ပုဗ္ဗယောဂကမ္မဿ ဥပနိဿယ ပစ္စယတာ. တတ္ထ ဓနဓညဘောဂါနံ ပဋိလာဘတ္ထာယ ပုဗ္ဗယောဂကရဏံ နာမ ကသိကမ္မ ဝါဏိဇ္ဇကမ္မာဒီနံ ကရဏံ. တတ္ထ ကသိကမ္မေ တာဝ ဓနဓညဘောဂါနံ ပဋိလာဘတ္ထာယ ကသိကမ္မကရဏေ ဓနဓညဘောဂါ အနာဂတူပနိဿယ ပစ္စယော. ဣဒါနိ ကသိကမ္မကရဏံ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နံ. ဓနဓည ဘောဂါနံ ပဋိလာဘပရိဘောဂကာလေသု ကသိကမ္မကရဏံ အတီတူပနိဿယ ပစ္စယော. တေသံ ပဋိလာဘော စ ပရိဘောဂေါ စ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နော. ကသိကမ္မကရဏက္ခဏေ ပန ခေတ္တ, ဝတ္ထု, ဗီဇ, မေဃဝုဋ္ဌိယော စ နင်္ဂလာဒီနိ ကသိဘဏ္ဍာနိ စ ဂေါမဟိံသာ စ ကမ္မကာရက ပုရိသာ စ ပစ္စုပ္ပန္နူပနိဿယော. ကသိကမ္မကရဏံ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နံ. ကမ္မသာဓိကဿ မာတာပိတာဒယော ပုဗ္ဗပုရိသာ တဿ ကမ္မဿ အတီတူပနိဿယ ပစ္စယော. တံ ကမ္မံ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နန္တိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. သေသံ သုဝိညေယျံ.

168. ප්‍රත්‍යය නිර්දේශයෙහි (පච්චයනිද්දේසයේ) 'පඤ්චධා' යනු පස් ආකාරයක ප්‍රත්‍යයන්ගෙනි. 'ඒකධා' යනු එක් ආකාරයක ප්‍රත්‍යයකිනි. සෙසු තැන්හි ද මෙසේමය. 'අවිච්ඡේදාය' යනු නොසිඳී පැවතීම පිණිසය. 'පටිපාදනාය' යනු යෙදීම (සම්බන්ධ කිරීම) පිණිසය. යම් කිසි සිත් ඉපදීමක්, විරුද්ධ නොවූ අන්‍ය වූ යම් කිසි සිතක ඉපදීමට ප්‍රත්‍යය නොවන්නේ නොවේ යැයි මෙහි සම්බන්ධයයි. 'පුනුප්පන්නානං' යනු නිරුද්ධ වී නැවත උපන් සිත් සඳහාය. 'පුරිමානි ජවනානි' යන්නෙහි මාර්ග චිත්තය ගෝත්‍රභූ සිතෙන් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලබයි. එහෙත් ඵල චිත්තයට එය ජාති වශයෙන් (කුසල/අබ්‍යකත) වෙනස් බැවින් ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. ඵල චිත්තය සියලු ආකාරයෙන්ම ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මිදුණකි. එබැවින් එම දෙකම (මාර්ග හා ඵල) මෙහි මුල් ජවනයන්ගේ ගණනට ඇතුළත් නොවන බව 'මාර්ග ඵල ජවන වර්ජිත' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය ඵල ජවනයන්ගෙන් තොර වූ පසු ජවනයන් සඳහා වේ. 'සබ්බාකාරපාරිපූරං' යන්නෙහි කුසලාදී ජාතීන් ද ඇතුළත් වන බව 'ජාතිමාත්‍රයෙන් ද' යනුවෙන් පවසා ඇත. ඒවා සමාන ජාතික විය හැකිය, අසමාන නොවේ. ඇතැම් විට අසමාන ද විය හැකිය, එබැවින් ඒවා භින්නජාතික ධර්මයන් වේ. (ල) ඒවා සමත් නොවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කාමාවචර භාවයෙන් මහග්ගත හෝ ලෝකෝත්තර බවට පත්වීම' යනු චිත්ත සන්තානයේ පත්වීම බව අදහසයි. ගෝත්‍රභූ චිත්තය කාම භූමියට අයත්ය, ධ්‍යාන චිත්තය මහග්ගත භූමියට අයත්ය, මාර්ග චිත්තය ලෝකෝත්තර භූමියට අයත්ය. කර්ම චේතනාව නිරුද්ධ වුවද, එහි පැවැත්මේ ස්වභාවය නිරුද්ධ නොවේ. එය චිත්ත සන්තානය අනුව යයි. එයම මතු විපාක ධර්ම සමූහයක් වී පහළ වේ. එබැවින් එය විපාකයට බීජයක් වැනි වේ. එය යම් තාක් විපාක නොදෙන්නේ ද, සංසාර පැවැත්ම ඇති තාක් අතරතුර විනාශ නොවේ. එබැවින් කර්ම චේතනාව උපදින්නේ චිත්ත සන්තානයෙහි එම බීජය තැන්පත් කිරීම පිණිසය. නිරුද්ධ වන්නේ ද එම ශක්තිය තැන්පත් කරමිනි. මෙය 'තමාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය නම් වූ බීජය තැන්පත් කිරීම' ලෙස දක්වා ඇත. 'චේතනාය හෝති' යනු චේතනාවට සාධාරණ බවයි. 'පුරේජාත සාලරුක්ඛපෝතකා' යනු පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන් ලෙස සම්බන්ධ වේ. පෙර සිතේ උපන් සතර සමුට්ඨානික රූප ධර්මයන් ලෙස මෙය තේරුම් ගත යුතුය. 'ආහාරජකාය' යනු මෙසේ කියන ලද පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. 'පච්ඡාජාතේන' යනු පශ්චාත්ජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති බවයි. එය දිරාපත් වූ ගසකට පැන් ඉසීමක් වැනි බව අදහසයි. 'යදග්ගේන' යනු යම් කරුණක කොටසකිනි. 'වත්ථු රූපං' යනු නිරෝධයට ආසන්න හෘදය වස්තු රූපයයි. 'ඒවමයං පී' යනු මෙසේ මෙම පශ්චාත්ජාත ප්‍රත්‍යය ද වේ. විවිධ ආකාරයෙන් පැතිරීම, කාලය හා දේශය ඉක්මවා ගමන් කිරීම 'විප්ඵාර' නම් වේ. මහත් වූ විප්ඵාරයක් ඇත්තේ යන්න මෙහි සමාසයයි. 'වත්ථුම්හි' යනු හෘදය වස්තුවෙහි ය. පංචස්කන්ධයෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින් 'පඤ්චවෝකාර' නම් වේ. කාම හා රූප භවයයි. රූපයෙන් තොරව ඉපදීමට නොහැකිය. රූප විරාග භාවනා බලයෙන් රූපය යටපත් නොකළ බැවින් යනු අදහසයි. 'පුරේජාතං වා' යනු එක් චිත්තක්ෂණයකට පෙර උපන් හෝ ය. 'වඩ්ඪනපක්ඛේ ඨිතං වා' යනු එතැන් සිට අටවන චිත්තක්ෂණය දක්වා වර්ධනය වෙමින් පවතින රූපයයි. 'උප්පන්නං වත්ථු' යනු උපන් වස්තු රූපයයි. 'එත්ථ' යනු මෙම පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයෙහි ය. 'පච්චනීයේ' යනු පච්චනීක වාරයේ දී ය. 'තං' යනු ආරම්මණ පූර්වජාතයයි. එම අරමුණ අපැහැදිලි බැවින් යන්න සම්බන්ධයයි. පට්ඨාන ටීකාචාර්යවරුන් මෙයට හේතුව පවසයි. අරූප භවයේ මරණාසන්න කාලයේ දී යමෙකුට ගති නිමිත්ත පහළ වන බව අටුවාවල සඳහන් වේ. එසේ නම් එහිදී ආරම්මණ පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය ලැබිය යුතුමය. එහෙත් පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි එම භවයේ දී සියලු පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එයට හේතුව එහි වස්තු පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය නොලැබෙන බැවිනි. 'ආරුප්පේවිය' යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙයයි. පට්ඨානයෙහි අරූප භවයෙහි පූර්වජාත ප්‍රත්‍යය දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, අරූප පුද්ගලයන් කිසිදු රූප ධර්මයක් අරමුණු නොකරන බව ද ඇතැම්හු පවසති. එබැවින් ආරම්මණ සංග්‍රහ දීපනියෙහි 'අසංඥ භවයෙන් චුත වන්නාක් මෙන් අරූප භවයෙන් චුත වන්නන්ට ද ගති නිමිත්ත වන කාම ප්‍රතිසන්ධි අරමුණ වෙනත් ද්වාරයකින් ගනු ලැබූවක් නොව කර්ම බලයෙන්ම එළඹෙන්නක්' බව දක්වා ඇත. 'ගූථකුණපාදීනි' යනු අසූචි හා කුණු වූ මළ සිරුරුයි. 'ඒවං වුත්තේහි' යනු පට්ඨානයෙහි දක්වන ලද පරිදිය. එම අකුසල ධර්මයන් සතර භූමිකාවන්ට අයත් කුසලයන්ට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන්නේ කෙසේද යත්: ආනන්තර්ය කර්ම කළවුන්ට කෙලෙස් ආවරණ හා කර්ම ආවරණ ඇති බැවින් ධ්‍යාන මාර්ග ලැබීමක් නැති බව 'ආනන්තර්ය වජ්ජානි' යන්නෙන් පවසා ඇත. එම රාගාදී අකුසලයන් සතර භූමික කුසලයන්ගේ උපතට බලවත් නිශ්‍රය (බලවනිස්සය) වන බව සම්බන්ධයයි. 'සමතික්කමමුඛේන' යනු පට්ඨානයෙහි අකුසල ධර්මය කුසල ධර්මයට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ යන පැනය විභජනය කිරීමේදී: ප්‍රාණඝාතයක් කොට, එය මඟහරවා ගැනීම පිණිස දන් දෙයි, සිල් රකියි, පෙහෙවස් සමාදන් වෙයි, ධ්‍යාන උපදවයි, මාර්ග උපදවයි, අභිඥා උපදවයි යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි 'තස්ස පටිඝාතත්ථාය' යනු එම ප්‍රාණඝාත කර්මය මැඩපැවැත්වීම පිණිස හෝ ඉක්මවා යාම පිණිස යන්නයි. එම ප්‍රාණඝාතය කළ පුද්ගලයා පසුව සංවේගයට පත්ව එම කර්මය ඉක්මවා යාමට දන් දෙන විට, එම ප්‍රාණඝාත කර්මය එම පුද්ගලයා දාන කර්මයෙහි යොදවයි. සීලයෙහි හා පෙහෙවස් සමාදානයෙහි ද එසේමය. යම් සේ රජෙක් 'අද දින පෙහෙවස් නොරකින තැනැත්තා මරමි'යි කීවොත්, එවිට සියලු වැසියෝ පෙහෙවස් රකිති. රජු මෙන් ප්‍රාණඝාත කර්මය ද, වැසියන් මෙන් එම පුද්ගලයා ද, පෙහෙවස් රකින කුසලය මෙන් දානාදී කුසලයන් ද දත යුතුය. ධ්‍යාන මාර්ග අභිඥා උපදවන තැන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඉක්මවා යාමේ ආකාරයෙන් එක් අකුසලයක් වුව ද සියලු සතර භූමික කුසලයන් උපනිස්සය ශක්තියෙන් ජනනය කරන බව දත යුතුය. 'තානියේව සබ්බානි' යනු ආනන්තර්ය කර්ම සහිත සියලු අකුසලයන්ම සියලු අකුසල හා අව්‍යාකත ධර්මයන්ගේ උපතට බලවත් නිශ්‍රය වන බවයි. දාන සීලාදී කුසල ධර්මයන්හිදී බලවත් කර්මය අදහස් කරන අතර දුර්වල කර්මය අදහස් නොකෙරේ. උපනිස්සය ස්ථානය බැවින් එම රූප ධර්මයන්ට ද බලවත් නිශ්‍රය නොවේද යන්න සම්බන්ධයයි. එය වන්නේ කෙසේද යත්: 'බහිද්ධාරුක්ඛතිණාදීනං' යනාදියෙනි. එහි පෘථිවි රස, ආපෝ රස, වර්ෂා ජලය හා බීජයන් ගස්වැල්වලට බලවත් නිශ්‍රය වේ. මූල ඖෂධ ආදිය අධ්‍යාත්මික සන්තතියට බලවත් නිශ්‍රය වේ. 'පකතස්සේව' යනු පළමුව කරන ලද උත්පාදනාදී කර්මයටමය. 'න ඒවං රූපසන්තානේන' යනු මෙසේ රූප සන්තතියෙන් උපදවන ලද හෝ සේවනය කරන ලද ධර්මයක් නැත. 'තං' යනු උතු-බීජ ආදියයි. 'පකතං' යනු පෙර උපදවන ලද හා සේවනය කරන ලද දෙයයි. සචේතනිකයාගේම චේතනාව මෙහෙයවීම 'පකරණ' නම් වේ. 'කිඤ්චි' යනු කිසියම් කර්මයක් හෝ උතු-භෝජන ආදියයි. තමා තුළ උපන් රාගාදී කෙලෙස් අනුන්ගේ සන්තානයෙහි රාගාදී කෙලෙස් ඇති කිරීමට ද, අනුන් තුළ උපන් රාගාදී කෙලෙස් තමා තුළ ඇති කිරීමට ද හේතු වන බව නිදසුනකි. 'මනෝපදෝසික' දෙවියන් එකිනෙකා දෙස බලා සිත දූෂණය කර ගනිති. දැඩි ඉරිෂ්‍යාවක් උපදවා ගනිති. එම ක්ෂණයෙහිම චුත වෙති. ඔවුන්ගේ එම ඉරිෂ්‍යා ධර්මයන් එකිනෙකාට බලවත් නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. කාමාවචර කුසලයට බලවත් නිශ්‍රය වන බව ආදී වශයෙන් මෙය යෙදිය යුතුය. විභාවනී පාඨයෙහි: ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල, විදර්ශනාදී වූ අරමුණු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම, ආස්වාදය කිරීම ආදී ධර්මයන් තමාට යටත් කරගන්නා බව සම්බන්ධයයි. 'අත්තාධීනේ' යනු තමාට අයත්, තමාට බැඳුණු යන්නයි. පට්ඨාන ප්‍රශ්න වාරයෙහි: දන් දී, සිල් රැක, පෙහෙවස් සමාදන් වී එය ගරු කොට සලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. පෙර කරන ලද පින්කම් ගරු කොට සලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යනාදී වශයෙන් දාන සීල (ල) නිර්වාණය දක්වා සඳහන් වේ. රාගය ගරු කොට සලකා ආස්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි යනාදී වශයෙන් ද, ඇස ගරු කොට සලකා ආස්වාද කරයි යනාදී වශයෙන් ද පැමිණි බැවින් 'රාග දිට්ඨි චක්ඛු සෝතාදීනි ච' යනුවෙන් පවසා ඇත. 'පරත්ථ පී' යනු අන්‍ය වූ නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයාදියෙහි ද වේ. 'සෝ ඒව' යනු උපස්තම්භකයා (උපකාරකයා) මය. 'කිඤ්චි' යනු ස්වල්පයක්වත් ය. මහා භූතයන්ට කිසිවක් උපස්තම්භනය කිරීමට නොහැකි බව සම්බන්ධයයි. ආහාර රූපයට මහා භූතයන් උපස්තම්භනය කළ හැකි නොවේද? ජීවිත රූපයට කර්මජ මහා භූතයන් ආරක්ෂා කළ හැකි නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් මෙහි අදහස් කළේ සහජාත ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයයි. එම දෙකට සහජාත ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයක් නැත. එය පසුව පැහැදිලි වනු ඇත. 'වත්ථු විපාකානං' යනු වස්තු රූපය විපාකයන්ට ප්‍රත්‍යය වීමයි. පට්ඨාන පාඨයෙහි ආරම්මණ, නිස්සය, පුරේජාත, විප්පයුත්ත, අත්ථි, අවිගත යන ප්‍රත්‍යය හය යෙදෙන විට විසර්ජන (පිළිතුරු) තුනක් ලැබෙන බව සම්බන්ධයයි. එම විසර්ජන තුන නම්: වස්තුව කුසල ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යය වීම, අකුසලයන්ට ප්‍රත්‍යය වීම හා අව්‍යාකතයන්ට ප්‍රත්‍යය වීමයි. මෙහිදී තමාගේ වස්තු රූපය අරමුණු කොට 'වස්තුව අනිත්‍යය' ආදී වශයෙන් සමසන (මෙනෙහි කරන) තැනැත්තාට වස්තු රූපය කුසල ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යය හයකින් උපකාරී වේ. 'මෙය මගේය, මම වෙමි, මගේ ආත්මයයි' කියා උපාදානය කරගන්නා විට අකුසලයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. අවස්ථා දෙකේදීම ආවර්ජන ක්ෂණයේදී අව්‍යාකතයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. රහතන් වහන්සේට නම් එය අනිත්‍යයයි මෙනෙහි කරන විට ක්‍රියා අව්‍යාකත ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. 'පච්චුප්පන්නං වත්ථුං' යනු තමාගේ පවතින වස්තුවයි. අධිෂ්ඨාන විධියෙහි, අහසින් යාමේදී රූප කය අරමුණු කළ සිත මෙන්, කය සැහැල්ලු කර අධිෂ්ඨාන කරන්නාට එම වස්තුව අභිඥා සිත් දෙකට ප්‍රත්‍යය වන බව යෙදිය යුතුය. 'අනිට්ඨේඨානේ' යනු ජවන සිත ආවර්ජනයකින් තොරව ඉපදීම ඇතැම් තැනක ඉෂ්ට වන අතර ඇතැම් තැනක අනිෂ්ට වේ. එහි නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිටීම, මාර්ග වීථිවල ගෝත්‍රභූ හා වෝදාන අවස්ථා, ආගන්තුක භවාංග අවස්ථා යන මේවා ඉෂ්ට ස්ථාන වේ. මීට අන්‍ය වූ තැන් අනිෂ්ට ස්ථාන වේ. 'පකති කාලේ' යනු මරණාසන්න කාලයෙන් අන්‍ය වූ කාලයයි. 'තානි වා' යනු තමාගේ නිශ්‍රය වස්තූන් හෝ වේ. 'අඤ්ඤං වා' යනු වස්තුවට අන්‍ය වූ රූප රසාදියයි. 'භින්නාරම්මණානි' යනු ආවර්ජනයට එක් අරමුණක් ද ජවනයන්ට තවත් අරමුණක් ද ඇති වීමයි. එබැවින් 'පච්ඡා උප්පන්නානි' යනාදිය පවසන ලදී. 'තේසං' යනු වීථි චිත්තයන්ගේය. 'තදේව' යනු එම වස්තු රූපයමය. 'වත්ථු ච' යනු නිශ්‍රය ද වේ. 'තේසං' යනු අටුවාචාර්යවරුන්ගේය. එය ගැනීමට නොහැකි බව සම්බන්ධයයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලිය. 'කස්මා වුත්තං' යනාදියෙහි: 'තස්ස යක්ඛස්ස' යනු ඉන්දක නම් යක්ෂයාගේය. 'ඉතරේසම්පි' යනු සංසේදජ හා ඕපපාතිකයන්ට ද වේ. 'දුක්ඛේන' යනු රූප ජනන කෘත්‍යය හා රූප උපස්තම්භන කෘත්‍යය යන ආකාර දෙකයි. එසේත් නැත්නම් අධ්‍යාත්මික ආහාරයේ උපස්තම්භනය හා බාහිර ආහාරයේ උපස්තම්භනයයි. 'තථාරූපානඤ්ච' යනු අර්පණාවට පත් කර්ම විශේෂයෙන් සිද්ධ වූවන්ගේය. 'අජ්ඣත්තාහාරෝපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් ජීවිතින්ද්‍රිය හා අරූප ආහාරයන් ද එක් කරයි. 'වත්ථු විපාකානං' යනු වස්තු රූපය විපාකයන්ට ප්‍රත්‍යය වීමයි. 'සබ්බථා' යනු අව්‍යය පදයකි. එය සියලු විභක්ති අර්ථ දෙයි. මෙහිදී ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙන් 'සෑම ආකාරයකින්ම' යන්නයි. 'සහජාතේ සංගහේතබ්බං' යනු ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ඇතුළත් කළ යුතු බවයි. සහජනනය යනු තමා සමඟම උපදවන්නාගේ සහජනනයයි. එය කර්ම හා චිත්තයන් මෙන් වෙන් වූ ජනන කෘත්‍යයක් නොවේ. තමා උපදින විටම අනෙක් රූප උපදී. තමා නූපදින විට ඒවා නොඋපදී. 'විනාව සහුප්පාදනකිච්චේන' යනු තමා සමඟ ඉපදවීමේ කෘත්‍යයෙහි ආහාරයාගේ ව්‍යාපාරයක් (ක්‍රියාවක්) නැති බව අදහසයි. එබැවින් සහජාතයන් උපස්තම්භනය කළ ද එය සහජාත ප්‍රත්‍යය බවට පත් නොවේ. රූප ජීවිතින්ද්‍රියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තීසු' යනු ආරම්මණ, උපනිස්සය, අත්ථි යන ප්‍රත්‍යය තුනෙහි ය. ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි පුරේජාත ආරම්මණාධිපති ද ඇත. එය පුරේජාත අත්ථි ප්‍රත්‍යයම බැවින් අත්ථි ප්‍රත්‍යයට ඇතුළත් වේ. 'තස්මිං කතේ පවත්තමානානං' යනු එම කර්මය කළ කල්හි, එය කළ බැවින්ම පවතින්නන්ගේය. ආරම්මණ ආකාරය යනු ගෝචර විෂයෙහි ආකාරයයි. 'සන්තානවිසේසං කත්වා' යනු බීජයක් නිධන් කිරීමක් කොට යනු අදහසයි. 'තේ' යනු ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය හා කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. 'අකාලිකෝ' යනු මාර්ග චේතනා වශයෙන් අකාලික වේ. එය තමාට අනතුරුවම ඵලය ජනනය කරයි. එබැවින් බලාපොරොත්තු විය යුතු මතු කාලයක් නැති බැවින් අකාලික නම් වේ. ඉතිරි නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍යය කාලික වේ. 'පච්චයට්ඨේන' යනු ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයෙනි. ලෝකයාගේ පැවැත්ම කර්මය හේතු කොට ඇති බැවින් යන්න සම්බන්ධයයි. 'ඵලහේතූ පචාරේන' යනු ඵලයක් වූ මුළු ලෝක පැවැත්මට හේතු වූ කර්මයේ නාමය ඵලය කෙරෙහි ආරෝපණය කර ව්‍යවහාර කිරීමෙන්, සියලු විසිතුන් ප්‍රත්‍යයෝම කර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයති යන්න සම්බන්ධයයි. 'විජ්ජමානා යේවා' යනු අත්ථි ප්‍රත්‍යයන්මය. 'සාසනයුත්තියා විරුද්ධමේව' යන්නෙහි ශාසන යුක්තිය යනු ත්‍රිපිටකයයි. අරමුණු බවට පත් වූ සියලු පෘථිවි, පර්වත, ගංගා, සාගර, අහස ආදිය ද සියලු ප්‍රඥප්ති ද නිවන ද කර්ම ගණයට වැටේ යැයි පවසන්නා ද, සියලු අතීත අනාගත ධර්මයන් අත්ථි ප්‍රත්‍යයන් යැයි පවසන්නා ද ත්‍රිපිටකයටම විරුද්ධ වේ. පට්ඨාන පාලියෙහි නම් කිවයුත්තක්ම නැත. පට්ඨානයෙහි 'අත්ථි' ශබ්දය වර්තමාන භාවයෙන් විද්‍යමාන වන අර්ථය දෙයි. පරමාර්ථ ධර්ම ස්වභාවයෙන් නොවේ, ලෝක සම්මුති වශයෙන් ද නොවේ. පරමාර්ථ වූ ද අතීත අනාගත ධර්මයන් මෙහි අත්ථි ප්‍රත්‍යයට ඇතුළත් නොවේ. ප්‍රඥප්තිය ද එසේමය. 'අඤ්ඤමඤ්ඤප්පටිබද්ධෝකාසේ' යනු එකිනෙකාට නිශ්‍රය වූ කාම හා රූප භවයන්හි ය. 'යතෝ' යනු යම් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයකිනි. 'යතෝ' යනු යම් මූලයකින් හෝ බීජයකින් උපත ලබයි යන්න සම්බන්ධයයි. 'බීජතෝ විය මහාරුක්ඛස්ස' යනු බීජය ප්‍රත්‍යය වී මහා වෘක්ෂයක් හටගන්නාක් මෙනි. පාලි පාඨයෙහි: 'න ඔක්කමිස්සථ' යනු ඉදින් නොබසින්නේ නම් ය. 'සමුච්චිස්සථ' යනු වැඩෙන්නේ ද යන්නයි. 'වොක්කමිස්සථ' යනු ඉදින් පහවන්නේ (විනාශ වන්නේ) නම් ය. 'අභිනිබ්බත්තිස්සථ' යනු පහළ වන්නේ ද යන්නයි. 'වොච්ඡිජ්ජිස්සථ' යනු ඉදින් සිඳී යන්නේ නම් ය. 'ආපජ්ජිස්සථ' යනු පැමිණෙන්නේ ද යන්නයි. 'යදිදං' යනු යම් මේ. 'විඤ්ඤාණං' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයයි. යම් විඤ්ඤාණයක් ඇත්ද, එයම විඤ්ඤාණ ධර්මයයි. 'රූපොප්පත්තියා' යනු රූපයේ ඉපදීමටයි. විඤ්ඤාණය මෙයට ප්‍රත්‍යය වන බැවින් විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යය නම් වේ. 'රූපප්පවේණියා' යනු කර්මජ රූප සන්තතියටයි. 'උතු ආහාරාපි' යනු අධ්‍යාත්මික උතු හා ආහාර ද වේ. මෙය සම්භව යුක්තියෙන් පවසන ලද්දකි. අර්ථ වශයෙන් ගත් කළ, පෙර උපන් රූප පරම්පරාව නැති කල්හි එම අධ්‍යාත්මික උතු හා ආහාර ද නැත. බාහිර උතුව නම් පෙර උපන් රූප පරම්පරාව නැතත් රූප ජනනය නොකරන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. ටීකා පාඨයෙහි: 'අරූපං පන' යනු අරූප භූමියයි. 'යස්මිං රූපේ' යනු කර්මජ රූපයෙහි ය. 'පච්චයභාවෝ අත්ථි' යනු පසු රූපයේ ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය ශක්තියක් ඇති බවයි. එය දැනගන්නේ කෙසේද යත්: 'පුත්තස්ස' යනාදියෙනි. 'බීජභාවසංඛාතං' යනු අඹ බීජාදියේ බීජ ස්වභාවයයි. 'නියාමරූපං නාම' යනු උතු විශේෂයයි. 'යථා වා තථා වා' යනු අනියත ලෙස යන්නයි. 'යොනිභාවසංඛාතං' යනු ඒ ඒ ගෝත්‍ර හා කුලයන්ගේ ජාති ස්වභාවයයි. 'නියාමරූපං' යනු උතු විශේෂයෙන් හඳුන්වන නියාම රූපයයි. සමාන වූ රූප සටහන් ඇත්තේ යන්න මෙහි විග්‍රහයයි. 'පටිසන්ධිරූපස්සේව ආනුභාවෝ' යනු කලල රූප අවස්ථාවේ උපන් ප්‍රතිසන්ධි රූපයේම ආනුභාවයයි. නැවත එම අර්ථයම විශේෂ කොට දැක්වීමට 'අපිච' යනාදිය පවසන ලදී. 'සමුදාගතං' යනු මැනවින් මතු මතු උපන් ස්ත්‍රී භාවාදී රූප හා බීජ රූපයන් නියාමනය කරයි යන්න සම්බන්ධයයි. 'නියාමකං' යනු නානාවිධ වර්ණ සටහන් ආදිය නියාමනය කරන්නායි. 'තත්ථ ඉමස්මිං භවේ' යනාදියෙහි: ධනය හා ධාන්‍ය ද මීට අමතර වූ සියලු උපභෝග පරිභෝග වස්තූන් ද වේ. විද්‍යාව, ශිල්පය, බහුශ්‍රුත භාවය හා පරියප්තිය ද මෙහි ඇතුළත් වේ. 'අනාගතානං තාසං' යනු එම අනාගත ධන ධාන්‍ය සම්පත්වලටයි. 'උපනිස්සය පච්චයතා' යනු පූර්ව යෝග කර්මයේ උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය භාවයයි. එහි ධන ධාන්‍ය භෝග ලැබීම පිණිස පෙර උත්සාහ කිරීම යනු කෘෂිකර්ම, වෙළඳාම් ආදිය කිරීමයි. එහිදී ධන ධාන්‍ය ලැබීම අනාගත උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, දැන් කරන කෘෂිකර්මය එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. ධන ධාන්‍ය ලබන හා පරිභෝග කරන කාලයේදී කෘෂිකර්මය අතීත උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, ලැබීම හා පරිභෝගය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. කෘෂිකර්මය කරන අවස්ථාවේදී කුඹුර, බිම, බීජ, වැසි ජලය, නගුල් ආදී උපකරණ, ගව මහිෂයන් හා කම්කරු මිනිස්සු වර්තමාන උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. කෘෂිකර්මය එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. කර්මය සිදු කරන්නාගේ දෙමාපියන් ආදී පූර්වජයන් එම කර්මයේ අතීත උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, එම කර්මය ඔවුන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයයි. සෙසු තැන්හි ද මෙසේමය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

‘‘ပဉ္စဝိဓ’’န္တိအာဒီသု. ‘‘သဏ္ဌာနတ္တံ’’တိ အဏု, တဇ္ဇာရီ, ရထရေဏု, လိက္ခာဒီနိ ဥပါဒါယ သဗ္ဗေသံ ရူပသဏ္ဌာနာနံ ဘာဝေါ သဏ္ဌာနတ္တံ. ‘‘ဘာဝေါ’’တိ စ တေသံ ပဝတ္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပဝတ္တိ ဟေတူ’’တိ စ ပရမတ္ထ ရူပ ဓမ္မာ ဧဝ. ‘‘အနုပဂမနတော’’တိ ဧတ္ထ သဘာဝတော အတိသုခုမတ္တာ အနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဓိဝစနသင်္ခါတံ နာမာဘိဓာနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အဓိဝစနံ’’တိ စ အတ္ထပ္ပကာသကတ္တာ အဓိကံ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ‘‘နာမာဘိဓာန’’န္တိ စ နာမပညတ္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဂဟေတဗ္ဗ ဘာဝေါ’’တိ ဣဒံ စိတ္တံ နာမ, အယံ ဖဿောနာမာတိအာဒိနာ ကထေန္တာနံ သန္တိကာ နာမာဘိဓာနံ သုတွာ တဒနုရူပဿ သဘာဝတ္ထဿ ဇာနနဝသေန ဉာဏေန ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေါ. နာမ ပညတ္တာနုသာရေန ဇာနိတဗ္ဗတ္တာ နာမန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာရမ္မဏေ နမတီတိ နာမံ. အာရမ္မဏိက ဓမ္မာ ဝါ ဧတ္ထ နမန္တီတိ နာမန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ.

‘පංචවිධ’ යනාදී තැන්හි, ‘සණ්ඨානත්තං’ යනු අණු, තජ්ජාරී, රථරේණු, ලික්ඛා ආදියෙහි පටන් සියලු රූපයන්ගේ හැඩයෙහි ස්වභාවයයි. ‘භාවෝ’ යනු ඒවායේ පැවැත්මයි. ‘පවත්ති හේතූ’ යනු පරමාර්ථ රූප ධර්මයෝ ම වෙති. ‘අනුපගමනතෝ’ යන්නෙහි, ස්වභාවයෙන් ම අතිශයින් සියුම් බැවින් ගෝචර නොවන බව (ළඟා විය නොහැකි බව) දත යුතුය. අධිවචන යැයි කියනු ලබන නාමාභිධානය යනු විග්‍රහයයි. ‘අධිවචනං’ යනු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් විශේෂ වූ වචනයයි. ‘නාමාභිධාන’ යනු නාම ප්‍රඥප්තියට කියන නමකි. ‘ගහේතබ්බ භාවෝ’ යනු ‘මෙය සිතයි’, ‘මෙය ස්පර්ශයයි’ යනාදී වශයෙන් පවසන්නන්ගෙන් එම නාමයන් අසා, ඊට අනුරූප ස්වභාව ධර්මයන් දැනගැනීම මගින් ඥානයෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි බවයි. නාම ප්‍රඥප්තියට අනුකූලව දත යුතු බැවින් ‘නාම’ යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි අදහසයි. අරමුණ වෙත නැමෙන බැවින් ‘නාම’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, අරමුණ ග්‍රහණය කරන ධර්මයන් මෙහි (අරමුණ වෙත) නැමෙන බැවින් ‘නාම’ යන්න ද යෝග්‍ය වේ.

ဣမသ္မိံ [Pg.272] ပစ္စယသင်္ဂဟေ ပစ္စယဓမ္မေသု ပညတ္တီနံပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ ပညတ္တိ သင်္ဂဟောပိ ထေရေန ဣဓ နိက္ခိတ္တော. တတ္ထ ‘‘ပညာဝီယတီ’’တိ ဧတ္ထ ပညာပနံ နာမ ဝေါဟာရဋ္ဌပနံ. တဉ္စဌပနံ ဒွီဟိကာရဏေဟိ သိဇ္ဈတိ ဝဒန္တာနံ ဝေါဟာရေန စ, သုဏန္တာနံ သမ္ပဋိစ္ဆနေန စာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သမ္ပဋိစ္ဆီယတီ’’တိ ယထာ ပုဗ္ဗပုရိသေဟိ ဝေါဟရီယတိ, တထာ ပစ္ဆိမ ဇနပရမ္ပရာဟိ ဝေါဟရီယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပကာရေန ဉာပီယတီတိ ပညတ္တီတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ဗျဉ္ဇနတ္ထော’’တိ မနုဿ, ဒေဝ, ပထဝီ, ပဗ္ဗတာဒိကော သဒ္ဒတ္ထော. ‘‘ပညာ ပီယန္တီ’’တိ ပကာရေန ဌပီယန္တိ. သဒ္ဒပညတ္တိံ အာဟာတိ အဓိကာရော. အဓိမတ္တဘာဝပ္ပကာရော နာမ ပထဝီပဗ္ဗတာဒီသု ပထဝီဓာတုယာ အဓိမတ္တ ဘာဝဝိသေသော. နဒီ သမုဒ္ဒေါဒကာဒီသု အာပေါဓာတုယာ. အဂ္ဂိက္ခန္ဓေသု တေဇောဓာတုယာ. ဝါတက္ခန္ဓေသု ဝါယောဓာတုယာတိ ဧဝံ အဓိမတ္တ ဘာဝဝိသေသော. ဝိဝိဓေန ပကာရေန ပရိဏမနံ ဝိပရိဏာမောတိ အာဟ တထာ တထာ ဝိပရိဏာမာကာရန္တိ. ပထဝီပဗ္ဗတာဒိဝေါဟာရော သဏ္ဌိတာကာရံ နိဿာယ ပဝတ္တော န ဟောတိ. ပထဝီ နာမ ဧဝံ သဏ္ဌာနာ, ပဗ္ဗတော နာမ ဧဝံ သဏ္ဌာနောတိ သဏ္ဌာနနိယမော နတ္ထိ. ပံသုသိလာနံ ရာသိပုဉ္ဇပ္ပဝတ္တိမတ္တေန ဝေါဟာရော သိဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘န ဟိ ဣဓ သဏ္ဌာနံ ပဓာနံ’’တိ. ‘‘ကဋ္ဌာဒယော ဧဝ ဝုစ္စန္တီ’’တိ တေ ဧဝသဏ္ဌာနနာနတ္တံ ပဋိစ္စ နာနာဝေါဟာရေန ဝုစ္စန္တိ. ပထဝီ ပဗ္ဗတ နဒီ သမုဒ္ဒါဒီသု ဝိယ ဘူတာနံ ပဝတ္တိဝိသေသာကာရေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘န ဟိ ဣဓ သမူဟော ပဓာနံ’’တိ. ‘‘ဥပါဒါပညတ္တီ’’တိ ပဉ္စက္ခန္ဓ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေဟိ အနညံ ဧကီဘူတံ ကတွာ ပညတ္တိ. န အာကာသ ပညတ္တိ ဒိသာဒေသပညတ္တိယော ဝိယ တေဟိ ခန္ဓေဟိ မုဉ္စိတွာ ပညတ္တိ. ‘‘ယတော’’တိ ယမှာဒိသတော. ‘‘လဒ္ဓပ္ပကာသတ္တာ’’တိ လဒ္ဓပ္ပဘာသတ္တာ. ‘‘အဟဿာ’’တိ ဒိဝသဿ. ဥဒ္ဓုမာတကာဒီနိ ‘ဥဒ္ဓုမာတကံ ပဋိကူလံ’တိအာဒိနာ ပဋိကူလဝသေန မနသိကရောန္တဿပိ နိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌဟန္တံ ဘူတဝိကာရပ္ပကာရေန ဥပဋ္ဌဟတီတိ ကတွာ ဘူတနိမိတ္တေ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ’’တိ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ အဋ္ဌကထာယံ. ‘‘တာသံ’’တိ ဘူမိပဗ္ဗတာဒိကာနံ အတ္ထ ပညတ္တီနံ. ‘‘တထာ တထာ’’တိ [Pg.273] အယံ ဘူမိ, အယံ ပဗ္ဗတော, တိအာဒိနာ တေန တေန ဝေါဟာရေန. အတ္ထာနံ ပရမတ္ထာနံ ဆာယာတိ အတ္ထစ္ဆာယာ. ‘‘ဆာယာ’’တိ စ နိမိတ္တစ္ဆာယာယော ဝုစ္စန္တိ. အတ္ထစ္ဆာယာနံ အာကာရော အတ္ထစ္ဆာယာကာရော. ‘‘အာကာရော’’တိ စ နာနာသမူဟ နာနာသဏ္ဌာနာဒိကော အာကာရော. အတ္ထောတိ ဝါ သဒ္ဒါဘိဓေယျော ဝစနတ္ထော. သောယေဝ သမူဟာကာရာဒိ နိမိတ္တ မတ္တတ္တာ အတ္ထစ္ဆာယာကာရောတိ ဝုစ္စတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သဒ္ဒါဘိဓေယျ သင်္ခါတေနာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဒဗ္ဗပ္ပဋိဗိမ္ဗာကာရေနာ’’တိ ဒဗ္ဗသင်္ခါတေန ပဋိဗိမ္ဗာကာရေန. ‘‘ဩလမ္ဗိယာ’’တိ အဝလမ္ဗိတွာ. ‘‘ဂဏနူပဂံ ကတွာ’’တိ အယ မေကော အတ္ထော, ဣဒမေကံ ဝတ္ထူတိ ဧဝံ ဂဏနူပဂံ ကတွာ. ‘‘ဣမေဆာ’’တိ ဣမေ ဆသဒ္ဒပညတ္တိ ဝေါဟာရာ နာမ နာမကမ္မာဒိ နာမ. ‘‘အတ္တနီ’’တိ နာမပဒ သင်္ခါတေ အတ္တနိ. အတ္ထ ဝိသယံ ဧဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ ဘာသညူနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘နာမေ သတီ’’တိ အက္ခရသမူဟော ပဒံ, ပဒသမူဟော ဝါကျန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ နာမပဒေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတိ. ‘‘တဒုဂ္ဂဏှန္တာနံ’’တိ တံ တံ နာမပဒံ ဝါစုဂ္ဂတကရဏ ဝသေန ဥဂ္ဂဏှန္တာနံ ဇနာနံ. ‘‘တဒတ္ထာ’’တိ တဿ တဿ နာမ ပဒဿ အတ္ထာ. ‘‘အာဂစ္ဆန္တိ ယေဝါ’’တိ ဘာသညူနံ ဉာဏာဘိမုခံ အာဂစ္ဆန္တိယေဝ. ဧတေန အတ္တနိ အတ္ထဿ နာမနံ နာမ အတ္ထဇောတန ကိစ္စမေဝါတိ ဒီပေတိ. ‘‘သုဏန္တာနံ ဉာဏံ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဉာဏံ’’တိ ဥပလက္ခဏ ဝစနံ, အကုသလ ဝိညာဏဿပိ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘တံ တံ အတ္ထာဘိမုခံ နာမေတီ’’တိ အာရမ္မဏ ကရဏဝသေန နာမေတိ. ‘‘နာမဂ္ဂဟဏ ဝသေနာ’’တိ အယံ အသုကောနာမ ဟောတူတိ ဧဝံ နာမဂ္ဂဟဏဝသေန. ‘‘ဓာရီယတီ’’တိ ယာဝဇီဝံပိ အပ္ပမုဿမာနံ ကတွာ ဓာရီယတိ. နီဟရိတွာ ဝုစ္စတိ အတ္ထော ဧတာယာတိ နိရုတ္တိ. ‘‘ဧတာယာ’’တိ ကရဏဘူတာယ ဧတာယနာမဇာတိယာ. ‘‘အဝိဒိတပက္ခေ’’တိ နာမပဒံ အဿုတကာလေ အဝိညာတပက္ခေ. ‘‘တတော နီဟရိတွာ’’တိ အဝိဒိတပက္ခတော ဉာဏေန နီဟရိတွာ. ‘‘ကထီယတီ’’တိ တံ သုတကာလေ ဝဒန္တေန သုဏန္တဿ အာစိက္ခီယတိ ဇာနာပီယတိ. ‘‘အတ္ထဿာ’’တိ အဝိဒိတပက္ခေ ဌိတဿ အတ္ထဿ. ‘‘ဧတဿေ ဝါ’’တိ နာမပဒဿေဝ. နာမပဒန္တိ စ ကြိယ ပဒံပိ[Pg.274], ဥပသဂ္ဂပဒမ္ပိ, နိပါတပဒမ္ပိ, ပါဋိပဒိကပဒံပိ, ဣဓ နာမပဒန္တွေဝ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဝိသေသနဘူတာနံ’’တိ အညပဒတ္ထသမာသေ သမာသပဒါနံ အတ္ထာ ဝိသေသနာ နာမ. ဧဝံ ဝိသေသနဘူတာနံ. ‘‘ပုဂ္ဂလဿာ’’တိ အညပဒတ္ထဘူတဿ အဘိညာလာဘီ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘ဝဒန္တီ’’တိ အာနန္ဒာစရိယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ပညတ္တိဒုကနိဒ္ဒေသေ မူလဋီကာယံ တထာ ဝဒတိ. ‘‘တဗ္ဘာဝံ’’တိ အက္ခရ ပဒဗျဉ္ဇနဘာဝံ. ‘‘အဿာ’’တိ နာမပညတ္တိယာ. အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနံ ဂေါစရော အာရမ္မဏံ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အနုသာရေနာ’’တိ အနုဂမနေန. ‘‘လောကသင်္ကေတ နိမ္မိတာ’’တိ လောကသင်္ကေတညာဏေန ပဝတ္တိတာ. ‘‘လောကသင်္ကေတညာဏံ’’တိ စ ဣဒံ နာမံ ဣမဿတ္ထဿ နာမံ, အယမတ္ထော ဣမဿ နာမဿ အတ္ထောတိ ဧဝံ ပုရေတရံ လောကသညာဏ ဇာနနကညာဏံ. ‘‘အတီတ သဒ္ဒမတ္တာရမ္မဏာ’’တိ သောတဝိညာဏ ဝီထိယာ အာရမ္မဏံ ဟုတွာ နိရုဒ္ဓံ အတီတ သဒ္ဒမတ္တံ ကုရုမာနာ. ‘‘တေန ဝုတ္တဝစနေ’’တိ တေန သိက္ခံ ပစ္စက္ခန္တေန ဘိက္ခုနာ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာမီတိ ဝုတ္တဝစနေ. ပစ္စုပ္ပန္နံ သဒ္ဒံ သောတဝိညာဏ ဝီထိယာ, အတီတဉ္စ သဒ္ဒံ မနောဝိညာဏ ဝီထိယာတိ ယောဇနာ. ‘‘တာနိ အက္ခရာနီ’’တိ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာမီတိ ဝါကျေ အဝယဝက္ခရာနိ. ‘‘အယံ အက္ခရ သမူဟော’’တိ ဣဒံ နာမပဒန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတဿ အတ္ထဿ. ‘‘ဝိနိစ္ဆယဝီထိံ’’တိ အက္ခရ ပဒသလ္လက္ခဏဝီထိဉ္စ. ‘‘ဧကက္ခရေ သဒ္ဒေ’’တိ ‘ဂေါ’ ဣစ္စာဒိကေ ဧကက္ခရေ ပညတ္တိ သဒ္ဒေ. ‘‘ယာ’’တိ နာမ ပညတ္တိ. ‘‘ဝဒန္တဿ မနသာ’’တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂေ’’တိ ယံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ ပရေသံ ဝတ္တုကာမော ဝဒန္တော တဿ တဿ အတ္ထဿ နာမံ ပထမံ မနောဒွါရဝီထိယာ နိယမေတွာ ဧဝ ဝဒတိ, တံ နာမံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝဒန္တေန မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာ နာမပညတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. ပဋိပါဋိကထနံ ပဝတ္တိက္ကမကထနံ. ‘‘ဝုတ္တံ’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. တထာ အဒ္ဓမတ္တိကန္တိ စ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝုတ္တံ’’တိ စ သဒ္ဒသတ္ထေသု ဝုတ္တံ.

මෙම ප්‍රත්‍ය සංග්‍රහයෙහි ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් විස්තර කිරීමේදී ප්‍රඥප්තීන් ද සංග්‍රහ වී ඇති බැවින්, ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙහි ප්‍රඥප්ති සංග්‍රහය ද ඇතුළත් කරන ලදී. එහි 'ප්‍රඥප්තිය' යනු ව්‍යවහාර පිහිටුවීම යි. එම ව්‍යවහාර පිහිටුවීම කරුණු දෙකකින් සිද්ධ වේ: පවසන්නන්ගේ ව්‍යවහාරයෙන් සහ අසන්නන්ගේ පිළිගැනීමෙන් බව දැක්වීමට 'මෙය ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'පිළිගනු ලැබේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, පූර්ව පුරුෂයන් විසින් යම් සේ ව්‍යවහාර කරන ලද්දේ ද, එසේම පසුකාලීන ජන පරම්පරාවන් විසින් ද ව්‍යවහාර කරනු ලබන බවයි. විශේෂ ප්‍රකාරයකින් දන්වනු ලබන බැවින් 'ප්‍රඥප්ති' යන්න ද සුදුසු වේ. 'ව්‍යඤ්ජනාර්ථය' යනු මනුෂ්‍ය, දේව, පෘථිවි, පර්වත ආදී ශබ්දයන්ගේ අර්ථය යි. 'ප්‍රඥාපනය කරනු ලැබේ' යනු විශේෂ ප්‍රකාරයකින් පිහිටුවනු ලැබේ යන්නයි. මෙහි ශබ්ද ප්‍රඥප්තිය ගැන කියැවේ. 'අධිමාත්‍ර ස්වභාවය' යනු පෘථිවි පර්වත ආදියේ පෘථිවි ධාතුවේ අධික බවේ විශේෂය යි. නදී සමුද්‍රාදියේ ආපෝ ධාතුවේ ද, ගිනි කඳන්හි තේජෝ ධාතුවේ ද, සුළං කඳන්හි වායෝ ධාතුවේ ද පවතින අධිමාත්‍ර ස්වභාවයේ විශේෂය යි. විවිධ ප්‍රකාරයෙන් වෙනස් වීම විපරිණාමය බැවින්, ඒ ඒ විපරිණාම ආකාරය යනුවෙන් පවසන ලදී. පෘථිවි පර්වත ආදී ව්‍යවහාරයන් හැඩය (සන්ඨානය) ඇසුරු කරගෙන පවතින්නේ නොවේ. පෘථිවිය යනු මෙවැනි හැඩයක්, පර්වතය යනු මෙවැනි හැඩයක් ලෙස හැඩය පිළිබඳ නියමයක් නැත. වැලි සහ ගල් සමූහයක් පැවතීම නිසාම එම ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බැවින් 'මෙහි සන්ඨානය ප්‍රධාන නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'ලී ආදිය ම කියනු ලැබේ' යනු ඒවායේ හැඩයේ ඇති විවිධත්වය නිසා විවිධ ව්‍යවහාරයන්ගෙන් කියනු ලබන බවයි. පෘථිවි පර්වත නදී සමුද්‍රාදියේ මෙන් මහා භූතයන්ගේ පැවැත්මේ විශේෂ ආකාරයෙන් මෙය සිද්ධ වන බැවින් 'මෙහි සමූහය ප්‍රධාන නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'උපාදා ප්‍රඥප්තිය' යනු පඤ්චස්කන්ධ ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන, ඒවායින් අන්‍ය නොවූ ඒකීභූත ස්වභාවයකින් කරනු ලබන ප්‍රඥප්තිය යි. එය ආකාශ ප්‍රඥප්ති හෝ දිශා ප්‍රඥප්ති මෙන් ස්කන්ධයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින ප්‍රඥප්තියක් නොවේ. 'යම් හෙයකින්' යනු යම් ආරම්භයක සිට යන්නයි. 'ප්‍රකාශයට පත් වූ බැවින්' යනු ආලෝකය ලැබූ බැවින් යන්නයි. 'අහස්ස' යනු දිනය යි. උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුරු) ආදිය 'ඉදිමුණු මළසිරුර පිළිකුල් සහගත ය' යනාදී වශයෙන් පිළිකුල් ලෙස මෙනෙහි කරන්නහුට ද, එම නිමිත්ත පහළ වන්නේ භූත විකාර ආකාරයෙන් බැවින් ඒවා භූත නිමිත්තෙහි සංග්‍රහ වේ. 'අටුවාවෙහි' යනු පුද්ගල ප්‍රඥප්ති අටුවාවෙහි ය. 'ඒවායේ' යනු භූමි පර්වත ආදී අර්ථ ප්‍රඥප්තීන්ගේ ය. 'ඒ ඒ අයුරින්' යනු මෙය භූමියයි, මෙය පර්වතයයි ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්ගෙනි. පරමාර්ථ අර්ථයන්ගේ ඡායාව 'අර්ථ ඡායාව' නම් වේ. 'ඡායාව' යන්නෙන් නිමිත්තෙහි ඡායාව ද කියනු ලැබේ. අර්ථ ඡායාවන්ගේ ආකාරය 'අර්ථ ඡායාකාර' නම් වේ. 'ආකාරය' යනු විවිධ සමූහ හා විවිධ සන්ඨාන ආදියයි. 'අර්ථය' යනු ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන (කියැවෙන) වචනයේ අර්ථය යි. එයම සමූහ ආකාර ආදී නිමිත්තක් පමණක් වන බැවින් අර්ථ ඡායාකාර යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'ශබ්දාභිධෙය සංඛ්‍යාත' යනාදියෙන් දක්වන ලදී. 'ද්‍රව්‍ය ප්‍රතිබිම්බ ආකාරයෙන්' යනු ද්‍රව්‍යය නමැති ප්‍රතිබිම්බ ආකාරයෙනි. 'එල්ලී' යනු ඇසුරු කරගෙන ය. 'ගණනයට පැමිණවීම' යනු මෙය එක් අර්ථයකි, මෙය එක් වස්තුවකි වශයෙන් ගණනයට ගැනීමයි. 'මේ සය' යනු නාමකරණ ආදී නාම ප්‍රඥප්ති හයයි. 'තමන් කෙරෙහි' යනු නාම පදය නමැති තමන් කෙරෙහි ය. භාෂාව දන්නා අයගේ අර්ථ විෂයයක් වී පවතින බව අදහසයි. 'නාමය ඇති කල්හි' යනු අකුරු සමූහයක් පදයක් ද, පද සමූහයක් වාක්‍යයක් ද වන බැවින් නාම පදය පවතින කල්හි යන්නයි. 'එය උගන්නවුන්ගේ' යනු ඒ ඒ නාම පදය මුඛපාඨ කිරීමෙන් උගන්නා ජනයාගේ ය. 'එහි අර්ථයෝ' යනු ඒ ඒ නාම පදයේ අර්ථයන් ය. 'පැමිණෙන්නාහුමය' යනු භාෂාව දන්නවුන්ගේ ඥානය අභිමුඛයට පැමිණෙන්නාහුමය. මෙයින් තමන් තුළ අර්ථය නැමීම 'නාම' නම් වන අතර, එය අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ කෘත්‍යයම බව දක්වයි. 'අසන්නන්ගේ ඥානය' යන්නෙහි 'ඥානය' යනු උපලක්ෂණ වචනයකි, අකුසල් විඤ්ඤාණය ද මෙයින් අදහස් කරන බැවිනි. 'ඒ ඒ අර්ථය දෙසට නමයි' යනු අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් නමයි යන්නයි. 'නම ගැනීම් වශයෙන්' යනු මොහු මියගිය අයෙක් වේවා යනාදී වශයෙන් නම තැබීමෙනි. 'දරනු ලැබේ' යනු ජීවිතාන්තය දක්වා අමතක නොවන පරිදි දරා ගැනීමයි. මෙයින් අර්ථය නෙළා (පහදා) කියනු ලබන බැවින් එය 'නිරුක්ති' නම් වේ. 'ඇයගෙන්' යනු කරණභූත වූ ඒ නාම ජාතියෙනි. 'නොදත් පැත්තෙහි' යනු නාම පදය නොඇසූ කාලයෙහි නොදත් පාර්ශ්වයෙහි ය. 'එයින් නෙළා' යනු නොදත් පාර්ශ්වයෙන් ඥානයෙන් ඉවතට ගෙන ය. 'කියනු ලැබේ' යනු එය ඇසූ කාලයෙහි පවසන්නා විසින් අසන්නාට පෙන්වා දීම හෝ දැනුවත් කිරීමයි. 'අර්ථයෙහි' යනු නොදත් පාර්ශ්වයෙහි පවතින අර්ථයෙහි ය. 'මෙයටම' යනු නාම පදයටම ය. නාම පදය යනු ක්‍රියා පදය, උපසර්ග පදය, නිපාත පදය සහ ප්‍රාතිපදික පදය ද වේ; මෙහි නාම පදය යැයි කියනු ලබන්නේ ඒවාටම ය. 'විශේෂණ වූ' යනු අන්‍ය පද අර්ථ ඇති සමාසයන්හි සමාස පදයන්ගේ අර්ථය විශේෂණ නම් වේ. ඒ අනුව විශේෂණ වූ යන්නයි. 'පුද්ගලයාගේ' යනු අන්‍ය පද අර්ථ වූ අභිඥා ලාභී පුද්ගලයාගේ ය. 'කියති' යනු ආනන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලදී. උන්වහන්සේ ධම්මසංගණී ප්‍රඥප්ති දුක නිද්දේසයේ මූලටීකාවෙහි එසේ පවසති. 'එහි භාවය' යනු අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන භාවයයි. 'ඇයගේ' යනු නාම ප්‍රඥප්තියේ ය. අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන අරමුණු කොට ඇත්තේ යනු විග්‍රහය යි. 'අනුසාරයෙන්' යනු අනුගමනය කිරීමෙනි. 'ලෝක සම්මුතියෙන් නිර්මිත' යනු ලෝක සම්මුති ඥානයෙන් පවත්වන ලද යන්නයි. 'ලෝක සම්මුති ඥානය' යනු මෙම නාමය මෙම අර්ථයේ නාමයයි, මෙම අර්ථය මෙම නාමයේ අර්ථයයි වශයෙන් පෙර පැවති ලෝක සඥා දැනගන්නා ඥානයයි. 'අතීත ශබ්ද මාත්‍රය අරමුණු කොට' යනු සෝත විඤ්ඤාණ වීථියට අරමුණු වී නිරුද්ධ වූ අතීත ශබ්ද මාත්‍රය සිහි කරමින් යන්නයි. 'ඔහු විසින් කියන ලද වචනයෙහි' යනු ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යක්ෂා කරන (අත්හරින) භික්ෂුව විසින් 'ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යක්ෂා කරමි' (සික්ඛං පච්චක්ඛාමි) යනුවෙන් පවසන ලද වචනයෙහි ය. වර්තමාන ශබ්දය සෝත විඤ්ඤාණ වීථියෙන් ද, අතීත ශබ්දය මනෝ විඤ්ඤාණ වීථියෙන් ද ග්‍රහණය කරයි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය යි. 'එම අක්ෂරයෝ' යනු 'සික්ඛං පච්චක්ඛාමි' යන වාක්‍යයේ ඇති අකුරු ය. 'මෙම අක්ෂර සමූහය' යනු මෙම නාම පදය යන්නයි. 'එම අර්ථයේ' යන්නයි. 'විනිශ්චය වීථිය' යනු අක්ෂර පද වෙන්කර හඳුනාගන්නා වීථියයි. 'එකම අකුරක් ඇති ශබ්දයෙහි' යනු 'ගෝ' (ගවයා) ආදී එකම අකුරක් ඇති ප්‍රඥප්ති ශබ්දයෙහි ය. 'යම්' යනු නාම ප්‍රඥප්තිය යි. 'පවසන්නහුගේ සිතින්' යන්න මෙහි සම්බන්ධය යි. 'පූර්ව භාගයෙහි' යනු යම්කිසි අර්ථයක් අන් අයට පැවසීමට කැමති තැනැත්තා, පවසන විට ඒ ඒ අර්ථයේ නාමය පළමුව මනෝද්වාර වීථියෙන් තීරණය කරම පවසයි. එම නාමය පූර්ව භාගයේ පවසන්නාගේ සිතින් ව්‍යවස්ථාපිත කරන ලද බැවින් නාම ප්‍රඥප්තිය යැයි කියනු ලැබේ. 'පටිපාටි කථනය' යනු පැවැත්මේ අනුපිළිවෙල කථනයයි. 'පවසන ලදී' යනු අටුවාවල පවසන ලදී. එමෙන්ම 'අර්ධ මාත්‍රික' යනුවෙන් ද පවසන ලදී. 'පවසන ලදී' යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍රයන්හි පවසන ලදී.

ဂါထာယံ. ‘‘မတ္တာ’’တိ ဧကဝိဇ္ဇုပ္ပာဒက္ခဏံ ဝုစ္စတိ. ဧကာ မတ္တာယဿာတိ ဧကမတ္တော. ‘‘ဒီဃမုစ္စတေ’’တိ ဒီဃော နာမ ဝုစ္စတေ. ‘‘ပ္လုတော’’တိ နာနပ္ပကာရေန ရုတော ဂါယိတောတိ ပရုတော[Pg.275]. သော ဧဝ ရကာရဿ လကာရံ ကတွာ ပကာရေ စ သရလောပံ ကတွာ ပ္လုတောတိ ဝုစ္စတိ. ဂီတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပရမတ္ထ သဒ္ဒသံဃာဋာနံ’’တိ ပရမ္ပရာ ပဝတ္တာနံ ပရမတ္ထ သဒ္ဒရာသီနံ. ‘‘အနေကကောဋိသတသဟဿာနိ စိတ္တာနီ’’တိ ဇဝနဝီထီနံ အန္တရန္တရာ ဘဝင်္ဂစိတ္တေဟိ သဒ္ဓိံ အနေကကောဋိသတသဟဿာနိ စိတ္တာနိ.

ගාථාවෙහි, ‘මත්තා’ යනු එක් විදුලි කෙටීමක කාලයයි. එක් මාත්‍රාවක් ඇත්තේ යමෙකුට ද හෙතෙම ‘එකමත්ත’ නම් වේ. ‘දීඝමුච්චතේ’ යනු දීර්ඝ (දිගු) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ප්ලුතො’ යනු නොයෙක් ප්‍රකාරයෙන් රූත වූ (ශබ්ද කරන ලද) හෙවත් ගායනා කරන ලද බැවින් ‘පරුත’ නම් වේ. එම ‘ර’ කාරයට ‘ල’ කාරය කොට ‘ප’ කාරයෙහි ස්වර ලෝපය කිරීමෙන් ‘ප්ලුත’ යයි කියනු ලැබේ. ගීත (ගයන ලද) යන්න මෙහි අදහසයි. ‘පරමත්ථ සද්දසංඝාටානං’ යනු පරම්පරා වශයෙන් පවත්නා පරමාර්ථ ශබ්ද රාශීන්ගේ යන්නයි. ‘අනේකකෝටිසතසහස්සානි චිත්තානී’ යනු ජවන වීථි අතරතුර පවත්නා භවාංග සිත් ද සමග පවත්නා අනේක කෝටි ශතසහස්ස සංඛ්‍යාත සිත් පිළිබඳවයි.

ပဋ္ဌာနနယာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

පට්ඨාන නය අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

ပစ္စယသင်္ဂဟာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

පච්චය සංග්‍රහ අනුදීපනාව නිමවා ඇත.

၉. ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ဂဟအနုဒီပနာ

9. කම්මට්ඨාන සංග්‍රහ අනුදීපනාව.

၁၇၀. ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ဂဟေ[Pg.276]. ဝိဒိတော ဝိညာတော နာမရူပ ဝိဘာဂေါ ယေနာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ယောဂီ ပုဂ္ဂလော. ‘‘ကိလေသေ သမေတီ’’တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိကေ နီဝရဏကိလေသေ ဥပသမေတိ. ‘‘တထာ ပဝတ္တော’’တိ ဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တော. ဝူပသမနဝသေန ဝါ ပဝတ္တော. ‘‘တာယာ’’တိ တာယဘာဝနာ ပညာယ, ပဿန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပဿိတံ’’တိ သမနုပဿိတံ. ကထံ ကသိဏဘာဝနာဒိကံ ယောဂကမ္မံ အတ္တာဝ အတ္တနော ဌာနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနံဟီ’’တိအာဒိ. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ပဒဋ္ဌာနတာယာ’’တိ ဧတေန တိဋ္ဌတိ အနိဝတ္တမာနံ ပဝတ္တတိ ဧတေနာတိ ဌာနန္တိ အတ္ထေန ပဒဋ္ဌာနမေဝ ဌာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒီပေတိ. ‘‘သုခဝိသေသာနံ’’တိ ဈာနသုခ မဂ္ဂသုခ ဖလသုခါနံ. ‘‘ဒသကသိဏာနီ’’တိအာဒီသု မုချတော ဝါ ဥပစာရတော ဝါ ဒွိဓာပိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒသကသိဏာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘သေသာနိပီ’’တိ အပ္ပမညာဒီနိ သေသကမ္မဋ္ဌာနာနိပိ. ယံ ယံ အနုရူပံ ယထာနုရူပံ. ‘‘သမုဒါစရဏံ’’တိ ပုနပ္ပုနံ ဘုသံ ပဝတ္တနံ. ‘‘သံသဂ္ဂ ဘေဒေါ’’တိ ဧကမေကဿ ပုဂ္ဂလဿ ကဿစိ ဒွေစရိယာ, ကဿစိ တိဿောတိအာဒိနာ သမ္မိဿ ဝိဘာဂေါ. အဋ္ဌကထာယံ’’တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာယံ. ‘‘သဗ္ဗာယပိ အပ္ပနာယာ’’တိ ဈာနပ္ပနာယ စ မဂ္ဂပ္ပနာယ စ ဖလပ္ပနာယ စ. ‘‘ယာ အာသန္နေ ပဝတ္တာ ဒူရေ ပဝတ္တာတိ အဓိကာရော. ‘‘ဣတရာ ပနာ’’တိ ဒူရေ ပဝတ္တာပန. ‘‘တာသံ ပနာ’’တိ တိဿန္နံ ဘာဝနာနံ ပန. ‘‘တေသံ ပီ’’တိ ဒွိန္နံ နိမိတ္တာနံပိ. ‘‘ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလံ’’ နာမ ဝိတ္ထာရတော စတုရင်္ဂုလာဓိကံ ဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏံ. ဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏံ ဝါ စတုရင်္ဂုလပ္ပမာဏံ ဝါတိပိ ယုဇ္ဇတိ. တထာဟိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝါယောကသိဏ ဝိဓာနေ စတုရင်္ဂုလပ္ပမာဏံ သီသံ ဝါတေန ပဟရိယမာနံ ဒိသွာတိ ဝုတ္တံ. ခလမဏ္ဍလံ နာမ ကဿကာနံ ကဿမဒ္ဒနဘူမိဘာဂမဏ္ဍလံ. ‘‘ကတံ ဝါ’’တိ နီလာဒိဝဏ္ဏဝိသေသရဟိတံ အရုဏဝဏ္ဏံ မတ္တိကက္ခဏ္ဍံ ဥဒကေန မဒ္ဒိတွာ စက္ကမဏ္ဍလံ ဝိယ ပရိမဏ္ဍလံ သုမဋ္ဌတလံ [Pg.277] ပထဝိမဏ္ဍလံ ကရောန္တိ. ဧဝံ ကတံ ဝါ. ‘‘အကတံ ဝါ’’တိ ကတ္ထစိ ဘူမိဘာဂေ ကေနစိ အကတံ သယံ ဇာတံ ဝါ. ‘‘ကသိဏေန ဇမ္ဗုဒီပဿာ’’တိ ဧတ္ထ.

170. කම්මට්ඨාන සංග්‍රහයෙහි; යමෙකු විසින් නාමරූප විභාගය මැනවින් දැනගන්නා ලද්දේ ද, හෙතෙම ‘විදිත’ නම් වේ යනු විග්‍රහයයි. ‘යෝගී’ යනු යෝගාවචර පුද්ගලයායි. ‘කිලේසේ සමේතී’ යන්නෙන් කාමච්ඡන්දය ආදී වූ නීවරණ ක්ලේශයන් සන්සිඳුවයි යන්න අදහස් කෙරේ. ‘තථා පවත්තෝ’ යනු භාවනා වශයෙන් පැවති හෝ උපශමනය (සන්සිඳීම) වශයෙන් පැවති යන්නයි. ‘තායා’ යනු ඒ භාවනා ප්‍රඥාවෙනි, ‘දකිති’ (පස්සන්තී) යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. ‘පස්සිතං’ යනු මැනවින් දක්නා ලද්දකි. කෙසේ නම් කසිණ භාවනාදී වූ යෝග කර්මය තමාටම තමාගේ පිහිට (ස්ථානය) වන්නේද යන්න ‘ආදිමජ්ඣපරියෝසානානංහි’ යනාදී විභාවනී පාඨයෙහි දක්වා ඇත. ‘පදට්ඨානතායා’ යන්නෙන් මෙයින් නොනැවතී පවතී යන අර්ථයෙන් පදට්ඨානයම (ආසන්න හේතුවම) ස්ථානය යැයි කියනු ලබන බව දක්වයි. ‘සුඛවිසේසානං’ යනු ධ්‍යාන සුඛ, මාර්ග සුඛ සහ ඵල සුඛයන් පිළිබඳවයි. ‘දසකසිණානී’ යනාදියෙන් ප්‍රධාන (මුඛ්‍ය) වශයෙන් හෝ උපචාර වශයෙන් යන දෙපරිද්දෙන්ම අර්ථ දැක්වීමට ‘දසකසිණානී’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සේසානිපි’ යනු අප්පමඤ්ඤා ආදී සෙසු කම්මට්ඨානයන් ද වේ. ‘යථානුරූපං’ යනු ඒ ඒ භාවනාවට අනුරූප ආකාරයෙනි. ‘සමුදාචරණං’ යනු නැවත නැවතත් බෙහෙවින් පැවතීමයි. ‘සංසග්ග භේදෝ’ යනු එක් එක් පුද්ගලයාට යම් විටෙක චරිත දෙකක්, යම් විටෙක තුනක් ආදී වශයෙන් මිශ්‍රව පවතින විභාගයයි. ‘අට්ඨකථායං’ යනු විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකතාවෙහි ය. ‘සබ්බායපි අප්පනායා’ යනු ධ්‍යාන අප්පනාවටත්, මාර්ග අප්පනාවටත්, ඵල අප්පනාවටත් යන සියල්ලටම පොදු වූවකි. ‘යම් භාවනාවක් ආසන්නයේ පවතී ද, දුරින් පවතී ද’ (යා ආසන්නෙ පවත්තා දූරේ පවත්තා) යන්න අධිකාරය (මාතෘකාව) වේ. ‘ඉතරා පනා’ යනු දුරෙහි පැවති අනෙක් භාවනාවයි. ‘තාසං පනා’ යනු ඒ භාවනා තුන පිළිබඳවය. ‘තේසං පී’ යනු ඒ නිමිති දෙක පිළිබඳවද වේ. ‘විදත්ථිචතුරංගුලං’ යනු පළලින් සතරඟුලක් අධික වූ වියතක ප්‍රමාණයයි. වියත් ප්‍රමාණයක් හෝ සතරඟුල් ප්‍රමාණයක් යන්න ද මෙහිදී ගැලපේ. එසේම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි වායෝ කසිණ විධියෙහි සතරඟුල් ප්‍රමාණ වූ හිසෙහි සුළඟ වදිනු දැක යැයි දක්වා ඇත. ‘ඛලමණ්ඩලං’ යනු ගොවියන්ගේ ගොයම් පාගන බිම් පෙදෙස (කමත) යි. ‘කතං වා’ යනු නිල් ආදී වර්ණ විශේෂයන්ගෙන් තොර වූ අරුණ පැහැති මැටි පිඬක් ජලයෙන් අනා සක්වළ මඬලක් මෙන් රවුමට මැද සිනිඳු කළ පෘථිවි මණ්ඩලයයි. මෙසේ සාදන ලද්දක් හෝ වේ. ‘අකතං වා’ යනු කිසියම් භූමි භාගයක කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලද, ඉබේ හටගත් (ස්වභාවික) මණ්ඩලයකි. ‘කසිණේන ජම්බුදීපස්සා’ යන්න මෙහි සඳහන් වේ.

ဗုဒ္ဓေါတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿာတိ.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නා හට ශරීරයෙහි යම් ප්‍රීතියක් හටගන්නේ ද; ඒ ප්‍රීතිය මුළු දඹදිවෙහි අධිපති බවට වඩා උතුම් වන්නේමය.

ဂါထာသေသော. တတ္ထ ဇမ္ဗုဒီပဿ ကသိဏတော သာပီတိဝရာ ဧဝါတိ ယောဇနာ. ‘‘ကသိဏတော’’တိ စ သကလမဏ္ဍလတော. သကလဿ ဇမ္ဗုဒီပမဏ္ဍလဿ ဣဿရိယာဓိပတိတော ပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သန္နိဝိဋ္ဌာ’’တိ သမံ သဏ္ဌိတာ. ‘‘သဏ္ဌာန ပညတ္တီ’’တိ မဏ္ဍလသဏ္ဌာနေန ဥပဋ္ဌိတာ နိမိတ္တပညတ္တိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေ’’တိ ကာယေဝါ ရုက္ခဂ္ဂါဒီသုဝါ ဝါတေန ပဟတဋ္ဌာနေ. ‘‘ဝါယု ဝဋ္ဋီ’’တိ ဝါတပရိမဏ္ဍလံ. စန္ဒသူရိယာနံ အဂ္ဂိဿ စ ဩဘာသေန ဝိသိဋ္ဌာတိ သမာသော. ‘‘ဝိသိဋ္ဌာ’’တိ ဝိသေသိတာ.

ගාථාවෙහි ඉතිරි කොටසයි. එහි දඹදිව මුළුල්ලට වඩා ඒ ප්‍රීතියම උතුම් වේ යැයි සම්බන්ධයයි. ‘කසිණතෝ’ යනු මුළු මණ්ඩලයෙන්ම යන්නයි. මුළු දඹදිව මණ්ඩලයෙහිම ඓශ්චර්යය හා අධිපති බවට වඩා ඒ ප්‍රීතිය උසස් බව මෙහි අදහසයි. ‘සන්නිවිට්ඨා’ යනු මැනවින් පිහිටි යන්නයි. ‘සණ්ඨාන පඤ්ඤත්තී’ යනු මණ්ඩලයක හැඩයෙන් යුක්තව උපන් නිමිත්ත පිළිබඳ පඤ්ඤත්තියයි. ‘ඵුට්ඨට්ඨානේ’ යනු ශරීරයෙහි හෝ රුක් මුදුන් ආදියෙහි සුළඟ වැදුණු තැනයි. ‘වායු වට්ටී’ යනු වායු මණ්ඩලයයි. චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ හා ගින්නෙහි ආලෝකයෙන් විශිෂ්ට වූ යනු සමාසයයි. ‘විසිට්ඨා’ යනු විශේෂ වූ යන්නයි.

‘‘ဓူမာတံ’’တိ ဓူမာယိတံ. ဓူမပူရိတပဋံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သူနဘာဝံ ဂတံ’’တိ. အန္တေ ကကာရော နိန္ဒတ္ထဇောတကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကုစ္ဆိတတ္တာ’’တိ. ဇေဂုစ္ဆိ တဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ဆဝသရီရဿာ’’တိ လာမကသရီရဿ. ‘‘တဒေဝါ’’တိ ဆဝသရီရမေဝ. ဝိပုဗ္ဗကံ ဝိစ္ဆိန္နကံ နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဝိသေသေန နီလန္တိဝိနီလံ. တမေဝ ကုစ္ဆိတတ္တာ ဝိနီလကံ. ‘‘တဒေဝ ပုန ပစ္စိတွာ’’တိ ဝိနီလကသရီရမေဝ ပုန ကာလာတိက္ကမေ ပစ္စိတွာ. ပူတိလောဟိတာနံ ပရိပက္ကဘာဝံ ပတွာတိ အတ္ထော. တတော တတော ဒွါရစ္ဆိဒ္ဒတော. ယုတ္တံ တဒေဝ သရီရန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိစ္ဆိန္နကံ နာမ, ဝိစ္ဆိဒ္ဒကန္တိပိ ပဌန္တိ. ‘‘အပကဍ္ဎိတွာ’’တိ ခဏ္ဍာနိ သရီရတော မောစေတွာ တံ တံ ပဒေသံ ကဍ္ဎိတွာ. ‘‘ပဂ္ဃရိတလောဟိတ သရီရံ’’တိ ဆိန္နဝိဒ္ဓဋ္ဌာနေသု ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဃရိတလောဟိတသရီရံ.

‘ධූමාතං’ යනු දුම් දැමූ යන්නයි. දුමෙන් පිරුණු රෙද්දක් වැනි යයි කියන ලදී. එබැවිනුයි ‘ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් වූ’ (සූනභාවං ගතං) යයි පවසන ලද්දේ. අග ඇති ‘ක’ කාරය නින්දිත බව හඟවන්නෙකැයි ‘කුච්ඡිතත්තා’ (පිළිකුල් බැවින්) යන්නෙන් දක්වයි. ‘ජේගුච්ඡි’ යනු පිළිකුල් කටයුතු වූ යන්නයි. ‘ඡවසරීරස්ස’ යනු ලාමක වූ මළ සිරුර පිළිබඳවයි. ‘තදේව’ යනු ඒ මළ සිරුරමය. ‘විපුබ්බක’ යනු විච්ඡින්නක (කැඩී ගිය) නම් වේ යැයි සම්බන්ධයයි. එහි විශේෂයෙන් නිල් පැහැ වූයේ ‘විනීල’ නම් වේ. එයම පිළිකුල් බැවින් ‘විනීලක’ නම් වේ. ‘තදේව පුන පච්චිත්වා’ යනු ඒ විනීල ශරීරයම නැවත කාලය ඉක්ම යාමෙන් තැම්බී (කුණු වී) යන්නයි. සැරව හා ලේ පැසී පූති බවට පත් වූ අදහසයි. ‘තතෝ තතෝ’ යනු ඒ ඒ ද්වාර සිදුරු වලිනි. ‘යුත්තං තදේව සරීරං’ යනු ඒ ශරීරයම යුක්ත වේ යන්නයි. ‘විච්ඡින්නකං’ යන්නට ‘විච්ඡිද්දකං’ කියා ද කියවති. ‘අපකඩ්ඪිත්වා’ යනු සිරුරෙන් කොටස් ගලවා ඒ ඒ තැන් වලට ඇද දමා යන්නයි. ‘පග්ඝරිතලෝහිත සරීරං’ යනු කැපුණු හා විදුණු තැන් වල ඇති වණ මුඛ වලින් ලේ වැගිරෙන සිරුරයි.

‘‘ဗုဒ္ဓါနုဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒေါ ဂုဏျူပစာရ ဝစနံ ဟောတိ. ဂုဏိနော ဒဗ္ဗဿ နာမေန ဂုဏာနံ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏဿ အနုဿတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတီ’’တိ. ဧသနယော ဓမ္မာနုဿတာဒီသု. ‘‘အရဟတာဒီ’’တိ အရဟတာဒိဂုဏော. ဝိဂတာနိ ဒုဿိလျာဒိ မလာနိ [Pg.278] စ မစ္ဆေရဉ္စ ယဿ တံ ဝိဂတမလမစ္ဆေရံ. တဿ ဘာဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အတ္တနာ အဓိဂတနိဗ္ဗာနဉ္စာ’’တိ ဧတေန အရိယပုဂ္ဂလာနံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမော ဝုတ္တော. ‘‘ယံ အာရဗ္ဘာ’’တိ ယံ ပုဂ္ဂလံ အာရဗ္ဘ. ဟိတူပသံဟာရော နာမ အယံ ပုဂ္ဂလော အဝေရော ဟောတု, အဗျာပဇ္ဇော ဟောတူတိအာဒိနာ အဝေရတာဒီနိ ဟိတသုခါနိ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ စိတ္တေန ဥပသံဟရဏံ. ကရုဏာ, မုဒိတာ, ဟေဋ္ဌာ စေတသိကသင်္ဂဟေ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ဟိတူပသံဟာရော စ ဟိတမောဒနာ စ အဟိတာပနယနဉ္စာတိ ဒွန္ဒော. တတ္ထ ဟိတူပသံဟာရော မေတ္တာယ ကိစ္စံ. ဟိတမောဒနာ မုဒိတာယ. အဟိတာပနယနံ ကရုဏာယ ကိစ္စံ. တတ္ထ ပရံ ဟိတသုခသမ္ပန္နံ ဒိသွာ တေန ပရဟိတေန အတ္တနိ ပီတိပါမောဇ္ဇဝဍ္ဎနံ ဟိတမောဒနာ နာမ. ပရံ ဒုက္ခိတံ ဒိသွာ အယံ ဣမမှာဒုက္ခာ မုစ္စတု, မာကိလမတူတိ ဧဝံ စိတ္တေန ပရသ္မိံ အဟိတဿ ဒုက္ခဿ အပနယနံ အဟိတာပနယနံ နာမ. ‘‘တေသံ’’တိ ပရသတ္တာနံ. သဿ အတ္တနော ဣဒန္တိ သကံ. ‘‘ဣဒံ’’ သုခဒုက္ခကာရဏံ. အတ္တနာ ကတကမ္မံ ဧဝ သကံ ယေသံ တေ ကမ္မဿကာ. ပရသတ္တာ ဧဝ. တေသံ ဘာဝေါ. တဿ အနုဗြူဟနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘သီမသမ္ဘေဒေါ’’တိ အတ္တာ စ ပိယပုဂ္ဂလော စ မဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလော စ ဝေရိပုဂ္ဂလော စာတိ စတဿော သီမာ. သမ္ဘိန္ဒနံ သမ္ဘေဒေါ. သမ္မိဿနံ အနာနတ္တကရဏန္တိ အတ္ထော. သီမာနံ သမ္ဘေဒေါ သီမသမ္ဘေဒေါ. သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော, သဗ္ဗေပုရိသာတိအာဒိနာ ဩဓိသော ပရိစ္ဆေဒတော ဖရဏံ ဩဓိသောဖရဏံ နာမ. သဗ္ဗေသတ္တာ, သဗ္ဗေပါဏာ, သဗ္ဗေဘူတာတိအာဒိနာ အနောဓိသော အပရိစ္ဆေဒတော ဖရဏံ အနောဓိသောဖရဏံ နာမ. ပုရတ္ထိမာယဒိသာယ သဗ္ဗေသတ္တာ အဝေရာဟောန္တူတိအာဒိနာ ဒိသာဝိဘာဂဝသေန ဖရဏံ ဒိသာဖရဏံ နာမ. ‘‘တံ သမင်္ဂီနော စာ’’တိ တာဟိ အပ္ပမညာဟိ သမင်္ဂီနော ပုဂ္ဂလာ. ‘‘နိစ္စံ သောမ္မဟဒယဘာဝေနာ’’တိ သဗ္ဗကာလံ သန္တသီတလ ဟဒယဘာဝေန. ဗြဟ္မသဒ္ဒေါ ဝါ သေဋ္ဌပရိယာယော ‘ဗြဟ္မံ ပုညံ ပသဝတီ’တိအာဒီသု ဝိယ. အသိတဗ္ဗံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အသိတံ. ပဉ္စဘောဇနံ. ပါတဗ္ဗန္တိ ပီတံ. အဋ္ဌဝိဓံ ပါနံ. ဒန္တေန ခါယိတဗ္ဗံ ခါဒိတဗ္ဗန္တိ ခါယိတံ. ပူဝက္ခဇ္ဇဖလက္ခဇ္ဇာဒိကံ နာနာခါဒနီယံ[Pg.279]. အင်္ဂုလီဟိပိ ဂဟေတွာ သာယိတဗ္ဗံ လေဟိတဗ္ဗန္တိ သာယိတံ. မဓုပ္ဖာဏိတာဒိကံ သာယနီယံ. သရသပ္ပဋိကူလတာ နာမ အတ္တနော သဘာဝတော ပဋိကူလတာ. စတုဗ္ဗိဓောပိ ဟိ အာဟာရော ဘာဇနေသု ဝါ ဟတ္ထမုခါဒီသု ဝါ ယတ္ထ ယတ္ထ သမ္မက္ခေတိ, လဂ္ဂတိ, လိမ္ပတိ. တံ ဥဒကေန ဓောဝိတဗ္ဗံ ဟောတိ. အဓောတံ ပန တမ္ပိ ဇေဂုစ္ဆနီယံ ဟောတိ. အာသယတော ပဋိကူလတာ နာမ တဿ အဇ္ဈောဟရီယမာနဿ ကဏ္ဌာဒီသု ဌိတေဟိ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ အာသယေဟိ သမ္မိဿနဝသေန ပဋိကူလတာ. နိဓာနတော ပဋိကူလတာ နာမ နိဓာနတော ပဋိကူလတာ. ‘‘နိဓာနံ’’တိ စ အာမာသယော ဝုစ္စတိ. ပက္ကတော ပဋိကူလတာ နာမ တဿ နိဓာနဂတဿ ပရိပက္ကကာလေ ဂူထမုတ္တာဒိဘာဝပတ္တိတော ပဋိကူလတာ. အပက္ကတော ပဋိကူလတာ နာမ တသ္မိံ အပရိပက္ကေ အဇိဏ္ဏေ သတိ သရီရေ နာနာရောဂုပ္ပတ္တိဝသေန ပဋိကူလတာ. ဖလတော ပဋိကူလတာ နာမ တဿ ပရိပက္ကကာလတော ပဋ္ဌာယ သရီရေ ကေသလောမာဒီနံ ပဋိကူလရာသီနံ ဝဍ္ဎနဝသေန ပဋိကူလတာ. နိဿန္ဒတော ပဋိကူလတာ နာမ တဿ န ဝဟိဒွါရေဟိ ဝါ လောမကူပေဟိဝါ အညေဟိ နာနာဝဏမုခေဟိ ဝါ ဥဂ္ဃရဏ ပဂ္ဃရဏာဒိဝသေန ပဋိကူလတာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ စတုဗ္ဗိဓေ အာဟာရေ. ‘‘နိကန္တိပ္ပဟာနသညာ’’တိ ကန္တာရမဂ္ဂေ မာတာပိတူနံ ကန္တာရနိတ္တရဏတ္ထာယ ပုတ္တ မံသခါဒနေ ဝိယ အတိ မနုညေပိ အာဟာရေ ရသတဏှာ ပဟာနဝသေန ပဝတ္တာ သညာ. ‘‘သလက္ခဏာဒိဝသေနာ’’တိ သလက္ခဏသသမ္ဘာရာဒိဝသေန. ‘‘ရာဂေန စရတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ရာဂေနာ’’တိ ကရဏတ္ထေ, ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေဝါ ကရဏ ဝစနံ. တတ္ထ ကရဏတ္ထေတာဝ ‘‘ရာဂေန စရတီ’’တိ စတူသု ဣရိယာပထေသု ယေဘူယျေန ရာဂစိတ္တေန စရတိ. ရာဂစိတ္တေန နိယျမာနော ဝိစရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣတ္ထမ္ဘူတ လက္ခဏေ ပန ‘‘ရာဂေန စရတီ’’တိ တေသု ရာဂကေတု ရာဂဓဇော ဟုတွာ ဝိစရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဿာ’’တိ တဿပုဂ္ဂလဿ. ‘‘ဥဿန္နော’’တိ ဥဂ္ဂတော ပါကဋတရော. ဗဟုတရောတိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘ပဟာနာယာ’’တိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိ အတ္ထော. တေန ကရုဏာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဝိဟိံသာယ ပဟာနာယ. မုဒိတာ [Pg.280] ဘာဝေတဗ္ဗာ အရတိယာ ပဟာနာယာတိ ဣမံ ပါဠိသေသံ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘နိဿရဏတာဝစနတော’’တိ နိဿရဏဉှေတံ ဗျာပါဒဿ ယဒိဒံ မေတ္တာစေတော ဝိမုတ္တိ. နိဿရဏဉှေတံ ဝိဟေသာယယဒိဒံ ကရုဏာ စေတောဝိမုတ္တိ. နိဿရဏဉှေတံ အရတိယာ ယဒိဒံ မုဒိတာ စေတော ဝိမုတ္တီတိ ဧဝံ နိဿရဏ ဘာဝဝစနတော စ. စတဿော အပ္ပမညာယော. လ. ဒေါသ စရိတဿာတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒေါသ ဝတ္ထုတ္တာဘာဝတော စာ’’တိ ဒေါသုပ္ပတ္တိယာ ဝတ္ထု ဘာဝဿကရဏ ဘာဝဿ အဘာဝတော စ. နီလာဒီနိ စတ္တာရိ ကသိဏာနိ ဒေါသ စရိတဿာတိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာပနေတ္ထ ဒေါသ စရိတဿ ဥပေက္ခာ သပ္ပာယကာရဏံ ဝိသုံ န ဝုတ္တန္တိ. အညကာရဏတ္တာ န ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တိဿော’’တိ တိဿော အပ္ပမညာယော. ‘‘မနာပိယရူပါနီ’’တိ မနာပိယဝဏ္ဏာနိ. ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော စ ဟောတီတိ အဓိကာရော. ‘‘တဿာ’’တိ ပမာဒ ဗဟုလဿ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿ စ ပုဂ္ဂလဿ. ဝုတ္တံ သိယာ. ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂေ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဘာဝနိပါဌေ. ‘‘ဗုဒ္ဓိဝိသယ ဘာဝေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဗုဒ္ဓိဝိသယတ္တာ မောဟစရိတဿ သပ္ပာယံ. ဗုဒ္ဓိဝိသယဘူတာနိ မရဏ ဥပသမသညာ ဝဝတ္ထာနာနိပိ မောဟစရိတဿ သပ္ပာယာနိ သိယုန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝဉှိသတီ’’တိအာဒိံ. ‘‘ဘူတကသိဏာနီ’’တိ ပထဝီကသိဏာဒီနိ မဟာဘူတကသိဏာနိ. ‘‘တတ္ထာပီ’’တိ ဝါ တေသု စတ္တာလီသ ကမ္မဋ္ဌာနေသုပိ. ဧဝံသတိ ဝဏ္ဏကသိဏာနံ ပုထုလခုဒ္ဒကတာပိ ဧတ္ထ သင်္ဂဟိတာ ဟောတီတိ. ‘‘မဟန္တံ’’တိ ဝိဒတ္ထိ စတုရင်္ဂုလတော မဟန္တံ. ယဒိ ဧဝသဒ္ဒေါ ယထာရုတမေဝ ယုဇ္ဇေယျ. ဧဝံသတိ ခုဒ္ဒကံ ဝိတက္ကစရိတဿေဝ သပ္ပာယံ, န ဗုဒ္ဓိစရိတာဒီနန္တိ ဧဝမတ္ထောပိ ဂဏှေယျ. အထ ဗုဒ္ဓိစရိတဿ ပန အသပ္ပာယံ နာမ နတ္ထီတိ အဋ္ဌကထာဝစနေန ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ခုဒ္ဒကန္တိ ပဒေယုဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အထဝါ, ပုထုလံ မောဟစရိတဿ, ခုဒ္ဒကံ ဝိတက္ကစရိတဿေဝ, နမောဟစရိတဿာတိ အတ္ထေ သတိ, ဗုဒ္ဓိစရိတာဒီနံ ပန ပုထုလံပိ ခုဒ္ဒကံပိ အနုညာတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သဗ္ဗဉ္စေတံ’’တိ သဗ္ဗဉ္စ ဧတံစရိတဝိဘာဂဝစနံ. ဥဇုဝိပစ္စနီကဝသေန တီသု အကုသလ စရိတေသု ပုဂ္ဂလေသု. ဝိတက္က စရိတေ [Pg.281] စ အတိသပ္ပာယတာယ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စရိတေသူတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ရာဂါဒီနံ ပန အဝိက္ခမ္ဘိကာ’’တိအာဒိံ.

‘බුද්ධානුස්සති’ යන්නෙහි ‘බුද්ධ’ යන වචනය ගුණයන්ට උපචාර වශයෙන් භාවිත වූවකි. ගුණයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයාගේ නාමයෙන් ගුණයන්ම ග්‍රහණය කළ යුතු බැවින් ‘බුද්ධ ගුණයන් අනුස්මරණය කිරීම බුද්ධානුස්සතියයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ධම්මානුස්සති ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘අරහතාදී’ යනු අරහත් ආදී ගුණයන්ය. දුශ්ශීල බව ආදී කෙලෙස් මල සහ මසුරුකම යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙන් පහව ගියේ ද ඔහු ‘විගතමලමච්ඡේර’ (පහව ගිය මසුරු මල ඇත්තා) නම් වේ. එහි ස්වභාවය විග්‍රහයයි. ‘තමා විසින් අවබෝධ කරගත් නිවන ද’ යන්නෙන් ආර්ය පුද්ගලයන්ගේ කෙලෙසුන්ගේ අත්‍යන්ත සංසිඳීම ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘යමක් අරභයා’ යනු යම් පුද්ගලයෙකු අරමුණු කොට ය. ‘හිතූපසංහාරය’ යනු ‘මේ පුද්ගලයා වෛර නැත්තෙක් වේවා, ක්‍රෝධ නැත්තෙක් වේවා’ යනාදී වශයෙන් ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි සිතින් හිතසුව එළවා තැබීමයි. කරුණාව සහ මුදිතාව සම්බන්ධ අර්ථ චෛතසික සංග්‍රහයෙහි දක්වා ඇති පරිදිම වේ. හිත සුව එළවා තැබීම (හිතූපසංහාරය), හිත සුවයෙහි සතුටු වීම (හිතමෝදනය) සහ අහිත හෙවත් දුක ඉවත් කිරීම (අහිතාපනයනය) යනුවෙන් මෙය ද්වන්ද සමාසයකි. එහි හිතූපසංහාරය යනු මෙත්තාවෙහි කෘත්‍යයයි. හිතමෝදනය යනු මුදිතාවෙහි කෘත්‍යයයි. අහිතාපනයනය යනු කරුණාවෙහි කෘත්‍යයයි. එහිදී අන්‍යයෙකු හිතසුවෙන් යුක්තව සිටිනු දැක ඒ පිළිබඳව තමා තුළ ප්‍රීති ප්‍රමෝදය වැඩිකර ගැනීම හිතමෝදනය නම් වේ. අන්‍යයෙකු දුකට පත්ව සිටිනු දැක ‘මොහු මේ දුකෙන් මිදේවා, පීඩා නොවිඳීවා’ යි මෙසේ සිතින් අන්‍යයාගේ අහිතවූ දුක ඉවත් කිරීම අහිතාපනයනය නම් වේ. ‘තේසං’ යනු එම පරසත්ත්වයන්ගේ ය. ‘සක’ යනු තමා සතු දෙයයි. ‘ඉදං’ යනු මෙම සැප දුක් වලට හේතුවයි. තමා කළ කර්මයම උරුමය කොට ඇති බැවින් ඔවුහු ‘කම්මස්සකා’ නම් වෙති. ඒ පරසත්ත්වයන්ගේම ස්වභාවය වැඩි දියුණු කිරීම යන්න විග්‍රහයයි. ‘සීමාසම්භේදය’ යනු තමා, ප්‍රිය පුද්ගලයා, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා සහ වෛරී පුද්ගලයා යන සතර සීමාවන් ය. සීමා බිඳීම යනු සම්භේදයයි. එහි අර්ථය නම් එකට මිශ්‍ර කිරීම හෙවත් වෙනසක් නොකිරීමයි. සියලු ස්ත්‍රීන්, සියලු පුරුෂයන් යනාදී වශයෙන් සීමා සහිතව (පරිච්ඡේද කොට) පැතිරවීම ‘ඕධිසෝඵරණය’ නම් වේ. සියලු සත්ත්වයෝ, සියලු ප්‍රාණීහු, සියලු භූතයෝ යනාදී වශයෙන් සීමා රහිතව පැතිරවීම ‘අනෝධිසෝඵරණය’ නම් වේ. පෙරදිග දිසාවෙහි සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා යනාදී වශයෙන් දිශා විභාගය අනුව පැතිරවීම ‘දිශාඵරණය’ නම් වේ. ‘තං සමංගීනෝ ච’ යනු එම අප්‍රමාණ්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයෝ ය. ‘නිච්චං සොම්මහදයභාවේන’ යනු සැමකල්හිම ශාන්ත වූ ශීතල හදවත් ඇති බවෙනි. ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දය ‘බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤං පසවති’ යනාදියෙහි මෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. අනුභව කළ යුතු දෑ ‘අසිත’ නම් වේ; එනම් පස් වැදෑරුම් භෝජනයයි. පානය කළ යුතු දෑ ‘පීත’ නම් වේ; එනම් අට වැදෑරුම් පානයන්ය. දතින් සපා කෑ යුතු දෑ ‘ඛායිත’ නම් වේ; එනම් විවිධ කැවිලි සහ පලතුරු වර්ගයි. ඇඟිලිවලින් ගෙන ලෙවකෑ යුතු දෑ ‘සායිත’ නම් වේ; එනම් මී පැණි, උක් සකුරු ආදියයි. ‘සරසප්පටිකූලතා’ යනු රසය ස්වභාවයෙන්ම පිළිකුල් සහගත වීමයි. සිව්වැදෑරුම් ආහාරයම බඳුන්වල හෝ අත් මුඛ ආදියෙහි තැවරෙන, ඇලෙන සෑම තැනකම එය ජලයෙන් සේදිය යුතුය. නොසෝදා හරින ලද ඒ දෙය පවා පිළිකුල් සහගත වේ. ‘ආසය’ (ඇසුරු කරන තැන) අනුව පිළිකුල් බව නම් ආහාරය ගිලිනු ලබන විට උගුර ආදියෙහි පවතින පිත, සෙම ආදිය හා මිශ්‍ර වීමෙන් වන පිළිකුලයි. ‘නිධාන’ අනුව පිළිකුල් බව යනු එය තැන්පත් වන ආමාශය නිසා වන පිළිකුලයි. ‘පක්ක’ (පැසුණු) පිළිකුල යනු එය ආමාශගත වී පැසෙන කාලයෙහි මළමූත්‍ර බවට පත්වීමෙන් වන පිළිකුලයි. ‘අපක්ක’ (නොපැසුණු) පිළිකුල යනු එය නොපැසී අජීර්ණය වූ විට ශරීරයේ නානා රෝග හටගැනීම නිසා වන පිළිකුලයි. ‘ඵල’ (ප්‍රතිඵලය) අනුව පිළිකුල යනු එය පැසුණු පසු ශරීරයේ කෙස්, ලොම් ආදී පිළිකුල් රාශීන් වැඩීමට හේතු වන බැවින් වන පිළිකුලයි. ‘නිස්සන්ද’ (වැගිරීම) අනුව පිළිකුල යනු එය ශරීරයේ ද්වාරයන්ගෙන් හෝ ලොම් කූපයන්ගෙන් හෝ වෙනත් තුවාල මුවවිට්ටුවලින් වැගිරීම හා පිටවීම නිසා වන පිළිකුලයි. ‘තත්ථ’ යනු එම සිව්වැදෑරුම් ආහාරයෙහි ය. ‘නිකන්තිප්පහානසඤ්ඤා’ යනු කාන්තාර මාර්ගයක යන මවුපියන් කාන්තාරයෙන් එතෙර වීම පිණිස තම පුතුගේ මස් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, ඉතා මනහර ආහාරයෙහි පවා රස තෘෂ්ණාව ප්‍රහාණය කිරීමේ අරමුණින් පවත්වන සංඥාවයි. ‘සලක්ඛණාදිවසෙන’ යනු ස්වලක්ෂණ සහ සසම්භාර (සහජාත ධර්ම) ආදියෙහි වශයෙනි. ‘රාගයෙන් හැසිරෙයි’ යන්නෙහි ‘රාගයෙන්’ යනු කරණාර්ථයෙහි හෝ ඉත්ථම්භූත ලක්ෂණාර්ථයෙහි යෙදුණු විභක්තියකි. එහි කරණාර්ථය අනුව ගත් කල, සතර ඉරියව් පවත්වන විට බොහෝ සෙයින් රාග සිතින් හැසිරීමයි; එනම් රාග සිතින් මෙහෙයවනු ලබමින් හැසිරෙන බවයි. ඉත්ථම්භූත ලක්ෂණාර්ථය අනුව නම්, එම පුද්ගලයන් කෙරෙහි රාගයම කොඩියක් කොට ගෙන (රාගය ප්‍රකටව) හැසිරෙන බවයි. ‘අස්ස’ යනු ඒ පුද්ගලයාගේ ය. ‘උස්සන්න’ යනු ඉහළ ගිය හෙවත් වඩාත් ප්‍රකට වූ යන අර්ථයයි; බොහෝ වූ යනුවෙන් ද පවසති. ‘පහානාය’ (ප්‍රහාණය පිණිස) යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් විහිංසාව ප්‍රහාණය පිණිස කරුණාව වැඩිය යුතුය, අරතිය (නොඇලීම) ප්‍රහාණය පිණිස මුදිතාව වැඩිය යුතුය යන ඉතිරි පාළි කොටස ද මෙයින් සංග්‍රහ වේ. ‘නිස්සරණතාවචනතෝ’ යනු මෛත්‍රී චේතෝ විමුක්තිය ව්‍යාපාදයෙන් මිදීම (නිස්සරණය) වන බැවිනි. කරුණා චේතෝ විමුක්තිය විහිංසාවෙන් මිදීම වන බැවිනි. මුදිතා චේතෝ විමුක්තිය අරතියෙන් මිදීම වන බැවිනි. මෙසේ මිදෙන ස්වභාවය පැවසූ බැවිනි. සතර අප්‍රමාණ්‍යයෝ ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට සුදුසු බව පවසන ලදී. ‘දෝසවත්ථුත්තාභාවතෝ ච’ යනු ද්වේෂය ඉපදීමට වස්තුවක් (හේතුවක්) නොවන බැවිනි. නීල ආදී සතර කසින ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට සුදුසු බව පවසන ලදී. මෙහිදී ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට උපේක්ෂාව වැඩීම සුදුසු බව වෙනම නොකීවේ මන්ද? එය වෙනත් කරුණක් නිසා නොකී බව දක්වමින් ‘එත්ථ ච’ යනාදිය පැවසීය. ‘තිස්සෝ’ යනු අප්‍රමාණ්‍ය තුනකි. ‘මනාපියරූපනී’ යනු මනාප වූ වර්ණයන්ය. වික්ෂිප්ත චිත්ත ඇති බව අධිකාරයයි. ‘තස්ස’ යනු ප්‍රමාදය බහුල සහ වික්ෂිප්ත සිත් ඇති පුද්ගලයාට ය. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මෙබන්දක් දක්නට නැත යන්න අදහසයි. විභාවිනී පාඨයෙහි ‘බුද්ධිවිසයභාවේන’ (බුද්ධි ගෝචර බවින්) යනුවෙන් පවසන ලදී. ඉදින් බුද්ධි ගෝචර බැවින් මෝහ චරිතයට සුදුසු නම්, බුද්ධි ගෝචර වූ මරණානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය, සංඥා සහ වවත්ථාන ද මෝහ චරිතයට සුදුසු විය යුතුය යන අදහසින් ‘ඒවංහිසති’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘භූතකසිණානි’ යනු පඨවි කසින ආදී මහා භූත කසිනයි. ‘තත්ථාපි’ යනු එම සතළිස් කර්මස්ථානයන්හි ද යන්නයි. එසේ කී කල්හි වර්ණ කසිනයන්ගේ විශාල හෝ කුඩා බව ද මෙහි සංග්‍රහ වේ. ‘මහන්තං’ යනු වියතක් හා සතර ඇඟිල්ලකට වඩා විශාල වූවකි. ඉදින් ‘ඒව’ ශබ්දය පවතින පරිද්දෙන්ම යෙදේ නම්, එවිට කුඩා (කසින) විතර්ක චරිතයටම සුදුසු වන අතර බුද්ධි චරිත ආදියට සුදුසු නොවේ යන අර්ථය ද ගත හැකිය. එහෙත් බුද්ධි චරිතයට අසප්පාය (නොගැලපෙන) දෙයක් නැතැයි අටුවා වචනය හා විරුද්ධ වන බැවින් ‘ඛුද්දකන්ති පදේ යුජ්ජති’ (කුඩා යන පදයෙහි යෙදේ) යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, විශාල වූවක් මෝහ චරිතයටත්, කුඩා වූවක් විතර්ක චරිතයටත් මිස මෝහ චරිතයට නොවේ යන අර්ථය ඇති කල්හි, බුද්ධි චරිත ආදීන්ට විශාල වූවක් ද කුඩා වූවක් ද අනුදැන වදාරන ලද බව දත යුතුය. මේ සියල්ල චරිත විභාගය පිළිබඳ ප්‍රකාශනයන්ය. සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වන බැවින් අකුසල චරිත ඇති පුද්ගලයන් තිදෙනා සම්බන්ධයෙන් සහ විතර්ක චරිතයෙහි අතිශය යෝග්‍යතාවය නිසා ශ්‍රද්ධා සහ බුද්ධි චරිතයන් පිළිබඳව අදහසයි. එබැවින් ‘රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා’ (රාගාදිය යටපත් නොකරන) යනාදිය පැවසීය.

‘‘ဗုဒ္ဓဓမ္မ. လ. ဂုဏာနံ’’တိ ဧတ္ထ ဂုဏသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗော ဗုဒ္ဓဂုဏာနဉ္စ ဓမ္မဂုဏာနဉ္စာတိအာဒိနာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ ဂုဏပဒေ. န တပ္ပေတီတိ အတပ္ပနီယော. တပ္ပနံ သန္တုဋ္ဌိံ န ဇနေတီတိ အတ္ထော. သံဝေဇနံ သံဝေဂံ ဇနေတီတိ သံဝေဇနိယော. ‘‘ဓမ္မော’’တိ သဘာဝေါ. သံဝေဇနိယော ဓမ္မော ယဿာတိ သံဝေဇနိယ ဓမ္မံ. မရဏံ. ‘‘ပဉ္စမဇ္ဈာနသမာဓိဿာ’’တိ ရူပါဝစရ ပဉ္စမဇ္ဈာန သမာဓိဿ. ‘‘ဥဒယမတ္တာနီ’’တိ ဝဍ္ဎိတမတ္တာနိ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ပဋိကူလာရမ္မဏေသု. ‘‘ပုဗ္ဗစ္ဆဋ္ဋကဿာ’’တိ ပုရာဏစ္ဆဋ္ဋကဿ. ဂူထမုတ္တဝိဿဇ္ဇန ကဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဂူထရာသိ ဒဿနေ ဝိယာ’’တိ. န တေ ကဒါစိ သောမနဿေန ဝိနာ အပ္ပနံ ပါပုဏန္တိ. ဗျာပါဒဝိဟိံသာ အရတီနံ ဒူရိဘာဝေန သောမနဿုပ္ပတ္တိယာ အတိသုကရတ္တာ ပဉ္စမဇ္ဈာနေ ဝိယ သုခသောမနဿာနဉ္စ အဝိက္ခမ္ဘနတော. ‘‘ဥဒါသိနပက္ခေ’’တိ အဇ္ဈုပေက္ခနပက္ခေ. ‘‘ဒဠှံ’’တိ ဘုသံ. ‘‘ဝိဘူတံ’’တိ ပါကဋံ. နိမိတ္တံ ဒဠှဝိဘူတံ ကတွာ ဂဟဏံ ဒဠှ ဝိဘူတဂ္ဂဟဏံ. ‘‘ကဿစိ အာရမ္မဏဿာ’’တိ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒိ အာရမ္မဏဿ. ‘‘ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ’’တိ ဧတ္ထ ပဋိဘာဂသဒ္ဒေါ တဿ ဒိသေ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘တာဒိသေ’’တိအာဒိံ. ‘‘တံသဏ္ဌာနေ’’တိ ဧတေန ပထဝိမဏ္ဍလာဒီသု ဝိယ သဏ္ဌာနာကာရေန ဌိတေသု သဘာဝ ဓမ္မ ပုဉ္ဇေသု ဧဝ တဿဒိသံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ နာမ သိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဧဝ’’န္တိ သမထသင်္ဂဟေ တာဝ ဒသကသိဏာနိ, ဒသအသုဘာတိအာဒိနာ ဝုတ္တေန ဝစနက္ကမေန. ‘‘ဥဂ္ဂဟကောသလ္လံ’’တိ ဘာဝနာကမ္မံ အာရဘိတုကာမေန ဘိက္ခုနာ အာစရိယဿ သန္တိကေ သဗ္ဗဿ ကမ္မဋ္ဌာန ဝိဓာနဿ ဥဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟော. တသ္မိံ ကောသလ္လံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လံ. အပိစေတ္ထ. သဗ္ဗံ ဥဂ္ဂဟိတုံ အသက္ကောန္တေန ယံ အတ္တနာ အာရဘိဿတိ. တဿ ဧကဿ ဝိဓာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဥဂ္ဂဏှန္တဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဥကာရော ဥပရိ အတ္ထော. ‘‘ဂဟဏံ’’တိ စ ယထာ စိတ္တေ အဝိနဿမာနံ ဟုတွာ လဗ္ဘတိ, တထာ ကတွာ စိတ္တေန ဂဟဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပရူပရီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘သမနုပဿန္တဿာ’’တိ [Pg.282] သမ္မာ ပုနပ္ပုနံ စက္ခုနာ ဒဿနသဒိသံ ကရောန္တဿ. ပရိတော သမန္တတော ကရဏံ ပရိကမ္မံ. တသ္မိံ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏကမ္မေ ယံ ယံ ကတ္တဗ္ဗဝိဓာနံ အတ္ထိ, တံ တံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဂဟဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘာဝနာတိ ဝဍ္ဎနာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ပုနပ္ပုန’’န္တိအာဒိမာဟ. ‘‘နိရန္တရံ ပဒဟန္တဿာ’’တိ ရတ္တိဒိဝံ နိရန္တရံ အာရဘန္တဿ. ဥဂ္ဂဟ နိမိတ္တေ သဏ္ဌာနံ ဂဏှန္တောပိ ဝဏ္ဏရူပါဒိနာ သဘာဝ ဓမ္မေန သဟေဝ ဂဏှာတိ. ပဋိဘာဂနိမိတ္တေ ပန သဘာဝဓမ္မံ မုဉ္စိတွာ တဿ ဒိသံ နိမိတ္တ ပညတ္တိ သင်္ခါတံ သုဒ္ဓသဏ္ဌာနမေဝ ဂဏှာတိ. ဧတ္ထ သိယာ, ပဋိဘာဂနိမိတ္တေပိ ဝဏ္ဏော နာမ သန္ဒိဿတိ ယေဝါတိ. သစ္စံ. သော ပန ပဋိဘာဂမတ္တံ ဟောတိ. န ဧကန္တဝဏ္ဏော. တေနာဟ ‘‘တပ္ပဋိဘာဂံ ဝတ္ထု ဓမ္မဝိမုစ္စိတံ’’တိ. ‘‘သန္နိသိန္နံ’’တိ အစလံ. ‘‘ပဝေသိတံ’’တိ ဘာဝနာစိတ္တဿ အဗ္ဘန္တရေ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဩဘာသတီတိ ဩဘာသော. ဩဘာသော ဟုတွာ ဇာတန္တိ ဩဘာသဇာတံ. ဩဘာသနံ ဝါ ဩဘာသော. ဇာတော ဩဘာသော အဿာတိ ဩဘာသဇာတံ. ‘‘ပါတေန္တီ’’တိ ပဋိပါတေန္တိ. ပုန ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ဥဋ္ဌာတုံ န ဒေန္တိ. ‘‘ဧတာယာ’’တိ ကတ္တု အတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ‘‘နိမိတ္တရက္ခဏဝိဓာနံ’’တိ သမုပ္ပန္နဿ နိမိတ္တဿ အနဿနတ္ထာယ သတ္တဝိဓေဟိ ပလိဗောဓ ဓမ္မေဟိ ရက္ခဏတ္ထံ. ကတမေ ပန တေသတ္တဝိဓာ ပလိဗောဓဓမ္မာ နာမာတိ. ဣဓ အမှေဟိ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂေ ဧဝ တေ ဝုတ္တာတိ ဒဿေတုံ ဂါထမာဟ. ‘‘အာဝါသော’’တိ အသပ္ပာယာဝါသော. ‘‘ဂေါစရော’’တိ အသပ္ပာယဂေါစရဂါမော. ‘‘ဘဿံ’’တိ အသပ္ပာယဝစနံ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလာဒီသု. ‘‘သေဝေထာ’’တိ သေဝေယျ. ‘‘ဧဝဉှိပဋိပဇ္ဇတော’’တိ ဧဝံဟိဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝဇ္ဇနဝသေန သေဝိတဗ္ဗေ သေဝနဝသေန ပဋိပဇ္ဇန္တဿ. ‘‘ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ’’တိ ဧတေန ကာမဘူမိ ကာမဘဝသမတိက္ကမော, ရူပဘူမိရူပဘဝ ဩက္ကမော စ ဝုတ္တော. ဝသနံ ဝသီ. သတ္တိ. သာမတ္ထိယန္တိ အတ္ထော. ဝသိံ ဘူတံ ပတ္တန္တိ ဝသိဘူတံ. ဝသီ ဧဝ ဝသိတာ. ယထာ ပါရမိတာတိ. ‘‘တတော ဝိစာရန္တိ’’ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန တတော ပီတိံတိအာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဣစ္ဆန္တာနံ တေသံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ. ‘‘ယတ္ထာ’’တိ [Pg.283] ယေသုဒွီသုဘဝင်္ဂေသု. ‘‘ဘဝင်္ဂစာရေ’’တိ ဘဝင်္ဂပ္ပဝတ္တိယံ. ‘‘ဒန္ဓာယိတတ္တံ’’တိ ဒန္ဓံ ဟုတွာ အယတိ ပဝတ္တတီတိ ဒန္ဓာယိတံ. တဿ ဘာဝေါ ဒန္ဓာယိတတ္တံ. ‘‘ဌပေတုံ’’တိ အဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဌပေတုံ. တတော အနတိက္ကမိတုံ. ‘‘ယတ္ထိစ္ဆကံ’’တိအာဒီနိ ကြိယာဝိသေသနပဒါနိ. ‘‘ယတ္ထိစ္ဆကံ’’တိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဌာနေ ဣစ္ဆာနု ရူပံ. ယဒိစ္ဆကန္တိယသ္မိံ ယသ္မိံ ခဏေ ဣစ္ဆာနု ရူပံ. ‘‘ယာဝတိစ္ဆကံ’’တိ ယတ္တကေန ပမာဏေန ဣစ္ဆာနု ရူပံ. ‘‘ဝိတက္ကာဒိကံ ဩဠာရိကင်္ဂံ ပဟာနာယာ’’တိ ဧတ္ထ ကဿ ဗလေန ပဟာနံ ဟောတိ. တံ တံ ဝိရာဂ ဘာဝနာ ဗလေန ပဟာနံ ဟောတိ. ကာစ တံ တံ ဝိရာဂဘာဝနာ နာမ ဟောတိ. အဇ္ဈာသယ ဝိသေသ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဥပစာရဘာဝနာ ဧဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပထမဇ္ဈာနံ တာဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အာတာပဝီရိယံ’’တိ ယေနဝီရိယေန ယောဂိနော အတ္တာနံ ဝါ ကိလေသ ဓမ္မေ ဝါ အာတာပေန္တိ ပရိတာပေန္တိ. တံ အာတာပဝီရိယံ နာမ. ဥဂ္ဃာဋီယမာနမ္ပိ အာကာသမေဝ ဟောတိ. တံ အာရဗ္ဘ ဥပရိဈာနန္တရုပ္ပတ္တိယာ ဘာဝနံ ကရောန္တဿပိ ပုနပ္ပုနံ တမေဝ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အာရမ္မဏေ စ အနတိက္ကန္တေ ဈာနံပိ အနတိက္ကန္တမေဝ ဟောတီတိ. ‘‘တတ္ထာ’’တိ တသ္မိံ အာကာသကသိဏေ. ‘‘တဒတိက္ကမနသမ္ဘဝေါ’’တိ ကသိဏ နိမိတ္တာတိက္ကမနသမ္ဘဝေါ. ‘‘ယထာဒိဋ္ဌေ’’တိ ဈာနစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌပ္ပကာရေ. ‘‘သမ္ဘာဝေတွာ’’တိ ထောမေတွာ. သမ္မာ အနုဿရဏံ သမနုဿရဏံ. ‘‘ဣတရေသံပိ ဝါ’’တိ ပုထုဇ္ဇန ပဏ္ဍိတာနံပိ ဝါ. မရဏ သညာ ဝဝတ္ထာနေသု ပရိကမ္မဉ္စ သမာဓိယတိ, ဥပစာရော စ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ တိက္ခပညာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနာနံပိ သတံ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒီသုပိ ဥပစာရ သမ္ဘဝေါ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တောယေဝ. ‘‘သမထဇ္ဈာနေသူ’’တိ ဣဒံ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာ ကမ္မံပိ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေဒါနံ ဒတွာ ဣမိနာ ပုညေန အာယတိံ ဈာနာဘိညာယော ဝါ မဂ္ဂဖလာနိ ဝါ ပဋိလဘိဿာမီတိ ပတ္ထနံ ကတွာ အာဂတောပိ ကတာဓိကာရော ဧဝါတိပိ ဝဒန္တိ. ကတမော ပန ကတာဓိကာရော နာမာတိ အာဟ ‘‘အာသန္နဘဝေ’’တိအာဒိံ. အဋ္ဌဝိဓေသု စတုက္ကနယဝသေန, နဝဝိဓေသု ပဉ္စကနယဝသေန ဝုတ္တောတိ တေသံ ဝါဒီနံ သာဓကဝစနံ. ဝိစာရေတွာ ပန ဂဟေတဗ္ဗံ. အာကာသ ကသိဏေန [Pg.284] ဝိနာ အရူပဇ္ဈာနာနိ လဘိတွာ ပုန အဘိညတ္ထာယ ပရိကမ္မေကတေ အာကာသကသိဏေပိ ကတ္တဗ္ဗတ္တာ တဿ အဘိညာပါဒကတာ သမ္ဘဝေါ ဝုတ္တောတိ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော. ပုဗ္ဗေ အဘာဝိတ ဘာဝနောတိ စ အကတာဓိကာရောတိ စ အတ္ထတော ဧကံ. ‘‘အာဒိကမ္မိကော’’တိ အဘိညာကမ္မေ အာဒိကမ္မိကော. ‘‘တာဒိသာနံ’’တိ ပုဗ္ဗေ အကတာဓိကာရာနံ အဘာဝိတဘာဝနာနံ ဣဒါနိ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ ကရိဿာမီတိ အာရဘန္တာနံ အဘိညာကမ္မေ အာဒိကမ္မိကကုလပုတ္တာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ’’တိ စ ဥပလက္ခဏဝစနံ. ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ သဒ္ဒံ သဝနံ ကရိဿာမီတိအာဒိကံပိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဒဉ္စ အာဒိကမ္မိကဝိဓာနာဓိကာရတ္တာ ဝုတ္တံ. အဘိညာသု ဝသိပတ္တာနမ္ပိ တံ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဆသုအာရမ္မဏေသု ယထာရဟံ အပ္ပေတိယေဝ. ‘‘အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ’’တိ ယထိစ္ဆိတ နိပ္ဖတ္တတ္ထာယ သတံ ဟောတု သဟဿံ ဟောတူတိအာဒိနာ စိတ္တေန အဘိဝိဓာတဗ္ဗံ. အဘိနီဟရိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သတံ ဟောမိ, သဟဿံ ဟောမီတိ ဝါ’’တိ အတ္တာနံ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ နိမ္မိနနဝသေန ဝုတ္တံ. သေသံ ပန အညထာနိမ္မိနနဝသေန. သောတုံ ဝါ သဒ္ဒံ, ပဿိတုံ ဝါ ရူပံ, ဇာနိတုံ ဝါ ပရစိတ္တံ. အနုဿရိတုံ ဝါ ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထံ. အဋ္ဌကထာပါဌေ. ‘‘အဓိဋ္ဌာတီ’’တိ အဘိညာယ အဓိဋ္ဌာတိ. အဘိဝိဓာတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒုဝိဓံဟိ အဓိဋ္ဌာနံ ပရိကမ္မေန အဓိဋ္ဌာနံ အဘိညာယ အဓိဋ္ဌာနန္တိ. ဣဓ ပန အဘိညာယ အဓိဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. ‘‘အဓိဋ္ဌာန စိတ္တေနာ’’တိ အဘိညာစိတ္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပရိကမ္မစိတ္တဿာ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂေ အာဝဇ္ဇန ပရိကမ္မ အဓိဋ္ဌာနပရိကမ္မစိတ္တဿ. ပစ္ဆိမံ ပန ပါဒကဇ္ဈာန သမာပဇ္ဇနံ. ပရိကမ္မစိတ္တဿ သမာဓာနတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ. ပရိကမ္မစိတ္တေ သမာဟိတေ ကိံ ပယောဇနန္တိ အာဟ ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိံ. ‘‘သေသာဘိညာသုပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ ဒိဗ္ဗသောတပရိကမ္မေ တေနေဝပရိကမ္မ သမာဓိညာဏသောတေန အာသန္နေ ဒိဗ္ဗဝိသယံပိ သဒ္ဒံ သုဏာတီတိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘ဣတိ ကတွာ’’တိ ဣတိ မနသိကတွာ. ‘‘တံ’’တိ ပစ္ဆိမံ ပါဒကဇ္ဈာန သမာပဇ္ဇနံ. ‘‘ဣဓ နဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’တိ ထေရဿ မတေန ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဣဓ ပန အာဒိကမ္မိကဝိဓာနပ္ပဓာနတ္တာ ပစ္ဆိမံပိ ပါဒကဇ္ဈာန သမာပဇ္ဇနံ [Pg.285] ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ. ‘‘ကာယဂတိကံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ’’တိ အယံ ကာယော ဝိယ ဣဒံ စိတ္တံပိ ဒန္ဓဂမနံ ဟောတူတိ ဧဝံ စိတ္တံ ကာယဂတိကံ ကရဏေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ. ‘‘ဒိဿမာနေန ကာယေနာ’’တိ ဒန္ဓဂမနေန ဂစ္ဆန္တတ္တာ ဗဟုဇနာနမ္ပိ ဒိဿမာနေန ရူပကာယေန. တဗ္ဗိ ပရီတေန သီဃဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အာရမ္မဏမတ္တံ ဟောတီ’’တိ အနိပ္ဖန္နရူပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘အာရမ္မဏ ပုရေဇာတံ’’တိ နိပ္ဖန္နရူပံ. ဣတရံ ပန ဟဒယ ဝတ္ထုရူပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရစိတ္တ ဝိဇာနနဋ္ဌာနေ အဋ္ဌကထာဋီကာစရိယာနံ ဝိစာရဏာ အတ္ထီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စ အဋ္ဌကထာယံ တာဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ’’တိ ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာယံပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာယံပိ. ‘‘ခဏိကဝသေနာ’’တိ ခဏိကပစ္စုပ္ပန္နဝသေန. အာဝဇ္ဇနေ နိရုဒ္ဓေတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧကံ စိတ္တံ’’တိ ပရဿ စိတ္တံ. တဒေဝ အတီတံ စိတ္တံ ဂဏှန္တိ. ‘‘တာနီ’’တိ ဇဝနာနိ. ‘‘တေသံ’’တိ ဇဝနာနံ. ‘‘တေနာ’’တိ အာဝဇ္ဇနေန. ‘‘ဣတရထာ’’တိ အညထာ သန္တတိ အဒ္ဓါဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဂဟိတေ သတိ. ဝုတ္တော သိယာ. ကသ္မာ, သန္တတိ အဒ္ဓါဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နေ ဂဟိတေ သတိ, သဗ္ဗာယ ဧကဇဝနဝီထိယာ ဧကပစ္စုပ္ပန္နတ္တာ. ‘‘သဗ္ဗာနိ စိတ္တာနီ’’တိ ဇဝနစိတ္တာနိ. ‘‘သဟုပ္ပန္နာနီ’’တိ ဣဒံ သဟုပ္ပန္နာနံပိ အတ္ထိတာယ ဝုတ္တံ. အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ပန ခဏဘေဒံ နဂဏှန္တိ. သဗ္ဗံ ပရဿ စိတ္တံ ဧကစိတ္တမိဝ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ ကာလဘေဒေါပိ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကထံ နိဗ္ဗာနံ ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထံ နာမ သိယာတိ. အတီတေ ပရိနိဗ္ဗုတာနံ မဂ္ဂဖလာနိ အနုဿရဏကာလေ တေသံ အာရမ္မဏဘူတံ နိဗ္ဗာနံပိ အနုဿရတိယေဝ. တတ္ထ တေသံ မဂ္ဂဖလာနံ အတီတတ္တာ နိဗ္ဗာနံပိ ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထံ နာမ ဟောတီတိ.

‘‘බුද්ධධම්ම. ල. ගුණානං’’ යන්නෙහි මෙම 'ගුණ' ශබ්දය පූර්ව පදයන් සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම් බුද්ධ ගුණයන්ගේ ද ධර්ම ගුණයන්ගේ ද යන ආදී වශයෙනි. ‘‘තත්ථා’’ යනු ඒ ගුණ පදයෙහි ය. සන්තෘප්තියක් ඇති නොකරන බැවින් 'අතප්පනීය' නම් වේ. මෙහි අර්ථය නම් (එයින් ලබන) තෘප්තිය කෙළවරකට පත් නොකරන බවයි. සංවේගය උපදවන බැවින් 'සංවේජනීය' නම් වේ. ‘‘ධම්මො’’ යනු ස්වභාවයයි. යමෙකුට සංවේගය උපදවන ධර්මයක් වේ ද එය 'සංවේජනීය ධර්මය' නම් වේ. එනම් මරණයයි. ‘‘පඤ්චමජ්ඣානසමාධිස්සා’’ යනු රූපාවචර පඤ්චම ධ්‍යාන සමාධියටයි. ‘‘උදයමත්තානී’’ යනු වැඩුණු මාත්‍රයයි. ‘‘තත්ථා’’ යනු ඒ පිළිකුල් අරමුණෙහි ය. ‘‘පුබ්බච්ඡට්ටකස්සා’’ යනු පුරාණ අසූචි රාශියක ය. අසූචි හා මුත්‍රා බැහැර කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ (අසූචි) යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් ‘‘අසූචි ගොඩක් දැකීමකදී මෙන්’’ යැයි පවසන ලදී. ඒ (ධ්‍යාන) කිසිවිටෙකත් සෝමනස්සයෙන් තොරව අප්පනාවට පත් නොවේ. ව්‍යාපාද, විහිංසා සහ අරති යන ධර්මයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් සෝමනස්සය උපදවා ගැනීම ඉතා පහසු නිසාත්, පඤ්චම ධ්‍යානයේදී මෙන් සුඛ සෝමනස්සයන් යටපත් නොකරන නිසාත් මෙය සිදු වේ. ‘‘උදාසීනපක්ඛෙ’’ යනු මධ්‍යස්ථ පක්ෂයෙහි හෙවත් උපේක්ෂා පක්ෂයෙහි ය. ‘‘දළ්හං’’ යනු තදින් හෙවත් දැඩිව ය. ‘‘විභූතං’’ යනු පැහැදිලිව ය. නිමිත්ත දැඩිව හා පැහැදිලිව ග්‍රහණය කිරීම 'දළ්හවිභූතග්ගහණ' නම් වේ. ‘‘කස්සචි ආරම්මණස්සා’’ යනු බුද්ධ ගුණාදී කිසියම් අරමුණක ය. ‘‘පටිභාගනිමිත්තං’’ යන්නෙහි 'පටිභාග' ශබ්දය එයට සමාන වූ අර්ථයක පවතින බැවින් ‘‘තාදිසේ’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘තංසණ්ඨානෙ’’ යන්නෙන් පඨවි මණ්ඩලාදියෙහි මෙන් සටහන් ආකාරයෙන් පවතින ස්වභාව ධර්ම සමූහයන් කෙරෙහිම එවැනි වූ ප්‍රතිභාග නිමිත්තක් සිද්ධ වන බව දක්වයි. ‘‘එවං’’ යනු සමථ සංග්‍රහයෙහි දස කසීණ, දස අසුභ ආදී වශයෙන් දැක්වූ වචන ක්‍රමයෙනි. ‘‘උග්ගහකොසල්ලං’’ යනු භාවනා කර්මය ආරම්භ කිරීමට කැමති භික්ෂුවක් විසින් ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි සියලු කර්මස්ථාන විධිවිධාන ඉගෙන ගැනීම 'උග්ගහ' නම් වේ. එහි ඇති දක්ෂතාව 'උග්ගහකෝසල්ලය'යි. තවද මෙහි, සියල්ල ඉගෙන ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් තමන් ආරම්භ කරන එක් විධිවිධානයක් හෝ සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගත යුතුය. ‘‘උග්ගණ්හන්තස්සා’’ යන්නෙහි 'උ' කාරයෙන් ඉහළ අර්ථය කියවේ. ‘‘ගහණං’’ යන්නෙන් සිතෙහි නොනැසී පවතින පරිදි ග්‍රහණය කිරීම අදහස් කරන බැවින් ‘‘උපරූපරී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘සමනුපස්සන්තස්සා’’ යනු මනාව නැවත නැවතත් ඇසින් දකින්නාක් මෙන් කරන්නා හට ය. වටා හාත්පසින් කිරීම 'පරිකර්ම' නම් වේ. එම නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රියාවෙහි යම් යම් කටයුතු ඇද්ද, ඒ සියල්ල සම්පූර්ණයෙන් සිදු කොට ග්‍රහණය කිරීම මෙයින් අදහස් වේ. භාවනාව යනු වැඩීම යන අර්ථය දැක්වීමට ‘‘පුනප්පුනං’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘නිරන්තරං පදහන්තස්සා’’ යනු රෑ දහවල් නොකඩවා උත්සාහ කරන්නා හට ය. උග්ගහ නිමිත්තෙහි සටහන ග්‍රහණය කරන්නා වර්ණ රූප ආදී ස්වභාව ධර්මයන් සමඟම එය ග්‍රහණය කරයි. ප්‍රතිභාග නිමිත්තෙහි දී නම් ස්වභාව ධර්මයන් අත්හැර එයට සමාන වූ නිමිත්ත ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත පිරිසිදු සටහනම ග්‍රහණය කරයි. මෙහිදී ප්‍රතිභාග නිමිත්තෙහි ද වර්ණයක් පෙනෙන්නේ නේදැයි ප්‍රශ්නයක් ඇති විය හැක. එය සත්‍යයකි. නමුත් එය ප්‍රතිභාගයක් පමණි. ඒකාන්තයෙන්ම වර්ණයක් නොවේ. එබැවින් ‘‘එම ස්වභාව ධර්මයෙන් මිදුණු ඒ හා සමාන වස්තුව’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘සන්නිසින්නං’’ යනු නොසැලෙන බවයි. ‘‘පවෙසිතං’’ යනු භාවනා සිත තුළට ඇතුල් කරන ලද්දක් මෙන් වේ යන අදහසයි. බැබළෙන බැවින් 'ඕභාස' නම් වේ. ආලෝකය වී උපන් බැවින් 'ඕභාසජාත' නම් වේ. නොහොත් බැබළීම ඕභාසයයි. එම ආලෝකය උපන් බැවින් ඕභාසජාත නම් වේ. ‘‘පාතෙන්ති’’ යනු පතනය කරති (යටපත් කරති). නැවත ඉපදීමක් ලෙස නැගී සිටීමට ඉඩ නොදෙති. ‘‘එතාය’’ යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ වචනයකි. ‘‘නිමිත්තරක්ඛණවිධානං’’ යනු උපන් නිමිත්ත විනාශ නොවීම පිණිස සප්තවිධ පලිබෝධ ධර්මයන්ගෙන් ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහායි. ඒ සප්තවිධ පලිබෝධ ධර්මයන් කවරේ ද? මෙහි ඒ පිළිබඳව අප විසින් කිවයුතු දෙයක් නැත. ඒවා විසුද්ධිමාර්ගයෙහිම පවසා ඇති බව දැක්වීමට ගාථාව පවසන ලදී. ‘‘ආවාසො’’ යනු අසප්පාය ආවාසයයි. ‘‘ගොචරො’’ යනු අසප්පාය ගොදුරු ගමයි. ‘‘භස්සං’’ යනු අසප්පාය කථාවයි. මෙසේ පුද්ගලාදීන් කෙරෙහි ද දත යුතුය. ‘‘සෙවෙථ’’ යනු සේවනය කළ යුතුය. ‘‘එවඤ්හිපටිපජ්ජතො’’ යනු මෙසේ අත්හළ යුතු දේ අත්හැරීමෙන් ද, සේවනය කළ යුතු දේ සේවනය කිරීමෙන් ද පිළිපදින්නා හට ය. ‘‘කාමතණ්හාය විසයභාවං අතික්කමිත්වා’’ යන්නෙන් කාම භූමිය හා කාම භවය ඉක්මවා යෑම ද, රූප භූමියට හා රූප භවයට ඇතුළු වීම ද පවසන ලදී. වසඟ බව 'වශී' නම් වේ. එය ශක්තිය හෙවත් සාමර්ථ්‍යය යන අර්ථයයි. වශී බවට පත්වීම 'වශීභූත' නම් වේ. වශී යනුම වශිතා ය. පාරමිතා යන්නාක් මෙනි. ‘‘තතො විචාරන්ති’’ මෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආදී අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් 'තතො පීතිං' යනාදිය සංග්‍රහ වේ. කැමති වන්නා වූ ඒ සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ ය. ‘‘යත්ථ’’ යනු යම් භවාංග දෙකක ද යන්නයි. ‘‘භවඞ්ගචාරෙ’’ යනු භවාංග ප්‍රවෘත්තියෙහි ය. ‘‘දන්ධායිතත්තං’’ යනු ප්‍රමාද වී (නොහොත් සෙමින්) පවතී යන අර්ථයයි. එහි ස්වභාවය 'දන්ධායිතත්ත' නම් වේ. ‘‘ඨපේතුං’’ යනු අධිෂ්ඨාන කොට තැබීමටයි. එයින් ඉක්මවා නොයෑමටයි. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’ යනාදිය ක්‍රියා විශේෂණ පදයන් වේ. ‘‘යත්ථිච්ඡකං’’ යනු යම් යම් තැනක කැමැත්ත පරිදි ද යන්නයි. 'යදිච්ඡකං' යනු යම් යම් මොහොතක කැමැත්ත පරිදි ද යන්නයි. ‘‘යාවතිච්ඡකං’’ යනු කැමති ප්‍රමාණයකින් ද යන්නයි. ‘‘විතක්කාදිකං ඕළාරිකඞ්ගං පහානාය’’ මෙහි කුමන බලයකින් ප්‍රහාණය වේ ද? ඒ ඒ විරාග භාවනා බලයෙන් ප්‍රහාණය වේ. ඒ විරාග භාවනාව යනු කුමක්ද? එය අජ්ඣාසය විශේෂයෙන් පරිග්‍රහ කරන ලද උපචාර භාවනාවම වේ යන අර්ථය දැක්වීමට ‘‘පඨමජ්ඣානං තාව’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ආතාපවීරියං’’ යනු යම් වීර්යයකින් යෝගාවචරයා තමන් හෝ කෙලෙස් ධර්මයන් තවයි ද, එය 'ආතාප වීර්යය' නම් වේ. ඉවත් කරනු ලබන්නේ ද ආකාශයමය. එය අරමුණු කොට ඉහළ ධ්‍යානයන් ඉපදවීම පිණිස භාවනා කරන්නාට ද නැවත නැවතත් එම පඤ්චම ධ්‍යානයම උපදී. අරමුණ ඉක්මවා නොගිය කල්හි ධ්‍යානය ද ඉක්මවා නොයන ලද්දක්ම වේ. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ ආකාශ කසීණයෙහි ය. ‘‘තදතික්කමනසම්භවො’’ යනු කසීණ නිමිත්ත ඉක්මවා යෑමේ සම්භවයයි. ‘‘යථාදිට්ඨෙ’’ යනු ධ්‍යාන ඇසින් දුටු ආකාරයටයි. ‘‘සම්භාවේත්වා’’ යනු ප්‍රශංසා කොටයි. මනාව සිහි කිරීම 'සමනුස්සරණය'යි. ‘‘ඉතරෙසම්පි වා’’ යනු පෘථග්ජන පණ්ඩිතයන්ට ද යන්නයි. මරණ සඤ්ඤා වවත්ථානයන්හි පරිකර්මය ද සමාධිගත වේ, උපචාරය ද සම්පූර්ණ වේ යනු සම්බන්ධයයි. තියුණු ප්‍රඥාව ඇති පෘථග්ජනයන්ට පවා බුද්ධ ගුණයන්හි උපචාර සමාධිය ඇති වන බව අටුවාවෙහි පවසා ඇත. ‘‘සමථජ්ඣානෙසු’’ යනු මෙහි අධිකාර වශයෙන් පවසන ලද්දකි. විදර්ශනා කර්මය ද ගත යුතු බව දත යුතුය. පෙර දන් දී 'මෙම පිනෙන් මතු කාලයෙහි ධ්‍යාන අභිඥා හෝ මගඵල ලබම්වා' යැයි ප්‍රාර්ථනා කොට පැමිණි තැනැත්තා ද 'කතාධිකාර' (පෙර පුරුදු ඇති) අයෙකු යැයි පවසති. කතාධිකාර යනු කවරේදැයි පෙන්වීමට ‘‘ආසන්නභවෙ’’ යනාදිය පවසන ලදී. අට වැදෑරුම් ලෙස චතුක්ක නය වශයෙන් ද, නව වැදෑරුම් ලෙස පඤ්චක නය වශයෙන් ද පවසන ලද එම වාදීන්ගේ සාධක වචන වේ. එහෙත් විමසා බලා ගත යුතුය. ආකාශ කසීණයෙන් තොරව අරූප ධ්‍යාන ලබා නැවත අභිඥා පිණිස පරිකර්ම කළ කල්හි ආකාශ කසීණයෙහි ද කළ යුතු බැවින්, එය අභිඥාවට පාදක වන බව අර්ථවත්ව සම්භව වේ. පෙර භාවනා නොකළ බව සහ අකතාධිකාර බව අර්ථයෙන් එකකි. ‘‘ආදිකම්මිකො’’ යනු අභිඥා කර්මයෙහි ආධුනිකයා ය. ‘‘තාදිසානං’’ යනු පෙර කතාධිකාර නැති, භාවනා නොකළ, දැන් ඉද්ධි විකූර්වණ කරන්නෙමි යැයි ආරම්භ කරන අභිඥා කර්මයෙහි ආධුනික කුලපුත්‍රයන්ට යන සම්බන්ධයයි. ‘‘ඉද්ධිවිකුබ්බනං’’ යන්න උපලක්ෂණ වචනයකි. දිව්‍ය සෝත ධාතුවෙන් ශබ්ද අසන්නෙමි යන ආදිය ද මෙහිලා ගත යුතුය. මෙය ආධුනික විධිවිධාන අධිකාරය බැවින් පවසන ලදී. අභිඥාවන්හි වශීභාවයට පත් වූවන්ට ද එම පඤ්චම ධ්‍යානය අරමුණු හයෙහිම යෝග්‍ය පරිදි අප්පනාවට පත් වේ. ‘‘අධිට්ඨාතබ්බං’’ යනු කැමති පරිදි නිපදවා ගැනීම සඳහා 'සියයක් වේවා, දහසක් වේවා' යනාදී වශයෙන් සිතින් අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි. එය අභිනීහාර කළ යුතුය යන්නයි. ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමීති වා’’ යනු තමන් සියයක් හෝ දහසක් මවා ගැනීම සම්බන්ධයෙනි. ඉතිරි කොටස වෙනත් ආකාරයකින් මවා ගැනීම සම්බන්ධයෙනි. එනම් ශබ්ද ඇසීමට, රූප දැකීමට හෝ පර සිත් දැන ගැනීමට ය. පෙර විසූ තැන් සිහි කිරීමට ය. අටුවා පාඨයෙහි ‘‘අධිට්ඨාති’’ යනු අභිඥාවෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි යන්නයි. අධිෂ්ඨාන කරයි, නිපදවයි යන්න එහි අර්ථයයි. අධිෂ්ඨානය දෙවැදෑරුම් වේ: පරිකර්මයෙන් අධිෂ්ඨානය සහ අභිඥාවෙන් අධිෂ්ඨානය යනුවෙනි. මෙහිදී අභිඥාවෙන් අධිෂ්ඨානය පවසන ලදී. ‘‘අධිට්ඨාන චිත්තෙන’’ යනු අභිඥා සිතින් යන්නයි. ‘‘පරිකම්ම චිත්තස්සා’’ යනු පූර්ව භාගයෙහි ආවර්ජන, පරිකර්ම සහ අධිෂ්ඨාන පරිකර්ම සිතටයි. පසුව එන පාදක ධ්‍යාන සමපත්තිය පරිකර්ම සිතේ සමාහිත බව පිණිස පවතින බව පවසන ලදී. පරිකර්ම සිත සමාහිත වූ කල්හි ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි පෙන්වීමට ‘‘තථාහී’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘සෙසාභිඤ්ඤාසුපි යථාරහං වතබ්බො’’ යනු දිව්‍ය සෝත පරිකර්මයෙහි ද එම පරිකර්ම සමාධි ඥාන සෝතයෙන් සමීපයෙහි වූ දිව්‍ය විෂයෙහි ශබ්ද අසයි යන ආදී වශයෙන් කිව යුතුය. ‘‘ඉති කත්වා’’ යනු මෙසේ මෙනෙහි කොටයි. ‘‘තං’’ යනු පසුව එන පාදක ධ්‍යාන සමපත්තියයි. ‘‘ඉධ නගහිතන්ති දට්ඨබ්බං’’ යනු තෙරුන් වහන්සේගේ මතය අනුව දත යුතුය යන්නයි. මෙහිදී ආධුනික විධිවිධාන ප්‍රධාන වන බැවින් පසුව එන පාදක ධ්‍යාන සමපත්තිය ද කිව යුතුමය. ‘‘කායගතිකං අධිට්ඨහිත්වා’’ යනු මෙම කය මෙන් මෙම සිත ද මන්දගාමී වේවායි මෙසේ සිත කය අනුව යන පරිදි අධිෂ්ඨාන කොටයි. ‘‘දිස්සමානෙන කායෙන’’ යනු මන්දගාමීව යන බැවින් බොහෝ දෙනාට පෙනෙන රූප කායෙනි. එයට විපරීත වූ ශීඝ්‍රගාමී බව දත යුතුය. ‘‘ආරම්මණමත්තං හොති’’ යන්න අනිෂ්පන්න රූපය අරමුණු කොට පවසන ලදී. ‘‘ආරම්මණ පුරේජාතං’’ යනු නිෂ්පන්න රූපයයි. අනෙක හෘදය වස්තු රූපය අරමුණු කොට පැවසූ බව දත යුතුය. පරචිත්ත විජානන (අන්‍යයන්ගේ සිත් දැනගැනීම) ස්ථානයෙහි අටුවා හා ටීකාචාර්යවරුන්ගේ විමසීම් පවතින බැවින් එය දැක්වීමට ‘‘එත්ථ ච අට්ඨකථායං තාව’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘අට්ඨකථායං’’ යනු ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි ද විසුද්ධිමාර්ග අටුවාවෙහි ද යන්නයි. ‘‘ඛණිකවසෙන’’ යනු ක්ෂණික වර්තමාන වශයෙනි. ආවර්ජනය නිරුද්ධ වූ කල්හි යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘එකං චිත්තං’’ යනු පර සිතකි. එම අතීත සිතම ග්‍රහණය කරති. ‘‘තානි’’ යනු ජවනයන්ය. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ ජවනයන්ගේ ය. ‘‘තේන’’ යනු ඒ ආවර්ජනයෙනි. ‘‘ඉතරථා’’ යනු වෙනත් ආකාරයකින් සන්තති අද්ධා වශයෙන් පවසන ලදැයි ගත් කල්හි ය. පවසන ලද්දක් විය හැක. මක්නිසාද යත්, සන්තති අද්ධා වශයෙන් වර්තමානය ගත් කල්හි, මුළු ඒක ජවන වීථියම එකම වර්තමානයක් වන බැවිනි. ‘‘සබ්බානි චිත්තානී’’ යනු ජවන සිත් ය. ‘‘සහුප්පන්නානී’’ යනු සහජාත වන්නන්ගේ ද පැවැත්ම නිසා පවසන ලද්දකි. ආවර්ජනාදිය ක්ෂණ භේදය නොගනිති. අනුන්ගේ මුළු සිතම එකම සිතක් මෙන් ගනිති. එබැවින් කාල භේදයක් ද නැති බව දත යුතුය. ‘‘නිබ්බානඤ්ච’’ යැයි පවසන ලදී. නිබ්බානය කෙසේ නම් පූර්වෙනිවාස (පෙර විසූ තැන්) විය හැකිද? අතීතයෙහි පිරිනිවන් පෑ උතුමන්ගේ මගඵල සිහි කරන කාලයෙහි ඔවුන්ගේ අරමුණ වූ නිබ්බානය ද සිහි කරයි. එහිදී එම මගඵලයන් අතීත බැවින් නිබ්බානය ද පූර්වෙනිවාසය නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘ယံ ယံ အဓိဋ္ဌာတီ’’တိ ယံ ယံ သတာဒိကံ သံဝိဓာတိ. ‘‘ယထာ ယထာ အဓိဋ္ဌာတီ’’တိ ယေန ယေန အာဝိဘာဝါဒိကေန ပကာရေန သံဝိဓာတိ. ‘‘ပကတိဝဏ္ဏံ’’တိ ပကတိသဏ္ဌာနံ. ‘‘တဿေဝါ’’တိ ပကတိဝဏ္ဏဿေဝ. ဒေဝါနံ ပသာဒသောတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အာရမ္မဏ သမ္ပဋိစ္ဆန သမတ္ထံ’’တိ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ သမ္ပဋိစ္ဆန သမတ္ထံ. တဒေဝ စေတောပရိယဉာဏန္တိပိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘စေတော’’တိ စိတ္တံ. ‘‘ပရိစ္ဆိဇ္ဇာ’’တိ ဣဒံ သရာဂစိတ္တံ, ဣဒံ ဝိရာဂစိတ္တန္တိအာဒိနာ [Pg.286] ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ‘‘ဂေါစရ နိဝါသဝသေနာ’’တိ ဂေါစရံ ကတွာ နိဝသနဝသေန. သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ အနာဂတံ သညာဏန္တိ အဓိပ္ပာယော. အနာဂတေ သတ္တဒိဝသတော ဩရိမာ စိတ္တစေတသိက ဓမ္မာ စေတောပရိယညာဏဿ ဝိသယောတိ ကတွာ အနာဂတေ သတ္တဒိဝသတောတိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တမာနာတိ ပါဌသေသော. ဣမသ္မိံ ဒိဝသေ စ အနာဂတပက္ခေ သဗ္ဗံပိ အာရမ္မဏံ ပကတိဉာဏဿ ဝိသယောတိ ကတွာ ‘‘ဒုတီယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတံ’’တိ ဧတံ အနာဂတံ သညာဏံ. ‘‘ယထာ စေတံ’’တိ ယထာ စ ဧတံ ဣမသ္မိံ ဘဝေ အနာဂတ ဓမ္မေ ဇာနာတိ. ‘‘အသာဓာရဏကာလဝသေနာ’’တိ အညေနဉာဏေန အသာဓာရဏ ကာလဝသေန. ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေါဟိ အညညာဏသာဓာရဏောတိ.

‘‘යම් යම් දෙයක් අධිෂ්ඨාන කරයිද’’ (යං යං අධිට්ඨාතී) යනු සියයක් ආදී වශයෙන් යම් යම් ප්‍රමාණයක් සම්පාදනය කරයිද යන්නයි. ‘‘යම් යම් ආකාරයකින් අධිෂ්ඨාන කරයිද’’ (යථා යථා අධිට්ඨාතී) යනු ප්‍රකාශ කිරීම ආදී යම් යම් ආකාරයකින් සම්පාදනය කරයිද යන්නයි. ‘‘ප්‍රකති වර්ණය’’ (පකතිවණ්ණං) යනු ස්වභාවික හැඩයයි. ‘‘එයාගේම’’ (තස්සේව) යනු එම ස්වභාවික වර්ණයෙහිම යන්නයි. දේවතාවන්ගේ ප්‍රසාද සෝතය (දිව්‍ය ශ්‍රවණායතනය) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘අරමුණ පිළිගැනීමට සමර්ථ වූ’’ (ආරම්මණ සම්පටිච්ඡන සමත්ථං) යනු අරමුණ ඉදිරිපත් වීම පිළිගැනීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. එයම පරචිත්තවිජානන ඥානය (චේතෝපරියඤාණය) ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘චේතෝ’’ යනු සිතයි. ‘‘පිරිසිඳ දැන’’ (පරිච්ඡිජ්ජ) යනු මෙය සරාගී සිතකි, මෙය වීතරාගී සිතකි ආදී වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීමයි. ‘‘ගෝචර නිවාස වශයෙන්’’ (ගෝචර නිවාසවසෙන) යනු අරමුණු කොට වාසය කිරීමේ වශයෙනි. මෙහි අදහස වන්නේ සර්වඥතා ඥානයට අයත් සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ අනාගතය දකින ඥානය (අනාගත සංඥාණය) යන්නයි. අනාගතයෙහි සත් දිනකට මෙපිට පවතින චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් චේතෝපරිය ඥානයට විෂය වන බැවින්, ‘අනාගතයෙහි සත් දිනකට මෙපිට’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටන් පවතින’ (පට්ඨාය පවත්තමානා) යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. මෙම දිනයෙහි සහ අනාගත පක්ෂයෙහි සියලුම අරමුණු ප්‍රකති ඥානයට (සාමාන්‍ය ඥානයට) විෂය වන බැවින්, ‘දෙවන දිනයේ සිට’ (දුතියදිවසතෝ පට්ඨාය) යැයි පවසන ලදී. ‘‘මෙය’’ (ඒතං) යනු එම අනාගත සංඥාණයයි. ‘‘යම් සේ මෙය’’ (යථා චේතං) යනු යම් සේ මෙය මෙම භවයෙහි අනාගත ධර්මයන් දැනගන්නේද යන්නයි. ‘‘අසාධාරණ කාල වශයෙන්’’ (අසාධාරණකාලවසෙන) යනු වෙනත් ඥානයකට පොදු නොවන කාලයක් වශයෙනි. මන්දයත්, වර්තමාන භවය අනෙකුත් ඥානයන්ටද පොදු බැවිනි.

သမထကမ္မဋ္ဌာနာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමථ කමටහන් පැහැදිලි කිරීම නිමාවට පත් විය.

၁၇၁. ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနေ. ‘‘ယထာဒိဋ္ဌံ’’တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ယထာဒိဋ္ဌံ. နိစ္စနိမိတ္တံ နာမ သတ္တပုဂ္ဂလာဒိနိမိတ္တမေဝ. သတ္တနိမိတ္တဉှိ ပညတ္တိ ဓမ္မတ္တာ ခဏေခဏေ ခယဝယဘေဒါဘာဝတော သော ဧဝဂစ္ဆတိ သော ဧဝ တိဋ္ဌတီတိအာဒိနာ နိစ္စာကာရသဏ္ဌိတံ ဟောတီတိ. ‘‘ဓုဝနိမိတ္တံ’’တိ ထိရနိမိတ္တံ. ဣဒမ္ပိ သော ဂစ္ဆန္တောပိ နနဿတိ, တိဋ္ဌန္တောပိ နနဿတီတိအာဒိနာ ထိရာကာရသဏ္ဌိတံ သတ္တနိမိတ္တမေဝ. ‘‘သုခနိမိတ္တံ’’တိ ခဏေခဏေ ခယဝယဘေဒ ဒုက္ခာနံ အဘာဝတော သုခိတော နိဒ္ဒုက္ခော နိဗ္ဘယောတိအာဒိနာ သုခါကာရသဏ္ဌိတံ သတ္တနိမိတ္တမေဝ. ‘‘အတ္တနိမိတ္တံ’’တိ ဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တော ဂစ္ဆတိ, ဌာတုံ ဣစ္ဆန္တော တိဋ္ဌတီတိအာဒိနာ ဝသဝတ္တနာကာရ သဏ္ဌိတံ သတ္တနိမိတ္တမေဝ. ‘‘ကိရိယာ’’တိ ဘာဝနာကိရိယာ.

171. විදර්ශනා කමටහන්හි: ‘‘දුටු පරිදි’’ (යථාදිට්ඨං) යනු සක්කාය දිට්ඨිය මගින් දකින ලද පරිදි යන්නයි. නිත්‍ය නිමිත්ත නම් සත්ත්ව පුද්ගල ආදී නිමිත්තම වේ. සත්ත්ව නිමිත්ත පැනවුම් ධර්මයක් (ප්‍රඥප්ති ධර්මයක්) වන බැවින්, ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන ක්ෂය වීම, වැය වීම හෝ බිඳී යාමක් නැති බැවින්, ‘ඔහුම යයි, ඔහුම සිටියි’ ආදී වශයෙන් නිත්‍ය වූ ආකාරයකින් පිහිටා තිබේ. ‘‘ධ්‍රැව නිමිත්ත’’ (ධුවනිමිත්තං) යනු ස්ථාවර නිමිත්තයි. මෙයද ‘ඔහු ගියත් විනාශ නොවේ, සිටියත් විනාශ නොවේ’ ආදී වශයෙන් ස්ථාවර ආකාරයෙන් පිහිටි සත්ත්ව නිමිත්තම වේ. ‘‘සුඛ නිමිත්ත’’ (සුඛනිමිත්තං) යනු ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන ක්ෂය-වැය-බිඳීම් ආදී දුක් නොමැති බැවින්, ‘සැපවත්ය, දුක් රහිතය, බිය රහිතය’ ආදී වශයෙන් සැප සහගත ආකාරයකින් පිහිටි සත්ත්ව නිමිත්තම වේ. ‘‘ආත්ම නිමිත්ත’’ (අත්තනිමිත්තං) යනු ‘යන්නට කැමති වූ විට යයි, සිටින්නට කැමති වූ විට සිටියි’ ආදී වශයෙන් තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය හැකි ආකාරයෙන් පිහිටි සත්ත්ව නිමිත්තම වේ. ‘‘ක්‍රියාව’’ (කිරියා) යනු භාවනා ක්‍රියාවයි.

ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဝိသုဒ္ဓိ. ဝိသောဓေတီတိ ဝါ ဝိသုဒ္ဓိ. သီလမေဝ ဝိသုဒ္ဓိ သီလဝိသုဒ္ဓီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘နိစ္စသီလမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိစ္စသီလမေဝ ဥပရိဈာနာဒိဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာန ကိစ္စသာဓကတ္တာ ဣဓ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘နိစ္စသီလမေဝါ’’တိ. သမာဓိ အဓိပ္ပေတော[Pg.287]. ဝက္ခတိဟိ ‘‘ဒုဝိဓောပိ သမာဓိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ နာမာ’’တိ. ဧတေန ဝိသုဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ ဝိသုဒ္ဓိ. စိတ္တဿ ဝိသုဒ္ဓိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ. သမာဓိ ဧဝါတိပိ ဒီပေတိ. ဝိသုဇ္ဈနံ ဝါ ဝိသုဒ္ဓိ. စိတ္တဿ ဝိသုဒ္ဓိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ. အတ္ထတောပန ဝိသုဒ္ဓစိတ္တမေဝ ဝုစ္စတီတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ဝိသုဒ္ဓိသဒ္ဒ သမ္ပန္နေ ဟိ သတိ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ဣစ္စေဝ ဝုစ္စတိ. န သမာဓိဝိသုဒ္ဓီတိ. ‘‘သောဠသဝိဓံ ကင်္ခံ’’တိ အဟောသိံ နု ခေါ အဟ မတီတမဒ္ဓါနန္တိအာဒိနာ သုတ္တန္တေအာဂတံ သောဠသဝိဓံ ဝိစိကိစ္ဆံ. ‘‘အဋ္ဌဝိဓံ ဝါ ကင်္ခံ’’တိ သတ္ထရိကင်္ခတီတိအာဒိနာ အဘိဓမ္မေ အာဂတံ အဋ္ဌဝိဓံ ဝိစိကိစ္ဆံ. ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိ နာမ သတ္တာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ အကာရဏမေဝ ကာရဏံ ကတွာ ဂဟဏဒိဋ္ဌိ. ‘‘မနသိကာရဝိဓီ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏာဒီသု မနသိကာရဝိဓိ. အနုပါယဘူတော မနသိကာရော နာမ နိစ္စာဒိဝသေန မနသိကာရော. အဓိမာနဝတ္ထု နာမ ဩဘာသာဒီနိ. ‘‘မဂ္ဂတော’’တိ မဂ္ဂဘာဝေန. ‘‘အမဂ္ဂတော’’တိ အမဂ္ဂဘာဝေန. ‘‘ဒဿနဉ္စာ’’တိ တေသံအဓိမာနဝတ္ထူနံ အနိစ္စတာဒိဒဿနဉ္စ. တမေဝ ဝိသုဒ္ဓိနာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သမ္မောဟမလတော’’တိ စတုသစ္စပ္ပဋိစ္ဆာဒက သမ္မောဟမလတော. နနု ဒဿနန္တိ ဉာဏမေဝ. ဧဝံသတိ, ဉာဏန္တိ ဝုတ္တေ သိဒ္ဓေ ကတွာ ဒဿနသဒ္ဒေန သဟ ဉာဏဒဿနန္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထစာ’’တိအာဒိံ. ‘‘သုတမယာဒိဝသေနာ’’တိ သုတမယ စိန္တာမယဝသေန. တတ္ထ ယထာသုတဿ ပါဠိဓမ္မဿ အတ္ထမတ္တဇာနနံ သုတမယညာဏံ နာမ. အတ္ထံ ဉတွာ အတ္ထာနုရူပဿ သဘာဝလက္ခဏဿ စိန္တနာဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဉာဏံ စိန္တာမယညာဏံ နာမ. ‘‘အနုမာနာဒိဉာဏံပီ’’တိ နာမရူပ ဓမ္မေသု သဘာဝါနုမာနညာဏ သဘာဝဇာနနညာဏံပိ. ‘‘အတ္တပစ္စက္ခညာဏမေဝါ’’တိ အတ္တနာ ပစ္စက္ခကရဏညာဏမေဝ. ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ မဂ္ဂါမဂ္ဂညာဏဒဿနာဒီသု သဗ္ဗေသု ဌာနေသု. ဧတ္ထ စ ဒသသု ဝိပဿနာဉာဏေသုပိ ဝိပဿနာ ဝစနေန ပစ္စက္ခဒဿနမေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ ကတွာ သဗ္ဗတ္ထဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္မသနညာဏတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ဒဿနမေဝ အဓိပ္ပေတံ. န သဘာဝဇာနနမတ္တံ. ယတော စက္ခုနာ ပဿန္တဿေဝ သုဋ္ဌု ပစ္စက္ခတော ဒဿနတ္ထာယ ပုနပ္ပုနံ ဘာဝနာ ကမ္မံ နာမ တတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဟောတိ.

පිරිසිදු වන බැවින් විශුද්ධියයි. නැතහොත් පිරිසිදු කරන බැවින් විශුද්ධියයි. සීලයම විශුද්ධිය වන බැවින් ‘සීල විශුද්ධිය’ යන අර්ථය දක්වමින් ‘‘නිත්‍ය සීලයම’’ (නිච්චසීලමේව) යනාදිය පවසන ලදී. එහි නිත්‍ය සීලයම (පඤ්ච සීලය) මතු මත්තෙහි ධ්‍යාන ආදී විශේෂ අරමුණු සාක්ෂාත් කරගැනීමේ පදනම වන බැවින්, මෙහිදී ‘නිත්‍ය සීලයම’ යන්න අදහස් කරන ලදී. මෙහි සමාධිය අදහස් කෙරේ. ‘දෙවැදෑරුම් සමාධියම චිත්ත විශුද්ධිය නම් වේ’ යැයි ඉදිරියට පවසනු ඇත. මෙයින් පිරිසිදු වන බැවින් හෝ මේ නිසා පිරිසිදු වන බැවින් විශුද්ධියයි. සිතේ පිරිසිදු බව චිත්ත විශුද්ධියයි. එය සමාධියම බවද දක්වයි. පිරිසිදු වීම විශුද්ධියයි. සිතේ පිරිසිදු වීම චිත්ත විශුද්ධියයි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල පිරිසිදු වූ සිතම මෙහිදී අදහස් කෙරෙන බවද යෝග්‍ය වේ. විශුද්ධි යන වචනය සම්පූර්ණ වූ විට, එය ‘චිත්ත විශුද්ධිය’ ලෙසම කියනු ලැබේ; ‘සමාධි විශුද්ධිය’ ලෙස නොවේ. ‘‘සොළොස් වැදෑරුම් සැකය’’ (සොළසවිධං කංඛං) යනු ‘මම අතීත කාලයෙහි සිටියෙම්ද’ ආදී වශයෙන් සූත්‍ර පිටකයෙහි දැක්වෙන සොළොස් වැදෑරුම් විචිකිච්ඡාවයි. ‘‘අට වැදෑරුම් සැකය’’ (අට්ඨවිධං වා කංඛං) යනු ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි දැක්වෙන අට වැදෑරුම් විචිකිච්ඡාවයි. විෂම හේතු දිට්ඨිය නම් සත්ත්වයන්ගේ උප්පත්තියට අහේතුවක් (හේතුවක් නොවන දෙයක්) හේතුවක් ලෙස ගෙන දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. ‘‘මනසිකාර ක්‍රමය’’ (මනසිකාරවිධී) යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදියෙහි මනසිකාරය පවත්වන ක්‍රමයයි. අයෝග්‍ය මනසිකාරය (අනුපායභූතෝ මනසිකාරෝ) නම් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් මනසිකාරය කිරීමයි. අධිමාන වස්තූන් නම් (විදර්ශනා උපක්ලේශ වූ) ආලෝකය (ඕභාස) ආදියයි. ‘‘මඟ ලෙස’’ (මග්ගතෝ) යනු මාර්ගයක් ලෙසය. ‘‘මඟ නොවන ලෙස’’ (අමග්ගතෝ) යනු මාර්ගයක් නොවන ලෙසය. ‘‘දැකීමද’’ (දස්සනඤ්චා) යනු එම අධිමාන වස්තූන්ගේ අනිත්‍ය බව ආදිය දැකීමයි. එයම විශුද්ධිය නම් වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘සම්මෝහ මලයෙන්’’ (සම්මෝහමලතෝ) යනු චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටින මෝහය නමැති කුණු කෙලෙසින් මිදීමයි. දැකීම යනු ඥානයම නොවේද? එසේ නම්, ඥානය යැයි කී පමණින්ම එම අර්ථය සිද්ධ වන නමුත්, ‘දස්සන’ ශබ්දය සමඟ ‘ඥානදස්සන’ යැයි පවසන ලද්දේ මන්දැයි විමසන විට ‘‘මෙහිදී’’ (එත්ථ ච) යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘සෘතමය ආදී වශයෙන්’’ (සුතමයාදිවසෙන) යනු සෘතමය (ඇසීමෙන් ලබන) සහ චින්තාමය (සිතීමෙන් ලබන) වශයෙනි. එහිදී ඇසූ පරිදි පාලි ධර්මයෙහි අර්ථය පමණක් දැනගැනීම සෘතමය ඥානය නම් වේ. අර්ථය දැනගෙන, එම අර්ථයට අනුකූල වූ ස්වභාව ලක්ෂණයන් මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් උපදින ඥානය චින්තාමය ඥානය නම් වේ. ‘‘අනුමාන ආදී ඥානයද’’ (අනුමානාදිඤාණම්පී) යනු නාමරූප ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුමානයෙන් දැනගන්නා ඥානය සහ ස්වභාවය අවබෝධ කරගන්නා ඥානයයි. ‘‘ආත්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයම’’ (අත්තපච්චක්ඛඤාණමේව) යනු තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්නා වූ ඥානයම වේ. ‘‘සෑම තැනකම’’ (සබ්බත්ථා) යනු මාර්ගාමාර්ග ඥානදර්ශනය ආදී සියලු අවස්ථාවන්හිදීය. මෙහිදී දස විදර්ශනා ඥානයන්හිදී පවා විදර්ශනා යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රත්‍යක්ෂ දැකීමම බව පෙන්වා දීම සඳහා ‘සෑම තැනකම’ යන්න භාවිතා කරන ලද බව දත යුතුය. මන්දයත් සම්මසන ඥානයේ සිටම අදහස් කරන්නේ දැකීමමය; ස්වභාවය දැනගැනීම පමණක් නොවේ. ඇසින් බලන්නෙකුට මෙන් ඉතා පැහැදිලිව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීම සඳහා නැවත නැවත භාවනා කිරීම මෙහිදී අපේක්ෂිත වේ.

‘‘ဓမ္မာ’’တိ [Pg.288] သင်္ခတ ဓမ္မာ. အနိစ္စတာ ဧဝ လက္ခဏန္တိ အနိစ္စလက္ခဏံ. အနိစ္စာနံ ဝါ သင်္ခတ ဓမ္မာနံ လက္ခဏန္တိ အနိစ္စလက္ခဏန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘အဘိဏှသမ္ပဋိပ္ပီဠနာကာရော’’တိ ယထာ သီဃသောတာယံ နဒိယံ နာဝါယ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆန္တံ သာနာဝါ အဘိသင်္ခရဏဒုက္ခေန အဘိဏှံ သုဋ္ဌု ပဋိပ္ပီဠေတိ. ကသ္မာ, အသတိ အဘိသင်္ခါရေ တင်္ခဏေ ဧဝ အဓောဝုယှနတော. အဓောဝုယှနဉှိ နာဝါယ ပကတိ ကိစ္စံ. ဥဒ္ဓံ အာရူဟနံ အဘိသင်္ခါရ သိဒ္ဓံ. ဧဝမေဝံ သီဃသောတေ သံသာရေ အတ္တဘာဝေန ဥဒ္ဓံ ခဏတော ခဏံ ဒိဝသတော ဒိဝသံ ဂစ္ဆန္တံ ပုဂ္ဂလံ အယံ အတ္တဘာဝေါ အဘိသင်္ခရဏ ဒုက္ခေန အဘိဏှံ သုဋ္ဌု ပဋိပ္ပီဠေတိ. ကသ္မာ, အသတိ အဘိသင်္ခါရေ, ပစ္စယဝေကလ္လေ စ သတိ, တင်္ခဏေ ဧဝ ဝိပရိဏမနတော. ဝိပရိဏမနဉှိ အတ္တဘာဝဿ ပကတိ ကိစ္စံ. ဥဒ္ဓံဂမနံ အဘိသင်္ခါရ သိဒ္ဓံ. ဧဝံ အဘိဏှ သမ္ပဋိပ္ပီဠနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ သံသာရဿ သီဃသောတတာ နာမ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာနံ နာမ ရူပဓမ္မာနံ ပဝတ္တိနိဝတ္တိ သီဃတာ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ မရဏံ ဒုဝိဓံ သမ္မုတိ မရဏဉ္စ ပရမတ္ထ မရဏဉ္စ. တတ္ထ သမ္မုတိ မရဏံ နာမ သမ္မုတိ သစ္စဘူတဿ သတ္တဿ မရဏံ. တံ ဧကဘဝပရိယန္တေ သန္ဒိဿတိ. ပရမတ္ထ မရဏံ နာမ ပရမတ္ထ သစ္စဘူတာနံ နာမရူပ ဓမ္မာနံ မရဏံ. ဣဒမေဝ ဧကန္တမရဏံ, သစ္စမရဏံ, သဘာဝမရဏံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ ကမ္မေ ဣဒံ ပရမတ္ထ မရဏံ ဧဝ အနိစ္စတာတိ စ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မာနံ သုသာနက္ခေတ္တန္တိ စ သုသာနဘူမီတိ စ ဝုစ္စတီတိ. သာ စ သုသာနဘူမိနာမ သတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ သန္တာနံ အနုဗန္ဓတိယေဝ. အနုဗန္ဓတ္တာ စ သတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ သော နာမ သမယော နတ္ထိ, ယတ္ထ သတ္တာ န မရန္တီတိ. ဣဒဉ္စ အနုဗန္ဓနံ သတ္တာနံ အဘိဏှသမ္ပဋိပ္ပီဠနမေဝ ဟောတိ. တေသံ သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဇီဝိတဿ စ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနဉ္စ ကာယဝစီမနော ကမ္မာနဉ္စ သမ္ဗာဓပတ္တိတော. အဝသဝတ္တနာကာရော ပန အဘိသင်္ခါရ ဒုက္ခံ အဘိဏှံ ပစ္စနုဘဝန္တာနံ ပါကဋောယေဝ. ဝသဝတ္တနေဟိ သတိ, အဘိသင်္ခရဏ ကိစ္စဿ ဩကာသော နတ္ထိ. ဝသဝတ္တနေနေဝ ယထိစ္ဆိ တဿ ကိစ္စဿ သမ္ပဇ္ဇနတော. လောကသ္မိဉှိ သဗ္ဗံပိ အဘိသင်္ခါရ ကိစ္စံ နာမ အန္တမသော အဿာသနပဿာသန ကိစ္စံ ဥပါဒါယ ဓမ္မာနံ ဝသဝတ္တနာဘာဝတော ကရောန္တီတိ.

“ධර්මයෝ” යනු සංඛත ධර්මයෝය. අනිත්‍ය බවම ලක්ෂණය වීම අනිච්ච ලක්ෂණයයි. එසේත් නැතිනම් අනිත්‍ය වූ සංඛත ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණය අනිච්ච ලක්ෂණය ලෙස හැඳින්වීම ද උචිතය. “නිරන්තරයෙන්ම මැනවින් පෙළෙන ආකාරය” (අභිණ්හසම්පටිප්පීළනාකාරය) යනු, වේගවත් දියවැල් සහිත ගඟක උඩුගං බලා යන බෝට්ටුවක්, එම බෝට්ටුව පවත්වාගෙන යාමේ වෙහෙස (අභිසංඛාර දුක්ඛය) මගින් නිරන්තරයෙන්ම තදින් පෙළන්නාක් මෙනි. එසේ වන්නේ මන්ද? එම වෙහෙසීම (අභිසංඛාරය) නැති වූ සැණින් එය පහළට ගසාගෙන යන බැවිනි. පහළට ගසාගෙන යාම බෝට්ටුවේ ස්වභාවික ක්‍රියාවයි. ඉහළට නැගීම සිදුවන්නේ වෑයමෙන් (අභිසංඛාරයෙන්) මය. එමෙන්ම, වේගවත් දියවැල් වැනි වූ මේ සංසාරයෙහි, ආත්මභාවය නැමති බෝට්ටුවෙන් ක්ෂණයක් පාසා, දවසක් පාසා ඉහළට (පැවැත්ම දෙසට) යන පුද්ගලයා, මෙම ආත්මභාවය විසින් අභිසංඛාර දුක්ඛයෙන් නිරන්තරයෙන්ම තදින් පෙළනු ලබයි. එසේ වන්නේ මන්ද? වෑයම (අභිසංඛාරය) නැති වූ විට හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවක් ඇති වූ විට, එම මොහොතේම එය විපරිණාමයට (විනාශයට) පත්වන බැවිනි. විපරිණාමය යනු ආත්මභාවයේ ස්වභාවික ගතියයි. ඉහළට පැවැත්ම (පැවැත්ම පවත්වා ගැනීම) සිදුවන්නේ වෑයම හෙවත් අභිසංඛාරය මතය. මෙලෙස නිරන්තරයෙන් පෙළීම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහිදී සංසාරයේ වේගවත් දියවැල් ස්වභාවය යනු ආත්මභාවයට අයත් නාමරූප ධර්මයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීමෙහි වේගවත් බවයි. මෙහි මරණය සම්මුති මරණය හා පරමත්ථ මරණය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී සම්මුති මරණය යනු සම්මුති සත්‍යයක් ලෙස සලකන සත්වයාගේ මරණයයි. එය එක් භවයක අවසානයේදී දැකිය හැකිය. පරමත්ථ මරණය යනු පරමාර්ථ සත්‍යයන් වූ නාමරූප ධර්මයන්ගේ මරණය (ක්ෂණික නිරෝධය) යි. මෙයම ඒකාන්ත මරණය, සැබෑ මරණය සහ ස්වභාවික මරණය වෙයි. මෙම විදර්ශනා කර්මස්ථානයෙහිදී, මේ පරමත්ථ මරණයම “අනිත්‍යතාව” ලෙසද හැඳින්වේ. එය ධර්මයන්ගේ සොහොන් බිම ලෙසද හැඳින්වේ. එම සොහොන් බිම සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධියේ පටන්ම සන්තානය පසුපස ලුහුබඳියි. එසේ ලුහුබඳින බැවින්, සත්වයා ප්‍රතිසන්ධි ගත් මොහොතේ සිට ඔවුන් මරණයට පත් නොවන කිසිදු කාලයක් නැත. සත්වයන් පසුපස මෙසේ ලුහුබැඳීම නිරන්තරයෙන් සිදුවන පීඩාවකි. සත්වයන්ගේ සියලු ඉරියව්වලදී, ජීවිතයේදී, අඟපසඟවලදී සහ කාය වාග් මනෝ කර්මයන්හිදී අවහිරතාවට හා පීඩාවට පත්වීම මෙයින් සිදුවේ. තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි ආකාරය (අවශවර්තන ආකාරය) අභිසංඛාර දුක්ඛය නිරන්තරයෙන් අත්විඳින අයට පැහැදිලිව පෙනේ. තමාට අවශ්‍ය පරිදි පැවැත්විය හැකිනම්, මෙසේ වෙහෙසී කටයුතු කිරීමට (අභිසංඛාර කෘත්‍යයට) අවකාශයක් නැත. මන්ද තමාගේ වසඟයෙහි පවතින්නේ නම් කැමති පරිදි එම කටයුත්ත ඉටු කරගත හැකි බැවිනි. ලෝකයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීමේ කාර්යය පවා ඇතුළුව සියලුම අභිසංඛාර කෘත්‍යයන් සිදු කරනු ලබන්නේ ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින (අවශවර්තන) බැවිනි.

အနိစ္စဿ [Pg.289] ဓမ္မဿ အနုအနုပဿနာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အနုအနုပဿနာ’’တိ စ ဉာဏစက္ခုနာ ပုနပ္ပုနံ နိဇ္ဈာယနာ ဩလောကနာ. ‘‘ဓမ္မာနံ’’တိ ပဉ္စက္ခန္ဓ ဓမ္မာနံ. ‘‘ယတ္ထ ယတ္ထာ’’တိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ သရီရင်္ဂေ. ‘‘ပုရာဏ ဓမ္မာနံ’’တိ ပုရာဏာနံ ပါတုဗ္ဘူတာနံ, ဝဍ္ဎိတာနဉ္စ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာနံ အန္တရဓာနံ ဝယော ဝုစ္စတိ. ဝိပဿနာ ကမ္မံ ပတွာ ခဏိကဝသေန ဧကေကဓမ္မဝိဘာဂဝသေန စ အနုပဿနာ ကိစ္စံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သမူဟ သန္တတိဝသေန ပနာ’’တိ. ဧကေကဓမ္မဝိဘာဂဝသေန အနုပဿနာပိ ပန ပကတိယာ သုပါကဋေသု စိတ္တဝေဒနာဒီသု ဣစ္ဆိတဗ္ဗာယေဝ. ‘‘အနိစ္စတာယ ပရမာကောဋီ’’တိ တတော ဥတ္တရိ အနိစ္စတာ နာမ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဓမ္မာနံ တထာ တထာ ဘာယိတဗ္ဗပ္ပကာရော နာမ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ‘အနိစ္စတော, ဒုက္ခတော, ရောဂတော, ဂဏ္ဍတော, သလ္လတော, အဃတော, အာဗာဓတော, တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ဘာယိတဗ္ဗပ္ပကာရော. တဿ သမနုပဿနာဉာဏံ ဘယဉာဏံ. ဧတေန အပါယဒုက္ခ သံသာရ ဒုက္ခဘီရုကေဟိ ဇနေဟိ ဘာယိတဗ္ဗန္တိ ဘယံ. တေ ဝါ ဘာယန္တိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ. ဘယဿ သမနု ပဿနာဉာဏံ ဘယဉာဏန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ‘‘ကိဉ္စိဘယဝတ္ထုံ’’တိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိကံ ဘယဝတ္ထုံ. ‘‘ပဋိဿရဏေ’’တိ ဂုဟာလေဏာဒိကေ ပဋိဿရဏေ. ‘‘တေသံ’’တိ ဘိဇ္ဇနသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ. ‘‘တေဟီ’’တိ ဘိဇ္ဇနသဘာဝေဟိ. ဥက္ကဏ္ဌတာ နာမ စိတ္တဿ ဝိရုဒ္ဓတာ နိက္ခမာဘိမုခတာ. ‘‘စတ္တာလီသာယ အာကာရေဟီ’’တိ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ‘အနိစ္စတော, ဒုက္ခတော, ရောဂတော, ဂဏ္ဍတော, သလ္လတော, အဃတော, အာဗာဓတော, ပရတော, ပလောကတော, ဤတိတော,. ဥပဒ္ဒဝတော, ဘယတော, ဥပသဂ္ဂတော, စလတော, ပဘင်္ဂုတော, အဒ္ဓုဝတော, အတာဏတော, အလေဏတော, အဿရဏတော, ရိတ္တတော,. တုစ္ဆတော, သုညတော, အနတ္တတော, အာဒီနဝတော, ဝိပရိဏာမ ဓမ္မတော, အသာရကတော, အဃမူလတော, ဝဓကတော, ဝိဘဝတော, သာသဝတော,. သင်္ခတတော, မာရာမိသတော, ဇာတိဓမ္မတော, ဇရာဓမ္မတော, ဗျာဓိဓမ္မတော, မရဏဓမ္မတော, သောကပရိဒေဝဓမ္မတော, ဒုက္ခဒေါမနဿ ဓမ္မတော, ဥပါယာသ ဓမ္မတော, သံကိလေသိက ဓမ္မတော, ပဿန္တော သုညတော လောကံ အဝေက္ခတီတိ ဧဝံ မဟာနိဒ္ဒေသေ [Pg.290] မောဃပဉှနိဒ္ဒေသေ အာဂတေဟိ စတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ. တတ္ထ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော ပဿန္တောတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘အနိစ္စတော’’တိ စ အနိစ္စဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေပိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ ဧဝါတိ ပဿန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကထံ ပန အနိစ္စတော ပဿန္တော သုညတော လောကံ အဝေက္ခတီတိ. နိစ္စဂုဏ သုညတာယ သုညတော ပဉ္စက္ခန္ဓဘူတံ လောကံ အဝေက္ခတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝနယော. တတ္ထ ‘‘အနိစ္စာ ဧဝါ’’တိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ယဒါကဒါစိ မရဏ ဓမ္မတ္တာ အနိစ္စာ ဧဝ. ‘‘ဒုက္ခာ ဧဝါ’’တိ အနိစ္စ ဓမ္မတ္တာယေဝ ဒုက္ခာ ဧဝ. ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခံတိဟိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခ သစ္စဓမ္မတ္တာ ဝါ. ‘‘ရောဂါ ဧဝါ’’တိ ရောဂဇာတိကတ္တာ ရောဂါ ဧဝ. ယေဟိ ကေစိ လောကေ စက္ခု ရောဂါဒိကာ အနေကသဟဿာ ရောဂါ နာမ သန္ဒိဿန္တိ. သဗ္ဗေတေ ဣမေပဉ္စက္ခန္ဓာ ဧဝ. ဣတော အညောကောစိ ရောဂေါ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ တေ ဧကန္တေန ရောဂဇာတိကာ ဧဝါတိ. အပိ စ, ဒုက္ခသစ္စ ဓမ္မတ္တာတီဟိ ဒုက္ခတာဟိ စတူဟိ ဒုက္ခဋ္ဌေဟိ စ အဘိဏှသမ္ပဋိပ္ပီဠနတော ရုဇ္ဇနဋ္ဌေန ရောဂါ ဧဝ. တတ္ထ ‘‘တီဟိ ဒုက္ခတာဟီ’’တိ ဒုက္ခဒုက္ခတာ သင်္ခါရ ဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမ ဒုက္ခတာတိ ဣမာဟိ တီဟိဒုက္ခတာဟိ. ‘‘စတူဟိ ဒုက္ခဋ္ဌေဟီ’’တိ ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော, သင်္ခတဋ္ဌော, သန္တာပဋ္ဌော, ဝိပရိဏာမဋ္ဌော,တိ ဣမေဟိ စတူဟိ ဒုက္ခဋ္ဌေဟိ. ဒုက္ခ ကိစ္စေဟီတိ အတ္ထော. ဧသနယော ဂဏ္ဍာဒီသု. တတ္ထ ဂဏ္ဍောနာမ ပီဠကာဗာဓော. သလ္လံ နာမ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ကိလေသ သလ္လဉ္စ ဒုက္ခသလ္လဉ္စ. အဃန္တိ နိရတ္ထကံ. ဣမေ စ ခန္ဓာ ဝိပတ္တိပရိယောသာနတ္တာ နိရတ္ထကာ ဧဝ ဟောန္တိ. သဗ္ဗာသမ္ပတ္တိယော ဝိပတ္တိပရိယောသာနာတိ ဟိ ဝုတ္တံ. အဝိဿာသိကဋ္ဌေန ပရေ ဧဝ. န ဟိ တေ ဧတံ မမ, ဧသော ဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ ဧဝံ ဝိဿာသံ အရဟန္တိ. တထာ ဝိဿာသံ ကရောန္တဿ နာနာဒုက္ခေဟိ နိစ္စံ ဝိဟိံသနတော. ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ယဒါကဒါစိ ပလုဇ္ဇနဓမ္မတ္တာ ပလောကဓမ္မာ ဧဝ. ‘‘ဤတီ’’တိ အန္တရာယော ဝုစ္စတိ. ခန္ဓာ အန္တရာယ ဇာတိကာ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တဘာဝံ ဥပဂန္တွာ ဒုတတ္တာ ဝိဗာဓကတ္တာ ဥပဒ္ဒဝါ ဧဝ. ဘာယိတဗ္ဗတ္တာ ဘယာ ဧဝ. အနတ္တာ ဧဝ သမာနာ အဇ္ဈတ္တဘာဝံ ဥပဂန္တွာ သဇ္ဇနတော လဂ္ဂနတော ဒုမ္မော စယတော [Pg.291] ဥပသဂ္ဂါ ဧဝ. နိစ္စကာလံ လောကဓမ္မေဟိ စလနတ္တာ ဝိပ္ဖန္ဒနတ္တာ စလာဧဝ. နာနပ္ပကာရေန ဘဉ္ဇနဓမ္မတ္တာ ပဘင်္ဂုနော ဧဝ. ခဏမတ္တမ္ပိ အထိရတ္တာ အဒ္ဓုဝါ ဧဝ. ဇရာမရဏာဒိတော အပါယဝိနိပတနာဒိတော ဘယတော တာယတိ ရက္ခတီတိ တာဏံ. တေ စ ခန္ဓာ ကဿစိတာဏာ န ဟောန္တိ. တေသဉ္စ ကိဉ္စိတာဏံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အတာဏာ ဧဝ. ဘယတော ဘီရုကာ ဇနာ လီယန္တိ နိလီယန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဏံ. တေ စ ကဿစိလေဏာ န ဟောန္တိ. တေသဉ္စ ကိဉ္စိလေဏံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အလေဏာ ဧဝ. ဘယံ သရတိဟိံသတီတိ သရဏံ. တေ စ ကဿစိသရဏံ န ဟောန္တိ. တေသဉ္စ ကိဉ္စိသရဏံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အဿရဏာ ဧဝ. နိစ္စတာဒီဟိ သဗ္ဗေဟိ သောဘဏဂုဏေဟိ သဗ္ဗသော ရဟိတတ္တာ တုစ္ဆတ္တာ သုညတ္တာရိတ္တာ ဧဝ. တုစ္ဆာ ဧဝ. သုညာ ဧဝ. အတ္တာ ဝုစ္စတိ ယဿကဿစိ ကောစိ သာရဘူတော ပဋိဿရဏော. တေ သယဉ္စ ကဿစိ အတ္တာန ဟောန္တိ. အတ္တနော စ ကောစိ အတ္တာနာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အနတ္တာ ဧဝ. အနိစ္စတာဒီဟိ အာဒီနဝေဟိ ဒေါသေဟိ သမ္ပုဏ္ဏတ္တာ အာဒီနဝါ ဧဝ. ဝိပရိဏာမ သဘာဝတ္တာ ဝိပရိဏာမာ ဧဝ. သာရဘူတဿ ကဿစိ အဓိဋ္ဌာနဿ အဘာဝါ အသာရာဧဝ. အဃဿ သဗ္ဗနိရတ္ထကဿ ပတိဋ္ဌာနတ္တာ အဃမူလာ ဧဝ. တေ သယံ မရဏ ဓမ္မသမင်္ဂီနော ဟုတွာ တေန မရဏသတ္ထေန မရဏာဝုဓေန သံသာရေ သတ္တာနံ နိစ္စံ မာရကတ္တာ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကတ္တာ ဝဓကာ ဧဝ. နိစ္စသုခဟိတ ဝုဍ္ဎိဝိဂတတ္တာ ဝိဘဝါ ဧဝ. အာသဝေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ သာသဝါ ဧဝ. နိစ္စကာလံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကတ္တာ သင်္ခတာ ဧဝ. ကိလေသမာရမစ္စုမာရာနံ အာမိသာဟာရတ္တာ မာရာမိသာ ဧဝ. အနိစ္ဆန္တဿေဝ သတော စက္ခုရောဂါဒိဘာဝေန အပါယဘဝါဒိဘာဝေန ဇာတသဘာဝတ္တာ ဇာတိဓမ္မာ ဧဝ. အနိစ္ဆန္တဿေဝ သတော ဟာယနမရဏသဘာဝတ္တာ ဇရာမရဏ ဓမ္မာ ဧဝ. သောကာဒီနံ ဝတ္ထုဘာဝေန ဓာရဏတ္တာ သောကာဒိ ဓမ္မာ ဧဝ. တဏှာ သံကိလေသ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသ ဒုစ္စရိတ သံကိလေသေဟိ နိယုတ္တတ္တာ သံကိလေသိက ဓမ္မာ ဧဝါတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာလီသာယ အာကာရေဟီ’’တိ. ‘‘ပဋိသင်္ခါနဝသေနာ’’တိ ပရိဝီမံသနဝသေန[Pg.292].‘‘နိကန္တိယာ’’တိ နိကန္တိတဏှာယ. ‘‘ပရိယာဒိန္နာယာ’’တိ သုက္ခဘာဝပတ္တာယ. ‘‘ဘယဉ္စာ’’တိ ဘယဉာဏဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဩတ္တပ္ပဘယဉ္စ.

‘අනිත්‍ය වූ ධර්මය නැවත නැවතත් දැකීම’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අනුපස්සනා’ යනු ප්‍රඥා ඇසින් නැවත නැවතත් විමසා බැලීම හා නිරීක්ෂණය කිරීමයි. ‘ධර්මයන්ගේ’ යනු පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගේ ය. ‘යම් යම් තැනක’ යනු ශරීරයේ යම් යම් අවයවයන්හි ය. ‘පැරණි ධර්මයන්ගේ’ යනු කලින් හටගත් හා වර්ධනය වූ ධර්ම කොටස්වල අතුරුදන් වීම හෙවත් ක්ෂය වීම ‘වය’ (විනාශය) ලෙස හැඳින්වේ. විදර්ශනා භාවනාවට පැමිණි පසු, ක්ෂණික වශයෙන් හා එක් එක් ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් අනුපස්සනා කිරීමේ කෘත්‍යයක් නැති බැවින්, “සමූහ වශයෙන් හා සන්තතිය (පැවැත්ම) වශයෙන්” යැයි පවසන ලදී. කෙසේ වුවද, ස්වභාවයෙන්ම ඉතා ප්‍රකට වූ සිත හා වේදනාව වැනි ධර්මයන්හිදී එක් එක් ධර්ම විභාගය වශයෙන් අනුපස්සනාව ද ප්‍රාර්ථනා කළ යුත්තකි. ‘අනිත්‍යතාවයේ පරම සීමාව’ යනු ඉන් එහා ගිය අනිත්‍යතාවක් නැති බවයි. පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, රෝගයක් ලෙස, ගෙඩියක් ලෙස, හුලක් (කැටයක්) ලෙස, අඝ (පාපී) ලෙස, ආබාධයක් ලෙස යනාදී වශයෙන් බිය විය යුතු ආකාරය දේශනා කරන ලදී. එය මැනවින් දක්නා නුවණ ‘භය ඥානය’ (බිය පෙනීමේ නුවණ) වේ. මෙයින් අපාය දුකට හා සංසාර දුකට බිය වන්නන් විසින් බිය විය යුතු බැවින් එය ‘බිය’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ඔවුන් මෙයට බිය වන බැවින් ‘බිය’ නම් වේ. බිය පිළිබඳ මැනවින් දක්නා නුවණ ‘භය ඥානය’ යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. ‘යම් බියට කරුණක්’ යනු සිංහයන් හා ව්‍යාඝ්‍රයන් වැනි බිය උපදවන වස්තූන්ය. ‘පිළිසරණ’ යනු ගුහා හා ලෙන් වැනි ආරක්ෂිත ස්ථානයන්ය. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ ය. ‘ඔවුන් මගින්’ යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවයන් මගින් ය. ‘උක්කණ්ඨිත’ (කලකිරුණු) බව යනු සිතෙහි ඇති වන විරුද්ධතාව හෙවත් සංසාරයෙන් නික්මීමට ඇති කැමැත්තයි. මහානිද්දේසයේ හා මෝඝරාජ ප්‍රශ්න නිද්දේසයේ දැක්වෙන පරිදි ‘අතළිස් ආකාරයකින්’ (ආකාර 40 කින්) පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, රෝග වශයෙන්, ගෙඩියක් වශයෙන්, හුලක් වශයෙන්, අඝ (විනාශය) වශයෙන්, ආබාධ වශයෙන්, පර (අන්‍ය) වශයෙන්, පලෝක (බිඳෙන) වශයෙන්, ඊති (උවදුරු) වශයෙන්, උපද්‍රව වශයෙන්, බිය වශයෙන්, උපසර්ග වශයෙන්, චල (සෙලවෙන) වශයෙන්, පභංගු (කැඩෙන) වශයෙන්, අද්ව (ස්ථිර නොවන) වශයෙන්, අතාණ (ආරක්ෂාවක් නැති) වශයෙන්, අලේණ (සැඟවෙන තැනක් නැති) වශයෙන්, අසරණ (පිහිටක් නැති) වශයෙන්, රිත්ත (හිස්) වශයෙන්, තුච්ඡ වශයෙන්, ශුන්‍ය වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන්, ආදීනව වශයෙන්, විපරිණාම ධර්ම වශයෙන්, අසාර (සාරයක් නැති) වශයෙන්, අඝමූල (දුකට මුල) වශයෙන්, වධක (මරන්නෙකු) වශයෙන්, විභව (විනාශ වන) වශයෙන්, සාසව (ආශ්‍රව සහිත) වශයෙන්, සංඛත (හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්) වශයෙන්, මාරාමිස (මාරයාගේ ඇම) වශයෙන්, ජාති ධර්ම, ජරා ධර්ම, ව්‍යාධි ධර්ම, මරණ ධර්ම, සෝක-පරිදේව ධර්ම, දුක්ඛ-දෝමනස්ස ධර්ම, උපායාස ධර්ම සහ සංකිලේසික ධර්ම වශයෙන් දක්නා තැනැත්තා ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් දකියි. එහිදී පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන් දක්නා ආකාරය යනාදිය යෙදිය යුතුය. ‘අනිත්‍ය වශයෙන්’ යනු අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් යන අර්ථයයි. සියලු පංචස්කන්ධයන් අනිත්‍යම වේ යයි දක්නා බව මෙහි කියැවේ. අනිත්‍ය වශයෙන් දක්නා තැනැත්තා ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් දකින්නේ කෙසේද? නිත්‍ය ගුණයෙන් ශුන්‍ය වූ බැවින්, පංචස්කන්ධ ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් දකියි. සෙසු පදයන්හිදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එහි ‘අනිත්‍යමය’ යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ පටන් කවදා හෝ මරණයට පත්වන ස්වභාවය ඇති බැවින් අනිත්‍යම වේ. ‘දුක්ඛමය’ යනු අනිත්‍ය බැවින්ම දුක් වේ. ‘යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක් වේ’ යයි වදාළ බැවිනි. නැතහොත් දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මතාව නිසාමය. ‘රෝගමය’ යනු රෝගී වන ස්වභාවය ඇති බැවින් රෝග වේ. ලෝකයෙහි ඇස් රෝග ආදී දහස් ගණන් රෝගයන් දක්නට ලැබේ. ඒ සියල්ල මේ පංචස්කන්ධයම වේ. මින් පරිබාහිර වෙනත් රෝගයක් නැත. එබැවින් මේවා ඒකාන්තයෙන්ම රෝග ජාතීන්මය. තවද, දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මතාව නිසා ද, තෙවිධ දුක්ඛතාවන්ගෙන් හා සතර ආකාර දුක්ඛ අර්ථයන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් පීඩා ලබන බැවින් හා රිදවන අර්ථයෙන් මේවා ‘රෝග’ නම් වේ. එහි ‘තෙවිධ දුක්ඛතාව’ යනු දුක්ඛ දුක්ඛතාව, සංඛාර දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම දුක්ඛතාවයි. ‘සතර දුක්ඛ අර්ථ’ යනු පීඩන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, සන්තාප (දැවෙන) අර්ථය සහ විපරිණාම අර්ථයයි. ගෙඩි (පිළිකා) ආදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයයි. එහි ‘ගෙඩියක්’ (ගණ්ඩ) යනු පීඩා කරන ආබාධයයි. ‘හුල’ (සල්ල) යනු විදින අර්ථයෙන් ක්ලේශ නමැති හුල සහ දුක් නමැති හුලයි. ‘අඝ’ යනු නිෂ්ඵල බවයි. මේ ස්කන්ධයන් විපත්තියෙන් කෙළවර වන බැවින් නිෂ්ඵලමය. සියලු සම්පත් විපත්තියෙන් කෙළවර වේ යයි වදාරා ඇත. විශ්වාස කළ නොහැකි අර්ථයෙන් ‘පර’ (අන්‍ය) නම් වේ. ‘මෙය මගේය, මම මොහු වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි’ කියා මොවුන් කෙරෙහි විශ්වාසයක් තැබීමට නුසුදුසුය. එසේ විශ්වාස කරන්නාට නන්විධ දුක්වලින් නිරන්තරයෙන් හිංසා පමුණුවන බැවිනි. ප්‍රතිසන්ධියේ පටන් කවදා හෝ බිඳෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘පලෝක’ (බිඳෙන) ධර්මයන්මය. ‘ඊති’ යනු අන්තරායයි. ස්කන්ධයන් අන්තරාය බහුල ස්වභාවයෙන් යුක්තය. අධ්‍යාත්මික භාවයට පැමිණ සතුරා සේ පීඩා කරන බැවින් ‘උපද්‍රව’ නම් වේ. බිය විය යුතු බැවින් ‘බිය’ නම් වේ. අනාත්ම වුවද අධ්‍යාත්මික භාවයට පැමිණ බැඳ තබන බැවින් හා දුක් ගොඩගසන බැවින් ‘උපසර්ග’ නම් වේ. නිරන්තරයෙන් ලෝක ධර්මයන්ගෙන් කම්පනය වන බැවින් ‘චල’ නම් වේ. නන් අයුරින් බිඳී යන බැවින් ‘පභංගු’ නම් වේ. මොහොතක්වත් ස්ථිර නැති බැවින් ‘අද්ව’ නම් වේ. ජරා මරණ ආදියෙන් හා අපාය විනිපාත බියෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘තාණ’ (ආරක්ෂාව) නම් වේ. එහෙත් මේ ස්කන්ධයන් කිසිවෙකුට ආරක්ෂාවක් නොවේ. ඔවුන්ට ද කිසිදු ආරක්ෂාවක් නැත. එබැවින් ‘අතාණ’ (ආරක්ෂාව රහිත) වේ. බියට පත් ජනයා සැඟවෙන ස්ථානය ‘ලේණ’ (ලෙන) නම් වේ. මේවා කිසිවෙකුට සැඟවෙන තැනක් නොවේ. ඔවුන්ට ද සැඟවෙන තැනක් නැත. එබැවින් ‘අලේණ’ වේ. බිය සිඳින බැවින් ‘සරණ’ (පිළිසරණ) නම් වේ. මේවා කිසිවෙකුට පිළිසරණක් නොවේ. ඔවුන්ට ද පිළිසරණක් නැත. එබැවින් ‘අසරණ’ වේ. නිත්‍යභාවය ආදී සියලු ශෝභන ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම තොර බැවින් ‘රිත්ත’ (හිස්), ‘තුච්ඡ’ සහ ‘ශුන්‍ය’ වේ. ආත්මය යනු යමෙකුට ඇති යම් සාරවත් පිළිසරණකි. මේ ස්කන්ධයන් තමන්ම කිසිවෙකුට ආත්ම නොවේ. තමන්ට ද කිසිදු ආත්මයක් නැත. එබැවින් ‘අනාත්ම’ වේ. අනිත්‍යතාව ආදී ආදීනවයන්ගෙන් හා දෝෂයන්ගෙන් පිරී ඇති බැවින් ‘ආදීනව’ වේ. විපරිණාමය වන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘විපරිණාම’ වේ. සාරවත් වූ කිසිදු පදනමක් නැති බැවින් ‘අසාර’ වේ. සියලු නිෂ්ඵල දුක්වලට පිහිට වන බැවින් ‘අඝමූල’ වේ. මොවුහු තමන්ම මරණ ධර්මයෙන් යුක්ත වී, ඒ මරණ නමැති ආයුධයෙන් සංසාරයේ සත්ත්වයන්ව නිරන්තරයෙන් නසන බැවින් හා ජීවිත ඉන්ද්‍රිය සිඳින බැවින් ‘වධක’ (ඝාතක) නම් වේ. නිත්‍ය සැපය හා යහපත නැති බැවින් ‘විභව’ නම් වේ. ආශ්‍රවයන්ගෙන් වෙළී පවතින බැවින් ‘සාසව’ වේ. නිරන්තරයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවින් ‘සංඛත’ වේ. ක්ලේශ මාර, මච්චු මාරයන්ගේ ආහාරයක් හා ඇමක් බඳු බැවින් ‘මාරාමිස’ වේ. අකමැත්තෙන් වුවද ඇස් රෝග ආදී වශයෙන් හා අපාය භව ආදී වශයෙන් උපදින ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ජාති ධර්ම’ වේ. අකමැත්තෙන් වුවද පිරිහෙන හා මියයන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ජරා මරණ ධර්ම’ වේ. ශෝක ආදියට වස්තුවක් වී ඒවා දරා සිටින බැවින් ‘ශෝකාදී ධර්ම’ වේ. තණ්හා සංකිලේස, දිට්ඨි සංකිලේස සහ දුශ්චරිත සංකිලේසයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘සංකිලේසික ධර්ම’ වේ. එබැවින් ‘අතළිස් ආකාරයකින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටිසංඛාන’ වශයෙන් යනු මැනවින් විමසා බැලීමෙනි. ‘නිකන්තිය’ යනු ඇලීම හෙවත් තණ්හාවයි. ‘පරියාදින්න’ යනු වියළී ගිය හෙවත් ක්ෂය වූ බවයි. ‘බිය’ යනු භය ඥානය නිසා උපන් ඔත්තප්ප බියයි.

လောကေ အတ္တဇီဝါ နာမ သတ္တာနံ အဇ္ဈတ္တ ဓမ္မေသု သာရဓမ္မာ ဟောန္တိ. တေသု ဝိဂတေသု သေသဓမ္မာ နိဿတ္တ နိဇ္ဇီဝဘာဝံ ပတွာ ဖေဂ္ဂုဘူတာ ကစဝရဘူတာတိ လောကဿ အဘိမာနော. တေ စ အတ္တဇီဝါ နာမ သဗ္ဗသော နတ္ထီတိ ဒိဋ္ဌေ ခန္ဓေသု ကစဝရဘာဝဒဿနံ အတ္တဇီဝ သုညတာ ဒဿနံ နာမ. ‘‘ဝိမုစ္စမာနော’’တိ ဧတေန ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခောတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ဝိမုစ္စန္တိ ဧတေနာတိ ဝိမောက္ခောတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘နိမိတ္တာနီ’’တိ ဝိပလ္လာသဓမ္မေဟိ နိမ္မိတာနိ နိစ္စနိမိတ္တ သုခနိမိတ္တ အတ္တနိမိတ္တ ဇီဝနိမိတ္တာနိ. သတ္တ ပုဂ္ဂလ ဣတ္ထိ ပုရိသ ဟတ္ထ ပါဒ သီသ ဂီဝါဒီနိ နိမိတ္တာနိ စ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ခဏိက ဓမ္မတ္တာ အနိစ္စာနံယေဝ သတံ သန္တတိ ဃနေန ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ဟိယျောပိ သော ဧဝ, အဇ္ဇပိ သော ဧဝါတိအာဒိနာ နိစ္စာကာရေန ဥပဋ္ဌာနံ နိစ္စနိမိတ္တံ နာမ. ကိလေသမလေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အသုဘာနံယေဝ သတံ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ဣဒံ ဣဋ္ဌံ, ကန္တံ, မနာပံ, ပိယရူပ, န္တိအာဒိနာ သုဘာကာရေန ဥပဋ္ဌာနံ သုဘနိမိတ္တံ နာမ. ဘယဋ္ဌေန အခေမဋ္ဌေန ဒုက္ခာနံပိ သတံ တာယေဝ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ဣဒံ သုခံ, နိဗ္ဘယံ, ခေမံ, သာတရူပ, န္တိအာဒိနာ သုခါကာရေန ဥပဋ္ဌာနံ သုခနိမိတ္တံ နာမ. ပစ္စယာ ယတ္တဝုတ္တိကတ္တာ ပစ္စယေန ဝိနာ ကေဝလံ အတ္တနော ဝသာယတ္တဝုတ္တိတာ ဘာဝတော အနတ္တာနံယေဝ သတံ အတ္တနော ဣစ္ဆာဝသေန ကရောတိ, ကထေတိ, စိန္တေတိ, ဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တော ဂစ္ဆတိ, ဌာတုံ ဣစ္ဆန္တော တိဋ္ဌတီ, တိအာဒိနာ ဝသဝတ္တနာကာရေန ဥပဋ္ဌာနံ အတ္တနိမိတ္တံ နာမ. တထာ သတ္တောနာမ သတ္တာဟံပိ ဇီဝတိ, မာသံပိ ဇီဝတိ, သံဝစ္ဆရံပိ ဇီဝတီတိအာဒိနာ ဇီဝါကာရေန ဥပဋ္ဌာနံ ဇီဝနိမိတ္တံ နာမ. နနု စေတ္ထ အတ္တနော ဣစ္ဆာဝသေန ကရောတီတိအာဒီသု ဣစ္ဆာနာမ တဏှာဝါဆန္ဒော ဝါ. တဒုဘယမ္ပိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တံ. ကရဏဉ္စ နာမ ကာယိကကြိယာဘူတာနံ စိတ္တဇရူပကလာပါနံ ပဝတ္တိဝိသေသော. ဧဝဉ္စသတိ တေသံ စိတ္တဝသေန ပဝတ္တတ္တာ အတ္တနော ဣစ္ဆာဝသေန ကရောတီတိ ဣဒံ အဘိဓမ္မဝိရုဒ္ဓံ န ဟောတီတိ. န န ဟောတိ. အတ္တနောတိ စ ကရောတီတိ စ [Pg.293] ဝုတ္တတ္တာ. န ဟိ အတ္တာနာမ အတ္ထိ, ယော အတ္တနောတိ ဝုစ္စေယျ. န စ ကတ္တာနာမ အတ္ထိ, ယော ကရောတီတိ ဝုစ္စေယျ. ဣဓ ပန တသ္မိံ သမယေ ပဝတ္တံ ခန္ဓပဉ္စကမေဝ အတ္တာတိ စ ကတ္တာတိ စ ဂဟေတွာ အတ္တနောတိ စ ကရောတီတိ စ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝဿယော ဟောတီ’’တိ ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ. ‘‘ဝိဓမိတွာ’’တိ ဉာဏေန အန္တရဓာပေတွာ. သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနာနိ န ဟောန္တီတိ ဒဿနဉာဏေန ဝိနိစ္ဆယံ ပါပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘာဝဒဿနံ နာမ သောကဒုက္ခာဒီနံ အဘာဝဒဿနံ.

ලෝකයෙහි 'ආත්මය' හෝ 'ජීවය' නමින් සත්වයන්ගේ අධ්‍යාත්මික ධර්මයන් අතර සාර ධර්මයන් පවතියි. ඒවා ඉවත් වූ විට සෙසු ධර්මයන් අසාර වූ, පණ නැති, බොල් ස්වභාවයට හෝ කුණු කසළ බවට පත් වෙතැයි ලෝකයාගේ වැරදි හැඟීමක් පවතියි. ඒ ආත්ම හෝ ජීව නමින් හැඳින්වෙන දේ කිසිසේත්ම නැතැයි දැකීමෙන්, ස්කන්ධයන් කෙරෙහි කසළ බව දැකීම 'ආත්ම-ජීව ශුන්‍යතාව' දැකීම නම් වේ. 'විමුච්චමානෝ' (මිදෙන්නේය) යන මෙයින් මිදෙන බැවින් 'විමොක්ඛ' (විමෝක්ෂය) යන අර්ථය දක්වයි. 'යමක් මගින් මිදෙයිද, එයද විමොක්ඛය' යන්න ද යෝග්‍ය වේ. 'නිමිත්තානී' යනු විපල්ලාස ධර්මයන් මගින් මවා ගත් නිත්‍ය නිමිත්ත, සුඛ නිමිත්ත, ආත්ම නිමිත්ත සහ ජීව නිමිත්තයි. සත්ව, පුද්ගල, ස්ත්‍රී, පුරුෂ, අත, පය, හිස, බෙල්ල ආදී නිමිති ද මීට අයත් වේ. එහි සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික ධර්මතාව නිසා අනිත්‍ය වූවත්, සන්තති ඝනයෙන් (පැවැත්මේ ඒකීයත්වයෙන්) වැසී ඇති බැවින් "ඊයේ සිටියේත් ඔහුමය, අද සිටින්නේත් ඔහුමය" ආදී වශයෙන් නිත්‍ය ආකාරයෙන් වැටහීම 'නිත්‍ය නිමිත්ත' නම් වේ. කෙලෙස් මලින් ගැවසී ඇති බැවින් අශුභ වුවද, අවිද්‍යාවෙන් වැසී ඇති බැවින් "මෙය ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, මනාපයි, ප්‍රිය රූපීයි" ආදී වශයෙන් සුභ ආකාරයෙන් වැටහීම 'සුභ නිමිත්ත' නම් වේ. බියකරු බව හා අකේම (අනාරක්ෂිත) බව නිසා දුක් වුවද, එම අවිද්‍යාවෙන්ම වැසී ඇති බැවින් "මෙය සැපයි, නිර්භයයි, ආරක්ෂිතයි, මිහිරි ස්වභාවයයි" ආදී වශයෙන් සැප ආකාරයෙන් වැටහීම 'සුඛ නිමිත්ත' නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් මත පවතින බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන් රහිතව හුදෙක් තම වසඟයේ පැවැත්මක් නොමැති බැවින් අනාත්ම වුවද, තමාගේ කැමැත්ත පරිදි "කරයි, කතා කරයි, සිතයි, යන්නට කැමති වූ විට යයි, සිටින්නට කැමති වූ විට සිටියි" ආදී වශයෙන් වසඟයේ පවත්නා ආකාරයෙන් වැටහීම 'ආත්ම නිමිත්ත' නම් වේ. එමෙන්ම සත්වයා සතියක් ජීවත් වෙයි, මසක් ජීවත් වෙයි, වසරක් ජීවත් වෙයි ආදී වශයෙන් ජීව ආකාරයෙන් වැටහීම 'ජීව නිමිත්ත' නම් වේ. මෙහිදී "තම කැමැත්ත පරිදි කරයි" යනාදියේදී කැමැත්ත යනු තණ්හාව හෝ ඡන්දයයි. ඒ දෙකම සිත හා යෙදුණු (චෛතසික) ධර්මයන්ය. 'කිරීම' යනු කායික ක්‍රියාවන් වන චිත්තජ රූප කලාපයන්ගේ පැවැත්මයි. එසේ හෙයින් ඒවා සිතේ වසඟය පරිදි පවතින බැවින් "තම කැමැත්ත පරිදි කරයි" යන්න අභිධර්මයට විරුද්ධ නොවේද? එසේ නොවෙයි. "තමා" සහ "කරයි" යනුවෙන් ව්‍යවහාර කර ඇති බැවිනි. මක්නිසාද යත් "තමා" කියා කෙනෙකු නැත, එසේ නම් "තමාගේ" කියා කිව හැක්කේ කාටද? "කර්තෘ" (කරන්නා) කියා කෙනෙකු නැත, එසේ නම් "කරයි" කියා කිව හැක්කේ කාටද? මෙහිදී ඒ ඒ අවස්ථාවේ පවතින පංචස්කන්ධයම 'ආත්මය' හා 'කර්තෘ' ලෙස ගෙන "තමාගේ" සහ "කරයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. 'අවස්සයෝ හෝති' යනු පිහිටක් වෙයි යන්නයි. 'විධමිත්වා' යනු ප්‍රඥාවෙන් දුරු කොට යන්නයි. සැබෑ ස්වභාවයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බව දකින ඥානයෙන් විනිශ්චයකට පැමිණවීම යන්න මෙයින් කියැවේ. 'භව දස්සනය' (අභාව දැකීම) යනු ශෝක දුක්ඛාදීන්ගේ නොපැවැත්ම දැකීමයි.

‘‘တံ တံ ဃနဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇနဝသေနာ’’တိ သမူဟသန္တတိ ဃနာဒီနံ ဘိန္ဒန ဆိန္ဒနဝသေန. တတ္ထ သမူဟဃနဘိန္ဒနံ အာဒိတော ဓမ္မဝဝတ္ထာနဉာဏကိစ္စံ. တဒါ အတ္တဒိဋ္ဌိ ဝိက္ခမ္ဘိတာ ဟောတိ. ဇီဝဒိဋ္ဌိ စ နာမ သုခုမတရာ အတ္တဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. မဂ္ဂက္ခဏံ ပတွာ ဧဝ တဒုဘယံပိ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္ဒတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ပဏိဟိတဂုဏဿာ’’တိ ပတ္ထိတဂုဏဿ.

'තං තං ඝනවිනිබ්භුජ්ජනවසෙන' යනු සමූහ ඝන, සන්තති ඝන ආදිය බිඳීම හා විනිවිද දැකීම මගිනි. එහිදී සමූහ ඝනය බිඳීම යනු ආරම්භයේදී ඇති වන නාම-රූප පරිච්ඡේද ඥානයේ කාර්යයකි. එවිට ආත්ම දෘෂ්ටිය යටපත් වේ. 'ජීව දෘෂ්ටිය' යනු වඩාත් සියුම් වූ ආත්ම දෘෂ්ටියම වේ. මාර්ගක්ෂණයේදී ඒ දෙකම සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය. 'පණිහිතගුණස්ස' යනු ප්‍රාර්ථනා කරන ලද ගුණ ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි.

‘‘ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပတီ’’တိ ဇေဋ္ဌကော ဝုစ္စတိ. ‘‘မုခံ’’တိ မူလကာရဏံ. ပတိ စ သော မုခဉ္စာတိ ပတိမုခံ. ပတိမုခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗလောကိယသီလာနိ နာမ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာနိ. တေသံ မဇ္ဈေ. ‘‘ဇေဋ္ဌကတ္တာ’’တိ ဇေဋ္ဌကသီလတ္တာ. ‘‘တမေဝါ’’တိ ဝိနယပညတ္တိသီလမေဝ +. ‘‘ယေသံ ဓမ္မာနံ’’တိ ဥဒ္ဓစ္စ မုဋ္ဌဿစ္စာဒိ ဓမ္မာနံ. ‘‘ဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ နာမာ’’တိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ နာမာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘လောလာနိ နာမာ’’တိ. ‘‘တဒနုဗန္ဓာ’’တိ တာနိဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အနုဂတာ. ‘‘ဗုဒ္ဓပ္ပဋိကုဋ္ဌေဟီ’’တိ ဗုဒ္ဓေနဘဂဝတာ ပဋိက္ကောသိတေဟိ နီဝါရိတေဟိ. ‘‘မိစ္ဆာပယောဂေဟီ’’တိ အဋ္ဌကုလဒူသနကမ္မေဟိ စေဝ ဧကဝီသတိအနေသနကမ္မေဟိ စ. ‘‘တိဝိဓကုဟနဝတ္ထူဟီ’’တိ ပစ္စယပ္ပဋိသေဝနဉ္စ, သာမန္တဇပ္ပနဉ္စ, ဣရိယာ ပထ သန္နိဿိတဉ္စာတိ ဣမေဟိ တိဝိဓေဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟိ. တိဝိဓေဟိ အစ္ဆရိယ ကမ္မဝိဓာနေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပရိသုဇ္ဈတီတိ ပရိသုဒ္ဓိ. ပရိသုဒ္ဓိ ဧဝ ပါရိသုဒ္ဓိ. ‘‘သမ္မောဟဿာ’’တိ ဓာတုမနသိကာရာဒီသု သမ္မုယှနဿ. ‘‘ဂေဓဿာ’’တိ သမ္မောဟတ္တာယေဝ ပစ္စယေသု ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာ ကဿဝိယ ဂေဓဿ, အဘိကင်္ခဿ. ‘‘မဒဿာ’’တိ လာဘသက္ကာရာ ဒိမူလကဿ [Pg.294] မာနမဒဿ. ‘‘ပမာဒဿာ’’တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု ပမာဒဿ မုဋ္ဌဿစ္စဿ. တံ တံ ပယောဇန မရိယာဒေါ နာမ စီဝရပစ္စယေ တာဝ သီတပ္ပဋိဃာတာဒိကော ပယောဇနမရိယာဒေါ. ‘‘မရိယာဒေါ’’တိ စ ယာဝဒေဝါတိ ပဒေန ဒဿိတော သီတပ္ပဋိဃာတာဒိကော စီဝရပ္ပယောဇန ပရိစ္ဆေဒေါ. သော စ စီဝရပစ္စယေ သမ္မောဟာဒိကေ သာဝဇ္ဇပက္ခေ အပတနတ္ထာယ ဌပိတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မောဟဿ ဂေဓဿ မဒဿ ပမာဒဿ ပဟာနတ္ထံ’’တိ. ဧသနယော ပိဏ္ဍပါတပစ္စယာဒီသုပိ. ဧတေန ပစ္စဝေက္ခနာပါဌေသု အယမတ္ထော ဒဿိတော. ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ ပဋိသေဝတိ ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယ ဥဏှဿ ပဋိဃာတာယာတိအာဒီသု ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယ ပဋိသေဝတိ. န တတော ဥတ္တရိ သမ္မောဟတ္ထာယ ဂေဓတ္ထာယ မဒတ္ထာယ ပမာဒတ္ထာယ ပဋိသေဝတီတိအာဒိ. ဧဝဉ္စသတိ, ယံ စီဝရံ ပဋိသေဝန္တဿ သမ္မောဟဂေဓမဒပ္ပမာဒါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တံ န သေဝိတဗ္ဗံ. ဣတရံ သေဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿိတံ ဟောတီတိ.

'ප්‍රාතිමෝක්ෂය' (පාරිමොක්ඛ) යන්නෙහි 'පති' යනු ජ්‍යෙෂ්ඨයා යි. 'මුඛ' යනු මූලික හේතුවයි. ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ද මූලික වූ ද බැවින් 'පතිමුඛ' නම් වේ. පතිමුඛයම ප්‍රාතිමෝක්ෂය වන බව පෙන්වීමට 'තං හී' යනාදිය පවසන ලදී. සකල ලෞකික ශීලයන් නම් චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. ඒවා මධ්‍යයෙහි. 'ජෙට්ඨකත්තා' යනු ජ්‍යෙෂ්ඨ ශීලය වන බැවිනි. 'තමේව' යනු විනය පැනවීම් වලට අදාළ ශීලයමය. 'යෙසං ධම්මානං' යනු උද්ධච්චය, සිහි මුළාව (මුට්ඨස්සච්ච) ආදී ධර්මයන්ගේ ය. 'විප්ඵන්දිතානි නාම' යනු විසිරුණු ස්වභාවයන් යන්න අදහසයි. ඒ නිසාම 'ලොල වූ' (සසල වූ) බව පැවසුණි. 'තදනුබන්ධ' යනු එම විසිරුණු ඉන්ද්‍රියයන් අනුගමනය කරන යන්නයි. 'බුද්ධප්පටිකුට්ඨේහි' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද නොහොත් වළක්වන ලද යන්නයි. 'මිච්ඡාපයෝගේහි' යනු අට වැදෑරුම් කුලදූෂණ කර්ම හා විසි එක් වැදෑරුම් අනේසන (වැරදි සෙවීම්) මගිනි. 'තිවිධකුහනවත්තූහි' යනු ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය, සීමාවෙන් ඔබ්බට කතා කිරීම සහ ඉරියව් ඇසුරු කරගත් ත්‍රිවිධ කුහන වස්තූන් මගිනි. එනම් ත්‍රිවිධ වූ පුදුම එළවන ක්‍රියා මාර්ගයන් මගිනි. පිරිසිදු වන බැවින් 'පරිශුද්ධිය'යි. පරිශුද්ධියම 'පාරිශුද්ධිය'යි. 'සම්මෝහස්ස' යනු ධාතු මනසිකාර ආදියේදී මුළා වීමටයි. 'ගේධස්ස' යනු මුළා වූ බැවින්ම ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි බත් තැටියට වැටුණු කපුටෙකු මෙන් ඇති වන ගිජුකමට හා ආශාවටයි. 'මදස්ස' යනු ලාභ සත්කාර ආදිය මුල් කරගත් මාන මදයටයි. 'පමාදස්ස' යනු කුසල් දහම්හි පමාවට හෙවත් සිහි මුළාවටයි. ඒ ඒ ප්‍රයෝජනයේ සීමාව (මරියාද) නම්: චීවර ප්‍රත්‍යයේදී මුලින්ම ශීතාදිය වැළැක්වීම ප්‍රයෝජනයේ සීමාවයි. 'මරියාද' යනු 'යාවදේව' (යම් තාක්ම) යන පදයෙන් දැක්වූ ශීතාදිය වැළැක්වීමේ චීවර ප්‍රයෝජන පරිච්ඡේදයයි. එය පනවා ඇත්තේ චීවර ප්‍රත්‍යයේදී මුළා වීම් ආදී සාවද්‍ය පාර්ශවයට නොවැටීම පිණිසයි. ඒ නිසා "මුළාව, ගිජුකම, මදය සහ ප්‍රමාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස" යැයි පවසන ලදී. පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍ය ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පාඨයන්හි මෙම අර්ථය දක්වන ලදී: "මෙහි භික්ෂුව සීතල දුරු කිරීම පිණිස, උෂ්ණය දුරු කිරීම පිණිස යම් තාක්ම චීවරය පරිභෝජනය කරයි" යනාදියේදී, යම් තාක් සීතල දුරු කිරීමට පමණක් පරිභෝජනය කරයි. එයින් ඔබ්බට මුළා වීම පිණිස, ගිජුකම පිණිස, මදය පිණිස හෝ ප්‍රමාදය පිණිස පරිභෝජනය නොකරයි. එසේ වූ විට, යම් චීවරයක් පරිභෝජනය කරන විට මුළාව, ගිජුකම, මදය හෝ ප්‍රමාදය උපදියි නම් එය පරිභෝජනය නොකළ යුතුය, අනෙක පරිභෝජනය කළ යුතුය යන්න මෙයින් දැක්වේ.

‘‘ပစ္စတ္တသဘာဝေါ’’တိ ပစ္စေကသဘာဝေါ. ‘‘ကာရိယသင်္ခါတံ’’တိ ကာတဗ္ဗံ အဘိနိပ္ဖာဒေတဗ္ဗန္တိ ကာရိယံ. အာသန္နပ္ဖလံ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂိဿဓူမောဝိယာ’’တိ. အာသန္နကာရဏံ ပဒဋ္ဌာနံ နာမ အဂ္ဂိကာရကော ဝိယ. ပဇ္ဇတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ ဖလံ ဧတေနာတိ ပဒံ. တိဋ္ဌတိ ဖလံ ဧတ္ထာတိ ဌာနံ. ဥဘယံပိ ကာရဏ ပရိယာယော ဧဝ. တေန အတိဿယတ္ထောပိ သိဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘အာသန္နကာရဏံ’’တိ. ‘‘သဒ္ဓိံ သညာ စိတ္တ ဝိပလ္လာသေဟီ’’တိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာ ပန သညာ စိတ္တ ဝိပလ္လာသာ ဝိက္ခမ္ဘိတုံ သက္ကောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ‘‘သာသန ဓမ္မေ’’တိ အနတ္တလက္ခဏ သုတ္တန္တာဒိကေ သုညတ ဓမ္မပ္ပဋိသံယုတ္တေ ဒေသနာဓမ္မေ. ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော ဝိက္ခမ္ဘိတော’’တိ တာဒိသံ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဒေသကေ သတ္ထရိ စ ဒေသိတေ ဓမ္မေ စ သဒ္ဓံ ပဋိလဘိတွာ သစ္စမေဝ ဘဂဝါ အာဟ, အဟံ ပန ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ,တိ ဂဏှာမိ, မိစ္ဆာဝတာယံ မမဂါဟောတိ ဧဝံ ဝိက္ခမ္ဘိတော ဟောတိ. တတော ပဋ္ဌာယ ဧသော မေ အတ္တာတိ ဝဒန္တောပိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန န ဝဒတိ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဧဝ ဝဒတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒမ္ပန ဒဠှဂ္ဂါဟ ဝိက္ခမ္ဘနမတ္တံ ဧဝ[Pg.295]. န အတ္တဒဿန ဝိက္ခမ္ဘနံ. တံ ပန ဓမ္မဝဝတ္ထာနညာဏေ သိဒ္ဓေ ဧဝ သိဇ္ဈတီတိပိ ဝဒန္တိ. စတုန္နံ အာဟာရာနံ ဝသေန စတုဓာ နာမရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. ကသ္မာ, စတ္တာရော အာဟာရေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တေသွေဝ လက္ခဏတ္တယံ သမနုပဿန္တဿ အန္တေ လောကုတ္တရညာဏဒဿနပ္ပဋိလာဘကိစ္စဿ သိဒ္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ပဉ္စဓာတိအာဒီသု ဧသနယော. အာဒိကမ္မိကာနံ အဝိသယော, ဝိသုံ ဝိသုံ လက္ခဏ ရသာဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ပရိဂ္ဂဟဏေ သက္ကောန္တဿပိ ဝိပဿနာ ကမ္မေ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဿိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ. တထာဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ကလာပဝသေန သံခိပိတွာ’’တိ. ‘‘အညဿ ကဿစီ’’တိ အတ္တဇီဝါဒိကဿ. သော ကရောတိ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ. သော ပဋိသံဝေဒေတိ ဘဝန္တရံ ပတွာ တဗ္ဗိပါကံ. သံသရတိ ဘဝတော ဘဝံ. သန္ဓာဝတိ ကမ္မဝေဂေန ခိတ္တော. သုဒ္ဓေ နာမေ ဧဝ ဝါ ရူပေ ဧဝ ဝါ ဤဟာဗျာပါရာနံ အဘာဝဒဿနတောတိ ယောဇနာ. ပုဂ္ဂလသတ္တာနံ ကြိယာယောတိ သညိတာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အတ္တာတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ကာရက ဒိဋ္ဌိ. ‘‘တဒတ္ထာ ဘိနိဝေသဝသေနာ’’တိ သတ္တော, ပုဂ္ဂလော, တိအာဒိ ဝေါဟာရဿ သဗ္ဘာဝတော တဿ အတ္ထဘူတော သတ္တပုဂ္ဂလာဒိကောပိ သဘာဝတော အတ္ထိယေဝ. နော နတ္ထီတိ ဧဝံ ဒဠှံ ဟဒယေ သန္နိဓာနကရဏ ဝသေန. ‘‘အတိဓာဝနဉ္စာ’’တိ ဝေါဟာရ ပညတ္တိမတ္တေ အဋ္ဌတွာ တံ အတိက္ကမိတွာ ပဉ္စက္ခန္ဓေ သတ္တာဒိဘာဝေန ဂဟဏဉ္စာတိ အဓိပ္ပာယော.

“පච්චත්තසභාවෝ” යනු වෙන් වෙන් වූ ස්වභාවයයි. “කාර්යසංඛ්‍යාතං” යනු කළ යුත්තා වූ, නිපදවිය යුත්තා වූ දෙය කාර්යය නම් වේ. එය ආසන්න ඵලයයි. එහෙයින් “ගින්නෙහි දුම මෙන්” යැයි වදාළහ. ආසන්න හේතුව පදට්ඨාන (පදස්ථානය) නම් වේ, එය හරියට ගිනි දල්වන්නා මෙනි. යමකින් ඵලය උපදී ද, පවතී ද, සිද්ධ වේ ද එය 'පදය' යි. යමක ඵලය පිහිටයි ද එය 'ස්ථානය' යි. මේ දෙකම හේතුව යන අර්ථයට පර්යාය වචන වේ. එබැවින් විශේෂ අර්ථයක් ද සිද්ධ වන බැවින් “ආසන්න හේතුව” යැයි වදාළහ. “සංඥා චිත්ත විපල්ලාසයන් සමඟ” යනු දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සමඟ යන්න අදහසයි. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත වූ සංඥා හා චිත්ත විපල්ලාසයන් (මෙහිදී) යටපත් කළ හැකියැයි නොකිය යුතුය. “ශාසන ධර්මයෙහි” යනු අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය ආදී වූ ශුන්‍යතා ධර්මයට සම්බන්ධ දේශනා ධර්මයෙහි යන්නයි. “දෘෂ්ටි විපල්ලාසය යටපත් කරන ලදී” යනු එවැනි ධර්ම දේශනාවක් අසා, දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද දේශිත ධර්මය කෙරෙහි ද ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍යයක්ම වදාළ සේක, මම වනාහි මෙය මගේය, මම වෙමි, මගේ ආත්මය යැයි ගනිමි, මාගේ මේ ගැනීම වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම වැරදි සහගතය” යනුවෙන් මෙසේ දෘෂ්ටි විපල්ලාසය යටපත් වේ. එතැන් පටන් “මෙය මගේ ආත්මය” යැයි පැවසුව ද දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් නොපවසයි. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත සිතින්ම පවසයි යනු අදහසයි. මෙය වනාහි දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීම යටපත් කිරීමක් පමණි. ආත්ම දෘෂ්ටිය යටපත් කිරීමක් නොවේ. එය ධර්මවවත්ථාන ඥානය සිද්ධ වූ කල්හිම සිද්ධ වේ යැයි ද පවසති. සතර ආකාර ආහාරයන්ගේ වශයෙන් සතර ආකාරයකින් නාමරූප පිරිසිඳ දැකිය යුතුය. මන්ද යත්, සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දැක ඒවායෙහිම ත්‍රිලක්ෂණය මෙනෙහි කරන්නාට අවසානයේ ලෝකෝත්තර ඥානදර්ශනය ලැබීමේ කටයුත්ත සිද්ධ වන බැවිනි. පස් ආකාරය යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයමය. (මෙය) ආදිකම්මිකයන්ට විෂය නොවේ, ලක්ෂණ, රස ආදියෙන් වෙන් වෙන්ව පිරිසිඳ ගැනීමට නොහැකි බැවිනි. පිරිසිඳ ගැනීමට හැකියා ඇති අයට වුවද විදර්ශනා කර්මයෙහි වෙන් වෙන්ව දැකීමට නොහැකි බැවිනි. එහෙයින් “කලාප වශයෙන් සංක්ෂිප්ත කොට” යැයි පසුව පවසනු ඇත. “වෙනත් කිසිවකුගේ” යනු ආත්මයක හෝ ජීවයෙකුගේ යන්නයි. ඔහු කුසල් අකුසල් කර්ම කරයි. ඔහු වෙනත් භවයකට පැමිණ එහි විපාක විඳියි. ඔහු භවයෙන් භවයට සංසාරයේ සැරිසරයි. කර්ම වේගයෙන් විසි කරන ලද්දේ දුවයි. ශුද්ධ වූ නාමයෙහි හෝ රූපයෙහි ම හෝ ක්‍රියාකාරීත්වයක අභාවය දැකීමෙන් යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. පුද්ගල සත්ත්වයන්ගේ ක්‍රියාවය යනුවෙන් හඳුනා ගන්නා ලද්දේ (සංඥිත) යනු විග්‍රහයයි. “ආත්මය යැයි පවතින දෘෂ්ටිය” යනු කර්තෘ දෘෂ්ටියයි. “එහි අර්ථයෙහි දැඩිව බැසගැනීමේ වශයෙන්” යනු සත්ත්වයා, පුද්ගලයා ආදී ව්‍යවහාරයන් පවතින බැවින්, එම ව්‍යවහාරයට අර්ථ වූ සත්ත්ව පුද්ගලයා ද ස්වභාවයෙන්ම ඇත්තේය, නැත්තේ නොවේ යනුවෙන් මෙසේ හදවතෙහි ස්ථිරව තැන්පත් කරගැනීමේ වශයෙනි. “අතිධාවනය ද” යනු ව්‍යවහාර ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයෙහි නොසිට, එය ඉක්මවා ගොස් පංචස්කන්ධය සත්ත්වයා ආදී වශයෙන් ගැනීමය යනු අදහසයි.

‘‘ကမ္မစိတ္တောတုကာဟာရဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ ကကာရော သန္ဓိ ဝသေန အာဂမော. ကမ္မဝသေန စိတ္တဝသေန ဥတုဝသေန အာဟာရဝသေနာတိ အတ္ထော. အနုရူပါနံ ပစ္စယာနံ သာမဂ္ဂီတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အညထာ ပဝတ္တိယာ’’တိ အညေန ပကာရေန ပဝတ္တနဿ. ‘‘ဟေတုသမ္ဘာရပစ္စယေဟီ’’တိ ဟေတုပစ္စယ သမ္ဘာရပစ္စယေဟိ. ဇနက ပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ နာမ. ပရိဝါရပစ္စယာ သမ္ဘာရပစ္စယာ နာမ. ‘‘ကမ္မပ္ပဝတ္တိယာ’’တိ ကမ္မပ္ပဝတ္တိတော. ‘‘ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ’’တိ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိတော. ဧကဿ သတ္တဿ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ သံသရန္တဿ ရူပကာယောပိ အတ္ထိ နာမကာယောပိ အတ္ထိ. တတော အညော ကောစိသဘာဝေါ [Pg.296] နာမ နတ္ထိ. ဒွေ စ ကာယာ ပဉ္စဝေါကာရေ သံသရန္တဿ ဧကတော ပဝတ္တန္တိ. အသညသတ္တေ သံသရန္တဿ ရူပကာယော ဧဝ ပဝတ္တတိ. သော ဧဝ တတ္ထ ဧကောသတ္တောတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. အရူပေ သံသရန္တဿ နာမ ကာယော ဧဝ ပဝတ္တတိ. သော ဧဝ တတ္ထ ဧကော သတ္တောတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိ စ ပညတ္တိမတ္တံ ဂစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော. တေသု စ ကာယေသု ရူပကာယေ စုတိ ပဋိသန္ဓီနံ အညမညံ အနန္တရ ပစ္စယတာ နာမ နတ္ထိ. ဧကမေကသ္မိံ ဘဝေ ဧကမေကော ဟုတွာ စုတိကာလေ ဘိဇ္ဇတိ. ရူပသန္တတိ ဆိဇ္ဇတိ. ပဋိသန္ဓိရူပေန သဟ ပစ္စယ ပစ္စယုပ္ပန္နတာ ပဗန္ဓော နပ္ပဝတ္တတိ. နာမ ကာယေ ပန စုတိ ပဋိသန္ဓီနံ အညမညံ အနန္တရပစ္စယတာ အတ္ထိ. စုတိကာလေပိ နာမသန္တတိ န ဆိဇ္ဇတိ. ပဋိသန္ဓိ နာမေန သဟ ပစ္စယ ပစ္စယုပ္ပန္နတာ ပဗန္ဓော ပဝတ္တတိယေဝ. တတ္ထ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ ကုသလော ဘိက္ခု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒညာဏေ ဌတွာ ဧကသ္မိံဘဝေ ဧကဿ သတ္တဿ ပဝတ္တိံ ပဿန္တော သတ္တံ နာမ န ပဿတိ. ပုဂ္ဂလံ နာမ န ပဿတိ. အဟန္တိပိ န ပဿတိ. ပရောတိပိ န ပဿတိ. အဟံ အတီတေသု ဘဝေသု အဟောသိန္တိပိ န ပဿတိ. ဣမသ္မိံဘဝေ အသ္မီတိပိ န ပဿတိ. အနာဂတေသု ဘဝိဿာမီတိပိ န ပဿတိ. အထ ခေါ အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရာ ပဝတ္တန္တိ. သင်္ခါရ ပစ္စယာ ဘဝန္တရေ ဝိညာဏံ ပဝတ္တတီတိအာဒိနာ နယေန နာမရူပ ဓမ္မာနံ ဟေတုဖလ ပရမ္ပရာဝသေန အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိမေဝ ပဿတိ. ဧကသ္မိံဘဝေ ပဝတ္တိံ ပဿန္တေ သတိ, အနမတဂ္ဂေသံသာရေ အနန္တေသု ဘဝေသု တဿ သတ္တဿ ပဝတ္တိ ဒိဋ္ဌာ ဧဝ ဟောတိ တတ္ထပိ ဧဝမေဝ, တတ္ထပိ ဧဝမေဝါတိ. တဒါ တဿ သောဠသဝိဓာ ကင်္ခါ ပဟီယတီတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ဒဿေန္တော အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကတမာ သောဠသဝိဓာ ကင်္ခါတိ. အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါနံ. န နု ခေါ အဟောသိံ. ကိံ နု ခေါ အဟောသိံ. ကထံ နု ခေါ အဟောသိံ. ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗန္တေ ပဉ္စဝိဓာ ကင်္ခါဝုတ္တာ. ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ. န နု ခေါ ဘဝိဿာမိ. ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ. ကထံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ. ကိံ ဟုတွာ ကိံ ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟံ အနာဂတမဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ အပရန္တေ ပဉ္စဝိဓာ ကင်္ခါ ဝုတ္တာ[Pg.297]. အဟံ နု ခေါ သ္မိ. နော နု ခေါ သ္မိ. ကိန္နု ခေါ သ္မိ. ကထံ နု ခေါ သ္မိ. အဟံ နု ခေါ သတ္တော ကုတော အာဂတော. သော ကုဟိံ ဂါမီ ဘဝိဿာမီတိ ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆဗ္ဗိဓာ ကင်္ခါ ဝုတ္တာ. ဣမာ သောဠသဝိဓာ ကင်္ခါတိ. တတ္ထ အဟောသိံ နု ခေါ, န နု ခေါ အဟောသိန္တိ ဣမိနာ ပဒဒွယေန အတီတကာလေ အတ္တနော အတ္ထိ နတ္ထိဘာဝေ ကင်္ခတိ. သစေ အတ္ထိ, ကိံ နု ခေါ အဟောသိန္တိ ကင်္ခတိ. ကေနစိ ဟေတုနာ ပစ္စယေန ဝါ အဟောသိံ. ကေနစိ ဣဒ္ဓိမန္တေန ဝါ နိမ္မိတော အဟောသိံ. အဟေတု အပစ္စယာ ဝါ အနိမ္မိတော ဝါ သယံဇာတော အဟောသိန္တိ အတ္ထော. ယဒိ တေသုပကာရေသု အညတရေန အဟောသိံ. ကထံ နု ခေါ အဟောသိံ. အပါဒကောဝါ အဟောသိံ. ဒွိပါဒကော ဝါ. စတုပ္ပာဒကောဝါ. ဗဟုပ္ပာဒကောဝါ. ရူပီဝါ. အရူပီဝါ. သညီဝါ. အသညီဝါ ဣစ္စာဒိ. အထ တေသု အပါဒကာဒီသု အညတရော အဟံ အဟောသိံ. ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိံ. ပထမဘဝေ ကိံ ဟုတွာ ဒုတီယ ဘဝါဒီသု ကိံ အဟောသိန္တိ ဣဒံ ဘဝပရမ္ပရာဝသေန ဝုတ္တံ. ဧသနယော အပရန္တေပိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ ‘‘အဟံ နု ခေါ သ္မိ, နော နု ခေါ သ္မီ’’တိ ယထာ ခုဒ္ဒကဝတ္ထု ဝိဘင်္ဂေ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတေသု. သတသ္မီတိ ဟောတိ. သီတသ္မီတိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘သတသ္မီ’’တိ အဟံ သဿတော ဝါ ဘဝါမိ. ‘‘သီတသ္မီ’’တိ အဟံ ဥစ္ဆိန္နောဝါ ဘဝါမီတိ အတ္ထော. ယထာ စ. အတ္ထီတိ ခေါ ဧကော အန္တော. နတ္ထီတိ ခေါ ဒုတီယော အန္တောတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အတ္ထီ’’တိ အတ္တာနာမ ဘဝါဘဝေသု နိစ္စကာလံ အတ္ထိ. ‘‘နတ္ထီ’’တိ တထာ နတ္ထိ, ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ. န ဟောတိ ပရမ္မရဏာတိ အတ္ထော. တထာ ဣဓာပိ အဟံ နု ခေါ သ္မိ. နော နု ခေါ သ္မီတိ ကင်္ခတိ. တတ္ထ ‘‘အဟံ နု ခေါသ္မီ’’တိ အယံ အဟံ နာမ ဘဝါဘဝေသု နိစ္စကာလံ အသ္မိ နု ခေါ, မမ အတ္တာနာမ သဿတော ဟုတွာ သဗ္ဗကာလံ အတ္ထိ နု ခေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘နော နု ခေါ သ္မီ’’တိ တထာ နော အသ္မိ နု ခေါ. မမ အတ္တာ တထာ နတ္ထိ နု ခေါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ‘‘ဘဝါဘဝေသူ’’တိ ပဝတ္တေပိ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဝတ္တမာနံ အတ္တာနံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နေ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ကိံ နု ခေါ သ္မီ’’တိ အဟံ နာမ သန္တော ဇာတော ကိံ နု ခေါ အသ္မိ. ကေနစိ ဟေတုနာ ပစ္စယေန ဝါ အသ္မိ နု ခေါ. ကေနစိ ဣဒ္ဓိမန္တေန ဝါ နိမ္မိတော ဘဝါမိ နု ခေါ. ဥဒါဟု အဟေတု အပစ္စယာ ဝါ [Pg.298] ကေနစိ အနိမ္မိတော ဝါ သယံ နု ခေါ ဘဝါမိ နု ခေါတိ အတ္ထော. ‘‘ကထံ နု ခေါ သ္မီ’’တိ ဧတ္ထ ပန အပဒါဒီဟိ အယောဇေတွာ အဟံ နု ခေါ ကိံ ဂေါတ္တော ဘဝါမိ. ဂေါတမဂေါတ္တော ဝါ ဝါသေဋ္ဌ ဂေါတ္တော ဝါ တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အာဒိ ကပ္ပကာလေ တာနိ ဂေါတ္တာနိ ဧတရဟိ သမ္ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တိ. တသ္မာ တေသု ကင်္ခန္တော ကင်္ခတိယေဝ. ‘‘အဟံ ကုတော အာဂတော’’တိ အဟံ အတီတေ ကုတောဘဝတော အာဂတော အသ္မိ. ‘‘သောကုဟိံဂါမီ ဘဝိဿာမီ’’တိ သော အဟံ အာယတိံ ဘဝေ ကုဟိံ ဂါမိကော ဘဝိဿာမီတိ ကင်္ခတိ. ‘‘ကင်္ခါယ အတိက္ကမော’’တိ သော ဘိက္ခု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ အဝိဇ္ဇာဒိကံ အတီတဟေတု ပဉ္စကံ ပဿန္တော တသ္မိံဘဝေ သဗ္ဗံပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဿတိယေဝ. ဧဝံ ပဿန္တော န တတ္ထ အဟံ နာမ ကောစိ အတ္ထိ, ယံ ပဋိစ္စ အတီတ ဝိသယာ ပဉ္စဝိဓာ ကင်္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဓမ္မ မတ္တမေဝ တတ္ထ အတ္ထီတိ ဧဝံ အတီတေ ကင်္ခါ ဝတ္ထုဿ အဘာဝဒဿနေန ပဉ္စဝိဓာယ ကင်္ခါယ အတိက္ကမော ဟောတိ. နနု တထာ ပဿန္တဿပိ ကထံ နု ခေါ သ္မိ, ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိံ နု ခေါတိ အယံ ကင်္ခါ အတ္ထိယေဝ. တထာ ပဿန္တောပိ ဟိ ဝိနာ ပုဗ္ဗေနိဝါသညာဏေန အတီတေ ဘဝေ အဟံ ဒွိပါဒကော အဟောသိန္တိဝါ စတုပ္ပာဒကော အဟောသိန္တိ ဝါ တတော စုတော အသုကဘဝေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ န ဇာနာတိ န ပဿတီတိ. ဝုစ္စတေ. သာ ပန ကင်္ခါ ဓမ္မ မတ္တပ္ပဝတ္တိ ဒဿနတော ပဋ္ဌာယ အန္တရာယိက ကင်္ခါ န ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပဋိရူပိကာ ဧဝ. သာ ဟိ အရိယာနံပိ လဗ္ဘတိ ယေဝါတိ. တထာ အနာဂတေ ဖလပဉ္စကံ ပဿန္တော အပရန္တေ ပဉ္စဝိဓံ ကင်္ခံ အတိက္ကမတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ ဖလပဉ္စကဉ္စ ဟေတုပဉ္စကဉ္စ ပဿန္တော ပစ္စုပ္ပန္နေ ကင်္ခါ ဆက္ကံ အတိက္ကမတိ. သေသံ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗန္တေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. အဋ္ဌဝိဓာယ ကင်္ခါယ အတိက္ကမနေ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ အနုလောမပ္ပဋိလောမံ ပဿန္တော ဒေသနာ ဓမ္မေ စ လောကုတ္တရ ဓမ္မေသု စ ကင်္ခံ အတိက္ကမတိ. ဓမ္မေ ကင်္ခါတိက္ကမနေန သဟေဝ ဒေသေန္တေ သတ္ထရိ စ, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပန္နေ သံဃေ စ, တီသု သိက္ခာသု စ, ယထာဝုတ္တေ ပုဗ္ဗန္တေ စ, အပရန္တေ စ, ပုဗ္ဗန္တာ ပရန္တေသု စ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေန သဟ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု စ သဗ္ဗံ ကင်္ခံ အတိက္ကမတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘သဘာဝ [Pg.299] ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘သဘာဝဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ စာ’’တိ ပစ္စယပရမ္ပရာဝသေန သဘာဝဓမ္မာနံ ပရမ္ပရပ္ပဝတ္တိယာ စ. ဓမ္မသု ဓမ္မတာ နာမ ဒေသနာ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာဒိဘာဝေန သုန္ဒရ ဓမ္မတာ. အနဝဇ္ဇဓမ္မတာ. ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာ နာမ တံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ ဗုဒ္ဓဿ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓတာ.

‘කම්මචිත්තොතුකාහාරවසෙනා’ යන්නෙහි ‘ක’ යන්න සන්ධි වශයෙන් පැමිණි ආගම වර්ණයකි. කර්ම වශයෙන්, චිත්ත වශයෙන්, උතු (ඍතු) වශයෙන් සහ ආහාර වශයෙන් යනු එහි අර්ථයයි. අනුරූප ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමගිය යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘අඤ්ඤථා පවත්තියා’ යනු වෙනත් ආකාරයකින් පැවතීමයි. ‘හේතුසම්භාරප්පච්චයේහි’ යනු හේතු ප්‍රත්‍ය සහ සම්භාර ප්‍රත්‍ය මඟිනි. ජනක ප්‍රත්‍යයන්ට ‘හේතු ප්‍රත්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. පරිවාර ප්‍රත්‍යයන්ට ‘සම්භාර ප්‍රත්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කම්මප්පවත්තියා’ යනු කර්මයේ පැවැත්මෙනි. ‘විපාකප්පවත්තියා’ යනු විපාකයේ පැවැත්මෙනි. අනමතග්ග වූ සංසාරයෙහි සැරිසරන එක් සත්ත්වයෙකුට රූප කායක් ද ඇත්තේය, නාම කායක් ද ඇත්තේය. එයින් පරිබාහිර වූ වෙනත් ස්වභාවයක් නම් නැත. පංචවෝකාර භවයන්හි සැරිසරන්නෙකුට මේ කායයන් දෙකම එක්ව පවතී. අසඤ්ඤසත්ත භවයෙහි සැරිසරන්නෙකුට රූප කාය පමණක් පවතී. එහි ඒ රූප කායම ‘එක් සත්ත්වයෙකි’ යන සංඛ්‍යාවට (ගණනයට) වැටේ. අරූප භවයන්හි සැරිසරන්නෙකුට නාම කාය පමණක් පවතී. එහි ඒ නාම කායම ‘එක් සත්ත්වයෙකි’ යන සංඛ්‍යාවට වැටේ. ‘සංඛ්‍යාවට වැටේ’ යනු ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පමණක් වන බව අදහසයි. එම කායයන් අතුරින් රූප කායෙහි චුති සිත හා ප්‍රතිසන්ධි සිත අතර එකිනෙකට අනන්තර ප්‍රත්‍යභාවයක් (අඛණ්ඩ පැවැත්මක්) නැත. එක එක භවයන්හිදී රූපය හටගෙන චුති කාලයේදී බිඳී යයි; රූප සන්තතිය සිඳී යයි. ප්‍රතිසන්ධි රූපය සමඟ ප්‍රත්‍ය-ප්‍රත්‍යෝත්පන්න සම්බන්ධතාවක් පවතින්නේ නැත. නාම කායෙහි නම් චුති සිත හා ප්‍රතිසන්ධි සිත අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අනන්තර ප්‍රත්‍යභාවය පවතී. චුති කාලයේදී පවා නාම සන්තතිය සිඳී නොයයි. ප්‍රතිසන්ධි නාමය සමඟ ප්‍රත්‍ය-ප්‍රත්‍යෝත්පන්න සම්බන්ධතාව අඛණ්ඩවම පවතී. එහිදී පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ දක්ෂ වූ භික්ෂුව, පටිච්චසමුප්පාද ඥානයෙහි පිහිටා එක් භවයක එක් සත්ත්වයෙකුගේ පැවැත්ම දකින කල්හි සත්ත්වයෙකු කියා කෙනෙකු නොදකියි. පුද්ගලයෙකු කියා කෙනෙකු නොදකියි. ‘මම’ කියා හෝ ‘අන්‍යයෙක්’ කියා හෝ නොදකියි. ‘මම අතීත භවයන්හි සිටියෙමි’ කියා හෝ නොදකියි. ‘මේ භවයෙහි මම වෙමි’ කියා හෝ නොදකියි. ‘අනාගත භවයන්හි මම වන්නෙමි’ කියා හෝ නොදකියි. එසේ නොව, අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ පවතිති, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් මතු භවයෙහි විඤ්ඤාණය පවතී යනාදී නයින් නාම-රූප ධර්මයන්ගේ හේතුඵල පරම්පරා වශයෙන් අවිච්ඡින්න (නොසිඳුණු) පැවැත්මම දකියි. එක් භවයක පැවැත්ම දකින කල්හි, අනමතග්ග සංසාරයේ අනන්ත වූ භවයන්හි එම සත්ත්වයාගේ පැවැත්ම ද දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. ‘එහිදී ද මෙසේමය, එහිදී ද මෙසේමය’ යනුවෙනි. එවිට ඔහුගේ සොළොස් වැදෑරුම් වූ සැකය ප්‍රහීණ වෙයි. එය දැක්වීමට ‘අනමතග්ගේ සංසාරේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සොළොස් වැදෑරුම් සැකය යනු කවරේද? 1. ‘මම අතීත කාලයෙහි සිටියෙම් ද?’ 2. ‘මම අතීත කාලයෙහි නොසිටියෙම් ද?’ 3. ‘මම අතීත කාලයෙහි කවරෙක් වී සිටියෙම් ද?’ 4. ‘මම අතීත කාලයෙහි කෙසේ සිටියෙම් ද?’ 5. ‘මම අතීත කාලයෙහි කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වුණෙම් ද?’ යනුවෙන් පූර්වාන්තය (අතීතය) පිළිබඳ පස් වැදෑරුම් සැකය වදාරන ලදී. 6. ‘මම අනාගත කාලයෙහි වන්නෙම් ද?’ 7. ‘මම අනාගත කාලයෙහි නොවන්නෙම් ද?’ 8. ‘මම අනාගත කාලයෙහි කවරෙක් වන්නෙම් ද?’ 9. ‘මම අනාගත කාලයෙහි කෙසේ වන්නෙම් ද?’ 10. ‘මම අනාගත කාලයෙහි කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වන්නෙම් ද?’ යනුවෙන් අපරාන්තය (අනාගතය) පිළිබඳ පස් වැදෑරුම් සැකය වදාරන ලදී. 11. ‘මම වෙම් ද?’ 12. ‘මම නොවෙම් ද?’ 13. ‘මම කවරෙක් වෙම් ද?’ 14. ‘මම කෙසේ වෙම් ද?’ 15. ‘මේ සත්ත්වයා කොහේ සිට පැමිණියේ ද?’ 16. ‘ඔහු කොහේ යන්නෙක් වන්නේ ද?’ යනුවෙන් පච්චුප්පන්නය (වර්තමානය) පිළිබඳ සය වැදෑරුම් සැකය වදාරන ලදී. මේවා සොළොස් වැදෑරුම් සැකයෝ වෙති. එහි ‘මම සිටියෙම් ද’, ‘මම නොසිටියෙම් ද’ යන පද දෙකෙන් අතීත කාලයෙහි තමාගේ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම ගැන සැක කරයි. ඉදින් සිටියේ නම්, ‘කවරෙක් වී සිටියෙම් ද’ කියා සැක කරයි. යම් හේතුවකින් හෝ ප්‍රත්‍යයකින් සිටියෙම් ද? යම් ඉර්ධිමතෙකු විසින් මවන ලද්දෙක් වීමි ද? හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව හෝ නිර්මාණය නොකරන ලද්දෙක්ව ඉබේම හටගත්තෙක් වීමි ද? යනු එහි අර්ථයයි. ඉදින් එම ආකාරවලින් යම් ආකාරයකින් සිටියේ නම්, ‘කෙසේ සිටියෙම් ද?’ පය නැත්තෙකු ලෙස ද? දෙපයකින් යුත්තෙකු ලෙස ද? සිවුපාවෙකු ලෙස ද? බොහෝ පා ඇත්තෙකු ලෙස ද? රූපවත් කෙනෙකු ලෙස ද? අරූපී කෙනෙකු ලෙස ද? සඤ්ඤී කෙනෙකු ලෙස ද? අසඤ්ඤී කෙනෙකු ලෙස ද? යනාදී වශයෙනි. ‘කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වුණෙම් ද?’ යනු පළමු භවයෙහි කවරෙක් වී සිට දෙවන භවයෙහි කවරෙක් වුණෙම් ද යන්න භව පරම්පරා වශයෙන් පවසා ඇත. මේ ක්‍රමයම අනාගතයෙහි ද දත යුතුය. වර්තමානය පිළිබඳ ‘මම වෙම් ද, මම නොවෙම් ද’ යන්න ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි තෘෂ්ණා විචරිත එකසිය අටෙහි සඳහන් වන ‘මම වෙමි’ (සතස්මී), ‘මම සිසිල් වෙමි’ (සීතස්මී) යනාදී අර්ථයෙනි. එහි ‘සතස්මී’ යනු මම ශාශ්වත (සදාකාලික) වන්නෙමි යනුයි. ‘සීතස්මී’ යනු මම උච්ඡේද (විනාශ) වන්නෙමි යනු අර්ථයයි. තවද ‘ඇත යන එක් අන්තයකි, නැත යන දෙවන අන්තයකි’ යැයි වදාරන ලදී. එහි ‘ඇත’ යනු ආත්මය භවයෙන් භවයට නිති කාලයෙහි පවතී යන්නයි. ‘නැත’ යනු එසේ නොපවතී, විනාශ වෙයි, මරණින් මතු නොවේ යන්න අර්ථයයි. එසේම මෙහි ද ‘මම වෙම් ද, මම නොවෙම් ද’ කියා සැක කරයි. එහි ‘මම වෙම් ද’ යනු ‘මේ මම නම් වූ තැනැත්තා භවයෙන් භවයට නිති කාලයෙහි පවතිම් ද, මාගේ ආත්මය ශාශ්වත වී හැම කල්හි පවතී ද’ යන්නයි. ‘මම නොවෙම් ද’ යනු එසේ මාගේ ආත්මය නැත යන්න අර්ථයයි. මෙහි ‘භවාභවයන්හි’ යනු වර්තමානයෙහි පවතින ආත්මය ගෙන පවතින බැවින් එය වර්තමානයට අයත් සේ දත යුතුය. ‘මම කවරෙක් වෙම් ද’ යනු මම කවර හේතුවකින් හෝ ප්‍රත්‍යයකින් හටගත්තෙක් ද? යම් ඉර්ධිමතෙකු විසින් මවන ලද්දෙක් ද? එසේත් නැතිනම් හේතු රහිතව, කිසිවෙකු විසින් නොමවන ලදුව තෙමේම හටගත්තෙක් ද? යන්න අර්ථයයි. ‘කෙසේ වෙම් ද’ යන්නෙහිදී පා නැත්තෙකු ආදී වශයෙන් නොයොදා, ‘මම කවර ගෝත්‍රයක ඇත්තෙක් ද, ගෝතම ගෝත්‍රයෙහි ද, වාසෙට්ඨ ගෝත්‍රයෙහි ද’ ආදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. කල්පය ආරම්භයේදී එම ගෝත්‍ර මිශ්‍ර වී පවතින බැවින් ඒ ගැන සැක කරන්නා සැක කරයි. ‘මම කොහේ සිට ආවෙම් ද’ යනු අතීතයේ කවර භවයක සිට ආවෙම් ද යන්නයි. ‘ඔහු කොහේ යන්නෙක් වන්නේ ද’ යනු ඒ මම මතු භවයෙහි කොහේ යන්නෙක් වන්නෙම් ද යන්නයි. ‘සැකයෙන් එතෙර වීම’ යනු ඒ භික්ෂුව පටිච්චසමුප්පාදයෙහි අවිද්‍යාව ආදී අතීත හේතු පහ දකින කල්හි එම භවයෙහි සියලු පටිච්චසමුප්පාදයම දකියි. එසේ දකින කල්හි එහි ‘මම’ කියා කිසිවෙක් නැති බවත්, අතීතය විෂය කොට ඇති පස් වැදෑරුම් සැකය හටගන්නේ යමක් නිසා ද, ඒ ධර්ම මාත්‍රයක් පමණක් එහි ඇති බවත් දකියි. මෙසේ අතීතය පිළිබඳ සැකයට කරුණු නොමැති බව දැකීමෙන් පස් වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වීම සිදු වේ. එසේ දකින්නෙකුට වුව ද ‘මම කෙසේ වෙම් ද, කවරෙක් වී සිට කවරෙක් වුණෙම් ද’ යන සැකය පවතින්නේ නොවේ ද? මක්නිසාද යත්, එසේ දකින්නා වුව ද පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් තොරව අතීත භවයෙහි තමා දෙපාවෙකු හෝ සිවුපාවෙකු වූ බවක් හෝ එම භවයෙන් චුතව අසවල් භවයෙහි උපන් බවක් නොදන්නා බැවිනි. එහෙත් මෙසේ කියනු ලැබේ: ධර්ම මාත්‍රයක පැවැත්ම දැකීමෙන් පසු ඇතිවන එම සැකය මාර්ගයට බාධා පමුණුවන සැකයක් නොවේ. එය විචිකිච්ඡාව වැනි ස්වභාවයක් පමණි. එය ආර්යයන්ට පවා ඇති විය හැකිය. එසේම අනාගතයෙහි ඵල පහ දකින කල්හි අපරාන්තය (අනාගතය) පිළිබඳ පස් වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වෙයි. වර්තමානයෙහි ඵල පහ හා හේතු පහ දකින කල්හි වර්තමානය පිළිබඳ සය වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වෙයි. ඉතිරි සියල්ල පූර්වාන්තයෙහි (අතීතයෙහි) කී නයින්ම දත යුතුය. අට වැදෑරුම් සැකයෙන් එතෙර වීමේදී පටිච්චසමුප්පාදය අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම වශයෙන් දකින භික්ෂුව දේශනා ධර්මයෙහි ද, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි ද සැකයෙන් එතෙර වෙයි. ධර්මයෙහි සැකයෙන් එතෙර වීම සමඟම එය දේශනා කළ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපන් සංඝයා වහන්සේ කෙරෙහි ද, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි ද, ඉහත කී අතීතය, අනාගතය හා අතීත-අනාගත දෙකෙහි ද, පටිච්චසමුප්පාදය සමඟ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන්හි ද සියලු සැකයන්ගෙන් අනිවාර්යයෙන්ම එතෙර වෙයි. එබැවින් ‘සභාවධම්මප්පවත්තියා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සභාවධම්මප්පවත්තියා ච’ යනු ප්‍රත්‍ය පරම්පරා වශයෙන් සවභාව ධර්මයන්ගේ පරම්පරාගත පැවැත්මෙනි. ‘ධම්මේසු ධම්මතා’ යනු දේශනා ධර්මයාගේ ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කළ) බව ආදියෙන් ඇති සුන්දර ධර්ම ස්වභාවයයි, නිවැරදි බවයි. ‘බුද්ධසුබුද්ධතා’ යනු එම ධර්මය දේශනා කළ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයයි.

ပရိယုဋ္ဌိတာနံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ ဝိက္ခမ္ဘနံ နာမ ဟေဋ္ဌာ ဓမ္မဝဝတ္ထာန ဝသေန ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝသေန စ သိဇ္ဈတိ. ဝိပဿနာ ကမ္မံ ပန အနုသယဘူတာနံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ သလ္လိခနတ္ထာယ ကရီယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုသယ သမူဟနနတ္ထဉ္စာ’’တိအာဒိ. ‘‘တတ္ထ ပနာ’’တိ တသ္မိံ ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂေ ပန. ဝိဘတ္တေသူတိ ပါဌသေသော. ‘‘ယဿာ’’တိ ယောဂီ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘ယံ ဒူရေ သန္တိကေဝါ’’တိ ယံ ဒူရေ ပဝတ္တံ ရူပံ ဝါ, သန္တိကေ ပဝတ္တံ ရူပံဝါတိ ပါဌသေသော. ‘‘တဒတ္ထဿ ပနာ’’တိ သမ္မသိတဓမ္မုဒ္ဓါရတ္ထဿ. ‘‘ဉာဏေန ဒဠှံ ဂဟေတွာ’’တိ ဓမ္မဝဝတ္ထာနညာဏေန သုဋ္ဌုဝိဘူတံ ကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ ယံ ယံ ဒဠှံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တံ တံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုန ဒဠှံ ဂဟိတဿ ရူပဿ အနိစ္စလက္ခဏံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ စ ကြိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘နဿန္တီ’’တိ ဘိဇ္ဇန္တိ. အနိစ္စတံ ဂစ္ဆန္တိ. ‘‘ဝိတ္ထမ္ဘန ကြိယာ’’တိ ဧတ္ထ ဝိဝိဓေန ထမ္ဘနံ ဝိတ္ထမ္ဘနံ. နာနာဒိသာဘိမုခဝသေန ထမ္ဘနံ ဝဟနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဣမာသဉ္စာ’’တိ စတုန္နံ မဟာဘူတာနဉ္စ. ဝိသုံ ဝိသုန္တိ ဝုတ္တတ္တာ တာသံ အညမညဉ္စ သဟဇာတေသု ဂဟဏံ သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာပါဒီနံ’’တိ. အာပါဒီနံ သေသမဟာဘူတာနဉ္စာတိ အတ္ထော. သန္တတိယာ သရီရာနိ သန္တတိ သရီရာနိ. ‘‘တထာ တထာ ကပ္ပေတွာ’’တိ ရူပဓမ္မာနံ သန္တတိ ပရိဝတ္တိ နာမ အဘိက္ကမန္တဿ ဧဝံ ဘဝေယျ, ပဋိက္ကမန္တဿ ဧဝံ ဘဝေယျ, တထာ သမိဉ္ဇန္တဿ ပသာရေန္တဿာတိအာဒိနာ ပရိကပ္ပေတွာ. ‘‘သေသခန္ဓေသုပိ တံ တံ သန္တတိ နာနတ္တံ’’တိ ဝေဒနာက္ခန္ဓေ တာဝ ကာယေ ကာယိကသုခသန္တတိ ဒုက္ခသန္တတီနံ နာနတ္တံ. စိတ္တေ သောမနဿ ဒေါမနဿ သန္တတီနံ. ဥပေက္ခာ သန္တတိ ပန အဝိဘူတာ ဟောတိ. ကပ္ပေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ. ယဒါ စိတ္တေ သောမနဿ ဒေါမနဿာနိ န သန္ဒိဿန္တိ, တဒါ ဣဒါနိ ဥပေက္ခာ မေ ဝေဒနာ ပဝတ္တတီတိ ဝါ, ယဒါ တာနိ သန္ဒိဿန္တိ[Pg.300], တဒါ သာ နိရုဇ္ဈတီတိ ဝါ ဧဝံ တက္ကေတွာ သမ္မသိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သညာက္ခန္ဓေ ရူပသညာသဒ္ဒသညာဒီနံ ဝသေန. သင်္ခါရက္ခန္ဓေ ရူပသဉ္စေတနာ သဒ္ဒသဉ္စေတနာဒီနံ ဝသေန, နာနာဝိတက္က ဝိစာရာဒီနံ ဝသေန, လောဘာလောဘ ဒေါသာဒေါသ မောဟာမောဟာဒီနံ ဝသေန စ. ဝိညာဏက္ခန္ဓေ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ, ကုသလာ ကုသလဝိညာဏာဒီနဉ္စ ဝသေန သန္တတိ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဿာသံ ကရောတီတိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘ဧတံ မေ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ တယောဝိဿာသာ တဏှာဝိဿာသော, မာနဝိဿာသော, ဒိဋ္ဌိဝိဿာသော. တတ္ထ ဧတံ မမာတိ တဏှာဝိဿာသော. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနဝိဿာသော. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဝိဿာသော. ‘‘ပရိဟရတီ’’တိ ဘဝါဘဝေသု ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဟရတိ ဝဟတိ. ‘‘ပရမဇ္ဈတ္တဘာဝေနာ’’တိ ပဓာနအဇ္ဈတ္တဘာဝေန. အဇ္ဈတ္တသာရဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပရိဂ္ဂဟိတော’’တိ ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိပရိဂ္ဂဟေန ပရိဂ္ဂဟိတော. တယော ဟိ ပရိဂ္ဂဟာ တဏှာ ပရိဂ္ဂဟော, မာနပရိဂ္ဂဟော, ဒိဋ္ဌိပရိဂ္ဂဟောတိ. ဝသေ သဗ္ဗသော ဝတ္တန္တော နာမ ကေဝလံ ဝသာယတ္တဝုတ္တိကော ဧဝ သိယာ, န ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာဝုတ္တေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ယထာဝုတ္တေဟီ’’တိ သဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ ကမ္မာဘိသင်္ခရဏာဒီဟိ. ‘‘တထာပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ဧသော မေ အတ္တာတိ ဧဝံ ပရမဇ္ဈတ္တဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ယော အတ္တနော ဝသေန ဝတ္တတိ, တသ္မိံ အတ္တနော သာမိဘာဝေါ နတ္ထိ. ယသ္မိဉ္စ သာမိဘာဝေါ နတ္ထိ, တသ္မိံ ရူပါဒိကေ ဓမ္မေ အတ္တာနံ သာမိကံ ကတွာ ဧသော မမ အတ္တာတိ ပရိဂ္ဂဟော နာမ မိစ္ဆာ ဧဝ. တထာ ယော စ ခဏိက ဓမ္မော ဟောတိ, ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇတိ, တံ ရူပါဒိကံ ခန္ဓပဉ္စကံ အတ္တနော သာရံ ကတွာ တထာ ပရိဂ္ဂဟောပိ မိစ္ဆာ ဧဝ. ဧတ္ထ စ ‘‘မိစ္ဆာ ဧဝါ’’တိ ပရမတ္ထ သစ္စံ ပတွာ မိစ္ဆာ ဧဝ. ဝိပလ္လာသော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သုခံ ဝိဒ္ဓံသေတီ’’တိ ကာယိကသုခဉ္စ စေတသိက သုခဉ္စ ဝိဒ္ဓံသေတိ. ဝိနာသေတိ. ‘‘နာနာဒုက္ခံ ဇနေတီ’’တိ ကာယိကဒုက္ခဉ္စ စေတသိက ဒုက္ခဉ္စ ဇနေတိ ဥပ္ပာဒေတိ. ‘‘ဣဒဉ္စ ရူပံ ဧဒိသမေဝ ဟောတီ’’တိ ကထံ ဟောတိ. မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတာနံ သတ္တာနံ ယထာပဝတ္တံ [Pg.301] မနုဿ သုခံ ဝိဒ္ဓံသေတိ, ဇိဏ္ဏဘိန္နဘာဝံ ပါပေတိ, နာနာဒုက္ခံ ဇနေတိ. သယံ အပါယတ္တဘာဝံ ဂဟေတွာ တေသံ နာနာအပါယ ဒုက္ခံ ဇနေတိ. တထာ ဒေဝတ္တဘာဝေ သက္ကတ္တဘာဝေ ဗြဟ္မတ္တဘာဝေ ဌိတာနန္တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ. တထာ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတာနံ နာနာဝိပရိဏာမ ကိစ္စေဟိ ယထာပဝတ္တံ သုခံ ဝိဒ္ဓံသေတိ, နာနာပစ္စယာဘိသင်္ခရဏကိစ္စေဟိ နာနာဒုက္ခံ ဇနေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စ ရူပံ ဧဒိသမေဝါ’’တိ. ‘‘သာရောနာမ ထာမဗလဝိသေသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဧတေန ထာမဗလဝိသေသေန သမ္ပန္နံ ဝတ္ထုံပိ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘အသာရကဋ္ဌေနာ’’တိ ဧတ္ထ သာရော ဧဝ သာရကံ, န သာရကံ အသာရကန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ရူပံ ပန သယံပိ ဧဝရူပေါ သာရော န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သတ္တာနံ အတ္တသာရော ဇီဝသာရော န ဟောတီတိ အတ္ထော. နတ္ထိ သာရော ဧတဿာတိ အသာရကန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘န စ ဧဝရူပေန သာရေန ယုတ္တံ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တသာရေန ဇီဝသာရေန သံယုတ္တံ ဟောတီတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပုရိမော အတ္ထော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော. ပစ္ဆိမော ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံတိ ဣမာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တော. ဧတေန အသာရကဋ္ဌေနာတိ အသာရဘာဝေန, အသာရယုတ္တဘာဝေန ဝါတိ စ. အနတ္တာတိ ဧတ္ထပိ န အတ္တာ အနတ္တာ, နတ္ထိ အတ္တာ ဧတဿာတိ ဝါ အနတ္တာတိ စ ဒွိဓာ အတ္ထော သိဇ္ဈတိ. ‘‘ယဉ္စာ’’တိ ယဉ္စ ရူပံ. ‘‘ပီဠေတီ’’တိ တံ သမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလံ ပီဠေတိ. ဧတေန အနတ္တဘာဝေ သိဒ္ဓေ ဒုက္ခဘာဝေါပိ သိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတိ. ‘‘တိဏ္ဏံ ဝယာနံ ဝသေန အဒ္ဓါဘေဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ ပထမဝယေ ပဝတ္တံ ရူပံ ဒုတီယဝယံ န ပါပုဏာတိ, ပထမဝယေ ဧဝ နိရုဇ္ဈတီတိအာဒိနာ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ အန္တောဂဓဘေဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ‘‘သဘာဂေကသန္တာနဝသေနာ’’တိ သဘာဂါနံ ဓမ္မာနံ သဘာဂဋ္ဌေန ဧကီဘူတာ သန္တတိ သဘာဂေကသန္တတိ. ‘‘သဘာဂါနံ ဓမ္မာနံ’’တိ စ စိတ္တဇေသုတာဝ နိရန္တရပ္ပဝတ္တေန လောဘသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန သဟဇာတာ ရူပဓမ္မာ သဘာဂရူပဓမ္မာ နာမ. တထာ နာမ ဓမ္မာ စ. ဧဝံ ဒေါသသမ္ပယုတ္တာဒီသုပိ. ဥတုဇေသု နိရန္တရပ္ပဝတ္တေန သီတဥတုနာ သမုဋ္ဌိတာ ရူပဓမ္မာ သဘာဂရူပ ဓမ္မာ နာမ. တထာ ဥဏှဥတုနာ သမုဋ္ဌိတာ. ဧသနယော အာဟာရဇေသုပီတိ [Pg.302] ဧဝံ သဘာဂေကသန္တတိဝသေန. ‘‘သမ္ပာပုဏိတုံ’’တိ ဉာဏေန သမ္ပာပုဏိတုံ. ‘‘အဒ္ဓါသန္တတိဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ သန္တတိဝသေန သမ္မသနံ ဝိသေသတော အဓိပ္ပေတံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေနာတိ ပဒေ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ သန္တတိ ဝိဘာဂနယော သုဋ္ဌု ဒဿိတောတိ. ‘‘အနိစ္စလက္ခဏ ဒဿနမေဝ ပဓာနံ’’တိ ဣမသ္မိံ ဉာဏေပိ ဥဒယဗ္ဗယညာဏေပိ ဘင်္ဂညာဏေပိ အနိစ္စလက္ခဏ ဒဿနမေဝ ပဓာနံ. ဘယညာဏေ စ အာဒီနဝညာဏေ စ နိဗ္ဗိဒါဉာဏေ စ ဒုက္ခလက္ခဏ ဒဿနံ ပဓာနံ. ဥပရိ စတူသု ဉာဏေသု အနတ္တလက္ခဏ ဒဿနံ ပဓာနန္တိ. ‘‘သမုဒိတေသူ’’တိ အညမညံ အဝိနာဘာဝသဟာယဘာဝေန သမုပ္ပန္နေသု. ဣဒဉ္စ အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော. တဏှာသမုဒယာ ဥပါဒါန သမုဒယော. အာဟာရ သမုဒယာ ရူပသမုဒယောတိ ပါဠိဝသေန ဝုတ္တံ. အပ္ပဟီန ဝသေနာတိ ပါဠိပဒေ ပန အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ဒိဋ္ဌာနုသယာနံ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သန္တာနေ ဝိဇ္ဇမာနတာ ဧဝ ပမာဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သမုဒေန္တီ’’တိ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ဧကတော ဥဒေန္တိ. ဥပရူပရိ ဧန္တိ. အာဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဧကဘဝဘာဝေန ပါတုဗ္ဘဝန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ယာဝမရဏကာလာ’’တိအာဒိံ. ‘‘ပသဝန္တီ’’တိ ပဝဍ္ဎမာနာ သဝန္တိ, ပဝတ္တန္တိ, သန္ဒန္တိ. ‘‘တေသု ပနာ’’တိ အဝိဇ္ဇာ တဏှုပါဒါန ကမ္မေသု. ‘‘နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ တသ္မိံဘဝေ ဧဝ နိရုဇ္ဈန္တိ. တသ္မိံ ဘဝေ နိရောဓော နာမ ဘဝန္တရေ ပုန အနုပ္ပာဒေါ ယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝန္တရေ’’တိအာဒိ. ‘‘တံ သန္တတိယံ’’တိ တသ္မိံ ပစ္စုပ္ပန္န ဘဝေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပုန အနုပ္ပာဒသင်္ခါတံ နိရောဓံ’’တိ သန္တတိ နိရောဓော နာမ ဝုတ္တော. န နိဗ္ဗာန နိရောဓော. ဧတာဟိ ပစ္စယေ သတိ, ဘဝန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇီဿန္တိ ယေဝါတိ. ဣဒါနိ ယထာပဝတ္တ သန္တတီသု ပရိယာပန္နာနံ သဗ္ဗပစ္ဆိမာနံ နာမရူပါနံ ခဏိကနိရောဓဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘ယထာပဝတ္တ သန္တတိယော ဝါ ဆိဇ္ဇန္တိ ဘိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥဒယဗ္ဗယံ သမနုပဿန္တဿ စာ’’တိ ဧတ္ထ ကတမော ဥဒယော နာမ, ကတမော ဝယော နာမ, ကထဉ္စ တဒုဘယံ သမနုပဿတီတိ အာဟ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿန္တဿာတိ ဧတ္ထ ယထာ နာမာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘တမော ခန္ဓော’’တိ တမောရာသိ. ‘‘ဝေတီ’’တိ ဝိဂစ္ဆတိ. အန္တရ ဓာယတိ[Pg.303].‘‘ဥဒယော’’တိ ဥပ္ပာဒေါ စေဝ ဝဍ္ဎိ စ. ‘‘ဝယော’’တိ ဝိဂမနံ, အန္တရဓာနံ. ‘‘နာနာပယောဂဝသေနဝါ’’တိ သမိဉ္ဇနပ္ပသာရဏာဒိ နာနာပယောဂဝသေန ဝါ. ဥဒယပက္ခာနံ နာနာသန္တတီနံ ဥဒယဉ္စ ဥဒယတော. ဝယပက္ခာနံ နာနာသန္တတီနံ ဝယဉ္စ ဝယတောတိ ယောဇနာ.

පර්යුත්ථාන (මතු වී පෙනෙන) දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡාවන් යටපත් කිරීම, ධර්මවවත්ථාන (ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව හඳුනාගැනීම) මගින් සහ ප්‍රත්‍යපරිග්‍රහ (හේතු ප්‍රත්‍යයන් වටහා ගැනීම) මගින් සිදු වේ. විපස්සනා කර්මය සිදු කරනු ලබන්නේ අනුශය වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡාවන් ප්‍රහීණ කිරීම (සූරා දැමීම) සඳහා බව 'අනුසය සමූහනනත්ථඤ්චා' යනාදියෙන් දක්වා ඇත. එහි 'තත්ථ පනා' යනු ඒ පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි ය. 'විභත්තේසු' යනු ඉතිරි පාඨයයි. 'යස්සා' යනු යෝගාවචර පුද්ගලයාට ය. 'යං දූරේ සන්තිකේවා' යනු දුරෙහි පවතින රූපය හෝ ළඟ පවතින රූපය හෝ වේවා යන්නයි. 'තදත්ථස්ස පනා' යනු මෙනෙහි කරන ලද ධර්මයන් උද්ධාරණය කිරීමේ අර්ථය සඳහා ය. 'ඤාණේන දළ්හං ගහෙත්වා' යනු ධර්මවවත්ථාන ඥානයෙන් මැනවින් ප්‍රකට කරගෙන යන අදහසයි. දැන් යම් යම් දේ ස්ථිරව ග්‍රහණය කළ යුතුද, එය ස්වරූපයෙන්ම පෙන්වීමට 'තත්ථා' යනාදිය පවසන ලදී. නැවතත් තදින් ග්‍රහණය කරන ලද රූපයේ අනිත්‍ය ලක්ෂණය පෙන්වීමට 'සා ච ක්‍රියා' යනාදිය පවසන ලදී. 'නස්සන්ති' යනු බිඳී යයි, අනිත්‍ය භාවයට පත් වෙයි. 'විත්ථම්භන ක්‍රියා' යනු මෙහි විවිධ ආකාරයෙන් දැඩි වීමයි. විවිධ දිශාවන්ට මුහුණලා දැඩිව රඳවා ගැනීම (වහනය) යන අරුතයි. 'ඉමාසඤ්ච' යනු සතර මහා භූතයන්ගේ ද යන්නයි. වෙන් වෙන් වශයෙන් පැවසූ බැවින් ඒ එකිනෙක අතර සහජාතයන් වශයෙන් ග්‍රහණය වීම සිදුවන බව 'ආපාදීනං' යන්නෙන් පවසන ලදී. ආපෝ ධාතුව ආදී සෙසු මහා භූතයන්ගේ ද යන අරුතයි. සන්තතිය නිසා හටගත් ශරීර 'සන්තති ශරීර' නම් වේ. 'තථා තථා කප්පෙත්වා' යනු රූප ධර්මයන්ගේ පරම්පරා පැවැත්ම නම්, ඉදිරියට යන විට මෙසේ වේ, ආපසු එන විට මෙසේ වේ, එලෙසම අතපය හකුළන විට හා දිගු කරන විට මෙසේ වේ යනාදී වශයෙන් කල්පනා කර බැලීමයි. 'සෙසු ස්කන්ධයන්හි ද ඒ ඒ සන්තති නානත්වය' යන්නෙහි, වේදනා ස්කන්ධය සම්බන්ධයෙන් නම් කයෙහි හටගන්නා කායික සුඛ සන්තතිය හා දුක්ඛ සන්තතිය අතර පවතින වෙනසයි. සිතෙහි නම් සෝමනස්ස හා දෝමනස්ස සන්තතීන්ගේ වෙනසයි. උපේක්ෂා සන්තතිය ප්‍රකට නොවේ. එය කල්පනා කර (තර්ක කර) ග්‍රහණය කරගත යුතුය. සිතෙහි සෝමනස්ස හෝ දෝමනස්සයක් දක්නට නොලැබෙන විට 'දැන් මා තුළ උපේක්ෂා වේදනාව පවතී' කියා හෝ, ඒවා දක්නට ලැබෙන විට 'දැන් එය නිරුද්ධ වේ' කියා හෝ මෙසේ තර්ක කරමින් විමසා බැලිය යුතු බව පවසන ලදී. සඤ්ඤා ස්කන්ධයෙහි රූප සඤ්ඤා, සද්ද සඤ්ඤා ආදිය වශයෙනි. සංඛාර ස්කන්ධයෙහි රූප සංචේතනා, සද්ද සංචේතනා ආදිය වශයෙනි, නානා වැදෑරුම් විතර්ක විචාර ආදිය වශයෙනි, ලෝභ-අලෝභ, දෝස-අදෝස, මෝහ-අමෝහ ආදිය වශයෙනි. විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය වශයෙන් ද, කුසල අකුසල විඤ්ඤාණාදිය වශයෙන් ද සන්තති නානත්වය (පරම්පරා විවිධත්වය) දත යුතුය. 'විශ්වාසය කරයි' යනුවෙන් පවසා එහි අර්ථය 'ඒතං මේ' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි විශ්වාස (ඇලීම්) තුනකි: තණ්හා විශ්වාසය, මාන විශ්වාසය සහ දෘෂ්ටි විශ්වාසයයි. එහි 'මෙය මගේ ය' යනු තණ්හා විශ්වාසයයි. 'මම වෙමි' යනු මාන විශ්වාසයයි. 'මේ මාගේ ආත්මයයි' යනු දෘෂ්ටි විශ්වාසයයි. 'පරිහරති' යනු භවයෙන් භවයට ග්‍රහණය කරමින් ගෙන යයි. 'පරමජ්ඣත්ත භාවේන' යනු ප්‍රධාන ආත්ම භාවයෙනි. ආත්මයේ සාරය ලෙස යන අරුතයි. 'පරිග්ගහිතෝ' යනු 'මේ මාගේ ආත්මයයි' යන දෘෂ්ටි පරිග්‍රහයෙන් ග්‍රහණය කරන ලද්දකි. තණ්හා පරිග්‍රහය, මාන පරිග්‍රහය සහ දෘෂ්ටි පරිග්‍රහය යනුවෙන් පරිග්‍රහ තුනකි. සියලු අයුරින් වසඟයේ පවතින්නේ නම් එය සම්පූර්ණයෙන්ම තමාගේ කැමැත්ත මත පමණක් පවතින්නක් විය යුතුය, ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූවක් නොවිය යුතු බව පෙන්වීමට 'යථාවුත්තේහි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'යථාවුත්තේහි' යනු සර්වසංග්‍රහයෙහි දැක්වූ පරිදි කර්ම අභිසංස්කරණ ආදියයි. 'තථාපරිග්ගහෙතබ්බෝ' යනු 'මේ මාගේ ආත්මයයි' කියා මෙසේ ප්‍රධාන ආත්ම භාවයෙන් ග්‍රහණය කරගත යුතුය. එසේම යමක් තමාගේ වසඟයෙහි පවතී නම්, එහි තමාට ස්වාමිත්වයක් නැත. යමක ස්වාමිත්වයක් නැති නම්, ඒ රූපී ධර්මයන්හි තමා ස්වාමියා කරගෙන 'මේ මාගේ ආත්මයයි' යන ග්‍රහණය මිථ්‍යාවක්ම වේ. එලෙසම යම් ධර්මයක් ක්ෂණික වේ නම්, ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය බිඳී යයි නම්, ඒ රූප ආදී පංචස්කන්ධය තමාගේ සාරය කොට ගෙන එලෙස ග්‍රහණය කිරීමද මිථ්‍යාවක්ම වේ. මෙහි 'මිථ්‍යාවක්ම වේ' යනු පරමාර්ථ සත්‍යයට අනුව මිථ්‍යාවක්මය. එය විපල්ලාසයක් (වැරදි වැටහීමක්) බව පවසන ලදී. 'සුඛං විද්ධංසේති' යනු කායික සැපය සහ චෛතසික සැපය විනාශ කරයි. 'නානාදුක්ඛං ජනේති' යනු කායික දුක සහ චෛතසික දුක උපදවයි. 'ඉදඤ්ච රූපං ඒදිසමේව හෝති' යනු එය කෙසේ වේද? මනුෂ්‍ය ආත්ම භාවයන්හි සිටින සත්වයන්ගේ පවත්නා මනුෂ්‍ය සැපය විනාශ කරයි, දිරාපත් වූ බිඳුණු බවට පත් කරයි, නානා දුක් උපදවයි. තමා අපාය ආත්ම භාවයක් ලබා ඔවුන්ට නානා අපාය දුක් උපදවයි. එලෙසම දේව ආත්ම භාවයෙහි, ශක්‍ර ආත්ම භාවයෙහි, බ්‍රහ්ම ආත්ම භාවයෙහි සිටින්නන්ට ද එසේම කිව යුතුය. එසේම මනුෂ්‍ය ආත්ම භාවයන්හි සිටින්නන්ගේ විවිධ විපරිණාම කෘත්‍යයන් මගින් පවත්නා සැපය විනාශ කරයි, නානා ප්‍රත්‍ය අභිසංස්කරණ කෘත්‍යයන් මගින් නානා දුක් උපදවයි. ඒ නිසා 'මේ රූපය ද මෙබඳුම වේ' යැයි පවසන ලදී. 'සාරෝ නාම ථාමබලවිසේසෝ වුච්චතී' යන්නෙන් මේ ථාමබල විශේෂයෙන් යුක්ත වස්තුව ද ගනු ලැබේ. 'අසාරකට්ඨේන' යන්නෙහි සාරය යනුම සාරකයයි, සාරක නොවන බව අසාරක බවයි යන අරුතින් 'රූපය තමා විසින්ම මෙබඳු වූ සාරයක් නොවේ' යැයි පවසන ලදී. සත්වයන්ගේ ආත්ම සාරයක් හෝ ජීව සාරයක් නොවන බව අරුතයි. මෙයට සාරයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'නා ච ඒවරූපේන සාරේන යුත්තං' යැයි පවසන ලදී. ආත්ම සාරයෙන් හෝ ජීව සාරයෙන් යුක්ත නොවන බව අරුතයි. එහි පළමු අර්ථය 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේද' යන්න අරමුණු කර පවසන ලදී. දෙවනුව 'රූපය ඇත්තා වූ ආත්මය හෝ, ආත්මයෙහි රූපය හෝ, රූපයෙහි ආත්මය හෝ' යන්න අරමුණු කර පවසන ලදී. මෙයින් 'අසාරකට්ඨේන' යනු සාරයක් නැති බව හෝ, සාරයෙන් යුක්ත නොවන බව හෝ වේ. 'අනත්තා' යන්නෙහි ද ආත්ම නොවන බැවින් අනත්තා වේ, මෙයට ආත්මයක් නැති බැවින් අනත්තා වේ යැයි දෙවැදෑරුම් අර්ථයක් සිද්ධ වේ. 'යඤ්ච' යනු යම් රූපයක්ද, 'පීළේති' යනු ඒ පුද්ගලයා පෙළයි. මෙයින් අනාත්ම භාවය සිද්ධ වූ කල්හි දුක්ඛ භාවය ද සිද්ධ වන බව පෙන්වයි. 'වය තුනෙහි (අවස්ථා තුනෙහි) වශයෙන් කාල භේදය යෙදිය යුතුය' යනු පළමු වයෙහි (තරුණ වියේ) පැවති රූපය දෙවන වයට නොපැමිණේ, පළමු වයෙහිම නිරුද්ධ වේ යනාදී වශයෙන් කාලීනව පවතින අභ්‍යන්තර භේදය යෙදිය යුතුය. 'සභාගේක සන්තාන වසේන' යනු සභාග (සමාන) ධර්මයන්ගේ සභාග අර්ථයෙන් එක් වූ සන්තතිය සභාගේක සන්තතියයි. 'සභාග ධර්මයන්ගේ' යන්නෙහි චිත්තජ රූපයන්හි නම් නොකඩවා පවතින ලෝභ සහගත සිතින් සහජාත වූ රූප ධර්මයන් සභාග රූප ධර්ම නම් වේ. නාම ධර්මයන් ද එසේමය. දෝස සහගත ආදියෙහි ද මෙසේමය. උතුජ රූපයන්හි නම් නොකඩවා පවතින සීත උතුවෙන් හටගත් රූප ධර්මයන් සභාග රූප ධර්ම නම් වේ. උෂ්ණ උතුවෙන් හටගත් ඒවා ද එසේමය. ආහාරජ රූපයන්හි ද මෙසේමය. 'සම්පාපුණිතුං' යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමටයි. 'අද්ධා සන්තාන වසේන' යන්නෙහි සන්තති වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම විශේෂයෙන් අදහස් කෙරේ. මෙසේ කිරීමෙන් පෙර පවසන ලද 'අනිච්චං ඛයට්ඨේන' යන පදයෙහි සතර මහා භූතයන්ගේ සන්තති විභාග ක්‍රමය මැනවින් පෙන්වන ලදී. 'අනිච්ච ලක්ෂණය දැකීමම ප්‍රධාන වේ' යනුවෙන් පවසන ලද්දේ මේ ඥානයෙහි ද, උදයබ්බය ඥානයෙහි ද, භංග ඥානයෙහි ද අනිච්ච ලක්ෂණය දැකීමම ප්‍රධාන වන නිසාය. භය ඥානයෙහි ද, ආදීනව ඥානයෙහි ද, නිබ්බිදා ඥානයෙහි ද දුක්ඛ ලක්ෂණය දැකීම ප්‍රධාන වේ. ඉහළ ඥාන සතරෙහි අනාත්ම ලක්ෂණය දැකීම ප්‍රධාන වේ. 'සමුදිතේසු' යනු එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි සහායක භාවයෙන් හටගත් කල්හිය. මෙය 'අවිද්‍යා සමුදයෙන් රූප සමුදය වේ, තණ්හා සමුදයෙන් උපාදාන සමුදය වේ, ආහාර සමුදයෙන් රූප සමුදය වේ' යන පාලි පාඨයට අනුව පවසන ලදී. 'අප්පහීන වසේන' යනු පාලි පදයෙහි අවිද්‍යා, තණ්හා, දෘෂ්ටි අනුශයන්ගේ ප්‍රහීණ නොවීම නිසා සන්තතියෙහි පවතින බවම ප්‍රමාණය ලෙස දත යුතුය. 'සමුදේන්ති' යනු ප්‍රතිසන්ධියේ සිට එකට හටගනිති. මතු මත්තෙහි පැමිණෙති, එති යන අරුතයි. එක් භවයක් වශයෙන් පහළ වෙති යන අදහසයි. ඒ නිසා 'මරණ කාලය දක්වා' යනාදිය පවසන ලදී. 'පසවන්ති' යනු වර්ධනය වෙමින් ගලා යයි, පවතියි, වැගිරෙයි. 'තේසු පන' යනු ඒ අවිද්‍යා, තණ්හා, උපාදාන, කර්මයන්හි ය. 'නිරුජ්ඣන්ති' යනු ඒ භවයෙහිම නිරුද්ධ වෙයි. ඒ භවයෙහි නිරෝධය නම් වෙනත් භවයක නැවත නූපදීමම බව 'භවන්තරේ' යනාදියෙන් පවසන ලදී. 'තං සන්තතියං' යනු ඒ වර්තමාන භවයෙහි යන අරුතයි. 'පුන අනුප්පාද සංඛාතං නිරෝධං' යනු සන්තති නිරෝධය ගැන පවසන ලද්දකි. එය නිබ්බාන නිරෝධය නොවේ. මේ ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි වෙනත් භවයක උපදින්නේමය. දැන් පවත්නා සන්තතීන්හි ඇතුළත් සියලුම අවසාන නාමරූපයන්ගේ ක්ෂණික නිරෝධය වශයෙන් අර්ථය පවසමින් 'පවත්නා සන්තතීන් හෝ සිඳී යයි, බිඳී යයි' යනු පවසන ලදී. 'උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච' යන්නෙහි උදය යනු කුමක්ද, වය යනු කුමක්ද, කෙසේ ඒ දෙකම දක්නේද යන්න 'උදයබ්බයං පස්සන්තස්සා' යනාදියෙන් පවසන ලදී. එහි 'තමෝ ඛන්ධෝ' යනු අඳුරු රාශියයි. 'වේති' යනු පහව යයි, අතුරුදහන් වෙයි. 'උදයෝ' යනු උත්පාදය සහ වර්ධනයයි. 'වයෝ' යනු පහව යාම, අතුරුදහන් වීමයි. 'නානාපයෝග වසේන වා' යනු නැමීම, දිගු කිරීම ආදී විවිධ ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් හෝ වේ. උදය පක්ෂයට අයත් විවිධ සන්තතීන්ගේ උදය උදය වශයෙන් ද, වය පක්ෂයට අයත් විවිධ සන්තතීන්ගේ වය වය වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය.

ဗောဇ္ဈင်္ဂ ဓမ္မေဟိ သမ္ပန္နတ္တာ အာရာဓေတိ အတ္တနော စိတ္တံတိ အာရဒ္ဓေါ. တုဋ္ဌစိတ္တောတိ အတ္ထော. ဝိပဿတီတိ ဝိပဿကော. အာရဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဝိပဿကော အာရဒ္ဓဝိပဿကော. ဒုဝိဓောဟိ ဝိပဿကော တရုဏ ဝိပဿကော စ အာရဒ္ဓ ဝိပဿကော စ. တတ္ထ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ သုဋ္ဌု အပဿန္တော ဒုဗ္ဗလဝိပဿကော တရုဏ ဝိပဿကော နာမ. ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ သုဋ္ဌု ပဿန္တော ဝိပဿနာ ကမ္မေ အာရာဓိတ စိတ္တော ဗလဝဝိပဿကော အာရဒ္ဓဝိပဿကော နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

බොජ්ඣංග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් තමාගේ සිත සතුටු කරන්නේ ද, එබැවින් 'ආරද්ධ' නම් වේ. සතුටු වූ සිත් ඇත්තේ යනු එහි අර්ථයයි. විදර්ශනා වඩන්නේ 'විපස්සක' නම් වේ. ආරද්ධ වූ ද විපස්සක වූ ද තැනැත්තා 'ආරද්ධවිපස්සක' නම් වේ. විපස්සකයා (විදර්ශනා වඩන්නා) තරුණ විපස්සක සහ ආරද්ධ විපස්සක යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය මැනවින් නොදකින්නා දුබල විපස්සක හෙවත් 'තරුණ විපස්සක' නම් වේ. ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය මැනවින් දකින්නා වූ, විදර්ශනා කර්මස්ථානයෙහි සතුටු වූ සිත් ඇති තැනැත්තා බලවත් විපස්සක හෙවත් 'ආරද්ධ විපස්සක' නම් වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී.

[က]

[ක]

‘သုညာဂါရေ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

အမာနုသီ ရတီ ဟောတိ, သမ္မ ဓမ္မံ ဝိပဿတော,တိ စ.

“හිස් ගෙයකට (විවේකී ස්ථානයකට) පිවිසියා වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, මැනවින් දහම් විපස්සනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට අමානුෂික (ලෝකෝත්තර) ප්‍රීතියක් ඇති වන්නේය” යන්න ද,

[ခ]

[ඛ]

‘ယော စ ဝဿသတံ ဇီဝေ, အပဿံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

ဧကာဟံ ဇီဝိတံ သေယျော, ပဿတော ဥဒယဗ္ဗယံ,တိ စ.

“යමෙක් (සංස්කාරයන්ගේ) හටගැනීම හා විනාශය නොදකිමින් වසර සියයක් ජීවත් වන්නේද, ඒ සිය වසරක ජීවිතයට වඩා හටගැනීම හා විනාශය දකිමින් ජීවත් වන එක් දිනක ජීවිතය උතුම් වන්නේය” යන්න ද (සඳහන් වේ).

အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. ဝိပဿနံ ဥပေစ္စ ကိလေသေန္တိ, မလီနဘာဝံ ဂမေန္တီတိ ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ. ပရိဗန္ဓန္တိ နီဝါရေန္တီတိ ပရိဗန္ဓကာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ အန္တရာယိက ဓမ္မာနံ နာမံ. ‘‘သရီရောဘာသော’’တိ သကလသရီရတော နိက္ခန္တော ဩဘာသော. ‘‘ပဉ္စဝိဓာ ပီတီ’’တိ ခုဒ္ဒိကာ ပီတိ, ခဏိကာ ပီတိ, ဩက္ကန္တိကာ ပီတိ, ဥဗ္ဗေဂါ ပီတိ, ဖရဏာ ပီတီတိ. ‘‘ဒုဝိဓာ ပဿဒ္ဓီ’’တိ အတိဗလဝန္တီ ကာယပဿဒ္ဓိစေဝ စိတ္တပဿဒ္ဓိ စ. ဝိပဿနာ ကမ္မေ ဩကပ္ပနာကာရပ္ပဝတ္တာ သဒ္ဓါဧဝ အဓိမုစ္စနဋ္ဌေန အဓိမောက္ခော သဒ္ဓါဓိမောက္ခော. ‘‘ဝီရိယံ’’တိ တသ္မိံ ကမ္မေ အနိက္ခိတ္တဓုရံ ပဂ္ဂဟိတသီသံ ဝီရိယံ. ‘‘သုခံ’’တိ စိတ္တသုခံ. တေနာဟ ‘‘သောမနဿံ’’တိ. ‘‘ဝိပဿနာဉာဏံ’’တိ ဣန္ဒဝိဿဋ္ဌဝဇိရသဒိသံ ဗလဝဝိပဿနာဉာဏံ. ‘‘သတီ’’တိ တသ္မိံ ကမ္မေ အပ္ပမုဋ္ဌာ သတိ. ‘‘တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ’’တိ စိတ္တဿ [Pg.304] လီနုဒ္ဓစ္စာဒီဟိ ဝိသမန္တေဟိ ဝိမုတ္တာ တတြမဇ္ဈတ္တတာသင်္ခါတာ ဥပေက္ခာ. ‘‘အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာ’’တိ ဝသိဘာဝပတ္တာ အာဝဇ္ဇနသင်္ခါတာ ဥပေက္ခာ. ‘‘အာလယံ’’တိ တဏှာလယံ. ‘‘ကုရုမာနာ’’တိ ကရောန္တီ. ‘‘သုခုမာ တဏှာ’’တိ ကုသလေဟိ မိဿကတ္တာ ဣဒံ အကုသလန္တိပိ ဇာနိတုံ အသက္ကုဏေယျာ သုခုမတဏှာ. ‘‘န ဝတမေ’’တိ မမ န ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗောဝတာတိ ယောဇနာ. ‘‘အဿာဒသဟိတာ’’တိ ဩဘာသာဒီသု အဿာဒတဏှာ သဟိတာ. ‘‘အဓိမာန ဝသေနာ’’တိ အဓိကတရံ မညနာဝသေန. ‘‘တာဝဒေဝါ’’တိ နိကန္တိယာ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏေယေဝ. ‘‘နိကာမနာကာရော’’တိ ဣစ္ဆနာကာရော. အဿာဒနာကာရော. ‘‘နိကာမနဿဝတ္ထူ’’တိ နိကန္တိယာ ဝတ္ထု. ‘‘အဒ္ဓါ’’တိ ဧကန္တေန. ‘‘ဟန္ဒာ’’တိ စိတ္တဝိဿဋ္ဌကရဏေ နိပါတပဒံ. ဣဒါနေဝ နံ ဝိသောဓေမိ, န စိရံ ပဝတ္တိတုံ ဒဿာမီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ‘‘တေသွေဝါ’’တိ တေသုဩဘာသာဒီသု ဧဝ. အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ. အဋ္ဌကထာယံ နိကန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဿ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနာပရိပါကော နာမ ဝိသေသန္တရပ္ပဝတ္တေန ပါကဋောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သင်္ခါရုပေက္ခာဘာဝံ ပတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိ ဝိပဿနာဘာဝပတ္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒွေ ဝိပဿနာ စိတ္တာနီ’’တိ ဥပစာရာနုလောမစိတ္တာနိ. သော ဟိ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သင်္ခါရ နိမိတ္တတော ဝါ ဝုဋ္ဌာတိ. နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတော. ယဒိ ဧဝံ ဂေါတြဘုပိ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ သိယာတိ. န သိယာ. မဂ္ဂဿ အာဝဇ္ဇနမတ္တေ ဌိတတ္တာ. ပဋိဝေဓကိစ္စဿစ သမ္မောဟ သမုစ္ဆေဒကိစ္စဿ အဘာဝတော. ‘‘သယံ’’တိ မဂ္ဂသင်္ခါတော သယံ. ‘‘တံ သမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ဝါ’’တိ တေန မဂ္ဂေန သမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ဝါ. ‘‘ဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တတော စာ’’တိ အာယတိံ ဘဝေသု အပါယဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တတော ဝါ, အဋ္ဌမ ဘဝတော ပဋ္ဌာယ ကာမသုဂတိ ဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တတော ဝါ. အဝဿံ ဝုဋ္ဌာနံ ဂမေတိ သမ္ပာပေတီတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီတိ ဝစနတ္ထော. ‘‘အဝဿံ ဝုဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဣဓ ဌိတာနံ ဝုဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒဉ္စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓသာဝကာနဉ္စ ဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗညု ဗောဓိသတ္တာ ပန ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနာ ကမ္မံ အာရဘန္တာ အနုလောမညာဏံ အာဟစ္စ ဌပေန္တီတိ အဋ္ဌက ထာသု [Pg.305] ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အာဟစ္စာ’’တိ ဣဒံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ မတ္ထကပတ္တိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယံ’’တိ တတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ကေနစိ စိတ္တေန အဂ္ဂဟိတေ နိဗ္ဗာနာ ရမ္မဏေ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယံ. ‘‘တံ’’တိ ဂေါတြဘုညာဏံ. ဂေါတ္တံ ဘဝတိ အဘိဘဝတိ ဆိန္ဒတီတိ ဂေါတြဘု. ဂေါတ္တံ ဝါ အဘိသမ္ဘုဏာတိ ပါပုဏာတီတိ ဂေါတြဘူတိ ဝစနတ္ထော. ကထံ ပန ဂေါတြဘု စိတ္တံ ဂေါတြဘုညာဏံ ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တံ ဆိန္ဒတိ, အရိယဂေါတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ယုဇ္ဇေယျ, သောဟိ ပုဂ္ဂလော တသ္မိံခဏေ ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တပရိယာပန္နောဧဝါတိ. သစ္စံ. အတ္တနိ ပန ဆိန္နတ္တာ သယံ ဆိန္ဒတိ နာမ. နိဗ္ဗာနဿ စ အရိယဂေါစရတ္တာ တံ အာရမ္မဏ ကရဏဝသေန အရိယဂေါတ္တံ ပါပုဏာတိ နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပစ္စယသတ္တိဝိသေသေန အတ္တနော အနန္တရေ အရိယဂေါတ္တံ ဘာဝေတိ, ပါတုဘာဝေတီတိ ဂေါတြဘူတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ‘‘ပရိစ္ဆိဇ္ဇာ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒီဟိ သဗ္ဗဝိပ္ဖန္ဒနေဟိ မုဉ္စိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္မောဟဿ ပဟာနမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န တေ ဓမ္မေ အာရမ္မဏ ကရဏ ဝသေန ဇာနနံ. ကထံ တေ ဓမ္မေ အာရမ္မဏံ အကရောန္တော မဂ္ဂေါ တေ ဓမ္မေ ပရိဇာနာတိ နာမာတိ. ကိစ္စသိဒ္ဓိ ဝသေန. သော ဟိ သမ္မောဟံ ပဇဟန္တော အာရမ္မဏံ ကရောန္တာနိပိ ဟိ ပုဗ္ဗဘာဂညာဏာနိ တပ္ပဟာနကိစ္စဿ အသာဓကတ္တာ ဒုက္ခ သစ္စံ ပရိဇာနန္တာနီတိ န ဝုစ္စန္တိ. မဂ္ဂေါ ပန အာရမ္မဏံ အကရောန္တောပိ တပ္ပဟာနကိစ္စဿ သာဓကတ္တာတံ သစ္စံ ပရိဇာနာတီတိ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ. တတော ပဋ္ဌာယ တဿပုဂ္ဂလဿ သဗ္ဗကာလံ တသ္မိံသစ္စေ ပရိဇာနန ကိစ္စဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ယထာဟိ ဧကော ပုရိသော စက္ခုမှိ ပိတ္တသေမှာဒိဒေါသေဟိ ပလိဗုဒ္ဓတ္တာ အန္ဓော ဟောတိ. န ကိဉ္စိ ပဿတိ. ယဒါ ပန သော ဧကံ တေဇဝန္တံ အဉ္ဇနံ လဘိတွာ စက္ခုံ အဉ္ဇယန္တော သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒါယတိ. တဿ နိဒ္ဒါယန္တဿေဝ စက္ခုမှိ သဗ္ဗဒေါသာ နဿန္တိ. စက္ခု ဝိပ္ပသန္နံ ဟောတိ. တင်္ခဏတော ပဋ္ဌာယ သော နိဒ္ဒါယန္တောပိ ရူပါနိ ပဿတီတိ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ, အန္ဓဘာဝဝိဂမေန ဒဿနကိစ္စဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ဧဝမေဝမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ဧကဒေသေန ဝါ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေသု, အနဝသေသေန ဝါ အရဟတ္တမဂ္ဂေ. ‘‘အပစ္ဆာဝတ္တိကံ’’တိ ဧတ္ထ ပစ္ဆတော အာဝတ္တနံ ပစ္ဆာဝတ္တံ. နတ္ထိ ပစ္ဆာဝတ္တံ အဿာတိ အပစ္ဆာဝတ္တိကန္တိ [Pg.306] ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ပုန အနုပ္ပာဒဓမ္မတာပတ္တိဝသေန နိရောဓသင်္ခါတံ’’တိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ တာနိဝဋ္ဋာနိ ပုန အနုပ္ပာဒသဘာဝံ အာပဇ္ဇန္တိ, နိရုဇ္ဈန္တိ. တထာ နိရောဓသင်္ခါတံ. ‘‘ဥပ္ပာဒနသင်္ခါတာယ ဘာဝနာယာ’’တိ ဧတေန မဂ္ဂဿ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ ဝဍ္ဎနသင်္ခါတာယ ဘာဝနာယ ဩကာသော နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အရိယမဂ္ဂံ ပဋိလာဘတ္ထာယ ပန ပဝတ္တိတာ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာပိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဧဝ. သာ စ အရိယမဂ္ဂံ ပတွာ မတ္ထကပတ္တာ ဟောတိ. တသ္မာ အရိယမဂ္ဂေါ ဧဝ မတ္ထကပတ္တော ဘာဝနာနုတ္တရော ဟောတီတိ ဣမိနာပရိယာယေန ဝဍ္ဎန သင်္ခါတာယ ဘာဝနာယာတိပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. အတ္တနော အနန္တရေ ပဝတ္တံ အာနန္တရိကံ. အာနန္တရိကံ ဖလံ ဧတဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. တဿ စ တတောပရံ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ဖလစိတ္တာနိ ပဝတ္တန္တီတိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. အပနီတော အဂ္ဂိ ဧတသ္မာတိ အပနီတဂ္ဂိကော. ‘‘နိဗ္ဗာပေန္တော ဝိယာ’’တိ ဧတေန ပဋိပ္ပဿမ္ဘနပ္ပဟာနကိစ္စေန မဂ္ဂါနုကုလပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ. ‘‘တေသံ’’တိ တေသံ စက္ခူနံ. တံ ရူပံ တဿ ပါကဋံ န တာဝ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဿာ’’တိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ. ‘‘ပစ္စဝေက္ခနဝါရေသူ’’တိ ဧတ္ထ ပသာဒစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌေ ပဝတ္တာ အနုဗန္ဓက ဝီထိယောပိ သင်္ဂယှန္တိ.

මෙහි අදහස මෙයයි. විදර්ශනාවට පැමිණ (එය) කිලිටි කරන, මලින බවට පත් කරන බැවින් 'විදර්ශනා උපක්ලේශ' නම් වේ. වළක්වන හෙවත් නිවාරණය කරන බැවින් 'පරිබන්ධක' නම් වේ. මෙය කලින් සඳහන් කළ අන්තරායික ධර්මයන්ටම නමකි. 'ශරීරෝභාස' යනු මුළු ශරීරයෙන්ම නික්මෙන ආලෝකයයි. 'පස්වැදෑරුම් පීතිය' යනු ක්ෂුද්‍රිකා පීතිය, ක්ෂණිකා පීතිය, ඔක්කන්තිකා පීතිය, උබ්බේගා පීතිය සහ ඵරණා පීතියයි. 'දෙවැදෑරුම් පස්සද්ධිය' යනු ඉතා බලවත් වූ කාය පස්සද්ධිය සහ චිත්ත පස්සද්ධියයි. විදර්ශනා කර්මයෙහි තැන්පත් වූ ආකාරයෙන් පවත්නා වූ ශ්‍රද්ධාවම අධිමුක්ත (අධිෂ්ඨාන) අර්ථයෙන් 'අධිමොක්ඛ' හෙවත් 'ශ්‍රද්ධා අධිමොක්ඛය' නම් වේ. 'වීර්යය' යනු එම කාර්යයෙහි අත්නොහළ ධුර ඇතිව, ඉදිරියටම පවත්නා වීර්යයයි. 'සුඛය' යනු චිත්ත සුඛයයි. එබැවින් 'සෝමනස්සය' යැයි කියන ලදී. 'විදර්ශනා ඥානය' යනු සක් දෙවිඳුන් විසින් අත්හරින ලද වජ්‍රායුධය වැනි බලවත් විදර්ශනා ඥානයයි. 'සතිය' යනු එම කාර්යයෙහි මුළා නොවූ සිහියයි. 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව' යනු ලීන (හැකිළීම) සහ උද්ධච්ච (නොසන්සුන්කම) ආදී විෂම ස්වභාවයන්ගෙන් මිදුණු, සිතෙහි මධ්‍යස්ථ බව සංඛ්‍යාත උපේක්ෂාවයි. 'ආවජ්ජනූපේක්ෂාව' යනු වශීභාවයට (හුරුවට) පත් වූ ආවර්ජනා සංඛ්‍යාත උපේක්ෂාවයි. 'ආලය' යනු තෘෂ්ණා ආලයයි. 'කුරුමානා' යනු කරන්නී යන්නයි. 'සූක්ෂ්ම තෘෂ්ණාව' යනු කුසල් දහම් සමඟ මිශ්‍රව පවතින බැවින් මෙය අකුසලයක් යැයි හඳුනා ගැනීමට අපහසු වූ සූක්ෂ්ම තෘෂ්ණාවයි. 'මට මෙබන්දක් කිසිදා නොවූයේය' යනු මීට පෙර කිසිදා නූපන් බවයි. 'ආස්වාද සහිත' යනු ආලෝකය ආදියෙහි ආස්වාද තෘෂ්ණාව සහිත බවයි. 'අධිමාන වශයෙන්' යනු අධික ලෙස සිතීම හෙවත් මන්‍යනා කිරීම් වශයෙනි. 'එවෙලේම' යනු නිකන්තිය (ආශාව) උපන් මොහොතේම යන්නයි. 'නිකාමනාකාරය' යනු කැමැත්තෙහි ස්වභාවයයි, ආස්වාදයෙහි ස්වභාවයයි. 'නිකාමනයාගේ වස්තුව' යනු නිකන්තියට අරමුණු වූ වස්තුවයි. 'අද්ධා' යනු ඒකාන්තයෙනි. 'හන්ද' යනු සිතෙහි වීර්යය ඇති කිරීම සඳහා යොදන නිපාත පදයකි. 'දැන්මම මෙය පිරිසිදු කරමි, මෙය වැඩිවේලාවක් පවතින්නට ඉඩ නොදෙමි' යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. 'එම ආලෝකාදියෙහිම' යන්නයි. මෙය අටුවාව සමඟ සැසඳෙන්නේ නැත. අටුවාවෙහි නිකන්තිය (තෘෂ්ණාව) යටපත් කිරීම වෙන් වශයෙන් පවසා ඇති හෙයින් මෙසේ කියන ලදී. විදර්ශනාවගේ මෝරා යාම හෙවත් පරිපාකය විශේෂ අන්දමකින් ප්‍රකට වන බව දැක්වීමට 'සංස්කාරෝපේක්ෂා භාවයට පත් වූ' යනාදිය පවසන ලදී. වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා භාවයට පත් වූයේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'විදර්ශනා සිත් දෙකක්' යනු උපචාර සහ අනුලෝම සිත්ය. එය 'වුට්ඨානය' (නැගී සිටීම) යැයි කියනු ලැබේ. සංස්කාර නිමිත්තෙන් හෝ නික්මෙයි. නිවන අරමුණු කොට පවත්නා බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් 'ගෝත්‍රභූ' ඥානය ද වුට්ඨානයක් වේද? නැත. එය මාර්ගයට ආවර්ජනය කිරීමේ මාත්‍රයෙහි සිටින බැවිනි. ප්‍රතිවේධ කෘත්‍යය සහ මෝහය සමුච්ඡේද කෘත්‍යය එහි නොමැති බැවිනි. 'ස්වයං' යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත තෙමේය. 'ඒ පුද්ගලයා හෝ' යනු එම මාර්ගයෙන් සමන්විත පුද්ගලයාය. 'වට්ට ප්‍රවෘත්තියෙන් ද' යනු මතු භවයන්හි අපාය සංසාර වෘත්තියෙන් හෝ අටවන භවයේ සිට කාම සුගති සංසාර වෘත්තියෙන් හෝ මිදීමයි. වුට්ඨානයට ඒකාන්තයෙන්ම පමුණුවන බැවින් 'වුට්ඨානගාමිනී' නම් වේ. 'ඒකාන්තයෙන් වුට්ඨානයට යන්නා වූ' යන්නෙන් මෙහි පිහිටි අයට වුට්ඨානයෙන් පසුබෑමක් නැත යන්න අදහස් වේ. මෙය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. එහෙත් සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා පෙර බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව විදර්ශනා වඩා අනුලෝම ඥානය දක්වා පැමිණ එය නවත්වන බව අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. එහි 'පැමිණ' (ආහච්ච) යන්න සංස්කාරෝපේක්ෂා ඥානය මුදුන් පත්වීම දැක්වීම පිණිස යෙදූවක් බව දත යුතුය. 'ආවර්ජන ස්ථානයෙහි වූ' යනු මීට පෙර කිසිදු සිතකින් ග්‍රහණය නොකළ නිවන් අරමුණෙහි ආවර්ජනා කිරීමේ කාර්යයෙහි යෙදුණු බවයි. 'එය' යනු ගෝත්‍රභූ ඥානයයි. ගෝත්‍රය මැඩපවත්වන බැවින් හෝ සිඳින බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' නම් වේ. නැතහොත් ගෝත්‍රයට පැමිණෙන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' නම් වේ. ගෝත්‍රභූ සිත හෙවත් ගෝත්‍රභූ ඥානය කෙසේ නම් පෘථග්ජන ගෝත්‍රය සිඳ ආර්ය ගෝත්‍රයට පැමිණෙන්නේද? ඒ පුද්ගලයා එම මොහොතේත් පෘථග්ජන ගෝත්‍රයටම අයත් අයෙකි. එය සත්‍යයකි. එහෙත් තමා තුළ (එම ගෝත්‍රය) සිඳුණු බැවින් ඔහුම සිඳින්නේ නම් වේ. නිවන ආර්යයන්ගේ ගෝචරය වන බැවින්, එය අරමුණු කිරීමෙන් ආර්ය ගෝත්‍රයට පැමිණෙන්නේ නම් වන බව දත යුතුය. ප්‍රත්‍ය බල විශේෂයකින් තමාට අනතුරුව ආර්ය ගෝත්‍රය උපදවන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යන්න ද යෝග්‍ය වේ. 'පිරිසිඳ' යනු වෙන් කොට දැකීමයි. දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා ආදී සියලු සැලීම්වලින් මිදී යන්න මෙහි අදහසයි. මෝහය ප්‍රහීණ වීම පමණක් මෙහිලා දත යුතුය. එම ධර්මයන් අරමුණු කිරීමෙන් දැන ගැනීමක් නොවේ. එම ධර්මයන් අරමුණු නොකරන මාර්ගය කෙසේ නම් ඒ ධර්මයන් පිරිසිඳ දන්නේ දැයි කිවහොත්, එය කෘත්‍ය සිද්ධිය වශයෙනි. මාර්ගය මෝහය ප්‍රහීණ කරයි. එම ධර්මයන් අරමුණු කළ ද, පූර්වභාග ඥානයන් එම ප්‍රහාණ කෘත්‍යය සිදු නොකරන බැවින් ඒවා දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දන්නා බවක් නොකියවේ. එහෙත් මාර්ගය අරමුණු නොකළ ද ප්‍රහාණ කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින් එම සත්‍යය පිරිසිඳ දන්නා බව කියනු ලැබේ. මන්ද? එතැන් සිට එම පුද්ගලයාට හැමකල්හිම එම සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. යම්සේ පුරුෂයෙක් ඇසෙහි පිත සෙම ආදී දෝෂ නිසා අන්ධව කිසිවක් නොදකියි ද, ඔහු ප්‍රබල අඳුනක් ලබා ඇසෙහි ගල්වා මුළු රාත්‍රියම නිදාගන්නේ නම්, ඔහු නිදා සිටියදීම ඔහුගේ ඇසෙහි දෝෂ පහව ගොස් ඇස පැහැපත් වෙයි. එතැන් සිට ඔහු නිදා සිටියද රූප දකින්නෙකු ලෙස කියනු ලැබේ. ඒ මක්නිසාද යත්, අන්ධභාවය පහවීමෙන් දැකීමේ කෘත්‍යය සිද්ධ වූ බැවිනි. මෙය ද එසේම දත යුතුය. යටත් මාර්ගයන්හි කොටසක් වශයෙන් ද, අර්හත් මාර්ගයෙහි කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ ද (ප්‍රහීණ වේ). 'අපච්ඡාවත්තික' යනු ආපසු හැරීමක් නොමැති බවයි. 'නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පැමිණීම නිසා නිරෝධ සංඛ්‍යාත' යනු මාර්ග ක්ෂණයේදීම එම සංසාර චක්‍රයන් නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත්වී නිරුද්ධ වන බැවිනි. 'උත්පාදන සංඛ්‍යාත භාවනාවෙන්' යන්නෙන් මාර්ගය එක් සිතක් පවතින ක්ෂණයක් වන බැවින්, වැඩීම සංඛ්‍යාත භාවනාවකට එහි ඉඩක් නැති බව පවසා ඇත. ආර්ය මාර්ගය ලබා ගැනීම සඳහා පවත්වන ලද පූර්වභාග භාවනාව ද මාර්ග භාවනාවම වේ. එය ආර්ය මාර්ගයට පැමිණි විට මුදුන් පත් වේ. එබැවින් ආර්ය මාර්ගයම මුදුන් පත් වූ උත්තම භාවනාව වෙයි. මේ අනුව වැඩීම සංඛ්‍යාත භාවනාව ද මෙහි යෝග්‍ය වේ. තමාට පසුව නොපමාව පවත්නා බැවින් 'ආනන්තරික' නම් වේ. මෙයට නොපමාව ලැබෙන ඵලයක් ඇත. ඉන් පසුව ඵල සිත් දෙකක් හෝ තුනක් උපදී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ගින්දර ඉවත් කරන ලද' යනු අපනීතග්ගිකය. 'නිවන්නාක් මෙන්' යන්නෙන් පටිප්පස්සම්භන ප්‍රහාණ කෘත්‍යයෙන් මාර්ගයට අනුකූලව පැවතීම දක්වයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු ඒ ඇස්වලටය. එම රූපය ඔහුට තවමත් ප්‍රකට නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඔහුගේ' යනු ඒ පුද්ගලයාගේය. 'පච්චවෙක්ඛණ වාරයන්හි' යන්නෙහි ප්‍රසාද චක්ෂුසින් දුටු දෙයෙහි පවත්නා වූ අනුබන්ධක වීථි සිත් ද ඇතුළත් වේ.

ဥပရိမဂ္ဂေဟိ ဝဓိတဗ္ဗာ မာရေတဗ္ဗာတိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈာ. ‘‘ကိလေသဝိဘာဂေသူ’’တိ အသုကမဂ္ဂေန အသုကာကိလေသာ ပဟီယန္တီတိ ဧဝံ ကိလေသဝိဘာဂေသု. ‘‘ပါဠိယံ’’တိ ပဋိသမ္ဘိဒါ မဂ္ဂပါဠိယံ. ဝုစ္စမာနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ပစ္စဝေက္ခနံ နာမ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခနမေဝ. တထာ ပစ္ဆာ ဝါ ပဝတ္တတီတိ သိဒ္ဓံ. ‘‘အဝိရုဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေန အသမေန္တာပိ ပစ္စဝေက္ခန္တာနံ ဣစ္ဆာနုရူပသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဓိမာနနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာသူ’’တိ ဝိနယေ စတုတ္ထပါရာဇိကေ အဓိမာနပဒနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာသု. ‘‘သော’’တိ အရိယဘူတော ဘိက္ခု. ‘‘နော လဒ္ဓုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ အလဒ္ဓုံ န ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. လဒ္ဓုံ နော န ဝဋ္ဋတီတိ ဝါ ယောဇနာ. စတုဗ္ဗိဓံ မဂ္ဂညာဏံ ဂဟိတံ. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမာတိ ဝုတ္တတ္တာ.

ඉහළ මාර්ගයන් මඟින් නැසිය යුතු බැවින් 'උපරිමග්ගවජ්ඣ' නම් වේ. 'ක්ලේශ විභාගයන්හි' යනු අසවල් මාර්ගයෙන් අසවල් ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ වේ යැයි මෙසේ ක්ලේශයන්ගේ බෙදීම් දැක්වීමේදී යන්නයි. 'පාලියෙහි' යනු පටිසම්භිදා මාර්ග පාලියෙහි යන්නයි. කියනු ලබන කල්හි කිව යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මාර්ගාංග, බෝධ්‍යංග ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම යනු මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවම වේ. එසේම එය පසුව පවතින්නේය යන්න සිද්ධ වේ. 'අවිරුද්ධ වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විසුද්ධිමාර්ගය හා නොසැසඳුණත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නන්ගේ අභිලාෂය පරිදි සිදුවන බැවිනි. 'අධිමාන නිද්දේස අටුවාවන්හි' යනු විනය පිටකයේ සතරවන පාරාජිකා පාලියෙහි එන අධිමාන පද නිද්දේසය පිළිබඳ අටුවාවන්හි යන්නයි. 'ඔහු' යනු ආර්යත්වයට පත් වූ භික්ෂුවයි. 'නොලැබීම සුදුසු නැත' යනු නොලැබ සිටීම සුදුසු නැත යන අර්ථයයි. නැතහොත් ලැබීම සුදුසු නොවන්නේ නොවේ (ලැබිය යුතුමය) යනු මෙහි යෝජනාවයි. ඥාණදස්සන විසුද්ධිය යැයි පැවසූ බැවින් සිවුවැදෑරුම් මාර්ග ඥානයම මෙහිදී ගන්නා ලදී.

‘‘အဘိနိဝိသနံ’’တိ အဇ္ဈတ္တံ ဒဠှတရံ ပတိဋ္ဌာနံ. ‘‘နိခါတသိနေရုပါ ဒဿဝိယာ’’တိ [Pg.307] တဿ ပဝတ္တနံ ဝိယ. ‘‘ကေဝလံ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတာယ အဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ ဧတေန ဧသော မေ အတ္တာ, န ပရဿ အတ္တာတိ ဧဝံ အတ္တာနံ အတ္တဿ သာမိကံ ကတွာ ဂဟဏကာရဏံ ဝဒတိ. တတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေန ပရမတ္ထ သစ္စံ ပတွာ အတ္တဿေဝ အဘာဝတော ခန္ဓပဉ္စကဿ အတ္တနောဝသာယတ္တ ဝုတ္တိတံ နိဝတ္တေတိ. သမ္မုတိ သစ္စံ ပန ပတွာ အတ္တဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ မဟာဇနော အတ္တနော ခန္ဓပဉ္စကံ အတ္တနော ဝသာယတ္တ ဝုတ္တိံ မညမာနော ဧသော မေ အတ္တာတိ ဂဏှာတိ. ‘‘ခဏဘင်္ဂဿ စ အဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ ဧတေန ဧသော မေ သာရဋ္ဌေန အတ္တာ. ဧသော မမ သာရော. ဧတံ မမ သရီရံ. ယာဝ ဝဿသတံပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဧတံ ခန္ဓပဉ္စကံ န ဘိဇ္ဇတိ, န ဝိနဿတိ. တာဝ အဟံ န မရာမိ. ယဒါ ဧတံ ဘိဇ္ဇတိ, ဝိနဿတိ. တဒါ အဟံ မရာမိ. အဟဉ္စ မမ ခန္ဓပဉ္စကဉ္စ အဒွယံ အနာနတ္တန္တိ ဧဝံ ဂဟဏကာရဏံ ဝဒတိ. တတ္ထ ‘‘ခဏဘင်္ဂဿာ’’တိ နာမရူပဓမ္မာနံ ခဏေ ခဏေ ဘဉ္ဇနဿ ဘိဇ္ဇနဿ မရဏဿ. ဣဒမ္ပနမရဏံ သမ္မုတိ သစ္စေ နတ္ထိ. ပရမတ္ထ သစ္စေ ဧဝ အတ္ထိ. တသ္မာ တံ အပဿန္တော မဟာဇနော အတ္တနော ခန္ဓပဉ္စကံ အတ္တနောသာရံ မညမာနော ဧသော မေ အတ္တာတိ ဂဏှာတီတိ. ‘‘တံ ဒွယံ သုဒိဋ္ဌံ ကတွာ’’တိ ခန္ဓပဉ္စကဿ ကေဝလံ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတဉ္စ ခဏဘင်္ဂဉ္စ ဉာဏ စက္ခုနာ သုဋ္ဌုဒိဋ္ဌံ ကတွာ. တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ သုဋ္ဌုပဿန္တော ကေဝလံ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတဉ္စ အဝသာယတ္တ ဝုတ္တိတဉ္စ သုဋ္ဌု ပဿတိ. ယော စ အတ္တနော ဝသာယတ္တဝုတ္တိ န ဟောတိ. သော ပရမတ္ထသစ္စံ ပတွာ ဧသော မမ သန္တကန္တိပိ ဝတ္တုံ နာရဟတိ. ကုတော မမ အတ္တာတိ. အပိ စ, သတ္တော နာမ သဘာဝတော နတ္ထိ. ပညတ္တိမတ္တံ ဟောတိ. ယော ‘အဟန္တိ ဝါ, မေတိ ဝါ, မမာတိ ဝါ, ဂယှေယျ. အသန္တေ စ အတ္တသ္မိံ ကော မမ အတ္တာ နာမ ဘဝေယျာတိ. ခဏဘင်္ဂေါ ဟောတိ. ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇတိ. သတ္တော စ နာမ ဧကသ္မိံဘဝေ အာဒိမှိ သကိံ ဧဝ ဇာယတိ. အန္တေ သကိံ ဧဝ မရတိ. အန္တရာ ဝဿသတံပိ ဝဿသဟဿံပိ မရဏံ နာမ နတ္ထိ. အညာဟိ ခဏိကဓမ္မာနံ ဂတိ. အညာ သတ္တဿ. ဧဝံသန္တေ ကထံ ခဏိကဓမ္မာ သတ္တဿ သာရဋ္ဌေန အတ္တာနာမ ဘဝေယျုန္တိ. တသ္မာ တေ အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အသာရကဋ္ဌေန စ အနတ္တာ ဧဝ. အပိစ [Pg.308] ‘‘အဝသဝတ္တနဋ္ဌေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဝသော နာမ သတ္တသန္တာနေ ဧကော ပဓာနဓမ္မော. သစေ အတ္တာနာမ အတ္ထိ. သော ဧဝ ပဓာနဘူတဿ ဝသဿပိ အတ္တာ ဘဝေယျ. ဧဝံသတိ, ယော ဝသော, သော အတ္တာ. ယော အတ္တာ, သော ဝသောတိ ဘဝေယျ. တထာ စ သတိ, ရူပံ အတ္တာတိ ဂဏှန္တော ရူပဉ္စ ဝသဉ္စ အတ္တာနဉ္စ ဧကတ္တံ ကတွာ ဂဏှာတိ နာမ. တထာ ဝေဒနံ အတ္တာတိ. သညံ, သင်္ခါရေ, ဝိညာဏံ အတ္တာတိ ဂဏှန္တေပိ. ဧဝဉ္စသတိ, သတ္တော စ ခန္ဓပဉ္စကဉ္စ ဝသော စ အတ္တာ စ သဗ္ဗမေတံ ဧကတ္တံ ဂစ္ဆတိ, ဧကော သတ္တောတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. န ဟိ ဣမသ္မိံ ဝသဝတ္တနဋ္ဌေ ဧကဿသတ္တဿ ဒွေ အတ္တာ တယော အတ္တာ ဗဟူအတ္တာတိ သက္ကာ ဘဝိတုံ. အထ ယထာ ယထာ သတ္တဿ ဝသော ဝတ္တတိ, ဣစ္ဆာ ပဝတ္တတိ. တထာ တထာ ခန္ဓပဉ္စကမ္ပိ နိစ္စကာလံ သတ္တဿဝသံ အနုဂစ္ဆေယျ. ကသ္မာ, သတ္တဿ စ ခန္ဓပဉ္စကဿ စ ဝသဿ စ နာနတ္တာဘာဝတော. ဧဝံ အနုဂစ္ဆန္တေ သတိ. ရူပံ မေ အတ္တာ, ဝေဒနာ မေ အတ္တာတိအာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝဋ္ဋေယျ. သဘာဝတော အဝိရုဒ္ဓံ ဘဝေယျ. န ပန တထာ အနုဂစ္ဆတိ. န ဟိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဒုရူပေါ ပုရိသော အတ္တနော ရူပကာယံ အတ္တနော ဝသေနေဝ သုဝဏ္ဏံ သုရူပံ ကာတုံ သက္ကောတိ. တထာ ဒုဿဒ္ဒေါဝါ သုသဒ္ဒံ, ဒုဂ္ဂန္ဓောဝါ သုဂန္ဓံ. န စ အန္ဓောဝါ အနန္ဓံ. ဗဓိရောဝါ အဗဓိရံ. ရောဂီဝါ အရောဂံ. ကုဋ္ဌီဝါ အကုဋ္ဌံ. ဂဏ္ဍီဝါ အဂဏ္ဍံ. ဇိဏ္ဏောဝါ တရုဏံ. အဇရံ ဝါ အမရဏံ ဝါ ကာတုံ သက္ကောတိ. နာပိ အပါယေသု စ အပတန္တံ. ပတိတွာ ဝါ တတော ဝိမုတ္တံ ကာတုံ သက္ကောတိ. တထာ ဒေဝေါ ဝါ ဒေဝတ္တာ အစာဝေတုံ. သက္ကောဝါ သက္ကတ္တာ, မာရော ဝါ မာရတ္တာ, ဗြဟ္မာ ဝါ ဗြဟ္မတ္တာတိ. ဧသနယော သေသခန္ဓေသုပိ. တထာ ပန အဝသာနုဂမနတော ပရမတ္ထ သစ္စံ ပတွာ ခန္ဓပဉ္စကေ အတ္တနော သာမိကိစ္စံ ဣဿရကိစ္စံ နာမ နတ္ထိ. အသာမိကမေဝ တံ ဟောတိ, အနိဿရံ. တထာ စ သတိ, အတ္တာနံ တဿ သာမိံ ဣဿရံ ကတွာ ရူပံ မေ အတ္တာတိ ဂဟဏံ မိစ္ဆာဂဟဏံ နာမ ဟောတီတိ. လောကေ ပန မဟာဇနော ဓမ္မာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ န ဇာနန္တိ, န ပဿန္တိ, န ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. တေသံ ပရမ္ပရ ပစ္စယဝသေန ပဝတ္တမာနေ ခန္ဓသန္တာနေ သမ္မုတိ သစ္စဝသေန နာနာဝသဝတ္တနာကာရာ နာမ သန္တိ. နာနာသာမိ ဣဿရာဓိပတိဝေါဟာရာ စ လောကေ သန္ဒိဿန္တိ. တေ [Pg.309] သမ္မုတိ သစ္စဝသေန ဥပ္ပန္နေသု တေသု သာမိဣဿရာဓိပတိ ဝေါဟာရေသု ဝေါဟာရမတ္တေ အဌတွာ သဘာဝသစ္စံ မညန္တာ မိစ္ဆာဂဟဏံ ဂဏှန္တိ. ဧတ္ထ သိယာ. န နု ဝသောနာမ ဣစ္ဆာ. သတ္တော စ ဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တော ဂစ္ဆတိ. ဌာတုံ ဣစ္ဆန္တော တိဋ္ဌတိ. ဧဝံသတိ. တဿ ခန္ဓပဉ္စကံ တဿ ဝသာယတ္တ ဝုတ္တိ ဧဝ ဟောတီတိ. န ဟောတိ. ကသ္မာ, ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိတ္တာ ဧဝ. တထာဟိ ဂန္တုံ ဣစ္ဆာနာမ ဗဟိဒ္ဓါ ဓနဟေတုဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. နာနာဘောဂဟေတု ဝါ. အညေန ဝါ နာနာကာရဏေန. တတ္ထ ယေသံ ဓနေ အသတိ, ယံ ယံ ဒုက္ခံ အာဂစ္ဆေယျ ကာယိကံ ဝါ စေတသိကံ ဝါ. တေသံ တံ တံ ဒုက္ခပစ္စယာ ဓနိစ္ဆာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဓနိစ္ဆာ ပစ္စယာ ဂန္တိစ္ဆာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တထာ နာနာဘောဂိစ္ဆာ နာနာကမ္မိစ္ဆာသု စာတိ. နာနာဒုက္ခဘယုပဒ္ဒဝမူလိကာသု ဣစ္ဆာသု ဝတ္တဗ္ဗ မေဝ နတ္ထိ. တထာ နာနာရမ္မဏာနံ ပလောဘန ဒုက္ခမူလိကာသု စ နာနာဝိတက္ကာနံ ဝိပ္ဖန္ဒနမူလိကာသု စ ဣစ္ဆာသု. ဧဝံ ဝသောပိ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိကော ဧဝ ဟောတိ. ‘‘ဂမနံ’’တိ ဂမနာကာရေန ပဝတ္တံ ခန္ဓပဉ္စကံ. ယေနယေနဓနာဒိဟေတုနာ သော သော ဝသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဂမနမ္ပိ တေန တေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာဟာရုပတ္ထမ္ဘနာဒိပစ္စယေန စ. ဝသော ပန ဂမနဿ ပစ္စယေက ဒေသမတ္တံ ဟောတိ. သော ဟိ တဒညပစ္စယေဟိ ဝိနာ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတိ. ကုတော ဂမနံ ဥပ္ပာဒေတုံ. ဧဝံ ဌာနာဒီသု. ဧဝဉ္စ သတိ, ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပစ္စယာယတ္တ ဝုတ္တိကန္တိစ္စေဝ ဝတ္တုံ အရဟတိ. နော ဝသာယတ္တ ဝုတ္တိကန္တိ. အပိ စ ဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တော ဂစ္ဆတီတိ ပညတ္တိ မတ္တဘူတော သတ္တော ဂစ္ဆတိ. ခန္ဓပဉ္စကံ ပန ခဏိက ဓမ္မတ္တာ န ဂစ္ဆတိ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နံ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇတိ. သန္တတိ ဝသေန ဂမနာကာရ နိမိတ္တံ ပညာယတိ. ဧဝံ အဝသဝတ္တနံ ဟောတီတိ. ဟောတု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇနံ. အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိယာ သတိ, ဂမနံ သမ္ပဇ္ဇတိယေဝ. ဂမနေ စ သမ္ပဇ္ဇမာနေ ခဏိကဘိဇ္ဇနေန ဒေါသော နတ္ထီတိ စေ. အတ္ထိ. ခဏိကမရဏဉှိ သတ္တဿ သုသာနဘူမိ နာမ ဟောတိ. အန္တရာယေဝါ အာဂတေ ပက္ခလန္တေ ဝါ သတိ, ဂစ္ဆန္တော သတ္တော ယဒါ ကဒါစိ မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆတိ မရဏ မတ္တံ ဝါ ဒုက္ခန္တိ. ကိလေသေ နိမိနာတိ ပဝတ္တေတီတိ နိမိတ္တန္တိ ဝစနတ္ထော. ‘‘ဝိပလ္လာသနိမိတ္တံ’’တိ စ ဝိပလ္လာသ ဓမ္မာနံ ဝသေန ဥပဋ္ဌိတံ ကိစ္စ နိမိတ္တံ. တဏှာ ဧဝ ပဏိဓီတိ [Pg.310] သမ္ဗန္ဓော. မဟန္တာနံ အာဒီနဝါနံ ရာသိ မဟာအာဒီနဝရာသိ. ခန္ဓေသု သုညတလက္ခဏံ နာမ အတိ ဂမ္ဘီရံ ဟောတိ. ဉာဏဿေဝ ဝိသယဘူတံ. သုညတ ဒဿနဉ္စ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုပ္ပဋိပက္ခန္တိ အာဟ ‘‘သင်္ခါရေသု သုညတဒဿနဝသေနာ’’တိအာဒိံ. တတ္ထ ‘‘အတ္ထ သိဒ္ဓိ နာမာ’’တိ မဂ္ဂဖလပ္ပဋိလာဘသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ နာမ. အတ္တာတိ အဘိနိဝေသော အတ္တာဘိနိဝေသော. ဂဏှာတီတိ ဂါဟော. ဥပါဒီယတီတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော ဂါဟော ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော. အတ္ထာဘိနိဝေသော စ သော ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. တဿ ပဋိပက္ခံ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏံ. အနု အနု ဘဝနံ အာနုဘာဝေါ. ပရမ္ပရတော ဝဍ္ဎနန္တိ အတ္ထော. ‘‘တထာ သမနုပဿိတွာ’’တိ သုညတာ ကာရေန သမနုပဿိတွာ. ဝိမုဉ္စန္တဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ. ‘‘အနိစ္စလက္ခဏံ နာမ နာတိ ဂမ္ဘီရံ ဟောတိ. သဒ္ဓါယပိ ဝိသယဘူတံ. ဥန္နတိလက္ခဏော စ အဟံ မာနော ခန္ဓေသု နိစ္စဓုဝဝိပလ္လာသမူလကော သဒ္ဓါယ စ ပဋိပက္ခောတိ အာဟ ‘‘အနိစ္စဒဿနဝသေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘နိမိတ္တာဘိနိဝေသဘူတဿာ’’တိ နိစ္စဓုဝနိမိတ္တာဘိနိဝေသဘူတဿ. ‘‘မာနဂ္ဂါဟဿာ’’တိ မာနသင်္ခါတဿ ဂါဟဿ. ‘‘သဒ္ဓါယ ပီ’’တိပိသဒ္ဒေန ဉာဏံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဒုက္ခလက္ခဏံ နာမ ဘယသံဝေဂ ဇနကံ ဟောတိ. အာရမ္မဏေသု တဏှာလောလဿ တဏှာဝိပ္ဖန္ဒနဿ ပဋိပက္ခံ. ဝိသေသတော သမာဓိဿ အနုရူပန္တိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဒဿန ဝသေနာ’’တိအာဒိံ. ‘‘တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ’’တိ ပညိန္ဒြိယ သဒ္ဓိန္ဒြိယ သမာဓိန္ဒြိယ သင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒြိယ ဓမ္မာနံ. ‘‘ဝိပဿနာ ဂမနဝသေနေ ဝါ’’တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိ ဝိပဿနာ သင်္ခါတဿ အာဂမန ကာရဏဿ ဝသေနေဝ.

‘අභිනිවිසනය’ (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) යනු තමා තුළම ඉතා තදින් පිහිටා ගැනීමයි. එය පොළොවෙහි මැනවින් සවි කළ මහාමේරු පර්වතයක් සේ නොසැලී පැවතීමකි. ‘හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට (හේතූන්ට) යටත්ව පවතින බව නොදකින බැවින්’ යන මෙයින්, “මේ මාගේ ආත්මයයි, මෙය අන් අයෙකුගේ ආත්මය නොවේ” යැයි තමා විසින්ම තමාගේ ස්වාමියා කරගනිමින් මෙසේ දැඩිව අල්ලා ගැනීමට හේතුව පවසයි. එහි ‘හුදෙක්’ (කේවල) යන වචනයෙන්, පරමාර්ථ සත්‍යයට පැමිණි විට ආත්මය යනුවෙන් දෙයක් නොමැති බැවින්, පංචස්කන්ධය තම අභිමතය පරිදි පවතින්නේය යන මතය බැහැර කරයි. සම්මුති සත්‍යයට පැමිණි විට ආත්මය පවතින බව සලකන බැවින්, මහා ජනයා තමන්ගේ පංචස්කන්ධය තම අභිමතය පරිදි පවතින්නේ යැයි සලකා “මේ මාගේ ආත්මයයි” කියා අල්ලා ගනිති. ‘ක්ෂණභංගය (සෑම මොහොතකම සිදුවන බිඳී යාම) නොදකින බැවින්’ යන මෙයින්, “හරය යන අර්ථයෙන් මෙය මාගේ ආත්මයයි, මෙය මාගේ සාරයයි, මෙය මාගේ ශරීරයයි; අවුරුදු සියයක් හෝ දහසක් වුවද මේ පංචස්කන්ධය බිඳී නොයයි, විනාශ නොවේ, එතෙක් මම නොමැරෙමි; මෙය බිඳී විනාශ වූ විට මම මිය යන්නෙමි; මම සහ මාගේ පංචස්කන්ධය යනු දෙකක් නොව එකක්ම වේ” යැයි අල්ලා ගැනීමට හේතුව පවසයි. එහි ‘ක්ෂණභංගය’ යනු නාමරූප ධර්මයන්ගේ ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන බිඳී යාම, විනාශ වීම හා මරණයයි. මේ මරණය සම්මුති සත්‍යයේ දක්නට නැත, පරමාර්ථ සත්‍යයේම පමණක් ඇත. එය නොදකින මහා ජනයා තම පංචස්කන්ධය තම සාරය ලෙස සලකා “මේ මාගේ ආත්මයයි” කියා වැරදි ලෙස අල්ලා ගනිති. ‘ඒ කරුණු දෙක මැනවින් දැක’ යනු පංචස්කන්ධය හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බවත්, ක්ෂණභංගයත් යන මේ කරුණු දෙක ප්‍රඥා ඇසින් මැනවින් දැකීමයි. එහි පංචස්කන්ධයන්ගේ පටිච්චසමුප්පාදය මැනවින් දක්නා තැනැත්තා එය හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බවත්, තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි බවත් මැනවින් දකියි. යමක් තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි නම්, පරමාර්ථ සත්‍යයට අනුව එය “මා සතු දෙයකි” කියා හෝ “මාගේ ආත්මයයි” කියා හෝ කීමට කිසිසේත් සුදුසු නැත. තවද, සත්වයෙක් කියා කෙනෙක් ස්වභාවයෙන්ම නැත, පවතින්නේ පඤ්ඤප්තියක් (සම්මුතියක්) පමණි. ‘මම’ කියා හෝ ‘මාගේ’ කියා හෝ අල්ලා ගන්නේ නම්, ආත්මයක් නැති කල්හි කවරෙක් නම් මාගේ ආත්මය වන්නේද? ක්ෂණභංගය සිදුවේ, ක්ෂණයක් පාසා බිඳී යයි. සත්වයෙක් එක් භවයක ආරම්භයේදී එක් වරක් උපදියි, අවසානයේදී එක් වරක් මිය යයි. අතරමැද වසර සියයක් හෝ දහසක් වුවද සම්මුති වශයෙන් මරණයක් නැත. ක්ෂණික ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය එකකි, සත්වයාගේ ස්වභාවය වෙනකකි. මෙසේ තිබියදී ක්ෂණික ධර්ම සත්වයාගේ සාරය වශයෙන් ආත්මය වන්නේ කෙසේද? එබැවින් ඒවා තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි (අවශවර්තී) බැවින් සහ අසාර (නිසරු) බැවින් අනාත්මමය. තවද ‘තම අභිමතය පරිදි පාලනය කළ නොහැකි’ යනුවෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ, සත්ව සන්තානය තුළ පවතින එක් ප්‍රධාන ධර්මයක් වන ‘වශය’ (පාලනය) ගැනයි. ඉදින් ආත්මයක් තිබේ නම්, එය පාලනයට (වශයට) අධිපති විය යුතුය. එවිට පාලනය යනු ආත්මයයි, ආත්මය යනු පාලනයයි විය යුතුය. එවිට රූපය ආත්මය ලෙස ගන්නා තැනැත්තා රූපයත් පාලනයත් ආත්මයත් යන මේ සියල්ල එකක් ලෙස ගනියි. වේදනා, සඤ්ඤා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන අනෙක් ස්කන්ධයන් ආත්මය ලෙස ගන්නා විටද එසේමය. එවිට සත්වයා, පංචස්කන්ධය, පාලනය සහ ආත්මය යන මේ සියල්ල එකක් බවට පත් වී, එක් සත්වයෙක් යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පැමිණේ. මන්ද යත් එක් සත්වයෙකුට ආත්ම දෙකක් හෝ තුනක් තිබිය නොහැකි බැවිනි. එවිට සත්වයාගේ කැමැත්ත යම් යම් අයුරින් පවතී ද, එසේම පංචස්කන්ධය ද සැමවිටම සත්වයාගේ අණට යටත් විය යුතුය. මන්ද යත් සත්වයා, පංචස්කන්ධය සහ පාලනය යන මේවායේ වෙනසක් නැති බැවිනි. එසේ වන්නේ නම් “රූපය මාගේ ආත්මයයි, වේදනාව මාගේ ආත්මයයි” ආදී වශයෙන් ගැනීම ස්වභාවයෙන්ම පරස්පර නොවනු ඇත. නමුත් රූපය එසේ අණට යටත් නොවේ. දුර්වර්ණ වූ, අවලස්සන මිනිසෙකුට තම රූපය තම අණ පරිදි රන්වන් හෝ ලස්සන කරගත නොහැකිය. නරක ශබ්දයක් හොඳ ශබ්දයක් කළ නොහැකිය, දුගඳක් සුවඳක් කළ නොහැකිය. අන්ධයෙකුට පෙනීම ඇති කරගත නොහැකිය, බිහිරෙකුට ඇසීම ඇති කරගත නොහැකිය. රෝගියෙකුට නිරෝගී විය නොහැකිය, කුෂ්ඨ රෝගියෙකුට හෝ ගෙඩි ඇති අයෙකුට එය සුව කරගත නොහැකිය. ජරාවට පත් වූවෙකුට තරුණ විය නොහැකිය. එය ජරාවෙන් හෝ මරණයෙන් මිදවීමට නොහැකිය. අපායට වැටීම වැළැක්වීමට හෝ වැටුණු පසු එයින් මිදීමට පාලනයක් නැත. දෙවියෙකුට තම දිව්‍යමය බවෙන්, ශක්‍රයෙකුට ශක්‍ර බවෙන්, මාරයෙකුට මාර බවෙන් හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට බ්‍රහ්ම බවෙන් චුත නොවී සිටීමට නොහැකිය. අනෙක් ස්කන්ධයන්ට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේ අණට යටත් නොවන බැවින්, පරමාර්ථ සත්‍යය අනුව පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ස්වාමි බවක් හෝ අධිපති බවක් නැත. එය අස්වාමිකය, අනීශ්වරය. එසේ තිබියදී තමා එහි ස්වාමියා හෝ අධිපතියා ලෙස සලකා “රූපය මාගේ ආත්මයයි” කියා ගැනීම වැරදි අල්ලා ගැනීමකි. ලෝකයේ මහා ජනයා ධර්මයන්ගේ පටිච්චසමුප්පාදය (හේතුඵල දහම) නොදනිති, නොදකිති, අවබෝධ නොකරති. හේතු ප්‍රත්‍ය පරම්පරා වශයෙන් පවතින ස්කන්ධ සන්තතියේ සම්මුති සත්‍යය අනුව විවිධ වූ අණසක පැවැත්වීම් දක්නට ලැබේ. ලෝකයේ ස්වාමි, ඊශ්වර, අධිපති යන ව්‍යවහාර දක්නට ලැබේ. සම්මුති වශයෙන් ඇති ඒ ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙහි නොසිට, එය සැබෑ ස්වභාවය යැයි සලකා මිනිසුන් වැරදි ලෙස අල්ලා ගනිති. මෙහිදී කෙනෙකු පැවසිය හැකිය: “වශය (පාලනය) යනු කැමැත්ත නොවේද? සත්වයා යාමට කැමති වූ විට යයි, සිටීමට කැමති වූ විට සිටියි. එසේ නම් පංචස්කන්ධය ඔහුගේ අණට යටත් නොවේද?” කියාය. එය එසේ නොවේ. මන්ද යත් එය ප්‍රත්‍යයන්ට (හේතූන්ට) යටත් බැවිනි. එනම්, යාමට ඇති කැමැත්ත ඇති වන්නේ පිටතින් ඇති ධනයක් හෝ විවිධ භෝගයන් ලබා ගැනීමට ඇති හේතු නිසාය. ධනය නැති කලෙක ඇතිවන කායික හෝ මානසික දුක් නිසා ධනය කෙරෙහි කැමැත්ත උපදී. ඒ ධන කැමැත්ත නිසා යාමට කැමැත්ත උපදී. අනෙක් කැමැත්තන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. විවිධ දුක්, බිය හා උපද්‍රව මුල් කරගත් කැමැත්තන් ගැන කිව යුතු දෙයක් නැත. එමෙන්ම විවිධ අරමුණුවලට ලොල් වීම නිසා හෝ විවිධ විතර්කවල සැලීම නිසා හෝ කැමැත්ත උපදී. ඒ නිසා ‘වසඟය’ (පාලනය) යනු ද ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූවක්ම වේ. ‘ගමනය’ යනු ගමන් කරන ස්වරූපයෙන් පවතින පංචස්කන්ධයයි. ධනය ආදී කුමන හේතුවකින් වසඟය උපදීද, ආහාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උපකාරයෙන් ගමනය ද උපදී. වසඟය (කැමැත්ත) යනු ගමනයට අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක් කොටසක් පමණි. අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් නොමැතිව එයට තනියම ඉපදිය නොහැකිය. එසේ නම් එය තනිව ගමනයක් ඇති කරන්නේ කෙසේද? සිටීම ආදියේදී ද එසේමය. එබැවින් පංචස්කන්ධය ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් යැයි කිව යුතුම වේ. තවද යාමට කැමති තැනැත්තා යයි කීවත්, යන්නේ පඤ්ඤප්තියක් (සම්මුතියක්) පමණක් වූ සත්වයාය. පංචස්කන්ධය ක්ෂණික ධර්මයක් බැවින් ගමන් කරන්නේ නැත. උපන් තැනම බිඳී යයි. සන්තතිය (පරම්පරාව) නිසා ගමන් කරන ආකාරයක් පෙනේ. මෙය තම අභිමතය පරිදි නොපැවතීමයි. “එසේ තැන් තැන්වල බිඳී ගියත්, නොකඩවා සිදුවන පැවැත්ම නිසා ගමනය සිදු වේ නම්, ක්ෂණිකව බිඳී යාමේ දෝෂයක් නැතැයි” කෙනෙකු පැවසුවහොත්, එහි දෝෂයක් ඇත. ක්ෂණික මරණය සත්වයාගේ සොහොන් බිමයි. අතරමගදී අනතුරක් හෝ පැකිලීමක් සිදු වූ විට, ගමන් කරන සත්වයා මරණයට හෝ මරණයක් වැනි දුකකට පත් වේ. කෙලෙස් ඇති කරන (පවත්වන) නිසා ‘නිමිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘විපල්ලාස නිමිත්ත’ යනු විපල්ලාස ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ඇති වන කෘත්‍ය නිමිත්තයි. ‘පණිධි’ යනු තණ්හාවයි. මහත් වූ ආදීනව රාශිය ‘මහා ආදීනව රාශිය’ යි. ස්කන්ධයන් තුළ පවතින ‘ශූන්‍යතා ලක්ෂණය’ ඉතා ගැඹුරුය. එය ඥානයටම විෂය වේ. ශූන්‍යතාව දැකීම දෘෂ්ටිවලට ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයකි. එබැවින් ‘සංස්කාරයන් තුළ ශූන්‍යතා දර්ශනයෙන්’ යනාදිය කීවේය. එහි ‘අර්ථ සිද්ධිය’ යනු මාර්ග ඵල අවබෝධයයි. ‘ආත්මය’ යැයි දැඩිව පිහිටා ගැනීම ‘ආත්මාභිනිවේශය’ යි. ‘ග්‍රහණය’ (ගාහ) යනු අල්ලා ගැනීමයි (උපාදානය). දෘෂ්ටිය මගින් අල්ලා ගැනීම ‘දෘෂ්ටි ග්‍රහණය’ යි. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වන්නේ ‘අනාත්මනුපස්සනා ඥානය’ යි. ‘ආනුභාවය’ යනු පිළිවෙළින් වැඩීමයි. එසේ ශූන්‍යතා ආකාරයෙන් දැක, මිදෙන්නා වූ ආර්ය පුද්ගලයාට. ‘අනිත්‍ය ලක්ෂණය’ එතරම් ගැඹුරු නැත. එය ශ්‍රද්ධාවට ද විෂය වේ. ‘මම’ යන මානය සංස්කාරයන් නිත්‍ය බව සලකන විපල්ලාසය මුල් කර ගත්තකි. එය ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘අනිත්‍ය දර්ශනයෙන්’ යනාදිය කීවේය. ‘නිමිත්තාභිනිවේශ’ යනු නිත්‍ය වූ නිමිත්තෙහි දැඩිව පිහිටා ගැනීමයි. ‘මාන ග්‍රහණය’ යනු මානය නමැති අල්ලා ගැනීමයි. ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් ද’ යන තැන ‘ද’ යන්නෙන් ඥානය ද ඇතුළත් වේ. ‘දුක්ඛ ලක්ෂණය’ භය සංවේගය ඇති කරයි. එය අරමුණුවල තණ්හාවෙන් සැලීමට ප්‍රතිපක්ෂය. එය විශේෂයෙන් සමාධියට අනුරූප වේ. එබැවින් ‘දුක්ඛ දර්ශනයෙන්’ යනාදිය කීවේය. ‘ධර්ම තුනක්’ යනු ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය හා සමාධීන්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම තුනයි. ‘විපස්සනා ගමන’ යනු වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව නමැති පැමිණීමේ හේතුව මගිනි.

ဣဒါနိ ပုဗ္ဗေ ယံ ဝုတ္တံ ‘သတ္တအရိယ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂဿ ပစ္စယဘာဝပတ္တိယာ စာ’တိ. တတ္ထ သတ္တ အရိယပုဂ္ဂလဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာနုသာရီ နာမာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ပညာ ဝုစ္စတိ ‘သစ္စံ, ဓမ္မော, ဓီတိ, စာဂေါ,တိ ဧတ္ထ ဝိယ. တိက္ခတရံ ဓမ္မံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. ပညာဗလာနုသာရေန အာဒိမှိ မဂ္ဂံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထဝါ. ‘‘ဓမ္မော’’တိ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန သင်္ခါရ ဓမ္မော ဝုစ္စတိ. သုညတဒဿနဉ္စ နာမ ဝိသေသတော သုဒ္ဓဓမ္မ ဒဿနံ နာမ. ဣတိ သုဒ္ဓဓမ္မံ [Pg.311] အနုဿရတိ, ဉာဏဂတိယာ အနုဂစ္ဆတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. ဒိဋ္ဌိပတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိနာမ ဒဿနညာဏံ ဝုစ္စတိ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓ ဒဿနသမ္ပန္နတ္တာ ဒိဋ္ဌိဗလေနေဝ သုခေန တံ တံ မဂ္ဂဖလံ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပတ္တော. တေနေဝ ဒဿန ပညာဗလေန ကိလေသဗန္ဓနတော ဝိမုတ္တောတိ ပညာဝိမုတ္တော. သင်္ခါရ ဓမ္မာနံ ခဏိက ဓမ္မဘာဝေ သုဋ္ဌု သဒ္ဒဟနံ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ သဒ္ဓါ နာမ. တတ္ထ ‘‘အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ’’တိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပ္ပသာဒေါ. ‘‘ဉာဏံ’’တိ စ သင်္ခါရ ဓမ္မာနံ ခဏိကဘာဝနိမိတ္တာနံ ဒဿနညာဏံ. တာဒိသေ ဟိ ဉာဏေ သတိ, တတ္ထ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ နာမ ဇာယတိ, နော အညထာတိ. သဒ္ဓံ အနုဿရတီတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. သဒ္ဓါဗလေနေဝ အာဒိမှိ အရိယမဂ္ဂံ ပါပုဏာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဒ္ဓါဗလေန ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. ‘‘ကာယသက္ခိ နာမာ’’တိ ဧတ္ထ သက္ခံတိ သန္ဒိဋ္ဌံ. ယံ သာဓကန္တိပိ ဝုစ္စတိ. အတ္တနော ကာယေ ဧဝ လဒ္ဓံ သက္ခံ ယဿာတိ ကာယသက္ခီ. ဒုက္ခာနု ပဿီ ပုဂ္ဂလော ဟိ သံဝေဂ ဗဟုလော ဟောတိ. သံဝေဂေါ စ ပဓာန ဝီရိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သံဝိဂ္ဂေါ ယောနိသော ပဒဟတီတိ ဟိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ သော သံဝေဂဝသေန ဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တော ယံ ယံ ပုရိသထာမေန ပတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တံ တံ ပါပုဏာတိ. ပါပုဏန္တော စ အတ္တနော ကာယေ ဧဝ သက္ခံ လဘတိ. သန္ဒိဋ္ဌံ ဈာနသုခံ ဝါ မဂ္ဂဖလသုခံ ဝါ လဘတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တော’’တိ အရူပဇ္ဈာနေဟိ ရူပကာယတော အရဟတ္တမဂ္ဂဖလေဟိ နာမကာယတောတိ ဧဝံ ဥဘောဟိ ကာယဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော. ဧတ္ထ စ တယော အရိယပုဂ္ဂလာ ပညာဓိကော စ သဒ္ဓါဓိကော စ ဝီရိယာဓိကော စ. တတ္ထ ဓမ္မာနုသာရီ စ ဒိဋ္ဌိပတ္တော စ ပညာဝိမုတ္တော စ ပညာဓိကော နာမ. သဒ္ဓါနုသာရီ စ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော စ သဒ္ဓါဓိကော နာမ. ကာယသက္ခီ စ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော စ ဝီရိယာဓိကော နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယဉ္စ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂနယော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂနယေန ဝုတ္တော. အဘိဓမ္မေ ပန ပုဂ္ဂလ ပညတ္တိယံ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော စ ကာယသက္ခီ စ ဒွေပုဂ္ဂလာ သေက္ခေသု ဧဝ ဝုတ္တာ. အရဟတ္တံ ပတ္တာ ပန ဧတေ ဒွေပိ ပညာဝိမုတ္တာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတ္ထ သိယာ, သင်္ခါရ ဓမ္မာနံ ခဏိက ဓမ္မဘာဝေ သုဋ္ဌု သဒ္ဒဟနံ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ သဒ္ဓါ နာမာတိ ဝုတ္တံ. ကိံ ပန တာဒိသေန သဒ္ဓါမတ္တေန သောတာပတ္တိ မဂ္ဂံ [Pg.312] ပါပုဏာတီတိ. ဧတ္ထ အမှေဟိ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဘဂဝတာ ဧဝ ဝုတ္တံ. ယထာဟ မဟာဝဂ္ဂေ ဩက္ကန္တ သံယုတ္တေ စက္ခု ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ, ယော ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ, ဧဝံ အဓိမုစ္စတိ. အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. ဩက္ကန္တော အရိယဘူမိံ. အတိက္ကန္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ. သော ယေနကမ္မေန အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. န တံ ကမ္မံ ကရောတီတိ. သောတံ ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ. ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီတိအာဒိနာ ဒွါဒသာယတနာနိ ဝိတ္ထာရေ တဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ‘‘ဝိပရိဏာမီ’’တိ ဝိပရိဏာမော ယဿ အတ္ထီတိ ဝိပရိဏာမီ. ဝိပရိဏာမောတိ စ ခဏေ ခဏေ ဇီရဏတာ ဘိဇ္ဇနတာ ဝုစ္စတိ. ‘‘အညထာဘာဝီ’’တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ‘‘ဧဝံ အဓိမုစ္စတီ’’တိ ဧတေန ဉာဏသမ္ပယုတ္တသဒ္ဓံ ဒီပေတိ. သာ ဧဝ သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော, ဓမ္မေ, သံဃေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတောတိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ဉာဏသမ္ပယုတ္တသဒ္ဓါ နာမ စက္ခာဒီနံ အနိစ္စနိမိတ္တ ဒဿနညာဏေန သမ္ပယုတ္တာ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ. အနိစ္စနိမိတ္တဉ္စ နာမ ရူပံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေနာတိပဒေ ဝုတ္တနယေန စက္ခာဒိနိဿယာနံ မဟာဘူတာနံ သန္တတိ ပရိဝတ္တနာဒိကံ ဝုစ္စတိ. တဉှိ ပဿန္တော စက္ခာဒီနံ အနိစ္စဘာဝေ သဒ္ဒဟတိ, အဓိမုစ္စတိ. တာနိပိ ခဏေ ခဏေ ဧကန္တေန ဘိဇ္ဇတိ ယေဝါတိ သဒ္ဓါဓိမောက္ခံ သဒ္ဓါဝိနိစ္ဆယံ ပဋိလဘတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာ’’တိ ဧတ္ထ ပန အရဟတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာဒီနံ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒီနံ ဒဿနညာဏေန သမ္ပယုတ္တော ပသာဒေါ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ နာမ. အရိယဘူမိ နာမ ဒိဋ္ဌာနုသယ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယေဟိ ပရိသုဒ္ဓါ အဝတ္ထာဘူမိ ဝုစ္စတိ. တေဟိ သဟိတာ အဝတ္ထာဘူမိ ပုထုဇ္ဇနဘူမိ နာမ. ကထံ ပန တဿ ပုဂ္ဂလဿ ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ အတိက္ကန္တတာ အရိယဘူမိံ ဩက္ကန္တတာ စ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘သော ယေနာ’’တိအာဒိံ. ယော အတ္တနော ဇီဝိတဟေတုပိ ကိဉ္စိ ကမ္မပထပတ္တံ အပါယဂါမိ ကမ္မံ န ကရောတိ. သော ဧကန္တေန ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ အတိက္ကန္တော, အရိယဘူမိံ ဩက္ကန္တောတိ ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒံ သဒ္ဓါနုသာရိသုတ္တံ. အပရံပိ ဝုတ္တံ စက္ခု ဘိက္ခဝေ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယဿ ဧဝံ မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဓမ္မာနုသာရီ တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘မတ္တသော [Pg.313] နိဇ္ဈာနံ ခမတီ’’တိ သဒ္ဓါနုသာရီဝိယ သဒ္ဒဟနမတ္တေ အဋ္ဌတွာ စက္ခာဒီနံ တာဒိသံ အနိစ္စတံ သမနုပဿန္တော ထောကံ ထောကံ ဒဿနံ လဘတိယေဝ. ဧဝံသတိ, စက္ခာဒီနိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ နိဇ္ဈာနံ ဩလောကနံ မတ္တသော ခမန္တိ နာမ. ဣဒံ ဓမ္မာနုသာရိသုတ္တံ. အပရံပိ ဝုတ္တံ စက္ခု ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော ဧဝံ ပဇာနာတိ ပဿတိ. အယံ ဝုစ္စတိ သောတာပန္နော တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ပဇာနာတိ ပဿတီ’’တိ ဓမ္မာနုသာရီဝိယ မတ္တသော နိဇ္ဈာနက္ခမမတ္တေ အဋ္ဌတွာ ပညာယ ပဇာနာတိ, ဉာဏစက္ခုနော ပစ္စက္ခတော ပဿတီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဒိဋ္ဌိပတ္တာဒီနံ သုတ္တံ.

මීට පෙර ‘ආර්ය පුද්ගලයන් සත්දෙනාගේ ප්‍රභේදය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ද’ යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි දී එම ආර්ය පුද්ගල විභාගය දැක්වීම සඳහා ‘තත්ථ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධම්මානුසාරී’ යන්නෙහි ‘ධර්මය’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි; ඒ ‘සත්‍යය, ධර්මය, ධෛර්යය, ත්‍යාගය’ යන තන්හි මෙනි. ඉතා තියුණු වූ ධර්මය (ප්‍රඥාව) අනුගමනය කරන බැවින් ඔහු ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ප්‍රඥා බලය අනුසාරයෙන් මුලින් ම මාර්ගය ලබන බව මෙයින් අදහස් වේ. එසේත් නැතහොත්, සත්ත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නොවන (නිස්සත්ත නිජ්ජීව) යන අර්ථයෙන් සංස්කාර ධර්මයන් ‘ධර්ම’ යැයි කියනු ලැබේ. ශුන්‍යතාව දැකීම යනු විශේෂයෙන් ශුද්ධ වූ ධර්මයන් දැකීමයි. මෙසේ ශුද්ධ ධර්මයන් අනුස්මරණය කරන, ඥාන ගතියෙන් අනුගමනය කරන තැනැත්තා ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ යන්නෙහි ‘දිට්ඨි’ යනු දර්ශන ඥානයයි. ආරම්භයේ සිට ම පිරිසිදු දර්ශනයෙන් යුක්ත බැවින් දර්ශන බලයෙන් ම පහසුවෙන් ඒ ඒ මාර්ග ඵලයන්ට පැමිණි බැවින් ඔහු ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ නම් වේ. එම දර්ශන ප්‍රඥා බලයෙන් ම කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු බැවින් ඔහු ‘ප්‍රඥාවිමුක්ත’ නම් වේ. සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික පැවැත්ම පිළිබඳව මැනවින් විශ්වාස කිරීම ‘අවේච්චප්පසාද’ නම් වූ ශ්‍රද්ධාවයි. එහි ‘අවේච්චප්පසාදය’ යනු ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ පැහැදීමයි. ‘ඥානය’ යනු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව පිළිබඳ ලකුණු දැකගන්නා වූ දර්ශන ඥානයයි. එවැනි ඥානයක් ඇති කල්හි ම එහි අවේච්චප්පසාදය ඇති වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ. ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘ශ්‍රද්ධානුසාරී’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධා බලයෙන් ම මුලින් ම ආර්ය මාර්ගයට පැමිණෙන බව මෙයින් කියවේ. ශ්‍රද්ධා බලයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තා ‘ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත’ නම් වේ. ‘කායසක්ඛී’ යන්නෙහි ‘සක්ඛං’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂය හෙවත් සන්දිට්ඨික බවයි. එය ‘සාධක’ යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. තමාගේ සන්තානයෙහි ම ලබන ලද ප්‍රත්‍යක්ෂය ඇත්තේ යමෙකුට ද, ඔහු ‘කායසක්ඛී’ නම් වේ. දුක්ඛානුපස්සී පුද්ගලයා බොහෝ සෙයින් සංවේගයට පත් වේ. සංවේගය වනාහි ප්‍රධාන වීර්යයෙහි පදට්ඨානයයි (ආසන්න හේතුවයි). ‘සංවේගයට පත් වූ තැනැත්තා නිවැරදි ලෙස වීර්යය වඩයි’ යනුවෙන් වදාරා ඇත. එබැවින් ඔහු සංවේගය හේතුවෙන් භාවනාවේ යෙදෙමින් පුරුෂ වීර්යයෙන් පැමිණිය යුතු යම් යම් තත්ත්වයන් වේ ද, ඒ ඒ තත්ත්වයන්ට පැමිණෙයි. එසේ පැමිණෙමින් තමාගේ සන්තානයෙහි ම ප්‍රත්‍යක්ෂය ලබයි. ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ධ්‍යාන සුඛය හෝ මාර්ග ඵල සුඛය ලබන බව මෙයින් අදහස් වේ. ‘උභතෝභාගවිමුක්ත’ යනු අරූප ධ්‍යාන මගින් රූප කයෙන් ද, අර්හත් මාර්ග ඵල මගින් නාම කයෙන් ද යනුවෙන් දෙපසින් ම මිදුණු තැනැත්තා ය. මෙහි ප්‍රඥාධික, ශ්‍රද්ධාධික සහ වීර්යධික වශයෙන් ආර්ය පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. එහි ධම්මානුසාරී, දිට්ඨිප්පත්ත සහ ප්‍රඥාවිමුක්ත යන තිදෙනා ‘ප්‍රඥාධික’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධානුසාරී සහ ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යන දෙදෙනා ‘ශ්‍රද්ධාධික’ නම් වේ. කායසක්ඛී සහ උභතෝභාගවිමුක්ත යන දෙදෙනා ‘වීර්යධික’ ලෙස දත යුතුය. පුද්ගලයන් බෙදන මෙම ක්‍රමය පටිසම්භිදාමග්ග ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද්දකි. අභිධර්මයේ පුද්ගල පඤ්ඤත්තියෙහි ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත සහ කායසක්ඛී යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා සේඛයන් (මාර්ගස්ථයන්) අතර ම පවසන ලදී. අර්හත් භාවයට පත් වූ පසු මොවුන් දෙදෙනා ම ප්‍රඥාවිමුක්තයන් ලෙස ම දත යුතුය. මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය: ‘සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව කෙරෙහි මැනවින් විශ්වාස කිරීම අවේච්චප්පසාද ශ්‍රද්ධාව’ යැයි පවසන ලදී. එබඳු වූ ශ්‍රද්ධාවකින් පමණක් සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණිය හැකි ද? ඒ පිළිබඳව අපට කීමට දෙයක් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ම එය වදාරා ඇත. ඒ මෙසේ ය: මහා වග්ගයේ ඔක්කන්ත සංයුත්තයෙහි ‘මහණෙනි, ඇස අනිත්‍යය, විපරිණාමී ය, අන්‍ය ආකාරයකට පත් වන සුලු ය. යමෙක් මෙසේ විශ්වාස කරයි ද, මෙසේ අධිමෝක්ෂයට (නිශ්චයට) පැමිණේ ද, ඔහු ශ්‍රද්ධානුසාරී යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු ආර්ය භූමියට බැසගත්තේ ය, පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ගියේ ය. යම් කර්මයක් හේතුවෙන් අපායෙහි, දුර්ගතියෙහි, විනිපාතයෙහි උපදියි ද, ඔහු එවැනි කර්මයක් නොකරයි’ යනුවෙනි. ‘මහණෙනි, කන අනිත්‍යය, විපරිණාමී ය’ යනාදී වශයෙන් දොළොස් ආයතනයන් ම විස්තර කළ යුතුය. එහි ‘විපරිණාමී’ යනු විපරිණාමය (වෙනස් වීම) ඇති බවයි. විපරිණාමය යනු ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය දිරා යාම හා බිඳී යාමයි. ‘අඤ්ඤථාභාවී’ යනු එහි ම පර්යාය වචනයකි. ‘මෙසේ අධිමෝක්ෂයට පත් වේ’ යන්නෙන් ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ශ්‍රද්ධාව දක්වයි. සෝතාපත්ති අංගයන්හි බුදුන්, දහම් හා සඟුන් කෙරෙහි පවතින අවේච්චප්පසාදය ලෙස පවසන ලද්දේ එයම ය. එහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ශ්‍රද්ධාව යනු ඇස ආදියේ අනිත්‍ය ලක්ෂණ දැකීමේ ඥානය හා එක් වූ ස්ථිර ශ්‍රද්ධාවයි. ‘අනිත්‍ය නිමිත්ත’ යනු රූපය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය බව දැක්වූ පරිදි, ඇස ආදියට පදනම් වූ මහා භූතයන්ගේ සන්තතිය වෙනස් වීම ආදියයි. එය දකින්නා ඇස ආදියේ අනිත්‍ය බව කෙරෙහි විශ්වාස කරයි, අධිමෝක්ෂයට පත් වෙයි. ඒවා ද ක්ෂණයක් පාසා ඒකාන්තයෙන් ම බිඳී යන්නේ ය යන ශ්‍රද්ධා විනිශ්චය ලබා ගන්නේ ය යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘බුදුන් කෙරෙහි අවේච්චප්පසාදයෙන්’ යනු අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ ආදී බුදුගුණ දැකීමේ ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ පැහැදීමයි. ‘ආර්ය භූමිය’ යනු දෘෂ්ටි අනුශය හා විචිකිච්ඡා අනුශයයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ අවස්ථාවයි. ඒවා සහිත වූ තත්ත්වය ‘පෘථග්ජන භූමිය’ නම් වේ. ඒ පුද්ගලයා පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ආර්ය භූමියට බැසගත් බව දැනගන්නේ කෙසේද යත්,

‘‘ယထာ သကံ ဖလံ’’တိ ဧတ္ထ သဿ အတ္တနော ဣဒံ သကံ. ယံ ယံ သကံ ယထာသကန္တိ အတ္ထံ ဒဿေတိ သောတာပန္နဿာတိအာဒိနာ. ဖလသမာပတ္တိ ဝီထိယံ ပန အနုလောမဇဝနာနိ ဧဝ ဖလာနံ အာသန္နကာရဏာနိ, န မဂ္ဂဇဝနာနီတိ အာဟ ‘‘န မဂ္ဂါဂမနဝသေနာ’’တိ. ‘‘သော’’တိ မဂ္ဂေါ. သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော သဗ္ဘာဝေါ. ‘‘အဿာ’’တိ မဂ္ဂဿ.

‘‘යථා සකං ඵලං’’ යන්නෙහි තේරුම නම් තම තමාට හිමි ඵලය යන්නයි. මෙහි ‘සක’ යනු තමාට අයත් දෙයයි. සෝතාපන්න ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට ඒ ඒ අයට හිමි ඵලය ලැබෙන ආකාරය ‘යථාසක’ යනුවෙන් අර්ථ දක්වයි. ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි දී ඵලයන්ට ආසන්නතම හේතුව වන්නේ අනුලෝම ජවනයන් මිස මාර්ග ජවනයන් නොවන බැවින් ‘‘මාර්ගයාගේ පැමිණීමෙන් නොවේ’’ යයි වදාරන ලදී. ‘‘සෝ’’ (ඔහු) යනු මාර්ගයයි. ‘‘සන්තෝ’’ යනු පවත්නා වූ ස්වභාවයයි. ‘‘අස්සා’’ (ඔහුට) යනු මාර්ගයටයි.

အနိစ္စာနုပဿနာ ကိစ္စတော အနိမိတ္တာ ဟောတိ. သဘာဝတော သနိမိတ္တာဧဝ. နိစ္စနိမိတ္တသဟိတာဧဝ. ယတော သာ ဧသောဟမသ္မီတိဂ္ဂဟဏံ လဘတိ. ဣဒံပိ ဝိပဿနာဉာဏံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေနာတိ သမနုပဿိတဗ္ဗာ စ ဟောတီတိ. တတ္ထ စ အဘိဓမ္မံ ပတွာ သဘာဝပ္ပဓာနံ ဟောတိ, န ကိစ္စပ္ပဓာနံ. တသ္မာ အဘိဓမ္မ နယေန ဝိပဿနာ အတ္တနော နိမိတ္တ နာမံ မဂ္ဂဿ ဒါတုံ န သက္ကောတိ. အယံ အဋ္ဌကထာယ အဓိပ္ပာယော. ကိလေသ ဓမ္မာ နာမ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ ပုဂ္ဂလံ ပလိဗုန္ဓန္တိ. သမ္ဗာဓံ ကရောန္တိ. တသ္မာ ပလိဗောဓကရာနာမ. တံ ပုဂ္ဂလံ နိစ္စနိမိတ္တ သုဘနိမိတ္တ သုခနိမိတ္တ အတ္တနိမိတ္တာနိ ဂါဟေန္တိ. တသ္မာ နိမိတ္တကရာနာမ. တံ ပုဂ္ဂလံ အာရမ္မဏေသု ဘုသံ နိဟိတံ နိဝိဋ္ဌံ ကရောန္တိ. တသ္မာ ပဏိဓိကရာနာမ. တေ စ မဂ္ဂဖလာနိ အာရမ္မဏံ န ကရောန္တိ. မဂ္ဂဖလေဟိ စ သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ အာရမ္မဏကရဏာ ဒိဝသေန မဂ္ဂဖလေသု တေသံ အဘာဝေါ. အဘာဝတ္တာဧဝ စ တာနိ မဂ္ဂဖလာနိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ တီဏိနာမာနိ လဘန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏ ကရဏဝသေနဝါ’’တိအာဒိ [Pg.314] ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တနော သဘာဝေနာ’’တိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ.

අනිච්චානුපස්සනාව කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් අනිමිත්ත (නිමිති රහිත) වෙයි. ස්වභාවය අනුව සනිමිත්ත (නිමිති සහිත) ම වෙයි. එනම් නිත්‍ය නිමිත්තෙන් සහිතම වෙයි. යම් හෙයකින් එය ‘මම වෙමි, මෙය මාගේය’ යන වැරදි ග්‍රහණයට පත් වේ ද, ඒ නිසාමය. මේ විපස්සනා ඥානය ද ක්ෂය වී යන අර්ථයෙන් ‘අනිත්‍යය’ ලෙස මැනවින් දැකිය යුතු වෙයි. එහිදී අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව ස්වභාවය ප්‍රධාන වන අතර, කෘත්‍යය ප්‍රධාන නොවේ. එබැවින් අභිධර්ම නයට අනුව විපස්සනාවට තමාගේ ‘නිමිත්ත’ යන නාමය මාර්ගයට ලබා දීමට නොහැකිය. මෙය අටුවාවේ අදහසයි. කෙලෙස් ධර්මයෝ යනු යමෙකු තුළ උපදිත් ද, එම පුද්ගලයා හට බාධා පමුණුවයි, පීඩාවට පත් කරයි. එබැවින් ඒවා ‘පලිබෝධකර’ නමි. එම පුද්ගලයා ලවා නිත්‍ය නිමිති, සුභ නිමිති, සුඛ නිමිති සහ ආත්ම නිමිති ග්‍රහණය කරවයි. එබැවින් ඒවා ‘නිමිත්තකර’ නමි. එම පුද්ගලයා අරමුණුවල තදින් ඇලුණු, බැඳුණු පුද්ගලයෙකු කරයි. එබැවින් ඒවා ‘පණිධිකර’ නමි. එම කෙලෙස් ධර්මයෝ මාර්ග ඵලයන් අරමුණු නොකරති. මාර්ග ඵලයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත භාවයට ද පත් නොවේ. මෙසේ අරමුණු කිරීමේ ආකාරයෙන් මාර්ග ඵලයන් තුළ එම කෙලෙස්වල අභාවය (නොමැති බව) පවතී. අභාවය නිසාම එම මාර්ග ඵලයන් තමන්ගේ ධර්මතාවය අනුව නාමයන් තුනක් (අනිමිත්ත, අප්පණිහිත, සුඤ්ඤත) ලබන බව දැක්වීමට ‘‘අරමුණු කිරීමේ ආකාරයෙන් හෝ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘තම ස්වභාවයෙන්’’ යනු තමාගේ ධර්මතාවයෙනි.

‘‘အတ္တဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပန္နာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဣဒံ တာသံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ အဝိနာဘာဝံ ဒီပေတိ. န ပန အတ္တဒိဋ္ဌိယာ တာဟိ အဝိနာဘာဝန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိပစ္စန္တီတိ အပါယေသု ဝိပစ္စန္တိ. အပါယပဋိသန္ဓိံ ဇနေန္တိ. ဒိဋ္ဌသစ္စာနဉ္စ အရိယပုဂ္ဂလာနံ. ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တာ အကုသလဓမ္မာ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ. ‘‘အကုသလဓမ္မာစေ ဝါ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဘူတာ ဒသာကုသလကမ္မပထ ဓမ္မာ စေဝ. ‘‘သတ္တဟိ ဘဝေဟီ’’တိ ကြိယာပဝဂ္ဂေ ကရဏဝစနံ. ယထာ သတ္တဟိ မာသေဟိ ဝိဟာရံ နိဋ္ဌာပေတီတိ. ကြိယာပဝဂ္ဂေါတိစ ကြိယာယသီဃတရံ နိဋ္ဌာပနံ ဝုစ္စတိ. ‘‘သတ္တက္ခတ္တုံ’’တိ သတ္တဝါရာ. တီဏိ သံယောဇနာနိနာမ ‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇနာနိ,. ‘‘အဝိနိပါတ ဓမ္မော’’တိ ဝိရူပံ ဟုတွာ ပတနံ ဝိနိပါတော. အပါယနိပါတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဓမ္မော’’တိ သဘာဝေါ. နတ္ထိ ဝိနိပါတော ဓမ္မော ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘နိယတော’’တိ သုဂတိဘဝေသု နိယတ ဂတိကော. သမ္မာ ဗုဇ္ဈတီတိ သမ္ဗောဓိ. မဂ္ဂညာဏံ. ‘‘ပရာယနံ’’တိ ပရဘာဂေ ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ. သမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ ပရာယနံ အဿာတိ သမ္ဗောဓိပရာယနော. ‘‘အနိယမတ္ထော’’တိ ဝါသဒ္ဒတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝါ သဒ္ဒတ္ထေသု စ အနိယမတ္ထော. န ဝိကပ္ပတ္ထော. ဝိကပ္ပတ္ထေဟိ သတိ ဒွေ ဧဝ သတ္တက္ခတ္တုပရမာ လဗ္ဘန္တိ. မိဿကဘဝေါန လဗ္ဘတိ. အနိယမတ္ထေ တယောပိ လဗ္ဘန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန သမုစ္စယတ္ထဿ ဂဟိတတ္တာ ဧကော မိဿကဘဝေါ ဧဝ လဗ္ဘတိ. နနု စ သဒ္ဒေါ နာမ သမုစ္စယတ္ထေ ပါကဋော, န အနိယမတ္ထေ. တသ္မာ သမုစ္စယတ္ထောဝ ဣဓ ယုတ္တောတိ စေ. န ယုတ္တော. ကသ္မာ. ဒွိန္နံ အသင်္ဂဟိတတ္တာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန သမုစ္စယတ္ထံ ဂဟေတွာ တေ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဣမသ္မိံ ပါဌေ အသင်္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ. ယဒိ တေ ဣမသ္မိံ ပါဌေ အသင်္ဂဟိတာ. ကတ္ထတေ သင်္ဂဟိတာ ဘဝေယျုံ. န ဟိ ကောစိ သတ္တက္ခတ္တု ပရမော နာမ ဣဓ အသင်္ဂဟိတောတိ ယုတ္တောတိ. ‘‘အဿာ’’တိ တဿပါဠိပါဌဿ. ‘‘ဧတ္ထ စ ယသ္မာ. လ. ပရမော နာမ ဝုတ္တော’’တိ ဣဒံ ဥပရိ ‘ယေ ကာမဘဝေ ယေဝါ’တိအာဒိနာ [Pg.315] ‘ယေဒိဋ္ဌ ဓမ္မေ ဝါ’တိအာဒိနာ စ ယောဇေတဗ္ဗံ. သော စ သုက္ခဝိပဿကော ဝါ ပရိဟီနဇ္ဈာနော ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပါဠိယံ’’တိ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိယံ. ‘‘ဣဓ နိဋ္ဌာ’’တိ ဣမသ္မိံ ကာမလောကေ အာသဝက္ခယံ ပတွာ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနပတ္တိ ဝသေန နိဋ္ဌာ. နိဋ္ဌာနံ ပရိယောသာနန္တိ အတ္ထော. ကုလတော ကုလံ ဂစ္ဆတီတိ ကောလံကောလော. ဘဝတော ဘဝံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ဧကမေဝ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတံ ဘဝဗီဇံ အဿ အတ္ထီတိ ဧကဗီဇီ. ယော စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အရဟာ. တဿ စ ဣဓ နိဋ္ဌာတိ ယောဇနာ. ကေန ပန တိဏ္ဏံ သောတာပန္နာနံ ဝိသေသော ကတောတိ. သတ္တက္ခတ္တု ပရမော တာဝ ကေဝလံ ပထမမဂ္ဂ သမ္ပယုတ္တေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ကတော. ဣတရေ ဒွေ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ပဝတ္တိတေဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ ကတောတိ. တတ္ထ သတ္တက္ခတ္တု ပရမော သဗ္ဗမုဒုကော ဟောတိ. တတော ကောလံကောလော တိက္ခော. သော ပန ဆ ဘဝိကော, ပဉ္စဘဝိကော, စတုဘဝိကော, တိဘဝိကော, ဒွိဘဝိကောတိ ပဉ္စဝိဓော. တတ္ထ ပဉ္စဘဝိကော တိက္ခော. သေသာ အနုက္ကမေန တိက္ခတရာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧကဗီဇီ ပန ဧကဘဝိကော သဗ္ဗတိက္ခော. တတ္ထ သတ္တက္ခတ္တု ပရမော ကေဝလေန ပထမမဂ္ဂါနုဘာဝေန သိဒ္ဓတ္တာ သဗ္ဗမုဒုကော ဟောတိ. ဣတရေ ဒွေပကတိယာ သတ္တက္ခတ္တု ပရမဘာဝေ ဌတွာ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ဝိပဿနာ ကမ္မံ ပဋ္ဌပေန္တိ. တဒါ တေသံ ဣန္ဒြိယာနိ ပုန ဝိသေသ ပတ္တာနိ ဟောန္တိ, တိက္ခာနိ. တသ္မာ တေ သတ္တက္ခတ္တု ပရမတော တိက္ခာနာမ ဟောန္တီတိ. ‘‘သတ္တဝါရတော ဩရံ ဝါ’’တိ ဣဒံ ကောလံကောလ ဧကဗီဇိနော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ နိယာမေတီ’’တိ ဣဒံ ဥပရိမေ ဒွေသောတာပန္နေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သတ္တက္ခတ္တု ပရမောပန ပထမမဂ္ဂေနေဝ နိယမိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာဟိ သောယေဝ သင်္ဂဟပါဌေ သရူပတော အာဂတော သောတာပတ္တိ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာပဟာနေန ပဟီနာပါယဂမနော သတ္တက္ခတ္တု ပရမော သောတာပန္နော နာမ ဟောတီတိ. ဣတရေ ပန ဒွေ ပါဠိယံ သောတာပန္န ပုဂ္ဂလဝိဘာဂဋ္ဌာနေသွေဝ အာဂတာတိ. ‘‘ယေ ပနာ’’တိ ယေ သောတာပန္န ပုဂ္ဂလာပန. ဂါထာယံ ‘‘ဣတောသတ္တာ’’တိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ သတ္တ သံသရာနိ. ‘‘တတောသတ္တာ’’တိ တသ္မိံ ဒေဝလောကေ [Pg.316] သတ္တာတိ အတ္ထော. အင်္ဂုတ္တရပါဌေ ‘‘တေနစိတ္တပ္ပသာဒေနာ’’တိ မဟာသဟဿိလောကဓာတုံ သရေန ဝိညာပေတုံ သမတ္ထဿ သတ္ထုဂုဏေ စိတ္တပ္ပသာဒေါ ဇာယတိ. တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန. ‘‘တေန ပရိယာယေနာ’’တိ သစေ သော ဒေဝေသု ဧဝ သံသရတိ. သတ္တက္ခတ္တုံ ဩပပါတိက ပဋိသန္ဓိယော ဂဏှိတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ. ယဒိ မနုဿေသု ဧဝ သံသရတိ. သတ္တဂဗ္ဘသေယျက ပဋိသန္ဓိယော ဂဏှိတွာ ဧတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ. ဧဝံ ဒေသနာ ဝါရေန စုဒ္ဒသ ကတွာ ဒေသိတေန ပရိယာယေနာတိ အတ္ထော. ‘‘တံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ’’တိ ဝဒန္တေန ဋီကာစရိယေန သယံ စုဒ္ဒသပဋိသန္ဓိယောဝ ဣစ္ဆတီတိ ဒီပေတိ. ဣဒါနိ တံ စုဒ္ဒသပဋိသန္ဓိဝါဒံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘ဝိဘင်္ဂေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဝိဘင်္ဂေ’’တိ အဘိဓမ္မေ ဉာဏဝိဘင်္ဂေ. နတ္ထိ ဌာနမဿာတိ အဋ္ဌာနံ. ‘‘ဌာနံ’’တိ မူလကာရဏံ. နတ္ထိ အဝကာသော အဿာတိ အနဝကာသော. ‘‘အဝကာသော’’တိ ပစ္စယကာရဏံ. ‘‘ယံ’’တိ ကြိယာပရာမသနံ. ယံ နိဗ္ဗတ္တေယျ, တံ နိဗ္ဗတ္တနံ အဋ္ဌာနံ. သော နိဗ္ဗတ္တန ဓမ္မော အနဝကာသောတိ ယောဇနာ. ‘‘အဘိသင်္ခါရ ဝိညာဏဿာ’’တိ သတ္တဘဝတော ဥဒ္ဓံ ကာမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဇနကဿ ကုသလာ ကုသလကမ္မ ဝိညာဏဿ. ‘‘နိရောဓေနာ’’တိ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ နိရောဓနေန. နိရုဇ္ဈန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ ယေ နာမ ရူပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ. ဧတေ နာမ ရူပဓမ္မာ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ အဘိသင်္ခါရ ဝိညာဏ နိရောဓက္ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ယောဇနာ. ‘‘ယထာဝုတ္တနယေနေဝါ’’တိ တေန ပရိယာယေနာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရနယေနေဝ. ‘‘တဒေကဋ္ဌမောဟဿာ’’တိ တေန ရာဂေန တေန ဒေါသေန ဧကသ္မိံ စိတ္တေ ဧကတော ဌိတဿ မောဟဿ. န ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာ သမ္ပယုတ္တဿ မောဟဿ. တဿ ပထမမဂ္ဂေ ဧဝ ပဟီနတ္တာ. နာပိ ဥဒ္ဓစ္စစိတ္တသမ္ပယုတ္တဿ မောဟဿ. တဿ စတုတ္ထမဂ္ဂေ ဧဝ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တာ ရာဂဒေါသမောဟာ. ‘‘ဓမ္မိကေသူ’’တိ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပန္နေသု. ‘‘ယတော’’တိ ယံကာရဏာ. ဗလဝန္တကာရဏာတိ အတ္ထော. ‘‘တေသံ’’တိ သောတာပန္နာနံ. ‘‘သလ္လိခန ဝသေနာ’’တိ ဗဟလပက္ခံ ထူလဘာဂံ သုဋ္ဌုလိခနဝသေန. အဓိစ္စုပ္ပတ္တိ နာမ ပုဗ္ဗေ ယထာပဝတ္တံ ကာလံ အဓိစ္စ အတိက္ကမ္မ ဥပ္ပတ္တိ[Pg.317]. ဥပ္ပဇ္ဇန္တာနမ္ပိ ရာဂဒေါသမောဟာနံ. ‘‘တေသံ ပီ’’တိ သကဒါဂါမီနမ္ပိ. ‘‘မေထုနဝတ္ထု သမာယောဂေါ ဣစ္ဆိတော’’တိ ဇာယမ္ပတီနံ မေထုနကမ္မသမာယောဂေါ နာမ သကဒါဂါမီနံ အတ္ထီတိ ဣစ္ဆိတော. ထေရောဟိ အဓိစ္စုပ္ပတ္တိမတ္တံ ဣစ္ဆတိ. ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတံ န ဣစ္ဆတိ. သကဒါဂါမီနံ ပုတ္တဓီတရောပိ သန္ဒိဿန္တီတိ ဝဒတိ. ‘‘မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပဋိက္ခိတ္တော’’တိ ထေရဿ မနောရထမတ္တံတိ ဝတွာ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣဒံ သဗ္ဗံ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဆက္ကနိပါတေ’’တိ အင်္ဂုတ္တရေ ဆက္ကနိပါတေ. ‘‘မိဂါသာဠဝတ္ထုမှီ’’တိ မိဂါသာဠနာမိကာယ ဥပါသိကာယ ဝတ္ထုမှိ. ကေစိ ဣမံ ဝတ္ထုံ ဒိသွာ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ န ရောစေန္တိ. မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒံ ရောစေန္တိ. ‘‘အဗြဟ္မစာရိနော’’တိ မေထုန ဓမ္မာ အပ္ပဋိဝိရတဿ. ‘‘သကဒါဂါမိတ္တံ ဗျာကတံ’’တိ တသ္မိံ ကာလင်္ကတေ သော ဗြာဟ္မဏော ဣဓ သကဒါဂါမိဘာဝံ ပတွာ တုသိတာကာယံ ဥပပန္နောတိ ဧဝံ တဿ ယံ သကဒါဂါမိတ္တံ ဘဂဝတာ ဗျာကတံ. ‘‘အဓိဂမဝသေနာ’’တိ သကဒါဂါမိဘာဝံ ပဋိလာဘဝသေန. န ပန အဗြဟ္မစာရိနော သတော အဓိဂမဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. မရဏာသန္နကာလေပိ ဟိ သိက္ခာပဒါဓိဋ္ဌာနေန သဟ ဥပရိမဂ္ဂဖလာဓိဂမနံ နာမ တိက္ခပညဿ အရိယသာဝကဿ န ဒုက္ကရန္တိ. ဧတေန ကေသဉ္စိ ထေရဝါဒရောစနံ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သကိံဒေဝ ဣမံလောကံ အာဂန္တွာ’’တိ ဧတေန ဣတော ပရလောကံ ဂမနဿ စ တတော ပုန ဣဓာဂမနဿ စ သိဒ္ဓတ္တာ အယံ ပုဂ္ဂလော သုဒ္ဓေန မဂ္ဂနိယာမေန ကာမဘဝေ ဒွိက္ခတ္တု ပရမောနာမ ဟောတီတိ သိဒ္ဓေါ. ကထံ. ဣဓ ပတွာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဣဓ ပရိနိဗ္ဗာယီ, တတ္ထ ပတွာ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ. သေသာပန စတ္တာရော ဝိပဿနာနိယာမေန သိဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ ဝိညာယတိ. ကတမေ စတ္တာရော. ဣဓ ပတွာ ဣဓ ပရိနိဗ္ဗာယီ. တတ္ထ ပတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ. ဣဓ ပတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ. တတ္ထ ပတွာ ဣဓ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ. ဧတ္ထ စ တီသု သောတာပန္နေသု ဧကောသတ္တက္ခတ္တု ပရမော ဧဝ မဂ္ဂနိယာမေန သိဒ္ဓေါ. သေသာ ပန ဒွေ သောတာပန္နာ ဝိပဿနာနိယာမေန သိဒ္ဓါ. ဆ သကဒါဂါမီသု ဒွေ ဧဝ မဂ္ဂနိယာမေန သိဒ္ဓါ. သေသာ ပန စတ္တာရော ဝိပဿနာနိယာမေန သိဒ္ဓါ. တတ္ထ မဂ္ဂသိဒ္ဓေသု သောတာပန္န သကဒါဂါမီသု [Pg.318] သင်္ကရော နတ္ထိ. ဝိပဿနာသိဒ္ဓေသု ပန သင်္ကရော အတ္ထိ. အတ္ထတော အဝိရုဒ္ဓေ သတိ, ဝေါဟာရမတ္တေန သင်္ကရေ ဒေါသော နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာဂန္တွာတိ ပါဌဝသေန အာဂမနတောတိ ဝုတ္တံ. အာဂန္တာတိ ပန ပါဌော ယုတ္တော. အာဂမနသီလော အာဂမန ဓမ္မော ဟုတွာ သကဒါဂါမီ နာမာတိ အတ္ထော. အနာဂန္တွာ ဣတ္ထတ္တန္တိ ဧတ္ထပိ ဧသေဝနယော. အရဟတော ဘာဝေါ အရဟတ္တံ. အရဟတ္တ မဂ္ဂံ. ဒက္ခိဏာယ ဝိပတ္တိကရာနာမ အပ္ပပ္ဖလ အပ္ပာနိသံသကရာ. သမ္ပတ္တိကရာ နာမ မဟပ္ဖလ မဟာနိသံသကရာ. သီလက္ခန္ဓာဒိဂုဏာ နာမ သီလက္ခန္ဓ သမာဓိက္ခန္ဓ ပညာက္ခန္ဓ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓ ဝိမုတ္တိညာဏ ဒဿနက္ခန္ဓဂုဏာ. ‘‘ဒက္ခိဏေယျေသူ’’တိ ဒက္ခိဏာရဟ ပုဂ္ဂလေသု. ‘‘ဓုရံ’’တိ ပဓာနသီသဋ္ဌာနိယံ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဓါ ဧဝ ဓုရံ အဿာတိ သဒ္ဓါဓုရော. ဧဝံ ပညာဓုရော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝီရိယဓုရော န ဂဟိတောတိ. ပါဠိယံ သဒ္ဓါဝါဟီ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ, ပညာဝါဟီ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဝုတ္တံ. န ပန ဝုတ္တံ ဝီရိယဝါဟီ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ. တသ္မာ န ဂဟိတောတိ. ကသ္မာ ပန ဝီရိယဝါဟီ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ န ဝုတ္တန္တိ. ဝုစ္စတေ. မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တဿ နာမ အာဒိမှိ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ ပဟာနာယ ကမ္မံ မဟန္တံ ဟောတိ. ကသ္မာ, အပါယမူလကတ္တာ. တတ္ထ သဒ္ဓါ စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ ဒွေ ဥဇုပ္ပဋိပက္ခာ ဟောန္တိ. ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ သဒ္ဓါ နိဝိသတိ, တသ္မိံ ဝိစိကိစ္ဆာ နတ္ထိ. ယသ္မိံ ဝိစိကိစ္ဆာ နိဝိသတိ, တသ္မိံ သဒ္ဓါ နတ္ထိ. တထာ ပညာဒိဋ္ဌိယော စ ဥဇုပ္ပဋိပက္ခာ. ယတ္ထ ပညာ, န တတ္ထ ဒိဋ္ဌိ. ယတ္ထ ဒိဋ္ဌိ, န တတ္ထ ပညာတိ. အပိ စ သဒ္ဓါ အတ္တနော ဝိသယေ ဒိဋ္ဌိံ ဝိဓမတိယေဝ. ပညာယ ဝိစိကိစ္ဆာဝိဓမနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တသ္မာ အာရဒ္ဓ ဝိပဿကော အနိစ္စာဒီသု အဝေစ္စပ္ပသာဒမတ္တေနပိ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာယော ပဇဟိတွာ သဒ္ဓါနုသာရိဘာဝဉ္စ သုဋ္ဌုတရံ ပသီဒိတွာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ. ပညာယ အနိစ္စာဒီနိ နိဇ္ဈာနက္ခမံ ကတွာ ဓမ္မာနုသာရိဘာဝဉ္စ သုဋ္ဌုတရံ ပဿိတွာ ဒိဋ္ဌိပတ္တပညာ ဝိမုတ္တဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ. ဝီရိယံ ပန ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ ပဋိပက္ခမတ္တမ္ပိ န ဟောတိ. အထ ခေါ တာသံ သဟာယောပိ ဟောတိ, ဓုရဘူတဉ္စ. ပဂ္ဂဟလက္ခဏဉှိ ဝီရိယံ. တံ သဒ္ဓံပိ ပဂ္ဂဏှာတိ, ပညံပိ ပဂ္ဂဏှာတိ, ဒိဋ္ဌိံပိ ပဂ္ဂဏှာတိ, ဝိစိကိစ္ဆမ္ပိ ပဂ္ဂဏှာတိယေဝ. ကုတောပန အတ္တနော သဘာဝေန ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာယော [Pg.319] ပဇဟိတုံ သက္ခိဿတိ. တသ္မာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝီရိယဝါဟီတိ စ ဝီရိယဓုရောတိ စ န ဝုတ္တောတိ. ကာယသက္ခိမှိ ပန သဒ္ဓါ စ ပညာ စ သမဗလာ ဟောန္တိ. ဝီရိယဉ္စ သယံ သမ္မပ္ပဓာနဋ္ဌာနေ ဌတွာ တဒုဘယံ ဥပဗြူဟေတိ. သော စ ပုဂ္ဂလော တဒုဘယဗလေန ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒယော ပဇဟိတွာ ကာယသက္ခိဘာဝံ ပါပုဏာတိ. အဋ္ဌဝိမောက္ခေ ဝါ ဥပ္ပာဒေတွာ ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တဘာဝံ ပါပုဏာတိ. ဣမေသု ပန ဒွီသု ပုဂ္ဂလေသု ဝီရိယဿ ထာမော သုဋ္ဌု ပါကဋော. တသ္မာ ဣမေ ဒွေ ဝီရိယာဓိကာတွေဝ ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဝီရိယဓုရောတိ. စတုပ္ပဋိပဒါ နာမ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ. ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ. သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ. သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ. တိဝိဓဝိမောက္ခော နာမ သုညတော ဝိမောက္ခော. အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခော. အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော. ‘‘တယော အန္တရာ ပရိနိဗ္ဗာယိနော’’တိ ဧတ္ထ အာယုကပ္ပဿ ပရိယန္တံ အပတွာ အန္တရာ ဧဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနပတ္တာ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. သော တိဝိဓော. အာယုကပ္ပဿ ပထမဘာဂေ ပရိနိဗ္ဗာယီ, ဒုတီယဘာဂေ, တတီယဘာဂေတိ. ဣမေ တယော အန္တရာ ပရိနိဗ္ဗာယိနော နာမ. ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ အာယုကပ္ပ ပရိယန္တေ ပရိနိဗ္ဗာယီ. ဥဒ္ဓံ မုခေါ ဝဋ္ဋသောတော ဧတဿာတိ ဥဒ္ဓံသောတော. အကနိဋ္ဌံ အဝဿံ ဂမိဿတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ. ဝိပဿနာ ကမ္မံ သသင်္ခါရံ သပ္ပယောဂံ ကတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီ သသင်္ခါရ ပရိနိဗ္ဗာယီ. သင်္ခါရရဟိတေန သုခေန ဝိပဿနာ ကမ္မေန ပရိနိဗ္ဗာယီ အသင်္ခါရ ပရိနိဗ္ဗာယီ. ‘‘ဒွါဒသ သောတာပန္နာ’’တိ ဧကဗီဇိကာ တယော. တေ ဧဝ စတူဟိ ပဋိပဒါဟိ ဂုဏိတာ ဒွါဒသ. ဒွါဒသ သကဒါဂါမိနော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

‘‘ආත්ම දෘෂ්ටිය උපන් කල්හි උපදින්නේය’’ යන මෙයින් එම දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡාවන්ගේ ආත්ම දෘෂ්ටිය (සක්කාය දිට්ඨිය) සමඟ ඇති වෙන් කළ නොහැකි බව දක්වයි. එහෙත් ආත්ම දෘෂ්ටියට ඔවුන්ගෙන් වෙන් කළ නොහැකි බවක් නැතැයි දත යුතුය. ‘විපච්චන්ති’ යනු අපායයන්හි විපාක දෙයි, අපාය ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරයි යන්නයි. දෘෂ්ට සත්‍ය ඇති ආර්ය පුද්ගලයන් පිළිබඳව දත යුතුය. දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡාවන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ අකුසල් දහම්, දෘෂ්ටි හා විචිකිච්ඡා වශයෙන් ගැනීමෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘‘දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාවන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත’’ යැයි වදාළහ. ‘‘අකුසල ධර්මයන් ද’’ යනු වර්තමානයේ පවතින දස අකුසල් කර්මපථ ධර්මයන්මය. ‘‘භව හතකින්’’ යනු ක්‍රියාවේ අවසානය දැක්වීමේ අර්ථයෙන් යෙදුණු කරණ විභක්තියකි. යම් සේ සත් මසකින් විහාරයේ වැඩ නිම කරයි යන්න මෙනි. ක්‍රියාවක් ඉතා ඉක්මනින් නිම කිරීම මෙහි අදහසයි. ‘‘සප්තක්ඛත්තුං’’ යනු සත් වාරයකි. සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ සීලබ්බත පරාමාස යන මේවා තෙවැදෑරුම් සංයෝජනයෝ වෙති. ‘‘අවිනිපාත ධර්ම ඇත්තේ’’ යනු විරූපී වී වැටීම විනිපාතයයි, එනම් අපායට වැටීමයි. ‘‘ධර්ම’’ යනු ස්වභාවයයි. යමෙකුට අපායට වැටෙන ස්වභාවයක් නැද්ද ඔහු අවිනිපාත ධර්ම ඇත්තෙකි. ‘‘නියත’’ යනු සුගති භවයන්හි නියත ගති ඇත්තෙකි. මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් ‘සම්බෝධි’ නම් වේ, එනම් මාර්ග ඥානයයි. ‘‘පරායනය’’ යනු මතු යා යුතු ස්ථානයයි. සම්බෝධිය උතුම් කොට ඇත්තේ සම්බෝධි පරායනයයි. ‘‘අනියමාර්ථය’’ යනු ‘වා’ යන ශබ්දයේ අර්ථයයි. ‘වා’ ශබ්දයේ අර්ථයන් අතරින් මෙහි ගැනෙන්නේ අනියමාර්ථයයි. විකල්පාර්ථය නොවේ. විකල්පාර්ථය ගත්තේ නම් සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු පමණක් ලැබෙන අතර මිශ්‍ර භවයන් නොලැබේ. අනියමාර්ථය ගත් කල තිදෙනාම ලැබෙති. අටුවාවෙහි සමුච්චයාර්ථය ගත් බැවින් එක් මිශ්‍ර භවයක්ම ලැබේ. සත්‍ය වශයෙන්ම ‘වා’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි ප්‍රකට වුවත් අනියමාර්ථයෙහි එසේ නොවේ. එබැවින් සමුච්චයාර්ථයම මෙහි සුදුසු යැයි කිවහොත්, එය නොගැලපේ. ඒ මන්ද යත්, දෙදෙනෙකු ඇතුළත් නොවන බැවිනි. අටුවාවෙහි සමුච්චයාර්ථය ගෙන ඒ පුද්ගලයන් දෙදෙනා මෙම පෙළෙහි ඇතුළත් නොවන බව වදාරන ලදී. ඉදින් ඔවුන් මෙහි ඇතුළත් නොවන්නේ නම්, ඔවුන් කොතැනක ඇතුළත් වේද? කිසිදු සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයෙකු මෙහි ඇතුළත් නොවේ යැයි පැවසීම නොගැලපේ. ‘අස්ස’ යනු එම පාළි පාඨය පිළිබඳවයි. ‘මෙහි යම් හෙයකින්... පරම යන නම කියන ලදී’ යන මෙය මතු ‘යම් කෙනෙක් කාම භවයෙහිම’ යනාදියෙන් සහ ‘දිට්ඨධම්මයෙහි හෝ’ යනාදියෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඔහු ශුෂ්ක විපස්සක හෝ ධ්‍යානයෙන් පිරිහුණු අයෙකු ලෙස දත යුතුය. ‘‘පාළියෙහි’’ යනු පුද්ගලප්‍රඥප්ති පාළියෙහිය. ‘‘මෙහි නිමාව’’ යනු මෙම කාම ලෝකයෙහි ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කොට ඛන්ධ පරිනිබ්බානයට පත්වීමෙන් වන කෙළවරයි. නිමාව යනු අවසානයයි. කුලයෙන් කුලයට යන බැවින් ‘කෝලංකෝල’ නම් වේ. භවයෙන් භවයට යනු එහි අර්ථයයි. ප්‍රතිසන්ධි සංඛ්‍යාත එක් භව බීජයක් පමණක් ඇත්තේ ‘ඒකබීජී’ නම් වේ. යමෙක් මෙලොවදීම අර්හත්වයට පත් වේ නම්, ඔහුගේ නිමාව මෙහිය. සෝතාපන්න පුද්ගලයන් තිදෙනාගේ වෙනස කෙසේ කරන ලද්දේද? සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පළමු මාර්ගයට (සෝතාපන්න මාර්ගයට) සම්ප්‍රයුක්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් පමණක් යුක්තය. අනෙක් දෙදෙනා ඉහළ මාර්ගයන් සඳහා පවත්වන ලද විපස්සනා ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වෙති. එහිදී සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා ඉතා මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි. ඔහුට වඩා කෝලංකෝල පුද්ගලයා තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි. ඔහු සභවික, පංචභවික, චතුභවික, තිබ්භවික, ද්විභවික යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. එහි පංචභවිකයා තියුණුය, අනෙක් අය අනුපිළිවෙලින් වඩාත් තියුණුය. ඒකබීජී පුද්ගලයා එක් භවයක් පමණක් ඇති බැවින් ඉතාම තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි. සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පළමු මාර්ගයේ ආනුභාවයෙන්ම පමණක් සිද්ධ වන බැවින් ඉතා මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකු වේ. අනෙක් දෙදෙනා ස්වභාවයෙන්ම සප්තක්ඛත්තුපරම භාවයෙහි සිට ඉහළ මාර්ග සඳහා විපස්සනා කර්මයන් ආරම්භ කරති. එවිට ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් නැවතත් විශේෂත්වයට පත්ව තියුණු වේ. එබැවින් ඔවුහු සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයාට වඩා තියුණු වෙති. ‘‘සත් වාරයකට වඩා අඩුවෙන්’’ යන මෙය කෝලංකෝල සහ ඒකබීජී පුද්ගලයන් අරභයා වදාරන ලදී. ‘‘ඉහළ මාර්ග තුනෙහි විපස්සනාව නියම කරයි’’ යන්න ඉහළ සෝතාපන්න පුද්ගලයන් දෙදෙනා අරභයා වදාරන ලදී. සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පළමු මාර්ගයෙන්ම නියම කරනු ලබන බව දත යුතුය. එලෙසම සංග්‍රහ පාඨයෙහි සෘජුවම පැමිණි පරිදි, සෝතාපත්ති මාර්ගය වඩා දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා ප්‍රහාණයෙන් අපායගාමී බව නැති කළ තැනැත්තා සප්තක්ඛත්තුපරම සෝතාපන්න නම් වේ. අනෙක් දෙදෙනා පාළියෙහි සෝතාපන්න පුද්ගල විභාග ස්ථානයන්හිම දක්වා ඇත. ‘‘යම් කෙනෙක් වනාහි’’ යනු යම් සෝතාපන්න පුද්ගලයෝ වෙත්ද, ගාථාවෙහි ‘‘මෙහි සිට සතක්’’ යනු මෙම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි භව හතක් සහ ‘‘එතැනින් සතක්’’ යනු ඒ දෙව්ලොව සතක් යන අර්ථයයි. අංගුත්තර පාඨයෙහි ‘‘එම චිත්ත ප්‍රසාදයෙන්’’ යනු මහා සහස්සී ලෝකධාතුව ශබ්දයෙන් අවබෝධ කරවීමට සමත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කෙරෙහි චිත්ත ප්‍රසාදය උපදියි. එම චිත්ත ප්‍රසාදයෙන්, ‘‘එම ක්‍රමයෙන්’’ යනු ඉදින් ඔහු දෙවියන් අතරම සැරිසරන්නේ නම්, සත් වතාවක් ඕපපාතික ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන එහිදීම පිරිනිවන් පානු ඇත. ඉදින් මනුෂ්‍යයන් අතරම සැරිසරන්නේ නම්, සත් වතාවක් ගැබ්පිළිසිඳ ගැනීම් ගෙන මෙහිදීම පිරිනිවන් පානු ඇත. මෙසේ දේශනා ක්‍රමයට අනුව දහහතර වතාවක් දක්වා වදාළ ක්‍රමය එහි අර්ථයයි. ‘‘එය විමසිය යුතුය’’ යැයි පවසන ටීකාචාර්යවරුන් විසින් තමන් වහන්සේ ද දහහතර ප්‍රතිසන්ධියක්ම කැමති බව දක්වති. දැන් එම දහහතර ප්‍රතිසන්ධි වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘‘විභංගයෙහි වනාහි’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘විභංගයෙහි’’ යනු අභිධර්මයේ ඥාන විභංගයෙහිය. යමකට ස්ථානයක් නැද්ද එය අස්ථානයයි. ‘‘ස්ථානය’’ යනු මූලික හේතුවයි. යමකට අවකාශයක් නැද්ද එය අනවකාශයයි. ‘‘අවකාශය’’ යනු ප්‍රත්‍ය හේතුවයි. ‘‘යමක්’’ යනු ක්‍රියාව පරාමර්ශනය කිරීමයි. යමක් උපදින්නේ නම්, එම ඉපදීම අස්ථානයකි. එම උපදින ස්වභාවය අනවකාශයයි. ‘‘අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය’’ යනු හත්වන භවයෙන් ඔබ්බට කාම භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ජනනය කරන කුසල අකුසල කර්ම විඤ්ඤාණයයි. ‘‘නිරෝධයෙන්’’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ග ක්ෂණයේදීම නිරුද්ධ වීමෙනි. නිරුද්ධ වෙත් යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘නාම සහ රූප’’ යනු යම් නාම රූප ධර්ම කෙනෙක් උපදින්නේ නම්, එම නාම රූප ධර්මයන් මෙහිදී මෙම අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වන ක්ෂණයෙහි නිරුද්ධ වන බවයි. ‘‘කී ක්‍රමයටම’’ යනු එම ක්‍රමයෙන්ම යන්නයි. ‘‘එහි එකට පවතින මෝහය’’ යනු එම රාගය හා දෝෂය සමඟ එක් සිතක එකට පවතින මෝහයයි. එය දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත මෝහය නොවේ. එය පළමු මාර්ගයේදීම ප්‍රහීණ වූ බැවිනි. උද්ධච්ච චිත්ත සම්ප්‍රයුක්ත මෝහය ද නොවේ. එය සතරවන මාර්ගයේදී ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවිනි. උපදින රාග දෝෂ මෝහයන්, ‘‘ධාර්මිකයන් කෙරෙහි’’ යනු ධර්මයට එකඟව උපන්නවුන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘‘යම් හෙයකින්’’ යනු යම් කරුණක් නිසාද, එනම් බලවත් හේතුවක් නිසා යන්නයි. ‘‘ඔවුන්ගේ’’ යනු සෝතාපන්නයන්ගේය. ‘‘සල්ලේඛන වශයෙන්’’ යනු ගන වූ කොටස හා රළු කොටස මැනවින් ලිහිල් කිරීමෙනි. අධිච්චුප්පත්ති නම් පෙර පැවති කාලය ඉක්මවා ඉපදීමයි. උපදින රාග දෝෂ මෝහයන්ගේ, ‘‘ඔවුන්ටද’’ යනු සකෘදාගාමීන්ටද, ‘‘මෙවුන්දම් විෂයෙහි එක්වීම කැමති විය’’ යනු අඹුසැමියන් ලෙස මෙවුන්දම් සේවනයෙහි යෙදීම සකෘදාගාමීන්ට ඇති බවයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ අධිච්චුප්පත්ති මාත්‍රයක් පමණක් කැමති වෙති, පර්යුත්ථාන මන්දතාව (කෙලෙස් ඉස්මතු වීමේ දුර්වලතාවය) කැමති නොවෙති. සකෘදාගාමීන්ටද පුත් දියණියන් දක්නට ලැබෙතැයි උන්වහන්සේ පවසති. ‘‘මහා අටුවාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී’’ යනු ස්ථවිරයන්ගේ මනෝරථයක් පමණක් යැයි පවසා ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මේ සියල්ල අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වා ඇත. ‘‘ඡක්ක නිපාතයෙහි’’ යනු අංගුත්තර නිකායේ ඡක්ක නිපාතයෙහිය. ‘‘මිගසාලා වස්තුවෙහි’’ යනු මිගසාලා නම් උපාසිකාවගේ කථා වස්තුවෙහිය. සමහරු මෙම වස්තුව දැක මහා අටුවා වාදය රුචි නොකරති, මහාසිව ස්ථවිර වාදය රුචි කරති. ‘‘අබ්‍රහ්මචාරී’’ යනු මෙවුන්දම් සේවනයෙන් වැළකී නොසිටින්නාටය. ‘‘සකෘදාගාමී බව ප්‍රකාශ කරන ලදී’’ යනු මියගිය කල්හි එම බ්‍රාහ්මණය මෙහිදී සකෘදාගාමී භවයට පත්ව තුසිත දෙව්ලොව උපන්නේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඔහුගේ සකෘදාගාමී බව ප්‍රකාශ කරන ලද ආකාරයයි. ‘‘අධිගම වශයෙන්’’ යනු සකෘදාගාමී භවය ලැබීමෙනි. එහෙත් ඔහු අබ්‍රහ්මචාරීව සිටියදීම මාර්ග ඵල ලැබූ බවක් මෙයින් අදහස් නොවේ. මරණාසන්න කාලයේදී වුවද ශික්ෂාපද සමාදන් වීම සමඟ උසස් මාර්ග ඵල ලැබීම තියුණු ප්‍රඥා ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට අපහසු නොවේ. මෙයින් ඇතැමුන්ගේ ස්ථවිර වාද රුචිය ප්‍රතික්ෂේප වේ. ‘‘එක් වරක් පමණක් මෙලොවට පැමිණ’’ යන මෙයින් මෙලොවින් පරලොව යාම සහ එතැනින් නැවත මෙහි පැමිණීම සිද්ධ වන බැවින්, මෙම පුද්ගලයා ශුද්ධ වූ මාර්ග නියමයට අනුව කාම භවයෙහි උපරිම දෙවතාවක් උපදින්නෙකු ලෙස තහවුරු වේ. ඒ කෙසේද? මෙහි මාර්ගය ලබා එහි උපද පිරිනිවන් පායි, නැතහොත් එහි මාර්ගය ලබා මෙහි උපද පිරිනිවන් පායි. ඉතිරි සිව් දෙනා විපස්සනා නියමයෙන් සිද්ධ වන බව දත යුතුය. ඒ සිව් දෙනා කවරහුද? මෙහි මාර්ගය ලබා මෙහිම පිරිනිවන් පායි, එහි මාර්ගය ලබා එහිම පිරිනිවන් පායි, මෙහි මාර්ගය ලබා එහි පිරිනිවන් පායි, එහි මාර්ගය ලබා මෙහි පිරිනිවන් පායි යන මොවුහුය. මෙහිදී සෝතාපන්නයන් තිදෙනා අතුරින් සප්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා පමණක් මාර්ග නියමයෙන් සිද්ධ වේ. ඉතිරි සෝතාපන්නයන් දෙදෙනා විපස්සනා නියමයෙන් සිද්ධ වේ. සකෘදාගාමීන් හය දෙනා අතුරින් දෙදෙනෙකුම මාර්ග නියමයෙන් සිද්ධ වෙති. ඉතිරි සිව් දෙනා විපස්සනා නියමයෙන් සිද්ධ වෙති. එහිදී මාර්ගයෙන් සිද්ධ වූ සෝතාපන්න සකෘදාගාමීන් අතර මිශ්‍ර වීමක් නැත. විපස්සනාවෙන් සිද්ධ වූවන් අතර මිශ්‍ර වීමක් ඇත. අර්ථ වශයෙන් විරුද්ධ නොවන කල්හි, ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් මිශ්‍ර වීමේ දොසක් නැතැයි දත යුතුය. ‘ආගන්ත්වා’ යන පාඨය අනුව පැමිණීමෙන් යැයි කියන ලදී. ‘ආගන්තා’ යන පාඨය වඩාත් සුදුසුය. පැමිණෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් සකෘදාගාමී නම් වේ. ‘‘නැවත මෙලොවට නොපැමිණීම’’ යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. රහතන් වහන්සේගේ ස්වභාවය අර්හත්වයයි, එනම් අර්හත් මාර්ගයයි. දක්ෂිණාවට (පූජාවට) විපත්තියක් කරන්නා යනු අල්ප ඵල හා අල්ප ආනිසංස ගෙන දෙන්නාය. සම්පත්තියක් කරන්නා යනු මහා ඵල මහා ආනිසංස ගෙන දෙන්නාය. ශීලක්ඛන්ධාදී ගුණ යනු සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්ති ඥානදර්ශන යන ස්කන්ධයන්ගේ ගුණයන්ය. ‘‘දක්ෂිණාර්හයන් කෙරෙහි’’ යනු පූජාවට සුදුසු පුද්ගලයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘‘ධුරය’’ යනු ප්‍රධාන මූලික ස්ථානයයි. ශ්‍රද්ධාවම ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ ශ්‍රද්ධා ධුරයයි. එලෙසම ප්‍රඥා ධුරයයි. මෙහි වීර්ය ධුරය නොගත්තේ මන්ද? පෙළ දහමෙහි ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව මාර්ගය වඩයි, ප්‍රඥාවෙන් යුතුව මාර්ගය වඩයි’ යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් ‘වීර්යයෙන් යුතුව මාර්ගය වඩයි’ යැයි වදාරා නැත. එබැවින් එය නොගන්නා ලදී. වීර්යයෙන් යුතුව මාර්ගය වඩන බව වදාළේ නැත්තේ මන්ද? පවසනු ලැබේ: මාර්ගය වඩන්නාට ආරම්භයේදීම දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා මහත් උත්සාහයක් ගත යුතුය. මන්ද යත්, ඒවා අපායට මුල් වන බැවිනි. එහිදී ශ්‍රද්ධාව හා විචිකිච්ඡාව යන දෙක ඍජු ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) ධර්ම දෙකකි. යම් අරමුණක ශ්‍රද්ධාව පිහිටයිද, එහි විචිකිච්ඡාව නැත. විචිකිච්ඡාව පිහිටන තැන ශ්‍රද්ධාව නැත. එලෙසම ප්‍රඥාව හා දෘෂ්ටිය ද ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයෝය. ප්‍රඥාව ඇති තැන දෘෂ්ටිය නැත. දෘෂ්ටිය ඇති තැන ප්‍රඥාව නැත. තවද ශ්‍රද්ධාව තමන්ගේ විෂයෙහි දෘෂ්ටිය දුරු කරයි. ප්‍රඥාවෙන් විචිකිච්ඡාව දුරු කිරීම ගැන කවර කථාද? එබැවින් විපස්සනා ආරම්භ කළ තැනැත්තා අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ කෙරෙහි ඇති කරගන්නා අචල ප්‍රසාදය මාත්‍රයෙන්ම දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාවන් ප්‍රහාණය කොට ශ්‍රද්ධානුසාරී බවට පත් වේ, වඩාත් පැහැදී ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත භාවයට පත් වේ. ප්‍රඥාවෙන් අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ මැනවින් නිරීක්ෂණය කොට ධම්මානුසාරී බවට පත් වේ, වඩාත් පැහැදිලිව දැක දිට්ඨිප්පත්ත ප්‍රඥාවිමුක්ත භාවයට පත් වේ. වීර්යය වනාහි දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවක්ම නොවේ. එමෙන්ම එය ඔවුන්ගේ සහායකයෙකු හා ප්‍රධානියෙකු ද වේ. වීර්යයෙහි ලක්ෂණය උත්සාහයයි. එය ශ්‍රද්ධාව ද උත්සාහවත් කරයි, ප්‍රඥාව ද උත්සාහවත් කරයි, දෘෂ්ටිය ද උත්සාහවත් කරයි, විචිකිච්ඡාව ද උත්සාහවත් කරයි. එසේ තිබියදී තමාගේ ස්වභාවයෙන් දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා කෙසේ නම් ප්‍රහාණය කරන්නද? එබැවින් මෙහිදී වීර්යයෙන් වඩයි හෝ වීර්ය ධුරය කියා වදාළේ නැත. කායසක්ඛි පුද්ගලයා කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව සමාන බලයකින් යුක්තය. වීර්යය තමාම සම්මප්පධාන ස්ථානයෙහි සිට එම දෙකම වර්ධනය කරයි. එම පුද්ගලයා ඒ දෙකෙහිම බලයෙන් දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡාදීන් ප්‍රහාණය කොට කායසක්ඛි භාවයට පත් වේ. අෂ්ට විමෝක්ෂයන් උපදවා උභතෝභාග විමුක්ත භාවයට පත් වේ. මෙම පුද්ගලයන් දෙදෙනා කෙරෙහි වීර්යයේ බලය ඉතා ප්‍රකටය. එබැවින් මොවුන් වීර්යය අධික වූවන් ලෙස කිව යුතුය, වීර්ය ධුරයන් ලෙස නොවේ. සිව් වැදෑරුම් ප්‍රතිපදාවන් නම්: දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (දුෂ්කර වූත් ප්‍රමාද වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව), දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (දුෂ්කර වූත් ඉක්මන් වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව), සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (පහසු වූත් ප්‍රමාද වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව), සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (පහසු වූත් ඉක්මන් වූත් අවබෝධය ඇති ප්‍රතිපදාව) යනුයි. තෙවැදෑරුම් විමෝක්ෂයන් නම්: සුඤ්ඤත විමෝක්ෂය, අනිමිත්ත විමෝක්ෂය, අප්පණිහිත විමෝක්ෂයයි. ‘‘අන්තරා පරිනිබ්බායී තිදෙනා’’ යනු මෙහි ආයු කල්පයේ කෙළවරට නොපැමිණ අතරතුරේදීම කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමට පත් වන්නා අන්තරා පරිනිබ්බායී නම් වේ. ඔහු තෙවැදෑරුම්ය: ආයු කල්පයේ මුල් භාගයේදී පිරිනිවන් පාන්නා, මධ්‍ය භාගයේදී සහ අවසාන භාගයේදී පිරිනිවන් පාන්නා වශයෙනි. මොවුහු අන්තරා පරිනිබ්බායී තිදෙනා වෙති. උපහච්ච පරිනිබ්බායී යනු ආයු කල්පය කෙළවර වන විට පිරිනිවන් පාන්නාය. භව සෝතයෙන් ඉහළට යන මුහුණක් ඇත්තේ උද්ධංසෝත නම් වේ. අකනිට්ඨා දෙව්ලොවට නියත වශයෙන්ම යන්නේ අකනිට්ඨගාමී නම් වේ. සසංඛාරව, උත්සාහ සහිතව විපස්සනා කොට පිරිනිවන් පාන්නා සසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. සංඛාර රහිතව, සැපවත් විපස්සනාවෙන් පිරිනිවන් පාන්නා අසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. ‘‘සෝතාපන්නයන් දොළොස් දෙනා’’ යනු ඒකබීජී තිදෙනෙකි. ඔවුන් සිව් වැදෑරුම් ප්‍රතිපදාවන්ගෙන් ගුණ කළ විට දොළොසක් වේ. සකෘදාගාමීන් දොළොස් දෙනා ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဧကစ္စာနံ ဧဝ အနာဂါမိ အရဟန္တာနံ ဧဝ. ‘‘အဇ္ဈောသိတဿာ’’တိ အဓိဩသိတဿ. မမေဝိဒန္တိ နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဌပိတဿ. ဂိလိတွာ ဌပိတဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗဟလေန ထူလေန ကာမရာဂေန ဝိမုတ္တာ ဗဟလရာဂဝိမုတ္တာ. အာရုပ္ပေသု စ တဿော အရူပသမာပတ္တိယော ဧဝ အတ္ထိ. န စတဿော ရူပသမာပတ္တိယော. တသ္မာ တတ္ထ အနုပုဗ္ဗနိရောဓော န လဗ္ဘတိ. ‘‘အာဒိတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု ပထမဇ္ဈာန သမာပတ္တိအာဒိ. တတော ပဋ္ဌာယ. အနုပုဗ္ဗနိရောဓော နာမ [Pg.320] ပထမဇ္ဈာနေ ပဋိဃသညာနာနတ္တသညာနံ နိရောဓော. ပဋိဃသညာ နာမ ပဉ္စဝိညာဏသညာ. နာနတ္တသညာ နာမ ကသိဏ နိမိတ္တတော အညေသု နာနာရမ္မဏေသု ပဝတ္တမနောဝိညာဏ သညာ. ဒုတီယဇ္ဈာနေ ဝိတက္က ဝိစာရာနံ နိရောဓောတိအာဒိနာ အနုပုဗ္ဗ နိရောဓော. ‘‘တတော ပဉ္စမဇ္ဈာနံ’’တိ ပဉ္စကနယေန ဝုတ္တံ. အဋ္ဌသမာပတ္တိ ဝစနံ ပန စတုက္ကနယေန ဝုတ္တံ. တဒုဘယံပိ ပုဂ္ဂလာနုရူပံ လဗ္ဘတိယေဝ. ယုဂနန္ဓံ နာမ ဒွန္ဒဗန္ဓနံ, သမထဝိပဿနာနံ ယုဂနန္ဓန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘သမာပဇ္ဇန ဝုဋ္ဌာန ဝိပဿနာဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဝသိဘာဝပတ္တံ သမာပဇ္ဇနဉ္စ ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဂဟေတဗ္ဗံ. အတ္တနော သရီရာ ဗဒ္ဓေသု ပရိက္ခာရေသု သမာပတ္တိဗလေနေဝ အန္တရာယာဘာဝတော ဝိသုံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ ကိစ္စံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော သရီရာဗဒ္ဓေ ပရိက္ခာရေ ဌပေတွာ’’တိ. ‘‘နာနာဗဒ္ဓါနီ’’တိ နာနာဌာနေဟိ အာဗဒ္ဓါနိ. နာနာဌာနေသု ဌပိတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပရိဿယေနာ’’တိ အန္တရာယေန. မာဝိနဿန္တူတိ ဝါ နာနာဗဒ္ဓ အဝိကောပနံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. တဒါ ဝုဋ္ဌဟာမီတိဝါ သံဃပ္ပတိမာနနံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ဧဝံ သတ္ထုပက္ကောသနံပိ. ‘‘အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါ’’တိ အတ္တနော ဇီဝိတကာလဿ ဥပပရိက္ခဏံ. မရဏဉှိ နာမ သမာပတ္တိဗလေနပိ ပဋိဗာဟိတုံ န သက္ကာဟောတိ. အန္တော သမာပတ္တိယဉ္စ မရဏေ သတိ သဗြဟ္မစာရီသု ကတ္တဗ္ဗဝတ္တံ န ကရေယျ. ဧတဉှိ ဝတ္တံ ယံ အရိယသာဝကာနံ မရဏာသန္နေ သဗြဟ္မစာရီနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဝါ အပ္ပမာဒကထာနု သာသနိကမ္မံ. သမာပတ္တိယံ ဝါ အညတိတ္ထိယာနံ ဂရဟာ ဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ. ဧဝဉှိ တေ ဂရဟေယျုံ. ဂေါတမသာဝကာနံ နိရောဓသမာပတ္တိ နာမ ဧကံ မရဏမုခံ. ယံ သမာပဇ္ဇန္တော အသုကော ဘိက္ခု မရဏံ ဂစ္ဆတိ. အနရိယ ကမ္မံ ဟေတန္တိ.

ඇතැම් අනාගාමීන් හා අරහතුන් වහන්සේලාටමය. 'අජ්ඣොසිතස්ස' යනු අධික ලෙස ඇලුණු තැනැත්තාටය. 'මෙය මාගේමය' කියා නිශ්චය කොට තැන්පත් කළ තැනැත්තාටය. ගිලගත්තාක් මෙන් තැන්පත් කළ තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. මහත් වූ ඝන වූ කාමරාගයෙන් මිදුණු බැවින් 'බහලරාග විමුක්ත' නම් වේ. අරූප තලයන්හි අරූප සමාපත්ති හතර පමණක් පවතී. රූප සමාපත්ති හතරක් එහි නැත. එබැවින් එහිදී අනුපූර්ව නිරෝධය (පිළිවෙළින් නිරෝධ වීම) නොලැබේ. 'ආදියේ සිට' යනු අෂ්ට සමාපත්තීන් අතුරින් ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්තිය ආදියයි. එතැන් සිටය. අනුපූර්ව නිරෝධය නම් ප්‍රථමධ්‍යානයේදී පටිඝසඤ්ඤා හා නානත්තසඤ්ඤා නිරෝධ වීමයි. පටිඝසඤ්ඤා යනු පංච විඤ්ඤාණ සඤ්ඤාවන්ය. නානත්තසඤ්ඤා යනු කසිණ නිමිත්ත හැර අන්‍ය වූ විවිධ අරමුණුවල පවතින මනෝවිඤ්ඤාණ සඤ්ඤාවන්ය. ද්විතීයික ධ්‍යානයේදී විතක්ක විචාරයන් නිරෝධ වීම ආදී වශයෙන් අනුපූර්ව නිරෝධය සිදුවේ. 'ඉන්පසු පංචමධ්‍යානය' යනු පංචක ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි. 'අෂ්ට සමාපත්ති' යන වචනය චතුක්ක ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි. ඒ දෙකම පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය අනුව ලැබෙන්නේමය. යුගනද්ධ යනු යුගල වශයෙන් බැඳීමයි; සමථය හා විදර්ශනාව යුගල වශයෙන් බැඳීම 'යුගනද්ධ' යන්නෙහි විග්‍රහයයි. 'සමාපජ්ජන (සමාපත්තියට සමවැදීම), වුට්ඨාන (සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම) හා විපස්සනා වශයෙන්' යන්නෙහි වසීභාවයට පත් වූ සමාපජ්ජනය හා වුට්ඨානය ගත යුතුය. තමාගේ ශරීරයට සම්බන්ධ වූ පිරිකර සමාපත්ති බලයෙන්ම උපද්‍රව රහිත වන බැවින් වෙනමම අධිෂ්ඨාන කළ යුතු කෘත්‍යයක් නැති බව 'තමාගේ ශරීරයට බැඳුණු පිරිකර තබා' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'නානාබද්ධ' යනු විවිධ ස්ථානවල බැඳුණු දෑය. විවිධ ස්ථානවල තබන ලද දෑ යන්නයි. 'පරිස්සයේන' යනු අන්තරායෙනි. 'විනාශ නොවේවා' යන්නෙන් හෝ විවිධ බැඳුණු දෑ විකෘති නොවීම පිණිස අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. 'එවිට නැගී සිටිමි' කියා සංඝයාගේ අපේක්ෂාව අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කැඳවීම සම්බන්ධයෙන්ද එසේමය. 'අද්ධානපරිච්ඡේද' යනු තමාගේ ජීවිත කාලය පරීක්ෂා කිරීමයි. මරණය යනු සමාපත්ති බලයෙන් පවා වැළැක්විය නොහැකි දෙයකි. සමාපත්තිය තුළ සිටියදී මරණය සිදු වුවහොත් සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් කළ නොහැකි වන්නේය. මරණාසන්න වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් විසින් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට හෝ උපස්ථායකයන්ට අප්‍රමාදය පිළිබඳව කරනු ලබන අනුශාසනාව මෙහි වත (පිළිවෙත) වේ. එසේම සමාපත්තියේ සිටියදී මරණය සිදුවීම අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ නින්දාවට හේතුවක් විය හැකි බැවින් එය මගහරවා ගැනීම පිණිසද මෙය වැදගත් වේ. මන්ද යත්, 'ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ නිරෝධ සමාපත්තිය යනු මරණයේ එක් මුවදොරකි; අසවල් භික්ෂුව සමාපත්තියට සමවැදී සිටියදීම මරණයට පත් විය, මෙය අනාර්ය ක්‍රියාවකි' යැයි ඔවුන් නින්දා කළ හැකි බැවිනි.

‘‘ယဒတ္ထံ’’တိ ပဋိပတ္တိ ရသဿာဒတ္ထံ. ‘‘တဒတ္ထေ’’တိ တသ္မိံ အတ္ထေ. နိရာမိသ သုခံ နာမ အာမိသရဟိတ သုခံ. ဒုဝိဓဉှိ သုခံ သာမိသသုခဉ္စ နိရာမိသသုခဉ္စ. တတ္ထ ယေ လောကေ ဣဋ္ဌ ကန္တ မနာပိယာ ပဉ္စကာမဂုဏာ နာမ အတ္ထိ. တေ ကိလေသေဟိ အာမသိတဗ္ဗတ္တာ အာမိသာ နာမ. ယဉ္စသုခံ တေ အာမိသေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သာမိသသုခံ နာမ. ယံ လောကေ ဒိဗ္ဗံ သုခံ မာနုသကံ သုခန္တိ မမာယန္တိ. ယဉ္စ အနုဘဝန္တံ [Pg.321] မဟာဇနံ သဗ္ဗာနိ အပါယဘယ ဝဋ္ဋဘယာနိ သမ္ပရိဝါရေန္တိ. ဈာနသုခ မဂ္ဂသုခ ဖလသုခ နိဗ္ဗာနသုခံ ပန နိရာမိသသုခံ နာမ. ယံ နေက္ခမ္မသုခန္တိ စ ပဝိဝေကသုခန္တိ စ ဥပသမသုခန္တိ စ သမ္ဗောဓိသုခန္တိ စ ဝိမုတ္တိသုခန္တိ စ အရိယသုခန္တိ စ အနဝဇ္ဇသုခန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ယဉ္စ အနုဘဝန္တံ အရိယဇနံ သဗ္ဗာနိ အပါယဘယ ဝဋ္ဋဘယာနိ သမ္ပရိဝဇ္ဇန္တိ. ‘‘အဿာဒိတဗ္ဗဋ္ဌေနာ’’တိ ကိလေသပလိဗောဓေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိပုလ ဂမ္ဘီရ သန္တ ပဏီတရသတ္တာ စ အဟောသုခံ အဟောသုခန္တိ ဥဒါဟရန္တေနပိ အဿာဒိတဗ္ဗဋ္ဌေနာတိ.

'යදත්ථං' යනු ප්‍රතිපත්ති රසය විඳීම පිණිසයි. 'තදත්ථේ' යනු ඒ අර්ථයෙහිය. නිරාමිස සැපය යනු ආමිසයෙන් තොර සැපයයි. සාමිස සැපය හා නිරාමිස සැපය කියා සැපය දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ලෝකයෙහි ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප වූ පංච කාම ගුණයෝ වෙත්ද, ඔවුහු කෙලෙසුන් විසින් ස්පර්ශ කළ යුතු බැවින් 'ආමිස' නම් වෙති. ඒ ආමිසයන් නිසා යම් සැපයක් උපදීද එය සාමිස සැපයයි. ලෝකයෙහි යම් දිව්‍ය සැපයක් හෝ මානුෂික සැපයක් 'මාගේය' කියා මමායනය කෙරේද, යම් සැපයක් අනුභව කරන මහජනයා කෙරෙහි සියලු අපාය භය හා සංසාර භය පවතීද, එයයි. ධ්‍යාන සැපය, මාර්ග සැපය, ඵල සැපය හා නිර්වාණ සැපය නිරාමිස සැපය නම් වේ. එය නෙක්ඛම්ම සැපය, පවිවේක සැපය, උපසම සැපය, සම්බෝධි සැපය, විමුක්ති සැපය, ආර්ය සැපය හා අනවද්‍ය සැපය යනුවෙන්ද හඳුන්වනු ලැබේ. ආර්ය ජනයන් යම් සැපයක් අනුභව කරන විට සියලු අපාය භය හා සංසාර භයයන්ගෙන් වෙන් වෙත්ද, එයයි. 'අස්සාදිතබ්බට්ඨේන' යනු කෙලෙස් බාධකයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ද, විපුල, ගැඹුරු, ශාන්ත හා ප්‍රණීත රසයක් ඇති බැවින්ද, 'අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි' කියා උදන් අනමින් වුවද රස විඳිය යුතු බැවිනි.

ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ဂဟာနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

කර්මස්ථාන සංග්‍රහ අනුදීපනාව නිම විය.

နိဂမဂါထာသု.

නිගමන ගාථාවන්හිය.

၂၆၂. စရိတဗ္ဗန္တိ စာရိတ္တံ. ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မဇာတံ. ‘‘ကုလာစာရေနာ’’တိ ကုလပရမ္ပရတော အာဂတေန အာစာရေန. ‘‘ဉာတိ မိတ္တ ဓန ဘောဂသမ္ပတ္တိယာ’’တိ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ‘‘ဝိသာလေ’’တိ ဝိပုလေ. ‘‘တေနာ’’တိ တဿပဒဿ ဝိဘတျန္တ ဒဿနံ. ‘‘သဒ္ဓါယာ’’တိ ရတနတ္တယေ အဝေစ္စပ္ပသာဒသဒ္ဓါဝသေန. ‘‘အဘိဝုဍ္ဎာနံ’’တိ ဟာနဘာဂိယ ဌိတိဘာဂိယဘာဝံ အတိက္ကမ္မဝိသေသဘာဂိယ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ ဘာဝပတ္တိဝသေန အတိဿယ ဝုဍ္ဎာနံ. ‘‘ပရိသုဒ္ဓါနဉ္စာ’’တိ အတ္တုက္ကံသန ပရဝမ္ဘနာဒိ ဒေါသေဟိ ပရိသုဒ္ဓါနဉ္စ. နံ နံ ဇနံ ပါတိရက္ခတီတိ နမ္ပော. ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌေသု မေတ္တာဝိဟာရီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာဝှာတဗ္ဗောတိ အဝှယော. နာမံ. နမ္ပော ဣတိ အဝှယော အဿာတိ နမ္ပဝှယောတိ ဝစနတ္ထော. ‘‘ပဏိဓာယာ’’တိ ပတ္ထေတွာတိ အတ္ထံ နိဝတ္တေတိ ‘‘ဘုသံ နိဓာယာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဥပါဒါယ ပဋိစ္စာ’’တိ တဿ ပဒဿ ပရိယာယဒဿနမေတံ. ‘‘အတ္တနော မန္ဒဗုဒ္ဓီနံ’’တိ ပစ္စက္ခေ ဓရမာနာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ပစ္ဆိမ ဇနာနံ ဝါ’’တိ. အနုကမ္ပနံ အနုကမ္ပော. ကထံ နု ခေါ ဣမေ ဇနာ အဘိဓမ္မတ္ထေသု သုခေန အာဇာနေယျုန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော စိတ္တဗျာပါရော. အတ္ထတော အနုဒယသင်္ခါတာ ကရုဏာယေဝ. တေနာဟ ‘‘အနုဒယံ [Pg.322] ကာရုညံ’’တိ. ‘‘ပတ္ထိတံ’’တိ ဝါ သာဓုဝတဿ ယံ ထေရော ဧဝရူပံ ပကရဏံ ကရေယျာတိ ဧဝံ စိရကာလံ ပတ္ထိတံ အာသိံသိတန္တိ အတ္ထော. ‘‘ခုဒ္ဒသိက္ခာဋီကာယံ’’တိ ပေါရာဏဋီကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သောမဝိဟာရောတွေဝ ပညာယိတ္ထ တသ္မိံ ဒီပေတိ အဓိပ္ပာယော. ဂါထာယံ ‘‘အထာ’’တိ တသ္မိံကာလေ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဧတသ္မိံ နဂရေ. ‘‘သဒ္ဒေါ’’တိ ကသ္မာ ရာဇာ ဧဝရူပံ မင်္ဂလဟတ္ထိံ ဗြာဟ္မဏာနံ အဒါသိ. နေတံ ပတိရူပံ ယံ ရညာ ကတန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော အမနာပသဒ္ဒေါ. ‘‘ဘေရဝေါ’’တိ ဘီရုတာဇနကော ဘယာနကော. ‘‘သိဝီနံ’’တိ သိဝိရဋ္ဌဝါသီနံ. ‘‘ရဋ္ဌဝဍ္ဎနေ’’တိ ရဋ္ဌံ ဝဍ္ဎေတီတိ ရဋ္ဌဝဍ္ဎနော. ဟတ္ထိနာဂေါ. သော ဟိ လက္ခဏသမ္ပန္နော အာဇာနိယော ဟောတိ. ယသ္မိံ ရဋ္ဌေ တံ အဘိမင်္ဂလံ ကရောန္တိ, တသ္မိံ ရဋ္ဌေ ဒေဝေါ သမ္မာ ဝဿတိ, နာနာဘယုပဒ္ဒဝါ တသ္မိံ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ လောကသမ္မတော မင်္ဂလဟတ္ထီ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သိဝီနံ ရဋ္ဌဝဍ္ဎနေ’’တိ. ‘‘ဝိတ္ထိဏ္ဏော’’တိ ဝိတ္ထာရိတော. အတိဝိတ္ထာရောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓနီယန္တိ မဟာဇနေဟိ ဒဋ္ဌုံ ပတ္ထီယန္တီတိ ဓညာ. မဟိဒ္ဓိကာ. အဓိဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိဝါသော. ဓညာနံ အဓိဝါသောတိ သမာသော. အဇ္ဈာဝသိံသု ဧတ္ထာတိ အဇ္ဈာဝုတ္ထံ. ကိတ္တိဂုဏဝသေန ဥဒေန္တိ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ ဥဒိတာ. ဥဒိတာနံပိ ဥဒိတောတိ ဝိဂ္ဂဟော. တေနာဟ ‘‘နဘမဇ္ဈေ’’တိအာဒိံ. သာရဇ္ဇနံ သာရဒေါ. ဝိဂတော သာရဒေါ ယဿာတိ ဝိသာရဒေါ. ဝိသာရဒဿ ဘာဝေါ ဝေသာရဇ္ဇံ. ပရိယတ္တိယံ ဝေသာရဇ္ဇံ ပရိယတ္တိဝေသာရဇ္ဇံ. တေပိဋကပရိယတ္တိယံ ဝေယျတ္တိယညာဏံ. တံ အာဒိ ဧတိဿာ ပညာယာတိ ပရိယတ္တိဝေသာရဇ္ဇာဒိ ပညာ. ပါပတော လဇ္ဇနသီလာတိ လဇ္ဇိနောတိ အာဟ ‘‘ပါပဂရဟိနော’’တိ. ပါပံ ဓမ္မံ ဂရဟန္တိအာဒီနဝံ ကထယန္တိ သီလေနာတိ ပါပဂရဟိနော. ‘‘အနုဿရန္တူ’’တိ ပုနပ္ပုနံ သရန္တု. ဝိသေသေန ဘဝန္တိ ဝေပုလ္လံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိဘဝါ. ပုညာနိ စ တာနိ ဝိဘဝါစာတိ ပုညဝိဘဝါ. ဝိပုလပုညာနီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပုလာနံ’’တိအာဒိမာဟ. အနုတ္တရိယ ဓမ္မာ နာမ ဒဿနာနုတ္တရိယ သဝနာနုတ္တရိယာဒယော. လောကေ ဗဟူသု ဒဿနေသု ဣတော ဥတ္တရံ အညံ ဒဿနံ နာမ နတ္ထီတိ ဒဿနာနုတ္တရိယံ. ရတနတ္တယဒဿနံ. စတုသစ္စဒဿနဉ္စ. ရတနတ္တယဂုဏကထာသဝနံ[Pg.323], ခန္ဓာယတန ဓာတု သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာသဝနဉ္စ သဝနာနုတ္တရိယံ နာမ. တေသု ရတနတ္တယာဒီသု သဒ္ဓါ ပဋိလာဘော လာဘာနုတ္တရိယံ နာမ. တေသမေဝ ပုနပ္ပုနံ သရဏံ အနုဿတာနုတ္တရိယံ နာမ. ရတနတ္တယေ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဝါ ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တကရဏေန ဝါ ပရိစရဏံ ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ နာမ. ဗုဒ္ဓပညတ္တာသု တီသု သိက္ခာသု သမာဒါယ သိက္ခနံ သိက္ခာနုတ္တရိယံ နာမ. တာဒိသေ ပညာဝဒါတဂုဏသောဘာဒိကေ ဂုဏေ အဝဿံ ဘဇန္တိ ပါပုဏန္တီတိ တာဒိသဂုဏဘာဂိနော. ‘‘ဘဝိဿာမာ’’တိ ဘဝိတုံ ဥဿာဟံ ကရိဿာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

262. 'චරිතබ්බං' යනු චාරිත්තයයි. එයින් දස කුසල කර්මපථ ධර්ම සමූහය අදහස් කෙරේ. 'කුලාචාරේන' යනු කුල පරම්පරාවෙන් පැවත එන ආචාරයෙනි. 'ඥාති මිත්ත ධන භෝගසම්පත්තියා' යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයකි. 'විසාලේ' යනු මහත් වූ හෙවත් විශාල වූ යන්නයි. 'තේන' යනු එම පදයේ විභක්ති අන්තය පෙන්වීමකි. 'සද්ධාය' යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති අචල ප්‍රසාද සංඛ්‍යාත ශ්‍රද්ධාවෙනි. 'අභිවුඩ්ඪානං' යනු පිරිහීම හා පවතින තත්ත්වය ඉක්මවා ගොස්, විශේෂ ගුණයන් හා විදර්ශනාඥානය ලැබීමෙන් ලබන අතිශය දියුණුවයි. 'පරිසුද්ධානාඤ්ච' යනු තමා උසස් කොට සැලකීම හා අනුන් පහත් කොට සැලකීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් පිරිසිදු වූවන්ගේ ද යන්නයි. ඒ ඒ පුද්ගලයා ආරක්ෂා කරන්නේ 'නම්ප' නම් වේ. දුටු දුටු අය කෙරෙහි මෙත් සිතින් වෙසෙන්නා යනු එහි අදහසයි. කැඳවිය යුතු බැවින් 'අවහය' නම් වේ, එනම් නාමයයි. නම්ප යන නම ඇති තැනැත්තා 'නම්පව්හය' නම් වේ යනු පද අර්ථයයි. 'පණිධාය' යනු ප්‍රාර්ථනා කොට යන අර්ථය 'භුසං නිධාය' (තදින් පිහිටුවා) යනාදී පද මගින් විවරණය කරයි. 'උපාදාය පටිච්ච' යනු එම පදයට ම පර්යාය පද දැක්වීමකි. 'අත්තනො මන්දබුද්ධීනං' යන්නෙන් සිය ඇස් පනාපිට වෙසෙන්නන් යනු අදහසයි. ඒ නිසාම 'පශ්චිම ජනයාට හෝ' යැයි පැවසීය. අනුකම්පනය යනු අනුකම්පාවයි. 'මේ ජනයා කෙසේ නම් අභිධර්ම කරුණු පහසුවෙන් අවබෝධ කරගනිත්ද' යනුවෙන් පවතින චිත්ත උත්සාහයයි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කළ අනුදයා යනුවෙන් හැඳින්වෙන කරුණාවම වේ. එබැවින් 'අනුදයං කාරුඤ්ඤං' යැයි පැවසීය. 'පත්ථිතං' යනු 'යම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් මෙවැනි ග්‍රන්ථයක් කරන්නේ නම් මැනවි' යැයි සත්පුරුෂයන් විසින් බොහෝ කලක් තිස්සේ ප්‍රාර්ථනා කරන ලද යන්නයි. 'ඛුද්දසික්ඛාටීකායං' යනු පෞරාණික ටීකාව අරභයා පවසන ලද්දකි. සෝම විහාරය යනුවෙන් ම එම ලක්දිව ප්‍රකට වූයේය යන්න අදහසයි. ගාථාවෙහි 'අථ' යනු ඒ කාලයෙහි යන්නයි. 'එත්ථ' යනු මේ නගරයෙහි යන්නයි. 'සද්දෝ' යනු 'රජතුමා මෙවැනි මංගල හස්තියෙකු බ්‍රාහ්මණයන්ට දන් දුන්නේ ඇයි? රජු විසින් කරන ලද මෙය සුදුසු නැත' යනුවෙන් පැන නැඟුණු අමනාප ශබ්දය හෙවත් ඝෝෂාවයි. 'භේරවෝ' යනු බිය ජනිත කරවන භයානක යන්නයි. 'සිවීනං' යනු සිවි රට වැසියන්ගේ යන්නයි. 'රට්ඨවඩ්ඪනේ' යනු රට දියුණු කරන 'රට්ඨවර්ධන' නම් වූ හස්තිරාජයා යන්නයි. ඔහු ලක්ෂණ සම්පන්න ආජානීය හස්තියෙකි. යම් රටක ඔහු උදෙසා අභිමංගල්‍යයන් පවත්වන්නේ ද, එම රටට නිසි කල වැසි වසී, නානාවිධ භය උපද්‍රවයන් එහි ඇති නොවේ. ඔහු ලෝක සම්මත මංගල හස්තියෙකි. එබැවින් 'සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪනේ' යැයි පවසන ලදී. 'විත්ථිණ්ණෝ' යනු විස්තර කරන ලද හෙවත් අතිශය විස්තාරිත යන්නයි. 'ධඤ්ඤා' යනු මහා ජනයා විසින් දැකීමට ප්‍රාර්ථනා කරනු ලබන, මහා තේජවන්ත වූවෝ යන්නයි. මෙහි වසන බැවින් 'අධිවාස' නම් වේ. 'ධඤ්ඤානං අධිවාසෝ' යනු එහි සමාසයයි. මෙහි විසූ බැවින් 'අජ්ඣාවුත්ථං' නම් වේ. කීර්තිය හා ගුණයන් නිසා උසස් බවට පත්වන බැවින් 'උදිත' නම් වේ. උසස් වූවන් අතර ද උසස් වූ යනු එහි විග්‍රහයයි. එබැවින් 'නභමජ්ඣේ' යනාදිය පවසන ලදී. සරාගී බව (බියගුලු බව) 'සාරද' නම් වේ. එය පහව ගිය තැනැත්තා 'විසාරද' වේ. විශාරද බව 'වෛශාරද්‍යය'යි. පර්යාප්තියෙහි ඇති විශාරද බව 'පර්යාප්ති වෛශාරද්‍යය'යි. එනම් ත්‍රිපිටක පර්යාප්තිය පිළිබඳ ව්‍යුත්පත්ති ඥානයයි. එය ආදිකොට ඇති ප්‍රඥාව 'පරියත්තිවේසාරජ්ජාදි පඤ්ඤා' නම් වේ. පවට ලැජ්ජා වන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'ලජ්ජී' යැයි පැවසූ අතර, එයම 'පාපගරහිනෝ' ලෙස ද පවසා ඇත. පව්කාර ධර්මයන් ගරහන, එහි ආදීනව පවසන ස්වභාවය ඇති බැවින් ඔවුහු 'පාපගරහී' නම් වෙති. 'අනුස්සරන්තූ' යනු නැවත නැවත සිහි කරත්වා යන්නයි. විශේෂයෙන් වර්ධනය වන බැවින් 'විභව' නම් වේ. පින් ද විභවයන් ද වන බැවින් 'පුඤ්ඤ විභව' හෙවත් පින් සම්පත් යන්නයි. විපුල පින් පෙන්වීම සඳහා 'විපුලානං' යනාදිය පවසන ලදී. අනුත්තරීය ධර්මයන් නම් දර්ශනානුත්තරීය, ශ්‍රවණානුත්තරීය ආදියයි. ලෝකයේ බොහෝ දැකීම් අතර මෙයට වඩා උසස් වෙනත් දැකීමක් නැති බැවින් 'දර්ශනානුත්තරීය' නම් වේ. එනම් තෙරුවන් දැකීම සහ චතුරාර්ය සත්‍යය දැකීමයි. තෙරුවන්ගේ ගුණ කථා ඇසීම සහ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, පටිච්චසමුප්පාද කථා ඇසීම 'ශ්‍රවණානුත්තරීය' නම් වේ. එම තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලැබීම 'ලාභානුත්තරීය' නම් වේ. ඒවා ම නැවත නැවත සිහි කිරීම 'අනුස්සතානුත්තරීය' නම් වේ. තෙරුවන් කෙරෙහි සිව්පසයෙන් හෝ වත්පිළිවෙත් කිරීමෙන් උපස්ථාන කිරීම 'පාරිචරියානුත්තරීය' නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සමාදන් වී හික්මීම 'ශික්ෂානුත්තරීය' නම් වේ. එවැනි ප්‍රඥාවෙන් නිර්මල වූ ගුණ ශෝභාවන්ගෙන් යුක්ත ගුණයන් ඒකාන්තයෙන් ම භජනය කරන හෙවත් ලබා ගන්නා බැවින් ඔවුහු 'තාදිසගුණභාගිනෝ' (එබඳු ගුණ ඇති අය) වෙති. 'භවිස්සාමා' යනු වීමට උත්සාහ කරන්නෙමු යන්නයි.

ဒီပနိယာ နိဂမဂါထာသု.

දීපනියෙහි නිගමන ගාථාවන්හි.

‘‘ဗသှျုသုညစမ္မေကမှီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဗသှျူ’’တိ အဋ္ဌသင်္ချာယ သင်္ကေတ ဝစနံ. ‘‘စမ္မံ’’တိ ဒွိသင်္ချာယ. ဧကဉ္စ ဒုကဉ္စ သုညဉ္စ အဋ္ဌစာတိ ဂဏနက္ကမော. သဟဿ ဒွိသတ အဋ္ဌသင်္ခါတေ သာကေတိ အတ္ထော. ဧသနယော ပရတော ‘‘နဝပဉ္စ စမ္မေကမှီ’’တိ ပဒေပိ. ဂါထာဝဏ္ဏနာသု. နဂရတိ န စဝတီတိ နဂရံ. ထာဝရိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ရဉ္ဇေတီ’’တိ ရမေတိ. ခေမသုဘိက္ခတာဒိဂုဏေဟိ အနာဂတေ ဇနေ ဂမာပေတိ, အာဂတေ အညတ္ထ ဂန္တုံ န ဒေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရောဟိတမိဂါ နာမ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏမိဂါ. ‘‘သာကေ’’တိ သာကနာမေန ရညာ ပုန သင်္ခတတ္တာ ဣမံ ကလိယုဂံ သာကန္တိ ဝုစ္စတိ. ယံ ဧတရဟိ သာကြရာဇန္တိပိ ဝေါဟရန္တိ. သာကရာဇာ စ နာမ ဥတ္တရာပထေသု ဧကော ဂန္ဓာရရာဇာ. ယံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ဘိန္နလဒ္ဓိကာ ဝဇ္ဇီဘိက္ခူ ဣမံ ဓမ္မ ဝိနယံ မဟာသံဃီကံ နာမ သင်္ဂဟံ အာရောပေန္တိ. သော စ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟော ဥတ္တရာပထေသု ဝတ္တတိ. ဝေသာလိယံ ယသတ္ထေရ သင်္ဂဟော ပန ဒက္ခိဏာပထေသူတိ. စတ္တာရိယုဂါနိ နာမ လောကေ ပညပေန္တိ သတျယုဂံ, ဒွါပရယုဂံ, တေတြယုဂံ, ကလိယုဂ,န္တိ. ယုဂန္တိ စ အာယုပရိမာဏံ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိပန ကလိယုဂံ ဝတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာကေတိ ကလိယုဂေ’’တိ. ပါပယုဂေတိ အတ္ထော. ‘‘လ တီ’’တိ သာလိက္ခေတ္တာနံ သောဓနဋ္ဌာနတ္တာ ဧဝံ မြမ္မဒေသဝေါဟာရေန လဒ္ဓနာမံ [Pg.324] အရညံ. တံ ပန မုံရွာနဂရဿ ဧသန္နေ ပဉ္စဓနုသတိကေ ပဒေသေ ဇာတံ. ‘‘ဝိဿုတေ’’တိ ဝိသေသေန ကိတ္တိတေ. သာရဉ္စ အသာရဉ္စ ဝိဝေစေန္တိ ဝိစာရေတွာ ဇာနန္တိသီလေနာတိ သာရာသာရ ဝိဝေကိနောတိ ဝစနတ္ထောတိ.

මෙහි ‘බෂ්‍යුසුඤ්ඤචම්මේකම්හි’ යන්නෙහි ‘බෂ්‍යු’ යනු අට යන සංඛ්‍යාව සඳහා වූ සංකේත වචනයකි. ‘චම්ම’ යනු දෙක යන සංඛ්‍යාවටයි. එක ද, දෙක ද, ශුන්‍යය ද, අට ද යන ගණන් කිරීමේ පිළිවෙළට අනුව එක්දහස් දෙසිය අටක් වූ ශක වර්ෂය යන්න මෙහි අර්ථයයි. මින් ඉදිරියට එන ‘නවපඤ්ච චම්මේකම්හි’ යන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ. ගාථා වර්ණනාවන්හි; චුත නොවන (ස්ථාවරව පවතින) බැවින් ‘නගරය’ නම් වේ. එහි ස්ථාවර බව යන අදහස කියැවේ. ‘රඤ්ජේති’ යනු සතුටු කරවයි. නිර්භය බව හා සුභික්ෂ බව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් මතු පැමිණෙන ජනයාව එහි පමුණුවයි, පැමිණි අයව වෙනත් තැනකට යාමට ඉඩ නොදෙයි යන අර්ථයයි. ‘රෝහිත මෘගයෝ’ යනු රන්වන් පැහැති මෘගයෝය. ‘ශක’ යනු ශක නම් රජු විසින් නැවත සකස් කළ බැවින් මේ කලියුගය ‘ශක’ යැයි කියනු ලැබේ. යමකට වර්තමානයෙහි ‘ශක්‍ර රාජ’ කියා ද ව්‍යවහාර කරති. ශාක රාජයා යනු උත්තරාපථයෙහි විසූ එක්තරා ගන්ධාර රජෙකි. ඔහු ප්‍රධාන කරගෙන භින්නලබ්ධික වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු මේ ධර්ම විනය ‘මහාසංඝික’ නමින් සංගායනා කළහ. ඒ ධර්ම විනය සංග්‍රහය උත්තරාපථයෙහි පවතියි. වෛශාලියෙහි යස තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රධානත්වයෙන් කළ සංගායනාව (ථේරවාදය) දක්ෂිණාපථයෙහි පවතියි. ලෝකයෙහි සත්‍ය යුගය, ද්වාපර යුගය, තේත්‍ර යුගය හා කලියුගය යැයි යුග සතරක් පනවනු ලැබේ. ‘යුගය’ යනු ආයුෂ ප්‍රමාණයට ද කියනු ලැබේ. වර්තමානයෙහි පවතින්නේ කලියුගයයි. එබැවින් ‘ශක නම් කලියුගයෙහි’ යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය පාප යුගයෙහි යන්නයි. ‘ල’ යනු හැල් කෙත් පිරිසිදු කරන ස්ථානයක් වූ බැවින් බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් එසේ නම් ලත් ආරණ්‍යයකි. එය මුම්ර්වා (Monywa) නගරයට ඊසාන දෙසින් දුනු පන්සියයක් පමණ ප්‍රදේශයක පිහිටා තිබුණි. ‘විස්සුතේ’ යනු විශේෂයෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. සාරය හා අසාරය වෙන් කොට විමසා දැනගන්නා ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘සාරාසාර විවේකී’ නම් වේ යනු මෙහි පද අර්ථයයි.

ဣတိ ပရမတ္ထဒီပနိယာ အနုဒီပနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙසේ පරමත්ථදීපනියෙහි අනුදීපනාව නිමවන ලදී.

၁. ပရမတ္ထဒီပနီ နာမ, ယေန ထေရေန သာ ကတာ.

1. යම් තෙරුන් වහන්සේ නමක විසින් පරමත්ථදීපනිය කරන ලද්දේ ද,

တေနေဝေ သာ ကတာ ဟောတိ, အယံ တဿာနု ဒီပနီ.

උන්වහන්සේ විසින්ම මෙම අනුදීපනාව ද කරන ලදී.

၂. အဋ္ဌသတ္တဒွယေကမှိ, သာကေ သာ ဇေဋ္ဌမာသကေ.

2. එක්දහස් දෙසිය හැත්තෑ අට (1278) වූ ශක වර්ෂයෙහි, පොසොන් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) මාසයෙහි,

ကာဠေ နဝမိယံ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှိကေ နိဋ္ဌံ ဂတာ.

අව පක්‍ෂයේ නවමී තිථිය ලත් දින මධ්‍යහ්න කාලයෙහි මෙය නිමාවට පත් විය.

အနုဒီပနီ နိဋ္ဌိတာ.

අනුදීපනාව නිමවන ලදී.